వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 14 1929 580375 392478 2026-09-19T09:47:15Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580375 wikitext text/x-wiki [[Category:సంకీర్తనలు]] [[వర్గం:అన్నమయ్య]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] అన్నమయ్య స్తుతి- ||శ్రీ మత్వదీయ చరితామృత మన్నయార్య పీత్వాపినైవ సుహితా మనుజాభవేయుహు త్వం వెంకటాచలపతేరివ భక్తిసారాం శ్రీ తాళ్ళపాక గురుదేవో నమో నమస్తే.....|| అప్పని వరప్రసాది అన్నమయ్య అప్పసము మాకే కలడన్నమయ్య || అంతటికి ఏలికైన ఆదినారాయణు తన అంతరంగాన నిలిపిన(పెను) అన్నమయ్య సంతసాన చెలువొందే సనకసనందనాదు- లంతటివాడు తాళ్ళాపాక అన్నమయ్య || బిరుదు టెక్కెములుగా పెక్కుసంకీర్తనములు హరిమీద విన్నవించె అన్నమయ్య విరివిగలిగినట్టి వేదముల అర్ఠమెల్ల అరసి తెలిపినాడు అన్నమయ్య || అందమైన రామానుజ ఆచార్యమతమును అందుకొని నిలచినాడు అన్నమయ్య విందువలె మాకును శ్రీవేంకటనాఠునినిచ్చె అందరిలో తాళ్ళపాక అన్నమయ్య || h8s8yumv8nppct2o4pwge08m2duqh6j 0 2076 579522 424419 2026-09-18T14:06:46Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579522 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[నారాయణ శతకము]] | రచయిత = (పోతన) | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం= }} __NOTOC__ <pre> నమామి నారాయణ పాద పంకజం వదామి నారాయణ నామనిర్మలం భజామి నారాయణ తత్త్వమవ్యయం కరోమి నారాయణ పూజనం సదా |శ్లో| ఆలోక్య సర్వ శాస్త్రాణి విచార్యచ పునః పునః ఇదమేకం సునిష్పన్నం ధ్యాయేన్నారాయణం సదా |శ్లో| శ్రీ రమా హృదయేశ్వరా-భక్త జన చిత్త జలరుహ భాస్కరా కారుణ్య రత్నాకరా-నీవె గతి కావవే నారాయణా || [1] పాప కర్మములఁ జేసి-నరక కూపములఁ బడజాల నిఁకను నీపాద భక్తి యొసఁగి- యొక్క దరిఁ జూపవే నారాయణా || [2] దాన ధర్మములఁ జేయ-నేర, నీ దాసులను బొగడ నేర, నా నేరములఁ దలఁపక - దయ చేసి నన్నేలు నారాయణా || [3] ఆన యించుక లేకను - దుర్భాష లాడు నా జిహ్వ యందు, నీ నామ చతురక్షరి - దృఢముగా నిలుప వలె నారాయణా || [4] ఒకటి పరిశుద్ధి లేక - నా జన్మ మకట! వ్యర్థం బాయెను అకలంక మగు మార్గముం - జూపవే సకలేశ! నారాయణా || [5] వేగి లేచినది మొదలు - సంసార సాగరంబున నీఁదుచు మీ గుణము నొక వేళను - దలఁపగదె మేలనుచు నారాయణా || [6] లోక వార్తలకు మరఁగి - కర్ణముల మీకథల విన నేరను, ఏ కరణీ భవ జలధిఁ - దుదముట్ట నీఁదెదను నారాయణా || [7] ఇల మనుజ జన్మ మెత్తి - సుజ్ఞాన మించు కంతయు లేకను, కలఁతఁ జెందెడు చిత్తమున్ - స్వచ్ఛంబుగాఁ జేయు నారాయణా || [8] యెంత పాపాత్ముఁడైన - మిముఁ దలంచి కృతకృత్యుఁడౌనుఁ, బుడమి నింత పరుసము సోఁకిన - లోహంబు హేమమౌ నారాయణా || [9] కామాంధకారమునను - బెక్కు దుష్కర్మములఁ జేసి నేను, నీ మఱుఁగు జొచ్చినాను - నామీఁద నెనెరుంచు నారాయణా || [10] సమయమైనపుడు మిమ్ముఁ -దలచుటకు శక్తి గలుగునొ కలు గదో, సమయమని తలఁతునిపుడు -నా హృదయ కమలమున నారాయణా || [11] ఆటలన్నియు ఱంకులు -నేనాడు మాటలన్నియు బొంకులు, పాటింప నింతకైన -నున్నదే పాపంబు నారాయణా || [12] వావి దప్పిన వాఁడను -దుష్క్రియా వర్తనుఁడ నగుదు నేను, బావనునిగాఁ జేయవె ననుఁ బతిత పావనుఁడ నారాయణా || [13] దేహమే దృఢమనుచును -దెలిసి నే మోహబద్ధుఁడ నగుచును, సాహసంబున జేసితిఁ -నేగురు ద్రోహంబు నారాయణా || [14] ఎన్ని జన్మము లాయెనో -నేటి కెందెందు జన్మించినానో నన్ను దరిఁ జేర్పఁ గదవొ -యిఁకనైన నా తండ్రి నారాయణా || [15] యమ కింకరులఁ దలఁచిన -నాగుండె యావులింపుచు నున్నది యముని బాధలు మాన్పను -మాయప్ప వైద్యుఁడవు నారాయణా || [16] అరయఁ గామ క్రోధముల్ -లోభంబు మోహమద మత్సర ములు, తఱుఁగ వెప్పుడు మనసున -నిన్నెపుడుఁ దలచెదను || [17] ఆశా పిశాచి పట్టి, -వైరాగ్య వాసనలఁ జేరనీయదు గాసి పెట్టుచు నున్నది -నేనేమి చేయుదును నారాయణా || [18] తాపత్రయంబుఁ జెంది -చాలఁ బరితాప మొందెడు చిత్తము నీ పాదములఁ జెందినఁ -జల్లనై నిలిచెదను నారాయణా || [19] చింతా పరంపరలచేఁ -చిత్తంబు చీఁకాకు పడుచున్నది, సంతోషమునఁ గూర్పవె -దివ్య ప్రసాదములు నారాయణా || [20] ప్రాయమెల్లను బోయెను -నాశ లెడఁ బాయఁ జాలక యున్నవి మాయా ప్రపంచమేల -చేసెదవి మాయయ్య నారాయణా || [21] శరణుఁ జొచ్చినవాఁడను -నేఁ జేయుదురితముల నపహరించి పరమ పద మొసఁగఁ గదవె -యిఁకనైనఁ బరమాత్మ నారాయణా || [22] సంకల్పములు పుట్టినఁ -గర్మ వాసనల దృఢముగఁ జేయవు సంకటము నొందించకే -నను సత్య సంకల్ప నారాయణా || [23] ఒకవేళ నున్న బుద్ధి -యొక వేళ నుండదిఁక నేమి సేతు విశదంబుగాఁ జేయవే -నీవు నా చిత్తమున నారాయణా || [24] నెట్టుకొని సకల జీవ -కోటులను గొట్టి భక్షించినాను పొట్ట కొఱకై నీచుల -సేవించి రట్టయితి నారాయణా || [25] నేను పుట్టినది మొదలు -ఆహార నిద్రలనె జనె కాలము పూని యెప్పుడు సేయుదు -నీపదధ్యానంబు నారాయణా || [26] ప్రొద్దు వోవక యున్నను -వేసరక పొరుగిండ్లు తిరుఁగుగాని బుద్ధిమాలిన చిత్తము -నీయందుఁ బొందదే నారాయణా || [27] ఎన్ని విధములఁ జూచిన -నిత్యమును హృదయమున మిము మఱవక యున్నంతకన్న సుఖము -వేఱొక్కటున్నదే నారాయణా || [28] లాభ లోభముల విడిచి -యిహపరంబులను ఫల మాసింపక నీ భక్తులైన వారు -ధన్యులై నెగడెదరు నారాయణా || [29] ముందు నీ సృష్టి లేక -సచ్చిదానంద స్వరూపంబును బొంది భేదము నొందక -బ్రహ్మమై యుందువఁట నారాయణా || [30] కాలత్రయీ బాధ్యమై -మఱి నిరాకారమై యుండు కతనఁ జాలఁగాఁ దత్త్వజ్ఞులు -తెలియుదురు సత్తగుట నారాయణా || [31] జ్ఞాన స్వరూపమునను -నజడమై జడ పదార్థము నెల్లను గానఁగాఁ జేయు కతనఁ -జిత్తండ్రు ఘనులు నిను నారాయణా || [32] సుఖ దుఃఖముల రెంటికి -వేఱగుచు సుఖ రూపమైన కతన నఖిల వేదాంత విదులు -ఆనందమండ్రు నిను నారాయణా || [33] గుణ మొకటియైన లేని -నీయందు గుణమయంబైన మాయ గణుతింపఁ గను పట్టెడు -దర్పణము కైవడిని నారాయణా || [34] అందుఁ బ్రతిబింబించిన -చిత్సదానంద సముదాయమెల్లఁ జెందు నీశ్వర భావము -త్రిగుణ సం శ్లిష్టమయి నారాయణా ||[35] సత్వంబు రజము తమము -నను మూఁడు సంజ్ఞలను గ్రమము తోడఁ దత్త్వజ్ఞులేర్పరింపఁ -సద్గుణ త్రయములను నారాయణా || [36] ప్రకృతి నీయందు లీనమై -యుండి స్మృతిని జెందిన వేళను సకల ప్రపంచ మిటులఁ -గనుపట్టె నకళంక నారాయణా || [37] మీరు సంకల్పించిన -యిష్టప్రకారమును జెందు మాయ యారూఢి వివరించెద -నవ్విధం బొప్పంగ నారాయణా || [38] పంచభూతములు మనసు -బుద్ధియును బ్రకటహంకారము లును, నెంచంగ నిట్టిమాయ -యిదిగా ప్రపంచంబు నారాయణా || [39] భూతపంచక తత్త్వ సం -ఘాతమునఁ బుట్టె నంతఃకరణము ఖ్యాతిగా నందుఁ దోఁచి -చిత్తు జీవాత్మాయె నారాయణా || [40] వెస మనో బుద్ధి చిత్తా -హంకార వృత్తు లంతఃకరణము ప్రచురింప నవి నాలుగు -తత్త్వ రూపములాయె నారాయణా || [41] భౌతిక రజోగుణములును -నేకమై ప్రాణంబు పుట్టించెను వాద భేదములచేతఁ -బంచ పాపములాయె నారాయణా || [42] అలరు ప్రాణ మపానము -వ్యానంబుదానము సమానంబులు తలఁప నీ సంజ్ఞలమరి -వాయుతత్త్వము లొప్పు నారాయణా || [43] ప్రత్యేక భూత సత్త్వగుణములన -బరఁగి బుద్ధీంద్రియములు సత్త్వమున జనియించెను -దత్త్వ ప్రపంచముగ నారాయణా || [44] చెవులు చర్మముఁ గన్నులు -జిహ్వ నాసికయుఁ బేరుల చేతను దగిలి బుద్ధీంద్రియముల -విషయ సంతతిఁ దెలియు నారాయణా || [45] భౌతిక తమోగుణమున -విషయములు తఱుచుగాఁ జనియిం చెను, శబ్ద స్పర్శ రూప -రస గంధ నామములు నారాయణా || [46] తాదృశ రజోగుణమున -జనియించె నరక కర్మేంద్రియములు ఐదు తత్త్వమ్ము లగుచును -గర్మ నిష్ఠాదులకు నారాయణా || [47] వాక్పాణిపాదపాయూ -పస్థలను వాని పేళ్ళమరుచుండుఁ బ్క్వహృదయులకుఁ దెలియు -నీవిధము పరమాత్మ నారాయణా || [48] పలుకు పనులును నడుపును -మలమూత్రములు విడుచుటీ య యిదును వెలయఁ గర్మేంద్రియముల -విషయములు నళినాక్ష నారాయణా || [49] పరఁగఁ జంద్రుండు బ్రహ్మ -క్షేత్రజ్ఞుఁ డరువొందు రుద్రుఁ డచటి, పరమానసాదులకును -నధిపతులు వివరింప నారాయణా || [50] అరయ దిక్కున వాయువు -సూర్యుఁడును, వరుణుండు, నశ్విను లును, బరఁగ శ్రోత్రాదులకును -నధిపతులు పరికింప నారాయణా || [51] అనలుఁ, డింద్రుఁడు, విష్ణువు -మృత్యువును, నల ప్రజాపతియుఁ గూడి, యొనరఁగా నాడులకును -నధిపతులు పరికింప నారాయణా || [52] పంచీకృతంబాయెను -భూతపంచకము, ప్రబలించి సృష్టి పంచీకృతముచేతను -స్థూల రూపము లాయె నారాయణా || [53] పది యింద్రియముల మనసు -బుద్ధియును, బ్రాణంబులైదు గూడి, పదియేడు తత్త్వములను -సూక్ష్మరూపములాయె నారాయణా || [54] స్థూలసూక్ష్మములు రెండు -కలుగుటకు మూలమగు నజ్ఞాన ము, లీల కారణ మాయెను -జీవులకు నాలోన నారాయణా || [55] ఈరెండు దేహములకు -విశ్వంబు నెల్లఁ బ్రకటనంబాయెను నామ రూపముల చేత -లోకైక నాయకుఁడ నారాయణా || [56] కొన్ని మాయనుఁ బుట్టును -గ్రుడ్లతోఁ గొన్ని తనువులు పుట్టు ను, గొన్ని ధరణిని బుట్టును -జెమటలను గొన్ని హరి నారాయణా || [57] ఈ చతుర్విధ భూతములందుఁ -గడు హెచ్చు మానవ జన్మము నీచమని చూడరాదు -తథ్యమే నిర్ణయము నారాయణా || [58] ఈ జన్మమందెకాని -ముక్తి మఱి యేజన్మమందు లేదు చేసేతఁ దను దెలియక -మానవుఁడు చెడిపోవు నారాయణా || [59] చేతనాచేతనములు -పుట్టుచును రోఁతలకు లోనగుచును నాతంక పడుచుండును -గర్మములఁ జేతఁనుడు నారాయణా || [60] సకలయోనులఁ బుట్టుచుఁ -బలుమాఱు స్వర్గ నరకములఁ బడు చు, నొకట నూఱట గానక -పరితాప మొందితిని నారాయణా || [61] వెలయ నెనుబదినాలుగు -లక్ష యోనులయందుఁ బుట్టిగిట్టి యలసి మూర్ఛలఁ జెందుచు -బహుదుఃఖముల చేత నారాయణా || [62] క్రమముతో మనుజగర్భ -మునఁ బడుచుఁ గర్మవశగతుఁడగు చును, నమితముగ నచ్చోటను -గర్భనరకమునఁ బడు నారాయణా || [63] ఈశ్వరాజ్ఞను బుట్టిన -తెలివిచే హృదయమునఁ దలపోయుచు విశ్వమునఁ దను బొందిన -పాటెల్ల వేర్వేఱు నారాయణా || [64] చాలు చీ! యిక జన్మము -నిఁకఁ బుట్టుఁ జాలు, శ్రీహరి భజించి మేలు చెందెద ననుచును -జింతించు నాలోన నారాయణా || [65] ప్రసవకాలమునఁ దల్లి -గర్భమునఁ బాదుకొని నిలువలేక వసుధపయి నూడిపడినఁ -దెలివిచే వాపోవు నారాయణా || [66] చనుఁబాలు గుడిచి ప్రాణ -ధారణను నిఁక మూత్ర మలము లోను, మునిఁగితేలుచునుండును, దుర్గంధమున నారాయణా || [67] బాలత్వమున బిత్తరై -నలుగడలఁ బాఱాడు సిగ్గులేక పాలుపడి యౌవనమునఁ -విషయానుభవమొందు నారాయణా || [68] ముదిమి వచ్చిన వెనుకను -సంసారమోహంబు మానకుండఁ దుదనేఁగుఁ గర్మగతులఁ -బొందుటకు ముదమేమి నారాయణా || [69] అజ్ఞాన లక్షణమ్ము -లిటువంటివని విచారించి నరుఁడు సుజ్ఞానమునకుఁ -దగిన మార్గంబు చూడవలె నారాయణా || [70] వేదాంత వేదియైన -సద్గురుని పాదపద్మములు చెంది యాదయానిధి కరుణచే -సద్బోధ మందవలె నారాయణా || [71] ఏ విద్యకైన గురువు -లేకున్న నావిద్య పట్టుపడదు కావునను నభ్యాసము -గురుశిక్ష కావలెను నారాయణా || [72] గురుముఖంబైన విద్య -నెన్నికై కొనిన భావజ్ఞానము చిరతరాధ్యాత్మ విద్య -నభ్యసింపఁగ లేడు నారాయణా || [73] అనపేక్షకుఁడు సదయుఁడు -వేదాంతనిపుణుఁడయ్యాచార్యు డు దొరుకుటపురూపమపుడు -గుఱుతైన గుఱి యొప్పు నారాయణా || [74] అట్టిసద్గురుని వెదకి -దర్శించి యా మహాత్ముని పదములు పట్టి కృతకృత్యుఁడౌను -సాధకుఁడు గట్టిగా నారాయణా || [75] మొగి సాధనములు నాల్గు -గలనరుఁడు ముఖ్యాధికారి యగును దగిన యుపదేశమునకు -యోగసాధకులలో నారాయణా || [76] ఇది నిత్య మిదియనిత్యం -బనుచుఁ దన మది వివేకించుటొ కటి, యెదను నిహపర సుఖములు -కోరనిది యిదియొకటి || [77] ముదముతో శమదమాది -షట్క సంపద గలిగి యుండుటొ కటి, విదితముగ ముక్తిఁ బొందఁ -గాంక్షించు టదియొకటి || [78] ఈనాల్గు సాధనముల -నధికారియై నిజాచార్యుఁ జేరి నానా ప్రకారములను -శుశ్రూష నడుపవలె నారాయణా || [79] ఉల్లమునఁ గాపట్యము -లవ మైన నుండ నీయక సతతము తల్లి దండ్రియుఁ దైవము -గురువనుచుఁ దలఁపవలె నారాయణా || [80] తనువు, ధనమును, సంపద -గురుని సొమ్మని సమర్పణము చేసి, వెలసి తత్పరతంత్రుఁడై -నిత్యమును మెలఁగవలె నారాయణా || [81] ఏనిష్ఠ గురునిష్ఠకు -దీటుగాదీ ప్రపంచంబునందు మానసము దృఢము చేసి -యలరవలె మౌనియై నారాయణా || [82] ఇట్టి శిష్యుని పాత్రత -వీక్షించి హృదయమునఁ గారుణ్యము నెట్టుకొని బ్రహ్మవిద్య -గురుఁడొసఁగు నెయ్యముగ నారాయణా || [83] బ్రహ్మంబు గలుఁగఁగానె -యేతత్ప్రపంచంబు గలిగి యుండు బ్రహ్మంబు లేకున్నను -లేదీ ప్రపంచంబు నారాయణా || [84] ఈ విధంబున సూక్తుల -బ్రహ్మ సద్భావంబు గలుగఁ జేసి భావ గోచరము చేయుఁ -జిత్స్వరూపములెల్ల నారాయణా || [85] ఆ బ్రహ్మమందె పుట్టు -విశ్వంబు నాబ్రహ్మమందె యుండు నా బ్రహ్మమందె యణఁగు -నదె చూడు మని చూపు నారాయణా || [86] అది సచ్చిదానందము -అది శుద్ధ మది బద్ధ మది యుక్తము అది సత్య మది నిత్యము -అది విమలమని తెలుపు నారాయణా || [87] అదె బ్రహ్మ మదె విష్ణువు -అదె రుద్రుఁ డదియె సర్వేశ్వరుండు అది పరంజ్యోతి యనుచు -బోధించు విదితముగ నారాయణా || [88] భావింప వశముగాదు -ఇట్టిదని పలుక శక్యంబుగాదు భావంబు నిలుపుచోట -నసి తాను బరమౌను నారాయణా || [89] అది మాయతోఁ గూడఁగ -శివుఁడాయె, నదియె విద్యను గూ డఁగ విదితముగా జీవుఁడాయె -నని తెలుపు వేర్వేఱ నారాయణా || [90] శివుఁడు కారణ శరీరి -కార్యంబు జీవుఁడా లక్షణములు ద్వివిధముగఁ దెలియు ననుచు -బోధించు వివరముగ నారాయణా || [91] అరయ నిరువది నాలుగు -తత్త్వంబులై యుండు నందమ గుచుఁ గరతలామలకముగను -బోధించుఁ బ్రకటముగ నారాయణా || [92] కారణము కార్యమగుచు -వ్యవహార కారణాఖ్యత నుండును నారూఢి బ్రహ్మాండము -పిండాండ మని తెలుపు నారాయణా || [93] ఐదు భూతములు, నింద్రి-యములు పది, యంతరంగములు నాల్గు, ఐదు విషయములు తత్త్వ -సంఘాతమని తెలుపు నారాయణా || [94] స్థూల సూక్ష్మాకృతులును -గారణముతో మూడు తెఱఁగులకు ను, నీలమగు నందు నమరు -నని తెలుపు లాలించి నారాయణా || [95] వెలసి పంచీకృతములు -నగు భూతములకుఁ బుట్టినది తను వు, స్థూలంబు నది యనుచును -బోధించు దయతోడ నారాయణా || [96] ఐదు నయిదింద్రియములు -ప్రాణంబు లయిదు, మనసును బు ద్ధియుఁ, బాదుకొని సూక్ష్మ మందు -బోధించుఁ బ్రకటముగ నారాయణా || [97] గాఢమగు నజ్ఞానము -ఈరీతిఁ గారణ శరీర మగును మూఢులకు వశముగాదు -తెలియ విను మోదమున నారాయణా || [98] ఈమూఁడు తనువులందు -దా నుండి ఈతనువు తాననుచును వ్యామోహ పడుచుండు(ను) -జీవుండు వరుసతో నారాయణా || [99] కలలేక నిద్రించును -కలఁగాంచి కడు మేలుగోరు చుండును గలకాల మీ జీవుఁడు -త్రివిధములఁ గలసియును నారాయణా || [100] ప్రాజ్ఞతైజస విశ్వులు -తానె, ఈపర్యాయముగ జీవుఁడు ప్రజ్ఞగోల్పడ పొందును -సంసార బంధంబు నారాయణా || [101] మూఁడవస్థలకు సాక్షి -యైనట్టి మూలంబు తాఁ దెలిసినఁ జూడుమని సన్మార్గము -తేటగాఁ జూపుచును నారాయణా || [102] నీవు దేహంబు గావు -ప్రాణంబు నీవుగావింద్రియములు నీవుగాదని తెలుపును -వేదాంత నిలయమున నారాయణా || [103] అనల తప్తంబు గాదు -జలమునను మునిఁగి తడిఁ జెందఁబో దు, అనిలశుల్కంబుగాదు -నిరుపమం బని తెలుపు నారాయణా || [104] కామహంకార మిపుడు -చిత్తంబుగా వీవు బుద్ధి నీవు కావు మనసులు సత్యము -సాక్షివగు గట్టిగా నారాయణా || [105] దేహధర్మములు నీకుఁ -దోఁచు టంతేగాని నిత్యముగను మోహంబు మానుమనుచు -బోధించు ముఖ్యముగ నారాయణా || [106] ఎన్ని దేహములు చెడిన -నీవు నేక స్వరూపుండ వగుచు జెన్నలరి యుందు విలను -దత్త్వ ప్రసిద్ధముగ నారాయణా || [107] అన్ని వేదాంత వాక్య -ములలో మహావాక్యములు నాలుగు నిన్ను నీశ్వరునిగాను -వర్ణించు నిక్కముగ నారాయణా || [108] ఉభయ దృశ్యోపాధులు, కడఁద్రోసిపోక యయ్యాత్మ మిగుల నభయముగ నిటులెప్పుడు -చింతింపు మని తెలుపు నారాయణా || [109] జీవ శివ తారతంయ -మున నైక్య సిద్ధి కానేర దనుచు భావ సంశయము దీర్పు -కార్యార్థ పటిమచే నారాయణా || [110] నిర్వికారుఁడవు నీవు -నీ యందె నిజమైన చందమునను బర్వుఁ బ్రకృతి వికారము -లని తెలుపు ప్రౌఢిచే నారాయణా || [111] సద్గురుం డీరీతిగా -బోధించు సరళితో వాక్యార్థము హృద్గతముఁ జేసియుండి -జగతి జీవింపుదును నారాయణా || [112] అని చింతనము జేయుచుఁ -జిత్తమునఁ దనివిఁ జెందుచు నెప్పు డు, కనుదమ్ములను ముడుచుచు -ధ్యానంబుగాఁ జేయు నారాయణా || [113] అపగతాఘ కృత్యుఁడై -ఈరీతి నభ్యాస మొనరించుచు నపరోక్ష సిద్ధి నొందు -బ్రహ్మంబు తానగుచు నారాయణా || [114] కందళిత హృదయుఁడగుచు -సచ్చిదానంద స్వరూపుఁడగు చు, సందర్శితాత్ముఁడగుచు -నుండు నవికారతను నారాయణా || [115] అవ్యయానంద పూజ్య -రాజ్య సింహాసనాసీనుఁడగుచు భవ్యాత్ముఁడై వెలసెను -బూజ్య సంభావ్యుఁడై నారాయణా || [116] నీవు సకలంబుగాని -యున్నదే నీకన్న వేఱొక్కటి జీవుఁడని వర్ణించుట -వ్యవహార సిద్ధికిని నారాయణా || [117] చిలుక పలుకులు పలికితి -నాకేమి తెలియుఁ దత్త్వ రహస్య ము, వలదు నను నేరమెంచ -సాధులకు నళినాక్ష నారాయణా || [118] శరణు భక్తార్తిహారి -గురురూప శరణు సజ్జన రక్షక శరణు దురితౌఘనాశ -శరణిపుడు కరుణించు నారాయణా || [119] </pre> ==వనరులు== {{శతకములు}} {{PD-old}} [[వర్గం:బమ్మెర పోతన రచనలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] em4vc8lrk1531wom3pn4dng6pf900b3 0 9254 580285 412946 2026-09-19T07:44:04Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580285 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[అన్నమాచార్య చరిత్రము]] | రచయిత = తాళ్ళపాక చిన తిరువేంగళనాథుడు | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = ఇది అన్నమాచార్యుని మనుమడైన శ్రీ తాళ్ళపాక చిన తిరువేంగళనాథునిచే ద్విపదలో వ్రాయబడిన అన్నమాచార్య చరిత్రము అను కావ్యాము. }} == పాఠములు == # [[/అవతరణిక|అవతరణిక]] # [[/పొత్తపినాడు|పొత్తపినాడు]] # [[/తాళ్ళపాక|తాళ్ళపాక]] # [[/అన్నమాచార్య వంశ్యులు|అన్నమాచార్య వంశ్యులు]] # [[/నారాయణుఁడు|నారాయణుఁడు]] # [[/నారాయణసూరి|నారాయణసూరి]] # [[/అన్నమయ్య జననము|అన్నమయ్య జననము]] # [[/అన్నమయ్య బాల్యము|అన్నమయ్య బాల్యము]] # [[/అన్నమయ్య విద్యలు|అన్నమయ్య విద్యలు]] # [[/అన్నమయ్య తిరుమలయాత్ర|అన్నమయ్య తిరుమలయాత్ర]] # [[/అన్నమయకు దేవి ప్రత్యక్షమగుట|అన్నమయకు దేవి ప్రత్యక్షమగుట]] # [[/అన్నమయ దేవిపై శతకము చెప్పుట|అన్నమయ దేవిపై శతకము చెప్పుట]] # [[/అన్నమయ కొండపై దివ్యస్థలముల దర్శించుట|అన్నమయ కొండపై దివ్యస్థలముల దర్శించుట]] # [[/అన్నమయ స్వామిని దర్శించుట|అన్నమయ స్వామిని దర్శించుట]] # [[/అన్నమయ స్వామిపై శతకము చెప్పుట|అన్నమయ స్వామిపై శతకము చెప్పుట]] # [[/వైఖానసార్చకు లన్నమయ మహిమ గుర్తించుట|వైఖానసార్చకు లన్నమయ మహిమ గుర్తించుట]] # [[/అన్నమయకు వైష్ణవయతిచే పంచ సంస్కారములు|అన్నమయకు వైష్ణవయతిచే పంచ సంస్కారములు]] # [[/గ్రంథ పాతము|గ్రంథ పాతము]] # [[/అన్నమయ పెండ్లి|అన్నమయ పెండ్లి]] # [[/సాళ్వనరసింగరాయఁ డన్నమాచార్యు దర్శించుట|సాళ్వనరసింగరాయఁ డన్నమాచార్యు దర్శించుట]] # [[/నరసింగరాయఁడు విజయములందుట|నరసింగరాయఁడు విజయములందుట]] # [[/అన్నమాచార్యుఁడు సంకీర్తనములు పాడుట|అన్నమాచార్యుఁడు సంకీర్తనములు పాడుట]] # [[/రాయఁ డన్నమాచార్యు సత్కరించుట|రాయఁ డన్నమాచార్యు సత్కరించుట]] # [[/రాయఁ డన్నమాచార్యుని మరలఁ బిలిపించుట|రాయఁ డన్నమాచార్యుని మరలఁ బిలిపించుట]] # [[/మరలఁ బాటలు పాడించుట|మరలఁ బాటలు పాడించుట]] # [[/సంకెల వేయించుట|సంకెల వేయించుట]] # [[/రాయల పశ్చాత్తాపము|రాయల పశ్చాత్తాపము]] # [[/అన్నమాచార్యుడు రాజు ననుగ్రహించుట|అన్నమాచార్యుడు రాజు ననుగ్రహించుట]] # [[/అన్నమాచార్యుని మహిమలు|అన్నమాచార్యుని మహిమలు]] # [[/అన్నమాచార్య పురందరదాసుల చెల్మి|అన్నమాచార్య పురందరదాసుల చెల్మి]] # [[/అన్నమాచార్యుల రచనలు|అన్నమాచార్యుల రచనలు]] # [[/అన్నమాచార్య సంతతి|అన్నమాచార్య సంతతి]] # [[/అంకితము|అంకితము]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] [[వర్గం:అన్నమయ్య]] [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] builoh05817aehrw8kvwrf4ntzau5ft 0 9896 579533 487545 2026-09-18T15:00:29Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579533 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కన్యాశుల్కము]] | రచయిత = గురజాడ అప్పారావు | అనువాదం = | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కన్యాశుల్కము/ప్రథమాంకము|ప్రథమాంకము]] | వివరములు = [[#విషయసూచిక|విషయసూచిక]] {{featured download|name=కన్యాశుల్కము}} | సంవత్సరం = 1961 }} __NOTOC__ <pages index="Kanyashulkamu020647mbp.pdf" from=2 to=16 /> ==విషయసూచిక== * [[కన్యాశుల్కము/ప్రథమాంకము‎]] * [[కన్యాశుల్కము/ద్వితీయాంకము‎]] * [[కన్యాశుల్కము/తృతీయాంకము‎]] * [[కన్యాశుల్కము/చతుర్థాంకము‎]] * [[కన్యాశుల్కము/పంచమాంకము‎]] * [[కన్యాశుల్కము/షష్ఠాంకము‎]] * [[కన్యాశుల్కము/సప్తమాంకము‎]] {{PD-old}} [[వర్గం:గురజాడ అప్పారావు రచనలు]] [[వర్గం:నాటకాలు]] [[వర్గం:ఈ శతాబ్దపు రచనా శతం పుస్తకాలు]] [[వర్గం:UDC 82-2]] [[వర్గం:కొండపల్లి వీరవెంకయ్య అండ్ సన్సు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 8te7ha842cjlmn8ujxm1vebgd3novl6 0 11195 579545 42748 2026-09-18T17:16:45Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579545 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కళాపూర్ణోదయము]] | రచయిత = పింగళి సూరన | అనువాదం = | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[సిద్ధుడి ప్రవేశం]] | వివరములు = |సంవత్సరం= }} __NOTOC__ ఇది [[పింగళి సూరన]] 16వ శతాబ్దంలో రచించిన విశిష్టమైన రచన. # [[సిద్ధుడి ప్రవేశం]] # [[మణికంధరుడి తపోభంగం]] # [[రంభా గర్వభంగం]] # [[సుగాత్రీశాలీనులు]] # [[అలఘువ్రతుడు]] # [[బ్రహ్మలోకం]] # [[శల్యాసురుడు]] # [[మణిహారం]] {{PD-old}} [[వర్గం:కళాపూర్ణోదయము]] [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] azxnwjcl1avaot7h8w1y9ncxh6hmkgl 0 13745 579520 334376 2026-09-18T14:05:17Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579520 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[భోగినీ దండకము]] | రచయిత = బమ్మెర పోతన | అనువాదం = | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం= }} __NOTOC__ ===సింగరాజు వర్ణన=== <big>శ్రీమన్మహా మంగళాకారు, నాకార లక్ష్మీకుమారుం, గుమారీమనోరాము, రామాంబరీషాది రాజన్య రాజదశః కాముఁ, గామాహిత క్షీరవారాశి తారాశి వాగేంద్ర మందారకుం దారవిందేహి తాకాశకల్లోలినీ కాశవిఖ్యాత సత్కీర్తిముక్తావళీభూషి తాశాంగనాలోకసీమంతు, సీమంతినీమానసారామవాటీ వసంతున్, వసంతావనినాధ సంసేవితాంచత్పదాంభోజు, నంభోజరాజీసుహృత్తేజు, దేజో జయప్రాభవోద్దాము, నుద్దామజన్యావనీభీము, భీమప్రతాపానలాభీలకిలావినిర్మూలితారతి పండ్యక్షమాపాల దుర్వార గర్వాటనీవారు, వారాధిపోరుప్రభా భాసురస్ఫార కల్యాణదుర్వారు, వారాశివేలా పరీతావనీభార ధౌరేయరాజ న్మహాబాహు, బాహాకఠోరాసిధారా వినిర్భిన్న సోమాన్వయోత్పన్న భూభృత్సమూహున్, సమూహా మహాశమూషీ కుంఠితాశేష శత్రుక్షమావల్లభున్, వల్లభామానసాదుర్లభున్, దుర్లభారిక్షమానాథ మత్తేభయూధంబులం జించి చెండాడు రాసింగమున్, సింగభూపాలు, భూపాల గోపాల గోపాలికా కృష్ణ గోపాలు, గోపాలదేవోత్సవ క్రీడలో, మేడలోనుండి జాలాంతరాళంబులన్ వారయోషాతనూజాత విద్యావయోరూప సౌందర్యచాతుర్య విఖ్యాత చంచద్గుణోపేత భృంగాంగ వాలబ్ధకేళి మహాహస్త కంజాతసంకాశ, తూణీనిరుద్ధప్రసూనేషుసూనేషునీకాశ యై యుండి తద్వైభవముల్ విమర్శించి, </big> ===వేశ్యాకన్య మోహించుట=== <big>హర్షించి, సంతోషభాష్పంబుపూరంబు వర్షించి,కందర్పబాణాహతింజెంది, లోఁగుంది, మోహించి, సంగంబునూహించి, “యేవేళఁ దల్లింబ్రమోషింతు, నేలీల భూపాలకుంజేరి భాషింతు, నేరీతిఁ గామానలంబున్ నివారింతు, నేనాతితోడన్ విచారింతు, నేవెంట రాచూలి వంచింతు, నేజంటఁఘొర్కుల్ ప్రపంచింతు ము న్నేప్రశస్తారవిందంబనైనన్ మహిపాలు హస్తారవిందంబుపై నేఁడు లీలారవిందంబనై యుందుఁబో, రత్నహారంబనైనన్ శుభాకారు వక్షోవిహారంబుఁ గైకొందుబో, యేల యిట్లైతి నెట్లోకదే” యంచు శోకించుచున్, నిత్యకల్యాణు లీలావతీ పంచబాణున్ మనోవీథినంకించుచున్, ఘోషమాణాలికిన్ జిత్తభూభల్లికిన్ దల్లికిన్ లోఁగి, కామానలజ్వాలలన్ వేఁగి, చింతాభరాక్రాంతయై యేఁగి, సంతాపఘర్మంబులందోఁగి, చింతించు నింతిం బరీక్షించి, బుద్ధిన్ విచక్షించి, తన్మాత </big> ===కూఁతునవస్థఁ గనుఁగొనుట.=== <big>మాయాపరాభూత జామాత మిథ్యానయోపేత విజ్ఞాతనానావశీకార మంత్రౌషధవ్రాత లోకైకవిఖ్యాత వారాంగానాధర్మశిక్షాదిసంభూత సమ్మోహితానేక రాజన్యసంఘాత వాచాలతాబద్ధ నానామహాభూత యేతెంచినీతిన్ విచారించి, బాలన్ మిళత్కుంతల వ్రాత ఫాలన్ గరాంభోజ రాజత్కపోలన్ సమందోష్ణనిశ్శ్వాసజాలన్ విపర్యస్తసంవ్యానచేలన్ మహందోల నప్రేంఖితస్వర్ణడోలన్, మృగేంద్రావలగ్నన్, దయావృష్టిమగ్నన్, మనోజాగ్నిభగ్నన్, నిరంధన్, బరిత్రస్తధమిల్లబంధన్, సముద్విగ్న మోహానుబంధన్ నిరాలాప నావర్జితాలేప నస్వీకృతానేకకేయూరహారన్, గళద్బాష్పధారన్ బరిత్యక్తలాస్యన్ బరాభూత లీలావయస్యన్ బదాలేఖనాలక్షితక్షోణిభాగన్ బరీక్షీణ రాగన్ విలోకించి, బుద్ధిన్ వివేకించి, లోనం బరాయుత్తయై, చిత్తజాతాసి ధారాచలచిత్తయై, విన్నయై, ఖిన్న్యై, యున్న భావంబుభావించి, నెయ్యంబు గావించి, <big> ===కులవృత్తి బోధించుట=== <big>రావించి “బాలా! జడత్వంబు మేలా, వినోదింపవేలా, విచారింపనేలా, వివేకింపకేలా వయోధర్మముల్ రిత్తగాఁ బుచ్చునీ వృత్తికిన్ మెత్తురే, వత్తురే కాముకుల్డాయఁగాయంబు విద్యున్నికాయోపమేయంబు హేయంబు ప్రాయంబు ధారాధరచ్చాయ మెన్నెనుపాయంబులన్ విత్తమాయత్తంఉంజేయుమా. రిత్తవారంబు నేరంబుగా దీవిచారంబు వంశనుచారంబు, సంసారసారంబు, లాభాధికారంబు, చర్చింప నీకున్నలంకారమే కాన ధిక్కారముం జేయరా దీ వికారంబు లేలే, శుభాకార యేలే, గుణోదార యేలే, కులోద్ధార యేలే, తటిద్దేహ యేలే, వరారోహ యేలే లలాటాలకవ్యూహయేలే, మహోత్సాహ యేలే, విరాజన్ముఖాభోజ యేలే, మహోరోజ యేలే, కలాలాప యేలే, జగద్మోహనరూప యేలే, చలచ్చంచలాలోకనవ్రాత యేలే, నయోపేత యేలే, మహామర్మభేదంబులై సుప్రసాదంబులై కౌముదీమూలకందంబులై మందమందంబులై చూద నందంబులై, మోహనశ్రీవిలాసంబులై యున్న నీచారుహాసంబులన్ సోలియోలిన్ భుజంగాలి బాళింబడదార్చుటో; కాక, లోలంబులై, మోహజాలంబులై, కాము బాణంబులై, యప్రమానంబులై, మీనశోభంబులై, చంచలాంబులై, మోహితాశేషలోకంబులై యొప్పు లీలావలోకంబులన్ బ్రౌఢలోకంబులన్ సద్వివేకంబులం బాపితాపాతిరేకంబులం గూర్చుటో; కాక, రాజత్రిలోకీవశీకార మంత్రంబులై, యుల్లసత్కామతంత్రంబులై, దర్పకోద్రేకయంత్రంబులై, మోహవారాసిభంగంబులై, సూచితానేక నర్మప్రసంగంబులై, కాముకేళీకలాపంబులై, యొప్పు నీభాసమానానులాపంబులన్ విత్తవల్లోక చిత్తంబులన్ రాగమత్తంబులంజేసి త్తన్నిమిత్తంబులన్ నిత్యమున్ విత్తమెల్లం బ్రమోషించి దూషించి భర్జించి తర్జించుటో; కాక, తోరంబులై, మధ్యభారంబులై, నిర్జితానంగసౌధోపరి స్వర్ణకుంభంబులై యొప్పు నీ విప్పు వక్షోజకుంభంబులం జూపి పౌరావళిన్ నర్మలీలా కురంగావళింజేసి నిర్జించి వర్జించుటో; కాక, నీ కీ కులాచారముల్ మాన నే కీరసల్లాప భోదించెనో! నేడు నాతోడు నాతోడ నాతోడ మాటాడుమా. చూడుమా కన్యకాలోక చింతామణీ, గోత్రరక్షామనీ, ధీమణి, ఎవ్వ రెవ్వాని భూషించిరే, ఏమి భాషించిరే, నేఁడు నీతోడ భాసించు ప్రోడల్ కుమారీ! కుమారాన్నపో తావనీనాథ సూమన్ వధూచిత్త విత్తాపహారవధానున్ సదాదాన విద్యానిరూఢున్ మనోజాత హృద్యానవద్యైక విద్యావలిడున్ ప్రభాభాను, రాగానుసంధాను, మయూరమానాథు సర్వజ్ఞసింగక్షమానాథు నీసన్నిధానంబునం జెప్పిరో, ఏమి వాతప్పిరో, అప్పరో, అప్పయోజాతగంధుల్ సుగంధుల్ పురిన్ నీవయస్యల్ మహాసౌమన్స్యల్ సువర్ణా, సువర్ణంబు లార్జించుటల్ చూడవా. చూడ వాంచింతురా రాజులన్ వారలారాజులం గానరా. రాజుఁ గామింతురా, రాజబింబాననా! రాజరాజాధి రాజోన్నతిన్ రాజులన్ మించి రాజిల్లు నారాజు వంచింప నెంచంగ శోభిల్లునే, చెల్లునే, భూమి నీజాతి యేనాతి యీరీతిఁ బ్రీతిం బ్రకాశించి రాజిల్లునే, చెల్లదే నీ పటుత్వంబు వాచా కటుత్వంబు, బాలేంద్రుశోభాలికా! బాలికల్ సేయు యత్నంబులే నీప్రయత్నంబు? లంభోజనాళాంతరాళ స్ఫురత్తంతుయోగంబునం జిక్కునే గంధనాగంబు? కంపించునే మక్షికాపక్ష విక్షేప వాతాహతిం గాంచనాగంబు? మిథ్యామమత్వంబులన్ రంజకత్వంబులన్ గూఢయంత్రంబులన్ మోహమంత్రంబులన్ మారుతంత్రంబులన్ కిక్కఁడే. చొక్కఁడే దిక్కులం జిక్కులంబెట్టు మేధన్ మహావేధనైనన్ విరోధించి వాకట్టు, నీతిన్ బలారాతిమంత్రిం బ్రమోషించు, భాషావిషేషంబులన్ శేషుతోనైన భాషించు, మాయావిధానంబులన్ మాధవున్ మెచ్చఁ, డచ్చోట నెప్పాట మెప్పించెదే. చీటికిన్ మాటికిన్ బోటి యామేటి యిచ్చోటికిన్ రాఁడు పాటించి. నీపాటిపాఠీననేత్రల్ ధరిత్రీశుచిత్తంబు మత్తంబుగాఁజేయఁగాఁ జాలరే. ఏల రేలుంబగళ్ళున్ విచారంబు? చాలింపవే. వారావేశ్యాభుజంగుండు గాఁడే; మహారాయవేశ్యా భుజంగుండు నిన్నేలయేలున్? పరస్త్రీలకున్ వేళ యీఁడెన్నఁడున్. దత్తుఁ బాంచాలు భద్రున్ మరుంగూచిమారున్ వినం గోరవుం జీరవుం జేర వీరీతి నేనాతిచేవింటివే యింటి నీవంటి దీవెంటలం దంటయై గెంటిపోఁ? దమ్మిజంటీ, నునుంగంట యీవెంతకా? హా! కనుంఒంటినీగొంటు చెద్యంబు. దైవంబు క్రేఁగంటి కేనెంత కంటైతినో! జంట నింటింటికిన్ వెంటం వెంటం బడన్ బంటనే? దాఁట నింటిన్, జేనంటీ! చిరంటీ గుణంబేటికే? మాయలాఁడే విభుండైనఁబోఁడే వినోదింపనీఁడే నిమగ్నుండు గాఁడే మముం జేరనీడే నినుంజేరరాఁడే ప్రవేశింపరాదే ప్రమోషింపఁగాదే. ప్రవర్తింతు వెచ్చొట నచ్చోటి కేమేఁ బ్రియంబాడరామే నినుంబాయలేమే. మహోపాయవై కన్యకా! ధన్యునన్యున్ మదిం గోరుమా, చేరుమా. చేరుమా కిష్టముల్. వీటలేరేమగల్ చేరరారేనినుం గోరి తారే విహారేహులై గేహళీవాటికిన్ మాటికిన్ వచ్చు నేవారి నీవారిఁగాఁ జూడవున్ గూడవున్. వారిజామోద! యీవార రామల్ మనోరాములన్ రిత్తపోరాములంగాని నిక్కంపుఁ బోరాములం జేసి గారాములం జిక్కరే. చొక్కిరే. వారు వారాదికృత్యంబులం జేయవారక్రియల్ చెల్లవే. తల్లి రాజుల్ బహువ్యాజులే భోజులే చంచలచ్చిత్తులే మత్తులే ప్రేరకాయత్తులే నూతనాసక్తులే లోభసంయుక్తులే దోషసంసిక్తులే రంధ్రసంపాదులే వీతమర్యాదులే. వారి సేవింపఁగా రాదులే, కాదులే, వాదులేలా, నవైలాలతాదేహ! సందేహమే దేహమేలే నలంపన్, నిలింపాంగనాభా! సునాభ! మదిన్ మానవే మనవేశాభిలాషంబులన్. నిన్ను లేమా! భరింపంగలేమా? కరంగింప లేమా నరేశున్ జితశ్రీసురేశున్. గతిశ్రీజితోద్దండ వేదండ! మాదండ నేదండముంజెందదే. రాచదండంబు గండంబు పుండ్రేక్షు కోదండ విబ్రాజితభ్రూయుగా! భూమిపాలావరోధంబు లో సన్నిరోధంబు నీకున్ మహాభద్రమా? భద్రమాతంగకుంభస్తనీ! కన్నవారంబుగా మాహితాదేశముల్ సేయఁగా మాకు ధర్మంబు. కామాశుగాలోకనా! ఏల కామాతురత్వంబునుం జెంద, రామా! భవత్సంగతిన్ మున్నుగామా, త్రిలోకాభిరామాంబరానేకహేమాదులున్ నీకునీమా. కులోత్తంస! నే మాకులత్వంబునుంబొంద మామాట లేపాట వేమాటులాలింపువారిన్ నిరీకింపకీమానవాధిశుపై మానసంబేల పట్టించెదే. ముద్దుపట్టీ, భవచ్చాతురిం బట్టి సర్వజ్ఞ్సింగ క్షమానాథుఁ దప్పించి దర్పించి లోకత్రయిన్ నీకునర్పింతునే. మారునిం జారుఁ గావించి రప్పింతునే. బ్రాఁతియేపైడి? నాపైఁడి! ఏపైఁడిలేదింటిలో? వింతివా రాచపోరామి యిట్టిట్టుఁ బోరామికిన్ మూలమే. మేలమే? ఇందునవ్యారవిందాననా! ముందు విందాననే లాట కఋణాట పాంచాల బంగాళ చోళాది రాజన్య కన్యల్ వయోరూప ధన్యల్ సదాసక్తలై దాసి యున్నారటే. రారటేపాసి. తత్పాదరాజీవసందర్శ నారంభ సంరంబులై వీతహృద్దంభులై కుంభినీశుల్ బహూపాయనద్రవ్యహస్తుల్ ప్రశస్తుల్ హమాభక్తి నక్తందివంబుల్ ప్రవేశించియున్నారు. కన్నారు విన్నారు లోకుల్. వరాలోక నీకేల లీలావకాశంబు సిద్ధించు? సిద్ధించెనా మన్మథాకారుతోఁ గూడి క్రీడింపఁగాఁ బోలదే. వానివాణిన్ తద్భాహుపీఠిన్ దిశాకుంభి కుంభీన సాగేంద్ర కూర్మాదులం బాసి కూర్మిన్ విలోకంబులన్ లచ్చి వర్తించునే. దిక్కులందెల్లఁగీర్తుల్ ప్రవతించునే. దుర్లభుండే! బహుప్రేయసీవల్లభుండే! సదైకానుషంగంబు భంగంబు పణ్యాంగనాజాతికిన్ నీతికిందప్పితేఁజెప్పితిం గూన! సిద్ధంబు తద్ధాతమున్ వారభామాతనూజాతకున్ నేతగా మాతనూజ్జాత గావించె. నిర్ణీతమే యేతదర్థంబు మర్యాద నిమ్మేదిన్ వారమే నాదినుండిం బ్రయోగింతునే దాదినై. కామశాస్త్రాదివిద్యాసమేతన్ భన్మాత నుద్దామమాయాప్రభూతన్ గురంగీవిలోకా నిరంగీకృతుల్ మాని నామాట నీమాటు పాటింపవే. నందనీ! నిందనీయంబు గాదే. మహానందనీయంబుఁ జిత్తంబులోనందనీవే. జనానందనీయా! కఠోరాచలవ్రాత కాఠిణ్యమున్ డింప, రత్నాకరశ్రేణిలోఁతున్ నివేదింప, విత్తేశుగేహంబునున్ రిత్తసేయన్, జగచ్చక్షువుం గన్నుమూయన్, సదాగామినాఁకట్ట, నుద్యద్భుజంగావలింబట్ట, వారాంగనాజాతికిన్ న్యాయమే, మామకన్యాయసంపన్నవై పన్ని యోకన్య నీవన్యులన్ బౌరసంపన్నులన్ భిన్నులన్ ఖిన్నులన్ జేసి మన్మందిరాళింద భూమండలాసన్నులం జేయుమీ. రాచబిడ్డేటికే బిడ్డ! వాచాటతల్ సాఁగవే. సాఁగినన్ నీకు జూదంబులా, కాక వీణావినోదంబులా, గద్య పద్యానువాదంబులా, మాళవీముఖ్యరాగానుగానంబులా, దండలాస్యాది నృత్యవధానంబులా, ఇంద్రజాలాది మాయా విధానంబులా, వశ్యమంత్ర ప్రయోగోపసంహార విద్యావిచారంబులా, మందిరారామ వాటీలతాజాల మూలాభిషేక ప్రచారంబులా,హేమదోలావరోహంబులా, నీరజవాసవీచీసమూహావగాహంబులా, బంధుగేహప్రవేశంబులా,రాజహంసావళీ మందయానోపదేశంబులా, నీలకంఠావళీ నృత్యశిఖావిశేషంబులా, కాముకవ్రాతచిత్త ప్రమోషంబులా, బొమ్మరిండ్లాటలా, పాతలా, పాటలామోద, రాజోపకంఠానంబుల్ కఠోరాసిధారావలేహంబులే, సింహయోగంబులే, సర్పవాల్మీక భోగంబులే, శైలశృంగాగ్రవీథీ విహారావధానంబులే, తుంగతాళాగ్రకోటీతపస్సంవిధానంబులే, మత్తశార్ధూలకుంజ ప్రచారంబులే, సింధుమధ్యప్రతారంబులే, గంధశుండాల శుండావినోదంబులే, సప్రమాదంబులే, కొమ్మ, మాకొమ్మదే రాచసఖ్యం బసౌఖ్యంబు మేమొల్ల, మేమొల్లముల్ మాకులాభంబులే? డింభ కేవేళ నమ్మోము సొంపారు, నేవేళఁ బాలిండ్లు పెంపారు, నేవేళ ఫాలంబున గుంతల శ్రేణుల్లలాడు, నేవేళ మైదీఁగయున్ వీడు, నేవేళనాయాస మున్నూడు నంచు బ్రతీక్షింప నీ వంతవై యింతవై నేఁడు భూపాలుపాలై ప్రవర్తించుచోఁ గంబుకంఠీ, భవద్దర్శనోత్కంఠతన్ రాజగేహోపకంఠంబులన్ వచ్చునీవారి వారింతురే వారి దౌవారుకుల్ వారధర్మంబు వారంచు దుర్వారులై. తన్మహాగేహ నిర్యూహ సేవారతాయాత భూపాలక వ్రాత వేదండ గండస్థలీ నిస్సార ద్దానధరావళీ జాతజంబాల సంఘంబు దుర్లంఘనీయంబు మాకున్, మహాదుర్గమంబృ చొరన్ నిర్గమింపన్, మహోత్సాహవై వత్సా! మత్సాహసచర్యంబు కార్యంబు గైకొందు ర” మ్మంచు లె” మ్మంచు వల్లించు తల్లిన్ </big> ===తల్లి పల్కు నిరాకరించుట=== <big>ధనాదాన విద్యామతల్లిన్ విటస్వాంతభల్లిన్ నిరూపించి కోపించి బుద్ధింబ్రదీపించి “అమ్మా! విననొల్లఁబొమ్మా, విచారించుకొమ్మా, భవన్నీతి దుర్నీతి, సన్మానుషం బింతయున్ లేని దుర్మానవశ్రేణి నీవేల యీవేలభూషించెదే? ఏమిభాషించెదే? ఏలనన్నుం బ్రమోషించెడే. రాయ చౌహత్తమమల్లున్ వధూటీ సరోజాతభల్లున్ మహారాజవేశ్యాభుజంగున్ హయనేకపగ్రామహేమాది నానామహాదాన చంగున్ వధూలోకపాంచాలు సర్వజ్ఞసింగక్షమాపాలుఁ గైకొంట తప్పే? కకుప్పాలసంకాశుఁడే. వాని యొప్పుల్ సతుల్ చెప్పఋఏ? ఏల నొప్పింప? మాతల్ తనూజాతలన్ జాతవిత్తాశలై యాశలం బేశలత్వంబు లే కర్నిలింబాసినారోటు? రారోటు రక్షారతిన్? గోర్రుకులీరోటు? నీవింత సెగ్గింప నెగ్గేమి గావించితిన్. లోకనిర్మాత నిర్మాతగాఁ జేయకేల సదురాత్మఁగావించె! విజ్ఞాతయోషా మనోవృత్త సంఘాతవున్, మాతవున్, గామసిద్ధాంత విఖ్యాతవున్, జూడ నేతద్దురాలాపముల్ చిత్తసంతాపముల్గాఁ బ్రయోగింతురే? కూఁతుఁ జింతానదిన్ ముంతురే? పిన్ననాఁడెల్ల నాఁడెవ్వరింగోరవే, చేరవే? మున్ను రంభోర్వశీమేనకాదుల్ సుకందర్ప సిద్ధాంతవేదుల్ వశీకార విద్యాధురీణుల్ ప్రవీణుల్ వరశ్రేణి నూహింపరే! చూచి మోహింపరే! వార లూహింపరే నీతులన్? నిర్దయాలాపవైపాపవై పాపవేల మనోజవ్యథన్? నిన్ను నేమందు? నేమందులన్ మానదే మానసత్త్వంబు. చింతింపుమవ్వా! విభుండేమి దవ్వా? ఎఱిగించి రప్పించెదో, కాక, కామానలజ్వాలకున్ నన్ను నొప్పించెదో! ఇంత ఱంతేల నీకుం గొఱంతేలసద్ద్రావ్యముల్. తల్లి నే నెల్లవేళన్ మనోజాజ్ఞిచేఁ గంది లోఁ గుందగా మ్రంద, వీమందటల్ చాలు ముందేటికిం గంటివే? కెంటసంబేల ఘంటాభవై మ్రోసెదే? అన్యకుం గన్యఁగానైతి. ఉద్దామశృంగారుపై దీనమందారుపై భూమిభృద్గాయగోవాళుపైఁ గామినీలోలుపై రాయశుండాలహర్యక్షుపై రాయకందర్ప ఫాలాక్షుపై రాయగోపాంగనాబృందగోవిందుపై సంతతానందుపైఁ బోచమాంబాలసద్గర్భ సంజాతుపై లోకవిఖ్యాతుపైఁ బాదపీఠాంకితారాతిభూపావళీపాలుపై, సింగభూపాలిపై వ్రాలి, నాచిత్త మున్మత్తమై సోలి, కామానలాయుత్తమై రాదు తేరాదు. నే నామరుండైన గౌరీవరుండైన వాణీధరుండైన లక్ష్మీవిభుండైన దేవప్రభుండైన నన్యున్ మదిం గోరఁగా నొల్లనే. ఉల్లసత్ఫుల్లమందార రాజన్మరందంబు నదంబునం గ్రోలు మత్తాళిదుత్తూరముం గోరునే? హేమరాజీవరాజీరజోరాజితాకాశ గంగానదీలోల కల్లోల డోలాచల ద్రాజహంసంబు శైవాలజంబాల గండూపదీభేకభేకీ ఢులీ సంకులాసార కాసారముం జేరునే? మండితాఖండ లానీత జీమూత నిర్యత్పయోధారలంద్రావుసారంగి కుంభంతరాంభఃప్రపూరంబులం ద్రావునే? మాధవోజ్జాత చూతాంకురస్వాదలీలాలసత్కోకిలేంద్రంబు ఝుల్లీరవక్రూర భిల్లాతకీశాఖకుం బోవునే? సింగభూపాలబాహా పరీరంభ సంరంభ సంజాత సంతోషముం గోరు యోషాశిరోరత్న మాశించునే నీచసంభోగ మంబా! కుతర్కావలంబా! చలంబా! విలం బానులాపంబులన్ బాలసూర్యభూనిం బాయనాడన్. పురోభాగినీ! భోగినీ రాజుకంటెన్ మహాభాగు, నాభాగ సౌభాగ్య శోభాగరిష్ఠున్, వరిష్ఠుం బ్రవేశించి నీతిం బ్రకాశించి, నృత్తవధానంబులన్ మంజుగానంబులన్ జిత్తమార్జింతునే. విత్తమున్ లేమి వర్జింతునే. ఎట్టిదిన్ విత్తమే రిత్తమై యేటికే? నిత్యదంభా! దురారంభయుక్తిం బ్రమోషింప విద్వేషినే? ఏలనే గోలనే బాలనే, మానలెనే నరధీశచూడామణిన్, వారకన్యా జనగ్రామణీ, పాపజాతీ! భవజ్జాతి దుర్జాతి పొ” మ్మంచు “లె” మ్మంచు “నోచెల్లనేఁజెల్ల రేచెర్లగోత్రోద్భవున్ మానలే” నంచు “నాయన్నాలా, యన్యులం జేరబో “ నంచు హృద్భల్లితో వక్రవాగ్భిల్లితోఁ దల్లితో మాటఁ జాలించి ధైర్యంబు గీలించి సంజాత శాతోదరిన్ </big> ===సోదరిని వేఁడుట=== <big>సోదరిం జూచి “అక్కా! ప్రసూనాస్త్రుధిక్కారముం జూచితే నేడు రాకేందుతాకం దురాకంపముం బొందె డెందంబు. చైతన్య సంచాలియై కీలియై గాలి ఏతెంచె. కోదండియై, తూణియై, బాణియై, కంపిత ప్రాణియై, కాముకారాతి తోఁతెంచె. వాసంతవేళా రమాకంద మాకందశాఖావళిం గోకిలారావకోలాహలంబుల్ విటస్వాంతహాలాహలంబుల్ దిశల్ మించి యేతెంచెనే. నేఁడు బాలామనోతంతుతోఁ గంతుతో, సింగభూమీశుతో, భోగదేవేశుతో, న న్ని వేదింపవే. కాము సంతాపమున్ డింపవే డింపి పుణ్యంబునం బోఁగదే, రాఁగదే, లేగదే, వేగదే” యంచుఁజింతించు నాత్మానుజాతందనూజాతశంకాసమేతం</big> ===సింగరాజునకుఁదెలుపుట=== <big>గృశీభూతఁగన్గొంచు “ బాలా! లలాటాక్షు సేవింపుమీ, రాహుభావింపుమీ, శేషభోగిం బ్రకర్షింపుమీ, చంపకశ్రేణి వర్షింపుమీ” యంచుభీతిన్ నివారించి నీతిన్ విచారించి యారామ యారామసౌధంత రాళస్థలిన్ నర్తనాగారవేదికన్ మణిస్వర్ణ పర్యాంకికా భాసమానున్, మనోభూసమానున్, ఘనున్, రావుసింగక్షమానాధపౌత్రున్, సమీచీనరేచర్లగోత్రంబు సంజాతమిత్రున్, మహోదారచారిత్రు, సర్వజ్ఞసింగోర్వరాధ్యక్షు నీక్షించి దండప్రణామంబు సాపేక్షఁ గావించి హస్తాబ్జముల్ మోడ్చి “దేవా! భన్న్యస్త సౌజన్య ధన్యన్, జగన్మాన్యఁ, గన్యన్, నిరన్యాంకపీఠాధిరోహన్, నిరన్యోపగూహన్, నిరన్నాభిలాషన్, నిరన్యాభిభాషన్, నిరన్యావకాశన్, నిరన్యప్రకశన్, బ్రసూలోచనక్షిప్తభాష్పంబుపూరన్, మనోజాతబాణావళీ శంకితప్రాణభారన్, సఖీమానసన్యస్త చింతాసమూహన్, భగిన్యంక సంప్రాపితానేకదేహన్,</big> ===భోగినిఁగాఁజేయుట=== <big>భవద్వైభవాకృష్టచిత్తన్ బరాయుత్త వృత్తన్ గృపం జూడు” మంచు ప్రశసింప నాభోగదేవేంద్రుఁ దా సత్యభాషా హరిశ్చంద్రుఁ డాకామినీలోకపాంచలుఁ డాసింగభూపలుఁ డాబాల నాబాలశీతాంశుఫాలన్, సరోజతహస్తన్, బ్రశస్తన్, శుకాధీశవాణిన్, లసన్నీలవేణిన్, మృగేంద్రావలగ్నన్, మనోకాగ్నిమగ్నన్, దయదృష్టి రావించి భావించి నెయ్యంబుగావించి బాహాపరీరంభసమ్రంభనిర్ముక్త సంతాపఁ గావించి కందర్పకేళిన్ వినోదించి సద్భోగినింగాఁ బ్రసాదించి తన్మాత నుద్యద్గజారూఢఁ జేయించి విఖ్యాతి మ్రోయించియిష్టంబు లిప్పించి యొప్పెంగడున్.</big> ===ఉపశృతిృ=== <poem> <big>ఉ.</big> <big>పండితకీర్తనీయుఁడగు బమ్మెరపోతన యాసుధాంశుమా</big> <big>ర్తండకులాచలాంబునిధితారకమై విలసిల్ల భోగినీ</big> <big>దండకమున్ రచించె బహుదానవిహర్తకు రావుసింగభూ</big> <big>మండలభర్తకున్ విమతమానవనాధమదాపహర్తకున్.</big> '''''ఓం నమో భగవతే వాసు దేవాయః'' ==మూలాలు== *[http://www.telugubhagavatam.com/] [[వర్గం:బమ్మెర పోతన రచనలు]] [[వర్గం:దండకాలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] pbzzlqo6l8o15kol8wlcvay4611tk0q 0 13772 579521 248888 2026-09-18T14:05:50Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579521 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[వీరభద్ర విజయము]] | రచయిత = బమ్మెర పోతన|అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = [[తెలుగు భాగవతము]] | తదుపరి = [[వీరభద్ర విజయము/దేవతా ప్రార్థన]] | వివరములు = [[తెలుగు భాగవతము]] |సంవత్సరం= }} __NOTOC__ * [[వీరభద్ర విజయము/ప్రథమాశ్వాసము]] * [[వీరభద్ర విజయము/ద్వితీయాశ్వాసము]] * [[వీరభద్ర విజయము/తృతీయాశ్వాసము]] * [[వీరభద్ర విజయము/చతుర్థాశ్వాసము]] ==మూలాలు== * [http://telugubhagavatam.org/?vv&Skanda=1 పోతన తెలుగు భాగవతం.ఆర్గ్ లో వీరభద్ర విజయం.] [[వర్గం:బమ్మెర పోతన రచనలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] mvzojthuig19rmpgkeb7pog8p1nrl3u 0 13886 579518 429383 2026-09-18T14:01:44Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579518 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[పోతన తెలుగు భాగవతము]] | రచయిత = బమ్మెర పోతన | అనువాదం= | విభాగము =[[పోతన తెలుగు భాగవతము| పోతన తెలుగు భాగవతము - పీఠికా సహితము ]] | ముందరి = [[తెలుగు భాగవతము]] | తదుపరి = [[పోతన తెలుగు భాగవతము/ప్రథమ స్కంధము|ప్రథమ స్కంధము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= }} __NOTOC__ ==పోతన తెలుగు భాగవతము - పీఠికా సహితము == ==పూర్తి విషయసూచిక== అ-హ:- [[పోతన తెలుగు భాగవతము/అకారాది పద్యసూచిక|అకారాది పద్యసూచిక]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/ప్రథమ స్కంధము | ప్రథమ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/ద్వితీయ స్కంధము | ద్వితీయ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/తృతీయ స్కంధము | తృతీయ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/చతుర్ధ స్కంధము | చతుర్ధ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/పంచమ స్కంధము (ప్రథమాశ్వాసము) | పంచమ స్కంధము (ప్రథమాశ్వాసము)]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/పంచమ స్కంధము (ద్వితీయాశ్వాసము) | పంచమ స్కంధము (ద్వితీయాశ్వాసము)]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/షష్ఠ స్కంధము | షష్ఠ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/సప్తమ స్కంధము | సప్తమ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/అష్ఠమ స్కంధము | అష్ఠమ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/నవమ స్కంధము | నవమ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/దశమ స్కంధము (ప్రథమాశ్వాసము) | దశమ స్కంధము (ప్రథమాశ్వాసము)]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/దశమ స్కంధము (ద్వితీయాశ్వాసము) | దశమ స్కంధము (ద్వితీయాశ్వాసము)]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/ఏకాదశ స్కంధము | ఏకాదశ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/ద్వాదశ స్కంధము | ద్వాదశ స్కంధము]]<br> #[[పోతన తెలుగు భాగవతము/అకారాది పద్యసూచిక|అకారాది పద్యసూచిక]] ==మూలాలు== సామాన్య శకం 15వ శతాబ్దపు సహజ కవి, తెలుగు కవి, బమ్మెఱ పోతనామాత్యులచే }[https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%B0%E0%B0%9A%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A4:%E0%B0%AC%E0%B0%AE%E0%B1%8D%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%B0_%E0%B0%AA%E0%B1%8B%E0%B0%A4%E0%B0%A8] రచియింపడిన ప్రమాణికమైన బాగవత పురాణ గ్రంథము. కనుక మేధోహక్కుల పరిధిలోకి రాదు. (Public Domain Content) దీనిని సంకలనం చేసి ఎందరో ప్రచురణలు చేసుకున్నారు. ఆ మూల పాఠాన్ని యధా మూలంగా పద్యగద్యలు ఇవ్వడమైనది, నిఘంటు అర్థాలు (Dictionary meaning for words), భావాలు (Abstract Meaning) మాత్రమే చేర్చి ప్రచురించడమైనది. * [http://telugubhagavatam.org/?tebha పోతన తెలుగు భాగవతం.ఆర్గ్] [[వర్గం:పోతన తెలుగు భాగవతము]] [[వర్గం:బమ్మెర పోతన రచనలు]] [[వర్గం:పురాణాలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] pi8cpclz69ujj7sjuos4mq3r89ujdvb 0 16902 580379 444912 2026-09-19T10:02:02Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:18వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580379 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[రామేశ్వరమాహాత్మ్యము]] | రచయిత = ఏనుగు లక్ష్మణ కవి |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[రామేశ్వరమాహాత్మ్యము/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1903 }} <pages index="రామేశ్వరమాహాత్మ్యము (ఏనుగు లక్ష్మణకవి).pdf" from=1 to=1 /> {{PD-old}} [[వర్గం:తమిళనాడు]] [[వర్గం:18వ శతాబ్దపు రచనలు]] 4v4y28fb2w1m6xdadgh8fxyhiymp808 0 18035 580284 540824 2026-09-19T07:41:48Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580284 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[శృంగారమంజరి]] | రచయిత = తాళ్ళపాక అన్నమాచార్య | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం= }} <poem> శ్రీకామినీవక్షు జితహిరణ్యాక్షు - భువనపాలనదక్షుఁ బుండరీకాక్షు వివిధగీర్వాణాద్యు వేదాంతవేద్యుఁ - బరమతత్త్వాపాద్యు భవరోగవైద్యు శోభితగుణధాము సురసార్వభౌము - మౌనిమానసహంసు మథితోగ్రకంసు శేషాహివరతల్పు సిద్ధసంకల్పు - నీలోత్పలవ్యూహ నీలాంబువాహ నీలాద్రిసంకాశు నిబిడప్రకాశు - నిర్మలతరదేహు నిగమాంతగేహు గోపాంగనాకుంభకుచశాతకుంభ - కుంభకుంకుమ చారుగురుతరాకారు వేణునాదామోదు విహితప్రసాదు - నవ్యక్తు నతవేద్యునాద్యు నద్వంద్వు నధ్యాత్ము నచ్యుతు నాద్యంతరహితు - నిర్గుణు నిఖిలాండనిర్మాణనిపుణు నిర్వాణు నిర్మలు నిత్యు నిశ్చింతు - సర్వజ్ఞు సాకారు సచ్చిదానందు సర్వతోముఖరూపు సత్యస్వరూపు - నఖిలహిరణ్యగర్భాండనాయకుని వివిధలోకాధీశు వేంకటాద్రీశు - నధిక తేజోమూర్తి నలరెడువాని గంగానదీజన్మకారణం బనఁగ - బొగడొందు తనపదాంభోజముల్‌ సూపి యింపొంద వైకుంఠ మిదియ సుమ్మనుచు - సొంపొంద వలకేలఁ జూపెడువాని ఘనదైత్యగర్వాంధకారంబు లెల్ల - మానుప దేదీప్యమానమై వెలుఁగు చక్రగదాశంఖశార్గంబు లెపుడు - తలకొని యిరువంకఁ దాల్చినవాని నరకంట సిరితోడ నలిగి భూకాంతఁ - గలసి యిద్దఱలోనఁ గైలాటమిడుచు వలపునఁ గడకంట నలరెడువాని - నెండవెన్నెలతోడ నేకమై కూడి రెండుకన్నుల సంధి రెట్టింపుచున్న - గగనంబు దాఁకినకన్నులవాని ద్రవిళాంగనాఘనస్తనమండలాగ్ర - పరిరంభ జృంభిసంభ్రమవిలాసముల బెరసినకుంకుమపీతాంబరంబు - కడఁగి రింగులువాఱఁ గాసించువాని బ్రహ్మాండమైయుండి బ్రహ్మమైయుండి - పరమాణువైయుండి పరమమైయుండి సచరాత్ముఁడై చరియించువాని - నమరాద్రితో మాద్రియగు వేంకటాద్రి నున్నతోన్నతలీల నుండెడువాని -శృంగారవిఖ్యాతి చెలువంబురీతి నొయ్యారములబాగు నొసపరిలాగు - రాజసంబులసొంపు రసికతపెంపు సరసత్వములచెల్మి చతురతకల్మి - సకలజనానందసంస్తుతిచేత వినివిని యొక బాల వికచాంబుజాక్షి - చెలువ కోకిలవాణి చిగురాకుఁబోణి తలఁపులవిశ్రాంతి తలిరాకు బంతి - వలరాజు చిగురెల్లి వలపులవెల్లి కడివోనిపూముల్కి కన్నులకల్కి - చిత్తంబు చిగురించి స్వేదంబు వెంచి సిగ్గులు వో సురిఁగి చింత లోఁబెరిగి - కాంక్షలఁ గడుఁ బొదలి గర్వంబు వదలి కోరికి మదిఁ బేరి కోపంబు మీఱి - వినుకలి దలపోసి వెరవులఁ బాసి వెట్టల కెదురేఁగి వెతలను గ్రాగి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి యీముద్దరాలికి నీవిలాసినికి - నీపూవుఁబోడికి నేలొకో నేఁడు వివరింపఁ దలఁపులు వింత లై తోఁచెఁ - బంచశరాసక్తి ప్రభవింపఁ బోలు నింతలో మరుఁడు దండెత్తకమున్న పచ్చనివిలు చేతఁ బట్టకమున్న చిగురంపగమి చికిలి సేయక మున్న - కోకిల మద మెత్తి గొణఁగకమున్న కీరంబు వాయెత్తి కెలయకమున్న - రాయంచ లెదిరించి రాయకమున్న సుదతి కారామంబు చూపి మరుపిచ్చి - మాటలమాటున మఱపింత మనుచు నారామఁ దోడ్కొని యారామమునకుఁ - జనుచోట నెదిరె వసంతోత్సవంబు పాంథులనునుసిగ్గు బయ లైనరీతి - కారాకు లెడలి వృక్షంబులు నిలిచె తగ విరహులకోర్కి తలిరించె ననఁగ - నవకమై చిగుళులు ననిచె భూజముల వలరాజురాకకు వనమహీజములు - కలయఁ గట్టినమేలుకట్లో యనంగ నిండారఁ దరువులనీడలు నిండెఁ - గోల తమాల తక్కోల కాకోల తాల హింతాలకోత్తాలకుద్దాల - సాలబాలరసాల జాలనేపాల తారజంబీరమందారఖర్జూర - గంధఫలీకుండఘనపిచుమంద తరువులు విరువులై తలిరించి మించెఁ - దీఁగలు సోగలై తెగమాఱి పాఱె వనలక్ష్మి పూర్ణయౌవనవీథియందుఁ - గడఁగిమాధవుఁడు వేడ్కలఁ గ్రొత్తగాఁగ నొత్తిననఖపంక్తు లున్నచందమునఁ - గింశుకంబులు గోరగించి మోదించె గురువింద లిగిరించె గుత్తులు నించె - మాకందతరు లేచె మల్లెలు పూచెఁ బొన్నలు వికసించెఁ బొగడలు నించెఁ - బనసలు నెరిసె సంపంగలు విరిసె మలయజంబు లెలర్చె మరువంబు పేర్చె - నేవంకఁ జూచిన నెల్ల భూజములు శాఖోపశాఖ లసంఖ్య మై నిగుఁడ - బూవుగుత్తులచేతఁ బూపలచేతఁ బరిపక్వరసపూర్ణఫలములచేత - గగనమండల మెల్లఁ గలయ నందంద కప్పిన నిబిడాంధకారంబు దోఁపఁ - దారనివిరు లెల్లఁ దారలు గాఁగఁ గురియుపూఁదేనెల క్రొమ్మంచుమించ - మలయఁబుప్పొళ్లదుమారంబు రేఁగఁ గేలీగృహాంగణాంకితఘననూత్న - వజ్రప్రకాశదివ్యప్రభావలుల వెలుఁగొంది దట్టంపు వెన్నెల గాయఁ - గుముదాకరంబులఁ గూటంబు మాని కుముదాకరంబులఁ గొమరు దీపించి - పద్మరాగప్రభాప్రౌఢిమ వంపఁ బద్మరాగప్రౌఢిమ దోఁప - జ్యోతిర్లతాక్రాంతశోభితశ్రీలు బాలార్కకిరణసౌభాగ్యంబు లొదవ - సకలవనాంత విశ్రాంత పాంథులకుఁ బగలు రేలై తోఁచుఁ బరికింప రేలు - పగళులై తోఁచి విభ్రాంతి పుట్టించు నత్యంతవేగవిహారమారుతము - సొరిది నవ్వనవీథి సొచ్చినంతటను గడఁగి గందపుఁగొండకందువ మఱచి - క్రమ్మఱ నొకవంకఁ గదలిపోలేక ఫణిరాజముఖులకుఁ బసలు పుట్టించు - ఫణిరాజగోత్రసౌభాగ్యంబు మరఁగి కదిసి యాకాశగంగాతరంగముల - నాడెడునవ్యదివ్యాంగనాశ్రేణి కుచకుంభలిప్త కుంకుమములతోడఁ - జల్లుఁ బోరాడు నిచ్చలు నొక్కవేళ మాధవీనవలతామందిరామంద - సౌధవీథీఘనస్థలములు మెట్టి తీఁగెయుయ్యల లూఁగు దిన మొక్కవేళ - శ్రీవేంకటేశు నూర్జితకృపావేశు నినకోటిరుచిమంతు నిందిరాకాంతుఁ - గనుఁగొనఁ గోరి వేడ్కలు దొంగలింప సకలదిగంతర స్థలములనుండి - చక్కని చిక్కని జవరాండ్రు నడవ నడపులయెడల నెన్నడుములు బడలఁ - గస్తూరిపూఁతలు గరఁగి లోజాఱ శిరసులజవ్వాది చెక్కిళ్లఁ గాఱ - నలసతఁ గనుఁగ్రేవ నలరు కామినుల పయ్యద లెడలించి పాలిండ్లుదూరి - కుటిలకుంతలములఁ గునిసియల్లార్చి చిగురాకుఁబోడుల సేదలు దీర్చి - గొబ్బునఁ దావి దిక్కులఁ జోడుముట్ట నుబ్బున విహరించు నొక్కొక్కవేళఁ - తలకొని వనవీథిఁ దలవరివోలెఁ గార్తవీర్యుఁడువోలెఁ గంతుఁడువోలె - నాగరికుఁడువోలె నానావిధముల మలయుచు విహరించు మందానిలుండు - అంత నాకామినుల లందఱుఁ గూడి చల్లనినెత్తావి చల్లెడుచోటఁ - దూఁగుటుయ్యలలఁ కందువల చెందొవల కొలఁకులఁ గెలఁకులఁ గురివిందపొదల - భామలో రతిరాజు పసనిసామ్రాజ్య సీమలో రసికుల చిత్తంబులోని - ప్రేమలో యనఁగ గంభీరంబు మెఱసి కళుకులో చిగురాకు కరవాలుఁగొనల - తళుకులో విటులడెందములఁగాపాడు ములుకులో యనఁగ నిమ్ముల నుల్లసిల్లి - బాలలో పుష్పాస్త్రు బంగారు నాట్య శాలలో పూవింట జడికొన్న యంప - కోలలో తలఁపులో గుదికొన్న తాల్మి చీలలో యనఁగ నచ్చెలు లెల్లఁ గూడి - యవయవశ్రీల నొయ్యారంబుదొరయ ఘనవయోగర్వాంధకారంబు మెఱయఁ - దోరంపుటినరశ్మి దూఱక నిగుడి మత్తిల్లునవలతామంటపవీథిఁ - దఱచుచీకట్లు బిత్తరములు చిమ్మఁ దమముఖచంద్రవిస్తారదీధితులు - వెలుఁగొంద నలుగడ విహరించువారు దట్టంపు లేమావి తరువుల క్రింద - సొంపైన పూఁదేనె సోనలఁ దడిసి పొదరిండ్లచాటునఁ బొదిగొని నిలువ - తమముఖాంబుజములతావులఁ దగిలి పైకొన్న యలికదంబముల సందడికిఁ - దప్పించుకొని తొలఁగ దాఁటెడువారు చెలులతోఁ బడి దప్పి చెదరినసఖులు - రమణీయశుకపికారావంబు వినుచుఁ జెలికత్తెలో యని చీరెడువారు - మదవతీజనులకమ్మఁదనంపుఁబూవు బంతులసరసంబు పైకొనియాడఁ - జెదరినపుప్పొళ్ళచేఁ దొప్పఁదోఁగి సిబ్బెంపుమేనులఁ జెలఁగెడువారు - కొలికిఁదామరకొలంకులదండ (మెండు) నిలిచి తమతమమేనినీడలపొలుఁపు - గనుఁగొని యానాగకన్నెలో యనుచు వేడుకఁ బలుమాఱు వెఱఁగందువారు - నై సఖీరత్నంబు లంతంత నిలిచి లేమా విలాసంబు లేమావి మంచి - లేమావిఁజేచాఁపలేమా యటంచుఁ దిలకంబు దీర్పక తిలకించిచూడు - తిలకంబు మానినీతిలకంబ యనుచు నడుగుకందువ గోరియడుగు నశోక - మడిగెడు బోఁటి నీ యడుగు లాననుచు గర్ణికారంబు లాకర్ణింపఁ బలుకు - గర్ణికారమణీయకాంతిగా ననుచుఁ గురవకావలికిఁ జేకుఱ వకావిరులు - కొమ్మకౌఁగిటఁ జేర్చుకొమ్మకాయనుచుఁ గేసరంబుల బోఁటి కేసరంబులుగ - వారుణిఁదోఁచు దైవాఱగా ననుచుఁ జతురభావంబుల సరసభాషణము - లాడుచు విహరించు నంతలోపలను వనపాలకాంతలు వనవిలాసినులు - పొదిగొన్న చక్కని పుష్పకోమలులు గర్వంపుఁజూపుల కమలలోచనులు - కైసేసి శృంగారగరిమలు వొదల నఖిలలోకేశుమోహనమూర్తిఁ గాంచి - ప్రణయపూర్వకముగాఁ బ్రస్తుతి చేసి యోదేవతారాధ్య యోభక్తసాధ్య - యోలోకమందార యోభవదూర యోవేంకటాద్రీశ యోకృపావేశ - శృంగారవనకేలిఁ జిత్తంబు గలిగి విచ్చేసి వేడ్కల విహరింపవలయుఁ - గోనేటిదరి నున్న కొదమసంపెంగ తరువులు వికసించెఁ దముఁ గానరావు - గుఱిలేనిపువ్వులు గురిసి క్రిక్కిఱిసి పరవనిచోట్లెల్లఁ బాన్పులై చూడఁ - బొగడల విశ్రాంతి పొగడ నచ్చెరువు పొదిగొన్న సేవంతిపొదరిండ్లక్రిందఁ - బలుమాఱుఁ గురిసినపన్నీటిసోన పలవల నునుజాలువాఱి దైవాఱి - యేఱులై యేప్రొద్దు నీఁతలఁ బాఱు గందంపుమ్రాఁకులకడ నున్నఫణులు - చందనగంధులసౌరభంబునకుఁ బైకొని మైగాలిఁ బసివట్టి తిరుగు - మెలఁగు మయూరగామినులౌట యెఱిఁగి తఱచైనఘనసార తరువులక్రిందఁ - బొర లూడి రాలుకర్పూరంపుసిరము తిన్నలై విహరింపఁ దిన్ననై యుండు - నని యని తరితీపు లతివలు వలుక నఖిలలోకారాధ్యుఁ డతికృపామూర్తి - మగువల వయసు లామనికొల్లకాఁడు భామల తలఁపులోపలి గారడీఁడు - వెలలేని వలపుల వేడుకకాఁడు కోనేటిరాయండు కుంభినీస్వామి - శ్రీవత్సధారుఁ డాశ్రితవత్సలుండు వెలఁదులమాటలు వేడ్క దీపింపఁ - జిత్తాబ్జమునఁ జేర్చి చిఱునవ్వు నవ్వి యత్యంతరూపమహామూర్తి గాన - నఖిలశృంగారాబ్ధి కధిపతి గాన సకలవైభవమహోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - గమనోన్ముఖుం డైనగదలు దానెఱిఁగి పాదారవిందసంస్పర్శంబు సేయఁ - గోరిక దలకూడఁ గుండలికర్త (భర్త?) పసిఁడిపాదుకల స్వభావమై నిలువఁ - గైకొని మెట్ట నక్కడిచోటు లెల్లఁ బ్రతిపదంబును మోక్షపదములై నిలువ - నింద్రాది దిక్పతులిరువంకఁ గొలువఁ గమలభవాదులు గదిసి తో నడవఁ - గిన్నర గంధర్వ ఖేచర యక్ష గరుడ విద్యాధర గాన మానములు - వీనుల కిం పొంద విందులు సేయ విరివైన యుద్యానవీథులు సొచ్చి - విశ్రాంత భూముల విహరించుచోట నేవేళ నేకాల మెక్కడఁ దలఁచె - నావేళ నాకాల మక్కడఁ గలిగి సకలపదార్థగోచరములై యుండి - చతురవిద్యాగోష్ఠిఁ జరియించునంత నఖిలాదినాథు మోహన మహామూర్తిఁ - బలుమాఱు మును విన్న భామాలలామ చెలులకు మన సీక చిత్తంబు రాక - పొలుపైనయలవోకఁ బ్రొద్దులు వోక సఖులతోఁ బుష్పాపచయకేలిఁ దగిలి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి పువ్వులు జడిగొన్న పొదరిండ్లు దూఱి - కాంతల నొండొంటిఁ గడవంగఁ బాఱి తఱచైనవిరు లెల్లఁ దమ వని కోరి - చెదరిన లతలెల్లఁ జేరంగఁ దీసి యందనిక్రొవ్విరు లందంది కోసి - తావి వోవకయుండఁ దలిరులు మూసి రాలినపుప్పొళ్లు రాసులు చేసి - యనిలంబు కెదురు మహాఫణి వ్రాసి తుమ్మెదదాఁటులఁ దొలఁగఁ దూపొడిచి - పై కాపుగాఁగ సంపంగలు ముడిచి చేతులపన్నీరు చెలులపైఁ దుడిచి - పయ్యదఁబూఁదేనె పలుమాఱుఁ బిడిచి యారామవీథుల నతివలు మెలఁగి - యొఱపైన చోటుల నొయ్యనఁ తొలఁగి దట్టంపువిరు లెల్లఁ దమవని చెలఁగి - మరునమ్ములో యని మదిలోనఁ గలఁగి బింబంబు లని యోష్ఠబింబంబులకును - బైకొన్న చిలుకలఁ బట్టంగఁ దలఁచి వల నైనకరపల్లవంబులు చాఁపఁ - బల్లవంబులభ్రాంతిఁ బదరి కోయిలలు చేరినఁ బయ్యెదచెఱఁగులఁ జోఁపఁ - బయ్యదబయ లైన పాలిండ్లు చూచి జక్కవదోయిమచ్చరమున మొరయఁ - గరమూలరుచుల బంగారుతో బెరయ నుబ్బునఁ జనుఁగవ లొండొంటినొరయ - నొసలికస్తూరులునూఁగురుల్‌ బెరయ వలఁతులై పొలఁతులు వనవిహారములఁ - బొదలిక్రొవ్వులు మించఁబువ్వులుగోసి శంబరారాతిఁ బచ్చనివిలుకానిఁ - బచ్చపుల్గుల తేరిపైన బిత్తరిని బొదిగొన్న కమ్మఁదూపుల పోటువాని - దనరిన చంద్రకాంతపు వేదిమీఁదఁ దలఁపులోపలివానిఁ దగవారఁ పూఁచి - పొలుపొందఁ బువ్వులఁ బూజలు చేసి యొప్పైనపూఁదేనె నుపహారమిచ్చి - మ్రొక్కుచుఁ దాంబూలములు సమర్పించి సరససంగీత ప్రసంగ వాక్యములఁ - బ్రొద్దులు పుచ్చుచుఁ బొలఁతు లున్నంత వైభవంబుల వనవాటికలందు - విహరించుచున్న గోవిందు ముకుందు సత్యభామాకాంతు సకలవిశ్రాంతు - తిరువేంకటాద్రీశు దేవదేవేశు భానుకోటిస్ఫూర్తి భాసిల్లువాని - పంచాస్త్ర కోటి సౌభాగ్యంబువాని గోటానఁ గోటులై కొలఁదులు మీఱి - గుఱు తిడఁగా రానిగుణములవాని రాకకు వెఱఁగంది రాకేందు వదన - రాకవెన్నెలలఁ బరా కైనకాంత చెలులపై నలులపైఁ జిత్తంబు వదలి - కురులపై విరులపైఁ గోర్కులు సడలి పికముపై శుకముపైఁ బ్రేమంబుమఱచి - నతనురాకకునుగూర్చినతనురాకకును దొలఁగక పులకలు తోఁ ద్రోపులాడఁ - దలకొన్నకనుఁగ్రేవ తపములు వీడ నుడివోనినునుసిగ్గు లూడనిఁబాడ - నంతంత మరుబలం బచ్చన లాడ నిరువురచిత్తంబులెదుళులుచూడఁ - బరువులో మురువును భయములోవెరువుఁ జిత్తంబుతిమురును జెక్కులచెమరు - భావంబుకదలును బలుకులోఁ గొదలు మానంబు మఱపును మరుచేతివెఱపు - నలకలజాఱును నలసంబుతీరుఁ గ్రాఁగినమతి నొప్పి కనుఁగ్రేవ డప్పి - చెలికత్తెమూఁపుపైఁ జేర్చినచేయి యల్లార్చి ఱెప్ప వేయనికన్నుదోయి - తనమేయిఁ జెలి దండ దాఁచినబాగు నంతలో మైమఱ పైయున్నలాగు - కనుఁగొని చెలులెల్లఁ గడు వెఱఁగంది యలరినవేడ్కల నబ్జాక్షిఁ జూచెఁ - జూచినయంతన సూనాస్త్రగురుఁడు జూపులు తూఁపులై సోఁకె నొండొరులఁ - దనరాజ్యలక్షణోత్తర మైన తన్విఁ గప్పంబుగా నిచ్చెఁ గందర్పుఁ డనఁగ - గంభీరనాయకుఁ గాంచెనో యనఁగఁ దీపులవిలునారితిండి మోపెట్టి - పూవుఁదూపులయంపపొది వెంటఁగట్టి చిన్నారివిరిదమ్మిచిలుకుఁ జేఁబట్టి - యల్లన పొడచూపె నారతిరాజు ఈయింతితో విభుఁ డింపొందు ననుచుఁ - నేపునఁ గీరంబు లేచి పై రొప్పె నీకొమ్మ మదికోర్కులీడేఱు ననుచుఁ - జాలిచేరువఁదీర్చె జక్కవదోయి తరలాక్షి మదిలోన దరికొన్న విరహ - మాఱెడువీపుగా పనెడుచందమున నుబ్బునఁ బైవీఁచె నొయ్యనిగాలి - కమలామనోనాథు కరుణాకటాక్ష వీక్షణం బతివపై వెల్లిగొన్నట్లు - పరిపూర్ణచంద్రికాప్రభలు పైఁ బర్వఁ గడిమి నుద్దీపనకారణం బగుచు - లావుగా మరునిబలం బెల్ల నొదరఁ గడు నింపులై యుండఁ గారింపు లౌను - నెలమిఁ గారింపులేయింపులై యుండుఁ బ్రియములైనవియె యప్రియములైయుండు - నప్రియంబులె ప్రియంబై యుండుఁ జూడ నాలోనఁ జెలులెల్ల నాలోలనేత్రఁ - బరికించి విరహతాపస్ఫూర్తి దెలిసి యీరామపోరాము లేమిట మాను - నీకాంతవలవంత లేవంకఁ దీరుఁ జూడదు తలయెత్తి శ్రుతి దండెఁ గూర్చి - పాడదు చెలులెల్లఁ బైకొన్న సరస మాడదు చిలుకతో నందంపుమాట - లాడదు వెడమాఁట లాడెడిఁగాని కొంచదు ప్రాణంబు గుఱుతుగాఁజేసి - యెంచదు వీణె వాయించదు పరిణ మించదు మది సంభ్రమించదు చెలియ - కించుకేనియును సయించదు కాని కప్పదు చనుదోయి కనుఁ గ్రేవఱెప్ప - విప్పదు తనప్రాణవిభుమీఁదిమనసు త్రిప్పదు మదిలోన దీకొన్నప్రేమ - చెప్ప దెవ్వరితోడఁ జెప్పునోకాని పెట్టదు కస్తూరి పేర్కొని చేతఁ - బట్టదు సేవంతిబంతి నెత్తమ్మి ముట్టదు సిగ్గుల మొద లించుకైనఁ - బుట్టదు తలఁ పెందుఁ బుట్టునోకాని తాపంబు మేనఁ బ్రతాపింపఁ దొడఁగె - నూర్పులు మిగుల నిట్టూర్పులై నిగుడెఁ బగలెమృగాక్షికి వ(ఁబ?)గలుగాఁ జొచ్చె - రాత్రులింతికి శివరాత్రులై తోఁచె శిశిరోపచారవిశేషభావనలు - సేయంగవలె నని చెలులెల్లఁ గూడి పైకొని యేప్రొద్దుఁ బన్నీరువారిఁ - బూచిన గొజ్జంగపొదరింటిలోను బద్మాక్షిఁ జల్లనిపాన్పుననునిచి - యొడఁగూర్పఁదొడఁగిన నుపచారవిధులు పలుమాఱు విపరీతభావంబులైన - ముగ్ధలు తమలోన మోములు చూచి యంతంత నొకరొక రచనలు చేసి - యీవేళఁ దడ వేల హేలావిశాల శశికాంతమణికాంత సౌధాంతరములఁ - జలువలనెలవులఁ జంద్రాస్య నునిచి గుప్పుఁడు పుప్పొళ్లు కుచములమీఁదఁ - గప్పుఁడు చెంగావి కప్రంపుబడిమి త్రిప్పుఁడు చెలులెల్లఁ దిరిగిరానుండఁ - జెప్పుఁడు మనవులఁ జెప్పెడి దేమి చిలుకుఁడు పూఁదేనె చెలిమేన నిండ - నలుకుఁడు శ్రీగంధ మప్పటప్పటికిఁ గులుకుఁడు పన్నీరు కోమలితోడఁ - బలుకుఁడు పలుమాఱుఁ బలుకరింపుచును బాయుఁడు నునుగాలి పైకొననిండు - ద్రోయుఁడు సొబగైనతొలువిరులెల్ల వేయుఁడు కమ్మఁగ్రొవ్విరులు పైపైని - సేయుఁ డింతటిలోన శీతలక్రియలు అనుచు శైత్యోపచారాదులు సేయ - నల్లనల్లన తాప మగ్గలం బైన ధవళాక్షి యున్న చందము చూచి చెలులు - కంటికిఁ గలకంఠకంఠిభావంబు జ్ఞానమొక్కటియు నజ్ఞానంబు నూఱు - మాటాడు టొక్కటి మౌనంబువేయి తాలిమి లేశంబు తమకంబు లక్ష - కోరికమదిలోనఁ గోటానఁగోటి మణుఁగులైయున్నవి మగువకు నేఁడు - తనప్రాణవిభునిఁ గందర్పుని గురునిఁ దేకయుండిన నింతిఁ దేర్పంగరాదు - పోక మీరిపు డలవోక సేసినను రాకనేఁడతఁడు నిరాకరించినను - అదయుండుమరుఁడు తీవ్రాస్త్రకోవిదుఁడు ఒడ లెఱుంగకయుండు నొక్కొక్కవేళ - నెంతకు నలుగునో యీయింతిమీఁద నని యందులోఁ బ్రోడయగుమేటిబోటి - యుడివోనిభయమేలయోచెలులార కరుణాకటాక్షు లోకైకసంరక్షు - శరణాగతత్రాణు సకలపారీణు విశ్వలోకేశు శ్రీవేంకటాధీశుఁ - గనుఁగొని యీబాల గాసిల్లియున్న చందంబు విభుఁడు మెచ్చఁగ విన్నవించి - విచ్చేయునట్లు గావించి తేకున్న నెచ్చెలులార నానేర్పు లేమిటికి - నని చెలిఁ జెలులతో నప్పనచేసి కదలి మోహనమూర్తి కడకేగి యంత - సకలసురాసురసంఘంబులెల్ల నంతరాంతరముల నంతంత నుండి - యేకాంతసుఖగోష్ఠి నింపొందువాని గనుఁగొని పూగుత్తి కానుక యిచ్చి - మ్రొక్కి హస్తాంబుజంబులు మోడ్చిపలికె దేవ జగన్నాథ దేవతారాధ్య - యఖిలాండధౌరేయ యార్తవిధేయ యారామసీమావిహారాంతరముల - మారామ నీరూపు మహనీయమూర్తి గన్నులపండువుగాఁ గనుఁగొన్న - యంతనుండియును బుష్పాయుధుఁ డేయు తలిరంపగమి నొంప ధరియింపలేదు - ఎటువంటి మోహంబొ యెట్టితాపంబొ యేలాగుతమకంబొ యేమిభావంబొ - యేచందములచూపొ యేతరితీపొ తొలిచూపు నీరూపు తొలఁగుటలేదు - కన్నీరు మున్నీరు కడగానరాదు చెలియున్నవిధమును జెప్పకపోదు- తరళాక్షి దురవస్థ తలఁపగాఁ గాదు ఇంతట విచ్చేసి యింతి మన్నించి - కంతుసామ్రాజ్యసౌఖ్యముల నొందింపు మని విన్నవించిన యబ్జాక్షిఁ జూచి - తలఁపులు తలఁపులు తార్కొని యుండఁ జిత్తంబు చిగురొత్తఁ జిఱునవ్వు నవ్వి - భామకు మౌక్తికాభరణంబు లిచ్చి మది నుబ్బి పన్నీట మజ్జనం బాడి - రసికతఁ బీతాంబరము దిండు దీర్చి మృగమదపంకంబు మెయి నిండఁ బూసి - పారిజాతాదిపుష్పము లెల్ల ముడిచి సౌపర్ణవాహనోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - విద్యాధరాహ్లాదవీణానినాద గానామృతాంభోధికల్లోలములను - నుబ్బుచు నంతంత నోలలాడుచును జంద్రాస్య యున్నపూఁజవికె కేతెంచి - యల్లన దర్వీకరాంతకు డిగ్గి కొలిచి వచ్చినదేవకోటుల ననిచి - కామినిభావంబుఁ గనుఁగొనునంతఁ గుసుమాస్త్ర తాపసంకులత వహించి - యలరుఁ బానుపుమీఁద నందందపొరలఁ జెలిమేన నంటినచెంగల్వఱేకు - లెలమిఁ గాంతునిరాక కెదుళులు చూచు గతి నొప్ప నిలువెల్లఁ గన్నులై యమరఁ - గ్రాఁగినగందంబు క్రమ్మఁ బన్నీటఁ దోఁగినచెంగావి తొడరి శైత్యమునఁ - గ్రాఁగినహృదయంబు రతిరాజుచేత మ్రాఁగినమతియుఁ బ్రమాదంబువలన - నీఁగినవగలును నేత్రాంబుధార లాఁగినఱెప్పలు నైయున్నయింతిఁ - గనుఁగొని కరుణావికాసచంద్రికలు నీలోత్పలాక్షిపైఁ నిండంగఁ జల్లి - భామిని యున్నపూఁబానుపు చేరి చిట్టంటుచేఁతల సేదలు దీర్చి - చెదరినయలకలచిక్కెల్లఁ దీర్చి యెడలేనిపులకలయింపు పుట్టించి - కళలమర్మంబులకడ గానుపించి యాలింగనాదిసౌఖ్యముల నొందించి - కరఁగించి మరగించి కలికిఁ గావించి యుడివోనిసురతాబ్ధి నోల లాడించి - చిత్తజసామ్రాజ్యసింహాసనమున బాలికారత్నంబుఁ బట్టంబు గట్టి - యరవిరిసిగ్గులు నాత్మనిగ్గులును మితిలేనితావులు మెఱుఁగుమోవులును - గనుఁగ్రేవకెంపులుఁ గలికిసొంపులును ముద్దులేఁ జెమరును మోములకొమరుఁ - గలిగినశృంగారగరిమలతోడ వందిమాగధుల కైవారంబుతోడ - సిద్ధవిద్యాధరశ్రేణులతోడఁ దనతోడఁ గూడినతన్వంగితోడ - వృషభాద్రినాథుఁ డుర్వీసతిప్రియుఁడు వేడ్కతో నగరప్రవేశంబు చేసె - నని భక్తిఁ దిరువేంకటాద్రీశుపేరఁ గారుణ్యలక్ష్మీప్రకాశునిపేర - రాజితాఖిలలోకరక్షణుపేర లాలితబహుపుణ్యలక్షణుపేర - పృథులదానవసైన్యభీషణుపేర భూరికౌస్తుభరత్నభూషణుపేర - గురుభరద్వాజైక గోత్రపావనుఁడు నందాపురీవంశనాయకోత్తముఁడు - అనఘుఁడు తాళ్లపాకాన్నయార్యుండు మధురంపుశృంగారమంజరి చెప్పె - ధరమీఁద నాచంద్రతారకం బగుచుఁ గడిమిఁ బెంపొందు మంగళమహాశ్రీల శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు - మంగళమహా శ్రీ శ్రీఁ జేయున్‌. </poem> [[వర్గం:అన్నమయ్య సంకీర్తనలు]] [[వర్గం:పద్య గ్రంథాలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] ipviat98s6fbai8j3u4pv8lp0ar1lw3 0 19506 580261 247170 2026-09-19T05:44:09Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:19వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580261 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కాశీయాత్ర చరిత్ర]] | రచయిత = ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[కాశీయాత్ర చరిత్ర/పీఠిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1941 }} <pages index="Kasiyatracharitr020670mbp.pdf" from=2 to=62 /> ==ఇతర మూల ప్రతులు== *[http://ia700307.us.archive.org/2/items/kasiyatracharitr020670mbp/kasiyatracharitr020670mbp.pdf అర్కీవ్.ఆర్గ్ లో ప్రతి] {{PD-old}} [[వర్గం:యాత్రాకథనం]] [[వర్గం:19వ శతాబ్దపు రచనలు]] hvdin373q1p040lmsfkbjgs1ld9z7p8 0 19871 579548 556328 2026-09-18T17:23:04Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579548 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర]] | రచయిత = సురవరం ప్రతాపరెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర/ప్రథమ ముద్రణ పీఠిక|ప్రథమ ముద్రణ పీఠిక]] | వివరములు = [[ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర/విషయ సూచిక|విషయ సూచిక]], {{featured download|pagename=ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర}} |సంవత్సరం=1949 }} <pages index="Andrulasangikach025988mbp.pdf" from=2 to=2 /> ==పూర్తి విషయ సూచిక== {{పుట:Andrulasangikach025988mbp.pdf/4}} <pages index="Andrulasangikach025988mbp.pdf" from=6 to=6 /> ==ఇతర మూల ప్రతులు== *[https://archive.org/details/andrulasangikach025988mbp అర్కీవ్.ఆర్గ్ లో ప్రతి] *[http://www.new.dli.ernet.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=Andhrula%20Sanghika%20Charithra%20-1&author1=Sri%20Suravaramu%20Prathapa%20Reddy&subject1=LANGUAGE.%20LINGUISTICS.%20LITERATURE&year=1950%20&language1=Telugu&pages=440&barcode=9000000000373&author2=&identifier1=5251&publisher1=Sahithya%20Vyjayanthi%20Prachurana&contributor1=&vendor1=NONE&scanningcentre1=rmsc,%20iiith%20&scannerno1=1&digitalrepublisher1=Digital%20Library%20Of%20India&digitalpublicationdate1=2007-08-24&numberedpages1=440&unnumberedpages1=440&rights1=%20&copyrightowner1=&copyrightexpirydate1=&format1=Tagged%20Image%20File%20Format%20&url=/data8/upload/0207/839 భారత డిజిటల్ లైబ్రరీ లో నాలుగు ప్రతులు ఉన్నాయి.] {{PD-India}} [[వర్గం:ఈ శతాబ్దపు రచనా శతం పుస్తకాలు]] [[వర్గం:UDC 929]] [[వర్గం:UDC 82-94]] [[వర్గం:సురవరం ప్రతాపరెడ్డి రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] oknrwl3o47duomfieyp7l0gt5d5lkem 0 20399 579531 277617 2026-09-18T14:57:28Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579531 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కంకణము]] | రచయిత = భోగరాజు నారాయణమూర్తి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[కంకణము/Foreword|Foreword]] | వివరములు = [[కంకణము/విషయసూచిక|విషయసూచిక]], {{featured download|pagename=కంకణము}} |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Kankanamu020631mbp.pdf" from=1 to=1 /> ==పూర్తి విషయసూచిక== {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[కంకణము/Foreword|Foreword]]}} |{{DJVU page link|1|2}} }} {{పుట:Kankanamu020631mbp.pdf/9}} {{PD-India}} [[వర్గం:UDC 122/129]] [[వర్గం:UDC 82-1]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 6yj2npas1cxwa1c5yoj9ihaczv44g7i 0 32024 579553 252712 2026-09-18T17:43:38Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:19వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579553 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కవి జీవితములు]] | రచయిత =గురజాడ శ్రీరామమూర్తి |అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[కవి జీవితములు/విషయసూచిక|విషయసూచిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1913 }} <pages index="Kavijeevithamulu.pdf" from=5 to=12 /> ==మూలాలు== * [http://www.dli.gov.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=/data7/upload/0189/387&first=1&last=730&barcode=2020010002525 భారత డిజిటల్ లైబ్రరీలో పుస్తక ప్రతి.] {{PD-old}} [[వర్గం:వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్]] [[వర్గం:కవి జీవితములు]] [[వర్గం:19వ శతాబ్దపు రచనలు]] byfqwrnql089n830tkqqtrr87l8hqpi 0 36015 579543 206439 2026-09-18T17:07:48Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579543 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[భారత అర్థశాస్త్రము]] | రచయిత = కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[భారత అర్థశాస్త్రము/సంపాదకీయం|సంపాదకీయం]] | వివరములు = {{featured download trial|pagename=భారత అర్థశాస్త్రము}} |సంవత్సరం=1958 }} <pages index="Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf" from=5 to=6 /> ==పూర్తి విషయసూచిక== {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/8}} {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/9}} {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/10}} {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/11}} {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/12}} {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/13}} {{:పుట:Bhaarata arthashaastramu (1958).pdf/14}} ==ఇతర మూల ప్రతులు== *[http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=bhaarata%20arthashaastramu%201&author1=kat%27t%27aman%27chi%20raamalin%27gaared%27di&subject1=SOCIAL%20SCIENCES&year=1958%20&language1=telugu&pages=481&barcode=2990100051615&author2=&identifier1=&publisher1=Kalahasti%20Tumma%20Rao%20And%20Sons&contributor1=&vendor1=NONE&scanningcentre1=ttd,%20s.v%20digital%20library&slocation1=NONE&sourcelib1=SNL,%20Vetapalem&scannerno1=0&digitalrepublisher1=Digital%20Library%20Of%20India&digitalpublicationdate1=2005-01-06&numberedpages1=&unnumberedpages1=&rights1=&copyrightowner1=&copyrightexpirydate1=&format1=Tagged%20Image%20File%20Format%20&url=/data/upload/0051/620 భారత డిజిటల్ లైబ్రరీ లో పుస్తక ప్రతి.] *[https://archive.org/details/arthasastramupar018203mbp 1914లో ముద్రించబడిన అర్థశాస్త్రము రెండవ భాగము ఆర్కీవులో ప్రతి.] {{PD-India}} [[వర్గం:విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి]] [[వర్గం:కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] for8grziqj4t4lm59xa0w0291nj1j17 0 36023 579537 278851 2026-09-18T15:04:26Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579537 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కృషీవలుడు]] | రచయిత = దువ్వూరి రామిరెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[కృషీవలుడు/గమనిక|గమనిక]] | వివరములు = {{featured download|pagename=కృషీవలుడు}} |సంవత్సరం=1924 }} <pages index="Krxshhiivaludu (1924).pdf" from=6 to=6 /> {{:కృషీవలుడు/విషయసూచిక}} {{PD-old-70}} [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] jwnyk2x49bgpdyrvpmhscajtg4r6l4u 0 36108 579513 536179 2026-09-18T13:54:33Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579513 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[పరమయోగి విలాసము]] | రచయిత = తాళ్ళపాక చిన తిరువేంగళనాథుడు | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[పరమయోగి విలాసము/పీఠిక|పీఠిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Parama yaugi vilaasamu (1928).pdf" from=6 to=6 /> ==ఇతర మూల ప్రతులు== *[http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=parama%20yaugi%20vilaasamu&author1=tiru%20vein%27gal%27a%20naadha%20taal%27la%20paaka&subject1=GENERALITIES&year=1928%20&language1=Telugu&pages=709&barcode=2030020025508&author2=&identifier1=&publisher1=kaakinaad%27a%20mudraaqs-ara%20shaala&contributor1=&vendor1=til&scanningcentre1=rmsc,%20iiith%20&slocation1=OSU&sourcelib1=OU%20&scannerno1=&digitalrepublisher1=&digitalpublicationdate1=0000-00-00&numberedpages1=&unnumberedpages1=&rights1=IN_COPYRIGHT&copyrightowner1=&copyrightexpirydate1=&format1=%20&url=/data7/upload/0191/404 భారత డిజిటల్ లైబ్రరీ లో ప్రతి] {{PD-India}} [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] micjb9z3v23c09ljfw159p9dttwb3o7 0 45478 579530 432146 2026-09-18T14:47:41Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:13వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579530 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = రంగనాథరామాయణము | రచయిత = గోన బుద్దారెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[రంగనాథరామాయణము/సమాలోచనము|సమాలోచనము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1949 }} <pages index="Ranganatha Ramayanamu.pdf" from=1 to=1 /> {{PD-old}} [[వర్గం:రంగనాథరామాయణము]] [[వర్గం:13వ శతాబ్దపు రచనలు]] f87b0snhzsw69l6z0qffm01o4ydu2fv 0 58286 579534 524899 2026-09-18T15:01:36Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579534 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[యెంకి పాటలు]] | రచయిత = నండూరి వెంకట సుబ్బారావు | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[../ఒకటి రెండు మాటలు/]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1925 }} [[File:Enkipatalu.jpg|frame|center]] <pages index="Yenki Paatalu Nanduri Venkata Subba Rao.pdf" from=1 to=1 /> <pages index="Yenki Paatalu Nanduri Venkata Subba Rao.pdf" from=14 to=14 /> <pages index="Yenki Paatalu Nanduri Venkata Subba Rao.pdf" from=113 to=116 /> {{PD-India}} [[వర్గం:యెంకి పాటలు]] [[వర్గం:ఈ శతాబ్దపు రచనా శతం పుస్తకాలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 40lo01yt2fm2pw8iov92it7jcrwyft1 0 58538 579536 412763 2026-09-18T15:03:28Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579536 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[శశికళ]] | రచయిత = అడివి బాపిరాజు | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[శశికళ/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]] | వివరములు = [[శశికళ/విషయసూచిక]] {{featured download trial|pagename=శశికళ}} |సంవత్సరం=1954 }} <pages index="Sasi Kala, Adavi Bapiraju.pdf" from=3 to=13 /> {{PD-India}} [[వర్గం:అడివి బాపిరాజు రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 88v6evjomyfvc0leke430hia4o389u1 0 58859 579551 562557 2026-09-18T17:27:13Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579551 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ప్రజ్ఞా ప్రభాకరము]] | రచయిత = వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[ప్రజ్ఞా ప్రభాకరము/విషయానుక్రమణిక|విషయానుక్రమణిక]] | వివరములు = [[ప్రజ్ఞా ప్రభాకరము/విషయానుక్రమణిక|విషయానుక్రమణిక]], {{featured download trial|pagename=ప్రజ్ఞా ప్రభాకరము}} |సంవత్సరం=1951 }} <pages index="Pragna Prabakaramu -Veturi Prabhakara Sastri.pdf" from=1 to=3 /> {{page break}} <pages index="Pragna Prabakaramu -Veturi Prabhakara Sastri.pdf" from=7 to=7 /> {{page break}} <pages index="Pragna Prabakaramu -Veturi Prabhakara Sastri.pdf" from=8 to=8 /> ==విషయసూచిక== {{:పుట:Pragna Prabakaramu -Veturi Prabhakara Sastri.pdf/10}} {{:పుట:Pragna Prabakaramu -Veturi Prabhakara Sastri.pdf/11}} {{PD-India}} [[వర్గం:వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] bj44ohghjfm76oeo62qyzjtd63y6eb4 0 60386 580263 549929 2026-09-19T05:47:51Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580263 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గోన గన్నారెడ్డి]] | రచయిత = అడివి బాపిరాజు | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[/ప్రథమగాథ/]] | వివరములు = [[గోన గన్నారెడ్డి/విషయసూచిక|విషయసూచిక]], {{featured download|pagename=గోన గన్నారెడ్డి}} |సంవత్సరం=1978 }} <pages index="Gona gannareddy, Adavi Bapiraju.pdf" from=4 to=4 /> {{page break|label=}} <pages index="Gona gannareddy, Adavi Bapiraju.pdf" from=5 to=5 /> {{page break|label=}} <pages index="Gona gannareddy, Adavi Bapiraju.pdf" from=6 to=6 /> {{page break|label=}} <pages index="Gona gannareddy, Adavi Bapiraju.pdf" from=7 to=7 /> ==విషయసూచిక== {{:గోన_గన్నారెడ్డి/విషయసూచిక}} {{PD-India}} [[వర్గం:త్రివేణి పబ్లిషర్సు]] [[వర్గం:అడివి బాపిరాజు రచనలు]] [[వర్గం:తెలుగు నవలలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 9gl7oqucd1d5s2dcqmzymsvq68f57kn 0 60663 579544 525759 2026-09-18T17:08:47Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579544 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ముసలమ్మ మరణము]] | రచయిత = కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = {{featured download|pagename=ముసలమ్మ మరణము}} |సంవత్సరం=1940 }} కథకు మూలం చార్లెస్ పి. బ్రౌన్ రచించిన The History of Anantapuram (అనంతపుర చరితం). [[దస్త్రం:MusalammaMaranamuWSCover.svg|center|200px]] <pages index="2015.328620.Musalamma-Maranam.pdf" from=1 to=35 /> ==మూలాలు== * [https://ia601602.us.archive.org/5/items/in.ernet.dli.2015.328620/2015.328620.Musalamma-Maranam.pdf ఆర్కీవులోని ప్రతి.] {{PD-India}} [[వర్గం:కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి రచనలు]] [[వర్గం:UDC 82-1]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] kxhvmovp0cfjy2knzjrffn7lywf40sn 102 61318 579515 518866 2026-09-18T13:59:29Z Rajasekhar1961 50 579515 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = తెనాలి |అసలుపేరు = రామకృష్ణుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = త |పుట్టిన_యేడు = 1480 |గిట్టిన_యేడు = 1528 |వివరణ = శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు ఆస్థానములోని కవీంద్రులు. |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = తెనాలి రామకృష్ణుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== # [[ఉద్భటారాధ్యచరిత్రము]] {{small scan link|ఉద్భటారాధ్యచరిత్రము.pdf}} # [[పాండురంగమహాత్మ్యము]] {{small scan link|పాండురంగమహాత్మ్యము.pdf}} # [[ఘటికాచలమాహాత్మ్యము]] {{small scan link|ఘటికాచలమాహాత్మ్యము (తెనాలి రామకృష్ణుడు).pdf}} # [[కందర్పకేతువిలాసము]] (అలభ్యం) # [[హరిలీలావిలాసము]] (అలభ్యం) # లింగపురాణము (అలభ్యం) # ఆదిపురాణము (అలభ్యం) # [[పాండురంగవిజయము]] (అలభ్యం) # [[బ్రహ్మానందము/శష్పవిజయము|శష్పవిజయము]] ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[కవి జీవితములు/తెనాలి రామకృష్ణ కవి]] * [[ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము/తెనాలి రామకృష్ణుడు]] * [[తెనాలి రామకృష్ణకవి చరిత్రము]] [[వర్గం:ప్రబంధయుగము రచయితలు]] 1qlvaufg202hn2y325t7w9dddiotomr 0 64549 579552 247724 2026-09-18T17:27:53Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579552 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[మీఁగడ తఱకలు]] | రచయిత = వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[/విషయానుక్రమణిక|విషయానుక్రమణిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1951 }} <pages index="Meegrada Tarakalu Sri Veturi Prabhakarasastri 2008 188 P 5010010082711.pdf" from=1 to=3 /> {{PD-India}} [[వర్గం:వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి రచనలు]] [[వర్గం:తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానములు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 9scsbfimjjtkf5jexidra899s2at48a 0 72429 579535 295671 2026-09-18T15:02:32Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579535 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[నారాయణరావు (నవల)]] | రచయిత = అడివి బాపిరాజు | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[నారాయణరావు (నవల)/ప్రథమ భాగము|ప్రథమ భాగము]] | వివరములు = {{featured download}} |సంవత్సరం=1963 }} <pages index="Narayana Rao Novel.djvu" from=2 to=5 /> {{:నారాయణరావు (నవల)/విషయసూచిక}} {{PD-India}} [[వర్గం:త్రివేణి పబ్లిషర్సు]] [[వర్గం:అడివి బాపిరాజు రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] m6059bqog4c78t3au6eha40je7jcb2u 0 77630 580377 304882 2026-09-19T09:54:53Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580377 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = అడవి శాంతిశ్రీ | రచయిత = అడివి బాపిరాజు | అనువాదం = | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[/ఉపక్రమణిక|ఉపక్రమణిక]] | సంవత్సరం = 2010 | వివరములు = [[అడవి శాంతిశ్రీ/విషయసూచిక|విషయసూచిక]]; {{featured download trial|pagename=అడవి శాంతిశ్రీ}} }} <pages index="Amsumathi by Adavi Bapuraju.pdf" from="1" to="10" /> {{:అడవి శాంతిశ్రీ/విషయసూచిక}} {{PD-India}} [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] swf1nmp7i9b5b5fq3wz5rczahva9732 0 77714 580262 335804 2026-09-19T05:47:17Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580262 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = అంశుమతి | రచయిత = అడివి బాపిరాజు | అనువాదం = | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | సంవత్సరం = 2010 | వివరములు = {{featured download trial|pagename=అంశుమతి}} }} <pages index="Amsumathi by Adavi Bapuraju.pdf" from="235" to="292" /> {{PD-India}} [[వర్గం:తెలుగు నవలలు]] [[వర్గం:UDC 82-31]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] h8srtoqhrn6ats82ya5b151pkgd05mx 0 89326 579529 570643 2026-09-18T14:46:15Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579529 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ద్విపదభాగవతము]] | రచయిత = మడికి సింగన |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[ద్విపదభాగవతము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1950 }} <pages index="Dvipada-Bagavathamu.pdf" from=1 to=4/> {{padded page break}} <pages index="Dvipada-Bagavathamu.pdf" from=31 to=41/> {{PD-old}} [[వర్గం:ఇతిహాసాలు]] [[వర్గం:సరస్వతీ మహలు గ్రంథాలయము]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] h91k28trrcc5v3ds1n5txcrb88x3b90 0 96986 579514 509176 2026-09-18T13:56:45Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579514 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[శ్రీవేంకటేశ్వరవచనములు]] | రచయిత = తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుడు |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[శ్రీవేంకటేశ్వరవచనములు/పీఠిక|పీఠిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1945 }} <pages index="Sri-Venkateshwara-Vacanamulu.pdf" from=1 to=1/> [[వర్గం:తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానములు]] [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] 5vw19aem9peceppjkhc5jh4u1jn41bv 0 99300 579550 556352 2026-09-18T17:25:25Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579550 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[రాజా బహద్దరు వేంకట రామారెడ్డి జీవితచరిత్ర]] | రచయిత = సురవరం ప్రతాపరెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1939 }} <pages index="Venkata Ramareddy Jeevita Charitra Pratapa Reddy 1891.pdf" from=4 to=16 /> {{PD-India}} [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] [[వర్గం:సురవరం ప్రతాపరెడ్డి రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] b4qf4zkb9fugve8jg3i9o2cwte39sx9 0 108239 580378 572626 2026-09-19T09:57:18Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580378 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[నాయకురాలు (పల్నాటి వీరచరిత్ర)]] | రచయిత = ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[నాయకురాలు (పల్నాటి వీరచరిత్ర)/పీఠిక|పీఠిక]] | వివరములు = {{featured download trial|pagename=నాయకురాలు (పల్నాటి వీరచరిత్ర)}} |సంవత్సరం=1926 }} <pages index="Naayakuraalu.Play.pdf" from=1 to=1 /> {{padded page break}} <pages index="Naayakuraalu.Play.pdf" from=2 to=2 /> {{padded page break}} <pages index="Naayakuraalu.Play.pdf" from=3 to=3 /> {{padded page break}} {{AuxTOC| #[[/పీఠిక/]] #[[/1-వ అంకము/]] #[[/2-వ అంకము/]] #[[/3-వ అంకము/]] #[[/4-వ అంకము/]] #[[/5-వ అంకము/]] #[[/6-వ అంకము/]] }} {{PD-India}} [[వర్గం:నాటకాలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] 5h2d54czfmk7s52xh1pu0qjd1qiln0v 0 108460 580387 471515 2026-09-19T11:13:38Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:14వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580387 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[నృసింహపురాణము]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[నృసింహపురాణము/పీఠిక|పీఠిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1924 }} <pages index="నృసింహపురాణము.pdf" from=1 to=1/> {{padded page break}} {{AuxTOC| #[[/పీఠిక/]] #[[/ప్రథమాశ్వాసము/]] #[[/ద్వితీయాశ్వాసము/]] #[[/తృతీయాశ్వాసము/]] #[[/చతుర్థాశ్వాసము/]] #[[/పంచమాశ్వాసము/]] }} [[వర్గం:14వ శతాబ్దపు రచనలు]] t560lg2xnl1er2py5do35cpzr0ctgt8 0 135372 580395 426766 2026-09-19T11:40:54Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580395 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ఆంధ్ర శ్రీవిష్ణుపురాణము]] | రచయిత = వెన్నలకంటి సూరన్న |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[ఆంధ్ర శ్రీవిష్ణుపురాణము/పీఠిక|పీఠిక]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Andhra-Sri-Vishnu-Puranamu.pdf" from=4 to=4 /> <pages index="Andhra-Sri-Vishnu-Puranamu.pdf" from=18 to=21 /> {{PD-old}} [[వర్గం:పురాణాలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] miocpctack1hv2onmecagr0a3oakzeu 0 135479 579473 410673 2026-09-18T13:38:27Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579473 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ఆముక్తమాల్యద]] | రచయిత = శ్రీకృష్ణదేవరాయలు |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[ఆముక్తమాల్యద/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1966 }} <pages index="ఆముక్తమాల్యద.pdf" from=1 to=8 /> {{PD-old}} [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] 4vhljldb7a5a33rqzywg8bh0ikkxrro 0 141836 580382 420548 2026-09-19T10:23:55Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580382 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)|వరాహపురాణము]] | రచయిత = నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ |అనువాదం= | విభాగము = ఉపోద్ఘాతము | ముందరి = | తదుపరి =[[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1904 }} <pages index="వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ).pdf" from=1 to=1 /> [[వర్గం:అష్టాదశపురాణములు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] 28mxa4z18cr3d8km3m5fg29lolwkjyr 580383 580382 2026-09-19T10:36:43Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:పురాణములు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580383 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)|వరాహపురాణము]] | రచయిత = నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ |అనువాదం= | విభాగము = ఉపోద్ఘాతము | ముందరి = | తదుపరి =[[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1904 }} <pages index="వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ).pdf" from=1 to=1 /> [[వర్గం:అష్టాదశపురాణములు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] [[వర్గం:పురాణములు]] 7lmrdhqpltr7vpmzt9xtvjxo814x7cv 580384 580383 2026-09-19T10:37:07Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:పురాణాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580384 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)|వరాహపురాణము]] | రచయిత = నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ |అనువాదం= | విభాగము = ఉపోద్ఘాతము | ముందరి = | తదుపరి =[[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1904 }} <pages index="వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ).pdf" from=1 to=1 /> [[వర్గం:అష్టాదశపురాణములు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] [[వర్గం:పురాణములు]] [[వర్గం:పురాణాలు]] aegg3ei11wp6g9v88yiul4zb2qkruy2 580385 580384 2026-09-19T10:37:17Z Rajasekhar1961 50 removed [[Category:పురాణములు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580385 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)|వరాహపురాణము]] | రచయిత = నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ |అనువాదం= | విభాగము = ఉపోద్ఘాతము | ముందరి = | తదుపరి =[[వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ)/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1904 }} <pages index="వరాహపురాణము (నంది మల్లయ, ఘంట సింగయ).pdf" from=1 to=1 /> [[వర్గం:అష్టాదశపురాణములు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] [[వర్గం:పురాణాలు]] qbbbec5nu8a8wuong39x581ozfbilpv 0 142555 580386 426791 2026-09-19T11:11:03Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580386 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[విష్ణుపురాణము (కలిదిండి భావనారాయణ)|విష్ణుపురాణము]] | రచయిత = కలిదిండి భావనారాయణ |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[విష్ణుపురాణము (కలిదిండి భావనారాయణ)/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1931 }} <pages index="విష్ణుపురాణము (కలిదిండి భావనారాయణ).pdf" from=1 to=1 /> [[వర్గం:పురాణాలు]] [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] 27z9ccifvdoph5xgb8unws76uiinl29 0 149857 579549 556332 2026-09-18T17:24:00Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579549 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[రామాయణ విశేషములు]] | రచయిత = సురవరం ప్రతాపరెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము =ముఖపత్రం | ముందరి = | తదుపరి =[[రామాయణ విశేషములు/Foreword|Foreword]] | వివరములు = {{featured download trial|pagename=రామాయణ విశేషములు}} |సంవత్సరం=1943 }} <pages index="రామాయణ విశేషములు.pdf" from=1 to=50 /> [[వర్గం:సురవరం ప్రతాపరెడ్డి రచనలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు రచనలు]] rhcgifrgpmaknt14r66i64dtmdgdjv8 0 156579 579547 471519 2026-09-18T17:18:15Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579547 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[రాఘవపాండవీయము]] | రచయిత = పింగళి సూరన |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[రాఘవపాండవీయము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1940 }} <pages index="రాఘవపాండవీయము (పింగళి సూరన).pdf" from=1 to=1 /> {{padded page break}} {{AuxTOC| #[[/ఉపోద్ఘాతము/]] #[[/పీఠిక/]] #[[/ప్రథమాశ్వాసము/]] #[[/ద్వితీయాశ్వాసము/]] #[[/తృతీయాశ్వాసము/]] #[[/చతుర్థాశ్వాసము/]] }} [[వర్గం:అనేకార్థకావ్యములు]] [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] edk3d6erk7ajx25w4tjqpazrf73ldm9 0 156581 579546 471523 2026-09-18T17:17:29Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579546 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[ప్రభావతీప్రద్యుమ్నము]] | రచయిత = పింగళి సూరన |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి =[[ప్రభావతీప్రద్యుమ్నము/గ్రంథవిమర్శనము|గ్రంథవిమర్శనము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1939 }} <pages index="ప్రభావతీప్రద్యుమ్నము (పింగళి సూరన).pdf" from=1 to=1 /> {{padded page break}} {{AuxTOC| #[[/గ్రంథవిమర్శనము/]] #[[/పీఠిక/]] #[[/ప్రథమాశ్వాసము/]] #[[/ద్వితీయాశ్వాసము/]] #[[/తృతీయాశ్వాసము/]] #[[/చతుర్థాశ్వాసము/]] #[[/పంచమాశ్వాసము/]] }} [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] rm6sqrdpnpijyd0ckq6iu35c3gy3w9n 0 166165 579528 473514 2026-09-18T14:38:29Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:13వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579528 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[భారతం-శాంతిసప్తకం]] | రచయిత = తిక్కన |అనువాదం= | విభాగము = శాంతిసప్తకం | ముందరి = | తదుపరి = [[భారతం-శాంతిసప్తకం/శాంతిపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము|శాంతిపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1929 }} <pages index="భారతం-శాంతిసప్తకం.pdf" from=5 to=5 /> [[వర్గం:భారతము]] [[వర్గం:13వ శతాబ్దపు రచనలు]] hxbkap6whu51r31at7o1pkswq8qdeyy 0 166762 579525 533488 2026-09-18T14:34:47Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:11వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579525 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[భారతం-ఆరణ్యం]] | రచయిత = నన్నయ, ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = భారతము - ఆరణ్యపర్వము | ముందరి = | తదుపరి = [[భారతం-ఆరణ్యం/ఆరణ్యపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1928 }} <pages index="భారతం-ఆరణ్యం.pdf" from=2 to=2 /> <pages index="భారతం-ఆరణ్యం.pdf" from=4 to=7 /> [[వర్గం:భారతము]] [[వర్గం:11వ శతాబ్దపు రచనలు]] s65ymmxlhsc9vuhpbbjid87uv57e2kv 0 167175 579526 474676 2026-09-18T14:35:59Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:13వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579526 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[భారతం-విరాటోద్యోగం]] | రచయిత = తిక్కన |అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[భారతం-విరాటోద్యోగం/విరాటపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము|విరాటపర్వము - ప్రథమాశ్వాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1915 }} <pages index="భారతం-విరాటోద్యోగం.pdf" from=2 to=2 /> [[వర్గం:భారతము]] [[వర్గం:13వ శతాబ్దపు రచనలు]] 947egdszzdq7zelyzjzh90ypntjek71 0 167524 579523 533487 2026-09-18T14:19:23Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:11వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579523 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[భారతం-ఆదిద్వయం]] | రచయిత = నన్నయ |అనువాదం = | విభాగము = ఆంధ్రమహాభారతము - ఆదిసభాపర్వములు | ముందరి = | తదుపరి = [[భారతం-ఆదిద్వయం/Foreword|Foreword]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1968 }} <pages index="భారతం-ఆదిద్వయం.pdf" from=1 to=11 /> <pages index="భారతం-ఆదిద్వయం.pdf" from=173 to=182 /> [[వర్గం:భారతము]] [[వర్గం:11వ శతాబ్దపు రచనలు]] cta1td0hetc0zhv1xtohdnva55u8310 106 175104 580275 563821 2026-09-19T07:21:59Z Rajasekhar1961 50 580275 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[లక్షణసారసంగ్రహము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:చిత్రకవి పెద్దన|చిత్రకవి పెద్దన]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తు |చిరునామా=కాకినాడ |సంవత్సరం=1940 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist 9=1 21to24=వి.సూ. 25=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} rup22ik8k8eujj0zaj5wemyneebdsys 0 175105 580281 492006 2026-09-19T07:36:48Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580281 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[లక్షణసారసంగ్రహము]] | రచయిత = చిత్రకవి పెద్దన |అనువాదం= | విభాగము = పీఠిక | ముందరి = | తదుపరి = [[లక్షణసారసంగ్రహము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1940 }} <pages index="లక్షణసారసంగ్రహము (చిత్రకవి పెద్దన).pdf" from=1 to=8 /> [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] nhw5hrwag1y39fgqu7sxvg7hhzh5x20 580282 580281 2026-09-19T07:37:10Z Rajasekhar1961 50 580282 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[లక్షణసారసంగ్రహము]] | రచయిత = చిత్రకవి పెద్దన |అనువాదం= | విభాగము = పీఠిక | ముందరి = | తదుపరి = [[లక్షణసారసంగ్రహము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1940 }} <pages index="లక్షణసారసంగ్రహము (చిత్రకవి పెద్దన).pdf" from=1 to=8 /> {{smallrefs}} [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] e9i14gapve2vslikilci1yckup1872p 104 191096 580268 509753 2026-09-19T06:36:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 580268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ఇతి శ్రీమదఖిల గుణగణాలంకృతస్య, సకలవిద్వజ్జనపోషకస్య, రామేశ ప్రభుసార్వభౌమస్య యశోఘనసారసురభీకృతాలంకారమకరందాఖ్యం కావ్యం సంపూర్ణమ్</poem>|ref=}} {{p|al|fwb}}వివరణము:</p> ఇది శ్రీమదఖిలగుణగణాలంకృతుడును, సకలవిద్వజ్ఞనపోషకుడును అగు రామేశప్రభువనెడు సార్వభౌముని కీర్తికర్పూరముచేత పరిమళింపచేయబడిన అలంకారమకరంద మనెడు కావ్యము సంపూర్ణము. {{p|ac|fs150}}అనుబంధము - I</p> {{p|ac|fwb}}ప్రసక్తగ్రంథములు</p> <poem>1. అమరకోశః ― అమరసింహుడు 2. అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు 3. ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు 4. కావ్యప్రకాశః ― మమ్మటుడు 5. కావ్యాదర్శః ― దండి 6. కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు 7. కువలయానందః ― అప్పయ్యదీక్షితుడు 8. చంద్రాలోకః ― జయదేవుడు 9. చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు 10. చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు 11. ప్రతాపరుద్రీయము ― విద్యానాథుడు 12. రసగంగాధరః ― జగన్నాథుడు 13. వైజయంతీ ― యాదవప్రకాశుడు 14. శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్ 15. సంస్కృతకవిజీవితములు ― మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి, 16. సంస్కృతసాహిత్యచరిత్ర ― యం కృష్ణమాచార్య 17. సంస్కృతాలంకారచరిత్ర ― ఎస్. కె. డే 18. సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు 19. సాహిత్యదర్పణః ― విద్యానాథుడు 20. సాహిత్యరత్నాకరః ― ధర్మసూరి</poem><noinclude><references/></noinclude> ecect9qejo23dhbdr1v4dvfa86dqid8 104 205498 580271 570952 2026-09-19T07:00:30Z Brjswiki 6801 580271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Brjswiki" /></noinclude>భావోద్రేకమును జిందాడు బాలకవులెల్లరు తమతమ కల్పనల వారి కందించి, తెలుగు బాసకు వన్నె లిడుచుండిరి. కృష్ణాపత్రికాధిపుడు ముట్నూరి కృష్ణారాయడు నవ్యకవుల నెంతయు ప్రోత్సహించు చుండెను. వీరును, ఆంధ్ర సంచికలును, 1912 లగాయతు తెలుగు కవిత్వము నెంతయు ప్రోత్సహించి నవీనాంధ్రకావ్యవైఖరుల నేర్పరచినవి. అందు ముఖ్యముగా నాంధ్ర భారతి, తదనుసారి గ్రంథాలయ సర్వస్వము, మనము విమర్శింప బోయెడి వెంకటశర్మ, సుబ్బారావు, గు| అప్పారావు మున్నగువారిని ముందునకు వచ్చి యసమాన భాషా సేవ యెనర్చియున్నది. వంగీయ "modern Review" ను అనుకరించి మనసారస్వతవిజృంభణ మేర్పడలేదు. వంగీయులే కాలప్రభావమున తమరీతుల గైకొనిరో, ఆంధ్రులాకాలోపదేశముల నందుకొనియే విస్తరిల్లుచున్నారు,కాలమే. యీశ్వరసంకల్పమే సర్వ ప్రయత్నములకు మూలకారణము. అనుకరణము కాదు. ఈ తత్మమే నా విమర్శనలన్నిటియందును గోరించును. విమర్శిన్నావైఖిరియు, కూర్పుయు కాలస్వరూపవిజ్ఞానమున నమర్చబడి యుండుట నా చదువవారు లెల్ల జరిగినదే. "విత్తవయోరూప విద్యాబలైశ్వర్య జన్మకర్మంబుల” నేర్పడు మన పౌరుషములన్నియు కాలానుకూల్యతలేక, నీశ్వరసంకల్పసాహాయ్య మమరక, నడుగంటి నామరూపము లెరుగకుండును. కాలమనుమాలింప నీశ్వరుడు ధర్మప్రకటనౌత్సాహమును మనల నావేశించి, దుమికింప నానావిషయములందు మాతృస్వరూపనిర్ణయి మొనర్పగలుగు చున్నాము. వెంకటశర్మ రచించిన ఖండకావ్యములు, పద్యావళులు, గీతమాలికలు, పాటలు, 1911-33 వరకు బ్రచురింపబడిన తెలుగు, వార, దైనిక, మాసపత్రిక లనేకములందు గాననగును. ఈతని పదములు సులలితముగ చక్కనిధారతో విన సొంపుగనుండి వ్యాకరణదోషములు కాని గ్రామ్యప్రయోగదీక్ష గాని లేక సుభోధకముగ నుండును. తిరుపతి వెంకటేశ్వరుల పదజాలము వాడుకదైనపడు కొన్నిపట్ల పేలవముగను, విష్యతుల్యముగను ఉండును. భారతాంగీకారమొప్పిన నొప్పు గాక! రాయప్రోలు సుబ్బరావు గారిని మాధుర్యమున నేకవి తీసిపోవు కాని అన్యమయిన సులభములు .............. మమర గూర్చినట్లుండును. '''బొద్దు పాఠ్యం'''శైలిలో వెంటశర్మ తెలుగు గురజాడ అప్పారావుగారి సారళ్యమును, అంతకన్న తక్కువ ప్రయత్న సంపాదిత లక్షణములును గల్గియుండును. ..... అను విద్యావతీయందళి పదజాల మపారమాధుర్య నెప్పమున్నది. పద్యములకూర్పు కొన్నితావుల పోతనధోరణితోను, మరికొన్నిట తిరుపతికవుల ధారా సారళ్యములను గోచరించును. పోతనఫక్కీలో నీరెండు పద్యములు: {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> కేళీవనముల యందును గేలీవాపికలఁ దుంగగిరిశిఖరములన్ గేలీసరోవరంబుల బాళి౯విహరింతు బ్రసవపాళి౯ హాళి౯</poem>|ref=}} {{right|(ఇందిందిరము 1911)}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> మృగములవలె ఖగములవలె నగములవలెఁ జిత్రగతుల నానాగతుల౯ గగనమను నాటతెరపై నగపడి జగమలఁరజేతు వహహ! పయోరా!</poem>|ref=}} {{right|(ధారాధరము)}} {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem> దేశంబే భవనంబు సోదరులు నీ ::దేశీయులే! మాకు నీ దేశారాధన జీవనవ్రతమె భ ::క్తిన్ రక్తి గల్గీంచు నీ దేశంబున్ బటుశక్తి యుక్తి నభి ::వృద్ధి౯ జేయుచున్నటి యా దేశంబున్ భగవంతుఁడరిద్దని బ్రసా ::దించె౯జుమీ! నీకు నో</poem>|ref=}} దేశానందిక రా! ...(పీఠికాపురాధీశ్వరుడు 1912) అను పద్దెము తిరుపతికవుల పోకడల సూచించి చున్నది. వృత్తము లల్లుటలో నీతని ధార యీనాటి భావకవుల కన్న నెక్కుడు ప్రబంధ వైఖరుల నొప్పుచున్నది. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> సుకుమారీమణు లెందరెందరో మహా ::శుద్ధాంత సౌధంబులం దకళంక స్థిర సౌఖ్యలీలల నసూ ::ర్యంపశ్యలై యొప్పు వా రకటా! రాజ్యరమానుభూతిమతి మై ::నల్లాడుచుండుగ నే టికి నింకన్ మగవారిపౌరుషము వీ ::టీన్ బోయెనే నేటికిన్</poem>|ref=}} {{right|(ఆంధ్రప్రబోధము, 1922)}} పద్యముల యల్లికలో చక్కని సహ్రస్ర వాహ ముప్పునవి పెరిగిచకలు దండకములు కలవు. అందునిక కాపురాధీశునిగూర్చి చెప్పిన {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> పుట్టినాడువుకదా ! భువనప్రసిద్ధమై ::సరిమించు వెలమవంశంబునందు పట్టినాడవుకదా! బహుపుణ్యపరిపాక ::లబ్ధమై తగురాజ్యలక్ష్మి కేలీ</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 27kwdgp2y9heai731k7ecsh0wfa9i21 580272 580271 2026-09-19T07:02:22Z Brjswiki 6801 580272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Brjswiki" /></noinclude>భావోద్రేకమును జిందాడు బాలకవులెల్లరు తమతమ కల్పనల వారి కందించి, తెలుగు బాసకు వన్నె లిడుచుండిరి. కృష్ణాపత్రికాధిపుడు ముట్నూరి కృష్ణారాయడు నవ్యకవుల నెంతయు ప్రోత్సహించు చుండెను. వీరును, ఆంధ్ర సంచికలును, 1912 లగాయతు తెలుగు కవిత్వము నెంతయు ప్రోత్సహించి నవీనాంధ్రకావ్యవైఖరుల నేర్పరచినవి. అందు ముఖ్యముగా నాంధ్ర భారతి, తదనుసారి గ్రంథాలయ సర్వస్వము, మనము విమర్శింప బోయెడి వెంకటశర్మ, సుబ్బారావు, గు| అప్పారావు మున్నగువారిని ముందునకు వచ్చి యసమాన భాషా సేవ యెనర్చియున్నది. వంగీయ "modern Review" ను అనుకరించి మనసారస్వతవిజృంభణ మేర్పడలేదు. వంగీయులే కాలప్రభావమున తమరీతుల గైకొనిరో, ఆంధ్రులాకాలోపదేశముల నందుకొనియే విస్తరిల్లుచున్నారు,కాలమే. యీశ్వరసంకల్పమే సర్వ ప్రయత్నములకు మూలకారణము. అనుకరణము కాదు. ఈ తత్మమే నా విమర్శనలన్నిటియందును గోరించును. విమర్శిన్నావైఖిరియు, కూర్పుయు కాలస్వరూపవిజ్ఞానమున నమర్చబడి యుండుట నా చదువవారు లెల్ల జరిగినదే. "విత్తవయోరూప విద్యాబలైశ్వర్య జన్మకర్మంబుల” నేర్పడు మన పౌరుషములన్నియు కాలానుకూల్యతలేక, నీశ్వరసంకల్పసాహాయ్య మమరక, నడుగంటి నామరూపము లెరుగకుండును. కాలమనుమాలింప నీశ్వరుడు ధర్మప్రకటనౌత్సాహమును మనల నావేశించి, దుమికింప నానావిషయములందు మాతృస్వరూపనిర్ణయి మొనర్పగలుగు చున్నాము. వెంకటశర్మ రచించిన ఖండకావ్యములు, పద్యావళులు, గీతమాలికలు, పాటలు, 1911-33 వరకు బ్రచురింపబడిన తెలుగు, వార, దైనిక, మాసపత్రిక లనేకములందు గాననగును. ఈతని పదములు సులలితముగ చక్కనిధారతో విన సొంపుగనుండి వ్యాకరణదోషములు కాని గ్రామ్యప్రయోగదీక్ష గాని లేక సుభోధకముగ నుండును. తిరుపతి వెంకటేశ్వరుల పదజాలము వాడుకదైనపడు కొన్నిపట్ల పేలవముగను, విష్యతుల్యముగను ఉండును. భారతాంగీకారమొప్పిన నొప్పు గాక! రాయప్రోలు సుబ్బరావు గారిని మాధుర్యమున '''నేకవి తీసిపోవు కాని అన్యమయిన సులభములు .............. మమర గూర్చినట్లుండును. శైలిలో వెంటశర్మ తెలుగు గురజాడ అప్పారావుగారి సారళ్యమును, అంతకన్న తక్కువ ప్రయత్న సంపాదిత లక్షణములును గల్గియుండును. .....''' అను పద్యావళి యందళి పదజాల మపారమాధుర్య నెప్పమున్నది. పద్యములకూర్పు కొన్నితావుల పోతనధోరణితోను, మరికొన్నిట తిరుపతికవుల ధారా సారళ్యములను గోచరించును. పోతనఫక్కీలో నీరెండు పద్యములు: {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> కేళీవనముల యందును గేలీవాపికలఁ దుంగగిరిశిఖరములన్ గేలీసరోవరంబుల బాళి౯విహరింతు బ్రసవపాళి౯ హాళి౯</poem>|ref=}} {{right|(ఇందిందిరము 1911)}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> మృగములవలె ఖగములవలె నగములవలెఁ జిత్రగతుల నానాగతుల౯ గగనమను నాటతెరపై నగపడి జగమలఁరజేతు వహహ! పయోరా!</poem>|ref=}} {{right|(ధారాధరము)}} {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem> దేశంబే భవనంబు సోదరులు నీ ::దేశీయులే! మాకు నీ దేశారాధన జీవనవ్రతమె భ ::క్తిన్ రక్తి గల్గీంచు నీ దేశంబున్ బటుశక్తి యుక్తి నభి ::వృద్ధి౯ జేయుచున్నటి యా దేశంబున్ భగవంతుఁడరిద్దని బ్రసా ::దించె౯జుమీ! నీకు నో</poem>|ref=}} దేశానందిక రా! ...(పీఠికాపురాధీశ్వరుడు 1912) అను పద్దెము తిరుపతికవుల పోకడల సూచించి చున్నది. వృత్తము లల్లుటలో నీతని ధార యీనాటి భావకవుల కన్న నెక్కుడు ప్రబంధ వైఖరుల నొప్పుచున్నది. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> సుకుమారీమణు లెందరెందరో మహా ::శుద్ధాంత సౌధంబులం దకళంక స్థిర సౌఖ్యలీలల నసూ ::ర్యంపశ్యలై యొప్పు వా రకటా! రాజ్యరమానుభూతిమతి మై ::నల్లాడుచుండుగ నే టికి నింకన్ మగవారిపౌరుషము వీ ::టీన్ బోయెనే నేటికిన్</poem>|ref=}} {{right|(ఆంధ్రప్రబోధము, 1922)}} పద్యముల యల్లికలో చక్కని సహ్రస్ర వాహ ముప్పునవి పెరిగిచకలు దండకములు కలవు. అందునిక కాపురాధీశునిగూర్చి చెప్పిన {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem> పుట్టినాడువుకదా ! భువనప్రసిద్ధమై ::సరిమించు వెలమవంశంబునందు పట్టినాడవుకదా! బహుపుణ్యపరిపాక ::లబ్ధమై తగురాజ్యలక్ష్మి కేలీ</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 5iujnl72pkg0fcbmaqhfu9ba5kxmtav 0 205605 580283 549974 2026-09-19T07:40:48Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580283 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంకీర్తన లక్షణము]] | రచయిత = తాళ్ళపాక అన్నమాచార్య | అనువాదం=తాళ్ళపాక చినతిరుమలాచార్యుడు | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం= 1935 }} <pages index="సంకీర్తన లక్షణం.pdf" from=1 to=14 /> [[వర్గం:పద్య గ్రంథాలు]] [[వర్గం:16వ శతాబ్దపు రచనలు]] dlvh7j6a2gnhyns857nwp3qni21n9z2 0 207698 580286 542787 2026-09-19T07:48:55Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580286 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[శృంగార మంజరి]] | రచయిత = తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1935 }} <pages index="శృంగారమంజరి- తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు.pdf" from=1 to=14 /> {{smallrefs}} {{PD-India}} [[వర్గం:అన్నమయ్య సంకీర్తనలు]] [[వర్గం:15వ శతాబ్దపు రచనలు]] 9awkp1clkckfmujctybsn50r6arlm9b 104 212321 579319 553797 2026-09-18T12:00:57Z Rajasekhar1961 50 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 579319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''ముందు మాట '''</p>}} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 10 |bSize = 600 |cWidth = 138 |cHeight = 177 |oTop = 40 |oLeft = 71 |Location = center |Description = }} {{c|'''ఆశ్రిత వర్గాల సృజనరూపాలు - పటం కతలు '''}} మానవవరిణామ క్రమంలో ఉత్పత్తివరంగా వ్యవసాయం ఎంత గొప్ప మేలుమలుపో, సాంస్కృతికంగా భాషను నేర్చుకోవడం అలాంటిదే! మనిషి మొదట్లో ఏకాంతజీవే కానీ కాలక్రమంగా సంఘజీవితాన్ని ఆరంభించిన తర్వాత తనతోటి మనుషులతో తన భావాలను పంచుకోవడానికి ఆధారంగా నిలిచింది భాష! ఆయా ప్రాకృతిక పరిసరాలు, అవసరాలు, వృత్తులను అనుసరించి ధ్వని సంకేతాలుగా మొదలైన భాష ఆ తర్వాత మానవ భావోద్వేగాలను అన్నిటినీ ధ్వనుల నుంచి సంకేతాత్మకంగా కూడిన పదాలు, వాక్యాలుగా మారింది. భావ ప్రసారానికి, హృదయస్పందనల వినిమయానికి, ఉద్వేగాల వ్యక్తీకరణకు సరైన ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగింది. అలా మొదలైన భాష వందలాది ఏళ్ళ పరిణామంలో ఎన్నెన్నో రూపాలను, ప్రక్రియలను, సాధించింది. ఈ ప్రస్థానంలో స్థూలంగా మనకు రెండు దశలు కనిపిస్తాయి. ఒకటి మౌఖిక భాష! రెండోది లిఖిత భాష తొలిదశ అంతటా, పూర్వ చారిత్రక యుగం అంతటా విస్తారంగా కనిపించేది ఆచరించేది మౌఖికభాషనే! అయితే మౌఖిక భాషాదశ వేలాది సంవత్సరాలు కొనసాగింది. కానీ లిఖిత రూపంలో మౌఖికభాషకు సంకేతాలు, అక్షరాలు కనుగొనబడి 'నమోదు చేయబడటం' (రికార్డు కావడం) అనేది మొదలై కేవలం 5 వేల సంవత్సరాల క్రితం నుండే అనేది చరిత్రకారులు నిర్ధారించిన విషయం. అందుకే మౌఖిక భాషకు సంకేతాత్మక కొనసాగింపుగానూ, రూపాంతరంగానూ లిఖిత భాషను చెపుతారు భాషాశాస్త్రవేత్తలు! దీని లోతులను ప్రస్తుతానికి పక్కనపెడితే, తొలిదశనాటి మౌఖిక భాష పరిణామంలో ఓ గొప్ప మలుపు 'కథనాలు చెప్పడం' అని Noam Chomsky వంటి భాషావేత్తలు చెప్తారు. పరిణామంలో మౌళిక భాష కేవలం సమాచార, భావప్రసార వినిమయ సాధనంగానేకాక, అంతకుమించిన 'సృజనాత్మకత' ను తోడుచేసుకోవడం ప్రారంభించినప్పటినుండి మౌఖిక సంప్రదాయం కొత్తపుంతలు తొక్కింది. మౌఖిక భాష మరింత విస్తరణకు గురైంది. కేవలం భావప్రసార స్థాయిని దాటి జనరంజక స్థాయిని, జనాలను ఆకట్టుకునే స్థాయిని చేరుకుంది. అలా భాషా ప్రాతిపదికగా మానవ సృజనాత్మకతకు ఒనగూడిన తొలితరం ప్రక్రియ 'కథ', 'కథ చెప్పడం'! లిఖిత రూపంలో, శాసనాలు, గ్రంథాలరూపంలో భాష 'రికార్డు' చేయని దశకన్నా ముందు కాలంలోని మౌఖిక భాషాదశలో కథలు చెప్పే 'మౌఖిక - శ్రవణరీతి' (చెప్పేవారికి మౌళికం, వినేవారికి శ్రవణం) అత్యంత ప్రముఖంగా జనాలను ఆకట్టుకునేదని చెప్పడానికి<noinclude><references/></noinclude> sb071xgxuyv2v7crtpcj8yo93b8qyap 104 218959 579683 571788 2026-09-18T23:50:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 579683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇదిప్రాయోవాదము. శృంగారమునుండి జన్మించిన హాస్యమే కాక కేవల హాస్యరసము గూడఁగలదు. చూడుఁడు. {{left margin|3em}}<poem>గురోర్గిరః పంచదినాన్యధీత్య వేదాంతశాస్త్రాణి దినత్రయంచ అమీ సమాఘ్రాయచ తర్కవాదాౝ సమాగతాః కుక్కుటమిశ్రపాదాః.</poem> </div> అయిదుదినాలలోఁ బూర్వమీమాంసాశాస్త్రమును జదివి, మూఁడుదినాలలో వేదాంతము వెలిగించి తర్కశాస్త్రమును మూచూచి కుక్కుట మిశ్రపాదులవారు వచ్చిరి. ఇట శృంగారసంబంధము లేదు. {{left margin|3em}}<poem>ఇష్టజనస్య వినాశౌచ్ఛాపాల్ల్కేశాచ్చ బంధనాద్వ్యసనాత్ ఏతైరర్థవిశేషైః కరుణాఖ్యరసస్సముద్భవతి (నాట్యశాస్త్రము).</poem> </div> ఇష్టజననాశమువలనను, శాపమువలనను, గ్లేశమువలనను బంధనమువలనను వ్యసనమువలనను గరుణరసముత్పన్నమగును. పైశ్లోకమునఁ గరుణము రౌద్రకర్మమువలనఁ బుట్టునని చెప్పబడియున్నది. ఈ యిష్టజననాశాదులకు రౌద్రము కారణము గావచ్చును. ఇట్లేమిగిలినవానినిఁ గూడఁ జూచుకొనవలెను. భారతమతానుసారముగాఁ గొందఱమతమున నెనిమిది రసములున్నను, గొందఱ మఠమునఁ దొమ్మి దిరసములున్నను మహాకావ్యమున "శృంగార వీరయోరవ్యతరస్య ప్రాధాన్యం” అని ప్రతాపరుద్రీయకర్తయు, "శృంగార వీర శాంతానా మేకో ఒంగీ రసఇష్యతే” అని సాహిత్య దర్పణకర్తయు వచించిరి. సాహిత్యదర్పణ కర్తయే శాంతమును బేర్కొ నేను. కాని యితర లాక్షణికు లెల్లరును శృంగార వీరములలో నొక్కటియే యంగిరసమనియు మిగిలిన రసముఁ లంగరసములనియు వచించిరి. మిగిలిన రసములకన్న వీనికే ప్రాధాన్య మిచ్చుటకుఁ గారణమేమి? "శృంగార ఏవ మధురః పరప్రహ్లాదనో రసః” అని ధ్వన్యాలోకము. (శృంగారమే మిక్కిలి మధురమును, ఆనందజనకమును నగు రసము). ఈ రసము మాధుర్యమును బట్టియేనా యానందజనకము? కాదు. జగత్తుయొక్క యవిచ్ఛిన్నతకు భోగేచ్ఛ ప్రధాన మైనది. "ప్రజాతంతుం మావ్యవచ్చేత్సీః” (సంతానరూపమగు సూత్రమును దెంపవలదు) అని వేదము నుడువుచున్నది. ' సంతతిశ్శుద్ధవంశ్యా హి పరత్రేహచ శర్మణే" (పరిశుద్ధవంశమునఁ బుట్టిన సంతాన మిహపరలోకములఁ గల్యాణముఁ గూర్చును.) కాన సంసారసాధనమైన సంభోగ ముపాదేయము. మరియు "క్రియాణాం ఖలుధర్మ్యాణాం సత్పత్న్యోమూలకారణం” (ధర్మబద్ధములైన కర్మల కుత్తమురాండ్రగు నిల్లాండ్రు మూలకారణము) అని కాళిదాసకవి వచించెను. ఈ శృంగారరసమునకు శ్రీమహావిష్ణువే యధిదేవతగాఁ బేర్కొనఁబడియున్నాఁడు.<noinclude><references/></noinclude> 80on11ugmdd03pdgn9nvbzony6fgmzg 579684 579683 2026-09-18T23:51:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇదిప్రాయోవాదము. శృంగారమునుండి జన్మించిన హాస్యమే కాక కేవల హాస్యరసము గూడఁగలదు. చూడుఁడు. {{left margin|3em}}<poem>గురోర్గిరః పంచదినాన్యధీత్య వేదాంతశాస్త్రాణి దినత్రయంచ అమీ సమాఘ్రాయచ తర్కవాదాౝ సమాగతాః కుక్కుటమిశ్రపాదాః.</poem> </div> అయిదుదినాలలోఁ బూర్వమీమాంసాశాస్త్రమును జదివి, మూఁడుదినాలలో వేదాంతము వెలిగించి తర్కశాస్త్రమును మూచూచి కుక్కుటమిశ్రపాదులవారు వచ్చిరి. ఇట శృంగారసంబంధము లేదు. {{left margin|3em}}<poem>ఇష్టజనస్య వినాశౌచ్ఛాపాల్ల్కేశాచ్చ బంధనాద్వ్యసనాత్ ఏతైరర్థవిశేషైః కరుణాఖ్యరసస్సముద్భవతి (నాట్యశాస్త్రము).</poem> </div> ఇష్టజననాశమువలనను, శాపమువలనను, గ్లేశమువలనను బంధనమువలనను వ్యసనమువలనను గరుణరసముత్పన్నమగును. పైశ్లోకమునఁ గరుణము రౌద్రకర్మమువలనఁ బుట్టునని చెప్పబడియున్నది. ఈ యిష్టజననాశాదులకు రౌద్రము కారణము గావచ్చును. ఇట్లేమిగిలినవానినిఁ గూడఁ జూచుకొనవలెను. భారతమతానుసారముగాఁ గొందఱమతమున నెనిమిది రసములున్నను, గొందఱ మఠమునఁ దొమ్మి దిరసములున్నను మహాకావ్యమున "శృంగార వీరయోరవ్యతరస్య ప్రాధాన్యం” అని ప్రతాపరుద్రీయకర్తయు, "శృంగార వీర శాంతానా మేకో ఒంగీ రసఇష్యతే” అని సాహిత్య దర్పణకర్తయు వచించిరి. సాహిత్యదర్పణ కర్తయే శాంతమును బేర్కొ నేను. కాని యితర లాక్షణికు లెల్లరును శృంగార వీరములలో నొక్కటియే యంగిరసమనియు మిగిలిన రసముఁ లంగరసములనియు వచించిరి. మిగిలిన రసములకన్న వీనికే ప్రాధాన్య మిచ్చుటకుఁ గారణమేమి? "శృంగార ఏవ మధురః పరప్రహ్లాదనో రసః” అని ధ్వన్యాలోకము. (శృంగారమే మిక్కిలి మధురమును, ఆనందజనకమును నగు రసము). ఈ రసము మాధుర్యమును బట్టియేనా యానందజనకము? కాదు. జగత్తుయొక్క యవిచ్ఛిన్నతకు భోగేచ్ఛ ప్రధాన మైనది. "ప్రజాతంతుం మావ్యవచ్చేత్సీః” (సంతానరూపమగు సూత్రమును దెంపవలదు) అని వేదము నుడువుచున్నది. ' సంతతిశ్శుద్ధవంశ్యా హి పరత్రేహచ శర్మణే" (పరిశుద్ధవంశమునఁ బుట్టిన సంతాన మిహపరలోకములఁ గల్యాణముఁ గూర్చును.) కాన సంసారసాధనమైన సంభోగ ముపాదేయము. మరియు "క్రియాణాం ఖలుధర్మ్యాణాం సత్పత్న్యోమూలకారణం” (ధర్మబద్ధములైన కర్మల కుత్తమురాండ్రగు నిల్లాండ్రు మూలకారణము) అని కాళిదాసకవి వచించెను. ఈ శృంగారరసమునకు శ్రీమహావిష్ణువే యధిదేవతగాఁ బేర్కొనఁబడియున్నాఁడు.<noinclude><references/></noinclude> 1ipu74j0xy2fku56cradzm9x460tnl6 14 224313 579556 579306 2026-09-18T20:05:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579556 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు *కవిగజాంకుశము *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] ముమ్మటుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] 41ohwk2yntszisodih9sqr5ms07b9cw 580233 579556 2026-09-19T04:46:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580233 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు *కవిగజాంకుశము *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **'బాలానందిని' (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] t386tooprnwcyphy07y6l3rj9p5xwdr 580234 580233 2026-09-19T04:53:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580234 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *కవిగజాంకుశము *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] grv2e615lllaj1ofqj6qy1rbac9fg7p 580259 580234 2026-09-19T05:20:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580259 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] భైరవుడు *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] s5myhqowi7nbe6jiaa2g151rqn8ecj5 580260 580259 2026-09-19T05:42:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580260 wikitext text/x-wiki *[[అప్పకవీయము]] కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారమకరందము]] కొల్లూరి రాజశేఖరుడు *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] భైరవుడు *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] విన్నకోట పెద్దన *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసతరఙ్గిణీ]] భానుసూరి *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[శృంగారరసాలవాలము]] వెణుతుర్ల వడ్డికవి *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] sl0am9p66srexae2rlj5kzjgofh1ofn 580264 580260 2026-09-19T05:50:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580264 wikitext text/x-wiki *[[అప్పకవీయము]] కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారచంద్రోదయము]] ఇమ్మానేని శరభలింగ కవి *[[అలంకారమకరందము]] కొల్లూరి రాజశేఖరుడు *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] భైరవుడు *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] విన్నకోట పెద్దన *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసతరఙ్గిణీ]] భానుసూరి *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[శృంగారరసాలవాలము]] వెణుతుర్ల వడ్డికవి *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ధర్మసూరి *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] 0uqajmu8u3p9re92jlclpyrzijoxlma 580265 580264 2026-09-19T05:53:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580265 wikitext text/x-wiki *[[అప్పకవీయము]] కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారచంద్రోదయము]] ఇమ్మానేని శరభలింగ కవి *[[అలంకారమకరందము]] కొల్లూరి రాజశేఖరుడు *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] భైరవుడు *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] విన్నకోట పెద్దన *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసతరఙ్గిణీ]] భానుసూరి *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] చిత్రకవి పెద్దన *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[శృంగారరసాలవాలము]] వెణుతుర్ల వడ్డికవి *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ధర్మసూరి *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] akkpxnl6k7lq0hnlnakeacvcow5n71f 580267 580265 2026-09-19T06:12:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580267 wikitext text/x-wiki *[[అప్పకవీయము]] కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారచంద్రోదయము]] ఇమ్మానేని శరభలింగ కవి *[[అలంకారమకరందః]] కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] భైరవుడు *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] విన్నకోట పెద్దన *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసతరఙ్గిణీ]] భానుసూరి *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] చిత్రకవి పెద్దన *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[శృంగారరసాలవాలము]] వెణుతుర్ల వడ్డికవి *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ధర్మసూరి *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] slzso53dbs1na4ue64ch21si3qhvf2l 580269 580267 2026-09-19T06:37:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580269 wikitext text/x-wiki *[[అప్పకవీయము]] కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారచంద్రోదయము]] ఇమ్మానేని శరభలింగ కవి *[[అలంకారమకరందః]] కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ *అలంకారశేఖరము *అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] భైరవుడు *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] విన్నకోట పెద్దన *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రాణి వామనుడు *కువలయానందః ― అప్పయ్యదీక్షితుడు *చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు *[[చంద్రాలోకము]] జయదేవుడు *చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] విద్యానాథుడు *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసతరఙ్గిణీ]] భానుసూరి *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతామాత్యుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] చిత్రకవి పెద్దన *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *వైజయంతీ ― యాదవప్రకాశుడు *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్ *[[శృంగారరసాలవాలము]] వెణుతుర్ల వడ్డికవి *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు *[[సాహిత్యచింతామణి]] *సాహిత్యదర్పణః ― విద్యానాథుడు *[[సాహిత్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ధర్మసూరి *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన *** [[వర్గం:సాహిత్యం]] 9cklre60ic2ywuc35az8t7lqo6twswg 106 224318 580231 579228 2026-09-19T04:37:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580231 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యప్రకాశము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మమ్మటుడు|మమ్మటుడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=సంస్కృతభాషాప్రచారసమితి |చిరునామా=హైదరాబాదు |సంవత్సరం=1995 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=2 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} i8tft3nhvp2cy677z28aet0c9o1sl2t 104 224327 580228 579244 2026-09-19T04:33:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 580228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}మమ్మట విరచిత</p> {{p|fs150|ac|fwb}}కావ్యప్రకాశము</p> {{p|ac|fwb}}'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో</p> {{Center|వ్యాఖ్యారచయిత}} {{p|ac|fwb}}ఆచార్య శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు</p> {{Css image crop |Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf |Page = 2 |bSize = 600 |cWidth = 120 |cHeight = 101 |oTop = 540 |oLeft = 229 |Location = center |Description = }} {{Center|ప్రచురణ}} {{p|ac|fwb}}సంస్కృత భాషా ప్రచార సమితి</p> {{Center|(డి. పుల్లారెడ్డి చారిటీస్ ట్రస్టు అనుబంధ సంస్థ)}} {{Center|హైదరాబాదు}} {{Center|1995}}<noinclude><references/></noinclude> 3xls8b3ubn6tfpy3vekg5ms4sk67v8y 104 224328 580229 579245 2026-09-19T04:35:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 580229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><poem>మమ్మట విరచిత '''కావ్యప్రకాశము''' 'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో వ్యాఖ్యారచయిత '''ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు''' ప్రథమముద్రణము : 1995 ప్రతులు : 1000 వెల రూ. 150/- ప్రాప్తిస్థానము కార్యదర్శి, '''సంస్కృత భాషా ప్రచార సమితి''' 5-4-743, 2వ అంతస్తు, హరేకృష్ణ దేవాలయం ప్రక్కన, నాంపల్లి స్టేషను రోడ్డు, హైదరాబాదు - 500 001. ఫోను నం: 515481 ముద్రణ : శివాజీ ప్రెస్, 4-4-53, గంజ్ బజార్, సికింద్రాబాద్.</poem><noinclude><references/></noinclude> izihbx2tjzlk0dkbu9hveomdmow97o1 580230 580229 2026-09-19T04:36:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><poem>మమ్మట విరచిత '''కావ్యప్రకాశము''' 'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో వ్యాఖ్యారచయిత '''ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు''' ప్రథమముద్రణము : 1995 ప్రతులు : 1000 వెల రూ. 150/- ప్రాప్తిస్థానము కార్యదర్శి, '''సంస్కృత భాషా ప్రచార సమితి''' 5-4-743, 2వ అంతస్తు, హరేకృష్ణ దేవాలయం ప్రక్కన, నాంపల్లి స్టేషను రోడ్డు, హైదరాబాదు - 500 001. ఫోను నం: 515481 ముద్రణ : శివాజీ ప్రెస్, 4-4-53, గంజ్ బజార్, సికింద్రాబాద్.</poem><noinclude><references/></noinclude> b3n546r44pkrqge171qcnq5ah8fpatc 104 224389 579320 2026-09-18T12:06:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 కావ్యప్రకాశ నిర్విఘ్నంగా సమాప్తి పొందించగలిగిన, ఇష్టదేవత యైన భారతిని, సరస్వతీ దేవిని, స్మరిస్తున్నాడు. = నియతీతి. నియతికృతనియమరహితామ్ దైవంచేత లేదా అదృష్టంచేత కల్పించబడ...' 579320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 కావ్యప్రకాశ నిర్విఘ్నంగా సమాప్తి పొందించగలిగిన, ఇష్టదేవత యైన భారతిని, సరస్వతీ దేవిని, స్మరిస్తున్నాడు. = నియతీతి. నియతికృతనియమరహితామ్ దైవంచేత లేదా అదృష్టంచేత కల్పించబడిన నియమాలు లేనిదీ, హ్లాదైకమయీమ్ = కేవలం ఆనందస్వరూప మైనదీ, ఆనస్యపరతస్త్రమ్ - ఇతర కారణాలమీద వేటిమీదా ఆధారపడనిదీ, నవరసరుచిరామ్ తొమ్మిది రసాలతో మనోహరంగా ఉన్నదీ అయిన, నిర్మితిమ్ = నిర్మాణాన్ని, ఆదధతీ చేస్తూన్న, కవే : భారతీ= రవియొక్క భారతి, బయతి సర్వోత్కర్షతో ఉన్నది. - వివరణం. ఈ ప్రార్థనాశ్లోకంలో కావ్యప్రకాశకారుడు, బ్రహ్మదేవుడు చేసే సృష్టికంటె కవి చేసే (కావ్య) సృష్టి విశిష్టమైనది అని చెపుతూ ఆ కవి భారతిని స్మరిస్తున్నాడు. సరస్వతి విద్యాధిదేవత. అందుచేత కవిభారతియే భారతి (సరస్వతి); భారతియే కవిభారతి. ఈ విధంగా కవిభారతీస్తుతి భారతీస్తుతియే అవుతుంది గాన ఈ శ్లోకం కవిభారతిని ప్రశంసిస్తూ భారతీదేవిని కూడా స్తుతిస్తూ* న్నది. అందుచేత మంగళశ్లోకంగా పరిగణింపబడుతుంది. ఈ విషయాన్నే రచ యిత వృత్తిలో విశదీకరిస్తున్నాడు :- నియతిశక్త్యా ఇతి :- నియతిశక్తి అనగా అసాధారణమైన ధర్మం. పద్మంలో పద్మత్వం ఉంది. ఈ పద్మత్వం అనే అసాధారణధర్మం, (ఇతర పుష్పాలలో లేని ధర్మం) దేనిలో ఉంటుందో దానిలో విశిష్టమైన పరిమళం మొద లైనవి ఉంటాయి. ఆ ధర్మం లేని పుష్పాదులలో అలాంటి సౌరభాదులు ఉండవు. అందుచేత బ్రహ్మ చేసే సృష్టి ఇలాంటి అసాధారణధర్మాలమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అనగా అలాంటి ధర్మం ఉన్నదానికే పరిమళాదులను ఇవ్వకలుగు తుంది. లేదా 'నియతిశక్తి ' అనగా అదృష్టం; దైవశక్తి బ్రహ్మదేవుని సృష్టి యా ప్రాణుల అదృష్టంచేత కట్టబడి ఉంటుంది. దానికి లోబడి ఉండే బ్రహ్మ సుఖదుఃఖాదులను ఇస్తాడు. తానుగా స్వతంత్రించి ఏమీ ఇవ్వజాలడు. అయితే కవి చేసే నిర్మాణం ఈ విధంగా అసాధారణధర్మాలమీద కాని, దైవాదులమీదకాని ఆధారపడదు. కవి ఎలా తలుచుకుంటే అలాగే వర్ణించగలడు. అదే విధంగా బ్రహ్మ చేసే సృష్టి సత్త్వరజస్తమోగుణాలతో సంబంధించి ఉంటుంది. అందు చేత ఈ జగత్తులో సత్త్వగుణధర్మమైన సుఖం, రజోగుణధర్మమైన దుఃఖం,<noinclude><references/></noinclude> 8emuo3ffvf4kmkkq0j2olkg3mlptykl 104 224390 579321 2026-09-18T12:07:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోల్లాసం తమోగుణధర్మమైన మోహం ఈ మూడూ కూడా ఉంటాయి. కవిరచనలో కేవలం సుఖం (ఆనందం) మాత్రమే ఉంటుంది. బ్రహ్మసృష్టికి పూర్తి స్వాతంత్ర్యం లేదు. పరమాణువులు మొదలైన ఉపాదానకారణాలు,...' 579321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమోల్లాసం తమోగుణధర్మమైన మోహం ఈ మూడూ కూడా ఉంటాయి. కవిరచనలో కేవలం సుఖం (ఆనందం) మాత్రమే ఉంటుంది. బ్రహ్మసృష్టికి పూర్తి స్వాతంత్ర్యం లేదు. పరమాణువులు మొదలైన ఉపాదానకారణాలు, కర్మ మొదలైన సహకారి కారణాలు-వీటిమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. కవిసృష్టికి ఇలాంటి పారతంత్ర్యం లేదు. (కుండకు మట్టి ఉపాదానకారణం. కఱ్ఱ, చక్రం మొదలైనవి సహకారి కారణాలు). బ్రహ్మసృష్టిలో ఆరు రసాలు మాత్రమే(మధురామ్లాదులు) ఉన్నాయి. అవి అన్నీ ఆనందాన్నే కలిగిస్తాయనే మాట లేదు. కవిసృష్టిలో తొమ్మిది రసాలు ఉంటాయి. అన్నీ ఆనందం కలిగించేవే. ఈ విధంగా కవివాణ్నిర్మాణం బ్రహ్మ దేవుని నిర్మాణంకంటే విలక్షణమైనది. అందుచేతనే అది, జయతి - సర్వోత్క ర్షతో ఉన్నది. సర్వోత్కృష్టమే ఉన్నది అని చెప్పడంచేత 'నమస్కరిస్తున్నాను' అని సూచితం అవుతున్నది. అందుచేత ఇలాంటి కవిభారతికి నమస్కరిస్తున్నాను · అని భావం. వృ. ఇహాభిధేయం సప్రయోజనమిత్యాహ- కా. కావ్యం యశ సేఒర్థకృతే వ్యవహారవిదే శివేతరక్షతయే సద్యః పరనిర్వృతయే కాన్తాసంమితతయోపదేశ యుజే. 2 వ్యా. ఇహేతి. ఈ గ్రంథంలో ప్రతిపాదించనున్నదానికి ప్రయోజనం ఉన్న దని చెప్పుచున్నాడు. అనగా ఈ కావ్యప్రకాశ అనే గ్రంథం కావ్యలక్ష ణాలను గూర్చి చెప్పడంకోసం, ఎలా వ్రాస్తే కావ్యం అవుతుందో తెలపడంకోసం. నిర్మించబడింది. అందుచేత ఏ కావ్యాన్ని గూర్చి విశదీకరించడంకోసం ఈ గ్రంథం వ్రాయబడిందో ఆ కావ్యానికి ఏది ప్రయోజనమో అదే దీనికి కూడా ప్రయోజనం అని భావం. కావ్యమితి- కావ్యమ్ = కావ్యం, యశసే= యశస్సుకొరకు, ఆర్థకృతే. ధనంకొరకు, వ్యవహారవిదే = వ్యవహారజ్ఞానంకొరకు, శివేతరక్షతయే - అమంగ ళాలను నశింపచేయడం కొరకు, సద్యః పరనిర్వృతయే = చదివిన వెంటనే గొప్ప ఆనందంకొరకు, కాన్తాసంమితతయా = ప్రియురాలితో సమానమైనదవడంచేత, ఉపదేశయుజే _ ఉపదేశం కొరకు, అవుతుంది. అనగా కావ్యంవల్ల యశస్సు లభి స్తుంది; ధనం లభిస్తుంది. లోకవ్యవహారజ్ఞానం కలుగుతుంది. అమంగళాలు =<noinclude><references/></noinclude> nqv3fheps53kjk3so90l2wm6510h5a3 104 224391 579322 2026-09-18T12:07:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '4 కావ్యప్రకాశ తొలిగిపోతాయి. చదువుతూన్నప్పుడే పరమానందం కలుగుతుంది. ప్రియురాలు మనస్సు నొప్పించకుండా హితబోధ చేసి సన్మార్గంలో ప్రవర్తింపచేసి నట్లు కావ్యం కూడా మంచి ఉపదేశం...' 579322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>4 కావ్యప్రకాశ తొలిగిపోతాయి. చదువుతూన్నప్పుడే పరమానందం కలుగుతుంది. ప్రియురాలు మనస్సు నొప్పించకుండా హితబోధ చేసి సన్మార్గంలో ప్రవర్తింపచేసి నట్లు కావ్యం కూడా మంచి ఉపదేశం ఇస్తుంది. వృ. కాలిదాసాదీనామివ యశః శ్రీహర్షాదేర్దావకాదీనా మివ ధనం, రాజాదిగతోచితాచారపరిజ్ఞానమ్, ఆదిత్యాదేర్మ యూరాదీ నామివానర్థనివారణం, సకలప్రయోజనమౌలిభూతం సమసస్తరమేవరసా స్వాదనసముద్భూతం విగలితవేద్యాన రమాసన్దం ప్రభుసంమితశబ్ద ప్రధానవేదాదిశాస్త్రేభ్యః, సుహృత్సంమితార్థవత్పురాణాదీతిహా సేభ్యశ్చ శబ్దారయోర్గుణభావేన రసాఙ్గభూతవ్యాపార ప్రవణతయా విలక్షణం యత్కావ్యం లోకోత్తరవర్ణ నానిపుణక వికర్మ, తత్కాళ్తేప సరసతాపాద నేనాభిముఖీకృత్య “రామాదివద్వర్తి తప్యం న రావణాదివత్ "ఇత్యుపటీశం చ యథాయోగం కవేః సహృదయస్య చ కరోతీతి సర్వథా తత్ర యత నీయమ్. కాలిదాసాదీనామితి. కాలిదాసాదులకు వలె కీర్తిని, ధాపకుడు మొద లైనవారికి శ్రీహరాదులనుండి వలె ధనాన్నీ, రాజాదులకు సంబంధించిన తగిన నడవడికను తెలపడం ద్వారా లోకవ్యవహారజ్ఞానాన్నీ, సూర్యాదులనుండి మయూ రాదికవులకు వలె అనర్థనివారణాన్ని శబ్దార్థాలను అప్రధానంగా చేసి రసానికి అంగమైన (వ్యంజనా) వ్యాపారానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంచేత, ప్రభు సంమితా లైన శబ్ద ప్రధాని వేదాదిశాస్త్రాలకంటే, మిత్రసంమితాలైన, అర్థము సందే తాత్పర్యం గల పురాణాదీతిహాసాలకంటే విలక్షణమై లోకోత్తరవర్ణనానిపుణు డైన కవి కర్మయైన కావ్యం - అన్ని ప్రయోజనాలకంటే ఉత్తమమైనదీ, వెంటనే రసాస్వాదంచేత కలిగేదీ, విగలితవేద్యాంతరమూ అయిన ఆనందాన్ని, కాంతవలె సరసత్వాన్నీ కలిగించి, అభిముఖుణ్ణిగా చేసికొని “రామాదుల వలె ఉండాలి కాని రావణాదుల వలె ఉండకూడదు" అనే ఉపదేశాన్నీ వీలును బట్టి కవికీ, సహృద యుడికీ కూడ ఇస్తుంది; అందుచేత దానివిషయంలో అన్ని విధాలా ప్రయత్నం చెయ్యాలి. వి. 'కావ్యం' అనగా లోకంలో కనిపించే మామూలు విషయాలలో'<noinclude><references/></noinclude> fwq4yrwhnkwp6d2bxk3gt5df65qiabp 104 224392 579323 2026-09-18T12:07:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '· ప్రథమోల్లాసం 5 లేని, (లోకాతీతమైన) చమత్కారాన్ని కలిగించే వర్ణనలు చేయగలిగిన కవి యొక్క కర్మ; కవి చేసినది; కవిచేత నిర్మించబడినది అని అర్థం. ఇది వేదాదుల కంటె పురాణాదులకంటె విలక...' 579323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>· ప్రథమోల్లాసం 5 లేని, (లోకాతీతమైన) చమత్కారాన్ని కలిగించే వర్ణనలు చేయగలిగిన కవి యొక్క కర్మ; కవి చేసినది; కవిచేత నిర్మించబడినది అని అర్థం. ఇది వేదాదుల కంటె పురాణాదులకంటె విలక్షణమైనది. వేదం మొదలైన శాస్త్రాలు ప్రభువు ప్రజలను ఆజ్ఞాపించినట్లు “నువ్వు అలా చెయ్యాలి; ఇలా చేయకూడదు; అలా చేస్తే పుణ్యం వస్తుంది; ఇలా చేస్తే పాపం వచ్చి రష్టాలు అనుభవిస్తావు" అని అజ్ఞా పిస్తాయి. అందుచేత ఇవి ప్రభుసంమితాలు, ప్రభువు వంటివి. వీటిలో శబ్దాలకి ప్రాధాన్యం ఎక్కువ. ఎందుచేతనంటే ఇవి అజ్ఞాపిస్తున్నట్టుగానే కనబడతాయి. ఇంక పురాణేతిహాసాదులు మిత్రుడువలె ఆ యా కథలు చెప్పి మానవుణ్ణి మంచి మార్గంలో నడిపిస్తాయి. అందుచేత అవి మిత్రసంమితాలు. వీటిలో అర్థానికి ప్రాధాన్యం. ఎందుచేత ననగా వేదాదులవలె ఇవి చేయవలసిన, లేదా చేయు వాడని పనులను గూర్చి కాకుండా జరిగిన విషయాలు చెపుతాయి. అయితే కావ్యం కూడా ఉపదేశం చేస్తుంది. కాని దీని విధానం సుకుమారంగా ఉంటుంది. కాంత తన ప్రియుణ్ణి మంచి మాటల చేత, హావభావాదులచేత వశంచేసికొని అతని మనస్సుకు -నొప్పి కలగకుండా తాను ఏ విషయం ఉపదేశించా లని అనుకొంటుందో దాన్ని చమత్కారంగా, ఆనందకరంగా ఉండేటట్లు "రామాదుల వలె ఉండాలి కాని రావ ణాదుల వలె ఉండకూడదు"అని బోధిస్తుంది. అందుచేత కావ్యం కాంతాసంమితం. దీనిలో శబ్దానికి గాని వాచ్యార్థానికి గాని ప్రాధాన్యం లేదు. ఈ రెండూ అప్రధానం గానే ఉంటూ వ్యంజనావ్యాపారం ద్వారా రసానుభూతిని కలిగిస్తాయి. ఈ విధంగా వేదాదిశాస్త్రాలకంటే, పురాణేతిహాసాదులకంటె విలక్షణమైన కావ్యంవల్ల అనేక ప్రయోజనా లున్నాయి. సత్కావ్యాలవల్ల కాళిదాసాదులకు లభించినట్లు కీర్తి లభిస్తుంది. ధావకు డనే కవికి శ్రీహర్షుడు చాలా ధనం ఇచ్చినాడట. రత్నావళి అనే నాటిక వ్రాసి శ్రీహర్షుని పేరు పెట్టడంచేత అలా ఇచ్చినా డని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వ్రాశారు. ఇందులో ఎంత సత్యం ఉందో చెప్పడం కష్టం. ఆస్థాన కవులకు కూడా రాజులు అధికంగా ధనం ఇచ్చి పోషించడం భారతదేశ సంప్ర దాయమే కదా. ఈ విధంగా కావ్యంవల్ల ధనం లభిస్తుంది. కావ్యాలలో మహాపురు -ముల చరిత్ర వర్ణింపబడుతుంది. వాటిని చదివిన వారికి రాజులు మొదలైన పెద్ద 'లతో ఎలా మసలుకోవాలో, లోకవ్యవహారం ఎలా ఉంటుందో తెలుస్తుంది. కాఖ్యా నికి ఈ లోకవ్యవహారజ్ఞానం ఒక ఫలం. మయూరు డనే కవి సూర్యశతకం రచించి కుష్ఠరోగం పోగొట్టుకున్నా డని ప్రసిద్ధి. ఈ విధంగా కావ్యంవల్ల అమం<noinclude><references/></noinclude> hcubu09zuonz35hhewxh4h1qe31d8g4 104 224393 579324 2026-09-18T12:07:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 కావ్యప్రకాశ గళాలు తొలగించుకొనవచ్చు. ఇంక చివరి ఫలం ఒకటి ఉంది; ఆది వెంటనే కలిగే ఆనందం. మిగిలిన ఫలా లన్నీ ఒక ఎత్తు! ఇది ఒకటీ ఒక ఎత్తు. వాటి అన్నిం. టికి తలమానిక మైనది. కావ్యం చదు...' 579324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6 కావ్యప్రకాశ గళాలు తొలగించుకొనవచ్చు. ఇంక చివరి ఫలం ఒకటి ఉంది; ఆది వెంటనే కలిగే ఆనందం. మిగిలిన ఫలా లన్నీ ఒక ఎత్తు! ఇది ఒకటీ ఒక ఎత్తు. వాటి అన్నిం. టికి తలమానిక మైనది. కావ్యం చదువుతూండగానే రసాస్వాదనం చేత ఇతర విషయా లేవీ తెలియని ఒక ఆనందమయమైన స్థితి ఏర్పడుతుంది. ఇది కావ్యం. వల్ల కలిగే అత్యుత్తమప్రయో జనం. వీటిలో కొన్ని కవికి చెందుతాయి. కొన్ని సహృదయుడికి చెందుతాయి. యశస్సు, ధనం, అనర్థనివారణం అనేవి కవికి, ఆనందం, వ్యవహారజ్ఞానం, ఉప. దేశలాభం అనేవి సహృదయుడికి లభిస్తాయి. మొదటి మూడు ప్రయోజనాలు కవికే కాకుండా కావ్యాలు బాగా చదుకున్న వారికి కూడా కలగవచ్చు. కావ్యజ్ఞానం కలవా డనే కీర్తి, దానివలన ధనం, స్తోత్రపాఠాదులవలన అనర్థనివృత్తి కలగ వచ్చును కదా. ఐతే కవికి మాత్రం ఈ మూడు ప్రయోజనాలే కాని ఇతర ప్రయోజనాలు ఉండవు. కావ్యం రచించి పూర్తిచేసిన కవి కూడా కాలాంతరంలో ఆ కావ్యం చదువుకొని రసాస్వాదం పొందవచ్చు. అయితే ఆ సమయంలో అతడు కూడా సహృదయుడే, కవి కాడు అని ఆలంకారిక సంప్రదాయం. సహృదయులనగా ఎవరో 'యేషాం కావ్యానుశీలనాభ్యాసవశాద్విశదీభూతే మనోముకురే వర్ణనీయతస్మయీభవనయోగ్యతా తే స్వహృదయసంవాడ భాజ సహృదయాః' అని అభినవగుప్తుడు లక్షణనిర్వచనాలు చెప్పినాడు. (ధ్వన్యాలోక లోచనం. పుట. 38.) ఉత్తమకావ్యాలను పరిశీలించగా పరిశీలించగా ఎవరి మనస్సు అనే అద్దం నిర్మలమై కవి సమర్పించిన విభావాదులతో తాదాత్మ్యాన్ని చెందడానికి యోగ్యం అయి ఉంటుందో వాళ్ళు సహృదయులు ఇది లక్షణం. “స్వహృదయ. సంవాదం ఉన్నవాళ్ళు" అనేది ప్యుత్పత్త్వర్థం. 'స్వ' అనగా ఇక్కడ కవి అని అర్థం. కవి హృదయంతో సమానమైన హృదయం ఉండి ఆతని హృదయంతో సమంగా స్పందించగలిగిన హృదయం కలవాళ్ళు అని అర్థం. అనగా "సమానం హృదయం యేషాం తే సహృదయాః" అని వ్యుత్పత్త్యర్థం చెప్పినట్లయింది. 'సహృదయ' శబ్దం ప్రప్రథమంగా ధ్వన్యాలోకంలోనే కనబడుతుంది. వృ. ఏవమస్య ప్రయోజనముక్త్వా కారణమాహ- కా. శక్తిర్నిపుణతా లోక శాస్త్రకావ్యాద్యవేక్షణాత్ కావ్యజ్ఞశిక్షయాభ్యాస ఇతి హేతు స్తదుద్భవే. 3 3<noinclude><references/></noinclude> agjsh4xuox1qf2rqls714c4bupktx5w 104 224394 579325 2026-09-18T12:07:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోల్లాసం వ్యా. ఈ విధంగా కావ్యప్రయోజనం చెప్పిన తరువాత ఇప్పుడు కావ్యానికి కారణాన్ని చెపుతున్నాడు. 7 శక్తి ః = శ క్తి, లోరశాస్త్ర కావ్యాద్యవేక్షణాత్ లోగాన్ని, శాస్త్రాలను...' 579325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమోల్లాసం వ్యా. ఈ విధంగా కావ్యప్రయోజనం చెప్పిన తరువాత ఇప్పుడు కావ్యానికి కారణాన్ని చెపుతున్నాడు. 7 శక్తి ః = శ క్తి, లోరశాస్త్ర కావ్యాద్యవేక్షణాత్ లోగాన్ని, శాస్త్రాలను, కావ్యా లను పరిశీలించడంవలన కలిగిన, నిపుణతా నేర్పు (దీనికే వ్యుత్పత్తి అని పేరు). కావ్యజ్ఞశిషయా = కావ్యాలు తెలిసిన వాళ్ళదగ్గర నేర్చుకొనడం చేత, ఆధ్యాసః = కావ్యరచనాభ్యాసం చేయడం, ఇతి-ఇట్లు, తరుద్భవేజు కావ్యం పుట్టడానికి (కావ్య నిర్మాణానికి), హేతుః = కారణం. వృ. శక్తిః కవిత్వబీజరూపః సంస్కారవిశేషః కశ్చిత్ ; యాం వినా కావ్యం న ప్రసఠేత్ ; ప్రసృతం దా ఉపహసనీయం స్యాత్. లోకస్య స్థావర జఙ్గమాత్మకలోక వృత్తస్య, శాస్త్రాణాం చన్దో - వ్యాకరణాభిధాన కోశ-చతుర్వర్గ - గజ తురగ ఖడ్గాది లక్షణగ్రస్థానం, కావ్యానాం చ మహాక విసంబన్ధినామ్, ఆదిగ్రహణాదితిహాసాదీనాం చ విమర్శనాద్వ్యు త్పత్తిః, కావ్యం కర్తుం విచారయితుం చ యే జాసన్తి తదుపదేశేన కరణే యోజనే పౌనఃపున్యన ప్రవృత్తిరితి త్రయః సముదితాః, న తు వ్యస్తాః, తస్య కావ్యస్య ఉద్భవే నిర్మాణే, సముల్లానే చ హేతు; న తు హేతవః వ్యా, కవిత్వానికి బీజం వంటి, రచయితలో ఉండే సహజమైన ఒకానొక విధమైన సంస్కారానికి శక్తి అని పేరు. దీనికి 'ప్రతిభ' అని నామాంతరం. ఆ శక్తి లేకపోతే మిగిలినవి ఏవి ఉన్నా కావ్యం నడవదు. ఏదో విధంగా రచించినా అది ఉపహాసాస్పదంగా ఉంటుంది. అందుచేత ఇది చాలా ప్రధానమైనది. లోకం అనగా స్థావరజంగమాత్మకమైన లోకానికి సంబంధించిన వ్యవహారం; దాన్ని పరిశీలించాలి. ఛందఃశాస్త్రం, వ్యాకరణం, నిఘంటువులు, ధర్మార్థకామమోష లనూ గజ తురగ ఖడ్గాదుల లక్షణాలనూ ప్రతిపాదించి గ్రంథాలూ - ఇవి శాస్త్రాలు. ఈ శాస్త్రాలలో మంచి ప్రవేశం సంపాదించాలి. ఇతరులు రచించిన ఉత్తమకావ్యాలు చదవాలి. ఈ విధంగా లోకవ్యవహారజ్ఞాన శాస్త్రజ్ఞాన- కావ్య పఠనాదులవలన వ్యుత్పత్తి కలుగుతుంది. ఇది రెండవది. కావ్యాన్ని రచించే నైపుణ్యం గలవారు, కావ్యాలను విమర్శించగలవారు కావ్యజ్ఞులు. వాళ్ళను<noinclude><references/></noinclude> tbmjmfqg04gs6tq9vd0l8n9suejq8sk 104 224395 579326 2026-09-18T12:08:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 W కావ్యప్రకాశ ఏ పదాలు ఆశ్రయించి వాళ్ళ దగ్గర కావ్యం ఎట్లు రచించాలో, ఏ పదాలు మా కూర్చాలో (యోజనే) మాటిమాటికీ నేర్చుకోవాలి. ఇది అధ్యానం. మూడినది. ఈ మూడు కలిసి, అంతే కాని వేరువేరుగ...' 579326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 W కావ్యప్రకాశ ఏ పదాలు ఆశ్రయించి వాళ్ళ దగ్గర కావ్యం ఎట్లు రచించాలో, ఏ పదాలు మా కూర్చాలో (యోజనే) మాటిమాటికీ నేర్చుకోవాలి. ఇది అధ్యానం. మూడినది. ఈ మూడు కలిసి, అంతే కాని వేరువేరుగా కాదు. కావ్యనిర్మాణానికి, నిర్మించిన కారణం అవుతాయి. అందు తనే కావ్యం సర్వోత్కృష్టంగా ఉండడానికి, 'హేతు'' అని ఏక వచనం ప్రయోగించబడింది కాని 'హే' ఆసి వచనం ప్రయోగించబడలేదు. అనగా ఈ మూడూ (వ సముదాయం తెలిసి ఉన్నప్పుడే కావ్యనిర్మాణం జరుగుతుంది అని భావం. వృ. ఏవమస్య కారణముక్త్వా స్వరూపమాహి - కా. తదదోషౌ శబ్దార్థా సగుణావనలంకృష్ణ పునః క్వాపి. వృ. దోషగుణాలంకారా పక్ష్యన్లే. క్వాపిత్యనేమి ఉదాహ-యత్స ర్వత్ర సాలంకారౌ; క్వచిత్తు స్ఫుటాలంకార విర హేపి న కావ్యత్వ హానిః యథా- శ్లో॥ యః కౌమారహరః స ఏవ హి వరిస్తా ఏవ చైత్రిని పా 3 స్తే చోన్మీలితమాలతీ సురభయః ప్రొధాః కదమ్సానిలాః, సా చై వాస్మి తథాపి తత్ర సురతవ్యాపార లీలా విధౌ రేవారోధసి వేతసీతరుతలే చేతః సముత్కఐతే. వృ. అత్ర స్పుటో స కశ్చిదలంకార రసస్య చ ప్రధానా న్నా లంకారతా. 1 " నిపి వ్యా. ఈ విధంగా కావ్యానికి ఏది కారణమో ఒప్పి ఆ కావ్యస్వరూపాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు. తదదోషౌ ఇతి. అదోషౌ -దోషాలు లేనివీ, సగుణోజ ఉన్నవీ, క్వాపీ= కొన్ని చోట్ల, అనలంకృతీ పునః = అలంకారాలు అయిన, శబ్దార్థా=శబ్దార్థాలే (శబ్దమూ అర్థమూ కలిసి), తల్లి ఆ కావ్యం, దోషేతి దోష-గుణ-అలంకారాలను గూర్చి ముందు ముందు విశదీకరిస్తాం. 'క్వావ్' (కొన్నిచోట్ల) అని అనడంచేత సాధారణంగా అంతటా కూడ అలంకారాలు ఉండాలి. (అలంకారాలు లేకపోతే కావ్యం కానే కాదు); ఐతే కొన్ని చోట్ల స్పష్ట<noinclude><references/></noinclude> cy59dvcz516ag8elf7g554h5uoqxz2g 104 224396 579327 2026-09-18T12:08:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోల్లాసం అలంకారం మైన అలంకారాలు కనబడకపోయినా దోషాలు ఏవీ లేకుండా, గుణాదులు ఉన్న శబ్దార్థాలు కావ్యం అని చెప్పవచ్చును అని భావం. ఉదాహరణకి “యః కౌమార” ఇత్యాదిశ్లోకంలో స్పష్...' 579327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమోల్లాసం అలంకారం మైన అలంకారాలు కనబడకపోయినా దోషాలు ఏవీ లేకుండా, గుణాదులు ఉన్న శబ్దార్థాలు కావ్యం అని చెప్పవచ్చును అని భావం. ఉదాహరణకి “యః కౌమార” ఇత్యాదిశ్లోకంలో స్పష్టంగా అలంకారా లేవీ కనబడడంలేదు. అయినా దోషాలేవీ లేవు. మాధుర్యాదిగుణా లున్నాయి. అందుచేత ఇది కావ్యమే. "ఇందులో శృంగారరసం ఉన్న దికదా; అది అలంకారమే కదా; అందుచేత దీనిలో స్ఫుటాలం కారాలు ఏమీ లేవు అని చెప్పడం అయుక్తం కదా?” అన్న ప్రశ్నకు అవకాశం లేదు. ఎందుచేత నసిగా, రసం అప్రధానంగా ఉన్నప్పడే దానిని (రసవదలంకారం) అంటారు కాని రసం ప్రధానంగా ఉంటే అది కాదు. అది అలంకార్యం. అయితే ఉత్కంఠ చెందడానికి తగిన కారణం లేక పోయినా ఉత్కంఠ అనే కార్యం కలిగినట్లు వర్ణించడంచేత విభావనాలంకారం అనీ లేదా ఉత్కంఠ లేకపోవడం అనే కార్యానికి అనుగుణమైన కారణాలు ఉన్నా ఆ కార్యం లేదు అని వర్ణించడం చేత విశేషోక్త్యలంకారమనీ చెప్పవచ్చును. కాని ఆ అలంకారాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి కాబట్టి ఇది అనలంకారమే, అనగా స్ఫుట మైన అలంకారాలు లేనిదే అని భావం. అలంకారం కౌమారహరః ఇత్యాది. "ఏ వరుడు నా కౌమారవయస్సును దోచుకున్నాడో అతడే ప్రక్కన ఉన్నాడు; అవే చైత్రమాస (వసంత) రాత్రులు; వికసించిన మాలతీ లతల మీదుగా రావడంచేత బాగా పరిమళిస్తూన్న అవే కదంబ వృక్షవాయువులు ఇప్పుడూ వీచుతున్నాయి. నేను కూడా అప్పటి మనిషినే; ఏమీ తేడా లేదు. అయినా మనన్సు రేవాసదీతీరంలో నీటిప్రబ్బలి తీగలు మండపంగా ఏర్పడిన వృక్షములలో సురతవ్యాపారం కోసం ఉవ్విళ్ళూరుతున్నది". ఈ శ్లోకం కాశ్మీర దేశీయురాలైన శిలాభట్టారిక (శిలా అనే రాణి) రచించిన .శ్లోకం అని ప్రసిద్ధి. వృ. తద్భేదాన్ క్రమేణాహ- కా. ఇదముత్త మతిశయిని వ్యఖ్యే వాచ్యార్ధ్వ నిర్బుధైః కథితః. 4 4 ఇదమితి కావ్యం; బుధై ర్వైయాకరణైః ప్రధానభూతస్ఫోటరూప వ్యఙ్గ్యవ్యక్షైకస్య శబ్దస్య ధ్వనిరితి వ్యవహారః కృతః. తతస్తన్మతాను<noinclude><references/></noinclude> cstn8cz1gwzzx8zpduhyjim0eh01ykp 104 224397 579328 2026-09-18T12:08:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 కావ్యప్రకాశ సారిభిరన్యైరపి న్యగ్భావితవాచ్యవ్యజ్ఞ్యప్య సమస్య శబ్దార్థయుగలస్య. యథా- శ్లో. నిఃశేషచ్యుతచన్దనం స్తనతటం నిర్మృష్టరాగో ఒధరో నేత్రే దూరమనజ్ఙానే పులకితా తన్వ...' 579328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 కావ్యప్రకాశ సారిభిరన్యైరపి న్యగ్భావితవాచ్యవ్యజ్ఞ్యప్య సమస్య శబ్దార్థయుగలస్య. యథా- శ్లో. నిఃశేషచ్యుతచన్దనం స్తనతటం నిర్మృష్టరాగో ఒధరో నేత్రే దూరమనజ్ఙానే పులకితా తన్వీ త వేయం తనుః, మిథ్యావాదిని దూతి బాన్ధపజనస్యాజ్ఞాత పీడాగ మే వాదీం స్నాతుమితో గతాసి న పునస్త స్యాధమస్యాన్తికమ్. వృ. "అత్ర తదన్తికమేవ రస్తుం గణాసి" ఇతి ప్రాధాన్యేన అధమపదేన వ్యజ్యతే. వ్యా. ఆ కావ్యాల భేదాలను క్రమంగా చెపుతున్నాడు. ఇదిమితి వాచ్యాత్- వాచ్యం కంటే, వ్యధ్యే వ్యంగ్యార్థం, అతిశయిని.. ప్రధానంగా ఎక్కువ చమత్కారజనకంగా ఉంటే, ఇదమ్ ఈ కావ్యం, ఉత్తమమ్=ఉత్తమకావ్యం. ఈ విధమైన కావ్యమే, బుధైః= పండితులచేత, ధ్వనిఃజ 'ధ్వని' అని, కథిత జ్ఞ చెప్పబడినది. 1 ఇదమితి. కారికలో “ఇదమ్" అనగా "కావ్యం' అని అర్థం. బుధు లైన వైయాకరణులు ప్రధానమైన స్పోటరూపమైన వ్యంగ్యాన్ని వ్యటింపచే సి శబ్దాన్ని 'ధ్వని' అనే పేరుతో వ్యవహరిస్తున్నారు. ఆ మతాన్నే అనుసరించి ఇతర పండితులు కూడా వాచ్యార్థాన్ని అణగద్రొక్కి, అనగా వాద్యార్థానికి అంతగా ప్రాధాన్యం లేకుండా, ప్రధానంగా కనబడే వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి (స్ఫురింపచేయడానికి) సమర్థమైన శబ్దార్థ ద్వయానికి అనగా శబ్దార్థరూపమైన కావ్యానికి 'ధ్వని' అని పేరు పెట్టారు. వి. అలంకారశాస్త్రప్రవర్తకు లైన ఆనందవర్షదులకు వైయాకరణులు అంటే చాలా గౌరవం. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో "ప్రథమే హి విద్వాంd" వైయాకరణాః; వ్యాకరణములత్వాత్ సర్వశాస్త్రాణామ్" (ప్రథమోద్యోతం 13వ కారికకు వృత్తి ). “సకలశాస్త్రాలకీ వ్యాకరణమే మూలం. అందుచే వైయాకర ణులు విద్వాంసులలో ప్రధానులు" అని అంటాడు. వైయాకరణులు "స్పోట" అనే ఒక విశిష్టమైన శబ్దస్వరూపాన్ని అంగీకరించారు. దీనిని గూర్చి అతి విస్తృత మైన చర్చ వ్యాకరణశాస్త్రగ్రంథాలలో ఉంది. సంగ్రహంగా చెప్పాలంటే- “ఈ<noinclude><references/></noinclude> oqlif6izhlbmmsom0g7nf5obvxuyg0o 104 224398 579329 2026-09-18T12:08:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 ప్రథమోల్లాసం - పదంవల్ల ఈ అర్థం తెలుస్తున్నది" అనే వ్యవహారం లోకంలో ఉంది. దీనిని వట్టి ఆ అర్థాన్ని బోధించే పదం ఒకటి అనీ, అది అఖండమనీ (విడదీయరాని ఒక ఘన మనీ) స్పష్టం అవుతున్నది....' 579329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>11 ప్రథమోల్లాసం - పదంవల్ల ఈ అర్థం తెలుస్తున్నది" అనే వ్యవహారం లోకంలో ఉంది. దీనిని వట్టి ఆ అర్థాన్ని బోధించే పదం ఒకటి అనీ, అది అఖండమనీ (విడదీయరాని ఒక ఘన మనీ) స్పష్టం అవుతున్నది. మన చెవికి వినిపించే వర్ణాలు కాని, వాటి సము దాయం కాని అర్థాన్ని బోధించజాలవు. ప్రతివర్ణమూ కూడ ఉచ్చరించిన మరు క్షణంలోనే నశిస్తుంది. రెండవ వర్ణం ఉచ్చరించేసరికి మొదటి వర్ణం ఉండదు. అట్టి స్థితిలో అన్ని వర్ణాల సముదాయం ఒక్క ఘనంగా ఒక్క ముద్దగా స్పురించడం అసంభవం. అనగా 'ఘట' 'పట' ఇత్యాదిపదాల జ్ఞానం కలగదు. ఈ పదాలలోని నాలుగో వర్ణమైన 'అ' దగ్గరికి వచ్చేసరికి అది ఒక్కటే వినబడు తుంది. దానికి ముందు ఉన్న 'ఘ్, ఆ, 19, ట్' అనే అక్షరాలు నశించిపోయినాయి కదా? కాని 'ఘట' 'పట' అనే ఒక్కొక్క పదంవల్ల అర్థాల ప్రతీతి కలుగుతున్నది అని మనం అనుకుంటున్నాం. పదాల సమూహం అని చెప్పే వాక్యం విషయం కూడా ఇంతే. అందుచేత ఒక పదం, ఒక వాక్యం అని మనం అనుకునేవి మన చెపులకు వినబడేవి కాదు, చెప్పులకు వినబడే వాటి ద్వారా వ్యజింపబడేవి. వాటికే పదస్పోట, వాక్యస్పోట ఇత్యాది నామధేయాలు. ట్', ఆ యా దీని ప్రక్రియ ఇది. వాక్కు పరా, పశ్యన్తీ, మధ్యమా, వైఖరీ అని నాలుగు విధాలు అని వైయాకరణులు ప్రతిపాదించారు. వీటిలో 'పరా' అనేది వాస్తవంలో వాక్కు కాదు; చైతన్యమే. సర్వవ్యవహారాలూ చైతన్యమూలకాలే కాబట్టి వాగ్వ్య వహారం కూడా చైతన్యమూలకమే. అందుచేత వాక్కును గూర్చి చర్చించే ఘట్టంలో దాని వాక్కుకు సంబంధించిన) వ్యవహారానికి మూలమైన చైత న్యాన్ని కూడా వాక్కు అని ప్రాచీనులు నిర్దేశించి ఉంటా రని ఊహించాలి. పరా వాగ్రూపమైన బ్రహ్మ (చైతన్యం) నాభిస్థానంలో ఒక విధ మైన మార్పును (దీని కే వివర్తం అని పేరు) పొందుతుంది. నాభిస్థానంలో జరిగిన ఈ చైతన్యవివర్త మే 'పశ్యన్తీ' వాక్కు. అది నాభిస్థానంనుండి హృదయస్థానం చేరి మరొక వివర్తం పొందుతుంది; దానికి ‘మధ్యమా' వాకు అని పేరు. అది ముఖందగ్గరికి చేరి మరొక వివరాన్ని చెందుతుంది. అప్పుడు తాలువు (చెలివి) దంతాలు మొదలైన స్థానా లలో వాయువు ఆఘాతంవల్ల వర్ణాలు పుడతాయి. పుట్టిన వెంటనే నశిస్తాయి. దీనికి వైఖరీ వాక్కు అని పేరు. ధ్వనిరూపంలో ఉన్న ఈ వర్ణాలు మధ్యమా రూపంలో ఉన్న శబ్దాన్ని స్ఫురింపచేస్తాయి. అనగా ఆ శబ్దము యొక్క జ్ఞానాన్ని కలుగజేస్తాయి. వాక్కుకు ఉన్న. పశ్యనీ అవస్థలో కాని, మధ్యమావ<noinclude><references/></noinclude> ion9vn3wmr69ovj90cc7nuos7ihm3kg 104 224399 579330 2026-09-18T12:08:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 కావ్యప్రకాశ స్థలో కాని వర్ణ పదాది ప్రవిభాగం లేదు. ఈ విభాగం అంతా ధ్వనిరూపమైన వైఖరీవాక్కులోనే. ఈ వైఖరీవాక్కు స్పుటింపచేసే 'మధ్యమతో' స్ఫోట అని పేరు. దానివల్లనే అర్థజ్ఞానం తె...' 579330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 కావ్యప్రకాశ స్థలో కాని వర్ణ పదాది ప్రవిభాగం లేదు. ఈ విభాగం అంతా ధ్వనిరూపమైన వైఖరీవాక్కులోనే. ఈ వైఖరీవాక్కు స్పుటింపచేసే 'మధ్యమతో' స్ఫోట అని పేరు. దానివల్లనే అర్థజ్ఞానం తెలుగుగుంది. వాక్కు క కావ్యంలో శబ్దమూ, దాని వాచ్యార్థమూ కూడా ప్రదామ్ సంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేస్తాయి. ప్రధానమైన స్పోటను వంచింపని (ప్రగహన) శబ్దానికి వైయాకరణులు "ధ్వని" అని పేరు పెట్టినట్లుగా (ఎళ్లు దానికి ఆ పేరు పెట్టడానికి కారణం ఆ శబ్దం, చప్పుడు (ధ్వని) చెవికి వినబడడం) ఆలంకారికుల పంగ్యార్థ వ్యంజర మైన శబ్దరద్వయానికి "ధ్వని" అని పేరు పెట్టారు అని భావం. అందు చేత “ధ్వని" అనగా వ్యంగ్యార్థాన్ని ప్రధానంగా బోధించి శక్త్యాగరూపమైన కావ్యము అని అర్థం. ఇది కావ్యవిభాగాన్ని గూర్చిన ఘట్టం ఆవడంచేత "ధ్వని" శబ్దానికి ఇక్కడ ఈ అర్థం చెప్పడం జరిగింది. "ధ్వని" శబ్దానికి ధ్వనింపబడిన అర్థం, ధ్వనించడం, ధ్వనింపచేయడం అనే వ్యాపారం అని మరి మూడు ఆర్థాలలో కూడా ప్రయోగం ఉంది. ఈ విషయం మున్ముందు స్పష్టం అయితుంది వ్యా. ఎట్లనగా- (ఒక నాయిక తన ప్రియుణ్ణి తీసికొనిరావడం కోసం తన సఖురాలిని దూతికగా పంపుతుంది. ఆమె అతనిదగ్గరికి ప అతనితో రతి కేళి చేసి తిరిగి వచ్చి— "నేను నీ ప్రియుని దగ్గరికి వెల్లడం కుదరలేదు (లేదా) ప్రియుడు అక్కడ లేడు); ఎలాగా అటు వెళ్లాం కదా అని అక్కడ ఉన్న దిగుడు బావిలో స్నానం చేసి వచ్చాను" అని నాయికకు చెప్పుతుంది. అప్పుడు ఉత్తమ స్వభావం కల ఆ నాయిక ఆమె శరీరంమీద కనబడుతున్న సంభోగచిహ్నా అన్నీ చూచి ఆమె చేసి వచ్చిన పని తెలుసుకుంటుంది. "బొనులే; నీని అతనిదగ్గరికి వెళ్లలేదు; నీ శరీరంమీద కనబడే ఈ చిహ్నా లన్నీ స్నానంవల్ల ఏర్పడ్డవే" అని అంటూ ఆక్షేపిస్తుంది.) నిఃశేషేతి :- "నీ స్తనాల పైభాగంలో పూసికొన్న మించిగంధం పూర్తిగా తొలగిపోయింది. క్రింది పెదవికి వేసుకొన్న రంగు తుడుచుకొనిపోయింది. నేత్రాల చివర కాటుక చెరిగిపోయింది. నీ సన్నని శరీరంలో పులకాంకురాలు కనిపిస్తు న్నాయి. కావలసిన వాళ్ల బాధను గుర్తించని, అసత్యం పలికే ఓ1 1 దూతీ! నువ్వు ఇక్కడినుండి, స్నానంచేయడంకోసం దిగుడుబావికే వెళ్లావు, ఆ అధముడి దగ్గ రకి వెళ్లలేదు! నిజమే!"<noinclude><references/></noinclude> 4g1c6sx5gbbgfil40mdn12vdddg819v 104 224400 579331 2026-09-18T12:09:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోల్లాసం 13' ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా ప్రయోగించిన "అధమస్య" (ఆ అధముడి దగ్గ రికి) అనే పదాన్ని బట్టి "నువ్వు రమించడం కోసం అతనిదగ్గరికే వెళ్లావు" అన్న అర్థం స్ఫురిస్తూన్నది. అందుచ...' 579331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమోల్లాసం 13' ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా ప్రయోగించిన "అధమస్య" (ఆ అధముడి దగ్గ రికి) అనే పదాన్ని బట్టి "నువ్వు రమించడం కోసం అతనిదగ్గరికే వెళ్లావు" అన్న అర్థం స్ఫురిస్తూన్నది. అందుచేత ఇది “ధ్వని" అనే నామాంతరం గల ఉత్తమ కావ్యానికి ఉదాహరణం. దీనిలో వాచ్యార్థం కంటే వ్యంగ్యార్థం ప్రధానంగా ఉంది. కా. అతాదృశి గుణీభూతవ్యఙ్గ్యం వ్యర్ధ్యే తు మధ్యమమ్. వృ. అతాదృశి వాచ్యాదనలిశాయిని. యథా:- గ్రామతరుణం తరుణ్యా సవవజ్ఞుల మజ్జరీసనాథకరమ్, పశ్యన్త్యా భవతి ముహుర్నితరాం మలినా ముఖచ్ఛాయా. 3 వృ. అత్ర వణ్ణులలతాగృహే దత్తసంకేతా నాగతేతి వ్యఙ్గ్యం గుణీ భూతమ్. తద పేక్షయా వాచ్యన్యైవ చమత్కారిత్వాత్. వ్యా. అతాదృశీతి :- వృణ్యే వ్యంగ్యము, అతాదృశి తు అలా లేకపోతే, అనగా వెనుక చెప్పినట్లు ప్రధానంగా లేకపోతే, గుణీభూతప్యఙ్గ్యమ్ అది గుణీ భూతవ్యంగ్యము. మధ్యమమ్ = మధ్యమకాప్యము. ఆతాదృశీతి. అతాదృశి వాచ్యముకంటె ప్రధానంగా లేనప్పుడు. వి. వాచ్యార్థమే ప్రధానంగా ఉండి వ్యంగ్యార్థం ప్రధానంగా లేని కావ్యానికి గుణీభూతవ్యంగ్యం అని, మధ్యమకావ్యం అనీ పేర్లు. ఉదా :- గ్రామేతి. “క్రొత్త అశోక పుష్పగుచ్ఛాన్ని చేతిలో పట్టుకొని వస్తూన్న గ్రామంలోని యువకుణ్ణి చూడ గానే ఆమె ముఖం రంగు మలినం అయిపోయింది." అత్రేతి : "వంజులలతాగృహంలో వచ్చి కలుసుకొంటా నని అన్నావు; రాలేదు" అని సూచించడానికి ఆ యువకుడు ఆ పుష్పగుచ్చాన్ని చేతిలో పెట్టుకొని వచ్చాడు. అది చూడగానే ఏ కారణంచేతనో సంకేతస్థానానికి వెళ్లజాలక పోయిన ఆ యువతి ముఖం నల్లబడిపోయింది అని భావం ఇక్కడ వ్యంగ్యార్థంకంటే వాచ్యార్థమే ఎక్కువ చమత్కార జనకంగా ఉంది అందుచేత ఇది "గుణీభూత వ్యంగ్యం" అనే కావ్యం. దీనికే మధ్యమకావ్యం అని కూడా పేరు. వి. "గుణీభూతం" అనగా అప్రధానము అని అర్థం. వ్యంగ్యార్థం ప్రధా<noinclude><references/></noinclude> 4llxwyamdgznwgglkpl090spwhhogbf 104 224401 579332 2026-09-18T12:09:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 కావ్య ప్రకాశ నంగా ఉందా, వాచ్యార్థం ప్రధానంగా ఉందా అని నిర్ణయించడానికి వాటివల్ల కలిగే చమత్కారమే ఆధారం. దీనివల్ల ఎక్కువ చమత్కారం కలుగుతే అది ప్రధానం. కా. శబ్దచిత్రం వాచ్యచ...' 579332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 కావ్య ప్రకాశ నంగా ఉందా, వాచ్యార్థం ప్రధానంగా ఉందా అని నిర్ణయించడానికి వాటివల్ల కలిగే చమత్కారమే ఆధారం. దీనివల్ల ఎక్కువ చమత్కారం కలుగుతే అది ప్రధానం. కా. శబ్దచిత్రం వాచ్యచిత్రమవ్యజ్యం త్వవరం స్మృతమ్. 5 వృ చిత్రమితి గుణాలంకారయుక్తమ్. అవ్యజ్ఞ్యమితి స్ఫుట ప్రతీయమానార్థరహితమ్. అవరమ్ అధమమ్. యథా:- శ్లో. స్వచ్ఛనోచ్ఛలదచ్ఛకచ్ఛకుహరచ్ఛా లేతారాముచ్ఛటా మూర్ఛన్మోహమహర్షిహర్షవిహితస్నానాహ్నికాహ్నాయిపః, భిద్యాదుద్యదుదారదర్దురదరీదీర్ఘదరిద్రద్రుమ ద్రోహోద్రేక మహోర్మి మేదురమదా మన్దాకినీ మిన్దతామ్. వృ. వాచ్యచిత్రం యథా- శ్లో. వినిర్గతం మానదమాత్మ మన్దిరా ద్భవత్యుపశ్రుత్య యదృచ్ఛయాపి యమ్, ససంభ్రమేన్ద్ర ద్రుత పాతితార్గలా నిమీలితాక్షీవ భియామరావతీ. ఇతి కావ్యప్రకాశే కావ్యస్య ప్రయోజనకారణస్వరూపవి శేషనిర్ణయో నామ ప్రథమః ఉల్లాసః = వ్యా. శబ్దేతి - ఆవ్యఙ్గ్యమ్ అవ్యంగ్యము, చిత్రమ్ (అధ్యాహారము) చిత్రకావ్యము, ఆవరమ్ - ఆవరము అని, స్మృతమ్ చెప్పబడినది. శబ్దచిత్రమ్ = == 5 - శబ్దచిత్రము; అర్థచిత్రమ్ - అర్థచిత్రము. అవ్యంగ్యమైన కావ్యానికి చిత్ర -కావ్యం అని పేరు. దీనికే ఆవరకావ్యమని నామాంతరం. చిత్రమితి : ''చిత్రమ్' అనగా గుణములూ, అలంకారములూ ఉన్నది. 'అవ్య<noinclude><references/></noinclude> phdvhw8d7eoapjmwrwcb3opnliwsrom 104 224402 579333 2026-09-18T12:09:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోల్లాసం 15 జ్యమ్' అనగా ఏ మాత్రము వ్యంగ్యం లేని దాని అర్థం కాదు; వ్యంగ్యార్థం ఏమైనా ఉన్నా అది స్ఫుటంగా స్ఫురించదు అని అర్థం. అవరం అనగా అధమము. శబ్ద చిత్రానికి ఉదాహరణం. - స్వ...' 579333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమోల్లాసం 15 జ్యమ్' అనగా ఏ మాత్రము వ్యంగ్యం లేని దాని అర్థం కాదు; వ్యంగ్యార్థం ఏమైనా ఉన్నా అది స్ఫుటంగా స్ఫురించదు అని అర్థం. అవరం అనగా అధమము. శబ్ద చిత్రానికి ఉదాహరణం. - స్వచ్ఛన్దేతి - "స్వచ్ఛనోచ్చల........ ఆహ్నికా" స్వచ్ఛన= "స్వేచ్ఛగా, ఉచ్ఛలత్ = ఎగిరిపడుచున్నదీ, అచ్చ = స్వచ్ఛమైనదీ, కచ్చ= జలప్రాయ ప్రదేశము యొక్క, బిలముల తొలగి మైన (అధికంగా నీళ్ళు ఉండే యందు, ఛాతేతర — అత్యధికముగా ఉన్నదీ అయిన, అమ్బు = జలము యొక్క, ఛటా – పరంపర చేత (అవిచ్ఛిన్న ప్రవాహముచేత, మూర్ఛన్మోహ పోయిన అజ్ఞానము గల, మహర్షి మహర్షులచేత, హర్ష - సంతోషముతో, విహితస్నా నాహ్నికా=చేయబడిన స్నానములు, ఆహ్నికృత్యములూ కలది, ఉద్యదు దారదర్దురదరీ = ఎగురుచున్న అత్యధికమైన కప్పలు గల గుహలు కలదీ, "దీర్ఘా దరిద్ర... .... మదా"-దీర్ఘ = పొడవైన (ఎత్తైన), ఆదరిద్ర = శాఖాదులతో నిండిన, ద్రుమ = వృక్షముల యొక్క, ద్రోహ = ద్రోహముకొరకై, ఉద్రేక పైకి లేచుటగల (లేచుచున్న), మహోర్మి = పెద్ద తరంగముల యొక్క మేదుర మదా = దట్టమైన అహంకారము గల, మన్దాకినీ = మందాకినీనది, పః = మీ యొక్క మన్దతామ్ మాంద్యమును, ఆహ్నాయ= శీఘ్రముగా, భిద్యాత్ = భేదించుగాక (తొలగించుగాక). لله వి. ఇక్కడ ఒక వర్ణాన్ని అనేక పర్యాయాలు ఆవృత్తిచేయడం ద్వారా “వృత్త్యనుప్రాసం" అనే శబ్దాలంకారం ఉన్నది. ఈ విధంగా శబ్దచమత్కారమే కాని అర్థచమత్కారం ఏమీ లేదు. అందుచేత ఇది శబ్దచిత్రానికి ఉదాహరణం. మందాకినీనది విషయంలో ఉన్న భక్తిభావం ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా ఉన్నా అది అంత ప్రధానంగా లేదు. శబ్దాలంకార గుంఫనంలోనే కవికి ఆదరం అధికంగా కన బడుతున్నది. అందుచేత అస్ఫుటమైన వ్యంగ్యం ఉన్నా ఇది చిత్రకావ్యభేదమే. వాచ్యచిత్రానికి ఉదాహరణం : 'వినిర్గతం' ఇతి :- (ఇది కాశ్మీరదేశీయుడైన మేంతకవి రచించిన 'హయ గ్రీవకథ' అనే నాటకంలోని శ్లోకం) "శత్రువుల గర్వాన్ని అణచే ఏహయగ్రీవుడు మరొక పనిమీద తన నగరంనుంచి బైలుదేరినా కూడ, అతడు బయలుదేరినాడ నే వార్త తెలియగానే ఇంద్రుడు కంగారు పడుతూ ప్రాకారం ద్వారాల తలుపుల<noinclude><references/></noinclude> o64065qws962niexqekvssrp6c4h829 104 224403 579334 2026-09-18T12:09:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 కావ్యప్రకాశ గడియలు బిగింపచేయడంచేత అమరావతీనగరం భయంతో కళ్ళుమూసుకొన్నదా అన్నట్లు అయిపోతుందో,” వి. హయగ్రీవు డనే అసురునికి భయపడి అమరావతి ద్వారాలన్నీ మూసి వేయడాన్ని భయంతో న...' 579334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 కావ్యప్రకాశ గడియలు బిగింపచేయడంచేత అమరావతీనగరం భయంతో కళ్ళుమూసుకొన్నదా అన్నట్లు అయిపోతుందో,” వి. హయగ్రీవు డనే అసురునికి భయపడి అమరావతి ద్వారాలన్నీ మూసి వేయడాన్ని భయంతో నగరం కళ్లుమూసుకోవడంగా ఉత్ప్రేక్షించడంఛిత ఉత్ప్రే క్షాలంకారం. ఇక్కడ ఈ ఉత్ప్రేక్షాలంకారరూపమైన అర్థాలంకారానికి ప్రాధాన్యం ఉండడంచేత ఇది వాచ్య (అర్థ) చిత్రానికి ఉదాహరణం. అయితే- “ఇక్కడ వాచ్యార్థం ద్వారా హయగ్రీవుని ప్రతాహతిశయం వ్యంగ్యం అవుతూన్నది; అది స్పుటంగానే కూడా ఉంది; అందుచేత ఇది పిగ రసానికి ఉదాహరణంగా చెప్పవచ్చును. కేవలం అర్థచిత్రకావ్యం అనడం యుక్తం కాదు" అని అంటూ కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యాత గోవింద తక్క అర్థచిత్రానికి ఉదా హరణగా మరొక శ్లోకం చూపించాడు. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వని ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యాలను పట్టి కావ్యాలను 'ధ్వని', 'గుణీభూత వ్యంగ్యం' 'చిత్రకావ్యం' అని మూడు విధాలుగా విభజించాడు. మమ్మటుడు వాటికే 'ఉత్తమం', 'మధ్యమం', 'అధమం' అనే పేర్లుకూడా' 'పెట్టాడు. “బాలానందిని” అను కావ్యప్రకాశాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో కావ్య ప్రయోజన-కావ్యకారణ-కావ్యలక్షణాదులను నిరూపించు ప్రథమోల్లాసం సమా ప్తం. -<noinclude><references/></noinclude> ozunzys0jrtmj4alhg1hnkiuykekvip 104 224404 579335 2026-09-18T12:09:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ ద్వితీయ ఉల్లాసః వృ. క్రమేణ శబ్దార్థమోః స్వరూపమాహ రా. స్యాద్వాచకో లాక్షణికః శబ్దాఒత్ర వ్యజ్జక స్త్రి ధా. వృ. అత్రేతి కావ్యే. ఏషాం స్వరూపం వక్ష్యతే. కా. వాచ్యాదయస్తదర్ఘాః స...' 579335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ ద్వితీయ ఉల్లాసః వృ. క్రమేణ శబ్దార్థమోః స్వరూపమాహ రా. స్యాద్వాచకో లాక్షణికః శబ్దాఒత్ర వ్యజ్జక స్త్రి ధా. వృ. అత్రేతి కావ్యే. ఏషాం స్వరూపం వక్ష్యతే. కా. వాచ్యాదయస్తదర్ఘాః స్యుః వృ. వాచ్యలక్ష్యవ్య్య: వ్యా, "శబ్దార్థా కావ్యమ్” అని చెప్పిన కావ్యలక్షణంలో విశేష్యం అయిన 'శబార్థా' అనేది ప్రధానమైనదిగాన ముందు ఆ శబ్దార్థాల స్వరూపం చెపుతున్నాడు. స్యాదితి. “కావ్యంలో వాచకమూ, లాక్షణికమూ, వ్యంజరమూ అని శబ్దం మూడు విధాలు." అత్రేతి. అత్ర అనగా కావ్యంలో అని అర్థం. వైశేషికశాస్త్రాదులలో వ్యంజక శబ్దం అనేది అప్రసిద్ధం. అందుచేత ఈ త్రివిధవిభాగం కావ్యంలోనే అని భావం. ఈ శబ్దాల స్వరూపం మున్ముందు విశదీకరిస్తాం. వాచ్యేతి. "వాటి అర్థాలు వాచ్యాదులు అవుతాయి." వి. వాచకశబ్దంచేత బోధింపబడే అర్థానికి 'వాచ్యార్థం' అనీ, లక్షకశబ్ధం చేత బోధింపబడే అర్థానికి 'లక్ష్యార్థం' అనీ, వ్యంజకశబ్దంచేత బోధింపబడే అర్థా నికి 'వ్యంగ్యార్థం' అనీ పేర్లు. కా. తాత్పర్యార్టో ఒపి కేషు చిత్. 6 వృ. ఆకాజ్ఞాసంనిధియోగ్యతావశాద్వక్ష్యమాణస్వరూపాణాం పదా ర్థానాం పరస్పర సమన్వయే తాత్పర్యార్ధి విశేషవపుర పదార్థాఒపి వాక్యార్థ 2)<noinclude><references/></noinclude> 9y0cnxz185vsh5lwf65mwnpoux68955 104 224405 579336 2026-09-18T12:10:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 కావ్యప్రకాశ సముల్లసతీత్యభిహితాన్వయవాదినాం మతమ్. వాచ్య ఏవ వాక్యార్థ ఇత్య న్వితాభిధానవాదినః. = వ్యా. తాత్పర్యేతి- రేషు చిత్ థాట్టమీమాంసకాదులు సితంలో, తాత్ప ర్యార్థః ఆపి —...' 579336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 కావ్యప్రకాశ సముల్లసతీత్యభిహితాన్వయవాదినాం మతమ్. వాచ్య ఏవ వాక్యార్థ ఇత్య న్వితాభిధానవాదినః. = వ్యా. తాత్పర్యేతి- రేషు చిత్ థాట్టమీమాంసకాదులు సితంలో, తాత్ప ర్యార్థః ఆపి — తాత్సర్యార్థం కూడా అంగీకరించబడుతుంది. ఆకాజ్ఞేతి. పదార్థాల స్వరూపం మున్ముందు విశదీకరింపబడుతుంది. ఆ పదా ర్థాలు, ఆకాంక్ష, సంనిధి, యోగ్యత అనే మూడు అంశాల సాహాయ్యంచేత ఒక దానితో ఒకటి అన్వయించిన పిదప ఆ పదార్థాలకంటే భిన్నంగా ఒక' విశిష్ట రూపం ఉన్న 'తాత్పర్యార్హం' అనేది భాసిస్తుంది అని అభిహితాస్వయవాదుల మతం. వాక్యార్థం కూడా వాచ్యమే అని అన్వితాభిధానవాది అభిప్రాయం. వి. పైన చెప్పిన వాచ్యార్థం, లక్ష్యార్థం, వ్యంగ్యార్థం అనే మూడు విధా లైన అర్థాలే కాకుండా తాత్పర్యార్థం అనేది కూడా ఒకటి (నాల్గవది) ఉన్న దని కొందరు శాస్త్రకారులు అంగీకరించారు. అయితే ఈ తాత్పర్యార్థం పదార్థం (ఒక పదంచేత బోధించబడే అర్థం కాదు. మొత్తం వాక్యంచేత బోధించబడే అర్థం. కొన్ని పదాల సముదాయం వాక్యం. అందుచేత వాక్యార్ధమైన ఈ తాత్పర్యార్థం పదార్థం(ర్థాల) కంటె భిన్నమైనది. ఒక వాక్యంలో ఉన్న పదాలు బోధించే అర్థా లకి ఒకదానితో ఒకదానికి సంబంధం ఏర్పడాలంటే ఆకాంక్ష, సంనిధి, యోగ్యత అనే మూడు అంశాలు ఉండాలి. ఆకాంక్ష :- “రామః ఫలం అత్తి" అనే వాక్యం ఉంది. దీనిలో 'అత్తి' అన్న పదం వినగానే “ఏమి తినుచున్నాడు ?" అనే ఆకాంక్ష (ఒక విషయాన్ని తెలుసు కోవాలనే కోరికకు ఆకాంక్ష అని పేరు) కలుగుతుంది. “ఫలమ్" అనే పదాన్ని వినగానే ఆ ఆకాంక్ష తీరుతుంది. అలాగే “ఎవడు తినుచున్నాడు?” అనే ఆకాంక్ష 'రామః' అనే పదంచేత తీరుతుంది. అదే విధంగా 'రామః' అనగానే “రాముడు; ఏమిటి?" అని ఆకాంక్ష కలుగుతే దానిని మిగిలిన రెండు పదాలూ తీరుస్తాయి. ఇట్లే అన్ని పదాల విషయంలోనూ కూడా. ఈ విధంగా పదార్థాలు ఒకదానితో ఒకటి అన్వయించడానికి ఆకాంక్ష అనేది ఉండాలి. సంనిధి :- ఒక వాక్యంలో ఉన్న పదాలను దగ్గర దగ్గరగా ఉచ్చరిస్తేనే వాటి అర్థాల అన్వయం కుదురుతుంది. 'రామ' అని ఉచ్చరించి వదినిమిషాల<noinclude><references/></noinclude> m80v9i2uo210tod7lype3bcfqb4c0p3 104 224406 579337 2026-09-18T12:10:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 ద్వితీయోల్లాసం తరవాత ఫలమ్'అనీ, ఇంకో పది నిమిషాల తరవాత 'అతి' అని ఉచ్చరిస్తే అవి ఆర్థాలకు అన్వయం ఉండదు. అందుచేత సంనిధి కూడా ఉండాలి. యోగ్యత :- “వహ్నినా సిబ్బతి" ఇత్యాదివాక్యాలల...' 579337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>19 ద్వితీయోల్లాసం తరవాత ఫలమ్'అనీ, ఇంకో పది నిమిషాల తరవాత 'అతి' అని ఉచ్చరిస్తే అవి ఆర్థాలకు అన్వయం ఉండదు. అందుచేత సంనిధి కూడా ఉండాలి. యోగ్యత :- “వహ్నినా సిబ్బతి" ఇత్యాదివాక్యాలలో పదార్థాలకి పరస్స రాస్వయయోగ్యత లేదు. 'సిబ్బతి' అనగా తడుపుచున్నాడు అని అర్థం. తడపడం అనేది నీళ్ళతోనే కుదురుతుంది కాని నిప్పుతో సాధ్యం కాదు. అందుచేత ఇక్కడ యోగ్యత లేకపోవడంచేత అన్వయం కుదరదు. పై వార్యంలో మూడూ కూడా ఉన్నాయి. అందుచేత దీని పదార్థాలన్నీ పరస్పరమూ అన్వయించడం (ఒకదానితో ఒకటి కలవడం చేత “రామకర్తృక ఫలకర్మ కాదనక్రియా" (రాముడు కర్తగాను, ఫలం కర్మగానూ ఉన్న తినడం అనే పని)అని కాని, "ఫలకర్మ కాదన క్రియాశ్రయః (కర్తా) రామ" (ఫలము కర్మగా ఉన్న తినుట అనే పనిని చేస్తూన్న రాముడు) అని కాని వాక్యార్థం ఏర్పడు తూన్నది. 'రామః' అనేపదానికి 'కర్తయైన రాముడు' అని మాత్రమే అర్థం. ఈ పదం 'అత్తి' అన్న పదంతో అన్వయించడంచేత “తినుట అనే పనికి కర్తయైన రాముడు"అనే అర్థం వచ్చింది. అదే విధంగా "ఫలమ్”అనే పదానికి 'కర్మ అయిన ఫలము' అనిమాత్రమే అర్థం. అది 'అతి' అనుదానితో అన్వయించడంచేత “తినుట అనే పనిలో కర్మ అయిన ఫలము" అనే అర్థం వచ్చింది. 'అత్తి' అనే దానికి 'తినుచున్నాడు' అని మాత్రమే అర్థం. కాని దీనికి మిగిలిన రెండు పదా లతో సంబంధంచేత విశిష్టమైన అర్థం బోధించబడుతున్నది. ఈ విధంగా ఒక వాక్యంలో ఉన్న ఆ యా పదాలు స్వతంత్రంగా బోధించే అర్థాలు (పదార్థాలు) ఒకదానితో ఒకటి కలవడంతో విశిష్టమైన వాక్యార్థం (మొత్తం వాక్యంవల్ల లభించే అర్థం) ఏర్పడుతూన్నది. అభిహితాన్వయవాదం :- పదాలు బోధించే అర్థాలకంటె భిన్నంగా వార్యా ర్థంలో కనబడే ఈ పదార్థ పరస్పరాస్వయం అనేదాన్ని కూడా ఆ పదాలే తమ శ క్తిచేత (అభిధ చేత) బోధిస్తాయా లేక దానిని మరొక వృత్తి (వ్యాపారం) ఏదైనా బోధిస్తుందా అని ప్రశ్న. ఈ విషయంలో శాస్త్రకారులలో, ముఖ్యంగా మీమాంస కులలో, రెండు మతాలు ఉన్నాయి. పూర్వమీమాంసాశాస్త్రంలో కొట్టసంప్రదా యమూ, ప్రాణాకరసంప్రదాయమూ అనే రెండు ప్రధానమైన సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. వీటికి వరుసగా కుమారిలభట్టు, ప్రభాకరుడు ప్రవర్తకులు. “ఒక<noinclude><references/></noinclude> rddtueahjclu5ix6bg0u1eyd03wbgvi 104 224407 579338 2026-09-18T12:10:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 20 కావ్యప్రకాశ వాక్యంలో ఉన్న ఆ యా పదాలు వాటికి ఉన్న అర్థాలని మాత్రమే బోధిస్తాయి. అవి వాటి పని ముగించిన తరువాత 'తాత్పర్యం' అనే ఒక వృత్తి ఆ పదార్థాల పరస్పరసమన్వయాన్ని బోధిస్త...' 579338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 20 కావ్యప్రకాశ వాక్యంలో ఉన్న ఆ యా పదాలు వాటికి ఉన్న అర్థాలని మాత్రమే బోధిస్తాయి. అవి వాటి పని ముగించిన తరువాత 'తాత్పర్యం' అనే ఒక వృత్తి ఆ పదార్థాల పరస్పరసమన్వయాన్ని బోధిస్తుంది. ఈ అస్వయం పదాలు బోధిం 'ది కాదు" అని బాట్టులు ప్రతిపాదించారు. దీనికి "అభిహితాన్వయవాదము" అని పేరు. "ఆదిహి తానామ్ ఆ యా పదములచేత బోధింపబడిన అర్థములయొక్క అన్వయః = (తరువాత తాత్పర్యవృత్తిచేత ఏర్పడిన) అన్వయము" అని దీని అర్థం. అన్వితాభిధానవాదం : "ఒక వాక్యంలో ఉన్న ప్రతీ పదమూ ఇతర పదా ర్థాలతో అస్వయించిన, సంబంధించిన అర్థాన్నే బోధిస్తుంది విడి విదార్థాల జ్ఞానం వ్యవహారంవల్లనే కలుగుతుంది. 'గామ్ ఆసియ' అని ఒక వ్యక్తి అన్నప్పుడు రెండవ వ్యక్తి గోపును తీసికొని వస్తాడు. "గామి నయ" అనగానే దానిని తీసికొని వెళ్ళిపోతాడు. 'గామ్ ' అనేదాని బదులు "ఆశ్వమ్" అన్నప్పుడు గతాన్ని తీసికొని రావడం తీసికొనిపోవడం మొదలైన పనులు చేస్తాడు. ఇదంతా చూస్తున్న మూడవ వాడు 'గామ్'అంటే 'గోవును', 'ఆనయ' అంటే 'తీసికొనిరా'; 'ని'అంటే 'తీసి కొనిపో' అని అర్థాలు అని గ్రహిస్తాడు. 'గామ్'తీసివేసి ఆ పార్యంలో 'అశ్వమ్' అని ప్రయోగించగానే దాని అర్థం ఇది కదా అని గ్రహిస్తాడు. ఈ విధంగా ఆవాపోద్వాపాలచేత ఆ యా పదాల అర్థాన్ని తెలుసుకుంటాడు. (ఒక పదాన్ని ప్రయోగించడం ‘ఆవాపం', ఉన్నదాన్ని తీసివేయడం 'ఉద్వాపం') ఈ అర్థా లన్నీ ఇతరపదార్థాలతో అస్వయించినట్లుగానే అతనికి కనబడుతున్నాయి అందు చేత పదాలు ఇతరపదాల అర్థాలతో సంబంధించిన (అన్వయించిన) అర్థాన్ని బోధి స్తాయి. అన్ని వాక్యాలలోనూ ప్రక్రియ పైన చూపిన విధంగానే ఉంటుంది కదా?" ఇది అన్వితాభిధానవాదం. "ఆన్వితానామ్ = ఇతరపదార్థాలతో అన్వయించిన అర్థ ములయొక్క, అభిధానమ్ బోధించుట" అని దీని అర్థం ఈ మతం ప్రకారం పదార్థాలతో పాటు వాటి పరస్పరాస్వయాన్ని కూడా బోధించే శక్తివదాలకే ఉన్నది గాన దానికోసం వేరే తాత్పర్యం అనే వృత్తిని అంగీకరించవలసిన పని లేదు. పదాలు ఒకదానితో ఒకటి అన్వయిస్తాయి అని సామాన్యరూపంలో తెలిసినా ఆ అన్వయం ఒక్కొక్క వాక్యంలో ఒక్కొక్ష విధంగా ఉండడంచేత ఆ అశ్వయ విశేషాన్ని తెలుసుకోవాలంటే 'తాత్పర్యం' అనే శక్తిని అంగీకరించాలి కదా?'<noinclude><references/></noinclude> mzfid6gwc6ykht7pxupkt11uq8jae3s 104 224408 579339 2026-09-18T12:10:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 21 అందుచేత పదాలకు ఉన్న శక్తికి భిన్నంగా తాత్పర్యం అనే శక్తి వేరుగా ఉన్నది అనే అభిహితాస్వయవాదమే యుక్త మని చాలామంది శాస్త్రకారుల అభిప్రాయం. మమ్మటుడు కూడా "ఇత...' 579339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 21 అందుచేత పదాలకు ఉన్న శక్తికి భిన్నంగా తాత్పర్యం అనే శక్తి వేరుగా ఉన్నది అనే అభిహితాస్వయవాదమే యుక్త మని చాలామంది శాస్త్రకారుల అభిప్రాయం. మమ్మటుడు కూడా "ఇతి అభిహితాస్వయవాదికాం మతమ్" అని గౌరవపూర్వ కంగా బహువచనం ఉపయోగించాడు. “షిత అన్వితాభిధాన వాదినః" అని ద్వితీయ పక్షంవిషయంలో (షష్ఠి) ఏకవచనం ఉపయోగించాడు. అందుచేత ఈతనికి కూడా -అభిహితాస్వయవాదమే సంయత మని వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం. ఇది తమ అభి ప్రాయానికి అనుగుణంగా వ్యాఖ్యానించడమే కాని దీనిలో అంత స్వారస్యం లేదు. శాస్త్రగ్రంథాల శైలిలో ఒక పద్దతి ఉంటుంది. ఆ పద్దతి ప్రకారం మామూలుగా అర్థంచేసుకుంటే— "ఇది అభిహితాస్వయవాదుల మతం; ఇలాగ అని అన్వి తాభివాదులు అంటారు" అని ఇక్కడ అర్థం చెప్పుకోవడం న్యాయం. అలంకార శాస్త్రానికి సంబంధించినంతవరకు అభిహితాన్వయవాదమైనా అన్వితాభిధానవాద మైనా ప్రధానసిద్ధాంతాలలో భేదం ఏమీ కనబడదు. కా. సర్వేషాం ప్రాయశో ఒర్థానాం వ్యక్తీకత్వమపీష్యతే. వృ. తత్ర వాద్యస్య యథా- -గాథ- మాఏ ఘరోవ అరణం అజ్జహు ణతిత్తి సాహితం తుమఏ, తా భణ కిం కరణిజ్జం ఏ మేల ణ వాసరో రాణ. “మాతర్గృహోపకరణమద్య ఖలు నాస్తితి సాధితం త్వయా, తద్బణ కిం కరణీయమేవమేవ న వాసరః స్థాయీ". వృ. అత్ర స్వైర విహారార్థినీతి వ్యజ్యతే. 6 వ్యా. కేవలం శబ్దమే కాదు, "అన్ని విధాలైన అర్థాలూ కూడా, అనగా వాచ్యార్థమూ, లక్ష్యార్థమూ, వ్యంగ్యార్థమూ కూడా, సాధారణంగా వ్యంజకములు (పైకి కనబడే అర్థమే కాకుండా మరొక అర్థాన్ని సూచించేవి) అని అంగీకరింప బడింది". వాటిలో వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం.<noinclude><references/></noinclude> t1udkpph0o1jgm5fl6ga2djd46el3lh 104 224409 579340 2026-09-18T12:10:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 కావ్యప్రకాశ వ్యా. ప్రియుణ్ణి కలవడంకోసం బైటకు వెళ్ళేవలె నవే అభిలాషతో ఒక యువతి తల్లితో అంటూన్న మాటలు. "అమ్మా! ఇంట్లోకి సామానులు లేవు. (తచ్చుకోవాలి అని అన్నావు. い కదా! మరి ఏమి చ...' 579340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>22 కావ్యప్రకాశ వ్యా. ప్రియుణ్ణి కలవడంకోసం బైటకు వెళ్ళేవలె నవే అభిలాషతో ఒక యువతి తల్లితో అంటూన్న మాటలు. "అమ్మా! ఇంట్లోకి సామానులు లేవు. (తచ్చుకోవాలి అని అన్నావు. い కదా! మరి ఏమి చెయ్యాలో ఏమి తేవాలో చెప్పు); పగలు ఇలాగే కదా? (చీకటి పడితే తెచ్చుకోవడం కష్టం కదా?” ఉండరు వి. ఈ గాథ వినగానే తెలిసిన అర్థాన్ని (వాచా ర్థాన్ని) పట్టి ఈ యువతి స్వేచ్చావిహారాన్ని కోరుచున్నది అనే భావం గమ్యం అవుతున్నది. అందునీత వాచ్యార్థం వ్యంబకము అనేదానికి ఉదాహరణం. వృ. లక్ష్యస్య యథా- గాథ- సాహేనీ సహీ సుహలం ఖజేఖణీ చూమ్మిలిసి మాజ సబ్భావణేహకరణిజ్జసరిసలం దావ విరఇలం తమువీ. “సాధయన్తి సఖి సుభగం క్షణే క్షణే దూనాసి మత్కృృతీ, సద్భావ స్నేహకరణీయసదృశం తావది రచితం త్వయా" "" 7 వృ. అత్ర మత్రియం రమయన్త్యా త్వయ శత్రుత్వమాచిరితిత మితి లక్ష్యమ్; తేన చ కాముకవిషయం సాపరాధత్వప్రకాశనం వృజ్ఞ్యమ్. వ్యా. లక్ష్యార్థం వ్యంజకం అనడానికి ఉదాహరణం. సాహేన్రీ ఇత్యాది "ఓ! సఖి సుందరుడైన ఆ నాయకుణ్ణి నాకోసమై మాటిమాటికీ బ్రతిమాలి చాలా శ్రమపడ్డావు. మంచితనానికీ, స్నేహానికి తగినట్లుగా ఎంత చెయ్యాలో అంత చేశావు". వి. తనకోసమై నాయకుణ్ణి తీసికొనివస్తా నని వెళ్ళి అతనితో రమించి వచ్చిన సఖితో చాతుర్యం గల నాయిక అంటున్న మాటలు ఇవి. వ్యా. అత్రేతి- “నా ప్రియుణ్ణి రమింపచేసిన నీవు చేసినది మిత్రత్వం కాదు, శత్రుత్వం అని లక్ష్యార్థం. ఈ లక్ష్యార్థంచేత ఆ కాముకులిద్దరూ చేసిన అపరాధాన్ని ప్రకాశింపచేయడం వ్యంగ్యం.<noinclude><references/></noinclude> qc5kattz0a03iwzpouz5g7xenyyphjs 104 224410 579341 2026-09-18T12:11:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం వృ. వ్యఙ్గ్యస్య యథా- గా. ఉఅ ణిచ్చలణిప్పందా బిసిణీపత్తమ్మి రేహఞ బలాల, ణిమ్మలమరగఅథాఅణపరిట్టిల సంఖసుత్తివ్వ. "పశ్య నిశ్చలనిష్పనా బిసినీపత్రే రాజతే బిలాకా, ని...' 579341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం వృ. వ్యఙ్గ్యస్య యథా- గా. ఉఅ ణిచ్చలణిప్పందా బిసిణీపత్తమ్మి రేహఞ బలాల, ణిమ్మలమరగఅథాఅణపరిట్టిల సంఖసుత్తివ్వ. "పశ్య నిశ్చలనిష్పనా బిసినీపత్రే రాజతే బిలాకా, నిర్మలమరకతభాజనపరిస్థితా శఙ్ఞశుక్తి రివ". 23 వృ. ఆత్ర నిష్పన్దత్వేనాశ్వస్తత్వమ్; తేన చ జనరాహిత్యమ్; అతః సంకేత స్థానమేతదితి కయా చిత్ కంచిత్ ప్రత్యుచ్యతే. అథవా మిథ్యా విదసి, స త్వమ త్రాగతోఒ భూరితి వ్యజ్యతే. ఉదాహరణం.. ఒక వ్యంగ్యార్థం మరొకవ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి ఉల ఇతి. "ఆ తామరాకు మీద ఆ కొంగ శరీరచలనం లేకుండా, అవ యవస్పందనం లేకుండగా, ఎలా కూర్చున్నదో చూడు; నిర్మలమైన మరకత మాణిక్యాల పళ్లెంలో శంఖం వలె ప్రకాశిస్తూన్నది.” అత్రేతి. కొంగ నిశ్చలంగా కదలకుండా కూర్చున్న డని చెప్పడంచేత ఆ కొంగ నిర్భయంగా ఉన్న దాని వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. ఈ వ్యంగ్యాన్ని పట్టి ఇక్కడ జనం ఎవరూ లేరు అనే అర్థం వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. దీనిని పట్టి “ఇది మనిద్దరం కలుసుకోవడానికి తగిన సంకేతస్థానం" అని నాయకునితో ఈ మాటలు అంటూన్న నాయిక మనస్సులోని అభిప్రాయ మని మరొక వ్యంగ్యార్థం వ్యంగ్యం అవుతున్నది. లేదా- కొంగ నిర్భయంగా ఉన్నది; ఈ ప్రదేశం జనరహితము అనే వ్యంగ్యా ర్థాలు- “నీవు ఆ ప్రదేశానికి వచ్చానని అంటున్నావు. అది అబద్ధం; నీవు వచ్చి ఉన్నట్లయితే ఆ కొంగ అక్కడ ఇంత నిర్భయంగా కూర్చొని ఉండేది కాదు" అనే మరొకవ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నాయి. వృ. వాచకాదీనాం క్రమేణ స్వరూపమాహ-<noinclude><references/></noinclude> l4zttg4rlmqlcq5odpo0z3kphfn684h 104 224411 579342 2026-09-18T12:12:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 బావ్యప్రకాశ రా. సాక్షాత్సంకేతితం యోర్థమవిధత్తే వాచకః. 7 వృ. ఇహాగృహీతసంకేతస్య శబ్దవ్యర్థ ప్రతీతీరదా బాత్సం కేత సహాయ ఏవ శబ్దాఒర్ణవిశేషం ప్రతిపాదయతీతి యస్య యతావ్యవధా నేన స...' 579342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 బావ్యప్రకాశ రా. సాక్షాత్సంకేతితం యోర్థమవిధత్తే వాచకః. 7 వృ. ఇహాగృహీతసంకేతస్య శబ్దవ్యర్థ ప్రతీతీరదా బాత్సం కేత సహాయ ఏవ శబ్దాఒర్ణవిశేషం ప్రతిపాదయతీతి యస్య యతావ్యవధా నేన సంకేతో గృహ్యతే స తస్య వాచకః. " వ్యా. వాచరాదీనామితి. ఇప్పుడు నాచక లక్షర వంటి స్వరూపం విశదీకరిస్తున్నాడు. సాక్షాదితి. యః= ఏ శబ్దము, సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షంగా, వ్యవకాశం లేకుండా (Directly), సంకేతితమ్ సంకలితమైన, అర్థమ్ = అర్థమును, రాలిపత్తి: బోధించునో, సః=అది, వాచకః వాచకము, లేదా " వీటి సంగీతీతమైన అర్థాన్ని సాక్షాత్తూ (Directly) బోధిస్తుందో అది వాచకము" ఇహేతి- ఇక్కడ అనగా లోకవ్యవహారంలో, గ్రహింపబడిని సింగీతం గల, దేని సంకేతం గ్రహింపబడలేదో అట్టి, శబ్దానికి సంబంధించిన అర్థంచుక్క. ప్రతీతి కలగదుగాన సంకేతసహాయం ఉన్న శబ్దమే అర్థవిశిషాన్ని బోధిస్తుంది. అందుచేత ఏ శబ్దమునకు ఏ అర్థమునందు అవ్యవధానమైన సంకేతం ఉంటుంటే ఆ శబ్దం ఆ అర్థానికి వాచకం. వి. 'వృక్షః' అంటే 'చెట్టు' అని అర్థం; 'ఫలమ్' అంటే 'పండు' అని అర్థం. ఇత్యాది రీతిలో 'ఈ శబ్దానికి ఇది అర్థం' అని ఏర్పరచుకొన్న కట్టుబాటుకు 'సంకేతం' అని పేరు. ఈ సంకేతం తెలియనివానికి ఒక శబ్దానికి ఏమి అర్థమో తెలియదు. ఆ శబ్దానికి ఆ అర్థం విషయంలో ఉన్న సంకేతం తెలిస్తేనే ఆ శబ్దం ఆ అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. ఈ విధంగా ఏ శబ్దానికి ఏ అర్థం విషయంలో ప్రత్య క్షంగా, అతిసన్నిహితంగా సంకేతం ఉంటుందో ఆ శబ్దం ఆ అర్థాన్ని బోధి ఆ స్తుంది. అందుచేత ఆ శబ్దం ఆ అరానికి వాచకం. 'అగృహీతసంకేతస్య శబ్దస్య' అన్న పాఠానికి బదులు "ఆగృహీతసంచే తాత్ శబ్దాత్" అనే పాఠం ఉంటే బాగుంటుంది. "అట్టి శబ్దంవల్ల అర్థజ్ఞానం కల గదు కాబట్టి"అని అర్థం. కాని చాలా పుస్తకాలలో మొదటి పాఠమే ఉంది. 'శబ్దస్య' అనేదానికి 'ఆర్థప్రతీతేః' అనే దానిలోని 'అర్ధ'శబ్దంలో అన్వయం చెప్పుకొనవలసి<noinclude><references/></noinclude> 6pkf5028c60o6tsib0oeamae7wlt4uq 104 224412 579343 2026-09-18T12:12:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 25 ఉన్నది గాన అసమర్థసమాసం అవుతుంది. అయితే ప్రదీపోద్ద్యోతాలతో ఉన్న ఆనందాశ్రమప్రతిలో పాదికలో (Foot note) "శబ్దార్ణవిశేష ప్రతిపత్తే రభావాత్" విశేషప్రతిపత్తే అనే పా...' 579343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 25 ఉన్నది గాన అసమర్థసమాసం అవుతుంది. అయితే ప్రదీపోద్ద్యోతాలతో ఉన్న ఆనందాశ్రమప్రతిలో పాదికలో (Foot note) "శబ్దార్ణవిశేష ప్రతిపత్తే రభావాత్" విశేషప్రతిపత్తే అనే పాఠాంతరం చూపబడింది. అప్పుడు “సంకేతం గ్రహించనివానికి శబ్ధానికి సంబంధించిన అర్థవిశిషం తెలియదు కాబట్టి" అని అర్థం చెప్పుకొనవచ్చు. రా. సంచితితశ్చతుర్భేదో జాత్యాదిర్జాతిలేక వా. వృ. యదవ్యర్థ | కియారారితయా ప్రవృత్తినివృత్తి యోగ్యా వ్యక్తి రేవ తథాప్యానన్త్యాద్వ సి చారాచ్చ తత్ర సంకేతః కర్తుం స యుజ్యతే ఇతి, "గౌః శుక్లశ్చలో డిత" ఇత్యాదీనాం శబ్దానాం విషయవిభాగో న ప్రాప్నోతీతి చ తదుపాధావేవ సంకేతః. = వ్యా. సంకేతితఇతి- చతుర్భేదః - నాలుగు భేదములు గల, జాత్యాది : … జాతి మొదలైనది, సంకేతితః = సంగీతితమైన అర్థము, వా లేదా, జాతిః = ఏప _ జాతిమాత్రమే సంకేతితార్థము. - వి. జాతికాని, గుణంకాని, క్రియకాని, నామంకాని, సంకీతితార్థం కాప చ్చును. లేదా ణాతి ఒక్కటే సంకేతితార్థం. అనగా కొన్ని శబ్దాలు జాతి వాచ కాలు, కొన్ని గుణవాచకాలు, కొన్ని క్రియావాచకాలు, కొన్ని నామవాచకాలు. ఈ విధంగా సంకేతితార్థం నాలుగు విధాలుగా ఉండవచ్చు నని కొందరి అభి 1 ప్రాయం. కొందరి (మీమాంసకాదుల) అభిప్రాయం ప్రకారం అన్ని శబ్దాలూ జాతివాచకాలే. L వ్యా, యద్యపీతి: అర్థక్రియాకారి అవడంచేత ప్రవృత్తినివృత్తి యోగ్యత్వం వ్యక్తికే ఉన్న మాట నిజమే; అయినా వ్యక్తులు అనంతములు అవడంచేత, వ్యభి చారదోషంచేతా వ్యక్తి యందు సంకేతం గ్రహించడం కుదరదు. వ్యక్తియందే సంకేతం అని చెప్పేపక్షంలో 'ఎద్దు' "తెల్లనిది" 'నడుస్తూన్నది' 'ము' (దాని పేరు) అనే ఈ పదాలన్నీ ఒక్క వ్యక్తినే చెపుతున్నాయి కాన విషయ విభాగం కుదరదు; అందుచేత సంకేతం వ్యక్తి యందు కాదు, దాని ఉపాధియందే. వి. 'గోవు' (ఎద్దు) ఒక వ్యక్తి. 'మనుష్యుడు' ఒక వ్యక్తి. 'ఘటం' (కుండ) ఒక వ్యక్తి వ్యక్తి అనగా ఒక వస్తువు. అది సచేతనం కావచ్చు, అచేతనం<noinclude><references/></noinclude> jm3rm7yuyoizj4z7gof9avg0s4eehf1 104 224413 579344 2026-09-18T12:12:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 కావ్యప్రకాశ కావచ్చు. గోపులో 'గోత్వం' అనే ధర్మం ఉంది. మనుష్యునిలో 'మినుష్యత్వం' అనే ధర్మం ఉంది. ఘటంలో 'ఘటత్వం' అనే ధర్మం ఉంది. ఈ 'గోత్వం' మొదలైన ధర్మాలకి 'జాతి' అని పేరు. ప్రతివ్య...' 579344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>26 కావ్యప్రకాశ కావచ్చు. గోపులో 'గోత్వం' అనే ధర్మం ఉంది. మనుష్యునిలో 'మినుష్యత్వం' అనే ధర్మం ఉంది. ఘటంలో 'ఘటత్వం' అనే ధర్మం ఉంది. ఈ 'గోత్వం' మొదలైన ధర్మాలకి 'జాతి' అని పేరు. ప్రతివ్యక్తి లోను అది ఏ దేశానికి సంబం ధించినా, ఏ కాలానికి సంబంధించినా, ఈ జాతి ఉంటుంది. ఒక వ్యక్తి నశించ వచ్చు; కాని జాతి సశించదు. ఒక గోపు అనే వ్యక్తి నశించినా నిత్యం జాతి ఇతర గోపులలో ఉన్నది కదా. వ్యక్తులు అనంతసంఖ్యలో ఉండవచ్చు కాని జాతి మాత్రం ఒకటే. ఈ విధంగా తాను ఒక్కటే అయిఉండి అనేక వస్తువులతో సంబంధించిన, నిత్యమైన ధర్మానికి 'జాతి' అని పేరు. "నిత్యమేకమ్ అనేకాను గతం సామాన్యమ్" ఇది జాతికి నైయాయికులు అంగీకరించిన లక్షణం. 'సామా స్యం' అనగా జాతి. 'గౌః' అంటే అర్థం తెలియనివానికి ఒక ఎద్దును చూపించి “అయం గౌః" (ఇది గోపు) అని చెప్పినప్పుడు 'గౌ'' అనేదానికి ఇది కదా అర్థం అని అతడు తెలుసుకుంటాడు. అనగా అతనికి 'గో' శబ్దానికి 'ఎద్దు' అనే అర్థంలో సంకేతం అన్న జ్ఞానం కలిగినదన్నమాట. అయితే ఇక్కడ 'గో' శబ్ధానికి 'ఎద్దు' అనే ఒక వ్యక్తి విషయంలో సంగీతమా, లేదా గోత్స జాతియందు గాని, మరి దేనియందేనా కాని సం శీతమా అనేది ప్రశ్న. ఎస్. చూడ డానికి వ్యక్తియందే సంకేతం అని చెప్పడమే యుక్తం అన్నట్లు కనిబడుతుంది. ఎందుచేతననగా- 'గో' శబ్దానికి అర్థం ఏమిటి? అని ప్రశ్నించినప్పుడు ఒక ఎద్దును (వ్యక్తిని) చూపి 'ఇది' అని చెప్పడం జరిగింది. జగువు మోయడం, దున్నడం వంటి ప్రయోజనాలను సాధించే పనులు ఒక గోవ్యక్తియే (ఎద్దే) చేయ గలుగుతుంది. దీనికే 'అర్థక్రియా కారిత్వం' అని పేరు. కావాలంటే సంపాదించి డానికి, అవసరంలేకపోతే విడచివేయడానికి ఒక వ్యక్తివిషయంలోనే ఎదురు తుంది. దీనికి “ప్రవృత్తి నివృత్తియోగ్యత" అని పేరు. ఈ కారణాలచేత వ్యక్తి యందే సంకేతగ్రహం అని చెప్పవలసి ఉన్నా ఇలా ఒప్పడంలో కొన్ని అనుప పత్తులు ఉన్నాయి. ఒక గోవ్యక్తియందు సంకేతగ్రహం ఏర్పడినతరవాత మరొక వ్య క్తి కనబడినప్పుడు మళ్ళీ కొత్తగా ఆ గోవ్య క్తివిషయంలో కొత్తగా సంకేత గ్రహం పొందవలసి ఉంటుంది. ఈ విధంగా అనంతగోవ్యక్తుల విషయంలో అనంతసంకేతగ్రహాలను అంగీకరించవలసి ఉంటుంది. ఇది శక్యం కాని విషయం. ఒక మాటు వ్యక్తిశ క్తిగ్రహం కలుగుతే చాలు. మరొక వ్యక్తి జ్ఞానం కూడా దాని వల్లనే కలుగుతుంది అని అంగీకరిస్తే వ్యభిచారదోషం కలుగుతుంది. "ఒక శబ్దం.<noinclude><references/></noinclude> i3r7mxagqj84u60ve2kjkq8emp7cecd 104 224414 579345 2026-09-18T12:12:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 27 సంకేతితమైన అర్థాన్నే బోధిస్తుంది" అని కదా నియమం. మర్నాడు కనబడిన గోవ్యక్తి విషయంలో సంకేతం లేకుండానే అది గోపదార్థం అనే జ్ఞానం కలుగుతే ఆ నియమానికి భంగం ఏర్ప...' 579345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 27 సంకేతితమైన అర్థాన్నే బోధిస్తుంది" అని కదా నియమం. మర్నాడు కనబడిన గోవ్యక్తి విషయంలో సంకేతం లేకుండానే అది గోపదార్థం అనే జ్ఞానం కలుగుతే ఆ నియమానికి భంగం ఏర్పడింది కదా? ఇదొక వ్యభిచారం. సంకేతగ్రహం లేక పోయినా ఆ అర్థం తెలిసే పక్షంలో సంకేతగ్రహం లేని అశ్వం విషయంలో కూడా “అయం గౌః” అనే జ్ఞానం కలగవలసి ఉంటుంది. ఇదొక వ్యభిచార దోషం. ఈ విధంగా ఆసంత్యము, వ్యభిచారమూ అనే దోషాలు ఉండడంచేత వ్యక్తియందు సంకేతాన్ని అంగీకరించడం కుదరదు. L అవి బోధించే భేదాలను అర్థాల పట్టి శబ్దాలను నాలుగు విధాలుగా విభ జించవచ్చు అని ప్రతిపాదిస్తూ మహాభాష్యంలో పతంజలి "చతుష్టయీ శబ్దానాం ప్రవృత్తిః జాతి శబ్దా:, గుణశబ్దాః, క్రియాశబ్దాః యదృచ్ఛా శబ్దాశ్చతుర్థా" (ఋక్ సూత్రభాష్యం) అని అన్నారు. ఒక శబ్దాన్ని ప్రయోగించడానికి నిమిత్తం అర్థం. అర్థాన్ని బోధించడంకోసమే కదా శబ్దప్రవృత్తి (శబ్దప్రయోగం). అందు చేత అర్థాన్ని " పవృత్తి నిమిత్తం" అని కూడా అంటారు. "శబ్దాల ప్రవృత్తి నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది; కొన్ని జాతిశబ్దాలు, కొన్ని గుణశబ్దాలు, కొన్ని క్రియాశష్టాలు, కొన్ని యదృచ్ఛాశబ్దాలు, ఇవి నాల్గవరకం" అని పై వాక్యానికి అర్థం, ఒకే ఎద్దును ఉద్దేశించే చెపుతూ గౌః (ఇది ఎద్దు), శుక్లః (ఇది తెల్లనిది), చలః (ఇది నడుస్తూన్నది), డితః (ఇది డితే- దీని పేరు డితం) అని చెప్పినపుడు ఈ పదాలన్నింటికీ సంతం ఒక ఎద్దు అనే వ్యక్తియందే అనే పక్షంలో ఈ నాలుగు పదాలూ కూడా ఒకే ఎద్దును బోధిస్తూండడంచేత “హస్తః, పాణిః, కర్మ" ఇత్యాది శబ్దాల వలె పర్యాయపదాలు అని చెప్పవలసివస్తుంది. ఒక పదం ప్రయోగిస్తే మిగిలిన పదాలప్రయోగం అనుచితం అవుతుంది. అందుచేత ఇక్కడ. ఉన్న నాలుగు పదాలకీ నాలుగు వేరు వేరు అర్థాల విషయంలో సంకేతం అనీ, అర్థాలనే అవి బోధిస్తున్నా యని చెప్పాలి. అప్పుడే ఈ పదాల విషయభాగం కుదురుతుంది. 'గో' శబ్దానికి గోత్వజాతియందు సంకేతం; 'శుక్లః' అనేదానికి శుక్లగుణంలో సంకేతం; 'చల' అనేదానికి చలనక్రియలో సంకేతం; 'ఉత్త' అనేదానికి సంజ్ఞలో సంకేతం. గోత్వం, గుణం, క్రియ, సంజ్ఞ - ఈ నాలుగూ వ్య క్తికి సంబంధించిన ఉపాధులు, (ధర్మాలు). అప్పుడు ఈ పదాలకి వేరు వేరు అర్థాలు ఉన్నాయి. అందుచేత పర్యాయపదాలు కావు. అందుచేత 'గౌః శుక్లః చలః డితః' ఇత్యాదివాక్యం "హస్తః పాణిః కరః" వంటిది కాదు గాన నిర్దుష్టమే. ఆ<noinclude><references/></noinclude> 4m6s2ooo88eetusiccoypw9w9wlfxz2 104 224415 579346 2026-09-18T12:12:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 కావ్య ప్రకాశ అవతారిక: ఈ విధంగా సంకేతం వ్యక్తియందు కాదు; వ్య క్తికి సంబంధిం 'చిన ఆ యా ఉపాధులయందు అని తేలింది. ఇప్పుడు ఉపాధి అంటే ఏమో విశదీకరిస్తున్నాడు :- వృ. ఉపాధిశ్చ ద్వివిధ...' 579346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 కావ్య ప్రకాశ అవతారిక: ఈ విధంగా సంకేతం వ్యక్తియందు కాదు; వ్య క్తికి సంబంధిం 'చిన ఆ యా ఉపాధులయందు అని తేలింది. ఇప్పుడు ఉపాధి అంటే ఏమో విశదీకరిస్తున్నాడు :- వృ. ఉపాధిశ్చ ద్వివిధః- వస్తుదర్మో వికృయదగానంనివేశి -తశ్చ. వస్తుధర్మోపి ద్వివిధః సిద్దః సాధ్యశ్చ సిదోపి ద్వివిధం- పదార్థస్య ప్రాణప్రదో విశేషాధాన హేతుర్చ. తదో జాత; ఉత్తం సీ వాక్యపదీయే "స హి గౌః స్వరూపేణ గౌ॥, వావ్యగౌః, గోత్వాధిసంబ న్దాత్తు గౌః" ఇతి. ద్వితీయో గుణః శుక్లాదినా మో లబ్ధసత్తారం వస్తు విశే ష్యతే. సాధ్యః పూర్వాపరీభూతావయవః క్రియారూపః, దిఱ్ఱాదిశబ్దానా మన్యబుద్ధినిర్గాహ్యం సంహృతక్రమం స్వరూపం వక్త్ర పదృచ్చయా డిజ్ఞాదిష్వర్థేషూపాధిత్వేన సంనివేశ్యత ఇతి సోయం సంజ్ఞరూపో యదృచ్ఛాత్మకః ఇతి “గౌః శుక్లః చలః డితః" ఇతాటి" "చతుష్టయీ శబ్దానాం ప్రవృత్తిః" ఇతి మహాభాష్యకారః పరమాణ్వాదీనాం తు గుణ మధ్యపాఠాత్ పారిభాషికం గుణత్వమ్. గుణక్రియాయదృచ్ఛానాం వస్తుత ఏకరూపాణామప్యాశ్రయభేదాద్భేద ఇవ లక్ష్యతే, యథై కస్య ముఖస్య ఖడ్గము కురతై లాద్యాలమ్బనభేదాత్. వ్యా. ఉపాధిః ఇతి. వస్తువులో ఉండే ధర్మము, వృక్ష తన ఇచ్చను పట్టి ఏర్పరచినది అని ఉపాధి రెండు విధాలు- వస్తువులో ఉండే ధర్మమైన ఉపాధి సిద్ధము. సాధ్యము అని రెండు విధాలు. సిద్ధం కూడా పదార్థానికి ప్రాణం ఇచ్చేది పదార్థంలో ఒక విధమైన విశేషాన్ని సమ కూర్చేదీ అని రెండు విధాలు. ఉపాధి 1 వసుధర్మం వక్తృయదృచ్ఛాసంనివేశితం సిద్దం సాధ్యం పదార్థ ప్రాణప్రదం పదార్థవి శేషాధాన హేతువు<noinclude><references/></noinclude> li4pfx0lfqe5j7tmlgv9hkqv2nho4ge 104 224416 579347 2026-09-18T12:13:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 29 వాటిలో మొదటిది, అనగా పదార్థప్రాణప్రదమైన సిద్ధోపాధియే, జాతి ప్రాణ ప్రదం అనగా ఆ వస్తువు ఉన్నంతవరకూ దానితో సంబంధించి ఉండేది; ఆ వస్తు వును ఆ పేరుతో వ్యవహరించ...' 579347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 29 వాటిలో మొదటిది, అనగా పదార్థప్రాణప్రదమైన సిద్ధోపాధియే, జాతి ప్రాణ ప్రదం అనగా ఆ వస్తువు ఉన్నంతవరకూ దానితో సంబంధించి ఉండేది; ఆ వస్తు వును ఆ పేరుతో వ్యవహరించడానికి హేతువు అయినది అని అర్థం. అందుచేతనే భర్తృహరి వాక్యపదీయంలో జాతిని గూర్చి మాట్లాడుతూ. "ఒక వ్య క్తిని 'గౌః' అని అంటున్నా మనగా దాని స్వరూపాన్ని పట్టి కాదు; అదే విధంగా దాని స్వరూపాన్ని పట్టి 'అగౌః' (గోవుకానిది) అని కూడా అనడానికి వీలులేదు. దానిలో 'గోత్వం' అనేది ఉండడంచేతనే దానిని "గౌః" అని అంటున్నాం. (ఆ గోత్వం లేనిదానిని ‘ఆగౌః'అని అంటున్నాం)" అని అన్నాడు. ఈ విధంగా గోత్వం, మనుషత్వం, ఘటత్వం మొదలైనవి, ఒకవ్యక్తిలో ఉన్న సిద్ధములైన (సహజములైన) ఉపాధులు, (ధర్మాలు). 'గౌ':' 'మనుష్యః' 'ఘటం' ఇత్యాది వ్యవహారానికి హేతువులు గాన అవి ప్రాణప్రదములు. అవే జాతులు. ద్వితీయఇతి- సిద్ధోపాధులలో రెండవదైన 'విశేషాధాన హేతువు' గుణం. పొందబడిన సత్త (ఉనికి)గల, అనగా పుట్టి ఉన్న వస్తువే శుక్లం (తెలుపు) మొద లైనవాటిచేత విశేషించబడుతుంది కదా. వి. 'గోత్వం' అనే జాతి ఉన్న వన్నీ గోపులే. అందుచేత ఒక గోపుకు మిగిలిన గోపులన్నీ సజాతీయాలే, సమానజాతికి చెందినవే. అందుచేత గోపు అనగా ఏ గోవైనా కావచ్చును. కానీ 'తెల్లని గోపు' అన్నప్పుడు తెలుపు అనే గుణం, ఆ గుణం లేని ఇతరగోవులనుంచి ఈ గోవును వేరు చేస్తూన్నది. దీని శ్రీ 'సజాతీయవ్యావర్తనం'అని పేరు. 'విశేషాధానహేతు' అనే పదానికి ఇదే అర్థం. అలాంటి విశేషాధాని హేతువై ఒక వ్యక్తితో కలిసి ఉన్నదానికి గుణం అని పేరు. జాతి- క్రియా- ద్రవ్యములకంటె భిన్న మైన ధర్మమాత్రము గుణము అని చెప్ప వచ్చును. వ్యా. సాధ్యః - ఇతి- వసుధర్మమైన సాధ్యమైన ఉపాధి ముందువెనుకలలో ఉండే, అనగా ఒక క్రమంలో ఉండే, అవయాలు గలది; క్రియారూప మైనది. వి. “ఓదనం పచతి" "గ్రామం గచ్చతి" ఇత్యాదివాక్యాలలో ఉన్న క్రియా పదాలు వండుట, వెళ్ళుట మొదలైన క్రియలను బోధిస్తున్నాయి. “వండుట" “వెళ్ళుట" అనేవి ఒక్కొక్క క్రియ అన్నట్లు మనం వ్యవహరిస్తున్నాం. నిజానికి.<noinclude><references/></noinclude> 3119mr8gt0js6vtrjuztbfn96suxlb2 104 224417 579348 2026-09-18T12:13:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 కావ్యప్రకాశ అవి ఒక్కొక్క క్రియలు కావు. అనేకక్రియల సముదాయం. అన్నం వండడం అనే క్రియలో బియ్యం గిన్నెలో పోయడం, దానిని పొయ్యిమీద పెట్టడం, నిప్పు ఆంటించడం, బియ్యం ఉడికి పెద్దవిగ...' 579348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 కావ్యప్రకాశ అవి ఒక్కొక్క క్రియలు కావు. అనేకక్రియల సముదాయం. అన్నం వండడం అనే క్రియలో బియ్యం గిన్నెలో పోయడం, దానిని పొయ్యిమీద పెట్టడం, నిప్పు ఆంటించడం, బియ్యం ఉడికి పెద్దవిగా ఉబ్బడం, మధ్య మధ్య అగ్ని జ్వాలను హెచ్చించడం, తగ్గించడం, గిన్నె క్రిందికి దింపడం మొదలైన అనేకక్రిఁనులు ఒక క్రమంలో ఉంటాయి. ఇవన్నీ పండడం అనే క్రియ అవయవాలు. వీటి సముదాయమే వండడం అనే ఒక క్రియ. గమనాదిక్రియల్లో కూడ ఒక పొదం ఎత్తి నేలమీద వేయడం, తరువాత రెండవ పాదం ఎత్తడం, చేతులు ఊపడం, ఎదుట ఏముందో చూస్తూ ఉండడం ఇత్యాదిక్రియలు ఉంటాయి. ఈ క్రియ అనేది ఒక వస్తువులో సాధించవలసిన ధర్మం. l వ్యా. డితాదీతి:- “ఒక వక్త తన ఇచ్చను అనుసరించి 'డితము' మొదలైన అర్థాలు బోధించడం కోసం చివరివర్ణము జ్ఞానంచేత గ్రహింపదగినది, క్రమం లేనిదీ అయిన 'డి' మొదలైన శబ్దాల స్వరూపాన్ని ఆ అర్థాల ఉపాధిగా ఏర్ప రచుకుంటాడు. సంజ్ఞారూపమైన ఈ శబ్దమే “యదృచ్చాత్మకము." వి. “యదృచ్ఛ" అనగా "ఇచ్చ" అని అర్థం. ఒకడు తన ఎద్దుకు. తన ఇష్టం ప్రకారం 'ఉత్త' అనే పేరు పెట్టుకొన్నాడు. మరొకడు "డపిత" అని పేరు 'ఉత్థ’అనే పెట్టుకొన్నాడు. ఇవన్నీ స్వేచ్ఛా కల్పితాలైన పేర్లు. అందుచేత వీటిని యదృచ్చా శబ్దాలనీ, సంజ్ఞశబ్దాలనీ అంటారు. ఇవి ఆ 'ఎద్దు'అనే వస్తువుకు ఉపాధిగా కల్పించబడ్డాయి. ఉపాధులుగా ఉన్న ఈ 'ఉత్త' మొదలైన శబ్దాలు స్పోటరూప మైనవి. స్ఫోటరూపమైన శబ్దం మొదటి వర్ణం వినగానే కొంచెం బుద్దిగోచరమై చివరి అక్షరంవినేటప్పటికి పూర్తిగా గ్రహించబడుతుంది. ఆ విధంగా పూర్తిగా బుద్ధిగోచరమైన స్పోటరూపశబ్దంలో ఈ అక్షరాలక్రమం భాసించదు. అది ఒక - అఖండపదంగానే భాసిస్తుంది. ఉదాహరణకి. ఒక వస్త్రంలో ఉన్న ఒక దారం కనబడి దాని జ్ఞానంతో ప్రారంభమైన వస్త్రజ్ఞానం అన్ని దారాలూ కనబడేటప్పటికి పూర్ణం అవుతుంది. ఈ పూర్ణవస్త్రజ్ఞానంలో వేరు వేరు దారాల జ్ఞానం ఉండదు. అది అఖండవస్త్రజ్ఞానం. ఈ విధంగా ఆ యా వస్తువులకు సంజ్ఞలుగా కల్పించు కున్న డిత. డపిత- చైత్ర. మైత్ర. దేవదత్త యజ్ఞదత్త మొదలైన సంజ్ఞాశబ్దాలు వాటి ఉపాధులు, వీటికి 'ద్రవ్యశబ్దాలు' అని కూడా వ్యవహారం ఉంది. వ్యా. గౌః ఇతి :- "గౌః(ఎద్దు. జాతివాచకం), శుక్ల (తెల్లగా ఉన్న గుణ వాచ<noinclude><references/></noinclude> t48iy3o6buxzbib6xdu3n3t1wcrwca0 104 224418 579349 2026-09-18T12:13:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 31 కం), చలః (నడచుచున్న-క్రియావాచకం), డితః (డితం అనే పేరుగల యదృచ్చా శబ్దం) ఇత్యాదులలో శబ్దాల ప్రవృత్తి నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది అని భాష్య కారులు అన్నారు, (ఇక్కడ "చత...' 579349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 31 కం), చలః (నడచుచున్న-క్రియావాచకం), డితః (డితం అనే పేరుగల యదృచ్చా శబ్దం) ఇత్యాదులలో శబ్దాల ప్రవృత్తి నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది అని భాష్య కారులు అన్నారు, (ఇక్కడ "చతుష్టయీ శబ్దానాం ప్రవృత్తిః” అనేదే భాష్యకార వచనం. "గౌః శుక్లః చలో డితః ఇత్యాది" అనేది మమ్మటుడు ఉదాహరణార్థం చూపినవాక్యం. చాలా పుస్తకాలలో ఈ రెండు వాక్యాంశాలూ కలిపి ఉద్దరణ చిహ్నల (Quotation marks) మధ్య చూపించడంచేత అంతా భాష్యవాక్యమే అనే భ్రాంతికి అవకాశం ఉంది). వ్యా. పరమాణ్వితి :- "పరమాణ్వాదులను గుణాల మధ్య పఠించడంచేత వాటికి ఉన్న గుణత్వం పారిభాషికమే." వి. వైశేషిక సిద్ధాంతం ప్రకారం దేనికంటె ఇంక చిన్నది ఉండదో దానికి 'పరమాణువు'అని పేరు. దాని పరిమాణానికి కూడా 'పరమాణువు' అనే పేరు. ఈ 'పరమాణువు' 'పరమమహత్తు' మొదలైనవాటిని వైశేషికులు గుణా అని అంగీ కరించారు. "వీటిలో కూడా 'పరమాణుత్వం' మొదలైన ప్రాణప్రదాలైన జాతులు ఉన్నాయి. యి కదా? అందుచేత వీటిని జాతివాచకా అనే చెప్పాలి; ఇవి గుణాలు ఎట్ల యినవి ?"అని సందేహం. దానికి సమాధానంగా పై వాక్యం చెప్పబడింది. వైశేషి కులు వాళ్ళ శాస్త్రంలో వాటికి 'గుణం' అని పేరు పెట్టుకొన్నారనగా అది వాళ్ళు కల్పించుకొన్న పరిభాష. మహాభాష్యంలో చెప్పిన విధంగా అవి కూడా జాతి వాచకశబ్దాలే; గుణవాచకాలు కావు అని భావం. శంక :- శంఖంలో ఉన్న తెలుపు వేరు, పాలల్లో ఉన్న తెలుపు వేరు; బట్ట తెలుపు వేరు. ఈ విధంగా శుక్షాదిగుణాలు వేరు వేరుగా అనంతసంఖ్యలో కన బడుతున్నాయి. అదే విధంగా బెల్లానికి సంబంధించిన పాకక్రియ వేరు; “తండు లాదులకు సంబంధించిన పాకక్రియ వేరు. ఈ విధంగా క్రియలు కూడా వేరు వేరుగా, అనంతసంఖ్యలో కనబడుతున్నాయి. కొన్ని శబ్దాలకి గుణక్రియాదు లందు శ క్తి (వాచరత్వము) అనే పైన చెప్పిన సిద్ధాంతంలో కూడా వ్యక్తిశక్తివాదంలో చూపించిన ఆనంత్యవ్యభి చారదోషాలు ఉన్నాయి కదా అని శంక. దానికి సమా ధానం చెపుతున్నాడు. వ్యా. గుణేతి:-"గుణము, క్రియ, యదృచ్ఛ- ఇవి వాస్తవంలో ఏకరూపాలే అయినా వాటి ఆశ్రయాల భేదాన్ని పట్టి, ఒకే ముఖం(ముఖప్రతిబింబం) ఖర్గమూ,<noinclude><references/></noinclude> fwsaz2j30i0aep4k5kqyupacpsm85jn 104 224419 579350 2026-09-18T12:13:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 కావ్య ప్రకాశ అద్దమూ, తైలమూ మొదలైన ఆధారాలు భేదాన్ని పట్టి వేరు వేరుగా కనబడినట్లు, వేరువేరుగా కనబడుతున్నాయి యి. వి. తెలుపు మొదలైన గుణాలు, పాకం మొదలైన క్రియలూ, మాదృచ్ఛి కాలూ క...' 579350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>32 కావ్య ప్రకాశ అద్దమూ, తైలమూ మొదలైన ఆధారాలు భేదాన్ని పట్టి వేరు వేరుగా కనబడినట్లు, వేరువేరుగా కనబడుతున్నాయి యి. వి. తెలుపు మొదలైన గుణాలు, పాకం మొదలైన క్రియలూ, మాదృచ్ఛి కాలూ కూడా వాస్తవానికి ఒకటే. శంఖంలో ఉన్నా, పాలలో ఉన్నా తెలుపు అనేది ఒకటే. అట్లే క్రియాయాదృచ్ఛికాల విషయంలో కూడా. ముఖం ఖడ్గంలో ప్రతిబింబించినప్పుడు ఒక విధంగాను, పాలల్లో ప్రతిబింబించినప్పుడు మరొక విధంగానూ, ఇది వేరు అది వేరు అన్నట్లుగా కనబడుతుంది. ఆ విధంగా తనకు ఆశ్రయమైన శంఖం, పాలు మొదలైనవాటి భేదాన్ని పట్టి తలుపు కూడా భిన్నంగా కనబడుతున్నది. వాస్తవంలో ఎక్క డున్నా తలుపు ఒక టీ. అందుచేత గుణ-క్రియా_యదృచ్ఛలయందు శక్తిని అంగీకరించడంలో దోషం లేదు అని భావం. అవతారిక "జాత్యాదిర్జాతిరేప వా" అన్న కాగితాభాగంలో చెప్పిన "తాత్యా దికం. అనగా జాతి-గుణ-క్రియా- యదృచ్చలు, శబ్దవాచ్యములు" అనే మహాభాష్య కారమతాన్ని నిరూపించి ఇప్పుడు "అన్ని శబ్దాలూ జాతివాచకాలే " అనే మీమాంసక మతాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. వృ. హిమపయఃశాబ్ధాద్యాశ్రయేషు పరమార్థతో భిన్నేషు శుక్లా దిషు యద్వశేన శుక్లః శుక్లః' ఇత్యాద్యభిన్నాభిధాన పత్య మోత్పత్తి స్తత్ శుక్లత్వాది సామాన్యమ్. గుడతబ్ధులాదిపారాది ష్వేపమే పాకత్వాది. బాలవృద్ధశుకాద్యుదీరితేషు డిష్ఠాది బేషు చ ప్రతిక్షణం భిద్యమానేషు డితాడ్యర్థేషు డితత్వాద్య స్తితి సర్వేషాం శబ్దానాం జాతిరేవ ప్రవృత్తి నిమి త్తమిత్యన్యే. వ్యా- సామేతి:- “వాస్తవంలో మంచుగడ్డ, పాలు, శంఖమూ మొదలైన ఆశ్రయాలలో-ఆధారాలలో ఉన్న శుక్లాదిగుణాలు వేరు వేరే అటునా కూడ ఏది (ఏ శుక్లత్వం మొదలైనది) ఉండడంచేత “ఇదీ శుక్లమే అదీ శుక్లమే" అని లేదం లేనట్లుగా శబ్దం ద్వారా ఏ జ్ఞానం కలుగుతున్నదో లేదా శబ్దప్రయోగం జరిగి జ్ఞానం కలుగుతూన్నదో) ఆ శుక్లత్వాదికం జాతి. అదే విధంగా అడము, తండు లాలు మొదలైనవాటిలో ఉన్న వేరు వేరు పాకాలలో ఉన్న పాకత్వాదులు, బాలులు,<noinclude><references/></noinclude> 54va3nznqk6qr98y5ezmedfhxhd4qm4 104 224420 579351 2026-09-18T12:13:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 33 వృద్ధులు, చిలకలు మొదలైనవి ఉచ్ఛరించే వేరు వేరు "డిత" మొదలైన శబ్దాలలో లేదా ప్రతిక్షణమూ మార్పు చెందుతూన్న డితం మొదలైన అర్థాలలో, ఉన్న డిశక్వం మొదలైనవి కూడా జా...' 579351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 33 వృద్ధులు, చిలకలు మొదలైనవి ఉచ్ఛరించే వేరు వేరు "డిత" మొదలైన శబ్దాలలో లేదా ప్రతిక్షణమూ మార్పు చెందుతూన్న డితం మొదలైన అర్థాలలో, ఉన్న డిశక్వం మొదలైనవి కూడా జాతులే అందుచేత అన్ని శబ్దాల ప్రవృత్తి నిమిత్తం (అర్థం) జాతి యే అని కొందరు అంటున్నారు.” వి. మంచుగడ్డ, పాలు మొదలైన వాటిలో ఉన్న తెలుపు ఒకటి కాదు. ఆ తెలుపు వేరు, ఈ తెలుపు వేరు. అయినా ఈ రెండింటిని తెలుపే అనడానికి కారణం ఆ తెలుపులు (శుక్లాలు) అన్నింటిలోనూ ఉన్న శుక్లత్వం అనే జాతీయే. అదే విధంగా గుడంలో ఉన్న పాకం వేరు, తండులాలలో ఉన్నది వేరు. రెండింటినీ హరం ఆనడానికి కారణం వాటిలో 'పాకత్వం' అనే జాతి ఉండటమే ఇంక యదృచ్ఛాశబ్దాలు ఉన్నాయి. ఒక ఎద్దుకు 'డితం' అనే పేరు ఉంది. ఆ పేరును బాలులు, వృద్ధులు, చిలకలు ఉచ్చరించినపుడు ఉచ్ఛారణ భేదాన్ని పట్టి ఆ శబ్దాలు వేరే అయినా ఆ శబ్దాలు అన్నింటిలోనూ 'తత్వం' అనే జాతి ఉంది. లేదా ఆ డిస్ట శబ్దానికి అర్థమైన ఎద్దును తీసికొన్నా కూడ ఆ ఎద్దు క్షణ క్షణానికి మారిపోతూ ఉంటుంది కనుక ఈ క్షిణంలో ఉన్న ఉత్తం వేరు, వెనుకటి క్షణాలలోనిది వేరు, రాబోయే క్షణాలలోనిది వేరు. అయినా వీటి అన్నింటి లోనూ ఉత్తత్వం అనే జాతి ఉండడంచేత ఏకతా ప్రతీతి కలుగుతూన్నది. ఈ విధంగా గుణశబ్దాలూ, క్రిసశబ్దాలు, యదృచ్ఛాశబ్దాలు అన్నవి కూడా జాతిశద్ధాలే. అందుచేత అన్ని కష్టాల వాచ్యార్థం జాతియే అని పూర్వమీమాంస కులమతం. అయితే “గామ్ ఆనయ” “శుక్లం పశ్య" ఇత్యాది వాక్యాలలో గోత్వాన్ని తీసికొనిరావడం గాని, శుక్లత్వాన్ని చూడడంగాని కుదరదు గాన 'గామ్' అనే దానికి "గోత్వమును" అని, “శుక్లమ్" అనేదానికి 'శుక్లత్వమును' అనే అర్థాలే అయినా అక్షేపండిత 'గోత్వానికి ఆశ్రయమైన ఈ గోవ్యక్తి ' 'శుక్లత్వానికి ఆశ్రయ మైన ఈ వృక్తి' అనే అర్థం గ్రహించవలసి ఉంటుంది. అని జాతిశ క్తివాదుల అభిప్రాయం. (ఉన్నది ఉన్నట్లుగా గ్రహిస్తే కుదరనప్పుడు మరొక విధ మైన అర్థాన్ని ఊహించుకొనడం ఆక్షేపం). g వృ. తద్వాస్, అపోహో వా శబ్దార్థ కైశ్చిదుక్త ఇతి గ్రస్థ గౌరపభయాత్, ప్రకృతానుపయోగాచ్చ న దర్శితమ్. 3)<noinclude><references/></noinclude> 6nzzx27symol10102vlxr5tbdhctkcf 104 224421 579352 2026-09-18T12:14:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 కావ్యప్రకాశ వ్యా, తద్వాన్ ఇతి :- జాతి కలది లేదా అపోహ శబ్దార్ణము అని కొందరు చెప్పినారు. ఆ విషయం గ్రంథం పెరిగిపోతుందనే భయంవల్ల, ప్రకృతానికి అంతగా ఉపయోగించకపోవడంవల్లా చర్చిం...' 579352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>34 కావ్యప్రకాశ వ్యా, తద్వాన్ ఇతి :- జాతి కలది లేదా అపోహ శబ్దార్ణము అని కొందరు చెప్పినారు. ఆ విషయం గ్రంథం పెరిగిపోతుందనే భయంవల్ల, ప్రకృతానికి అంతగా ఉపయోగించకపోవడంవల్లా చర్చించడంలేదు. . వి. జాతి విశిష్టమైన వ్యక్తి యందు శబ్దానికి అని శ్రీ చూయమిలమతం. కేవలం వ్యక్రియందు మాత్రమే శక్తి అన్నట్లయితే వినుని ని విధంగా అనంత్యవ్యభిచారదోషాలు వస్తాయి. కేవలం ప్రతియండి శక్తి అని అంగీకరిన వ్యక్తి జ్ఞానం కలగదు. ఆక్షేపంవల్ల తెలియబడి అర్థానికి రాజబోలిలో ప్రవేశం కుదరదు. అందుచేత శక్తి జాతియండి అయినా అక్ష సంవల్ల వ్య క్తి జ్ఞానం కలుగుతుంది అనడం సరి కాదు. అందుచేత 'గో' శబ్దానికి తని గల గోపు అనే వ్యక్తి' అని అర్థం అని నైయాయికులు ప్రతిపాదించారు. * క్షణం దాటి వస్తువ బౌద్ధమతం ప్రకారం సర్వం క్షణికం, ఏ వస్తుతి ఉండదు. ప్రతి వస్తువూ కూడా క్షణక్షణానికి మారిపోతూ ఉంటుంది స్థిరంగా ఉండనప్పుడు నిత్యమైన ఒక బాతి అనేది ఉన్నది అని అంగీకరించడం సర్వథా అసంగతం. అందుచేత శబ్దానికి నిత్య మని చెప్పే జాతిఁుందు గానీ, క్షణికమైన వ్యక్తియందు గాని శక్తి కుదరదు. అపోహయే శబ్దార్థం, అపోహ అసగా, అతద్వ్యావృత్తి. అతద్వ్యావృత్తి అనగా అది కాని దానినుండి వేరు.. ఓడల. 'గౌః' అనగా గోవుకాని అశ్వాసులకంటె వేరైనది అని అర్థం. ఇలా చెప్పడం చేత నిత్యమైనజాతిని అంగీకరించవలసిన పనిలేదు. చిరకాలంగా స్థిరంగా ఉండే (క్షణికం కాని) వ్యక్తిని అంగీకరించవలసిన పని కూడా లేదు అని క్షణిక వాదు లేన బౌద్ధుల అభిప్రాయం అయితే ఈ వాదాలన్నీ ప్రకృతానికి అంతగా ఉపకరించవు గాన వాటిని గూర్చి దీర్ఘచర్చ చేయడం లేదని భావం, మమ్మటునికి మహాభాష్యకారులు చెప్పిన 'చతుష్టయీ శబ్దానాం వృత్తిః' అన్న మతమే సంఘతమైన దని ఊహించవచ్చు. విరోధాలంకారంలో ఈ ఖాత్యాదిచతుర్విధ భేదాలను ఆధారంగా చేసికొని పది విభాగాలు చేయడమే కాకుండా మమ్మటుడు 'శబవ్యాపారవిచారం' అనే గ్రంథంలో జాతివాదాన్ని ఖండించి వైయాకరణపక్షాన్నే స్థాపించాడు. కా. స ముఖ్యోఒర్థస్తత్ర ముఖ్యో వ్యాపారో స్యాభిధోచ్యతే వృ. స ఇతి సాక్షాత్సబ్కేతితః. అస్యేతి శబ్దస్య, వ్యా. సఇతి. సః = సాక్షాత్సం కేతితమైన అర్థము, ముఖ్య ఆర్థః= :<noinclude><references/></noinclude> mic1pvmhxg44av4mdfaymk24ppd84ws 104 224422 579353 2026-09-18T12:14:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.ద్వితీయోల్లాసం 35 ముఖ్యార్థము. తత్ర = ఆ అర్థమునందు, ఆ అర్థం బోధించడానికి ఉపయోగించే, అస్య = శబ్దం యొక్క., ముఖ్యః = ముఖ్యమైన, వ్యాపారః = వ్యాపారం, అభిదా= అభిధ అని, ఉచ్యతే = చెప్పబడుచు...' 579353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.ద్వితీయోల్లాసం 35 ముఖ్యార్థము. తత్ర = ఆ అర్థమునందు, ఆ అర్థం బోధించడానికి ఉపయోగించే, అస్య = శబ్దం యొక్క., ముఖ్యః = ముఖ్యమైన, వ్యాపారః = వ్యాపారం, అభిదా= అభిధ అని, ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది. వి. సాక్షాత్తు అనగా అవ్యవధానంగా సంకేతితమైన జాత్యాదిరూపమైన వాచ్యార్థానికి ముఖ్యార్థం అని కూడ పేరు. "ముఖ్యం" అనగా ముఖమువంటిది అని అర్థం. ఎదుట నిలచిన వ్యక్తికి సంబంధించిన ఇతరావయవాల అన్నింటి కంటె ముందు ముఖమే కనబడుతుంది. అట్లే శబ్దం వినగానే ముందుగా స్ఫురించే అర్థం అపడంచేత దీనికి సుఖార్థం అని పేరు. ఈ అర్థాన్ని బోధించే శబ వ్యాపారానికి "అబిధి" అని పేరు. ఇతర వ్యాపారా లన్నింటి కంటే ఈ వ్యాపారం ముఖ్యమైనది. : అవతారిక ఇప్పుడు లక్షణ! లక్షణం చెపుతున్నాడు. కా. ముఖ్యార్థబాధే ఉద్యోగే రూఢితో ఒక ప్రయోజనాత్, అన్యోజర్థో లక్ష్యితే యత్సా లక్షణారోపితా క్రియా. 9 వ్య్యా. : = వ్యా ముఖ్యా రైతి, ముఖా, రబాడీ ముఖ్యార్థమునకు బాధ కలిగినప్పుడు, తద్యోగి = ఆ ముఖ్యార్థంతో సంబంధం ఉన్నప్పుడు, రూఢితః రూఢివలన : గాని, అథ = లేదా, ప్రయోజనాత్ ప్రయోజనంవలనగాని, యత్ దేనిచేత, అన్యః అర్థః = మరియొక అర్థము, లక్ష్యతే ప్రతిపాదింపబడుతుందో, సా ఆ వృత్తి, లక్షణా= లక్షణ. ఆరోపితా శబ్దమునందు ఆరోపించబడిన, క్రియా= వ్యాపారము. వి. లక్షణకు మూడు హేతువులు ముఖ్యర్థబాధ, ముఖ్యార్థ సంబంధం, కొన్ని చోట్ల రూఢి, కొన్ని చోట్ల ప్రయోజనం, 'గల్గియాం ఘోషః' (గంగలో గొల్లపల్లె) ఇత్యాదులు ఉదాహరణం. 'గంగా' శబ్దానికి ముఖ్యార్థం ఒక దేశంలో ప్రవహిస్తున్ని జలప్రవాహం. జలప్రవాహంలో గొల్లపల్లె ఉండడం అసంభవం. అందుచేత ఇక్కడ ఆ ముఖ్యార్థాన్ని గ్రహించడానికి వీలులేదు. ఇది ముఖ్యార్థ బాధ . అందుచేత "గఙ్గయామ్" అనేదానికి 'గంగాతీరమునందు' అని అర్థం చెప్పుకున్నాం. తీరం గంగా శబ్దముఖ్యార్థం అయిన ప్రవాహానికి ప్రక్కనే ఉన్నది గాన లక్ష్యార్థం అయిన తీరానికి ముఖ్యార్థంతో సంబంధం ఉంది. 'గజ్జతీరే' అనకుండా “గఙ్గయామ్" అని చెప్పడంలో గంగాప్రవాహం ఎంత పవిత్ర మైనదో ఈ ఘోషం కూడా అంత పవిత్రమైనది, దీనిలో కూడా చల్లదనం ఉంది. ఇత్యాతి విషయాలను సూచించడం ప్రయోజనం. రూఢికి ఉదాహరణలు మున్ముందు<noinclude><references/></noinclude> qtdasm2ewu8kjz0dg3rw3muhbn2jbnw 104 224423 579354 2026-09-18T12:14:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 రావిణ్ణప్రకాశ స్పష్టం అవుతాయి. ఈ విధంగా ఇక్కడ ముఖ్యార్థకాం ముఖ్యార్థ సంబంధం, ప్రయోజనం అనే మూడు హేతువులు ఉండడంచేత 'గంగాతీరం' అని మరొక అర్థాన్ని చెప్పుకున్నాం. ఈ రెండవ అర్థ...' 579354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>36 రావిణ్ణప్రకాశ స్పష్టం అవుతాయి. ఈ విధంగా ఇక్కడ ముఖ్యార్థకాం ముఖ్యార్థ సంబంధం, ప్రయోజనం అనే మూడు హేతువులు ఉండడంచేత 'గంగాతీరం' అని మరొక అర్థాన్ని చెప్పుకున్నాం. ఈ రెండవ అర్థాన్ని బోధించి వ్యాపారమే "లక్ష". ఈ లక్షణ అనే వ్యాపారం వాస్తవానికి ముఖ్యగంలో ఉంది. ముఖాత్రం ఊదరక, ఆదే రెండవ అర్థాన్ని బోధిస్తున్నది కదా ? ఆ ముఖ్యర్థానికి శఖంతో సాక్షాత్సం బంధం ఉంది కాబట్టి ఈ లక్షణా వ్యాపారం శబ్దంలో ఉన్న గది లోపించడం జరుగుతుంది. వృ. 'కర్మణి కుళలః' ఇత్యాదౌ దర్భ గ్రహణాడజ్ఞయోగాలి, "గజా యాం ఘోషః" ఇత్యాదౌ చ గజ్జాదీనాం ఘోషిద్యావారి త్వా సంభవాత్ ముఖ్యార్థస్య బాధే వివేచకత్వాదౌ చ సంబట్టే రూఢిలోని ప్రసిద్ధి. తదా 'గత్తాతదే ఘోషః' ఇత్యాదే: ప్రయోగాలి ఆశేషాం ని లేదా ప్రతిపత్తిః తేషాం పావసత్వాదీనాం ధర్మాణాం ప్రతిపాదనాత్మన్: ప్రయోజనాచ్చి ముఖ్యేస అముఖ్యోర్థః లష్యతే యత్ స ఆరోపితః శబ్దవ్యాపారః సన్త రార్థనిష్ఠః లక్షణా. వ్యా కర్మణితి. "కర్మణి కళలు" రత్మయందు కళలుడు) ఇత్యాదులందు "దర్భలను గ్రహించడం" మొదలైన అర్థాలు కుదరవుః అలగుదలనా, "గజామాం ఘోషః"(గంగలో గొల్లపల్లె)ఇత్యాదులలో గంగడులు "ఘోషాసి ఆధారం అవడం కుదరదు; అందువల్లా ముఖ్యార్థం బోధించబడుతున్నది. వివేచిరిత్వమూ, సామీప్యమూ మొదలైన సంబంధాలు ఉన్నాయి. రూఢివలను, అనగా ప్రసిద్ధివలన, “గంగాతటమునందు గొల్లపల్లె ఉన్నది" ఇత్యాది ప్రయోగాల వండి బోధింప బడ నిపావనత్వాదిధర్మాలను ప్రతిపాదించడం అని ప్రియాంక , ముఖ్యార్థం అముఖ్యార్థాన్ని బోధించడం అనేది ఏది ఉందో అలా ప్రతిపాదించే శబ్దవ్యాపారం "లక్షణ". అది సాంతరమైన, అనగా వ్యవహితమైన, లక్ష్య రూపార్థాన్ని బోధిస్తుంది (సా సరార్థనిష్టం). ఈ లక్షణ వాస్తవానికి అర్జంలోనే ఉన్నా, అనగా అర్థం వ్యాపారమే అయినా, శబ్దంమీద ఆరోపించడంగీత శబ్ద వ్యాపారం అని చెప్పబడుతున్నది (ఆరోపితః శబ్దవ్యాపారః). వి “కుశాన్ లాతి ఇతి కుశలః" అనే వ్యుత్పత్తిని అనుసరించి 'దశల' శబ్దానికి ‘దర్భలను తుంపేవాడు' అని అర్థం దర్భలు గరుకుగా ఉంటాయి. వాటి అగ్రాలు వాడిగా ఉంటాయి. వ్రేళ్ళతో వాటిని తుంపేటప్పుడు నేర్పుగా, వ్రేళ్ళకు. బాధకలగకుండా చూచుకోవాలి. ప్రక్కనే ఉన్న మరొక జాతి గడ్డితో కలిసిపో<noinclude><references/></noinclude> kkfo8eyhwqhjmfudeavmuf73vm289gb 104 224424 579355 2026-09-18T12:14:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం د. 37 కుండా దర్భలను వేరుగా గుర్తించి త్రుంచాలి. ఈ అభిప్రాయంతో 'కుళల' శబ్దా నికి ‘దర్భలు తుంపేవాడు'అనే అర్థం విష్కృతమై 'నేర్పుకలవాడు', 'వివేచన కల వాడు'అనే అర్థం ప...' 579355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం د. 37 కుండా దర్భలను వేరుగా గుర్తించి త్రుంచాలి. ఈ అభిప్రాయంతో 'కుళల' శబ్దా నికి ‘దర్భలు తుంపేవాడు'అనే అర్థం విష్కృతమై 'నేర్పుకలవాడు', 'వివేచన కల వాడు'అనే అర్థం ప్రసిద్ధిలోని వచ్చింది. దీనికి గూడియే కారణం. 'కర్మణి కుశలః' అనే వాక్యంలో ఉన్న కురిసింది ముఖ్యార్థం రుదిరచు గాన 'నేర్పరి' అనే అర్థమే 'స్పాలి. దర్భలు ముంచేవాడు అనే ముఖ్యార్థానికి, 'నేర్పరి' అనే లక్ష్యార్థానికీ వివేచనం (వివేచనాశ క్తి ఉండడం) అనేది సంబంధం. 'గణ్ణా యాం `ఘోషః' అనే వారం వారి విళకరించినట్లు గంగాజల ప్రవాహం ఘోషానికి ఆధారగు ఉదరదు గాని 'గణా'శబ్దానికి 'గంగాతీరం' అని అగం జల సమూహరూపమైన ముఖా: దానిని, తీర రూ ప లక్ష్యార్థానికి సామీప్యం ' (తీరం బలం దగ్గర ఉన్న సంబంధం. 'గణాతీరే' అని చెప్పడా"; " నులు "గణాయామ్”అని నృదయల్ల పాపలిత్యం మొదలైన ధర్మాలు ప్రతిపాదించబడ తాయి. ఇదే ఈ లాక్షటి శబ్ద పయోగానికి ప్రియాజనం. ఈ విధంగా 'కర్మణి మళలు" ఇత్యాదులు 'రూధితః లక్షణా' అకిదానికి, 'గజ్జాయీం 'ఘోషః ' ఇత్యా దులు 'ప్రయాణవాత లక్షణా' అ వేదానికి ఉదాహరణం. ఇక్కడ అముఖ్యమైన (లాక్షణికమైన) అర్థాన్ని బోధిస్తూన్న ది ముఖ్యార్థమే. అందునీత లక్షణావ్యాపారం ముఖ్యార్థంలోనే ఉంచ; అయినా ముఖ్యార్థం ద్వారా దీనికి శబ్దంతో కూడా సంబం ధం ఉందిగాని 'శబ్దవృత్తి' అని అన్నారు. 1) కా. స్వసిద్ధయే నిరాక్షీమ్ పరార్థం స్వసమర్పణమ్, ఉపాదానం లక్షణం చేట్యుక్తా శుదైవ సా ద్విధా. 10 వృ. "కున్తా: ప్రవిశన్తి” “యష్టయః ప్రవిశన్తి" ఇత్యాదౌ కున్తా దిభిః ఆత్మనః ప్రవేశసిద్ధ్యర్థం స్వసంయోగినః పురుషా ఆక్షిప్యర్తే. తత ఉపాదానేనేయం లక్షణా". - వ్యా స్వసిద్ధయే ఇని. స్వసిద్ధమే శరమైన (అభిరచేత బోధించబడే) అర్థం అస్వయించడం కొరకు, పరాక్షిపః శక్యము కాని మరొక అర్థాన్ని ఆక్షే పించడం, ఉపాదానమ్ — ఉపాదానలక్షణ, పరార్థమ్ అశక్యమైన అర్థం కోసం, స్వసమర్పణమ్ తనను (శక్యార్థాన్ని) త్యజించడం, లక్షణం చ ఇతి లక్షణ<noinclude><references/></noinclude> bz5ww97iqjx2c8npwjqlgq0y5xpysbf 104 224425 579356 2026-09-18T12:14:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38 లక్షణ అని, శుద్దైవ = శుద్ధయే అయిన. సాక్షా లుగా, ఉక్తా= చెప్పబడినది. ఆ లక్షణ, ద్విధా కావ్యప్రకాశ రెండు విధా వ్యా. కున్తాః ఇతి 'కున్తాః ప్రవిశన్తి' ఉంతములు ఒక విధమైన ఆయుధానికి కు...' 579356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>38 లక్షణ అని, శుద్దైవ = శుద్ధయే అయిన. సాక్షా లుగా, ఉక్తా= చెప్పబడినది. ఆ లక్షణ, ద్విధా కావ్యప్రకాశ రెండు విధా వ్యా. కున్తాః ఇతి 'కున్తాః ప్రవిశన్తి' ఉంతములు ఒక విధమైన ఆయుధానికి కుంతం అని పేరు. ప్రవేశిస్తున్నాయి) “యష్టయః ప్రవిశన్తి" ప్రజ్ఞలు ప్రవేశిస్తు న్నాయి) మొదలైన వాక్యాలలో కుంతాదులు తమకు ప్రవేశం సిద్దించడం!! సం తమతో సంయోగం ఉన్న పురుషుల్ని ఆక్షేపిస్తున్నాయి. తలుపుతున్నాయి. ఇది ఉపాదానంచేత లక్షణ. వి. లక్షణలో ఆరు భేదాలు నిరూపించడానికై ముందుగా ఇక్కడ 'ఉపా దానలక్షణ' 'లక్షణ లక్షణ' అనే రెండు భేదాలను ప్రతిపాదించాడు. 'విస్తాః ప్రతి శన్తి' ఇత్యాదివాక్యాలలో, అచేతనా లైన కుంతాలు, వస్టులు తమింతటతాముగా ప్రాకారాదులలోకి ప్రవేశించజాలవు గాన తమను మోస్తున్న పురుషున్ని లక్షణ చేత బోధిస్తున్నాయి. 'కుంతములు ధరించిన మనుష్యులు, పిల్లలు ధిగించిన మను ష్యులు ప్రవేశిస్తున్నారు' అని అర్థం. ఈ విధంగా ఇక్కడ అంత ప్రస్థానం స్థలు తమ వాచ్యార్థాలను విడవకుండానే 'పురుషులు' అనే మరొక అర్థాన్ని కూడా గ్రహించి బోధిస్తున్నాయి. అందుచేత ఇక్కడ' 'ఉపాదా' లక్షణ'. లక్షణలక్షణకి 'గణ్ణాయాం ఘోషః' ఇత్యాదులు 'ఉదాహరణాలు'. ఇక్కడ గజ్జాశబ్దం తన వాచ్యా ర్థం అయిన ప్రవాహం అనే అర్థాన్ని విడిచి పెట్టి తీరం అనే గ్లాన్ని బోధిస్తూ న్నది. శాస్త్రాంతరాలలో ఈ లక్షణాభేదాలకే 'అంహత్స్వార్థ లక్షణ' (ఉపాదాన లక్షణ) 'జహత్స్వార్థలక్షణ' (లక్షణ లక్షణ) అని పేర్లు. 'జహతి స్వార్థః యాం సా జహత్స్వార్థా' “అజహత్ స్వార్థః యాం సా అజహత్స్వాం" అని విగ్రహాలు. 'ఉపాదానలక్షణ' 'లక్షణ లక్షణ' అనే భేదాలు శుద్దలక్షణలోనే ఉంటాయి. గౌణ లక్షణలో ఉండవు " 'శుద్ధా లక్షణా' 'గౌణీ లక్షణా' అని స్థూలంగా లక్షణ ఉండువిధాలు. మద టిది 'ఉపాదానలక్షణ' 'లక్షణ లక్షణ' అని రెండు విధాలు. 'నాగోపోపోధాన లక్షణ; 'సాధ్యవసానోపాదాసలక్షణ' అని ఉపాదానలక్షణ రెండు విధాలు. లక్షణలక్షణ' “సాధ్యవసానాలక్షణలక్షణ" అని లక్షణలక్షణ కూడా రెండు విధాలు, ఈ విధంగా శుద్ధలక్షణలో నాలుగు భేదాలు. 'గౌణిలక్షణా' అనేది కూడా 'సారోపా' 'సాధ్యవసానా'అని రెండు విధాలు. ఈ విధంగా లక్షణాభేదాలు ఆరు.<noinclude><references/></noinclude> jaucm8sf2z435xr0phtthc123tnjcud 104 224426 579357 2026-09-18T12:14:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 39 వృ. “గౌరనుబన్ధ్యః” ఇత్యాదౌ శ్రుతిచోదిత మినుబన్దనం కథం మే స్యాదితి నాత్యా వ్యక్తిరాక్షిప్యతే, స తు శబ్దేనోచ్యతే: "విశేష్యం నాభిధా గచ్ఛేత్ క్షీణళ కర్విశ్ల...' 579357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 39 వృ. “గౌరనుబన్ధ్యః” ఇత్యాదౌ శ్రుతిచోదిత మినుబన్దనం కథం మే స్యాదితి నాత్యా వ్యక్తిరాక్షిప్యతే, స తు శబ్దేనోచ్యతే: "విశేష్యం నాభిధా గచ్ఛేత్ క్షీణళ కర్విశ్లేషణే"ఇతి న్యాయాత్ ఇత్యుపాదానలక్షణా తు నోదాహర్తవ్యా . స హ్యత్ర ప్రయోజనమ స్త్రి; నివా రూఢిరియమ్. వ్యక్త్యవినాభావిత్వాలు జాత్యా వ్యక్తిరాణిప్యతే. యథా- 'క్రియతామ్' ఇత్యత్ర కర్తా. 'కురు' ఇత్యత్ర కర్మ. 'ప్రవిశ' 'పిట్టీమ్' ఇత్యాదౌ 'గృహం' 'భషయ' ఇత్యాది చ. వ్యా మండనమిశ్రుడు 'గౌరనుబస్ధుః' ఇత్యాదివాక్యాలలో లక్షణను అంగీ కరించాడు. అది యుక్తం కాదని చెపుతున్నాడు. గౌరితి:- "గౌః అనుబహుః'అను ప్రతివార్యం విధించిన అనుబంధనం నా విషయంలో ఎట్లు కుదురుతుంది" అనే ఉద్దేశ్యంతో జాతిచేత వ్యక్తి లక్షణద్వారా బోధింపబడు తుంది. (ఆక్షిప్యతే). అంతే కాని వ్యక్తి శబ్దంచేత బోధించబడదు, అనగా అభిధా శ క్తిచేత బోధించబడడు. "విశేషణాన్ని బోధించడంలోనే శక్తి ఉడిగిపోయిన అభిధ విశిష్యం దాకా వెళ్ళదు" అని న్యాయం ఉన్నది కదా ? ఈ విధంగా దీనిని ఉపాదానలక్షణకు ఉదాహరణంగా చూపకూడదు. లక్షణాస్థలంలో ఉండ వలసిన ప్రయాణనం కాని, రూఢి కాని ఇక్కడ లేవు కదా? అందునీత వ్యక్తితో జాతికి అవినాభావసంబంధం ఉండడంవల్ల, అనగా వ్యక్తి లేకుండా జాతి అనేది ఉండదు గాన, జాతిచేత వ్యక్తి అనుమానప్రమాణం ద్వారా బోధించబడుతుంది. (ఆష్ వ్యతే). ఎలా అనగా 'క్రియతామ్' (చేయబడుగాక) అనగానే కర్త (చేసేవాడు), 'గురు' (ణీయము) అనగానే నిర్మ, 'ప్రవిశ' అనగానే 'గృహమును' అని, 'పిణీమ్ ' (ఒక భాష్యం అనగానే 'తినుము' అని అనుమానప్రమాణం ద్వారా ఊహించ బడినట్లు. $ వి. "గౌ' అనుబస్యః"అని వేదవాక్యం ఉంది. వెనుక మనం చూచినట్లు 'గౌః' అనేది జాతివాచకం. అనగా అభిధావృత్తిచేత గోత్వం అనే అర్థాన్ని బోధి స్తుంది. 'గోత్వం 'వాచ్యార్థం. అందుచేత “గోత్వము (ఈ యాగంలో పశువుగా) చంపదగినది" అని ఈ వేదవాక్యానికి అర్థం. ఈ వేదవాక్యానికి అర్థం. అయితే 'గోత్వం' అనే జాతిని చంపడం అనేది రుదరదు. అందుచేత ఇక్కడ గోశబ్దవాచ్యమైన జాతి లక్షణా<noinclude><references/></noinclude> 4i03rrq4j4krqksxsvle1z1m2kg0xhl 104 224427 579358 2026-09-18T12:15:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 కావ్య ప్రకాశ వృత్తి ద్వారా 'ఎద్దు'అనే వ్యక్తిని బోధిస్తుంది. అభిధచేతనే వ్యక్తిని బోధించ వచ్చును కదా; లక్షణ ఎందుకు అనడానికి వీలులేదు. "విశేషణాన్ని శోధించ డానికే తన శ క్తిన...' 579358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>40 కావ్య ప్రకాశ వృత్తి ద్వారా 'ఎద్దు'అనే వ్యక్తిని బోధిస్తుంది. అభిధచేతనే వ్యక్తిని బోధించ వచ్చును కదా; లక్షణ ఎందుకు అనడానికి వీలులేదు. "విశేషణాన్ని శోధించ డానికే తన శ క్తిని అంతా వ్యయం చేసికొన్ని అభిధ విశిష్యందాకా మమ్మలేదు" అని శాస్త్రన్యాయం. ఇక్కడ గోత్వరూపమైన రాతి విశేషణం; దాని ప మైన గోవ్య క్తి (ఎద్దు)విశేష్యం. 'గో'శబ్ధం అభిధింత 'గోత్వం'అని విశేషణాన్ని బోధించకలుగుతుంది. కాని విశేష్యమైన గోపి దీని బోధించగాలదు. దాన్ని బోధించాలంటే లక్షణ కావాలి. ఈ విధంగా గోత్వరునిచ్యార్థం రాజద్వారా గోవ్యక్తిరూపమైన మరొక అర్థాన్ని గ్రహిస్తూన్నది (గ్రహదారి 7 ఉపాదానలక్షణకి ఉదాహరణం అని మండనమ్మి కులు విన్పించదు. ఇక్కడ లక్షణ అవసరం లేకుండా నే వ్యక్తిబోధ కలగవచ్చు. వల్ల లేండా జాతి ఉండదు. అగ్ని లేకుండా ఉండడానికి వీలులేని ధూమాన్ని వడ్డి అగ్నిని అనుమానప్రమాణంచేత గ్రహించినట్లు, జాతిచేత వ్యక్తిని గ్రహించడానికి అను మాసిమే చాలు. ‘చేయబడు గారి “చేయుము” అన్నప్పుడు కర్బనిర్మలఖ లేకుండా క్రియ ఉండదు కాబట్టి ఆ రెండింటినీ ఊహించినట్లు వాక్యంలో భాగాలైన 'విశ'' 'పిణీమ్' ఇత్యాదిపదాలు వినగానే 'గృహమ్ ' 'భషయ్ ' ముదలైని ఇతర వాసు భాగాలను ఊహించినట్లు, ఇక్కడ కూడా వ్య క్తిని ఊహించుకొనవచ్చును. క్షణ అంగీకరించే పక్షంలో ప్రయోజనమైనా ఉండాలి. కూఢి అయినా ఉండాలి. 'గో' శబ్దానికి గో వ్యక్తియందు లక్షణ చెప్పడానికి ఈ రెండూ కూడా లేవు. M వృ. "పీనో దేవదత్తో దివా స భుక్తి" ఇత్యత్ర చ రాత్రిభోజనం న లక్ష్యతే, శ్రుతార్థాపత్తేరర్థాపత్తేర్వా తస్య విషయత్వాత. వ్యా• పీన ఇతి- “బలిసి ఉన్న ఈ దేవదత్తుడు పగలు భోగం ఎకుడు" అనే చోట రాత్రిభోజనం లక్షణచేత బోధించబడదు. ఎందుగా అది శ్రుతార్థాపత్తికి కాని అర్థాప త్తికి కాని విషయం అవుతుంది." వి. "పీనో "దేవదత్తః" ఇత్యాదివాక్యాలలో 'లక్షణ' అని కొందరి అభ ప్రాయం. దేవదత్తుడు పగలు భోజనం చేయడం లేదు; కాని బలిసి ఉన్నాడు. అందుచేత మొత్తం ఈ వాక్యం వాచ్యార్థాన్ని విడవకుండగానే లక్షణచేత 'రాత్రిభోజన ణ చేస్తున్నాడు' అనే అర్థాన్ని బోధిస్తూన్నది అని వీరు అంటారు. మీమాంసకుల మతాన్ని అనుసరిస్తూ మమ్మటుడు ఇక్కడ లక్షణ అనావశ్యకం అని ప్రతిపాది<noinclude><references/></noinclude> my6tvhd5nxq8mgqo7ru7qtrdzgskx15 104 224428 579359 2026-09-18T12:15:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.ద్వితీయోల్లాసం 41 స్తున్నాడు. ఇక్కడ 'అర్థాపత్తి' ప్రమాణంణిత రాత్రిభోజనం తెలుస్తుంది. చెప్పిన విషయం అనుపపన్నంగా ఉన్నప్పుడు దాని ఉపపత్తికోసం మరొక అర్థాన్ని కల్పించడం అర్థ...' 579359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.ద్వితీయోల్లాసం 41 స్తున్నాడు. ఇక్కడ 'అర్థాపత్తి' ప్రమాణంణిత రాత్రిభోజనం తెలుస్తుంది. చెప్పిన విషయం అనుపపన్నంగా ఉన్నప్పుడు దాని ఉపపత్తికోసం మరొక అర్థాన్ని కల్పించడం అర్థాపత్తి. "పీస్: దేవదత్తః దివా రు " ఇత్యాదిస్థలాలలో అసలే భోజనం చేయనివానికి పీనిత్వం దరదు కాబట్టి "రాణా కుణ్ణి. " అని వాక్యాన్ని కల్పించుకోవాలి అని ఛార్డుల మానం. వ్యాం కల్పించుకునే అవసరం లేదు, గాత్రి తీసిడం అనే అర్థాన్ని కన్పిస్తే వారు అని ప్రభాకర మీమాంసకుల మితం. వాక్యం కల్పిస్తే దానిని "బ్రతార్థాపతి" అంటారు "ప్రతాత్ = శబ్దమునుండి, అర్థన= అర్థముయొక్క అని లాను అని" అర్థం. అర్థాన్ని మాత్రమే కల్పిస్తే అది అరావతి, అరాన్ని నిర్పించుకోవడం ఈ విధంగా రావృతి ప్రమాణం తని ఆ అర్థం లభ్యం అహిన్నప్పుకు ఉపాదానలక్షణను అంగీకరించవలసిన పని లేదని అభిప్రాయం. అవతార:- ఇప్పుడు అక్షులక్షణను నిరూపిస్తున్నాడు. నృ, "గర్గాయాల ఘోషః" ఇత్యత్ర తటస్థ మోషాధికరణత్వ సిద్దం గజ్జాశబ్దః స్వార్థమర్ప, ఒక ఇతి ఏదమాజ లక్షణేనైషా లక్షణా.. ఉభయరూపా చేయం శుద్ధా, ఉపనా లేదా మిశ్రితత్వాట. . వ్యా గజ్జామామితి- 'గూ మాం ఘోషః' ఇత్యాదులలో తటం ఘోషానికి ఆధారం అని దానికి వేలుగా 'గ' శబ్దం తన అర్థాన్ని సమర్పిస్తుంది; అనగా తన అర్థాన్ని విడిచి తీరం అనే అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. వినుక ఇలాంటి చోట్ల ఇది లక్షణద్గీత అనగా సాఖరత్యాగం త లక్షణ. ఈ ఉపాదానలక్షణ, లక్షణలక్షణ అనే రెండు విధాల లక్షణా ' 'శుద్దలక్షణ'; ఎందుచేతనముగా దీనిలో ఉపచారం లేదు. 到 వి. 'ఉపచారం' అనగా దృశ్యం అని సంబంధంచేత శబ్దప్రవృత్తి . . 'అగ్నిర్మాణవని:' ( పిల్లవాడు అగ్ని ) ఇత్యాదులో మంచి ప్రకాశ ఉండడం అనే సాదృశాన్ని పెట్టి పిల్లవాణ్ణి అగ్ని అనడం జరిగింది. ఇది ఉపచారం. 'అత్య నం నిశఫలితం దృశ్యాతిశయమహిమ్నా భేద ప్రతీతిగనముపచారః" (చాల అధికంగా ఉన్న వాన్సశం సుహిమచేత పూర్తిగా వేరైన పదార్థాలలో ఉండే భేదాన్ని కప్పిపుచ్చడం ఉపచారం) అని దీని లక్షణం. ఇలాంటి ఉపచారం ఉన్న లక్షణ గౌణలక్షణ; అది లేనిది శుద్ధలక్షణ. ఇంతవరకూ ఒప్పిన రెండు లక్షణ లలో ఉపచారం లేదు గాని శుద్దలక్షణలు అని భావం.<noinclude><references/></noinclude> o3zoe3efg9wdcasn6ekf4m47bpkj8bn 104 224429 579360 2026-09-18T12:15:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42 కావ్యప్రకాశ అవతారిక - “గౌణ. శుద్ధలక్షణల కున్న భేదం ఉపచారం ఉండడాన్ని పట్టీ లేకపోవడాన్ని పట్టి కాదు; "అగ్నిర్మాణవకః" ఇత్యాది గౌణల గ దాస్థలాలలో శక్యార్థానికి లక్ష్యార్థాని...' 579360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>42 కావ్యప్రకాశ అవతారిక - “గౌణ. శుద్ధలక్షణల కున్న భేదం ఉపచారం ఉండడాన్ని పట్టీ లేకపోవడాన్ని పట్టి కాదు; "అగ్నిర్మాణవకః" ఇత్యాది గౌణల గ దాస్థలాలలో శక్యార్థానికి లక్ష్యార్థానికీ అభేదం కనబడుతుంది. శుద్దలక్షణలో ఆ అభేదం కన బడదు; ఇదే ఈ రెండికి భేదం" అని ముకులభట్టు ప్రతిపాదించాడు. అది సరి కాదు. అని చెపుతున్నాడు — వృ. అసయోర్లక్ష్యస్య లక్షకస్య చ న దరూపం ఆటస్థ్యమ్; తటాదీనాం హి గఙ్గదిశట్లైః ప్రతిపాదనే తత్త్వప్రతిపత్తా హి ప్రతిపిపొద యిషితప్రయోజనసంప్రత్యయః. గగ్గోసంబన్దమాత్ర ప్రతీతాను 'గ తటే ఘోషః' ఇతి ముఖ్యశబ్దాభిధా నాల్లక్షణాయాః కో భేదః ") వ్యా. అనయోః ఇతి:- ఈ రెండింటిలో అనగా ఉపాదానలక్షణ, లక్షణలక్షణ అనే రెండు లక్షణాభేదాలలో లక్ష్యమైన అర్థానికి, లక్షకమైన శర్యార్థానికి లేద రూపమైన తాటస్థ్యం, అనగా ఔదాసీన్యం లేదు. తటాచుల్ని గంగాది శబ్దాలశీత బోధించినప్పుడు తత్త్వం, అనగా గంగాత్వాధికం, అనగా వాద్యాగాలైన ప్రవాహా దులకూ, లక్ష్యార్థాలైన తటాదులకూ అభేదం, గౌదరిస్తేనే ప్రతిపాదించదలచిన ప్రయోజనాల జ్ఞానం కలుగుతుంది. కేవలం సంబంధం మాత్రమే తలి' ని విక్షంలో 'గత్గాతదే ఘోషః' అని ముఖ్యశబ్దాన్ని ప్రయోగించి బోధించిన ఆర్థానికీ, లక్షణకి భేదం ఏమి ఉంటుంది? వి. 'గత్గాతదే ఘోషః' అని అనడానికి బదులుగా "గజ్జమాం "ఘోషః" అని అన్నాడనగా, ఆ వక్త అభిప్రాయం గంగ ఎంత పవిత్రయా "ఘోషం కూడా అంత పవిత్రం అని చెప్పడం గంగా, తటమూ రెండూ ఒకటే అన్ని భావం (తాత్కాలికంగా) ఆ వాక్యంవల్ల కలిగినప్పుడే ఆ అర్థం గోచరిస్తుంది. "తటానికి గంగకూ సామీప్యసంబంధం ఉన్నది; ఆ రెండూ వేరే" అని అతని అభిప్రాయం అయితే 'గత్గాతదే ఘోషః' అనే ప్రయోగించి ఉండేవాడు. షష్ఠీవిభక్తిని పట్టి సామీవ్యసంబంధం అప్పుడూ తెలుస్తుంది కదా? అందుచేత ఉపచారం ఉన్నా లేక పోయినా అన్ని విధాలైన లక్షణాస్థలాలలోను వాచ్యార్థ (శక్యార్థ) లక్ష్యార్థాలకి అభేదం గమ్యమానం అవుతుంది అని భావం. కా. సారోపాన్యా తు యత్రోక్ విషయీ విషయస్తథా<noinclude><references/></noinclude> 4itmw0o88tyw1ax0d1icg9r73w8tp1x 104 224430 579361 2026-09-18T12:15:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 43 వృ. ఆరోప్యమాణః ఆరోపవిషయశ్చ యత్రాపహ్నుతఖీదౌ సామా నాధికరణ్యేన నిర్దిశ్యేతే సా లక్షణా సారోపా. సారోపా ఇతి. విషయి విషయమూ కూడ ఎక్కడ చెప్పబడతాయో ఆ లక్షణ సారిపలక...' 579361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 43 వృ. ఆరోప్యమాణః ఆరోపవిషయశ్చ యత్రాపహ్నుతఖీదౌ సామా నాధికరణ్యేన నిర్దిశ్యేతే సా లక్షణా సారోపా. సారోపా ఇతి. విషయి విషయమూ కూడ ఎక్కడ చెప్పబడతాయో ఆ లక్షణ సారిపలక్షణ. ఆరోవ్యమాణః ఇతి ఆరోప్యమాణము ఆరోపవిషయమూ కూడ వాటి భేదాన్ని కప్పివేయకుండా, ఎక్కడైతే సామానాధికరణ్యంతో నిర్దేశించబడతాయో అది "సారిపలక్షణ". వి. ఒక వస్తువును నిర్దేశించి (దాని పేరు చెపుతూ) దానిని మరొకవస్తు పుగా చెప్పడం ఆరోపం. "గౌః వాహికః" ఇత్యాదులు ఉదాహరణం. "వాహిక దేశీయుడు ఎద్దు" అని దీనికి అర్థం. నేటి పంజాబుకు వాహిక దేశం అని ప్రాచీన నామధేయం. ఎద్దులో ఉన్న జడత్వం, మాంద్యం మొదలైన గుణాలు లేదా శాబర భాష వ్యాఖ్యానంలో కుమారిలభట్టు చెప్పినట్లు, మీమాంసాదర్శనం 11.3.48) నిలబడి మూత్రించడం, నిలబడి భక్షించనినం వంటి లక్షణాలు, వాహీరునిలో కూడా ఉండడంత బాహీమినియందు గోత్వం ఆరోపించబడుతున్నది. ఇక్కడ ఆరోపానికి విషయం ఆశ్రయం, వాహీమీడు, ఆరోపించబడేది (ఆరోవ్యమాణం) ఎద్దు ఇది 'విషయి'. ఈ రెండింటికీ ఉన్న భేదాన్ని కప్పివేయ కుండానే వానీరు వీరునిగాను, ఎద్దును ఎద్దును గాను చెపుతూ ఇవి సామా · నాధికరణ్యంతో, ఒకే ప్రథమావిభక్తిలో నిర్దేశించబడుతున్నాయి. అందుచేత ఇది సరోపలక్షణకు ఉదాహరణం. సాధారణంగా ఒక విశేషణపదాన్ని విశిష్యాన్నీ వాక్యంలో ప్రయోగించి నప్పుడు ఆ పదాలు రెండింటినీ ఒకే విభక్తిలో ప్రయోగిస్తారు. 'నీలమ్ ఉత్ప లమ్', 'శూరః నిర్మి' ఇత్యాదులలో 'నీల' 'ఉత్పల' పదాలు ఒకే వస్తువును నిర్దే శిస్తున్నాయి. 'శూర' 'నర' పదాలు కూడా ఒకే వ్యక్తిని నిర్దేశిస్తున్నాయి. అందు చేత వాటి అధికరణం అనగా ఆధారం, అనగా వాటిచేత బోధింపబడే వస్తువు, సమానం; ఆనగా ఒక్కటే. అందుచేత ఆ పదాలు సమానాధికరణాలు. సమానాధి కరణాలై ఉండడం “సామానాధికరణ్యం". ఈ విధంగా సమానవిభక్తిలో నిర్దేశిం చినవాటికి తాదాత్మ్యం, ఒక విధమైన అభేదం ఉంటుంది. 'గౌః వాహికః' అనే<noinclude><references/></noinclude> ojil5i3sjprhvf4zw0klqg5t85g16ub 104 224431 579362 2026-09-18T12:15:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 కావ్య ప్రకాశ •Browing వాక్యంలో గోపునీ, వాహిరుణ్ణి వేరు వేరు సదాలతో నిర్దేశించినా, ఆ విభక్తి ఉప యోగించడంచేత ఈ రెండూ ఒకటే అన్నట్లు కనబడతాయి. ఇది ఆకోపం, నిష యాన్ని వాహీకుడు మొదలైన...' 579362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>44 కావ్య ప్రకాశ •Browing వాక్యంలో గోపునీ, వాహిరుణ్ణి వేరు వేరు సదాలతో నిర్దేశించినా, ఆ విభక్తి ఉప యోగించడంచేత ఈ రెండూ ఒకటే అన్నట్లు కనబడతాయి. ఇది ఆకోపం, నిష యాన్ని వాహీకుడు మొదలైన దానిని) పూర్తిగా కప్పిపుచ్చి, కుండా విషయిని మాత్రమే ఎద్దును మాత్రమే) పీత్యా వృద్ధులే అని 'ఆడ వసాయం' ఉదా: "అయం గౌ" (ఇది వాహీణ్ణి చూసిస్తూ . కా. విషయ్య స్తఃరృతేఒస్యస్మిన్ సాస్యాత్సాధ్యవిసాసరా, వృ. విషయిణారోప్యమాణేనాస్త్రి కృతే నిగితే స్మిన్ ఆరోప విషయే సతి సాధ్యవసానా స్యాత్. ปริ 1 వ్యా. విషయాతి. అసస్మిస్ రెండవది అనగా విషయం, విషయాధ్యానం కృతే = విషయిచేత కప్పివేయబడినది కాగా, సా అది (బ్రిడ్స్) వారి వదానిలా = సాధ్యవసానలక్షణ, సస్యత్ = అగును. (22) “ఆరోపవిషయమైన వాహిరుడు మొదలైనది విషయత ఆగిగా కోపించి బడే గోపుచేత మ్రింగివేయబడగా (పూర్తిగా కప్పివేయబడగా) అం. వసాసలక్షణ". కా. భేదావిమౌ చ సాదృశ్యాతమ్బన్దాస్తుతస్త భా గౌణా శుద్ధాచ విజ్ఞేయౌ. " వృ. ఇమావారోపాధ్యవసానరూపౌ సాదృశ్య హేతూ భేదె' 'గౌ' ర్వాహీకః' ఇత్యత్ర 'గౌరయమ్' ఇత్యత్ర చ. వ్యా. భేదావితి- ఇమౌ = ఈ, భేదో రెండు భేదములు, సాదృశ్యాత: సాదృశ్యంవలన, తథా= మరియు, సమ్బినానరతః= సాదృశ్య భిన్నమైన ఇతర సంబంధాలవలన, గౌణె= గౌణములు అనీ, శుద్దోచ = శుద్ధములు అనీ, విష్ణయా =తెలియదగినవి. సాదృశ్య మూలకములైతే గౌణాలు; సాదృశ్యం కాక మరి ఏ సంబంధాన్ని పటియైనా ఏర్పడితే శుద్ధాలు అని అర్థం. ఇమౌ ఇతి: ఆరోప—ఆధ్యవసాసరూపములైన ఈ రెండు భేదాలూ కూడ<noinclude><references/></noinclude> nws6irvcfqekju1pyt33pkws3ruqy4z 104 224432 579363 2026-09-18T12:15:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 45 సాదృశ్య హేతువులైనట్లయితే, కొన్ని గుణాల సాదృశం్యమీద ఆధారపడినవైతే, గౌణాలు. 'గౌః నాహీరః' అనేది గౌణనాలోపలక్షణకి 'ఆయం గౌః' అనేది గౌణ సాధ్యవస్థానలక్షణకీ ఉదాహరణ...' 579363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 45 సాదృశ్య హేతువులైనట్లయితే, కొన్ని గుణాల సాదృశం్యమీద ఆధారపడినవైతే, గౌణాలు. 'గౌః నాహీరః' అనేది గౌణనాలోపలక్షణకి 'ఆయం గౌః' అనేది గౌణ సాధ్యవస్థానలక్షణకీ ఉదాహరణలు. వృ. అత్ర హి స్వార్థసహచారిణో గుణా జాడ్యమాన్ద్యాదయో లక్ష్యమాణా అపి గోశబ్దస్య పరారాభిధానే ప్రవృత్తినిమిత్తత్వమ్ ఉప యాన్తి ఇతి కీచిత్. స్వార్థ సహచారిగ ణాభేదేన పరార్థగతా ఏప లక్ష్యనై స పరార్థేజి భిధీయతే ఇత్యన్యే సాధారణ గుణాశ్రయత్వేన పరార్థ ఏవ లక్ష్యతే ఇత్యపిరే. ఉర్తం చాన్యత్ర:- "అభితేయా॰వినాభూత ప్రతీతిర్లక్షణోచ్యతే లక్ష్యమాణగుడై ద్యోగాద్వృత్తే రిష్టా తు గౌడతా" ఇతి. అవినాభావోఒత్ర సంబస్థమాత్రం న తు నాస్తరీయకత్వమ్. తత్త్వే హి ‘మఞ్చ: శిని ' ఇదే న లక్షణా స్వాత్ - అవినాభావే చాక్షే పే జైవ సిద్దీక్లక్షణాయా తోపయోగ ఇత్యుక్తమ్. వాల్ల. గౌణలక్షణలో లక్ష్యార్థం ఏటి అనే విషయంలో అభిప్రాయభేదాలు ఉన్నాయి. ఆ భేదాలను చెపుతున్నాడు. అత్రి హి ఇతి. "ఇక్కడ స్వార్థంతో సంబంధించి ఉన్న జాడ్యమాస్ట్యాది గుణాలు లక్షణచేత బోధింపబడుతున్నా 'గో' శబ్దం పరార్థాన్ని బోధించడంలో ప్రవృత్తి నిమిత్తత్వాన్ని పొందుతాయి. అని కొందరు". 1 వి. 'గో' శబ్దానికి ప్రవృత్తి నిమిత్తం గోత్వం, అనగా గో శబ్దానికి శర్యా ర్థం గోతం. 88 శబ్దం లక్షణహిత గోపుకు సంబంధించిన జాడ్య మాంద్యాది గుణాలని బోధిస్తుంది. ఈ గుణాల ద్వారా 'గో' శబ్దం వాహీకుడు అనే అర్ధాన్ని అభిధచేత బోధిస్తుంది. ఈ శక్తి లక్షణా రెండూ కలసి "జాండ్యమాంద్యాదు లున్న వాహీకుడు" (జాడ్యమాచాదివడభిన్నో వాహికః) అనే శాబ్దబోధ కలుగు తుంది అని వీరి అభిప్రాయం. అవ. ఆయితే 'గో' శబ్దానికి “గోత్వం" లోనే సంకేతగ్రహణం ఉంది కాని. వాహికుడు అనే అర్థంలో లేదు. గుణాలు లక్షణచేత బోధింపబడుతున్నాయి కాని,<noinclude><references/></noinclude> kv5kxteikezfinv8dy9yoy26p56zgfg 104 224433 579364 2026-09-18T12:16:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 కావ్యప్రకాశ శక్తిచేత కాదు. అందుచేత "గో" శబ్దం అభిఢచిత వాహికుణ్ణి బోధిస్తుంది అని చెప్పడం యుక్తం కాదని అభిప్రాయంతో మరికొందరు మరొక విధంగా వివ రించారు. స్వార్థేతిః- "స్వార్థ...' 579364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 కావ్యప్రకాశ శక్తిచేత కాదు. అందుచేత "గో" శబ్దం అభిఢచిత వాహికుణ్ణి బోధిస్తుంది అని చెప్పడం యుక్తం కాదని అభిప్రాయంతో మరికొందరు మరొక విధంగా వివ రించారు. స్వార్థేతిః- "స్వార్థంతో సంబంధించిన గుణాలతో అభేదండిత మారార్థంలో ఉన్న గుణాలు లక్షణయా బోధింపబడతాయి. కాని సరార్థం అభిధిచేత బోధింప బడడం అనేది లేదు అని మరికొందరు". వి. 'గో'శబ్దార్థం అయిన గోపుతో సంబంధించి ఉన్న బాడ్యమాంద్యాది గుణాలే వాహీరపదానికి అర్థమైన వాహిరుడిలో కూడా ఉన్నాయి అనే భావంతో ఇక్కడ లక్షణ వాహీరుడిలో ఉన్న జాడ్యమాంద్యాది గుణాలను బోధిస్తుంది. 'వాహీర' శబ్దం కూడా ఇక్కడ ఉన్నది కాబట్టి వెనుక పక్షంలో చెప్పినట్లు అభిధచేత (గోశబ్దం) వాహీకుణ్ణి బోధించే ప్రసక్తి లేదు అని మీ అభిప్రాయం. వీరి ఈ విధంగా ఈ వాక్యంచేత “గోపులో ఉన్న జాత్యాదులతో సజాతీయాలైన (జాడ్యాదుల జాతికే చెందిన జాడ్యాదులున్నవాడు వాహీకుడు" అనే శాబ్దబోధ కలుగుతుంది. అవ జాడ్యాది ధర్మాలు సజాతీయాలు అవడంచేత అవి ఒక విధంగా అభిన్నాలే అయినా, ‘గోవు', 'వాహికుడు' అనే ధర్ములు (వ్యక్తులు) వేరు వేరుగానే ఉండడంచేత 'గౌః వాహికః' అనే సామానాధికరణ్యప్రయోగం దరదు. అందు చేత ఈ పక్షం కూడా సరిగా లేదని మరొక మతం చెపుతున్నాడు. సాధారణేతి:- “సాధారణమైన, అనగా సజాతీయాలైన జాడ్యహం ద్యాది గుణాలకి ఆశ్రయం అవడంచేత పరార్థమే లక్షణయా బోధింపబడుతుంది అని మరికొందరు". 2. గోవుకీ వాహీకుడికి ఒక సంబంధం ఉంది. గోవులో ఉన్న జాడ్యమాద్యాదిగుణాలతో సమానమైన జాడ్యమాంద్యాదిగుణాలకి వాహీకుడు ఆశ్రయం ఆవడమే ఈ సంబంధం. ఈ సంబంధాన్ని పురస్కరించుకొని 'గో' శబ్దం లక్షణచేత 'జాడ్యాదిగుణ విశిష్టుడు' అనే అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. అందుచేత 'గౌః వాహీకః” అనే వాక్యానికి జాడ్యాది గుణములు గల వాహికుడు (జాడ్యాది<noinclude><references/></noinclude> 81frnqp2sa8tkpqa962n9f65ykx513w 104 224434 579365 2026-09-18T12:16:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 47 గుణవదభిన్నః వాహీరః) అనే శాబ్దబోధ కలుగుతుంది. ఈ మూడవ మతమే మమ్మటునికి అభిమితం అని వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. అప ఈ మూడవ మతానికి అనుగుణంగా ఉన్న కుమారిలభట్టు కార...' 579365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 47 గుణవదభిన్నః వాహీరః) అనే శాబ్దబోధ కలుగుతుంది. ఈ మూడవ మతమే మమ్మటునికి అభిమితం అని వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. అప ఈ మూడవ మతానికి అనుగుణంగా ఉన్న కుమారిలభట్టు కారికను ఉదహరిస్తున్నాడు. ఉక్రమ్ ఇతి. ఈ॥ విషయం మరొక గ్రంథంలో (శ్లోక వార్తికంలో చెప్పబడినది. ఈ కాశికకు సంబంధించిన శ్లోకార్థం దీనికి ముందు ఈ విధంగా ఉంటే. “మానా నగనిరోధ్ తు ముఖ్యార్థన. పరిగ్రహ". వ్యా. " ప్రత్యక్షాది ప్రమాణాంతరంతో నిరోధం ఏర్పడడంచేత ముఖ్యార్థాన్ని గ్రహించడానికి వీలు లేనిప్పుడు అధిధీనంతో అవినాభూతమైన అర్ధం బోధించ బడడం లక్షణ. లక్షణచిన శోధింపబడిని అర్థానికి సంబంధించిన ప్రణాలతో సంబంధం ఉన్నట్లయితే ఆక్షణ గౌణత్వం అంగీకలింపబడుతుంది". వి. 'గజ్జనం ఘోషః, ఇత్యాది వాక్యాలలో ఘోషం గంగా ప్రవాహంలో ఉండడం ప్రత్యక్ష విరుద్ధం అవడంచిత అ ముఖ్యార్థాన్ని ముఖ్యార్థాన్ని విడిచివేసి ఆ అర్థానికి సంబంధించిన గంగాప్రవాహం ప్రక్షన ఉన్న తీరం అనే అర్థం గ్రహించడం 'లక్షణ' అని చెప్పబడుతుంది. గౌర్వాహికం ఇత్యాదిస్థలాలలో లక్షణచేత బోధింపబడు చున్నదానికి (బాడ్యాదిగుణములు కలవానికి) సంబంధించిన గుణాలతో సంబంధం ఉండడంచేత ఈ లక్షణకు 'గౌణి' అని పేరు అని ఈ కారికల భావం. ゆい "" అవినాభావేతి. "ఇక్కడ 'అవినాభావం' అనగా కేవలం సంబంధం అని మాత్రమే అర్థం. నాంతరీయకత్వం అని అర్థం కాదు. నాంతరీయకం అని అర్థం చెప్పుకుంటే 'మర్చోః క్రోశన్తి' ఇత్యాదులలో లక్షణ కుదరదు. ఇంకొర విషయం ఏమినగా అవినాభావం ఉన్న పడంలో ఆక్షిపంచేతనే మరొక అర్థం లభ్యం అవుతున్నప్పుడు లక్షణ ఉపయోగం లేదు అని వెనుక చెప్పబడింది". వి. 'అవినాభావం' అనే పదానికి నాంతరీయకం అని అర్థం. వేరు చేయడానికి వీలుకాకుండా కలిసి ఉండేది, తప్పని సరి అయినది అని అర్థం. కాని పై కారికలో 'అభిధేయంతో అవినాభూతంగా ఉండేది' అనగా నాంతరీయకం అని అర్థం కాదు, 'సంబంధం ఉన్నది' అని అంత మాత్రమే అర్థం. అలా నాంతరీయకం అని అర్థం చెపితే 'మిజ్చూ' క్రోశని' అన్నప్పుడు లక్షణ కుదరదు. కాక<noinclude><references/></noinclude> dv8zoxwdbxi7uwhuwggs0n4d5junpmu 104 224435 579366 2026-09-18T12:16:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '48 12 'మఞ్చ' క్రోశని' అన్న వాక్యానికి 'మంచాలు ఏడుస్తున్నాయి' అని వాచ్యార్థం. మంచాలు ఏడవడం కుదరదు. అందుచేత లక్షణత మించాల మీద ఉన్న మనుష్యులు' అని అర్థం అవ్వుకున్నాం. వాచ్యార్థానిక...' 579366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>48 12 'మఞ్చ' క్రోశని' అన్న వాక్యానికి 'మంచాలు ఏడుస్తున్నాయి' అని వాచ్యార్థం. మంచాలు ఏడవడం కుదరదు. అందుచేత లక్షణత మించాల మీద ఉన్న మనుష్యులు' అని అర్థం అవ్వుకున్నాం. వాచ్యార్థానికి అంత్యార్థానికి అవినాభావ సంబంధం ఉండాలి అని అంటే మంచాలకి సంసభ్యులం లేకపోవడంచేత లక్షణ ఒప్పుకోవడానికి అవకాశం ఉందదు సంబంధం' అంటే లక్షణ ఒప్పవచ్చును. ఉన్నట్లయితే లక్షణయే అవసరంలేదు; 'గోత్వం' అనే వాడా లక 'పీని దేవదత్త' ఇత్యాదులో రాత్రి భోజనాన్నీ ఊహించి $ ఈ సంబంధం Aboun3 రెండవ అర్థం ప్రతీతం అవుతుంది అని వెనుక చూచి ఉన్నాం అని కాసం. 4*. వృ. 'ఆయుః ఘృతమ్' 'అప్ ఇమ్' సాదృశ్యాదన్యత్ కార్యకారణథావాది సంబనాస్తది. కార్యకారణభావాదిలక్షణపూర్వే ఆరోపాధ్యవసానే. లబనే యుంటిని ఇదమి? వ్యా. 'ఆయుః ఘృతమ్' (నెయ్యి, ఆయుణ్ణ ణము) (ఇది ఆయుర్దాయము) ఇత్యాదులలో హర్పత్య లకలని విన్నిని కార్యకారు భావం మొదలైన మరొక సంబంధం ఉంటుంది. ఇలాంటి నాలో కూరు భావం మొదలైన లక్షణం గల సంబంధం పూర్వమునందు గల వసానాలు. * ri వి. నెయ్యి ఆయుర్దాయాన్ని పెంచుäుంది. అండత "ఆ యము” అని ‘ఇదే ఆయుర్దాయము ' అనీ అన్నిప్పుడు "ఆయు నూనికి కారణ మైన నెయ్యి" అని లక్షణావృత్తి త అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఆ ముల్లా గల కారుల, నెయ్యి కారణం ఈ రెండింటి మధ్యా ఉన్న ఈ కార్యకారణభావాన్ని పురస్క రించుకొని 'ఆయుః మృతమ్' అన్నప్పుడు మృతంమీద అమురా మిత్యం ఆరోపించబడింది. 'ఆయురేవేదం' అన్నప్పుడు ఘృతంమీది ఆయుద్ధ మత్వా ధ్యవసానం చేయబడింది. ఈ లక్షణాలు గుణసామ్యంచేత ఏర్పడినవి కాదు కాబట్టి శుద్ధలక్షణభేధాలు. 5*11 వృ. అత్ర గౌణభేద యోర్భేదే ఒపి తాద్రూప్యప్రతీతిః, సర్వ థైవాభేదావగమశ్చ ప్రయోజనమ్. శుద్దభేదయో స్వస్యవైల ష్యేణా వ్యభిచారేణ చ కార్యకారిత్వాది.<noinclude><references/></noinclude> oszq2jbbwb9fya14lcljesl7kkwh0n7 104 224436 579367 2026-09-18T12:16:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 49 వ్యా. అత్రేతి: - "ఇక్కడ గౌణభేదాలలో భేదం ఉన్నా కూడ తాద్రూప్యం ప్రతీయమానం కావడం, పూర్తిగా అభేదం ప్రతీయమానం కావడం ప్రయోజనం. శుద్దభేదాలలో ఇతరమైనవాటికంటె వైలక్...' 579367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 49 వ్యా. అత్రేతి: - "ఇక్కడ గౌణభేదాలలో భేదం ఉన్నా కూడ తాద్రూప్యం ప్రతీయమానం కావడం, పూర్తిగా అభేదం ప్రతీయమానం కావడం ప్రయోజనం. శుద్దభేదాలలో ఇతరమైనవాటికంటె వైలక్షణ్యంతోను, అవ్యభిచారంతోను కార్యం చేయడం మొదలైనది ప్రయోజనం". 3. 'గౌః వాహీరః' అనేది గౌణసారోపలక్షణకి ఉదాహరణం. 'గౌః అయమ్' అనేది గౌణసాధ్యవసాయలక్షణకు ఉదాహరణం. ఎద్దుకీ, వాహీకుడికి భేదం ఉన్నా ఆ రెండింటికీ ఒకే రూపం ఉన్నట్లు గోచరించడం మొదటిదానిలో ప్రయోజనం. రెండూ పూర్తిగా ఒకటే అన్నట్లు కనబడడం రెండవదానిలో ప్రయోజనం. 'ఆయుః ఘృతమ్' అనేది శుద్దసాగోపకు, 'ఆయురేవేదమ్' అనేది శుద్ధ సాధ్యవసానకు ఉదాహరణం. ఆయుః కారకాలైన ఇతరవస్తువులకంటె దీనిలో ఒక విలక్షణమైన కార్యం పుట్టించే సామర్థ్యం ఉంది అని చెప్పడం మొదటిదానిలో ప్రయోజనం. ఇది ఆ పని చేసి తీరుతుంది, వ్యభిచారం చేయకపోవడం) లేదు అని చెప్పడం రెండవదానిలో ప్రయోజనం. వృ. క్వచిత్ తాదర్ఘ్యాదుపచారః - యథా ఇన్ఫ్రార్థా స్థూణా ఇన్ద్రః. క్వచిత్ స్వస్వామిథావాత్-యథా రాజకీయః పురుషో రాజా. క్వచిత్ అవయవాపయవిభావాత్-యథా 'అగ్రహస్తః ' ఇత్యత అగ్రమాత్రే అవయవే హస్తః. క్వచిత్ తాత్కర్మ్యాత్-యథా అతక్షా తక్షా- " వ్యా. కార్యకారణభావసంబంధ మూలక మైన లక్షణకి లక్షణకి 'ఆయుర్హృతమ్' ఇత్యాద్యుదాహరణద్వయం ఇచ్చి ఇప్పుడు ఇతరసంబంధాలను పట్టి కూడ లక్షణకి ఉదాహరణలు చూపుతున్నాడు క్వచిదితి ఒకదానికొరకై ఉద్దేశించబడడం - అనే సంబంధంచేత కొన్ని చోట్ల లక్షణ. ఎట్లనగా ఇంద్రుని పూజకోసం నిలిపిన స్తంథాన్ని 'ఇంద్రః' అనడం. కొన్ని చోట్ల స్వస్వామిథావసంబంధంవల్ల (సేవ కుడు యజమాని అనే సంబంధంవల్ల) లక్షణ. ఎట్లనగా రాజుకు సంబంధించిన పురుషుడు రాజు. (రాజ సేవరుణ్ణి రాజు అండం). కొన్ని చోట్ల అవయవావయ విభావసంబంధం వల్ల లక్షణ. ఎట్లనగా - హస్తానికి అగ్రభాగ మైన, దాని అవయవ మైన, అరచేతి విషయంలో 'అగ్రహసః' అని ప్రయోగించడం. ఐదు వేళ్ళున్న పట్టుకొనడానికి ఉపకరించే భాగం మొత్తం హస్తంలో ఒక అవయవమే అయినా 4)<noinclude><references/></noinclude> bh6bvubhn8ltrn2sldwwmwm1lgrvo4t 104 224437 579368 2026-09-18T12:16:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 కావ్యప్రకాశ దానిని కూడా హస్తం, అని అంటూ 'ఆగ్రహ సః' అని ఒప్పదం ఉంది. "అగ్రం చాసౌ హస్తశ్చ" అని దీని విగ్రహవాక్యం. అగ్రరూపమైన హస్తము అని అర్థం. ఈ లాక్షణిక ప్రయోగానికి కారణం అవయవ...' 579368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>50 కావ్యప్రకాశ దానిని కూడా హస్తం, అని అంటూ 'ఆగ్రహ సః' అని ఒప్పదం ఉంది. "అగ్రం చాసౌ హస్తశ్చ" అని దీని విగ్రహవాక్యం. అగ్రరూపమైన హస్తము అని అర్థం. ఈ లాక్షణిక ప్రయోగానికి కారణం అవయవయని దావనంబంధం. కొన్ని చోట్ల ఆ పని చేయడంవల్ల లాక్షణిక ప్రయాగం ఏర్పడుతుంది. ఎట్లనగా దీక్ష కానివాడు తక్ష అని చెప్పబడతాడు. 'తడా' అనగా పడ్రంగి అని అర్థం. ఇకడు పుట్టుక చేత వడ్రంగి కాకపోయినా అతడు నీ పని యడం చేసి విడంగి అని చెప్పి బడతాడు. ఇది లాక్షణికప్రయోగం. ఇవన్నీ శుద్ధలక్షణలే. కా. లక్షణా తేన షడ్విధా. వృ. ఆద్యభేదాభ్యాం సహ- ఆ 12 వ్యా లక్షణాఇతి - తేన - ఆ ప్రకారముచేత, లక్షణాజలక్షణ, షడ్విధాజ ఆరు విధములు. మొదట చెప్పిన ఉపాదానలక్షణాలక్షణ లక్షణలతో ఈ నాలుగు భేదాలు కలపగా ఆరు భేదా లని అర్థం. వృ. సాచ. కా. వ్యక్గ్యన రహితా రూఢా సహితా తు ప్రయోజ నే వృ. ప్రయోజనం హి వ్యజ్ఞానవ్యాపారగమ్యమేవ. కా. తచ్చ గూఢమగూఢం వా. వృ. తచ్చేతి వ్యఙ్గ్యమ్ గూఢం యథా. వ్యా. ఆ లక్షణ - వ్యణ్యేనేతి - "రూఢ = ప్రసిద్ధి ఉన్నప్పుడు, వ్యధీన వ్యంగ్యముతో, రహితా – శూన్యము, ప్రయోజనే తు=ప్రయోజనం ఉన్నట్లయితే, సహితా = వ్యంగ్యంతో కూడినది." ప్రయోజనమితి - "ప్రయోజనం వ్యంజన వ్యాపారంచేతనే గమ్యం అవుతుంది " "గంగాయాం "ఘోషః" ఇత్యాదులలో రెండవదైన తటరూపార్థాన్ని లక్షణ బోధించిన తరువాత, శీతత్వపావసత్వాధి రూపమైన మూడవ అంశాన్ని వ్యంజనవ్యాపారం బోధిస్తుంది. తచ్చేతి. “తత్ చ= ఆ ప్రయోజనరూపమైన వ్యంగ్యం, గూఢమ్= గూఢంగా<noinclude><references/></noinclude> aq2rgicqy439j72dru0wvg76hoe0yd4 104 224438 579369 2026-09-18T12:17:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 51 ఉండవచ్చు, అగూఢం వా : స్పష్టంగా ఉండవచ్చు" తచ్చి అనగా వ్యంగ్యం అని అర్థం. వి. ప్రయోజనవల్లక్షణలో ఉన్న ఆరు భేదాలలో ఒక్కొక్కటి గూఢ వ్యంగ్యం అగూఢవ్యంగ్యం అని రెం...' 579369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 51 ఉండవచ్చు, అగూఢం వా : స్పష్టంగా ఉండవచ్చు" తచ్చి అనగా వ్యంగ్యం అని అర్థం. వి. ప్రయోజనవల్లక్షణలో ఉన్న ఆరు భేదాలలో ఒక్కొక్కటి గూఢ వ్యంగ్యం అగూఢవ్యంగ్యం అని రెండు విధాలు. ఈ విధంగా ప్రయోజనవతి ! పన్నెండు విధాలు. రూఢిలక్షణ ఒకటి కలుపుతే మొత్తం లక్షణాభేదాలు పడ మూడు. గూఢవ్యంగ్యం ఎట్లనిగా - శ్లో. ముఖు వికసితస్మితం వశితవక్రిమ ప్రేక్షితం సముచ్ఛలితవిభ్రమా గతిరపా స్తసంస్థా మతిః, ఉరో ముకులిత స్తనం జఘనమింసబద్ధోద్ధురం బతేన్దువదనాతనౌ తరుణిమోర్గమో మోదతే. 9 వ్యా. "మోములో చిరునవ్వు వికసించింది, చూపు పక్రత్వాన్ని వశం చేసుకుంది. సడకలో విలాసలు ఎగిసి ఎగిసి పడుతున్నాయి. బుద్ధి స్థైర్యాన్ని వదిలి పెట్టింది. వక్షస్థలం కుదాల మొగ్గలు తొడిగింది. జఘనప్రదేశం (ఊరు మూలం) కండ పెరిగి బలిష్ఠంగా ఉంది. ఆహా చంద్రవదన అయిన ఈమె శరీరంలో యౌవనప్రారంభం (ఆవిర్భావం) ఆనందిస్తూన్నది”. వి. పుష్పధర్మమైన వికాసం చిరునవ్వులో బాధితం; అనగా వికసించడం అనేది పుష్పంలో ఉండే ధర్మం, చిరునవ్వులో ఉండేది కాదు. అందుచేత ఇక్కడ 'వికాస' శబ్దం లక్షణచేత 'బాగా అతిశయించి ఉండడం' అనే అర్థం బోధిస్తూన్నది. సౌరభం మొదలైన వాటిని వ్యంజింపచేయడం ప్రయోజనం. వాచ్యార్థానికి లక్ష్యార్థా నికీ సంకోచించకపోవడం సంబంధం. చేతనధర్మమైన 'వశంచేసుకోవడం ' అనేది 'చూపులో' బాధితమై 'ఇష్టం వచ్చిన చోట ప్రవర్తించడం' అనే సంబంధం చేత స్వాధీనత్వం అనే అర్థాన్ని లక్షణచేత బోధిస్తూన్నది. అనురాగం కలిగి ఉండడం వ్యంగ్యం. మూర్త ద్రవ్యంలో మాత్రమే ఉండే సముచ్ఛలనం అనేది విభ్రమంలో బాధితమై ప్రయోజ్యప్రయోజక భావసంబంధంచేత కలిగేదీ కలగ చేసేదీ అనే సంబంధంచేత) బహులత్వాన్ని లక్షణయా బోధిస్తూన్నది. ఎక్కువగా ఉంటేనే కదా ఎగిసి ఎగిసి పడడం సకలమనోహరత్వం వ్యంగ్యం. స్థైర్యాన్ని<noinclude><references/></noinclude> 521qs0g180x8294bseacnbsg36sprbb 104 224439 579370 2026-09-18T12:17:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 కావ్యప్రకాశ విడిచి పెట్టడం అనేది చేతన ధర్మం; మతియందు బాధితమై హేతు హేతుమద్భావ సంబంధంచేత కట్టుబాట్లను విడచివేయడం అనే అధికత్వాన్ని లక్షణయా బోధి స్తూన్నది. పూర్వం గురుజనస...' 579370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>52 కావ్యప్రకాశ విడిచి పెట్టడం అనేది చేతన ధర్మం; మతియందు బాధితమై హేతు హేతుమద్భావ సంబంధంచేత కట్టుబాట్లను విడచివేయడం అనే అధికత్వాన్ని లక్షణయా బోధి స్తూన్నది. పూర్వం గురుజనసంనిధిలో ఉన్నప్పుడు ప్రయుతముని విషయంలో కొంత సంకోచం ఉండేది, ఇప్పుడు అది తగ్గింది అని వ్యంగ్యం. ముకులితత్వం పుష్పధర్మం. అది స్తనాలలో బాధితమై నిబిడావయవత్వం (వి) అనే సంబంధంచేత కాఠిన్యాన్ని లక్షణయా బోధిస్తూన్నది. ఆగింగు హృత్వం లక్ష్యం. 'ఉద్ధురః' అనే పదానికి ఎత్తబడిన కాడి గల నిండి జరుమ్ హసీ, లాగే) ఎద్దు మొదలైనది అని అర్థం. ఇది చేతనధర్మం, ఇది జఘనంలో బాధితమై భారసహస్రక్ష మత్వ సంబంధంచేత లక్షణమా విలక్షణగతి యోగ్యత్వాన్ని బోధిస్తూన్నది. రమణీయత్వం వ్యంగ్యం. చేతనధర్మమైన మోదం చూపినోధ మంలో బాధితమై జన్యజనక భావసంబంధం శీత ఉత్య వర్ధను లక్షణత బోధిస్తూ న్నది. స్పృహణీయత్వం (ఆశించ తగి ఉండడం) వ్యంగ్యం. (D) ఈ విధంగా ఇక్కడ ఉన్న లక్షణలు లక్ష్యార్థాల ద్వారా తూలరూపా లైన వ్యంగ్యార్థాలను వ్యంజింపచేస్తున్నాయి. అయితే ఈవ్యంగా రాలు కావ్య వాసనాపరిపక్వబుద్ధుల హృదయాలకి మాత్రమే గోచరిస్తాయి కాని స్థూలబుద్దుల మనస్సులకు గోచరించవు. అందుచేత ఇది గూఢవ్యంగ్య నిహితలక్షణకు ఉదా హరణం. ఈ శ్లోకంలో పృథ్వీఛందస్సు. "జసౌజనయలా వసుగ్రహయతిశ్చ పృథ్వీ గురుః" అని దీని లక్షణం. వృ. అగూఢం యథా. శ్రీపరిచయాజ్జడా అపి భవన్త్యభిజ్ఞా విగ్ధచరితానామ్, ఉపదిశతి కామినీనాం యౌవనమది ఏవ అతితాని. 10 వృ. అత్రోపదిశతీతి. వ్యా, ఆగూఢవ్యంగ్యానికి, అనగా వ్యంగ్యార్థం స్పష్టంగా గోచరించే లక్ష ణకి, ఉదాహరణం ఎట్లనగా. శ్రీతి-"లక్ష్మితో కొంచెం పరిచయం ఏర్పడేటప్పటికి (నాలుగు పైసలు చేరే టప్పటికి) మూర్ఖశిఖామణులు కూడా మంచి చాతుర్యం గల పెద్దమనుషులులాగ<noinclude><references/></noinclude> 5zejrprospptyfhaurkuk383d0z09sr 104 224440 579371 2026-09-18T12:17:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం ప్రవర్తిస్తారు. కామినులకు మౌవనముదమే లలితాలను ఉపదేశిస్తుంది". అత్రేతి - ఇక్కడ 'ఉపదిశతి' అనేది ఆగూఢవ్యంగ్యం. వి. 'లలిత' అనగా సుకుమారా. 53 'సిం, సున్నితమైన చేష్టలు....' 579371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం ప్రవర్తిస్తారు. కామినులకు మౌవనముదమే లలితాలను ఉపదేశిస్తుంది". అత్రేతి - ఇక్కడ 'ఉపదిశతి' అనేది ఆగూఢవ్యంగ్యం. వి. 'లలిత' అనగా సుకుమారా. 53 'సిం, సున్నితమైన చేష్టలు. ఉపదే శించడం అనగా జ్ఞానాను హణ శబ్దప్రయోగం. అది చేతనధర్మం. అందుచేత ఇది అచేతనమైన వనమదంలో బాధితమై సామాన్యవిశిషభావ సంబంధంచేత ఆవిష్క రించడం అనే అర్ధాన్ని లక్షణయా బోధిస్తూన్నది. లలితాలను శ్రమ లేకుండా గ్రహించగల అనేది వ్యంగ్యార్థం. ఇది సహృదయులకే కాకుండా సామాన్యులకు కూడా వాతార్థం పిల్ తెలుస్తూన్నది కాబట్టి అగూఢం. ఏదైనా ఒక విషయాన్ని తెలవడం ఆవిషరించడం) సామాన్యం. ఆ అవిష్కరణం శబ్ద ప్రయోగం ద్వారా అగగవచ్చు, శిష్టలవల్ల జరగవచ్చు, మరొక విధంగా జరగ వచ్చు. అవన్నీ ఆవిష: గణంలోని విశేషాలు. ఇక్కడ 'ఉపదిశతి' అనే శబ్దానికి 'అవిష్క రించుచున్నది' అని సామాన్యరూపమైన అర్థం చెప్పబడింది. ఈ ఉప దేశానికి అవిష్కరణకీ, వాసనని శిషభావగంబంధం. కా. ఆదేషా కథితా త్రిధా. వృ. అవ్యజ్లు, గూఢమయ్య అగూఢవ్యద్యా చ. హ్యా - తత అందువలన, కతి పైన చెప్పబడిన లక్షణ, త్రిధా : మూడు విధములు - అవ్యంగ్య, గూఢవ్యంగ్య, ఆగూఢవ్యంగ్య. కా. తర్భూర్లక్షణికః. వృ. శబ్ద ఇతి సంబధ్యతే. తద్భూః తదాశ్రయః. 13 వ్యా, తదితి తద్భూ లక్షలకు ఆశ్రయ మైనది, లాక్షణికఃలాక్షణి నము. అరవకారిని లోని 'శబ్దం' అనేపదం ఇక్కడ అన్వయించుకొని "లాక్షణికః” అనగా లాక్షణికశబ్దము అని అర్థం చెప్పుకోవాలి. రా. తత్ర వ్యాపారో వ్యక్షైక నాత్మకః వృ. కుత ఇత్యాహ,<noinclude><references/></noinclude> quajc6kgerzckzs4sgvxoqx1gaizmxu 104 224441 579372 2026-09-18T12:17:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-54 కావ్యప్రకాశ కా. యస్య ప్రతీతిమాధాతుం లక్షణా సముపాస్యతే, 14 ఫలే శబ్జెకగమ్యేఒత్ర వ్యజ్ఞానాన్నాపరా క్రియా. వృ. ప్రయోజనప్రతిపిపాదయిషయా యత్ర లక్షణయా శబ్ద ప్రయోగ స్తత్ర నాన్యత...' 579372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-54 కావ్యప్రకాశ కా. యస్య ప్రతీతిమాధాతుం లక్షణా సముపాస్యతే, 14 ఫలే శబ్జెకగమ్యేఒత్ర వ్యజ్ఞానాన్నాపరా క్రియా. వృ. ప్రయోజనప్రతిపిపాదయిషయా యత్ర లక్షణయా శబ్ద ప్రయోగ స్తత్ర నాన్యత స్తత్ప్రతీతిః, అపి తు తస్మాదేవ శబ్దాత్; న చాత్ర వ్యజ్జనాదృతేజన్యో వ్యాపారః. తథాహి - వ్యా. వాచకము, లాక్షణికము, వ్యంజకము అని శబ్దం మూడు విధాలు అని అరవకారికలో చెప్పి వాచక - లాక్షణిక శబ్దస్వరూపాలు నిరూపించిన తరవాత ఇప్పుడు ఇంక వ్యంజకశబ్దాన్ని గూర్చి వివరించవలసి ఉంది. 'వ్యంజన' అనే వ్యాపారం (వృత్తి) ఉన్నశబ్దం వ్యంజకం. శబ్దనిష్ఠవ్యంజన, అర్థనిష్ఠ వ్యంజన అని వ్యంజన రెండు విధాలు. రెండవదాన్ని గూర్చి తృతీయోద్ద్యోతంలో చెప్ప నున్నాడు. అభిధామూలవ్యంజన, లక్షణామూలవ్యంజన అని శబ్దనిషవ్యంజన రెండు విధాలు. వాటిలో లక్షణామూలవ్యంజనను గూర్చి ముందుగా చెపుతున్నాడు. తత్రేతి తత్ర = లాక్షణిక శబ్దంలో, వ్యాపారః = వ్యంగ్యార్థాన్ని ప్రకాశింపచేయ. డానికి అనుకూలమైన వ్యాపారం, వ్యజ్ఞానాత్మకః = వ్యంజనారూపమైనది. = అవ.ప్రయోజనవల్లక్ష ణాస్థలాలలో ప్రయోజనం వ్యంగ్యం అని వెనుక చూచి ఉన్నాం. ప్రయోజనరూపవ్యంగ్యార్థాన్ని ప్రకాశింపచేసే వ్యాపారం కూడా లక్షణ యేనా అనే ఆశంకను తొలగించడానికి ఆ వ్యాపారం లక్షణ కాదు, వ్యంజన అనే మూడవ వ్యాపారం అని ఇక్కడ ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. ఎందుచేత సనగా - య న్యేతి :- యస్య = శైత్యపావనత్వాదిరూపమైన ఏ ఫలముయొక ప్రతీతిమ్ = జ్ఞానమును, ఆధాతుమ్ కలిగించుటకు, లక్షణా లాక్షణిక శబ్దము, సముపాస్యలే = అశ్రయించబడుచున్నదో, శబ్జెకగమ్యే= లాక్షణిక శబ్దము సూత్రం చేతనే తెలియదగిన, ఆత్ర = ఈ, ఫలే - శైత్యపావసత్వాది ప్రయోజనాల = = విషయంలో (వాటిని బోధించడం విషయంలో), వ్యక్తీనాత్ = వ్యంజనంకంటే, ఆపరా … మరియొక, క్రియా = వ్యాపారము, సజ్ఞ లేదు. = ప్రయోజనేతి - ప్రయోజనాన్ని ప్రతిపాదించాలనే ఇచ్ఛతో లాక్షణిక శబ్దం ఎక్కడ ప్రయోగించబడుతూన్నదో అక్కడ దాని ప్రతీతి శబ్దంవల్లనే కలుగు<noinclude><references/></noinclude> dsvhmosw840jiyc98pvi0zl91y2al2m 104 224442 579373 2026-09-18T12:17:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 55 తున్నది గాని మరొకదానివల్ల దేనివల్లా కాదు. ఈ ప్రయోజనం విషయంలో వ్యంజన తప్ప మరొక వ్యాపారం లేదు. ఆ వి. 'గజ్గతటే ఘోషః' అని వాచకశబ్దాన్నే ప్రయోగించడానికి వీలు ఉన...' 579373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 55 తున్నది గాని మరొకదానివల్ల దేనివల్లా కాదు. ఈ ప్రయోజనం విషయంలో వ్యంజన తప్ప మరొక వ్యాపారం లేదు. ఆ వి. 'గజ్గతటే ఘోషః' అని వాచకశబ్దాన్నే ప్రయోగించడానికి వీలు ఉన్నా 'గర్దాయాం ఘోషః' అని లాక్షణికశబ్దాన్ని ప్రయోగిస్తున్నా డనగా శైత్య పావసత్వాదిరూపమైన ప్రయోజనాన్ని (ఫలాన్ని) కూడా 'గడ్డా' శబ్దంచేతనే బోధించాలని వక్త అభీష్టం. అనగా ఇక్కడ కలుగుతూన్న ప్రయోజనజ్ఞానానికి 'గజ్గా'శబ్దమే కారణం కాని మరొకటి ఏదీ కారణం కాదు. అయితే ఈ అర్థాన్ని గత్తాశబ్దం 'వ్యంజన' అనే వ్యాపారం ద్వారా బోధిస్తూన్నది. అది తప్ప మరొక వ్యాపారం ఏదీ లేదు. అవ. ఈ శబ్దం ప్రయోజన రూపమైన ఆ అర్ధాన్ని కూడా అభిధచేతనో, లక్షణ చేతనో చెప్పవచ్చును కదా ? ఈ మూడవ వ్యాపారం వ్యంజనను అంగీకరించడం ఎందుకు అనడానికి వీలులేదు అని చెపుతున్నాడు:- తథాహి - ఆదియుక్తమే కదా ? (ఎందుచేతననగా) - స కా. నాభిధా సమయాభావాత్. వృ. 'గజ్జాయాం ఘోషః ' ఇత్యాదౌ యే పావనత్వాదయో ధర్మా స్తటాదౌ ప్రతీయ స్తే న తత్ర గడ్డాదిశః సంకేతితాః. : వ్యా. నేతి.సమయాభావాత్ = సంకేతం లేకపోవడంవల్ల, అభిధా= అభిధ, కాదు. గజ్జయామితి - 'గణ్ణాయాం ఘోషః' ఇత్యాదులలో ఏ పావనత్వాది ధర్మాలు తటాదులలో ఉన్నట్లు తెలియబడుతున్నాయో, వాటి విషయంలో గడ్డాది శబ్దాలు సంకేతితాలు కావు. వి. అభిధావ్యాపారంచేతనే 'గణ్ణా'శబ్దం శైత్యపావనత్వాదులను బోధిస్తుంది అసడం కుదరదు. ' ఈ శబ్దానికి ఇది అర్థం' అని సంకేతితమైన అర్థాన్ని మాత్రమే అభిధ చెప్పకలుగుతుంది. 'గంగా' శబ్దానికి ప్రవాహరూపార్థంలోనే సంకేతం కాని శైత్యపావనత్వాదిరూపార్థాలలో సంకేతం లేదు కదా? ఆవ. గజ్జెశబ్దం అభిధ చేత కాకపోయినా లక్షణచేత ఆ అర్థాలను బోధించ<noinclude><references/></noinclude> bohxaem8i3do4j9owat8o0a4qbfn4e8 104 224443 579374 2026-09-18T12:18:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '56 కావ్యప్రకాశ వచ్చును కదా అంటే ప్రయోజసరూపార్థంలో లక్షణ కూడా కుదరదు అని చెపు తున్నాడు - కా. హేత్వభావాన్న లక్షణా. వృ. ముఖ్యార్థ బాధాదిత్రయం హేతుః. వ్యా. హేత్వితి. హేత్వభావాత్ =...' 579374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>56 కావ్యప్రకాశ వచ్చును కదా అంటే ప్రయోజసరూపార్థంలో లక్షణ కూడా కుదరదు అని చెపు తున్నాడు - కా. హేత్వభావాన్న లక్షణా. వృ. ముఖ్యార్థ బాధాదిత్రయం హేతుః. వ్యా. హేత్వితి. హేత్వభావాత్ = హేతువులు లేకపోవడంవల్ల, లక్షణా లక్షణ, న లేదు. - ముఖ్యేతి - ముఖ్యార్థ బాధాదిత్రయం హేతువు. 15 వి. ఏ అర్థం బోధించడానికైనా లక్షణను అంగీకరించాలంటే మూడు హేతువు లుండాలి. వెనుక చెప్పిన ముఖ్యార్థ బాధ, ముఖ్యార్థసంబంధం, ప్రయో జనం లేదా రూఢి అనేవి మూడు హేతువులు. ఈ హేతువులు లేకపోవడంచేత ఇక్కడ లక్షణ అంగీకరించడం కుదరదు అని చెపుతున్నాడు. వృ. తథా చ - కా. లక్ష్యం న ముఖ్యం నావ్యత్ర బాధో యోగః ఫలేన నో, న ప్రయోజనమే తస్మిన్ న చ శబ్దః స్థలద్గతిః. న న చ వృ. యథా గజ్జెశబ్దః ప్రోతసి సబాధ ఇతి తటం లక్షయతి తద్వత్ యది తదే ఒపి సబాధః స్యాత్ తత్ ప్రయోజనం లక్షయేత్ ; న చ తటం ముఖ్యోర్థః . నాప్యత్ర బాధః, న చ గడ్డాశబ్దార్థస్య తటస్య పావనత్వాద్యైః లక్షణీయైః సమ్బన్దః, నాపి ప్రయోజనే లక్ష్యే కించిత్ ప్రయోజనమ్, నాపి గణ్ణాశబ్దస్తటమిన ప్రయోజనం ప్రతిపాదయితుమ సమర్థః. వ్యా. తథేతి - "అది యుక్తమే కదా ?" లక్ష్యమితి లక్ష్యార్థం ముఖ్యం (ముఖ్యార్థం) కాదు. దానియందు బాధ కూడా లేదు. దానికి ఫలంతో (ప్రయోజ నంతో) సంబంధమూ లేదు. ప్రయోజనాన్ని లక్షణయా బోధిస్తే మరొక ప్రయో జనం లేదు. శబ్దానికి ప్రవృత్తివిషయంలో తొట్రుపాటు లేదు.<noinclude><references/></noinclude> e342ubgiykyff44p5nos28e8dvgqh93 104 224444 579375 2026-09-18T12:18:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 57 యథా ఇత్యాది :- గణ్ణాశబ్దానికి ప్రోతస్సు అనే అర్థం చెపితే బాధ ఉండడంచేత లక్షణయా తటాన్ని బోధించినట్లు తటం అనే అర్థంలో కూడా బాధ ఉంటే (ఆ తటం) ప్రయోజనాన్ని లక్షణ...' 579375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 57 యథా ఇత్యాది :- గణ్ణాశబ్దానికి ప్రోతస్సు అనే అర్థం చెపితే బాధ ఉండడంచేత లక్షణయా తటాన్ని బోధించినట్లు తటం అనే అర్థంలో కూడా బాధ ఉంటే (ఆ తటం) ప్రయోజనాన్ని లక్షణయా బోధించకలుగుతుంది. కాని తటం ముఖ్యార్థమూ రాదు, బాధా లేదు. గఙ్గశబ్దానికి అర్థం అయిన (లక్ష్యార్థ మైన) తటానికి లక్షణఒక బోధించవలసిన పావసత్వాదులతో సంబంధం లేదు. ప్రయోజనాన్ని లక్షణయా బోధించడంలో మరే ప్రయోజనమూ లేదు. గజ్జ శబ్దం తటాన్ని బోధించినట్లు ప్రయోజనాన్ని బోధించడంలో అసమర్థమూ కాదు. వి. 'గజ్జా' శబ్దానికి 'ప్రవాహం' ముఖ్యార్థం కాని తటం ముఖ్యార్థం కాదు. అది లక్ష్యార్థం కదా ? తటంమీద ఘోషం ఉండడంలో బాధ (అనుపపత్తి) కూడా ఏమీ లేదు. అందుచేత లక్షణ అంగీకరించడానికి అవసరమైన మూడు హేతువు లలో ఒక టైన 'ముఖ్యార్థబాధ' అనేది లేదు. 'గజ్గా'శబ్దార్థానికి లక్ష్యార్థమైన తటా నికి, దీనిచేత ఏ పావనత్వాది ప్రయోజనాలు లక్షణచేత భోదింపబడుతాయి (లక్ష ణీయములు) అని అంటున్నావో వాటితో సంబంధం లేదు. వాటితో సాక్షాత్సం బంధం గంగాప్రవాహానికి కదా? 'గజా' శబ్దానికి ముఖ్యార్థమైన ప్రవాహం అనే అర్థం కుదరక తటం అనే అర్థం చెప్పి అలా లాక్షణికార్థం చెప్పడంవల్ల శైత్య పావనత్వాదులు ప్రయోజనంగా ప్రతీయమానములు అవుతున్నాయి అని చెప్పినట్లు 'గంగాతీరం' అనే అర్థం చేత శైత్యపావనత్వాది ప్రయోజనాలు లక్షణయా -బోధించబడతాయి అన్నట్లయితే, లక్ష్యార్థమైన ప్రయోజనానికి మరొక ప్రయోజనం చూపవలసి ఉంటుంది. అలాంటి ప్రయోజన మేమీ కనబడడంలేదు. ఈ విధంగా ముఖ్యార్థబాధా లేదు, లక్షణయా బోధింపబడుతుంది అని చెప్పే ద్వితీయలక్ష్యార్థం అయిన ప్రయోజనంతో ప్రథమలక్ష్యార్థం అయిన తటానికి సంబంధమూ లేదు, తటరూపలక్ష్యార్థం సహాయంతో లక్షణయా చెప్పిన రెండవ లక్ష్యార్థమైన శైత్య పావసత్వాది ప్రయోజనానికి సంబంధించిన మరొక ప్రయోజనం లేదు. ఈ విధంగా మూడు హేతువులూ కూడా లేకపోవడంచేత లక్షణద్వారానే ప్రయోజనం (రెండవ) లక్ష్యార్థంగా బోధింపబడుతుంది అనేది యుక్తం కాదు. మరొక విషయం ఏమనగా 'గజ్జా' శబ్దానికి తటరూపమైన ముఖ్యార్థాన్నీ, తీరరూపమైన లక్ష్యార్థాన్నీ బోధించే సామర్థ్యం ఏ విధంగా ఉందో ప్రయోజన రూపమైన అర్థాన్ని బోధించే సామర్థ్యం కూడా ఉంది. 'గజా'శబ్దం ప్రయోజన రూపార్థాన్ని బోధించడానికి కుంటుపడదు; - ఇంక ఏమిటనగా - ప్రవాహరూపార్థాన్ని అభిధావ్యాపారంచేత, తటరూపార్థాన్ని<noinclude><references/></noinclude> fhf7h0hjcroj54ctrfkzjkfcl6hxh5y 104 224445 579376 2026-09-18T12:18:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 కావ్యప్రకాశ లక్షణావ్యాపారంచేత బోధిస్తే ప్రయోజన రూపార్థాన్ని మరొక వ్యాపారంచేత బోధిస్తుంది. అదే వ్యంజనావ్యాపారం. వ్యాపారాలు వేరైనా బోధించే శబ్దం మాత్రం ఒక్కటే. అవతారిక...' 579376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>58 కావ్యప్రకాశ లక్షణావ్యాపారంచేత బోధిస్తే ప్రయోజన రూపార్థాన్ని మరొక వ్యాపారంచేత బోధిస్తుంది. అదే వ్యంజనావ్యాపారం. వ్యాపారాలు వేరైనా బోధించే శబ్దం మాత్రం ఒక్కటే. అవతారిక - ప్రయోజనాన్ని లక్షణయా బోధించవచ్చు అని చెప్పినట్లయితే దానికి మరొక ప్రయోజనం చెప్పవలసి వస్తుంది; అందుచేత ప్రయోజనం విష యంలో లక్షణావృత్తిని అంగీకరించడం కుదరదు అని చెప్పబడింది. దీనికి సమా ధానంగా ఎవరైనా వైతండ్రికుడు - “తప్పేముంది ? తిరగతశైత్యపావనత్వాదుల వల్ల ఘోషగత శైత్యపావనత్వాదులు బోధించబడతాయి" అని వాదించవచ్చును. దానికి సమాధానం చెపుతున్నాడు- కా. ఏవమప్యనవష్టా స్యాద్యా మూలక్షయకారిణీ. వృ. ఏవమపి ప్రయోజనం చేల్లక్ష్యతే తత్ప్రయోజనా న్తరేణేతి, తదపి ప్రయోజనా న్తరేణేతి ప్రకృతాప్రతీతికృత్ అనవస్థా భవేత్. వ్యా. ఏవమితి - ఏవమపి—ప్రయోజనం లక్షణచేత బోధింపబడినట్లయితే, ఏది, మూలక్షయకారిణీ = మూలమునకే దయమును కలిగించునో అట్టి, అనవస్థా = అనవస్థ, స్యాత్ వచ్చును. యా = = ఏవమితి. "ఈ విధంగా ప్రయోజనాన్ని లక్షణయే బోధిస్తుంది అని అంగీకరిస్తే అది మరి యొక ప్రయోజనంచేత, అది కూడా మరొక ప్రయోజనం చేత అని ప్రకృతవిషయం, గంగాశబ్దానికి తటలక్షణ, తెలియకుండా పోయే అనవస్థాదోషం ఏర్పడుతుంది." వి. ప్రయోజనం కూడ లక్షణచేతనే బోధించబడుతుంది అని అంగీకరిస్తే రెండవదైన ఆ ప్రయోజనలక్షణకు ప్రయోజనం వెదకాలి. అదీ (మూడో ప్రయోజనం) లక్ష్యమే కాబట్టి దానికి మరొక ప్రయోజనం చెప్పాలి. ఈ విధంగా ప్రయోజనాన్వేషణకు అంతం లేకపోవడంచేత మూలభూతమైన లక్షణకే మోసం వచ్చి ప్రస్తుతపావనత్వాధికంగాని తీరాదికం కాని తెలియకుండా పోతుంది. అవతారిక. ప్రయోజనం లక్షణచేత బోధించబడుతుంది అని కాకుండా<noinclude><references/></noinclude> f5txrzm5drzlvzk1rk2af15evh4gili 104 224446 579377 2026-09-18T12:18:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 59 ప్రయోజనసహితమైన (శైత్యపావనత్వాదిసహితమైన) తటాన్నే లక్షణ బోధిస్తుంది అని చెప్పవచ్చును కదా అనే ఆశంకకు సమాధానం చెపుతున్నాడు. n వృ. సను పావనత్వాది ధర్మయుక్తమే...' 579377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 59 ప్రయోజనసహితమైన (శైత్యపావనత్వాదిసహితమైన) తటాన్నే లక్షణ బోధిస్తుంది అని చెప్పవచ్చును కదా అనే ఆశంకకు సమాధానం చెపుతున్నాడు. n వృ. సను పావనత్వాది ధర్మయుక్తమేవ తటం లక్ష్యతే. 'గజా యాస్తదే ఘోషః' ఇత్యతో ఒధిక స్యార్థస్య ప్రతీతిశ్చ ప్రయోజనమితి విశిష్టే లక్షణా; తత్ కిం వ్యజ్జనయా ఇత్యాహ - 3. ప్రయోజనేన సహితం లక్షణీయం న యుజ్యతే 17 వృ. కుత ఇత్యాహ - రా. జ్ఞానస్య విషయోహ్యన్యః ఫలమన్యదుదాహృతమ్. పృ. ప్రత్యక్షాదేర్నీ లాదిర్విషయః. ఫలం తు ప్రకటతా సం విత్తిర్వా· n వ్యా. సన్విత్యాది :- పావనత్వాది ధర్మములతో కూడిన తటమే లక్షణ చేత బోధింపబడుతుంది. అలా చేయడంవల్ల 'గజ్జాయాః తటే ఘోషః' అని చెప్పినదానికంటె అధికమైన అర్థం గోచరించడమే ప్రయోజనం. ఈ విధంగా ప్రయోజగవిశిష్ట మైనదానియందే లక్షణ చెప్పవచ్చును కదా ? వ్యంజన ఎందుకు ? అనే ఆశంకకు సమాధానం చెపుతున్నాడు - == ప్రయోజనేన ఇతి - ప్రయోజనేన = ప్రయోజనములో, సహితమ్ కూడిన అర్థము, లక్షణీయమ్ = లక్షణచేత బోధింపదగినదిగా, న యుజ్యతేజ యుక్తము కాదు. "ఎందుచేతససగా చెప్పుచున్నాడు.” జ్ఞానస్య ఇతి - జ్ఞానస్య= జ్ఞానముయొక్క, విషయః= విషయము, అన్యః= వేరైనది; పలమ్ ఫలము. అన్యత్ వేరైనది అని. ఉదాహృతమ్ చెప్పబడినది. ప్రత్యక్షేతి - "ప్రత్యక్షాదులకు నీలాదికం విషయం, ప్రకటత, లేదా సంవిత్తి దాని ఫలం కదా ?" వి. శీతత్వపావనత్వాదిధర్మాలతో కూడిన తటాద్యర్థాలనే లక్షణచేత<noinclude><references/></noinclude> 67y1gvjxtf1gykcefqiigdyyvjv5yxg 104 224447 579378 2026-09-18T12:18:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 కావ్యప్రకాశ బోధించడం కుదరదు. ఎందుచేత ననగా - ప్రత్యక్షాను మానాదిజ్ఞానాలలో జ్ఞానం - వేరు, దాని విషయం వేరు, దాని ఫలం వేరు అని అందరూ అంగీకరించిన విషయం. ఉదాహరణకి నీలఘటంతో చక్షుర...' 579378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>60 కావ్యప్రకాశ బోధించడం కుదరదు. ఎందుచేత ననగా - ప్రత్యక్షాను మానాదిజ్ఞానాలలో జ్ఞానం - వేరు, దాని విషయం వేరు, దాని ఫలం వేరు అని అందరూ అంగీకరించిన విషయం. ఉదాహరణకి నీలఘటంతో చక్షురింద్రియం కలవగానే దాని జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ జ్ఞానంలో విషయం నీలఘటం. ఆజ్ఞానం కలగగానే 'ఘటం తెలియబడింది' (జ్ఞాతో ఘటః) అన్న ప్రతీతి కలుగుతూన్నది గాన 'తెలియ బడుట' అనేది ఘటంలో కలుగుతూన్నది. 'తెలియబడుట' అనేదానికి 'ప్రక టత'అని మరొక పేరు. ఈ ప్రకటత అనే ఫలం ఘటంలో ఉంటుంది. ఇది పూర్వ మీమాంసకుల మతం. ఘటజ్ఞానం కలిగిన తరవాత 'నాకు ఘటం తెలిసింది, (ఘటమహం జానామి) అనే జ్ఞానం (సంవి. త్రి) జ్ఞాతకు కలుగుతుంది. ఈ జ్ఞానాని కే (సంవిత్తికే) అనువ్యవసాయజ్ఞానం అని పేరు. ఈ విధంగా ఘటజ్ఞానఫలం ఆయిన ఈ సంవిత్తి జ్ఞాతలో ఉంటుంది అని నైయాయికుల మతం. ఎవరి మతం ఎలా ఉన్నా జ్ఞానం వేరు, దానిలో విషయమైన ఘటం వేరు, ఆ జ్ఞానంవలన కలిగిన ప్రకాశత లేదా సంవిత్తి అనే ఫలం వేరు అనేది సర్వసంమతం. శబ్దప్రమాణానికి సంబంధించిన లక్షణాస్థలంలో కూడా ముఖ్యార్థం కుద రకపోవడంచేత అది కుదరడానికి తగిన విధంగా 'తట' జ్ఞానం మాత్రమే కలుగు తుంది. ప్రయోజనం దాకా వెళ్ళే అవసరం లేదు. ఈ విధంగా లక్షణాజన్యమైన తటజ్ఞానంలో తటం విషయం. శ్యైత్యాదికం ఫలం. ఆ ఫలజ్ఞానం ఎలా కలిగింది అని విమర్శిస్తే అది లక్షణాభిన్నమైన వ్యంజనద్వారానే కలిగింది అని చెప్పాలి అని భావం. కా. విశిష్టే లక్షణా నైవమ్, వృ. వ్యాఖ్యాతమ్. కా. విశేషాః స్యుస్తు లక్షితే. 18 వృ. తటాదౌ యే విశేషాః పావనత్వాదయస్తే చాభిధాతాత్పర్య లక్షణాభ్యో వ్యాపారాన్తరేణ గమ్యాః తచ్చ వ్యజ్ఞాన ధ్వనన-ద్యోత నాది శబ్దవాచ్యమవశ్యమేషితవ్యమ్.<noinclude><references/></noinclude> smcv2srsqquxwvq4oyfn4u4vsqzk8pr 104 224448 579379 2026-09-18T12:19:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 61 వ్యా. విశిష్టే ఇతి - ఏవమ్ ఈ విధంగా, విశేష్ట = ప్రయోజన విశిష్ట - = మైన తీరాదిరమునందు, లక్షణా - లక్షణ, స = లేదు. = వ్యాఖ్యాతము = పై కారికాభాగం స్పష్టారం కాబట్టి వ్యాఖ్...' 579379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 61 వ్యా. విశిష్టే ఇతి - ఏవమ్ ఈ విధంగా, విశేష్ట = ప్రయోజన విశిష్ట - = మైన తీరాదిరమునందు, లక్షణా - లక్షణ, స = లేదు. = వ్యాఖ్యాతము = పై కారికాభాగం స్పష్టారం కాబట్టి వ్యాఖ్యానించినట్లే, విశేషాః తు—విశేషాలైతే, లక్షితేజ లక్షణచేత బోధించబడినదానియందు, స్యుఃm ఉండును. తటాదౌ ఇతి - "తటాదులలో బారించే పావనత్వాది విశేషాలు అభిధా తాత్పర్యలక్ష ణాపృత్తులకంటే భిన్నమైన మరొక వ్యాపారం ద్వారానే తెలుస్తాయి. 'వ్యంజనం' 'ధ్వసనం' 'ద్యోతనం' ఇత్యాది శబ్దాలచేత చెప్పబడే ఆ వ్యాపారాన్ని తప్పక అంగీకరించవలసి ఉంటుంది.” త్వాహ - వృ. ఏవం లక్షణామూలం వ్యక్తీకత్వముక్తమ్. అభిధామూలం. కా. అనేకార్థస్య శబ్దస్య వాచకత్వే నియన్తితే సంయోగా ద్యైరవాచ్యార్థధీకృద్వ్యాపృతిరజ్జునమ్. 19 వ్యా. ఏవమితి - ఈ విధంగా లక్షణామూలక మైన వ్యంజకత్వం (వ్యంజన) నిరూపించబడింది. ఇప్పుడు ఆభిధామూలకమైన వ్యంజనను గూర్చి చెపుతున్నాడు. - అనే కేతి – అనేకార్థస్య = అనేకములైన అర్థాలు గల, శబ్దస్య = శబ్దము. యొక్క, నాచకత్వే = వాచకత్వము, సంయోగాద్యైః = సంయోగం మొద లైన వాటి చేత, నియ న్తితే = నియంత్రితమైన దగుచుండగా, ఆవాచ్యార్థధీకృత్ = వాచ్యం కాని అర్థంయొక్క జ్ఞానాన్ని కలిగించే, వ్యాపృతిః = వ్యాపారము, అజ్జా నమ్ = వ్యంజన. వి. ఒక శబ్దానికి ఒకటికంటె మించి అనేకమైన అర్థాలు ఉండవచ్చును. అయితే ఆ శబ్దాన్ని ఒక వాక్యంలో ప్రయోగించినప్పుడు శ్రోతకు ఆ శబ్దాని కున్న అన్ని అర్థాలూ స్ఫురించవు. వాక్యపదీయంలో భర్తృహరి చెప్పినట్లుగా సంయోగం మొదలైనవి ఆ వాక్యంలోని ఆశబ్దం ఆ సందర్భానికి తగిన ఒక్క అర్థం మాత్రమే బోధించే టట్లు చేస్తాయి. అందుచేత ఆ వాక్యంలో ఉన్న ఆ శబ్దానికి ఆ ఒక్క అర్థమే వాచ్యార్థం. ఆ అర్థం తెలిసిన తరవాత శ్రోతకి ఆ శబ్దంవల్ల ఆ<noinclude><references/></noinclude> md9kmgi1zyklelwc41nja2xabffoaxd 104 224449 579380 2026-09-18T12:19:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 కావ్యప్రకాశ మరొక అర్థం ఏదైనా గోచరిస్తే గోచరించవచ్చు. ఆ రెండవ అర్థాన్ని ఆ శబ్దం వ్యంజన వ్యాపారంచేతనే బోధిస్తుంది కాని అభిధావ్యాపారంచేత కాదు. దానికున్న అభిధావ్యాపారం మొ...' 579380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>62 కావ్యప్రకాశ మరొక అర్థం ఏదైనా గోచరిస్తే గోచరించవచ్చు. ఆ రెండవ అర్థాన్ని ఆ శబ్దం వ్యంజన వ్యాపారంచేతనే బోధిస్తుంది కాని అభిధావ్యాపారంచేత కాదు. దానికున్న అభిధావ్యాపారం మొదటి అర్థాన్ని మాత్రమే బోధించడానికి సంయోగాదులచేత నియమితం అవడంచేత ఆ అర్థాన్ని (మొదటి అర్థాన్ని బోధించి శాంతించింది. ఇంక ఆది పని చేయదు. అందుచేత రెండవ అర్థాన్ని బోధించడానికి మరొక వ్యాపారం కావాలి. వ్యాపారమే 'వ్యంజన'. ఆ ఆ అవ. అభిధను నియంత్రించే సంయోగాదులను భర్తృహరి ప్రతిపాదించి ఉన్నాడు. ఆ కారికలను ఉద్దరిస్తున్నాడు - శ్లో. "సంయోగో విప్రయోగశ్చ సాహచర్యం విరోధితా, అర్థః ప్రకరణం లిఙ్గం శబ్దస్యాన్యస్య సంనిధిః, సామర్థ్యమౌచితీ దేశః కాలో వ్యక్తిః స్వరాదయ్య శబ్దార్థస్యానవచ్ఛేదే విశేషస్మృతి హేతవః.” వృ. ఇత్యుక్తదిశా 'సశఙ్ఞచక్రః హరిః' 'అశఙ్ఞచక్రః హరిః ' ఇత్య -చ్యుతే, 'రామ లక్ష్మణా'ఇతి దాశరథా, 'రామార్జునగతి స్తయోః' ఇతి భార్గవ కార్తవీర్యయోః, 'స్థాణుం భజ భవచ్చిదే' ఇతి హరే, 'సర్వం జానాతి దేవః' ఇతి యుష్మదరే, 'కుపితో మకరధ్వజః ' ఇతి కామే, "దేవస్య పురారాతేః" ఇతి శమ్భౌ, 'మధునా మత్త కోకిల' ఇతి వనస్తే, 'పాతు వో దయితాముఖమ్" ఇతి సాంముఖ్యే, 'భాత్యత్ర పరమేశ్వర:' ఇతి రాజధా నీరూపాద్దేశాత్ రాజని, 'చిత్రభానుర్విభాతి' ఇతి దినే రవౌ, రాత్రే వహ్నౌ, 'మిత్రం భాతి'ఇతి సుహృది, 'మిత్రో భాతి'ఇతి రవౌ. 'ఇన్ద్రశత్రుః' ఇత్యాదౌ వేదే ఏవ న కావ్యే స్వరో విశేషప్రతీతికృత్. వ్యా. సంయోగఇతి :- “సంయోగం, విప్రయోగం, సాహచర్యం, విరోధం, ప్రయోజనం, లింగం, ఇతరశబ్దసంనిధి, సామర్థ్యం, ఔచిత్యం, దేశం, కాలం, పుంనంపుంసకలింగాదికం, స్వరాదులు - ఇది ఒక శబ్దానికి ఉన్న అనే కార్థాలలో ఏ అర్థం చెప్పాలో నిర్ణయం కుదరనప్పుడు, అర్థవిశేషాన్ని స్మరించ డానికి హేతువులుగా ఉపయోగిస్తాయి"అని చెప్పిన విధంగా 'సంశఙ్ఞచక్రః హరిః, 'ఆశబ్దచక్రః హరిః' అన్నప్పుడు అచ్యుతినియందూ, 'రామలక్ష్మణా' అన్నప్పుడు దశరథ కుమారుడైన రామునియందు, 'తయోః రామార్జునగతిః' అన్నప్పుడు<noinclude><references/></noinclude> nk68fxl2kqhswajit3qoa8vztds6nao 104 224450 579381 2026-09-18T12:19:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 63 రామార్జునశద్ధాలకి పరశురామకార్త వీర్యార్జునులయందు, 'స్థాణుం భజ భవచ్చిదే' ఆన్నప్పుడు ఈశ్వరునియందు, 'సర్వం జానాతి దేవ' అన్నప్పుడు మీరు అనే ఆర్థమునందు, 'రుపి...' 579381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 63 రామార్జునశద్ధాలకి పరశురామకార్త వీర్యార్జునులయందు, 'స్థాణుం భజ భవచ్చిదే' ఆన్నప్పుడు ఈశ్వరునియందు, 'సర్వం జానాతి దేవ' అన్నప్పుడు మీరు అనే ఆర్థమునందు, 'రుపితః మకరధ్వజః' అన్నప్పుడు మన్మథునియందు, 'దేవస్య పురారాతేః' అన్నప్పుడు శివునియందు, 'మధునా మత్తః కోకిలః' అన్నప్పుడు వసంతరుపునందు; “పాతు వో దయతాముఖమ్” అన్నప్పుడు సాంముఖ్యమునందు, భాత్యత్ర పర మేశ్వరః' అన్నప్పుడు రాజధా నీరూపమైన దేశమువలన రాజునందు, 'చిత్రభానుః విభాతి' అన్నప్పుడు పగలైతే సూర్యునియందు, రాత్రి అయితే అగ్ని యందు, 'మిత్రం భాతి' అన్నప్పుడు స్నేహితునియందు, 'మిత్రో భాతి' అన్న ప్పుడు సూర్యునియందు, సంయోగాదులవల్ల అర్థనిర్ణయం కలుగుతుంది. స్వరం 'ఇన్ద్రశత్రు'' ఇత్యాది వేద వాక్యాలలో మాత్రమే విశేషార్థ ప్రతీతిని కలగజేస్తుంది కాని కావ్యంలో కలిగించదు.” వి. ఒక వాక్యంలో అనేక మైన అర్థాలున్న ఒక శబ్దం వచ్చినప్పుడు దానికి ఏ అర్థం చెప్పాలో సంయోగాదులు నిర్ణయిస్తాయి. వాటిని పట్టి అక్కడ కావల సిన అర్థం గ్రహించబడుతుంది. 1. సంయోగం : రెండు వస్తువుల మధ్య లేదా ఇద్దరు వ్యక్తుల మధ్య, లేదా వస్తువుకూ వ్యక్తికీ మధ్య లోకప్రసిద్ధమైన సంబంధం. ఉదాహరణం - “సశఙ్ఞచక్రః హరిః” శంఖచక్రాలతో కూడిన హరి). 'హరి'శబ్దానికి యముడు, వాయువు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, విష్ణువు, సింహం, కిరణం, గుఱ్ఱం, చిలక, సర్పం, వానరం, కప్పమొదలైన అనేకమైన అర్థాలు ఉన్నాయి. అయితే శంఖచక్రాల సంయోగం విష్ణువుకే ప్రసిద్ధం గాన ఈ సంయోగం హరిశబ్దాన్ని విష్ణువు అనే అర్థంలో నియంత్రించింది. అందుచేత ఈ వాక్యంలో విష్ణువు అనే అర్థాన్నిమాత్రమే గ్రహించాలి. అదొక్కటే ఇక్కడ ఈ శబ్దానికి వాచ్యార్థం. ఇతరోదాహరణలలో కూడా ఇదే పద్ధతి. 2. విప్రయోగం - కలిసి ఉండేవిగా ప్రసిద్ధమైనవాటిని విడిపోయినట్లు చెప్పినప్పుడు ఆ విడిపోవడం విప్రయోగం. ఉదా. "ఆశఙ్ఞచక్రో హరిః”. ఇక్కడ కూడా ఎప్పుడూ కలిసి ఉండే శంఖచక్రాలు హరినుండి దూరమైనట్లు చెప్ప బడింది. అందుచేత ఈ విప్రయోగం విష్ణువు అనే అర్థంలో 'హరి' శబ్దాన్ని నియంత్రిస్తూన్నది.<noinclude><references/></noinclude> 61m6udlgvwemzmnd97ef2n0zpt8sz17 104 224451 579382 2026-09-18T12:19:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '61 కావ్యప్రకాశ 3. సాహచర్యం - కలిసి తిరుగుతూ ఉండడం సాహచర్యం. 'రామ' శబ్దానికి దశరథరాముడు. పరశురాముడు, బలరాముడు అని మూడర్థాలు ఉన్నా "రామలక్ష్మణా” అన్నప్పుడు లక్ష్మణునితో సాహచర్య...' 579382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>61 కావ్యప్రకాశ 3. సాహచర్యం - కలిసి తిరుగుతూ ఉండడం సాహచర్యం. 'రామ' శబ్దానికి దశరథరాముడు. పరశురాముడు, బలరాముడు అని మూడర్థాలు ఉన్నా "రామలక్ష్మణా” అన్నప్పుడు లక్ష్మణునితో సాహచర్యం దశరథరాముడికే ఉంది కాబట్టి ఈ శబ్దం ఈ అర్థంలో నియంత్రితం అయింది. 4. విరోధిత :- ప్రసిద్ధమైన విరోధం 'విరోధిత'. 'రామ' అనగా ఏ రాము డైనా కావచ్చు. 'అర్జున' అనగా కార్తవీర్యార్జునుడు కాని పాండవార్జునుడు కాని కావచ్చు. 'రామార్జునగతిః తయోః' (వాళ్ళ పద్ధతి రామార్జునుల పద్ధతి వంటిది) అన్నప్పుడు పరశురామ కార్తవీర్యార్జునులు విరోధం ప్రసిద్ధం అవడంచేత దానిని పట్టి రామశబ్దానికి పరశురాము డనే అర్థంలోను, అర్జునశబ్దానికి కార్తవీర్యార్జును డనే అర్థంలోను నియంత్రణం. 5. అర్థం - అర్థం అనగా ప్రయోజనం. ఉదా. 'స్థాణుం భజ భవచ్ఛిదే' (సంసార బంధచ్ఛేదనం కొరకు స్థాణువును సేవించుము). 'స్థాణు' శబ్దానికి కొమ్మలు నరికివేసిన చెట్టు మాను, శివుడు, బండరాయి మొద లైన అర్థాలున్నాయి. కాని సంసారబంధ చ్ఛేదనం అనే ప్రయోజనాన్ని శివుడు మాత్రమే సాధించగలడు గాన ఇక్కడ 'స్థాణు' శబ్దానికి శివరూపార్థంలో నియంత్రణం. { 6. ప్రకరణం - ప్రకరణం అనగా సందర్భం. ఉదా. "సర్వం జానాతి దేవః" దేవుడే అన్నీ ఎరుగును). దేవశబ్దానికి దేవత, రాజు అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకడు రాజుతో మాట్లాడుతున్న సందర్భంలో పలికిన ఈ వాక్యం లోని ‘దేవ' శబ్దానికి ‘ప్రభువులు' 'తమరు' అని అర్థం. 7. లింగం - ఒక వస్తువులో కాని వ్యక్తిలో కాని సంయోగసంబంధ భిన్న సంబంధంతో ఉండే ధర్మం లింగం. అది ఇతర వస్తువులనుండి దీన్ని వేరు చేస్తుంది (వ్యావర్తకం). ఉదా. 'కుపితో మకరధ్వజః' (మకరధ్వజుడు కోపించి నాడు). మకరధ్వజశబ్దానికి మకరచిహ్నం ధ్వజంగా గల మన్మథు డనీ, మకర ములే ధ్వజాలుగా గల సముద్రం అనీ రెండర్థాలు. 'కోపం' అనేధర్మం మన్మ థునియందే ఉంటుంది కాబట్టి ఈ కోపరూపలింగం మకరధ్వజశబ్దాన్ని మన్మ థార్థంలో నియంత్రిస్తూన్నది. - 8. అనృశబ్దసంనిధి – ప్రక్కన మరొక శబ్దం ఉండడం ‘అన్యశబ్దసంనిధి'.<noinclude><references/></noinclude> bku8dir0tjmpzzfztx23f1rgk0knqtr 104 224452 579383 2026-09-18T12:19:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 65 ఉదా- 'దేవస్య పురారాతే' (పురారాతియైన దేవుడు); 'దేవ'శబ్దానికి దేవత, రాజు ఇత్యాద్యర్థాలు ఉన్నా ఇక్కడ 'పురారాతి' శబ్దం ప్రక్కనే ఉండడంచేత ఈ(దేవ) శబ్దానికి శివుడు అన...' 579383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 65 ఉదా- 'దేవస్య పురారాతే' (పురారాతియైన దేవుడు); 'దేవ'శబ్దానికి దేవత, రాజు ఇత్యాద్యర్థాలు ఉన్నా ఇక్కడ 'పురారాతి' శబ్దం ప్రక్కనే ఉండడంచేత ఈ(దేవ) శబ్దానికి శివుడు అని అర్థం. 9. సామర్థ్యం ఒక కార్యాన్ని పుట్టించగలిగిన శక్తి "సామర్థ్యం". ఉదా. 'మధునా మత్తః కోకిలః' (కోకిల మధువు చేత మదించినది). 'మధు' శబ్దానికి తేనె వసంతరువు మొదలైన అర్థాలు ఉన్నాయి. కాని కోకిలకు మత్తు కలిగించే సామ ర్థ్యం వసంతరువుకే ఉంది. కాబట్టి ఇక్కడ మధుశబ్దానికి 'వసంతం' అని అర్థం. 10. ఔచితి:- ఔచితి అనగా యోగ్యత్వం; తగి ఉండడం ఉదా- 'పాతు వో దయితాముఖమ్ ' (మిమ్ములను ప్రియరాలి ముఖము పాలించుగాక). ‘ముఖ’ శబ్దానికి బయలుదేరడం, ముఖం(మొగం), ప్రారంభం, ఉపాయం ఇత్యాద్యర్థాలు 000. అయినా ఇక్కడ రక్షణం అనేది (అనగా బెంగపెట్టుకొనిన నాయ కునకు ఆనందం కలిగించడం అనేది) ఉపాయాదులకు కుదరదు గాన ముఖ శబ్దానికి సాంముఖ్యం సుముఖంగా ఉండడం) అని అర్థం. లేదా ముఖం విష యంలో పాలించుట (రక్షించుట) అనే అర్థం కుదరదుగాన 'పాతు' అనే పదానికి 'సుముఖ మగుగాక'అని అర్థం. 11. దేశం. దేశం అనగా అక్కడ ప్రకృతమైన ప్రదేశం. ఉదా"భాత్యత్ర పరమేశ్వరః" (ఇక్కడ, అనగా ఈ రాజధానిలో, పరమేశ్వరుడు విరాజిల్లు చున్నాడు). పర మేశ్వరశబ్దానికి శివవిష్ణ్వాద్యర్థాలు చాలా ఉన్నాయి. కాని ఇక్కడ రాజధానిని నిర్దేశిస్తూ 'ఇక్కడ పరమేశ్వరుడు భాసిస్తున్నాడు' అనడంచేత రాజధానీ రూపప్రదేశాన్ని పట్టి పరమేశ్వర శబ్దానికి 'రాజు' అని అర్థం. 12. కాలం. ఉదా. 'చిత్రభాను: విభాతి' (చిత్రభానువు ప్రకాశించున్నాడు లేదా ప్రకాశించుచున్నది. 'చిత్రభాను 'శబ్దానికి 'సూర్యుడు,' 'అగ్ని' అని రెండ ర్థాలు ఉన్నాయి. ఈ వాక్యాన్ని వగలు ప్రయోగిస్తే 'చిత్రభాను' అనగా 'సూర్యుడు ' అనీ, రాత్రి ప్రయోగిస్తే 'అగ్ని' అనీ అర్థం. 13. వ్యక్తి- శబ్దానికి ఉన్న పుంలింగ - స్త్రీలింగ - నపుంసకలింగాలు. 'మిత్ర'శబ్దం నపుంసకలింగంలో ఉంటే స్నేహితుడు లేదా 'సఖురాలు' అని అర్థం. పుంలింగం అయితే సూర్యుడు అని అర్థం. అందుచేత 'మిత్రం ఖాతి 'అనే 5)<noinclude><references/></noinclude> qhivnt1kdv6hc6djosnxqprcr97w3qi 104 224453 579384 2026-09-18T12:19:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '66 కావ్యప్రకాశ నపుంసక లింగ ప్రయోగంలో 'స్నేహితుడు ప్రకాశించుచున్నాడు' అనీ, 'మిత్రః భాతి'అనే పుంలింగ ప్రయోగంలో 'సూర్యుడు 14. స్వరం. వేదంలో ఉదాత్తం, స్వరాలు ఉన్నాయి. ఆ స్వరాలను సరి...' 579384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>66 కావ్యప్రకాశ నపుంసక లింగ ప్రయోగంలో 'స్నేహితుడు ప్రకాశించుచున్నాడు' అనీ, 'మిత్రః భాతి'అనే పుంలింగ ప్రయోగంలో 'సూర్యుడు 14. స్వరం. వేదంలో ఉదాత్తం, స్వరాలు ఉన్నాయి. ఆ స్వరాలను సరిగా ప్రకాశించుచున్నాడు' అనీ అర్థం. అనుదాత్తం, స్వరితం అనే మూడు పాటిస్తూ వేదాధ్యయనం చెయ్యాలి. స్వరం మారితే పదానికి ఉన్న అర్థం మారుతుంది. ఉదాహరణకి 'ఇన్ద్రశత్రు:' అనే పదాన్ని షష్ఠీ తత్పురుష సమాసంగా చెప్పవచ్చు, బహువ్రీహిగా కూడ చెప్ప వచ్చు. 'శత్రుః'అనగా 'చంపేవాడు' అని అర్థం. బహువ్రీహి సమాసంలో 'ఇన్ద్ర' శత్రుః యస్య సః'అని విగ్రహం. ఇంద్రుడు ఎవనికి మారకుడో అతడు, అనగా ఇంద్రునిచేత చంపబడేవాడు, అని అర్థం. బహువ్రీహి సమాసంలో మొదటి పదం ఉదాత్తంగా ఉంటుంది, రెండవపదం ఆనుదాత్తం. షష్ఠీ తత్పురుష అయితే “ఇన్ద్రస్య శత్రుః" అని విగ్రహవాక్యం; “ఇంద్రునకు మారకుడు" అని అర్థం. అర్థం పూర్తిగా మారిపోయింది. ఈ సమాసంలో రెండవపదం ఉదాత్తం అవుతుంది. ఈ విధంగా స్వర భేదాన్ని పట్టి అర్థం మారడం వేదంలోనే ఉంది, కావ్యాలలో లేదు. వృ. ఆదిగ్రహణాత్ గాథ. ఏద్దహమే త్తతణిఆ ఏద్దహమే తేహీం అచ్ఛివ త్తేహిం, ఏద్దహి మే త్తావతా ఏద్దహమే త్తేహిం దిఅఏహిం. "ఏతావన్మాత్ర స్తనికా ఏతావన్మా తాభ్యామ పత్రాభ్యామ్, ఏతావన్మాత్రావస్థా ఏతావన్మాత్రై ర్దివ సై" వృ. ఇత్యాదావభినయాదయః- 11 వ్యా. పై భర్తృహరికారికలో “స్వరాదయః” అని 'ఆది' పదం ప్రయో గించడంచేత అభినయం మొదలైనవాటిని గ్రహించాలి. ఉదాహరణకి - ఒక దూతి నాయకునకు నాయిక విరహావస్థను గూర్చి చెపుతూన్న గాథ "ఇంతింత స్తనాలు కలదీ, ఇంతింత నేత్రదళాలతో కూడినదీ, అయిన ఆమె ఇన్ని రోజులలో ఇలాంటి అవస్థ కలది ఆయింది." వి. ఇక్కడ “ఇంతింత"అని అంటూ చేతులతో స్తనాదుల పరిమాణాదుల్ని<noinclude><references/></noinclude> cqv11kh8ihdiwsdz6bi60f4jl0kyvsa 104 224454 579385 2026-09-18T12:20:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 67 చూపుతూ మాటలాడడంలో అభినయాన్ని పట్టి ఇక్కడ ప్రయోగించిన “ఏతా వత్” శబ్దానికి అర్థం తెలుసుకోవాలి. “అభినయాదయః”అని “ఆది” పదం ప్రయోగించడంచేత ఆపదేశాన్ని గ్రహి...' 579385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 67 చూపుతూ మాటలాడడంలో అభినయాన్ని పట్టి ఇక్కడ ప్రయోగించిన “ఏతా వత్” శబ్దానికి అర్థం తెలుసుకోవాలి. “అభినయాదయః”అని “ఆది” పదం ప్రయోగించడంచేత ఆపదేశాన్ని గ్రహించాలి. వక్షస్థలంమీద (గుండెమీద చేయి వేసి చూపడం ద్వారా మనోగతాలి ప్రాయాన్ని సూచించడం ఆపదేశం. “ఇతః స దైత్యః ప్రాప్తశ్రీర్నేత ఏవార్హతి క్షయమ్, విషవృక్షోఒపి సంవర్ధ్య స్వయం చేత్తుమసాంప్రతమ్ .” అనే కుమారసంభవంలో బ్రహ్మదేవుడు అంటూన్న మాటలలో "ఇతః" (ఇక్కడినుండి) అని అంటూ గుండెమీద చేయి వేసి చెప్పడంచేత "నానుండి"అనే అర్థం వస్తుంది.“నానుండి ఐశ్వర్యం పొందిన ఆ తారకాసురుణ్ణి నేనే నశింపచేయడం యుక్తం కాదు. విషవృక్షమే అయినా తనచేతులతో నాటినదానిని తానే నరికి వేయడం యు క్తంకాదు" అని దీని అర్థం. వృ. ఇతం సంయోగాది భిరర్ణాన్తరా భిధాయకత్వే నివారితే ఒప్య నేకార్థస్య శబ్దస్య యత్ క్వచిదఠానర ప్రతిపాదనం తత్ర నాభిధా; నియ ·మనాత్తస్యాః. న చ లక్షణా, ముఖ్యార్థబాధాద్యభావాత్. ఆపి త్వజ్ఞానం వ్యంజనమేవ వ్యాపారః. యథా- శ్లో. భద్రాత్మనో దురధిరోహతనోర్విశాల వంశోన్న తేః కృతశిలీముఖసంగ్రహస్య, యస్యానుపప్లుతగతేః పరవారణస్య దానామ్బు సేకసుభగః సతతం కరో భూత్. 12 వ్యా. ఇతమితి. ఈవిధంగా సంయోగాదులు అనేకార్థశబ్దానికి ఉన్న అనే కార్థాలను బోధించే శ క్తిని నివారించినా కూడ కొన్ని చోట్ల మరొక అర్థం కూడా ప్రతిపాదించబడుతున్నది అంటే దానికి కారణం అభిధ కాదు. ఎందుచేత ననగా ఆ అభిధ ఒక్క అర్ధాన్ని మాత్రమే బోధించడానికి నియమితం అయిపోయింది. లక్షణ కూడా కాదు; ఎందుచేత ననగా ముఖ్యార్థబాధాదులు లేవు. ఇంక వ్యంజన వ్యాపార మే ఆ పదం ఆ రెండవ అర్థాన్ని ప్రతిపాదించే టట్లు చేస్తున్నది.<noinclude><references/></noinclude> 7wce9km1dfek3kd17b86fgogfbvhl1p 104 224455 579386 2026-09-18T12:20:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '68 వ్యా. ఎట్లనగా— కావ్యప్రకాశ' భద్రాత్మనః ఇతి. ఇక్కడ రాజవర్ణనం ప్రకృతం. ప్రకృతమైన ఈ రాజ వర్ణనం విన్న పిమ్మట ఇక్కడ ఉపయోగించిన శబ్దాలు నానార్థాలు ఆపడంచేత రాజరూపార్థంతో పాటు గ...' 579386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>68 వ్యా. ఎట్లనగా— కావ్యప్రకాశ' భద్రాత్మనః ఇతి. ఇక్కడ రాజవర్ణనం ప్రకృతం. ప్రకృతమైన ఈ రాజ వర్ణనం విన్న పిమ్మట ఇక్కడ ఉపయోగించిన శబ్దాలు నానార్థాలు ఆపడంచేత రాజరూపార్థంతో పాటు గజరూపార్థం కూడా బుద్ధిగోచరం అవుతున్నది. రాజ పక్షంలో అర్థం. భద్రాత్మనః = శోభనమైన స్వరూపం లేదా అంతఃకరణం కల వాడు, దురధిరోహతనోః ఆక్రమించడానికి శక్యం కాని శరీరం కలవాడు, విశాలవంశోన్న తేః = గొప్ప వంశోన్నతి కలవాడు, కృతశిలీముఖ సంగ్రహస్య = చేయబడిన బాణసంగ్రహము కలవాడు బాణాద్యాయుధాలను సమకూర్చుకొన్న వాడు లేదా బాణప్రయోగకౌశలం సంపాదించుకొన్నవాడు), అనుపప్లుతగతేః : చెడ గొట్టబడని మర్యాద కలవాడు, పరవారణస్య = శత్రువులను నివారించేవాడు అయిన, యస్య = ఏ రాజుయొక్క, కరః హస్తము, సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ, దానామ్బు సేక సుభగః - దానోదకంతో తడవడంచేత సుందరముగా, అభూత్ ఆయెనో (ఉండెనో). = గజవక్షంలో అర్థం- భద్రాత్మనః - గజజాతులలో ఒకటైన భద్రజాతికి చెందినది, దురధిరోహతనోః = ఎక్కడానికి శక్యం కాని దేహం కలదీ, విశాల వంశోన్న తేః = విశాల మైన వెన్నెముక యొక్క ఉన్నతి గలదీ, కృతశిలీముఖ సంగ్రహస్య = చేయబడిన తుమ్మెదల సంగ్రహణము గలది, అనుపప్లుత గతేః = = తొందరా తొట్రుపాటు లేని నడక గలదీ అయిన, యస్య = ఏ, పరవారణస్య = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగుయొక్క, కరః తొండము సతతమ్= ఎల్లప్పుడూ, దానామ్బు సేకసుభగః = దానోదకముతో తడవడంచేత అందముగా, అభూత్ ఉండెనో. వి. ఈ శ్లోకంలో వాచ్యార్థం రాజు. వ్యంగ్యార్థం గజం, అనేకార్థాలు ఉన్న 'భద్రాత్మనః' ఇత్యాదిశబ్దాల అభిధ రాజరూపాఠాన్ని చెప్పడానికి నియంత్రితం అయిపోయినా సహృదయులకు వాళ్ళ ప్రతిభాసామర్థ్యంచేత రెండవ అర్థం కూడా స్ఫురిస్తూన్నది. ద్వితీయార్థజ్ఞానం వ్యంజనావ్యాపారంచేతనే కలుగుతుంది అని భావం. ఆ రెండవ అర్థం స్ఫురించాలనే అభిప్రాయం (తాత్పర్యం) రచయితకి ఉంది. అందుచేతనే రెండర్థాలకీ సరిపడే పదాలను ఏరికొని ప్రయోగించాడు. అయినా<noinclude><references/></noinclude> 54jiqy024pjnov1qlzsrbi8bxwymp74 104 224456 579387 2026-09-18T12:20:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాసం 69 99 అతని తాత్పర్యం ఇది అని గ్రహించడానికి ఏ ప్రమాణమూ లేకపోవడంచేత -ద్వితీయార్థం వ్యంజనచేతనే బోధింపబడుతున్నది అని అంగీకరించాలి. ఈ శ్లోకంలో వాచ్యుడైన రాజుకి వ...' 579387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాసం 69 99 అతని తాత్పర్యం ఇది అని గ్రహించడానికి ఏ ప్రమాణమూ లేకపోవడంచేత -ద్వితీయార్థం వ్యంజనచేతనే బోధింపబడుతున్నది అని అంగీకరించాలి. ఈ శ్లోకంలో వాచ్యుడైన రాజుకి వ్యంగ్యం అయిన గజానికి ఉపమానోప మేయభావం (ఈ రాజు ఏనుగువంటివాడు అని) గమ్యమానం అవుతూన్నది. ఇది కూడా వ్యంజనచేతనే గమ్యం అవుతున్నది. అయితే ఇక్కడ ద్వితీయార్థం కూడా అభిధచేతనే బోధించబడుతుంది; రాజగజాల ఉపమేయోపమానభావం మాత్రమే వ్యంజనాగమ్యం అని రసగంగాధ రంలో పండితరాయలు సయుక్తకంగా ప్రతిపాదించాడు. ఉపమానోపమేయభావం వ్యంగ్యం అనడంలో మాత్రం ఆయనకు విప్రతిపత్తి లేదు. అతివిస్తృతం అయిన ఆ చర్చ ఆగ్రంథంలోనే జిజ్ఞాసువులు చూడవచ్చు. కా. తద్యుక్తో వ్యఙ్ఞకః శబ్దః. వృ. తద్యుక్తః వ్యజ్ఞానయు క్తః. కా. యత్సోఒర్దాన్తరయు తథా, అర్థోఒపి వ్యజ్జక స్తత్ర సహకారితయా మతః. 20 'నృ. తథేతి వ్యక్తీకః. ఇతి కావ్యప్రకాశే శబ్దార్థస్వరూపనిర్ణయో నామ ద్వితీయ ఉల్లాసః : ఆ వ్యా, తద్యుక్త ఇతి. తద్యుర్తః = ఆ వ్యంజనతో కూడిన, శబ్దః = శబ్దము, వ్యజ్ఞకః = వ్యంజకము. శబ్దః=శబ్దము, "తద్యుక్తః అనగా ప్యంజనవ్యాపారముతో కూడినది అని అర్థం" సః= ===== యదితి. యత్ = ఏకారణమువలన, సః ఆ శబ్దము, అర్థాన్తరయుక్ ప్రకృతమైన తన శక్యార్థం యొక్క వ్యవధానంతో కూడినదై, తథావ్యంజకముగా ఉన్నదో, అందువలన, తత్ర కావ్యంలో, సహకారితయా సహకారిగా ఉండ డంచేత, అర్థః ఆపి అర్థం కూడ, వ్యజ్ఞకఃవ్యంజకం అని, మతః - అంగీక రించబడినది. =<noinclude><references/></noinclude> t04xgm8f0kmmo1ue3njdmu81b0z16lb 104 224457 579388 2026-09-18T12:20:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 అర్థం. కావ్యప్రకాశ “తథేతి వ్యక్తీకః” అనే కారికాంశంలో ఉన్న 'తథా శబ్దానికి వ్యంజరం అని వి. ఒక శబ్దం ముందుగా తన శక్యార్థాన్ని బోధించి తరవాత వ్యంగ్యా ర్థాన్ని బోధిస్తుంది. అం...' 579388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>70 అర్థం. కావ్యప్రకాశ “తథేతి వ్యక్తీకః” అనే కారికాంశంలో ఉన్న 'తథా శబ్దానికి వ్యంజరం అని వి. ఒక శబ్దం ముందుగా తన శక్యార్థాన్ని బోధించి తరవాత వ్యంగ్యా ర్థాన్ని బోధిస్తుంది. అందుచేత శబ్దానికి వ్యంగ్యార్థానికి మధ్య వాచ్యార్థం ఉంటుంది. వ్యంగ్యార్థం తెలియడానికి ముందు వాచ్యార్థం తెలియాలి. అందుచేత వ్యంగ్యార్థ జ్ఞానానికి వాచ్యార్థజ్ఞానం సహకారికారణం. (ప్రధానకారణం శబ్దం). ఈ విధంగా శబ్దవ్యంగ్యార్థాల మధ్య ఉండి వ్యంగ్యార్థానికి సహకారి అయిన వాచ్యార్థం కూడా వ్యంజకం అని అంటారు అని భావం. 'భద్రాత్మనః ' ఇత్యాది శ్లోకంలో ఉన్న కొన్ని పదాలు మార్చి వాటి పర్యాయపదాలు వాడినట్లయితే ఆ రెండవ అర్థం. వ్యంగ్యం కాదు. మార్చడానికి వీలులేకపోవడానికి 'పరివృత్త్యసహత్వం' అని పేరు. శబ్దాలు పరివృత్త్యసహాలైనప్పుడు ఆ ధ్వనిని (వ్యంగ్యాన్ని) శబ్దమూలకం అంటారు. 'బాలానందిని' అను కావ్యప్రకాశాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో ద్వితీయోల్లాసం సమాప్తం.<noinclude><references/></noinclude> e3ervla0p0z2f2qpfufohsvcuymyh63 104 224458 579389 2026-09-18T12:20:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నామ్. అథ తృతీయ ఉల్లాసః కా- అర్థాః ప్రోక్తాః పురా తేషామ్. వృ. అర్థాః వాచ్యలక్ష్యవద్ద్యాః, తేషాం వాచకలాక్షణిక వ్యఱ్ఱుకా రా. అర్థవ్యక్షైకతోచ్యతే. వృ. కిదృశీత్యాహ వ్యా. అర్థా ఇత...' 579389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నామ్. అథ తృతీయ ఉల్లాసః కా- అర్థాః ప్రోక్తాః పురా తేషామ్. వృ. అర్థాః వాచ్యలక్ష్యవద్ద్యాః, తేషాం వాచకలాక్షణిక వ్యఱ్ఱుకా రా. అర్థవ్యక్షైకతోచ్యతే. వృ. కిదృశీత్యాహ వ్యా. అర్థా ఇతి. పురా వెనుక, తేషామ్ వాచక . లాక్షణిక వ్యంజక = శబ్దాలయొక్క, అర్థాః = చాచ్యలక్ష్య వ్యంగ్యరూపాలైన అర్థాలు, ప్రోక్తాః = చెప్ప బడినవి. కారికాంశంలో ఉన్న 'అర్ధ' అనేదానికి వాచ్యలక్ష్యవ్యంగ్యార్థాలు అనీ, 'తేషామ్'అనేదానికి 'వాచక లాక్షణిక ప్యంజక పదాల యొక్క ' అనీ అర్థాలు. అర్థవ్యస్థీకతా ఆ వాచ్యలక్ష్యవ్యంగ్యార్థాల అర్థవ్యంజకత్వం, ఉచ్యతే చెప్పబడుతున్నది. “అది ఏ విధంగా ఉంటుంది ? అనేదానికి సమాధానం చెపుతున్నాడు”. కా. వకృబోద్దవ్యకాకూనాం వాక్యవాచ్యాన్యసంనిధేః, 21 ప్రస్తావదేశకాలాదేర్వైశిష్ట్యాత్ ప్రతిభాజుషామ్, యోఒర్థస్యాన్యార్థధీ హేతుర్వ్యాపారో వ్య క్తిరేవసా. వృ. బోద్దవ్యః ప్రతిపాద్యః. కాకుర్ధ్వనేద్వికారః ప్రస్తావః ప్రక రణమ్.అర్థస్య వాచ్యలక్ష్యవ్యఙ్గ్యత్మనః. క్రమేణోదాహరణాని... వ్యా. వక్త్రతి:- పక్షృబోద్దవ్యకాకూనామ్ మాటలాడేవానియొక్క, ఎవ ====<noinclude><references/></noinclude> 2b4jifa8j2r1i88s8b4b72so7fxnw1t 104 224459 579390 2026-09-18T12:21:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 కావ్యప్రకాశ వి. తన ప్రియుడితో రమించి వచ్చిన సఖురాలితో చతురనాయిక అంటూన్న మాట లివి. ఆ మాటలు వినే దూతి స్వభావం తెలియడం చేత ఈ మాటల అంతరార్ధం “నీ శరీరరంలో కనబడే ఈ శ్రమాదులకన్న...' 579390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 కావ్యప్రకాశ వి. తన ప్రియుడితో రమించి వచ్చిన సఖురాలితో చతురనాయిక అంటూన్న మాట లివి. ఆ మాటలు వినే దూతి స్వభావం తెలియడం చేత ఈ మాటల అంతరార్ధం “నీ శరీరరంలో కనబడే ఈ శ్రమాదులకన్నింటికీ కారణం. నాప్రియునితో రమించడమే" అని తెలుస్తుంది. ఇది బోద్దవ్యవైశిష్ట్యంచేత వాచ్యార్థ గతవ్యంజకత్వానికి ఉదాహరణం. శ్లో॥ తథాభూతాం దృష్ట్వా నృపసదసి పాఞ్చలత సియాం వనే వ్యాధైః సార్ధం సుచిరముషితం వల్కలధరైః, విరాటస్యావా సే స్థితమనుచితారమ్భనిధృతం గురుః భేదం ఖిన్నే మయి భజతి నాద్యాపి కురుషు. 15 వృ. ఆత్ర మయి న యోగ్యః భేదః కురుషు తు యోగ్యః ఇతి. కాక్వా ప్రకాశ్యతే. న చ వాచ్యసిద్ధ్యఙ్గమత్ర కాకురితి గుణీభూతవ్యజ్య త్వం శజ్క్యమ్: ప్రశ్నమాత్రేణాపి కాకోర్విశ్రానే ః. వ్యా. కాకువైశిష్ట్యంవల్ల వాచ్యానికి ఉన్న వ్యంజరత్వానికి (బాచ్యం వ్యంజకం. అవడానికి) ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వేణీసంహారం ప్రథమాంకంలో కౌరవు లతో యుద్ధం చేయడానికి యుధిష్ఠిరుడు తగు ప్రయత్నం చేయడంలేదని అతని విషయంలో భీముడు నిందావాక్యాలు పలికినప్పుడు సహదేవుడు. "ఇట్లు అనవద్దు; తెలిస్తే అన్నగారికి భేదం కలుగుతుంది" అని అంటాడు. అప్పుడు భీముడు సాధి క్షేపంగా అన్న మాటలివి. తథా ఇతి:- “రాజసభలో అట్టి పరిస్థితిలో ఉన్న ద్రౌపదిని చూచి, నార బట్టలు కట్టుకొని చాలకాలం ఆటవికులతో కలిసి అరణ్యంలో మనం నివసించడం. చూచీ, చేయకూడని పనులు చేస్తూ రహస్యంగా విరాటుని కొలువులో ఉండడాన్ని జైన నా విషయంలో అన్న భేదం పొందుతాడా! ఇప్పటికీ కౌరవుల చూచీ భిన్నుడైన విషయంలో భేదం (కోపం) పొందడూ!" ఆత్రేతి. ఇక్కడ కాకుస్వరం నా విషయంలో బాధపడడం యుక్తం కాదు;- బాధపడితే కోపం వస్తే) కౌరవుల విషయంలో బాధపడడం యుక్తం అన్న<noinclude><references/></noinclude> h4eydjvxqk25w5p2eyhlwh06jeq6uqc 104 224460 579391 2026-09-18T12:21:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయోల్లాసం 75 అర్థాన్ని వ్యంజింపచేస్తూన్నది. ఇక్కడ కాకువు వాచ్యసిద్ధ్యంగం కాబట్టి గుణి భూతవ్యంగ్యం కదా అని శంకించకూడదు. కాకువుకు ప్రశ్నమాత్రమే అర్థం చెప్పుకొన్నా సరి...' 579391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయోల్లాసం 75 అర్థాన్ని వ్యంజింపచేస్తూన్నది. ఇక్కడ కాకువు వాచ్యసిద్ధ్యంగం కాబట్టి గుణి భూతవ్యంగ్యం కదా అని శంకించకూడదు. కాకువుకు ప్రశ్నమాత్రమే అర్థం చెప్పుకొన్నా సరిపోతుంది కదా!" వి. పై శ్లోకంలో 'కురుషు స' అన్నప్పుడు 'న' మీద కాకు స్వరం. మొత్తం. వాల్గవపాదంమీదనే కాకుస్వరం అని కూడా చెప్పవచ్చును. దీనివల్ల పైన చెప్పి నట్లు వ్యంగ్యార్థం గమ్యం అవుతున్నది. ఒక శంకకు సమాధానం చెపుతున్నాడు. వ్యంగ్యార్థం ప్రధానంగా ఉన్న ప్పుడే అది వ్యంగ్యం లేదా ధ్వని అని అనాలి; అది అప్రధానం అయితే గుణీ భూతప్యంగ్యం అవుతుంది. ఒక వాక్యంవల్ల తెలిసే వాచ్యార్థం అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది. వ్యంగ్యార్థం కూడా తెలిసిన తర్వాతనే దాని అర్థం పూర్ణం అవుతుంది. అలాంటి వ్యంగ్యానికి 'వాచ్యసిద్ధ్య వ్యంగ్యం' అని పేరు. వాచ్యార్థం పూర్తి కావ డానికి ఉపయోగించేది అవడంచేత దానికి ఆంగమైన వ్యంగ్యం అని అర్థం. ఇది. గౌణవ్యంగ్యాలలో ఒకటి అని పంచమోల్లాసంలో చెప్పబోతాడు. ఇక్కడ “నా విషయంలో భేదం పొందుతున్నాడు; కౌరవుల విషయంలో పొందడంలేదు” అన్న వాచ్యార్థం తావన్మాత్రంగానే గ్రహిస్తే సహదేవుడు అన్నదానికి సమాధానంగా సరిపోదు. అందుచేత ఆ అర్థం సరిపోవడానికి కాకువువల్ల వచ్చిన వ్యంగ్యార్థం అవసర మౌతున్నది. అందుచేత ఇది వాచ్యసిద్ధంగవ్యంగ్యమే అవుతుంది కాని 'ధ్వని' కాదు కదా అని ప్రశ్న. సమాధానం ఏమనగా- పైన చూపిన వ్యంగ్యార్థం వరకూ వెళ్ళకుండా కారువుకు కేవలం ప్రశ్నార్థం చెపితే కూడా వాచ్యార్థం పూర్ణం అవుతుంది. అందుచేత వ్యంగ్యార్థం వాచ్యాంగం కాదు కాబట్టి ఇది గుణీభూతవ్యంగ్యం కాదు; ధ్వనియే. గాథ. తఇఅ మహ గండస్థలణిమి అం దిట్టిం ణ ణేసి ఆణ్ణత్తో, ఏఱ్ఱం సచ్చేఅ అహం తేఅ కవాలా ణ సా దిట్టీ. “తదా మమ గణ్ణస్థలనిమగ్నాం దృష్టిం నా నైషీరన్యత్ర ఇదానీం నైవాహం తౌ చ కపోతా న చ సా దృష్టిః" వృ. అత్ర మత్సభీం కపోలప్రతిబిమ్భితాం పశ్యత దృష్టిరన్యై<noinclude><references/></noinclude> mi7ypo6wqnbcq24qgbc559wk7r95ceu 104 224461 579392 2026-09-18T12:21:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '76 కావ్యప్రకాశ వాభూత్, చలితాయాం తు తస్యామన్యైవ జాతేత్యహో ప్రచ్ఛన్న కాము కత్వం తే ఇతి వ్యజ్యతే. వ్యా. వాక్యవైశిష్ట్యంవల్ల (పలికిన మాటలలోని విశేషాన్ని పట్టి) వాచ్యం వ్యజకం అవ...' 579392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>76 కావ్యప్రకాశ వాభూత్, చలితాయాం తు తస్యామన్యైవ జాతేత్యహో ప్రచ్ఛన్న కాము కత్వం తే ఇతి వ్యజ్యతే. వ్యా. వాక్యవైశిష్ట్యంవల్ల (పలికిన మాటలలోని విశేషాన్ని పట్టి) వాచ్యం వ్యజకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. తఇఆ ఇతి. నాయిక ప్రక్కనే కూర్చుని ఉన్న ఒక ప్రియతమురాల్ని చూడాలని ఉన్నా నాయికకు భయపడి అలా చేయలేక ఆ నాయిక చెక్కిళ్ళమీద ప్రతిబింబించిన ఆ ప్రియతము ఆ రాలిని చూడడడంకోసం వాటివైపు కొంతసేపు తదేకదృష్టితో చూచి ప్రియతము రాలు అక్కడినుంచి వెళ్ళిపోగానే ఆ దృష్టిని మార్చిన నాయకుడితో అంటూన్న సోపాలంభవాక్యం ఇది. నాయిక తఇఆ ఇతి:- "అప్పుడు నా చెక్కిళ్ళమీద మునిగిపోయిన చూపును మరొక వైపుకు త్రిప్పలేదు. ఇప్పుడు కూడ నేను అదే మనిషిని, అవే చెక్కిళ్ళు, అయితే నీ చూపు మాత్రం అదే విధంగా లేదు”. ఆత్రేలి- “ఇక్కడ "నా చెక్కిళ్ళమీద ప్రతిబింబించిన నా సఖురాలిని చూస్తూ ఉన్నంత సేపూ నీ చూపు మరోవిధంగానే ఉండినది. ఆమె కదిలి వెళ్ళిపో గానే నీ చూపు మారిపోయింది. ఆహా! నీ వెంతటి ప్రచ్చన్న రాముకుడవు!" అనే అర్థం వ్యంగ్యం అవుతున్నది”. వి. వ్యంగ్యార్థవ్యంజకాలైన వాక్యాలన్నింటిలోనూ వైశిష్ట్యం ఉండే ఉంటుంది. అందుచేత ఇక్కడ 'వాక్యవైశిష్ట్యం' అనగా వాక్యాంశాలైన కొన్ని పదాల వైశిష్ట్యం అని అర్థం చెప్పుకోవాలి. పై శ్లోకంలో తదా (తఇఆ) 'ఇదా నీమ్' (ఏణ్ణం) అనే పదాలవల్ల ఈ వ్యంగ్యార్థస్పూర్తి కలుగుతున్నది. శ్లో॥ ఉద్దేశో ఒయం సరసకదళీ శ్రేణిశోభాతిశాయీ 3 కుళోత్కర్షాఙ్కురితరమణీవిభ్రమో నర్మదాయాః. త కిం సురతసుహృదస్తన్వి తే వాన్తి వాతాః యేషామ’గ్రే సరతి కలితాకాణ్ణకోపో మనోభూః, వృ. అత్ర రతార్థం ప్రవిశతి వ్యఙ్గ్యమ్ 17 వ్యా, వాచ్యవైశిష్ట్యంవల్ల వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం<noinclude><references/></noinclude> tnneo9ybwa1ro0qu0i7f3u0c2nyp6ub 104 224462 579393 2026-09-18T12:21:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయోల్లాసం 77 చూపుతున్నాడు. అనేక విశేషణాలు ఉపయోగించడంచేత వాచ్యార్థానికి ఒక విధ మైన విశిష్టత లభిస్తుంది. అట్టి విశిష్టతచేత ఆ వాచ్యార్థం వ్యంగ్యార్ణవ్యంజకం. అవుతుంది. దా...' 579393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయోల్లాసం 77 చూపుతున్నాడు. అనేక విశేషణాలు ఉపయోగించడంచేత వాచ్యార్థానికి ఒక విధ మైన విశిష్టత లభిస్తుంది. అట్టి విశిష్టతచేత ఆ వాచ్యార్థం వ్యంగ్యార్ణవ్యంజకం. అవుతుంది. దానికి ఉదాహరణం- ఉద్దేశఇతి:- “ఎత్తైన ఈ నర్మదానదీతీర ప్రదేశం పచ్చగా నవసవలాడు తూన్న అరటిచెట్ల పంక్తులచేత చాలా శోభిస్తూన్నది. లతాగృహాల సౌందర్యాతి శయంచేత యువతులకు విభ్రమాన్ని (చిత్రవృత్తి స్థిరంగా లేకపోవడాన్ని) అంకు— రింపచేస్తూన్నది. ఓ! తన్వీ! ఇంకొక విశేషం ఏమిటనగా ఈ ప్రదేశంలో సుర తానికి స్నేహితులైన వాయువులు వీచుతున్నాయి. ఆ వాయువులు ముందు సమయం కాని సమయంలో కోపం వహించిన మన్మథుడు నడచి వస్తున్నాడు". అత్రేతి:- “ఇక్కడ సురతంకోసం లతాకుంజంలో ప్రవేశించు అని వ్యంగ్యం". వి. ఇక్కడ 'తన్వి' అనడంచేత మన్మథవేదన కలది' అని, ఉద్దేశ (ఎత్తైన ప్రదేశం) అనడంచేత 'క్రిందనడిచిపోయేవాళ్ళకు కనబడ'దనీ, 'సరస కదలీ' అనడంచేత 'చుట్టూ ఉన్న ఆకులచేత కప్పబడిన ఈ ప్రదేశం రహస్య ప్రదేశం' అనీ, 'కుణోత్కర్ష' ఇత్యాదికంచేత 'రతివైముఖ్యం తగదనీ 'మనోభూః అగ్రే సరతి' అనడంచేత 'కోపించిన మన్మథుడు ఏమి చేస్తాడో చెప్పజాలం' అనీ గమ్యం అవుతూ మొత్తం వాచ్యార్థంచేత రతార్థమై ఈ నికుంజంలో ప్రవేశించుము. అన్న అర్థం వ్యంగ్యం అవుతున్నది. త్యతే. ణోల్లేఇ అణోల్లమణా అత్తామం ఘరభరమ్మి సఅలమ్మి ఖణ మేత్త జఇ సంఝాఇ హోఇ ణ వ హోఇ వీసామో 18. “నుదత్యనార్ద్రమనాః శ్వశ్రూర్మాం గృహభరే సకలే, క్షణమాత్రం యది సంధ్యాయాం భవతి న వా భవతి విశ్రామః" వృ. అత్ర సంధ్యా సంకేతకాల ఇతి తటస్థం ప్రతి కయా చిద్ద్యో ఉదా వ్యా, అన్యసంనిధివై శిష్టంపల్ల వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవడానికి హరణం చూపుతున్నాడు. ఒక యువతి తటస్థుడు వలె (ఎమీ తెలియనివాడు.<noinclude><references/></noinclude> 5hrgo0mr3t55utyrnjk39pgyz635r9e 104 224463 579394 2026-09-18T12:22:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 కావ్యప్రకాశ వలె) ప్రక్కనే ఉన్న ఉపనాయకునికి, పెద్దవాళ్ళు దగ్గరగా ఉండడంచేత స్పష్టంగా చెప్పజాలక ఇరుగు పొరుగింటి ఆమెతో అత్తగారిని గూర్చి దూషిస్తు న్నట్లు మాటలాడుతూ సంకేతక...' 579394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 కావ్యప్రకాశ వలె) ప్రక్కనే ఉన్న ఉపనాయకునికి, పెద్దవాళ్ళు దగ్గరగా ఉండడంచేత స్పష్టంగా చెప్పజాలక ఇరుగు పొరుగింటి ఆమెతో అత్తగారిని గూర్చి దూషిస్తు న్నట్లు మాటలాడుతూ సంకేతకాలాన్ని కలుసుకోవడానికి తగిన సమయాన్ని) సూచిస్తున్నది. ణోల్లే ఇఇతి:. “మనస్సులో ఏ మాత్రము తడి లేని (జాలిలేని) అత్తగారు ఇంటి చాకిరి అంతా నా నెత్తిమీద పెట్టింది. సంధ్యాకాలానికైనా క్షణం తీరిక కలుగుతుందో కలుగదో" ఏ అత్రేతి:- ఇక్కడ ఒక్క స్త్రీ 'మనం కలవడానికి సంధ్యాసమయం అను కూలం' అని తటస్థుడైన (ఆమె ఏ వ్యక్తితో మాటలాడుతున్నదో ఆ వ్యక్తి కంటె భిన్నుడైన) ఉపనాయకుడికి సూచిస్తున్నది. ఇదే వ్యంగ్యార్థం. గా. సుచ్చిఇ సమాగమిస్సది తజ్ఞ ఏజీ అజ్జ పహరమేత్తే ణ ఏమేఅ కిత్తి చిట్టసీ తా సహి సజ్జను కరణిజ్జం. “శ్రూయతే సమాగమిష్యతి తవ ప్రియోఒద్య ప్రహరమాత్రే ఏవమేవ కిమితి తిష్ఠసి తత్ సఖి సజ్జయ కరణీయమ్” 19 తేణ వృ. అత్రోపపతిం ప్రతి అభిసర్తుం ప్రస్తుతా న యుక్త మితి “కయాచిన్ని వార్యతే. వ్యా. ప్రకరణ వైశిష్ట్యం (సందర్భం) వల్ల వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ఉపపతిదగ్గరికి వెళ్ళడంకోసం ప్రయాణం అవు తూన్న ఒక స్త్రీతో ఆమె భర్త కొద్దిసేపట్లో గ్రామాంతరంనుంచి రానున్నాడని విన్న ఆమె సఖురాలు, ప్రక్కనున్న వాళ్ళకి తెలియకుండా "ఉపపతివద్దకు వెళ్ల . వద్దు" అని సూచిస్తూ పలికిన మాటలు. నీ "జాము" ముసేపట్లో (మూడు గంటల కాలంలో) నీ భర్త రానున్నా డని విన్నాను. సఖురాలా! ఇలాగే కూర్చున్నా వేమి? వంట మొదలైన పను లన్నీ చేసుకో". అత్రేతి:- ఇక్కడ ఉపపతి దగ్గరికి వెడదాం అని ప్రయాణమైన ఒక స్త్రీని ఆమె సఖురాలు “ఇప్పుడు యుక్తం కాదు" అని సూచించి నివారిస్తూన్నది.<noinclude><references/></noinclude> jgetjmdnuzgw4g3slatb1p7opwlt8jw 104 224464 579395 2026-09-18T12:22:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయోల్లాసం 79 అవ. దేశ వైశిష్ట్యంవల్ల వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 ॥ అన్యత్ర యూయం కుసుమావచాయం కురుధ్వమత్రాస్మి కరోమి సఖ్యః, నాహం హి దూరం భ్రమితుం సు...' 579395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయోల్లాసం 79 అవ. దేశ వైశిష్ట్యంవల్ల వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 ॥ అన్యత్ర యూయం కుసుమావచాయం కురుధ్వమత్రాస్మి కరోమి సఖ్యః, నాహం హి దూరం భ్రమితుం సుర్థా ప్రసీదతాయం రచితోఒజ్జలిర్వః. 20 వృ. అత్ర వివిక్తోయం దేశ ఇతి ప్రచ్ఛన్న కాముక స్వయా భిసార్యతామ్ ఇతి ఆశ్వస్తాం ప్రతి కయాచిన్ని వేద్యతే. వి. సభీవేషం ధరించిన తన ఉపనాయకుణ్ణి తీసికొని వచ్చిన తన విశ్వాస పాత్రురాలైన సఖురాలిని చూచిన పిమ్మట నాయిక అంతవరకు తనతో కూడి పుష్పచయనం చేస్తూన్న సఖురాళ్ళతో అంటూన్న మాట లివి . అన్యత్రేతి - "సఖులారా! మీరందరూ పుష్పావచయనం మరొక చోట చెయ్యండి. నేను ఇక్కడనే ఉంటాను. నేను దూరం తిరగలేను. మీకు నమస్తారం చేస్తున్నాను.” అత్రేతి. "ఈ ప్రదేశం వివిక్తంగా ఉంది. ప్రచ్ఛన్న కాముకుణ్ణి ఇక్కడ ప్రవేశ పెట్టు" అని ఒక నాయిక తన విశ్వాస పాత్రురాలైన సఖితో అంటూన్నది.” వి. "మీరందరూ దూరంగా వెళ్ళి పువ్వులు కొయ్యండి" అనే వాచ్యార్థం మిగిలిన సఖురాళ్ళని ఉద్దేశించి చెప్పబడింది. ఈ వాచ్యార్థంచేత వ్యంగ్యం అయిన (పైన చూపిన) అర్థం విశ్వాసపాత్రురాలైన సఖిని ఉద్దేశించినది. ఇక్కడ జన రహిత మైన దేశ విశేషాన్ని నిర్దేశించడంచేత ఈ వ్యంగ్యార్థం వ్యంజితం అవుతున్నది. అవ. కాల వైశిష్ట్యంవల్ల వాచ్యం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపు చున్నాడు. గురుణపరవస పిఅ కిం భణామి తుఇ మందభాఇణీ అహకమ్, అజ్జ పవాసం వచ్చసి వచ్చ సఅం జేవ్వ సుణసి కరణిణ్ణమ్.<noinclude><references/></noinclude> 6rjn0dbbno29io1n9djd11eivpzzd14 104 224465 579396 2026-09-18T12:22:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 కావ్యప్రకాశ “గురుజనపరవశ ప్రియ కిం భణామి తవ మన్దభాగినీ అహమ్, అద్య ప్రవాసం వ్రజసి వ్రజ స్వయమేవ శ్రేష్యసి కరణీయమ్. వృ. అత్రాద్య మధుసమయే యది ప్రజసి తదాహం తాపత్ న భవామి; తవ తు న...' 579396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>80 కావ్యప్రకాశ “గురుజనపరవశ ప్రియ కిం భణామి తవ మన్దభాగినీ అహమ్, అద్య ప్రవాసం వ్రజసి వ్రజ స్వయమేవ శ్రేష్యసి కరణీయమ్. వృ. అత్రాద్య మధుసమయే యది ప్రజసి తదాహం తాపత్ న భవామి; తవ తు న జానామి గతిమ్ ఇతి వ్యజ్యతే. వ్యా, ప్రవాసానికి వెళ్ళడం కోసం ప్రయాణమైన నా పనితో నాయిక అంటూన్న మాటలు. . గురు అణఇతి - " పెద్దవాళ్ళ మాటలు కాదనలేని వాడా 1 ప్రియా 1 మంద భాగ్యవంతురాలనైన నేను ఏమి చెప్పను ! ఇప్పుడే ప్రవాసానికి వెళ్ళాలని ఉంటే వెళ్ళు. నేను ఏమి చేయనున్నానో నీవే వింటావు." అత్రేతి - "ఈ వసంతకాలంలో నీవు ప్రవాసానికి వెళ్ళేటట్లయితే నేను జీవించేది లేదు. నీకు ఏమౌతుందో తెలియదు" అని వ్యంగ్యం. వి. మధుమాసం అనే కాలాన్ని (అద్య అని) నిర్దేశించడంచేత ఇది కాల వైశిష్ట్యంవల్ల కలిగిన వ్యంజకత్వం. వృ. ఆదిగ్రహణాత్ చేష్టాదేః. తత్ర చేష్టాయా యథా- శ్లో. ద్వారోపా ననిరన్తరే మయి తయా సౌన్దర్యసారశ్రియా ప్రోల్లాస్యోరుయుగం పరస్పరసమాస క్తం సమాసాదితమ్. ఆనీతం పురతః శిరోంకుకమధఃక్షిప్తే చలే లోచనే వాచ స్తత్ర నివారితం ప్రసరణం సంకోచితే దోర్లతే. 22 వ్య. అత్ర చేష్టయా ప్రచ్ఛన్న కాన్తవిషయ ఆకూతవిశేషో ధ్వన్యతే. వ్యా. 'ప్రస్తావదేశకాలాదేః’అని (22వ కారికలో 'ఆది' పదం ప్రయో గించడం చేత చేష్టాదులను కూడా గ్రహించాలి. అనగా చేష్టాదుల వర్ణనంచేత కూడా వాచ్యార్థం వ్యంజకం అవుతుంది. చేష్ట వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ఇవి ఒక నాయకుడు తన మిత్రునితో అంటూన్న మాటలు-<noinclude><references/></noinclude> 0kr8tv543lc06a7folllxzsznd8jcbh 104 224466 579397 2026-09-18T12:22:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '81 తృతీయోల్లాసం ద్వారేతి "నేను ద్వారం దగ్గర చాలా సమీపంలో ఉన్నప్పుడు సౌందర్యం చేత శ్రేష్ఠమైన శోభ గల ఆమె ఊరుద్వయాన్ని విస్తరింపచేసి ఒకదానితో ఒకటి దగ్గరగా కలిపింది. తల ముసుగు...' 579397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>81 తృతీయోల్లాసం ద్వారేతి "నేను ద్వారం దగ్గర చాలా సమీపంలో ఉన్నప్పుడు సౌందర్యం చేత శ్రేష్ఠమైన శోభ గల ఆమె ఊరుద్వయాన్ని విస్తరింపచేసి ఒకదానితో ఒకటి దగ్గరగా కలిపింది. తల ముసుగు ముందుకు లాగింది. కళ్ళు క్రిందికి ప్రసరింప చేసింది, మాటలాడవద్దన్నట్లు సైగ చేసింది. బాహువులను దగ్గరగా చేర్చింది”. అత్రేతి-“ఇక,. డ చేష్ట చిత, ప్రచ్ఛన్న రూపంలో ఉన్న ప్రియుని విషయంలో నాయిక మనస్సులో ఉన్న భావవిశేషం ధ్వనింప వ్యంజింప) చేయబడుతున్నది." పి. ఊరుయుగంతో చేసిన చేష్ట ఉపరతిసూచకం. శిరోవస్త్రాన్ని ముందుకు లాగడంచేత రహస్యంగా రమ్మని సూచన. నేత్రాల కదలికచేత సూర్యాస్తమయం సంకేతకాలం అని సూచన. నోరు మూయడంచేత కోలాహలం లేని సమయంలో కోలాహలం చేయకుండా రమ్మని సూచన. బాహుసంయోజనంచేత నీకు ఆలింగ సం పారితోషికంగా ఇస్తా నని సూచన. వృ. నిరాకాజ్ఞప్రతిపత్తయే ప్రాప్తావసరతయా చ పునః పున రుద్రాప్రియతే. వస్త్రాదీనాం మిథః సంయోగే ద్వికాదిభేదేన, అనేన కమేణ లక్ష్యవ్యఙ్గ్య యోశ్చ వ్యక్తీకత్వముదాహార్యమ్. వ్యా. వక్తృవైశిష్ట్యం మొదలైన తొమ్మిది వ్యంజకత్వనిమిత్తాలు, ఆదిశబ్దం చేత గ్రహించబడిన చేష్ట అనే నిమిత్తం మొత్తం పది నిమిత్తాలకు పది ఉదాహర ణలు చూపబడ్డాయి. అయితే ఒకే శ్లోకంలో వక్తృ-బోద్ధవ్య - కాక్వాది వైశిష్ట్యాలు రెండుమూడు కలిసి ఉండడానికి అవకాశం ఉన్నది. ఉదాహరణకి - "అఇపి హులం" ఇత్యాది శ్లోకంలో 'పిహుల' రూపవాచ్య వైశిష్ట్యం, వక్తృవైశిష్ట్యం, బోద్ధవ్య వైశిష్ట్యం మూడూ ఉన్నాయి. అదే విధంగా 'గురుఅణపరవస' ఇత్యాదిశ్లోకంలో 'అద్య' అన్నప్పుడు కాకు వైశిష్ట్యం, 'గురుఅణ వరవస' అన్నప్పుడు వాచ్య వైశిష్ట్యం, వక్తృ - బోద్దవ్య - కాల వైశిష్ట్యాలూ కూడా ఉన్నాయి. ఈ విధంగా రెండు మూడు శ్లోకాలలోనే ఈ పది అంశాలకి ఉదాహరణలు చూపవచ్చును కదా; పదింటికీ పది శ్లోకాలు చూపడం ఎందుకు అని ప్రశ్నించుకొని సమాధానం చెపు తున్నాడు నిరాకాణేతి - చదువుకునేవారికి నిఃసంశయంగా ఈ విషయం మనస్సులో హత్తుకోవడానికి, తగిన సమయం వచ్చినప్పుడు చెప్పడం యుక్తం కదా (ప్రాప్తా 6)<noinclude><references/></noinclude> r429l85utybxv9d48lgwhm5gzslsezq 104 224467 579398 2026-09-18T12:22:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 కాస్యప్రకాశ వసరం) అనీ మాటిమాటికి ఉదాహరించబడుచున్నది”. “వక్తృవైశిష్ట్యాదులు రెండేసిగాని అంతకంటె అధికసంఖ్యలో కాని ఒక ఉదాహరణలో కలిస్తే ఆ భేదా లను పురస్కరించుకొని ఉదాహరణ...' 579398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 కాస్యప్రకాశ వసరం) అనీ మాటిమాటికి ఉదాహరించబడుచున్నది”. “వక్తృవైశిష్ట్యాదులు రెండేసిగాని అంతకంటె అధికసంఖ్యలో కాని ఒక ఉదాహరణలో కలిస్తే ఆ భేదా లను పురస్కరించుకొని ఉదాహరణలు చెప్పుకోవాలి. ఇదే పద్ధతిలో (వాచ్యార్థం విషయంలో చెప్పిన పద్ధతిలో) లక్ష్యార్థవ్యంగ్యార్థాల వ్యంజకత్వానికి ఉదాహర ణలు చూచుకోవాలి. వృ. ద్వికభేదే వక్తృబోద్దవ్యయోగే యథా గాథ. అత్తా ఏత్థ ణిమజ్జ ఏత్థ అహం అహఏ ఎలోపహి మా పహిఅ రత్తిఅంధల సేజ్జాఏ మహ ణిమిజ్జహీసి. 23 శ్వశ్రూరత్ర నిమజ్జతి అత్రాహం దివసకం ప్రలోకయ మా పఠిక రాత్ర్యన్ద శయ్యాయామాపయోర్ని మజ్ఞ్యసి. వ్యా. ద్వికేతి :- ద్విక భేదంలో (రెండు కలిసిన భేదంలో వర్మ-బోద్ద వ్యయోగంలో ఉదాహరణం ఎట్లనగా అత్తా ఇతి :- "రేచీకటితో బాధపడుతూన్న పాంథుడా! నా అత్త ఇక్కడ మునిగిపోతుంది (కదలకుండా పడి ఉంటుంది). నేను ఇక్కడ ఉంటాను. పగలే చూచుకో; మా పక్కలలో పడ్డావు కనక!." వి. రాత్రి తమ ఇంట ఆగడానికి వచ్చిన బాటసారితో ఒక కులట అంటున్న మాటలు ఇవి. “నా అత్తా నేనూ మాత్రమే ఉన్నాం. ఆమె అతివృద్ధు రాలు, మంచంమీదనుంచి లేవదు. ఇక్కడ నా మంచం; ఇక్కడికే రా” అనేది వ్యంగ్యార్థం. ఇక్కడ కులట వక్త్ర యువకుడైన పాంథుడు బోద్ధ ప్యుడు. ఈ ఇద్దరి వైశిష్ట్యం కలిసి ఉండడంచేత వాచ్యార్థం వ్యంజకం అయింది. ఆవ. 'అర్థవ్యస్థీకతోచ్యతే' (21వ కారిక) అని అర్థానికే వ్యంజకత్వం ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. శబ్దానికి కూడా వ్యంజకత్వం లేని పక్షంలో కావ్యాన్ని 'ధ్వనికావ్యం'అని చెప్పడం ఎలా కుదురుతుంది ? శబ్దార్థాలు రెండూ కలిస్తేనే కదా కావ్యం ? అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు. శబ్ద ప్రమాణ వేద్యోఒర్థో వ్యనక్త్యర్థాన్తరం యతః, అర్థస్య వ్యజ్ఞకత్వే తత్ శబ్దస్య సహకారితా. 23 3<noinclude><references/></noinclude> dcwfoeubnqpmc0cwviey1x6vyy8a40y 104 224468 579399 2026-09-18T12:23:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '“తృతీయోల్లాసం వృ. శబ్దేతి. న హి ప్రమాణాన్తరవేద్యో ర్థి వ్యజ్ఞకః. ఇతి కావ్యప్రకాశే అర్థవ్యజ్ఞకతానిర్ణయో నామ తృతీయ ఉల్లాసః. = 83 వ్యా, శబ్దేతి :- యతః = ఏకారణంవల్ల, శబ్దప్రమాణవేద్...' 579399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>“తృతీయోల్లాసం వృ. శబ్దేతి. న హి ప్రమాణాన్తరవేద్యో ర్థి వ్యజ్ఞకః. ఇతి కావ్యప్రకాశే అర్థవ్యజ్ఞకతానిర్ణయో నామ తృతీయ ఉల్లాసః. = 83 వ్యా, శబ్దేతి :- యతః = ఏకారణంవల్ల, శబ్దప్రమాణవేద్యః = శబ్దరూప మైన ప్రమాణంచేత తెలియదగిన, అర్థః = అర్థము, అర్థానరమ్ మరియొక అర్థమును, వ్యస క్తి=వ్యంజింపచేయుచున్నదో, తల్=ఆకారణమువలన, అర్థస్య = అర్థముయొక్క, వ్యజ్ఞకత్వే వ్యంజకత్వమునందు, శబ్దస్య = శబ్దముయొక్క, సహకారితా — సహకారిత్వము. నహితి :- శబ్దం తప్ప మరొక ప్రమాణంచేత తెలియబడే అర్థం వ్యంజ కంకాదు కదా ?" వి. ప్రధానములైన ప్రత్యక్ష అనుమాన- ఉపమాన శబ్దాలనే ప్రమాణా లలో శబ్దం ఒకటి. ఈ శబ్దప్రమాణంచేత గ్రహించబడిన అర్థమే మరొక అర్థాన్ని .వ్యంజింపచేయగలుగుతుంది గాని మరొక ప్రత్యక్షాది ప్రమాణంచేత గ్రహించబడిన అర్థం వ్యంజింపచేయజాలదు. అందుచేత అర్థం వ్యంజకం అని అన్నామం చే దాని వెనక శబ్దం ఉన్నదని చెప్పినట్లే. ఈ విధంగా అర్థవ్యంజకత్వస్థలాలలో శబ్దం సహకారిగా ఉంటుంది. అందుచేత వ్యంజకత్వం శబ్దార్ణోభయనిష్ఠమే కాబట్టి శబ్దారరూపకావ్యాన్ని 'ధ్వని' అనడం యుక్తమే. అయితే ఈ స్థలాలలో ఒకశబ్దం మార్చి అదే అర్థం గల మరొక శబ్దం ప్రయోగించినా అర్థం వ్యంజకం అవుతుంది కాబట్టి ఇక్కడ వ్యంజరత్వం అర్థగతం అని చెప్పడం జరిగింది. 'ప్రాధావ్యేన వ్యపదేశాః భవన్తి' అనే న్యాయంచేత ప్రధానమైన అర్థాన్ని పట్టి ఆ పేరు. 'బాలానందిని'అనే కావ్యప్రకాశాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో అర్థవ్యంజకత్వ నిర్ణయప్రతిపాదకం అయిన తృతీయోల్లాసం సమాప్తం.<noinclude><references/></noinclude> aykjve4d0ja3qs6x4laq76yr1jbmyh3 104 224469 579400 2026-09-18T12:23:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ చతుర్థః ఉల్లాసః వృ. యద్యపి శబ్దార్థయోర్నిర్ణయే కృతే దోషగుణాలజ్కరాణాం స్వరూపమభిధానీయం తథాపి ధర్మిణి ప్రదర్శితే ధర్మాణాం హేయో పాదేయతా జ్ఞాయతే ఇతి ప్రథమం కావ్యభేదానాహ...' 579400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ చతుర్థః ఉల్లాసః వృ. యద్యపి శబ్దార్థయోర్నిర్ణయే కృతే దోషగుణాలజ్కరాణాం స్వరూపమభిధానీయం తథాపి ధర్మిణి ప్రదర్శితే ధర్మాణాం హేయో పాదేయతా జ్ఞాయతే ఇతి ప్రథమం కావ్యభేదానాహ - కా. అవివక్షితవాచ్యో యస్తత్ర వాచ్యం భవేద్వనౌ, ఆర్థాన్డరే సంక్రమితమత్యన్తు వా తిరస్కృతమ్. వృ. లక్షణామూలగూఢవ్యఙ్గ్యప్రాధాన్యే సత్యేవ అవివక్షితం వాచ్యం యత్ర సః 'ధ్వనౌ' ఇత్యనువాదాత్ ధ్వనిరితి జ్ఞేయః. 24 వ్యా. యద్యపీత్యాది :- శబ్దార్థాల నిర్ణయం చేయబడిన పిమ్మట దోష గుణాలంకారాల స్వరూపమే చెప్పదగినది అనే మాట యుక్తమే అయినా ధర్మి ప్రదర్శించబడిన తరువాతనే ధర్మాల హేయత్వము, ఉపాదేయత్వమూ తెలియ బడుతుంది గాన ముందుగా కావ్యభేదాలను చెప్పుచున్నాడు. వి. 'శబ్దార్థే కావ్యమ్' అని కావ్యలక్షణం చెప్పిన తరవాత ఆ శబ్దార్థాల స్వరూపం నిర్ణయించబడింది. ఇంక లక్షణంలో చెప్పిన దోషాలు, గుణాలు, అలంకారాలు. వీటి స్వరూపం చెప్పడం న్యాయం అనే మాట నిజమే అయినా ధర్మి (ధర్మాలు కలది) అయిన కావ్యం యొ క్త స్వరూపం పూర్తిగా చెప్పిన తరువాతనే దానికి సంబంధించిన వని చెప్పే ధర్మాలలో వేటిని పరిత్యజించాలి, వేటిని స్వీకరించాలి అనే విషయం స్పష్టం అవుతుంది కాబట్టి ముందుగా కావ్యభేదాలను చెపుతున్నాడు అని భావం. అవ. లక్షణామూలకం అభిధామూలకం అని ధ్వనికావ్యం రెండు విధాలు. వీటిలో మొదటిదైన లక్షణామూలకానికి 'అవివక్షితవాచ్యం' అనీ అభిధామూలకా నికి వివక్షితాన్యపరవాచ్యం అనీ పేర్లు ముందుగా లక్షణామూలకధ్వనికావ్యానికి లక్షణం చెప్పి దాని విభేదాలు చూపుతున్నాడు. అవివక్షితేతి - అవివక్షితవాచ్యం<noinclude><references/></noinclude> 2uto3elq5z4nf40577t7m6v4vv20jtb 104 224470 579401 2026-09-18T12:23:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 85 _ చెప్పుటకు ఉద్దేశింపబడని, అనగా ఆనుపయుక్తమైన లేదా ఆన్వయమునకు :యోగ్యం కాని వాచ్యార్థం గల, యః = ఏ ధ్వని ఉన్నదో, తత్ర - ఆ, ధ్వనౌ= ధ్వనియందు (ఉత్తమకావ్యమునందు), వాచ్యమ్...' 579401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 85 _ చెప్పుటకు ఉద్దేశింపబడని, అనగా ఆనుపయుక్తమైన లేదా ఆన్వయమునకు :యోగ్యం కాని వాచ్యార్థం గల, యః = ఏ ధ్వని ఉన్నదో, తత్ర - ఆ, ధ్వనౌ= ధ్వనియందు (ఉత్తమకావ్యమునందు), వాచ్యమ్ = వాచ్యార్థము, అర్థానరే = వాచ్య 'లక్ష్యార్థాలకి సాధారణమైన అర్థమునందు, సంక్రమితమ్ – సంక్రమింపచేయబడిన దిగా గాని, అత్యన్తమ్ = మిక్కిలి, తిరస్కృతం వా_తిరస్కరించబడినది గాని, (విడపబడినది గాని) భవేత్ అగును. లక్షణేతి :- "లక్షణామూలమైన గూఢవ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పుడే దేనియందు వాచ్యం వివక్షితం కాదో అది, 'ధ్వనౌ' అని అనువదించడంచేత 'అది' అనగా ఆ ధ్వని అని అర్థం". వి. 'తత్ర ధ్వనౌ' (ఆ ధ్వనియందు) అని అనువదిస్తున్నాడు గాన 'యః' ఆనేదానికి 'ఏ ధ్వని' అని అర్థం అని భావం. లక్షణామూలకమైన గూఢవ్యంగ్యం ప్రధానంగా ఉన్న కావ్యానికి 'అవివక్షితవాచ్యధ్వని' అని పేరు. ఈ ధ్వనిలోని వాచ్యార్థం అనుపయుక్తం లేదా 'అన్వయాయోగ్యం. అందుచేతనే దీనికి ఆ పేరు, ఈ వాచ్యం మరొక అర్థంగానైనా మారిపోతుంది లేదా పూర్తిగా విడవబడుతుంది. అని కారిక భావం. వృ. తత్ర చ వాచ్యం క్వచిదనుపయుజ్యమానత్వాత్ అర్థాన్తరే పరిణమితమ్, యథా- త్వామస్మీ వచ్మి విదుషాం సమవాయోఒ త్ర తిష్ఠతి ఆత్మీయాం మతిమాస్థాయ స్థితిమత్ర విధేహి తత్, పృ. అత్ర పచనాది ఉపదేశాదిరూపతయా పరిణమతి. 23 వ్యా. తత్రేతి. ఆ అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలో, కొన్ని చోట్ల వాచ్యం ఉప యోగించకపోవడంచేత మరొక అర్థంగా పరిణమిస్తుంది (మార్పు చెందుతుంది). ఎట్లనగా. త్వామస్మీతి: విద్వత్సభకు వెడుతూన్న ఒకనితో ఆప్పుడు చెపుతూన్న మాట లివి. "నేను నీకు చెబుతున్నాను. ఇక్కడ విద్వాంసుల సముదాయం ఉంది. అందుచేత నీ బుద్ధిని అవలంబించి సావధానంగా మసలుకో". అత్రేతి- “ఇక్కడ వచనాదికం ఉపదేశాదిరూపంలో పరిణమించింది".<noinclude><references/></noinclude> i6ojcdz85ccwdgxf1x1nxl59u6anknn 104 224471 579402 2026-09-18T12:23:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '86 కావ్యప్రకాశ వి. 'ఆస్మి' అనగా నేను అని అర్థం. విభక్తిప్రతిరూపకావ్యయం. (విధ క్యతం వలె కనబడే ఆవ్యయం). వాక్యం చెప్పబోతూ మళ్ళీ 'వచ్మి' అని చెప్పడం. అనవసరం. ఆందుచేత 'వచ్మి' అనగా 'ఉపదేశ...' 579402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>86 కావ్యప్రకాశ వి. 'ఆస్మి' అనగా నేను అని అర్థం. విభక్తిప్రతిరూపకావ్యయం. (విధ క్యతం వలె కనబడే ఆవ్యయం). వాక్యం చెప్పబోతూ మళ్ళీ 'వచ్మి' అని చెప్పడం. అనవసరం. ఆందుచేత 'వచ్మి' అనగా 'ఉపదేశిస్తున్నాను' అని అర్థం. హిత సాధ నత్వం వ్యంగ్యం. 'విదుషామ్ ' అనేదానికి 'సర్వశాస్త్రవిశారదులు' అనీ 'ఆత్మీ యామ్' అనేదానికి 'శాస్త్రదృష్టిగల నీబుద్ధిని' అని అర్థాలు. మరొక విధంగా ప్రవ ర్తిస్తే పరిహాసాస్పదుడవు అవుతావు అని వ్యంగ్యం. ఈ విధంగా ఇక్కడ వాచ్యార్థం మరొక రూపంలో మారినది కాబట్టి అర్థాంతర సంక్రమితా వినక్షి తవాచ్యధ్వనికి ఉదాహరణం. యథా- వృ. క్వచిదనుపపద్యమాసతయా అత్యస్తం తిరస్కృతమ్. శ్లో॥ ఉపకృతం బహు తత్ర కిముచ్యతే సుజనతా ప్రథితా భవతా పరమ్, విదధదీదృశ మేవ సదా సఖే సుఖితమాస్స్వ తతః శరదాం శతమ్. వృ. ఏతదపకారిణం ప్రతి విపరీతలక్షణయా కశ్చిద్వక్తి · 24 వ్యా. క్వచిదితి. కొన్ని చోట్ల వాచ్యార్థం ఉపపన్నం (యుక్తం) కాక పోవడంచేత అత్యంతం(పూర్తిగా కప్పబడిపోతుంది (విడపబడుతుంది). ఎట్లనగా- “నువ్వు ఎంతో ఉపకారం చేశావు, చెప్పవలసినదేముంది? నువ్వు సర్వ విధాలా నీ మంచితనాన్ని చూపుకొన్నావు. స్నేహితుడా! ఇలాగే తీస్తూ నువ్వు వందలకొలది సంవత్సరాలు హాయిగా ఉండు". ఏతదితి ఒకడు ఈ మాటలు అపకారం చేసినవానితో విపరీతలక్షణతో అంటున్నాడు. వి. అపకారాలుచేసిన, మిత్రుడ నని చెప్పుకొనే ఒకనితో అన్న మాట లవడంచేత ఇక్కడ, విపరీతలక్షణచేత, 'ఉపకృతమ్' అన్నదానికి 'ఆవకృతమ్' ఆనీ, 'సుజనతా' అన్నదానికి 'దుర్జనుతా' అనీ, 'సఖే' అన్నదానికి 'శత్రో' అనీ<noinclude><references/></noinclude> qe667ljq6jzkkncbkfrak46oohvhwhd 104 224472 579403 2026-09-18T12:23:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 87 'సుఖితమ్' అన్న దానికి 'దుఃఖితమ్' అనీ ఆర్థాలు. అపకారాదుల ఆధిక్యం వ్యంగ్యం. ఈ విధంగా 'ఉపకృతం' ఇత్యాదులు వాచ్యార్థాలను పూర్తిగా విడిచి వేయడంచేత ఇది అత్యంతతిరస్...' 579403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 87 'సుఖితమ్' అన్న దానికి 'దుఃఖితమ్' అనీ ఆర్థాలు. అపకారాదుల ఆధిక్యం వ్యంగ్యం. ఈ విధంగా 'ఉపకృతం' ఇత్యాదులు వాచ్యార్థాలను పూర్తిగా విడిచి వేయడంచేత ఇది అత్యంతతిరస్కృతా విపక్షితవాచ్యధ్వనికి ఉదాహరణం. అప. అభిధామూలధ్వనికి లక్షణం చెపుతున్నాడు. కా. వివక్షితం చాస్యపరం వాచ్యం యత్రాపరస్తు సః . వృ. అస్యపరమ్, వ్యజ్ఞ్యనిష్ఠమ్. = వ్యా. వివక్షితమితి. యత్ర = ఎక్కడ, వాచ్యమ్ వాచ్యార్థము, వివక్షి తమ్ువివక్షితమో, చెప్పడానికి ఇష్టమైనదో, ఆన్యపరం చ = వ్యంగ్యార్థపరమో, అనగా ప్రధానంగా వ్యంగ్యార్థాన్ని బోధించడానికే ఉద్దేశించబడి తాను అప్రధా నంగా ఉంటుందో, సః - అది. అపరః - వివక్షతాన్యపరవాచ్యధ్వనిగా, ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది. అన్యేతి:- అస్యపరమ్ వ్యంగ్యనిష్ఠమైనది; ప్రధానంగా వ్యంగ్యార్థం బోధిం చడానికే ఈ వాచ్యార్థం ఉద్దిష్టం అవడడంచేత వ్యంగ్యార్థంలోనే విశ్రాంతమైనది అని అర్థం. అవి. ఈ విపతాన్యపర వాచ్యధ్వనిని విభజిస్తున్నాడు. వృ. ఏష చ కా. కోఒప్యలక్ష్యక్రమవ్యజ్యో లక్ష్యవ్యఙ్ఞ్యక్రమః పరః 25 వృ, అలక్ష్యేతి- న ఖలు విభావానుభావవ్యభిచారిణ ఏవ రసః; ఆపి తు రససైః ఇతి ఆస్తి క్రమః. స తు లాఘవాన్న లక్ష్యతే. వ్యా. ఏష ఇతి:- ఏషః చ = ఈ వివక్షి తాన్యపరవాచ్యధ్వని కూడ. రోఒపీతి. కః అపి=నిర్వచింపశక్యం కాని చమత్కారం కలిగించే ఒకటి, అలక్ష్య క్రమః = గుర్తించ శక్యం కాని క్రమం గల వ్యంగ్యము కలది. పరః = రెండవది, లక్ష్యక్రమవ్యఙ్గ్యః = లక్ష్యక్రమవ్యంగ్యము. స ఖల్వితిః- "విభావానుభావవ్యభిచారులే రసం కాదు; మరేమనగా రసం<noinclude><references/></noinclude> tbd0cm4odlojeadyz6hdn93pwxi0t26 104 224473 579404 2026-09-18T12:24:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 వాటిచేత (కలుగుతుంది) కాబట్టి క్రమం ఉంది. అయినా గుర్తించబడదు.” కావ్యప్రకాశ లాఘవంచేత వి. అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం, లక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం అని వివక్షతాన్యవరవాచ్య ధ్వని రెండు విధాల...' 579404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 వాటిచేత (కలుగుతుంది) కాబట్టి క్రమం ఉంది. అయినా గుర్తించబడదు.” కావ్యప్రకాశ లాఘవంచేత వి. అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం, లక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం అని వివక్షతాన్యవరవాచ్య ధ్వని రెండు విధాలు. రసాదులు అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం. విభావానుభావాదులు వాచ్యార్థాలు. ఆ వాచ్యార్థాలచేత రసాదులు వ్యంజింపచేయబడతాయి. అనగా విభా వాదివాచ్యార్థాలు వ్యంజకాలు, రసాదులు వ్యంగ్యాలు, ముందు అభి ధార క్తిచేత విభావాదివాచ్యార్థాల జ్ఞానం కలిగిన పిమ్మటనే వ్యంగ్యాలైన రసాదుల ప్రతీతి కలుగుతుంది. ఈ విధంగా ముందు వాచ్యార్థం తరువాత వ్యంగ్యార్థం అని ఆ రెండింటికీ క్రమం ఉంది. కాని వాచ్యార్థం తెలిసిన వెంటనే వ్యంగ్యార్థం స్పురించ డంచేత క్రమం లేకుండా రెండర్థాలూ ఒకే సమయంలో స్పురిస్తూన్నాయా అన్నట్లు ఉంటుంది. శతపత్రపత్ర శతభేదనన్యాయంచేత ఆ ఆ క్రమం గుర్తించ బడదు. అందుచేత ఇవి (రసాదులు) అసంక్ష్యక్రమాలు. నూరు తామరపూవు రేకులు ఒకదానిమీద ఒకటి చొప్పున దొంతరగా పేర్చి ఆ దొంతరను వాడియైన సూదితో గుచ్చినప్పుడు ఆ సూదీ ఒక్కమారుగా అన్ని రేకులనూ గుచ్చినట్లు 'కనబడుతుంది. వాస్తవంలో ఆ సూది మొదట మొదటిరేకునూ, తరవాత రెండవ రేకునూ, తరువాత మూడవ రేకునూ- ఈ విధంగా నూరు రేకులను చీలుస్తుంది. శీఘ్రతచేత క్రమం తెలియదు. ఇదే “శతపత్రపత్రశతభేదన్యాయం". వృ. తత్ర- కా. రసభావతదాభాసభావశాన్త్యాదిరక్రమః, భిన్నో రసాద్యలఙ్కారాదులజ్కార్యతయా స్థితః. 36 వృ. ఆదిగ్రహణాద్భావోదయభావసంధిభావశబలత్వాని ప్రధాన తయా యత్ర స్థితో రసాదిస్తత్రాలంకార్యః; యశోదాహరిష్యతే. అన్యత్ర ప్రధానే వాక్యార్థే యత్రాఙ్గభూతో రసాదిస్తత్ర గుణీభూతవ్యణ్యే రసప త్రేయఊర్జస్విసమాహితాదయో ఒలంకారాః తే చ గుణీభూతవ్యణ్యాభి ధానే ఉదాహరిష్యత్తే . వ్య. తత్ర ఆ ఆలక్ష్యక్ర మవ్యంగ్య- లక్ష్య క్రమవ్యంగ్యాలలో.<noinclude><references/></noinclude> lca8ur8ijcf3bd1mk1ye9xmu4ou7gh3 104 224474 579405 2026-09-18T12:24:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 89 ర నేతి:- రసాద్యలంకారాత్ -రసాద్యలం కారముకంటె, భిన్నః = వేరైన, రసభావతదాభాసభావశాన్త్యాదిః రసం, భావం, రసాభాస, భావాభాస, భావశాంతీ మొదలైనది, అలంకార్యతయా= అలంకరించదగినద...' 579405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 89 ర నేతి:- రసాద్యలంకారాత్ -రసాద్యలం కారముకంటె, భిన్నః = వేరైన, రసభావతదాభాసభావశాన్త్యాదిః రసం, భావం, రసాభాస, భావాభాస, భావశాంతీ మొదలైనది, అలంకార్యతయా= అలంకరించదగినదిగా, (యత్ర ఏ ధ్వని = ఏ యందు), స్థితః = ఉన్నదో ఆ ధ్వని, అక్రమః - అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యము. = ఆనీతి :- "'ఆది' అనడంచేత భావోదయ. భావసంధి-భావశబలత్వాలు గ్రహించబడతాయి. ఎక్కడ రసాదికం ప్రధానంగా ఉంటుందో అక్కడ అది ఉదాహరించబడనున్నట్లు, అలంకార్యం. వాక్యార్థం ప్రధానంగా ఉన్న ఏ ఇతర స్థలాలలో రసాదికం అంగం అవుతుందో అట్టి గుణీభూతవ్యంగ్యంలో రసవత్ ప్రేయస్ ఊర్జస్వి సమాహితాద్యలంకారాలు. అవి గుణిభూతధ్వనిని గూర్చి వివ రించేటప్పుడు ఉదాహరించబడగలవు". కారికలో 'శాన్యాది' అని 'ఆది' పదంచేత భావోదయాదుల్ని గ్రహించాలి. రసాదులు ఎక్కడ ప్రధానంగా ఉంటాయో అక్కడ ఆ రసాదులు అలంకార్యాలు. అనగా అలంకారాలు ఆ రసాదుల్నే అలంకరిస్తాయి. అలాంటి ప్రధానరసాలు అలంకారాలు కావు. ఎక్కడైతే వాక్యార్థం ప్రధానం అయి రసాదులు అంగంగా ఉంటాయో అలాంటి గుణీభూతవ్యంగ్యకావ్యంలో రసాదులు అలంకారాలు అవుతాయి. రసం అంగం అవుతే రసవదలంకారం. భావం అంగం అవుతే ప్రేయో లంకారం, రసాభాసం కాని, భావాభాసం కాని అంగం అవుతే ఊర్జస్వి అలంకారం. భావంతి అంగం అవుతే సమాహితాలంకారం. వృ. తత్ర రసస్వరూపమాహ -- కా. కారణాన్యథ కార్యాణి సహకారీణి యాని చ, రత్యాదేః స్థాయినో లోకే తాని చెన్నాట్యకావ్యయోః 27. విభావా అనుభావాశ్చ కథ్యన్తో వ్యభిచారిణః వ్యక్తః స తైర్విభావాద్యైః స్థాయీ భావో రసః స్మృతః 27 Q వ్యా. తత్రేతి :- ఆ రసభావాదులతో రసం లక్షణం చెపుతున్నాడు... కారణానీతి - లోకే = లోకంలో, రత్యాదేః - రతి మొదలైన, స్థాయినః =<noinclude><references/></noinclude> 904st1f5a2rlemuufkzl0oz8ayhr4l6 104 224475 579406 2026-09-18T12:24:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '90 చ = కావ్యప్రకా స్థాయిభావంయొక్క యాని, ఏ, కారణాని - కారణములు, ఆథ మరియు, కార్యాణి కార్యాలూ, సహకారీణి సహకారులు ఉన్నవో, తాని ఆవియే, నాట్యకావ్యయోః చేత్ = నాట్య రూపక) కావ్యములయందైతే,...' 579406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>90 చ = కావ్యప్రకా స్థాయిభావంయొక్క యాని, ఏ, కారణాని - కారణములు, ఆథ మరియు, కార్యాణి కార్యాలూ, సహకారీణి సహకారులు ఉన్నవో, తాని ఆవియే, నాట్యకావ్యయోః చేత్ = నాట్య రూపక) కావ్యములయందైతే, విభావాః = విభావాలు అనీ, అనుభావాః చ అనుభావాలు అనీ, వ్యధిచారణ = వ్యభిచారి భావా లని, కథ్య నే = చెప్పబడుచున్నవి. తైః = ఆ, నిభావాద్యైః = విభావాదుల. చేత, వ్యక్తః = వ్యంజింపచేయబడిన, స్థాయీ - స్థాయి అయిన, భావః = భావం, రసః= రసం అని, స్మృతః = చెప్పబడింది. లోకవ్యవహారంలో, ఒక నాయకుని మనస్సులో నాయికను చూడగానే 'రతి'(! పేమ)అనే భాపం పుట్టింది. లేదా నాయకుణ్ణి చూడగానే నాయిక మనస్సులో రతి పుట్టింది. నాయకుని మనస్సులో పుట్టిన రతికి నాయిక, నాయిక మనస్సులో పుట్టిన రతికి నాయకుడు కారణం. చంద్రోదయం, వివిక్తప్రదేశం మొదలైన వాటివల్ల ఆ రతి పుష్టి చెందుతుంది. అందుకు కారణం చంద్రోదయాదులు. ఈ విధంగా రతి పుట్టడానికి, అది పుష్టి చెందడానికీ ఇవి కారణాలు. లోకంలో కారణాలు అన్న వాటికే దృశ్యకావ్యాలలోను, శ్రవ్యకావ్యాలలోనూ విభావాలు అని పేరు. ఆలంబసవిభావం, ఉద్దీపనివిభావం అని విభావం రెండు విధాలు. కావ్యాదుల్లో వర్ణించిన నాయకుని మనస్సులో పుట్టిన రతికి కారణం నాయిక. ఆమె ఆ రతికి ఆలంబనవిభావం, నాయిక మనస్సులో పుట్టినదానికి నాయకుడు. ఆలంబనవిభావం, రతి పుష్టి చెందడానికి కారణాలైన చంద్రోదయాదులు ఉద్దీపనవి భావం. ఉద్దీపనం అనగా పుట్టినదానిని పుష్టం చేయడం అని అర్థం. హృదయంలో అణగి ఉన్న రత్యాదిస్థాయిభావాలను మేల్కొలిపి అస్వాదించ డానికి యోగ్యం అయినవాటినిగా చేసేవి కాబట్టి కారణాలకి విధానాలు అని పేరు. “విభావయన్తి= రత్యాదీః ఆస్వాదయోగ్యతాం, నయన్తి ఇతి విభావాః" అని విగ్రహం. మనస్సులో రతి జనించి కొంచెం పుష్టం కాగానే లోకంలో క్రికంటిచూపులు, ఆయా అవయవాల కదలిక, ఒకరకమైన సంభాషణ మొదలైనవి ప్రారంభం. అవుతాయి. అవి మనన్సులో పుట్టిన రతివల్ల జనించాయి గాన దాని కార్యాలు - వాటినే కావ్యాదులలో అనుభావాలు అంటారు. రత్యాదులు అనుభవంలోనికి వచ్చేటట్లు చేస్తాయి కాబట్టి వీటి కా పేరు. ఈ చేష్టాదులను చూడగానే ఆ వ్యక్తి కా<noinclude><references/></noinclude> t5e65b426x3ty31twhy4cjmgehje05l 104 224476 579407 2026-09-18T12:24:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం మనస్సులోని రతిని గూర్చి తెలుస్తుంది కదా ? "అనుభావయన్తి ఇతి అనుభావాః” ఆని విగ్రహవాక్యం. మనస్సులో పుట్టి ఆ యా చేష్టలకు కూడా కారణం అయిన రతి కొంత సేపు పూర్తిగా శ...' 579407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం మనస్సులోని రతిని గూర్చి తెలుస్తుంది కదా ? "అనుభావయన్తి ఇతి అనుభావాః” ఆని విగ్రహవాక్యం. మనస్సులో పుట్టి ఆ యా చేష్టలకు కూడా కారణం అయిన రతి కొంత సేపు పూర్తిగా శరీరంలో వ్యాపించడానికి లేదా ఆ యా కార్యాలను పుట్టించడానికి సహకారించే నిర్వేదం మొదలైన భావాలని లోకంలో సహకారులు అంటాం. వీటికే కావ్యాలలో వ్యభిచారులు అని పేరు. మనస్సులో పుట్టిన రతి అంతటా వ్యాపించేటట్లు; శరీరం అంతా దాని ప్రభావం కనబడేటట్లు చేయడానికి, దానివలన మరికొన్ని కార్యాలు పుట్టడానికి ఇవి ఉపకరిస్తాయి. రత్యాదుల్ని మాటిమాటికి వ్యంజింప చేస్తాయి. ఈ విధంగా "(రత్యాదీన్ స్థాయిభావాన్). విశేషేణ అభితః (కాయే) చారయన్తి ఇతి వ్యభిచారిణః,” “విశేషేణ అభితః చారయన్తి ముహుర్ముహుః అభివ్యజ్ఞయన్తి ఇతి వ్యభిచారిణః"; "విశేషేణ అభితః (అభిముఖ్యేన, కార్యజననే ఆనుకూల్యేన చర స్తితి వ్యభిచారిణః" అని దీనికి విగ్రహం చెప్పవచ్చును. విభావానుభావానుభావవ్యభిచారభావాల చేత వ్యంజింపచేయబడిన స్థాయిభావమే రసము. స్థాయిభావం అనగా కొంత సేపు అవిచ్ఛిన్నంగా ఉండే భావం. ఇతరభావాలు ఒకదాని తరవాత ఒకటి పుట్టి అంతరిస్తున్నా ఇది మాత్రం. అనుస్యూతంగా కొంతసేపు స్థిరంగా ఉంటుంది. వృ. ఉత్తం హి భరతేన “విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగా ద్రసనిష్పత్తిః" ఇతి. ఏతద్వివృణ్వతే - “విభావైర్లలనోద్యానాదిభిరాలమ్బ. నోద్దీపనకారణై : రత్యాదికో భావో జనితః, అనుభవైః కటాక్షభుజా క్షేప ప్రభృతిభిః కార్యైః ప్రతీతియోగ్యః కృతః, వ్యభిచారిభిర్నిర్వేదాదిభిః సహకారిభిః ఉపచితో ముఖ్యయా వృత్త్యా రామాదావను కార్యే తద్రూప తానుసంధానాన్న ర కే.పి. ప్రతీయమానో రసః" ఇతి భట్టలోల్లట ప్రభృతయః. వ్యా. ఉక్తం హీతి: - "విభావానుభావవ్యభిచారిభావాల సంయోగంవల్ల రసం. నిష్పన్నం అవుతుంది." అని భరతుడు చెప్పినాడు కదా ? దానిని వివరించు చున్నారు.“విభావై ః = లలసలు ఉద్యానాదులు అయిన ఆలంబనోద్దీపనకారణాల చేత పుట్టించబడిన రత్యాది స్థాయిభావం, అనుభావైః - కటాక్షాలు, కరప్రసారాలు. మొదలైన కార్యాలచేత ప్రతీతికి (తెలియడానికి) యోగ్యమైనదిగా చేయబడి, =<noinclude><references/></noinclude> 0u4onnp40xtl45fl5y74pfmc5meul83 104 224477 579408 2026-09-18T12:24:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '92 కావ్యప్రకాశ వ్యభిచారిభిః = నిర్వేదం మొదలైన సహకారులచేత వృద్ధి పొందింపబడి (పోషింప బడి), అనుకరించదగిన రామాదులయందు ముఖ్యవృత్తిచేత (ప్రధానంగా) ఉన్నా కూడ ఆ రామాదిరూపంలో ఉన్నట...' 579408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>92 కావ్యప్రకాశ వ్యభిచారిభిః = నిర్వేదం మొదలైన సహకారులచేత వృద్ధి పొందింపబడి (పోషింప బడి), అనుకరించదగిన రామాదులయందు ముఖ్యవృత్తిచేత (ప్రధానంగా) ఉన్నా కూడ ఆ రామాదిరూపంలో ఉన్నట్లు భావనచేయడంపల్ల నర్తకునిలో ఆరోపించ బడి రస మని చెప్పబడుతుంది" అని భట్టలోల్లటుడు మొదలైనవారు వి. భట్టలోల్లటాదుల మతం ప్రకారం రసం ప్రధానంగా రామాదులలోనే ఉంటుంది. నాట్యంలో (రూపకాలలో) నటుడు రామాదులు వేషభూషాదులు ధరించి ఆ విధంగానే మాటలాడుతూ రామాదుల్ని అనుకరించడంచేత నటుడిలో కూడా రసం ఉన్నట్లు కనబడుతుంది. రతి మొదలైనవాటికే విభావాదులతో సంబంధం ఏర్పడినప్పుడు అవి 'రసం' అవుతాయి. (శృంగారాన్ని గూర్చి చర్చించేటప్పుడు) ఆలంబనం ఉద్దీపనం అనే ద్వివిధవిభావాలవల్ల రతి పుడుతుంది. వాస్తవానికి రతి పుట్టేది ఆలంబనవిభావం చేతనే. పుట్టిన రతికి కొంత పుష్టి కలిగిస్తాయి కాబట్టి ఉద్దీపనవిభావాలను కూడా రతికి కారణంగా చెప్పడం జరుగుతూన్నది ఒక్కొకప్పుడు ఆలంబనవిభావం ఉన్నా సుందరమైన పరిసరాలు వివిక్తస్థానం -మెదలైన ఉద్దీపన విభావాలు లేకపోతే రతి పుట్టక పోవచ్చు కూడ. ఈ విభా వాలకీ రతికి ఉన్న సంబంధం జన్యజనక భావసంబంధం. రతి జన్యం, పుట్టేది; విభావాలు జనకాలు, పుట్టించేవి. కటాక్షవీక్షణం మొదలైన అనుభావాలు రతివల్ల, పుట్టిన (రతి) కార్యాలు. వాటిని పట్టి రతి ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. ఈ అనుభావాలకీ రతికీ గమ్య - గనుకభావసంబంధం, తెలుపబడేది రతి, తెలిపేవి అనుభాదాలు. లజ్జమొదలైన విభావాలు రతిని బాగా పరిపుష్టం చేసి శరీరం అంతా వ్యాపించేటట్లు చేస్తాయి. కాబట్టి వీటికీ రతికి మధ్య ఉన్న సంబంధం పోష్యపోషక భావసంబంధం. రతి పోషించదగినది, విభావాలు పోషించేవి. ఈ విధంగా రతిలో విభావానుభావ వ్యభిచారిభావాల సంయోగంచేత, కలయిక చేత, రామాదులైన అనుకార వ్యక్తులలో శృంగారరసం పుడుతుంది. బాగా అభినయాదులు చేయడంత నటుడిలో కూడ ఉన్నట్లు కనబడుతుంది. ఈ విధంగా భట్టలోల్లటాదుల మతం ప్రకారం (స్థాయి నామ్ = స్థాయి భావములకు) విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగాత్- (విభావ) లలనాది రూపాలైన ఆలంబన విభావాలతోను, ఉద్యానాదులైన ఉద్దీపనవిభావాలతోను ఉత్పాద్యోత్పాదర రూపసంబంధంవల్లా, (అనుభావ = ) కటాక్షములు, హస్తదాలనాలు మొదలైన కార్యాలైన అనుభావాలతో గమ్యగమక భావరూపసంబంధంవల్లా, (వ్యభిచారి = }<noinclude><references/></noinclude> oau6kg7s51yjpshdpzchfkysly5h0pn 104 224478 579409 2026-09-18T12:24:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 98 నిర్వేదం మొదలైన వ్యభిచారిభావాలతో పోష్యపోషక భావసంబంధంవల్లా, రస నిష్పత్తిః = వరసగా రసం యొక్క ఉత్పత్తి, అభివ్యక్తి, పుష్టి కలుగుతుంది. అని రస సూత్రానికి అర్థ...' 579409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 98 నిర్వేదం మొదలైన వ్యభిచారిభావాలతో పోష్యపోషక భావసంబంధంవల్లా, రస నిష్పత్తిః = వరసగా రసం యొక్క ఉత్పత్తి, అభివ్యక్తి, పుష్టి కలుగుతుంది. అని రస సూత్రానికి అర్థం. సూత్రంలో లేకపోయినా నాట్యశాస్త్రంలో తరవాత ప్రతిపాదించబోయే రీతిని పట్టి 'స్థాయినామ్' అనే పదాన్ని అధ్యాహారం తెచ్చు కొని అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఈ మతం ప్రకారం రసం అనుకరింపబడే రామాదులలోనే నిష్పన్నం అయేటట్లయితే అ రసనిష్పత్తి లేని సామాజికులకు రసాస్వాదం ఎలా కలుగు తుంది? అందుచేత శ్రీశంకుకాదులు దానిని మరొక విధంగా వ్యాఖ్యానించారు. వాళ్ళ మతాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. వృ. 'రామః ఏవాయమ్' 'అయమేవ రామః' ఇతి, 'న రామో2. యమ్' ఇత్యౌత్తరకారికే బాధే 'రామోజియమ్' ఇతి, 'రామః స్యాద్వా న వాయమ్' ఇతి, 'రామసదృశః ఆయమ్' ఇతి చ సమ్యజ్మిథ్యాసంశయ సాదృశ్యప్రతీతిథ్యం విలక్షణయా చిత్రతురగాదిన్యాయేన 'రామో యమ్' ఇతి ప్రతిపత్త్యా గ్రాహ్యే నటే- శ్లో॥ "సేయం మమాన్గేషు సుధారసచ్ఛటా సుపూరకర్పూర శలాకికా దృశోః, మనోరథశ్రీర్మనసః శరీరిణీ ప్రాణేశ్వరీ లోచనగోచరం గతా. 25 శ్లో॥ "దైవాదహమద్య తయా చపలాయతనేత్రయా వియు క్తశ్చ అవిరలవిలో లజలదః కాలః సముపాగతశ్చాయమ్” 26 ఇత్యాధికావ్యానుసంధానబలాచ్చి వాభ్యాస నిర్వ ర్తితస్వకార్య ప్రకటనేన చ నటేనైవ ప్రకాశితైః కారణకార్యసహకారిభిః కృత్రిమైరపి తథానభిమన్యమానై ర్విభావాదిశబ్దవ్యపదేశ్యైః సంయోగాత్ గమ్యగమక భావరూపాత్ అనుమీయమానో ఒపి వస్తుసౌన్దర్యబలాత్ రసనీయత్వేన .<noinclude><references/></noinclude> hp69zrsk3hk2gqha92on4ty72tlh6f2 6 224479 579410 2026-09-18T12:26:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579410 wikitext text/x-wiki == లైసెన్సింగ్ == {{PD-India}} hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z 106 224480 579411 2026-09-18T12:31:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '' 579411 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యదర్పణము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు|శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=పరవస్తు శ్రీనివాసభట్టనాథాచార్యులు |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=విశాఖపట్టణము |సంవత్సరం=1877 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=6 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 5s1f1kubsts8da50i02muqgtib1llae 0 224481 579412 2026-09-18T12:34:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యదర్పణము]] | రచయిత = శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యదర్పణము/ప్రథమోల్లాసము|ప్రథమోల్లాసము]] | వివరములు = |సంవత్...' 579412 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యదర్పణము]] | రచయిత = శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యదర్పణము/ప్రథమోల్లాసము|ప్రథమోల్లాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1877 }} <pages index="కావ్యదర్పణము (శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు).pdf" from=6 to=5 /> 91k2tckgab1jvkza4yss9sm80yj8g1e 579413 579412 2026-09-18T12:35:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579413 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యదర్పణము]] | రచయిత = శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యదర్పణము/ప్రథమోల్లాసము|ప్రథమోల్లాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1877 }} <pages index="కావ్యదర్పణము (శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు).pdf" from=6 to=6 /> fn4svg8elmslumjd0j9kijwm4n4q344 104 224482 579414 2026-09-18T12:36:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224483 579415 2026-09-18T12:36:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224484 579416 2026-09-18T12:36:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224485 579417 2026-09-18T12:36:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224486 579418 2026-09-18T12:36:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224487 579419 2026-09-18T12:37:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జయతి పరవస్తు --345- కర్పూరవర్తి కాద్య సేక శ్రద్ధకర్తయీగు శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితునిచే కలియింపఁబడిన కావ్యదర్భణమను నలణ్కాకశాస్త్ర మహాగ్రస్థ మున౦దు . నములు. 1) పరవస్తు ఈనివా సభట...' 579419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>జయతి పరవస్తు --345- కర్పూరవర్తి కాద్య సేక శ్రద్ధకర్తయీగు శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితునిచే కలియింపఁబడిన కావ్యదర్భణమను నలణ్కాకశాస్త్ర మహాగ్రస్థ మున౦దు . నములు. 1) పరవస్తు ఈనివా సభట్ట నాధాచార్యుఅయ్య సొకలుఁ గారిచే నక్కడక్కడ విశేషములఁ జేర్చి అరిష్కరించబడి ప్రకటింపఁబడియెను. VIZAGAPATAM. Printed by A. C. Srinivasacharier, ARSHA PRESS. -1877.<noinclude><references/></noinclude> jpwuhg5m6b4girtmse2fh5homjxwjnj 580240 579419 2026-09-19T05:06:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 580240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Center|జయతి పరవస్తు}} {{Css image crop |Image = కావ్యదర్పణము (శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు).pdf |Page = 6 |bSize = 600 |cWidth = 166 |cHeight = 38 |oTop = 181 |oLeft = 217 |Location = center |Description = }} {{Center|<poem>కర్పూరవర్తికాద్యనేకగ్రన్థకర్తయగు శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితునిచే రచియింపఁబడిన</poem>}} {{Css image crop |Image = కావ్యదర్పణము (శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు).pdf |Page = 6 |bSize = 600 |cWidth = 213 |cHeight = 34 |oTop = 358 |oLeft = 194 |Location = center |Description = }} {{Center|<poem>కావ్యదర్భణమను నలఙ్కారశాస్త్రమహాగ్రన్థమున౦దు ఆఱుల్లాసములు</poem>}} {{Css image crop |Image = కావ్యదర్పణము (శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు).pdf |Page = 6 |bSize = 600 |cWidth = 146 |cHeight = 35 |oTop = 530 |oLeft = 230 |Location = center |Description = }} {{Center|<poem>శ్రీపరవస్తు శ్రీనివాసభట్టనాథాచార్యులయ్యవారలుంగారిచే నక్కడక్కడ విశేషములఁ జేర్చి పరిష్కరించబడి ప్రకటింపఁబడియెను ————————————————— VIZAGAPATAM Printed by A. C. Srinivasacharier ARSHA PRESS 1877</poem>}}<noinclude><references/></noinclude> bk17vbrdr0wi8bedlzv6dc9szmbzfp5 104 224488 579420 2026-09-18T12:37:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224489 579421 2026-09-18T12:37:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఛజ్యరమాయినో భూ హరిన్వాజు గాని దాని సేద్యా ఛాలో సే సమాదివ్యాయాకా?- విశేషడా, కాం్యదర్పణాఖ్యం గ్రద్ధ మారభిమాణా గ్రద్ధకాలో విఘ్నే 'విశాయ స్వేష్ట దేవశ్యాంసువక్` వస్తుని దేశాళ...' 579421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఛజ్యరమాయినో భూ హరిన్వాజు గాని దాని సేద్యా ఛాలో సే సమాదివ్యాయాకా?- విశేషడా, కాం్యదర్పణాఖ్యం గ్రద్ధ మారభిమాణా గ్రద్ధకాలో విఘ్నే 'విశాయ స్వేష్ట దేవశ్యాంసువక్` వస్తుని దేశాళి మన్వథాః విధత్తే || నిత్యనియతామితి॥ కృతి స్వత జుర్వా గౌరీ వెజయతి భారతీ || ౧ నియతిర్నాను కాలతత్త్వాత్పరం సప్తవింశతి తమం అత్త్వమ్ సారపద్యాదానేవ సౌరభాధికం నియమయతీతి శైవశాకది తస్త్రను ప్రసిద్ధమ్" యద్వా నియతిరదృష్టం తయా బ్రశ్మిక తిర్నియమితా= భారతీ కృతిస్తు ననియతి నియమితా - కదా దివ్యతిరిక్త కామినీముఖాదావతీ సౌరభాదివర్ణనాత్ - హ్లాదమ యీరూనన్ద ఘనామ్- బ్రహ్మకృతిర్షి సుఖముఃఖమోహాత్మి కా- యథైకైక కామినీ కామినం సుఖాకరోతి తంప్రతి తస్యా - తాంప్రతిదఃఖాత్మక రజస్సంబద్ధిత్వాత్ సైవతాములభమాన మన్యం మోహయతి - తంప్రతితస్యా మోహస్వరూపతము స్సంబ స్ధిత్వాత్ - ఏవంవిశ్వమాత్రస్య సుఖముఃఖమోహత్వమూ హ్యమ్ భారతీకృతిస్త్వానన్ద భూత్రమన్నా నచశత్రు కావ్యా క్ష ఖజనన మిహాస్యవిశిష్టమితి వాచ్యమ్- కత్రు కావ్యశ్రవణానన రాముఖ స్యైనజననాత్ తదీయరి శ్రతిసంధానైన, పశ్చాద్దుశిపోతే త్తైః- న చైనుపే క్వచిదత్థాన వగమైన మోహజనకత్యను వర్ణనీ రమితి వాచ్యమ్ వ్యుత్పన్న బుద్ధ్య విషయదకా ప్రతిపాదక 98<noinclude><references/></noinclude> lq9twqpm7o12nfxnuemhx9k5sj8l3jf 104 224490 579422 2026-09-18T12:37:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. j కావ్యదర్పణ.g రీక్షిత కామినీ సౌన్దర్యవత్ / కావ్యస్యాన సరాధాదినిది న వరసోజ్జ్వలాంనవిభిశ్ళ్ళ రాదిభిక సైనజ్జ్వలాం హృద్యా యక్త్వా నవరసాయస్యాంహ నవరసా శాస్త్రావుజ్జ్వలా చెత...' 579422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. j కావ్యదర్పణ.g రీక్షిత కామినీ సౌన్దర్యవత్ / కావ్యస్యాన సరాధాదినిది న వరసోజ్జ్వలాంనవిభిశ్ళ్ళ రాదిభిక సైనజ్జ్వలాం హృద్యా యక్త్వా నవరసాయస్యాంహ నవరసా శాస్త్రావుజ్జ్వలా చెతి " కర్మధారయః- బ్రహ్మళ్ళతారు మధు రామా దయప డెన రసాః- సర తై స్పాహృద్యైన అమ్లాడీ నా మహృద్యత్వాత్- నచాత్రాపి కరుణాది రసానా, నహృద్య లేని వాచ్యమ్ - లేసానుపి శాప్య నిబద్ధానాం నాటికి ఒథినీయ మానానాం ఛాస్వాద్యమానత ! యా తద్ధశాయాం హృద్యత్వ నైవానుభవ సాక్షి కత్వాల్ అన్య థాతత్రపెక్టు వస్త్రావృత్త్య యొగాత్ స్వతస్త్రం శర మాణ్వాది సమవాయిL కారణ తల్లియా సణాద్య సమ వాయి కారణ నిర పెన్న్యద్వా స్వపడే పస్తుతా భారత్యుచ్యతే తన్మాత్రా యత్తీస్ - బ్రహ్మ కృతిస్తూ నెవన్ని విధా - తాదృశీ ుక వెశీకృతిష్- క్రియడఇకృతిః కావ్యమ్- కృ రణంకృతిరితి కావ్యరచ నాయకులవ్యాసారోవా- తాంకుర్వతీ- నచకవికృ తెళవి రెవగర్తా న భారతీతి వాచ్యామ్ - న్యాయమతే రు లాలాది కర్తృడస్యాపి ఘటా దెరీశ్వరకర్తృకత్వవత్ కకర్త తక్ళతెరపి భారతీకర్త ృకత్వస్యాప్ప విరోధాత్. యద్వాకృతి శదంఠసాభివ్యక్తి పరమ్- కవి పదం భారతీ సేదానా స్వేతి - త తశ్చోక్త రూపాం రసాభివ్యక్తిం కుర్వతీ క వెర్భారతీకావ్యం జయతి- ఉత్కర్షణవర్తతే స న్వెవంశవిభారత్యాళ్ళల్దాత్తిగా యాజనతాత్పాభావెన తల్ స్తుతెర్విఘ్న విమాతి సామర్థ్యాధా వాల్ ప్రకృతా సాత్యమ్- నచాత్ర భారతీ పదం లక్షణయా దధిష్ఠాన దేవతాం ప్రతిపాద యతీతి సూక్త దోష ఇతి బాచ్యను - తథానీతి కువద వైయర్థ్యమ్ - చకవిసంబద్ధిశబ్బా ఒధిష్ఠాత, దెవతాల భార్థంతదితి వాచ్యమ్- శబ్దాధితృదేవతాస్త్ర రాజా వెన దృశ దేవతా ప్రతీ తేరపి భారతీ పదె నైవసిద్ధిః-న చశివారి దేవతాస్త రాణామపి తత్తున్నా త్రాత్మకళ బ్రాథిష్ఠాతృత్వనతద్వైట * డ్యెన కలిసంబద్ధిళ బాధిష్టాతృదేవతా ప్రతీతిః శవిపదంఖినా సలాభ ఇతీవాచ్యం తథాపి శబ్దిత దధిష్టాతృదేవతాశక్తి స్వభా రతీ పదస్య కవి పద సమాభివ్యాహారణ శబ్దరూపార్థ ఏవ శక్తే!<noinclude><references/></noinclude> 6w2j0cki1fqhugzjwtdjljxs5o8o4cw 104 224491 579423 2026-09-18T12:38:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పర మోల్లాస, భజతి చెన్న - ముఖ్యయా వృత్త్యా త్ర జాతక కవిభారతీస్తు రెవ క్రియతే. వృష్టి నడు ఇదిధి పాతృదేవతాస్తుతిః - వ్య జ్యోథస్య విఘ్న విఘాత సామర్థ్యావన ప్రకృతాసాజ్ఞిత్యమ్- తీ...' 579423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పర మోల్లాస, భజతి చెన్న - ముఖ్యయా వృత్త్యా త్ర జాతక కవిభారతీస్తు రెవ క్రియతే. వృష్టి నడు ఇదిధి పాతృదేవతాస్తుతిః - వ్య జ్యోథస్య విఘ్న విఘాత సామర్థ్యావన ప్రకృతాసాజ్ఞిత్యమ్- తీస్తు త్యాదిభిరనుభావై ర్భారతిధిష యా రతీర్వ్యజ్య తె-తతశ్చ శతాది విష యం తెర్భావి త్వెకి ఎక్ష్యను ఇత్వాద్భవవ్యక్తిః- తథాముఖతఃక విభారతీస్తు తిరితి కుకె వెనకా స్తుతిరూపంపిస్తు వ్యజ్యితె ముఖత ఎవదేవతాస్తుతిరితి పక్షే ఏ తాం ప్రతిప్రణ "తో జయమితి నమస్కా రూపం వస్తున్యజ్యతె. నను జయతీ త్రోత్కర్మ వతియేగినూ విశిష్యానుపాదానాల్ సంకోచే పంచజ్ఞాన వాక్ భారతీగల సర్వోత్కృష్టత్వజ్ఞాన వర్వాది ర్యానుమానాదేవ నమస్కార ప్రతీన్న వ్యజ్ఞానయ న చ తద్ద త్కర్షజ్ఞానవత్వ వ్యతద పెక్షయా స్వః తా పరర్షజ్ఞా వెనక కరివ్యాప్తి రీతివాచ్యమ్- ఉత్క సారా పరపకాయో స్వయీన విత్తి వేద్యశ్వాదితి చెన్న- సహ్యపరర్షజ్ఞా సమాత్రంనను స్కా గస్త థాసతిరాజాజయతీతి క్షత్రియాదిస్తు తావపినము రానుమి త్యాపత్తేః. కింతు భక్తి శ్రద్ధాపూర్వకము ఏకర్ష జ్ఞానమ్- రచ్చ సృజ్ఞనవస్యాత్ - ఆస్తు వాడతా నుమితి సంభవః తథాపి తస్యావ్యాప్తి స్మృత్యాది సాపేక్ష త్వైన విశంబా ద్వజ్ఞానాయా ఏవ ఝటితి పవృత్తే ః తథాభారతీకృ తేరహకృత్య రేడియా భారత్యాశ్చ బ్రహ్మాపేక్షయా ప్రీతీయమా మోవ్యతిరేకః ప్రతి యేగీ సూరహ్మకృతి బ్రహ్మలో దనుపాదానాద్వ్యఙ్ఞ్య ఇవ్యల తారధ్వనిః - ఏవంద భారతీ విషయకరతిభావస్య కృష్ణానైనా లక్ష్యక మవ్యగ్యస్యవస్తే ఏల జార యేుర్వృష్ణా నెన లక్ష్యర వ్యవ్యస్యవ ప్రాధాన్య నాత్ర వు వై2 విధేయత్వమితి ధ్వరా తమ్ - కలిభారతీస్తు క్యాచసామాన్యతః కావ్యమత్ర,వ బడ్జె విఛెయమితో ధ్వనితమితిదిక్ || ౧| సి స్వీవమభిధేయ ప్రతిపాద నెపి ప్రయో జనాభా వెన పె<noinclude><references/></noinclude> 5g5qr6mxwf4k21hgsdowz3gu0z94n8j 104 224492 579424 2026-09-18T13:26:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '+94 కావ్యప్రకాశ అన్యానుమీయమానవిలక్షణః, స్థాయిత్వస సంభావ్యమానో రత్యాదిర్భా వస్తత్రాసన్నపి సామాజికానాం వాససయా చర్వ్యమాణో రస ఇతి శ్రీశఙ్కుకః. వ్యా• రామ ఇతి - ' ఇతడు రాముడే', 'ఇ...' 579424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>+94 కావ్యప్రకాశ అన్యానుమీయమానవిలక్షణః, స్థాయిత్వస సంభావ్యమానో రత్యాదిర్భా వస్తత్రాసన్నపి సామాజికానాం వాససయా చర్వ్యమాణో రస ఇతి శ్రీశఙ్కుకః. వ్యా• రామ ఇతి - ' ఇతడు రాముడే', 'ఇతడే రాముడు' అని, 'ఇతడు రాముడు కాడు' అని తరవాత దాదాజ్ఞానం కలగబోయే స్థితిలో 'ఇతడు రాముడు' అని, 'ఇతడు రాముడేనా కాదా' అని, 'ఇతడు రాముడు వలె ఉన్నాడు'. అని సమ్యగ్ జ్ఞాన-మిథ్యాజ్ఞాన - సంశయజ్ఞాన సాదృశ్యజ్ఞాననాలకంటే విలక్షణమైన, చిత్రతురగాదిన్యాయంతో కలిగే 'ఇతడు రాముడు' అనే జ్ఞానం చేత గ్రహింపబడే నటుని యందు, (దీనికి 'అనుమీయమానః' 'అనుమితం అవుతున్న' అన్న దానితో అన్వయం). “ఈమె నా అవయవాల మీద వర్షించే అమృతరసవగం; కళ్ళకు కర్పూరంతో తయారుచేసిన అంజనశలాక (కాటుక కణిక); నా మనస్సులోని మనోరథాల మూర్తీభవించిన లక్ష్మి; అట్టి ఈ నా ప్రాణేశ్వరి నా కంట బడినది” (ఇది సంయోగశృంగారానికి ఉదాహరణం) - “దైవవశంచేత నేను ఈనాడు చంచల విశాలనేతయైన నా ప్రియురాలికి దూరమైనాను, దట్టమైన మేఘాలు ఎగురుతూన్న ఈ కాలం వచ్చిపడింది" (విప్రలంభశృంగారానికి ఉదాహరణం) ఇత్యాది కావ్యాల భావాలను మాటి మాటికీ భావనచేయడంవల్ల, శిక్షణ (ఉపదేశం) చేత, అభ్యసించడం చేత స్వకార్యప్రకటనం, అనగా తాను చేయవలసిన అభినయం యొక్క ప్రకటనం నిర్వ ర్తిస్తున్న నటుడే ప్రకాశింపచేస్తున్న, కృత్రిమాలే అయినా అలా గ్రహింపబడని, విభావాదిశబ్ధాల చేత చెప్పబడే కార్య కారణ-సహకారులతో సంయోగంవలన, అనగా గమ్య గమకభావరూపసంబంధం వల్ల, అనుమీయమానమైనా వస్తువు లో ఉండే సౌందర్యం యొక్క బలంచేత అనుమీయమాసములైన ఇతర వస్తువులకంటే విలక్షణ మైన స్థాయిగా తెలియబడుతున్న రత్యాదిభావం ఆ నటునిలో లేకపోయినా సామాజికుల వాసనచేత ఆస్వాదించబడుచు రసం అవుతుంది అని శ్రీ శంకుకుడు. వి. భరతుడు నాట్యశాస్త్రంలో రూపకాలనే దృష్టిలో ఉంచుకొని రసాన్ని ప్రతిపాదించాడు. అందుచేత నాట్యశాస్త్ర ప్రాచీనవ్యాఖ్యాతలు కూడ ఈ రస -సూత్రాన్ని నాట్యప్రయోగానికి అన్వయించేటట్లుగానే వ్యాఖ్యానించారు. రసాన్ని ఆతిప్రధానవిషయంగా శ్రవ్యకావ్యాలలో కూడ ప్రవేశ పెట్టినవాడు (శబ్దవ్యాపారా “లనుగూర్చి మాట్లాడడంచేత) బహుశా భట్టనాయకుడు అని చెప్పవచ్చునేమో. అతని<noinclude><references/></noinclude> 24ppzucc3992fkjkmnf8pbsfyps6vpc 104 224493 579425 2026-09-18T13:26:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 95 గ్రంథం లభించడం లేదు గాని నిశ్చితంగా చెప్పడం కష్టం. మనకు తెలిసినంత వరకు శ్రవ్యకావ్యాలలో కూడా రసానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన అతిప్రాచీనులలో ఆనందవర్ధనుడు మొదటి...' 579425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 95 గ్రంథం లభించడం లేదు గాని నిశ్చితంగా చెప్పడం కష్టం. మనకు తెలిసినంత వరకు శ్రవ్యకావ్యాలలో కూడా రసానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన అతిప్రాచీనులలో ఆనందవర్ధనుడు మొదటివాడని చెప్పడానికి సందేహంలేదు. మనం వెనుక చూచిన భట్టలోల్లటమతం ఈ శ్రీ శంకుకుని మతం కూడ రూపకాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని ప్రతిపాదించినవే. ఒక వస్తువును గూర్చిన యథార్థజ్ఞానాన్ని కలిగించేది ప్రమాణం. ప్రమాణ సంఖ్య విషయంలో అభిప్రాయభేదం ఉన్నా ప్రత్యక్షం, అనుమానం, శబ్దం అనే మూడు ప్రమాణాలు ప్రధానమైనవి. చక్షురాదీంద్రియాలు ప్రత్యక్షప్రమాణం. వాటివల్ల కలిగిన జ్ఞానం కూడా ప్రత్యక్షమే. ఒక వస్తువు కనబడగానే దానిని పట్టి మరొకదానిని ఊహించడం అనుమానప్రయోజనం. 'యత్ర యత్ర ధూమః తత్ర తత్రాగ్నిః" (ధూమం ఉన్నచోటల్లా నిప్పు ఉంటుంది) అనే వ్యాప్తి జ్ఞానం ఉన్నవానికి దూరంగా ఉన్న కొండమీద ధూమం చూడగానే 'పర్వతో వహ్ని మాస్, ధూమాత్' (పర్వతంమీద నిప్పు ఉంటుంది; ధూమం కనబడుతున్నది గాన) అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఇక్కడ ధూమం అనే హేతువు చేత అగ్ని అనుమితం అవుతుంది. భూమం 'హేతువు', అగ్ని 'సాధ్యం' లేదా 'అనుమేయం'. 'పర్వతో వహ్నిమాస్' అనేదానికి 'అనుమితి' అని పేరు. 'యత్ర యత్ర ధూమః తత్ర తత్రాగ్నిః' అనే దానికి వ్యాప్తి అని పేరు, శ్రీశంకుకుని అభిప్రాయం ప్రకారం ఆ యా హేతువులచేత సామాజికుడు నటుడిలో ఉన్నట్లు ఊహించే (అనుమేయమైన) స్థాయిభావమే రసం. నటుడు గురుపువద్ద సరియైన శిక్షణ పొంది చాలా కాలం స్వయంగా కూడ అభ్యాసంచేసి, రాముని వేషం ధరించి మాటలలోను, చేష్టలలోను ఆ రాముణ్ణి అనుకరిస్తున్నాడు. విభావాను భావవ్యభిచారులనే నామాంతరం గల కార్యకారణనహకారులను ప్రద ర్శిస్తున్నాడు. అవి కృత్రిమాలే అయినా కృత్రిమా లని అనిపించకుండా, సహ జాలే అన్నట్లు కనబరుస్తున్నాడు. “నేయం మమార్గేషు” “దైవాదహమద్య " ఇత్యాది శ్లోకాలను పఠిస్తూ అతడా విధంగా అభినయించేటప్పుడు సామాజికులు మనస్సులలో ఆ శ్లోకాల భావాన్ని మననం చేస్తూ ఆ నటుణ్ణి చూస్తూ ఉంటే వాళ్ళకి ఇతడు రాముడు అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఈ జ్ఞానం లోకంలో ప్రసి ద్ధంగా ఉన్న ఏ జ్ఞానాల కోవకి చెందదు. 'ఇతడు రాముడే "ఇతడే రాముడు” ఆ<noinclude><references/></noinclude> nkx3tpszticys6h9qf75flmn2zkmxz0 104 224494 579426 2026-09-18T13:27:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '96 కావ్యప్రకాశ అనే జ్ఞానం వలె ఇది సమ్యక్ జ్ఞానం (యథార్థజ్ఞానం) కాదు. ముత్యపుచిప్పను చూడ గానే 'ఇది వెండి' అనే జ్ఞానం కలిగి మరుక్షణంలో “ఇది వెండి కాదు" అని బాధ జ్ఞానం కలుగుతుంది....' 579426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>96 కావ్యప్రకాశ అనే జ్ఞానం వలె ఇది సమ్యక్ జ్ఞానం (యథార్థజ్ఞానం) కాదు. ముత్యపుచిప్పను చూడ గానే 'ఇది వెండి' అనే జ్ఞానం కలిగి మరుక్షణంలో “ఇది వెండి కాదు" అని బాధ జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఈ బాధజ్ఞానాన్ని పట్టి మొదట కలిగిన జ్ఞానం మిథ్యా జ్ఞానం (భ్రమ) అని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ "ఇతడు రాముడు కాడు" అనే బాధ జ్ఞానం కలగకపోవడంచేత ఇది ('రామోఒయమ్' అనే జ్ఞానం) భనుకాదు “ఇది స్థాణువా (బండరాయా) లేక మనిషి" అన్నప్పుడు ఈ జ్ఞానంలో రెండు కోట్లు (పక్షాలు) ఉండడంచేత దీనిని సంశయం అంటాం. ఆ విధంగా ఇక్కడ 'ఇతడు రాముడు అవునా కాదా' అని రెండు పక్షాలు లేకపోవడంచేత సంశయజ్ఞానం కాదు. 'ఇతడు రాముడిలా ఉన్నాడు' అనే జ్ఞానం కాదు కాబట్టి ఇది సాదృశ్య జ్ఞానమూ కాదు. ఈ విధంగా నటుణ్ణి చూస్తున్నప్పుడు కలిగే 'ఇతడు రాముడు' అనే జ్ఞానం లోకప్రసిద్ధాలైన అన్ని విధాల జ్ఞానాలకంటే నిలక్షణమైనది. చిత్రించిన గుఱ్ఱాన్ని చూచినప్పుడు కలిగే “ఇది గుఱ్ఱం" అనే జ్ఞానంవంటిది. ఎందు చేత ననగా అది కూడా సమ్యగ్ జ్ఞానమూ కాదు, సంశయమూ కాదు, సాదృశ్య జ్ఞానమూ కాదు. "ఇది గుఱ్ఱం కాదు" అనే బాధజ్ఞానం కలగకపోవడంచేత భ్రాంతీ కాదు. ధూమాన్ని చూచి పర్వతంమీద అగ్నిని ఊహించినట్లు నటుని అభినయం అంతా చూచి సామాజికులు అతడు రాముడు అని అనుకొని అతనిలో స్థాయి భావం ఉందని అనుకొంటున్నారు. స్థాయిభావానికి నటుడు ప్రదర్శించే విధా వాదులకీ సంబంధం గమ్యగమక భావసంబంధం. స్థాయిభావం గమ్యం, తెలియ దగినది, విభావాదులు గమకాలు, తెలిపేవి, ఊహింపచేసివి. ఈ స్థాయి భావంలో సహజంగా ఒక విధమైన రమణీయత్వం ఉంది. అందుచేత ఇది లోకంలో అను మీయమానాలైన ఇతరవస్తువుల వంటిది కాదు. అందువలన దీనిని అనుమాన ప్రమాణంచేత గ్రహించినా ఇది ఆస్వాదయోగ్యంగా ఉంటుంది. ఈ విధంగా నటునిలో వాస్తవంగా లేని రతిని ఉన్నట్లుగా భావించి సామాజికులు ఆస్వాదిస్తారు; అదే రసం. "స్థాయికి విభావానుభావవ్యభిచారులతో సంయోగంవల్ల అనగా అను మాప్యానుమాపక భావసంబంధంవల్ల (స్థాయి అనుమాప్యం, ఊహింపదగినది, విభా వాదులు అనుమాపకాలు, అనుమితిని కలిగించేవి) రసనిష్పత్తి, అనగా 'రసాను మితి" అని సూత్రానికి అర్థం. 'కావ్యానుసంధానబలాత్' అన్నదానికి ఉద్యోతంలో నాగేశుడు నటుడే కావ్యార్థాన్ని అనుసంధానం చేస్తూ ఉంటాడు. దాని బలంవల్ల అని అర్థం చెప్పి<noinclude><references/></noinclude> 5wmw6epi9vwefeuzf779rpx3fthcw57 104 224495 579427 2026-09-18T13:27:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్డోల్లాసం 97 దీన్ని పట్టి నటునిలో కూడా రసాస్వాదం ఉంటుం దని భావం' అని వ్యాఖ్యానిం చాడు. అందరు వ్యాఖ్యాతలూ ఆ విధంగానే వ్రాశారు. కాని ఈ కావ్యార్థానుసం ధానం చేసేవాళ్ళు సామా...' 579427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్డోల్లాసం 97 దీన్ని పట్టి నటునిలో కూడా రసాస్వాదం ఉంటుం దని భావం' అని వ్యాఖ్యానిం చాడు. అందరు వ్యాఖ్యాతలూ ఆ విధంగానే వ్రాశారు. కాని ఈ కావ్యార్థానుసం ధానం చేసేవాళ్ళు సామాజికు అని చెప్పడం యుక్తం. వారు చెప్పిన అర్థం చెప్పిన పక్షంలో 'బలాత్' అని కాక 'అనుసంధానశిక్షాఖ్యాస' ఇత్యాదివిధంగా వ్రాసి ఉండేవాడు. అవ. చమత్కారం ప్రత్యక్షంవల్లనే కలగాలి కాని అనుమిత్యాదులవల్ల కలగదు అనే విషయం లోకప్రసిద్ధం. అందుచేత ఈ రసానుమితివాదం అయక్తం అనే ఉద్దేశ్యంతో భట్టనాయకుడు నిరూపించిన మతాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు. వృ. నతాటస్థ్యైన, నాత్మగతత్వేన రసః ప్రతీయతే, నోత్ప ద్యతే, నాభివ్యజ్యతే, అపి తు కావ్యే నాట్యే చాభిధాతో ద్వితీయేన విభా వాదిసాధారణీకరణాత్మనా భావకత్వవ్యాపారేణ భావ్యమానః స్థాయీ సత్తో ద్రేక ప్రకాశానన్దమయసంవిద్విశ్రాన్తి సతత్త్వేన భోగేన భుజ్యతే ఇతి భట్టనాయకః. వ్యా. న ఇత్యాది: 'రసం తాటస్థ్యంతో గాని, తనకు సంబంధించినదిగా గాని తెలియబడదు; పుట్టదు; వ్యంజింపచేయబడదు. మరేమనగా, శ్రవ్యకావ్యం లోను, నాట్యంలోను అభిధకంటే భిన్నమైన, విభావాదులను సాధారణం చేయడ మనే స్వరూపం గల రెండవదైన భావకత్వవ్యాపారంచేత భావింపచేయ బడినస్థాయి భావం సత్తోద్రేకంచేత కలిగిన ప్రకాశం అనే ఆనందాత్మక జ్ఞానంయొక్క విశ్రాంతిరూపమైన భోగంచేత భుజింపబడుతుంది' అని భట్టనాయకుడు. వి. 'కావ్యనాట్యాలలో ప్రయోగించే శబ్దానికి అభిధ అనే వ్యాపారం ఒక్క టే కాకుండా 'వరత్వం', 'భోజకత్వం' అనే మరి రెండు వ్యాపారాలు కూడా ఉంటాయి. రసానుభూతివిషయంలో ఈ రెండు వ్యాపారాలకి చాలా ప్రాధాన్యం ఉంది. నాట్యం సందర్భంలో నటుడు, రామాదినాయకులు, సామాజికుడు అనే ముగ్గురు ఉంటారు. నటుడు, నాయకుడూ కూడా తటస్థులే, అనగా రసానుభూతికి సంబంధించినంతవరకు ఉదాసీనులే. అందుచేత రసం తటస్థులైన నట-రామాదు లకు సంబంధించినదిగా గాని, తనకు, అనగా సామాజికునికి సంబంధించినదిగా కాని ప్రతీతి(జ్ఞాన) గోచరం కాదు. వారిలో పుట్టదు; వారిలో ఉన్నట్లు వ్యంజింప 71<noinclude><references/></noinclude> 4splbxx3yyobdmlqxd2emwbzmskvviy 104 224496 579428 2026-09-18T13:27:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 కావ్యప్రకాశ చేయబడదు. శబ్దంలో ఉన్న రెండవ వ్యాపారం అయిన థాపకత్వం, సామాజికుణ్ణి, అభిధ ద్వారా తెలిసిన కావ్యార్థాన్ని మాటిమాటికీ భావనచేసేటట్లు చేస్తుంది. ఆ భావన ఉన్నంతవరకూ స...' 579428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>98 కావ్యప్రకాశ చేయబడదు. శబ్దంలో ఉన్న రెండవ వ్యాపారం అయిన థాపకత్వం, సామాజికుణ్ణి, అభిధ ద్వారా తెలిసిన కావ్యార్థాన్ని మాటిమాటికీ భావనచేసేటట్లు చేస్తుంది. ఆ భావన ఉన్నంతవరకూ సామాజికుడు ఎగుట ఉన్న విభావాదుల్ని ఆయా వ్యక్తుల సుగా గాని, ఆ యా వ్యక్తులకు, దేశకాలాలకు సంబంధించినవాటినిగా గాని చూడడు; సామాన్యరూపంలో (సర్వసాధారణరూపంలో) చూస్తాడు. అనిగా రత్యా దుల్ని సీతారామాదులకు సంబంధించిన వాటినిగా కాక జీవలం రత్యాదిరూపంలో చూస్తాడు. అటు పైన భోజకత్వవ్యాపారం పని చేయడం ప్రారంభిస్తుంది. అప్పుడు సాధారణీకృతాలైన విభావాదులతో సహకృతమైన ఈ భోజకత్వవ్యాపారంచేత సామాజికునికి రత్యాదుల ఆస్వాదం కలుగుతుంది. ఈ రత్యాద్యాస్వాదమే రస నిష్పత్తి' అని భట్టనాయకుని అభిప్రాయం. "స్థాయికి విఠావాదులతో, భోజ్యభోజక భావసంబంధంచేత (స్థాయి భోజ్యం. అనుభవింపతగినది, విభావాదులు భోజకాలు- అనుభవింపచే సేవి) రసనిష్పత్తి, అనగా రసభు క్తి(భోగం)" అని సూత్రానికి అర్థం. సాధారణీకరణం రససిద్దాంతానికి సంబంధించిన అతిప్రధానమైన అంశం. దీనిని ప్రప్రథమంగా ప్రతిపాదించిన గౌరవం కట్టనాయకునికి చండుతుంది. 'వ్యంజనావ్యాపారం ఒక్కటే అంగీకరిస్తే చాలు, భావకత్వ-భోజరత్వవ్యాపారాలు అంగీకరించవలసిన అవసరం లేదు' అనే ఉద్దేశ్యంతో భట్టనాయకుని మతాన్ని ఖండించిన అభినవగుప్తాదులు కూడా ఈ సాధారణీకరణాన్ని అంగీకరించారు. 'సత్త్వోద్రేక ప్రకాశానన్దమయసంవిద్విశ్రాన్తిసత్వస భోగేన భుజ్యతే' అనే వాక్యం భట్టనాయకాభిమతరసస్వరూపాన్ని ప్రతిపాదిస్తూన్నది. ప్రపంచకం అంతా సత్త్వ.రజస్తమోగుణాత్మకం అని సాంఖ్యుల సిద్ధాంతం. ఇది దార్శనికులకి అందరికీ అంగీకారయోగ్యమైన సిద్దాంతం. మానవుడు కూడా సత్వరజ స్తమో త్వరజస్తమో గుణాత్మకుడే సత్త్వగుణం జ్ఞానాన్ని ప్రకాశనీ కలిగిస్తుంది. రజోగుణం కార్యశీ లత్వానికి కారణం. తమోగుణం నిద్రా ఆలస్యాదులకు ఆలస్యం అనగా మంద గొండితనం) కారణం. ఈ మూడు గుణాలు విషమంగా అనగా హెచ్చుతగ్గులతో ఉంటూ ఉంటాయి. ఒక గుణం హెచ్చుగా ఉన్నప్పుడు మిగిలిన రెండూ అణగి ఉంటాయి. సత్వగుణం రజస్తమోగుణాలను అణచి ఉద్రిక్తంగా ఉన్నప్పుడు జ్ఞానం, ప్రకాశం, ఆనందం అధికంగా ఉంటాయి. వాస్తవానికి జ్ఞాన ప్రకాశానం దాలు మూడూ ఒకటే అని తాత్త్వికులు చెపుతారు. భావకత్వవ్యాపారంచేత భావ్య<noinclude><references/></noinclude> oy7mgse40494w1mq35jznt6ibm173rj 104 224497 579429 2026-09-18T13:28:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం == 99 మానమై, సాధారణీకృతమైన స్థాయిభావం, సత్తోద్రేక = సత్వగుణం రజస్తమో గుణాలను అణచి ఉద్రేకం చెందడంచేత కలిగిన, ప్రకాశ = ప్రకాశ అనే, ఆనన్ద మయసంవిత్ = ఆనందరూపమైన జ్ఞాన...' 579429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం == 99 మానమై, సాధారణీకృతమైన స్థాయిభావం, సత్తోద్రేక = సత్వగుణం రజస్తమో గుణాలను అణచి ఉద్రేకం చెందడంచేత కలిగిన, ప్రకాశ = ప్రకాశ అనే, ఆనన్ద మయసంవిత్ = ఆనందరూపమైన జ్ఞానమునందు, విశ్రాంతి విశ్రమించడం, అనగా ఇతరజ్ఞానా లేవీ లేకుండ ఉండడం అనే, సత త్త్వేన సమానమైన స్వరూపం గల, భోగంచేత అనగా సాక్షాత్కారంచేత అనుభవించబడును అని అర్థం. భోగం అనగా సత్తోద్రేకంచేత కలిగిన ప్రకాశ అనే ఆనందమయస్థితిలో ఇతరవిషయ జ్ఞానా లేవీ లేకుండా ఉండడం అని భావం. ఆ భోగమే రసాస్వాదం లేదా రసం. ఇది భట్టనాయకుని మతంలోని సారం. అవ. భట్టనాయకుడు అంగీకరించిన భావకత్వ-భోజకత్వ వ్యాపారాలతో పని లేకుండా అభినవగుప్తుడు ప్రతిపాదించిన మతాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు. వృ. లోకే ప్రమదాదిభిః స్థాయ్యను మానేభ్యాసపాటవవతాం కావ్యే నాద్యే చ తై రేవ కారణత్వాదిపరిహారేణ విభావనాదివ్యాపార వత్త్వాద లౌకిక విభావాదిశబ్దవ్యవహార్యైః మమైవైతే, శత్రోరేవైతే, తటస్థ్యస్యైవైతే, న మమైవైతే, న శత్రోరేవైతే, న తటస్థన్యైవైతే ఇతి సమ్బన్దవిశేషస్వీకార పరిహారనియమానధ్యవసాయాత్ సాధారణ్యేన ప్రతీతై రభివ్యక్తః సామా జికానాం వాసనాత్మతయా స్థితః స్థాయీ రత్యాది నియతప్రమాతృ గతత్వేన స్థితో ఒపి సాధారణోపాయబలాత్ తత్కాలవిగలిత పరిమిత ప్రమాతృభావవశోన్మిషిత వేద్యా నరసంపర్కశూన్యాపరిమితభా వేన ప్రమాత్రా సకలసహృదయసంవాదభాజా సాధారణ్యేన స్వాకార ఇవా భిన్నోఒపి గోచరీకృతశ్చర్వ్యమాణైకతాప్రాణో విభావాదిజీవితావధిః, పానకరసన్యాయేన చర్వ్యమాణః పుర ఇవ పరిస్ఫురన్, హృదయమివ ప్రవిశన్, సర్వాఙ్గణమివాలిఙ్గన్, అన్యత్ సర్వమివ తిరోదధత్, బ్రహ్మా స్వాదమివానుభావయన్ అలౌకిక చమత్కార కారీ శృత్తారాదికో రసః. స చ న కార్యః, విభావాదివినా శేఒపి తన్య సంభవప్రసంగాత్. నాపి జ్ఞాప్యః; సిద్ధస్య తస్యాసంభవాత్. ఆపి తు విభావాదిభిర్వ్యజ్ఞతశ్చర్వణీయః. కారకజ్ఞాపకాభ్యామన్యత్ క్వ దృష్టమితి చేత్, న క్వచిద్దృష్టమిత్యలౌకిక<noinclude><references/></noinclude> k8nuo8hgqmlj9m4hb36ef4d8p7g75cz 104 224498 579430 2026-09-18T13:28:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100 కావ్యప్రకాశ භූර්ව సిద్ధేర్భూషణమేతన్న దూషణమ్. చర్వణానిష్పత్త్యా తస్య నిష్పత్తిరుప చరితేతి కార్యోఒప్యుచ్యతామ్. లౌకిక ప్రత్యక్షాది ప్రమాణతాటస్థ్యావబోధ శాలిమితయోగిజ్...' 579430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>100 కావ్యప్రకాశ භූර්ව సిద్ధేర్భూషణమేతన్న దూషణమ్. చర్వణానిష్పత్త్యా తస్య నిష్పత్తిరుప చరితేతి కార్యోఒప్యుచ్యతామ్. లౌకిక ప్రత్యక్షాది ప్రమాణతాటస్థ్యావబోధ శాలిమితయోగిజ్ఞానవేద్యా నరసంస్పర్శ రహితస్వాత్మమాత్రవర్యవసిత పరిమితేతరయోగిసంవేదనవిలక్షణలోకో త్తరస్వసం వేద సగోచర ప్రత్యేయోఒప్యభిధీయతామ్. తద్రోహకం చన నిర్వికల్పరమ్, విభావాది పరామర్శ ప్రధానత్వాత్ నాపి సవికల్పకమ్, చర్వ్యమాణస్యాలౌకికానన్దమ. యస్య స్వసంవేదనసిద్ధత్వాత్. ఉభయాభావస్వరూపస్య చోభయాత్మ కత్వమపి పూర్వవల్లోకో తరతామేవ గమయతి న తు విరోధమితి శ్రీమ దాచార్యాభినవగు ప్రపాదాః. = = : = వ్యా, లోకే ఇత్యాది :- లోకంలో, ప్రమదాదిధి ః = యువతి ఉద్యాన కటాక్ష …ని ర్వేదాదులచేత, రత్యాదిస్థాయి యొక్క అనుమానం చేయడంలో, అధ్యాసం వల్ల, అనగా మాటిమాటికి పరిశీలనంవల్ల, నేర్పు గల, సామాజికానామ్ సామా జికులయొక్క, వాసనాత్మనా సంస్కా రరూపంతో స్థితః ఉన్న, రత్యాధికః స్థాయీ = రత్యాదిస్థాయిభావం, కావ్యే నాణ్యే చ = కావ్యంలోను, నాట్యంతోను, విభావనాదివ్యాపారవత్వాత్ = విభావనం మొదలైన వ్యాపారం కలవి అవడంచేత, కారణత్వాదిపరిహా రేణ = కారణత్వాదుల పరిహారంచేత, అలౌకిక విభిఃవాదిశబ్ద వ్యవ హార్యైః = అలౌకికాలైన 'విభావం' మొద లైన పేర్లతో చెప్పదగినవీ, ఏతే మమైన. = ఇవి నాకు సంబంధించినవే, ఏతే శంతో రేవ - ఇవి శత్రువుకు సంబంధించినవే, ఏతే తటస్థ న్యైవ . ఇవి తటస్థునికి నాకూ శత్రువుకూ కాని మూడవవానికి) సంబం ధించినవే, ఏతే న మమైన - ఇవి నావి కాదు, ఏతే న శత్రోః ఏవ = శత్రువునకు సంబంధించినవి కావు. ఏతే సతటస్థ్య ఏవ = ఇవి తటస్థునికి సంబం ధించినవి కావు. ఇతి = అని, సంబద్ధ విశేషస్పీకరపలహారనియమానధ్య వసాయాత్ = సంబంధ విశేషాన్ని స్వీకరించడానికి గాని, పరిహరించడానికి గాని తగిన నియమాన్ని నిశ్చయించకపోవడంవల్ల, సాధారణ్యేన సాధారణ్యంతో, ప్రతీతై : = తెలియబడిన, తైః ఏవ ఆ కారణాదుల చేతనే, అభివ్యక్తః = అభివ్యక్తమై (అణగి ఉన్నది పైకి వచ్చినదై), నియత ప్రమాతృగతత్వేని నిశ్చితుడైన ఒకా నొక జ్ఞాతకు చెందినట్లు, స్థితః అపి ఉన్న దైనా కూడ సాధారణోపాయబలాత్ = సాధారణాలైన విభావాద్యుపాయాల బలంవల్ల, తత్కాల కూన్యాపరిమిత .. ఇవి నా<noinclude><references/></noinclude> 07t5vz8gdtg5xzugqywks7bimsn6jsb 104 224499 579431 2026-09-18T13:28:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం = = 101 = భావేన_తత్తాల— ఆ కాలంలో, రసాస్వాదన సమయంలో, విగలిత జారిపోయిన, తొలగిపోయిన, పరిమిత పరిమితమైన, సంకుచితమైన, ప్రమాతృభావవశ : ప్రమాతృత్వవశంచేత, అనగా జ్ఞాతృత్వ హేత...' 579431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం = = 101 = భావేన_తత్తాల— ఆ కాలంలో, రసాస్వాదన సమయంలో, విగలిత జారిపోయిన, తొలగిపోయిన, పరిమిత పరిమితమైన, సంకుచితమైన, ప్రమాతృభావవశ : ప్రమాతృత్వవశంచేత, అనగా జ్ఞాతృత్వ హేతువుచేత, ఉనిషిత ఆవిర్భవించిన, వేద్యా నరసంపర్కశూన్య ఇతరజ్ఞేయవస్తువులు సంబంధంతో శూన్యమైన, అపరిమిత భావేన_ అపరిమితత్వంగల, ప్రమాత్రా= ప్రమాతచేత, అనగా రసం ఆస్వాదించేవానిచేత, సకలసహృదయసంవాదభాజా - సమస్తమైన సహృదయుల సంవాదాన్ని పొందిన (సంవాదం అనగా ఒకచోట ఉన్నది మరొకచోట కూడ ఉండడం, ఒకవ్యక్తిలో ఏ భావం కలిగిందో అదే భావం మరొక వ్యక్తికి కూడా కలిగితే వారిద్దరిమధ్యా సంవాదం ఉన్నదని అర్థం), సాధారణ్యేన సాధారణ్యం చేత, అనగా 'ఫలానా నాయిక విషయంలో రతి' అని కాకుండా 'నాయిక విషయంలో 'రతి' అనే విధమైన సామాన్యరూపంచేత, స్వాకారః ఇవ = జ్ఞానాకారము వలె, అభిన్నః ఆపి — భిన్నము కాకపోయినా కూడ, గోచరీకృతః = గోచరం చేసి కొనబడుచు, చర్వ్యమాణతైక ప్రాణః = చర్వణచేయబడుట, అనగా ఆస్వాదమే, ప్రాణముగా కలదై, విభావాదిజీవితావధిః = విభావాదుల జీవితమే అవధిగా గలదై, పానకరసన్యాయేన = పానకర సన్యాయంచేత, చర్వ్యమాణః=ఆస్వాదించబడుచు, పురః = ఎదట, పరిస్ఫురన్ ఇవ = ప్రకాశించుచున్నదా అన్నట్లు, హృదయమ్ హృదయమును, ప్రవిశన్ ఇవ = ప్రవేశించుచున్నదా అన్నట్లు, సర్వాఙ్గణమ్= సమ స్తఅవయవములలో వ్యాపించే విధంగా, అలిఙ్గన్ ఇవ ఆలింగనం చేస్తున్నట్లు, అస్యత్ = ఇతరమైన, సర్వమ్ - సమస్తమునూ, తిరోదధత్ ఇవ = కప్పివేయు చున్నదా అన్నట్లు, బ్రహ్మా స్వాదమ్ = బ్రహ్మాస్వాదాన్ని, అనుభావయన్ ఇవ= అనుభవింపచేస్తున్నదా అన్నట్లు, అలౌకిక చమత్కార కారీ— అలౌకిక మైన చమత్కా రాన్ని కలిగించే. శృఙ్గరాదికః రసః - శృంగారాదికం రసము అని చెప్పబడు చున్నది. = = = వి. లోకంలో, దైనందినజీవితంలో, యువతి, ఉద్యానం మొదలైన (రతి) కారణాలనీ, కటాక్షవిక్షేపాదికార్యాలనీ, నిర్వేదం మొదలైన సహకారుల్నీ బాగా పరిశీలించి వాటి సహాయంచేత రత్యాదిభావాల్ని అనుమానించకలిగిన (అనగా ఊహించగలిగిన) వ్యక్తి హృదయంలో రత్యాదిస్థాయి భావాలు వాసనారూపంగా అనగా సంస్కారరూపంలో, ఉండిపోతాయి. అలాంటివాడే సహృదయుడైన సామా జికుడు. వానికే రసాస్వాదయోగ్యత ఉంటుంది. కేవలం వ్యాకరణ-భాషాశాస్త్ర-<noinclude><references/></noinclude> 4v6v07x2ngekm8sz9c6hll4bxtdn8vy 104 224500 579432 2026-09-18T13:29:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 కావ్యప్రకాశ మీమాంసాశాస్త్రాదుల పఠసపాఠనాదులతో కాలం గడిపే శుష, హృదయులకీ, వేదా భ్యాసజడులకి ఈ వాసన ఉండదు; రసాస్వాదం అసంభావ్యం. అందుచేతనే. “వాసనా చేన్న హేతుః స్యాత్ న న్యాన్మ...' 579432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>102 కావ్యప్రకాశ మీమాంసాశాస్త్రాదుల పఠసపాఠనాదులతో కాలం గడిపే శుష, హృదయులకీ, వేదా భ్యాసజడులకి ఈ వాసన ఉండదు; రసాస్వాదం అసంభావ్యం. అందుచేతనే. “వాసనా చేన్న హేతుః స్యాత్ న న్యాన్మీమాంసరాదిషు", “సవాసనానాం నాట్యాదౌ రసస్యానుభవో భవేత్, నిర్వాసనాస్తు రజానః కాష్ఠకుడ్యాశ్మ సంన్భిః" అని అంటారు. “రసాస్వాదానికి వాసని హేతువు కాకపోతే. అలాంటి వాసన లేని మీమాంసకాదులకు కూడా రసాస్వాదం ఉండాలి. (లేదు కదా?)" “వాసన ఉన్నవాళ్ళకే నాట్మాదుల్లో రసానుభవం కలుగుతుంది. వాసన లేనివాళ్లు నాట్యశాలలో కూర్చుండి చూస్తున్నా, అక్కడ ఉన్న స్తంభాలు, గోడలు, రాళ్లు ఎంతో వీళ్లు కూడా అంతే”అని వీటి అర్థం. అలాంటి సామాజికులు ధ్వనికావ్యంలోను, “కాయికో వాచికశ్చైవ ఆహార్యః సాత్విక స్తథా, చత్వారో౬భినయాః ప్రోక్తా నాట్యశాస్త్రవిశారదైః" అని చెప్పిన చతుర్విధాభినయాలు ఉన్న నాట్యంలోను (రూపకంలోను) కవి నటాదులు ప్రదర్శించిన వనితాది కారణ- కార్య-సహకారల్ని చూస్తారు. అయితే అవి లోకానికి (ప్రత్యక్షజీవితానికి) సంబంధించినవి కావు. విభావడం, అనుభావనం, వ్యభిచారణం అనే అలౌకికాలైన వ్యాపారాలు చేస్తూ ఉంటాయి. అతిసూక్ష్మంగా వాసనారూపంలో ఉన్న రత్యాదుల్ని ఆస్వాదయోగ్యాలు అయేటట్లు చేయడం విభా వనం; వాటిని అనుభవయోగ్యం చేయడం అనుభావనం. అవి శరీరంలో అంతటా వ్యాపించేటట్లు చేయడం వ్యభిచరణం. అందుచేత వీటికి కారణ.. కార్య-సహకారు లనే పేర్లకు బదులు విభావ అనుభావ వ్యధికారులు అనే పేర్లు పెట్టి వ్యవహరిస్తారు. నిజానికి ఈ విభావాదులు ఒకానొక కాలంలో, ఒకానొక దేశంలో జరిగిన లేదా జరిగినట్లు చిత్రించిన కథలోని వ్యక్తులకు సంబంధించినవి. అయితే సామాజికుడు సహృదయుడు ఆపడంచేత, భావనాబలంచేత, వ్య క్తివిశేష- దేశ-కాలాదుల్ని పూర్తిగా విస్మరించి ఆ వ్యక్తుల్ని నాయికానాయ రాతి రూపంలోనే, చూస్తాడు కాని శకుంతలాదుష్యంతాదిరూపాలలో చూడడు. తన సంకుచిత, వ్య క్తిత్వాన్ని కూడా మరచిపోతాడు. "ఈ విభావాదులు నాకు సంబంధించినవి" అని: కాని,శత్రువుకు సంబంధించినవి' అని 'కాని, 'ఉదాసీనుడికి సంబంధించినవి' అని కాని, 1<noinclude><references/></noinclude> fywfa25gpuynkdzs5l27c86z0lndyx5 104 224501 579433 2026-09-18T13:29:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం ఆ విభావాదుల చేత ఆ జ్ఞానం 103 ఉండదు. 'వీళ్ళకెవరికి సంబంధించనివి'అని కాని ఆతనికి ఆ సమయంలో వాటినన్నింటినీ సాధారణరూపంలో చూస్తాడు. (ఇదే సాధారణీకరణం అనగా ) వ్యంగ్యాల...' 579433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం ఆ విభావాదుల చేత ఆ జ్ఞానం 103 ఉండదు. 'వీళ్ళకెవరికి సంబంధించనివి'అని కాని ఆతనికి ఆ సమయంలో వాటినన్నింటినీ సాధారణరూపంలో చూస్తాడు. (ఇదే సాధారణీకరణం అనగా ) వ్యంగ్యాలైన రత్యాదుల్ని కూడా సాధారణరూపంలోనే చూస్తాడు. ఆ సమయంలో విభావాదుల జ్ఞానం తప్ప ఇతరవిషయాల జ్ఞానం ఏదీ ఉండదు. ఆతని హృదయంలో అణగి ఉన్న రత్యాదులు ఉద్బుద్ధాలు అవుతాయి. రత్యాదుల్నే ఆస్వాదిస్తాడు. ఆ విధంగా రత్యాదుల ఆస్వాదనమే రసం. లేదా ఆస్వాదించబడే రత్యాదులే రసం. అదే రసాస్వాదం. అయితే ఇక్కడ ఒక ప్రశ్న ఉదయిస్తుంది. పటికబెల్లం వేరు. దాని ఆస్వాదనం వేరు. అదే విధంగా రసా స్వాదనం అన్నప్పుడు రసం వేరు, దాని ఆస్వాదనం వేరు అని చెప్పాలి కదా? ఆస్వాదనమే రసం ఎలా అవుతుంది? దానికి సమాధానం "స్వాకార ఇవ అభి న్నో ఒపి" అనేది. బౌద్ధమతానికి సంబంధించిన ప్రధానమైన నాలుగు శాఖలలో యోగాచారశాఖ ఒకటి. యోగాచారుల సిద్ధాంతం ప్రకారం జ్ఞానంకంటే భిన్నంగా బాహ్యవస్తువు అనేది లేదు. అయినా ఘటం వేరు, దాని జ్ఞానం వేరు అన్నట్లు 'ఘట జ్ఞానం'అని వ్యవహరిస్తున్నాం. అదే విధంగా రసం వేరు, దాని ఆస్వాదం వేరు కాక పోయినా 'రసాన్ని ఆస్వాదించడం' అని వ్యవహరించడం సౌకర్యంకోసం చెప్పే మాట మాత్రమే. ఔపచారిక ప్రయోగం అన్నమాట. "ఈ కావ్యంలో ఈ రసం ఉంది"అని చెప్పే మాటలు పూర్తిగా ఔపచారికా లని వేరే చెప్ప నక్కరలేదు). 'స్వాకార ఇవాభిన్నో ఒపి' అనే దానికి సంకేతం అనే వ్యాఖ్యానంలో యోగాచార మతం ప్రకారం కాకుండా మరొక విధంగా అర్థం చెప్పబడింది. లోకంలో "నన్ను నేను తెలుసుకొనుచున్నాను" అనే వ్యవహారం ఉంది. ఇక్కడ తెలుసుకొనేవాడు, తెలుసుకొనబడేదీ కూడా తానే (ఆత్మయే). అదే విధంగా ఆస్వాదించబడేదీ, ఆస్వాదనమూ కూడా రసమే. రసంలోని ప్రధానమైన అంశం ఏది? ఆస్వాదమే. రసం ఎంతసేపు ఉంటుంది? విభావాదులు జీవితమే దీనికి అవధి. అనగా విభావా దులు ఎంత సేపు ఉంటే ఇది అంత సేపు ఉంటుంది. విభావాదుల జ్ఞానం ఆగి పోతే రసాస్వాదం ఆగిపోతుంది. అంతే కాదు; ఆ తన్మయత్వస్థితి సడలి 'ఈమె శకుంతల, ఇతడు దుష్యంతుడు' ఇత్యాదివిధంగా గాని "ఎదర ఉన్నది ఫలానా నటుడు, లేదా నటి" అని గాని అనుకొనగానే విభావాదులు సాధారణీకరణానికి విభావాదుల జీవితం అయిపోయినట్లే. ఈ రసా స్వాదం పానక రసాస్వాదం వంటిది. బెల్లం, ఏలకులు, మిరియాలు, పచ్చకర్పూరం ఆఘాతం కలిగినప్పుడు కూడా<noinclude><references/></noinclude> 49rqe0b004f2xo2fz2zu7vkf70du6si 104 224502 579434 2026-09-18T13:29:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 కావ్యప్రకాశ మొదలైన వస్తువు లన్నీ వేసి తయారుచేసిన పానకం ఆస్వాదిస్తూన్నప్పుడు దాని రుచి ఆ వస్తువులు రుచుల సంమేళనం రూపంలో ఉంటుంది. ఆ వస్తువుల్ని పేరు వేరుగా తిన్నప్పుడు ఉ...' 579434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>104 కావ్యప్రకాశ మొదలైన వస్తువు లన్నీ వేసి తయారుచేసిన పానకం ఆస్వాదిస్తూన్నప్పుడు దాని రుచి ఆ వస్తువులు రుచుల సంమేళనం రూపంలో ఉంటుంది. ఆ వస్తువుల్ని పేరు వేరుగా తిన్నప్పుడు ఉండే రుచి వేరు; అవన్నీ కలపగా వచ్చే రుచి వేరు. అదే విధంగా రసాస్వాదనంలో విభావాను భావవ్యభిచారులు స్థాయితో కలవడంచేత ఆ సంమిశ్రితానుభూతి విశిష్టంగా ఉంటుంది. ఆ సమయంలో గం మిస్ ఎదటనే ఉన్నట్లు, హృదయంలో ప్రవేశించినట్లు, శరీరం అంతా వ్యాపించినట్లు అనిపిస్తుంది. బ్రహ్మానందాన్ని అనుభవిస్తున్నామా అనిపించేటట్లు చేస్తుంది. బ్రహ్మానందంలో ఆత్మ ఒక్కటే భాసిస్తుంది; దీనిలో విభావాదులు కూడా భాసిస్తా హాబట్టి ఇది బ్రహ్మానందం కాదు; తత్సదృశం మాత్రమే. దైనందినజేవితంలో " 5 సిబడి వృశ్యాల వల్ల కలిగే అనుభూతి వేరు, ఈ కావ్యనాట్యా ద్యనుభూతి వేరు. దానిలో చను త్కారం ఉండవచ్చు, లేకపోవచ్చు. కాని దీనిలో మాత్రం వర్ణించడానికి శక్యం కాని చమత్కారం, ఆనందానుభూతి, కలుగుతుంది. అందుచేతనే ఇది అలౌకికం. ఈ విధంగా సామాజికుడు అస్వాదించే, తనలోనే అణగిఉండి విధా వాదు లచేత ఉద్బుద్ధాలైన రత్యాదులే రసం. "విభావానుభావవ్యధి చారి సంయోగాత్ = భావాలకు విభావాదులతో వ్యంగ్యవ్యంజక భావసంబంధంపల్ల, లేదా విధావ- అను భాష-వ్యభిచారిభావాలు పరస్పరం కలవడంవల్ల. రసనిష్పత్తిః = సాధవ్య క్తి కలుగుతుంది" అని ఈ పక్షంలో సూత్రానికి అర్థం. వ్యా. సచ న కార్యః ఇత్యాది. ఆ రసం కార్యం కాదు; కార్యం ఆయితే విభావాదులు నశించిన పిమ్మట కూడా అది ఉండవలసి ఉంటుంది. జ్ఞాప్యం కూడా కాదు; జ్ఞాప్యం అవడానికి అది సిద్ధంగా లేదు కదా? మరేమనగా ఈరసు విలా వాదులచేత వ్యంజితం అయి చర్వణ చేయదగి (ఆస్వాదించదగి, ఉంటుంది. కారక జ్ఞాపకాలకంటే భిన్నమైనది ఎక్కడ చూడబడింది అని ప్రశ్నిస్తే మిరసి డా కనబడకపోవడం అనేది అలౌకికత్వం సిద్ధించడానికి హేతువు గాని ఇది భూషణమే కాని దూషణం కాదు. చర్వణానిష్పత్తిచేత రసానికి కూడా నిష్పత్తి ఉపచరితం అవడంచేత ఒక విధంగా అది కార్యం అని చెప్పినా చెప్పవచ్చును "లౌకిక గోచరః"_లౌకిక_లౌకిక మైన, ప్రత్యక్షాది = ప్రత్యక్షాదిజ్ఞానం పిండి, ప్రమాణతాట స్థ్యావబోధశాలి= చక్షురాది ప్రమాణముల ఔదాసీన్యంచేత, (చపురాది ప్రమాణాల సహాయం లేకపోయినా) (అవబోధ = ) కలిగినజ్ఞానంతో, (శాలి) ప్రకాశిస్తూన్న, మితయోగి = అపక్వయోగులయొక్క, జ్ఞానజ్ఞానంకంటే, వేద్యా స్తర = మీరి<noinclude><references/></noinclude> a54sbz4b8bdsp063225djujnmtg7ab1 104 224503 579435 2026-09-18T13:30:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-చతుర్ణోల్లాసం 105 యొక' తెలియదగిన విషయం యొక్క, సంస్పర్శ = స్పర్శతో, రహిత - శూన్య మైన, స్వాత్మమాత్రపర్యవసిత తన ఆత్మయందు మాత్రమే పర్యవసన్న మైన, పరిమితేతర _ పరిమితులు కాని యోగులయొక...' 579435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-చతుర్ణోల్లాసం 105 యొక' తెలియదగిన విషయం యొక్క, సంస్పర్శ = స్పర్శతో, రహిత - శూన్య మైన, స్వాత్మమాత్రపర్యవసిత తన ఆత్మయందు మాత్రమే పర్యవసన్న మైన, పరిమితేతర _ పరిమితులు కాని యోగులయొక్క, వక్వయోగులయొక్క, సంవేదన = = జ్ఞానంకంటేనూ కూడ, విలక్షణ = విలక్షణమైన, లోకోత్తర = లోకోత్తరమైన, స్వసంవేదన = స్వస్వరూపమైన జ్ఞానానికి, గోచరః = గోచరమైనది, ఇతి—అనే కారణంచేత, ప్రత్యేయం అని, అనగా జ్ఞాప్యం అని కూడ చెప్పవచ్చును. వి. రససూత్రంలో "విభావానుభావవ్యభిచారి సంయోగాత్" అని పంచమీ విభక్తి ప్రయోగించడంచేత విధావాదులు రసానికి హేతువులు అని చెప్పిన ట్లయింది. వాటికి రసం కార్యమా, అనగా విభావాదులు రసాన్ని పుట్టిస్తాయా, లేక జ్ఞాప్యమా, అనగా అవి రసాన్ని తెలుపుతాయా? ఎందుచేత ననగా ఒక దానికి ఒకటి హేతువు అన్నప్పుడు అది ఆ హేతువుకు కార్యం అయినా కావాలి, జ్ఞాప్యం అయినా కావాలి. కుమ్మరి, చక్రం, చక్రం తిప్పడానికి ఉపయోగించే దండం ఇవన్నీ కుండకి హేతువులు; కారణాలు; కుండ కార్యం. అనగా ఇక్కడ కులా లాదులు కారక హేతువు అని అర్థం. దీపం చీకట్లో ఉన్న ఘటాన్ని కనబడేటట్లు, మనకు ఘటజ్ఞానం కలిగేటట్లు, చేస్తుంది. ఇక్కడ ఘటం జ్ఞావ్యం; తెలుపదగినది దీపం జ్ఞాపక హేతువు. రసం విభావాదులకి కార్యం అనడానికి వీలులేదు. కార్యం అయితే, కులాల చక్రదండాదులు నశించినా ఘటం నశించ నట్లు విభావాదులు సశించినా రసం నశించకూడదు. కాని మనం పైన చూచినట్లు విభావాదులు ఉన్నంతవరకే రసం ఉంటుంది. పోనీ జ్ఞాప్యం అందామా అంటే అది కూడా కుదరదు. ముందునుంచీ చీకట్లో ఉన్న ఘటాన్ని దీపం కనబడేటట్లు చేస్తుంది. ఇకడ ముందుగానే ఉన్న రసాన్ని విభావాదులు తెలిసేటట్లు చేయడం లేదు కదా? అందుచేత రసం జ్ఞాప్యం కూడా కాదు. ఇంక నేమనగా రసం విభావాదులచేత వ్యంజితం అయి, అనగా వ్యంజనావ్యాపారంచేత గ్రహింపబడి, ఆస్వాదింపబడు తుంది. హేతువు అని చెప్పబడేది కారకమైనా కావాలి, జ్ఞాపకమైనా కావాలి; ఈ రెండు విధాలూ కాకుండా ఈ మూడవది (వ్యంజకత్వం అనేది) ఎక్కడినుంచి పచ్చింది అనే ప్రశ్నకి తావు లేదు. మరెక్కడా కనబడనిది కావ్యనాట్యాదులలో కనబడడమే ఒక విశేషం. అందుచేతనే కదా దీన్ని అలౌకికం అంటున్నాం. కాబట్టి మరెక్కడా కనబడకపోవడం అనేది భూషణమే కాని దూషణం కాదు. లౌకికాలైన ఘటాదుల్ని వలె రసాన్ని కార్యం అని కాని, జ్ఞాప్యం అని కాని చెప్ప<noinclude><references/></noinclude> axfr5tnya1i3fmo9qz483dcdnnaxjjo 104 224504 579436 2026-09-18T13:30:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '106 కావ్యప్రకాశ డానికి అవకాశం లేకపోయినా మరొక విధంగా కార్యం అని, జ్ఞాప్యం అనీ చెపితే చెప్పవచ్చు. రసం కొత్తగా పుట్టకపోయినా దాని చర్వణం (ఆస్వాదనం) పుట్టు తున్నది. (నిష్పన్నం అవు...' 579436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>106 కావ్యప్రకాశ డానికి అవకాశం లేకపోయినా మరొక విధంగా కార్యం అని, జ్ఞాప్యం అనీ చెపితే చెప్పవచ్చు. రసం కొత్తగా పుట్టకపోయినా దాని చర్వణం (ఆస్వాదనం) పుట్టు తున్నది. (నిష్పన్నం అవుతున్నది). చర్వణంలో ఉన్న పుట్టడాన్ని (కార్య త్వాన్ని) రసానికి ఆరోపించి "రసం పుట్టుతున్నది" అన్ని వ్యవహారం లోకంలో ఉంది. ఈ విధంగా రసానికి కూడా ఓ పచారికమైన కార్యత్వం ఒప్పవచ్చు. దీనిని జ్ఞాప్యం అని కూడా చెప్పవచ్చు. లోకంలో ఒక వస్తువు మూడు విధాలుగా జ్ఞాన విషయం కావచ్చు. లౌకికాలైన చక్షురాదీంద్రియాల సంపర్కంచేత కలిగిన జ్ఞానంలో ఘటాదులు విషయం అవుతాయి. అది మొదటిది. యోగులలో యుంజా నులు, యుక్తులు అని రెండు రకాల యోగులు ఉంటారు. పూర్తిగా పరిపక్వం కాని వారు యుంజానులు. వాళ్ళకి ఇంద్రియాల సహాయం అపేక్ష లేకుండా ధ్యానం చేస్తే అన్ని విషయాలూ ప్రత్యక్షంగా తెలుస్తాయి. వాళ్ళ జ్ఞానం ఒక విధంగా ఉంటుంది. పూర్తిగా పక్వం అయిన యోగులు యుక్తయోగులు. వాళ్లు ఇతర వస్తువుల జ్ఞానం లేశమాత్రం కూడా లేకుండా ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందుతూ ఉంటారు. ఈ రసానుభవం ఘటాదిప్రత్యక్షజ్ఞానం వంటిది కానీ, యుంజాన యోగుల జ్ఞానం వంటిది కాని, యుక్తయోగుల జ్ఞానం వంటిది కాని కాదు. మూడింటికంటె విలక్షణమైనది. అలాంటి లో కాతీత మైన స్వస్వరూపజ్ఞానానికి విషయ. మైనది రసం. అనగా విభావాదులచేత ఆనందాంశం అభివ్యక్తం అయి అది స్వయం గానే ప్రకాశిస్తుంది. దీపం ప్రకాశించడానికి (తెలియడానికి) మూక దీపం అపేక్ష లేనట్లు ఆనందాంశం ప్రకాశించడానికి మరొక జ్ఞానం అపేక్ష లేదు. అది (ఆసం దాంశం) స్వప్రకాశం, తనను తానే గ్రహించేది. ఇలా స్వయంప్రకాశంగా ఉన్న దానినే ఔపచారికంగా జ్ఞాప్యం అని వ్యవహరించవచ్చును. ఆ వ్యా. తద్గ్రహకమ్ ఇతి. ఈ గసాన్ని గ్రహించే జ్ఞానం నిశ్వకల్పకం కాదు; ఎందుచేత సనగా దీనిలో విభావాదుల సంబంధం ప్రధానంగా ఉంటుంది. సవికల్పక జ్ఞానమూ కాదు; ఎందుచేత ననగా ఆస్వాదించబడుతున్న అలౌకికానందమయమైన ఆ రసం స్వస్వరూపమైన జ్ఞానంచేతనే సిద్ధం అవుతున్నది (తెలియబడుతున్నది). ఉదయాభావరూప మైన ఆ జ్ఞానం ఉభయాత్మకం అవడం కూడా వెనుక చెప్పినట్లు లోకో త్తరత్వాన్నే సూచిస్తూన్నది కాబట్టి విరోధం లేదు అని శ్రీమదాచార్యాభినవ గుప్తపాదులు ప్రతిపాదించారు. వి. రసం స్వసంవేదనానికి, స్వస్వరూపమైన జ్ఞానానికి, విషయం అని<noinclude><references/></noinclude> 9uj5gwxof5e60ghgmhkj8et5ukrggfu 104 224505 579437 2026-09-18T13:30:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 107 పైన చెప్పబడింది. జ్ఞానం సవికల్పకం అని, నిర్వికల్పకం అనీ రెండువిధాలు ఒక వస్తువును చూడగానే మొట్ట మొదట ఇది ఒక వస్తువు అనే జ్ఞానం మాత్రమే కలుగు తుంది. దాని పేర...' 579437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 107 పైన చెప్పబడింది. జ్ఞానం సవికల్పకం అని, నిర్వికల్పకం అనీ రెండువిధాలు ఒక వస్తువును చూడగానే మొట్ట మొదట ఇది ఒక వస్తువు అనే జ్ఞానం మాత్రమే కలుగు తుంది. దాని పేరు, రూపం, జాతీ మొదలైనవి ఏవీ తెలియవు. ఆ జ్ఞానానికి నిర్వికల్పకజ్ఞానం అని పేరు. పేరు, రూపం జాతీ మొదలైనవాటికి వికల్పాలని పేరు. అవి లేనిది కాబట్టి ఇది నిర్వికల్పకం. మరుక్షణంలో దాని పేరు మొద లైనవి కూడా తెలుస్తాయి. ఆ జ్ఞానానికి సవికల్పకజ్ఞానం అని పేరు. ఈ రసజ్ఞానం నిర్వికల్పకం అనడానికి వీలు లేదు. ఆ జ్ఞానంలో విభావాదులు సంబంధం కూడా ఉంటుంది కదా. అలా అని సవికల్పకం అనడానికి వీలు లేదు. స్వప్రకాశం అయిన ఆ జ్ఞానంలో చివరికి ఆత్మస్వరూపమైన ఆనందాంశం ఒక్కటే భాసిస్తున్నది. కదా? ఇంక నిర్వికల్పము కాక సవికల్పకమూ కాక ఉండే జ్ఞానం ఉభయాత్మకం అనాలి. ఇలాంటి ఉభయాత్మకజ్ఞానం లోకంలో ఎక్కడా లేదు కదా అని అడగ వచ్చు. వెనక (రసం కార్యమా జ్ఞాప్యమా అనే మీమాంసలో) చెప్పినట్లు ఇలాంటి ఉభయాత్మకజ్ఞానం లోకంలో లేకపోవడం మేము రసం విషయంలో చెప్పిన అలౌకికత్వాన్నే సమర్థిస్తూన్నది కాబట్టి విరోధం ఏమీ లేదు అని భావం. వృ. వ్యాఘ్రాదయో విభావా భయానక స్యేవ వీరాద్భుతరౌద్రా ణామ్, అశ్రుపాతాదయోజనుభావాః శృఙ్గర స్యేవ కరుణభయానకయోః, చిన్తాదయో వ్యభిచారిణః శృక్షార స్యేవ వీరకరుణభయానకానామ్ ఇతి పృథగనైకా న్తికత్వాత్ సూత్రే మిలితా నిర్దిష్టా : వ్యా వ్యాఘ్రాదులు భయానకరసానికి ఎట్లో అట్లే వీర అద్భుత రౌద్ర రసాలకి కూడా విభావాలు కావచ్చును. అశ్రుపాతం మొదలైనవి శృంగారానికి ఎట్లో అట్లే కరుణభయానకాలకి కూడా అనుభావాలు కావచ్చును. చింత మొద లైనవి శృంగారానికి ఎట్లో వీరకుణభయానకరసాలకి కూడా వ్యభిచారులు కావచ్చును. అందుచేత వేరు వేరుగా అవి, వ్యభిచారం కలవి అవడంచేత, సూత్రంలో అన్నీ కలిపి నిర్దేశించబడ్డాయి వి. రససూత్రంలో విభావానుభావవ్యభిచారులు మూడు కలిసి రసాభివ్య క్తిని కలిగిస్తాయి అని చెప్పబడింది. అలా చెప్పకుండా ఆ మూడింటిలో ఏ ఒక్క డైనా స్వతంత్రంగా, మిగిలిన రెండింటి అపేక్ష లేకుండా, రసాభివ్యక్తిని కలిగిస్తుంది.<noinclude><references/></noinclude> 5lrrbkifd3iecx8vzd1mszk5b8wl17k 104 224506 579438 2026-09-18T13:30:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 కావ్యప్రకాశ అని చెప్పే పక్షంలో వ్యభిచార దోషం వస్తుంది. పెద్దపులి మొదలైనవాటిని చూడగానే పిరికివాళ్ళకి భయం కలిగినట్లు, వీరులకు ఉత్సాహమూ, కొత్తగా చూసే వాళ్ళకి విస్మయమూ, వా...' 579438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>108 కావ్యప్రకాశ అని చెప్పే పక్షంలో వ్యభిచార దోషం వస్తుంది. పెద్దపులి మొదలైనవాటిని చూడగానే పిరికివాళ్ళకి భయం కలిగినట్లు, వీరులకు ఉత్సాహమూ, కొత్తగా చూసే వాళ్ళకి విస్మయమూ, వాటివల్ల బంధువులను కోల్పోయినవాళ్ళకి క్రోధమూ కలగ వచ్చు. అందుచేత వ్యాఘ్రాదులు భయానకరసానికి కాకుండా వీర- అద్భుత. రౌద్రాలకి కూడా ఆలంబనవిభావాలే. అందుచేత అనుభావ - వ్యభిచారిభావాల ప్రసక్తి లేకుండా వ్యాఘ్రాదివిభావాలు భయానకరసాన్ని అభివ్యక్తం చేస్తాయి అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. అవి వీరరసానికి విభావాలే కాబట్టి ఎగరసాన్ని కూడా అభివ్యక్తీకరిస్తాయి కదా ? కాబట్టి వ్యభిచారదోషం వస్తుంది. ఒకదానికి సంబంధించినట్లుగా చెప్పిన విషయం దానికే కాకుండా మరొకదానికి కూడా సంబంధిస్తే అది వ్యభిచార దోషం. ఇది అనుమానప్రమాణంలో హేతువుకు సంబం ధించిన దోషం. “యత్ర యత్ర ధూమ తత్ర తత్రాగ్నిః'-'ధూమం ఉన్న చోటల్లా అగ్ని ఉంటుంది' అని చెప్పడంలో తప్పులేదు. అగ్ని లేనిచోట ధూమం ఉండదు కదా.కాని “యత్ర యత్ర అగ్నిః తత్ర తత్ర ధూమః" అగ్ని ఉన్నచోటల్లా ధూమం ఉంటుంది" అని చెప్పడం తప్పు. ఎఱ్ఱగా కాల్చిన ఇనప గుండులో నిప్పు ఉంది. కాని ధూమం లేదు కదా? అందు చేత పైన చెప్పిన వ్యాప్తివాక్యానికి తప్తాయా గోలంలో వ్యభిచారం). అదే విధంగా “అశ్రుపాతం అనే అనుభావం శృంగారాన్ని అభివ్యక్తం చేస్తుంది" అనడానికి వీలులేదు. అది కరుణభయానకాలకి కూడా అను భావమే కాబట్టి వాటిని కూడా అభివ్యక్తం చేయవచ్చును కదా? చింత అనే వ్యభి చారిభావం శృంగారాన్ని అభివ్యక్తం చేస్తుంది అని చెప్పినా ఈ విధమైన వ్యభి చారదోషమే. అందుచేత విభావాను భావవ్యభిచారులు మూడు కలిసి రసాన్ని అభివ్యక్తం చేస్తాయి అని చెప్పినట్లయితే ఈ దోషం ఉండదు. శ్లో॥ వియదలిమలినాము గర్భమేఘం మధుకరకోకిలకూజితై ర్దిశాం శ్రీః, ధరణిరభినవాఙ్కురాఙ్కటజ్కా ప్రణతిపరే దయితే ప్రసీద ముద్దే. ఇత్యా శ్లో॥ పరిమృదితమృణాలీమ్లానమఙ్గం ప్రవృత్తిః m కథమపి పరివార ప్రార్థనాభిః క్రియాసు, 27<noinclude><references/></noinclude> s53st80pqy17t8dtim1jpu4s0sfhrf7 104 224507 579439 2026-09-18T13:31:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం ఇత్యాదౌ 3 కలయతి చ హిమాంశోర్నిష లఙ్కస్య లక్ష్మీ మభినవకరిద న్తచ్ఛేదకా న్తః కపోలః. 109 28 శ్లో॥ దూరాదుత్సుకమాగతే వివలితం సంభాషిణి స్ఫారితం సంక్లిష్యత్యరుణం గృహీ...' 579439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం ఇత్యాదౌ 3 కలయతి చ హిమాంశోర్నిష లఙ్కస్య లక్ష్మీ మభినవకరిద న్తచ్ఛేదకా న్తః కపోలః. 109 28 శ్లో॥ దూరాదుత్సుకమాగతే వివలితం సంభాషిణి స్ఫారితం సంక్లిష్యత్యరుణం గృహీతవసనే కిం చాఞ్చతిభ్రూలతమ్, మానిన్యాశ్చరణానతివ్యతికి బాష్పమ్బుపూర్ణేక్షణమ్ చక్షుల్జాజమహో ప్రపఞ్చచతురం జాతాగని ప్రేయసి. 29 ఇత్యాదౌ చ యద్యపి విభావానామ్, అనుభావానామ్, ఔత్సుక్య వ్రీడాహర్షకోపాసూయాప్రసాదానాం చ వ్యభిచారిణాం కేవలానామత్ర స్థితిః తథా ప్యేతేషామసాధారణత్వమిత్యన్యతమద్వయాక్షేపకత్వే సతి నానై కా న్తికత్వమితి. వ్యా. విభావాదులు మూడు కలిస్తేనే రసనిష్పత్తి అని చెప్పినావు కదా? కాని కొన్ని చోట్ల కేవలం విభావమో, అనుభావాలో, వ్యభిచారిభావాలో చెప్పినా కూడా రసనిష్పత్తి జరుగుతున్నది. దీనిని పట్టి పైనియమం అయుక్తం కదా అని ఆశంకించుకొని ఒక రసానికి మాత్రమే చెందడానికి వీలున్న విభావాదుల్ని మాత్రమే వర్ణించిన స్థలాలలో మిగిలిన రెండింటిని ఊహించుకోవాలి. అందుచేత పై నియమానికి భంగం లేదు అని చెపుతున్నాడు. నియదితి :- "ఓ ! తెలివితక్కు వ దానా ! నీటితో నిండి తుమ్మెద వలె నల్లగా ఉన్న మేఘాలు ఆకాశాన్ని ఆవరించి ఉన్నాయి. తుమ్మెదల రొదలతోను, కోకిలల ధ్వనులతోను దిక్కుల శోభ అధి కంగా ఉంది. నేల నూతనంగా బయలు దేరిన అంకురా లనే టంకాలతో చిహ్ని తమై ఉంది. కాళ్ళమీద పడుతూన్న ప్రియుణ్ణి కనికరించు" ఇత్యాదులలో సూ- - వి. ప్రియునిమీద కోపించిన ఒక మానవతితో సఖురాలు చెపుతూన్న మాటలు. ఇక్కడ ముగ్ధ, ప్రియుడు అనే ఆలంబనవిభావం, మేఘపూర్ణమైన ఆకాశం మొదలైన ఉద్దీపనవిభావాలు చెప్పబడ్డాయి. అనుభావవ్యభిచారులు చెప్ప బడ లేదు. అయినా ఇవి శృంగారానికి మాత్రమే సంబంధించినవి కాబట్టి చెప్పని అనుభావవ్యభిచారిభావాలను ఊహించుకొనవచ్చును. అందుచేత విప్రలంగశృంగా రాభివ్యక్తికి ఆటంకం లేదు.<noinclude><references/></noinclude> 58l3qy1g4px0z78j74run12djg57qxl 104 224508 579440 2026-09-18T13:31:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 కావ్యప్రకాశ వ్యా. పరిమృదితేతి-"శరీరం నలిగిపోయిన తామరతూడులా వాడిపోయింది. ప్రక్కనున్న పరివారజనం ప్రార్థించగా ప్రార్థించగా అతికష్టంమీద కొన్ని పసులు చేసుకుంటున్నది. కొత్...' 579440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>110 కావ్యప్రకాశ వ్యా. పరిమృదితేతి-"శరీరం నలిగిపోయిన తామరతూడులా వాడిపోయింది. ప్రక్కనున్న పరివారజనం ప్రార్థించగా ప్రార్థించగా అతికష్టంమీద కొన్ని పసులు చేసుకుంటున్నది. కొత్తగా మొలచిన ఏనుగుదంతం ముక్క కాంతి వంటి కాంతి గల చెక్కిలి కళంకం లేని చంద్రునివంటి శోభతో ఉంది" ఇత్యాదులలోను. వి. ఇక్కడ శరీరం వాడిపోవడం, దేనిమీదా ఇష్టం లేకపోవడం, ఎక్కిళ్లు తెల్లబడ్డం మొదలైన కార్యాలు (అనుభావాలు) మాత్రమే వర్ణించినా విభావవ్యభిచారి భావాలను ఊహించుకోవడానికి అవకాశం ఉండడంచేత విప్రలంభ శృంగారాభి వ్యక్తి కలుగుతుంది. ఈ శ్లోకం మాలతీమాధవంలోనిది. వ్యా దూరాదితి ఎంత బ్రతిమాలినా వినకపోవడంచేత వెళ్ళిపోయిన ప్రియుడు మళ్ళీ వచ్చినప్పుడు నాయిక చూపులను వర్ణిస్తున్న శ్లోకం: అమరు శతకంలోనిది. "నాయిక చూపు అపరాధంచేసిన ప్రియుణ్ణి దూరంనుంచి చూడ గానే ఔత్సుక్యం కలది అయింది. (ఔత్సుక్యం). అతడు దగ్గరికి రాగానే ఆ మానిని చూపు ప్రక్కకి తిప్పబడింది. (వీడ). అతడు మాటలాడుతుండగా విక సించింది. (హర్షం) దగ్గరికి ఆలింగనం కోసం వస్తూండగా ఎఱ్ఱబడింది (కోపం). వెళ్ళిపోతున్న తన వస్త్రాన్ని పట్టుకొన్నప్పుడు కొంచెం కనుబొమ్మలు ముడుచు కొన్నది. (అసూయ). అతడు పాదాలకు నమస్కరించబోతుంటే కన్నీళ్ళతో నిండింది. (ప్రసాదం). ఈ విధంగా అనేక విచిత్రవ్యాపారాలు చేయడంలో నేర్పును చూపింది". ఇత్యాదులలోనూ- వి. ఈ శ్లోకంలో విభావానుభావాలు వర్ణించకుండగా కేవలం ఔత్పుర్యం మొద లైన వ్యభిచారిభావాలను మాత్రమే చెప్పినా మిగిలిన రెండింటినీ ఊహించుకోవడం చేత శృంగారరసనిష్పత్తి కలుగుతున్నది. వ్యా. యద్యపీతి- (పైన చెప్పిన శ్లోకాలవంటి స్థానాలలో) కేవలం విభా వాలు, అనుభావాలు, ఔత్సుక్య-క్రీడా- హర్ష - కోప-అసూయా- ప్రసాదాలు అనే వ్యభి చారిభావాలు మాత్రమే చెప్పబడ్డాయి. అయినా ఇవి శృంగారానికి మాత్రమే చెంది నవి అవడంచేత మిగిలిన రెండింటిని ఆక్షేపిస్తాయి. (ఊహింవచేస్తాయి). అందు చేత “విభావాదు లన్నీ కలిసి రసప్రతీతి కలిగిస్తాయి" అని సూత్రంలో చెప్పినదానికి వ్యభిచారం లేదు.<noinclude><references/></noinclude> np63ajxalgz1bmuajns3vcamtf8pxq2 104 224509 579441 2026-09-18T13:31:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం వృ. తద్విశేషానాహ- కా, శృఙ్గరహాస్యకరుణరౌద్రవీరభయానకాః, 111 బీభత్సాద్భుతసంజ్ఞా చేత్యష్టా నాణ్యే రసాః స్మృతాః. 29 వ్యా. దాని (రసంయొక్క) విశేషాలను చెపుతున్నాడు. "నాట...' 579441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం వృ. తద్విశేషానాహ- కా, శృఙ్గరహాస్యకరుణరౌద్రవీరభయానకాః, 111 బీభత్సాద్భుతసంజ్ఞా చేత్యష్టా నాణ్యే రసాః స్మృతాః. 29 వ్యా. దాని (రసంయొక్క) విశేషాలను చెపుతున్నాడు. "నాట్యంలో (నాట కాదులలో) శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీరం, భయానకం, భీభత్సం, అద్భుతం అనే ఎనిమిది రసాలు చెప్పబడ్డాయి. వి. 1. శృంగార రసానికి స్థాయిభావం రతి. కాంతాదులు ఆలంబనవిభావం. స్రక్చందనాదులు ఉద్దీపనవిభావాలు. కటాక్షాదులు అనుభావాలు. క్రీడాదులు వ్యభి చారిభావాలు. 2. హాస్యరసానికి స్థాయిభావం హాసం. వికార చేష్టలు చేసేవాడు ఆలంబనవిభావం. వికార చేష్టాదులు ఉద్దీపనవిభావాలు. బుగ్గలు ఉబ్బడం మొద లైనవి అనుభావాలు. శ్రమాదులు వ్యభిచారిభావాలు. 3. కరుణరసానికి శోకం స్థాయిభావం మృతాదులు ఆలంబనవిభావాలు. వాళ్ళ సద్గుణాదులు ఉద్దీపనవిభా వాలు. రోదనాదులు అనుభావాలు. దైన్యాదులు వ్యభిచారీభావాలు. 4. రౌద్రరసా నికి క్రోధం స్థాయిభావం. శత్రువు ఆలంబనవిభావం. వాడు చేసిన అపకారాదులు ఉద్దీపనవిభావాలు. బడాయి చెప్పుకోవడం మొదలైనవి అనుభావాలు. గర్వాదులు వ్యభిచారిభావాలు. 5. వీరరసానికి ఉత్సాహం స్థాయిభావం. యుద్ధ వీరానికి యుద్ధవీరానికి శత్రువు ఆలంబనవిభావం, అతడు చేసిన అపకారం ఉదీపన విభావం. దాన దయావీరాలకి దీనుడు ఆలంబనవి భావం. అతడు ఆపదలలో ఉండడం ఉద్దీపన విభావం. యుద్ధ వీరానికి పగదీర్చుకోవడం, మిగిలిన రెండింటికీ దానాదులు అను భావాలు. హర్ష _ఆవేగ_చింతాదులు వ్యభిచారిభావాలు. (మమ్మటుడు యుద్ధవీరం మాత్రమే అంగీకరించాడు) 6. భయానకరసానికి భయం స్థాయిభావం. భయం కరమృగాదులు ఆలంబనవిభావం; వాటి కర్మలు ఉద్దీపనవిభావం. పలాయనాదులు అనుభావం. జడత్వం మొదలైనవి వ్యభిచారిభావాలు. 7. బీభత్సరసానికి జుగుప్ప (ఏవగింపు) స్థాయిభావం. మలమూత్రాదులు ఆలంబనవిభావం. దుర్గంధాదులు ఉద్దీపనవిభావం. ఉమ్మివేయడం మొదలైనవి అనుభావాలు. గ్లాని మొదలైనవి వ్యభి చారభావాలు. 8. అద్భుతరసానికి విస్మయం స్థాయిభావం. ఆశ్చర్యకరమైన పనులు చే సేవాళ్ళు మొదలైనవారు ఆలంబనుభావం. అలాంటి పనులు ఉద్దీపన విభావం. ఉలిక్కిపడడం మొదలైనవి అరునావాయి. హర్షాదులు వ్యభిచారిణా వాలు.<noinclude><references/></noinclude> 2o16a703ns1sjdycesp2hj7rau4gpp6 104 224510 579442 2026-09-18T13:31:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '112 రావ్యప్రకాశ వృ. తత్ర శృఙ్గరస్య ద్వా భేదౌ: సంభోగో విఫలమ్బళ్చ. తత్రాద్యః పరస్పరావలోకనాలిఙ్గనాధరపానపరిచుమ్బనాద్యనన్త త్వాదపరి చ్ఛేద్య ఏక ఏప గణ్యతే. యథా- ॥ శూన్యం వాసగృహం వ...' 579442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>112 రావ్యప్రకాశ వృ. తత్ర శృఙ్గరస్య ద్వా భేదౌ: సంభోగో విఫలమ్బళ్చ. తత్రాద్యః పరస్పరావలోకనాలిఙ్గనాధరపానపరిచుమ్బనాద్యనన్త త్వాదపరి చ్ఛేద్య ఏక ఏప గణ్యతే. యథా- ॥ శూన్యం వాసగృహం విలోక్య శయనాదుత్థాయ కించిచ్చనై ర్ని ద్రావ్యాజముపొగతస్య సుచిరం నిర్వర్ణ్య సత్యుర్ముఖమ్, విస్రబ్ధు పరచుమ్బ్య జాతవులకామాలోక్య గణన లజ్జానమ్రముఖీ ప్రియేణ హసితా చాలా చిరం చుస్సునా. 30 వ్యా. తత్రేతి. వాటిలో శృంగారరసానికి సంభోగం, విప్రలంభం అని రెండు భేదాలు. ఆ రెండింటిలో మొదటిదైన సంభోగశృంగారంలో ఒకరినొకరు చూసుకోవడం, ఆలింగనం చేసికోవడం, ఆధరపానం, చుంబనం మొద లైన అనంతభేదాలు ఉండడంచేత ఇన్ని రకాలు అని చెప్పడం కష్టం. అందుచేత అవాంతర భేదాలు ఎన్ని ఉన్నా ఒకటిగానే పరిగణించబడుతుంది. వి. రసాలన్నింటిలోకీ సర్వజనప్రియం అవరంచేత శృంగారం చాలా ప్రధానమైనదిగా పరిగణింపబడుతుంది. శృఙ్గమ్ ప్రాధాన్యాన్ని, యచ్ఛతి = పొందుతుంది కాబట్టి 'కృష్ణార' '' అని దీని వ్యుత్పత్యర్థం. దీని అర్థం మరొక విధంగా కూడ చెపుతారు శృఙ్గం అనగా మన్మథుడు అందించడం ఆ మన్మ థోద్భేదాన్ని కారణంగా చేసుకొని స్త్రీపురుషులలో ఆవిర్భవించినది శృంగారం.. "శృఙ్గం హి మన్మథోద్భేదస్త దాగమన హేతుకః, పురుషప్రమదాభూమి: శృద్గార ఇతి గీయతే." అవ నాయిక ప్రారంభించినది. నాయకుడు ప్రారంభించింది అని సంభో గం రెండు విధాలు. మొదటిదానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా. వ్యా. శూన్యమ్ ఇతీ:— ఇది అమరుకంలోని ముగ్ధయికావర్ణనం. “ముగ్ధ నాయిక శయనగృహంలో ఇతరులెవ్వరూ లేరని చూచింది పక్కమీదనుంచి కొంచెం మెల్లగా లేచింది భర్త నిద్రపోతున్నట్లు అభినయిస్తున్నాడు అతని ముఖం తదేకదీక్షగా కొంతసేపు చూచింది. నిర్భయంగా చుంబనం చేసింది.<noinclude><references/></noinclude> 865uod0mnffkyngh30tk5t7e5qu1i01 104 224511 579443 2026-09-18T13:32:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం అప్పుడు ఆతని చెక్కిళ్ళమీద కుంది. అలాంటి స్థితిలో ఉన్న పెట్టుకొన్నాడు" 113 గగుర్పాటు కలగడం చూచి సిగ్గుతో తల వంచు ఆమెను ప్రియుడు నవ్వుతూ చాలా సేపు ముద్దు వి. ఇక్...' 579443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం అప్పుడు ఆతని చెక్కిళ్ళమీద కుంది. అలాంటి స్థితిలో ఉన్న పెట్టుకొన్నాడు" 113 గగుర్పాటు కలగడం చూచి సిగ్గుతో తల వంచు ఆమెను ప్రియుడు నవ్వుతూ చాలా సేపు ముద్దు వి. ఇక్కడ నాయకుడు ఆలంబన విభావం. శూన్యగృహాదికం ఉద్దీపన విభావం. ముఖనిర్వర్ణన.చుంబనాదికాలు అనుభావాలు. లజ్జాహాసాదులచేత సూచింప బడిన హర్షాదులు వ్యభిచారిభావాలు. రతి (ప్రేమ) స్థాయిభావం. వీటిని అన్నిం టినీ గుర్తించగలిగిన సామాజికునిలో ఈ సంభోగశృంగారరసనిష్పత్తి కలుగు తుంది. వృ. తథా- శ్లో॥ త్వం ముగ్ధక్షి వినైవ క్బులికయా ధత్సే మనోహారిణీం లక్ష్మీమిత్యభిధాయిని ప్రియతమే తద్వీటికా సంస్పృశి, శయ్యోపాన్త నివిష్టసస్మితసఖీనేత్రోత్సవానన్దితో నిర్యాతః శన కై రలీకవచనో పన్యాసమాలీజనః. ర 31 వ్యా. నాయకుడు ప్రారంభించిన సంభోగానికి ఉదాహరణం చూపుతు న్నాడు. మరియు- “ఓ! సుందరనయనా! రవిక లేకపోతేనే నీ శోభ మనోహ రంగా ఉంటుంది" అని అంటూ ప్రియుడు ఆమె రవికె ముడిని స్పృశిస్తూండగా, చిరునవ్వు నవ్వుతూ శయ్యా ప్రాంతాన్ని అంటి పెట్టుకొని ఉన్న సఖురాలి (నాయిక యొక్క) నేత వికాసంచేత ఆనందింపచేయబడిన సఖురాళ్ళందరూ ఏవేవో వంకలు చెపుతూ మెల్లగా బైటకు వెళ్ళిపోయారు". వి. ఈ శ్లోకం అమరుకంలోనిది. ఇక్కడ ముద్దాడి ఆలంబనం. నయన సౌందర్యశరీరశోభాదులు ఉద్దీపనాలు. అలా మాటలాడడం, వీటికను స్పృశిం చడం అనుభావాలు. ఉత్కంఠ మొదలైనవి విభావాలు. వీటిని గుర్తించగలిగిన సామాజికునిలో సంభోగశృంగార నిష్పత్తి జరుగుతుంది . వృ. అపరస్తు అభిలాషవిర హేర్ష్యా ప్రవాసశాప హేతుక ఇతి పఞ్చ విధః. క్ర మేణోదాహరణమ్. 8)<noinclude><references/></noinclude> 57e4vptng54zplp8lkui700zyyeriqy 14 224512 579444 2026-09-18T13:32:04Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579444 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579446 579444 2026-09-18T13:32:16Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:1877]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579446 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:1877]] icl42mhcsmixeyp7e7ek3kbsw099v38 104 224513 579445 2026-09-18T13:32:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 11 భావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ప్రేమార్ద్రః ప్రణయస్పృశిః కవినియామిద్గాఢకాగోదయా స్తాస్తా ముగ్ధదృశో నిసర్గమధురా శ్చేషా భవేయుక్మయి, యాస్వన్తఃకరణస్య దాహ్యకరణవ్యాసారధి గణా దాశంసా...' 579445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>114 11 భావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ప్రేమార్ద్రః ప్రణయస్పృశిః కవినియామిద్గాఢకాగోదయా స్తాస్తా ముగ్ధదృశో నిసర్గమధురా శ్చేషా భవేయుక్మయి, యాస్వన్తఃకరణస్య దాహ్యకరణవ్యాసారధి గణా దాశంసాపరికల్పితాస్వపి భవత్యానన్దసాన్లో లయః. 32 వ్యా. అపర ఇతి:- అభిలాష హేతుకము; విరహ హేతుకము, ఈర్ష్యా హేతు కము, ప్రవాస హేతుకము, శాపహేతుకము అని రెండవడి (విలంభశృంగారం) ఐదు విధాలు. వి. అభిలాష అనగా మొట్టమొదట కలిగిన అనురాగం. లేదా సమాగమం లభించనివాళ్ళ పరస్పర సమాగమేచ్ఛ అభిలాష. అది హేతువుగా గల విప్ర లంభం మొదటిది. ఇద్దరూ ఒకేచోట ఉన్నా వారిలో ఒకరిక అనురాగం లేకపోవ డంచేతగాని, అనురాగం ఉన్నా దైవ ప్రతిబంధంవల్ల గాని, "పెద్దలనుండి సంకోచం మొదలైన కారణాలచేత గాని సంయోగం లేకపోవడం విరహం. ఈర్ష్య అసగా తాత్కాలిక మైన మాసం, పట్టుదల. అనురాగవంతులు కార్యాంతరవశం చేత వేరు వేరు ప్రదేశాలలో ఉండడం ప్రవాసం. “ఇంతకాలం మీరు కలప కూడదు" "మీరు అసలు కలవకూడదు" ఇత్యాదిరూపమైన కట్టడి శాపం. = వ్యా. క్రమంగా ఉదాహరణాలు. ప్రేమార్థా: ఇత్యాది మాలతీమాధ వంలో మాలతిని పొందుటకై మాధవుని అభిలాషను చిత్రించే శ్లోకం. అభిలాష హేతుక విప్రలంభానికి ఉదాహరణం. యాసు ఏ చేష్టలు, ఆశంసాపరికల్పితాను అపి = మనోరథముచేత కల్పింపబడినవే అయినా, క్షణాత్ క్షణకాలంలో, బాహ్యకరణవ్యాపారరోధీ— బాహ్యేంద్రియాల వ్యాపారాన్ని (ప్రవృత్తిని అరికట్టి, ఆ నన్దసాన్ద్రః = ఆనందంచేత దట్టమైన, అస్తఃకరణస్య ల నుః - అంతఃకరణం యొక్క విలయం, అనగా తన్మయత్వం, భవతి = కలుగునో అట్టి, పేమార్థా: - ప్రేమచేత అర్ధమైనవి (ఇతడు లేదా ఈమె నావాడు లేదా నాది, నేను అతని దానను లేదా ఆమెకు చెందినవాడను అను ఒక విధమైన పక్షపాతం ప్రేమ), ప్రణయస్పృశ ః = ప్రణయాన్ని స్పృశించేవి (ప్రకర్షను పొంది ఎన్ని అపరాధాలు చేసినా తొలగని ప్రేమ ప్రణయం), పరిచయాత్ అధికాస క్తివల్ల, ఉద్గాఢరా గోదయాః = పాతుకొని పోయిన రాగం యొక్క ఆవిర్భావం కలవి ఎక్కువ =<noinclude><references/></noinclude> futn6nikfm69nhx7dpg7obv5hruw0pv 104 224514 579447 2026-09-18T13:32:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 115 పరిచయంచేత రంజింపచేయగలిగిన ప్రణయమే రాగం), నిసర్గమధురాః = స్వభావంచేతనే మధురములూ అయిన, ముగ్ధదృశః = సుందరములైన నేత్రాలు గల ఆ మాలతియొక్క, తాః తాః ఆయా, చేష్టాః = చూ...' 579447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 115 పరిచయంచేత రంజింపచేయగలిగిన ప్రణయమే రాగం), నిసర్గమధురాః = స్వభావంచేతనే మధురములూ అయిన, ముగ్ధదృశః = సుందరములైన నేత్రాలు గల ఆ మాలతియొక్క, తాః తాః ఆయా, చేష్టాః = చూడడం, నవ్వడం మొదలైన చేష్టలు, మయి నా విషయంలో, భవేయుః = అగుగాక. = == వి. ఇక్కడ మాలతి ఆలంబనం. ఆమె విలాసల స్మరణం ఉద్దీపన విభావం. కోరికను ఆవిష్కరించడం అనుభావం. ఉత్కంఠ వ్యభిచారి భావం. రతి స్థాయిభావం. అవ. విరహ హేతుకవిప్రలంభానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఆన్యత్ర వ్రజతీతి కా ఖలు కథా నాప్యస్య తాదృక్ సుహృద్ యోమాం నేచ్ఛతి నాగతశ్చహహహాకో ఒయం విధేః ప్రక్రమః ఇత్యల్పేతరకల్పనాక బలితస్వాన్తా నిశాన్తాన రే బాలా వృత్త వివర్త నవ్యతికరా నాప్నోతి నిద్రాం నిశి. 33 వృ, ఏషా విరహోత్కణితా. = = వ్యా. అన్యత్రేతి. రాత్రికి వస్తానని చెప్పి ఏ కారణంచేతనో నాయకుడు రాక పోవడంచేత పరిపరి విధాల ఆలోచనలలో పడిన విరహోత్కంఠితయైన నాయిక వర్ణన. అన్యత=మరియొక ప్రియురాలిదగ్గరకు, ప్రజతీతి వెడతాడు అని, కథా మాట, కా ఖలు = ఏమి ఉంటుంది? మదేకపత్నీవ్రతస్థుడైన అతడు మరియొక ప్రియురాలి దగ్గరకు వెళ్ళినాడేమో అనే ప్రశ్నయే లేదు. యః = ఎవడు, మామ్ = నన్ను, నా ఇచ్చతి - ఇచ్చయించదో అనగా నేను సుఖంగా ఉండాలని కోరడో, తాదృక్ = అలాంటి, సుహృత్ = మిత్రుడు, అస్య = ఇతనికి, స= -లేడు. ఏ మిత్రుని దగ్గరికైనా వెడితే అతడు ఇక్కడికి రాకుండా చేసినా డనడా నికి కూడా అవకాశం లేదు. న ఆగతః చ = మరి రానూ లేదు, హహహా = అయ్యో! ఆయమ్ = ఈ, విధేః దైవము యొక్క ప్రక్రమః కార్యారంభం, కః ఏమి? ఇతి = ఇట్లు, అల్పే తరకల్పనాకవలితస్వాన్తా అత్యధికములైన ఊహల చేత మ్రింగివేయబడిన(ఊహలతో నిండిన) మనస్సు గల, బాలాఆ ముద్దరాలు, నిశాన్తాన రే= శయనగృహం మధ్య, వృత్తవివర్త నవ్యతికరా_ జరుగుతూన్న ఇటూ ====<noinclude><references/></noinclude> ny9q1z7ypun9r7mlxza4gw4i1qu4uht 104 224515 579448 2026-09-18T13:32:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 కావ్యప్రకాశ అటూ దొరలడంతో సంబంధం కలదై (ఇటూ అటూ దొర్లుతూ), నిశి రాత్రియందు, నిద్రామ్ నిద్రను, నాప్నోతి పొందడంలేడు. “ఈమె విరహంతో ఉత్కంఠ. చెందినది". వి. ఇక్కడ వస్తానని రాని భర్త...' 579448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>110 కావ్యప్రకాశ అటూ దొరలడంతో సంబంధం కలదై (ఇటూ అటూ దొర్లుతూ), నిశి రాత్రియందు, నిద్రామ్ నిద్రను, నాప్నోతి పొందడంలేడు. “ఈమె విరహంతో ఉత్కంఠ. చెందినది". వి. ఇక్కడ వస్తానని రాని భర్త ఆలంబన విభావం. రాకపోవడం మొద లైనవి ఉపసవిభావం. పక్కమీద దొర్లడం మొదలైనవి అనుభావాలు. 'హ హ హా, అనడంచేత సూచితమైన విస్మయం లేదా దైన్యం వ్యభిచారిభావం. అవ. ఈర్ష్యా హేతుకవిప్రలంభశృంగారానికి తున్నాడు:- ఉదాహరణ చూపు, శ్లో॥ సా సత్యుః ప్రథమే పరాధనమయే సఖ్యోపదేశం వినా నో జానాతి సవిభ్రమాఙ్గవలనావ క్రోక్తి సంసూచనమ్, స్వచ్ఛైరచ్ఛకపోలమూలగలితైః పర్యస్త నేత్రోత్పలా బాలా కేవలమేవ రోదితి లుఠల్లోలాలకై రశ్రుభిః = 34 వ్యా. నవోఢయైన (కొత్తగా వివాహం అయిన) తన సఖురాలు భర్త చేసిన అపరాధానికి పడుతూన్న బాధను మరొక సఖురాలికి ఒక యువతి చెపు తూన్న మాటలు. అమరుశతకంలోని పద్యం ఇది. సా బాలా = ఆ బాల, పత్యుః= భర్త యొక్క, ప్రథమాపరాధ సమయే తొలిసారిగా అపరాధం చేసిన సమయము నందు, సఖ్యా = సఖురాలి చేత, ఉపదేశం వినా – ఉపదేశం లేకుండగా, సవిద్ర మాఙ్గవలచావక్రోక్తి సంసూచనమ్ – విలాసపూర్వకంగా అవయవవాలు కదల్చడం చేత, వక్రోక్తులచేత (కోపాన్ని) సూచించడాన్ని, నో జానాతి – ఎరుగదు. అచ్చ కపోలమూలగలితైః = స్వచ్ఛములైన చెక్కిళ్ళ మొదళ్ళలో జారిన, స్వచ్చైః = స్వచ్ఛములైన, లుఠల్లోలాలకైః = దొరలుతూన్న చంచలములైన ముంగురులతో కూడిన, అశ్రుభిః = కన్నీళ్ళతో, పర్యస్త్రనేత్రోత్సలా – ఇటు అటూ ప్రసరింప చేయబడుచున్న ఉత్పలములవంటి నేత్రాలు కలదై, కేవలమ్ ఏవ - కేవలమూ, రోదితి = ఏడ్చుచున్నది. ఇక్కడ పతి ఆలంబనం అపరాధం ఉద్దీపనం. రోద నాదికం అనుభావం. దానిచేత వ్యంగ్యం అయిన ఆసూయ వ్యభిచారి భావం. రతి స్థాయిభావం. పతి అన్యనాయికాసకుడవడంచేత ముగ్ధకు ఈర్ష్య కలిగింది.<noinclude><references/></noinclude> e2ls4rdl48waxwqmrsw0ywubbw266lu 104 224516 579449 2026-09-18T13:32:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 117 అవ. ప్రవాస హేతుకవిప్రలంభానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ప్రస్థానం వలయైః కృతం ప్రియసఖైరస్త్రైరజస్రం గతం ధృత్యా న క్షణమాసితం వ్యవసితం చిత్తేన గన్తుం పు...' 579449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 117 అవ. ప్రవాస హేతుకవిప్రలంభానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ప్రస్థానం వలయైః కృతం ప్రియసఖైరస్త్రైరజస్రం గతం ధృత్యా న క్షణమాసితం వ్యవసితం చిత్తేన గన్తుం పురః, యాతుం నిశ్చితచేతసి ప్రియతమే సర్వే సము ప్రస్థితాః గన్త వ్యే సతి జీవిత ప్రియసుహృత్సార్థః కిము త్యజ్యతే. చేత, = = నీ వ్యా, ప్రవత్స్యత్పతిక (భర్త ప్రవాసానికి వెళ్ళనున్న నాయిక) తన జీవి తాన్ని గూర్చి నిందాపూర్వకంగా అంటూన్న మాటలు. అమరుశతకంలోని శ్లోకం. జీవిత ఓ జీవితమా! ప్రియతమే = ప్రియతముడు, యాతుమ్ = వెళ్ళుటకు, నిశ్చితచేతసి = నిశ్చయించబడిన చిత్తం కలవాడగుచుండగా, ప్రియసఖై ః = ప్రియమిత్రులైన, వలయైః= కంకణములచేత, ప్రస్థానమ్= ప్రయాణము, కృతమ్ = చేయబడింది కృశత్వం చేత కంకణాలు జారిపోయాయి. అనై కన్నీళ్ళ ఆజ సమ్ = నిరంతరంగా, గతమ్ వెళ్ళుట. కన్నీళ్ళు ధారలుగా ప్రవ హించి వెళ్ళిపోతున్నాయి. ధృత్యా= ధైర్యముచేత, క్షణమ్ క్షణకాలం కూడ, న ఆసితమ్ = ఉడడం జరగలేదు. చిత్తేన - మనస్సుచేత, పురః = ముందుగానే, గన్తుమ్ వెళ్ళుటకు, వ్యవసితమ్ నిర్ణయము చేయబడింది. సర్వే = ఇవన్నీ, సమమ్ ఒక్కమారుగా, ప్రస్థితాః = ప్రయాణమైనవి. గనవ్యే సతి (నువ్వు కూడా) వెళ్ళవలసే ఉన్నప్పుడు, ప్రియసుహృత్సార్థః = ప్రియమిత్రుల సము దాయం, కిము త్యజ్యతే జ ఎందుకు త్యజింపబడుతున్నది? 'ప్రియసఖైః' అనేది వలయ అస్ర-ధృతి చిత్తాదులకు అన్నింటికి అన్వయిస్తుంది. ఓ! జీవితమా! నువ్వు కూడా వెళ్ళవలసినదాననే కదా? అలాంటప్పుడు నీ ప్రియమిత్రులతో కలిసే ఎందుకు వెళ్ళవు అని భావం. ==== = = వి. ఇక్కడ ప్రియతముడు అలంబనం. అతని ప్రయాణాదులు ఉదీవనం. "కృశించిపోవడం మొదలైనవి అనుభావాలు. అవి వ్యంజింపచేసే చింత వ్యభిచారి . భావం. రతి స్థాయిభావం. అవ శాపహేతుకవిప్రలంభానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ త్వామాలిఖ్య ప్రణయకుపితాం ధాతురగైః శిలాయా మాత్మానం తే చరణపతితం యావదిచ్ఛామి కర్తుమ్,<noinclude><references/></noinclude> km1h58a2905furt37iaakx8q3m0ysg0 104 224517 579450 2026-09-18T13:33:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 కావ్య ప్రకాశ అస్ట్రేస్తావన్ముహురువచిన్దృష్టినాలుష్యమే మే న క్రూరస్త స్మిన్నపి న సహతే సంగమం నౌ కృతాస్త్రః. 36 = వ్యా. మేఘదూతంలో మేఘం ద్వారా కార్యకు భాగ పంపుతూన్న కుబే రుని...' 579450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>118 కావ్య ప్రకాశ అస్ట్రేస్తావన్ముహురువచిన్దృష్టినాలుష్యమే మే న క్రూరస్త స్మిన్నపి న సహతే సంగమం నౌ కృతాస్త్రః. 36 = వ్యా. మేఘదూతంలో మేఘం ద్వారా కార్యకు భాగ పంపుతూన్న కుబే రుని శాపంచేత భార్యావియుక్తుడైన యడుని మాటలు. ధాతురాగ్రం - ధాతువుల రంగులచేత, శిలాయామ్ = శిలాఫలకంమీద, ప్రణయకవితామ్ ప్రణయ కోపము చెందిని, త్వామ్ = నిన్ను, ఆలిఖ్య = ని, ఆత్మానమ్ = నిన్ను, తేదీ నీయొక్క, చరణపతితమ్ పాదాలమీద వడినవాసినిగా, వుమ్ చేయుటకు, యావత్ = ఎంతలో, ఇచ్ఛామి కోరుచున్నానో, తావత్ = అంతిలో, మే = నా యొక్క, దృష్టిః = దృష్టి, ఉపచితైః = ఉబికి వస్తూన్న, అస్త్ర సన్నీళ్ళచేత, = ముహుః = మాటిమాటికి, ఆలుష్యతే ఆవరించిబడుతూన్నది, క్రూరః = గ్రూర మైన, కృతాన్తః = దైవం, తస్మిన్నపి ఆ చిత్తరువులో కూడ, " మన = ఇద్దరియొక్క, సంగమమ్ = సంగమమును, నీ సహతే సహించడంలేదు. = ==== = 593 = వి. ఇక్కడ నాయిక ఆలంబనం. ఆమె ప్రణయకోపం ఉదీపనం. చరణ పాతేచ్ఛాదికం అనుభావం దైవంమీద అసూయ వ్యృచాగి భావం. రతి స్థాయి భావం. వృ. హాస్యాదీనాం క్రమేణోదాహరణమ్- శ్లో॥ ఆకుఞ్చ్య పాణిమశుచిం మమ మూర్ధ్ని వేశ్యా మస్త్రమృసాం ప్రతిపదం వృషతైః పవిత్రే, తారస్వరం ప్రథితఃూత్క మదాత్ప్రహారం హాహా హతోహమితి రోదితి విష్ణుశర్మా. వ్యా. హాస్యాదిరసాలకు వరసగా ఉదాహరణలు- ఆకుఞ్చ్య ఇతి: వేశ్యా= వేశ్య, మంత్రోదకముల యొక్క, పృషతైః మమ మూర్డ్ని . నా తలమీద, అశుచి 37 ప్రతిపదమ్-ప్రతిచోటా, మిమృసామ్- బిందువులచేత, పవిత్రే పవిత్రమైన, ఆపవిత్రమైన, పాణిమ్హస్తమును, ఆకుఞ్చ్య= వంచి, అనగా పిడికిలి బిగించి, తారస్వరమ్ = అధిక మైన ధ్వని<noinclude><references/></noinclude> gf6kepxex408flhqtepl0ao7qlksq79 104 224518 579451 2026-09-18T13:33:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం == ==== - 119 కలుగునట్లుగా, ప్రథితథూత్కమ్ విస్తృతమైన థూత్కారము కలుగునట్లుగా ('ఛీ' అంటూ), ప్రహారమ్ - దెబ్బను, ఆదత్ = ఇచ్చెను. హాహా = అయ్యో ! అయ్యో ! అహమ్ = నేను, హతః హతుడను అయి...' 579451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం == ==== - 119 కలుగునట్లుగా, ప్రథితథూత్కమ్ విస్తృతమైన థూత్కారము కలుగునట్లుగా ('ఛీ' అంటూ), ప్రహారమ్ - దెబ్బను, ఆదత్ = ఇచ్చెను. హాహా = అయ్యో ! అయ్యో ! అహమ్ = నేను, హతః హతుడను అయినాను, ఇతి, అని. విష్ణుశర్మా విష్ణుశర్మ, రోదితి = ఏడ్చుచున్నాడు. వి వేశ్యావంచితుడైన విష్ణుశర్మ అనే బ్రాహ్మణుడు ఏడ్చినట్లు ఒకరు మరొకనితో చెప్పి నవ్వుకున్నట్లు వర్ణించే శ్లోకం ఇది. విష్ణుశర్మ ఆలంబనం. వాని రోదనం ఉద్దీపనం. స్మితం మొదలైనవి అనుభావాలు. చూచేవానిలో కలిగే ఆ వేగం చాపలం మొదలైనవి వ్యభిచారిభావాలు. హాసం సాయిభావం. హాసం కలిగినవానిని ఇక్కడ వర్ణించకపోయినా ఈ వర్ణనా సామర్థ్యం చేత ఆతనిని ఊహించుకోవాలి. ఈ అవ. కరుణరసానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥హా మాత స్వరితాసి కుత్ర కిమిదం హా దేవతాః క్వాశిషః ధిక్ ప్రాణాన్ పతితోఒశనిర్హుతవహస్తేఒర్గేషు దగ్గే దృశా. ఇత్థం ఘర్ఘ రమధ్యరుద్ధకరుణాః పౌరాఙ్గనానాం గిర శ్చిత్రస్థానసీ రోదయన్తి శతధా కుర్వన్తి భిత్తిరపి == = 38 = వా, హా మాతః ఇతి:- సకలపౌరుల ఆదరానికి పాత్రురాలైన ఒక రాజ మాతగాని, రాజభార్య గాని మరణించగా పౌరస్త్రీల శోకాన్ని వర్ణించే శ్లోకం. హా! మాతః = అయో! తల్లీ! కుత్ర = ఎక్కడికి, త్వరితా ఆస్తి = వెళ్ళడానికి తొందర పడుచున్నావు. ఇదమ్ - ఇది, కిమ్ ఏమిటి! హా - అయ్యో! దేవతాః= దేవతలారా ! ఆశిషః = పెద్దల ఆశీర్వాదాలు, క్వ = ఎక్కడికి పోయినాయి ? ప్రాణాన్ = మా ప్రాణాలను గూర్చి, ధిక్ = నింద అగుగాక. తే ఆజేషు = నీ అవయవాలమీద, హుతవహః - అగ్ని అనే అశనిః = పిడుగు, పతితః=పడినది. దృశా = సుందరములైన నీ నేత్రాలు, లేదా ఇట్టి విషయాన్ని చూచినందుకు మా నేత్రాలు, దగ్గే = కాల్చబడినాయి. ఇతమ్ ఈ విధంగా ఘర్ఘరమధ్యరుద్ధ కరుణాః =(శ్లేష్మం అడ్డుకోవడంచేత) ఘర్ఘరధ్వని మధ్యలో కలిగినవై అడ్డుకోనబడినవీ, దీనములూ అయిన, పౌరాఙ్గనానామ్ = పౌర స్త్రీల యొక్క, గిరః = మాటలు, చిత్ర స్థానపీ—చి తరవులలో ఉన్నవాళ్ళని కూడ, రోదయ ని ఏడ్పిస్తున్నాయి. భిత్రీః అపి—గోడలను కూడ, శతధా నూరు ముక్కలుగా, కుర్వన్తి చేస్తున్నాయి. వి. ఇక్కడ మృతురాలైన నాయిక ఆలంబనం. ఆమెను దహించడం<noinclude><references/></noinclude> ejx53nni47myzq9asvapb04zl83ojh8 104 224519 579452 2026-09-18T13:33:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '120 రావ్యప్రకాశ మొదలైనవి ఉద్దీపనాలు. రోదనం అనుభావం. దైన్యం, గ్లానీ, మూర్ఛ మొదలైనవి వ్యభిచారిభావాలు. శోకం స్థాయిభావం, వీటిని అన్నింటినీ గుర్తించగలిగిన సహృద యుడిలో కరుణరసం వ్...' 579452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>120 రావ్యప్రకాశ మొదలైనవి ఉద్దీపనాలు. రోదనం అనుభావం. దైన్యం, గ్లానీ, మూర్ఛ మొదలైనవి వ్యభిచారిభావాలు. శోకం స్థాయిభావం, వీటిని అన్నింటినీ గుర్తించగలిగిన సహృద యుడిలో కరుణరసం వ్యక్తం అవుతుంది. ఆవ. రౌద్రరసానికి ఉదాహరణం చూపు నన్నాడు. ... శ్లో॥ కృతమనుషుతం దృష్టం వా యైరిదం గురువాతకం మనుజపశుభిర్నిర్మర్యాదైర్భవద్భిరుదాయుధైః, నరకరిపుణా సార్ధం తేషాం సభీమికిరీటినా మయమహమసృజ్మేదోమాలపైః కరోతు దిశాం ఒలిమ్ 39 ======= వ్యా. వేణీసంహారంలో ద్రోణవధను గూర్చి విన్న అశ్వత్థామ అర్జునాదుల మీద కోపంతో పలికిన మాటలు ఇవి. ఉదాయుధైః= ఎత్తబడిని ఆయుధాలు గల (ఆయుధాలు ధరించిన), నిర్మర్యాదైః = కట్టుబాట్లను అతిక్రమించిన, మునుజపశుభిః మనుష్యపశువులైన, యైః= ఏ, భవద్భిః = మీచేత, ఇదమ్ , గురుపాతకమ్ గురుపు విషయంలో చేయబడిన మహాపాపము, కృతమ్ చేయబడిందో, అనుమతమ్ - అంగీకరించబడిందో, వాయి లేక, దృష్టమీ చూడబడిందో, నరకరిపుణా సార్ధమ్ కృష్ణునితో కూడ, సభీమకిరీటినామ్ = బీమార్జునులతో కూడిన, తేషామ్అట్టి మీయొక్క, అసృజ్మేదోమాం నైజ్లర కంతి, కొవ్వుణీత, మాంసంచేత. ఆయమ్ ఆహమ్ ఈ నేను, దిశామ్ దిక్కులకు, బలిము = బలిని, కరోమి = చేస్తున్నాను (చేస్తాను.) వి. ఇక్కడ అవకారం చేసిన అర్జునాదులు ఆలంబను. తల్లి తండ్రిని చంపడం, అస్త్రాదులు ధరించడం ఉద్దీపనం. ప్రతిజ్ఞ అనుభావం. తానొక్కడే చేస్తానని చెప్పడంచేత గమ్యం అయిన గర్వం వ్యభిచారి దావం. క్రోధం స్థాయి భావం. వీటిని గుర్తించగలిగిన సహృదయుడిలో రౌద్రరసం వ్యక్తం అవుతుంది. అవ. వీరరసానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.. శ్లో॥ క్షుద్రాః సంత్రాసమేతే విజహత హరియః క్షుణ్ణశ క్రేభకుమా యుష్మద్దే హేషు లజ్జాం దధతి పరమమ్ సాయరా నిష్పతన్తః,<noinclude><references/></noinclude> 173ihmvk2wjkddtfkl04szx4u3vsx2b 104 224520 579453 2026-09-18T13:33:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 121 40 సౌమి త్రే తిష్ఠ పాత్రం త్వమసిన హిరుషాం నన్వహం మేఘనాదః కించిద్ర్భూభఙ్గలీలానియమితజలధిం రామమన్వేషయామి. వ్యా. హనుమన్నాటకంలో ఇంద్రజిత్తు మాటలివి. : = = = క్షుద...' 579453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 121 40 సౌమి త్రే తిష్ఠ పాత్రం త్వమసిన హిరుషాం నన్వహం మేఘనాదః కించిద్ర్భూభఙ్గలీలానియమితజలధిం రామమన్వేషయామి. వ్యా. హనుమన్నాటకంలో ఇంద్రజిత్తు మాటలివి. : = = = క్షుద్రాః ఇతి - క్షుద్రాః = నీచులైన, హరయః = వానరులారా ! ఏతే ఈ మీరు, సంత్రాసమ్ = భయమును. విజహత = విడవండి. క్షుణ్ణశక్రేభకుమారః = : నలగగొట్టబడిన ఐరావతకుంభస్థలము గల, నిష్పతనః పడుచున్న, లేదా నా ధనస్సునుండి బయలువెడలుచున్న, అమీ ఈ, సాయకాః= బాణాలు, యుష్మద్దే హేషు=మీదేహములమీన (పడుటకు), పరమ్ అధికముగా, లజ్జామ్ సిగ్గును, దధతి = ధరించుచున్నవి. సౌమిత్రే - లక్ష్మణా! తిష్ఠ= నిలుపుము. త్వమ్ -నీవు, · రుషామ్ నా కోపములకు, పాత్రమ్ తగినవాడవు, స అసి - కావు. అహమ్ —నేను, మేఘనాదః నను-మేఘనాదుడను కదా? కించిద్భూభఙ్గలీలానియమిత జలధిమ్ = కొంచెము కనుబొమ్మల విరుపు అనే విలాసచేత నియమించబడిన సముద్రము గల, రామమ్ రాముణ్ణి, అన్వేషయామి = వెదకుచున్నాను. === = == == వి. ఇక్కడ రాముడు ఆలంబనవిభావం. అతడు చేసిన సముద్ర బంధనం ఉద్దీపనవిభావం. క్షుద్రుల ఉపేక్ష, పరాక్రమశాలియైన రామునితో స్పర్ధ అను - భావాలు. ఐరావతకుంభస్థలస్మృతి, నా బాణాలు సిగ్గుపడుతున్నాయి అనడంచేత · గమ్యమైన గర్వమూ వ్యభిచారిభావాలు. ఉత్సాహం స్థాయిభావం. వీటిని గుర్తించిన సామాజికునిలో వీరరసం వ్యక్తం అవుతుంది. వి. దానవీరం, డయావీరం, ధర్మవీరం అని మరి మూడు భేదాలు కూడా కొందరు ప్రతిపాదించారు. దానవీరులు బలికర్ణాదులు. దయావీరుడు జీమూత వాహనుడు. ధర్మవీరుడు యుధిష్ఠిరుడు. అయితే వీరరసం అనగానే యుద్దవీరమే స్ఫురిస్తుంది కాని మిగిలినవి స్ఫురించవు. అందుచేత యుద్ధ వీరం ఒక టే వీరరసం . అలా కాకపౌతే ఇంకా 'పలాయనవీరం' మొదలైన భేదాలు కూడా అంగీకరించ వలసి ఉంటుంది అని చాలనుంది అభిప్రాయం. ముమ్మటుని అభిప్రాయం అదే. అందుచేతనే అతడు సప్తమొల్లాసంలో 'శీర్ణఘ్రాణ' ఇత్యాది శ్లోకంలో కరుణ వీరం ఉన్నదని చెప్పకుండా నీరసం అన్నాడు. దానాద్యుత్సాహాలు భావకోటిలోనికే చేరుతాయి. వీరరౌద్రాలకి విభావాదులు సమములే కదా? భేదం ఏముంది అని ప్రశ్న కలగవచ్చు. స్థాయిబావాల భేదాన్ని పట్టి వీటికి భేదం ఉంది. అంతే "కాకుండా వీరరసంలో ఉత్సాహాశ్రయుడికి వివేకం ఉంటుంది. రౌద్రంలో క్రోధా<noinclude><references/></noinclude> myu8s3os2da54xkb61djz5fdxpqjl63 104 224521 579454 2026-09-18T13:34:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '122 కావ్యప్రకాశ. శ్రయుడికి అది ఉండదు. అందు తనే ని ఉదాహరణంలో అమ్ని కాదని రాముణ్ణి మాత్రమే వెదురుచూ వెళ్ళడంలో మేఘూదుని వివే జ్ఞాగం వినబడు తుంది. రౌద్రోదాహరణశ్లోకంలో చంపిని వా...' 579454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>122 కావ్యప్రకాశ. శ్రయుడికి అది ఉండదు. అందు తనే ని ఉదాహరణంలో అమ్ని కాదని రాముణ్ణి మాత్రమే వెదురుచూ వెళ్ళడంలో మేఘూదుని వివే జ్ఞాగం వినబడు తుంది. రౌద్రోదాహరణశ్లోకంలో చంపిని వాణ్ణి చంపవద్దని అతని వాని, అనుమ తించినవాణ్ణి అందర్నీ చంపేస్తా నినడంలో వివేకవాభావం స్పష్టంగా గోచ రిస్తుంది. అప. భయానకరసానికి ఉదాహరణం చూపునున్నాడు. శ్లో॥ గ్రీవాభర్గాభిరామం ముహరను చింతి వ్యసనే బద్ధఙృష్టి, పశ్చాద్ధేన ప్రివిషశరపతినభయాద్భూయసాపూర్వక యమ్, దర్భైంర్ధావలీడై ః శ్రమవివృతిముఖభ్రంశిభిః కీర్ణ పర్మా దగ్రుత్వా యతి బహుతరం స్తోరముర్వ్యాం ప్రయాతి.. పశో వ్యా. అభిజ్ఞానశాకుంతలంలో వేటకు వచ్చిన దుష్యంగుడు రతం ఎడి ఒక లేడిని తరుముకొని వెడుతూ అది హరిపోపుకున్న పద్ధతిని సారథితో ఒప్పిన మాటలు. గ్రీవా ఇతి:- (ఈ లేడి), అనుపతతి నేనుకనే వచ్చిపడుతూన్న, స్యన్దనే=రథముమీద. గ్రీవాభడ్డాభిరామమ్ కంటం పంచుటచేత మనోహరముగా, బద్ద దృష్టిః = కట్టబడిన దృష్టిగలదై శరపతనభయాత్ = బాణము పడుతుందనే భయమువలన, భూయసా = అధికమైన, పశ్చార్దన = (శరీరం సుక్క) వెనుక భాగంచేత, పూర్వకాయమ్ శరీరం యొక్క ముందు భాగాన్ని, ప్రవిష్టః = ప్రవేశించినదై, ఆర్థవలీధైః = సగం సమలబడిని, శ్రమవివృతము ఖ ద్రంశీభిః= శ్రమచేత తెరవబడిన ముఖమునుండి జారుచున్న, దర్భైః దర్భలచేత, కీర్ణ వర్మా = చిమ్మబడిన మార్గం కలదై, ఉదగ్రపుతత్వాత్ - పెద్ద పెద్ద గంతులు కలదగుటవలన, వియతి - ఆకాశంమీద, బహుతరమ్ = == = = ఉర్వ్యామ్ = నేలమీద, సోకమ్ కొంచెముగాను, పశ్య = చూడు. = = చాల అధిరంగాను, ప్రయాతి = వెళ్ళుచున్నది. వి. ఇక్కడ రథం లేదా రాజు ఆలంబనవిభావం. శరం కనబడడం మొద లైనవి ఉద్దీపనవిభావాలు: గ్రీవాభంగవలాయనాదులు అనుభావాలు. శంక, త్రాసం,. శ్రమ మొదలైనవి వ్యభిచారులు. భయం స్థాయిభావం, వీటిని గుర్తించిన సామా జికునిలో భయానకరసం అభివ్యక్తం అవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> os4bxpkfqfl6o6j9c0bpnkk5bwvinsl 104 224522 579455 2026-09-18T13:34:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 123 అవ. భీభత్సరసానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు:- ఉతృత్యోతృత్యకృత్తింప్రథమమథపృథూత్సేధభూయాంసిమాంసా న్యంసస్ఫిక్పృష్ఠపిణ్ణ్యాద్యవయవసులభాన్యు గ్రపూతీని జర్ద్వ...' 579455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 123 అవ. భీభత్సరసానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు:- ఉతృత్యోతృత్యకృత్తింప్రథమమథపృథూత్సేధభూయాంసిమాంసా న్యంసస్ఫిక్పృష్ఠపిణ్ణ్యాద్యవయవసులభాన్యు గ్రపూతీని జర్ద్వా, ఆర్తః పర్యవస్తనేత్రః ప్రకటితదశనః ప్రేతరఙ్కః కరుణ్కా దఙ స్థాదస్థిసంస్థం స్థపుటగతమపి క్రవ్యమవ్యగ్రమ త్తి. = 42 వ్యా, మాలతీమాధవంలో, శ్మశానంలో శవాన్ని పీక్కొని తింటూన్న ఒక దరిద్రపిశాచాన్ని వర్ణిస్తూన్న శ్లోకం. ఉత్కృత్య ఇతి. ఆర్తః - ఆకలిచేత పీడించ బడిన, ప్రేతరఙ్కః = ఈ దరిద్రమైన పిశాచము, పర్యస్తనేత్రః = ఇటూ అటూ త్రిప్పబడుతున్న నేత్రాలు గలదై, ప్రకటితదశనః = ప్రకటించబడిన దంతాలు కలదై, ప్రథమమ్ = ముందుగా. కృత్తిమ్ - చర్మను, ఉత్కృత్య ఉత్కృత్య పైకి పీకీ పీని, అథ - పిమ్మట, అంసస్పికపృష్ఠ పిజ్జ్యాద్యవయవసులభాని = ఊరు మూలములు, కటిసంధిబాగము, పిక్కల పైభాగాలు మొద లైన అవయవాలలో సులభములైన, ఉత్సేధభూయాంసి బలిసి ఉండడంచేత అధి : కంగా ఉన్న, ఉగ్రపూతీని ఉగ్రమైన దుర్గంధం గల, మాంసాని_మాంసాలను, జగ్ద్వా=తిని, అఙ్కస్థాత్ = ఒడిలో ఉన్న, కరణాత్ = శవంనుంచి లేదా పుట్టే నుంచి, అస్తిసంస్టమ్ – ఎముకలలో ఉన్నదీ, సపుటగతమపి నిమ్నోన్నతభాగా లలో ఉన్నదీ అయిన, క్రవ్యమ్ మాంసాన్ని, అవ్యగ్రమ్ మెల్లమెల్లగా, ఆ త్తి = తింటూన్నది. బుజాలు, == = - == ===== - = = ఆ వి. ఇక్కడ శవం లేదా ప్రేతరంకం ఆలంభసవిభావం. శవాన్ని చీల్చి. మాంసం తినడం ఉద్దీపనవిభావం. చూచేవాడు చేసే ముక్కు మూసుకోవడం, తల త్రిప్పడం, ఉమ్మివేయడం మొదలైనవి అనుభావాలు. ఉద్వేగం మొదలైనవి వ్యభి. చారిభావాలు, జుగుప్స (ఏవగింపు) స్థాయిభావం. వీటిని గుర్తించగలిగిన సామా జికునిలో బీభత్సరసం వ్యక్తం అవుతుంది. హాస-జుగుప్సలకీ ఇతరస్థాయి భావాలకీ ఉన్న భేదాన్ని పండితరాయలు ఈ విధంగా విశదీకరించాడు. శకుంతలాదుల్ని చూడగానే దుష్యంతాదులకు కలిగే రతికి ఆలంబనం శకుంతలాదులు. ఆశ్రయం దుష్యంతాదులు. క్రోధ-ఉత్సాహ-<noinclude><references/></noinclude> kkes9vtglyjrd46sucqpgn0rfqbpr3a 104 224523 579456 2026-09-18T13:34:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '124 కావ్యప్రకాశ భయ.శోక-విస్మయ-నిర్వేదాలలో కూడా ఆలంబనం వేరుగాను, ఆశ్రయం వేరు గాను స్పష్టంగా కనబడతాయి. కాని హాసంలోను, బీభత్సంలోను విష్ణుశర్మ, ప్రేత రంకం మొదలైన ఆలంబనాలు మాత్రమ...' 579456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>124 కావ్యప్రకాశ భయ.శోక-విస్మయ-నిర్వేదాలలో కూడా ఆలంబనం వేరుగాను, ఆశ్రయం వేరు గాను స్పష్టంగా కనబడతాయి. కాని హాసంలోను, బీభత్సంలోను విష్ణుశర్మ, ప్రేత రంకం మొదలైన ఆలంబనాలు మాత్రమే కనబడుతున్నాయి. ఆశ్రయం కన బడడం లేదు. సామాజికుడు రసానికి ఆశ్రయం కాని స్థాయిభావానికి కాదు. అందు చేత ఈ రెండు స్థలాలలో ఒక ప్రేక్షకుణ్ణి కల్పించుకొని అతడు వాటికి ఆశ్రయం -అని చెప్పుకోవాలి. లేదా స్వకాంతాపర్జనం విసగంచేత రసానుభూతి కలిగినట్లు స్థాయ్యాశ్రయం మరొకరు ఎవరూ లేకపోయినా సామాజికునికి ప్రత్యక్షంగా రసానుభూతి కలుగుతుంది అని చెప్పాలి. L అప. అద్భుతరసానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు:- శ్లో. చిత్రం మహానేష బతావతారః క్వ కా న్తిరేషాభినవైన భజిః, లోకోత్తరం ధైర్యమహో" ప్రభావః కాప్యాకృతిర్నూతన ఏష సర్గః. = 43 వ్యా. చిత్రమ్ ఇతి. వామసుణ్ణి చూచి బలిచక్రవర్తి అంటూన్న మాటలు - మహాన్ = మహాత్ముడైన, ఏషః ఇతడు, చిత్రమ్ లోకోత్తరమైన వస్తువు. బత - ఎంత సంతోషము! అవతారః అవతారమూ ర్తి. ఏషా = ఈ, కాన్తి : = కాంతి, క్వ = ఎక్కడ ఉన్నది? అభినవైన - నూతనమైన, భట్టిః = పద్ధతి. ధైర్యమ్ = దైర్యము, లోకోత్తరమ్ = లోకములో శ్రేష్ఠమైనది ప్రభావః = ప్రణా వము, అహో = లోకోత్తరమైనది. ఆకృతిః - ఆకారము, కాని చెప్పశక్యము కానిది ఏషః = ఇది, నూతనః నూతనమైన, సర్గః = సృష్టి - = " వి. 'చిత్రమ్', 'బత', 'ఆహో' అన్న పదాలకి "ఏమి ఆశ్చర్యము" అనే అర్థం ప్రసిద్ధం. కాని ఆ అర్థం చెప్పిన పక్షంలో స్థాయిభావమైన విస్మయం వాచ్యం అయిపోతుంది. అది దోషం. అందుచేత పై విధంగా అర్థాలు చెప్పబడ్డాయి. ఇక్కడ వామనుడు ఆలంబనం. కాంతి, గుణాతిశయాదులు ఉద్దీపనవిశా వాలు. స్తవం మొదలైనవి అనుభావాలు. మతి-ధృతి-హరాదులు వ్యభిచారిభావాలు. విస్మయం స్థాయిభావం. వీటిని అన్నింటినీ గుర్తించిన సామాజిరునిలో అద్భుత రసం వ్యక్తం అవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> 01zln2xqc6r712p0wy2d5awvx8bw9qt 104 224524 579457 2026-09-18T13:34:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం వృ. ఏషాం స్థాయిభావానాహ- కా. రతిరాసశ్చ శోకళ్ళ క్రోధోత్సాహౌ భయం తథా, జుగుప్సా విస్మయ శ్చేతి స్థాయిభావాః ప్రకీర్తితాః. వృ. స్పష్టమ్- 1.25 వ్యా, ఏషామితి. వీటికి స్థాయ...' 579457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం వృ. ఏషాం స్థాయిభావానాహ- కా. రతిరాసశ్చ శోకళ్ళ క్రోధోత్సాహౌ భయం తథా, జుగుప్సా విస్మయ శ్చేతి స్థాయిభావాః ప్రకీర్తితాః. వృ. స్పష్టమ్- 1.25 వ్యా, ఏషామితి. వీటికి స్థాయిఖానాలను చెపుతున్నాడు. “రతి, హాసం, శోకం, క్రోధం, ఉత్సాహం, భయం, జుగుప్స, విస్మయం శృంగారాదులకు. క్రమంగా స్థాయిభావాలుగా చెప్పబడినవి”. “కారికార్థం స్పష్టం” న్నాయి. వి. వీటికి రసగంగాధరంలో ఇచ్చిన లక్షణాలు క్రింద చూపబడుతు. 1) "స్త్రీపుంసయోరన్యోన్యాలమ్బనః ప్రేమాఖ్యశ్చిత్తవృత్తివిశేషః రతిః స్థాయిభావః.” “స్త్రీపురుషులలో ఉండే, పరస్పరం ఆలంబనంగా గల ప్రేమ అనే ఒక విధమైన చిత్తవృత్తి రతి అనే స్థాయిబావం”. శ్రీచిత్తంలో కలిగిన ప్రేమకి (రతికి) పురుషుడు, పురుషుని చిత్తంలో కలిగిన రతికి స్త్రీ ఆలంబనం. 2) “వాగత్గాదివికార దర్శనజన్మా వికాసాభ్యో హాసః”. “మాటలు, ఆవయ వాలు మొదలై నవాటిలో ఉన్న వికారాన్ని చూడడంవలన పుట్టిన వికాసం అనే చిత్తవృత్తివిశేషం హాసం” 3) "పుత్రాదివియోగమరణాది జన్మా వైక్లబ్యాఖ్యశ్చిత్తవృత్తి విశేషః శోకః". "పుత్రాదుల వియోగం, మరణం మొదలైనవాటివల్ల కలిగిన వ్యాకులత్వం అనే ఒకానొక చిత్తవృత్తి శోకం." 4. "గురుబన్దుపధాదిపరమాపరాధజన్మా ప్రజ్వలనాఖ్యః క్రోధః". "గురు వులు బంధువులు మొదలైనవాళ్ళ వధాదులైన పెద్ద అపరాధాలవలన పుట్టిన, మండిపడుట అనే చిత్తవృత్తివిశేషం క్రోధం". 5) “పర పరాక్రమదానాదిస్మృతిజన్మా ఔన్నత్యాఖ్య ఉత్సాహః”. “పరుల పరాక్రమం, దానం మొదలైనవాటిని స్మరించడంచేత కలిగిన ఔన్నత్యం అనే చిత్తవృత్తివిశేషం ఉత్సాహం”.<noinclude><references/></noinclude> e6ctu0bf0qeuf0ps8t1aj6iqty4d7a3 104 224525 579458 2026-09-18T13:34:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '126 6) "వ్యాఘ్రదర్శనాదిజన్మా భయమ్." "పెద్దపులి కనబడడం కలగబోతుంది అని అనుకొనడంచేత గల చిత్తవృత్తి విశేషం భయం". కావ్యప్రకాశ పరమానఃవిషయలో వైర్ల బ్యాఖ్యః సః మొదలైనవాటివలన కలిగిన, గ...' 579458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>126 6) "వ్యాఘ్రదర్శనాదిజన్మా భయమ్." "పెద్దపులి కనబడడం కలగబోతుంది అని అనుకొనడంచేత గల చిత్తవృత్తి విశేషం భయం". కావ్యప్రకాశ పరమానఃవిషయలో వైర్ల బ్యాఖ్యః సః మొదలైనవాటివలన కలిగిన, గొప్ప అనర్థం వైక్లబ్యం (మనస్సులోని ంగారు) అనే పేరు 7) “కదర్యవస్తువిలోక సజన్మా విచికిత్సాఖ్యః చిత్తవృత్తి వి ఏషో జుగుస్సా". “చెడ్డ వస్తువులను చూడడంచేత పుట్టిన విచికిత్స అనే చిత్తవృత్తి జుగుప్ప .” " 8) “అలౌకికవస్తుదర్శరాదిజన్మా ఆశ్చర్యాల్లో విస్మయ". "సామాన్యంగా లోకంలో కనబడని వస్తువులు చూడడం మొదలైన దానివల్ల పుట్టిన, ఆశ్చర్యం అనే పేరుగల చిత్తవృత్తి విశేషం విస్మయం". వృ. వ్యభిచారిణో బ్రూతే- .కా. నిర్వేదగ్లానిశజాఖ్యా స్తథాసూయామద శ్రమాః, 32 ఆలస్యం చైవ దైన్యం చచిన్తా మోహః స్మృతిర్ధృతిః 31 వ్రీడా చపలతా హర్ష ఆవేగో జడతా తథా, గర్వో విషాద ఔత్సుక్యం నిద్రాపస్మార ఏవ చి. సుప్తం ప్రబోధోఒమర్షశ్చావ్యవహిత్థమథోగ్రతా, మతిర్వ్యాధిస్త థోన్మాదస థా మరణమేవచ. త్రాసశ్చైవ వితర్కశ్చ విజ్ఞేయా వ్యభిచారిణః, త్రయస్త్రింశదమీ భావాః సమాఖ్యాతాస్తు నామతః. 33 34 వ్యా. వ్యభిచారులను చెప్పుచున్నాడు. నిర్వేదం మొదలు వితర్కం వరకు ఉన్న ఈ భావాలు వ్యభిచారిభావాలు. ఈ ముప్పైమూడు భావాల పేర్లు మాత్రం (ఇక్కడ చెప్పబడినవి. వి. వీటి అన్నింటికీ లక్షణోదాహరణాలు సాహిత్య దర్పణరసగంగాధ రాదులలో చెప్పబడి ఉన్నాయి. బాలబోధినీవ్యాఖ్యలో ఉద్ధృతాలైన లక్షణాలు -మాత్రం ఈ క్రింద చూపబడుతున్నాయి. ఉదాహరణలు ఇతర గ్రంథాలలో చూచు కొనవలెను.<noinclude><references/></noinclude> ca7tunftxe6qi79108zs30fxd1fzmxl 104 224526 579459 2026-09-18T13:35:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 1. “త త్త్వజ్ఞానాపదీర్ఘ్యాదేర్నిర్వేదః స్వావమాననమ్, దై నచిన్తాశ్రునిఃశ్వాసవై వర్ణ్యోచ్ఛ్వసితాదికృత్.” 127 తత్త్వజ్ఞానం, ఆపదలు, ఈర్ష్య మొదలైన వాటివల్ల తనను...' 579459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 1. “త త్త్వజ్ఞానాపదీర్ఘ్యాదేర్నిర్వేదః స్వావమాననమ్, దై నచిన్తాశ్రునిఃశ్వాసవై వర్ణ్యోచ్ఛ్వసితాదికృత్.” 127 తత్త్వజ్ఞానం, ఆపదలు, ఈర్ష్య మొదలైన వాటివల్ల తనను తానే నిందించు కోవడం 'నిర్వేదం'. దీనివల్ల దైన్యం, చింత, కన్నీళ్ళు, నిట్టూర్పులు, ముఖం రంగు మారిపోవడం. గట్టిగా ఊపిరిపీల్చడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 2. “రత్యాయాసమనస్తాపక్షుత్పిపాసాదిసంభవా, గ్లానిర్ని ప్రాణతా కమృకార్యానుత్సాహితాదికృత్", రతి, ఆయాసం లేదా రతివల్ల కలిగిన ఆయాసం, మనస్తాపం, ఆకలి, దప్పిక మొదలైనవాటివల్ల పుట్టిన నిష్పాణత్వం (ప్రాణశక్తి తగ్గిపోవడం) 'గ్లాని’. ఈ గ్లాని శరీరకంపాన్ని, ఏ పనులు చేయడానికి ఉత్సాహం లేకపోవడాన్ని కలగ చేస్తుంది 3. "పరక్రౌర్యాత్మదోషాద్యైః శజ్కానర్థస్య చిన్తనమ్, వై వర్ణ్యకమ్పవై స్వర్యపార్శ్వాలో కాస్యశోషకృత్”. పరుల క్రౌర్యము తన దోషాలు మొదలైనవాటిచేత, ఏమి అనర్థం రాను న్నదో అనే ఆలోచన 'శంక'. దీనివల్ల రంగు మారిపోవడం, వణకు, స్వరంలో మార్పు, ప్రక్కలకి చూడడం, నోరు ఎండిపోవడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 4. “అసూయాన్యగుణర్దీనా మద్దత్యాదసహిష్ణుతా, దో షేక్షణభ్రూవిభేదావజ్ఞోపహసితాదికృత్”. ఔద్ధత్యంవల్ల ఇతరుల గుణాలను, సమృద్ధిని సహించలేకపోవడం 'అసూయ'. దీనివల్ల ఇతరుల దోషాలు ఎంచడం, కనుబొమ్మలు విరవడం, అనాదరం, పరిహాసం మొదలైనవి చేస్తారు. 5. “సంమోహానన్దసంభేదః స్థలదఙ్గవచోగతిః, మధుపానాదిజో జ్ఞేయో మదో వివిధభావకృత్". మద్యపానాదులవలన కలిగిన మోహ. ఆనందాల కలయిక 'మదం'. దీని వల్ల అవయవాలు, మాటలు తోట్రుపడతాయి. అనేకవిధాలైన వికారాలు కలుగు తాయి.<noinclude><references/></noinclude> 3a628umkl8td0ccaef8n357ryk6j6ka 104 224527 579460 2026-09-18T13:35:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 6. "భేదో రత్యధ్వగత్యాదే: శ్వాసనిద్రాదికృచ్ఛమః, శ్రమగ్లాన్యోర్విభేదంతు చక్రే కారణకార్యతా." కావ్య ప్రకాశ రతి, దూరం నడవడం మొదలైనవాటివల్ల కలిగిన భేదం 'శ్రమ'. దీనివల్ల శ్వాస, ని...' 579460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 6. "భేదో రత్యధ్వగత్యాదే: శ్వాసనిద్రాదికృచ్ఛమః, శ్రమగ్లాన్యోర్విభేదంతు చక్రే కారణకార్యతా." కావ్య ప్రకాశ రతి, దూరం నడవడం మొదలైనవాటివల్ల కలిగిన భేదం 'శ్రమ'. దీనివల్ల శ్వాస, నిద్ర మొదలైనవి కలు గుతాయి. శ్రమకి గ్లానికి భేదం ఏమిటనగా-శ్రమ కారణం; గ్లాని కార్యం. అనగా శ్రమవల్ల గ్లాని కలుగుతుంది. “శ్రమస్యాతిశయావస్థామథవా గ్లానిమూచి రే బలస్యాపచయో గ్లానిరాధివ్యాధిప్రకర్షభూః". శ్రమయే ఆత్యధికం అవుతే అది గ్లాని అని కొందరు అన్నారు. మనోవ్యధ గాని, వ్యాధి గాని ఎక్కువ అయితే కలిగిన దుర్బలత్వం 'గ్లాని', 7. "ఆలస్యం శ్రమగర్భాద్యైః పురుషార్థేష్వనాదరః", శ్రమ, గర్భభారం మొదలైనవాటిచేత భోగ్యవస్తువులయందు, లేదా మనిషి చేయవలసిన పనులయందు అనాదరం 'ఆలస్యం', 8. "దౌర్గత్యాదేరనౌజస్యం దైన్యం మలినతాదికృత్". దారిద్ర్యం మొదలైనవాటివల్ల కలిగిన తేజోవిహీనత్వం దైస్యం. దానివల్ల (శరీర వేషాదులలో) మాలిన్యం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 9. "ధ్యానం చిన్తా హితానా పేః శూన్వతాశ్వాసతాపకృత్", “ప్రయత్నపూర్వికాన్వేష్యస్మృతిశ్చి నేతి కేచన". కోరిన హితం లభించకపోవడంచేత ఆలోచనలో పడి ఉండడం 'చింత', దీనివల్ల అంతా శూన్యంగా కనబడుతుంది. శ్వాస, తాపం కలుగుతాయి. వెదక తగిన ఏదో ఒకదానిని గూర్చి ప్రయత్నపూర్వకంగా స్మరించడం అనగా జ్ఞాపకం చేసుకోవడానికి ఆలోచించడం 'చింత', అని మరికొంద రన్నారు. 10. “మోహో విచిత్తతా భీతిదుఃఖా వేగానుచి ననై : ఘూర్ణ నాజ్ఞానపతనభ్రమణాదర్శనాదికృత్.” భయం, దుఃఖం, తీవ్రమైన ఆందోళన, దీర్ఘాలోచన మొద లైనవాటిచేత<noinclude><references/></noinclude> a2ubsattp4a0clm6wg8i7kommus9xn4 104 224528 579461 2026-09-18T13:35:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 129 చిత్తం పనిచేయకుండా ఆయిపోవడం 'మోహం'. దీనివల్ల కళ్లు తిరగడం, అజ్ఞానం, పడిపోవడం, ఒళ్ళు తిరగడం, కళ్ళు కనబడకపోవడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 11. “సదృశజ్ఞానచిన్తాద్యైర్భూ...' 579461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 129 చిత్తం పనిచేయకుండా ఆయిపోవడం 'మోహం'. దీనివల్ల కళ్లు తిరగడం, అజ్ఞానం, పడిపోవడం, ఒళ్ళు తిరగడం, కళ్ళు కనబడకపోవడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 11. “సదృశజ్ఞానచిన్తాద్యైర్భూసమున్న మనాదికృత్, స్మృతిః పూర్వానుభూతార్థ విషయం జ్ఞానముచ్యతే.” "" పోలికలు ఉన్నదాని జ్ఞానం, ఆలోచన మొదలైనవాటిచేత కలిగే, పూర్వం ఎప్పుడో తాను అనుభవించిన (తెలుసుకొని ఉన్న) విష యాన్ని గూర్చిన జ్ఞానం 'స్మృతి'. దీనివలన కనుబొమ్మలు ఎత్తడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 12. "అభీష్టారస్య సంప్రాప్తా స్పృహాపర్యాప్తతాధృతిః, సౌహిత్యవదనోల్లాస సహాసవచనాదికృత్". కోరిన విషయం లభించడంతో కోరిక లేకపోవడం ధృతి. దీనివల్ల స్వస్థత, ముఖంలో మెరుపు, నవ్వుతూ మాటలాడడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 13. “దురాచారాదిభిర్వీడా ధ్యాభావోఒ భిధీయతే, దార్యాభావో౬భిధీయతే, వస్త్రాఙ్గులీయకస్పర్శభూలేఖాధోముఖాదికృత్”. చెడ్డ పనులు చేయడం వంటి వాటివల్ల మనస్సులో సంకోచం 'వ్రీడ'. దీని వల్ల కట్టుకొన్న బట్ట కొస నలపడం, ఉంగరం తిప్పడం, నేలమీద కాలి బొటనవేలితో గీయడం, తల వంచడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 14. “మాత్సర్యద్వేషరాగాదేశ్చాపల్యం త్వనవస్థితిః తత్ర భర్తనపారుష్యస్వచ్ఛన్దాచరణాదయః”, మాత్సర్యం, ద్వేషం, అనురాగం మొదలైనవాటివల్ల ఆలోచించకుండా పనులుచేయడం ‘చావల్యం'. దీనివల్ల జడిపించడం, పరుషత్వం, ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తించడం మొదలైనవి జరుగుతాయి. 15. "మనఃప్రసాదో లాభాదేర్ఘరో శ్రు స్వేదగద్గదాః”. కోరినది లభించడం, స్తుతి మొదలైనవాటివల్ల మనస్సు ప్రసన్నం అవడం 'హర్షం'. దీనివల్ల కన్నీళ్ళు, చెమట, గద్గద స్వరం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 91<noinclude><references/></noinclude> 8rw4tis3yee6omtw2m5coc3yvieeu34 104 224529 579462 2026-09-18T13:35:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '130 కావ్యప్రకాశ 16. "ఆవేగో రాజవిద్రావరత్యాదేః సంభ్రమో మతః, తత్ర విస్మరణం స్తమృః స్వేదః కమ్పః స్థలద్గతిః”. రాజాద్యాగమనం, దేశ విప్లవం, రతి మొదలైనవాటివల్ల కలిగిసి తొందర పాటు 'ఆవే...' 579462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>130 కావ్యప్రకాశ 16. "ఆవేగో రాజవిద్రావరత్యాదేః సంభ్రమో మతః, తత్ర విస్మరణం స్తమృః స్వేదః కమ్పః స్థలద్గతిః”. రాజాద్యాగమనం, దేశ విప్లవం, రతి మొదలైనవాటివల్ల కలిగిసి తొందర పాటు 'ఆవేగం'. దీనివల్ల మరుపు, కొయ్యబారిపోవడం, చెమట, పణకు, నడకలో తొట్రుబాటు కలుగుతాయి. 17. "అప్రతిపత్తిర్ణడతా స్వాదిష్టానిష్టదర్శనశ్రుతిభిః, అనిమిషనయననిరీక్షణతూష్ఠీంభావాదయ స్తత్ర". ఇష్టమైనదానిని లేదా అనిష్టమైనదానిని చూడడంచేత గాని, వాటిని గూర్చి వినడంచేత గాని కలిగిన ఏమి చెయ్యాలో తెలియని స్థితి 'జడత'. దీనివల్ల రెప్ప పాటు వేయకుండా చూడటం, మాటలాడకుండా ఉండిపోవడం మొదలయినవి కలుగుతాయి. 18. “గర్వో౬ భిజనలాపణ్యధనై శ్వర్యాదిభిర్మదః. సవిలాసాఙ్గవీ వినయావ జ్ఞాదికృత్తు సః", ఉ త్తమబంధువర్గం, సౌందర్యం, ధనం, ఐశ్వర్యం (అధికారం) మొదలైన వాటి వల్ల కలిగిన మదం 'గర్వం'. దీనివల్ల విలాసపూర్వకంగా తన అవయవాలు చూసుకోవడం, లేదా విలాసపూర్వకాలైన శరీర చేష్టలు, చూపులు, పొగరుబోతు తనం ఇతరుల విషయంలో ఆనాదరం కలుగుతాయి. 19. "ప్రారబ్ధకార్యాసిద్ధ్యాదేర్విషాదః సత్త్వ సంక్షయః నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసహృత్తావసహాయాన్వేషణాదికృత్” ప్రారంభించిన పని సిద్ధించకపోవడంవంటి కారణాలవల్ల ఉత్సాహం క్షీణించడం 'విషాదం'. దీనివల్ల నిట్టూర్పులు, ఎగుఊర్పులు, మనస్తాపం కలుగు తాయి. ఇది సాహాయ్యం చేసే వారికోసం అన్వేషణం చేయిస్తుంది. 20. "ఔత్సుక్యం వాఞ్భత ప్రాప్తా కాల క్షేపాసహిష్ణుతా చిత్తతాపత్వరా స్వేదదీర్ఘ నిఃశ్వసితాది కృత్". కోరినది లభించడంలో ఏమాత్రమూ ఆలస్యాన్ని సహించకపోవడం<noinclude><references/></noinclude> 2i7vlpxddb5vhzpvm2645nstl06e7xo 104 224530 579463 2026-09-18T13:35:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 131 “ఔత్సుక్యం'. దీనివలన మనస్తాపం, తొందర, చెమట, దీర్ఘనిశ్వాసాదులు కలుగుతాయి. 21. “నిద్రా వ్యాపారవై ముఖ్యమిన్డ్రియాణాం శ్రమాదిభిః తత్ర జృమ్బాఙ్గభఙ్గక్షిమీలనోచ్ఛ...' 579463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 131 “ఔత్సుక్యం'. దీనివలన మనస్తాపం, తొందర, చెమట, దీర్ఘనిశ్వాసాదులు కలుగుతాయి. 21. “నిద్రా వ్యాపారవై ముఖ్యమిన్డ్రియాణాం శ్రమాదిభిః తత్ర జృమ్బాఙ్గభఙ్గక్షిమీలనోచ్ఛ్వసితాదయః”. శ్రమాదులచేత ఇంద్రియాలు తమ పనులు చేయడానికి విముఖంగా ఉండడం 'నిద్ర'. దీనివల్ల ఆవలింతలు, ఒళ్ళు విరుపులు, కళ్ళు మూతపడడం, దీర్ఘంగా శ్వాస పీల్చడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 22. “మనః క్షేప స్వపస్మారో గ్రహావేశాదిసంభవః” గ్రహావేశాదులవల్ల మనస్సు విక్షిప్తమై సరిగా పని చేయకపోవడం అపస్మారం'. 23. “సుప్తం నిద్రాము పేతస్య విషయానుభవస్తు యః కోపావేగభయగ్గానిసుఖదుఃఖాదికారకమ్". నిద్ర వచ్చినవాడు విషయాలు చూడడం, అనగా స్వప్నం, 'సుప్తం'. ఇది కోపం, ఆవేగం, భయం, గ్లాని, సుఖం, దుఃఖం మొదలైనవాటిని కలగజేస్తుంది. 24. “నిద్రాపగమ హేతుభ్యః ప్రబోధశ్చేతనాగమః జృమ్భాఙ్గభఙ్గనయనమీలనాఙ్గవలోకకృత్”. నిద్రపోవడానికి హేతువులైన శబ్దాదులవల్ల మళ్ళీ చైతన్యం (మెలకువ) రావడం 'ప్రబోధం'. ఇది ఆవలింతలు, ఒళ్ళు విరుపులు, కళ్ళు మూసుకోవడం, అవయవాలు చూసుకోవడం మొదలైనవాటిని కలగచేస్తుంది. 25. “అధిక్షేపాపమానాదేర మరో భినివిష్టతా తత్ర స్వేదశిర ఃకమ్పనేత్రరాగాఙ్గవిక్రియాః”. ఎవరైనా ఆక్షేపించడంచేత, అవమానించడంచేత, అలాంటి ఇతరకారణాల చేత పట్టుదలతో కూడిన స్థిరమైన కోపం 'అమర్షం'. దీనివల్ల చెమట, శిరస్సు కదల్చడం, కళ్ళు ఎఱ్ఱబడడం, అవయవవికారాలు కలుగుతాయి.<noinclude><references/></noinclude> koksrfiet03gln7l6d5murkrv4zflbw 104 224531 579464 2026-09-18T13:36:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '132 26. “అవహిత్థం తు లజ్జాద్వైర్హరాద్యాకార గోపనమ్ వ్యాపారాన్తరసఙ్గత్వవదనానమనాదికృత్”. కావ్యప్రకాశ లజ్జ మొదలైన వాటిచేత, మనస్సులో ఉన్న హర్షం మొదలైనవాటిని. కప్పిపుచ్చడం ‘ఆవహ...' 579464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>132 26. “అవహిత్థం తు లజ్జాద్వైర్హరాద్యాకార గోపనమ్ వ్యాపారాన్తరసఙ్గత్వవదనానమనాదికృత్”. కావ్యప్రకాశ లజ్జ మొదలైన వాటిచేత, మనస్సులో ఉన్న హర్షం మొదలైనవాటిని. కప్పిపుచ్చడం ‘ఆవహిత్థం'. దీనివల్ల ఏదో మరొక పనిలో ఉన్నట్లు ఉండడం, తల వంచుకోవడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 27. "ద్విష్టే ఒపరాధదొర్ముఖ్యచౌర్యైశ్చణ్ణత్వముగ్రతా, ఆత్ర స్వేదశిరఃకమ్పతాడనాతర్జనాదయః”. అపరాధం, ప్రతికూలంగా ఉండడం. దొంగతనం చేయడం మొదలైన కారణాలచేత ద్వేషపాత్రుడైనవాని విషయంలో తీవ్రంగా ఉండడం 'ఉగ్రత్వం', దీనివల్ల చెమట, తల కంపింపచేయడం, కొట్టడం, జళిపించడం మొదలైనవి కలుగుతాయి. 28. "శాస్త్రోపదేశమస్త్రాద్యైరర్ధనిర్దారణం మతిః స్మేరతా ధృతిసంతోషౌ బహుమానశ్చ తద్భవాః", శాస్త్రజ్ఞానం, పెద్దల ఉపదేశం, ఇతరులతో ఆలోచించడం మొదలైనవాటి” చేత విషయాన్ని నిర్ధారణచేయడం 'మతి'. దీనివల్ల చిరునవ్వు, ధృతి (ధైర్యం), సంతోషం, బహుమానము కలుగుతాయి. 29. "విరహాదేర్మనస్తాపో వ్యాధిర్డుస్థాఙ్గతాదికృత్" వీరహాదులవల్ల కలిగిన మనస్తాపం 'వ్యాధి'. దానివల్ల శరీరంలో అస్వాస్థ్యం కలుగుతుంది. 30. “ఉత్కణ్ణాహర్షణో కాదేరున్మాదశ్చిత్తవిప్లవః, తస్మిన్న స్థానరుదిత గీతహాసాసి తాదాద యః” ఉత్కంఠ, హర్షం, శోకం మొద లైనవాటివలన కలిగిన చిత్తవైకల్యం ‘ఉన్మాదం'. దీనివల్ల అనవసరంగా ఏడవడం, పాడడం, నవ్వడం, కూర్చుండి. పోవడం మొదలైనవి కలుగుతాయి.<noinclude><references/></noinclude> prdupy6svz80zjmykc1e5rbhzf9sg0d 104 224532 579465 2026-09-18T13:36:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం -31. జీవస్యోద్గమనారమ్భో మరణం పరికీర్తితమ్, స మో హేన్రియసంగ్లానిగాత్రవి క్షేపణాదికృత్”. 133 జీవుడు (ప్రాణాలు) దేహాన్ని విడచి వెళ్ళడానికి ప్రారంభం మరణం. ఇది .మోహం, ఇ...' 579465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం -31. జీవస్యోద్గమనారమ్భో మరణం పరికీర్తితమ్, స మో హేన్రియసంగ్లానిగాత్రవి క్షేపణాదికృత్”. 133 జీవుడు (ప్రాణాలు) దేహాన్ని విడచి వెళ్ళడానికి ప్రారంభం మరణం. ఇది .మోహం, ఇంద్రియగ్గాని, కాళ్ళు చేతులు కొట్టుకోవడం మొదలైనవాటిని కలిగిస్తుంది. 32. “ఔత్పాతికైర్మనఃక్షోభస్త్రానః కమ్పాదికారకః” ఉత్పాతానికి (ప్రకృతివికారానికి సంబంధించిన ఉరుములు మొదలైన వాటిచేత మనస్సుకు క్షోభ 'సం'. ఇది వణకు మొదలైన వాటిని కలిగిస్తుంది. 33. "ఊహో వితర్కః సన్దేహే భ్రూశిరోఙ్గులిన రకః" సందేహం కలిగినప్పుడు ఇట్లా అట్లా అని ఊహ ‘వితర్కం'. దీనివల్ల కనుబొమ్మలు ఎగరవేయడం, శిరస్సు కంపింపచేయడం, వ్రేళ్ళు కదపడం మొద లైనవి కలుగుతాయి. వృ. నిర్వేదస్యామజ్ఞలప్రాయస్య ప్రథమమనుపాదేయత్వే ఒప్యు పాదానం వ్యభిచారిత్వేఒపి స్థాయితాభిధానార్థమ్. తేన - కా. నిర్వేదస్థాయిభావోఒ స్త్రీ శాన్తోఒపి నవమో రసః. యథా ॥ అహొ వా హారే వా కుసుమశయనే వా దృషది వా మణి వా లో ష్లే వా బలవతి రిపౌ వా సుహృది వా, తృణే వా స్త్రైణే వా మమ సమదృశో యా న్తి దివసాః క్వచిత్పుణ్యేఒరణ్యే శివ శివ శివేతి ప్రలపతః. 44 వ్యా. నిర్వేదం అనగా ప్రతీదీ హేయమే అనే బుద్ధిచేత కలిగిన వైరాగ్యం. ఆందుచేత అది ఆమంగలం వంటిది. ముప్పైమూడు వ్యభిచారి భావాలను చెప్పే టప్పుడు అమంగళకర మైన నిర్వేదంతో ప్రారంభించడం అయుక్తమే అయినా, ఆది వ్యభిచారిభావం అవడమే కాకుండా స్థాయిభావం కూడా అవుతుంది అని సూచించడం కోసం అందుచేత నిర్వేదేతి:- నిర్వేద స్థాయిభావః = నిర్వేదం స్థాయి<noinclude><references/></noinclude> 0urryrmaujwt2qm4j2so3ydux8i9ivk 104 224533 579466 2026-09-18T13:36:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '134 కావ్య ప్రకా భావంగా గల, నవమః రసః = తొమ్మిదవ రసమైన, శాస్త: ఆపి జ శాంతం. కూడా, ఆస్తి = ఉన్నది. వి. నిర్వేదం తత్త్వజ్ఞాన ఆపదీర్యాదులవల్ల కలుగుతుంది అని వెనుక చూచి ఉన్నాము. తత్త్వజ్...' 579466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>134 కావ్య ప్రకా భావంగా గల, నవమః రసః = తొమ్మిదవ రసమైన, శాస్త: ఆపి జ శాంతం. కూడా, ఆస్తి = ఉన్నది. వి. నిర్వేదం తత్త్వజ్ఞాన ఆపదీర్యాదులవల్ల కలుగుతుంది అని వెనుక చూచి ఉన్నాము. తత్త్వజ్ఞానంవల్ల కలిగే నిర్వేదం శాంతరసానికి స్థాయిభావం అని అర్థం. భరతుడు రసాన్ని దృశ్యకావ్యాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని ప్రతిపాదించాడు. దృశ్యకావ్యప్రయోగం సంగీతవాద్యాదులతో కూడిన చతుర్విధాభినయం ద్వారా చేయబడుతుంది. శాంతం సకలవ్యాపారోపశమరూపమైనది. అందుచేత దృశ్య కావ్యాలలో శాంతానికి అవకాశం లేదు అనే ఉద్దేశ్యంతో 29వ కారికలో 'నాట్యంలో రసాలు ఎనిమిదిమాత్రమే ఉంటాయి' అని చెప్పబడింది. నాట్యంలో (దృశ్య కావ్యాలలో) శాంతరసానికి అవకాశం లేకపోయినా శ్రవ్యకావ్యంలో ఉండవచ్చు. ననే ఉద్దేశ్యంతో మమ్మటుడు ఇక్కడ దీనిని నవమరసంగా ప్రదిపాదించాడు. నాట్యశాస్త్రంలో శాంతరసంతో తొమ్మిది రసాలు చెప్పే పాఠం ఒకటి, ఎనిమిది. రసాలు మాత్రమే చెప్పే పాఠం ఒకటి ఉన్నాయి. రెండవ పాఠమే భరతునికి సంమతమైనది అన్నట్లు కనబడుతుంది. కాని నాట్యశాస్త్ర వ్యాఖ్యానమైన అభినవ భారతిలో అభినవగుప్తుడు మొదటి పాఠాన్నే సమర్థిస్తూ అన్ని రసాలకి శాంత రసమే ప్రకృతిరసం అనీ, అది చాలా ప్రధానమైన దనీ ప్రతిపాదించాడు. ఆదొక పెద్ద చర్చ. అదంతా ఇక్కడ అనావశ్యకం. మమ్మటుని అభిప్రాయం ప్రకారం మాత్రం నాట్యంలో ఎనిమిది రసాలకే స్థానం ఉంది; శ్రవ్యకావ్యాలలో శాంతరసం ఉంటే ఉండవచ్చు అనే విషయం స్పష్టం. 21 వ్యా. ఎట్లనగా- ఆహౌ ఇతి :- ఆహ వా - సర్పమునందైనా, హారే వా = వా వా ముత్యాలహారమునందైనా, కుసుమశయనే వా - పుష్పశయనమునందైనా, దృషది వా= శిలయందైనా, మణె వాక్తామణియందైనా, లో షే వా = మట్టిబెడ్డయందైనా, బలవతి = బలవంతుడైన, రిపౌ వా - శత్రువునందైనా, సుహృది వా - మిత్రుని యందైనా,తృణే వా_గడ్డిపరకయందైనా, స్త్రణే వా= స్త్రీ సముదాయమునందైనా, సమదృశః = సమానమైన దృష్టి గల శివశివశివేతి = 'శివా శివశివా' అని,. ప్రలపతః= ఉచ్చరిస్తూన్న, మమ=నాకు, పుణ్యే= పుణ్యమైన, ఆరణ్యే= అరణ్యము =<noinclude><references/></noinclude> gndkw7mtztwtyqg1rsdmfvvl0w6q38p 104 224534 579467 2026-09-18T13:37:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 135 నందుగాని, క్వచిత్ = అపవిత్రమైన మరెక్కడనైనా గాని, దివసాః - రోజులు, యాని = గడచుచున్నవి. = వి. ఇక్కడ మిథ్యగా భావించబడుతూన్న జగత్తు ఆలంబనం. తపోవనా దికం ఉద్దీపనం. సర్...' 579467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 135 నందుగాని, క్వచిత్ = అపవిత్రమైన మరెక్కడనైనా గాని, దివసాః - రోజులు, యాని = గడచుచున్నవి. = వి. ఇక్కడ మిథ్యగా భావించబడుతూన్న జగత్తు ఆలంబనం. తపోవనా దికం ఉద్దీపనం. సర్పహారాదులను సమంగా చూడడం ఆనుభావం. మతి. ధృతి. హరాలు వ్యభిచారిభావాలు, నిర్వేదం స్థాయిభావం. వీటిని గుర్తించిన వానియందు శాంతరసం నిష్పన్నం అవుతుంది. కా. రతిర్దేవాదివిషయా వ్యభిచారీ తథార్జితః, భావః ప్రోక్తః వృ. ఆదిశబ్దాన్ముని గురునృపపుత్రాదివిషయా, కాన్తావిషయా తు వ్యక్తా శృఙ్గరః- ఉదాహరణమ్- 35 శ్లో. కణ్ణకోణవినివిష్టమీళ తే కాలకూటమపి మే మహామృతమ్, అప్యుపా త్తమమృతం భవద్వపుర్భేదవృత్తి యది మేనరోచతే. శ్లో. హరత్యఘం సంప్రతి హేతురేష్యతః శుభస్య పూర్వాచరితైః కృతం శుభైః, శరీరభాజాం భవదీయదర్శనం వ్యన క్తి కాలత్రితయేఒపి యోగ్యతామ్. వృ. ఏవమన్యదప్యుదాహార్యమ్. . రతిరితి :- దేవాదివిషయా == 46 దేవతాదులు విషయముగా (ఆలంబన ముగా) గల, రతిః – రతి, తథా = మరియు, అజ్ఞాతః = వ్యంజించబడిన, వ్యభి = వ్యభిచారిభావమూ, భావః = భావము గా, ప్రోక్తః = చెప్పబడినది చారీ 'ఆది' శబ్దంవల్ల మునులు, గురువు, రాజుపుత్రుడు మొదలగువారు విష యముగా గలది కూడ గ్రహించబడుతుంది. కాన్తావిషయకమైన రతి మాత్రమే వ్యంజింపబడినట్లయితే శృంగారరసం అవుతుంది. వి. రతి అనగా ప్రేమ. దేవతాదుల విషయంలో కూడ ప్రేమ ఉండవచ్చు. దేవతలు, మునులు, పెద్దవాళ్ళు మొదలైనవాళ్ళమీద ఉన్న రతి 'భక్తి'. పుత్రాదుల<noinclude><references/></noinclude> otpro3mpzdmekwb4p7j3w7igp7s5628 104 224535 579468 2026-09-18T13:37:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '136 కావ్యప్రకాశ మీద రతి 'వాత్సల్యం'. మిత్రునిమీద రతి 'స్నేహం'. ఈ విధంగా ఆలంబను భేదాన్ని పట్టి రతికే వేరు వేరు పేర్లు. స్త్రీ - పురుష విషయకరతికే రసత్వస్థితిని పొందగలిగిన సామర్థ్...' 579468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>136 కావ్యప్రకాశ మీద రతి 'వాత్సల్యం'. మిత్రునిమీద రతి 'స్నేహం'. ఈ విధంగా ఆలంబను భేదాన్ని పట్టి రతికే వేరు వేరు పేర్లు. స్త్రీ - పురుష విషయకరతికే రసత్వస్థితిని పొందగలిగిన సామర్థ్యం ఉంది గాని దేవాదివిషయకరతికి లేదు. అందుచేత అది కేవలం భావంగానే పరిగణింపబడుతుంది అని అభిప్రాయం. స్త్రీపురుష విషయకరతి కూడా విభావానుభావవ్యభిచారుల ద్వారా చక్కగా పోషించినప్పుడే రసం అవుతుంది. సరిగా పోషించకపోతే భావంగానే ఉండిపోతుంది. ఇదే కాదు; మిగిలిన ఎనిమిది స్థాయిభావాలు కూడా సరిగా పోషించనిచో రసస్థితిని పొందవు, భావాలుగానే పరిగణింపబడతాయి దేవవిషయక రతికి ఉదాహరణం_ = తే వ్యా. కణ్ణ ఇతిః. ఈశ = పరమేశ్వరా ! తే = నీయొక్క, కణకోణవిని విష్టమ్ = కంఠం మూలలో ఉంచబడిన, కాలకూటమపీ = కాలకూటం కూడ, మే=నాకు, మహామృతమ్ గొప్ప అమృతము. ఉపాత్తమపి = గ్రహించబడిన దైనా, అమృతమ్ అమృతం, భవద్వపుర్భేదవృత్తి యది - నీ శరీరంకంటే వేరుగా ఉన్నట్లయితే, మే = నాకు, న రోచతే ఇష్టం కాదు. : === వి. ఇది కాశ్మీరదేశీయుడైన శ్రీమదుత్పలాచార్యుడు రచించిన పర మేశ్వర స్తోత్రావళిలోని పదమూడవస్తోత్రంలోని శ్లోకం ఇక్కడ మహాదేవుడు ఆలంబనం. ఆతని అవ్యాహతమైన ఐశ్వర్యం ఉద్దీపనం. స్తుతి అనుభావం. ధృతి మాహాత్మ్య స్మరణాదులు వ్యభిచారిభావాలు. వీటిని పట్టి స్తుతి చేస్తున్న వానిలో రతి ఉన్నట్లుగా తెలుసుకొన్న పాఠకులలో రతిభావాభివ్యక్తి కలుగుతుంది. = వ్యా- మునివిష యక మైన రతికి ఉదాహరణం. హరతీతి:- శిశుపాలవధంలో శ్రీకృష్ణుడు నారదునితో అంటూన్న మాట లివి. పూర్వాచరితైః = పూర్వం ఆచరించబడిన, శుభైః = పుణ్యాలచేత, కృతమ్ - చేయబడిన, భవదీయ దర్శనమ్ = నీ దర్శనం, సంప్రతి = ఇప్పుడు (వర్తమానకాలంలో), అఘమ్ పాపాన్ని, హరతి — హరిస్తుంది. విష్యతః = రాబోయే, శుభస్య = శుభానికి, హేతుః - హేతువు. శరీరభాజామ్ = ప్రాణులకు కాలత్రితయే.పి మూడు కాలాలలోనూ కూడ, యోగ్యతామ్ = యోగ్యత్వాన్ని, వ్యనక్తి = సూచిస్తున్నది. = == = వి. ఇక్కడ ముని ఆలంబనం. దర్శనయోగ్యతావ్యంజనం ఉద్దీపనం.<noinclude><references/></noinclude> 08wc9kywqskathrmwajbqzrwe4m133p 104 224536 579469 2026-09-18T13:37:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 137 ఈ విధమైన మాటలే అనుభావం. వాటివల్ల వ్యంజింపబడే హర్షం వ్యభిచారిభావం. ముని విషయకమైన ఈ శ్రీకృష్ణరతిని గుర్తించిన పాఠకునిలో భావనిష్పత్తి కలుగుతుంది. వ్యా. ఇతరమైన...' 579469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 137 ఈ విధమైన మాటలే అనుభావం. వాటివల్ల వ్యంజింపబడే హర్షం వ్యభిచారిభావం. ముని విషయకమైన ఈ శ్రీకృష్ణరతిని గుర్తించిన పాఠకునిలో భావనిష్పత్తి కలుగుతుంది. వ్యా. ఇతరమైనదానిని కూడ, అనగా గురు నృవపుత్రాది విషయకరతిని కూడా, ఈ విధంగానే ఉదాహరణల ద్వారా తెలుసుకొనవచ్చు. వృ. అజ్ఞాతవ్యభిచారీ యథా- శ్లో. జానే కోపపరాజ్ముఖీ ప్రియతమా స్వప్నే ఒద్యదృష్టామయా మా మాం సంస్పృశ పాణినేతి రుదతీ గన్తుం ప్రవృత్తా పురః, నో యావత్పరిరభ్య చాటుశతకై రాశ్వాసయామి ప్రియాం భ్రాతస్తావదహం శఠేన విధినా నిద్రాదరిద్రీకృతః, వృ. అత్ర విధిం ప్రత్యసూయా. = = = 47 వ్యా. జానే ఇతిః- వియోగంతో బాధపడుతున్నవా డొకడు తన మిత్రునితో పలుకుతున్న మాటలు. భ్రాతః = ఓ! సోదరుడా! ఆద్య ఈనాడు, మయా_ నాచేత, కోపపరాఙ్ముఖీ = కోపంచేత పరాఙ్ముఖురాలైన (ముఖం ఆటు వైపు తిప్పు కొన్న), ప్రియతమా = ప్రియతము, స్వప్నే = స్వప్నమునందు, దృష్టా = చూడ బడినది. మామ్ నన్ను, పాణినా హస్తముచేత, మా సంస్పృశ = స్పృశించ 'కుము, ఇతి - అని, రుదతీ - ఏడ్చుచున్నదై, పురః ముందు, గన్తుమ్ = వెళ్ళు టకు, ప్రవృత్తా = ప్రవర్తించింది. ప్రియామ్ ఆ ప్రియురాలిని, పరిరభ్య = కౌగ లించుకొని, యావత్ = ఎంతలో, చాటుళత కైః = వందల కొలది చాటు వాక్యాల చేత (మంచిమాటలచేత), నో ఆశ్వాసయామి ఓదార్చలేదో, తావత్ = అంతలో, అహమ్ = నేను, శఠేన = దుష్ట మైన, విధినా దైవంచేత, నిద్రాదరిద్రీకృతః = నిద్రలేనివాడనుగా చేయబడితిని అని, జానే_ఎరుగుదును. ==== = వి. ఇక్కడ విధివిషయంలో అసూయ ప్రధానంగా వ్యజింపచేయబడు చున్నది. విధి ఆలంబనం; విధిదౌర్జన్యం ఉద్దీపనం; శఠత్వాన్ని చెప్పడం అను : భావం. ప్రధానంగా వ్యంజింపబడిన అసూయ అనే వ్యభిచారిభావం భావ మని ·చెప్పబడుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> r9jvayehrkdqzg3krevvgu28mvj9y2t 104 224537 579470 2026-09-18T13:37:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '138 కా. తదాభాసా అనౌచిత్యప్రవర్తితాః. వృ. తదాభాసా రసాభాసా భావాభాసాశ్చ. కావ్యప్రకాశర వ్యా - తదాభాసా ఇతి:- అనౌచిత్యప్రవర్తితాః = అనౌచిత్యంతో ప్రవర్తింప చేయబడినవి, తదాభాసాః తదాభా...' 579470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>138 కా. తదాభాసా అనౌచిత్యప్రవర్తితాః. వృ. తదాభాసా రసాభాసా భావాభాసాశ్చ. కావ్యప్రకాశర వ్యా - తదాభాసా ఇతి:- అనౌచిత్యప్రవర్తితాః = అనౌచిత్యంతో ప్రవర్తింప చేయబడినవి, తదాభాసాః తదాభాసాః = వాటి ఆభాసలు. రసాభాసలు, భావాభాసలు. వి. శాస్త్రీయ సంప్రదాయాలను, లౌకిక మర్యాదలను అతిక్రమించి ఆ యా రసభావాదులకు ఆలంబనంగా చిత్రించకూడనివారిని, ఆశ్రయంగా చిత్రించకూడని వారిని ఆలా చిత్రిస్తే అవి రసాభాసభావాభాసలు. సామాజికులకు, పఠితలకూ కూడ "ఇలా చిత్రించడం బాగులేదు” అని మనస్సులో ఉన్నంతవరకు వాళ్ళకు ఆ సంనివేశంతో తాదాత్మ్యం కలగదు. అందుచేత వాళ్ళకు పూర్ణమైన రసానుభూతి కాని భావానుభూతి కాని కలగదు. అందుచేత అవి రసభావాల వలె కనబడినా నిజమైన రసభావాలు కావు. రసాభాస భావాభాసాలు మాత్రమే. న్యాయశాస్త్రంలో దుష్ట హేతువులకి హేత్వాబాసలు అని పేరు. 'పర్వతో ధూమవాన్, వహ్నేః' (పర్వతంమీద ధూమం ఉంది, అగ్ని కనబడుతూన్నది కాబట్టి) అన్న ప్రయోగంలో 'వహ్ని' హేతువు. కాని వహ్ని ఉన్నచోటల్లా. ధూమం ఉండదు. ఎఱ్ఱగా కాల్చిన ఇనప గోలంమీద నిప్పు ఉన్నా ధూమం లేదు కదా? అందుచేత ఇక్కడ 'వహ్నే' అనే హేతువు దుష్ట హేతువు, అనగా హేత్వాభాసం. హేత్వాభాసాన్ని ఎన్నడూ ఉపయోగించకూడదు. అయితే రసా భాసభావాభావాలు నిజమైన రసభావాలు కాకపోయినా అవి సర్వథా కావ్యాలలో' ఉండకూడదు అని ఆలంకారికు లెవరూ నిషేధించలేదు. కథను పట్టి కొన్ని చోట్ల వాటిని ఉపయోగించినా దోషం లేదు. శృంగారంలో నాయికాశ్రయమైన రతికి చాలామంది నాయకులు ఆలంబ నంగా ఉండడం, లేదా ఉపనాయకుడు ఆలంబనంగా ఉండడం, ఒక వ్యక్తిలో మాత్రమే రతి ఉండి మరొకరిలో లేకపోవడం, గురుజనుల విషయంలో ఉండడం, పశుపక్ష్యాదితిర్యగ్జంతువులో ఉండడం మొదలైనవి అనౌచిత్యాలు. అదే విధంగా హాసానికి పెద్దలను ఆలంబనంగా వర్ణించినా, కరుణకు వైరాగ్యవంతుణ్ణి ఆశ్ర యంగా చిత్రించినా, రౌద్రవీరరసాలకు తండ్రిమొదలైన పూజ్యుల్ని ఆలంబనంగా ·<noinclude><references/></noinclude> oiawog8xgfuzkn0gvnxjtb2pb8d8rjk 104 224538 579471 2026-09-18T13:38:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 189 వర్ణించినా, భయానికి వీరుణ్ణి ఆశ్రయంగా వర్ణించినా, జుగుప్సకు యుజ్ఞోయపశు వసాదుల్ని ఆలంబనంగా వర్ణించినా, విస్మయానికి ఐంద్రజాలికాదుల్ని ఆలంబ నంగా వర్ణించినా,...' 579471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 189 వర్ణించినా, భయానికి వీరుణ్ణి ఆశ్రయంగా వర్ణించినా, జుగుప్సకు యుజ్ఞోయపశు వసాదుల్ని ఆలంబనంగా వర్ణించినా, విస్మయానికి ఐంద్రజాలికాదుల్ని ఆలంబ నంగా వర్ణించినా, శమానికి లేదా నిర్వేదానికి మహాక్రూరుణ్ణి ఆశ్రయంగా వర్ణిం చినా అనౌచిత్యం ఉండడంచేత అవన్నీ హాస్యాద్యాభాసాలు మాత్రంగానే ఉంటాయి. వృ. తత్ర రసాభాసో యథా- శో॥ స్తుమః కం కామాక్షి క్షణమపి వినా యం న రమనే విలేభే కః ప్రాణాన్ రణమఖముఖే యం మృగయసే, సులగ్నే కో జాతః శశిముఖి యమాలిఙ్గసి బలాత్ తపశ్రీః కన్యైషా మదననగరి ధ్యాయని తు యమ్. 48 వృ. అత్రానేకకాముక విషయమభిలాషం తస్యాః స్తుమః ఇత్యా ద్యనుగతం బహువ్యాపారోపాదానం వ్యనక్తి. వ్యా. అందు రసాభాసం ఎట్లనగా- = = = = సుమః ఇతి. వామాక్షి సుందరములైన నేత్రాలు కలదానా! యం వినా = ఎవడు లేకుండగా, క్షణమపి క్షణకాలం కూడా, న రమనే రమించవో (సంతో షంగా ఉండజాలవో)అట్టి, కమ్= ఎవణ్ణి, సుమః = స్తుతించెదము? యమ్ ఎవణ్ణి, మృగయ నే … వెదకుచున్నావో అట్టి, కః = ఎవడు, రణమఖముభే యుద్ధ మనే యజ్ఞం యొక్క ముఖమునందు, ప్రాణాన్ = ప్రాణాలను, విలేభే ఇచ్చినాడు? = నీసంగమం అనే స్వరాన్ని పొందడానికి పూర్వజన్మలో యుద్ధభూమిలో ప్రాణ త్యాగం చేసినవాడు ఎవడు అని భావం. శశిముఖి = ఓ చంద్రముఖీ 1 యమ్ = ఎవణ్ణి, బలాత్ = బలాత్కారముగా, ఆలిఙ్గసి = కౌగిలించుకొనుచున్నావో అట్టి, సులగ్నే = మంచిలగ్నమునందు, జాతః - పుట్టినవాడు, కః = ఎవడు? మదన నగరి = ఓ మన్మథరాజధానీ ! ఏషా = ఇది. యమ్ = ఎవణ్ణి గూర్చి, న్యాయసి= ఆలోచించుచున్నావో అట్టి, కస్య = ఎవనియొక్క, తపఃశ్రీ = తపో లక్ష్మి? = = = ఒక సుందరిని చూచి ఒక కాముకుని మాటలివి. అత్రేతి:- ఇక్కడ 'స్తుమః’ ఇత్యాదులతో సంబంధించిన ఆ మెయొక్క రమణ. అన్వేషణ. ఆలింగన. ధ్యానరూపా<noinclude><references/></noinclude> pduwbaf5q67xpq273uj7l40143k6npr 104 224539 579472 2026-09-18T13:38:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '140 కావ్యప్రకాశ లైన అనేకవ్యాపారాలను చెప్పడం ఆమెకు అనేకులైన కాముకులపై ఉన్న అభి లాషను వ్యంజింపచేస్తూన్నది. ఈ విధంగా ఒక నాయికలో ఉన్న రతికి అనేక నాయకులు ఆలంబనంగా ఉన్నట్లు వర్ణ...' 579472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>140 కావ్యప్రకాశ లైన అనేకవ్యాపారాలను చెప్పడం ఆమెకు అనేకులైన కాముకులపై ఉన్న అభి లాషను వ్యంజింపచేస్తూన్నది. ఈ విధంగా ఒక నాయికలో ఉన్న రతికి అనేక నాయకులు ఆలంబనంగా ఉన్నట్లు వర్ణించడంచేత ఇది శృంగారాభాసానికి ఉదా హరణం. వృ. బావాభాసో యథా- శ్లో॥రాకాసుధాకరముఖీ తరలాయతాక్షీ సా స్మేరయౌవనతరజితవిభ్రమాజీ, తత్ కిం కరోమి విదధే కథమత్రమై త్రీం తల్స్వీకృతివ్యతికరే క ఇవాభ్యుపాయః. 49 వృ. ఆత్ర చిన్తా అనౌచిత్యప్రవర్తితా. ఏవమన్యేఒప్యుదాహార్యాః. = = వ్యా. రాకేతి:- సీతను గూర్చి రావణుడు అనుకుంటూన్న మాటలు: రాకా సుధాకరముఖీ = పూర్ణిమనాటి చంద్రునివంటి ముఖంకలది, తరలాయతాక్షి = చంచలములైన విశాలములైన నేత్రాలు గలది అయిన, సాయి ఆమె, స్మేరయౌవన తరఙ్గతవిక్రమాళ్లీ చిరునవ్వు నవ్వుచున్న (కొంచెము ప్రకాశిస్తూన్న) యౌవనం చేత తరంగాలు వలె వెడలుచున్న విలాసలతో కూడిన శరీరము కలది. తత్ = ఆ కారణమువలన, కిమ్ ఏమి, కరోమి = చేయుదును? ఆత్ర ఈమెయందు, మైత్రీమ్ స్నేహమును (పరిచయమును), కథమ్ ఎట్లు, విదరే చేయుదును? తత్స్వీకృతివ్యతిక రే = ఆమెయొక్క స్వీకారముయొక్క, అనగా ఇతడు నావాడు అనే అభిప్రాయంయొక్క సంబంధమునందు, ఉపాయః = ఉపాయం, కః ఇవ = ఏమి - = = - ఇక్కడ చింత ఆనౌచిత్యముతో ప్రవర్తితమైనది. ఇదే ఇతరములైన రస భావాణాసలకు ఉదాహరణాలు చూచుకోవలెను. వి. “ఆదౌ వాచ్యః స్త్రియో రాగః పశ్చాత్పుంసస్త దిజితైః” (ముందుగా శ్రీకి అనురాగము కలిగినట్లు, తరువాత ఆమె మనోభావాన్ని గుర్తించడంచేత పురుషుడిలో రాగం కలిగినట్లూ వర్ణించాలి) అని చెప్పిన రీతిగా శ్రీగతరాగాన్ని ముందుగా వర్ణించడం ఉచితం. అలా కాకపోవడంచేత ఇక్కడ అనౌచిత్యం అని<noinclude><references/></noinclude> skkxr4og0118rv7j10i2970azfwpmvl 104 224540 579474 2026-09-18T13:38:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 14f కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. నాయికలో లేకుండా పురుషునిలో మాత్రమే అనురాగం ఉన్నట్లు, జగన్మాతయైన సీత విషయంలో కలిగినట్లు వర్ణించడంచేత. అనౌచిత్యం అని చెప్ప...' 579474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 14f కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. నాయికలో లేకుండా పురుషునిలో మాత్రమే అనురాగం ఉన్నట్లు, జగన్మాతయైన సీత విషయంలో కలిగినట్లు వర్ణించడంచేత. అనౌచిత్యం అని చెప్పవచ్చును. అవ. ఇప్పుడు భావశాంత్యాదులను నిరూపిస్తూన్నాడు. కా. భావస్య శాస్త్రి రుదయః సన్ధిః శబలతా తథా. వృ. క్రమేణోదాహరణమ్_ శో॥ తస్యాః సాన్ద్రవిలేపనస్త నతట ప్ర శ్లేషము ద్రాజితం కిం వక్షశ్చరణానతివ్యతికరవ్యాజేన గోపాయ్యతే, 36 ఇత్యుక్తే క్వతదిత్యుదీర్య సహసా తత్సం ప్రమారుం మయా సాశిష్టా రభ సేన తత్సుఖవశాత్త న్వ్యా చ తద్విస్మృతమ్. 50 వృ. అత్ర కోపస్య. 1 వ్యా. భావస్య = భావము యొక్క శాన్తిః= శమనము, ఉదయః = పుట్టడం, సంధిః= రెండు భావాల సంధి, అనగా ఒకే సమయంలో సమానబలంతో ఉన్న రెండు భావాల ఆస్వాదనం లేదా ఒకే సమయంలో సమానరూపంలో ఉన్న రెండు విరుద్ధభావాల ఆస్వాదనం, తథా = మరియు, శబలతా. == చాలా భావాలు కలిసి పోవడం, అనగా వెనక ఉన్న భావాన్ని మర్దించి తరువాతి భావం ఆవిర్భవిస్తూ ఒకచోట అనేక భావాల కలయిక వరసగా భావశాంతి భావోదయ, భావసంధి - భావ శబలతలు అని చెప్పబడును. వీటికి క్రమంగా ఉదాహరణలు, ఒక తస్యాః ఇతి. తన ప్రియురాలికి కోపం వచ్చి శాంతించింది అని ధృష్టనాయకుడు మిత్రునితో చెపుతూన్న మాటలు. ఇది అమరుకంలోని పద్యం. తస్యాః= ఆమెయొక్క సాన్ద్రవిలేపనస నతట ప్రశ్లేషము ద్రాజ్కి తమ్ = దట్టమైన చందనాదిలేపనం గల సనముల పైభాగమును కౌగలించుకొనడంచేత ఏర్పడిన ముద్రలచేత చిహ్నితమైన, వక్షః = వక్షఃస్థలము, చరణానతివ్యతికర వ్యాజేన = పాదములపై పడి నమస్కరించుటతో సంబంధ మనే (పాదాలమీద పడడం. అనే) వంకచేత, కిమ్ఎందుకు, గోపాయ్యతే = దాచబడుతున్నది? ఇతి అని, =<noinclude><references/></noinclude> gephrhnpbmfirpqscrn6na18f8ohoji 104 224541 579475 2026-09-18T13:38:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '142 కావ్యప్రకాశ ఉక్తే = (ఆమెజేత) పలకబడగా, (ఆమె పలకగా), తత్ అది, క్వ = ఎక్కడ, ఇతి అని, ఉదీర్య= పలికి, మయా = నాచేత, తత్ = దానిని, సంప్రమార్షుమ్ === = తుడిచివేయుటకు, సా = ఆమె, సహసా = వెంటనే ఆశిష్టా:...' 579475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>142 కావ్యప్రకాశ ఉక్తే = (ఆమెజేత) పలకబడగా, (ఆమె పలకగా), తత్ అది, క్వ = ఎక్కడ, ఇతి అని, ఉదీర్య= పలికి, మయా = నాచేత, తత్ = దానిని, సంప్రమార్షుమ్ === = తుడిచివేయుటకు, సా = ఆమె, సహసా = వెంటనే ఆశిష్టా: కౌగలించుకొన బడింది. తత్సుఖవశాత్ = ఆ సుఖంవల్ల, తన్వ్యా = ఆ తన్విచేత ( తన్వి అనగా నాజూకైన స్త్రీ), తత్ = అది, విస్మృతమ్ మరవబడినది. ఇది అనే భావంయొక్క శాంతికి ఉదాహరణం. = అవ భావోదయానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శో॥ ఏకస్మిన్ శయనే విపక్షరమణీ నామగ్రహే ముగ్ధయా సద్యో మానపరి గ్రహగ్లపితయా చాటూని కుర్వన్నపి, ఆ వేగాదవధీరితః ప్రియతమస్తూష్టీం స్థితస్తత్ప్రణం మా భూత్సుప్త ఇవే త్యమన్దవలితగ్రీవం పునర్వీక్షితః. 51 వృ అట్రౌత్సుక్యస్య- వ్యా. ఏకస్మిన్ ఇతి- అమరుశతకంలోని శ్లోకం. ఏకస్మిన్ ఒక, శయనే =శయ్యయందు, విపక్షరమణీనామగ్ర హే_ సవతి పేరుయొక్క గ్రహణము చేయ బడినదగుచుండగా, సద్యః = వెంటనే, మానవరిగ్రహగ్లపితయా కోపమును అంగీకరించుటచేత (కోపించుటచేత) ఖిన్నురాలైన, ముగ్ధయా ముగ్ధయైన నాయికచేత, చాటూని కుర్వన్నపి = మంచి మాటలు చెప్పుచున్నా కూడ (బ్రతి మాలుచున్నా కూడ), ఆవేగాత్= కోపావేశంవల్ల, అవధీరితః తిరస్కరించబడిన, తత్క్షణమ్ = ఆ క్షణమునందు, తూప్లీం స్థితః - మౌనంగా ఉన్న, ప్రియతమః ప్రియతముడు, సుప్త ః ఇవ = నిద్రపోయినవాడు, మా భూత్ - కాకుండు గాక నిద్రపోలేదు కద), ఇతి = అని, అమన్దవలితగ్రీవమ్ బాగా త్రిప్పబడిన కంఠం కలుగునట్లుగా, పునః = మాటిమాటికి, వీక్షితః = చూడబడినాడు. - 1 = == వి. ఇక్కడ సురతంనిమిత్తం ఔత్సుక్యం ఉదయించి నట్లు వ్యంజితమైనది గాన ఇది భావోదయానికి ఉదాహరణం. అవ. భావసంధికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు -<noinclude><references/></noinclude> 75hvwt3wy3eerkgou8pn0yqi2cjc4bc 104 224542 579476 2026-09-18T13:38:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోలాసం శ్లో॥ ఉత్సిక స్య తపఃపరాక్రమనిధేరభ్యాగమాదేకతః సత్సంగప్రియతా చ వీరరభసోత్ఫాలశ్చ మాం కర్షతః, వై దేహీపరిరమృ ఏష చ ముహుశ్చైతన్యమామీలయన్ ఆనన్ద హరిచన్దనేన్దుశిశిరస్...' 579476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోలాసం శ్లో॥ ఉత్సిక స్య తపఃపరాక్రమనిధేరభ్యాగమాదేకతః సత్సంగప్రియతా చ వీరరభసోత్ఫాలశ్చ మాం కర్షతః, వై దేహీపరిరమృ ఏష చ ముహుశ్చైతన్యమామీలయన్ ఆనన్ద హరిచన్దనేన్దుశిశిరస్నిగ్ధా రుణద్ధ్యన్యతః. వృ. అత్రావేగహర్షయోః - = = 143 వ్యా. ఉత్సిక న్యేతి:. మహావీరచరితంలో పరశురాముని రాకను విని రాముడు అనుకొంటూన్న మాటలు. ఉత్పిక్తస్య - అహంకారం కలవాడు, తపః పరాక్రమనిధేః = తపస్సుకూ పరాక్రమానికి నిధీ అయిన పరశురాముని యొక్క, అభ్యాగమాత్ = రాకవలన, సత్సంగప్రియతా చ సత్పురుషసంగమునందు, ఆస క్తి, వీరరభసోత్ఫాల: చ = వీరుని ఉత్సాహముయొక్క ఉద్రేకము, ఏకతః ఒక వైపు, మామ్ నన్ను, కర్షతః - లాగుతున్నాయి. ముహుః - మాటి మాటికి, చైతన్యమ్ = చై తన్యాన్ని, ఆమీలయన్ కప్పివేయుచున్నదీ ఆనగా మరొక వైపు ప్రసరించకుండా చేస్తున్నదీ, హరిచన్దనేన్దు ళి శిరస్నిగ్ధః = చందనం వలె, చంద్రుడు వలె, చల్లనిదీ, స్నేహపూర్ణమూ, ఆనన్ది - ఆనందంకలిగించేదీ అయిన ఏషః = ఈ, వై దేహీపరిరమ్భః సీతాసమాలింగనం కూడ, అన్యతః = మరొక వైపు, రుణద్ధి = అడ్డుకొంటూన్నది. == = == = వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో, ముని చాలా ఆదరించతగినవా డనే భావం చేత కలిగిన ఆయనను వెంటనే కలవాలి అనే ఆవేగం, ఉత్తరార్ధంలో హర్షం వ్యక్తం అవుతున్నాయి. ఆ రెండింటికీ సంధి. అవ. భావశబలతకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శో॥ క్వాకార్యం శశలక్ష్మణః క్వ చ కులం భూయో దృశ్యేత సా దోషాణాం ప్రశమాయ నః శ్రుతమహోకో పేఒపికానం ముఖమ్ కిం వక్ష్యన్త్యపకల్మషాః కృతధియః స్వప్నేఒపి సా దుర్లభా చేతః స్వాస్థ్యము పైహి కః ఖలు యువా ధన్యోఒధరం ధాస్యతి. వృ. అత్ర వితర్కౌత్సుక్యమతీస్మరణశఙ్కదై వ్యధృతిచిన్తా నాం శబలతా.<noinclude><references/></noinclude> ntobi6z1thxwudasx89eeyoycdnoygq 104 224543 579477 2026-09-18T13:39:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '144 = 3 కావ్యప్రకాశ వ్యా. క్వేతి :- విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశిని చూచి పురూరవుడు అను కొంటూన్న మాటలు ఇవి అని కొందరు వ్రాశారు. కాని ఈ శ్లోకం దానిలో లేదు. కథను పట్టిచూస్తే ఉండడానికి అవ...' 579477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>144 = 3 కావ్యప్రకాశ వ్యా. క్వేతి :- విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశిని చూచి పురూరవుడు అను కొంటూన్న మాటలు ఇవి అని కొందరు వ్రాశారు. కాని ఈ శ్లోకం దానిలో లేదు. కథను పట్టిచూస్తే ఉండడానికి అవకాశం లేదు. దేవయానిని చూచి యయాతి అనుకొంటూన్న మాటలని కొందరు వ్రాశారు. ఆకార్యమ్ మునికన్యాభిలాష రూపమైన ఆకార్యం, క్వ = ఎక్కడ? శశలక్ష్మణః = చంద్రునియొక్క, కులమ్ = కులము, క్వ చ = ఎక్కడ. (వితర్కం). సా ఆమె, భూయః = మరల, చ సా= ఆపి దృశ్యతే = చూడబడుతుందా (ఔత్సుక్మం). నః = మనయొక్క, శ్రుతమై శాస్త్రశ్రవణం, దోషాణామ్ దోషాల యొక్క, ప్రశమాయ - వినాశంకొరకే కదా. (మతి). అహో = ఏమి ఆశ్యర్యం, కోపేఒపి కోపంలో కూడ, ముఖమ్= ఆమె ముఖము. కాన్హమ్ మనోహరమైనది, (స్మరణం). అపకల్మషాః = తొల గిన పాపాలుగల (పాపాలులేని), కృతధియః_పండితులు, కిమ్ ఏమి, వక్ష్యన్తి = పలికెదరో! (శంక). సా ఆమె, స్వప్నే ఒపి = స్వప్నంలో కూడ, దుర్గ భా =దుర్లభ అయినది (దైన్యం) చేతః చిత్తమా! స్వాస్థ్యమ్ స్వస్థతను, ఉహి పొందుము (ధృతి). ధన్యః = ధన్యుడైన, కః యువా ఏ యువకుడు, అధ రమ్ అధరోష్టమును, ధాస్యతి = పానంచేయునో! (చింత) = = - = == = దుర్లభా ఇక్కడ వితర్క ఔత్సుక్య-మతి-స్మరణ. శంకా-దైన్య-ధృతి చింతల కల యిక ఉన్నది. వి. ముందు వితర్కం, దాన్ని బాధించి ఔత్సుక్యం, దాన్ని బాధించి మతి, దాన్ని బాధించి స్మరణం, దాన్ని బాధించి శంక, దాన్ని బాధించి దైన్యం, దాన్ని బాధించి ధృతి, దాన్ని బాధించి చింత వరసగా కలగడంచేత ఇది భావశబలతకు ఉదాహరణం. వృ. భావస్థితీస్తూక్తా ఉదాహృతా చ. వి. భావానికి శాంతి మొదలైన అవస్థలు ఉన్నట్లే స్థితి రూపమైన అవస్థ కూడా ఉంటుంది కదా. దానికి ఉదాహరణం చెప్పవలసిఉంది కదా అనే ఆశంకకు ఇది సమాధానం 'వ్యభిచారీ తథాజ్ఞాతః' అని భావస్థితి, “జానేకోపపరాఙ్ముఖీ" ఇత్యాది పద్యంలో దాని ఉదాహరణం చెప్పడం జరిగింది. అనగా శాంతి.ఉదయ- సంధి.శబలతలు అనే నాలుగు అవస్థలు లేని భావాన్ని చెప్పిన చోట భావస్థితి అని అభిప్రాయం.<noinclude><references/></noinclude> dynhq4n4qac1s64mc7244r3bu15fkvt 104 224544 579478 2026-09-18T13:39:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోలా సం 145 కా. ముఖ్యే రసేఒపి తేఁజిత్వం ప్రాప్నువన్తి కదాచన. వృ. తే భావశాన్త్యాదయః, అజిత్వం రాజానుగతవివాహప్రవృత్త భృత్యవత్. = వ్యా. ముఖ్యే ఇతి :- రనే = రసం, ముఖ్యే ఆపి - ముఖ్యమైన...' 579478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోలా సం 145 కా. ముఖ్యే రసేఒపి తేఁజిత్వం ప్రాప్నువన్తి కదాచన. వృ. తే భావశాన్త్యాదయః, అజిత్వం రాజానుగతవివాహప్రవృత్త భృత్యవత్. = వ్యా. ముఖ్యే ఇతి :- రనే = రసం, ముఖ్యే ఆపి - ముఖ్యమైనను, తే = అవి, కదాచన — అప్పుడప్పుడు, అజిత్వమ్ = అంగిత్వాన్ని, ప్రాప్నువన్తి పొందుచున్నవి. - వి ఏవైన వ్యభిచారిభావాలను వ్యంజింపచేసినప్పుడు అవి అభివ్యక్తం కాగానే రసాభివ్యక్తి కలుగుతుంది కదా. రనాభివ్యక్తి కలిగిందనగా దానికే ప్రాధాన్యం చెప్పాలి; అలాంటప్పుడు భావాలకి, భావశాంత్యాదులకీ ప్రాధాన్యం ఎక్కడ ఉంటుంది అని ప్రశ్న కలగవచ్చు. దానికి సమాధానంగా ఈ వాక్యం చెప్పబడింది. రసం ముఖ్య మనే మాట నిజమే. అయినా వ్యభిచారిలావ. తచ్చాం త్యాదుల్ని బాగా పోషించడంతో ముందుగా అవి ప్రధానం అయినట్లు, పార్యంతి కంకా చివరికి) రసస్ఫూర్తి కలిగినా రసమే భావాదులకి అంగం అయినట్లు కనబడుతుంది. దానిని పట్టి భావధ్వని, భావశాంతిధ్వని ఇత్యాదివ్యవహారం ఏర్ప డింది అని భావం. ఏనాటికీ రాజు తన సేవకుడికంటే గొప్పవాడే అయినా కూడ రాజసేవ కుడు వివాహం చేసికొంటూ ఊరేగేటప్పుడు గాని, మరొకప్పుడుగాని రాజు అతని వెంట ఉండవచ్చును. అప్పుడు రాజ సేవకుడే ప్రధానుడుగా కనిపిస్తాడు కదా ? తావన్మాత్రంచేత రాజుకి ఉన్న ప్రాధాన్యం తగ్గదు. నిజానికి పెరుగుతుంది."ఆహా! ఈ రాజు ఎంత మంచివాడు; తన భృత్యుని వెంట మామూలు మనిషి వలె వస్తు న్నాడు”అని అందరూ ఆ రాజును మెచ్చుకుంటారు కదా? వాటి శాంతి. ఉదయ వృత్తిలో ‘భావాశాన్త్యాదయః' అనేదానికి భావాలు, సంధి-శబలతలు అని అర్థం. రసం అంగంగాను, భావాలు అంగిగాను కనబడడానికి 'రాజానుగత వివాహప్రవృత్తభృత్యవత్' అనేది దృష్టాంతం. అందుచేత భావ శాంత్యాదులు కిచ్చిన ఉదాహరణలలో పార్యంతికంగా శృంగారాదిధ్వని ఉన్నా కూడ వాటిని భావశాంత్యాది నామధేయాలతోనే పేర్కొనడం జరిగిందని అర్థం. 10)<noinclude><references/></noinclude> m8ffbogrm7lub1e9pdoqqcg16rifqah 104 224545 579479 2026-09-18T13:39:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '== 146 కావ్యప్రకాశ అవ:- ఇంతవరకు అసంలక్ష్యక్రమధ్వనిని దాని అవాంతర భేదాలను సోదా హరణంగా నిరూపించి ఇప్పుడు సంలక్ష్య క్రమధ్వనిభేదాలను చెప్పుచున్నాడు. కా. అనుస్వానాభసంలక్ష్యక్రమ...' 579479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>== 146 కావ్యప్రకాశ అవ:- ఇంతవరకు అసంలక్ష్యక్రమధ్వనిని దాని అవాంతర భేదాలను సోదా హరణంగా నిరూపించి ఇప్పుడు సంలక్ష్య క్రమధ్వనిభేదాలను చెప్పుచున్నాడు. కా. అనుస్వానాభసంలక్ష్యక్రమవ్యఙ్గ్యస్థితిస్తు యః, శబ్దార్ణోభయశక్త్యుత్థ స్త్రిధా స కథితో ధ్వనిః. 37 వృ. శబ్దశ క్తిమూలానురణనరూపవ్యఙ్గ్యః అర్థశ క్తిమూలానురణన రూపవ్యఙ్గ్యః ఉభయశ క్తిమూలాను రణ న రూపవ్యఙ్గ్య శ్చేతి త్రివిధః. వ్యా. అనుఇత్యాది:- "ఆనుస్వానాభ .... స్థితిః”- అనుస్వానాభ = అనురణనం వంటి, సంలక్ష్యక్రమ = గుర్తించడానికి శక్యమైన క్రమం గల, వ్యఙ్గ్యవ్యంగ్యం యొక్క, స్థితిః = స్థితి గల, యః = ఏ, ధ్వనిః=ధ్వని (ధ్వనికావ్యం) కలదో, సః = ఆది, శబ్దార్ణోభయశక్త్యుతః = శబ్దాతం, అరోతమ్, ఉభయోర్థం అని, త్రిధా = మూడు విధాలుగా, కథితః చెప్పబడినది. = శబ్దశ క్తిమూలానురణనవ్యంగ్యం, అర్థశ క్తిమూలా నురణనవ్యంగ్యం, ఉభయ శ క్తిమూలానురణనరూపవ్యంగ్యం అని మూడు విధాలు. వి. ఒక పెద్ద గంటను కఱ్ఱతో కొట్టగాకే పెద్ద చప్పుడు వచ్చిన తరువాత 'గుంయ్, గుంయ్, గుంయ్' అంటూ కొంత సేపటివరకు వినబడే ధ్వనికి అను స్వానం అని పేరు. వాచ్యార్థాదులు తెలిసిన పిమ్మట క్రమాన్ని గుర్తించే విధంగా స్ఫురిస్తూ ఉండే వస్తు- అలంకారధ్వనులు ఈ అనుస్వానం వంటివి. ఈ వ్యంగ్యార్థాలు కేవలం శబ్దశక్తిని పట్టి స్పురిస్తే అవి శబ్దశ క్తిమూలాలు. అర్థశ క్తిని వట్టి స్పురిస్తే ఆర్థశ క్తిమూలాలు. రెండింటి శక్తిని పట్టి స్పురిస్తే ఉభయశక్తి మూలా లని అర్థం. వృ. తత్ర - కా. అలంకారోఒథ వస్త్వేవ శబ్దాద్యత్రావభాసతే, ప్రధానత్వేన స జ్ఞేయః శబ్దశక్త్యుద్భవో ద్విధా. వృ. వస్త్వేవేతి అనలంకారం వస్తుమాత్రమ్. 38 వ్యా. 'వాటిలో' :- ఆలంకారః ఇతి- యత్ర = ఎక్కడ. అలంకారః =<noinclude><references/></noinclude> 2lx0qiio626kkwjh0f8gpxwkme3g0bo 104 224546 579480 2026-09-18T13:39:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 147 అలంకారం గాని, అథ = లేక, వస్త్వేవ = వస్తువు మాత్రమే కాని, శబ్దత్ = : శబ్దంవలన, ప్రధానత్వేన = ప్రధానంగా, అవభాసతే – భాసిస్తుందో (తెలుస్తుందో), సః = అట్టి, శబ్దశక్త్యుద్...' 579480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 147 అలంకారం గాని, అథ = లేక, వస్త్వేవ = వస్తువు మాత్రమే కాని, శబ్దత్ = : శబ్దంవలన, ప్రధానత్వేన = ప్రధానంగా, అవభాసతే – భాసిస్తుందో (తెలుస్తుందో), సః = అట్టి, శబ్దశక్త్యుద్భవః = శబ్దశక్త్యుద్భవమైన ధ్వని, ద్విధా = రెండు విధ ములుగా, జ్ఞేయః = తెలియదగినది. === “వ స్త్వేవ అనగా అలంకారాలు ఏవీ లేని ఒక వస్తువు మాత్రం అని అర్థం.” వి. ఒక పదంలో ప్రయోగించిన శబ్దాలను పట్టి వ్యాచార్థంకంటే భిన్నమైన మరొక వ్యంగ్యార్థం స్ఫురిస్తుంది. అయితే ఆ శబ్దాలు మార్చి వాటి పర్యాయాలైన శబ్దాలు ప్రయోగిస్తే వ్యంగ్యార్థం రాదు. అలా మార్చడానికి వీలు లేని శబ్దాలకి 'పరివృత్త్యసహాలు' అని పేరు. పదాలు మార్చినా కూడ, వ్యంగ్యార్థం స్ఫురిస్తే అక్కడున్న శబ్దాలు 'పరివృత్తిసహాలు'. అప్పుడా వ్యంగ్యార్థం ఆర్థశ క్తి మూలం అవుతుంది. ఒకే శ్లోకంలో కొన్ని పరివృత్త్యసహాలైన శబ్దాలు, కొన్ని పరివృత్తిసహాలైన శబ్దాలూ ఉన్నట్లయితే అక్కడ స్ఫురించే వ్యంగ్యార్థం ఉభయ శ క్తిమూలం. ఈ విధంగా పరివృత్త్యసహాలైన శబ్దాలు అలంకారాన్ని గాని, కేవలం వస్తువును (ఒక విషయాన్ని) గాని వ్యంజింపజేయవచ్చు. ఇలా వ్యంజింప చేయబడిన అలంకారం, వస్తుపూ కూడా ప్రధానంగా ఉండాలి; గుణిభూతాలు కాకూడదు. అప్పుడు అది శబ్దశక్త్యుద్భవవ్యంగ్యం అవుతుంది. అది అలంకార మైతే "శబ్దశక్త్యుద్భవాలంకారధ్వని”, వస్తువైతే 'శబ్దశక్త్యుద్భవవస్తు ధ్వని'. వృ. ఆద్యో యథా- శ్లో॥ ఉల్లాస్య కాలకరవాలమహామ్బువాహం దేవేన యేన జరఠోర్జితగర్జితేన, నిర్వాపితః సకల ఏవ రణే రిపూణాం ధారాజలై స్త్రిజగతి జ్వలితః ప్రతాపః. 3 వృ. అత్ర వాక్యస్య అసంబద్ధార్థాభిదాయకత్వం మా ప్రసాక్షీదితి ప్రాకరణికాప్రాకరణికయోరుపమానోపమేయభావః కల్పనీయ ఇత్యత్రోప మాలఙ్కారో వ్యఙ్గ్యః. వా. మొదటిది (శబ్దశక్త్యుద్భవాలంకారధ్వని) ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> 240dlxrbtkkf6gow2j3fsdry6qtqsat 14 224547 579481 2026-09-18T13:40:29Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579481 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579541 579481 2026-09-18T17:04:34Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579541 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 104 224548 579482 2026-09-18T13:40:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 కావ్యప్రకాశ్ ఉల్లాస్య ఇతి:- ఇక్కడ రాజవర్ణనం ప్రకృతం. ఆ పక్షంలో దీని అర్థం. ఇది.జరఠోర్జితగర్జితేన _ కఠోరమైన బలవత్తరమైన సింహనాదం గల, యేన = ఏ, దేవేన = ప్రభువుచేత, కాలకరవాల మహామ్బ...' 579482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>148 కావ్యప్రకాశ్ ఉల్లాస్య ఇతి:- ఇక్కడ రాజవర్ణనం ప్రకృతం. ఆ పక్షంలో దీని అర్థం. ఇది.జరఠోర్జితగర్జితేన _ కఠోరమైన బలవత్తరమైన సింహనాదం గల, యేన = ఏ, దేవేన = ప్రభువుచేత, కాలకరవాల మహామ్బువాహమ్ = శత్రుసంహారకం అయిన ఖడ్గమునందలి గొప్ప ధారాజల ప్రసారమును, అనగా పదునైన భాగం యొక్క ప్రసారమును, ఉల్లాస్య = భీక్షం చేయడంచేత అధికం చేసి, ధారాజలైః = ఖడ్గ ధారాకాంతులచేత, రణే యుద్ధమునందు, రిపూణామ్ = శత్రువులయొక్క, త్రిజగతి మూడు లోకాలలోను, జ్వలితః = ప్రజ్వలించుచున్న, ప్రతాపః = ప్రతాపము సకలః ఏవ = అంతా కూడ. నిర్వాపితః శాంతింపచేయబడినదో, === వ్యంగ్యపక్షంలో, అనగా అప్రాకరణికుడైన ఇంద్రుని పక్షంలో అర్థం ఇది. జర రఠోర్జితగర్జితేన - గంభీరమైన అధికమైన గర్జనం గల ఆనగా మేఘాల ద్వారా అట్టి గర్జనాన్ని కలిగించు, యేన దేవేసి - ఏ ఇంద్రునిచేత, కాలకర వాల మహామ్బు. వాహమ్ = నల్లని కిరణాలు గల, లేదా వర్షాకాలాన్ని చేయు నూతనమైన గొప్ప మేఘాన్ని, ఉల్లాస్య ప్రకాశింపచేసి, రణే - జలకోలాహలము కలుగుచుండగా, ధారాజలై ః = ధారారూపమైన జలములచేత త్రిభువనే మూడు లోకాలలో, = రిపూణామ్ = జలశత్రువులైన తేజస్సులయొక్క, జ్వలితః = ప్రజ్వలిస్తూన, సకలః = సమస్తమైన, ప్రతాపః = ప్రతాపం (వేడి), నిర్వాపితః = శాంతింపచేయబడినదో . = = వి. 'అమ్బు' అనగా నీరు అని ప్రసిద్దార్థం. దీనికి ఖడ్గం మొదలైనవాటి కాంతి అని కూడా అర్థం. 'జల'శబ్దానికి కూడా ఈ రెండర్థాలు ఉన్నాయి. అందు చేత మొదటి పక్షంలో 'అమ్బువాహ' శబ్దానికి 'కత్తి అంచు కాంతి ప్రవాహం' అనీ, 'ధారాజలైః' అనేదానికి 'కత్తి అంచు కాంతులచేత' అనీ అర్థం చెప్పబడింది. 'ధారాశబ్దానికి జలధార, కత్తియొక్క పదునైన అంచు అని రెండరాలు. 'రణ ' శబ్దానికి యుద్ధం, శబ్దం కోలాహలం) అని రెండర్థాలు. ఇది రాజవర్ణన ప్రకరణం అవడంచేత ప్రకరణం అభిధను రాజరూపార్థాన్ని మాత్రమే చెప్పేటట్లు నియమించివేసింది. అయినా ఇంద్రరూపమైన మరొక ఆప్రాకరణికార్థం స్ఫురిస్తూన్నది. ఇది అభిధచేత వాచ్యం కాదు గాన వ్యంజన చేతనే వ్యంజింపబడుతున్నది. అందుచేత వస్తురూపమైన రెండవ అర్థం వ్యంగ్యమే. అయితే రాజును వర్ణించే సందర్భంలో ఈ దేవేంద్రరూపమైన రెండవ అర్థానికి కాచ్యార్థంతో ఏమీ సంబంధం లేదు. ఇలాంటి సంబంధం లేని అర్థాన్ని బోధించ<noinclude><references/></noinclude> pvjvgf4wrqammcijc6u3so082x9ey21 104 224549 579483 2026-09-18T13:42:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-చతుర్ణోల్లాసం 149 డం దోషమే అవుతుంది. అలాంటి దోషం కలగకుండడానికై ప్రాకరణిక మైన రాజరూపార్థానికి అప్రాకరణికమైన ఇంద్రరూపార్థానికి మధ్య ఉపమానోపమే యభావం కల్పించుకోవాలి. అనగా ర...' 579483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-చతుర్ణోల్లాసం 149 డం దోషమే అవుతుంది. అలాంటి దోషం కలగకుండడానికై ప్రాకరణిక మైన రాజరూపార్థానికి అప్రాకరణికమైన ఇంద్రరూపార్థానికి మధ్య ఉపమానోపమే యభావం కల్పించుకోవాలి. అనగా రాజుకూ ఇంద్రునికి, ఖడ్గానికి మేఘానికీ, ఖడ్గధారకి జలధారకీ, శత్రువులకు అగ్న్యాదితేజస్సులకు, శత్రు ప్రతా పానికి అగ్న్యాదితాపానికి ఉపమానోపమేయభావం కల్పించాలి అని అర్థం. ఇది వాచ్యం కాదు, వ్యంగ్యం. అందుచేత ఈ శ్లోకంలో శబ్దశ క్తిమూలా లంకారవ్యంగ్యం ఉంది గాన ఇది శబశక్తి మూలాలంకార రూపానురణధ్వని. 'కరవాల' అని మాత్రమే కాకుండా 'కాలకవాల' అనీ, 'మేఘ' అనకుండా 'అమ్బువాహ', అనీ, 'రాజ్జా' అనకుండా 'దేవేన' అని, 'యుద్దే' అనకుండాగా ‘రణే' “అని ప్రయోగించడంచేతనే వ్యంగ్యార్థం లభిస్తూన్నది. వీటికి బదులు మేఘరాజాది శబ్దాలు ప్రయోగిస్తే వ్యంగ్యార్థం గమ్యం కాదు. అందుచేత ఇక్కడ ఉన్న శబ్దాలు పరివృత్త్యసహాలు, మార్చడానికి వీలుకానివి. ఈ విధంగా ఈ వ్యంగ్యం శబ్దశక్తి మూలం. ఇక్కడ ఉపమాలంకారమే కాదు, ఇంద్రరూపవస్తువు కూడా వ్యంగ్యమే. అయినా కూడ అలంకారకృతమైన చమత్కారం అధికంగా ఉండదంచేత దీనికి అలంకారధ్వనిత్వం అంగీకరించబడింది. = ' === 'అగ్ర' ఇత్యాదివాక్యానికి అర్థం : అత్ర ఈ శ్లోకంలో, వాక్యానికి, అసంబద్ధారాభిధాయకత్వమ్ ఇంద్రరూప వ్యంగ్యార్థంతో సంబంధం (రాజరూప) అర్థాన్ని బోధించడం అనేది, మా ప్రసాత్ = ప్రస క్తము కాకూడదు, ఇతి = అని, ప్రాకరణికాప్రాకరణికార్థాలకి ఉపమానోపమేయభావం కల్పించాలి గాన ఇక్కడ ఉపమాలంకారం వ్యంగ్యం. అవ . ఉపమాలంకారధ్వనిని ఉదాహరించి ఉపమాలంకారం వలె ఇతరా లంకారాలు కూడ వ్యంగ్యాలు కావచ్చును అని సూచించడానికై విరోధాభాసా లంకారధ్వనిని ఉదాహరిస్తున్నాడు, ॥ తిగ్మరుచిరప్రతాపో విధురనిశాకృద్విభో మధురలీలః మతిమానత త్త్వవృత్తిః ప్రతిపదపక్షాగ్రణీర్విభాతి భవాన్. వృ. అత్రైకైకస్య పదస్య ద్విపదత్వే విరోధాభాసః. వ్యా. తిగ్మదచీతి. విభో = ఓ! ప్రభూ! తిగ్మరుచిరప్రతాపః = (శత్రువుల<noinclude><references/></noinclude> 1h47090lq2yb0v0jws5zh84c2rh5i9l 104 224550 579484 2026-09-18T13:42:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '150 కావ్య ప్రకాశ విషయంలో) తీక్షమూ, (మితులవిషయంలో) సుందరమూ అయిన ప్రతాపం కలవాడవు, విధురనిరాకృత్ శత్రువులకు రాత్రిని (నాళమును కలిగించేవాడవు, మధురలీలః = మనోహరాలైన చేష్టలు కలవాడవ...' 579484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>150 కావ్య ప్రకాశ విషయంలో) తీక్షమూ, (మితులవిషయంలో) సుందరమూ అయిన ప్రతాపం కలవాడవు, విధురనిరాకృత్ శత్రువులకు రాత్రిని (నాళమును కలిగించేవాడవు, మధురలీలః = మనోహరాలైన చేష్టలు కలవాడవు. మతిమానతత్త్వవృత్తిః= బుద్ధి యొక్క, చి త్త సమున్న తియొక్క యథార్థత్వంతో కూడిన ప్రవృత్తి కలవాడవు, ప్రతిపదపక్షాగ్రణీః = ప్రతిస్థానమునందూ తమవారిలో అగ్రేసరుడవూ అయిన, భవాన్ = వీవు, భాతి= ప్రకాశించుచున్నావు. ఇది ప్రస్తుతరాజుకు సంబంధించిన అర్థం. వ్యా. "ఈ శ్లోకంలో ఒక్కొక్క పదాన్ని రెండుపదాలుగా గ్రహిస్తే విరోధా భాసాలంకారం". == == విధుః = వి. ఈ శ్లోకంలోని పదాలను రెండేసి క్రింద విడగొట్టినట్లయితే విరుద్ధార్థం. స్ఫురిస్తుంది. తిగ్మరుచి = సూర్యుడు; అప్రతాపః = వేడిలేనివాడు. చంద్రుడు, అనిశాకృత్ - నిశాకరుడు (రాత్రిని చేసేవాడు కాడు. విభః = కాంతి లేనివాడు, విభః - విశేషంగా ప్రకాశించుచున్నవాడు. మధుః - వసంతము, అలీలః = క్రీడలు లేనిది. మతిమాన్ = ప్రశస్తమైన బుద్ధికలవాడు, అతత్వవృత్తిః యథార్థాలు కాని విషయాలను గూర్చిన ప్రవృత్తి కలవాడు. ప్రతిపత్ : ప్రతిపత్తిథి, అపక్షా గ్రణీః = పక్షం ప్రారంభంలో ఉండనిది. = == - == ఇక్కడ "తిగ్మరుచిరపి అప్రతాపః” ఇత్యాదివిధంగా 'అపి' శబ్దాన్ని ప్రయోగించి ఉన్నట్లయితే విరోధాభాసాలంకారం వాచ్యం ఆయి ఉండేది. కాని ‘ఆపి’శబ్దాన్ని ప్రయోగించలేదు; అందుచేత విరోధాభాసాలంకారం వ్యంగ్యం అని కొందరి అభిప్రాయం. సహృదయుడికి వాసనాబలంచేత ఇక్కడ రెండేసి పదాలు గ్రహించవచ్చును అని తెలిసినా కూడ ప్రకరణాదులచేత అభిధ ప్రకృత రాజరూపార్థంలో నియమితం అయిపోవడంచేత, వాచ్యార్థంకంటె వేరుగా భాసి స్తూన్న విరోధాధానం వ్యంగ్యం అని చెప్పబడుతున్నది అని మరికొందరి అభి ప్రాయం. అ. సభంగపదాలలో (రెండుగా విడగొట్టడానికి వీలైన పదాలలో) విరోధా భాసధ్వనిని ఉదాహరించి ఇప్పుడు అభంగపదాల ద్వారా కూడ విరోధాభాసధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> h0x96leu7q0q6hszyt70y77j28ruswe 104 224551 579485 2026-09-18T13:42:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం ॥ అమితః సమితః ప్రాప్తెరుత్కర్షెర్హార్షద ప్రభో అహితః సహితః సాధు యశోభిరసతామసి. వృ. అత్రాపి విరోధాభాసః 151 56 వ్యా. హర్షద = హర్షమును కలిగించు, ప్రభో = ఓ ! ప్రభూ! సమితః =...' 579485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం ॥ అమితః సమితః ప్రాప్తెరుత్కర్షెర్హార్షద ప్రభో అహితః సహితః సాధు యశోభిరసతామసి. వృ. అత్రాపి విరోధాభాసః 151 56 వ్యా. హర్షద = హర్షమును కలిగించు, ప్రభో = ఓ ! ప్రభూ! సమితః = యుద్ధంనుండి, ప్రా ప్లైః = పొందబడిన, ఉత్కర్షః = ఉత్కర్షలచేత, అమితః = అపరిచ్చిన్నుడవు గాను, అసతామ్ ఆసత్పురుషులకు, ఆహితః = అహితుడవు గాను, సాధుయశోభిః = మంచి కీరులతో, సహితః = కూడినవాడవుగాను, అసి_ అయిఉన్నావు. ఇది ప్రాకరణికార్థం. = = అమితః = మితి లేనివాడవు, సమితః మితి ఉన్నవాడవు. హర్షద = శత్రువుల హర్షాన్ని ఖండించేవాడా! ఆహితః - హితులు లేనివాడవు, సహితః = హితులతో కూడినవాడవు. వి. ప్రకారణాదులచేత అభిధ ప్రాకరణికార్థాన్ని బోధించడానికి నియ మితం అయిపోయిన పిమ్మట కూడా 'అమితః సమితః' అని వినగానే విరుద్ధార్థం స్ఫురిస్తూన్నది గాన విరోధాభాసాలంకారధ్వని. పదాలు ఛేదించకుండగా (అభంగ పదాల ద్వారా) గమ్యమైనది. ఆవ. వ్యతిరేకాలంకారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ నిరుపాదానసంభారమభిత్తావేవ తన్వతే, జగచ్చిత్రం నామస్తస్మై కలాశాఘ్యాయ శూలినే. 57 వృ. అత్ర వ్యతిరేకః. అలంకార్యస్యాపి బ్రాహ్మణశ్రమణన్యాయే నాలంకారతా. = వ్యా. నిరుపాదానేతి :- కాశ్మీరదేశీయుడైన నారాయణభట్టు రచించిన స్తవచింతామణిలోని పద్యం. నిరుపాదానసంభారమ్ తూలిక మొదలైన ఉపకర ణాల సంభారం లేకుండగానే, అభిత్తావేవ — గోడ లేని శూన్యమునందే, చిత్రమ్ =చిత్రమైన, జగత్ జగత్తును, తన్వతే విస్తరింపచేయుచున్న, కలాశాఘ్యాయ =<noinclude><references/></noinclude> 4lo3hlgmq3wltn9iw5763e98lk1f89z 104 224552 579486 2026-09-18T13:43:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '152 = కావ్యప్రకాశ = చంద్రకళచేత శ్లాఘింపదగిన, తస్మై = ఆ, శూలినే ఈశ్వరునకు, నమః నమస్కారము. “ఇక్కడ వ్యతిరేకాలంకారధ్వని. బ్రాహ్మణశ్రమణన్యాయం చేత అలంకా ర్యానికి కూడా అలంకారత్వం.” వ...' 579486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>152 = కావ్యప్రకాశ = చంద్రకళచేత శ్లాఘింపదగిన, తస్మై = ఆ, శూలినే ఈశ్వరునకు, నమః నమస్కారము. “ఇక్కడ వ్యతిరేకాలంకారధ్వని. బ్రాహ్మణశ్రమణన్యాయం చేత అలంకా ర్యానికి కూడా అలంకారత్వం.” వి. ఇక్కడ 'చిత్ర' కలా, శబ్దాలకు 'చిత్తరువు' 'చిత్రలేఖన కళ' అని వ్యంగ్యార్థాలు. దీనిని పట్టి రంగులు, తూలికలు (కుంచెలు) మొదలైనవాటితో గోడమీద చిత్తరువులు వేసే కలానిపుణులకంటె శూలికి గొప్పతనం గమ్యం ఆవుతున్నది గాన వ్యతిరేకాలంకారధ్వని. 'చిత్ర' 'కలా' శబ్దాలు పరివృత్త్య సహాలు గాన శబ్దశ క్తిమూలధ్వని. శ్లోకాదిరూపవాక్యాలలో ప్రధానంగా ప్రతిపాద్యమైన రసాదికం ఉండి దాన్ని అలంకరించడంకోసం ఉపమాదులను ప్రయోగించినప్పుడు ప్రధానరసాదికం అలంకార్యం, ఉపమాదులు అలంకారాలు అవుతాయి. కాని పైన చూపిన ఉదా హరణలలో ఉపమా_విరోధాభాస వ్యతిరేకాలంకారాలే ప్రధానవ్యంగ్యాలు అవడం చేత ఆవి అలంకార్యాలే కాని అలంకారాలు ఎట్లు అవుతాయి? వీటిచేత అలంకరింప దగిన మరొక ప్రధానవిషయం : రసాదికం) ఏదీ లేదు కదా అవి ఆశంక కలుగ వచ్చును. నిజానికి వీటిని అలంకారాలు ఆనకూడదు. అయినా సాధారణంగా అనేక స్థలాలలో ఇవి అలంకారాలుగా ఉండడంచేత ఇక్కడ కూడా వీటిని బ్రాహ్మణ శ్రమణ న్యాయంచేత అలంకారాలు అని అనడం జరుగుతుంది. బ్రాహ్మ ణుడు శాస్త్రోక్త విధానం ప్రకారం శిఖాయజ్ఞోపవీతాలు తీసివేసి, సర్వకర్మలు పరిత్యజించి సంన్యాసి కావచ్చును. కాని ఒకడు శాస్త్రోక్తవిధానంచేత కాకుండా, బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా శ్రమణుడు బౌద్ధ సన్యాసి) అయినాడు. వానికి పూర్వం ఉన్న బ్రాహ్మణత్వం పోయింది. అయినా కూడా 'బ్రాహ్మణశ్రమణుడు' ('హరిజన్ క్రిష్టయన్ అన్నట్లు) అని వ్యవహరించడం ఉంది ఆష్లే ఇక్కడ కూడా అని భావం. వృ. వస్తుమాత్రం యథా- వ్యా వస్తుమా తానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా :- గాథ, ముథిఅ ణ ఏత్థ సత్థరమబ్ధి మణం పత్థరతలే గామే అతనిని ఉణ్ణఆపఓహరం పేక్టిఊణ జఇ వససి తా వససు. 58<noinclude><references/></noinclude> rvganpqueareni8tzca2no2p9gj6gpx 104 224553 579487 2026-09-18T13:43:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం “పఠిక నాత్ర స్రస్తరమస్తి మనాక్ ప్రస్తరస్థలే గ్రామే ఉన్నతపయోధరం ప్రేక్ష్య యది వససి తదా వస” 158 వృ. అత్ర “యద్యుపభోగక్షమోసి లేదా ఆస్స్వ" ఇతి వ్యజ్యతే. = === = = - వ్యా. ప...' 579487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం “పఠిక నాత్ర స్రస్తరమస్తి మనాక్ ప్రస్తరస్థలే గ్రామే ఉన్నతపయోధరం ప్రేక్ష్య యది వససి తదా వస” 158 వృ. అత్ర “యద్యుపభోగక్షమోసి లేదా ఆస్స్వ" ఇతి వ్యజ్యతే. = === = = - వ్యా. పంథిఆ ఇత్యాది :- పాంథునితో ఒక స్వయందూతి రహస్యార్థ సూచన చేస్తూ పలికినమాట. పఠిక - ఓ! బాటసారీ! ప్రస్తరస్థలే జాతి నేల యైన, అత్ర గ్రామే = ఈ గ్రామంలో, మనాక్ కొంచెం కూడ, స్రస్తరణం = ఆస్తరణం, నజ లేదు. జాతినేలమీద గడ్డి కూడ మొలవదు గాన చాపవంటివి దొరకవు, ఉన్నతపయోధరమ్ ఉన్నతమైన బాగా వ్యాపించిన) మేఘాన్ని, ప్రేక్ష్య = చూచి, వససి యది - నివసిస్తే, తదా= అప్పుడు, వస-నివసించుము (ఆగుము), ఇది వాచ్యార్థం. ఇంక వ్యంగ్యార్థం- ఓ! పాంథుడా! ప్రస్తరస్థలే = రాళ్ళవంటి మొద్దు మనుషులతో నిండిన ఈ గ్రామంలో, ప్రస్తరమ్ కామశాస్త్రం, (కామ శాస్త్రజ్ఞానం) కొంచెం కూడా లేదు. ఉన్నతపయోధరమ్ ఉన్న త మైన కుచమండలాన్ని, చూచి ఈ రోజుకి ఇక్కడ ఆగాలని ఉంటే ఆగు. = = అత్రేతి :- ఇక్కడ "అనుభవించే సామర్థ్యం ఉంటే ఆగి పొమ్ము" అనే వస్తువు (విషయం) వ్యంజింపబడుతున్నది. వి. ఇక్కడ ప్రయోగించిన 'పఓహర' 'సతర' శబ్ధాలు పరివృత్త్య సహాలు గాన ఇది శబ్దశక్తిమూలవస్తుధ్వని. 'సతక' అనే ప్రాకృత శబ్దాన్ని ‘స్రస్తర' అని కాని, ‘శాస్త్ర' అని కాని చెప్పవచ్చును. దానిని పట్టి శాస్త్ర రూప మైన రెండవ అర్థం స్ఫురిస్తుంది. 'ప్రస్తర' శబ్దానికి శాస్త్రం అనే అర్థం లేదు. అవ శబ్దశ క్తిమూలవస్తుధ్వనికి సంస్కృతంలో ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు . శ్లో॥ శనిరశనిశ్చ తముచ్చైర్నిహన్తి కుప్యసి నరేన్ద్ర యస్మై త్వమ్ యత్ర ప్రసీదసి పునః స భాత్యువారో ఒనుదారశ్చ. 59 వృ. అత్ర విరుద్ధావపి త్వదనువర్త నార్థమేకం కార్యం కురుత ఇతి ధ్వన్యతే-<noinclude><references/></noinclude> tvuliuyspe2sb5xi9pkey3ojp8wz2at 104 224554 579488 2026-09-18T13:43:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '154 కావ్యప్రకాశ = వ్యా. నరేన్ద్ర = రాజా! మీద), కుప్యసి - కోపిస్తావో, తమ్ త్వమ్ నీవు, యన్మై = ఎవని కొరకు (ఎవని వానిని, శనిః = శనిగ్రహమూ, అశనిః = == వజ్రాయుధమూ కూడ, ఉచ్చైః = అధికముగా, నిహన్తి -...' 579488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>154 కావ్యప్రకాశ = వ్యా. నరేన్ద్ర = రాజా! మీద), కుప్యసి - కోపిస్తావో, తమ్ త్వమ్ నీవు, యన్మై = ఎవని కొరకు (ఎవని వానిని, శనిః = శనిగ్రహమూ, అశనిః = == వజ్రాయుధమూ కూడ, ఉచ్చైః = అధికముగా, నిహన్తి - కొట్టును. పునః = కాని, యత్ర = ఎవనివిషయమునందు, ప్రసీదని - ప్రసన్నుడవు అవుతావో, సః = అతడు, ఉదారః = గొప్ప దాతగాను, అనుదారః చ = === కలవాడు గాను, భాతి ప్రకాశిస్తాడు. = : అనుసరించే భార్య ఇక్కడ "విరుద్ధమైనవికూడా నిన్ను అనుసరించి ఉండడానికై ఒకే కార్యాన్ని చేస్తున్నాయి” అని ధ్వనింపబడుతున్నది. వి. పూర్వార్ధంలో 'శని'కానిది 'అశని' గాన "నీకు కోపం వచ్చినవానిని పరస్పర విరుద్ధాలైన శనీ, శనివిరుద్ధమైన ఆశనీ కూడ పీడిస్తాయి" అనే వస్తువు గమ్యం ఆవుతూంది. ఉత్తరార్ధంలో విరోధాభానధ్వని. ఈ వస్తుధ్వని పరివృత్త్య సహాలైన 'శనిః' 'ఆశనిః' అనే శబ్దాలమీద ఆధారపడింది. అందుచేత ఇది శబ్ద మూలక వస్తుధ్వని. అవ. శబ్దశ క్తిమూలకమైన ద్వివిధధ్వనిని నిరూపించి ఇప్పుడు పన్నెండు విధాలైన ఆర్థశ క్తిమూల అను రణధ్వనిని విశదీకరిస్తున్నాడు. 39. కా. అర్థశక్త్యుద్భవో ఒప్యర్టో ప్యజ్ఞకః సంభవీ స్వతః ప్రౌథోక్తి మాత్రాత్సిద్ధో వా కవేః తేనోమ్భితస్య వా, వస్తు వాలంకృతిర్వేతి షడ్భేదో ఒ సౌ వ్యక్తి యత్ 40 వస్త్వలంకారమథవా తేనాయం ద్వాదశాత్మకః. వృ. స్వతఃసంభవీ న కేవలం భణితిమాత్రనిష్పన్నో యావద్బ. హిరప్యౌచిత్యేన సంభావ్యమానః. కవినా ప్రతిభామాత్రేణ బహిరసన్న పి నిర్మితః కవినిబద్దేన వక్త్రతి వా ద్వివిధో ఒపర ఇతి త్రివిధః. వస్తువాలం. కారో వాస్వాతి షోడా వ్యక్తీకః తస్య వస్తువాలంకారో వా వ్యఙ్గ్య ఇతి. ద్వాదశవిధో ఒర్థశక్త్యుద్భవో ధ్వనిః. క్రమేణోదాహరణమ్ . వ్యా, అర్థ ఇత్యాది :- 'ఆర్థశక్త్యుద్భవః ద్వాదశాత్మకః' అని అన్వయం,<noinclude><references/></noinclude> svlz314l3xr2v0r820s9au7h2tghjmo 104 224555 579489 2026-09-18T13:44:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం = 155 వ్యక్తీకః = వ్యంజకమైన, అర్థః అపి = అర్థం కూడ, స్వతఃసంభవీ = స్వయం గానే లోకంలో సంభవించేదీ ( కనబడేదీ), కవేః=క వియొక్క, ప్రౌథోక్తి మాత్రాత్ = ప్రౌఢాకి మాత్రంవల్ల (ప్...' 579489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం = 155 వ్యక్తీకః = వ్యంజకమైన, అర్థః అపి = అర్థం కూడ, స్వతఃసంభవీ = స్వయం గానే లోకంలో సంభవించేదీ ( కనబడేదీ), కవేః=క వియొక్క, ప్రౌథోక్తి మాత్రాత్ = ప్రౌఢాకి మాత్రంవల్ల (ప్రతిభాకల్పనవల్ల), సిద్దః వా సిద్ధమైనదిగా గాని, తేన = కవిచేత, ఉబ్బితస్య వా కల్పించబడినవాని ప్రౌథోక్తి వల్ల సిద్ధం అయి నడిగా గాని, వస్తు వా= వస్తువు గాని, అలంకృతిః వా= అలంకారంగా కాని కావ చ్చును. ఇతి = ఈకారణంచేత, షడ్ భేదః ఆరు భేదాలు కలది. అసౌ - == = వా= = ===== భేదాలు గల ఈ అర్థం, యత్ = ఎందువలన, వస్తు = వస్తువును గాని, అథవా= లేక, అలంకారమ్ = అలంకారాన్ని గాని, వ్యక్తి = వ్యంజింపచేయునో, తేన_అ కారణంచేత, అయమ్ఈ, అర్థశక్త్యుద్భవః = అర్థశ క్తివల్ల ఉద్భవించే వ్యంగ్యం, ద్వాదశాత్మకః = పన్నెండు విధాలైనది. స్వతఃసంభవీ ఇత్యాది :- 'స్వతఃసంభవి' అనగా కేవలం కవి చెప్పడం చేత మాత్రంచేతనే సిద్ధించినది కాక వెలుపల లోకంలో కూడ ఉచితమైనదిగా ఊహించడానికి వీలైనది. బయట ప్రపంచకంలో లేకపోయినా కవిచేత తన ప్రతిభామాత్రంచేత కల్పించబడిది (కీర్తి తెల్లగా ఉండడం) మొదలైనది, కవి కావ్యంలో సృజించిన వ్యక్తి చేత నిర్మించబడినది అని రెండవది రెండు విధాలు. మొత్తం మూడు విధాలు. అది వస్తువు కాని అలంకారం కాని కావచ్చును గాన ఇది (వ్యంజకమైన అర్థం) ఆరు విధాలు. అట్టి ఆరు విధాలైన అర్థంచేత వ్యంగ్యం ఆయినది వస్తువు కాని ఆలంకారం కాని కావచ్చును అందుచేత అర్థశక్త్యుధ్భవ ధ్వని పన్నెండు విధాలు. వి. అర్థశ క్తిమూలానురణరూపవ్యంగ్యం అనగా అర్థంచేత వ్యంజింపచేయ బడే అనురణనరూపమైన వ్యంగ్యం. వ్యంజింపడేనే అర్థం వస్తువుగాని అలంకారం గాని కావచ్చును. ఈ విధంగా ఇది రెండు విధాలు. ఈ రెంటింటిలో ఒక్కొక్కటి లోకంలో మనకు అనుభవసిద్ధం కావచ్చు. లేదా లోకంలో లేకపోయినా కవి తన ప్రతిభచేత కల్పించినది (కీర్తి తెల్లగా ఉంటుంది, పద్మాలు రాత్రి దగ్గరగా ముణు చుకొనిపోతాయి ఇత్యాదికం కావచ్చు. కావ్యంలో కవి వర్ణించే వ్యక్తిచేత కల్పితం కావచ్చును. ఈ విధంగా వ్యంజకార్థం ఆడు విధాలు. వ్యంజింపబడేది కూడా వస్తువు కావచ్చు. అలంకారం కావచ్చు. ఈ ప్రకారం ఆర్థశక్తి మూలానురణన రూప (అర్థశ క్తిమూలసంలక్ష్యక్రమ) వ్యంగ్యం పన్నెండు విధాలు.<noinclude><references/></noinclude> nb5iue7t7slboef9l82m5c85pcj37y3 104 224556 579490 2026-09-18T13:44:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '156 కావ్యప్రకాశ 1. స్వతఃసంభవివస్తురూపార్ణంచేత వస్తుధ్వని. 2. స్వతః సంభ వివస్తురూపార్ణంచేత అలంకారధ్వని. 3. స్వతఃసంభవ్యలంకారరూపార్ణంచేత వస్తుధ్వని. 4. స్వతః సంభవ్యలంకార రూపార్...' 579490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>156 కావ్యప్రకాశ 1. స్వతఃసంభవివస్తురూపార్ణంచేత వస్తుధ్వని. 2. స్వతః సంభ వివస్తురూపార్ణంచేత అలంకారధ్వని. 3. స్వతఃసంభవ్యలంకారరూపార్ణంచేత వస్తుధ్వని. 4. స్వతః సంభవ్యలంకార రూపార్ణంచేత అలంకారధ్వని. 5. కవిప్రౌథోక్తి సిద్ధవస్తురూపార్థంచేత వస్తుధ్వని. 6. కవిప్రోథో క్తిసిద్ధవస్తురూపాంచేత అలంకారధ్వని. 7. కవిప్రౌధోక్తి సిద్ధాలంకారరూపారంచేత వస్తుధ్వని. 8. కవిప్రౌఢ క్తిసిద్ధాలంకార రూపార్ణంచేత అలంకారధ్వని. 9. కవిసిబద్ధవక్త ప్రౌడో కిసిద్ధవస్తురూపార్థంచేత వస్తుధ్వని. 10. కవినిబద్ధ వక్తృ పౌడో క్తిసిద్ధవస్తురూపాలంచేత అలంకారధ్వని. 11. కవినిబద్దవక్తృప్రౌథో క్తిసిద్ధాలంకారరూపార్థంచేత వస్తుధ్వని. 12. కవినిబద్ధవ క్తృప్రౌథో క్తిసిద్ధాలంకారరూపార్థంచేత అలంకారధ్వని క్రమంగా ఉదాహరణలు:- గాథ, అలసశిరోమణి ధుత్తాణం అగ్గిమో పుత్తి ధణసమిద్ధిమఓ ఇఅ భణిఏణ ణఅజీ పుప్పుల్ల విలోఅణా జాఆ. “అలసశిరోమణిర్దూరానామగ్రిమః పుత్రి ధనసమృద్ధిమయః, ఇతి భణితేన నతాబ్ది ప్రపుల్లవిలోచనా జాతా" 60 వ్యా. స్వతఃసంభవివస్తురూపారంచేత వస్తువు వ్యంజింపచేయబడడానికి ఉదాహరణం. అలనేతి:- స్వయంగా పతిని వరిస్తూన్న ఒక యువతితో పెంపుడు తల్లి మాటలు పూర్వార్ధం. ఉత్తరార్ధం కవివచనం. పుత్రి = ఓ పుత్రీ! (ఇతడు), అల సశిరోమణిః _సోమరిపోతులలో, శిరోమణి. ధూర్తానామ్ ధూర్తులలో, అగ్రిమః -మొదటివాడు. ధనసమృద్ధిమయః - అత్యధికమైన ధనసమృద్ధి ఉన్నవాడు. ఇతి = ఇట్లు, భణితేన = చెప్పడంచేత, నతాజీ వంగిన శరీరం గల ఆ యువతి, ప్రపుల్లవిలోచనా - వికసించిన నేత్రాలు కలదిగా, జాతా = అయినది. = = = వృ. ఏష మమైవోపభోగయోగ్య ఇతి వస్తునా వస్తు వ్యాజ్యతే.<noinclude><references/></noinclude> ij9hfcan68icpiaf84eni0b43vissv2 104 224557 579491 2026-09-18T13:45:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం వ్యా. “వస్తువుచేత “ఇతడు నాకే వస్తువు వ్యంజింపబడుచున్నది". 157 అనుభవించడానికి యోగ్యుడు" అనే వి. 'అలసశిరోమణి' ఆనడంచేత ఏ పనులు చేయక ఇంటిపట్టునే ఉంటా డనీ, 'ధూర్తాగ్ర...' 579491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం వ్యా. “వస్తువుచేత “ఇతడు నాకే వస్తువు వ్యంజింపబడుచున్నది". 157 అనుభవించడానికి యోగ్యుడు" అనే వి. 'అలసశిరోమణి' ఆనడంచేత ఏ పనులు చేయక ఇంటిపట్టునే ఉంటా డనీ, 'ధూర్తాగ్రణి' ఆనడంచేత సంభోగంలో తృప్తి చెందనివాడనీ, ఐశ్వర్య వంతుడు అవడం చేత భోగి అనీ గ్రహించిన ఆ యువతి నేత్రాలు హర్షం చేత వికసించాయి; “ఆమె నేత్రాలు వికసించాయి" అనే వస్తువుచేత “ఇతడు నాకు మాత్రమే ఉపభోగయోగ్యుడు" అనే వస్తువు వ్యంగ్యం ఆవుతున్నది అని భావం. అవ. స్వతఃసంభవివస్తురూపారంచేత అలంకారం వ్యజింపబడడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 శ్లో॥ ధన్యాసి యా కథయసి ప్రిమసంగమే ఒపి విప్రబ్ధచాటుశతకాని రతాన్త రేషు, కార నీవీం ప్రతి ప్రణిహితే తు కరే ప్రియేణ సఖ్యః శపామి యది కించిదపి స్మరామి. 61 వృ. అత్ర త్వమధన్యా, ఆహం తు ధన్యా ఇతి వ్యతిరేకకాలం = = వ్యా. ధన్యాతి ఇతి :- ఒక యువతి రతిసమయంలో తన ప్రియుడు పలికిన చాటు వాక్యాలను కూర్చి చెప్పి నీ రతివిషయం కూడా చెప్పు అని అడ గగా రెండవ యువతి పరిహాసగర్భంగా అన్న మాటలు ఇవి. సఖి = సఖురాలా ! ప్రియసంగమే అపి = ప్రియసంగమంలో కూడా, రతాన్త రేషు ఆపి — రతి మధ్యలో కూడ, యా = ఏ నీవు, విసబబాటు శతకాని విశ్వాసపూర్వకములైన అనేక చాటువాక్యములను గూర్చి, కథయసి = చెప్పుచున్నావో అట్టి నీవు, ధన్యా ఆసి ధన్యురాలవు. సఖ్యః = సఖులారా! ప్రియేణ = ప్రియునిచేత, కరే హస్తం, నీవీం ప్రతి = కోకముడి వైపు, ప్రణిహితే – పంపబడగా, కించిదపి— ఏ కొంచెమైన, స్మరామి యది స్మరించినట్లయితే, కపామి = ఒట్టు పెట్టు చున్నాను. ఇతరవిషయా లేవీ తెలియని మహానందంలో మునిగిపోయాను భావం. - == అని.<noinclude><references/></noinclude> lu964x7khb8xv3p177g4wlsayc7xuut 104 224558 579492 2026-09-18T13:45:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 కావ్యప్రకాశ నీవు ధన్యురాలవు అని చెప్పడం అనే వస్తువుచేత “అలాంటి సమయంలో కూడా ఇతరవిషయా లన్నీ గుర్తు ఉంచుకోగలిగిన నీవు అధన్యురాలవు; నీకంటె నేను చాలా ధన్యురాలను" అని వ్యతిర...' 579492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>158 కావ్యప్రకాశ నీవు ధన్యురాలవు అని చెప్పడం అనే వస్తువుచేత “అలాంటి సమయంలో కూడా ఇతరవిషయా లన్నీ గుర్తు ఉంచుకోగలిగిన నీవు అధన్యురాలవు; నీకంటె నేను చాలా ధన్యురాలను" అని వ్యతిరేకాలంకారం వ్యంగ్యం అవుతున్నది. ఉప మానంకంటె ఉపమేయం గొప్పదని వర్ణిస్తే వ్యతిరేకాలంకారం. ఇక్కడ సఖు రాలు ఉపమానం అని ఈ మాటలు చెప్పుతున్న యువతి ఉపమేయం అనీ ఊహించుకోవాలి . ఆవ. స్వతఃసంభవ్యలంకారరూపాం చేత వస్తువు వ్యంగ్యం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 ॥ దర్పానగనగ కుమ్భకపాటకూట సంక్రాన్తి నిఘ్నఘనశోణితశోణశోచిః, వీరై ర్వ్యలోకి యుధి కోపకషాయకాన్తి ః కాలీకాటాక్ష ఇవ యస్య కరే కృపాణః. 62 వృ. అత్రోపమాలంకారేణ సకలరిపుక్షయః క్షణాత్ కరిష్యతే ఇతి వస్తు. = = == ==== వ్యా. దర్పేతి:- "దర్పాన.. శోచిః" దర్ప = దర్పం చేత, అన్ద= ఉద్రిక్తమైన, గన్దగజ = మదగజం యొక్క, కుమ్బ = గండస్థలములయొక్క, కపాట — తలుపువలె విశాలమైన మధ్యప్రదేశముయొక్క, కూట అగ్రభాగము నందు, సంక్రాన్తి = పడడంచేత, నిఘ్న దృఢంగా ఉన్న, ఘన దట్టమైన, శోణిత=రక్తంచేత, శోణశోచిః = ఎఱ్ఱని కాంతి గల, యస్య కరే= ఎవని హస్తము నందున్న, కృపాణః = ఖడ్గం, యుధి = యుద్ధరంగమునందు, వీరైఃవీరులచేత, కోవకషాయకాన్తి ః = కోపంచేత ఎఱ్ఱనైన కాంతి గల, కాలికటాక్షః ఇవ కాలి కాదేవి కటాక్షము వలె, వ్యలోకి_చూడబడినదో. దేని గంధం వాసనచూడ గానే ఇతరములైన ఏనుగులన్నీ భయంతో పారిపోతాయో అది 'గంధగజం'. = ఇక్కడ రాజు చేతిలోని ఖడ్గం కోపముతో ఎఱ్ఱనైన కాలికాకటాక్షంవలె ఉన్నది అనే ఉపమాలంకారంచేత “సకలశత్రువినాశనం క్షణకాలంలో జరిగి పోతుంది" అనే వస్తువు వ్యంగ్యం.<noinclude><references/></noinclude> j86nqr4rhkk6ltr23puk2d2m1yctqma 104 224559 579493 2026-09-18T13:45:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 159 అవ. స్వతఃసంభవ్యలంకార రూపార్థంచేత అలంకారం వ్యంగ్యం అవ డానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ గాఢకాన్త దశనక్షతవ్యథా సంకటాదరివధూజనస్య యః, ఓష్ఠవిద్రుమదలాన్యమో...' 579493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 159 అవ. స్వతఃసంభవ్యలంకార రూపార్థంచేత అలంకారం వ్యంగ్యం అవ డానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ గాఢకాన్త దశనక్షతవ్యథా సంకటాదరివధూజనస్య యః, ఓష్ఠవిద్రుమదలాన్యమోచయ న్నిర్దేశన్ యుధి రుషా నిజాధరమ్. 63 వృ. అత్ర విరోధాలంకారేణాధర నిర్దశనసమనన్త రమేవ శత్రవో వ్యాపాదితా ఇతి తుల్యయోగితా, మమ క్షత్యాప్యన్యస్య క్షతిర్ని వర్త తామితి తద్బుద్దిరుత్ప్రేక్ష్యతే ఇత్యుత్ప్రేక్షా . ఏషూదాహరణేషు స్వతః సంభవీ వ్యజ్ఞకః. వ్యా. గాడేతి :- యుధి = యుద్ధంలో, రుషా = కోపంతో, నిజాధరమ్ తన క్రింది పెదవిని, నిర్దేశన్ కొరుకుచున్న, యః ఏ రాజు, ఆరివధూజనస్య = శత్రువుల స్త్రీలయొక్క, ఓష్ణవిద్రుమదలాని పగడములు దలముల వంటి పెదవు లను, గాఢకాన దశ నక్షతవ్యథాసంకటాత్ = అధికమైన భర్తలు దంతక్షతాలవలన కలిగిన వ్యథనుండి, ఆమోచయత్ = విడిపించెనో. కోపంతో ఇతడు శత్రువులను చంపివేయడంచేత వాళ్ళ స్త్రీలకు రతి క్రీడ లేకపోవడంతో దంతక్షతాభావం ఏర్ప డింది అని భావం. = గాథేతి : – ఓష్ఠం కరచుచున్నవాడు ఓష్ఠదశనవ్యథను తొలగించాడు అని చెప్పడంలో ఉన్న విరోధాభాసాలంకారంచేత ప్రకృతాలైన తన ఆధరం కొరకడం శత్రుసంహారం ఈ రెండింటికీ ఒకేకాలం అనే ఒక ధర్మంతో సంబంధం చెప్పడం వల్ల (అధరాన్ని కొరికిన వెంటనే శత్రువులు చంపబడినా రని సూచించడంవల్ల) తుల్యయోగితాలంకారం వ్యంగ్యం. ప్రకృతాలైన లేదా అప్రకృతాలైన రెండు వస్తువులకు ఒకేధర్మంతో సంబంధం వర్ణిస్తే తుల్యయోగితాలంకారం. అట్లే "నీకు గాయం అయినా ఇతరులకు గాయం కలగకూడదు" అని ఆ రాజు అభిప్రాయం కాబోలు అని ఊహించడంచేత ఉత్ప్రేక్షాలంకారు కూడా వ్యంగ్యం. ఈ ఉదా హరణాలన్నింటిలోనూ వ్యంజకార్థం స్వతఃసంభవి. అనగా లోకంలో జరగనిది కాదు. 1<noinclude><references/></noinclude> 0lkxhl9qjknwyuecd8vmdmda772pbdf 104 224560 579494 2026-09-18T13:45:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '160 కావ్యప్రకాశ అవ. కవిప్రౌథో క్తిసిద్ధవస్తురూపార్థం వస్తువును వ్యంజింపచేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ కైలాసస్య ప్రథమశిఖరే వేణుసంమూర్ఛనాభిః శ్రుత్వా కీర్తి ం విబ...' 579494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>160 కావ్యప్రకాశ అవ. కవిప్రౌథో క్తిసిద్ధవస్తురూపార్థం వస్తువును వ్యంజింపచేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ కైలాసస్య ప్రథమశిఖరే వేణుసంమూర్ఛనాభిః శ్రుత్వా కీర్తి ం విబుధరమణీగీయమానాం యదీయామ్, సరసబిసి నీకాణ్డసంజాతశఙ్కా ప్రస్తాపాల్గొః దిజ్మాతఙ్గః శ్రవణవులినే హస్తమావర్తయన్తి, 64 వృ. అత్ర వస్తునా యేషామప్యర్థావరమో నాస్తి తేషామ ప్యేవ మాదిబుద్ధిజననేన చమత్కారం కరోతి త్వత్కీర్తి రితి వస్తు వ్యజ్యతే. వ్యా. కైలాసస్య = కైలాసపర్వతము యొక్క, ప్రథమశిఖరే = = ప్రధాన మైన శిఖరంమీద, వేణు సంమూర్చనాభిః పిల్లనగ్రోవియొక్క మూర్చనలతో (రాగాలతో), విబుధరమణిగీయమానామ్ దేవతా స్త్రీలచేత గానంచేయబడుచున్న, యదీయామ్ = ఎవని సంబంధమైన, కీర్తిమ్ - కీర్తిని, శ్రుత్వా విని, సరస బిసి నీ కొణ్డసంజాతశఙ్కః = సరసమ లైన (పచ్చిగా ఉన్న) తామరతూడులు అని కలిగిన శంక గల, దిజ్మాతజ్ఞః = దిగ్గజాలు, ప్రస్తాపాఙ్గః = అడ్డముగా ఉంచ బడిన నేత్రాంతాలు కలవై, శ్రవణపులినే - చెవుల దగ్గర, హస్తమ్ తొండ మును, ఆవర్త యని - పంచుచున్నవో, = అత్రేతి:- ఇక్కడ వస్తువు చేత 'నీ కీర్తి అరజ్ఞానం లేనివాటికి కూడా ఇలాంటి బుద్ధిని జనింపచేయడం చేత చమత్కారాన్ని కలిగిస్తూన్నది' అనే వస్తువు. వ్యంగ్యం ఆవుతున్నది. వి. యశస్సు చెవిలో ప్రవేశించగా తామరతూడు అనే భ్రాంతిచేత దాన్ని పట్టుకోవడంకోసం తొండం చెవుల వైపు త్రిప్పడం అనేది కవి ప్రతిభచేత కల్పిం చిన వస్తువు (విషయం) అర్థజ్ఞానం అనగా గీతాల అరజ్ఞానం. యశస్సు తెల్లగా ఉండడం మొదలైన విషయాలు కవికల్పితాలు. అవ. కవి ప్రౌడో క్తిమాత్రసిద్ధ వస్తురూపార్థం అలంకారాన్ని వ్యంజింపచేయ దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> bmlcwhrkczo6pyo1bkqukysn540q7us 104 224561 579495 2026-09-18T13:46:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 161 గాథ. కేసేసు బలామోడిఅ తేణ అ సమరమ్మి జఅసిరీ గహితి, జహ కన్దరాహిం విహురా తస్సదఢం కంఠఅమ్మి సంథవిఆ. 65 “కేశేషు బలాత్కా రేణ తేన చ సమరే జయ శ్రీర్గృహీతా, యథా కన్దరారిభ్...' 579495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 161 గాథ. కేసేసు బలామోడిఅ తేణ అ సమరమ్మి జఅసిరీ గహితి, జహ కన్దరాహిం విహురా తస్సదఢం కంఠఅమ్మి సంథవిఆ. 65 “కేశేషు బలాత్కా రేణ తేన చ సమరే జయ శ్రీర్గృహీతా, యథా కన్దరారిభ్విధురా స్తస్య దృఢం కట్టే సంస్థాపితాః." వృ. అత్ర కేశ గ్రహణోద్దీపితమదనా ఇవ కన్దరా సద్విధురాన్ కణే గృహన్తి ఇత్యుత్ప్రేక్షా. ఏకత్ర సంగ్రామే విజయదర్శనాత్త స్యార యః పలాయ్య గుహాసు తిష్ఠన్తితి కావ్య హేతురలఙ్కారః. న పలాయ్య గతా స్తద్వైరిణః; ఆపి తు తతః పరాభవం సంభావ్య తాన్ కన్దరా న త్యజ నీ త్యపహ్నుతిశ్చ. === వ్యా. తేన = వానిచేత, సమరే యుద్ధమునందు (మదనసమరము నందు అని గమ్యమానార్థం), జయశ్రీః = జయలక్ష్మి, కేశేషు = = == = కేశముల యందు, బలాత్కా రేణ=బలాత్కారంతో, తథా ఆట్లు), గృహీతా= గ్రహించబడింది, యథా = ఎట్లనగా, కన్దరాభిః - గుహలచేత (నాయికలచేత అని గమ్యమానార్థం), తస్య = వానియొక్క, విధురాః = శత్రువులు, కణే = సమీపమునందు (కంఠము నందు), దృఢమ్ దృఢంగా, సంస్థాపితాః - ఉంచబడినారు. ఆతనిచేత పరా జితులై శత్రువులు గుహలలోనే ఉంటున్నారు అని భావం. = == 'గుహలు కంఠందగ్గర నిలబెట్టినవి' అనేది కవి కల్పించిన వస్తువు దీనివల్ల మూడు అలంకారాలు వ్యంజింపబడుతున్నాయి అని చెపుతున్నాడు. ఆ తేదీ.రాజు జయశ్రీకేశగ్రహణం చేయడం చూడగానే కామోద్రేకం చెందాయా అన్నట్లు కందరలు (గుహలు) విధురుల కంఠాలను పట్టుకొంటున్నాయి అని ఉత్ప్రేక్ష వ్యంజింపబడుతున్నది. ఒక యుద్ధంలో అతడు విజయం పొందడం చూడగానే వాని శత్రువులు పారిపోయి గుహలలో నివసిస్తున్నారు అని కావ్యలింగాలంకారం వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. ఆతని శత్రువులు పారిపోయి వెళ్ళలేదు; ఇంక నేమనగా అతనివలన పరాభవం కలుగుతుంది అని ఊహించి గుహలే వాళ్ళను వదలడం లేదు అని అపహ్నుత్యలంకారం కూడా వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. 11\<noinclude><references/></noinclude> 6ybjdudxe7wyj008q8mcraug8vgrsyh 104 224562 579496 2026-09-18T13:46:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '162 కావ్యప్రకాశ అవ:- కవిప్రౌఢా క్తిమాత్రసిద్ధాలంకారరూపార్థం వస్తువును వ్యంజింప చేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. గాథ. గాఢాలింగణరహసుజ్జుఅమ్మి దఇఏ లహుం సమోసరణ, మాణంసిణీణ మాణ...' 579496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>162 కావ్యప్రకాశ అవ:- కవిప్రౌఢా క్తిమాత్రసిద్ధాలంకారరూపార్థం వస్తువును వ్యంజింప చేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. గాథ. గాఢాలింగణరహసుజ్జుఅమ్మి దఇఏ లహుం సమోసరణ, మాణంసిణీణ మాణో పీలణభీఅ వ్వ హిఅఆహీం. “గాఢాలిఙ్గనరభసోద్యతే దయితే లఘు సమపసరతి, మనస్విన్యా మానః పీడనభీత ఇవ హృదయాత్". 66 = గాఢాలింగనం వృ. అత్రోత్రేక్షయా ప్రత్యాలిఙ్గనాది తత్ర విజృమృతే ఇతి వస్తు, వ్యా. దయితే = ప్రియుడు, గాడాలిఙ్గనరభసోద్యతే _ కొరకై వేగంగా ఉద్యుక్తుడు అవగానే, మనస్విన్యాః = మానవతియొక్క, మానః= కోపం, పీడనభీత ఇవ — నలిగిపోవుటవలన భయపడినదా అన్నట్లు, హృదయాత్ హృదయంనుండి, లఘు - శీఘ్రంగా, అవసరతి = తొలగిపోతున్నది. = = == అత్రేతి:- ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షచేత “ప్రత్యాలింగనాదికం విజృంభించినది” అనే వస్తువు వ్యంగ్యం. వి. “ఆమె హృదయంలో ఉన్న కోపం ఎక్కడ నలిగిపోతామో అని భయపడింది" అనే ఉత్ప్రేక్ష కవి ప్రతిభామాత్రకల్పితం. అవ:- కవి ప్రతిభామాత్ర సిద్ధాలంకారరూపార్ణంచేత అలంకారం వ్యంజింప బడడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. గాథ. జా ఠేరం వ హసన్తా కఇవణంబురుహబద్దవిణి వేసా దావేఇ భుఅణమండలమణ్ణం విఆ జ అఇ సా వాణీ. 67 “యా స్థవిరమిన హసన్తీ కవివదనామ్బురుహబద్ధవిని వేశా, దర్శయతి భువనమణ్డలమన్యదివ జయతి సా వాణీ”. వృ. ఆత్ర ఉత్ప్రేక్షయా చమత్కారైకకారణం నవం నవం జగత్ అజడాసనస్థా నిర్మిమీతే ఇతి వ్యతిరేకః. ఏము కవిప్రౌథో క్తిమాత్ర నిష్పన్నో వ్యక్తాకః.<noinclude><references/></noinclude> o7ju6ih06ih4exychhha1yfovsasvlf 104 224563 579497 2026-09-18T13:46:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం = 163 వ్యా. యా ఇతి:. యా = ఏ వాణి, కవివదనామ్బురుహబద్ధవినివేశా = కవి ముఖపద్మమునందు కట్టబడిన స్థానముకలదై (స్థానము ఏర్పరచుకొన్నదై), స్థవిరమ్ = వృద్ధుడైన బ్రహ్మదేవుణ్ణి, హ...' 579497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం = 163 వ్యా. యా ఇతి:. యా = ఏ వాణి, కవివదనామ్బురుహబద్ధవినివేశా = కవి ముఖపద్మమునందు కట్టబడిన స్థానముకలదై (స్థానము ఏర్పరచుకొన్నదై), స్థవిరమ్ = వృద్ధుడైన బ్రహ్మదేవుణ్ణి, హసన్తీవ = పరిహసిస్తూన్నదా అన్నట్లు, భువనమణ్డలమ్ = లోకముల సముదాయమును, అన్యదివ-మరియొకదానిని వలె, దర్శయతి = చూపుచున్నదో, సా వాణి - అట్టి వాణి, జయతి - సర్వోత్కర్షగా ఉన్నది. = = === వి. బ్రహ్మచేసిన సృష్టికంటే విచిత్రమైన సృష్టిని కవిముఖపద్మమునందు కూర్చున్న సరస్వతి చేస్తూన్నది అని భావం. ఇలా చేస్తూ జడంలో ల లకు (డ అభేదంగాన జలంలో) పుట్టిన పద్మంమీద కూర్చుని సృష్టిచేస్తూన్న ముసలివాడైన బ్రహ్మదేవుణ్ణి పరిహసిస్తూన్నదా అని ఉత్ప్రేక్ష. అత్రేతి:- ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షచేత * జడం కాని ఆసనంమీద కూర్చుండి ఈమె క్రొత్త క్రొత్త చమత్కారాలకు కారణమైన జగత్తును నిర్మిస్తూన్నది ఆని వ్యతిరే కాలంకారం వ్యంజింపబడుతున్నది. ఉపమానమైన బ్రహ్మదేవునికంటే ఉపమేయమైన వాక్కుకు (సరస్వతికి) వైశిష్ట్యం చెప్పడంచేత వ్యతిరేకాలంకారం. ఆవ. ఇప్పుడు కవినిబద్ధవక్తృప్రౌడో క్తి మాత్రసిద్ధ వస్తురూపారంచేత వస్తువు వ్యంగ్యం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 I శ్లో॥ జే లంకాగిరి మేహలాసు ఖలిఆ సంభోగఖిష్ణోర ఈ ఫారుప్ఫుల్ల పణావలీకవలణే పత్తా దరిద్దత్తణమ్ తే ఏహ్లం మలఆనిలా విరహిణీణీసాససంపక్కిణో ౨ జాదా ఝత్తి సిసుత్తణేవి బహలా తారుణ్ణపుణ్ణ విఅ. 68 “యే లజ్కాగిరిమేఖలాసు స్థలితాః సంభోగఖిన్నోరగీ స్ఫారోత్పుల్లఫణావలీకవలనే ప్రాప్తా దరిద్రత్వమ్, త ఇదానీం మలయానిలా విరహిణీనిఃశ్వాససంపర్కిణో జాతా ఝటితి శిశుత్వేఒపి బహలాస్తారుణ్యపూర్ణా ఇవ”.<noinclude><references/></noinclude> oydyuqy4tfntfvxhogcsf4bnio4oui0 104 224564 579498 2026-09-18T13:46:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '164 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర నిఃశ్వాసైః ప్రావైశ్వర్యా వాయవః కిం కిం న కుర్వ నీతి వస్తునా వస్తు వ్యాజ్యతే. = = వికసించిన, వ్యా. యే ఇత్యాది: కర్పూరమంజరి అనే సట్టకంలో (ప్రాకృతనాటికలో) ర...' 579498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>164 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర నిఃశ్వాసైః ప్రావైశ్వర్యా వాయవః కిం కిం న కుర్వ నీతి వస్తునా వస్తు వ్యాజ్యతే. = = వికసించిన, వ్యా. యే ఇత్యాది: కర్పూరమంజరి అనే సట్టకంలో (ప్రాకృతనాటికలో) రాణియైన విభ్రమలేఖ సఖురాలు చేసిన వసంతవర్ణనం. యేజ ఏ వాయువులు, లజ్కాగిరిమేఖలాసు = లంకలోని పర్వతాల నితంబములందు, స్థలితాః = తొట్రు పడినవో, “సంభోగ.... కవలనే” సంభోగ = సంభోగంచేత, భిన్న = అలసిన,. ఉరగీ = ఆడసర్పముల. స్పార విశాలములైన, ఉత్ఫుల్ల ఫణావలీ — పడగలపంక్తులచేత, కవలనే కబలించడం జరగగా, దరిద్రత్వమ్ క్షీణత్వాన్ని, ప్రాప్తాః = పొందినవో, తే అట్టి, మలయానిలాః = మలయవాయు వులు, ఇదానీమ్ – ఇప్పుడు, విరహిణీనిఃశ్వాససంపర్కిణః = విరహిణులైన స్త్రీల నిట్టూర్పులతో సంపర్కము కలవై, ఝటితి హటాత్తుగా, శిశుత్వేఒపి = శిశుత్వ సమయంలో కూడ, తారుణ్యపూర్ణాః ఇవ - యౌవనంతో నిండినవి వలె, జాతాః= అయినవి. = === = = ===== అత్రేతి:- ఇక్కడ "నిఃశ్వాసాలచేత పొందబడిన ఐశ్వర్యం గల వాయు వులు ఏమేమి చేయవు?" అనే వస్తువు వస్తువుచేత (కవిని బద్ద వక్తి అయిన సఖురాలి ప్రౌథో క్తిచేత సిద్దించిన 'మలయవాయువులు తారుణ్యపూర్ణములవలె అయినవి' అనే వస్తువు చేత) వ్యంగ్యం అవుతున్నది. అవ:- కవినిబద్ధవ కృప్రౌథో క్తిమాత్రసిద్ధ వస్తురూపార్ణంచేత అలంకారం. వ్యంగ్యం ఆవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు గాథ: సహి విరహఊణమాణస్య మజ్ఞ ధీర తణేణ ఆసాసమ్, పిఅదంసణవిహలంఖలఖణమ్మి సహసత్తి తేణ ఓసరిఆమ్. “సఖి విరచయ్య మానస్య మమ ధీరత్వేనాశ్వాసమ్, ప్రియదర్శనవిశృఙ్ఞలక్షణే సహసేతి తేనాపసృతమ్”. వృ. అత్ర వస్తునా అకృతే ప్రార్థనే ప్రసన్నేతి విభావనా; ప్రియదర్శనస్య సౌభాగ్యబలం ధైర్యేణ సోడుం న శక్యతే ఇత్యుత్ప్రేక్షావా. వ్యా. సహి ఇతి :- "నీ మానసాహాయ్యంకోసం ధైర్యం ఉంచి (చెప్పి).<noinclude><references/></noinclude> 1x71i3p8ct1nvn414nt03adujutfvzl 104 224565 579499 2026-09-18T13:46:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం = 165 అని వెళ్లానుకదా, మానాన్ని (ప్రణయకోపాన్ని) విడచివేశావేమి?” అని సఖరాలు ప్రశ్నించగా నీవిచ్చిన ధైర్యం ఎందుకూ పనికిరాకుండా పారిపోయింది నాయిక చెపుతున్న మాట లివ...' 579499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం = 165 అని వెళ్లానుకదా, మానాన్ని (ప్రణయకోపాన్ని) విడచివేశావేమి?” అని సఖరాలు ప్రశ్నించగా నీవిచ్చిన ధైర్యం ఎందుకూ పనికిరాకుండా పారిపోయింది నాయిక చెపుతున్న మాట లివి. సఖి - సఖురాలా ! ధీరత్వేన = ధైర్యంచేత మమ=నాయొక్క, మానస్య మానానికి (కోపానికి), ఆశ్వాసమ్=నేను ఉన్నాను, నీకేమీ భయం లేదు అని ఆశ్వాసాన్ని, విరచయ్య = చేసి, ప్రియదర్శనవిశృఙ్ఞ లక్షణే = ప్రియునిదర్శనంచేత కౌతుకంచేత చాంచల్యం కలిగిన క్షణంలో, సహసా ఇతి = నేను తొందరపడ్డాను అని అంటూ, తేన= ఆ ధైర్యముచేత, అపసరితమై తప్పుకొనుట, (ధైర్యం తప్పుకొన్నది). అత్రేతి:- ఇక్కడ (ధైర్యం తప్పుకొన్నది అనే) వస్తువుచేత ప్రార్థించకుండ గానే ప్రసన్నురా లైనది అని విభావనాలంకారం గాని, ప్రియదర్శన సౌభాగ్య బలాన్ని ధైర్యం సహించజాలదు (దానిముందు ధైర్యం నిలవజాలదు) అని ఉత్ప్రేక్ష గాని వ్యంగ్యం. వి. ఇక్కడ వక్త్ర కవినిబద్ధురాలు. ధైర్యం పారిపోవడం అనేది లోక ప్రసిద్ధం కాదు; వక్తృకల్పితం. అవ: కవిని బద్ధవ క్తృప్రౌడో క్తిమాత్రసిద్ధాలంకారరూపార్థంచేత వ్యంజింపబడుటకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు - వస్తువు - గాథ: ఓల్లోలకర అర అబ్ఖఏహిం తుహ లోణేసు మహ దిణ్ణమ్, రతుసుఅం పఆఓ కోవేణ పుణో ఇమేణ అక్కవి ఆ. “ఆల్ట్రార్ద్రకరజరదనక్షతైస్తవ లోచనయోర్మమ దత్తమ్, రక్తాంశుకం ప్రసాదః కోపేన పునరిమే నాక్రాన్తో”. వృ. అత్ర కిమితి లోచనే కుపితే వహసి ఇతి ఉత్తరాలంకారేణ న కేవలమార్ద్రనఖక్షతాని గోపాయసి యావత్తేషామహం ప్రసాదనపాత్రం జాతేతి వస్తు. వ్యా. ఆర్ద్రర్ధేతి:- భర్త శరీరంమీద ప్రతినాయికాసంగంవల్ల ఏర్పడిన నఖక్షతదంతక్షతాదులు చూచి కోపించిన నాయిక "నీ కళ్ళు కోపంతో ఎఱ్ఱగా<noinclude><references/></noinclude> eapgl9e6h2rfgteure1agvp6rn7gi5z 104 224566 579500 2026-09-18T13:47:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '166 కావ్యప్రకాశ తవ = నీయొక్క ఉన్నాయేమి"అని ప్రశ్నించిన భర్తతో పలికిన మాటలు. (నీ శరీరంమీద కనబడుతూన్న), ఆర్ద్రర్ద్రకరజరధనక్షతైః = పచ్చిపచ్చిగా ఉన్న నఖందతక్షతాలచేత, మమ = నాయొక్క,...' 579500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>166 కావ్యప్రకాశ తవ = నీయొక్క ఉన్నాయేమి"అని ప్రశ్నించిన భర్తతో పలికిన మాటలు. (నీ శరీరంమీద కనబడుతూన్న), ఆర్ద్రర్ద్రకరజరధనక్షతైః = పచ్చిపచ్చిగా ఉన్న నఖందతక్షతాలచేత, మమ = నాయొక్క, నయనయోః నేత్రములమీద, ప్రసాదః = ప్రసాదముగా, రక్తాంశుకమ్ - ఎఱ్ఱని వస్త్రం, దత్తమ్ – ఇవ్వబడినది. ఇమే = ఇవి, కోపేన పునః = కోపం చేతనైతే, నాక్రాన్తో = ఆక్రమించబడలేదు. = === = వి. ఇక్కడ నాయిక పలికిన మాటలను పట్టి “నీ నేత్రాలు ఎఱ్ఱగా ఉన్నా యేమి?”అని అతడు ప్రశ్నించి నట్లు ఊహించుటచేత ఇది ఉత్తరాలంకారం. అత్రేతి:- ఇక్కడ "కోపించిన నేత్రాలను వహించి ఉన్నా వేమి ?" అను ఉత్తరాలంకారంచేత__“కేవలం ఆర్ద్రనఖక్షతాలను నీవు కప్పిపుచ్చడమే కాదు; నేను వాటి అనుగ్రహానికి పాత్రురాలను కూడా అయ్యాను” అను వస్తువు గమ్యం ఆవుతున్నది. వి. ఇక్కడ వక్త్ర కవిని బద్ద, నఖక్షతాదులు రక్తపటాన్ని ప్రసాదంగా ఇవ్వడం తత్కల్పితం; లోకప్రసిద్ధం కాదు. ఆవ:- కవినిబద్ధవక్తృప్రౌఢక్తిమాత్రసిద్ధాలంకారరూపారంచేత అలంకారం వ్యంజింపబడడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు_ గాథ. మహిలాసహస్సభరిఏ తుహ హిఅఏ సుహఅ సా అమాఅ నీ,, అణుదిణమణణ్ణకమ్మా ఆఙ్గం తణుఅం వి తణోఏఇ. “మహిళాసహస్రభరితే తవ హృదయే సుభగ సా అమ్మా నీ ఆనుదినమనన్యకర్మా అజ్ఞం తనుకమపి తనయతి” 71 వృ. అత్ర హేత్వలంకారేణ 'తనో స్తనూకరణే ఒపి తవ హృదయే న వర్తతే' ఇతివిశేషోక్తిః. ఏషు కవినిబద్ధవక్తృప్రౌథో క్తిమాత్రనిష్పన్న శరీరో వ్యజ్ఞకః. ఏవం ద్వాదశ భేదాః. = == వ్యా. విరహంచేత కృశించిన నాయికను గూర్చి ఆమె సఖురాలు నాయకు నకు తెలుపుచున్నది. సుభగ = సుందరుడా! సా= ఆమె, మహిలాసహస్ర భరితే = స్త్రీల సహస్రంతో నిండిన, తవ నీయొక్క, హృదయే హృద యమునందు, అమా స్త్రీ = ఇమడనిదై, అనుదినమ్ ప్రతిరోజూ, అనన్యకర్మా= = మరొక పని ఏదీ లేనిదై, తనుకమపి సన్నగా ఉన్నా, అఙ్గమ్ శరీరాన్ని, తనయతి = సన్నం అయేటట్లు చేస్తున్నది. = = -<noinclude><references/></noinclude> 3v6ivzd3rl4e1rzplar2xbzfkag12f2 104 224567 579501 2026-09-18T13:47:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 167 వి. ఆమె హృదయంలో ఇమడకపోవడానికి కారణం అది అనేక స్త్రీలతో కిక్కిరిసి ఉండడం. ఆమె ఇంకా శరీరాన్ని సన్నంగా ఉండేటట్లు చేయడానికి కారణం ఇమడకపోవడం. ఇవి రెండు హేత్వలం...' 579501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 167 వి. ఆమె హృదయంలో ఇమడకపోవడానికి కారణం అది అనేక స్త్రీలతో కిక్కిరిసి ఉండడం. ఆమె ఇంకా శరీరాన్ని సన్నంగా ఉండేటట్లు చేయడానికి కారణం ఇమడకపోవడం. ఇవి రెండు హేత్వలంకారాలు. అత్రేతి - ఇక్కడ హేత్వలంకారంచేత (రెండు హేత్వలంకారాలచేత), "శరీరాన్ని ఇంత సన్నంగా చేసినా కూడ నీ హృదయంలో ఈమె లేదు" అని విశే షోక్త్యలంకారం గమ్యం అవుతున్నది. (కారణం ఉన్నా కార్యం కలగక పోవడం విశేషో క్త్యలంకారం). ఈ ఉదాహరణలలో వ్యంజకమైన అర్థం కవినిబద్ధవక్తృ ప్రౌఢ క్తి సిద్ధం. ఇట్లు పన్నెండు భేదాలు. కా. శబ్దార్ణోభయభూ రేకః వృ. యథా శ్లో॥ అతన్ద్రచస్త్రాభరణా సముద్దీపితమన్మథా తారకాతరలా శ్యామా సాసిన్దం న కరోతి కమ్. వృ. అత్రోపమా వ్యఙ్ఞ్యా. 72 వ్యా. శబ్దేతి.శబ్దార్థములు రెండింటియొక్క శక్తివలన ఉద్భవించే ధ్వని ఒకే విధమైనది. ఎట్లనగా ణంగా గలది, సముద్దీపితమన్మథా = == == అతన్హేతి - అతన్ద్రచస్త్రాభరణా = ప్రకాశించుచున్న చంద్రుడు ఆభర ఉద్దీపింపచేయబడిన మన్మథుడు కలది (మన్మథోద్దీపకము), తారకాతరలా = అల్పమైన నక్షత్రాలు కలదీ అయిన, శ్యామా = రాత్రి, కమ్ = ఎవనిని, సానన్దమ్ ఆనందంతో కూడినవానినిగా, న కరోతి = చెయ్యదు ? (మరొక అర్థం) అతన చస్త్రాభరణా = అలసత్వం లేనిదీ, కర్పూరం లేదా ఒకవిధమైన సువర్ణమయ శిరోభూషణం అలంకారంగా గలది, సముత్ = సంతోషంతో కూడినది, దీపిత మన్మథాయి ఉద్దీపింపవేయబడిన మన్మథుడు కలదీ, తారకాతరలా చంచలమైన కనుగ్రుడ్లు కలదీ అయిన, శ్యామా = పదారు సంవత్సరాల నాయిక, కం సానన్దం న కరోతి = ఎవనిని న = ఆనందం కలవానినిగా చేయదు ? == - =<noinclude><references/></noinclude> ni9zsz8bs6045lezc4lyxbqbuii03tc 104 224568 579502 2026-09-18T13:48:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '168 కావ్యప్రకాశ ఇక్కడ స్త్రీ రాత్రి వలె ఉన్న దని కాని, రాత్రి స్త్రీ వలె ఉన్నది అని కాని ఉపమాలంకారం వ్యంగ్యం. ఆ వి. ఈ శ్లోకంలో చన్ద్ర తారకా. తరల- శ్యామాశబ్దాలు పరివృత్త్యసహాలు....' 579502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>168 కావ్యప్రకాశ ఇక్కడ స్త్రీ రాత్రి వలె ఉన్న దని కాని, రాత్రి స్త్రీ వలె ఉన్నది అని కాని ఉపమాలంకారం వ్యంగ్యం. ఆ వి. ఈ శ్లోకంలో చన్ద్ర తారకా. తరల- శ్యామాశబ్దాలు పరివృత్త్యసహాలు. శబ్దాలు మార్చి వాటి పర్యాయాలు ప్రయోగిస్తే కుదరదు. అతన్ద్ర ఆభరణ- సముద్దీపితమన్మథ శబ్దాలు పలివృత్తిసహాలు. పరివృత్త్యసహశబ్దాలను పట్టి ఇక్కడ శబ్దశ క్తిమూలకత్వం, పరివృత్తిసహశబ్దాలను పట్టి ఆర్థశ క్తిమూలత్వం ఉన్నాయి. అందుచేత ఇది శబ్దార్ణోభయశ క్తిమూలక వస్తువుచేత ఉపమాధ్వని. ఇది సంలక్ష్యక్రమం, వస్తువుచేత అలంకారధ్వని మాత్రమే శబ్దార్ణోభయమూలకం. కా. భేదా అష్టాదశాస్య తత్. వృ. అస్యేతి ధ్వనేః వ్యా. తత్ ఆ కారణంవలన, అస్య == -=== 41 ఈ ధ్వనియొక్క భేదాః = భేదాలు, అష్టాదశ - పద్దెనిమిది. అస్య అనగా, ధ్వనియొక్క అని అర్థం. = వి. లక్షణామూలకమైన అవివక్షిత వాచ్యధ్వని - 'అర్థాంతర సంక్రమిత - వాచ్యధ్వని'అనీ, 'అత్యంతతిరస్కృత వాచ్యధ్వని' అనీ రెండు విధాలు. అభిధా మూలకమైన వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వని 'సంలక్ష్యక్రమధ్వని' అనీ, 'అసంలక్ష్య క్రమధ్వని' అనీ రెండు విధాలు. రసభావాదిధ్వను లన్నీ అసంలక్ష్యక్రమాలు. వీటిలో అనేక భేదా లున్నా అసంలక్ష్యక్రమత్వాన్ని పట్టి ఒకే భేదంగా పరిగణింప బడతాయి. ఇంక సంలక్ష్యక్రమధ్వని 'శబ్దశ క్తిమూలకధ్వని' అనీ, 'అర్థశ క్తి మూలకధ్వని' అనీ రెండు విధాలు. వీటిలో శబ్దశక్తిమూలకం 'వస్తుధ్వని' అనీ, 'ఆలంకారధ్వని'అనీ రెండు రకాలు. ఆర్థశక్యుద్భవధ్వని పైన చూపినట్లు పన్నెండు రకాలు. ఉపయశక్త్యుద్భవధ్వని ఒకరకరం. ఈ విధంగా ధ్వని పద్దెనిమిది విధాలు- {1} అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యధ్వని, (2) అత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యధ్వని 3) రసాదఃలక్ష్యక్రమధ్వని, (4) శబ్దశక్తిమూలక వస్తురూపసంలక్ష్యక్రమధ్వని, (శ్రీ) శబ్దశ క్తిమూలకాలంకార రూపసంల క్ష్య క్రమధ్వని (6-17) పన్నెండు అర్థ శక్త్యుద్భవ సంలక్ష్యక్రమధ్వనిభేధాలు (18) ఉభయశక్త్యుద్భవసంలక్ష్య క్రమధ్వని. వృ. నను రసాదీనాం బహుభేదత్వేన కథమష్టావ శేత్యత ఆహ-<noinclude><references/></noinclude> mb16gm1vxh0i8rebzrlzjbmrrwlrtcn 104 224569 579503 2026-09-18T13:48:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం కా. రసాదీనామనస్తత్వాద్భేద ఏకో హీ గణ్యతే. 169 వృ. అనస్తత్వాదితి:- తథాహి - నవ రసాః. తత్ర శృథ్థారస్య ద్వౌ భేదౌ, సంభోగో విప్రలమృళ్చ. సంభోగస్యాపి పరస్పరావలోక నాలిఙ్గన...' 579503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం కా. రసాదీనామనస్తత్వాద్భేద ఏకో హీ గణ్యతే. 169 వృ. అనస్తత్వాదితి:- తథాహి - నవ రసాః. తత్ర శృథ్థారస్య ద్వౌ భేదౌ, సంభోగో విప్రలమృళ్చ. సంభోగస్యాపి పరస్పరావలోక నాలిఙ్గనపరిచుమ్బనాదికుసుమోచ్చయజలకేలి సూర్యాస్తమయచర్ధోదయ షడృతువర్ణనాద యో బహవో భేదాః. విప్రలమృస్యాభిలాషాదయ ఉక్తాః. తయోరపి విభావాను భావవ్యభిచారివై చిత్రమ్. తత్రాపి నాయకయో రుత్తమమధ్యమాధమప్రకృతిత్వమ్. తత్రాపి దేశకాలావస్థాదిభేదా ఇత్యే క న్యైవ రసస్యాన న్త్యమ్ ? కా గణనా త్వన్యేషామ్ 2 అసంలక్ష్యక్రమత్వం తు సామాన్యమాశ్రిత్య రసాదిద్వనిభేద ఏక ఏవ గణ్యతే. ? వ్యా. నను ఇతి:- రసాదిధ్వనులు భేదాలు చాలా ఉన్నాయి కదా; పద్దెని మిది భేదాలే ఏమిటి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు-రసాదీనామ్ ఇతి:- రసాధీ నామ్ = రసభావతదాభాసాదులు, అనస్తత్వాత్ అనంతమైనవి అవడంవల్ల, (అన్నిటినీ కలిపి) ఏకః = ఒక్క, భేదః భేదమే, గణ్యతే = లెక్కింప బడుచున్నది. = తథాహి ఇతి:- అది యుక్తమే కదా (ఎందుచేత అనగా) రసాలు తొమ్మిది; ఆ రసాలలో శృంగారరసానికి సంభోగశృంగారం, విప్రలంభశృంగారం అని రెండు భేదాలు ఉన్నాయి. సంభోగశృంగారంలోనే ఒకరినొకరు చూడడం, ఆలింగనం, చుంబనం మొద లైన, పుష్పాలు కోయడం, జలక్రీడ, సూర్యాస్తమయం, చంద్రోద యం, ఆరు ఋతువుల వర్తనం మొదలైన అనేక భేదా లున్నాయి. విప్రలంభశృంగా రానికి సంబంధించిన అభిలాషాదులను గూర్చి వెనక చెప్పి ఉన్నాం. ఈ ద్వివిధ శృంగారాలలో కూడా ఆ యా విభావాను భావవ్యభిచారులకు వాటి వైవిధ్యాన్ని పట్టి) వైచిత్ర్యం ఉంటుంది. నాయికానాయకులు ఉత్తమప్రకృతులుగా ఉండడం, మధ్యమప్రకృతులుగా ఉండడం, అధమప్రకృతులుగా వీటిని పట్టి కూడా భేదాలు ఏర్పడతాయి. అందులోను దేశ (లతాకుంజాదికం) కాల (వసంతాదికం) అవస్థా (నవోఢా-నవయౌవనాదికం) దుల భేదాలు అనేకం. ఈ విధంగా ఒక్క రసమే శృంగారరసమే) అనంతభేదాలలో ఉంటుంది. మిగిలిన రసాల భేదాలు కలిస్తే ఇంక లెక్కపెట్టేది ఎట్లు? అందుచేత రసాదులు<noinclude><references/></noinclude> 27x3y0jlksi4fjh56i5ookfcz4thehx 104 224570 579504 2026-09-18T13:48:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '170 కావ్యప్రకాశ అన్నీ అసంలక్ష్యక్రమాలు అవడంచేత ఈ అసంలక్ష్యత్వం అనే సామాన్య. ధర్మాన్ని పట్టి రసాదిధ్వనిభేదం ఒకటిగా మాత్రమే పరిగణించబడుతుంది. కా. వాక్యేద్వ్యుత్థః, వృ. ద్యుత...' 579504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>170 కావ్యప్రకాశ అన్నీ అసంలక్ష్యక్రమాలు అవడంచేత ఈ అసంలక్ష్యత్వం అనే సామాన్య. ధర్మాన్ని పట్టి రసాదిధ్వనిభేదం ఒకటిగా మాత్రమే పరిగణించబడుతుంది. కా. వాక్యేద్వ్యుత్థః, వృ. ద్యుత్థ ఇతి శబ్దార్ణోభయశ క్తిమూలః. వ్యా, వాక్యే ఇతి:- ద్యుత్థః = రెండింటివల బయలుదేరినది, వాక్యే = వాక్యమునందు మాత్రమే ఉండును. "ద్వ్యుతః అనగా శబ్దార్ణోభయశ క్తిమూలకధ్వని అని అర్థం." వి. అట్టి ఉభయమూలకధ్వని వాక్యంలో మాత్రమే ఉంటుంది కాని. పదంలో ఉండదు; ప్రబంధంలో కూడ ఉండదు. ఇక్కడ వాక్యం అనగా పద సముదాయం. కా. పదేఒప్యన్యే. వృ. ఆపిశబ్దాద్వా క్యేఒపి. ఏకావయవస్థితేన భూషణేన కామినీవ పదద్యోత్యేన వ్యణ్యేన వాక్యవ్యక్గ్యాపి భారతీ భాసతే. తత్ర పదప్రకా శ్యత్వే క్రమేణోదాహరణాని. వ్యా పదే ఇతి :- అన్యే = మిగిలిన పదిహేను భేధాలు, పదేపి పదంలో కూడా ఉంటాయి. ఆపితి:- 'అపి' అనడంచేత ఇవి వాక్యంలో కూడా ఉంటాయి అని అర్థం. ఒక్క అవయవం మీద ఉన్న భూషణంచేత పూర్తిగా కామిని ఆలంకృత అయినట్లు పదద్యోత్యమైన వ్యంగ్యార్థంచేత వాక్యంచేత వ్యంజింపచేయబడే స్ఫోటరూపమైన భారతి(వాక్కు లేదా కావ్యం) అంతా ప్రకా శిస్తుంది. ఆనందవర్ధనుడు ఇదే భావంగల శ్లోకాన్ని ధ్వన్యాలోకంలో వ్రాశాడు… “ఏకావయవసం నేన భూషణేనేవ కామినీ పదవ్యద్ద్యేన సుక వేర్ధ్వనినా భాతి భారతీ" పదప్రకాశ్యవాక్య ప్రకాశ్యాలలో పదప్రకాశ్యత్వానికి క్రమంగా ఉదాహరణలు - చూపబడును.<noinclude><references/></noinclude> 17s2idy6eir5j1ru6afh9s97pl9lskr 104 224571 579505 2026-09-18T13:48:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం అవ 17 అవివక్షితవాచ్యధ్వనిభేదాలలో పదవాచ్యార్థాంతరసంక్రమిత వాచ్యధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ యస్య మిత్రాణి మిత్రాణి శత్రవః శత్రవస్త థా అనుకమ్ప్యో౬నుకమ...' 579505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం అవ 17 అవివక్షితవాచ్యధ్వనిభేదాలలో పదవాచ్యార్థాంతరసంక్రమిత వాచ్యధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ యస్య మిత్రాణి మిత్రాణి శత్రవః శత్రవస్త థా అనుకమ్ప్యో౬నుకమ్ప్యశ్చ స జాతః స చ జీవతి. 73 వృ. అత్ర ద్వితీయమిత్రాదిశబ్దా అశ్వస్తత్వనియన్హణీయత్వ స్నేహపాత్రత్వాదిసంక్రమితవాచ్యాః. = = వ్యా. యస్య = ఎవనియొక్క, మిత్రాణి స్నేహితులు, మిత్రాణి = ఆశ్వస్తులో అనగా విశ్వాసపాత్రులో, తథా = మరియు, శత్రవః = శత్రువులు, శత్రవః = నిగ్రహించదగినవారో, అనుకమ్యః = దయచూపవలసివాడు, అను కమ్ప్యః చ = స్నేహపాత్రుడో, జాతః = పుట్టిన, సః - అతడే, జీవతి - జీవించి ఉన్నాడు. = వి. ఇక్కడ ఉన్న రెండవ మిత్రాదిశబ్దాల వాచ్యార్థాలు ఉపయోగ లేనివి గాన అవివక్షితవాచ్యాలై ఆశ్వస్తత్వాద్యర్థాలను లక్షణయా బోధిస్తాయి. (అర్థాంతరసక్రమితవాచ్యాలు అవుతాయి). దీనిచేత “నాయకుడు అందరి విషయం లోను తగువిధంగా ప్రవర్తిస్తాడు" అనేది వ్యంగ్యార్థం. ఇదే ఈ ఉపాదానలక్షణకు ఫలం. ఈ శ్లోకంలో ఉన్న "యస్య మిత్రాణి" ఇత్యాదులు మూడు మూడు వాక్యాలు. వాటిలో ఉన్న 'మిత్రాణి' మొదలైన పదాలు వ్యంగ్యార్థప్రకాశకాలు. అత్రేతి :- 'ఇక్కడ రెండవ మిత్రాదిశబ్దాలు అశ్వస్తత్వ- నియంత్ర : ణీయత్వ. స్నేహపాత్రత్వాద్యర్థాలు బోధించడానికై సంక్రమితవాచ్యా లైనవి. అవ. అత్యంతతిరస్మ్కతవాచ్యపదప్రకాశ ధ్వనికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. గాథ. ఖలవవహారా దీసన్తి దారుణా జహవి తహవి ధీరాణామ్, హిఅఅవఅస్సబహుమతి ణహు వవసాఆ విముజ్ఞ న్తి . "ఖల వ్యవహారా దృశ్యనై దారుణా యద్యపి తథాపి ధీరాణామ్, హృదయవయస్యబహుమతా న ఖలు వ్యవసాయా విముహ్యన్తి.” అత్ర విముహ్యనీతి,<noinclude><references/></noinclude> eucj0yscanwepe9f37xvkwrww25o5of 104 224572 579506 2026-09-18T13:49:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '172 = కావ్యప్రకాశ వ్యా• ఖలేతి :- ఖలవ్యవసాయాః = దుష్టుల వ్యవహారాలు, దారుణాః = దారుణాలైనవిగా, యదఃపి దృశ్యనే = కనబడుచున్నా, తథాపి — అట్లయినా: ధీరాణామ్ = ధీరులయొక్క, హృదయవయస్యబహుమతాః =...' 579506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>172 = కావ్యప్రకాశ వ్యా• ఖలేతి :- ఖలవ్యవసాయాః = దుష్టుల వ్యవహారాలు, దారుణాః = దారుణాలైనవిగా, యదఃపి దృశ్యనే = కనబడుచున్నా, తథాపి — అట్లయినా: ధీరాణామ్ = ధీరులయొక్క, హృదయవయస్యబహుమతాః = = హృదయాలనే మిత్రులచేత అనుమోదించబడిన, వ్యవసాయాః - వ్యవహారాలు, న విముహ్యన్తి = మోహము చెందవు (అడ్డుకొనబడవు. ఆగవు) “ఇక్కడ 'విముహ్యన్తి' అనే పదం ధ్వనిప్రకాశకం" వి. అచేతనాలైన వ్యవహారాలు మోహం చెందడం అనేది కుదరదు. ఆందుచేత 'అడ్డుకొనబడడం' 'ఆగిపోవడం' అనే అర్థాన్ని లక్షణచేత బోధిస్తుంది. ఎట్టి పరిస్థితులలోనైనా ఇష్టకార్యం చేయడం అనే ఫలం వ్యంగ్యం. ఇది అత్యంత తిరస్కృతవాచ్యం. ఆవ. పదప్రకాశ్యమైన అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణం తున్నాడు. శ్లో॥ లావణ్యం యదసౌ కానిస్త ద్రూపం స వచఃక్రమః, తదా సుధాస్పదమభూదధునా తు జ్వరో మహాన్. వృ. అత్ర తదాదిపదై రనుభవైకగోచరా అర్థాః ప్రకాశ్యన్తో . చూపు 75 వ్యా. లావణ్య మితి :- ఒక వియోగి అనుకుంటున్న మాటలు. తత్ = ఆ అనగా అనుభవానికి మాత్రమే గోచరమైన, వర్ణింప శక్యం కాని అని అర్థం. అసౌ = ఆ, కాన్తి ః = కాంతి, తత్ = ఆ, రూపమ్ — రూపము, సః = ఆ, = వచః క్రమః = మాటల క్రమం, తదా= అప్పుడు, (ఆమె దగ్గర ఉన్నపుడు) సుధా స్పదమ్ = అమృతస్థానంగా, అభూత్ ఆయెను. అధునాతు ఇప్పుడైతే, మహాన్ = గొప్ప, జ్వరః = జ్వరము. = = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ తత్, ఆసౌ ఇత్యాది పదాలచేత “అవి అనుభవై కగోచ రాలైన విషయాలు" అని సూచించబడుతున్నది. వి. మాటలలో వర్ణించడానికి శక్యం కావు అని సూచించడం ద్వారా లావణ్యాదులు లోకోత్తరము లైనవి అని ప్రతిపాదించడంచేత విప్రలంభశృంగా<noinclude><references/></noinclude> jg5lywt8x1l8xwv2y26bpawv88kaihp 104 224573 579507 2026-09-18T13:49:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 178 రాభివ్యక్తి జరుగుతూన్నది. దీని అభివ్యక్తికి 'తత్' మొదలైన పదాలు అధికంగా తోడ్పడుతున్నాయి గాన ఈ వ్యంగ్యం పదప్రకాశ్యం. అవ. రసాదివ్యంజకత్వం కేవలం సర్వనామపదాలక...' 579507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 178 రాభివ్యక్తి జరుగుతూన్నది. దీని అభివ్యక్తికి 'తత్' మొదలైన పదాలు అధికంగా తోడ్పడుతున్నాయి గాన ఈ వ్యంగ్యం పదప్రకాశ్యం. అవ. రసాదివ్యంజకత్వం కేవలం సర్వనామపదాలకే కాదు; ఇతర పదాలు కూడా వ్యంజకాలు కావచ్చును అని సూచిస్తూ మరొక ఉదాహరణం తున్నాడు. వృ. యథా వా- చ శ్లో॥ మగ్గే ముగ్ధతయైన నేతుమఖిలః కాలః కిమారభ్యతే మానం ధత్స్వ ధృతిం బధాన ఋజుతాం దూరే కురు ప్రేయసి, సఖ్యేవం ప్రతిబోధితా ప్రతివచస్తామాహ భీతాననా నీచై ః శంస హృది స్థితో హి నను మే ప్రాణేశ్వరః శ్రోష్యతి. వృ. అత్ర భీతాననేతి. ఏతేన హి నీచైః శంసనవిధానస్య యుక్త తా గమ్యతే. భావాదీనాం పదప్రకాశ్యత్వేఒధికం న వైచిత్ర్యమితి న తదుదాప్రియతే. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = ముద్దే ఇతి :- ఇది అమరుశతకంలోని శ్లోకం. ప్రియుని విషయంలో ప్రణయకోపాలు వహించవలసిందిగా బోధిస్తూన్న సఖురాలితో భర్తపై అత్యధిక మైన ప్రేమ, వినయం ఉన్న నాయిక అన్న మాటలు :- మగ్గే = ఓ ముగ్గా!' (అమాయకురాలా), అఖిలః = సమస్త మైన, కాలః = కాలం, ముగ్ధతయైవ = ముగ్దత్వంతోనే, నేతుమ్ గడపడానికి, కిమ్-ఎందుకు, ఆరభ్యతే ఆరంభించ బడుతున్నది? మాసమ్_మానమును (కోపమును), ధత్స్వ=ధగించుము, ధృతిమ్ : ధైర్యమును, బధాన = బంధించుము (గట్టిగా పట్టుకొనుము). ప్రేయసి= ప్రియునివిషయంలో, ఋజుతామ్ ఋజుత్వాన్ని, దూరే కురు దూరం చేయుము . సఖ్యా = సఖురాలిచేత, ఏవమ్ – ఇట్లు, ప్రతిబోధితా = బోధించబడిన ఆ నాయిక, భీతానూ భయపడిన ముఖం కలదై, తామ్ ఆహ = = - === == = ఆ = సఖిని గూర్చి, పలికెను. నీచైః = మెల్లగా, శంస పలుకుము; మే హృది స్థితః: =<noinclude><references/></noinclude> odhf6m179q3ahzp6nc6b2qczy8ri3l3 104 224574 579508 2026-09-18T13:49:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 కావ్యప్రకాశ హృదయంలో ఉన్న, ప్రాణేశ్వరః = ప్రాణేశ్వరుడు, శ్రేష్యతి నను = విన గలడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'భీతాననా' అని చెప్పడంచేత “మెల్లగా మాటలాడు” -అని చెప్పడం యుక్తం అని గమ్యం అవుత...' 579508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>174 కావ్యప్రకాశ హృదయంలో ఉన్న, ప్రాణేశ్వరః = ప్రాణేశ్వరుడు, శ్రేష్యతి నను = విన గలడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'భీతాననా' అని చెప్పడంచేత “మెల్లగా మాటలాడు” -అని చెప్పడం యుక్తం అని గమ్యం అవుతున్నది భయం సూచిస్తున్న అకృత్రి మానురాగం శృంగారాన్ని వ్యంజింప చేస్తూన్నది. ఈ వ్యంజనావ్యాపారంలో 'భీతా ననా' అనే పదం ప్రముఖస్థానాన్ని వహిస్తున్నది కాబట్టి ఇది పదప్రకాశ్యరస .ధ్వనికి ఉదాహరణం. భావేతి :- పదప్రకాశ్యత్వం భావాదులకు కూడా ఉండవచ్చును. అయినా దానిలో అంతగా వైచిత్ర్యం ఉండదు. అందుచేత వాటికి ఉదాహరణలు చూపడం లేదు. ఆవ. ఇటుపైన పదిహేను సంలక్ష్యక్రమ భేదాలలో పదప్రకాశ్యత్వానికి -ఉదాహరణలు చూపబడుతున్నాయి. వాటిలో శబ్దశ క్తిమూలధ్వనిలో వస్తువుచేత ఆలంకారవ్యంజనకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ రుధిర విసరప్రసాధితకరవాలకరాలరుచిరభుజపరిఘః, ఝటితి భృకుటి విటక్కితలలాటపట్టో విభాసి నృప భీమః. వృ. అత్ర భీషణీయస్య భీమసేన ఉపమానమ్. వ్యా. రుధిరేతి :- భీమ = భయంకరుడవైన, నృప = రాజా! "రుధిర... పరిఘః”. రుధిర = రక్త ముయొక్క, విసర= ప్రవాహంచేత, ప్రసాధిత = అలంక రించబడిన, కరవాల — ఖడ్గంచేత, కరాల = భయంకరము, రుచిర = = = ==== రమూ అయిన, భుజపరిఘ పరిఘ (కోటద్వారం గడియ ) వంటి భుజం గల నీవు, ఝటితి – హటాత్తుగా, భ్రుకుటివిటజ్కి తలలాటపట్టః=కనుబొమ్మల విరుపు చేత తరంగితమైన లలాటపట్టం కలవాడవై, విభాన్ ప్రకాశించుచున్నావు. రాజు. = - = అత్రేతి :- ఇక్కడ భీషణీయునకు భీమసేనుడు ఉపమానం. వి. భీషణీయుడు అనగా భయంకరుడైన ప్రకృతం వర్ణించబడుతున్న 'భీమ' అని సంబోధించడంచేత ఈ రాజుకు భీముణ్ణి ఉపమానంగా చెప్పి<noinclude><references/></noinclude> ojy9yo8gcir1d1zmz0p249nzqet87xs 104 224575 579509 2026-09-18T13:49:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 175 నట్లు సూచించబడుతున్నది. అందుచేత ఇక్కడ ఉపమాలంకారం ప్రధానంగా 'భీమ' పదంచేత వ్యంగ్యం అవుతున్నది. అవ. శబ్దశ క్తిమూలధ్వనిలో వస్తువుచేత వస్తువు వ్యంగ్యం అవడానిక...' 579509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 175 నట్లు సూచించబడుతున్నది. అందుచేత ఇక్కడ ఉపమాలంకారం ప్రధానంగా 'భీమ' పదంచేత వ్యంగ్యం అవుతున్నది. అవ. శబ్దశ క్తిమూలధ్వనిలో వస్తువుచేత వస్తువు వ్యంగ్యం అవడానికి -ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 ॥ భుక్తిముక్తికృదేశాన సమాదేశనతత్పరః, కస్య నానన్దనిస్యన్దం విదధాతి సదాగమః. 78 రాకవలన వృ. కాచిత్ సంకేతదాయినమేవం ముఖ్యయా వృత్త్యా శంసతి. వ్యా. భుక్తి తి :- ఇతరజను లెవరో ఉన్న సమయంలో ఉపనాయకుడు వచ్చినప్పుడు అప్రస్తుతమైన వేదాన్ని ప్రశంసించే వ్యాజంతో అతని కలిగిన హర్షాన్ని వ్యక్తీకరిస్తున్న స్త్రీ పలికిన మాట లివి. “భుక్తి... ...పరః”. భు క్తి = స్వర్గాదిభోగాలను, ముక్తి = మోక్షాన్ని, కృత్ చేసే, ఏకాన్త = నిశ్చిత మైన, సమాదేశన = ఉపదేశమునందు, తత్పరః = తత్పరమైన (చాల ఆస క్తి గల), సదాగమః = ఉత్తమమైన వేదం, కస్య = ఎవనికి, ఆనన్దని స్యన్దమ్ = ఆనందప్రవాహాన్ని, న విదధాతి = చేయదు? మరొక అర్థం. భుక్తి = సురతాది భోగాలను, ముక్తి = విరహాదిబాధా విముక్తిని, కృత్ - చేసే, ఏకాన్త = రహస్య ప్రదేశము యొక్క (సంకేత స్థానాదికముయొక్క), సమాదేశన చెప్పడంలో, తత్పరః = ఆస క్తిగల, సదాగమః = సుందరుని రాక, కస్య = ఎవనికి, ఆనన్ద నిస్యన్దమ్ = ఆనంద ప్రవాహాన్ని, న కరోతి - చేయదు? = = కాచిత్ ఇతి :- ఒక యువతి సంకేతదాయినమ్ = ఉపనాయకుణ్ణి ఈ విధంగా ముఖ్యవృత్తి చేత అనగా ప్రధానమైన అభిధావృత్తి చేత స్తుతిస్తూన్నది. ఆ ఆయి వి. వాస్తవంలో ఉపనాయకుణ్ణి గూర్చిన అర్థమే ప్రకృతం అయినా యువతి మాటలాడే తీరును పట్టి వేదానికి సంబంధిందిన అర్థం ప్రకృతం నట్లు పై అర్థం వ్యంగ్యం అన్నట్లు కనబడుతున్నాయి. ఈ వ్యంగ్యార్థం బోధించ డంలో 'సదాగమః' అనే పదం ప్రధానపాత్ర వహిస్తూన్నది గాన ఇది పద ప్రకాశ్యం. 'సదాగమ' పదం పరివృత్త్యసహం. అక్కడ ఉన్న శ్రోతల దృష్ట్యా పఠితల దృష్ట్యా ఇది (ఉపనాయకునికి<noinclude><references/></noinclude> f20cp8k1sjrrhricsi1q7knamrs87i4 104 224576 579510 2026-09-18T13:50:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '176 కావ్యప్రకాశ ఆ నాయికానాయకుల దృష్ట్యా ముఖ్యా సంబంధించిన అర్థం) వ్యంగ్యం అయినా ర్ధమే. అందుచేతనే 'ముఖ్యయా వృత్త్యా' అన్నాడు. ఆవ. అర్థశ క్తిమూలధ్వనిలో స్వతః సంభవ్యర్థం వ్యంజక...' 579510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>176 కావ్యప్రకాశ ఆ నాయికానాయకుల దృష్ట్యా ముఖ్యా సంబంధించిన అర్థం) వ్యంగ్యం అయినా ర్ధమే. అందుచేతనే 'ముఖ్యయా వృత్త్యా' అన్నాడు. ఆవ. అర్థశ క్తిమూలధ్వనిలో స్వతః సంభవ్యర్థం వ్యంజకం అయినప్పుడు. వస్తువుచేత వస్తుధ్వనిని ఉదాహరిస్తున్నాడు. ॥ సాయం స్నానముపాసితం మలయజేనాఙ్గం సమాలేపితం. యాతో ఒస్తాచలమౌలిమమ్బరమణిర్వి (శ్రీబ్ధమ త్రాగతిః, ఆశ్చర్యం తవ సౌకుమార్యమభితః క్లాన్తాసియేనాధునా నేత్రద్వన్ద్వ మమీల వ్యతికరం శక్నోతి తే నాసితుమ్. 79 వృ. అత్ర వస్తునా కృతపర పురుషపరిచయా క్లాన్తానీతి వస్తు ఆధునాపదద్యోత్యం వ్యజ్యతే. = వ్యా సాయమితి : :- = == = ఉపపతిసంభోగం చేసి దానివలన కలిగిన శ్రమను తొలగించుకొనడంకోసం స్నానాదులు చేసిన ఒక యువతితో ఆ రహస్యం తెలిసిన మరొక యువతి వైదగ్ధ్యంతో అంటూన్న మాటలివి. సాయమ్ సాయంకాలము నందు, స్నానమ్ స్నానము, ఉపాసితమ్ చేయబడింది. మలయజేన మంచి గంధంచేత, అఙ్గమ్ — శరీరం, సమాలేపితమ్ బాగా పూయబడింది. అమ్బర మణిః = సూర్యుడు, అస్తాచల మౌలిమ్ అస్తాద్రిశిఖరాన్ని గూర్చి, యాతః = వెళ్ళినాడు . విస్రబ్ధమ్=విశ్వాసపూర్వకంగా అనగా కంగారేమీ లేకుండా, మందంగా, అత్ర = ఇక్కడికి, ఆగతిః = రాక జరిగింది. తవ= నీయొక్క సౌకుమార్యమ్ సౌకుమార్యం, ఆశ్చర్యమ్ ఆశ్చర్యకరంగా ఉంది. యేన = దేనిచేత, . ఆధునా= ఇప్పుడు, క్లాన్తా = అలసినదానవు, అసి= అయినావో తే = నీయొక్క, నేత్రద్వయమ్ = నేత్రముల ద్వయం, ఆమీలన వ్యతికరమ్=మూసికొనిపోవడంతో సంబంధం లేనిదిగా, ఆసితుమ్ ఉండడానికి, న శక్నోతి = సమర్థం అవడం = లేదు. = == = = = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ వస్తువుచేత “నువ్వు చేయబడిన పరపురుష సంబంధం కలదానిపై అలసిపోయావు" అనే వస్తువు 'అధునా' అనే పదంచేత ద్యోత్యమై వ్యంగ్యం అవుతున్నది.<noinclude><references/></noinclude> guc8oxirt103n7ao2tc90euhcagc4sj 104 224577 579511 2026-09-18T13:50:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 177 వి. "స్నానం చేశావుః చందనం పూసుకొన్నావు; ఎండ లేదు; తొంద రగా నడిచి రాలేదు, అయినా కళ్ళుమూసికొనిపోయే టంతగా ఇప్పుడు నువ్వు ఇంతగా అలసిపోయినా వంటే నీ సౌకుమార్యం ఆశ...' 579511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 177 వి. "స్నానం చేశావుః చందనం పూసుకొన్నావు; ఎండ లేదు; తొంద రగా నడిచి రాలేదు, అయినా కళ్ళుమూసికొనిపోయే టంతగా ఇప్పుడు నువ్వు ఇంతగా అలసిపోయినా వంటే నీ సౌకుమార్యం ఆశ్చర్యకరంగా ఉంది" అనే వస్తువుచేత “నువ్వు పరపురుషునితో నిర్దయరతిక్రీడ సలిపావు" అనే వస్తువు వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. ఈ వ్యంగ్యానికి 'అధునా’(ఇప్పుడు) అన్న పదం ప్రధాన . ద్యోతకంగా ఉంది. అవ. స్వతఃసంభవివస్తువుచేత అలంకారం వ్యంగం ఆవడానికి ఉదాహరణ చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ తదప్రాప్తి మహాదుఃఖవిలీనా శేష పాతకా 3 తచ్చిన్తా విపులాహ్లాదక్షిణపుణ్యచయా తథా, చిన్తయన్తి జగత్సూతిం పర బ్రహ్మస్వరూపిణమ్ నిరుచ్ఛ్వాసతయా ముక్తిం గతాన్యా గోపకన్యకా. 80 81 వృ. అత్ర జన్మసహనైరుపభోక్తావ్యాని దుష్ప్రృతసుకృతఫలాని వియోగదుఃఖచిన నాహ్లాదాభ్యామనుభూతానీత్యుక్తమ్. ఏవం చాశేషపద ద్యోత్యే అతిశయోక్తీ . వ్యా. తదప్రాప్తి ఇత్యాది:- ఇవి విష్ణుపురాణంలోని శ్లోకాలు: కృష్ణాసక్త చిత్తురాలైన ఒక గోపకాంత స్థితిని వర్ణిస్తున్నాయి. తదప్రాప్తి మహాదుఃఖ విలీనా శేష == ఆతడు లభించకపోవడంచేత కలిగిన మహాదుఃఖంచేత నశించిన = === సమస్తపాపాలు కలదీ, తథా మరియు, తచ్చినా విపులా హ్లాద క్షిణపుణ్యచయా = తచ్చినావిపులాహ్లాదక్షిణపుణ్యచయా అతనిని చింతించుటవలన కలిగిన గొప్ప ఆనందంచేత క్షీణించిన పుణ్యసముదాయం కలదీ అయిన, అన్యా = మరొక, గోపకన్యకా = గోపకన్యక, జగత్సూతిమ్ జగత్తుకు కారణభూతుడైన, పరబ్రహ్మస్వరూపిణమ్ - పర బ్రహ్మస్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణుణి, నిరుచ్ఛ్వాసా = ఉచ్ఛ్వాసములు లేనిదై ఉండి, చిన్తయన్తి = చింతి స్తూన్నదై, ము క్తిమ్ = మోక్షమును, గతా పొందినది. ఆ == = = వి. మోక్షం లభించాలంటే పుణ్యపాపాలు రెండూ పూర్తిగా నశించాలి. ఆవి నశించాలంటే వాటి ఫలితాన్ని అనుభవించి తీరాలి. శ్రీకృష్ణ వియోగంవల్ల 12)<noinclude><references/></noinclude> 77m5g86x39frkikgaxcdfd1iex9q8qt 104 224578 579512 2026-09-18T13:50:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 కావ్యప్రకాశ కలిగిన మహాదుఃఖం అనుభవించడంచేత ఆ గోపిక పాపాలన్నీ నశించాయి. అతన్ని ధ్యానించడంవల్ల కలిగిన మహానందంవల్ల పుణ్యాలన్నీ నశించాయి. అప్పుడు పుణ్యపాపాలు రెండూ తొలగి...' 579512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>178 కావ్యప్రకాశ కలిగిన మహాదుఃఖం అనుభవించడంచేత ఆ గోపిక పాపాలన్నీ నశించాయి. అతన్ని ధ్యానించడంవల్ల కలిగిన మహానందంవల్ల పుణ్యాలన్నీ నశించాయి. అప్పుడు పుణ్యపాపాలు రెండూ తొలగి శుద్దురాలుగా ఉన్న ఆమె పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన కృష్ణుణే ధ్యానిస్తూ మోక్షం పొందింది ఆని భావం. అత్రేతి:- ఇక్కడ వేలకొలది జన్మలలో అనుభవించవలసిన పాపపుణ్య ఫలాలు వియోగదుఃఖ-చింతనాహ్లాదాలచేత ఆనుభవించబడ్డాయి అని చెప్పబడింది. ఇక్కడ ఉన్న 'అశేష' పదమూ, 'చయ' పదమూ అతిశయోక్త్యలంకారాన్ని ద్యోతింపచేస్తున్నాయి. వి. ప్రారబ్ద కర్మ పాపపుణ్యాత్మకం ఆయి ఉంటుంది. ఆ పాపం, పుణ్యం నశించాలంటే అది ఇచ్చే ఫలితాలను వేలకొలది జన్మలలో అనుభవించాలి. అలా ఉండగా ఇక్కడ వియోగ- చింతలచేతనే ఆ పాపపుణ్యాలు నశించాయని చెప్పడం వల్ల రెండు అతిశయోక్త్యలంకారాలు. వీటిని 'అశేష' (సమస్తమైన) 'ఛాయ' (సముదాయం) పదాలు ప్రధానంగా వ్యంజింపచేస్తున్నాయి. ఆవ:- స్వతఃసంభవి అయిన అలంకారంచేత వస్తువు వ్యంగ్యం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥క్షణదాసావక్షణదా వనమవనం వ్యసనమవ్యసనమ్, బత వీర తవ ద్విషతాం పరాఙ్ముఖే త్వయి పరాజ్ముఖం సర్వమ్. వృ. అత్ర శబ్దశక్తిమూల విరోధానా నరన్యా సేన 'విధిరపి త్వామనువర్తతే' ఇతి 'సర్వ’పదద్యోత్యం వస్తు. = వ్యా - క్షణేతి:- వీర — వీరుడా ! తవ = నీయొక్క, ద్విషతామ్ = శత్రువు లకు, అసౌ—ఈ, క్షణదా= రాత్రి, అక్షణదా = క్షణద కానిది, అనగా సుఖమును ఇవ్వనిది; వనమ్_వనము, అవనమ్ = అవనము. వనము కానిది, రక్షించేది అని రెండర్థాలు, వ్యసనమ్ = ద్యూతాదివ్యసనం, అవ్యసనమ్ = వ్యసనము కానిది; కాలక్షేపం చేయనిది అని రెండవ అర్థం. ఈ విధంగా, త్వయి-నీవు, పరాఙ్ము భే ఈ = = = = పరాఙ్ముఖుడవు అవగా, సర్వమ్ అంతా కూడ, పరాఙ్ముఖమ్ పరాఙ్ముఖ మైపోయినది; తలక్రిందులైనది. బత= ఏమి ఆశ్చర్యము! లేదా ఏమి కష్టము.<noinclude><references/></noinclude> ag3yeb45blmlwk0kw095ktrgl3fp6kg 14 224579 579516 2026-09-18T13:59:55Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579516 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579517 579516 2026-09-18T14:00:06Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:1528]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579517 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:1528]] mynh7a8as49thjfwi85rb6zl54m113q 14 224580 579519 2026-09-18T14:02:03Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579519 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579540 579519 2026-09-18T17:03:45Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579540 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 14 224581 579524 2026-09-18T14:19:55Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579524 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579538 579524 2026-09-18T17:02:01Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579538 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 14 224582 579527 2026-09-18T14:36:15Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579527 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579539 579527 2026-09-18T17:03:14Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579539 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 14 224583 579532 2026-09-18T14:57:47Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579532 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579542 579532 2026-09-18T17:05:30Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579542 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 14 224584 579554 2026-09-18T17:44:27Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 579554 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 579555 579554 2026-09-18T17:44:40Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579555 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 104 224585 579557 2026-09-18T20:08:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 179 ఆత్రేతి - ఇక్కడ శబ్దశ క్తిమూలవిరోధానికి అంగమైన అర్థాంతర న్యాసా “లంకారంచేత “దైవం కూడా నిన్నే అనుసరిస్తూన్నది”అని 'సర్వ' పదద్యోత్యమైన వస్తువు వ్యంగ్యం అవు...' 579557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 179 ఆత్రేతి - ఇక్కడ శబ్దశ క్తిమూలవిరోధానికి అంగమైన అర్థాంతర న్యాసా “లంకారంచేత “దైవం కూడా నిన్నే అనుసరిస్తూన్నది”అని 'సర్వ' పదద్యోత్యమైన వస్తువు వ్యంగ్యం అవుతున్నది. వి. "త్వయి పరాఙ్ముఖే సర్వం పరాఙ్ముఖమ్" అనే వాక్యం క్షణద అక్షణద అయింది, వనం అవనం అయింది, వ్యసనం అవ్యసనం అయింది అనే మాటలలో ఉన్న విరోధాన్ని సమర్థిస్తూన్నది. అందుచేత ఇది అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. పై విరోధానికి అంగం. దీనిచేత “దైవం కూడా నువ్వు చెప్పినట్లే వింటూన్నది” అన్న వస్తువు గమ్యం అవుతున్నది. దీనిలో 'సర్వ' పదం ప్రధానపాత్ర వహి స్తూన్నది అని అర్థం. అవ:- స్వతఃసంభవియైన అలంకారం అలంకారాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. గాథ. తుహ వల్లహస్సగోసమ్మి ఆసి అహరో మిలాణకమలదలో ఇఅ ణవవహువా సోఊణ కుణఇ వఅణం మహిసంముహమ్. “తవ వల్లభస్య ప్రభాతే ఆసీదధరో మానకమలదలమ్ ఇతి నవవధూః శుత్ర్వా కరోతి వదనం మహీసంముఖమ్” వృ. అత్ర రూపకేణ త్వయాస్య ముహుర్ముహుః పరిచుమ్బనం తథా కృతం యేన మానత్వమితి మిణాది పద్యోత్యం కావ్యలిఙ్గమ్. ఏషు స్వతఃసంభవీ వ్యణ్ణకః. వ్యా. తవేతి:- ప్రభాతే ప్రాతఃకాలమునందు, తవ వల్లభస్య = నీ ప్రియునియొక్క, అధరః = అధరోష్ఠం, మానకమలదలమ్ = వాడిపోయిన పద్మదలంగా, ఆసీత్ = అయింది, ఇతి - ఇట్లు (ఈ మాటలు), శ్రుత్వా = విని, నవవధూః _ నూతనవధువు, వదనమ్=ముఖమును, మహీసంముఖమ్ = భూమికి == అభిముఖమైనదానినిగా, కరోతి చేయుచున్నది; సిగ్గుచేత తల వంచుతున్నది. == ఆత్రేతి:- ఇక్కడ (ఆధరమే కమలదలం అనే రూపకాలంకారంచేత ""నువ్వు మాటిమాటికి చుంబనం ఎలా చేసే వనగా అతని ఆధరం వాడిపోయింది”,<noinclude><references/></noinclude> ndryf3t9one8j0qfq2my9cz8nug6afe 104 224586 579558 2026-09-18T20:08:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 కావ్యప్రకాశ (అది వాడిపోవడానికి నీ చుంబనమే కారణం) అన్న కావ్యలింగాలంకారం ప్రధానంగా "మిలాణకమలదలం " అనే పదం ద్వారా వ్యంజింపబడుతున్నది. పై ఉదాహరణలలో స్వతఃసంభవి అయిన అర్థం వ్య...' 579558 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>180 కావ్యప్రకాశ (అది వాడిపోవడానికి నీ చుంబనమే కారణం) అన్న కావ్యలింగాలంకారం ప్రధానంగా "మిలాణకమలదలం " అనే పదం ద్వారా వ్యంజింపబడుతున్నది. పై ఉదాహరణలలో స్వతఃసంభవి అయిన అర్థం వ్యంజకి 0. అవ:_ వ్యంజకమైన అర్థం (వస్తువు) కవిప్రౌ థోక్తిమాత్ర సిద్ధం కాగా వస్తువు. చేత వస్తువు వ్యంగ్యం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. గాథ. రాఈసు చందధవలాసు లలిఅమప్పాలిఊణ జో చావమ్, ఏకచ్ఛత్తం విఅ కుణఞ భుఅణరజ్జం విజంభంతో. 84 “రాత్రీషు చన్ద్రధవలాసు లలితమాస్ఫాల్య యశ్చాపమ్, ఏకచ్ఛత్రమిన కరోతి భువనరాజ్యం విజృమ్యమాణః”. వృ. అత్ర వస్తునా యేషాం కామినామసౌ రాజా స్మరస్తేభ్యో న కశ్చిదపి తదాదేశ పరాఙ్ముఖ ఇతి జాగ్రద్భిరుపభోగపరై రేవ తైర్ని శాతి వాహ్యతే ఇతి భుఆణరజ్జ' పదద్యోతం వస్తు ప్రకాశ్యతే. == = వ్యా రా ఈసు ఇతి :- 'మానాన్ని నిర్వహించడం చాలా కష్టమైన పని' అని ఒక మానినితో సఖురాలు చెపుతున్న మాటలు. చన్ద్రధవలాసు = చంద్రునిచేత తెల్లనైన, రాత్రీము = రాత్రులందు, యః - ఏ మన్మథుడు, లలితమ్= సుందర మైన, చాపమ్ ధనస్సును, ఆస్ఫాల్య = చరచి, విజృమ్యమాణః = విజృం భిస్తూన్నవాడై, ఏకచ్ఛత్రమ్ - ఏకచ్ఛత్రము కలదానిని వలె, భువనరాజ్యమ్ == లోకరాజ్యమును, కరోతి = చేయుచున్నాడో. - = అత్రేతి:- ఇక్కడ వస్తువుచేత (అనగా మన్మథుడు ధనస్సు చరుస్తూ త్రిభువనరాజ్యం చేస్తున్నాడు అనే కవి ప్రౌఢాక్తిసిద్ధ వస్తువుచేత "ఏ కాముకులకు ఈ మన్మథుడు రాజో వాళ్ళలో ఏ ఒక్కడూ కూడ అతని ఆజ్ఞను కాదనజాలడు గాన అందరూ మెళుకువగా ఉండి, భోగపరులై రాత్రి గడుపుతున్నారు" అనే వస్తువు, 'భుఅణరజ్జ' పదద్యోత్యమై వ్యంజితం అవుతున్నది. ఈ వస్తువును వ్యంజింపచేయడంలో 'భుఅణరజ్జ' పదానికి ప్రాధాన్యం ఉన్న దని భావం. అవ:. కవిప్రౌథోక్తి మా త్రసిద్ధవస్తువుచేత అలంకారం వ్యంజింపబడడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> nwdus8jmgssxkbshb7jq43w1ij0pgx1 104 224587 579559 2026-09-18T20:08:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం శ్లో॥ నిశితశరధియార్పయత్యనజో 3 దృశి సుదృశః స్వబలం వయస్యరాలే, దిశి నిపతతి యత్ర సా చ తత్ర వ్యతికరమేత్య సమున్మిష న్త్యవస్థాః. 181 85 వృ. అత్ర వస్తునా యుగపదవస్థాః పరస్ప...' 579559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం శ్లో॥ నిశితశరధియార్పయత్యనజో 3 దృశి సుదృశః స్వబలం వయస్యరాలే, దిశి నిపతతి యత్ర సా చ తత్ర వ్యతికరమేత్య సమున్మిష న్త్యవస్థాః. 181 85 వృ. అత్ర వస్తునా యుగపదవస్థాః పరస్పర విరుద్దా అపి ప్రభ వస్తీతి 'వ్యతికర' పదద్యోత్యో విరోధః. = = వ్యా. నిశితేతి:- ఆరాలే - వక్రమైన, వయసి_వయస్సునందు (యౌవన ప్రారంభమునందు), అనఙ్గః = మన్మథుడు, నిశితశరధియా – వాడియైన బాణా అనే బుద్ధిచేత, సుదృశః = స్త్రీ యొక్క, దృశి = నేత్రమునందు (చూపునందు), స్వబలమ్ = తన బలమును, అర్పయతి అర్పించును. సా చ= ఆ దృష్టి, యత్ర = ఏ; దిశి = దిక్కునందు, అనగా ఏ దిక్కునందున్న యువజనమునందు, నిపతతి — పడునో, తత్ర = అక్కడ, అవస్థాః = నవ్వు, ఏడ్పు, పేలాపన, మూర్ఛ మొదలైన అవస్థలు, లేదా.. == - === "దృఙ్మనః సంగసంకల్పా జాగరః కృళతారతి: ప్రీత్యాగోన్మాదమూర్ఛాన్తాః ఇత్యనఙ్గదశా దశ". (చూపులు కలవడం, మనస్సు లగ్నం అవడం, సంకల్పం, జాగరం, చిక్కి పోవడం, దేనిమీదా ఇష్టం లేక పోవడం, సిగ్గు విడిచి పెట్టడం, ఉన్మాదం, మూర్ఛ, మరణప్రయత్నం అని మన్మథదశలు పది) అని చెప్పిన పది మన్మథదశలు, -వ్యతికరమ్ — కలిసిపోవుటను, ఏత్య= పొంది, (ఆ అవస్థలన్నీ కలిసిపోయి), సమున్మిషన్తి = విజృంభించును. = = అత్రేతి:- ఇక్కడ పరస్పర విరుద్ధాలైన వివిధావస్థలు ఒక్క మాటు కలిసి ఏర్పడతాయి అనే వస్తువుచేత విరోధాలంకారం వ్యంగ్యం అవుతున్నది. ఇది ప్రధానంగా 'వ్యతికర' పదంచేత ద్యోత్యమై (సూచితమై) ఉన్నది. (ఇక్కడ వస్తువు కవికల్పితం). అవ:- కవిప్రౌథో క్తిమాత్రసిద్ధమైన అలంకారంచేత వస్తువు వ్యంగ్యం ఆవ డానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 7nvrwdjuutpjblj0tl0r9q11dzl07cq 104 224588 579560 2026-09-18T20:08:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 కావ్యప్రకాశ గాథ. వారిష్టంతో విపుణో సందావకత్తిఏణ హిఅఏణ, థణహరవఅస్సఏణ విసుద్ధజా ఈ ణ చలఇ సేహారో. 86 “వార్యమాణోఒపి పునః సంతాపకదర్థితేన హృదయేస, స్తనభర వయస్యేన విశుద్ధజాతిర్న చ...' 579560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 కావ్యప్రకాశ గాథ. వారిష్టంతో విపుణో సందావకత్తిఏణ హిఅఏణ, థణహరవఅస్సఏణ విసుద్ధజా ఈ ణ చలఇ సేహారో. 86 “వార్యమాణోఒపి పునః సంతాపకదర్థితేన హృదయేస, స్తనభర వయస్యేన విశుద్ధజాతిర్న చలత్యస్యా హారః", వృ. అత్ర విశుద్ధజాతిత్వలక్షణ హేత్వలంకారేణ హారో నవ రతం కమ్పమాన ఏవాస్తే ఇతి 'ణ చలం' పదద్యోత్యం వస్తు. = వ్యా. వార్యమాణ ఇతి:- సంతాపకదరితేన గాడాలింగనానికి అంతరా యంగా ఉండడంచేత పీడితమైన, హృదయేన హృదయంచేత, పునః = మాటి మాటికి, వార్యమాణోఒపి నివారింపబడుచున్నను, అస్యాః = ఈమెయొక్క, విశుద్ధజాతిః = విశుద్ధమైన జాతి గల, జాతిశబ్దానికి ముత్యాలజాతి, జన్మ అని రెండర్థాలు, హారః = ముత్యాలహారం, స్తనభరవయ న్యేన స్తనభార మనే మిత్రునితో (నుండి), న చలతి తొలగుట లేదు. = = వి. గాఢాలింగనానికి అంతరాయంగా ఉన్న దని హృదయం ఎంత వాదించినా ముత్యాలహారం తన మిత్రమైన స్తనభారానికి గాఢాశ్లేషణం వల్ల బాధ కలుగుతుందేమో అన్న భయంచేత తొలగడంలేదు. శుద్ధజాతియందు పుట్టినవాళ్లు ఆపత్సమయంలో మిత్రుల్ని విడవరు కదా అని శ్లోకభావం. ఇది విపరీతరతిని వర్ణించే శ్లోకం అని వ్యాఖ్యాతలు. అత్రేతి:- ఇక్కడ విశుద్ధజాతి అయి ఉండడం లక్షణంగా గల కావ్య లింగాలంకారంచేత (ఇది కవికల్పితం) హారం మాటిమాటికీ కదులుతూన్న దే కాని తొలగిపోవడం లేదు అనే వస్తువు వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. ఇది వ్యంగ్యం అవడానికి 'న చలతి'అనే పదం ప్రధానపాత్ర వహిస్తూంది. అవ. కవిప్రౌఢక్తి మాత్రసిద్ధమైన అలంకారంచేత అలంకారం వ్యంగ్యం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు- గాథ. సో ముద్ధసామలంగో ధమ్మిల్లో కలిఅలవిఆణిఅదేహో, తీఏ ఖంధాహి బలం గహిఅ సరో సురసం అరే జ అఙ్ఞ.<noinclude><references/></noinclude> onqgslzngvttqtfm389yr976wce4r65 104 224589 579561 2026-09-18T20:08:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 183 “న ముగ్ధశ్యామలాజ్లో ధమ్మిల్లః కలితలలితనిజదేహః, తస్యాః స్కన్దాద్బలం గృహీత్వా స్మరః సురతసంగరే జయతి.” వృ. అత్ర రూపకేణ ముహుర్ముహురాకర్షణేన తథా కేశపాశః స్కన...' 579561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 183 “న ముగ్ధశ్యామలాజ్లో ధమ్మిల్లః కలితలలితనిజదేహః, తస్యాః స్కన్దాద్బలం గృహీత్వా స్మరః సురతసంగరే జయతి.” వృ. అత్ర రూపకేణ ముహుర్ముహురాకర్షణేన తథా కేశపాశః స్కన్దయోః ప్రాప్త ః యథా రతివిరతావ్యనివృత్తాభిలాషః కాముకో భూదితి “ఖండ”పదద్యోత్యా విభావనా. ఏషు కవిప్రౌఢక్తి మాత్ర నిష్పన్న శరీరః. వ్యా, స ఇత్యాది :- సః= ఆ, ముగ్ధశ్యామలాఙ్గః = సుందరమైన నల్లని శరీరం గల, ధమ్మిల్లః= కేశపాశం అనే, స్మరః_మన్మథుడు, కలితలలితనిజదేహః _పొందబడిన అందమైన తన దేహం కలవాడై, తస్యాః = ఆమెయొక్క, స్కన్దాత్ = స్కంధంనుంచి, స్కంధం అనే సేనానివేళంనుంచి, బలమ్ = బలమును, నైన్యమును అని రెండవ అర్థం, గృహీత్వా - గ్రహించి, సురతసంగరే సురత యుద్ధమునందు, జయతి = జయించుచున్నాడు. = = వి. కేశపాళమే మన్మథుడు అని రూపకాలంకారం. అట్లే స్కంధశబ్దానికి భుజము, నేనానివేశము అని, బలశబ్దానికి బలము, సైన్యమూ అని రెండేసి అర్థాలు. ఆందుచేత "భుజభాగ మనే సేనానినేశం' 'బలం అనే సైన్యం' అని క్లిష్టరూపకాలు. ఈ రూపకాలచేత బుజాలమీదకు జారిన కేశపాశం చూడగానే, సురతాంతంలో కూడ కాముకుని అభిలాష తీరలేదు అని విభావన వ్యంగ్యం అవుతున్నది. కారణం లేకపోయినా కార్యం వుట్టడం విభావనాలంకారం. అభిలాషకు హేతువు రతి పూర్తి కాకపోవడం. ఆ హేతువు లేకపోయినా అభిలాష కలిగిం దని వ్యంజింపబడు తూన్నది. అభిలాష తగ్గి రతి నివర్తించిన పక్షాన కేశపాశం బంధించబడే ఉంటుంది; ఆకర్షించబడి స్కంధంమీద పడదు కదా? అత్ర ఇతి :- ఇక్కడ రూపకంచేత. "మాటిమాటికి లాగడంచేత కేశ పాశం స్కంధంమీదికి ఎలా పడినదనగా రతివిరతి అయిన పిమ్మట కూడ కాము కుని అభిలాష తీరలేదు" అని విభావన వ్యంగ్యం ఆవుతున్నది ఇది వ్యంగ్యం అవడానికి ‘ఖంధ' పదం ప్రధానపాత్ర వహిస్తూన్న ది. అవ. కవినిబద్ధవక్తృప్రౌఢ క్తిమాత్రసిద్ధవస్తువుచేత వస్తుధ్వనికి ఉదాహ రణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> bo2ic620vptuafautlh4vhuutajjif6 104 224590 579562 2026-09-18T20:11:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 కావ్యప్రకాశ ణవపుణ్ణి మామిఅంకస్స సుహుఅ కోత్తంసి భణను మహ సచ్చమ్, కా సోహగ్గసమగ్గా పఓసరఅణివ్వ తుహ అజ్జ. 88 “నవపూర్ణిమామృగాఙ్కస్య సుభగ కస్త్వమసి భణ మమ సత్యమ్, కా సౌభాగ్యసమగ్ర...' 579562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 కావ్యప్రకాశ ణవపుణ్ణి మామిఅంకస్స సుహుఅ కోత్తంసి భణను మహ సచ్చమ్, కా సోహగ్గసమగ్గా పఓసరఅణివ్వ తుహ అజ్జ. 88 “నవపూర్ణిమామృగాఙ్కస్య సుభగ కస్త్వమసి భణ మమ సత్యమ్, కా సౌభాగ్యసమగ్రా ప్రదోషరజనీవ తవాద్య". వృ. అత్ర వస్తునా మయీవాన్యస్యామపి ప్రథమమనురక్త స్త్వం న తత ఇతి ణవేత్యాది- పఓసేత్యాదిపదద్యోత్యం వస్తు వ్యాజ్యతే. = = వ్యా. ణవ ఇత్యాది :- ఒక ఖండితనాయిక రహస్యమైన అపరాధం చేసిన భర్త చేత వంచింపబడిన నాయిక) తనను కాదని ఒక వృద్ధ మహిళ పై అను రక్తుడైన భర్తతో అంటూన్న మాటలు). సుభగ = ఓ॥ సుందరుడా! త్వమ్ నీవు, నవపూర్ణిమామృగాఙ్క స్య = పూర్ణిమనాటి క్రొత్త చంద్రునకు, కిమ్ అసి= ఏమి ఆవుతావు? అద్య = ఇప్పుడు, ప్రదోషరజనీవ - సాయంకాలపు రాత్రి వలె, కా= ఎవతే, తవ = నీయొక్క, సౌభాగ్యసమగ్రా - అనురాగాదుల చేత, సమ గ్రంగా ఉన్నది? = = వి. పూర్ణిమనాడు పూర్ణచంద్రునిలో రాగం (ఎరుపు, అనురాగం అని రెండర్థాలు) క్షణకాలమే ఉంటుంది. నీ రాగం కూడా క్షణికమే. అందుచేత నీకూ చంద్రునికీ ఏదో చుట్టరికం ఉండి ఉండాలి. 'ప్రదోష ' శబ్దానికి 'సాయంకాలం' 'చాలా దోషాలు కలది' అని అర్థాలు, ఆ అత్రేతి :- ఇక్కడ (కవినిబద్ధయైన నాయిక మాటలలోని విషయంచేత, వస్తువుచేత “నువ్వు నాయండు వలెనే మరొక స్త్రీయందు కూడా ముందుగా ఆను రక్తుడవు అయి ఉంటావు; తరువాత ఉండవు (అనురక్తుడవుగా ఉండవు) అనే వస్తువు వ్యంగ్యం అవుతూన్నది. దీనిని ప్రధానంగా వ్యంజింపచేసేవి 'నవ' ‘ప్రదోష' ఇత్యాదిపదాలు కాబట్టి పదప్రకాశ్యత్వం. అవ. కవినిబద్ధవక్తృప్రౌథో క్తిమాత్రసిద్ధ వస్తువుచేత అలంకారధ్వనికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. గాథ. సహి నవణీహువణసమరమ్మి అంకవాలిసహీఏ ణిబిడాఏ, హారో వారిఓ విఅ ఉచ్ఛేరన్తో తదో కహం రమిఅమ్.<noinclude><references/></noinclude> swk0ln0g0jhsc5602kstrargitzngyu 104 224591 579563 2026-09-18T20:12:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం “సఖి నవనిధువనసమరేజ్కపాలీసఖ్యా నిబిడయా హారో నివారిత ఏవోచ్చియమాణస్తతః కథం రమితమ్” 185 వృ. అత్ర వస్తునా హారచ్ఛేదానన రామన్యదేవ రతమవశ్యమ భూత్; తత్కథయ కీదృగితి వ...' 579563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం “సఖి నవనిధువనసమరేజ్కపాలీసఖ్యా నిబిడయా హారో నివారిత ఏవోచ్చియమాణస్తతః కథం రమితమ్” 185 వృ. అత్ర వస్తునా హారచ్ఛేదానన రామన్యదేవ రతమవశ్యమ భూత్; తత్కథయ కీదృగితి వ్యతిరేకః 'కథం' పదగమ్యః . = వ్యా. సహి ఇతి :- నవోఢనాయికను (క్రొత్తగా వివాహం అయిన నాయి కను) ఒక రసజ్ఞయైన సఖురాలు ప్రశ్నిస్తున్నది. సఖి - సఖురాలా! నవనిధువన సమరే _ నూతనసురతసమరంలో, నిబిడయా దృఢమైన, అఙ్కపాలీసఖ్యా = ఆలింగనం అనే సఖురాలి చేత, ఉచ్ఛియమాణః = ఆధికంగా ఉన్న (వని లేని మూడవదిగా అక్కడ ఉన్న), హారః =హారం. నివారితః తొలగించబడింది. అటుపిమ్మట, కథమ్ = ఎట్లు, రమితమ్ క్రీడ చేయబడినది? తరవాత సురత క్రీడ ఏ విధంగా జరిగింది? తతః = అత్రేతి:- ఇక్కడ వస్తువుచేత (కలినిబద్ధవ స్త్రియైన సఖురాలు పలికిన మాటలలోని విషయంచేత) “హారం భిన్నం అయిపోయిన పిమ్మట మరొక విధ మైన రతం, అనగా నీవు నవోఢవే అయినా ప్రౌఢాంగనారతంకంటే విలక్షణమైన రతం, జరిగి ఉండాలి; అది ఎలా జరిగిందో చెప్పు" అని వ్యతిరేకాలంకారం 'కథం' అనే పదంచేత గమ్యం అవుతున్నది. (ఉపమానమైన ప్రౌఢాంగనారతం కంటె ఉపమేయమైన నవోదారతం విశిష్టంగా ఉంది అనడంచేత వ్యతిరేకాలం కారం). ఆవ. కవినిబద్ధవక్తృపౌధో క్తిమాత్రసిద్ధమైన అలంకారంచేత వస్తుధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. -గాథ. పవిసంతీ ఘరవారం వివలిఅవఅణా విలో ఇఊణ పహమ్, ఖంధే ఘేత్తూణ ఘడం హాహా ణట్టోత్తి రుఅసి సహి కిం తి. "ప్రవిశన్తీ గృహద్వారం వివలితవదనా విలోక్య పన్టానమ్, స్కన్దే గృహీత్వా ఘటం హా హా నష్ట ఇతి రోదిషి సఖి కిమ్” వృ. ఆత్ర హేత్వలంకారేణ సంకేతనికేతనం గచ్ఛన్తం దృష్ట్వా<noinclude><references/></noinclude> jk8ct8zn2yppbr1ldfph0b11t5u9cnf 104 224592 579564 2026-09-18T20:12:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 కావ్యప్రకాశ: యది తత్ర గన్తుమిచ్చసి తదా ఆపరం ఘటం గృహీత్వా గచ్ఛేతి వస్తు కింతి పదద్యోత్యమ్. పవిసంతీ ఇతి :- ఒక నాయిక నీళ్ళు తీసుకొనిరావడం అనే వంక పెట్టుకొని సంకేతస్థానానికి...' 579564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>186 కావ్యప్రకాశ: యది తత్ర గన్తుమిచ్చసి తదా ఆపరం ఘటం గృహీత్వా గచ్ఛేతి వస్తు కింతి పదద్యోత్యమ్. పవిసంతీ ఇతి :- ఒక నాయిక నీళ్ళు తీసుకొనిరావడం అనే వంక పెట్టుకొని సంకేతస్థానానికి వెళ్ళి, అది శూన్యంగా ఉండడం చూసి ఘటంలో నీళ్ళు నింపుకొని ఇంటికి వచ్చి ద్వారంలో ప్రవేశిస్తూండగా ప్రియుడు సంకేత L స్థానంవైపు వెళ్ళడం చూసింది. మళ్ళీ నీళ్ళకోసం వెళ్ళాలనే ఉద్దేశంతో కాలుజారి నట్లు అభినయించి ఆ కుండ క్రింద జారవిడచి బద్దలుకొట్టి “అయ్యో బ్రద్దలై పోయింది" అని లోకాన్ని వంచించడంకోసం ఏడవడం ప్రారంభించింది. ఈ విషయం అంతా ఎరిగిన ఆమె సఖురాలు “మరొక కుండ తీసికొనివెళ్ళు, ఉన్న వాళ్ళతో నేను ఏదో సర్ది చెపుతానులే" అని సూచిస్తూ అన్న మాటలు:- సఖి = సఖురాలా! గృహద్వారమ్ = గృహద్వారమును, ప్రవిశనీ = ప్రవేశిస్తూన్న దానవై, ఘటమ్= ఘటాన్ని, స్కన్దే భుజంమీద, గృహీత్వా= గ్రహించి, వివలితవదనా = త్రిప్పబడినముఖం కలదానవై, పస్థానమ్ మార్గాన్ని, విలోక్య= చూచి, హా హా నష్టః ఇతి – అయ్యో! అయ్యో! బ్రద్దలైపోయినది అని, కిమితి రోదిషి – ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? = = = - అత్రేతి :- ఇక్కడ హేత్వలంకారం (కావ్యలింగాలంకారం)చేత “సంకేత స్థానానికి వెడుతూన్న నీ ప్రియుణ్ణి చూచిన నీవు అక్కడికి వెళ్ళాలని అనుకుంటే మరొక కుండ తీసికొని వెళ్ళు" అనే వస్తువు 'కిమితి' అనే పదాలచేత ద్యోత్యం అయినది. వి. ఏడవడానికి కుండ బ్రద్దలైపోవడం హేతువు; కుండ బ్రద్దలైపోవ డానికి తల త్రిప్పి చూడడం హేతువు; ఈ మాటలు కవి నిబంధించిన సఖురాలు పలికినవి; కవిని బద్ధవక్తృప్రౌడో క్తిసిద్ధాలు. వృ. యథా వా- గాథ. విహలంఖలం తుమం సహి దట్టూణ కుడేణ తరలత రదిట్లిమ్. తరలతరదిట్టిమ్. వారప్ఫంసమిసేణ అ అప్పా గురుఓత్తి పాడిఅ విహిణ్ణ. "విశృఙ్ఞలాం త్వాం సఖి దృష్ట్వా కుటేన తరులతరదృష్టిమ్, ద్వారస్పర్శమి షేణ చాత్మా గురుక ఇతి పాతయిత్వా విభిన్న:"<noinclude><references/></noinclude> f0zy2zf959qx4h5asnxs4ud4xbvs73w 104 224593 579565 2026-09-18T20:12:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 187 వృ. అత్ర నదికూలే లతాగహనే కృతసంకేతమప్రాప్తం గృహ ప్రవేశావసరే పశ్చాదాగతం దృష్ట్వా పునర్నదిగమనాయ ద్వారోపఘాత వ్యాజేన బుద్ధిపూర్వం వ్యాకులతయా త్వయా ఘటః స్ఫో...' 579565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 187 వృ. అత్ర నదికూలే లతాగహనే కృతసంకేతమప్రాప్తం గృహ ప్రవేశావసరే పశ్చాదాగతం దృష్ట్వా పునర్నదిగమనాయ ద్వారోపఘాత వ్యాజేన బుద్ధిపూర్వం వ్యాకులతయా త్వయా ఘటః స్ఫోటిత ఇతి మయా చిన్తితమ్, తత్కిమితి నాశ్వసిషి తత్సమీహిత సిద్ధయే ప్రజ; అహం తే శ్వశ్రూనికటే సర్వం సమర్థయిష్యే ఇతి ద్వార స్పర్శ వ్యాజేనేత్యప హ్నుత్యా వస్తు. వ్యా. విహలంఖలం ఇతి:- సంకేతస్థానంలో ప్రియుడు కనబడకపోవడం చేత నీళ్ళకుండ బుజంమీద పెట్టుకొని తిరిగి వచ్చిన ఒక స్త్రీ అతడు ఆ వైపు వెళ్ళడం చూచి, మళ్ళీ నది వైపు వెళ్ళడం కోసం ద్వారం తగిలిన దనే వంక చేత ఆ కుండని పగలగొట్టింది. ఆ విషయం అంతా తెలిసిన ఒక చెలికత్తె 118 శ్రమచూడలేక ఆ కుండ క్రింద పడి తనను తాను పగులగొట్టుకొందిలే" అని అంటూ “నువ్వు అనుకొన్నట్లు వెళ్ళు; నీ అత్తతో నేను సర్ది చెపుతాను" అని సూచిస్తూ పలికిన మాటలు:- సఖి పాటు చెందిన, తరలతరదృష్టిమ్ నిన్ను, దృష్ట్వా = చూచి, కుటేన ఉన్నాను అని, ఆత్మా = తాను, = సఖురాలా! విశృఙ్ఞలామ్బరువుకు తొట్రు చాలా వ్యాకులమైన దృష్టి గల, త్వామ్ ఘటంచేత, గురుకః ఇతి - చాలా బరువుగా ద్వార స్పర్శమిషేణ = ద్వార స్పర్శ అనే మిష చేత, పాతయిత్వా = క్రిందపడ గొట్టి (పడిపోయి), విభిన్న ః= బ్రద్దలుకొట్టబడినది. ఆత్రేతి :- "నదీతీరంలో లతాగృహంలో ఏర్పరచుకొనబడిన సంకేతం కల వాడై అక్కడికి రానివానిని తరువాత (నీవు) ఇంటిలో ప్రవేశించేముందు వస్తు న్నట్లు చూచి మళ్ళీ నదికి వెళ్ళాలనే అభిప్రాయంతో నీవు వ్యాకులురాలవై, ద్వారం. తగిలిందనే వంకచేత కావాలని కుండ బ్రద్దలుకొట్టావు; ఇది నాకు తెలుసు. అందు చేత ఎందుకు ఓదార్పు చెందవు? నీ కోరిక తీర్చుకొనడం కోసం వెళ్ళు; నేను నీ అత్త దగ్గర అంతా సమర్థించి చెపుతానులే" అనే వస్తువు 'ద్వారస్పర్శవ్యాజేన” అనే అపహ్నుత్యలంకారంచేత వ్యంగ్యం అవుతున్నది. - ఘటం బ్రద్దలుకొట్టినది నువ్వు కాదు; ఘటమే తనను తాను బ్రద్దలుకొట్టు కొంది అనేది అపహ్న్యుత్యలంకారం. అచేతనమైన ఘటం ద్వారస్పర్శవ్యాజంచేత అలా చేసింది అని చెప్పడంచేత ఇది ప్రోథో క్తిసిద్ధం. ఈ వ్యంజనలో 'ద్వార స్పర్శవ్యాజేన' అనే పదానికి ప్రాధాన్యం<noinclude><references/></noinclude> d71jca4tiw3p7cqgwkd8uh0l6pymbjf 104 224594 579566 2026-09-18T20:12:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 కావ్యప్రకాశ ఆవ. కవినిబద్దవక్తృప్రౌఢా క్తిమాత్రసిద్ధాలంకారంచేత అలంకారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. జోష్ణఇ మహుర సేణ అ విఇణ్ణతారుణ్ణఉత్సు అమణా ఆ, బుద్ధావి ణవోఢవ్విఅ పరహ...' 579566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 కావ్యప్రకాశ ఆవ. కవినిబద్దవక్తృప్రౌఢా క్తిమాత్రసిద్ధాలంకారంచేత అలంకారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. జోష్ణఇ మహుర సేణ అ విఇణ్ణతారుణ్ణఉత్సు అమణా ఆ, బుద్ధావి ణవోఢవ్విఅ పరహుఆ అహహ హర తుహ హిఅఅమ్, “జ్యోత్స్నయా మధుర సేన చ వితీర్ణతరుణ్యోత్సుకమనాః సా వృద్ధాపి నవోఢవ పరవధూరహహ హరతి తవ హృదయమ్”. వృ. అత్ర కావ్యలిష్గాన వృద్దాం పరవధూం త్వమస్మానుజ్ఞిత్వా భిలాషనీతి త్వదీయమాచరితం వక్తుం న శక్యమిత్యా క్షేపః 'పరవహూ' పదప్రకాశ్యః. = వ్యా. జోహాఇ ఇతి:- జ్యోత్స్నయా - వెన్నెలచేతను, మధుర నేన చ_ మద్యంచేతను, వితీర్ణతారుణ్యోత్సుకమనాః = ఇవ్వబడిన తారుణ్యంచేత ఔత్సు క్యంతో కూడిన మనస్సు గల, సా= ఆమె, వృద్ధాపి వృద్దురాలైనా కూడ, నవో దేవ = నూతనంగా వివాహం చేసికొనబడిన శ్రీ వలె, తవ హృదయమ్ = నీ హృదయాన్ని, హరతి - హరిస్తూన్నది. అహహ = అయ్యో ! == = అత్రేతి :- ఇక్కడ కావ్యలింగాలంకారంచేత నువ్వు మమ్ములను విడచి వృద్ధయైన పరస్త్రీని కోరుతున్నావు; ఈ విధంగా నీ చరిత్ర చెప్పడానికి శక్యం కానిది అని ఆక్షేపాలంకారం 'పరవహూ' పదంచేత ప్రకాశ్యమైనది. వి. ఆమె నీ హృదయాన్ని ఆకర్షించడానికి కారణం ఆమె పరస్త్రీ అవ డమే అని కావ్యలింగాలంకారం. ఏదైన ఒక విషయాన్ని చెప్పబోయి "ఎందుకులే చెప్పడం అనవసరం" అన్నట్లయితే, అది చెప్పదగనిది అని కాని, చెప్పడానికి శక్యం కానిది అని కాని సూచించబడినట్లయితే ఆక్షేపాలంకారం. ' నీ చరితం చెప్పడానికి శక్యం కాదు' అని ఇక్కడ అనడం చేత ఆక్షేపాలంకారధ్వని అని భావం. ఈ అలంకారధ్వనిలో 'పరవహూ' పదానికి ప్రధానపాత్ర. ఈ వృ. ఏషు కవినిబద్ధవక్తృప్రౌథోక్తిమాత్రనిష్పన్న శరీరః. వాక్య<noinclude><references/></noinclude> f2o06hlqchl8yjpqsnuys5xc7hc7xzd 104 224595 579567 2026-09-18T20:12:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 189 ప్రకాశ్యే తు పూర్వముదాహృతమ్. శబ్దార్ణోభయశక్త్యుద్భవస్తు పద ప్రకాశ్యో న భవతీతి పఞ్చత్రింశద్భేదాః. వ్యా. ఈ నాలుగు ఉదాహరణలలో క వినిబద్ధవక్తృప్రౌఢా క్తిమాత...' 579567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 189 ప్రకాశ్యే తు పూర్వముదాహృతమ్. శబ్దార్ణోభయశక్త్యుద్భవస్తు పద ప్రకాశ్యో న భవతీతి పఞ్చత్రింశద్భేదాః. వ్యా. ఈ నాలుగు ఉదాహరణలలో క వినిబద్ధవక్తృప్రౌఢా క్తిమాత్రనిష్పన్న శరీరమైన అర్థం వ్యంజకం. వాక్యప్రకాశ్యవ్యంగ్య భేదాలకి వెనక (“త్వామస్మి వచ్మి" ఇత్యాది శ్లోకాలు) ఉదాహరణలుగా చూపబడ్డాయి. పదప్రకాశ్య భేదాలలో శబ్దార్ణోభయశక్త్యుద్భవం అనే భేదం ఉండదు. (ఫలానా పదం పరివృత్త్యసహం- అనీ, పరివృత్తిసహం అనీ చెప్పడం కష్టం కదా? ఈ విధంగా ముప్పైయైదు భేదాలు ఉంటాయి. వి. అర్థాంతరసంక్ర మితవాచ్య- అత్యంతతిరస్కృత వాచ్య- అసంలక్ష్యక్రమాలు. మూడు. సంలక్ష్యక్రమంలో శబ్దశ క్తిమూలం వస్తువు అనీ, అలంకారం అనీ రెండు విధాలు (3+2=5). అర్థశ క్తిమూలసంలక్ష్యక్రమధ్వని పన్నెండు విధాలు (12+5_17). ఈ పదిహేడింటిలోనూ కూడ ఒక్కొక్కటి వాక్యమూలం, పద మూలం అవడంచేత మొత్తం ముప్పైనాలుగు విధాలు. ఉభయశ క్తిమూలం ఒకటి. ఈ విధంగా మొత్తం ముప్పైఐదు విధా లని అర్థం. కా. ప్రబన్దేఒప్యర్థశ క్తిభూః. వృ. యథా గృధ్రగోమాయుసంవాదాదౌ. 42 శ్లో॥ "అలం స్థిత్వా శ్మశానేస్మిన్ గృధ్రగోమాయుసంకులే, కజ్కాలబహలే ఘోరే సర్వ ప్రాణిభయంకరే. న చేహ జీవితః కశ్చిత్కాలధర్మముపాగతః, 93 ప్రియో వా యది వా ద్వేష్యః ప్రాణినాం గతిరీదృశీ." 94 ఇతి దివా ప్రభవతో గృధ్రస్య పురుషవిసర్జనపరమిదం వచనమ్, శ్లో॥ “ఆదిత్యోఒయం స్థితో మూఢాః స్నేహం కురుత సాంప్రతమ్, బహువిఘ్నో ముహూర్తోఒయం జీవేదపి కదాచన. అముం కనకవర్ణాభం బాలమప్రాప్తయౌవనమ్, గృధ్రవాక్యాత్కథం మూఢస్త్యజధ్వమవిశజితాః”. 96 3 95<noinclude><references/></noinclude> ltaojuynwcdazofv0kthncsgc1fwkv2 104 224596 579568 2026-09-18T20:13:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 కావ్య ప్రకాశ ఇతి నిశి విజృమృమాణస్య గోమాయోర్జ నవ్యావర్త ననిష్ఠం చ వచనమితి ప్రబద్ధ ఏవ ప్రథతే, అన్యే త్వేకాదశభేదా గ్రస్థవిస్తరథయా న్నోదాహృతాః; స్వయం తు లక్షణతో నుసర వ్యాః '...' 579568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>190 కావ్య ప్రకాశ ఇతి నిశి విజృమృమాణస్య గోమాయోర్జ నవ్యావర్త ననిష్ఠం చ వచనమితి ప్రబద్ధ ఏవ ప్రథతే, అన్యే త్వేకాదశభేదా గ్రస్థవిస్తరథయా న్నోదాహృతాః; స్వయం తు లక్షణతో నుసర వ్యాః 'ఆపి’శబ్ధత్పద .వాక్యయోః. వ్యా. అర్థశ క్తిభూః = అర్థశ క్తిమూలధ్వని, ప్రబన్ధపి = ప్రబంధంలో కూడ ఉంటుంది. ““ఎట్లనగా. గృధ్రగోమాయుసంవాదాదులలో", వి. కూర్చబడిన అనేకవాక్యాల సముదాయం ప్రబంధం. ఆది గ్రంథరూపం కావచ్చును లేదా అవాంతర ప్రకరణం కావచ్చును. ఒక సంఘటనను వర్ణించేది ప్రబంధం అని మరొక లక్షణం. అర్థశ క్తిమూలక ధ్వని గృధ్రసంవాదం, గోమా యుసంవాదం మొదలైన ప్రబంధాలలో కూడ ఉండవచ్చును. ఆవ. పద్యద్వయాత్మకప్రబంధమైన గృధ్రసంవాదాన్ని స్వతః సంభవి వస్తువుచేత వస్తుధ్వనికి ఉదాహరణంగా చూపుతున్నాడు. అలమ్ ఇత్యాది:- మహా భారతంలో శాంతిపర్వంలోని ఆపద్దర్మ పర్వంలో నూటయాభైమూడవ ఆధ్యా యంలోని ఘట్టం ఇది. మృతుడైన బాలుని శవం తీసికొని సంధ్యాసమయంలో -శ్మశానానికి వచ్చినవాళ్ళతో పగలు మాత్రమే తన శక్తిని చూపగల (రాత్రి -కళ్లు కనబడని) గ్రద్ద అంటూన్న మాటలివి. ఆ శవాన్ని విడిచి వాళ్ళు తొందరగా .వెళ్ళిపోవా లనీ అప్పుడు నక్కను తరిమి తానే తినవచ్చు ననీ దాని అభిప్రాయం. = = వ్యా. గృధ్రగోమాయుసంకులే గ్రద్దలతోను నక్కలతోను వ్యాకులంగా :ఉన్న, కఙ్కాలబహలే = అస్థిపంజరాలు అధికంగా ఉన్న, ఘోరే= ఘోరమైన, సర్వప్రాణిభయంక రే సకలప్రాణులకూ భయంకరమైన, అస్మిన్ = ఈ, శ్మశానే = శ్మశానంలో, స్థిత్వా= ఉండి, ఆలమ్ = చాలును (వెనుకకు వెళ్ళి పొండి). కాలధర్మమ్ = మరణాన్ని, ఉపాగతః = పొందినవాడు, కశ్చిత్ = ఎవడూ కూడ, ప్రియో వా = ఇష్టుడైనా, ద్వేష్యః వా = శత్రువైనా, ఇహ = ఈ : : శ్లోకంలో, న జీవితః = జీవించలేదు. ప్రాణినామ్ ప్రాణుల యొక్క, = = P1 - - - గతిః = ఈదృశీ = ఇట్టిదే.<noinclude><references/></noinclude> cniapms6psji6q88xmaaz5uu9hu4gr5 104 224597 579569 2026-09-18T20:13:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 191 ఇతీతి:- ఇది పగలు సామర్థ్యం చూపగల గ్రద్ద (బాలుని శవంతో వచ్చిన) మనుష్యులను పంపివేయడానికి ఉద్దేశించిన వాక్యం. అవ. గృధ్రసంవాదానికి సంబంధించిన ప్రబంధాన్ని ఉదాహ...' 579569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 191 ఇతీతి:- ఇది పగలు సామర్థ్యం చూపగల గ్రద్ద (బాలుని శవంతో వచ్చిన) మనుష్యులను పంపివేయడానికి ఉద్దేశించిన వాక్యం. అవ. గృధ్రసంవాదానికి సంబంధించిన ప్రబంధాన్ని ఉదాహరించి గోమాయు సంవాదానికి సంబంధించిన ప్రబంధాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. = ఆదిత్య ఇతి:. మూఢాః-మూడులారా, అయమ్ ఆదిత్యః = ఈ సూర్యుడు, స్థితః = ఇంకా ఉన్నాడు. సాంప్రతమ్ ఇప్పుడు, స్నేహమ్ స్నేహమును, కురుత = చెయ్యండి. అయం ముహూర్తః = ఈ ముహూర్తం, అనగా ఈ సంధ్యా కాలం, బహువిఘ్నః = అనేకవిఘ్నాలు కలది. ఇది రాక్షసవేళ అవడంచేత ఈ బాలునికి ఏ భూతావేశమైనా ఉన్నట్లయితే ఈ సమయం దాటగానే ఆ భూతావేశా దులు తొలగి ఇతడు లేవవచ్చును అని భావం. కదాచన ఒక వేళ, జీవేదపి = జీవించవచ్చు కూడ. మూఢాః = మూడులారా! కనకవర్ణాభమ్ బంగారము వంటి వర్ణం గల, అప్రాప్త యౌవనమ్ = పొందబడని యౌవనం గల, ఆముమ్ = ఈ, బాలమ్ = బాలుణ్ణి, అవిశ క్కితాః – సందేహం లేనివారై, గృధ్రవాక్యాత్ = గ్రద్ద మాటలవలన, కథమ్ = ఎట్లు, త్యజధ్వమ్ = విడ చెద రు ? = ఇతీతి :- ఇవి రాత్రియందు విజృంభించడానికి సమర్థమైన నక్క ఆ జనాన్ని పంపివేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో పలికిన మాటలు. ఈ విధంగా ప్రబంధమే అన్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి సమర్థం అవుతుంది. వి. ఈ గృధ్రసంవాద- గోమాయుసంవాదాలు రెండు ప్రబంధాలు. వీటిలో వాచ్యార్థరూపమైన వస్తువు బాలుని శవంతో కూడా వచ్చిన వాళ్ళను వెనక్కి పంపి వేయడం, వెళ్ళకుండా చేయడం అనే వస్తువులను వ్యంజింపచేస్తూన్నవి అని ఆర్థం. ఆవ:- ప్రబంధగతార్థశక్త్యుద్భవధ్వనిలో ఉన్న పన్నెండు భేదాలలో వస్తువుచేత వస్తుధ్వనికి మాత్రమే ఉదాహరణం ఇప్పుడు చూపబడింది కదా; మిగిలిన భేదాలకు ఉదాహరణలు చూపలేదేమి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు. వ్యా. అన్యే త్వితి:- మిగిలిన వదకొండు భేదాలు గ్రంథవిస్తరభయంచేత ఉదాహరించలేదు. లక్షణానుసారంగా స్వయంగా (పాఠకులు ఊహించుకోవాలి . పై కారికాభాగంలో 'ప్రబన్ధఒపి' అని 'అపి' శబ్దం ప్రయోగించడంచేత పద<noinclude><references/></noinclude> hkqlzhsf8stzbwxss5chq1a7v0d0chd 104 224598 579570 2026-09-18T20:13:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '192 కావ్యప్రకాశ వాక్యగతధ్వనులు గ్రహించబడతాయి. వాటికి ఉదాహరణలు వెనుక చూపు బడ్డాయి. వి. ఈ విధంగా అర్థశక్తి మూలక ధ్వనులలో వాక్యగతాలు పన్నెండు, పదగతాలు పన్నెండు, ప్రబంధగతాలు పన...' 579570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>192 కావ్యప్రకాశ వాక్యగతధ్వనులు గ్రహించబడతాయి. వాటికి ఉదాహరణలు వెనుక చూపు బడ్డాయి. వి. ఈ విధంగా అర్థశక్తి మూలక ధ్వనులలో వాక్యగతాలు పన్నెండు, పదగతాలు పన్నెండు, ప్రబంధగతాలు పన్నెండు, మొత్తం ముప్పైఆరు భేదాలు ఉన్నాయని చెప్పినట్లయింది. కా. పదైకదేశరచనావర్ణేష్వపి రసాదయ్య. వ్యా. రసాదయః= రసం మొదలైనవి, పదైకదేశరచనావర్ణేష్వపి — పదైక దేశాలయందు, రచనలయందు, వర్ణాలయందూ కూడా ఉంటాయి. వి. 'యాచతి' 'యాచతే' మొదలైన తిజంతాలు (క్రియావాచకాలు), 'బాలః', 'బాలా' మొదలైన సుబంతాలు (నామవాచకాలు) పదాలు. ఆ పదాల అంశాలు అనగా ప్రకృతి, ప్రత్యయం, ఉపసర్గ మొదలైనవి. వైదర్భిగౌడి మొద లైనవి రచనలు. లేదా దీర్ఘసమాసాదిరూపపదవిన్యాసాలు రచనలు. పరుషాక్షరాలు, మృదువైన అక్షరాలు మొదలైనవి వర్ణాలు. రసాదులు, అనగా రస - భావ - రసాభాస - భావాభాస- భావ శాంతి భావోదయ - భావసంధి - భావశబలతారూపాలైన అసంలక్ష్యక్రమాలు ఈ పదైక దేశాదులలో కూడా ఉంటాయి; అనగా వాటిచేత వ్యంజింపచేయబడతాయి అని అర్థం. 'రామస్య' అనే పదంలో 'రామ' అనేది ప్రకృతి, ‘స్య' అనేది ప్రత్యయం. 'యాచతి' అనే క్రియాపదంలో 'యాచ్' అనేది ప్రకృతి, 'తి' అనేది ప్రత్యయం. 'ప్రభవతి' ఇత్యాదులలోని 'ప్ర' మొదలైనవి ఉపసర్గలు. వృ. తత్ర ప్రకృత్యా యథా- గాథ. రఇ కేళిహి అణిఅసణకర కిసలఆరుద్ధణఅణజుఅలస్స, రుద్దస్స తఇఆణఆణు పబ్బఈపరిచుంబిఅం జ అఇ. 97 “రతి కేళిహృతనివసనక ర కిసలయరుద్దనయనయుగలస్య రుద్రస్య తృతీయనయనం పార్వతీపరిచుమ్బితం జయతి" వృ అత్ర జయతీతి నతు శోభతే ఇత్యాది. సమానే ఒపి హి నగనవ్యాపారే లోకోత్తరేణైవ వ్యాపారేణాస్య పిధానమితి తదేవోతృష్టమ్.<noinclude><references/></noinclude> 0qf3ux5cktiaox7zgiw3d0gkvcxeze5 104 224599 579571 2026-09-18T20:13:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం వ్యా:- "ప్రకృతికి రసవ్యంజకత్వం ఎట్లనగా". - 198 అవ:- పదంలో ఒక భాగం అయిన ధాతురూపప్రకృతిచేత సంభోగ శృంగారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. “రతి... వసనస్య"- రతికేళి - రతి క్రీ...' 579571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం వ్యా:- "ప్రకృతికి రసవ్యంజకత్వం ఎట్లనగా". - 198 అవ:- పదంలో ఒక భాగం అయిన ధాతురూపప్రకృతిచేత సంభోగ శృంగారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. “రతి... వసనస్య"- రతికేళి - రతి క్రీడయందు, హృత హరించబడిన, వసస = వస్త్రముగలవాడు (వస్త్రమును అపహరించినవాడు), కరకిసలయ = కిసలయముల (చిగుళ్ళ) వంటి హస్తముల చేత, రుద్ద = కప్పబడిన, నయనయుగ లస్య - నేత్రద్వయం కలవాడు అయిన, రుద్రస్య = రుద్రునియొక్క, పార్వతీపరిచుమ్బితమ్ పార్వతిచేత చుంబించ = బడిన, తృతీయనయనమ్=మూడవ నేత్రం, జయతి సర్వోత్కృష్టంగా ఉంది. - అత్రేతి:- ఇక్కడ 'జయతి' అని చెప్పబడింది; 'శోభతే' ఇత్యాదికం కాదు. కప్పడం అనే వ్యాపారం సమానమే అయినా మూడవ కన్ను) కప్పడం లో కోత్త ర మైన వ్యాపారంచేత చేయబడింది గాన అదే ఉత్కృష్టమైనది. వి. రెండు కళ్ళు కప్పడానికి రెండు చేతులు ఉపయోగించిన తరవాత మూడవ కన్ను కప్పడానికి పార్వతి చుంబనం అనే ఉపాయం అవలంబించింది. దీనివల్ల ఆ రెండు కళ్ళకంటె ఈ మూడవకంటికి గౌరవం పెరిగింది. అందుచేత ఇక్కడ 'శోభతే ' ఇత్యాదులను ప్రయోగించకుండా, కవి, 'జయతి' అని అన్నాడు. 'జయతి'లోని 'జయ్'అనేది ధాతురూప ప్రకృతి; 'అన్నింటికంటే ఉత్కర్ష కలిగి ఉండడం' అని దీని అర్థం ఇది రాగాతిశయం, హర్షం. లజ్జ మొదలైనవాటిని సూచిం చడం దీని ద్వారా, శృంగారరసాతిశయాన్ని పరిపుష్టం చేస్తూన్నది. 'జయతి'కి బదులు 'శోభతే' ఇత్యాదులు ప్రయోగిస్తే ఈ అందం ఉండదు అని భావం. అవ: నామరూప ప్రకృత్యాత్మకపదైక దేశంచేత సంభోగశృంగారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు:- వృ. యథా వా- ॥ ప్రేయాన్ సోఒయమపాకృతః సశపథం పాదానతః కా నయా ద్విత్రాణ్యేవ పదాని వాసభవనాద్యావన్న యాత్యున్మనాః, తావత్ప్రత్యుత పాణిసంపుటగలన్నీ వీ నిబన్ధు ధృతో ధావిత్వేవ కృతప్రణామకమహో ప్రేమో విచిత్రా గతిః. 98 13)<noinclude><references/></noinclude> l9b528hd2alpo5wou2i78jhvt7asjmk 104 224600 579572 2026-09-18T20:14:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 వృ. అత్ర పదానీతి, న తు ద్వారాణీతి. == కావ్యప్రకాశ ==== వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ప్రేయానితి:- సశపథమ్ ఒట్టు పెట్టడం పూర్వమునందు కలుగునట్లుగా (ఒట్లు పెడుతూ), పాదానతః పాదాల మీద వ్...' 579572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>194 వృ. అత్ర పదానీతి, న తు ద్వారాణీతి. == కావ్యప్రకాశ ==== వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ప్రేయానితి:- సశపథమ్ ఒట్టు పెట్టడం పూర్వమునందు కలుగునట్లుగా (ఒట్లు పెడుతూ), పాదానతః పాదాల మీద వ్రాలిన, సః ఆయమ్ = అట్టి ఈ, ప్రేయాన్ = ప్రియుడు, కాన్తయా కాంతచేత, సశపథమ్ శపథపూర్వకముగా, అపాకృతః = నిరాకరించబడిన వాడై, ఉన్మనాః_ఔత్సుక్యంతో కూడినమనస్సుకలవాడై లేదా వికలమైన మనస్సు కలవాడై, వాసభవనాత్ క్రీడాగృహంనుంచి, పడక గదినుంచి, ద్విత్రాణి = రెండు మూడు, పదాన్యేవ అడుగులు మాత్రమే, యావత్ ఎంతలో, న యాతః = వెళ్ళలేదో, తావత్ అంతలో, ధావిత్వా ఇవ పరుగెత్తి వెళ్ళినట్లు వెళ్ళి, కృతప్రణామకమ్ చేయబడిన నమస్కారం కలుగునట్లుగా, పాణి నమస్కరించడానికై ఎత్తిన హ స్తసంపుటముచేత, జారిపోతూన్న కోకముడిని పట్టుకొనునట్లుగా, పట్టుకుంటూ), ప్రత్యుత విపరీ తంగా, ధృతః = పట్టుకొనబడినాడు, వెళ్ళకుండా నిలపబడినాడు. ప్రేమయొక్క, గతిః=గతి, విచిత్ర విచిత్రమైనది. అహో = ఏమి ఆశ్చర్యము ! సంపుటగలన్నీ వీనిబన్దమ్ == = = = == : అత్రేతి - ఇక్కడ 'పదాని' అన్నాడు ; 'ద్వారాణి'అని కాదు. = వి. ఇక్కడ . ఏం చేయాలో తోచని ప్రియుడు వెనక్కి తిరిగి వెళ్ళి పోతున్నాడు. రెండు మూడు ద్వారాలు దాటి వెళ్ళలేదు; రెండు మూడు అడు గులు మాత్రమే వేశాడు. ఈ విధంగా 'పదాని'లో పదైక దేశమైన 'పద' అనే ప్రకృతి నాయిక మనస్సులోని ఉత్కంఠాతిశయాన్ని వ్యంజింపచేస్తూ సంభోగ శృంగారాన్ని పరిపుష్టం చేస్తూన్నది గాన శృంగారం పదేకదేశగతం అని అర్థం. అవ. ఇప్పుడు పదైకదేశాలైన 'తిజ్' ప్రత్యయ 'సుప్' ప్రత్యయాలు సంభోగశృంగారాన్ని వ్యక్తీకరించడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. తిజ్ సుపోర్యథా - 3 ॥ పథి పథి శుకచఞ్చూచారురాభాఙ్కురాణాం దిశి దిశి పవమానో వీరుధాం లాసకశ్చ, నరి నరి కిరతి ద్రాక్ సాయకాన్ పుష్పధన్వా పురి పురి వినివృత్తా మానినీమానచర్చా. 99<noinclude><references/></noinclude> 8w90aqqldrqv2pw7m8mfzq2z6jqxlj9 104 224601 579573 2026-09-18T20:14:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 195 వృ. ఆత్ర కిరతీతి కిరణస్య సాధ్యమానత్వం, నివృత్తేతి నివ ర్తనస్య సిద్ధత్వం తిజా, సుపా చ; తత్రాపి క్తప్రత్యయేనాతీతత్వం ద్యోత్యతే. వ్యా. 'తిజ్' 'సుప్' ప్రత్యయాలద్...' 579573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 195 వృ. ఆత్ర కిరతీతి కిరణస్య సాధ్యమానత్వం, నివృత్తేతి నివ ర్తనస్య సిద్ధత్వం తిజా, సుపా చ; తత్రాపి క్తప్రత్యయేనాతీతత్వం ద్యోత్యతే. వ్యా. 'తిజ్' 'సుప్' ప్రత్యయాలద్వారా రసవ్యంజనానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా = == పథి ఇతి :- పథి పథి = ప్రతి మార్గంలోనూ, ఆజ్కు రాణామ్ అంకురాల యొక్క, శుకచఞ్చూచారుః = చిలకల ముట్టె వలె అందమైన, ఆధా = కాంతి ఉన్నది. దిశి దిశి — ప్రతిదిక్కు నందూ, వీరుధామ్ లతలకు, లాసకః=కదల్చే, పవమానః _ మందవాయు వున్నది. పుష్పధన్వా మన్మథుడు, ద్రాక్= శీఘ్రంగా, నరి నరి = ప్రతిమనిషిమీదా, సాయకాన్ - బాణాలను, కిరతి చిమ్ము చున్నాడు (ప్రయోగిస్తున్నాడు). పురి పురి – ప్రతీ పట్టణంలోనూ, మానినీమాన చర్చా_మానవతుల మానాన్ని (ప్రణయకోపాన్ని) గూర్చిన చర్చ, వినివృత్తా= నివర్తించినది. = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'కిరతి' అని 'తిజ్' ప్రత్యయంచేత చిమ్మడం అనేది ఇంకా సాధింపబడడం, 'నివృత్తా' అని 'సుప్' ప్రత్యయంచేత నివర్తనం సిద్దం అందులోనూ క్షప్రత్యయంచేత అది జరిగిపోవడం ద్యోతింపబడు అవడం, తున్నాయి. వి. 'కిరతి'లోని 'తి' ప్రత్యయం వర్తమానకాలార్ధకమైన లట్ ప్రథమ పురుషైకవచన ప్రత్యయం. అందుచేత కిరణం, అనగా విసరడం, అనే క్రియ ఇంకా జరుగుతూన్నది అని అర్థం. 'వినివృత్తా' అనేది సుబంతం. ప్రథ మైక వచనం. 'ఆగిపోయినది' అని అర్థం. ఇక్కడ భూతార్థకమైన ''ప్రత్యయం కూడా ఉండడం చేత ఆగిపోవడం అనేది ఇప్పుడు జరగలేదు; ఇంతకుముందే జరిగిపోయింది అని అర్థం. మన్మథబాణప్రహారం పూర్తికాకముందే మానం తొలగిపోయింది అని భావం. ఈ విధంగా ఇక్కడ 'తిజ్', 'సుప్' ప్రత్యయాలు సంభోగశృంగారవ్యంజకాలుగా ఉన్నాయి. అవ. ప్రత్యయరూపాలైన పదేకదేశాలలో కొన్ని 'సుప్' తిజ్ ప్రత్య -యాల ద్వారా రసవ్యంజనకు మరి కొన్ని ఉదాహరణలు చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 6jvute2hgn8jhwlfn0yn0niyu6q1ltj 104 224602 579574 2026-09-18T20:14:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '..196 [] వృ. యథా వా - శ్లో॥ లిఖన్నా.స్తే భూమిం బహిరవనతః ప్రాణదయితః నిరాహారాః సఖ్యః సతతరుదితోచ్ఛూననయనాః, పరిత్యక్తం సర్వం హసితపఠితం పజ్జారళుకై స్తవావస్థా చేయం విసృజ కఠినే మానమధ...' 579574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>..196 [] వృ. యథా వా - శ్లో॥ లిఖన్నా.స్తే భూమిం బహిరవనతః ప్రాణదయితః నిరాహారాః సఖ్యః సతతరుదితోచ్ఛూననయనాః, పరిత్యక్తం సర్వం హసితపఠితం పజ్జారళుకై స్తవావస్థా చేయం విసృజ కఠినే మానమధునా. కావ్యప్రకాశ 100 వృ. అత్ర 'లిఖన్ 'ఇతి న తు 'లిఖతి' ఇతి. తథా' ఆస్తే' ఇతి, న తు 'ఆసితః ' ఇతి, అపి తు ప్రసాదపర్యన్తమాస్తే ఇతి, 'భూమి' ఇతి న తు‘భూమౌ' ఇతి. న హి బుద్ధిపూర్వకం కించిలిఖతీతి తిజ్ సుబ్వి భ క్తీనాం వ్యఙ్గ్యమ్. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - లిఖన్నితి :- చాలా రోజులు మానం వహించి ఉన్న నాయికతో సఖి అంటూన్న మాటలు. అమరుశతకంలోని శ్లోకం. కఠినే = కఠినహృదయంకల దానా, ప్రాణదయితః - నీ ప్రాణప్రియుడు, అవనతః - వంగినవాడై (తలవంచు కొని), భూమిమ్ నేలను, లిఖన్ వ్రాస్తూ, బహిః= వెలపల, ఆస్తే = కూర్చొని ఉన్నాడు. నిరాహారాః = ఆహారం లేని, సఖ్యః - నీ సఖురాళ్ళు, సతతరుదితో చ్ఛూననయనాః = నిరంతరమూ ఏడ్వడంచేత ఉబ్బిన నేత్రాలు కలిగి ఉన్నారు. పజ్జరళు కైః = పంజరాలలోని చిలుకలచేత, సర్వమ్ సమస్తమైన, హసిత పఠితమ్ నవ్వూ, చదవడమూ, పరిత్యక్షమ్ విడవబడినది. తవజ్ఞునియొక్క, అవస్థా చ = అవస్థ కూడ, ఇయమ్ ఇది, ఇలా ఉన్నది) ఆధునా— ఇప్పుడు, మానమ్ = మానమును, విసృజ విడువుము. = == = = అత్ర ఇతి :- “ఇక్కడ 'లిఖన్' అని ప్రయోగించబడింది; 'లిఖితి' అని కాదు". 'లిఖన్' అని శతృప్రత్యయాంతసుబన్తం ప్రయోగించడంచేత కూర్చున్నంతసేపూ రాస్తూనే ఉన్నాడు అని అర్థం. 'లిఖతి'అని అంటే 'రాస్తు. న్నాడు అనే అర్థం మాత్రమే వస్తుంది పై ఆర్థం రాదు. 'ఆసితః' కూర్చు い న్నాడు) అని కాకుండా 'ఆస్తే'అని ప్రయోగించబడింది. అనగా నీకు కోపం తగ్గే వరకూ అలాగే కూర్చోవాలనే ఉద్దేశ్యముతో కూర్చున్నాడు అని అర్థం. అదే<noinclude><references/></noinclude> 4hendqmea83h6y3pgbe8gbvb20gll3y 104 224603 579575 2026-09-18T20:14:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 197 విధంగా 'భూమౌ' (నేలమీద) అని కాకుండా 'భూమిమ్' అని ప్రయోగించాడు. 'నేలమీద' అని అన్నట్లయితే బుద్ధిపూర్వకంగా నేలమీద వ్రాస్తున్నాడు అని అర్థం వస్తుంది. 'నేలను' రాస్తు...' 579575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 197 విధంగా 'భూమౌ' (నేలమీద) అని కాకుండా 'భూమిమ్' అని ప్రయోగించాడు. 'నేలమీద' అని అన్నట్లయితే బుద్ధిపూర్వకంగా నేలమీద వ్రాస్తున్నాడు అని అర్థం వస్తుంది. 'నేలను' రాస్తున్నాడు అనడంలో ఏమేమో ఆలోచించుకుంటూ ఆప్రయ త్నంగా నేలను కాలి బొటనవ్రేలితోనో, చేతుల వ్రేళ్ళతోనో వ్రాస్తున్నా డని భావం వస్తుంది. ఈ విధంగా 'లిఖన్' 'భూమిమ్' అనే సుబంతాలలోను, 'ఆనే' అనే అజంతంలోను ఉన్న 'సువ్' 'తిజ్' ప్రత్యయాలు విప్రలంభశృంగారపోష కాలుగా ఉన్నాయి. వి. నామవాచక విశేషణాదుల చివర చేర్చే 'సు, ఔ, జస్' మొదలైన ప్రత్యాయాలు 'సుప్' ప్రత్యయాలు. క్రియాపదాల చివర చేర్చే 'తిప్, తస్, ఝి' మొదలైన ప్రత్యయాలు 'తిజ్' ప్రత్యయాలు. వ్యాకరణ నియమాలని పట్టి ఈ ప్రత్యయాలు గుర్తించలేని విధంగా మారిపోతూ ఉంటాయి. ముందు చేరుస్తాం కాబట్టి అవి అక్కడ ఉన్నట్లే. అయినా అవ. పదైక దేశం అయిన షష్ఠీవిభ క్తిప్రత్యయం శృంగారవ్యంజకం ఎట్లు అవుతుందో ఉదాహరిస్తున్నాడు . వృ. సంబన్ధస్య యథా - గాథ - గామారుహమ్మి గామే వసామి ణఅరటిఇం ణ జాణామి ణాఅరిఆణం పఇణో హరేమి జౌ హోమి సా హోమి.. “గ్రామరుహాస్మి గ్రామే వసామి నగరస్థితిం న జానామి నాగరికాణాం పతీన్ హరామి యా భవామి సా భవామి.” వృ. అత్ర నాగరికాణామితి షష్ఠ్యాః వ్యా. గామా ఇతి. 'పల్లెటూరి పడుచు' అని నాగరికస్త్రీలు పరిహసించగా ఒక గ్రామీణస్త్రీ అంటూన్న మాటలు. గ్రామరుహా = గ్రామంలో పుట్టినదానను, -ఆస్మి = అయి ఉన్నాను. గ్రామే = గ్రామంలో, వసామి = నివసిస్తున్నాను. నగరస్థితిమ్ పట్టణాల మర్యాదను, న జానామి ఎరుగను. నాగరికాణామ్ = నాగరిక స్త్రీలయొక్క, పతీన్ భర్తలను, హూమి ·యా భవామి = ఎవతెగా ఉన్నానో, సా భవామి ==== - == === వశం చేసుకుంటున్నాను. ఆమెగానే ఉన్నాను.<noinclude><references/></noinclude> p6gk3dpvl5qp5e04333ru2vrbzinxx0 104 224604 579576 2026-09-18T20:14:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'నాగరికాణామ్ ' అని షష్ఠి శృంగార వ్యంజకం. “నాగరికాన్ (నాగరికుల్ని) హరామి”అనకుండగా “నాగరికాణాం పతీన్ హరామి" అనడం చేత “నాగరిక స్త్రీలు మంచి నేర్ప...' 579576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>198 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'నాగరికాణామ్ ' అని షష్ఠి శృంగార వ్యంజకం. “నాగరికాన్ (నాగరికుల్ని) హరామి”అనకుండగా “నాగరికాణాం పతీన్ హరామి" అనడం చేత “నాగరిక స్త్రీలు మంచి నేర్పుగలవారు కదా; వాళ్ళ భర్తలకు కూడ చాలా చాతుర్యం ఉంటుంది. అలాంటివాళ్ళను కూడా నేను వశంచేసుకోగలను" అని వ్యంగ్యం. ఇక్కడ షష్ఠి సంబంధాన్ని బోధిస్తుంది. 'నాగరిక స్త్రీలకు సంబంధించిన' అని అర్థం. అవ. వదైకదేశమైన 'అజ్' అనే 'తిజ్' ప్రత్యయంవల్ల రౌద్రరసవ్యంజ నకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. “రమణీయః క్షత్రియకుమార ఆసీత్" ఇతి కాలస్య. ఏషా హి భగ్నమహేశ్వరకార్ముకం దాశరథిం ప్రతి కుపితస్య భార్గవస్యోక్తిః. వ్యా. రమణీయః ఇతి :- “సుందరుడైన క్షత్రియకుమారుడు ఉండెను” ఇది కాలం, అనగా భూతకాలార్థకమైన 'లజ్' లకారం ('ఆసీత్') రసవ్యంజ కం అవడానికి ఉదాహరణం. ఇది మహేశ్వరుని ధనస్సును విరచిన రాముని మీద కోపించిన పరశురాముని వాక్యం. వి. 'ఆసీత్'అని లజ్ ప్రయోగం. “నాకు కోపం కలిగించిన ఆ క్షత్రియా కుమారుని రమణీయత్వం భూతకాలానికి చెందినదే; వర్తమానకాలానికి సంబం ధించినది కాదు; భవిష్యత్తులో ఉండబోదు" అనే అర్థాన్ని సూచిస్తూ రౌద్రరసాభి వ్యంజకంగా ఉంది. ఆవ. పదైకదేశం అయిన ప్రత్యయ రూపవచనవిశేషంవల్ల విప్రలంభ L శృంగారధ్వనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు- గాథ :- తాణం గుణగ్గహణాణం తాణుక్కంఠాణం తస్స పేమ్మస్స తాణం భణిఆణం సుందర ఏరిసిఅం జా అమవసాణమ్, “తేషాం గుణగ్రహణానాం తాసాముత్కణానాం తస్య ప్రేమః తాసాం భణితీనాం సున్దర ఈదృశం జాతమవసానమ్”. వృ. అత్ర గుణగ్రహణాదీనాం బహుత్వం ప్రేమశ్చైకత్వం. ద్యోతతే.<noinclude><references/></noinclude> iz6q1trwv9swekw8byd5xb4nu175h08 104 224605 579577 2026-09-18T20:15:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 199 వ్యా, తేషామ్ ఇతి :- గుణగ్రహణాదులచేత అత్యంతాసక్తుడైన నాయ కుడే కాలాంతరంలో అస్యవనితాసక్తుడు అనగా ఒక నాయిక అంటూన్న మాటలు. సున్దర = సుందరుడా! తేషామ్ = ఆ, గుణగ్రహణా...' 579577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 199 వ్యా, తేషామ్ ఇతి :- గుణగ్రహణాదులచేత అత్యంతాసక్తుడైన నాయ కుడే కాలాంతరంలో అస్యవనితాసక్తుడు అనగా ఒక నాయిక అంటూన్న మాటలు. సున్దర = సుందరుడా! తేషామ్ = ఆ, గుణగ్రహణానామ్ ఉన్న గుణాల గ్రహణాలయొక్క, తాసామ్ ఆ, ఉత్కణ్ణానామ్=ఉత్కంఠల యొక్క, తాసామ్ = ఆ, భణితానామ్ సంభాషణలయొక్క తస్య = ఆ, = == == = నాలో ప్రేమ్లః = ప్రేమయొక్క, అవసానమ్ చివరి ఫలితం, ఈదృశమ్ = ఇట్టిది, జాతమ్ = అయినది. అత్రేతి :- ఇక్కడ గుణగ్రహణాదుల బహుత్వమూ, ప్రేమయొక్క ఏకత్వమూ సూచింపబడుతున్నాయి. వి. 'గుణగ్రహణానామ్' 'ఉత్కణ్ణానామ్' 'భణితీనామ్' అని బహువచనం (బహువచన ప్రత్యయం) ప్రయోగించడంచేత ఆ గుణగ్రహణాదులు బహువిధా లుగా ఉండే వనీ, ప్రేమ్లః అని ఏకవచనం ప్రయోగించడంచేత ప్రేమమాత్రం ఒకే విధంగా, అవిచ్ఛిన్నంగా ఉండేదనీ సూచించబడుతున్నది. దీనివల్ల విప్రలంభ శృంగారం పరిపుష్టం అవుతున్నది. అవ. పురుషవ్యత్యయం (పురుషముల మార్పు) శాంతరసాన్ని ధ్వనింప చేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. I శ్లో॥ రే రే చఞ్చలలోచనాఞ్చతరుచే చేతః ప్రముచ్య స్థిర 3 ప్రేమాణం మహీమానమేణనయనామాలోక్య కిం నృత్యసి, కిం మన్యే విహరిష్యసే బత హతాం ముఖ్చాన్త రాశామిమామ్ ఏషా కణతలే కృతా ఖలు శిలా సంసారవారాంనిధౌ. వృ. అత్ర ప్రహాసః. 103 వ్యా. రేరే ఇతి :- ఒక సుందరిని చూడగానే చలించిన మనుస్సును పరి హాసపూర్వకంగా సంబోధిస్తూన్న ఒక శాంతుని మాటలు. చఞ్చలలో చనా ఇ తరుచే — చంచలములైన నేత్రాలచేత ప్రకటించబడిన అభిలాషగల; లేదా చంచల లోచనయైన స్త్రీయందు పొందబడిన ఆసక్తిగల, రేరే చేతః = ఓ చిత్తమా! స్థిర ప్రేమాణమ్ = స్థిర మైన ప్రేమగల (ప్రేమకు స్థానమైన, మహిమానమ్ = =<noinclude><references/></noinclude> hnnaimy67t4xtvvfa8scvehqp9yrnew 104 224606 579578 2026-09-18T20:15:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 కావ్య ప్రకాశ విషయాసక్త్యాదులు లేకపోవడంచేత కలిగిన ఉత్కర్షను, ప్రముచ్య విడచి, ఏణనయనామ్ = స్త్రీని, ఆలోక్య = చూచి, కిమ్ ఎందుకు, నృత్యసి = నాట్యం చేయుచున్నావు? విహరిష్యనే విహరి...' 579578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 కావ్య ప్రకాశ విషయాసక్త్యాదులు లేకపోవడంచేత కలిగిన ఉత్కర్షను, ప్రముచ్య విడచి, ఏణనయనామ్ = స్త్రీని, ఆలోక్య = చూచి, కిమ్ ఎందుకు, నృత్యసి = నాట్యం చేయుచున్నావు? విహరిష్యనే విహరించెదను అని, కిం మన్యే= తలచుచున్నావా? బత = అయ్యో! ఇమామ్ - ఈ, హతామ్ చెడ్డదైన, ఆన రాశామ్ లోపల ఉన్న ఆశను, ముఞ్చ = విడిచి పెట్టుము. ఏషా = ఇది (ఈ ఆశ లేదా ఈ స్త్రీ), సంసార వారాంనిధౌ = సంసారసముద్రమునందు, కణ్ణతలే కంఠప్రదేశమునందు, కృతా చేయబడిన (కట్టబడిన), శిలా ఖలు = శిల కదా? = = = = ఇక్కడ ప్రహాసం (వేళాకోళం చేయడం) సూచింపబడుతున్నది. వి. (అహం) విహరి ష్యే ఇతి (త్వం) మన్య నే- అనగా "నేను విహరించె దను అని నువ్వు అనుకొనుచున్నావు" అని చెప్పినప్పుడు 'విహరిష్యే' అను పదం ఉత్తమపురుషలోను 'మన్యనే' అనేది మధ్యమపురుషలోను ఉండాలి. అయితే ఉప హాసం చేస్తూ మాటలాడినప్పుడు మన్యధాతువునూ మరొకధాతువునూ ప్రయోగించిన వాక్యంలో ఉత్తమపురుషకు బదులు మధ్యమపురుష, మధ్యమపురుషకు బదులు ఉత్తమపురుష వస్తాయని "ప్రహాసే చ మన్యోపపదే మన్యతేరుత్తమ ఏకవచ్చ” (పా సూ 1.4.106) అనే పాణినిసూత్రంలో విధించబడింది. ఆ విధంగా ఇక్కడ 'విహరిష్యనే' 'మన్యే' అని పురుషపరివృత్తి పరిహాసాన్ని సూచిస్తూన్నది. దీని చేత శాంతరసపరిపుష్టి కలుగుతున్నది. ఆను. పూర్వనిపాత (తరవాత రావలసిన పదాన్ని ముందు ప్రయో గించడం) భావాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. పూర్వనిపాతస్య యథా- శ్లో॥ యేషాం దోర్బలమేవ దుర్బలతయా తే సంమతా సైరపి ప్రాయః కేవలనీతిరీతిశరణైః కార్యం కిముర్వీశ్వరై ః, యే క్ష్మాశ క్ర పునః పరాక్రమనయస్వీకారకాన్త క్రమా స్తేస్యుర్నైవ భవాదృశాస్త్రిజగతి ద్విత్రాః పవిత్రాః పరమ్. వృ. అత్ర పరాక్రమస్య ప్రాధాన్యం గమ్యతే.. వ్యా, పూర్వనిపాతకు వ్యంజకత్వం ఎట్లనగా.<noinclude><references/></noinclude> q3zv3c0kw4evz0vc92iatbe43xuydqa 104 224607 579579 2026-09-18T20:16:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం == == 201 యేషామ్ ఇతి:- యేషామ్ ఎవరికి, దోర్బలమేవ బాహుబలం మాత్రమే ఉన్నదో, తే = అట్టి రాజులు, దుర్బలతయా = దుర్బలులుగా, సంమతాః = ఇష్టులు (చెప్పబడినారు). ప్రాయఃసాధారణంగా, కేవ...' 579579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం == == 201 యేషామ్ ఇతి:- యేషామ్ ఎవరికి, దోర్బలమేవ బాహుబలం మాత్రమే ఉన్నదో, తే = అట్టి రాజులు, దుర్బలతయా = దుర్బలులుగా, సంమతాః = ఇష్టులు (చెప్పబడినారు). ప్రాయఃసాధారణంగా, కేవలరీతినీతికరణై : కేవలం రీతిమార్గమే శరణగా కల, తైః- ఆ, ఉర్వీశ్వరైః అపి భూపతులచేత కూడ, కిమ్ ఏమి, కార్యమ్ ప్రయోజనము? క్ష్మాశక్ర = ఓ! భూలోకమహేంద్రా ! యే= ఎవరు, పరాక్రమనయస్వీకారకాన్త క్రమా : = పరాక్రమముయొక్క, యొక్క స్వీకారంచేత మనోహరమైన ప్రవర్తనా క్రమం కలవారో, తేజ పవిత్రాః = పవిత్రులైన, భవాదృశాః పరమ్-నీవంటి వారైతే, త్రిజగతి_మూడు లోకాలలో, ద్విత్రాః = ఇద్దరు ముగ్గురు కూడా. నైవ స్యుః = ఉండరు. = = = = “ఇక్కడ పరాక్రమానికి ప్రాధాన్యం గమ్యం అవుతున్నది”. వి. 'పరాక్రమనయ' అనే ద్వంద్వసమాసంలో "అల్పాచరమ్" (ప్రా. సూ. 2.2.84) అనే పాణినిసూత్రం ప్రకారం తక్కువ అచ్చులున్న 'నయ’ శబ్దాన్ని ముందు ప్రయోగించాలి. అప్పుడు 'నయపరాక్రమ' అని ఉండాలి. కాని “అభ్యర్థి తం చ" అనే వార్తి కాన్ని అనుసరించి, చెప్పిన రెండింటిలో ఏది పూజ్యమో దానిని ముందు ప్రయోగించాలి. ఇక్కడ 'పరాక్రమ' శబ్దాన్ని ముందు ప్రయో గించడంచేత అది అభ్యర్హితం అని సూచించబడుతున్నది. పూర్వనిపాత సమాస రూపమైన పదంలో ఒక భాగానికి సంబంధించినది అవడం చేత ఇది పదైక దేశ సూచకత్వానికి ఉదాహరణంగా చూపబడింది. దీనివల్ల రాజు విషయంలో కవికి ఉన్న రతి పుష్టం అవుతున్నది అని భావం. ఆవ. విభ క్తివిశేషం భావవ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. వృ. విభక్తి విశేషస్య యథా- శ్లో॥ ప్రధానాధ్వని ధీరధనుర్ధ్వనిభృతి విధురై రయోధి తవ దివసమ్, దివసేన తు నరప భవానయుద్ధ విధిసిద్ధసాధువాదపదమ్. 105<noinclude><references/></noinclude> g7fia0wbzd67uomzmfhzrit4k6l0twr 104 224608 579580 2026-09-18T20:16:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 యతి. కావ్యప్రకాశ- వృ. అత్ర దివసేనేత్యపవర్గతృతీయయా ఫలప్రాప్తిం ద్యోత - విధురై: = నీ వ్యా. విభ క్తివిశేషం భావవ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా- ప్రధనాధ్వనీతి:- నరవ = రాజా! ధీరధను...' 579580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>202 యతి. కావ్యప్రకాశ- వృ. అత్ర దివసేనేత్యపవర్గతృతీయయా ఫలప్రాప్తిం ద్యోత - విధురై: = నీ వ్యా. విభ క్తివిశేషం భావవ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా- ప్రధనాధ్వనీతి:- నరవ = రాజా! ధీరధనుర్ధ్వనిభృతి ధీరుల యొక్క ధనస్సుల ధ్వనులతో నిండిన, ప్రధానాధ్వని = యుద్ధరంగంలో, శత్రువులచేత, దివసమ్ = దివసమును (రోజంతా), అయోధి = యుద్ధం చేయ బడింది. భవాన్లు నీవైతే. విధిసిద్ధ సాధువాదపదమ్ = యథావిధిగా అనగా జయం లభించడం నిజమే అవడంచేత యుక్త రీతిలో సిద్ధించిన "బాగు బాగు" అనే మాటలకు స్థానం అయేటట్లు, దివసేన రోజుచేత, ఆయుద్ధ యుద్ధంచేసి. నావు. = - అత్రేతి :- ఇక్కడ ‘దివసేన' అనే అపవర్గ తృతీయ ఫలప్రాప్తిని సూచి స్తూన్నది. వి. ప్రారంభించిన పని సఫలం అయినది అని సూచించడానికి తృతీయా విభ క్తి ప్రయోగించబడుతుంది. “అపవర్గ తృతీయ" (పా. సూ. 2.3.6) అని పాణినిసూత్రం. అపవర్గం అనగా ఫలప్రాప్తి; దాని తరువాత ఆ పనిని విడిచి పెట్టి . వేయడం అని అర్థం. “అపవర్గాన్ని సూచించడానికి కాల-మార్గవాచక పదాలను తృతీయా విభ క్తిలో ప్రయోగించాలి" అని ఆ సూత్రానికి అర్థం. “అహ్నా ఆనువాక ః - ఆధీతః" "క్రోశేన అనువాకః అధీతః" ఇత్యాదులు ఉదాహరణం. “ఒక రోజు చేత అనువాకం (వేదంలో ఒక భాగం) చదవబడింది" "క్రోసుదూరంచేత (నడుస్తూ - నడుస్తూ క్రోసుదూరం వెళ్ళేటప్పటికి) అనువాకం చదవబడింది" అని అర్థం. అనగా ఆ అనువాకం చదవడం పూర్తి అయిపోయింది అని భావం. అదే విధంగా ఇక్కడ “దివసేన భవాన్ ఆయుద్ధ" ఆని తృతీయా విభక్తిచేత నీవు యుద్ధఫల. మైన విజయాన్ని పొందావు అని సూచించబడుతున్నది. * కాలాధ్వనోరత్యన్త సం యోగే" (పా. సూ. 2.3.5) అని మరొక పాణినిసూత్రం ఉంది. "అత్యంత సంయోగంలో అనగా అవిచ్చిన్నంగా జరిగింది అనే అర్థంలో, కాలవాచకాన్ని మార్గవాచకాన్నీ ద్వితీయావిభక్తిలో ప్రయోగించాలి" అని దీని అర్థం. "మాసమ్ అధీతః” “క్రోశం కుటిలా నదీ" మొదలైనవి ఉదాహరణలు. “మాసం అంతా, అవిచ్ఛిన్నంగా చదవబడింది”. “క్రోసు దూరమూ నది వంకరగానే ఉంది" అని.<noinclude><references/></noinclude> a5a2cmyi2224r59eym7vqxm8nlknqxr 104 224609 579581 2026-09-18T20:16:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థోల్లాసం 203: అర్థాలు. అయితే ఇక్కడ మాసం అంతా చదివినా ఆ అనువాకం నోటికి రాలేదు అని భావం. అనగా ఫలప్రాప్తి లేదు. 'విధురైః దివసమ్ అయోధి' అని దివస శబ్దాన్ని ద్వితీయావిభక్తి లో ప...' 579581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థోల్లాసం 203: అర్థాలు. అయితే ఇక్కడ మాసం అంతా చదివినా ఆ అనువాకం నోటికి రాలేదు అని భావం. అనగా ఫలప్రాప్తి లేదు. 'విధురైః దివసమ్ అయోధి' అని దివస శబ్దాన్ని ద్వితీయావిభక్తి లో ప్రయోగించడంచేత “రోజంతా యుద్ధం చేసినా వాళ్ళు ఫలం సాధించలేకపోయారు" అని భావం. ఈ విధంగా ఇక్కడ విభ క్తివిశేషా లైన ద్వితీయా తృతీయా విభక్తులు శత్రువుకు ఫలం లభించలేదనీ, రాజుకు ఫలం లభించిం దనీ సూచిస్తున్నాయి. దీనివల్ల రాజు విషయంలో కవికి ఉన్న రతి పరి పుష్టం అవుతున్నది. ఆవ. ప్రకృతిలో ఏక దేశమైన 'క' తద్ధితప్రత్యయం విప్రలంభశృంగా రాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు_ 3 శ్లో॥ భూయో భూయః సవిధనగరీరథ్యయా పర్యటన్తం దృష్ట్వా దృష్ట్వా భవనవలభీతుఙ్గవాతాయనస్థా, సాక్షాత్కామం నవమిన రతిర్మాలతీ మాధవం యత్ గాడోత్కణ్ణాలులితలులి తై రఙ్గ కైస్తా మ్యతీతి. ==== వృ. అత్ర ఆనుకమ్పావృత్తేః 'క'రూపతద్దితస్య. 206. వ్యా, భూయోభూయః ఇతి :- మాలతీ మాలతి, భవనవలభితుఙ్గవాతా _ ' యనస్థా – ఇంటి డాబామీద ఉన్న ఎత్తైన కిటికీ దగ్గర ఉన్నదై, సవిధనగ రీ రథ్యయా = సమీపమునందున్న నగర వీధిచేత (లో), పర్యటనమ్ తిరుగుచున్న, సాక్షాత్ సాక్షాత్తు, నవమ్ నూతనుడైన, కామమ్ ఇవ_మన్మథుడు వలె ఉన్న, మాధవమ్ = మాధవుణ్ణి, భూయః భూయః = మాటిమాటికి, దృష్ట్వా చూచి, గాడోత్కణాలులితలులితైః = గాఢమైన ఉత్కంఠ (బెంగ) చేత మిక్కిలి నలిగి పోయిన, అఙ్ఞకైః = (సన్నబడిపోయిన జాలిపడదగిన) అవయవములతో, తామ్యతి. = బాధపడుచున్నది, ఇతి యత్ = అను ఏ విషయం ఉన్నదో (అది లవంగిక : ఏ ద్వారా నాకు తెలిసినది. అని వెనక ఉన్న వాక్యంతో అన్వయం.) = అత్రేతి :- ఇక్కడ అనుకంప అనే అర్థాన్ని సూచించే 'క' రూపతద్ధితకు వ్యంజకత్వం. వి. 'అజ్ఞకైః' అన్నప్పుడు “అనుకమ్పాయామ్” (5.3.78) అనే పాణిని సూత్రం ప్రకారం జాలిపడదగినది అనే అర్థంలో 'అది' శబ్దానికి 'క' అనే<noinclude><references/></noinclude> q5fbs8r46jhrkkynw9tros74onb2l76 104 224610 579582 2026-09-18T20:17:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 కావ్యప్రకాశ ప్రత్యయం చేర్చబడింది. అందుచేత ఇక్కడ ప్రకృతిలో ఒక భాగం అయిన 'క' ప్రత్యయం విప్రలంభశృంగారాన్ని వ్యంజింపచేస్తూన్నది అని భావం. అవ. ఉపసర్గరూపమైన ప్రకృత్యేక దేశం వ...' 579582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>204 కావ్యప్రకాశ ప్రత్యయం చేర్చబడింది. అందుచేత ఇక్కడ ప్రకృతిలో ఒక భాగం అయిన 'క' ప్రత్యయం విప్రలంభశృంగారాన్ని వ్యంజింపచేస్తూన్నది అని భావం. అవ. ఉపసర్గరూపమైన ప్రకృత్యేక దేశం విప్రలంభశృంగారాన్ని వ్యంజింప చేయడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ పరిచ్ఛేదాతీతః సకలవచనానామవిషయః పునర్జన్యస్మిన్న నుభవపథం యో న గతవాన్, వివేక ప్రధ్వంసాదుపచిత మహామోహగహనో 83- వికారః కోఒప్యన ర్జడయతి చతాపం చ కురుతే. 107 వృ. అత్ర ప్రశబ్దస్యోపసర్గస్య. = = వ్యా. పరిచ్ఛేదేతి :- మాలతీమాధవంలో మాధవుడు మిత్రుడైన మకరందు నితో తన అవస్థను గూర్చి వర్ణించి చెపుతూన్న శ్లోకం. పరిచ్ఛేదాతీతః – పరిచ్ఛే దాన్ని ('ఇంత' అనే పరిమాణాన్ని) దాటిపోయినది, సకలవచనానామ్ - సమస్త వచనములకు, అవిషయః = విషయం కానిది, యః = ఏది, అస్మిన్ = ఈ, జన్మని — జన్మయందు, పునః - మరల, అనుభవపథమ్ = అనుభవమార్గాన్ని, న గతవాన్ = పొందనిదో అట్టిదీ, వివేకవ్రధ్వంసాత్ = వివేకం నశించడంవల్ల, ఉపచితమహామోహగహనః = వృద్ధిపొందిన మహామోహంతో దట్టమైనదీ అయిన, కోఒపి = ఒకానొక, వికారం వికారం, ఆనః లోపల, జడయతి = జడుణ్ణిగా చేస్తూన్నది, తాపం చ = తాపాన్ని కూడ, కురుతే చేస్తూన్నది. = = అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉపసర్గ యైన 'ప్ర' అనే శబ్దం విప్రలంభశృంగార వ్యంజకంగా ఉన్నది. వి. "వివేక ప్రధ్వంసాత్" అనే పదంతో ఏకదేశమైన 'ప్ర' అనే ఉపసర్గ 'అత్యధికంగా' అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. అందుచేత 'వివేకం పూర్తిగా నశించి పోవడంవల్ల' అనే అర్థం లభిస్తుంది. ఈ విధంగా 'ప్ర' అనే ఉపసర్గ విప్రలంభ శృంగారవ్యంజకంగా ఉన్నది అని భావం. అవ. నిపాతరూపమైన పదైకదేశం వీరరసవ్యంజకం అవడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 8zs5ntpt96i7jneonhphq0gj1l56jcz 104 224611 579583 2026-09-18T20:17:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థీలాసం శ్లో॥ కృతం చ గర్వాభిముఖం మనస్త్వయా కిమన్యదేవం నిహతాశ్చ నో ద్విషః, తమాంసి తిష్ఠన్తి హీ తావదంశుమాన్ న యావదాయాత్యుదయా ద్రిమౌలిమ్. వృ. అత్ర తుల్యయోగితాద్యోతకస్య...' 579583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థీలాసం శ్లో॥ కృతం చ గర్వాభిముఖం మనస్త్వయా కిమన్యదేవం నిహతాశ్చ నో ద్విషః, తమాంసి తిష్ఠన్తి హీ తావదంశుమాన్ న యావదాయాత్యుదయా ద్రిమౌలిమ్. వృ. అత్ర తుల్యయోగితాద్యోతకస్య 'చ' ఇతి నిపాతస్య. 205 108 వ్యా. కృతమితి :- రాజుతో మంత్రులు అంటూన్న మాటలు. త్వయా= నీచేత, మనః = మనస్సు, గర్వాభిముఖమ్ = గర్వమునకు అభిముఖమైనదిగా, కృతం చ = చేయబడింది. అస్మత్ కిమ్ ఇంక ఏమున్నది? నః = మనయొక్క = ద్విషః = శత్రువులు. ఏవమ్ ఈ విధంగా, నిహతాః చచంపబడినారు. ఆంకు మాన్ = సూర్యుడు, యావత్ ఎంతవరకు, ఉదయాద్రిమౌలితామ్ ఉదయ పర్వతానికి శిరోభూషణత్వాన్ని, న యాతి = పొందడో, తావత్ = అంతవరకు మాత్రమే, తమాంసి = చీకట్లు, తిషన్తి హి = ఉండును కదా? - == అత్రేతి :- ఇక్కడ తుల్యయోగితను ద్యోతింపచేసే ''అనే పాత వీరరసప్రకర్షను సూచిస్తూన్నది. వి. ఇక్కడ మనస్సును గర్వానికి అభిముఖంగా చేయడం, శత్రు సంహారం అనేవి రెండూ ఒకే కాలానికి చెందడం (ఏకకాలత్వం) అనే ఒక ధర్మంతో సంబంధించినట్లుగా 'చ' కారం ద్యోతింపచేస్తూన్నది. అందుచేత తుల్యయోగితా లంకారం. ఈ విధంగా తుల్యయోగితాలంకారద్యోతకమైన 'చ' అనే నిపాత వీరరస ప్రకర్షను సూచిస్తూన్నది అని అర్థం. అన్నీ ప్రకృతాలు, లేదా అన్నీ అప్రకృతాలు ఆయిన అనేక వస్తువులు (ఒకటికి మించిన వస్తువులు) ఒకేధర్మంతో సంబంధించి నట్లు వర్ణిస్తే తుల్యయోగితాలంకారం. అందుచేత ఇక్కడ తుల్యయోగితాలంకారం అని మమ్ముటుని అభిప్రాయం అని తోస్తుంది కాని వ్యాఖ్యాతలు ఇక్కడ ఉన్న తుల్యయోగితా అనే పదానికి “తుల్యకాలం యోగః సంబన్ధః యయోః తౌ తుల్య యోగినౌ. తయోః భావః తుల్యయోగితా" అనే విగ్రహంచేత ఒకే కాలంలో సంబంధం కలిగిఉండడం అని అర్థం చెప్పి 'తుల్యయోగితాద్యోతకస్య' అనే పదా నికి 'సముచ్చయాలంకారద్యోతకమైన' అని అర్థం చెప్పినారు రెండు క్రియలు ఒకే కాలంలో జరిగినట్లు వర్ణిస్తే సముచ్చయాలంకారం. ఇక్కడ మనోగర్వాభి<noinclude><references/></noinclude> 5oup3uvdio2ezria0o61pnwrbziqdfn 104 224612 579584 2026-09-18T20:17:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '*206 కావ్యప్రకాశ ముఖీకరణ-శత్రుహననక్రియలు రెండూ ఒకే సమయంలో జరిగినాయి గాన ఇది -సముచ్చయాలంకారం అని వీరి అభిప్రాయం. 'చ' 'వా' 'తు' మొదలైనవాటికి నిపాత అని పేరు. ఇవి సముచ్చయం (కలవడం) మొద...' 579584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>*206 కావ్యప్రకాశ ముఖీకరణ-శత్రుహననక్రియలు రెండూ ఒకే సమయంలో జరిగినాయి గాన ఇది -సముచ్చయాలంకారం అని వీరి అభిప్రాయం. 'చ' 'వా' 'తు' మొదలైనవాటికి నిపాత అని పేరు. ఇవి సముచ్చయం (కలవడం) మొదలైన అర్థాలను ద్యోతింపచేస్తాయి. అనగా “రామః లక్ష్మణః” అని ప్రయోగించినప్పుడు “రాముడూ లక్ష్మణుడూ కలిసి" అని అర్థం ఆ పదాలే బోధిస్తాయి. కాని 'చ' అనేదానిని చేర్చి “రామ లక్ష్మణః చ" అని అన్నట్లయితే ఆ ఉన్న అర్థాన్నే 'చ' అనేది సృష్టీకరిస్తుంది. సముచ్చయం అనే అర్థాన్ని ఇది బోధించదు. ద్యోతకత్వం అంటే ఇదే. 'చ' మొదలైన నిపాతలు అవ్యయాలు. వ్యాకరణశాస్త్రం ప్రకారం అవ్య -యాలు కూడా స్వతంత్రపదాలే. అలాంటప్పుడు 'చ' అనేది పదైకదేశం కాదు కదా? ఇక్కడ దీనిని పదైకదేశంగా గ్రహించి పదైకదేశద్యోతకత్వానికి ఉదా హరణంగా చూపడం ఆయుక్తం కదా అనే ఆశంక కలగవచ్చు. ''చ' మొదలైన నిపాతలను స్వతంత్రంగా కాక ఇతరపదాలతో కలిపి మాత్రమే ప్రయోగిస్తారు. ఆందుచేత వీటికి పదై కదేశత్వాన్ని ఆరోపించి ఆ విధంగా చెప్పడం జరిగింది" అని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు సమాధానం చెప్పారు. “చ' మొదలైనవాటికి చేర్చిన 'సుప్' ప్రత్యయాలు లోపించి ప్రకృతిమాత్రమే మిగులుతుంది గాన పదైక దేశం అని చెప్పబడింది" అని మరికొందరి వ్యాఖ్యాతల సమాధానం. అవ. సర్వనామ-ప్రాతిపదికాదులు చాలా కలిసి వీరరసవ్యంజనచేయడా నికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ రామోజి సౌ భువనేషు విక్రమగుణైః ప్రాప్తః ప్రసిద్ధిం పరా మస్మద్భాగ్యవిపర్యయాద్యది పరం దేవో న జానాతి తమ్, వన్దవైష యశాంసి గాయతి మరుద్యస్యైకబాణాహతి శ్రేణీభూత విశాలతాల'వివరోద్దీర్లైః స్వరైః సప్త భిః. 109 వృ. ఆత్రాసావితి, భువనేష్వితి, గుణై రితి సర్వనామప్రాతిపదిక వచనానాం న త్వదితి న మదితి అపి తు అస్మదిత్యస్య సర్వాక్షేపిణః :భాగ్యవిపర్యయాదిత్సన్యథాసంపత్తి ముఖేన న త్వభావములేనాభిధానస్య .<noinclude><references/></noinclude> r0u6br5wfrtpwy6c6i2jofc2eaq43nv 104 224613 579585 2026-09-18T20:17:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం = ==== 207 వ్యా. రామః ఇతి:- రాఘవానందం అనే నాటంకలో విభీషణుడు రావణు నితో అంటూన్న మాట లివి. అసౌ = ఖరాదుల్ని చంపిన ఆ, రామః = రాముడు, విక్రమగుణై ః=పరాక్రమమువలన కలిగిన గుణములచ...' 579585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం = ==== 207 వ్యా. రామః ఇతి:- రాఘవానందం అనే నాటంకలో విభీషణుడు రావణు నితో అంటూన్న మాట లివి. అసౌ = ఖరాదుల్ని చంపిన ఆ, రామః = రాముడు, విక్రమగుణై ః=పరాక్రమమువలన కలిగిన గుణములచేత, లేదా పరాక్రమముచేతా, సద్గుణములచేతా, భువనేషు = అన్ని లోకములలోను, పరామ్ = గొప్ప, ప్రసిద్దిమ్ = ప్రసిద్ధిని, ప్రాప్త ః = పొందినాడు. తమ్ అట్టి రాముణ్ణి గూర్చి, దేవః = ప్రభువు అయిన నీవు, న జానాతి యది = ఎరుగకపోయినట్లయితే అది, ఆస్మ ద్భాగ్య విపర్యయాత్ పరమ్ మా భాగ్యము వైపరీత్యమువలననే, ఏషః = ఈ, మరుత్ = వాయువు, వర్దీవ స్తోత్రపాఠకుడు వలె, ఏకబాణాహతిశ్రేణీభూత విశాలతాలవివరోద్దీల్లైః = ఒక్క బాణముదెబ్బచేత వరసగా ఏర్పడిన పెద్ద తాల వృక్షముల రంధ్రముల నుండి విడవబడిన, సప్తభిః - ఏడు, స్వరైః = స్వరముల చేత, యస్య = ఏ రాముని యొక్క, యశాంసి - కీర్తులను, గాయతి = గానము చేయుచున్నదో. ===== - = = == అత్రేతి:- ఇక్కడ ‘అసౌ' అనీ, భువనేషు అనీ, 'గుణైః' అనీ సర్వనామ ప్రాతిపదిక వచనములకు, 'త్వత్' అని కాకుండా 'మత్' అని కాకుండా, అందరినీ గ్రహించే 'అస్మత్' అనే దానికీ, అభావముఖంచేత కాకుండా. మరొకవిధంగా ఆయి పోవడం అని చెప్పడానికై ప్రయోగించిన 'భాగ్యవిపర్యయాత్ ' అనేదానికీ వీరరస వ్యంజకత్వం. వి. 'అసౌ' అని సర్వనామశబ్దం ప్రయోగించబడింది. దీనిచేత “ఖరదూష ణాదుల సంహారకుడుగా ప్రసిద్ధుడైన 'ఆ' రాముడు” అనే అర్థం గమ్యం అవు తున్నది. 'భువనేషు' అనడంచేత “ఈ నగరంలోనో, గ్రామాదులలోనో కాదు; అన్ని లోకాలలోను" అనే అర్థం గమ్యం అవుతూన్నది. 'భువన' అనే ప్రాతిపదిక బహువచనమూ కూడా ఇందుకు సహకరిస్తున్నాయి. 'గుణైః' అనే బహువచనం చేత అసంఖ్యాకములైన సద్గుణాలు గమ్యం అవుతున్నాయి. ఈ విధంగా పదాలలో సర్వనామ-ప్రాతిపదిక - వచనాలు అర్థవిశేష సూచకంగా ఉన్నాయి. అదే విధంగా “త్వద్భాగ్య విపర్యయాత్" (నీ భాగ్యవైపరీత్యంవల్ల) అని కాని “మద్ భాగ్యవిపర్యయాత్" (నా భాగ్యవైపరీత్యంవల్ల) అని కాని కాక “అస్మద్భాగ్య విపర్యయాత్" అనడంచేత “మన అందరి, అనగా రాక్షసు లందరి, భాగ్యవైపరీత్యం మూడు<noinclude><references/></noinclude> 045pagqxf95lvizvr8dvgq8uwphq9x8 104 224614 579586 2026-09-18T20:17:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 కావ్యప్రకాశ వల్ల" అనే అర్థం వస్తుంది. అదే విధంగా “మన దౌర్భాగ్యంవల్ల అని అనకుండా 'భాగ్యం విపరీతం అవడం వల్ల' అని చెప్పడంలో “మనం నిజానికి మంచి భాగ్యం ఉన్నవాళ్ళమే, ఇప్పుడు ఆ ర...' 579586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>208 కావ్యప్రకాశ వల్ల" అనే అర్థం వస్తుంది. అదే విధంగా “మన దౌర్భాగ్యంవల్ల అని అనకుండా 'భాగ్యం విపరీతం అవడం వల్ల' అని చెప్పడంలో “మనం నిజానికి మంచి భాగ్యం ఉన్నవాళ్ళమే, ఇప్పుడు ఆ రాముణ్ణి గూర్చి నీవు తెలుసుకోకపోవడం మన భాగ్యం చెడిపోవడంవల్లనే" అనే అర్థం గమ్యం అవుతున్నది. ఈ విధంగా ఇవన్నీ కలసి వీరరసవ్యంజకాలుగా ఉన్నాయి అని భావం. ఆవ:- అనేకములైన ఆంశాలు కలిసి శృంగారరసాన్ని వ్యంజింపచేయ డానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు... శ్లో॥ తరుణిమని కలయతి కలా మనుమదనధనురువోః పఠత్యగ్రే, అధివసతి సకలలలనా మౌలిమియం చకితహరిణచలనయనా. 101 వృ. అత్ర ఇమనిజవ్యయీభావకర్మభూతాధారాణాం స్వరూపస్య, 'తరుణత్వే' ఇతి, 'ధనుషః సమీపే' ఇతి, 'మౌలౌవసతి' ఇతి త్వాదిభి స్తుల్యే ఏషాం వాచకత్వే అస్తి కశ్చిత్ స్వరూపస్య విశేషో యశ్చమ త్కారకారీ; స ఏవ వ్యజ్ఞకత్వం ప్రాప్నోతి. = వ్యా. చకితహరిణచలనయనా భయపడిన లేడియొక్క చంచలములైన నేత్రాల వంటి నేత్రాలు గల, ఇయమ్ = ఈమె, తరుణిమని - తారుణ్యము, కలామ్_కటాక్ష విశే పాదిరూపమైన కళను, కలయతి నేర్పుచుండగా, ధ్రువోః =కనుబొమ్మలయొక్క, అగ్రే = అగ్రభాగము, అనుమదనధనుః - మన్మథుని ధనస్సు దగ్గర, పఠతి కళలను పఠించుచుండగా, సకలలలనా మౌలిమ్= సమస్తమైన స్త్రీల శిరస్సును, అధివసతి - అధిష్ఠించుచున్నది. = - = == అత్రేతిః. ఇక్కడ' ఇమనిచ్' అవ్యయీభావ కర్మభూతాధారాల స్వరూపం శృంగార వ్యంజకంగా ఉన్నది. ఇవి 'తరుణత్వే' 'ధనుషః సమీపే' ‘మౌలౌవసతి' అనే వాటికి ఏ అర్థాలో ఆ అర్థాలనే బోధిస్తున్నా కూడ వీటి స్వరూపంలో చమత్కా—రజనక మైన ఒకానొక విశేషం ఉంది అదే వ్యంజకం అవుతూన్నది.<noinclude><references/></noinclude> 5a2adttwytxp867uxornj7lybj4dxts 104 224615 579587 2026-09-18T20:18:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 209 వి. 'తరుణత్వే' అంటే ఏ అర్థమో 'తరుణిమని' అంటే కూడా అదే అర్థం. అయితే ఇక్కడ 'తరుణత్వే'కి బదులు 'తరుణిమని' అని 'ఇమనిచ్' ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడిన సుకుమారమైన రూపం ప్రయ...' 579587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 209 వి. 'తరుణత్వే' అంటే ఏ అర్థమో 'తరుణిమని' అంటే కూడా అదే అర్థం. అయితే ఇక్కడ 'తరుణత్వే'కి బదులు 'తరుణిమని' అని 'ఇమనిచ్' ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడిన సుకుమారమైన రూపం ప్రయోగించడంలో సౌకుమార్యం ద్యోతితం అవుతున్నది. “మదనధనుషః సమీపే"అని ప్రయోగించకుండా 'అను మదనధనుః' అని అవ్యయీభావసమాసం ప్రయోగించడంలో కూడా ఒక అందం ఉంది. 'వస్' ధాతువును 'అది' అనే ఉపసర్గ చేర్చి ప్రయోగించినపుడు దేనిమీద నివసిస్తూన్నట్లు చెప్పబడుతుందో ఆఆధారం 'కర్మ' అవుతుంది అని 'ఉపాక్వ ధ్యాజ్వసః'అనే పాణిని సూత్రం (1-4-48) చెపుచున్నది. దానిప్రకారం 'సకల లలనామౌలిమ్ అధివసతి' అన్నప్పుడు 'మౌలి' శబ్దం కర్మఅయి ద్వితీయావిభ క్తిలో ప్రయోగించబడింది. ‘ఆధి' లేనిపక్షంలో “సక లలలనామౌలౌ' అని సప్తమీ విభ క్తిలో ప్రయోగించబడి ఉండేది. ఈ విధంగా ద్వితీయా విభక్తిలో ప్రయోగించడంలో ఒక అందం ఉంది. ఇది సహృదయైక వేద్యమే కాని స్పష్టంగా చెప్పడానికి శక్యం కాని చమత్కారం. ఈ అందమైన ప్రయోగాల చేత శృంగారరసం వ్యంజింపబడుతూన్న దీని భావం. 'మౌలౌ వసతి' అని ఆధా అవ్యయీభావసమాసంలో పూర్వపదార్థానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది అందు చేత 'అనుమదసధనుః' అని అనడంలో ఉత్తర పదార్థమైన ధనస్సుకు ప్రాధాన్యం లేదని తెలుస్తూన్నది గాన మన్మథుని ధనస్సుతో పని లేకుండగానే ఈమె భ్రూల తాగ్రం కామిజనమనో విజయం చేస్తుంది అని భావం. రార్థకమైన సప్తమీవిభ క్తిని ఉపయోగించిన పక్షంలో "మౌలిలో ఎక్కడో ఒక చోట నివసిస్తుంది" అనే అర్థం కూడా రావచ్చు. 'మౌలిమ్ ' అని ద్వితీయా విభ క్తిని ప్రయోగించడంతేత 'మౌలిని అంతనీ వ్యాపించి నివసిస్తుంది' అని అర్థం గోచరిస్తుంది అని వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. ఇదేదో వ్రాయాలి కదా అని వ్రాసినట్లు కనబడుతుంది. 'ధనుషః సమీపే' లేదా 'ధనుః సమీపే' అని ప్రయోగించినా ధనస్సుకు అప్రాధాన్యమే. 'తిలేషు తైలమ్ ' ఇత్యాదుల్లో కూడా అభివ్యాపకత్వం ఉంది కదా? కర్మ అయినంతమాత్రాన అభివ్యాపకత్వం అని చెప్పడానికి ప్రమాణం ఏముంది. ఇక్కడ ప్రయోగించినపదాలలో అర్థభేదం లేక పోయినా శృంగార రసానుగుణమైన ఒక విధమైన సొగసు ఉంది అని చెప్పడమే మమ్మటుని అభిప్రాయం. 14)<noinclude><references/></noinclude> 0pydlx0gjiy7srzg449vz5kbui47pvt 104 224616 579588 2026-09-18T20:18:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 కావ్యప్రకాశ వృ. ఏవమన్యేషామపి బోధ్యమ్. వర్ణరచనానాం వ్యక్తీకత్వం గుణస్వరూపనిరూపణే ఉదాహరిష్యతే. అపిశబ్దాత్ ప్రబశ్లేషు. నాటకాదిషు. ఏవం రసాదీనాం పూర్వగణితభేదాభ్యాం సహ షడ్...' 579588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>210 కావ్యప్రకాశ వృ. ఏవమన్యేషామపి బోధ్యమ్. వర్ణరచనానాం వ్యక్తీకత్వం గుణస్వరూపనిరూపణే ఉదాహరిష్యతే. అపిశబ్దాత్ ప్రబశ్లేషు. నాటకాదిషు. ఏవం రసాదీనాం పూర్వగణితభేదాభ్యాం సహ షడ్భేదాః. కా. భేదా స్తదేకపఞ్చశత్. వృ. వ్యాఖ్యాతాః. కా. తేషాం చాన్యోన్యయోజనే. సంకరేణ త్రిరూపేణ సంసృష్ట్యా చైకరూపయా. 43 వృ. న కేవలం శుద్ధా ఏవైకపఞ్చశద్భేదా భవన్తి, యావత్తేషాం స్వప్రభేదై రేకపఞ్చ సంశయాస్పదత్వేన, అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహ కతయా, ఏకవ్యక్జాకాను ప్రవేశన చేతి త్రివిధేన సంకరేణ పరస్పర నిర పేక్షరూపయా ఏకప్రకారయా సంస్పష్ట్యా చేతి చతుర్భిర్గుణనే- కా. వేదఖాబ్ధివియచ్చన్ద్రః (10404) వి. శుద్ధభేదైః సహ కా. శరేషుయుగఖేన్దవః (10455) వృ. తత్ర దిజ్మాత్రముదాహ్రియతే. 44 వ్యా. ఈ విధంగానే ఇతరములైన పదైక దేశాదులకు ఉన్న వ్యంజకత్వాన్ని తెలుసుకొనవలెను. వర్ణాలకీ, రచనలకి (కూర్పులకి) ఉన్న వ్యంజకత్వానికి ఉదా హరణలు గుణాల స్వరూపాన్ని నిరూపించేటప్పుడు (ఆష్టమోల్లాసంలో) చూప బడగలవు. "పదైక దేశరచనావర్ణేష్వపి రసాదయః" అనే రికార్డంలో 'అపి' ఆనడంచేత నాటకాదిప్రబంధాలలో కూడా రసాదులు వ్యంజింపబడతా యని గ్రహించవలెను. ఏవమితి:- ఈ విధంగా రసాదులకు వెనక చెప్పిన రెండు భేదాలతో ఆరు భేదాలు ఏర్పడతాయి.<noinclude><references/></noinclude> 6nrte0j9gw8bnq99a00p24mokt2ja1n 104 224617 579589 2026-09-18T20:18:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 211 వి. ముందు వాక్యప్రకాశ్యం, పదప్రకాశ్యం అని రెండు భేదాలు చెప్ప బడ్డాయి. ఆ రెండూ, పదైకదేశ-రచనా-వర్ణ-ప్రబంధ ప్రకాశ్యాలనే నాలుగూ కలపగా అలక్ష్యక్రమాలైన రసాదులకు ఆర...' 579589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 211 వి. ముందు వాక్యప్రకాశ్యం, పదప్రకాశ్యం అని రెండు భేదాలు చెప్ప బడ్డాయి. ఆ రెండూ, పదైకదేశ-రచనా-వర్ణ-ప్రబంధ ప్రకాశ్యాలనే నాలుగూ కలపగా అలక్ష్యక్రమాలైన రసాదులకు ఆరు భేదాలు ఏర్పడతాయి అని అర్థం. భేదా ఇతి : తత్ = ఆ కారణంవలన, ఏకపఞ్చశత్ భేదాః — భేదాలు. = వ్యాఖ్యాతాః = వివరించబడినట్లే. ===== యభై ఒక్క, వి. వెనుక చెప్పినట్లు అర్థాంతరసంక్రమిత వాచ్యం, ఆత్యంతతిరస్కృత వాచ్యం అని అవివక్షితవాచ్యం మొదట రెండు విధాలు. వాటిలో ఒక్కొక్కటి పదగతం, వాక్యగతం అని రెండేసి విధాలు. ఈ విధంగా ఆవివక్షితవాచ్యానికి మొత్తం నాలుగు భేదాలు. వివక్షితాన్యపర వాచ్యధ్వనులలో అసంలక్ష్యక్రమధ్వని పైన చూపినట్లు ఆరు విధాలు. సంలక్ష్యక్రమధ్వనికి నలభై ఒక్క భేదాలు. ఎట్ల నగా- శబ్దశక్తి మూలధ్వని అలంకారధ్వని అనీ, వస్తుధ్వని అనీ రెండు విధాలు. అవి ఒక్కొక్కటి పదగతం, వాక్యగతం అని రెండు విధాలు. ఈ విధంగా శబ్ద శక్తి మూలానికి నాలుగు భేదాలు. అలంకారం, వస్తువు అని అర్థశక్తి మూలక ధ్వని ముందుగా రెండు విధాలు. అర్థం స్వతఃసంభవి కావచ్చు, కవిప్రౌఢాక్తి సిద్ధం కావచ్చు, లేదా కవినిబద్ధపౌధోక్తి సిద్ధం కావచ్చు. అందుచేత పైన చెప్పిన రెండు భేదాలూ ఒక్కొక్కటి మూడు విధాలు అవడంచేత మొత్తం (2 × 8) అరు భేదాలు. అర్థాలలో ఒక్కొక్కటి వస్తువు, అలంకారమూ అని రెండేసి భేదాలు. మొత్తం (6 × 2) పన్నెండు భేదాలు. వీటిలో ఒక్కొక్కటి పదగతము, వాక్య గతమూ, ప్రబంధగతమూ అని మూడేసి విధాలు. ఈ విధంగా అర్థశ క్తిమూలక ధ్వనిలో మొత్తం ముప్పైఆరు భేదాలు. శబ్దార్ణోభయశక్తి మూలానికి ఒకటే భేదం. ఈ విధంగా అసంలక్ష్యక్రమధ్వనిభేదాలు ఆరు (6), అవివక్షిత వాచ్యధ్వని భేదాలు నాలుగు (4), సంలక్ష్యక్రమధ్వనిలో శబ్దాశక్తి మూలధ్వనిభేదాలు నాలుగు (4), అర్థశ క్తిమూలర్థ్వనిభేదాలు ముప్పైఆరు (86), ఉభయశక్తి మూలధ్వని ఒకటి (1). ఇవి అన్నీ కలవగా (6+444486+1=51) శుద్ధధ్వనికి యాభై ఒక్క భేదాలు ఉంటాయి. మరొక విధమైన ధ్వనితో కలవనిదానిని 'శుద్ధ ధ్వని' అనీ కలిసినదానిని 'మిశ్రధ్వని' అనీ అంటారు. ఈ యాభై ఒక్క శుద్ధధ్వని భేదాల పేర్లు విద్యానాథుడు ప్రతాపరుద్రీయంలో<noinclude><references/></noinclude> lo3xkjmqat2pgk6h3xt9h1ofsk30n42 104 224618 579590 2026-09-18T20:18:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '212 కావ్యప్రకాశ స్పష్టంగా వ్రాశాడు. తెలుగులో అనువదిస్తే పేర్లు పెద్దవి అయిపోతాయి; సంస్కృ తంలో కూడా పాఠకులకు స్పష్టంగానే అర్థం అవుతాయి అనే ఉద్దేశ్యంతో వాటిని. యథాతథంగా చూపు...' 579590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>212 కావ్యప్రకాశ స్పష్టంగా వ్రాశాడు. తెలుగులో అనువదిస్తే పేర్లు పెద్దవి అయిపోతాయి; సంస్కృ తంలో కూడా పాఠకులకు స్పష్టంగానే అర్థం అవుతాయి అనే ఉద్దేశ్యంతో వాటిని. యథాతథంగా చూపుతున్నాం- 1. పదగతార్థానరసంక్రమితా వివక్షితవాచ్యధ్వని, 2. వార్యగతార్థాంతరసంక్రమితావివక్షితవాచ్యధ్వని, 3. పదగతాత్యంతతిరస్కృతావివక్షితవాచ్యధ్వని, 4. వాక్యగతాత్యంతతిరస్కృతావివక్షిత వాచ్యధ్వని, 5. పదగతశబ్దశ క్తిమూల సంలక్ష్యక్రమవస్తుధ్వని, 6. పదగతశబ్దశక్తి మూలసంలక్ష్యక్రమాలంకారధ్వని, 7. వాక్యగతశబ్దశక్తి మూలసంలక్ష్యక్రమవస్తుధ్వని, 8. వాక్యగతశబ్దశక్తి మూలసంలక్ష్యక్రమాలంకారధ్వని, 9. పదగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తిమూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 10. పదగతస్వతఃసిద్ధార్థశ క్తిమూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 11. పద గతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తి మూలః అలంకారేణ అలంకార ధ్వనిః, 12. పదగతస్వతఃసిద్ధారశక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 18. వాక్యగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 14. వాక్యగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తిమూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 15. వాక్యగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తిమూలః అలంకారేణ అలంకారధ్వనిః,౭. 16. వాక్యగ తస్వతఃసిద్ధార్థ శక్తిమూల అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 17. ప్రబన్ధగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 18. ప్రబన్ధగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 19. ప్రబన్ధగతస్వతఃసిద్ధార్థశక్తి మూల అలంకారేణ అలంకార ధ్వనిః,<noinclude><references/></noinclude> phj2gxbghu9x0ufxju5nwrljm96c48s 104 224619 579591 2026-09-18T20:19:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 20. ప్రబన్ధగతస్వతఃసిద్ధార శక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 21. పదగతకవిప్రౌథోక్తి సిద్ధారశక్తి మూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, . 218 22. పదగతకవిప్రౌఢక్తి సిద్ధార్థ శక్తి మ...' 579591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 20. ప్రబన్ధగతస్వతఃసిద్ధార శక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 21. పదగతకవిప్రౌథోక్తి సిద్ధారశక్తి మూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, . 218 22. పదగతకవిప్రౌఢక్తి సిద్ధార్థ శక్తి మూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 23. పదగతక విప్రౌథోక్తి సిద్ధార్థశక్తి మూల: అలంకారేణ అలంకారధ్వనిః, 24. పదగ తకవి ప్రౌఢాక్తి సిద్ధారశక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 25. వాక్యగతకవిప్రౌఢక్తి సిద్ధార్థశక్తిమూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః. 26. వాక్యగతకవిప్రౌథో క్తిసిద్ధార్థశక్తిమూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః. 27. వాక్యగతకవిప్రౌథోక్తి సిద్ధార్థ శక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః. 28. వాక్యగతకవిప్రౌథో క్తిసిద్ధారశక్తి మూలః అలంకారేణ అలంకారధ్వనిః. 29. ప్రబన్ధగతకవి ప్రౌఢాక్తి సిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 80. ప్రబన్ధగతకవి ప్రౌడోక్తి సిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః. 31. ప్రబన్ధగతకవి పౌథోక్తి సిద్ధార్థశక్తిమూ లః ఆలంకారేణ అలంకారధ్వనిః, 32. ప్రబన్ధగతకవి ప్రౌథోక్తి సిద్ధార్థశక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 38. పదగతకవినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలో వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 34. పదగతక వినిబద్ధోక్తి సిద్ధార్థశక్తి మూలో వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 35. పదగతక వినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలః అలంకారేణ అలంకారధ్వనిః, 36. పదగతక విని బద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః, 87. వాక్యగతకవినిబద్ధోక్తిసిద్ధారశక్తి మూలః వస్తునా వస్తుధ్వనిః, -88. వాక్యగ తక వినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 39. వాక్యగతక వినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూల : అలంకారేణ ఆలంకారధ్వనిః . 40. వాక్యగతక వినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః,<noinclude><references/></noinclude> g3n4u6mup2kaozfv4t8woijzpjukd1j 104 224620 579592 2026-09-18T20:19:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '214 కావ్యప్రకాశ 41. ప్రబన్ధగ తక వినిబద్ధోక్తిసిద్ధారశక్తి మూలు వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 42. ప్రబన్ధగతకవినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 48. ప్రబన్ధగతక వినిబ...' 579592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>214 కావ్యప్రకాశ 41. ప్రబన్ధగ తక వినిబద్ధోక్తిసిద్ధారశక్తి మూలు వస్తునా వస్తుధ్వనిః, 42. ప్రబన్ధగతకవినిబద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలః వస్తునా అలంకారధ్వనిః, 48. ప్రబన్ధగతక వినిబద్ధోక్తి సిద్ధార్థశక్తి మూలః అలంకారేణ అలంకారధ్వనిఒ 44. ప్రబన్ధగతక విని బద్ధోక్తిసిద్ధార్థశక్తి మూలః అలంకారేణ వస్తుధ్వనిః. 45. ప్రబన్ధగతాసంలక్ష్యక్రమవ్యఙ్గ్యః రసాదిధ్వనిః, 46. వాక్యగతాసంలక్ష్యక్రమవ్యఙ్గ్యః రసాదిధ్వనిః, 47. పదగతాసంలక్ష్యక్ర మవ్యఙ్గ్యః రసాదిధ్వనిః, 48. పదైక దేశగతాసంలక్ష్యక్రమవ్యజ్యః రసాదిధ్వనిః, 49. రచనాగతాసంలక్ష్యక్రమవ్యఙ్గ్యః రసాదిధ్వనిః, 50. వర్ణగతాసంలక్ష్యక్రమవ్యఙ్గ్యః రసాదిధ్వనిః, 51. వాక్యగతోభయశక్తి మూల: రసాదిధ్వనిః. ఇవి యాభై ఒక్క శుద్దధ్వనిభేదాల పేర్లు. తేషామ్ ఇతి :- తేషామ్ == ఆ యాభైఒక్క భేదాల యొక్క, అన్యోన్య యోజనే = వరస్పరం గుణనం చేయగా, త్రిరూపేణ_ మూడు విధాలైన, సంక రేణ =సంకరంచేత, ఏకరూపయా = ఒకవిధమైన, సంసృష్ట్యా సంసృష్టిచేతా,. వేదఖాబ్ధివియచ్చన్ద్రః = పదివేల నాలుగువందల నాలుగు భేదాలు ఏర్పడుతాయి. న కేవలమ్ ఇత్యాది- కేవలం యాభైఒక్క శుద్దధ్వనిభేదాలే కాదు; ఆ యాభైఒక్క భేదాలను తమ యాభై ఒక్క భేదాలతోను గుణించి, తరువాత ఆ మొత్తాన్ని సంశయాస్పదత్వము, అను గ్రాహ్యాను గ్రాహక భావమూ, ఏకవ్యంజకాను ప్రవేశమూ అనే మూడు విధాలైన సంకరం, పరస్పర నిరపేక్ష రూపమై ఒకే విధ మైన సంసృష్టి అనే నాలిగింటితోను గుణించగా మొత్తం పదివేల నాలుగు వందల నాలుగు (10404) సంకీర్ణధ్వనిభేదాలు ఏర్పడతాయి. వి. రెండూ లేదా అంతకి మించిన శుద్ధభేదాలు కలిపితే మొత్తం 10404 సంకీర్ణధ్వనిభేదాలు ఏర్పడతాయి, యాభై ఒక్క శుద్ద భేదాలను యాభై ఒక్క శుద్ధ<noinclude><references/></noinclude> q1nj7xji573ilovrfoyvygh5wczb502 104 224621 579593 2026-09-18T20:19:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం = 215 భేదాలతో గుణిస్తే రెండు వేల ఆరు వందల ఒక భేదాలు (51 × 51 2601) లభిస్తాయి. ఇవి ఒకదానితో ఒకటి కలిసినప్పుడు వాటికి సంకరం కాని, సంసృష్టి కాని కలుగుతుంది. సంకరం మూడు విధాల...' 579593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం = 215 భేదాలతో గుణిస్తే రెండు వేల ఆరు వందల ఒక భేదాలు (51 × 51 2601) లభిస్తాయి. ఇవి ఒకదానితో ఒకటి కలిసినప్పుడు వాటికి సంకరం కాని, సంసృష్టి కాని కలుగుతుంది. సంకరం మూడు విధాలు; సంసృష్టి ఒక విధం. మొత్తం నాలుగు విధాలు. ఈ నాలుగుతో పై సంఖ్యను గుణించగా పదివేలనాలుగువందల నాలుగు భేదాలు (2601 × 4 = 10404) ఏర్పడతాయి అని భావం. 'వేదఖాబ్ధివియచ్చన్ద్ర: ' అనేది 10404 అనేసంఖ్యకు సంకేతం. పెద్ద సంఖ్యల్ని శ్లోకాలలో ఇమడ్చి చెప్పేటప్పుడు సంస్కృతభాషలో ఉపయోగించే సంకేత పద్ధతులలో ఇది ఒకటి. వేదాలు నాలుగు కాబట్టి 'వేద' అనగా నాలుగు (4). 'ఖ' అనగా ఆకాశం. అనగా శూన్యం. సున్న (0). సముద్రాలు నాలుగు కాబట్టి 'అబ్ధి' అనగా నాలుగు (4). వియత్ అనగా ఆకాశం. అనగా సున్న (0). చంద్రుడు ఒక్కడే కాబట్టి 'చంద్ర' అనగా ఒకటి(1). ఈ అయిదు అంకెల్ని వరసగా వ్రాయగా 40401 అవుతుంది. అయితే "అజ్కానాం వామతో గతిః” (అంకెలు కుడినుంచి ఎడమకు చదవాలి) అని నియమం. అందుచేత పై అంకెలు కుడినుంచి ఎడమకు చదవగా '10404' వచ్చింది. సంకరం, సంసృష్టి అనేవి అలంకారాల విషయంలో చెప్పేవి. ఒకే శ్లోకంలో లేదా వాక్యంలో రెండు లేదా అంతకు మించిన అలంకారాలు ఉన్నట్ల యితే అవి పాలు నీళ్లూ లాగ కలిసిపోతే అది సంకరం. బియ్యం నువ్వులు లాగ కలిసినట్లయితే అది సంసృష్టి. సంకరం మూడువిధాలు. ఇక్కడ ఉన్నది ఈ అలంకారమా, ఆ అలంకారమా అని సంశయం కలిగితే అదొక భేదం. దీనికి సంశయసంకరం అని పేరు. రెండు అలంకారాలలో ఒకటి రెండవదానిమీద ఆధార పడి ఉన్నట్లయితే అది రెండవభేదం. దేనిమీద ఆధారపడిందో అది అనుగ్రాహకం (అనుగ్రహించేది) ఏది ఆధారపడిందో అది అనుగ్రాహ్యం (అనుగ్రహించతగినది). ఈ విధంగా ఆ రెండు అలంకారాలకీ మధ్య సంబంధం అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహక భావసంబంధం. అందుచేత దీనికి అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావసంకరం అని పేరు. ఒకే వ్యంజకం రెండు అలంకారాలు వ్యంజింపచేస్తే అది మూడవ రకమైన సంక రం. ఇంక రెండు అలంకారాలు ఒకదానితో ఒకదానికి సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా వివిక్తంగా ఉంటే అది సంసృష్టి. ఈ విషయం అలంకార ప్రక రణంలో స్పష్టం అవుతుంది. ప్రస్తుతంలో ఆ యా ధ్వనులు కలిసినప్పుడుకూడా త్రివిధసంకరం కాని, ఒకే విధమైన సంసృష్టి కాని ఉండవచ్చును అని భావం.<noinclude><references/></noinclude> co74ho6mxwrt668uir1fz6u6jnmgo16 104 224622 579594 2026-09-18T20:19:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '216 కావ్యప్రకాశ ఈ భేదాల సంఖ్య విషయంలో ప్రతాపరుద్రీయకర్త విద్యానాథుడు, వ్యాఖ్యాత కుమారస్వామి చెప్పినది యుక్తిసంగతంగా ఉంది. పైన చెప్పిన యాభై ఒక్క భేదాలలో మొదటిదానికి ఒక్కొ...' 579594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>216 కావ్యప్రకాశ ఈ భేదాల సంఖ్య విషయంలో ప్రతాపరుద్రీయకర్త విద్యానాథుడు, వ్యాఖ్యాత కుమారస్వామి చెప్పినది యుక్తిసంగతంగా ఉంది. పైన చెప్పిన యాభై ఒక్క భేదాలలో మొదటిదానికి ఒక్కొక్కదానితో సంబంధం ఏర్పడగా యాభై ఒక్క మిశ్రభేదాలు. రెండవదానికి యాభై భేదాలు. మూడవదానికి నలబై తొమ్మిది భేదాలు. ఈ విధంగా ఒక్కొక్కటి తగ్గుతూ పోగా మొత్తం మిశ్రభేదాలు ఒక వెయ్యి మూడు వందల ఇరవై ఆరు మాత్రమే (1326) అవుతాయి. ఉదా హరణకి. ఆవివక్షితవాచ్యధ్వని వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనితో కలిసినప్పుడు అదొక భేదం. వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వని అవివక్షితవాచ్యధ్వనితో కలసినప్పుడు ఇది పై భేదంలోనే అంతర్గతం అయిపోతుంది కదా? అందుచేత దీన్ని మరొక భేదంగా పరిగణించకూడదు. ఇదేవిధంగా వస్తుధ్వనికి అలంకారధ్వనితో సంబంధం కలిగినా, అలంకారధ్వనికి వస్తుధ్వనితో సంబంధం అని చెప్పినా ఒకటే కదా? ఆ రెండూ వేరు వేరు మిశ్రాలు అవడానికి వీలు లేదు. ఈ విధంగా ఒక్కొక్క భేదాన్ని తగ్గించుకుంటూ పోగా వచ్చిన మొత్తం ఒక వెయ్యి మూడువందల ఇరవై ఆరు (1826)ని సంకర-సంసృష్టిభేదసంఖ్య అయిన నాలుగు (4)తో గుణిస్తే మొత్తం అయిదువేల మూడువందల నాలుగు (5804) భేదాలే వస్తాయి కాని మమ్ముటుడు చెప్పినట్లు పదివేల నాలుగువందల భేదాలు రాకూడదు. “తేషాం ప్రత్యేక మేకైక న్యైకైకేన సంబన్దే ప్రథమ భేదస్య ఏక పఞ్చశ ద్భేదాః, ద్వితీయస్య పఞ్చశత్భేదాః, తృతీయ న్యైకోనపఞ్చశద్భేదాః. ఆనేన క్రమేణ ఉత్తరోత్తరస్య ఏకైక భేదపరిత్యాగే షడ్వింశత్యుత్తరశతత్రయాధిక సహస్ర సంఖ్యాకాః (1828) మిశ్రభేదాః. అవివక్షితవాచ్యస్య వివక్షతాన్యపర వాచ్య సంబన్దే యో భేదస్తస్మిన్నే వాన ర్భూతో వివక్షితాన్యపరవాచ్యస్యావివక్షిత వాచ్యసం బనే భేదో న పృథగ్భూతః. అనేనైవ క్రమేణ వస్తుధ్వనేరలక్షారధ్వని సంబనభేదో ఒ ప్యలంకార ధ్వనేర్వస్తుధ్వనిసంబన్దాత్ న పృథగ్భూత ఇతి పూర్వపూర్వస్యోత్తరోత్తరసంబన్దే ఏకైకభేదన్యూనతా జ్ఞేయా. తస్యాపి మిశ్రణస్య త్రిరూ పేణ సంక రేణ ఏకరూపయా సంసృష్ట్యా చ పునశ్చతురా యోజనే చతురుత్తరశతత్రయాధికపఞ్చసహస్రాణి (5804) భేదాః”. -ప్రతాపరుద్రీయం కావ్యప్రకరణం 58వ పేజి, ఈ ఘట్టంతో వ్యాఖ్యానిస్తూ కుమారస్వామి రత్నాపణవ్యాఖ్యానంలో- "అయితే అంతర్భావం చెందడంచేత పస లేని కొన్ని భేదాలను కూడా కలిపి<noinclude><references/></noinclude> eanbk8jgpikn2mjjsmbff9kalkn7oep 104 224623 579595 2026-09-18T20:20:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 217 మమ్ముటుడు పదివేల నాలుగువందల నాలుగు ( 16404) భేదాలు ఎందుకు అంగీక రించాడు? అని ఆశంకించుకొని- "ఏమో! అలా ఎందుకు చేశాడో ఆయనకే తెలి యాలి . మనం మాత్రం. "ఏ విషయమైనా యుక్తి యుక...' 579595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 217 మమ్ముటుడు పదివేల నాలుగువందల నాలుగు ( 16404) భేదాలు ఎందుకు అంగీక రించాడు? అని ఆశంకించుకొని- "ఏమో! అలా ఎందుకు చేశాడో ఆయనకే తెలి యాలి . మనం మాత్రం. "ఏ విషయమైనా యుక్తి యుక్త మైతేనే గ్రహించాలి కాని ఒక మనిషిమీద ఉన్న గౌరవం చేత గ్రహించకూడదు” అన్న సామెత ప్రకారం న్యాయమైన సరణినే అనుసరించాలి అనేది విద్యానాథుని అభిప్రాయం" అని సమా ధానం చెప్పాడు. “తర్హి కింనిమిత్తం కావ్య ప్రకాశకారః అన్తర్భావయాతయామానపికతిచన భేదాన్ సంగృహ్య చతురుత్తర చతుః శతీయుతాయుత (10404) సంఖ్యాకాన్ సంసృష్టిసంకరాయత్త భేదానజీగణత్? కో వేద కిం వా తత్ర నిమిత్తమ్? తత్ పునస్త ఏవ తత్రభవన్తో విదాంకుర్వన్తు. అస్మాభిస్తు “యుక్తి యుక్తం వచో గ్రాహ్యం న తు పూరుష గౌరవాత్" ఇతి న్యాయ సరణిరనుసరణీయేతి విద్యానాథ హృదయమ్". రత్నాపణమ్, కావ్యప్రకరణం 55.56 పేజీలు. అయితే కొందరు వ్యాఖ్యాతలు 'మొదటి భేదంలో రెండవభేదం కలిసి ఉంది' అన్నప్పుడు మొదటిదానికి ప్రాధాన్యం, రెండవదానికి అప్రాధాన్యం సూచితం అవుతుంది. అదే విధంగా రెండవదానిలో మొదటిది కలిసి ఉంది. అన్నప్పుడు రెండవదానికి ప్రాధాన్యం మొదటిదానికి అప్రాధాన్యం గమ్యం అవు తుంది. ఉదాహరణకి వస్తుధ్వనికీ అలంకారధ్వనికీ సంబధం అన్నప్పుడు వస్తు ధ్వనికి ప్రాధాన్యం అలంకారధ్వనికి అప్రాధాన్యం. అలంకారధ్వనికీ వస్తుధ్వనికీ సంబంధం అన్నప్పుడు అలంకారధ్వనికి ప్రాధాన్యం, వస్తుధ్వనికి అప్రాధాన్యం గమ్యం అవుతాయి. ఈ అభిప్రాయంతోనే మమ్మటుడు ఇలా చెప్పాడు. అని సమర్థించడం కోసం ప్రయత్నించారు. ఇలాంటి సమర్థన లన్నీ కుమారస్వామి చెప్పిన 'పురుష గౌరవాత్' కోవలోనికి చేరుతాయి. "పాలల్లో నీళ్లు పోశారా, నీళ్ళల్లో పాలు పోశారా" వంటి మాటలలో అలాంటి భేదా లేవైనా చూపవచ్చునేమో కాని ఇలాంటి స్థలాలలో సమర్ధనప్రయత్నం నిరర్థకం. శుద్ధేతి :- (యాభై ఒక్క) శుద్ధ భేదాలతో కలపగా శ రేషుయుగఖేన్దవః = పదివేల నాలుగు వందల యాభై అయిదు (భేదాలు<noinclude><references/></noinclude> mwjnuq9ect0kttbcejsbw53svb9pr6z 104 224624 579596 2026-09-18T20:21:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 కావ్యప్రకాశ అవుతాయి) శర.5 ఇషు-5 యుగ 4 ఖ - సున్న ఇందు_ 1 _55401. "అంకానాం. వామతో గతిః"-10455. తత్రేతి :- వాటిలో దారిచూపడానికి మాత్రం ఉదాహరణ చూపబడు తున్నది. గాథ. ఖణపాహుణిఆ దేఅర జాఆఏ సుహఇ కింపి...' 579596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>218 కావ్యప్రకాశ అవుతాయి) శర.5 ఇషు-5 యుగ 4 ఖ - సున్న ఇందు_ 1 _55401. "అంకానాం. వామతో గతిః"-10455. తత్రేతి :- వాటిలో దారిచూపడానికి మాత్రం ఉదాహరణ చూపబడు తున్నది. గాథ. ఖణపాహుణిఆ దేఅర జాఆఏ సుహఇ కింపి దే భణిఆ, రుఅఇ పడోహరవలహీఘరమ్మి అణుణిజ్ఙఉ వరాఈ. 111 "క్షణప్రాఘుణికా దేవర జాయయా సుభగ కిమపి తే భణితా, రోదితి గృహపశ్చాద్భాగవలభీగృహే. సునీయతాం వరాకీ". వృ. అత్రానునయః కిముపభోగలక్షణే అర్థాన్తరే సంక్రమితః, కిమనురణనన్యాయేన ఉపభోగే ఏవ వ్యఖ్యే వ్యఙ్ఞకః ఇతి సందేహః. == = = = వ్యా సుభగ సుందరుడా! దేవర ఓ మరిదీ! తే జాయయా - నీ భార్యచేత, కిమపి ఏమో, భణితా పలకబడిన, క్షణప్రాఘుణికా, ఉత్సవంలో అతిథిగా వచ్చిన, వరాకీ ఆ దీనురాలు, గృహపశ్చాద్భాగవలభీగృహే=ఇంటి వెనుక డాబా ఇంట్లో, రోదితి ఏడుస్తున్నది. అనునీయతామ్ - అనునయించ బడుగాక. == ఆవ. ఏదో ఉత్సవం సందర్భంగా ఇంటికి వచ్చిన తన మరది ప్రియు రాలిని (ఉపనాయికను) ఆతని భార్య నిందించగా ఆమె ఏడుస్తున్నట్లు వదిన మరిదితో చెపుతూన్న మాటలివి. అనునయం అనగా రోదనాన్ని నివర్తింపచేసే వ్యాపారం. ఇక్కడ ఈ శబ్దానికి తాత్పర్యానుపపత్తిచేత అనగా కేవలం బ్రతి. మాలుకొనడం అనే అర్థం చెపితే వ్యక్తి యొక్క అభిప్రాయానికి కుదరదు గాన, లక్షణ గ్రహించి ఉపభోగం అని అర్థం అని చెప్పవచ్చు. అప్పుడు ఆ ఉపభో గంలో అతిశయం వ్యంగ్యం అవడం ప్రయోజనం. అప్పుడు అది అవివక్షిత వాచ్య ధ్వని భేదం అయిన అర్థాంతరసంక్రమిత వాచ్యం అవుతుంది. లేదా దీనికి రోదన. నివర్తకమైన అనునయమే (బ్రతిమాలుకోవడమే) అర్థం; ఉపభోగం వ్యంగ్యార్థం. అని చెప్పవచ్చును. అప్పుడు అది అనురణనరూపధ్వనిభేదాలలో ఒకటైన వివక్షి. తాన్యపరవాచ్యధ్వని అవుతుంది. ఈ విధంగా ఏ ధ్వని చెప్పాలి అనేదానికి నిర్ణా<noinclude><references/></noinclude> qc65uku0cl7awp6mfyrr6t8we651ok1 104 224625 579597 2026-09-18T20:21:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతురోల్లాసం 219 యకమైన ప్రమాణం ఏదీ లేకపోవడంచేత ఇక్కడ సందేహరూపసంకరంతో రెండు ధ్వనుల కలయిక ఉన్నది అని చెబుతున్నాడు. వ్యా. అత్రేతి:- “ఇక్కడ ఆనునయం ఉపభోగరూపమైన అర్థాంతరంలో (మరొక అ...' 579597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతురోల్లాసం 219 యకమైన ప్రమాణం ఏదీ లేకపోవడంచేత ఇక్కడ సందేహరూపసంకరంతో రెండు ధ్వనుల కలయిక ఉన్నది అని చెబుతున్నాడు. వ్యా. అత్రేతి:- “ఇక్కడ ఆనునయం ఉపభోగరూపమైన అర్థాంతరంలో (మరొక అర్థంలో) సంక్రమించిందా, లేదా అనురణనన్యాయంచేత ఉపభోగమే. వ్యంగ్యం అవడంచేత దానికి వ్యంజకమా అని సందేహం". అ అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకరూపమూ, ఏకవ్యంజకాను ప్రవేశరూపమూ ఆయిన రెండు సంకరభేదాలకూ, సంసృష్టికీ ఒక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ స్నిగ్ధశ్యామలకాన్తి లిప్తో వియతో వేల్లద్బలాకా ఘనాః వాతాః శీకరిణః పయోదసుహృదామానన్ద కేకాః కలాః, కామం సన్తు దృఢం కఠోరహృదయో రామోజస్మి సర్వంస హే వైదేహీ తు కథం భవిష్యతి హహా హా దేవి ధీరా భవ 112 వృ. అత్ర 'లిప్త' ఇతి 'పయోదసుహృదామ్' ఇతి చ అత్యన తిరస్కృతవాచ్యయోః సంసృష్టిః తాభ్యాం సహ 'రామో ఒస్మి' ఇతి అర్థానర సంక్రమితవాచ్యస్యాను గ్రాహ్యాను గ్రాహక భావేన, 'రామ'పదలక్ష జైకవ్యజ్జకాను ప్రవేశేన చార్థానరసంక్రమిత వాచ్యరసధ్వన్యోః సంకరః. ఏకమన్యదప్యుదాహార్యమ్. ఇతి కావ్యప్రకాశే ధ్వనినిర్ణయో నామ చతుర్ణోల్లాసః. వ్యా. స్నిగ్ధతి :- ఇవి సీతావిరహంతో బాధపడుతున్న రాముని మాటలు. స్నిగ్ధశ్యామలకాన్తి లిప్త వియతః = నిగనిగలాడుతున్న నల్లని కాంతిచేత పూయబడిన ఆకాశం గల, వేలద్వారకాః = (దగ్గర ఎగురుచూ) క్రీడిస్తూన్న కొంగల పంక్తులు గల, ఘనాః-మేఘాలు, శీకరిణః= తుంపర్లతో కూడిన, వాతాః -వాయువులు, పయోద సుహృదామ్ మేఘాల మిత్రులైన నెమళ్ళ యొక్క, కలాః =మధురములైన, ఆనన్ద కేకాః = ఆనందంతో కూడిన కేకాధ్వనులు, సన్తు కామమ్ =ఉంటే ఉండుగాక. ధృఢమ్ అధికముగా, కఠోరహృదయః = కఠినమైన హృద. యం గల నేను, రామః - సకలదుఃఖాలకి పాత్రుడైన రాముడను, ఆస్మి = అయి<noinclude><references/></noinclude> h4kec1cfjcdh7bmqowfope998xlqmit 104 224626 579598 2026-09-18T20:22:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '220 == కావ్యప్రకాశ ఉన్నాను. సర్వమ్ = అంతనూ కూడ, స హేల్త్ సహిస్తాను. తు కాని, వైదేహి = సీత, కథమ్ ఎట్లు, భవిష్యతి ఉండునో కదా! హహాహా = అయ్యో! దేవి ఓ! దేవీ! ధీరా = ధీరురాలవుగా, భవ _ ఉండుము. = = అత్...' 579598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>220 == కావ్యప్రకాశ ఉన్నాను. సర్వమ్ = అంతనూ కూడ, స హేల్త్ సహిస్తాను. తు కాని, వైదేహి = సీత, కథమ్ ఎట్లు, భవిష్యతి ఉండునో కదా! హహాహా = అయ్యో! దేవి ఓ! దేవీ! ధీరా = ధీరురాలవుగా, భవ _ ఉండుము. = = అత్రేతి:- ఇక్కడ ‘లిప్త '‘పయోదసుహృదామ్' అనే పదాలలో ఉన్న అత్యంత తిరస్కృతవాచ్యధ్వనులకు సంసృష్టి. ఆ రెండింటికీ 'రామ అస్మి' అనేచోట ఉన్న అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యధ్వనితో అనుగ్రాహ్యాను గ్రాహక భావసంబంధం చేత సంకరం. 'రామ' పదరూపమైన ఒకే వ్యంజకంలో చేరి ఉండడంచేత అర్థాం తరసం క్రమితవాచ్యధ్వనికీ, విప్రలంభశృంగార రసానికి సంకరం. ఈ విధం గానే ఇతరమిశ్రభేదాలకి కూడా ఉదాహరణం చూచుకోవాలి. వి. లేపనం అనగా ఏదైన ద్రవపదార్థాన్ని మూర్త వస్తువుమీద పూయడం అని అర్థం. కాంతిని అమూర్తమైన ఆకాశంమీద పూయడం అనేది కుదరదు. అందుచేత ‘లిప్త' పదానికి ఇక్కడ 'వ్యాపించబడిన' అని అర్థం. అదే విధంగా స్నేహం అనేది చైతన్యం కలవాటితోనే కుదురుతుంది కాని అచేతనాలతో కుద రదు. ఆకాశం ఆచేతనం. అందుచేత నెమళ్ళు ఆకాశానికి మిత్రులు అన్నా, ఆకాశం నెమళ్ళకు మిత్రం అన్నా యుక్తం కాదు గాన అక్కడ 'సుహృదః' అనగా కేకా దులద్వారా సంబంధించినవి అని అర్థం. ఈ రెండు అర్థాలూ కూడ వాచ్యార్థాన్ని పూర్తిగా కప్పివేసి చెప్పిన లాక్షణికార్థాలు. ఇక్కడ లక్షణ అంగీకరించడానికి ఆతిశయించి లేదా అత్యధికంగా ఉండడాన్ని చెప్పడం ప్రయోజనం. ఈ ప్రయో జనం వ్యంగ్యం. అనగా 'లివ' సుహృదః' అనేచోట అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యాలైన వ్యంగ్యాలు. ఇవి ఒకదాని అపేక్ష మరొకదానికి లేకుండా ఈ శ్లోకంలో ఉన్నాయి; అందుచేత వాటికి సంసృష్టి. 'రామః అస్మి' అనే వాక్యంలోని 'రాము' అనేదానికి కేవలం 'రాముడు' అని మాత్రమే అర్థం కాదు, “ఎన్నో కష్టాలు అనుభవించ డానికి పుట్టిన వ్యక్తిగా ప్రసిద్ధుడైన రాముడు" అని అర్థం. అనగా 'రాముడు' అనే వాచ్యార్థం లక్షణచేత పైనచెప్పిన అర్థానికి సంక్రమింపచేయబడింది (అర్థాం తరసంక్రమితం). ఈ లక్షణకు ప్రయోజనం రాముడు చేసుకుంటూన్న స్వనింద; ఇది వ్యంగ్యం. కాంతివ్యాప్తి, కేకాది సంబంధము అత్యతిశయంతో ఉండడంచేతనే అవి చూచి రాముడు ఈ విధంగా తనను నిందించుకొంటున్నాడు. అందుచేత 'లివ' 'సుహృత్' శబ్దాలలోని అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యధ్వనులు రెండూ రామ నిందారూపమైన అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యధ్వనికి కారణాలు- అనుగ్రాహకాలు.<noinclude><references/></noinclude> f6uewxrd5dvzr87dokaesvr0n4hsp1o 104 224627 579599 2026-09-18T20:22:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ణోల్లాసం 221 రామస్వనింద కార్యం అనుగ్రాహ్యం. అందుచేత ఆ అత్యంతతిరస్కృత వాచ్య ధ్వనులకీ, ఈఅర్థాన్తర సంక్రమితవాచ్యధ్వనికి అనుగ్రాహ్యాను గ్రాహకత్వ రూపమైన సంకరం. 'రామోఒస్మ...' 579599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ణోల్లాసం 221 రామస్వనింద కార్యం అనుగ్రాహ్యం. అందుచేత ఆ అత్యంతతిరస్కృత వాచ్య ధ్వనులకీ, ఈఅర్థాన్తర సంక్రమితవాచ్యధ్వనికి అనుగ్రాహ్యాను గ్రాహకత్వ రూపమైన సంకరం. 'రామోఒస్మి' అని చెప్పడంలో రాముని స్వనింద మాత్రమే కాకుండా విప్రలంభశృంగారం కూడా వ్యంగ్యం అవుతున్నది. సీతావియోగంతో బాధ పడు తూండడం మూలాననే కదా రాముడు తనను తాను నిందించుకొంటున్నాడు. అందుచేత 'రామ' అనే ఒక పదం స్వనిందనూ (అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్య ధ్వనినీ), విప్రలంభశృంగారరసాన్నీ వ్యృజింపచేయడంచేత ఆ రెండింటికీ ఏక వ్యంజకానుప్రవేశరూపమైన (ఒకే పదంచేత వ్యంజింపచేయబడడం) అనే సంకరం కూడా ఉన్నది అని భావం. 'బాలానందిని' అనే కావ్య ప్రకాశవ్యాఖ్యానంలో నాల్గవ ఉల్లాసం సమాప్తం.<noinclude><references/></noinclude> i4f2kfkvuixwx9u4ch8hvbuonsmcnfj 104 224628 579600 2026-09-18T20:23:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ పఞ్చమ ఉల్లాసః వృ. ఏవం ధ్వనౌ నిర్ణీతే గుణీభూతవ్యఙ్గ్య ప్రభేదానాహ- కా. అగూఢమపరస్యాఙ్గం వాచ్యసిద్ధ్యఙ్గమస్ఫుటమ్, సందిగ్ధతుల్యప్రాధాన్యే కాక్వాక్షిప్త మసున్దరమ్, వ్యఙ్గ...' 579600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ పఞ్చమ ఉల్లాసః వృ. ఏవం ధ్వనౌ నిర్ణీతే గుణీభూతవ్యఙ్గ్య ప్రభేదానాహ- కా. అగూఢమపరస్యాఙ్గం వాచ్యసిద్ధ్యఙ్గమస్ఫుటమ్, సందిగ్ధతుల్యప్రాధాన్యే కాక్వాక్షిప్త మసున్దరమ్, వ్యఙ్గ్యమేవం గుణీభూతవ్యఙ్గ్యస్యాష్టా భిదాః స్మృతాః. 45 వృ. కామినీకుచకలశవత్ గూఢం చమత్కరోతి; అగూఢం తు స్పుటతయా వాచ్యాయమానమితి గుణీభూతమేవ. అగూఢం యథా- వ్యా. ఏవమ్ ఇతి:- ఈ విధంగా ధ్వని నిర్ణయించబడిన పిమ్మట గుణీ భూతవ్యంగ్యభేదాలను చెపుతున్నాడు. వి. కావ్యాన్ని ఉత్తమం, మధ్యమం, అధమం అని మూడు విధాలుగా విభ జించి ఉత్తమకావ్యం ధ్వనికావ్యం అని ప్రతిపాదించి, చతుర్ణోల్లాసంలో ధ్వని రూపాన్ని నిరూపించాడు. గుణీభూతవ్యంగ్యం, అనగా ధ్వని అప్రధానంగా ఉన్న కావ్యం, మధ్యమం. ఈ ఉల్లాసంలో గుణిభూతవ్యంగ్యానికి చెందిన భేదాలను వివ రిస్తున్నాడు. వ్యంగ్యం ఉన్నా కూడ దానికంటే వాచ్యార్థమే ఎక్కువ చమత్కార కారిగా ఉంటే దానికి గుణీభూతవ్యంగ్యం అనిపేరు. గుణీభూతం అనగా అప్ర ధానం అని అర్థం. = ==== అగూఢమ్ ఇతి:- వఙ్గ్యమ్ గుణీభూతవ్యంగ్యంలోని వ్యంగ్యార్థం, ఆగూఢమ్ = అతిస్పష్టంగా గాని, అపరస్య = మరొక దానికి (అది వాచ్యార్థమైనా కావచ్చు మరొక వ్యంగ్యార్థమైనా కావచ్చు. దానికి), అఙ్గమ్ = అంగంగా గాని, వాచ్యసిద్ధ్యఙ్గమ్= వాచ్యార్థసిద్ధికి, అనగా వాచ్యార్థం కుదరడానికి, అంగంగా గాని, అస్ఫుటమ్ = చాల అస్పష్టంగాగాని, సందిగ్ధతుల్యప్రాధాన్యే సందిగ్ధమైన ప్రాధాన్యం కలదిగా గాని, వాచ్యార్థంతో సమానమైన ప్రాధాన్యంకలదిగా గాని, కాక్వా=కాకు స్వరంచేత, ఆషిప్తమ్ ఆక్షేపించబడినది (ఊహించబడినది)గా ==<noinclude><references/></noinclude> a5vggnkwuipwcznay70wuuykyqwatki 104 224629 579601 2026-09-18T20:24:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం = 223 గాని, ఆసున్దరమ్ = సౌందర్యం లేనిదిగా గాని ఉంటుంది. ఏవమ్ ఈ విధంగా, గుణీభూతవ్యఙ్గ్యస్య = గుణీభూతవ్యంగ్యం యొక్క, అపౌ = ఎనిమిది, భేదాః = భేదాలు, స్మృతాః = చెప్పబడినవి. =...' 579601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం = 223 గాని, ఆసున్దరమ్ = సౌందర్యం లేనిదిగా గాని ఉంటుంది. ఏవమ్ ఈ విధంగా, గుణీభూతవ్యఙ్గ్యస్య = గుణీభూతవ్యంగ్యం యొక్క, అపౌ = ఎనిమిది, భేదాః = భేదాలు, స్మృతాః = చెప్పబడినవి. = వి. ఈ ఎనిమిది విధాలైన వ్యంగ్యాలలో ఏ ఒక్కటైనా ఉన్నది గుణీభూత వ్యంగ్యం అని అర్థం. గుణీభూతవ్యంగ్యం మధ్యమకావ్యం గాన ఇది ఆగూఢవ్యం గ్యమధ్యమకావ్యం, అపరాంగవ్యంగ్యమధ్యమకావ్యం, వాచ్యసిద్ధంగవ్యంగ్య మధ్య మకావ్యం, అస్పుటవ్యంగ్యమధ్యమకావ్యం, సందిగ్ధ ప్రాధాన్యవ్యంగ్యమధ్యమ కావ్యం, తుల్యప్రాధాన్యవ్యంగ్యమధ్యమకావ్యం, కాక్వాక్షిప్తవ్యంగ్యమధ్యమకావ్యం, అసుందర వ్యంగ్యమధమకావ్యం అని ఎనిమిది విధాలు. కామినీతి:- కామినీకుచకలశం వలె గూఢంగా ఉన్నది, అనగా కొంచెం గూఢంగా ఉన్నది, చమత్కారం కలిగిస్తుంది. గూఢం కాకుండా ఉన్నది వాచ్యార్థం వంటిదే అయిపోతుంది గాన అది గుణీభూతమే. వి. ఇక్కడ గూఢం అనగా కొంచెం గూఢంగా ఉన్నది అని అర్థం. చాలా గూఢంగా ఉంటే అది కూడా దోషమే. దానికే 'అస్ఫుటవ్యంగ్య' అని పేరు పెట్టి గుణీభూతవ్యంగ్యం (నాల్గవభేదం)గా పరిగణించారు. అందుచేత వ్యంగ్యార్థం ఆతి గూఢంగానూ ఉండకూడదు, అతిస్పష్టంగానూ ఉండకూడదు. మధ్యరకంగా ఉండాలి. అప్పుడే అది చమత్కార కారి. అది ధ్వని. మొదటి రెండు పక్షాలలోనూ అది గుణీభూతవ్యంగ్యం. ఈ విషయాన్నే ఒక ప్రసిద్ధమైన శ్లోకంలో చెపుతారు. 'నాస్త్రీపయోధర ఇవాతీతరాం ప్రకాశో నో గూర్జరీస్తన ఇవాతితరాం నిగూఢః, అర్థో గిరామపిహితః పిహితశ్చ కశ్చిత్ సౌభాగ్యమేతి మరహట్టవధూకుచాభః'. -బాలబోధిని పేజి. 194 ఈ పేజీలోనే పాదికలో మరొక శ్లోకం కూడా ఇవ్వబడింది. రథ చ రచనాతః స్ఫుటరసః “అనుదృష్టః శభైరథ పదానామర్థాత్మా జనయతి కవీనాం బహుముదమ్,<noinclude><references/></noinclude> bsy1f0j9050rnk6afxx5d1o3hugvw3x 104 224630 579602 2026-09-18T20:25:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '224 11 యథా కిఞ్చత్కిఇ్చత్ఫవనచలచేలాఞ్చలతయా కుచద్యస్ధ్వం కాన్తిం కిరతి న తథోద్ఘాటితమురః”. لله కావ్యప్రకాశ వ్యా:- అగూఢవ్యంగ్యమధ్యమకావ్యానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా… శ్లో॥ యస్యాసుహృ...' 579602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>224 11 యథా కిఞ్చత్కిఇ్చత్ఫవనచలచేలాఞ్చలతయా కుచద్యస్ధ్వం కాన్తిం కిరతి న తథోద్ఘాటితమురః”. لله కావ్యప్రకాశ వ్యా:- అగూఢవ్యంగ్యమధ్యమకావ్యానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా… శ్లో॥ యస్యాసుహృత్కృతతిరస్కృతిరేత్యంత ప్త సూచీవ్యధవ్యతిక రేణ యునక్తి కర్ణా, కాళ్చోగుణ గ్రథనభాజన మేష సోస్మి జీవన్న సంప్రతి భవామి కిమావహామి. వృ. అత్ర జీవన్నిత్యర్థాన్తర సంక్రమితవాచ్యస్య. 113 వ్యా, యస్య ఇతి:- బృహన్నలావేషంలో ఉన్న అర్జునుడు, తనకు కీచ కుని వలన జరిగిన పరాభవాన్ని గూర్చి చెపుతూన్న ద్రౌపదితో అంటూన్న మాటలు: కృతతిరస్కృతిః = చేయబడిన తిరస్కారం గల, యస్య = ఏ నాయొక్క, అసుహృత్ = శత్రువు అనగా నాచేత ఓడింపబడిన శత్రువు, ఏత్య= వచ్చి, కర్ణా= చెవులను, తప్తసూచీవ్యధ వ్యతిక రేణ = కాల్చబడిన సూదితో గ్రుచ్చుటయొక్క పౌనఃపున్యంలో (మాటిమాటికి గ్రుచ్చుకొనడంతో), యునక్తి = చేర్చునో, సః = అట్టి, ఏషః = ఈ నేను, కాఞ్చ గుణగ్రథనభాజనమ్ వడ్డాణం గుచ్చడానికి పాత్రనుగా, పూర్వం బంగారం పూసలూ, గాజు పూసలూ, మాణి క్యాలూ కలిపి గుచ్చి వడ్డాణంగా ధరించేవారట. లేదా వడ్డాణం ధరించడానికి పాత్రనుగా, అనగా వడ్డాణం ధరించేవాడనుగా, అస్మి = అయి ఉన్నాను. సం.ప్రతి = ఇపుడు, జీవన్ జీవించినవాడను, న భవామి = కాను. కిమ్ ఏమి, ఆవహామి = చేయగలను? పూర్వం పరాజితులై శరణుజొచ్చేవాళ్లు విజేతదగ్గరకు వెళ్ళి శరణాగతిసూచకంగా కాల్చిన సూదులతో చెవులు పొడుచుకొనేవారట, = = = అత్రేతిః. ఇక్కడ 'జీవన్' అనేచోట అర్థాంతరసంక్రమికావాచ్యవ్యంగ్యం అగూఢంగా ఉంది. వి. నేను "జీవించి లేను" అనగా శ్లాఘ్యమైన జీవితంతో లేను అని అర్థం. అందుచేత 'జీషన్'అనే పదానికి ఉన్న వాచ్యార్థం 'ఇష్టమైన పని చేయడానికి సమర్థుడై ఉండడం' అనే అర్థాంతరంలో సంక్రమించింది. ఈ అర్థం ఉపాదాన<noinclude><references/></noinclude> lavqortzypy8kdxxi24m6mboa0jies1 104 224631 579603 2026-09-18T20:31:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 225 లక్షణచేత బోధింపబడుతున్నది. "ఇలా జీవించడంకంటె మరణమే మేలు”అని వ్యంగ్యార్థం. మామూలు పాఠకుడికి కూడా ఈ వ్యంగ్యార్థం స్పష్టంగా తెలుస్తూ న్నది గాన ఇది అగూఢం. అవ:- అ...' 579603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 225 లక్షణచేత బోధింపబడుతున్నది. "ఇలా జీవించడంకంటె మరణమే మేలు”అని వ్యంగ్యార్థం. మామూలు పాఠకుడికి కూడా ఈ వ్యంగ్యార్థం స్పష్టంగా తెలుస్తూ న్నది గాన ఇది అగూఢం. అవ:- అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యస్థలంలో ఆగూఢవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణ చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఉన్నిద్రకోకనద రేణుపిళ జతాజా గాయన్తి మజ్జు మధుపా గృహదీర్ఘకాసు, ఏతచ్చకా స్త్రీ చరవేర్నవబన్ధుజీవ పుష్పచ్ఛదాభముదయాచలచుమ్బి బిమ్బమ్ . వృ. ఆత్ర చుమ్బనస్య అత్యన్తతిరస్కృతవాచస్య. == - = 114 వ్యా. ఉన్నిద్రకోక నద రేణుపీశఙ్గతాఙ్గః = వికసించిన ఎఱ్ఱని పద్మాల పుప్పొడిచేత పిశంగవర్ణం (ఎరుపు నలుపు కలిసిన రంగు) కలవిగా చేయబడిన శరీరములు గల, మధుపాః తుమ్మెదలు, గృహదీర్ఘకాసు - గృహముల దగ్గర ఉన్న దిగుడుబావులయందు, మణ్ణు మధురంగా, గాయన్తి గానం చేయు చున్నవి. రవేః = సూర్యునియొక్క, ఏతత్ బిమ్బంచ - ఈ బింబం కూడ, నవబన్ధుజీవపుష్పచ్ఛదాభమ్_కొత్త బంధుజీవపుష్పపు తేకు వంటి కాంతి గలదై, ఉదయాచలచుమ్బి = ఉదయపర్వతాన్ని చుంబించుచు, చకాస్తి = ప్రకాశించు చున్నది. = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'చుమ్బి' అనునప్పుడు అత్యంతతిరస్కృత వాచ్య ధ్వని ఆగూఢము. 'చుమ్బ' ధాతువుకు రెండు ముఖాల సంయోగం అని అర్థం. ఆ అర్థం ఇక్కడ కుదరదుగాన లక్షణచేత సంయోగం అని మాత్రమే దీనికి అర్థం. అందు చేత ఇది అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యం. ఇలా లాక్షణిక ప్రయోగం చేయడానికి ఉషః కాలారంభ మైనది అని చెప్పడం ప్రయోజనం. అదే వ్యంగ్యం. ఈ వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థం వలె అతిస్పష్టంగా ఉంది. మధ్యమకావ్యం. 15) అందుచేత ఇది ఆగూఢవ్యంగ్యం అయిన<noinclude><references/></noinclude> anpyjn1fu5eai8kznqrn82wgbfo0kgz 104 224632 579604 2026-09-18T20:31:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '226 కావ్యప్రకాశ ఆవ అర్థశ క్తిమూలక మైన ఆగూఢవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో అత్రాసీత్ ఫణిపాశబద్ధనవిధిః శక్త్యా భవదేవరే గాఢం వక్షసి తాడితే హనుమతా ద్రోణాద్రిర త్రాహ...' 579604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>226 కావ్యప్రకాశ ఆవ అర్థశ క్తిమూలక మైన ఆగూఢవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో అత్రాసీత్ ఫణిపాశబద్ధనవిధిః శక్త్యా భవదేవరే గాఢం వక్షసి తాడితే హనుమతా ద్రోణాద్రిర త్రాహృతః, దివ్యైరిన్ద్రజిదత్ర లక్ష్మణశరై శ్లోకాస్తరం ప్రాపితః కేనాప్యత్ర మృగాక్షి రాక్షసపతేః కృత్తా చ కణ్ణాటవీ. 115 వృ. అత్ర కేనాప్యత్రేతి అర్థశ క్తిమూలా నురణన రూపస్య. 'తస్యా క్తిమూలానురణనరూపస్య. ప్యత్ర' ఇతి యుక్త ః పాఠః, వ్యా == ======= = రాజశేఖరుడు రచించిన బాలరామాయణనాటకంలో రావణసంహారా నంతరం విమానంమీద ఆయోధ్యకు తిరిగి వస్తూన్న రాముడు సీతకు రణ భూమిని చూపుతూ అంటూన్న మాటలు. మృగాక్షి – లేడి కళ్ళవంటి కళ్ళు కల దానా! అత్ర = ఇక్కడ, ఫణిపాఠబన్దనవిధిః నాగపాశాలచేత బంధనం, ఆసీత్ జరిగింది. భవదేవరేజ్లు నీ మరది, శక్త్యా = శక్తిచేత, గాఢమ్ గట్టిగా, వక్షసి = వక్షఃస్థలంమీద, తాడితే = కొట్టబడినవాడగుచుండగా, హనుమతా = హనుమంతునిచేత, ద్రోణాద్రిః = ద్రోణపర్వతం, అత్ర = ఇక్కడ, ఆహృతః : తీసికొనిరాబడినది. అత్ర= ఇక్కడ, ఇన్ద్రజిత్ = ఇంద్రజిత్తు, దివ్యైః = దివ్యము లైన, లక్ష్మణశరైః = లక్ష్మణుని బాణాలచేత, లోకాన రమ్ పరలోకమును, ప్రాపితః = పొందించబడ్డాడు. అత్ర - ఇక్కడ, కేనాపి = ఎవనిచేతనో, రాక్షస వతేః = రావణునియొక్క, కణాటవీ= కంఠరూపమైన అడవి, కృత్తా చ_ఛేదించ బడినది. రాముడు ధీరోదాత్తుడవడంచేత తన గొప్పతనాన్ని ప్రకటించుకొనడానికి ఇష్టపడక 'మయా' అని అనక 'కేనాపి' అన్నాడు. అత్రేతి :- = :- ఇక్కడ 'కేనాపి అత్ర ' ఆర్థశ క్తిమూలా నురణనరూపవ్యంగ్యం ఆగూఢంగా ఉంది. వి. ఇక్కడ 'కేనాపి' అనేదానికి 'ఎవనిచేతనో' అని అర్థం. ఈ అర్థం ద్వారా 'రామునిచేత ' (నాచేత) అనే వ్యంగ్యం సంలక్ష్యక్రమంగా స్పురిస్తూన్నది. అయితే ఆర్థశ క్తిమూలమైన ఈ అనురణనరూప (సంలక్ష్యక్రమ) వ్యంగ్యం స్పష్టంగా తెలుస్తూన్నది. గాన ఇది అగూఢ వ్యంగ్యమధ్యమకావ్యం.<noinclude><references/></noinclude> jlhl4097u65irit619m8x8fqbhn7ok4 104 224633 579605 2026-09-18T20:34:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 227 వ్యా. 'కేన్యాప్యత్ర'కు బదులు 'తస్యాప్యత్ర' (తస్య రాక్షసపతేః అని అన్వయం) అనే పాఠం ఉంటే బాగుంటుంది. అప్పుడు ఇది అగూఢవ్యంగ్యం అయిన గుణీభూతవ్యంగ్యం కాక 'ధ్వనియే' అవ...' 579605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 227 వ్యా. 'కేన్యాప్యత్ర'కు బదులు 'తస్యాప్యత్ర' (తస్య రాక్షసపతేః అని అన్వయం) అనే పాఠం ఉంటే బాగుంటుంది. అప్పుడు ఇది అగూఢవ్యంగ్యం అయిన గుణీభూతవ్యంగ్యం కాక 'ధ్వనియే' అవుతుంది అని భావం. ఆవ. 'ఆపరస్య అఙ్గమ్' అనే రెండవ విధమైన గుణీభూతవ్యంగ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. అపరస్య రసాదేర్వాచ్యస్య రసాది అనురణనరూపం వా యథా- 3 వా (వాక్యార్థ భూతస్య) అఙ్గం శ్లో॥ అయం స రశనోత్కర్షీ పీనస్త నవిమర్దనః, నాభ్యూరుజఘనస్పర్శీ నీవీవిస్రంసనః కరః. 116 వృ. అత్ర శృఙ్గరః కరుణస్య. = వ్యా. అపర స్యేతి :- అపరస్య = రసాధికానికి గాని, వాచ్యార్థానికి గాని, వాక్యార్థం అయిన దానికి, అనగా వాక్యంచేత ప్రధానంగా ప్రతిపాదించబడేదానికి, ఆంగమైన రసాదికం గాని, అనురణనరూపవ్యంగ్యం గాని అపరాంగవ్యంగ్యం. వి. ఒక వాక్యం ప్రధానంగా రసం మొదలైన అసంలక్ష్యక్రమప్యంగ్యార్థా లను గాని, వస్తువు మొదలైన ప్రతిధ్వని వంటి సంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యాలను కాని బోధిస్తూండగా ఆ వ్యంగ్యానికి మరొక వ్యంగ్యం అంగం కావచ్చు. 'అది ఒక అప రాంగవ్యంగ్యభేదం. వాక్యంలో వాచ్యార్థమే అధిక చమత్కార జనకం ఆవడం చేత ప్రధానంగా ఉన్నప్పుడు దానికి అంగంగా ఉన్న వ్యంగ్యం రెండవ విధ మైన అప రాంగవ్యంగ్యం. ఒక రసం మరొక రసానికి అంగంగా ఉన్న అపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదా హరణం ఎట్లనగా- అయమ్ ఇత్యాది - మహాభారతంలో భూరిశ్రవస్సుని హస్తం తెగి రణభూమిలో పడి ఉండగా దాన్ని పట్టుకొని విలపిస్తూన్న అతని భార్యలు అంటూన్న మాటలు. రశనోత్కరీ = వడ్డాణాలను లాగినదీ, పీనస్తన విమర్దనః= పినస్తనములను మర్దించినది, నాభ్యూరుజమనస్సర్శీ = నాభి - ఊరు. జఘనభాగము లను స్పృశించినదీ, నీవీవిస్రంసనః = పోక ముడిని శిథిలం చేసినదీ అయిన, కరః = చెయ్యి, ఆయమ్ ఇదే. = - - =<noinclude><references/></noinclude> ls16zh95sbvz4yx609rlg5ogj84vjdx 104 224634 579606 2026-09-18T20:34:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 అత్రేతి :- ఇక్కడ శృంగారరసం కరుణరసానికి అంగం. కావ్యప్రకాశ: నాయ వి. ఇక్కడ శృంగారరసం కరుణరసానికి పోషకంగా ఉంది. కునిలో ఉన్న శృంగారాన్ని (రతిని) స్మరించడం చేత నాయికా గత శోకం ఉల్బ...' 579606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>228 అత్రేతి :- ఇక్కడ శృంగారరసం కరుణరసానికి అంగం. కావ్యప్రకాశ: నాయ వి. ఇక్కడ శృంగారరసం కరుణరసానికి పోషకంగా ఉంది. కునిలో ఉన్న శృంగారాన్ని (రతిని) స్మరించడం చేత నాయికా గత శోకం ఉల్బ ణమై కరుణరసం పుష్టం అవుతున్నది కదా? అందుచేత శృంగారం కరుణరసా నికి అంగం. కరుణరసం ప్రధానంగానే ఉన్నది. అందుచేత దీనిని పట్టి ఇది ధ్వని కావ్యం. శృంగారరసాన్ని పట్టి గుణీభూతవ్యంగ్యం. ఈ విధంగా ఒక వ్యంగ్యా నికి మరొక వ్యంగ్యం అంగం అయిన అన్ని స్థలాలలోనూ ప్రధానవ్యంగ్యాన్ని పట్టి ధ్వనికావ్యత్వము. అంగమైన వ్యంగ్యాన్ని పట్టి గుణీభూతధ్వనిత్వము ఉంటాయి. ఆయితే ఇలాంటి కావ్యాన్ని ఉత్తమకావ్యం అనాలా మధ్యమకావ్యం అనాలా అనే ప్రశ్న వస్తుంది. ఉత్తమకావ్యం అనే అనాలి. మధ్యమకావ్యం అని వ్రాసిన కొందరి వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం సరికాదు. ఒకే కావ్యంలో (శ్లోకంలో) ఉత్తమకావ్యత్వ_మధ్యమకావ్యత్వాలు అంగీకరించడం అసంగతం. అవ. రసం భావానికి అంగంగా ఉన్న ఆపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ కైలాసాలయభాలలోచనరుచా నిర్వర్తితాలక క వ్యక్తిః పాదనఖద్యుతిర్గిరిభువః సా వః సదా త్రాయతామ్, స్పర్ధబన్ధసమృద్ధయేవ సుదృఢం రూఢా యయా నేత్రయోః కాని ః కోకనదానుకారసరసా సద్యః సముత్సార్యతే. 117 వృ. ఆత్ర భావస్య రసః- = వ్యా. కైలా నేతి :- పరమేశ్వరుడు పాదాలకు నమస్కరించగానే పార్వతి కోపం శాంతించడంచేత ఆమె నేత్రాలు ఎరుపు శాంతించడాన్ని వర్ణించే శ్లోకం ఇది. కైలాసాలయభాలలో చనరుచా - శివుని ఫాలమునందలి నేత్రకాంతిచేత, నిర్వర్తి తాలక్ష కవ్య క్తిః = జరపబడిన (ఏర్పరుపబడిన పాదాలకు వ్రాసుకునే లత్తుకయొక్క అభివ్యక్తి గల, నఖద్యుతికి విశేషణం. దీనినిపట్టి శివుడు పార్వతి పాదాల పై పడినా డని వ్యంగ్యం. గిరిభువః = పార్వతియొక్క, సా= ఆ, పాద నఖద్యుతిః = పాదాల గోళ్ళ కాంతి, వః - మిమ్ములను, సదా = ఎల్లప్పుడు, = = =<noinclude><references/></noinclude> oti3zvcugkf4cedn68i1edyuqxyf9pi 104 224635 579607 2026-09-18T20:35:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం L = 229 ====== తాయతామ్ రక్షించుగాక. స్పర్ధబన సమృద్ధయా ఇవ పోటీ పడుటచే ఆత్య — = ధికమైన దా అన్నట్లున్న, యయా = ఏ నఖ కాంతిచేత, కోకనదాను కారసరసా : ఎఱ్ఱతామరపూవులను అనుకరించడంచేత...' 579607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం L = 229 ====== తాయతామ్ రక్షించుగాక. స్పర్ధబన సమృద్ధయా ఇవ పోటీ పడుటచే ఆత్య — = ధికమైన దా అన్నట్లున్న, యయా = ఏ నఖ కాంతిచేత, కోకనదాను కారసరసా : ఎఱ్ఱతామరపూవులను అనుకరించడంచేత సరసమైన, సుదృఢమ్ అత్యధికంగా, రూఢా = స్థిరంగా ఉన్న (పెరిగిన), నేత్రయోః కాన్తిః - నేత్రాల కాంతి, సద్యః _వెంటనే, సముత్సార్యతే_తొలగించబడుచున్నదో. పాలలోచనకాంతిసంపర్కం చేత సహజంగానే ఎఱ్ఱగా ఉన్న నఖాల కాంతి ఇంకా పెరిగింది. ఈ పెరగడాన్ని 'పోటీచేత పెరగడము అని కవి ఉత్ప్రేక్షిస్తున్నాడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ రసం భావానికి అంగం. వి. 'త్రాయతామ్' అని చెప్పడంచేత కవికి పార్వతి విషయంలో ఉన్న రతి (భక్తి) వ్యంగ్యం అవుతున్నది. దానికి మహాదేవునిలో ఉన్న పార్వతీవిషయక మైన శృంగారం (రతిరూపస్థాయి భావం) అంగం. ఆవ. ఒక భావం మరొక భావానికి అంగంగా ఉన్న అపరాంగవ్యంగ్యా నికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. _ _ శ్లో॥ అత్యుచ్చాః పరితః స్ఫురన్తి గిరయః స్ఫారాస్తథామ్భోధయ సానేతానపి బిభ్రతీ కిమపి న క్లాసి తుభ్యం నమః, ఆశ్చర్యేణ ముహుర్ముహుః స్తుతిమితి ప్రస్తిమి యావద్భువ స్తావద్బిభ్రదిమాం స్మృతస్తవ భుజో వాచస్తతో ముద్రితాః. భావస్య. వృ. అత్ర భూవిషయో రత్యాఖ్యః భావః రాజవిషయస్య రతి ==== వ్యా. అతీతి :- పంచాక్షరి అనే కవి ఈ శ్లోకంతో భోజమహారాజును స్తుతించినట్లు వ్యాఖ్యాతలు. (ఓ! భూమీ!) అత్యుచ్చా : చాలా ఉన్నతములైన, గిరయః = పర్వతాలు, పరితః చుట్టూ, స్పురన్తి = ప్రకాశిస్తూన్నవి. తథా = మరియు, స్పారాః = విశాలములైన, అమ్బోధయః = సముద్రములు, చుట్టూ ప్రకా “శిస్తూన్నవి. తాన్ = ఆ పర్వతాలను, ఏతానపి ఈ సముద్రాలను, బిభ్రతీ అపి ధరించుచున్నదానవైనను, కిమపి ఏ మాత్రమూ, క్లాన్తా ఆలసిదానవు, నాసి = కాలేదు. తుభ్యమ్ - నీకు, నమః - - = - = నమస్కారము, ఇతి = ఇట్లు, ఆశ్చ<noinclude><references/></noinclude> nmtesg3h82vjpo2ftvo30hablxhah25 104 224636 579608 2026-09-18T20:36:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '230 = == కావ్యప్రకాశ == ర్యేణ = ఆశ్చర్యముతో, ముహుర్ముహుః – మాటిమాటికి, భువః - భూమియొక్క, స్తుతీమ్ = స్తోత్రమును, యావత్ ప్రస్తామి = ఎంతలో ప్రస్తావింతునో తావత్ అంతలో, ఇమామ్ ఈ భూమిని, బి...' 579608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>230 = == కావ్యప్రకాశ == ర్యేణ = ఆశ్చర్యముతో, ముహుర్ముహుః – మాటిమాటికి, భువః - భూమియొక్క, స్తుతీమ్ = స్తోత్రమును, యావత్ ప్రస్తామి = ఎంతలో ప్రస్తావింతునో తావత్ అంతలో, ఇమామ్ ఈ భూమిని, బిభ్రత్ ధరించుచున్న, తవ భుజః = నీ భుజము, స్మృతః = స్మరించబడినది. తతః అటుపిమ్మట, వాచః = మాటలు, ముద్రితాః మూతబడినవి. == == = అత్రేతి :- ఇక్కడ కవియందు) భూవిషయమునం దున్న రతి అనే భావం (ఆ కవికే) రాజువిషయంలో ఉన్న రతికి అంగం అయినది. అవ. రసాభాస భావాభాసలు భావాంగములు అయిన అపరాంగవంగ్యాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. బద్దీకృత్య నృపద్విషాం మృగదృశస్తాః పశ్యతాం ప్రేయసాం శ్లేష్యన్తి ప్రణమన్తి లాన్తి పరితళ్చుమ్బన్తి తే సైనికాః, అస్మాకం సుకృతైర్దృశోర్నిపతితోఒ స్యౌచిత్యవారాంనిధే విధ్వస్తా విపదో ఒఖిలాస్తదితి తైః ప్రత్యర్థిభిః స్తూయసే. విపదోఒఖిలాస్త వృ. అత్ర భావస్య రసాభాసభావాభాసౌ ప్రథమార్ధద్వితీయార్ధ ద్యోత్వౌ. = = = == వ్యా, బర్దీతి :- ఒక కవి రాజును స్తుతిస్తున్నాడు. నృప = రాజా! తే సైనికాః = నీ సైనికులు, ద్విషామ్ = శత్రువుల యొక్క, మృగదృశః = స్త్రీలను, బన్డీకృత్య = బందీలనుగా చేసి, ప్రేయసామ్ = ప్రియులు, పశ్యతామ్ = చూచు చుండగా, తాః = ఆ స్త్రీలను, శ్లేష్యన్తి = కౌగలించుకొనుచున్నారు, ప్రణమన్తి = నమస్కరించుచున్నారు, లాన్తి = గ్రహించుచున్నారు, పరితః = అంతటా, చుమ్బన్తి = చుంబించుచున్నారు. ఔచిత్యవారాంనిధే ఔచిత్యానికి సముద్రం వంటి వాడా ! అస్మాకమ్ మాయొక్క, సుకృతైః = పుణ్యాల చేత, దృశోః - నేత్రా లలో, నివతితః ఆసి పడితివి తత్ = ఆ కారణంవల్ల, అఖిలాః = సమస్తమైన, విపదః ఆపదలు, విధ్వస్తాః తొలగిపోయినవి, ఇతి = అని, ప్రత్యర్థిభి: == = = = = శత్రువులచేత, స్తూయసే = స్తుతించబడుచున్నావు.<noinclude><references/></noinclude> eqedsfdmai1rvez6vf58j4h6saz8kxj 104 224637 579609 2026-09-18T20:36:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం 231 అత్రేతి :- ఇక్కడ శ్లోకంలోని పూర్వార్ధ ఉత్తరార్థాలచేత వ్యంజింపబడు తున్న రసాభాసభావాభాసలు భావానికి అంగాలు. వి. మొదటి రెండు పాదాలలో వర్ణించిన సైనికులలోని శృంగ...' 579609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం 231 అత్రేతి :- ఇక్కడ శ్లోకంలోని పూర్వార్ధ ఉత్తరార్థాలచేత వ్యంజింపబడు తున్న రసాభాసభావాభాసలు భావానికి అంగాలు. వి. మొదటి రెండు పాదాలలో వర్ణించిన సైనికులలోని శృంగారం తమ యందు అనురాగంలేని స్త్రీల విషయంలో ప్రవర్తించడంచేత, పరస్త్రీల విష యంలో ప్రవర్తించడంచేత రసాభాసం. మూడు నాలుగు పాదాలలో శత్రువులు ఆ రాజు విషయంలో చూపుతున్న రతి (గౌరవభావం) వాస్త వం కాదు; ఆహార్యం (తెచ్చి పెట్టుకొన్నది). అందుచేత అది భావాభాసం. ఈ రెండూ కవిలో ఉన్న రాజు విషయకరతికి అంగాలు. అవ. భావశాంతి భావానికి అంగంగా ఉన్న అపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అవిరలకరవాలకమ్పనై ర్రుకుటీతర్జనగర్జనై ర్ముహుః, దదృశే తవ వైరిణాం మద్య స గతః క్వాపి తవేక్షణే క్షణాత్. వృ. అత్ర భావస్య ప్రశమః. = === === 120 వ్యా. (ఓ! రాజా!) అవిరలకరవాలకమ్పనైః = అవిచ్చిన్నంగా ఖడ్గాలను కంపింపచేయడాలచేత, ముహుః = మాటిమాటికి, భ్రుకుటి తర్జనగర్జనైః = కను బొమ్మలవిరుపులచేత, జళిపించుటచేత, గర్జించడంచేత, తన వైరిణామ్ నీ శత్రు వుల, మదః = గర్వము, దదృశే చూడబడినది. తవ నీయొక్క, ఈక్షణే = చూచుటయందు (నిన్ను చూడగానే), సః ఆమదం, క్షణాత్ క్షణకాలంలో, క్వాపి=ఎక్కడికో, గతః = వెళ్ళిపోయినది. ===== = == అత్రేతి :- ఇక్కడ భావప్రశమం ధావానికి అంగం. చడంచేత అంగం. వి. శత్రువులలో కనబడిన మదం అనే భావం శాంతించినది అని వర్ణిం అది భావశాంతి. ఆ భావశాంతి కవిలో ఉన్న రాజవిషయకరతికి<noinclude><references/></noinclude> 1h1rbcreqziv12s1ocdeukbaxgso5kf 104 224638 579610 2026-09-18T20:36:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '232 కావ్యప్రకాశ అవ. భావోదయం భావానికి అంగం అయిన ఆపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదా హరణ చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సాకం కురఙ్గకదృశా మధుపానలీలాం 11 కర్తుం సుహృద్భిరపి వైరిణి లే ప్రవృత్తే, అన్యాభి...' 579610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>232 కావ్యప్రకాశ అవ. భావోదయం భావానికి అంగం అయిన ఆపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదా హరణ చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సాకం కురఙ్గకదృశా మధుపానలీలాం 11 కర్తుం సుహృద్భిరపి వైరిణి లే ప్రవృత్తే, అన్యాభిధాయి తవ నామ విభో గృహీతం కేనాపి తత్ర విషమామకరోదవస్థామ్. వృ. అత్ర త్రాసోదయః. Le తే = 121 = వ్యా. విభో = ఓ! రాజా! తే వైరిణి - నీ శత్రువు, కురఙ్గకదృశా= లేడికన్నుల లేమతోను, సుహృద్భిః అపి = స్నేహితులతోను కలిసి, మధుపాన లీలామ్ = మద్యపానలీలను, కర్తుమ్ చేయుటకు, ప్రవృత్తి - ఉద్యుక్తుడు కాగా, = = = తత్ర= అక్కడ, కేనాపి - ఎవనిచేతనో, గృహీతమ్ = గ్రహించబడిన, అన్యాభి ధాయి = మరొకరిని ఎవరినో చెప్పే, తవ నామ - నీ పేరు, విషమామ్ = విషమ మైన, అవస్థామ్ = అవస్థను, ఆకరోత్ = చేసెను = ఇక్కడ త్రాసోదయం / భావానికి అంగం). వి. ప్రసంగవశంచేత మరొకరి పేరు చెప్పగానే అదే నీ పేరు కూడా అవడంచేత అది వినగానే నీ శత్రువు గుండెలలో తాసం (భయం) పుట్టి మూడ్ (mood) చెడిపోయిం దని చెప్పడంచేత త్రాసోదయం (అనే భావోదయం) కవి గతమైన రాజవిషయకమైన రతికి అంగం అని అర్థం, ఆవ. భావసంధి భావానికి అంగం అయిన ఆపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. 3 శ్లో॥ అసోఢా తత్కాలోల్లసదసహభావస్య తపసః కథానాం విశ్రమేష్వథ చ రసికః శైలదుహితుః, ప్రమోదం వో దిశ్యాత్ కపటవటు వేషపనయనే త్వరాశైథిల్యాభ్యాం యుగపదభియుక్తః స్మరహరః. 122<noinclude><references/></noinclude> 33amhc8kwdttj0i44p5fzfkomqi37ny 104 224639 579611 2026-09-18T20:36:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం వృ. అత్రావేగధైర్యయోః సంధిః. ===== - 233 వ్యా. అసోడా ఇతి :- పార్వతి తపస్సు చేసికొనుచుండగా ఆమెను పరీ క్షించడానికై బ్రహ్మచారి వేషంతో వచ్చిన శివుని వర్ణనం ఇది. తత్కాలోల్లన...' 579611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం వృ. అత్రావేగధైర్యయోః సంధిః. ===== - 233 వ్యా. అసోడా ఇతి :- పార్వతి తపస్సు చేసికొనుచుండగా ఆమెను పరీ క్షించడానికై బ్రహ్మచారి వేషంతో వచ్చిన శివుని వర్ణనం ఇది. తత్కాలోల్లన దసహభావస్య = ఆ కాలంలో (బాల్యావస్థలో కనబడుచున్న దుఃసహత్వం (సహింప శక్యంకాకుండడం) గల, తపసః = పార్వతి తపస్సుకు (ను), అసోడా సహించనివాడు, అంత చిన్న వయస్సులో పార్వతి చేస్తూన్న ఘోరతపస్సు చూడజాలని స్థితిలో ఉన్నవాడు అని అర్థం. అథ చ = మరియు, శైలదుహితుః = పార్వతియొక్క, కథానామ్ = కథలయొక్క, విశ్రమ్భేము విశ్వాసముల యందు, అనగా విశ్వాసభరితాలైన సంభాషణములందు, రసికః = ఆస క్తికల వాడు, కపటవటువేషాపనయనే = కపటబ్రహ్మచారివేషాన్ని విడవడంలో, త్వరా శై థిలాభ్యమ్ = తొందర చేతను, శైథిల్యంచేతనూ (తొందరపడడం, నిదానం చూపడం ఈ రెంటింటిచేత), యుగపత్ ఒక్కమారుగా, అభియుక్తః = ఆక్ర మించబడిన, స్మరహరః = శివుడు, వః = మీకు, ప్రమోదమ్ ఆనందమును, దిశ్యాత్ = ఇచ్చుగాక. స్మరహరః అనగా మన్మథుణ్ణి సంహరించినవాడు ఆర్థం. అయితే ఇక్కడ 'స్మరసహితః హరః' మన్మథునితో కూడిన హరుడు అని అర్థం అని సంకేతవ్యాఖ్య. ఇదొక చమత్కారం. = అని అత్రేతి:- ఇక్కడ ఆవేగం, ధైర్యం అనే భావాల సంధి కవిగతశివవిష యకరతిభావానికి అంగం. అవ. భావశబలత భావానికి అంగం అయిన ఆపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ పశ్యేత్కశ్చిచ్చల చపల రే కా త్వరాహం కుమారీ హస్తాలమ్బం వితర హహహా వ్యుత్కమః క్వాసీ యాసి, ఇత్థం పృథ్వీపరివృఢ భవద్విద్విషోఒరణ్యవృత్తేః కన్యా కంచిత్ ఫలకిసలయాన్యాదదా నాభిధత్తే . 123 వృ. అత్ర శక్షాసూయాధృతిస్మృతిశ్రమదై న్యవిబోధౌత్సుక్యా “నాం శబలతా.<noinclude><references/></noinclude> oax2klx0ea4e3b08r9hxvy095tqfpxr 104 224640 579612 2026-09-18T20:38:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '234 కావ్యప్రకాశ వ్యా. పశ్యేదితి:- రాజుచేత పరాజితుడై అరణ్యంలో నివసిస్తున్నాడు శత్రు రాజు. అతని నవోదయద్యౌవనయైన కన్యక ఫలకిసలయాదులు తీసికొని రావడా నీకై వనంలోకి వెళ్ళగా అక్కడ త...' 579612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>234 కావ్యప్రకాశ వ్యా. పశ్యేదితి:- రాజుచేత పరాజితుడై అరణ్యంలో నివసిస్తున్నాడు శత్రు రాజు. అతని నవోదయద్యౌవనయైన కన్యక ఫలకిసలయాదులు తీసికొని రావడా నీకై వనంలోకి వెళ్ళగా అక్కడ తారసిల్లిన, తన కిష్టుడైన కాముకినితో ఆమె. అంటూన్న మాటలు. కశ్చిత్ = ఎవడైనా, పశ్యేత్ చూస్తాడేమో! (శంక), : రే చపల = ఓ చపలస్వభావం కలవాడా! చల దూరంగా వెళ్ళు. (రాగంతో కూడిన అసూయ), త్వరా తొందర, కా ఏమి? (తొందరగా వెళ్ళిపోకూడదు అని చెప్పడంచేత ధృతి వ్యంగ్యం), అహమ్-నేను, కుమారీ= కన్యకను (కుమారి నైన నేను ఈ విధంగా స్వతంత్రంగా ప్రవర్తించకూడదు అని స్మరణం). హస్తా లమ్బమ్ చేయూతను, దేహి = ఇమ్ము (శ్రమ). హహహా = అయ్యయ్యో = (దైన్యం). వ్యుత్కమః = కన్యాగమనరూపమైన కూడని పని జరుగుతున్నది (విబోధం). అసి= నువ్వు (ఇవి 'త్వం' సమానార్థకమైన అవ్యయం), క్వ= ఎక్కడికి, యాసి = వెళ్ళుచున్నావు? (ఔత్సుక్యం) పృథ్వీపరివృఢ ఓ! భూపతి వైన రాజా! ఆరణ్యవృత్తేః = అరణ్యంలో ఉన్న, భవద్విద్విషః = నీ శత్రువు యొక్క, ఫలకిసలయాని ఫలాలను చిగుళ్ళను, ఆదదానా= గ్రహిస్తూన్న, కన్యా = కన్య, కంచిత్ = ఒకానొకనిని గూర్చి, ఇత్తమ్ – ఇట్లు, అభిధత్తే = పలుకు చున్నది. = అత్రేతి :- ఇక్కడ శంకా-అసూయా-ధృతి-స్మృతి-శ్రమ-దైన్య-విబోధ- ఔత్సుక్యా లనే భావాల శబలత కవిగతరాజవిషయకరతికి అంగం. వృ. ఏతే చ రసవదాద్యలం కారాః యద్యపి భావోదయ భావ సంధి భావశబలత్వాని నాలంకారతయా ఉక్తాని తథాపి కశ్చిద్ బ్రూయా దిత్యేవము క్తమ్. ఆవ. “రసాదులు గుణీభావం పొందినప్పుడు వాటికి రసవదాద్యలంకారాలు అని పేరు. వీటికి గుణీభూతవ్యంగ్యాన్ని గూర్చి చెప్పేటప్పుడు ఉదాహరణలు చూప బడును" అని వెనుక నాల్గవ ఉల్లాసం 26 వ కారిక వృత్తిలో) చెప్పి ఉన్నాడు. ఆ విషయమే జ్ఞాపకం చేస్తున్నాడు. వ్యా. ఏతే ఇతి :- ఈ రసాదులే అనగా గుణీభూతములైన రస భావ. రసాభాస_భావాతా._భావశాంతి. భావోదయ. భావసంధి. భావశబలత్వాలే, అలంకా<noinclude><references/></noinclude> dykqwr919q0zbr50g13s0gvkmehsx08 104 224641 579613 2026-09-18T20:38:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వంచమోల్లాసం 235 రాలు అవుతాయి. గుణీభావం చెందిన రసం రసవదలంకారం; భావం ప్రేయోలం కారం;రసాభాస భావా భాసలు ఊర్జస్వి అలంకారం; భావశాంతి సమాహితాలంకారం. ఆవ. గుణిభూతరసాదులకు అలంకారత్వం అ...' 579613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వంచమోల్లాసం 235 రాలు అవుతాయి. గుణీభావం చెందిన రసం రసవదలంకారం; భావం ప్రేయోలం కారం;రసాభాస భావా భాసలు ఊర్జస్వి అలంకారం; భావశాంతి సమాహితాలంకారం. ఆవ. గుణిభూతరసాదులకు అలంకారత్వం అంగీకరించి రసవదలంకారాది నామధేయాలు ప్రాచీనులు ఇచ్చి ఉన్నారు. కాని భావోదయాదులు అలంకారా లని చెప్పలేదు కదా అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు. వ్యా, యద్యపి ఇతి. భావోదయ భావసంధి. భావశబలత్వాలు అలంకారా లని ఎవరూ చెప్పకపోయినా మున్ముందు ఎవరైనా చెప్పవచ్చు కదా! అందుచేత వాటిని కూడా అలంకారా అని చెప్పడం జరిగింది. వృ. యద్యపీ స నాస్తి కశ్చిద్విషయః యత్ర ధ్వనిగుణీభూతవ్య ఙ్గ్యయోః స్వభేదాదిభిః సహ సంకరః సంసృష్టిర్వా నాస్తి తథాపి ప్రాధా న్యేన వ్యపదేశా భవస్తితి క్వచిత్కేన చిద్వ్యవహార ః. వ్యా. ధ్వని.గుణీభూతవ్యంగ్యాలకు తమ అవాంతర భేదాలతో సంకరం కాని, సంసృష్టి కాని లేని ప్రదేశం ఏదీ ఉండకపోయినా "ప్రాధాన్యాన్ని అనుస రించి పేర్లు పెట్టడం జరుగుతుంది" అనే న్యాయంచేత ఎక్కడ ఏది ప్రధానంగా ఉన్నట్లు కనబడుతుందో దానిని పట్టి వ్యవహరించడం జరుగుతుంది. వి. ఒకే ఉదాహరణంలో రెండు మూడు ధ్వనులు ఉండవచ్చు; లేదా రెండు మూడు గుణీభూతధ్వనులు ఉండవచ్చు. ఉదాహరణకి ఒకే శ్లోకంలో రస ధ్వని, భావధ్వని, అలంకారధ్వనీ ఉండవచ్చు. అదే విధంగా ఒకే శ్లోకంలో ఒక ధ్వని, ఒక గుణీభూతధ్వని ఉండవచ్చు. ఒకే శ్లోకంలో ఆగూఢవ్యంగ్య. ఆస్ఫుట వ్యంగ్య అపరాంగాదిగుణీభూతధ్వనులు ఉండవచ్చు. అప్పుడు ఆ శ్లోకాన్ని ఏ ధ్వనికి, లేదా ఏ గుణీభూతధ్వనికి ఉదాహరణంగా గ్రహించాలి అనే ప్రశ్న వచ్చి నప్పుడు ఏది ప్రధానంగా ఉంటుందో, అనగా ఏది అధిక చమత్కార కారిగా ఉంటుందో దానిని పట్టి ఆ శ్లోకానికి రసధ్వన్యుదాహరణం, భావధ్వన్యుదాహరణం, ఆగూఢవ్యంగ్యోదాహరణం ఇత్మాది నామధేయాలు పెట్టాలి అని అర్థం. ఇక్కడ ఒక విషయం గమనించవలసి ఉంది. మమ్మటుడు "అతాదృశి గుణీభూతవ్యఙ్గ్యం వ్యణ్యే తు మధ్యమమ్" (5 వ కారిక) అని మధ్యమకావ్యలక్షణం చెప్పి ఉన్నాడు. పంచమోల్లాసంలో గుణీభూతవ్యంగ్యానికి సంబంధించిన ఎనిమిది.<noinclude><references/></noinclude> lh2uefqncsfbdxmpsbulscaen7p3rx6 104 224642 579614 2026-09-18T20:38:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '236 కావ్యప్రకాశ భేదాలను ప్రతిపాదించాడు. రెండవ భేదం అయిన అపరాంగవ్యంగ్యాన్ని గూర్చి చెపుతూ ప్రధానవాక్యార్థమైన వాచ్యార్థానికి గాని, రసాదులకి గాని అంగమైన వ్యంగ్యం ఆపరాంగవ్య...' 579614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>236 కావ్యప్రకాశ భేదాలను ప్రతిపాదించాడు. రెండవ భేదం అయిన అపరాంగవ్యంగ్యాన్ని గూర్చి చెపుతూ ప్రధానవాక్యార్థమైన వాచ్యార్థానికి గాని, రసాదులకి గాని అంగమైన వ్యంగ్యం ఆపరాంగవ్యంగ్యం అని సోదాహరణంగా నిరూపించాడు. రస భావ రసాభాస భావాభాస భావళాంతి - భావోదయ భావసంధి_భావశబలతలు ఇతరరస భావాదులకు అంగాలు అవడంచేత అవి ఎట్లు గుణీభూతవ్యంగ్యా లయినాయో ఉదాహరణలు చూపించాడు. పైన చెప్పిన మధ్యమకావ్యలక్షణాన్ని పట్టి గుణీ భూతవ్యంగ్యాలన్నీ మధ్యమకావ్యాలనే అభిప్రాయంతో కొందరు వ్యాఖ్యాతలు (బాలబోధినీకారాదులు) ఈ ఉదాహరణ లన్నీ మధ్యమకావ్యా లని వ్రాశారు. “రసస్య రసాఙ్గతాయామపరాజవ్యఙ్గ్యం మధ్యమకావ్యముదాహరతి" (బాలబోధిని పేజి. 195 మొ). కాని ఇది అయుక్తంగా కనబడుతుంది. పైన చూపిన మధ్యమ కావ్యలక్షణం “ఇదముత్తమమతిశయిని వ్యణ్యే వాచ్యాద్వనిర్బుదైః కఠితః" అన్న కారికార్ధం తరవాత చెప్పబడింది. దాన్ని పట్టి వాచ్యార్థం కంటే వ్యంగ్యార్థం అనతి శాయిగా ఉంటేనే, అలాంటి గుణీభూతవ్యంగ్యం మధ్యమకావ్యం అని స్పష్టం అవు తుంది. అందుచేత ఈ ఘట్టంలో ఇచ్చిన ఉదాహరణలలో రసాదులు వ్యంగ్యాలే అయిన ఇతరరసభావాదులకు అంగా లయినాయి కాని వాచ్యార్థానికి అంగాలు కాలేదు. అందుచేత ఇవన్నీ గుణీభూతవ్యంగ్యాలే అయినా మమ్మటో కలక్షణం ప్రకారం ఉత్తమకావ్యకోటికే చెందుతాయి కాని మధ్యమకావ్యాలు కావు. అందు చేతనే మూడు కావ్యభేదాలను కాక ఉత్తమోత్తమ- ఉత్తమ మధ్యమ అధమా లనే నాలుగు భేదాలను అంగీకరించిన పండితరాయలు ద్వితీయభేదానికి "యత్ర వ్యఙ్గ్యమప్రధానమేవ సచ్చమత్కార కారణం తత్ ద్వితీయమ్" అని లక్షణం ఇచ్చి “వాచ్యా పేక్షయా ప్రధానీభూతం వ్యజ్యాన్తరమాదాయ గుణీభూతం వ్యఙ్గ్యమాదా యాతివ్యాప్తివారణాయ అవధారణమ్. తేన తస్య ధ్వనిత్వమేవ" (ర.గం. పేజి. 20) అని వ్రాశాడు. ఆవ. శబ్దశ క్తిమూలానురణనరూప సంలక్ష్యక్రమ) ఉపమాలంకారం వాచ్యార్థానికి అంగం అయిన ఆపరాంగవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ జనస్థానే ఖ్రాన్తం కనకమృగతృష్ణాబ్ధితధియా 11 వై వచో వె దేహీతి ప్రతిపదముదకు ప్రలపితమ్, కృతాలం కాభర్తుర్వదనపరిపాటీషు ఘటనా మయా ప్తం రామత్వం కుశలవసుతా నత్వధిగతా. 124<noinclude><references/></noinclude> 0iq7mgned7bo3ks3x9ylbjierje9afl 104 224643 579615 2026-09-18T20:39:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 237 వృ. అత్ర శబ్దశ క్తిమూలాను రణన రూపో రామేణ సహ ఉపమా నోపమేయభావః వాచ్యాఙ్గతాం నీతః. - = = - = వ్యా. జనేతి. రాజసేవ చేసి చేసి నిర్వేదం చెందిన కవి మాటలు ఇవి. ఇది భట్టవాచస్పతి...' 579615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 237 వృ. అత్ర శబ్దశ క్తిమూలాను రణన రూపో రామేణ సహ ఉపమా నోపమేయభావః వాచ్యాఙ్గతాం నీతః. - = = - = వ్యా. జనేతి. రాజసేవ చేసి చేసి నిర్వేదం చెందిన కవి మాటలు ఇవి. ఇది భట్టవాచస్పతి రచించిన శ్లోకం అని క్షేమేంద్రుడు కవికంఠాభరణంలో చెప్పి నాడు. రాముడికి ఉన్న లక్షణాలు అన్నీ నాకు ఉన్నాయి కాని ఒక్క 'కుశల వసుత' అనేది మాత్రం లభించలేదు అని దీని భావం. ఇక్కడ ప్రయోగించిన పదాలకు రామునిపక్షంలో ఒక అర్థం. కవపక్షంలో మరొక అర్థం. రాముని పక్షంలో). కనకమృగతృష్ణానితధియా = బంగారు లేడిపై ఆశచేత అంధంగా (ఆలోచనారహితంగా) చేయబడిన బుద్ధితో, జనస్థానే జనస్థానం అనే అటవీ ప్రాంతంలో, బ్రాన్తమ్ – భ్రమణం చేయబడింది. ప్రతిపదమ్ - అడుగడుగునా, ఉదశ్రు = ఉబికి వస్తూన్న కన్నీళ్లు కలుగునట్లుగా, వైదేహి ఇతి - వైదేహీ ! అని, వచః = వచనం, ప్రలపితమ్ - ప్రలాపము చేయబడింది. లఙ్క భర్తుః = రావ ణునియొక్క, వదనపరిపాటీషుఘటనా - ముఖపంక్తియందు బాణాల యోజనము, = కృతా = చేయబడింది. (కవిపక్షంలో). కనకమృగతృష్ణాన్ధితధియా = బంగారము యొక్క అన్వేషణ (మృగమునందు ఆశచేత అంధంగా చేయబడిన బుద్ధితో, లేదా బంగారం అనే ఎండమావులచేత గ్రుడ్డిదిగా చేయబడిన బుద్ధితో, జనస్థానే = జనుల నివాసమునందు, పట్టణాలలోను, పల్లెలలోను, భ్రమణం చేయబడింది. వై+దేహి+ఇతి అని పదచ్ఛేదం, (ప్రతిపదమ్ ఉదశ్రు) దేహి ఇతి = ఇమ్ము అని, ప్రలపితం వై = దైన్యముతో పలకబడింది. “కృతా+అలమ్+కాభర్తుః +వదన పరిపాటీషు" అని పదచ్చేదం. కాభర్తుః = కుత్సితుడైన ప్రభువుయొక్క, వదన పరిపాటీషు = అసత్యము లైన మాటల ప్రకారములయందు, ఘటనా ఉపపత్తి, లేదా వదనపరిపాటీషు ముఖవక్రీక రణాదులయందు, ఘటనా ఉపాయము (ఆతని అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొనడానికి ఉపాయం) లేదా నేత్రాల ఘటన (ప్రసారం), ఆలమ్ అత్యధికంగా, కృతా చేయబడింది మయా = నా చేత, రామత్వమ్ = రామత్వము, ఆ ఫ్రమ్ = పొందబడింది. కుశలవసుతా తు 'కుశల వసుత' అయితే, న అధిగతా పొందబడలేదు. రామునిపక్షంలో 'కుశల వసుతా' అనగా "కుశలవౌ సుతౌ యస్యాః సా" అనే విగ్రహంచేత 'కుశలవులు' కుమారులుగా గలది' అనగా 'సీత' అని అర్థం. కవిపక్షంలో "కుశలం వసు యస్య సః కుశలవసుః. కుశలవసో భావః కుశలవనుతా” 'క్షేమకరమైన ధనం కలిగి = = = ==== == =<noinclude><references/></noinclude> kfy9es48to9ot3sx5g9e9vopkcvjzsn 104 224644 579616 2026-09-18T20:39:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-238 కావ్యప్రకాశ .యుండుట' అనగా 'సుఖప్రదమైన ధనం'అని అర్థం. రాముడు చేసిన పను లన్నీ చేసినా నాకు మాత్రం ఆయనకు లభించిన 'కుశలవసుత'లభించలేదు అని అర్థం. J అత్రేతి ఇక్కడ శబ్దళ క్తిమూలాను...' 579616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-238 కావ్యప్రకాశ .యుండుట' అనగా 'సుఖప్రదమైన ధనం'అని అర్థం. రాముడు చేసిన పను లన్నీ చేసినా నాకు మాత్రం ఆయనకు లభించిన 'కుశలవసుత'లభించలేదు అని అర్థం. J అత్రేతి ఇక్కడ శబ్దళ క్తిమూలాను రణ నరూప మైన రామునితో ఉపమా నోపమేయభావం వాచ్యార్థానికి అంగంగా చేయబడింది. వి. ఈ శ్లోకంలో మొదటి మూడు పాదాలలోను ప్రయోగించిన క్లిష్టపదాల శ క్తిచేత కవికి రామునితో ఉపమానోపమేయభావం (ఉపమాలంకారం) వ్యంజితం అవుతున్నది. ఇది 'మయా రామత్వం ఆ ప్రమ్' అని వాచ్యమైన రామత్వప్రా ప్తికి ఉపకారకంగా, అనగా 'నీకు రామత్వం ఎలా వచ్చింది?' అని ప్రశ్నిస్తే సమర్థ -కంగా ఉంది. అందుచేత ఈ వ్యంగ్యోపమ వాచ్యానికి అంగం కాబట్టి ఇది అప రాంగవ్యంగ్యం. ఇక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాలు పరివృత్త్యసహాలు. అందుచేత ఉపమాలంకారం శబ్దశ క్తిమూలం. - వా అవ. అర్థశ క్తిమూలానురణన (సంలక్ష్య॥కమ) రూపవస్తుధ్వని వాచ్యార్థా నికి అంగం అయిన ఆపరాం గవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో. ఆగత్య సంప్రతి వియోగ విసంస్థులా జీ మమ్భోజినీం క్వచిదపి క్షపితత్రియామః, ఏతాం ప్రసాదయతి పశ్య శనైః ప్రభాతే తన్వజి పాదపతనేన సహస్రరశ్మిః. 125 వృ. అత్ర నాయకవృత్తానః అర్థశ క్తిమూలః వస్తురూపః నిర పేక్షరవికమలినీవృత్తానాధ్యారో పేదైవ స్థితః. వాచ్యసిద్ధ్యజం యథా- వ్యా, ఆగత్యేతి- ప్రియుడు బ్రతిమాలుకొనకుండగానే మానాన్ని (కోపాన్ని) విడిచి పెట్టిన ముగ్ధనాయికతో సఖురాలు అంటూన్న మాట లివి. తన్వఙ్గ = సన్నని శరీరం కలడానా! క్వచిదపి ఎక్కడనో, క్షపితత్రియామః = గడపబడిన రాత్రి గల, సహస్రరశ్మిః = సూర్యుడు, సంప్రతి - ఇప్పుడు, ప్రభాతే = ప్రాతఃకాలము నందు, ఆగత్య= వచ్చి, వియోగ విసంష్ఠులాజీమ్ = వియోగంచేత శిథిలమైన ======== =<noinclude><references/></noinclude> ttjdzdsm56rpf5rz40x8t0ex1nj98i9 104 224645 579617 2026-09-18T20:39:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 239 పాద శరీరం గల, ఏతామ్ – ఈ, అమ్భోజినీమ్ = పద్మలతను, పాదపతనేన = పతనంచేత (పాదాలమీద పడడంచేత, పాదాల, అనగా కిరణాల ప్రసారంచేత అని రెండర్థాలు) శనైః = మెల్లగా, ప్రసాదయతి = ప్రస...' 579617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 239 పాద శరీరం గల, ఏతామ్ – ఈ, అమ్భోజినీమ్ = పద్మలతను, పాదపతనేన = పతనంచేత (పాదాలమీద పడడంచేత, పాదాల, అనగా కిరణాల ప్రసారంచేత అని రెండర్థాలు) శనైః = మెల్లగా, ప్రసాదయతి = ప్రసాదింపచేసుకొంటున్నాడు (అనుగ్రహింపచేసుకొంటున్నాడు, అందంగా వికసించేటట్లు చేస్తున్నాడు అని రెండర్థాలు). నాయక అత్రేతి :- ఇక్కడ అర్థశ క్తిమూలము, వస్తురూపము ఆయిన వృత్తాంతం దాని ఆపేక్ష లేని సూర్యపద్మి నీవృత్తాంతం యొక్క ఆరోపంతోనే ఉన్నది. వి. సూర్యపద్మినీవృత్తాంతాన్ని వర్ణిస్తూన్నప్పుడు అర్థశ క్తిచేత (పదాలు పరివృత్తి సహాలు గాన అర్థశ క్తిమూలత్వం) నాయికానాయక వృత్తాంతం అనగా ఒక నాయకుడు కుపిత అయిన నాయికను బ్రతిమాలుతున్నాడు అనే వృత్తాంతం గమ్యమానం అవుతున్నది. అది వస్తురూపం. సూర్యపద్మినీవృత్తాంతం వాచ్యం. వ్యంగ్యం అయిన నాయికానాయకవృత్తాంతం లేకపోయినా వాచ్యార్థానికి భంగం లేదు. అందుచేత అది నిరపేక్షం. ఈ వాచ్యార్థంమీద వ్యంగ్యార్థం ఆరోపించబడు తున్నది. ఈ వ్యంగ్యార్థాన్ని ఆరోపించడంచేత అనగా రవికమలినీవృత్తాంతం నాయికానాయకవృత్తాంతమే అని సూచించడంచేత వాచ్యార్థానికి ఒక అందం వచ్చింది. ఈ వ్యంగ్యార్థప్రతీతి లేకపోతే వాచ్యార్థంలో చమత్కారం ఏమీ లేదు . ఈ విధంగా వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థశోభాదాయకం అవడం ద్వారా దానికి అంగం అయింది. అందుచేత ఇది అపరాంగవ్యంగ్యం. వాచ్యసిద్ధ్యంగమైన అపరాంగవ్యంగ్యం ఎట్లనగా - భ్రమిమరతిమలసహృదయతాంప్రలయంమూర్ఛాంతమఃశరీరసాదమ్ మరణం చ జలదభుజగజం ప్రసహ్య కురుతే విషం వియోగినీనామ్. వృ. అత్ర హాలాహలం వ్యజ్యం భుజగరూపస్య వాచ్యస్య సిద్ది కృత్. యథా వా. ॥ గచ్ఛామ్యచ్యుత దర్శనేన భవతః కిం తృప్తిరుత్పద్యతే కింత్వేవం విజనస్థయోర్హ తజనః సంభావయత్యన్యథా,<noinclude><references/></noinclude> s41zf9t7dvutjaya0jjrua0t7lxxsjs 104 224646 579618 2026-09-18T20:39:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 ఇత్యామస్త్రాణభఙ్గసూచితవృథావస్థానభేదాలసామ్ కావ్యప్రకాశ ఆశ్లేష్యన్ పులకోత్కరాఞ్చతతనుర్గోపీం హరిః పాతు వః. వృ. అత్ర అచ్యుతాదిపదవఙ్గ్యమామ స్త్రణేత్యాదివాచ్యస్య. ఏత చ్...' 579618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 ఇత్యామస్త్రాణభఙ్గసూచితవృథావస్థానభేదాలసామ్ కావ్యప్రకాశ ఆశ్లేష్యన్ పులకోత్కరాఞ్చతతనుర్గోపీం హరిః పాతు వః. వృ. అత్ర అచ్యుతాదిపదవఙ్గ్యమామ స్త్రణేత్యాదివాచ్యస్య. ఏత చ్చైకత్ర ఏకవక్త ృగతత్వేన అన్యత భిన్నవక్తృగతత్వేనేత్యనయోః భేదః. = == వ్యా. భ్రమిమితి :- జలదభుజగమ్ = మేఘ మనే సర్పంవల్ల పుట్టిన విషమ్జలం అనే విషం, విషశబ్దానికి జలం, గడలం అని రెండర్థాలు ఉన్నాయి. వియోగినీనామ్ = వియోగవతులకు, భ్రమిమ్ = త్రిప్పును, ఆరతిమ్ = దేనిమీదా ఇష్టం లేకపోవడాన్నీ, అలసహృదయతామ్ మందమైన హృదయం కలిగి ఉండడాన్నీ, హృదయ దౌర్బల్యాన్నీ, ప్రలయమ్ బాహేంద్రియాలు పనిచేయ కపోవడాన్నీ, మూర్ఛామ్ మూర్ఛను, తమః - చీకటినీ, అంధత్వాన్నీ, శరీర సాదమ్ = శరీరం క్షీణించిపోవడాన్నీ, మరణం చ = మరణాన్నీ, ప్రసహ్య = బలాత్కారంగా, కురుతే _ చేయును. === = = అత్రేతి :- ఇక్కడ వ్యంగ్యమైన హాలాహలం భుజగరూపమైన వాచ్యం యొక్క సిద్దిని చేస్తూన్నది. వి. భ్రమి, అరతి మొదలైనవి కలుగుతాయి, అని చెప్పడంచేత వాటికి కారణంగా ప్రసిద్ధమైన విషం వ్యంగ్యం అవుతున్నది. విషం అనేది వ్యంగ్యం అవడం చేతనే 'మేఘమే సర్పం' అని మేఘంమీద సర్వత్వారోపం కుదిరింది. ఈ విధంగా వ్యంగ్యం వాచ్యసిద్ధ్యంగం అయింది అని భావం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = = = గచ్చామీతి:- అచ్యుత = శ్రీకృష్ణా, గచ్చామి వెడతాను, భవతః= నీ యొక్క, దర్శనేన = దర్శనంచేత, తృప్తిః = తృప్తి, ఉత్పద్యతే కిమ్ = పుడు తుందా? కిం తు మరొక దేమంటే, ఏవమ్ ఇట్లు, విజనస్థయోః= (మనం) నిర్జన ప్రదేశంలో ఉండగా, హతజనః ఈ పాడుజనం, అన్యథా= మరొక విధంగా, సంభావ యతి = ఊహిస్తుంది. (ఇది వాచ్యార్థం). ఇంక వ్యంగ్యార్థం. అచ్యుత నావంటి సుందరి ప్రక్కన ఉన్నా చలించనివాడా! భవతః దర్శనేన నిన్ను చూస్తూ ఉండడంచేత, తృప్తి: ఉత్పద్యతే కిమ్ తృప్తి కలుగుతుందా? ఎంత సేపు చూస్తూ = =<noinclude><references/></noinclude> er1sk2gxaei9ciariejetz3ftd45mxh 104 224647 579619 2026-09-18T20:40:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 241 == ఉంటేమాత్రం ఏం తృప్తి కలుగుతుంది? సంభోగంచేతనే కలుగుతుంది అని భావం. ఆ ఫలం దక్కితే ఈ పాడులోకం ఏమి అనుకొన్నా పరవాలేదు అని అభిప్రాయం. ఇతి = ఇట్లు, ఆమస్త్రణ భఙ్గసూచ...' 579619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 241 == ఉంటేమాత్రం ఏం తృప్తి కలుగుతుంది? సంభోగంచేతనే కలుగుతుంది అని భావం. ఆ ఫలం దక్కితే ఈ పాడులోకం ఏమి అనుకొన్నా పరవాలేదు అని అభిప్రాయం. ఇతి = ఇట్లు, ఆమస్త్రణ భఙ్గసూచిత వృథావస్థానభేదాలసామ్ _ ఆమంత్రణభంగిచేత ('అచ్యుతా' అని అదొక విధంగా కాకుస్వరం పెట్టి పిలిచే రీతిచేత) సూచించబడిన వ్యర్థంగా నిలచినందుకు కలిగిన భేదంచేత అలసురాలైన, గోపీమ్ = గోపికను, ఆశ్లేష్యన్ ఆశ్లేషిస్తూన్న, పులకోత్కరాణ్చితతనుః = పులకముల సముదాయముతో ప్రకాశిస్తూన్న శరీరం గల, హరిః = శ్రీకృష్ణుడు, వః = మిమ్ములను, పాతు = రక్షించుగాక . = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'అచ్యుత' మొదలైన పదాలచేత వ్యంగ్యమైన అర్థం 'ఆమస్త్రణభట్టిసూచిత' మొదలైన వాక్యం యొక్క వాచ్యార్థం సిద్ధించేటట్లు (కుది రేటట్లు చేస్తున్నది. వి. పైన చెప్పిన వ్యంగ్యార్థం లేకపోతే 'ఆమంత్రణభంగిచేత వృథా వస్థానభేదాన్ని సూచిస్తూన్న' అనే వాచ్యార్థం పూర్ణం కాదు. అందుచేత అది దీనికి అంగం. వ్యా. ఏతచ్చేతి :- మొదటి ఉదాహరణంలో (భ్రమిమ్ ఇత్యాదిలో) ఏక వక్తృగతత్వంచేత, రెండవదానిలో భిన్నవక్తృగతత్వంచేత వీటికి భేదం. వి. పై రెండు శ్లోకాలు వాచ్యసిద్ధ్యం వ్యంగ్యానికి ఉదాహరణలు. అయితే 'భ్రమిమ్' ఇత్యాది శ్లోకంలో వక్త్ర ఒకడే-కవి రెండవ శ్లోకంలోని పూర్వార్ధంలో వక్త్ర గోపి, ఉత్తరార్ధంలో వక్త కవి. ఇదే వీటి భేదం. ఆవ. గుణీభూతవ్యంగ్యభేదాలలో నాల్గవది అయిన అస్ఫుటవ్యంగ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. అస్ఫుటం యథా- శ్లో॥ అదృష్టే దర్శనోత్కణ్ణా దృష్టే విచ్ఛేదభీరుతా, నాదృష్టేన న దృష్టేన భవతా లభ్యతే సుఖమ్. వృ. అత్రాదృష్టో యథా న భవసి వియోగభయం చ నోత్పద్యతే తథా కుర్యా ఇతి క్లిష్టమ్. 128 యథా 16)<noinclude><references/></noinclude> i7w2xbxxx9z8u8v7fzaoy4fsvseha8v 104 224648 579620 2026-09-18T20:40:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 వ్యా. ఆస్ఫుటవ్యంగ్యం ఎట్లనగా- ===== కావ్యప్రకాశ అదృష్టే ఇతి :- ఒకతే ప్రియునితో అంటూన్న మాటలు. అదృష్టే = చూడ బడ ని వాడవగుచుండగా, దర్శనోత్కణ్ణా= చూడడంలో ఉత్కంఠ, చూడాలని బెంగ, దృష్...' 579620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>242 వ్యా. ఆస్ఫుటవ్యంగ్యం ఎట్లనగా- ===== కావ్యప్రకాశ అదృష్టే ఇతి :- ఒకతే ప్రియునితో అంటూన్న మాటలు. అదృష్టే = చూడ బడ ని వాడవగుచుండగా, దర్శనోత్కణ్ణా= చూడడంలో ఉత్కంఠ, చూడాలని బెంగ, దృష్టే = చూడబడినవాడవగుచుండగా, విచ్ఛేదభీరుతా = వియోగంవల్ల భయం. అదృష్టేన = చూడబడని, భవతా - నీచేత, సుఖమ్ సుఖము, న లభ్యతే = లభించదు. దృష్టేన చూడబడిన నీచేత, నలభించదు. నువ్వు కనబడకున్నా సుఖం లేదు, కనిపించినా సుఖం లేదు అని అర్థం. = = == ఆత్రేతి :- ఇక్కడ “నువ్వు కనబడకుండగా ఉండ నట్లు, వియోగభయం కలగకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యాలి” అనే వ్యంగ్యం క్లిష్టం, అనగా సహృదయులకు కూడా ఈ మాట విన్న వెంటనే స్ఫురించదు. అందుచేత ఇది అస్ఫుటవ్యంగ్యం. అవ. అయిదవ భేదమైన సందిగ్ధప్రాధాన్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. సందిగ్ధప్రాధాన్యం యథా- శ్లో॥ హరస్తు కించిత్పరివృత్త ధైర్యశదయారమ్భ ఇవామ్బురాశిః ఉమాముఖే బిమ్బఫలాధరోషే వ్యాపారయామాస విలోచనాని. వృ. అత్ర పరిచుమ్బితుమైచ్చదితి కిం ప్రతీయమానం, కిం విలోచనవ్యాపారణం వాచ్యం ప్రధానమ్ ఇతి సందేహః . వ్యా. సందిగ్ధప్రాధాన్యవ్యంగ్యం ఎట్లనగా- == వా హర ఇతి :- కుమారసంభవతృతీయ సర్గలో తపఃసమాధినుండి బైటకు వచ్చిన శివునికి పార్వతి పుష్పాలు సమర్పిస్తూన్న సమయంలో శివుని ప్రవృత్తిని వర్ణించే శ్లోకం. హరః తు = శివుడైతే, చన్దోదయార మ్భే చంద్రోదయ ప్రారంభంలో, ఆమ్బురాశిః ఇవ సముద్రం వలె, కించిత్ కొంచెము, పరి - : వృత్త ధైర్యః = చలించిన ధైర్యంకలవాడై, బిమృఫలాధరోప్లే - దొండ పండు వంటి అధరోష్ఠం గల, ఉమాముఖే = పార్వతి ముఖంమీద, విలోచనాని = (మూడు) నేత్రాలను, వ్యాపారయామాస = ప్రసరింపచే సెను. అత్రేతి:- ఇక్కడ "చుంబించ వలె నవి ఇచ్చయించాడు” అనే వ్యంగ్యార్థం<noinclude><references/></noinclude> a67qzwf6qkjfl8iqehtt4mvjl548ipj 104 224649 579621 2026-09-18T20:40:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం 243 ప్రధానమా, లేదా నేత్రాలు ప్రసరింపచేయడం అనే వాచ్యం ప్రధానమా అని సందేహం. అందుచేత ఇక్కడ వ్యంగ్యం సందిగ్ధప్రాధాన్యవ్యంగ్యం అని అర్థం. ఆవ. ఆరవ భేదమైన తుల్యప్రాధా...' 579621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం 243 ప్రధానమా, లేదా నేత్రాలు ప్రసరింపచేయడం అనే వాచ్యం ప్రధానమా అని సందేహం. అందుచేత ఇక్కడ వ్యంగ్యం సందిగ్ధప్రాధాన్యవ్యంగ్యం అని అర్థం. ఆవ. ఆరవ భేదమైన తుల్యప్రాధాన్యవ్యంగ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు... వృ. తుల్యప్రాధాన్యం యథా- ॥ బ్రాహ్మణాతి క్రమత్యాగో భవతామేవ భూతయే, జామదగ్న్యస్త థా మిత్రమన్యథా దుర్మనాయతే. చ 130 వృ. అత్ర జామదగ్న్యః సర్వేషాం కత్రియాణామిన రక్షసాం క్షయం క్షణాత్ కరిష్యతీతి వ్యఙ్గస్య వాచ్యస్య చ సమం ప్రాధాన్యమ్. వ్యా. తుల్యప్రాధాన్య వ్యంగ్యం ఎట్లనగా- బ్రాహ్మణేతి:- మహావీరచరితంలో మాల్యవంతుడికి పరశురాముడు వ్రాసి పంపిన లేఖలోని పద్యం ఇది. బ్రాహ్మణాతిక్రమత్యాగః = బ్రాహ్మణాతిక్రమం : యొక్క త్యాగం (బ్రాహ్మణుడనైన నేను చెప్పేమాటను కాదనుకుండా ఉండడం), భవతామ్ ఏవ = మీయొక్క యే, భూతయే = అభివృద్ధికొరకు. అన్యథా = అట్లు కాకపోతే, తథా – ఆ విధంగా, మిత్రమ్ మిత్రుడైన, జామదగ్న్యః = పరశు రాముడు, దుర్మనాయతే - క్షోభించిన మనస్సు కలవాడు అవుతాడు (మనస్సులో బాధపడతాడు). = అత్రేతి :- ఇక్కడ వాచ్యార్థం, "క్షత్రియులను అందరినీ నశింపచేసినట్లే పరశురాముడు రాక్షసుల్ని అందరినీ క్షణంలో నశింపచేస్తాడు" అనే వ్యంగ్యార్థం ఈ రెండూ అందంగానే ఉన్నాయి. ఈ రెండింటి ప్రాధాన్యమూ కూడా సమా నమే. అందుచేత ఇక్కడ తుల్యప్రాధాన్య వ్యంగ్యం. అవ. ఏడవ భేదం అయిన కాకాక్షిప్తవ్యంగ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. కాక్వాక్షిప్తం యథా- శ్లో॥ మథ్నామి కౌరవశతం సమరే న కోపాత్ దుఃశాసనస్య రుధిరం న పిచామ్యురస్తః,<noinclude><references/></noinclude> 371hvx8tlezrqse6rf3eptnw93jaxyq 104 224650 579622 2026-09-18T20:40:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '244 స్థితమ్. సంచూర్ణయామి గదయా న సుయోధనోరూ సంధిం కరోతు భవతాం నృపతిః పణేన. కావ్యప్రకాశ 131 వృ, అత్ర మథ్నామ్యేవేత్యాది వ్యఙ్గ్యం వాచ్యనిషేధసహభావేన వ్యా. కాక్వాక్షిప్తం ఎట్లనగా- న...' 579622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>244 స్థితమ్. సంచూర్ణయామి గదయా న సుయోధనోరూ సంధిం కరోతు భవతాం నృపతిః పణేన. కావ్యప్రకాశ 131 వృ, అత్ర మథ్నామ్యేవేత్యాది వ్యఙ్గ్యం వాచ్యనిషేధసహభావేన వ్యా. కాక్వాక్షిప్తం ఎట్లనగా- న మత్నామీతి :- వేణీసంహారం ప్రథమాంకంలో సంధిమాటలు జరుగుతు న్నట్లు విని కోపావిష్టుడైన భీమసేనుడు సహదేవునితో అన్న మాటలు. సమరే_ యుద్ధంలో, కోపాత్=కోపంవలన, కొరవశతమ్ కౌరవుల శతాన్ని, న మథ్నామి = మథించనూ! దుఃశాసనస్య = దుఃశాసనునియొక్క, ఉరస్త ః = వక్షఃస్థలంనుండి, రుధిరమ్= రక్తాన్ని, న పిబామి = తాగనూ! గదయా గదచేత, సుయోధ నోరూ = సుయోధనుని తొడలను, న సంచూర్ణయామి = చూర్ణం చెయ్యనూ! భవ తామ్ = నీయొక్క, నృపతిః = రాజు, పణేన = పణంతో (షరతులతో), సంధిమ్ = -సంధిని, కరోతు - చేసికొనుగాక, = = అత్రేతి:- తప్పక మథిస్తాను ఇత్యాది వ్యంగ్యం వాచ్యమైన నిషేధంతో కలి సియే ఉన్నది. వి. 'న మథ్నామి' ఇత్యాదులకు 'మథించను' మొదలైనవి వాచ్యా ర్థాలు. అయితే కాకుస్వరం చేర్చి ఉచ్చరించగా “ఏమిటీ! నేను మథించనూ!” ఇత్మద్యర్థాలు వస్తాయి. అనగా “న మథ్నామి ఇతి న” మధించను అనే మాట లేదు అని మథనాభావాభావం అనగా తప్పక మఠిస్తాను' అనే అర్థం వ్యంగ్యం అవుతుంది. “నూర్గురు కౌరవులనూ సంహరిస్తాను" ఇత్యాదివిధంగా ప్రతిజ్ఞ చేసిన భీమనేనుడు 'మథించను' అని అనడం కుదరదు. అందుచేత 'న మథామి' అనే దానికి వాచ్యం అయిన మథననిషేధంతో పాటు వెంటనే కాకుస్వరంచేత 'తప్పక మథిస్తాను' అనే వ్యంగ్యార్థం బోధింపబడడంచేత ఇది వాచ్యార్థం వంటిదే అయి పోయింది. అందుచేత ఇది గణీభూతవ్యంగ్యం అని అర్థం. అవ. ఎనిమిదవ భేదమైన ఆసుందరవ్యంగ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. ఆసున్దరం యథా- గాథ, వాణీరకుడంగుడ్డీణసఉణికోలాహలం సుణంతీఏ, ఘరకమ్మవావడాఏ బహుఏ సీఅన్తి అంగాణం. 132<noinclude><references/></noinclude> 30wa5d9qrwgevum2xnmlj4zvfrjnnpg 104 224651 579623 2026-09-18T20:40:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం “వానీర కుజ్జో డ్డీనశ కునికోలాహలం శృణ్వన్త్యాః గృహకర్మవ్యాపృతాయా వధ్వాః సీదన్యజ్గాని.” " 245 వృ. అత్ర దత్త సంకేతః కచ్చిల్లతాగహనం ప్రవిష్ట ఇతి వ్యథ్యాత్ 'సీదన్త్...' 579623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం “వానీర కుజ్జో డ్డీనశ కునికోలాహలం శృణ్వన్త్యాః గృహకర్మవ్యాపృతాయా వధ్వాః సీదన్యజ్గాని.” " 245 వృ. అత్ర దత్త సంకేతః కచ్చిల్లతాగహనం ప్రవిష్ట ఇతి వ్యథ్యాత్ 'సీదన్త్యజ్ఞాని' ఇతి వాచ్యం సచమత్కారమ్. వ్యా. అసుందరవ్యంగ్యం ఎట్లనగా వాణీర ఇతి = == నీకుజ్జోడ్డీనళకు నికోలాహలమ్ పేపడొంకనుండి ఎగి రిన పక్షుల కోలాహలాన్ని, శృణ్వన్త్యాః = వినుచున్న (విన్న), గృహకర్మవ్యాపృ తాయాః_ఇంటి పనులలో వ్యాపృతురాలై ఉన్న, వధ్వాః= కోడలి యొక్క, అజ్ఞాని = అవయవాలు, సీదన్తి = పట్టు తప్పిపోవుచున్నవి. వి. ఇంటిదగ్గరగానే ఉన్న వేతసనికుంజంలో కలుద్దాం అని ఒకతె ప్రియు నితో సంకేతం చేసుకుంది. ఆ నికుంజంలో ఉండే పక్షులు హటాత్తుగా . ఎగిరిపో తూన్నచప్పుడు వినగానే ప్రియుడు అక్కడికి వచ్చినట్లు ఊహించినా ఆమె గురు భయంచేత, కార్యభారంచేతా వెళ్ళజాలకపోయింది. ఆప్పుడు ఆమె స్థితిని వర్ణించే గాథ ఇది. అత్రేతి- ఇక్కడ. “ఇవ్వబడిన సంకేతంగల (సంకేతం ఏర్పరచుకొన్న) ఒకడు లతాగృహంలో ప్రవేశించినాడు" అనే వ్యంగ్యార్థంకంటే “సీదన్తి అజ్ఞాని” (ఆవయవాలు సడలిపోతున్నాయి) అనే వాద్యార్థమే ఎక్కువ చమత్కార జనకంగా ఉంది. అందుచేత ఇది 'అసుందరవ్యంగ్యం'. అవ. ఇంతవరకు చెప్పిన గుణీభూతవ్యంగ్యాల అవాంతర భేదాలు చెపు తున్నాడు. కా, ఏషాం భేదా యథాయోగం వేదితవ్యాశ్చ పూర్వవత్. 46 వృ. యథాయోగమితి. “వ్యజ్య నే వస్తుమాత్రేణ యదాలంకృతయస్తదా ధ్రువం ధ్వన్యఙ్ఞతా తాసాం కావ్యవృత్తేస్తదాశ్రయాత్” (ర్వ.ఆ.2.29)<noinclude><references/></noinclude> 2mrdn6tz3ey1q4m8w3az2vxvld61223 104 224652 579624 2026-09-18T20:40:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '246 కావ్యప్రకాశ ఇతి ధ్వనికారో కదిశా వస్తుమాత్రేణ యత్రాలాజ్కారో వ్యజ్యతే న తత్ర గుణీభూతవ్యఙ్గ్యత్వమ్. = వ్యా. ఏషామ్ ఈ గుణీభూతవ్యంగ్యాలయొక్క, భేదాః భేదాలు, పూర్వ వత్ పూర్వమున...' 579624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>246 కావ్యప్రకాశ ఇతి ధ్వనికారో కదిశా వస్తుమాత్రేణ యత్రాలాజ్కారో వ్యజ్యతే న తత్ర గుణీభూతవ్యఙ్గ్యత్వమ్. = వ్యా. ఏషామ్ ఈ గుణీభూతవ్యంగ్యాలయొక్క, భేదాః భేదాలు, పూర్వ వత్ పూర్వమునందు చెప్పిన ధ్వనిభేదముల వలె, యథాయోగమ్ = యథా సంభవంగా, వేదితవ్యాః = తెలియదగినవి. == = వి. గుణిభూతవ్యంగ్యభేదాలు పైన చెప్పిన ఎనిమిది మాత్రమే కాదు. అర్థాంతరసంక్రమితత్వం మొదలైన ఉపాధులను పట్టి ధ్వనికి ఏ విధంగా అనేక భేదాలు ఏర్పడినాయో, అదే విధంగా ఆ ఉపాధులను పట్టి గుణీభూతవ్యంగ్యానికి. కూడా శుద్దభేదాలు, సంకరసంసృష్ట్యాదులచేత ఇంకా ఎన్నో సంకీర్ణ భేదాలు. ఉంటాయి. అయితే ధ్వనిలో ఉన్న కొన్ని భేదాలు దీనిలో కుదరకపోవచ్చు. అందుచేతనే యథాసంభవంగా అని చెప్పబడింది. ఈ విషయాన్నే విశదీకరి. స్తున్నాడు. యథాయోగమితి ఇతి:- “కేవలవస్తువుచేత అనగా వాచ్యాలంకారరహిత మైన వస్తుమాత్రంచేత, అలంకారాలు వ్యంజింపచేయబడినప్పుడు ఆ అలంకారాలు తప్పకుండా ధ్వనిభేదాలే అని గ్రహించాలి. ఎందుచేత ననగా కావ్యప్రవృత్తి అలంకారాలని ఆశ్రయించి ఉంటుంది; అనగా అలంకారాలు ఉన్నప్పుడే అది కావ్యం అనిపించుకుంటుంది” అని ధ్వనికారుడు చెప్పినట్లు వస్తుమాత్రంచేత ఆలం కారం వ్యంజింపచేయబడిన చోట గుణీభూతవ్యంగ్యం అనడానికి వీలులేదు. అది. ధ్వనియే. వి. వస్తువుకంటే అలంకారం అధిక చమత్కారి గాన వస్తువు దృష్ట్యా దానికి ప్రాధాన్యం ఎప్పుడూ ఉంటుంది. అందుచేత వస్తువుచేత అలంకారం. ధ్వనింపబడే స్థలంలో ఆ ధ్వన్యమానాలంకారంలో గూఢత్వాదు లేవైనా ఉన్నా ఆ అలంకారం సహజంగా వస్తువుకంటే ప్రాధాన్యం ఉన్నది కాబట్టి దానికి గౌణత్వం లేదు. అలంకార త్వేన అది ప్రధానమే. దీనికంటె వస్తువుకు ప్రాధాన్య ప్రస క్తి లేదు. వ్యజ్యమానం అయిన అలంకారంకంటె వస్తువు ప్రధానంగా ఉంటేనే కదా ఆ వ్యంగ్యానికి గుణీభూతత్వం కలిగేది. అందుచేత 'వస్తునా అలంకార ధ్వనిః' అనే ధ్వనికి సంబంధించిన తొమ్మిది భేదాలు తీసివేయగా శుదగుణీభూత వ్యంగ్యానికి ధ్వనికి వలె యాభై ఒక్క (51) భేదాలు కాక, (519) నలభై రెండు<noinclude><references/></noinclude> gbvyo06q1qotinbzot3ygdbymqjv4ip 104 224653 579625 2026-09-18T20:41:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 247 (42) భేదాలు మాత్రమే ఉంటాయి. అందుచేతనే 'యథాయోగం' (యథాసంభ వంగా)అని చెప్పబడింది. సంకర సంసృష్టులవల్ల ఏర్పడిన సంకీర్ణ భేదాలూ ఇవీ కలిపితే మొత్తం నాలుగు లక్షల యాభై ఒక్క...' 579625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 247 (42) భేదాలు మాత్రమే ఉంటాయి. అందుచేతనే 'యథాయోగం' (యథాసంభ వంగా)అని చెప్పబడింది. సంకర సంసృష్టులవల్ల ఏర్పడిన సంకీర్ణ భేదాలూ ఇవీ కలిపితే మొత్తం నాలుగు లక్షల యాభై ఒక్క వేల తొమ్మిదివందల ఇరవై (451920) గుణీభూతధ్వనిభేదాలు అవుతాయి. ఏవేవో గుణకారాలు చేసి ఈ భేదాలన్నీ చెప్పడం తప్ప ఇవేవీ ప్రయోగయోగ్యాలూ, అనుభవగమ్యాలూ కావు. వ్యర్థప్రయాస. పైన ఉదాహరించిన ధ్వనికారకారికలో "వస్తుమాత్రంచేత అలంకారం వ్యంగ్యం అయినప్పుడు"అని చెప్పబడింది. వస్తుమాత్రం అనగా 'వాచ్యాలంకారం ఏదీ లేని వస్తువు'అని అర్థం. వాచ్యాలంకారం ఏదైనా ఉన్న వస్తువు అలంకారాన్ని వ్యంజింపచేసినప్పుడు ఆ వ్యజ్యమానాలంకారం వస్తుదృష్ట్యా కాకపోయినా, వాచ్యా లంకారదృష్ట్యా గౌణం అవడానికి అవకాశం ఉందిగాన ఆ అలంకారధ్వని ధ్వని గానే ఉంటుంది అనడానికి వీలులేదు అని భావం. ఉదాహరణకి. ప్రతివస్తూపమాడి స్థలాలలో ఉపమ వ్యంగ్యంగా ఉంటుంది. అయినా ఆ ఉపమ అగూఢం అవడం చేత (వస్తువు దృష్ట్యా ప్రధానమే అయినా) ప్రతివస్తూపమాదృష్ట్యా అప్రధానమే గాన అది గుణీభూతవ్యంగ్యం. అవ. ధ్వని. గుణీభూతవ్యంగ్యాల మిశ్రణంచేత ఏర్పడే అనేక భేదాలను గూర్చి చెపుతున్నాడు. కా. సాలంకారైర్ధ్వనే సైశ్చ యోగః సంసృష్టిసంకరై ః. వృ. సాలంకారైరితి :- తై రేవాలంకారై, అలంకారయు కైశ్చ తైః. తదుక్తం ధ్వనికృతా:- “సగుణీభూతవ్యణ్యైః సాలంకారైః సహప్రభేదై : స్వైః సంకర సంసృష్టిభ్యాం పునరప్యుద్యోతతే బహుధా" (ధ్వ.ఆ. 3.43) ఇతి. వ్యా, సాలంకారైః = అలంకారాలతో కూడిన, తైః = వాటితో (గుణీభూత వ్యంగ్యాలతో), సంసృష్టిసంకరైః = సంసృష్టిసంకరాలచేత, ధ్వనేః = ధ్వనికి, యోగః — సంబంధము. తై రేవేతి-అలంకారరూపాలైన ఆ గుణీభూతధ్వములతోను, అలంకారయుక్తా లైన వాటితోను.<noinclude><references/></noinclude> 4cnt2d1ccfvqsa2j9cqxy0sw9tcdv1i 104 224654 579626 2026-09-18T20:43:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 కావ్య ప్రకాశ కాని అది వి. పర్యాయోక్త సమాసోక్త్యాదులలో వ్యంగ్యం ఉంటుంది. అప్రధానంగా ఉంటుంది. అందుచేత అలంకారాలైన పర్యాయోక్త సమాసోక్త్యాదులు కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యాలే. అందుచ...' 579626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 కావ్య ప్రకాశ కాని అది వి. పర్యాయోక్త సమాసోక్త్యాదులలో వ్యంగ్యం ఉంటుంది. అప్రధానంగా ఉంటుంది. అందుచేత అలంకారాలైన పర్యాయోక్త సమాసోక్త్యాదులు కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యాలే. అందుచేత ఇక్కడ 'సాలంకారై' అనే పదానికి రెండ ర్థాలు వచ్చేటట్లు విగ్రహం చెప్పుకోవాలి. "అలంకారాశ్చ అలంకారాశ్చ అలం కారాః." దీనిలో ఒక 'అలంకారాః' అనేది భావప్రధాననిర్దేశం. అలంకారత్వము అని అర్థం. రెండవ ‘అలంకారా:' అన్నదానికి అలంకారములు అని అర్థం. “అలం కారై ః సహితాః సాలంకారాః. "ఏక శేషవృత్త్యనుసారం లోపించిన అలంకారపదానికి అలంకారత్వం అని అర్థం గాన “సాలంకారాః” 'అలంకారత్వంతో కూడినవి' ఆని అర్థం. రెండవ అలంకారశబ్దార్థాన్ని పట్టి 'అలంకారాలతో కూడినవి' అని అర్థం. అలంకారత్వంతో కూడినవి సమాసోక్త్యాద్యలంకారా అని చెప్పబడే గుణీభూత వ్యంగ్యాలు. ఈ విధంగా ఈ కారికార్దానికి అలంకారరూపాలైన గుణీభూతధ్వనుల తోను ఉపమాదివాచ్యాలంకారాలతో కూడిన గుణీభూతధ్వనులతోను ధ్వనికి యోగం అనగా కలయిక, సంసృష్టిచేత గాని, త్రివిధసంకరంచేత గాని కలగగా అనంత భేదాలు ఏర్పడతాయి అని అర్థం. తదితి— ఈ విషయాన్నే ధ్వనికారుడు చెప్పి ఉన్నాడు. "ఆ ధ్వని అలం కారాలతో కూడిన గుణీభూతవ్యంగ్యాలతోను, అలంకారాలతో కూడిన తన (ధ్వనికి సంబంధించిన) భేదాలతోను సంకరం కాని సంసృష్టిని గాని పొందడంచేత అనేక విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది.” కా. అన్యోన్యయోగాదేవం స్యాద్భేదసంఖ్యాతిభూయసీ. 47 వృ. ఏవమ్ అనేన ప్రకారేణ అవాన్తరభేద గణనే ఒతిప్రభూత తరా గణనా. తథాహి శృఙ్గరస్యైవ భేదప్రభేదగణనాయామాన న్త్యమ్. కా గణనా తు సర్వేషామ్. = = వ్యా. ఏవమ్ ఈ విధంగా, అన్యోన్యయోగాత్ - ధ్వనిభేదాలు, గుణీ భూతధ్వనిభేదాలు పరస్పరం కలవడం వల్ల, అతిభూయనీ చాల విస్తృతమైన, = సంఖ్యా = సంఖ్య, స్యాత్ = అగును. చాల ఏవమ్ ఇతి. ఈ విధంగా అవాంతర భేదాలను లెక్కించిన ట్లయితే పెద్ద సంఖ్య ఏర్పడుతుంది. ఎందుచేత ననగా- ఒక్క శృంగారరసాన్నే తీసి<noinclude><references/></noinclude> lqhcly8td88lk44zdniznftrripd76g 104 224655 579627 2026-09-18T20:43:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.పంచమోల్లాసం 249 కొని దాని భేదాలు, అవాంతరభేదాలు లెక్క పెడితే ఆసంఖ్య అనంతంగా ఉంటుంది. ఇంక అన్నింటినీ తీసికొంటే ఇంక లెక్క ఏముంటుంది? వి. ధ్వనిభేదాలు మొత్తం పదివేలనాలుగువందల యా...' 579627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.పంచమోల్లాసం 249 కొని దాని భేదాలు, అవాంతరభేదాలు లెక్క పెడితే ఆసంఖ్య అనంతంగా ఉంటుంది. ఇంక అన్నింటినీ తీసికొంటే ఇంక లెక్క ఏముంటుంది? వి. ధ్వనిభేదాలు మొత్తం పదివేలనాలుగువందల యాభై అయిదు (10155) అని వెనక చెప్పబడింది. గూణీభూతవ్యంగ్యభేదాలు పై ధ్వనిభేదాలు కలిపితే మొత్తం ముప్పైనాలుగు కోట్ల ఆరు లక్షల ఇరవైమూడువేల తొమ్మిది వందల (340628900) భేదాలు అవుతాయని వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. ఈ భేదగణన నిరుపయు క్తం అని వెనుక చూచి ఉన్నాం. అందుచేతనే పండితరాయలు ఈ లాంటివాటి జోలికి పోకుండా మొత్తం ధ్వనిభేదాలు ఇరవై ఆరు అని ప్రతిపాదిం చాడు. ఈ విషయం మమ్మటాదులకు తెలియ దని కాదు. కేవలం విషయప్రతి పాదనకుతూహలంచేతనే ఈ గణన చేశారు. అందుచేతనే “ధ్వనిని గూర్చి సంక్షి ప్తంగా చెప్పాలంటే అది మూడు విధాలు" అని మమ్మటుడు అనుపదమే చెప్ప నున్నాడు. అవ. ఇంతవరకు ధ్వనింగుణీభూతధ్వనులను సోదాహరణంగా నిరూపించి “అసలు ధ్వని అనేదే లేదు; వ్యంజనావృత్తిని ఒక స్వతంత్రవృత్తిగా అంగీక రించవలసిన పని లేదు" అని వాదించేవాళ్ళ వాదనలు ఖండించడానికి ఉపక్రమి స్తున్నాడు. __ వృ. సంకలనేన పునఃస్య ధ్వనేః త్రయో భేదాః, వ్యఙ్గ్యస్య త్రిరూపత్వాత్. తథాహి—కించిద్వాచ్యతాం సహతే, కించి త్వన్యథా. తత్ర వాచ్యతాసహమవిచిత్రం విచిత్రం చేతి. అవిచిత్రం వస్తుమాత్రమ్ విచి త్రం త్వలంకార రూపమ్. యద్యపి ప్రాధాన్యేన తదలంకార్యం తథాపి బ్రాహ్మణశ్రమణన్యాయేన తథోచ్యతే. రసాదిలక్షణ స్వర్ణః స్వప్నే ఒపి న వాచ్యః. స హి రసాదిశ బ్దేన కృష్ణారాదిన ట్టేన వాభిధీయేత; న చాభి ధీయ తే. తత్ప్రయోగేఒ పి విభావాద్యప్రయోగే తస్యాప్రతిపత్తేః, తద ప్రయోగే.పి విభావాది ప్రయోగే తస్య ప్రతిప త్తేశ్చేత్యన్వయవ్యతిరే కాభ్యాం విభావాద్యభిధానద్వారేణైవ ప్రతీయతే ఇతి నిశ్చియతే. తేనాసౌ .వ్యఙ్గ్య ఏవ. ముఖ్యార్థ బాధాద్యభావాన్న పునర్లక్షణీయః. వ్యా. సంకలనేన ఇత్యాది : సంగ్రహంచేత సంకలనేన), అనగా సంక్షి<noinclude><references/></noinclude> 9unntj4kyaddjryarrc56cf0n2bsr8f 104 224656 579628 2026-09-18T20:44:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 కావ్యప్రకాశ ప్తంగా చెప్పాలంటే, వ్యంగ్యం మూడురకాలుగా ఉంటుంది. కాబట్టి ధ్వనికి మూడు భేదాలు. అది ఎట్లనగా (తథాహి) ఒక రకమైన వ్యంగ్యార్థం వాచ్యత్వాన్ని సహి స్తుంది. ఒక రకమైనది...' 579628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 కావ్యప్రకాశ ప్తంగా చెప్పాలంటే, వ్యంగ్యం మూడురకాలుగా ఉంటుంది. కాబట్టి ధ్వనికి మూడు భేదాలు. అది ఎట్లనగా (తథాహి) ఒక రకమైన వ్యంగ్యార్థం వాచ్యత్వాన్ని సహి స్తుంది. ఒక రకమైనది మరొక విధంగా ఉంటుంది. అనగా ఒకరక మైన వ్యంగ్యార్థం (వస్త్వలంకారాదికం) వేరు మాటలలో వాచ్యంగా చెప్పడానికి శక్యం అవుతుంది; మరొక రకమైనది (రసాదికం అలా శక్యం కాదు. వాచ్యత్వాన్ని సహించేది ఆవి చిత్రం, విచిత్రం అని రెండు విధాలు. కేవలవస్తురూపమైన అర్థం అవిచిత్రం; అలంకారరూపమైనది విచిత్రం. అలంకారం వ్యంగ్యం అయినప్పుడు దానికే ప్రాధాన్యం ఉండడంచేత నిజానికి అది అలంకార్యం (అలంకరించదగినది) అనే చెప్పాలి కాని అలంకారం అని చెప్పకూడదు; అయినా బ్రాహ్మణశ్రమణన్యాయం చేత దానిని ఆవిధంగా చెప్పడం జరుగుతుంది. ఒక బ్రాహ్మణుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి శ్రమణుడు (బౌద్ధసంన్యాసి) అయ్యాడు. శ్రమణుడైన తరువాత అతడు బ్రాహ్మణుడు కాడు. అయినా అతనిని 'బ్రాహ్మణశ్రమణుడు' అంటారు. అదే విధంగా ఒకానొకప్పుడు అలంకారంగా ఉండడంచేత దానిని ఇప్పుడు కూడ, అనగా అలంకార్యమైన ధ్వని అయినా కూడ అలంకారం అని అనడం పరిపాటి అయినది అని అర్థం. ఈ విధంగా పస్త్వలం కారాలు వ్యంగ్యాలయినపుడు చమత్కారజనకంగా ఉన్నట్లే వాచ్యాలయినప్పుడు. కూడ చమత్కారజనకాలే అని భావం. రసాదిః ఇతి :- రసభావాదిరూపమైన అర్థం మాత్రం స్వప్నంలో కూడా వాచ్యం అవడానికి వీలులేదు. అది వాచ్యం కావాలంటే సాధారణమైన 'రసం' 'భావం' మొదలైన శబ్దాలచేతకాని, 'శృంగారరసం' మొదలైన శబ్దాలచేత కాని చెప్ప బడాలి, అలా చెప్పబడడంలేదు. ఆ శబ్దాలు 'రసం', 'శృంగారం' మొదలైన శబ్దాలు) ప్రయోగించినా విభావాదులు ప్రయోగం లేకపోతే రసాది ప్రతీతి కలగడం. లేదు. ఆ శబ్దాలను ప్రయోగించకపోయినా విభావాదులను ప్రయోగిస్తే రసాది ప్రతీతి కలుగుతూన్నది. అందుచేత అన్వయవ్యతిరేకాలచేత విభావాదుల ప్రయోగం ద్వారా మాత్రమే రసాద్యర్థం ప్రతీయమానం అవుతుంది అని నిశ్చయం చేయ. వలసి ఉంది. అందుచేత ఇది వ్యంగ్యమే కాని వాచ్యం కాదు. ముఖ్యార్థ బాధాదులు లేకపోవడంచేత లక్ష్యం కూడా కాదు. వి. “తత్సత్త్వే తత్సత్త్వమ్ అన్వయః, తదభావే తద్భవః వ్యతిరేకః”<noinclude><references/></noinclude> kyu2jgs3b05gorxjcvmhat21neoqgpr 104 224657 579629 2026-09-18T20:44:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 251 "అది ఉన్నప్పుడు ఇది ఉంటుంది" అనేది అన్వయం. "ఆది లేకపోతే ఇది ఉండదు" అని వృతిరేకం. “విభావాది ప్రయోగం ఉంటే రసాది ప్రతీతి కలుగు తుంది" అనేది అన్వయం. “విభావాది ప్రయోగ...' 579629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 251 "అది ఉన్నప్పుడు ఇది ఉంటుంది" అనేది అన్వయం. "ఆది లేకపోతే ఇది ఉండదు" అని వృతిరేకం. “విభావాది ప్రయోగం ఉంటే రసాది ప్రతీతి కలుగు తుంది" అనేది అన్వయం. “విభావాది ప్రయోగంలేకపోతే రసాది ప్రతీతి కలగదు" అనేది వ్యతిరేకం. ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలచేత విభావాది ప్రయోగం రసాది ప్రతీతికి కారణం అని నిర్ణయించబడుతుంది. రెండువస్తువుల మధ్య కార్యకారణభావాన్ని నిర్ణయించడానికి ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలను ఉపయోగిస్తారు. ముఖ్యార్థ బాధాదులు లేకపోవడంచేత ఇక్కడ ప్రతీయమానమైన అర్థం లక్ష్యార్థం కాదు అనే విషయం ద్వితీయోల్లాసంలో పదిహేను, పదహారు కారికలలో ప్రతిపాదించబడింది. వృ. అర్థానర సంక్రమితాత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యయోర్వస్తుమాత్ర రూపం వ్యజ్యం వినా లక్షణైవ న భవతీతి ప్రాక్ ప్రతిపాదితమ్. శబ్ద శ క్తిమూలే తు అభిధాయా నియస్త్రణేన అనభిధేయస్య అర్థానరస్య తేన సహోపమాదేరలంకారస్య చ నిర్వివాదం వ్యఙ్గ్యత్వమ్. వ్యా. అర్థాన్తరేతి :- అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్య. అత్యంతతిరస్కృతవాచ్య స్థలాలలో వస్తుమాత్రరూపమైన వ్యంగ్యం లేకపోతే లక్షణయే కుదరదు అని వెనక ప్రతిపాదించబడింది. వి. 'త్వామస్మివచ్మి' ఇత్యాది అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యస్థలాలలోను, "ఉపకృతం బహు తత్ర" ఇత్యాది అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యాలలోను ప్రయోజన రూపమైన వస్తువు వ్యంగ్యంగా ఉన్నది అని అంగీకరించకపోతే అక్కడ లక్ష ణయే కుదరడు. ఎందుచేత ననగా లక్షణాస్థలాలలో ప్రయోజనమేనా ఉండాలి, రూఢియేనా ఉండాలి. పై ఉదాహరణలలో రూఢి ప్రసక్తి లేదు. ఇంక ప్రయో జనం అంగీకరించాలి. ఆ ప్రయోజనమే వ్యంగ్యం. అందుచేత లక్షణామూలక ధ్వని స్థలాలలో ధ్వనిని అంగీకరించి తీరా అని భావం. శబ్దశక్తిమూలే ఇతి :- శబ్దశక్తి (అబిధామూలధ్వనిలో కూడా) అభిధ నియంత్రితం అయిపోవడంచేత వాచ్యం కాకపోయినా మరొక అర్థం స్ఫురిస్తూ న్నది. స్ఫురిస్తూన్న ఆ అర్థంతో ఉపమాద్యలంకారం కూడా స్ఫురిస్తూన్నది. అందుచేత ఆ అర్థాంతరమూ, ఉపమాద్యలంకారాలు వ్యంగ్యాలే అని చెప్పడంలో వివాదం లేదు.<noinclude><references/></noinclude> l1z6njvxzh6i0zkkt6xj7a7dws53ci4 1 224658 579630 2026-09-18T20:47:35Z ~2026-50638-17 7537 /* inni rasula ? or anni rasula? */ కొత్త విభాగం 579630 wikitext text/x-wiki == inni rasula ? or anni rasula? == inni rasula ? or anni rasula? [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/~2026-50638-17|~2026-50638-17]] ([[వాడుకరి చర్చ:~2026-50638-17|చర్చ]]) 20:47, 18 సెప్టెంబరు 2026 (UTC) eyukfp1f4uin0bp897y0bsa0zzupyg0 104 224659 579631 2026-09-18T21:30:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 కావ్య ప్రకాశ వి. ఈ విషయం 'భద్రాత్మనః' (12వ శ్లోకం) 'ఉల్లాస్య' (54వ శ్లోకం) ఇత్యాద్యుదాహరణలు ద్వారా వెనక విశదీకరించబడింది. ఈ విధంగా రసాది ధ్వనులనే కాకుండా లక్షణామూలకాలైన అర్థాం...' 579631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>252 కావ్య ప్రకాశ వి. ఈ విషయం 'భద్రాత్మనః' (12వ శ్లోకం) 'ఉల్లాస్య' (54వ శ్లోకం) ఇత్యాద్యుదాహరణలు ద్వారా వెనక విశదీకరించబడింది. ఈ విధంగా రసాది ధ్వనులనే కాకుండా లక్షణామూలకాలైన అర్థాంతరసంక్రమిత అత్యంతతిరస్కృత వాచ్యవస్తుధ్వనులనూ అభిధామూలకాలైన వస్త్వలంకారధ్వనులను కూడ అంగీక రించవలసిఉన్నది అని భావం. అవ. అభిహితాన్వయవాదుల మతంలో కూడా (అర్థశ క్తిమూలధ్వనిస్థలా -లలో) అర్థశ క్తిమూలవస్త్వలంకారప్రతీతి వ్యంజనవల్లనే కలుగుతుంది కాని అభిధ చేత కాదు అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు— వృ, ఆర్థశ క్తిమూలేఒపి విశేష సంకేతః కర్తుం న యజ్యతే ఇతి సామాన్యరూపాణాం పదార్థానా మాకాజ్ఞా సంనిధియోగ్యతావశాత్పర స్పరసంసర్గో యత్రాపదార్థోపి విశేషరూపో వాక్యార్థః తత్రాభిహితాన్వ యవాదే కా వార్తా వ్యఙ్గ్యస్యాభిధేయతాయామ్. వ్యా. ఆర్థేతి :- అర్థశ క్తిములధ్వనివిషయంలో కూడా వ్యంగ్యార్థం వాచ్యం అవడానికి అవకాశం లేదు) వ్యక్తివిశేషంలో సంకేతం కుదరదు కాబట్టి జాతిరూపంలో నే గ్రహించబడిన పదార్థాల పరస్పర సంబంధం, పదార్థం (పదాల చేతబోధించబడే అర్థం కాకపోయినా ఆకాంక్షా-సంనిధి యోగ్యతల సహాయం చేత ఒక విశేషరూపమైన వాక్యార్థంగా (తాత్పర్యవృత్తి చేత) గ్రహించబడు తుంది అని చెప్పే అభిహితాన్వయవాదంలో వ్యంగ్యం అభిధేయం (వాచ్యం) అని చెప్పడానికి అవకాశం ఏమున్నది? వి. అభిహితాన్వయవాదం ప్రకారం ఒక వాక్యంలోని పదాలు వినగానే పదాలకు జాతీయందే సంకేతం కాన) వాటి జాతిరూపాలైన అర్థాల స్మరణం కలుగుంది దీనితో అభిధాశ శక్తి పని పూర్తి అయిపోతుంది. అటుపిమ్మట ఆకాంక్షా దుల సహాయంచేత తాత్పర్యవృత్తి అనే వృత్తి ద్వారా పదార్థాల పరస్పర సంబంధం అవగతం అవుతుంది. అదే వాక్యార్థం. ఈ విధంగా వాక్యార్థమే వాళ్ళ మతం ప్రకారం వాచ్యం కాదు. అలాంటప్పుడు వాక్యార్థ జ్ఞానానంతరం (తృతీయ కక్ష్యలో) తెలియబడే వ్యంగ్యార్థం వాచ్యం కాదు అని వేరే చెప్పాలా? అని భావం. అభిహితాన్వయవాద - అన్వితాభిధానవాదాల స్వరూపం తాత్పర్యార్ణోఒపి<noinclude><references/></noinclude> 2gawes4ju5jf6mim22wu0zkj85t30t4 104 224660 579632 2026-09-18T21:30:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం 253 కేష చిత్"అనే ద్వితీయోల్లాసంలోని కారికాభాగం వ్యాఖ్యానంలో 6వ కారిక)విశ దీకరించబడింది. అవ. అభిహితాన్వయవాదంలో వ్యంగ్యార్థం వాచ్యం అవడానికి వీలులేదు అని ప్రతిప...' 579632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం 253 కేష చిత్"అనే ద్వితీయోల్లాసంలోని కారికాభాగం వ్యాఖ్యానంలో 6వ కారిక)విశ దీకరించబడింది. అవ. అభిహితాన్వయవాదంలో వ్యంగ్యార్థం వాచ్యం అవడానికి వీలులేదు అని ప్రతిపాదించి ఇప్పుడు అన్వితాభిధానవాదంలో కూడా అంతే అని చెప్పబోతూ ముందు అన్వితాభిధాన వాదస్వరూపం విశదీకరిస్తున్నాడు_ వృ. యేఒప్యాహుః- "శబ్ధవృద్ధాభిధేయాంశ్చ ప్రత్యక్షేణాత్ర పశ్యతి శ్రోతుశ్చ ప్రతిపన్నత్వమనుమానేన చేష్టయా అన్యథానుపపత్త్యా తు బోధేశ్ఛక్తిం ద్వయాత్మికామ్ అర్థాపత్త్యావబోధేత సంబనం తిప్రమాణకమ్” I 2. ఇతి ప్రతిపాదితదిశా “దేవదత్తగా మానయ" ఇత్యాద్యుత్త మవృద్దవాక్య ప్రయోగాత్ దేశాద్దేశాన్తరం సాస్నాదిమనమర్థం మధ్యమవృద్ధే నయతి సతి "అనేన అస్మాద్వాక్యాత్ ఏవం విధః ఆర్థః ప్రతిపన్న" ఇతి తచ్చే ష్టయా అనుమాయ తయోరఖణ్డవాక్యవాక్యార్థయోరర్థాపత్త్యా వాచ్య వాచకభావలక్షణం సంబద్ధమవధార్య బాలస్తత్ర వ్యుత్పద్యతే. పరతః “చైత్ర గామానయ, దేవదత్త! ఆశ్వమానయ, దేవదత్త! గాం నయ” ఇత్యాదివాక్య ప్రయోగే తస్య తస్య శబ్దస్య తం తమర్థమవధారయతీతి అన్వ యవ్యతిరేకాభ్యాం ప్రవృత్తి నివృత్తి కారి వాక్యమేవ ప్రయోగయోగ్యమితి వాక్యస్థితానామేవ పదానామ్ అన్వితైః పదార్థాః అన్వితానామేవ సంకేతో గృహ్యతే ఇతి విశిష్టాఏవ పదార్థాః వాక్యార్థనతు పదార్థానాం వైశిష్ట్యమ్. యద్యపి వాక్యాన్తరప్రయుజ్యమానాన్యపి ప్రత్యభిజ్ఞా ప్రత్యయేన తాన్యే వైతాని పదాని నిశ్చియ ఇతి పదార్థానరమాత్రేణ అన్వితః పదార్థః సంకేతగోచరః తథాపి సామాన్యావచ్చాదితో విశేషరూప ఏవాసౌ ప్రతిపద్యతే, వ్యతిషక్తానాం పదార్థానాం తథాభూతత్వాత్; ఇత్యన్వితాభి ధాయినః. తేషామపి మతే సామాన్యవిశేషరూపః పదార్థః సంకేతవిషయ. -<noinclude><references/></noinclude> o275noh3k7w0ny0jkqxywi3x59jxjei 104 224661 579633 2026-09-18T22:22:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '254 కావ్యప్రకాశ ఇత్యతివిశేషభూతో వాక్యార్థాన్తర్గతః అసంకేతిత్వాదవాచ్య ఏవ యత్ర పదార్థః ప్రతిపద్యతే తత్ర దూరే అర్థానరభూతస్య నిః శేషచ్యుతేత్యాదౌ విధ్యాదేశ్చర్చా. แ వ్యా, యే...' 579633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>254 కావ్యప్రకాశ ఇత్యతివిశేషభూతో వాక్యార్థాన్తర్గతః అసంకేతిత్వాదవాచ్య ఏవ యత్ర పదార్థః ప్రతిపద్యతే తత్ర దూరే అర్థానరభూతస్య నిః శేషచ్యుతేత్యాదౌ విధ్యాదేశ్చర్చా. แ వ్యా, యే ఇతి :- 'యేఒపి' అనేదానికి 'అన్వితాభిధానవాదినః" అనే దూరంగా ఉన్న పదంతో సంబంధం. “యే ఒపి ఆన్వితాభిధానవాదినః ఆహుః తేషామపి మతే దూరే అర్థానరభూతస్య నిఃశేషచ్యుతేత్యాదౌ విద్యాదేశ్చర్చా" అని అన్వయం. సాధారణంగా బాలుడు ఇతరుల వ్యవహారం చూచి భాష నేర్చుకుం టాడు. ముందు కొన్ని వాక్యాల అర్థం తెలుసుకొని తరవాత ఆ వాక్యంలో ఉన్న పదాల అర్థాలు తెలుసుకుంటాడు. ఏదైన ఒక పని చేయడానికి ప్రేరేపించే L వాడు ఉత్తమవృద్ధుడు. అతడు చెప్పిన విధంగా చేసేవాడు మధ్యమవృద్ధుడు. ఉత్తమవృద్ధుడు పలికే మాట లన్నీ వింటూ, మధ్యమవృద్ధుడు చేసే పనులు చూస్తూ ఉండేవాడు బాలుడు. అన్వితాభిధానవాదులు ప్రాభాకరమీమాంసకులు. వాళ్ళ మతం సంక్షిప్తంగా ఈ ప్రాచీన కారికలలో చెప్పబడింది. బాలః అని ఆధ్యా హారం. బాలః = బాలుడు, అత్ర = వ్యుత్పత్తి సమయంలో, శబ్దవృద్ధాభిధేయాన్ ఉత్తమవృద్దుడు ఉచ్చరిస్తూన్న 'గామ్ ఆనయ' ఇత్యాది శబ్దాలను, ఉత్తమవృద్ధ- మధ్యమవృద్ధులను, గోవును తీసుకొని రావడం మొదలైన అర్థాలనూ, ప్రత్యక్షేణ = ప్రత్యక్షంచేత, పశ్యతి = గ్రహిస్తాడు. శబ్దం చెవులతో వింటాడు. మిగిలినవి కంటితో చూస్తాడు. అనుమానేన అనుమానానికి సాధనమైన, చేష్టయా - చేష్ట చేత, లేదా చేష్టయా అనుమానేన చేష్టారూపమైన అనుమానసాధనంచెత, శ్రోతుః = శ్రోత అయిన మధ్యమవృద్దునియొక్క, ప్రతిపన్నత్వమ్ = వాక్యార్థాన్ని తెలిసి కొనడాన్ని, పశ్యతి = గ్రహిస్తాడు. ఉత్తమవృద్ధుని మాటలు వినగానే మధ్యమ వృద్ధుడు ఆవును తీసికొనిరావడం మొదలైన పనులు చేయడాన్ని పట్టి "ఇతడు ఈ పనులు చేస్తున్నాడు కాబట్టి ఇతనికి ఆ వాక్యం అర్థం తెలిసింది" అని గ్రహిస్తాడు అని అర్థం. “అయమ్ ఏతచ్చ జన్యైతదర గోచరజ్ఞానవాన్; ఏతచ్చబ్దశ్రవణా నన్తరమ్ ఏతదర గోచరచేష్టావత్త్వాత్" అని అనుమానాకారం. అన్యథానుపపత్త్యా ఆర్థాపత్త్యా = ఆన్యథానుపపత్తి రూపమైన అర్థాపత్తి చేత, అర్థాపత్తి ప్రమాణస్వరూపం ద్వితీయోల్లాసం పదవ కారిక వృత్తిలోను, తద్వ్యాఖ్యానంలోను వివరించబడింది. _ద్వయాత్మికామ్, వాచకత్వం, వాచ్యత్వం అని రెండువిధాలైన, శ క్తిమ్ సంకేతం = =<noinclude><references/></noinclude> 9lztzvxdedquhwi8vc9k8rkbnd5sgpu 104 224662 579634 2026-09-18T22:22:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం == 255 18 అని చెప్పబడే వాక్య- వాక్యార్థాల సంబంధాన్ని, బోధేత్ - తెలుసుకుంటాడు. ప్రమాణకమ్= ప్రత్యక్ష. అనుమాన అర్థాపత్తు లనే మూడు ప్రమాణాలు గల, సంబ న్దమ్ = సం కేతాన్ని, అవబ...' 579634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం == 255 18 అని చెప్పబడే వాక్య- వాక్యార్థాల సంబంధాన్ని, బోధేత్ - తెలుసుకుంటాడు. ప్రమాణకమ్= ప్రత్యక్ష. అనుమాన అర్థాపత్తు లనే మూడు ప్రమాణాలు గల, సంబ న్దమ్ = సం కేతాన్ని, అవబోధేత - తెలుసుకుంటాడు . వి. “గామ్ ఆనయ' ఇత్యాది వాక్యాలకూ గోవును తీసికొనిరావడం అనే అర్థానికి సంబంధం లేకపోతే ఆ వాక్యాన్ని వినగానే ఆ అర్థాన్ని గ్రహించడం ఉపపన్నం కాదు” అనేది అనుపపత్తి రూపమైన అర్థాపత్తి . వ్యా. 'ఇతి ప్రతిపాదితది' అనేదానికి 'అవధారయతి' అనే పదంతో అన్వయం. ఇట్లు ఈ కారికలలో చెప్పబడినరీతిచేత. “దేవదత్త గామ్ ఆనయ” (దేవదత్తా! ఆవును తీసికొనిరా) ఇత్యాదికమైన ఉత్తమవృద్ధుడు ప్రయోగించిన వాక్యాలవల్ల (వాక్యాలు విని) గంగడోలు మొదలైన అవయవా లున్న ఒక పదా ర్థాన్ని (ఆవును) మద్యమవృద్ధుడు ఒక ప్రదేశం నుంచి మరొక ప్రదేశం చేర్చడం చూచిన బాలుడు అతని చేష్టనుపట్టి “ఇతనికి ఈ వాక్యంవల్ల ఈ అర్థం తెలిసినది" అని ఊహించుకుంటాడు. అర్థాపత్తి ప్రమాణంచేత అఖండంగా అనగా పదాలుగా విడగొట్టకుండగా, ఉన్న ఆ వాక్యానికి, అఖండమైన వాక్యార్థానికీ సంబంధం ఉన్న దని నిశ్చయించుకుంటాడు. ఈవిదంగా బాలుడికి వ్యుత్పత్తి, వాక్యవాక్యార్థజ్ఞానం, కలుగుతుంది. తరవాత “చైత్ర గామానయ” (చైత్రుడా గోవును తీసికొనిరా) “దేవదత్త ఆశ్వమానయ”(దేవదత్తుడా గుఱ్ఱాన్ని తీసికొనిరా)“దేవదత్త గాం నయ" దేవదత్తా గోవును తీసికొనివెళ్ళు) ఇత్యాదివాక్యాలను ప్రయోగించినప్పుడు (వాక్యా లలో ఉన్న ) ఆ యా శబ్దాలకి ఆ యా అర్థాలను నిర్ణయించుకుంటాడు. (అనగా మొట్టమొదట వాక్యం అంతని ఒక్క సంఘాతంగా (unit) తీసికొని దాని మొత్తం అర్థం గ్రహిస్తాడు. తరవాత ఆవాపోద్వాపాలచేత కొత్త పదం చేర్చి ఉన్న పదం తీసేసి మరికొన్ని వాక్యాలు ప్రయోగించినప్పుడు వాక్యావయవాలైన పదాల అర్థం కూడా తెలిసికొంటాడు అని అర్థం). ఈ విధంగా అన్వయవ్యతిరేకాలచేత ప్రవృ త్తిని కలిగించే (ఒకణ్ణి ఒక పనిచేయడానికి ప్రేరేపించే) వాక్యమే ప్రయోగానికి తగినది, (పదాలు కావు) అని తేలింది. అందుచేత వాక్యంలో ఉన్న పరస్పర సాకాంక్షాలైన (అన్వితానామేవ) పదాలకు పరస్పరం సంబంధించిన పదార్థాలతో సంకేతం గ్రహించబడుతుంది. ఈ విధంగా పరస్పరం (ఒకదానితో ఒకటి) సిన పదార్థాలే వాక్యార్థం; అంతేనే కాని ముందు ఏ పదానికి ఆ పదం చొప్పున స్వతంత్రంగా గ్రహించబడిన పదార్థాలకు తరువాత పరస్పరం కలయిక కాదు. కలి<noinclude><references/></noinclude> ercpgooricb32z08045bv46uul4zz5r 104 224663 579635 2026-09-18T22:22:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '256 వి. అన్వితాభివాదసారాంశం ఏమిటనగా. కావ్యప్రకాశ "శ క్తిగ్రహం వ్యాకరణోపమానకోశాప్త వాక్యాద్వ్యవహారతశ్చ, వాక్యస్య శేషాద్వివృతేర్వదన్తి సాంనిధ్యతః సిద్ధపదస్య వృద్ధాః” అని...' 579635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>256 వి. అన్వితాభివాదసారాంశం ఏమిటనగా. కావ్యప్రకాశ "శ క్తిగ్రహం వ్యాకరణోపమానకోశాప్త వాక్యాద్వ్యవహారతశ్చ, వాక్యస్య శేషాద్వివృతేర్వదన్తి సాంనిధ్యతః సిద్ధపదస్య వృద్ధాః” అని శ క్తి (సంకేత) గ్రహణానికి వ్యాకరణాదులు ఉపయోగిస్తాయి అని చెప్పినా అన్నిటికంటె ప్రధానమైనది వ్యవహారం. మద్యమవృద్ధుడు గోవును తీసికొని రావడం మొదలైన వ్యవహారం ఉత్తమవృద్ధుడు పలికిన 'గామానయ' ఇత్యాది వాక్యాలు విన్న తరువాతనే జరుగుతుంది, కేవలం 'గో' పదాన్ని వినడంవల్ల జరగదు. వాక్యంలో ఉన్న పదాల అర్థాలు తప్పనిసరిగా ఇతర పదాల అర్థాలతో సంబంధించే ఉంటాయి. ఉదాహరణకు “గామ్ ఆనయ" అన్నప్పుడు 'గో' పదార్థం ఆనయనంతో కలిసి గోచరిస్తూన్నది. "గామ్ రక్ష” అన్నప్పుడు రక్ష ణంతో కలిసి గోచరిస్తూన్నది. ఈ విధంగా వ్యవహారంవల్ల ఇతర పదార్థాన్విత పదార్థం విషయంలోనే సంకేతగ్రహణం కలుగుతున్నది. అందుచేత ఏతత్సా దృశ్యంచేత వ్యాకరణాదులద్వారా కూడా ఇతర పదార్థాన్వితమైన అర్థంలోనే శక్తిని చెప్పవలసి ఉంటుంది. వ్యవహారం కంటె ముందుగానే వ్యాకరణాదుల ద్వారా పదాలకి తమ తమ స్వతంత్రార్థంలో శక్తిగ్రహణం కలగవచ్చును అన డానికి వీలులేదు. అన్నిటికంటె ముందు వ్యవహార పరిశీలనవల్ల శబ్దాల జ్ఞానం కలిగినతరవాతనే కదా వ్యాకరణాదులు సాహాయ్యం కోసం వెళ్ళేది? ఈ విధంగా శక్తిగ్రహణం అన్వితమైన అర్థం విషయలోనే జరుగుతుంది. అనగా పదార్థాల అన్వయం కూడా శ క్తివల్లనే (అభిదావృత్తి వల్లనే జరుగుతుంది గాన అన్వయ జ్ఞానం కోసం తాత్పర్యవృత్తిని అంగీకరించవలసిన పని లేదు. అవ. ఇక్కడ ఒక శంకకు అవకాశం ఉంది. 'గామ్ ఆనయ' అనే వాక్యంలో ఉన్న 'ఆనయ' అనే పదమే 'అశ్వమ్ ఆనయ' అనే వాక్యంలో ఉంది. అందుచేత రెండింటిలోనూ ఉన్న 'ఆనయ' పదం ఒక్కటే అని గ్రహించబడు తుంది ఈ విధంగా 'ఆనయ' అనేదానికి 'గవాన్వితానయనం' అని కాని 'అశ్వా న్వితానయనం' అని కాని అర్థం చెప్పకుండా సామాన్యరూపంలో 'ఇతరపదార్థాన్వి తానయనం' అని మాత్రమే అర్థం చెప్పవలసి ఉంటుంది అందుచేత 'గామ్ ఆనయ' ఇత్యాదులలో 'గోపుతో అన్వయించిన' అనే విశేషరూపజ్ఞానం కలగడానికి తాత్పర్యవృత్తి అంగీకరించాలి కదా అని ప్రశ్న. గో శబ్దానికి గోత్వరూపజాతి<noinclude><references/></noinclude> fmi8r6z3am7tvdat5e2tl0jg1o2nge0 104 224664 579636 2026-09-18T22:22:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 257 యందు శ క్తి అంగీకరించడంచేత 'గౌః' అనగా 'గోత్వం' అని అర్థం చెప్పవలసి ఉన్నా 'గౌః ఆగచ్ఛతి' ఇత్యాదులలో 'గో'శబ్దం ఆక్షేపంచేత గోవ్యక్తిని బోధించి నట్లు సామాన్యరూ పేణ అ...' 579636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 257 యందు శ క్తి అంగీకరించడంచేత 'గౌః' అనగా 'గోత్వం' అని అర్థం చెప్పవలసి ఉన్నా 'గౌః ఆగచ్ఛతి' ఇత్యాదులలో 'గో'శబ్దం ఆక్షేపంచేత గోవ్యక్తిని బోధించి నట్లు సామాన్యరూ పేణ అన్వితార్థంలో శ క్తిని అంగీకరించినా వాక్యాలలో పరస్పరం అన్వయించే పదార్థాలు విశేషరూపంలో ఉండడంచేత విశిష్ట పదార్థాన్వయ ప్రతీతి కలుగుతుంది. దానికోసం తాత్పర్యవృత్తిని అంగీకరించవలసిన పనిలేదు అని సమాధానం. ఆ విషయమే చెపుతున్నాడు. వ్యా. యద్యపీతి :- వాక్యాంతరాలలో ప్రయోగించబడినా ఈ పదాలు అవే అని ప్రత్యభిజ్ఞ ద్వారా (మనం వెనుక చూచినదే ఇది అనే జ్ఞానం ప్రత్యభిజ్ఞ) నిశ్చయించడం చేత (విశేషరూపంతో కాక సామాన్యరూపంలో ఇతర పదార్థంతో అన్వయించిన పదార్థం సంకేతగోచరం అవుతుంది అనే మాట నిజమే; అయినా ఒక వాక్యంలో పరస్పరం అన్వితములై ఉన్న పదార్థాలు విశేషరూపంలోనే ఉంటాయి కాబట్టి ఈ సంకేతం విశేష గోచరంగానే ఉంటుంది అని అన్వితాభిధాన వాదులు అంటారు. ఆవ. ఇప్పుడు పైన చెప్పిన అన్వితాభిధానవాదంలో కూడా వ్యంగ్యం వాచ్యం కాదు అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. = వ్యా. తేషామపి ఇతి :- ఈ విధంగా చెప్పే అన్వితాభిధానవాదుల మతంలో కూడా సామాన్యవిశేష రూపః అన్యపదార్థాన్వితానయనత్వాదిసాధారణ ధర్మంతో కూడిన గవాసయనాదివి శేషరూపమైన పదార్థం సంకేతవిషయం. అందు చేత వాక్యార్థంలో, 'గామ్ ఆనయ' ఇత్యాదివాక్యార్థంలో, అతివిశేషరూపమైన గవా న్వితానయనాదికార్థంలో సంకేతం లేదు గాన అది వాచ్యం కాదు కదా; అలాంట ప్పుడు “నిఃశ్శేషచ్యుతచన్దనమ్" ఇత్యాది శ్లోకాలలో వాచ్యార్థం కంటే భిన్నమైన ఆర్ధాంతరం అయిన “అతని దగ్గఱకే వెళ్ళావు" ఇత్యాది విధిరూప వ్యంగ్యార్థం వాచ్యం అవుతుందనే చర్చ దూరాపాస్తం. వి. మీమాంసకమతంలో పదానికి జాతియందు సంకేతం. 'గౌః' అనే పదానికి 'గోత్వం' అని అర్థం. అందుచేత 'గౌః ఆగచ్ఛతి, ఇత్యాదులలో 'గోత్వం వస్తూన్నది' అని అర్థం చెప్పాలి. అది కుదరదు. గోత్వానికి ఆగమనం కుదరదు గాన 'గోవు' అనే వ్యక్తి ఆక్షేపలభ్యం అని వాళ్ళు అంగీకరించారు. అనగా ఇక్కడ 'గోత్వంతో కూడిన గోవు వస్తూన్నది' అని చెప్పినా 'గోవు' అనే వ్యక్తి యందు పదానికి సంకేతం లేదు అదే విధంగా అన్వితాభిధానవాదుల ప్రకారం 'గవాన్వితానయనం, అశ్వాన్వితానయనం అని కాకుండా 'ఇతర పదార్థాన్వితా 17)<noinclude><references/></noinclude> l8orf6a5tah9p5hk63ethzwq43eskxw 104 224665 579637 2026-09-18T22:22:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 కావ్యప్రకాశ నయనం' అని సంకేతగ్రహం ఉంటుంది అని చెప్పడంచేత విశేష రూపమైన గవా న్వితానయన అశ్వాన్వితానయనాదులలో సంకేతం లేదని చెప్పినట్లయింది. విశేష రూపంలోనే సంకేతం లేనప్పుడు...' 579637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>258 కావ్యప్రకాశ నయనం' అని సంకేతగ్రహం ఉంటుంది అని చెప్పడంచేత విశేష రూపమైన గవా న్వితానయన అశ్వాన్వితానయనాదులలో సంకేతం లేదని చెప్పినట్లయింది. విశేష రూపంలోనే సంకేతం లేనప్పుడు దానికంటె దూరమైన వ్యంగ్యార్థం విషయంలో సంకేతం ఎలా ఉంటుంది? సంకేతం లేనప్పుడు దీన్ని వాచ్యార్థం అని ఎలా అంటారు అని భావం. అందుచేత అన్వితాభిధానవాదుల మతం ప్రకారం కూడా వ్యంగ్యార్థం వాచ్యాంతర్గతం కాదు. అవ. వాదిద్వయమతాలను ఒకే వాక్యంలో ఉపసంహరిస్తున్నాడు. వృ. అనన్వితో ఒర్ణోభిహితాన్వయే పదార్థానరమాత్రేణ అన్వితస్తు అన్వితాభిధానే; అన్విత విశేషస్తు అవాచ్య ఏవ ఇత్యుభయనయే ఒప్య పదార్థ ఏవ వాక్యార్థః. వ్యా. అభిహితాన్వయవాదంలో పదాలచేత ఇతర పదార్థాలతో అన్వయిం చని అర్థమే బోధించబడుతుంది. అభిహితాన్వయవాదంలో అన్యపదార్థమాత్రా న్వితమైన అర్థం బోధింపడుతుంది. అన్వితవిశేషం మాత్రం (గవాన్వితానయ నాది రూప మైనది.) వాచ్యం కాదు. అందుచేత ఈ రెండు వాదాలను అనుసరించి కూడ వాక్యార్థం పదావాచ్యమే. ఆవ. వ్యంగ్యప్రతీతి నైమిత్తకం; ఆనగా ఏదో నిమిత్తాన్ని పట్టి కలిగేది. ఇక్కడ మరొక నిమిత్తం ఏదీ కనబడడంలేదు గాన శబ్దమే నిమిత్తం అని అంగీక రించాలి. ఈ నిమిత్తత్వం బోధ్యబోధక భావరూపమైనది. అర్థం బోధ్యం శబ్దం బోధకం. అయితే ఈ విధమైన నిమిత్తత్వం వృత్తి లేకుండ కుదరదు. అందుచేత ఆ వృత్తి అభిధయే అని చెప్పాలి. అనగా అభిధావృత్తి చేతనే శబ్దం వ్యంగ్యార్థాన్ని బోధిస్తూన్న దని చెప్పాలి అని వాదించే కొందరు మీమాంసకుల మతాన్ని ఖండి స్తున్నాడు. వృ. యదప్యుచ్యతే "నైమిత్తి కానుసారేణ నిమిత్తాని కల్ప్యనే " ఇతి తత్ర నిమిత్త త్వం కారకత్వం జ్ఞాపకత్వం వా? కారకత్వం జ్ఞాపకత్వం వా? శబ్దస్య ప్రకాశ కత్వాన్న కారకత్వమ్. జ్ఞాపకత్వం తు అజ్ఞాతస్య కథంః జ్ఞాతత్వం చ సంకేతేనైవ; స బాన్వితమాత్రే. ఏవం చ నిమిత్తస్య నియత నిమిత్త<noinclude><references/></noinclude> ol40hek1tzr88k1tav08kkpxgnhsigw 104 224666 579638 2026-09-18T22:23:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 259 త్వం యావన్న నిశ్చితం తావన్నైమిత్తికస్య ప్రతీతిరేవ కథమ్ ఇతి “నై మిత్తి కానుసారేణ నిమిత్తాని కల్ప్యనై" ఇతి అవిచారితాభిధానమ్. వ్యా. “నైమిత్తికాన్ని పట్టి నిమ...' 579638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 259 త్వం యావన్న నిశ్చితం తావన్నైమిత్తికస్య ప్రతీతిరేవ కథమ్ ఇతి “నై మిత్తి కానుసారేణ నిమిత్తాని కల్ప్యనై" ఇతి అవిచారితాభిధానమ్. వ్యా. “నైమిత్తికాన్ని పట్టి నిమిత్తాలు కల్పింపబడతాయి" అని కొందరు ఆంటున్నారు. అయితే నిమిత్తత్వం కారకత్వమా (లేనిదాన్ని పుట్టించడమా) లేక జ్ఞాపకత్వమా? ఉన్నదాన్ని తెలిసేటట్లు చేయడమా (గుర్తుచేయడమా? శబ్దం ప్రకాశకమే (ఉన్నదాన్ని ప్రకాశింపచేసేదే) కాబట్టి దానికి కారకత్వం కుదరదు. అజ్ఞాతమైన దానిని, అసలే తెలియని దానిని, గుర్తుచేయడం ఎలా కుదురుతుంది. జ్ఞాతత్వం (అసలంటూ ముందు తెలియడం) సంకేతంచేతనే. ఆ సంకేతం మతం ప్రకారం) అన్వితమాత్రం విషయంలోనే (విశేషరూపేణ కాక సామాన్య రూపేణ అన్వితమైనదాని విషయంలోనే). అందుచేత నిమిత్తానికి (శబ్దానికి) నియతనిమిత్తత్వం అనగా విశేషసంకేతం లేనంతవరకు వ్యంగ్యప్రతీతి ఆ శబ్దం వల్ల ఎలా కలుగుతుంది; అందుచేత "నైమిత్తి కానుసారేణ నిమిత్తాని కల్ప్యర్తే" ఆనే మాట ఆలోచించకుండా చెప్పిన మాట. అనే వి. "వాక్యం వినగానే వాచ్యార్థాదులతో పాటు వ్యంగ్యార్థం కూడా స్ఫురి స్తూన్నది. ఆ వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతికి కారణం ఇక్కడ శబ్దం తప్ప మరేదీ కనబడడం లేదు. అందుచేత నైమిత్తికమైన వ్యంగ్యార్థాన్ని బోధించడానికి కూడా శబ్దమే నిమిత్తం అని కల్పించుకోవాలి. శబ్దానికి అభిధావృత్తి అనేది ఒకటి ప్రసిద్ధంగా ఉండనే ఉంది. అందుచేత ఆ అభిధావృత్తి చేతనే శబ్దం నీవు వ్యంగ్యం అర్థాన్ని కూడా బోధిస్తుంది అని అంగీకరించవచ్చు కదా?" అనేది పూర్వపక్షం. నిజమే ఇక్కడ శబ్దం తప్ప మరేమీ లేదు. కారకత్వం కుదరదు కాబట్టి శబ్దం జ్ఞాపకం అని చెప్పాలి. ఈ శబ్దానికీ అర్థానికీ సంబంధం ఉన్నట్లు ముందు తెలిసి ఉంటేనే కదా ఈ శబ్దం ఆ అర్థాన్ని తెలపాలి (జ్ఞాపకం కావాలి? ఈనిమిత్తా నికి (శబ్దానికి) అర్థంతో విశేషసంకేతం ఉన్నది అని తెలిసిన వాచ్యార్థాదుల ఆ విషయంలో బాధ ఏమీలేదు. దేన్ని మనం వ్యంగ్యార్థం అంటున్నామో అది పూర్వం ఉన్నది కాదు. ఆ అర్థాన్ని బోధించడానికి శబ్దానికి సంకేతం గ్రహించ బడలేదు. సంకేతం లేదు కూడా. అందుచేత వ్యంగ్యార్థం కూడా శబ్దంచేతనే (అభిధ ద్వారా) బోధించబడుతుంది; అందుచేత అది కూడా వాచ్యమే ఆనడం సరి కాదు.<noinclude><references/></noinclude> aqbmhlem4ojntmsrtb41nl65630bdb5 104 224667 579639 2026-09-18T22:23:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '260 వా కావ్యప్రకాశీ అయితే వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతికి శబ్దం కారణం కాదా అనే ప్రశ్న ఉదయి స్తుంది. శబ్దం కారణమే; అనగా జ్ఞాపకమే. అయితే ఏదో ఒక వ్యాపారం ద్వారా మాత్రమే అది జ్ఞాపకం అవుతుం...' 579639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>260 వా కావ్యప్రకాశీ అయితే వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతికి శబ్దం కారణం కాదా అనే ప్రశ్న ఉదయి స్తుంది. శబ్దం కారణమే; అనగా జ్ఞాపకమే. అయితే ఏదో ఒక వ్యాపారం ద్వారా మాత్రమే అది జ్ఞాపకం అవుతుంది. అభిధావ్యాపారం ద్వారా అది ఏ విధంగా వాచ్యార్థజ్ఞాపకమో, లక్షణ ద్వారా ఏ విధంగా లక్ష్యార్థజ్ఞాపకమో అదే విధంగా మరొక వ్యాపారం ద్వారా వ్యంగ్యార్థఙ్ఞాపకం కావాలి. అందుకు అభిధా- లక్షణా వ్యాపారాలు సరిపోవు. వ్యంజన అనే వ్యాపారం అంగీకరించాలి. వ్యాపారా పేక్ష లేకుండానే అది జ్ఞాపకం అవుతుంది అని అంటే అప్పుడు అభిధాలక్షణలు కూడా విడిచివేయవలసివస్తుంది. ఇది ఈ ప్రఘట్టకానికి తాత్పర్యం. ఆవ. భట్టమతానుయాయులైన భట్టలోల్లటాదుల పక్షాన్ని ఆశంకిస్తున్నాడు. వృ. యే త్వభిదధతి- "సోయమిషోరిన దీర్ఘ దీర్ఘతరో వ్యాపార :" ఇతి, “యత్పరః శబ్దః స శబ్దార్థః" ఇతి చ విధిరేవాత్ర వాచ్య ఇతి తేజ వ్యతాత్పర్యజ్ఞాః తాత్పర్యవాచోయుక్తేః దేవానాంప్రియాః. తథా హి- “భూతభవ్యసముచ్చారణే భూతం భవ్యాయోపదిశ్యతే" ఇతి కారక పదార్థాః క్రియాపదార్థేనాన్వీయమానాః ప్రధానక్రియానిర్వర్త కస్వక్రియా భిసంబన్దాత్ సాధ్యాయమానతాం ప్రాప్నువన్తి; తతశ్చాదగ్ధదహనన్యాయేన యావదప్రాప్తం తావద్విధీయతే. యథా ఋత్విక్ర చరణే ప్రమాణాన్త రాత్ సిద్దే “లోహితోâషా ఋత్విజః ప్రచరన్తి” ఇత్యత్ర లోహితోష్టేషత్వమా త్రం విధేయమ్. హవనస్యాన్యతః సిద్ధః. “దధ్నా జుహోతి" ఇత్యాదౌ దద్యాదేః కరణత్వమాత్రం విధేయమ్. క్వచిదుభయవిధిః క్వచిత్తి విధి రపి. యథా- 'రక్తం పటం వయ' ఇత్యాదౌ ఏకవిధిః ద్వివిధిః, త్రివిధి ర్వా, తతశ్చ 'యదేవ విధేయం తత్రైవ తాత్పర్యమ్" ఇత్యుపాత్త న్యైవ శబ్దస్యార్థే తాత్పర్యం న కు ప్రతీతమాత్రే, ఏవం హి 'పూర్వో ధావతి’ ఇత్యాదౌ అపరాద్యర్థేఒపి క్వచిత్తాత్పర్యం స్యాత్. వ్యా. కొందరు “ఈ వ్యాపారం, అనగా అభిధారూపమైన వ్యాపారం బాణం యొక్క వ్యాపారం వలె చాల దీర్ఘమైనది" అనీ "శబ్దం యత్సరమో (దేనికై ఉద్దేశింపబడినదో) అదే ఆ శబ్దానికి అర్థం" అని అంటూ 'నిశ్శేష చ్యుతచన్దనమ్'<noinclude><references/></noinclude> j7te0uq93ym7bs1u7wmw341brluylcu 104 224668 579640 2026-09-18T22:24:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 261 ఇత్యాది శ్లోకాలలో విధి వాచ్యమే అని అంటున్నారు. ఈ దేవానాంప్రియులకు (తెలివితక్కువవాళ్ళకు ) తాత్పర్యం అంటే ఏమో తెలియదు. వి. 'నిఃశేషచ్యుతచన్దనమ్ ' ఇత్వాములలో నువ...' 579640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 261 ఇత్యాది శ్లోకాలలో విధి వాచ్యమే అని అంటున్నారు. ఈ దేవానాంప్రియులకు (తెలివితక్కువవాళ్ళకు ) తాత్పర్యం అంటే ఏమో తెలియదు. వి. 'నిఃశేషచ్యుతచన్దనమ్ ' ఇత్వాములలో నువ్వు చెప్పినట్లు విధిరూపార్థం (నాయకుడి దగ్గరికి వెళ్ళడం అనే అర్థం) వ్యంగ్యం కావలసిన పని లేదు. ఎందు చేత ననగా శబ్దానికి ఉన్న అభిధావ్యాపారానికే చాల లోతు అర్థాలలోకి వెళ్ళగల శక్తి ఉంది. ఉదాహరణకి ఒక యోధుడు శత్రువుమీదికి ప్రయోగించిన బాణం ఆతని కవచాన్ని, లోపలఉన్నవస్త్రాన్ని, చర్మను, మాంసాన్ని అన్నింటినీ కూడా ఒకే ప్రయత్నంలో చీల్చుకుంటూ ఏ విధంగా లోపలికి పోతుంతో అదే విధంగా అభిధావ్యాపారమే లోలోని అర్థాలలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళి వాటినన్నింటినీ వరసగా బోధిస్తుంది. మరొక విషయం ఏమిటనగా. “ఒక శబ్దాన్ని ఏ అర్థం బోధించడా నికై ఉచ్చరించారో అనగా ఏ తాత్పర్యంతో ఉచ్చరించారో అది ఆ పదానికి “అర్థం" అని శాస్త్రకారులు అంటారు. 'న గతా' అన్న శబ్దాన్ని 'గతా' అనే అర్థంలో ప్రయోగించడం జరిగింది. అందుచేత ఆ అర్థం ఈ శబ్దానికి వాచ్యార్థమే అని చెప్పాలి అని పూర్వపక్షుల అభిప్రాయం. అది ఖండిస్తూ మమ్ముటుడు "పాపం! వీళ్ళకు తాత్పర్యం అనే మాటకు అర్థం తెలియక అలా వాదిస్తున్నారు" అంటాడు. ఒక వాక్యంలో రెండు అంశాలు ఉంటాయి. ఒకటి ఉద్దేశ్యం, రెండవది విధేయం. ఇతర ప్రమాణాదుల ద్వారా ఈ వాక్యం చెప్పకముందే తెలిసిన అంశం ఉద్దేశ్యం. ఆ అంశాన్ని ఉద్దేశించి ఈ వాక్యంలో కొత్తగా చెప్పబడేది విధేయం. అంతకుముందు తెలియని కొత్త విషయం అయిన విధేయాన్ని చెప్పడం కోసమే ఈ వాక్యం ప్రవరిస్తుంది. అందుచేత ఆ విధేయాంశ ప్రతిపాదనలోనే వాక్యానికి తాత్పర్యం అంటాం. “యత్సర” ఇత్యాదిశాస్త్రీయవాక్యంలో తాత్పర్యం అంటే అర్థం ఇది. అంతే కాని ఒక పక్త దేనిని చెపుదాం అనుకున్నాడో అది తాత్పర్యం అని కాదు. ఈ విషయాన్నే పూర్వమీమాంసకు సంబంధించిన కొన్ని ఉదాహరణలు చూపి విశదీకరిస్తున్నాడు. వ్యా. తథాహి :- అది యుక్తమే కదా! (ఎందుచేత ననగా)- "భూతాన్ని భవ్యాన్ని కలిపి ఉచ్చరించినప్పుడు భూతం భవ్యంకోసం ఉపదేశించబడుతుంది” అని ఒక శాస్త్రీయ న్యాయం. భూతం అనగా సిద్ధంగా ఉన్నది. భవ్యం అనగా<noinclude><references/></noinclude> cwp0y2tu1y0xh2yfmefis7cbsmdmm1t 104 224669 579641 2026-09-18T22:24:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '262 కావ్యప్రకాశ సాధించతగినది. ఈ రెంటింటినీ కలిపి చెప్పినప్పుడు సిద్ధం సాధ్యానికి ఉప కరించడంకోసం చెప్పబడింది అని గ్రహించాలి. ఉదాహరణకి 'దణేన గామ్ ఆనయ' అనే వాక్యం ఉంది. “కఱ్ఱతో...' 579641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>262 కావ్యప్రకాశ సాధించతగినది. ఈ రెంటింటినీ కలిపి చెప్పినప్పుడు సిద్ధం సాధ్యానికి ఉప కరించడంకోసం చెప్పబడింది అని గ్రహించాలి. ఉదాహరణకి 'దణేన గామ్ ఆనయ' అనే వాక్యం ఉంది. “కఱ్ఱతో (తోలుతూ) ఎద్దును తీసికొని రమ్ము" అని దీని అర్థం. ఇక్కడ కరణకారకం అయిన దండం, కర్మకారకం అయిన ఎద్దు ఈ రెండూ కూడా సిద్ధపదార్థాలు. ఈ వాక్యం చెప్పడానికి ముందే ఉన్నాయి; శ్రోతకు కూడా తెలిసినవే. ఆనయనం మాత్రం సాధ్యం. ఇప్పుడు సాధించవల సిన (చేయవలసిన) పని. ఇక్కడ సిద్ధ పదార్థాలైన దండాన్ని గోవునీ కూడా ఆనయనక్రియలో ఉపకరించడంకోసమే చెప్పడం జరిగింది అయితే సిద్ధమైనవి సాధ్యానికోసం ఉపకరిస్తూ తమ తమ క్రియలలో సంబంధిస్తూంటాయి. పైన వప్పిన దండం, ఎద్దూ ఈ రెండూ ఆనయనక్రియకి ఉపకరిస్తూ ఎద్దు కాలు తీసి కాలు వేయడం అనే క్రియతోనూ, కఱ్ఱ పైకి లేవడం ఎద్దు వీపుమీద పడడం అనే క్రియతోనూ సంబంధిస్తూ ఉంటాయి. ఆ విధంగా తమ తమ క్రియలతో సంబంధించడంచేత అవి కూడా సాధ్యాలవలె కనబడతాయి. ఈ విషయాన్నే “భూతభవ్యసముచ్చారణే" మొదలు "ప్రాప్నువన్తి " అనే వాక్యం ప్రతిపాదిస్తూన్నది. “భూతభవ్యసముచ్చారణే” ఇత్యాది న్యాయంచేత కారక పదార్థాలు క్రియాపదార్థంతో అన్వయిస్తూ ప్రధానక్రియను (ఇక్కడ ఆనయనక్రియను) సంపాదించే తమ తమ క్రియలతో సంబంధంవల్ల సాధ్యాల వలె అవుతాయి" అని ఈ వాక్యానికి అర్థం. తతశ్చ ఇతి :- పైన చెప్పిన న్యాయాన్ని అనుసరించి ఏది అప్రాప్తమో, అనగా అంతవరకు తెలియనిదో, అదే, అదగ్ధదహనన్యాయం చేత విధింపబడు తుంది. వి. అదగ్ధదహనన్యాయం అనగా అంతకు పూర్వమే కాలిపోయి బూడిద అయిపోయిన గడ్డి మొదలైనవీ, కాలని గడ్డిమొదలైనవీ ఉన్నప్పుడు నిప్పు అంతకు ముందు కాలిపోయినవాటిని కాల్చదు; కాలనివాటినే కాలుస్తుంది. అదే విధంగా వాక్యంలో తెలిసిన అంశాలు తెలియని అంశాలు ఉన్నప్పుడు ఆ వాక్యం తెలియని అంశాలనే విధిస్తుంది అని అర్థం. దీనికి పూర్వమీమాంసకు సంబంధించిన రెండు ఉదాహరణలు చూపుతున్నాడు. వ్యా. యథా ఇతి :- ఋత్విక్ ప్రచరణం ప్రమాణాంతరంచేత సిద్ధించి ఉండగా “లోహితో ష్ఠీషాః ఋత్విజః ప్రచరన్తి" అనే వాక్యం చేత లోహితోష్ఠీ<noinclude><references/></noinclude> 8e21z5gzah006ees07qbwnu3snn1gh7 104 224670 579642 2026-09-18T22:24:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 263 షత్వమాత్రమే విధేయం. హవనం మరొక ప్రమాణంవల్ల సిద్ధించి ఉండగా “దధ్నా జుహాతి” ఇత్యాదులలో దధ్యాదులకు కరణత్వం మాత్రం విధించబడు తున్నది. : వి. జ్యోతిష్టోమయాగం అనే య...' 579642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 263 షత్వమాత్రమే విధేయం. హవనం మరొక ప్రమాణంవల్ల సిద్ధించి ఉండగా “దధ్నా జుహాతి” ఇత్యాదులలో దధ్యాదులకు కరణత్వం మాత్రం విధించబడు తున్నది. : వి. జ్యోతిష్టోమయాగం అనే యాగం ఉంది. దానికి సంబంధించిన విధానా లన్నీ చెప్పబడ్డాయి. మరొక యాగం శ్యేనయాగం ఉంది. "శ్యేనయాగం జ్యోతిష్టోమయాగం వలెనే చెయ్యాలి" అని చెప్పడంచేత జ్యోతిష్టోమయాగానికి సంబంధించిన విధానమే చాలా వరకు దీనిలో కూడా ఉంటుంది. కొన్ని మార్పులు ఉంటే వాటిని మాత్రం చెప్పడం జరుగుతుంది. ఈ విధంగా సాంగోపాంగంగా చెప్పబడిన యాగానికి 'ప్రకృతియాగం' అనీ, కొన్ని అంగాలు చెప్పి మిగిలనవి ఆ యాగంలో లాగ చూచుకోవాలి అని చెప్పిన యాగానికి 'వికృతియాగం' అనీ పేర్లు. ప్రస్తుతంలో జ్యోతిష్టోమం ప్రకృతియాగం, శ్యేనయాగం వికృతియాగం. “ప్రకృతివద్వికృతిః కర్తవ్యా" (వికృతి యాగాన్ని ప్రకృతియాగంవలెనే చెయ్యాలి) అనే నియమంచేత ప్రకృతియాగానికి సంబంధించిన అంగాలన్నీ వికృతీయాగం లోనికి వచ్చేస్తాయి. జ్యోతిష్టోమయాగంలో "సోష్ఠీషాః వినీతవసనాః ఋత్విజః ప్రచరన్తి' (ఋత్విక్కులు తలపాగాలు ధరించి, వస్త్రాలు బాగా బిగించి కట్టు కొని తమ పనులు చెయ్యాలి) అనే వాక్యంచేత ఋత్విక్కులు ఉష్ణషాలు (తల పాగాలు) ధరించాలి అని విధించబడింది. ప్రకృతియాగంలో ఉన్న ఈ ఋత్వి గుష్టీషధారణం పైన చెప్పిన 'ప్రకృతివద్వికృతిః కర్తవ్యా అనే వాక్యాన్ని పట్టి వికృతియాగం అయిన శ్యేనయోగంలోకి కూడా వచ్చేస్తుంది. మళ్ళీ విధించ వలసిన పని లేదు. శ్యేనయాగంలో “లోహితోస్జీషా ఋత్విజః ప్రచరన్తి ”అనే వాక్యం ఉంది. "ఋత్విక్కులు ఎఱ్ఱని ఉష్టేషాలు ధరించి తమ విధులు చెయ్యాలి” ఆని దీని అర్థం. అయితే ఈ యాగంలో ఉష్ణషాలను విధించవలసిన పని లేదు. ప్రకృతియాగంలోనుండే అవి లభిస్తున్నాయి. అందుచేత ఇక్కడ ఉష్ణషాల లోహితత్వం మాత్రమే విధింపబడుతున్నది. అందుచేత ఈ వాక్యానికి లోహి తత్వవిధిలోనే తాత్పర్యం. అనగా ఋత్విక్కులు, వాళ్ళకి ఉష్ణషాలూ, ముందు గానే ఉన్నవే. అందుచేత అవి ఉద్దేశ్యాలు. లేనిది లోహితత్వం; ఆది విధేయం. అదే విధంగా 'అగ్నిహోత్రం జుహోతి' (అగ్నిహోత్రం హోమం చెయ్యాలి) అనే వాక్యంచేత అగ్నిహోత్రం అనే హోమం విధించబడింది. దాని తరువాత<noinclude><references/></noinclude> fip5sfuwos2ysyt79es9cbwbchkd78m 104 224671 579643 2026-09-18T22:24:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '264 కావ్యప్రకాశ "దధ్నా జుహోతి” పెరుగుతో హోమం చెయ్యాలి) అనే వాక్యం హోమంలో కరణంగా (సాధనంగా) డధిని మాత్రమే విధిస్తూన్నది. హోమం పైన ఉదాహ రించిన వాక్యంచేతనే లభిస్తూన్నది కాబట్టి...' 579643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>264 కావ్యప్రకాశ "దధ్నా జుహోతి” పెరుగుతో హోమం చెయ్యాలి) అనే వాక్యం హోమంలో కరణంగా (సాధనంగా) డధిని మాత్రమే విధిస్తూన్నది. హోమం పైన ఉదాహ రించిన వాక్యంచేతనే లభిస్తూన్నది కాబట్టి అది అనువాద్యం మాత్రమే. విధేయం కాదు. విధేయం కరణమైన దధియే. అందుచేత ఈ వాక్యానికి దధికరణత్వ విధానంలోనే తాత్పర్యం కాని హోమవిధానంలో కాదు. మూలంలో "దధ్యాదేః కరణత్వమాత్రం విధీయతే"అని ఉండడంచేత కొందరు వ్యాఖ్యాతలు దధి కూడా ఆక్షేపంచేతనే లభిస్తూన్నది, అందుచేత కేవలం కరణత్వం మాత్రమే విధేయం అని బాలబోధిని పేజి 227) వ్రాశా వ్రాశారు. కాని దధి ఆక్షేపలభ్యం అని మీమాంసకు లెవరూ వ్రాసినట్లు కనబడదు. ఆది ఆక్షేపలభ్యం అయితే హోమకరణంగానే ఆక్షేపలభ్యం అవుతుంది గాని కారకత్వ రహితంగా కాదు. అందుచేత ఈ వ్యాఖ్యానం చింత్యమే. అందుచేత దధ్యాదేః కరణత్వమాత్రం' అనగా దధికరణత్వం మాత్రం, అనగా కరణమైన దధిమాత్రం అని అర్థం చెప్పుకొని సరిపెట్టుకోవాలి. నిజానికి మమ్మటుడు వ్రాసిన 'లోహి తోష్టేషత్వమాత్రం' అనేది కూడా సరికాదు. ఉష్ఠీషం ప్రకృతియాగప్రాప్తమే కదా ? అందుచేత ‘ఉష్ఠీష లోహితత్వం' అని అర్థం చెప్పుకున్నాం. వ్యా. క్వచిదితి :. కొన్ని చోట్ల రెండింటి విధి, కొన్ని చోట్ల మూడింటి విధి కూడా ఉండవచ్చు, ఎట్లనగా - 'రక్తం పటం వయ' (ఎఱ్ఱని బట్టి నేయుము) ఇత్యాదివాక్యాలలో ఏక విధి కావచ్చు, ద్వివిధి కావచ్చు, త్రివిధి కావచ్చు వి. 'ఎఱ్ఱని బట్ట నేయుము' ('రక్తం పటం వయ' అన్నచోట వస్త్రం నేయాలి అని ముందుగానే తెలిసి ఉన్న పక్షంలో “నీవు నేయవలసిన ఏ వస్త్రం ఉందో దానిని ఎఱ్ఱగా ఉన్న దానిని నెయ్యి" అని అర్థం. అప్పుడు రక్తత్వం ఒక్కటే విధేయం. ఏదో నేయాలని ముందుగానే తెలిసి ఉంటే 'ఎఱ్ఱని వస్త్రం నెయ్యాలి' అని చెప్పినప్పుడు వస్త్రానికి, రక్తత్వానికి విధేయత్వం. ముందు ఏమీ అనుకోకుండా ఒకని దగ్గరకు వెళ్ళి “రక్తం పటం వయ" అన్నట్లయితే వయనమూ, వస్త్రమూ, దానిరక్తత్వమూ మూడు కూడా విధేయాలే. తతశ్చేతి :- అందువల్ల ఏది విధేయమో దానియందే తాత్పర్యం అని తేలింది అందుచేత ఉచ్చరించబడిన శబ్దానికి (విధేయమైన) వాచ్యార్థమునందే తాత్పర్యం అని చెప్పాలి కాని శబ్దం వినడంవల్ల ప్రతీతిగోచరాలైన అన్ని ఆ<noinclude><references/></noinclude> 5ahsu2f9doeah6erda27ym38bngrbco 104 224672 579644 2026-09-18T22:24:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 265 అర్థాలలోనూ తాత్పర్యం అని చెప్పకూడదు. అలా చెప్పే పక్షంలో "పూర్వః ధావతి" (ముందువాడు లేదా తూర్పున ఉన్నవాడు పరుగెత్తుచున్నాడు) అన్న ప్పుడు అపరాద్యర్థంలో కూడా ఒక...' 579644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 265 అర్థాలలోనూ తాత్పర్యం అని చెప్పకూడదు. అలా చెప్పే పక్షంలో "పూర్వః ధావతి" (ముందువాడు లేదా తూర్పున ఉన్నవాడు పరుగెత్తుచున్నాడు) అన్న ప్పుడు అపరాద్యర్థంలో కూడా ఒకప్పుడు తాత్పర్యం అని చెప్పవలసివస్తుంది. వి 'పూర్వ, శబ్దం సాపేక్షశబ్దం. ఎవరికంటే పూర్వుడు ? అపరునికంటె పూర్వుడు. అందుచేత “పూర్వః”అనే మాట విన్నప్పుడు అపర అనే అర్థం కూడా స్ఫురించవచ్చు. స్ఫురించిన దల్లా తాత్పర్యవిషయం అంటే 'పూర్వః ధావతి' అనేదాని తాత్పర్యం 'అపరః ధావతి' (తరువాతివాడు, లేదా పశ్చిమాన ఉన్న వాడు పరుగెత్తుచున్నాడు) అని చెప్పడానికి కూడా అవకాశం వస్తుంది. ఏ అందుచేత తాత్పర్యం అనేది ఏ శబ్దాలు ఉచ్చరించబడ్డాయో వాటి వాచ్యార్థం విషయంలోనే; అందులోనూ ఏది విధేయమో ఆ అర్థం విషయంలోనే. వ్యంగ్యార్థం తాత్పర్యవిషయం అనడానికి వీలు లేదు అని భావం. ఆవ. తాత్పర్యం అనేది ప్రయోగించిన శబ్దం యొక్క అర్థం విషయం లోనే అని పైన చెప్పిన నియమానికి వ్యభిచారం శంకిస్తున్నాడు. వృ. యత్తు “విషం భక్షయ, మా చాస్య గృహే భుజాథాః ? ఇత్యత్ర 'ఏతద్గృహే న భోక్తవ్యమ్' ఇత్యత్ర తాత్పర్యమితి స ఏవ వాక్యార్థః ఇతి; ఉచ్యతే. తత్ర చకార ఏకవాక్యతాసూచనార్థః; న చాఖ్యాతవాక్యయోర్ధ్వయోరజ్గాఙ్గభావ ఇతి విషభక్షణవాక్యస్య సుహృ ద్వాక్యత్వేనాఙ్గతా కల్పనీయా ఇతి 'విషభక్షణాదపి దుష్టమేతద్గృహే భోజనమితి సర్వథా మాస్య గృహే భుజాథాః' ఇతి ఉపాత్తశబ్దార్థే ఏవ తాత్పర్యమ్. వ్యా. 'విషం తిను; ఇతని ఇంట్లో భుజించవద్దు' అనే వాక్యంలో 'విషం భక్షయ' అనే వాక్యానికి 'వీని ఇంట్లో భోజనం చేయవద్దు' అనే అర్థంలో తాత్పర్యం. అందుచేత అదే 'విషం భక్షయ' అనే వాక్యానికి అర్థం. అనగా ప్రయో గించిన శబ్దంయొక్క అర్థంకంటే భిన్నమైనదానియందు తాత్పర్యం. అందుచేత పైన నువ్వు చెప్పిన నియమానికి ఇక్కడ వ్యభిచారం కదా అని పూర్వపక్షి అభిప్రాయం. 'ఉచ్యతే' ఇత్యాది వాక్యతో సమాధానం చెపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 1e4cv58vv7wgtrg5sx73bhjfjmwtawi 104 224673 579645 2026-09-18T22:25:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '266 - కావ్యప్రకాశ దీనికి సమాధానం ఏమనగా ఇక్కడ ఉన్న 'చ' కారం 'విషం భాషయ 'అస్య గృహే మా భుజాః' అనే రెండు వాక్యాలకు ఏకవాక్యత్వాన్ని సూచించ డం కోసం ప్రయోగించబడింది. రెండు క్రియాపదా లు...' 579645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>266 - కావ్యప్రకాశ దీనికి సమాధానం ఏమనగా ఇక్కడ ఉన్న 'చ' కారం 'విషం భాషయ 'అస్య గృహే మా భుజాః' అనే రెండు వాక్యాలకు ఏకవాక్యత్వాన్ని సూచించ డం కోసం ప్రయోగించబడింది. రెండు క్రియాపదా లున్న రెండు స్వతంత్ర వాక్యాలకి అంగాంగిభావం కుదరదు. అనగా రెండు వాక్యాలూ సమప్రాధాన్యం కలవే గాన ఒకటి రెండవదానికి అంగం అవడం ఉండదు. కాని 'విషం తినుము' అనే మాట స్నేహితుడు పలికినది. అందుచేత స్నేహితుడైనవాడు ఎవడూ విషం తిన మని చెప్పడు. అందుచేత 'అస్య గృహే మా భుజాథాః' అనే వాక్యా నికి అంగం అయేటట్లుగా ఈ వాక్యానికి అర్థం కల్పించాలి. ఈ వాక్యార్థం ఆ వాక్యార్థంలో కర్మగా గాని, కరణంగా గాని మరొక కారకంగా గాని అంగం ఆయే ప్రసక్తిలేదు. అందుచేత, 'విషం తిను' అనే ముఖ్యార్థం బాధితం అయింది గాన దీనికి "వీని ఇంట్లో భోజనం చెయ్యడం విషభక్షణంకంటే కూడా దుష్ట మైనది" అని లక్షణచేత అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఈ వాక్యార్థానికి అందువలన 'ఎట్టి పరిస్థితులలోను వీని ఇంట్లో భోజనం చేయకుము' అనే వాక్యార్థంతో హేతువుగా అన్వయం కుదురుతుంది. ఈ విధంగా 'తాత్పర్యం అనేది వాక్యంలో ఉన్న శబ్దాలచేత బోధింపబడే అర్థమునందే' అనే నియమానికి భంగం లేదు. చేత 'యత్పరః శబ్దః స శబ్దారః' అనేది అజ్ఞానంచేత చెప్పినదే అని భావం. అందు అవ. 'సోయమిషోరిన దీర్ఘదీర్ఘతరో వ్యాపారః' అని చెప్పినదానిని ఖండిస్తున్నాడు: వృ. యది శబ్దశ్రుతేరనన్తరం యావానరో లభ్యతే తావతి శబ్ద స్యాభిదైవ వ్యాపారః తతః కథం 'బ్రాహ్మణ పుత్రస్తే జాతః;' 'బ్రాహ్మణ కన్యా తే గర్భిణీ' ఇత్యాదౌ హర్షశోకాదీనామపి న వా లక్షణీయే ఒప్యర్టే లక్షణీయే ఒప్యర్థే ఖ్యానాం పూర్వపూర్వబలీయ స్వమ్ : ఇతి దీర్ఘదీర్ఘతరా భిధా చ్యత్వమ్ : కస్మాచ్చ లక్షణా ? వ్యాపారేణైవ ప్రతీతిసిద్ధేః. కిమితి చ శ్రుతిలిఙ్గవాక్యప్రకరణ స్థాన సమా ఆన్వితాభిధానవాదేఒపి బోధించడానికి అభిధ విధేరపి సిద్దం వ్యంగ్యత్వమ్. వ్యా. శబ్దం విన్న పిమ్మట లభించే అర్థం అంతా ఆనే వ్యాపారం ఒక్కటే చాలే పక్షంలో “ఓ! బ్రహ్మణుడా! నీకు కుమారుడు.<noinclude><references/></noinclude> 8jdoa75wn0ui0247jh5rarkgi2817ul 104 224674 579646 2026-09-18T22:25:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 267 కలిగాడు”; “ఓ ! బ్రాహ్మణుడా ! నీకన్య కర్భవతి అయింది' ఇత్యాదివాక్యాలు వినగానే కలిగే (పుత్రుడు పుట్టినందుకు సంతోషం, అవివాహిత అయిన కూతురు గర్భవతి అయినందుకు) శోకం మ...' 579646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 267 కలిగాడు”; “ఓ ! బ్రాహ్మణుడా ! నీకన్య కర్భవతి అయింది' ఇత్యాదివాక్యాలు వినగానే కలిగే (పుత్రుడు పుట్టినందుకు సంతోషం, అవివాహిత అయిన కూతురు గర్భవతి అయినందుకు) శోకం మొదలైనవి కూడా వాచ్యాలని చెప్పవలసి వస్తుంది. అదే విధంగా అభిధకు ఉన్న దీర్ఘ దీర్ఘతర వ్యాపారంచేతనే తీరం మొదలైన లక్ష్యార్థాలు కూడా తెలియవచ్చును గాన ఇంక లక్షణ ఎందుకు? శ్రుతిలింగ వాక్యప్రకరణ స్థానసమాఖ్యలలో పూర్వపూర్వం బలీయం అయిందని జైమిని చెప్పిన మాట ఎట్లు కుదురుతుంది ? అందుచేత అన్వితాభిధాన వాదంలో కూడ “నిఃశేషచ్యుతచందనమ్" ఇత్యాదులలో విధి వ్యంగ్యం అని అంగీకరించాలి. వి. శ్రుతిలింగాదుల పూర్వపూర్వబలీయ స్వం అనేది కూడా మీమాంసా శాస్త్రానికి సంబంధించిన విషయం. మీమాంసక మతానుమాయులైన దీర్ఘ దీర్ఘ వ్యాపారవాదులకు సమాధానం చెపుతున్నాడు గాన మమ్మటుడు మీమాంసాశాస్త్ర విషయాన్ని ఇక్కడ ఉట్టంకిస్తున్నాడు. దేనిని అంగంగా ఉపయోగించాలో దేనిని అంగిగా నిర్ధారణ చెయ్యాలో నిర్ణయించడానికి శ్రుతి, లింగం, వాక్యం, ప్రకరణం, స్థానం, సమాఖ్య అనే ఆరింటిని అంగీకరించారు. (1) శ్రుతి :- ఇతరాపేక్ష లేకుండా విన్నంత మాత్రం చేతనే అంగత్వాన్ని ( ఇది దీనికి అంగం అనే విషయాన్ని) బోధించేది శ్రుతి. ఉదా. 'వ్రీహిభిర్యజేత" (వ్రీహులచేత, వరిధాన్యం చేత యాగం చెయ్యాలి) అన్నప్పుడు 'వ్రీహిభిః' అనే పదంలో ఉన్న. తృతీయా విభక్తి వినగానే ద్రోహులు కరణం అనీ, అందుచేత యాగానికి అవి అంగం అని తెలుస్తున్నది. (2) లింగం :- శబ్దానికి ఉన్న సామర్థ్యం అనగా రూఢిచేత ఒక అర్థాన్ని బోధించకలిగి ఉండడం లింగం. "బర్హిదేవసదనం దామి" (పురోడాశం ఉందే స్థానంగా నేను బర్పిస్సు (దర్భలు) కోస్తున్నాను) అనే వాక్యం అర్థాన్ని పట్టి, ఇక్కడ ఉన్న 'బర్హిః' మొదలైన శబ్దాల రూఢ్యర్థాన్ని పట్టి, ఈ మంత్రాన్ని బర్హిస్సు కోసేటప్పుడే వినియోగించాలి (ఈ మంత్రం చదువుతూ బర్హిస్సు కొయ్యాలి), ఉలపం మొదలైన తృణాలు కోసేటప్పుడు కాదు అని నిర్ణయించ బడుతుంది. వ్యా. కొన్ని పదాల కలయిక వాక్యం. అనగా అంగవాచక అంగి<noinclude><references/></noinclude> 41oegm14qxmrzjnmfj9p3zg7k5mjqjd 104 224675 579647 2026-09-18T22:25:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '268 3 కావ్యప్రకాశ జుహూర్భవతి వాచక పదాలను కలిపి ఉచ్చరించడం వాక్యం. "యస్య పర్ణమయీ జు నస పాపం శ్లోకంశృణోతి" అని ఉంది. పలాశ దారువుతో తయారుచేసిన జుహువు (హోమం చేసే గరిటె) ఉన్నవాడు పాప...' 579647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>268 3 కావ్యప్రకాశ జుహూర్భవతి వాచక పదాలను కలిపి ఉచ్చరించడం వాక్యం. "యస్య పర్ణమయీ జు నస పాపం శ్లోకంశృణోతి" అని ఉంది. పలాశ దారువుతో తయారుచేసిన జుహువు (హోమం చేసే గరిటె) ఉన్నవాడు పాపకీర్తిని (అపకీర్తిని) వినడు" అని అర్థం. ఇక్కడ పర్ణజుహువులను కలిపి ఉచ్చరించడంచేత (ఈ వాక్యంలో చెప్పడం చేత) పర్ణం జుహ్వంగం అని తెలుస్తున్నది. అనగా జుహువును మోదుగకఱ్ఱతో చేస్తేనే ఆపూర్వం (యాగఫలాన్ని కలిగించే అదృష్టం) కలుగుతుంది అని తెలుస్తూ న్నది. ఆనగా పర్ణత జుహ్వంగం. ప్రకరణం :- రెండింటిలో ఒకదానితో ఒకదానికి అవసరం పడడం ప్రకరణం. ప్రయాజాదిహోమాలలో 'సమిధో యజతి' అనే వాక్యం ఉంది. 'సమిధలు హోమం చెయ్యాలి' అని అర్థం, దీనికి ఫలం చెప్పలేదు, దర్శపూర్ణ మాసయాగాలనే యాగాలకి స్వర్గం అనే ఫలం చెప్పబడింది. కాని ఆ యాగాలలో చేయవలసిన హోమాలు చెప్పలేదు. ఈ విధంగా ఇక్కడ "సమిధో యజతి" అనే వాక్యానికి ఫలాకాండ ఉంది. దర్శపూర్ణమాసయాగాలకి కరణాకాంక్ష (సాధనం ఏమిటి అనే ఆకాంక్ష) ఉంది. అందుచేత ఇక్కడ ప్రకరణాన్ని పట్టి ప్రయాజలు దర్శపూర్ణమాసాలకి అంగం అని నిర్ణయించబడింది. (5) స్థానం :- స్థానం అంటే క్రమం. “ఐన్ద్రగ్న మేకాదశకపాలం నిర్వ పేత్" అని మొదటిదిగా ఐంద్రాగ్న ఇష్టి విధించబడింది. "వైశ్వానరం ద్వాదశకపాలం నిర్వహేత్" అని వైశ్వానరేష్టి రెండవదిగా విధించబడింది. “ఇన్ఫ్రాగ్నీ రోచనా దివః" ఇత్యాదిమంత్రాలు ముందుగాను, తరువాత 'వైశ్వానరో జీజనల్ ' ఇత్యాది మంత్రాలూ పఠించబడ్డాయి. అందుచేత మొదటి మంత్రాలు మొదటి ఇష్టికి తరువాత చదివినవి రెండవ ఇష్టికి అంగాలని క్రమాన్ని పట్టి (మొదటిది మొదటిదానికి, రెండవది రెండవదానికి అనే రీతిలో) నిర్ణయించ బడింది. (రీ) సమాఖ్య :- సమాఖ్య అనగా యౌగికశబ్దం అని అర్థం. యౌగికం, రూఢం, యోగరూఢం, యౌగికరూఢం అని శబ్దాలు నాలుగు విధాలు. అవయ వారం చెప్పడానికి వీలైన కృత్తద్ధితా నసమస్తపదాదులు యౌగికాలు, 'పాచకః', 'దాశరథిః', 'జనకసుతా' ఇత్యాదులు ఉదాహరణలు, అవయవశక్తి అపేక్ష లేకుండా ఆర్థాన్ని బోధించే 'గౌః' ఇత్యాది వదాలు రూఢపదాలు. అవయవశ క్తి 1<noinclude><references/></noinclude> priitx5sdswimyhsqfvhzohbxe2jowe 104 224676 579648 2026-09-18T22:25:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 269 బోధించే ‘పంకజమ్' ఇత్యాదిపదాలు ఉంటూ సముదాయ రూపంలో ఒక యోగరూడాలు. పంకంనుంచి పుట్టినది అనే అర్థం ఉన్నా పంకంలో పుట్టినవాటిని అన్నింటినీ పంకజం అనకూడదు. పద్మానికి...' 579648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 269 బోధించే ‘పంకజమ్' ఇత్యాదిపదాలు ఉంటూ సముదాయ రూపంలో ఒక యోగరూడాలు. పంకంనుంచి పుట్టినది అనే అర్థం ఉన్నా పంకంలో పుట్టినవాటిని అన్నింటినీ పంకజం అనకూడదు. పద్మానికి మాత్రమే ఆ పేరు. అందుచేత ఇవి కొంతవరకు రూఢపదాల వంటివి. అవయవశ క్తిచేత ఒక అర్థాన్ని, రూఢిచేత మరొక అర్థాన్నీ బోధించేవి యౌగికరూడాలు, 'ఉద్భిత్' మొదలైనవి ఉదా హరణలు. ఉద్భిత్ అనగా యోగంచేత భూమిని బ్రద్దలు కొట్టుకొని పైకివచ్చే రూఢిచేత ఒక యాగం అని అర్థం. వీటిలో యౌగిక 'హోతృచమ..' అనే పేరును పట్టి చమసభక్షణానికి మొక్క, చెట్టు అని అర్థం. శబ్దానికి సమాఖ్య అని పేరు. హోత అంగం అని తెలుస్తుంది. ఒక స్థలంలో శ్రుతి మొదలైనవి రెండు మూడు సమావిష్టాలు అయినప్పుడు అంగత్వాదినిర్ణయం శ్రుతిని పట్టి చెయ్యాలా, లింగాన్ని పట్టి చెయ్యాలా, వాక్యాన్ని పట్టి చెయ్యాలా అనే సందేహం వచ్చినప్పుడు (తరవాతివాటికంటె ముందువి బలవత్తర మైనవి) తరవాతవి దుర్బలములైనవి అని, పూర్వపూర్వాలకంటె ఉత్తరోత్తరోత్తరాల అర్థం దూరంగా ఉండడం ఇందుకు కారణం" అని "శ్రుతిలిజ వాక్యప్రకరణ స్థానసమాఖ్యానాం సమవాయే పారదౌర్బల్యమర్థ వి ప్రకరాత్" అనే జైమినిసూత్రం చెపుతున్నది. ఉదాహరణకి “కదాచన సరీరసి నేన్ద్ర సశ్చసి దాశుషే" అనే మంత్రం ఉంది. ఇది ఇంద్రుణ్ణి స్తుతిస్తూన్న ఋక్కు కాబట్టి దీనికి 'ఐంద్రీ ఋక్' అని పేరు. అనగా దీని అర్థాన్ని (లింగాన్ని) పట్టి ఇంద్రుణ్ణి స్తుతించడానికి ఉపయోగించాలి. కాని 'ఐ్య గార్హపత్యముపతిష్ఠతే' అని ఒక విధివాక్యం ఉంది. దీనిని పట్టి దీనిని గార్హపత్యాగ్నిని స్తుతించడానికి ఉపయో గించాలి. అందుచేత శ్రుతిని పట్టి (ఈ వాక్యం 'గార్హపత్యాగ్నిని స్తుతించాలి' అని ప్రత్యక్షంగా చెపుతున్నది కాబట్టి) గార్హపత్యాగ్నిని స్తుతించడానికి వినియోగిం చాలా లింగాన్ని పట్టి ఇంద్రుణ్ణి స్తుతించడానికి వినియోగించాలా, అని సందేహం కలుగుతున్నది శ్రుతి ప్రత్యక్షంగా 'ఇది చెయ్యాలి' అని బోధిస్తుంది. లింగస్థలంలో ముందు వాక్యార్థం అంతా తెలుసుకొని ఈ అర్థాన్ని పట్టి "ఈ పని చెయ్యాలి” అని శ్రుతి(వాక్యం) కల్పించుకొని దాని ప్రకారం చెయ్యవలసి ఉంటుంది. ఈ విధంగా శ్రుతికంటె లింగం ఒక కక్ష్య దూరం. అందుచేత ఇక్కడ శ్రుతిని పట్టి ఈ మంత్రాన్ని గార్హపత్యాగ్నిస్తుతికే వినియోగించాలి. అని నిర్ణయం. మిగిలిన వాటివిషయంలో కూడా, అనగా శ్రుతీ వాక్యమూ కలిసినా, వాక్యమూ కలిసినా, శ్రుతీ సమాఖ్యా కలిసినా ఇలా మిగిలిన ఐదింటి విషయం. లోనూ కూడ పరం దుర్బలంగా గ్రహించి పూర్వానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. లింగమూ<noinclude><references/></noinclude> 6r8u3044ql05y57eikpgy79kfzuqesk 104 224677 579649 2026-09-18T22:25:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '270 కావ్యప్రకాశ ఇలా పారదౌర్బల్యానికి కారణం అర్థంలో దూరం ఉండడమే అని జైమిని చెప్పినాడు. అందుచేత ఇష్టువ్యాపారం వలె శబ్దవ్యాపారం చాలా దూరదూరంగా వెడుతుంది; ఎంతదూరమైనా అన్ని అర...' 579649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>270 కావ్యప్రకాశ ఇలా పారదౌర్బల్యానికి కారణం అర్థంలో దూరం ఉండడమే అని జైమిని చెప్పినాడు. అందుచేత ఇష్టువ్యాపారం వలె శబ్దవ్యాపారం చాలా దూరదూరంగా వెడుతుంది; ఎంతదూరమైనా అన్ని అర్థాలు సమానాలే అని అనడం సరికాదు. అవ. వ్యంగ్యార్థాన్ని అంగీకరించకపోతే మరొక దూషణాన్ని చెపు తున్నాడు. వృ. కించ 'కురు రుచిమ్' ఇతిపదయోర్వైపరీత్య కావ్యాన్తర్వ ర్తిని కథం దుష్టత్వమ్ ? న హ్యత్రాసభ్యోర్థః పదార్థానరైరన్వితః ఇతి అనభిధేయ ఏవ ఇతి ఏవమాది అపరిత్యాజ్యం స్యాత్. వాంతి మరొక విషయం ఏమనగా 'కురు రుచిమ్' అనే పదాలను వాటి క్రమం మార్చి “రుచింకురు” అని కావ్యమధ్యంలో ప్రయోగించి నపుడు దానికి దుష్టత్వం ఎట్లు? ఇక్కడ అసభ్యర్థం అన్యపదార్థాలతో అన్వ యించడంలేదు కాబట్టి వాచ్యం కాదుకదా? అందుచేత ఇలాంటి ప్రయోగం పరిత్యా జ్యం కాకుండా పోతుంది. వి. 'రుచిం కురు' అని కావ్యమధ్యలో రాకూడదు; ఆ మాటల్లోని 'చింకు' అనేది చెవిని వడగానే అశ్లీలార్థం స్ఫురిస్తుంది; అందుచేత ఇలాంటి ప్రయోగాలు దుష్టములు అని అంటారు. (కాశ్మీరభాషలో 'చింకు' అనగా యోన్యంతర్గతాంకు రమట) అభిహితాన్వయవాదం ప్రకారం 'చింకు' పదం ఇతర పదార్థాలతో అన్వ యించలేదు కాబట్టి వాచ్యం కానే కాదు. అలాంటప్పుడు ఆ పదం త్యాజ్యం ఏలా అవుతుంది? అందుచేత ఇది దోషం అని చెప్పడానికి వీలుండదు. వ్యంగ్యాన్ని అంగీకరించిన పక్షంలో వాచ్యం కాక పోయినా 'రుచింకురు' అనగానే ఆ ఆ అశ్లీలా రం వ్యంజనయా స్ఫురిస్తున్నది గాన దీన్ని దోషంగా పరిగణించడానికి వీలవు తుంది అని భావం. అందుచేత కూడా వ్యంజనను, వ్యంగ్యార్థాన్ని అంగీకరించాలి. అవ. వ్యంగ్యార్థాన్ని ఆంగీకరించకపోతే మరొక దూషణాన్ని చూపు తున్నాడు. వృ. యది చ వాచ్యవాచకత్వవ్యతిరేకేణ వ్యఙ్గ్యవ్యస్థీకభావో . నాభ్యు పేయతే తదా ఆసాధుత్వాదీనాం నిత్యదోషత్వం, కష్టత్వాదీనామ్<noinclude><references/></noinclude> hzdr3eperq38i5h2bilnkuqy0rv1soy 104 224678 579650 2026-09-18T22:26:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం 271 అనిత్యదోషత్వమ్ ఇతి విభాగకరణమనుపపన్నం. స్యాత్ న చానుప పన్నమ్; సర్వస్యైవ విభ క్తతయా ప్రతిభాసాత్. వాచ్యవాచకభావవ్యతి రేకేణ వ్యఙ్గ్య వ్యక్తీకతాశ్రయణే తు వ్యఙ్...' 579650 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం 271 అనిత్యదోషత్వమ్ ఇతి విభాగకరణమనుపపన్నం. స్యాత్ న చానుప పన్నమ్; సర్వస్యైవ విభ క్తతయా ప్రతిభాసాత్. వాచ్యవాచకభావవ్యతి రేకేణ వ్యఙ్గ్య వ్యక్తీకతాశ్రయణే తు వ్యఙ్గ్యస్య బహువిధత్వాత్ క్వచి దేవ కస్య చిదేవ ఔచిత్యేన ఉపపద్యత ఏవ విభాగవ్యవస్థా. వ్యా. యది చేతి - వాచ్యత్వవాచకత్వాలకంటే భిన్నంగా వ్యంగ్యత్వ వ్యంజకత్వాలు అంగీకరించని పక్షంలో అసాధుత్వాదులు నిత్యదోషాలనీ కష్టత్వా దులు అనిత్యదోషాలనీ విభాగం చేయడం అనుపపన్నం అయిపోతుంది. "ఔను; అది అనుపపన్నమే" అని అనడానికి వీలులేదు. ఎందుచేతననగా ప్రతీవాడికీ వేరు వేరుగా కనబడుతున్నాయి. వాచ్యత్వ వాచకత్వాలకంటే వేరుగా వ్యంగ్యత్వ వ్యంజకత్వాదులు అంగీకరించిన పక్షంలో వ్యంగ్యం అనేక విధాలుగా ఉంటుంది కాబట్టి ఒక్కోక్కటి ఒక్కొక్కచోట ఉచితంగా ఉంటుంది. అందుచేత విభాగ వ్యవస్థ ఉచితం అని చెప్పడానికి వీలవుతుంది, వి. కావ్యదోషాలలో వ్యాకరణశాస్త్ర విరుద్ధత్వంచేత ఏర్పడిన 'అసాధుత్వం' మొదలైనవి, చెవులకు ఇంపుగా లేకపోవడంవల్ల ఏర్పడే 'కష్టత్వం' మొదలైనవి ఉన్నాయి. వీటిలో అసాధుత్వాదులు నిత్యదోషాలు. అవి ఏన్నటికీ దోషాలే. కష్ట త్వాదులు అక్కడ ఉన్న రసాదుల్ని: వక్త్రదుల్నీ పట్టి ఒకప్పుడు దోషాలు కావచ్చు, కాకపోవచ్చు, గుణాలు కూడా కావచ్చు. ఈ విషయం స ప్తమోల్లాసంలో విశదం అవుతుంది. అభిధ తప్ప వ్యంజన అనే వ్యాపారం గాని, వ్యంగ్యార్థం అనేది కాని లేదు అనే పక్షంలో ఈ విభాగం కుదరదు. అనలు ఈ విభాగమే తప్పు అనడానికి వీలులేదు. ఎందుచేత ననగా- శృంగారాది రసాలలో ఈ శ్రుతి కటుత్వాదులు దోషాలు అన్నట్లు, వీరరౌద్రాదులలో దోషాలు కావన్నట్లూ, సహృ దయుల హృదయాలే సాక్ష్యం చెపుతున్నాయి. వాచ్యార్థం ఒక్కటే ఉంటుంది. అనే వారి మతంలో వాచ్యార్థం అన్ని చోట్లా సమానంగానే ఉంటుంది కాబట్టి ఈ భేదానికి అపకాశం ఉండదు. వ్యంజనను అంగీకరించిన పక్షంలో వ్యంగ్యమైన అర్థాన్ని పట్టి ఇవి కొన్ని చోట్ల దోషాలు అవడం, కొన్ని చోట్ల కాకపోవడం కుదురుతుంది. ఆవ. వ్యంజనను అంగీకరించని పక్షంలో మరొక దోషం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> i3z5uh5l5s7p3vwmzas9pymsins41h1 104 224679 579651 2026-09-18T22:26:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '272 కావ్యప్రకాశ- వృ. "ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమప్రార్థ నయా కపాలినః" ఇత్యాదౌ పినాక్యాదిపదవై లక్షణ్యేన కిమితి కపాల్యాది పదానాం కావ్యానుగుణత్వమ్. వ్యా. ద్వయమ్ ఇతి :- "ద్వ...' 579651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>272 కావ్యప్రకాశ- వృ. "ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమప్రార్థ నయా కపాలినః" ఇత్యాదౌ పినాక్యాదిపదవై లక్షణ్యేన కిమితి కపాల్యాది పదానాం కావ్యానుగుణత్వమ్. వ్యా. ద్వయమ్ ఇతి :- "ద్వయం గతం" ఇత్యాదులలో పినాకి మొద లైన పదాలకంటే విలక్షణంగా 'కపాలి' మొదలైన పదాలు కావ్యానికి అను పట్టి? గుణంగా ఉంటాయి అనడం దేనిని వి. ఒక్క అర్థాన్ని బోధించడానికి అనేక పర్యాయపదాలు ఉండవచ్చు. ఆయినా కొన్ని సందర్భాలలో కొన్ని పదాలు ఉపయోగిస్తేనే అవి కావ్యానికి అనుగుణంగా ఉంటా యని అలంకారశాస్త్ర సంప్రదాయం. కుమార సంభవంలో శివుడు బ్రహ్మచారి వేషంలో పార్వతి దగ్గరికి వెళ్ళి శివుణ్ణి (తననే) నిందిస్తూన్న ఘట్టంలో ఉన్న శ్లోకం ఇది. "ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమప్రార్థనయా కపాలినః, కలా చ సా కాన్తి మతీ కలావత స్వ మస్య లోకస్య చ నేత్రకౌముదీ". 182A అన్నా "ఈ లోకంలో ఆ కపాలితో సంబంధం కోరి ఆ చంద్రకళ, నువ్వు మీరిద్దరూ జాలిపడవలసిన స్థితిలో ఉన్నారు” అని దీని భావం. శివుని విషయంలో దరం, జుగుప్సా కలిగేటట్లు చేసి పార్వతిని పరీక్షించడం శివుని లక్ష్యం. శివుడు అనే అర్థంలో 'కపాలీ' 'పినాకీ' 'మ హేశితా' మొదలైన ఎన్నో పదాలు ఉన్నా 'కపాలి' పదాన్ని ప్రయోగించడంలో ఒక ఔచిత్యం ఉంది. శివుడు అనేవా ర్థం తెలిసిన వెంటనే 'కపాలం ధరించినవాడు' అనే అర్థం కూడా స్ఫురించడంతో అది జుగుప్సాపోషకమై ప్రకృతకావ్యానుగుణంగా ఉంటుంది. అభిధయే కాని వ్యంజన లేదు, వాచ్యార్థమే కాని వ్యంగ్యార్థం లేదు అనే పక్షంలో ఇలాంటి వైలక్షణ్యం సంపాదించడం శక్యం కాదు. వాచ్యా ఆవ. వ్యంజనను ఆందీకరించకపోయినచో మరొక దోషాన్ని చూపు తున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> qpwdtjdlatu9zob3b7zkiz4691tbney 104 224680 579652 2026-09-18T22:26:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '273 వృ. అపి చ వాచ్యోఒర్థః సర్వాన్ ప్రతిపత్తౄన్ ప్రతి ఏక రూప ఏవేతి నియతోఒసౌ. న హి 'గతో ఒస్తమర్కః' ఇత్యాదౌ వాచ్యో ఒర్థః క్వచిదన్యథా భవతి. ప్రతీయమానస్తు తత్తత్ప్రకరణవక్తృప్రతి ప...' 579652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>273 వృ. అపి చ వాచ్యోఒర్థః సర్వాన్ ప్రతిపత్తౄన్ ప్రతి ఏక రూప ఏవేతి నియతోఒసౌ. న హి 'గతో ఒస్తమర్కః' ఇత్యాదౌ వాచ్యో ఒర్థః క్వచిదన్యథా భవతి. ప్రతీయమానస్తు తత్తత్ప్రకరణవక్తృప్రతి పత్త్రిదివి శేషసహాయతయా నానాత్వం భజతే. తథా చ గతో ఒస్త మరః ఇత్యతః సపత్నం ప్రత్యవస్కన్దనావసర ఇతి, అభిసరణముపక్రమ్యతా మితి, ప్రాప్త ప్రాయస్తే ప్రేయానితి, కర్మకరణాన్ని వర్తామహే ఇతి, సాంద్యో విధిరుపక్రమ్యశ్రామితి; దూరం మా గా ఇతి, సురభయో గృహం ప్రవేశ్యన్తామితి, సంతాపో ధునా న భవతీతి, విక్రేయవస్తూని సంహి యన్తామితి,నాగతోఒద్యాపి ప్రేయానిత్యాదిరనవధిర్వ్యజ్యోఒర్థః తత్రతత్ర ప్రతిభాతి. వ్యా, అపి చ ఇతి:- మరొక విషయం ఏమనగా. వాచ్యార్థం గ్రహించే వాళ్ళందరికీ ఒకే విధంగా ఉంటుంది కాబట్టి నియతంగా (మార్పు లేకుండా) ఉంటుంది. “గతోఒస్తమర్క " ( సూర్యుడు అస్తమించినాడు ఇత్యాది వాక్యాలలో వాచ్యార్థం ఎన్నటికీ మార్పు చెందదు కదా? వ్యంగ్యార్థం మాత్రం ప్రకరణవిశేషం సహాయంచేత అనగా వేరు వేరు ప్రకరణాల్ని పట్టి, ఆ మాట అన్న వ్యక్తి విశేషాన్ని పట్టి, అర్థం చేసుకొనేవాని విశేషాన్ని పట్టి అనేక విధాలుగా మారుతుంది. అందుచేతనే 'గతోఒస్తమర్కః' అన్న మాట రాజునుంచి వినగానే 'ఇది శత్రువు లను ఆక్రమించడానికి తగిన సమయం' అని సేనానాయకాదులకు, సఖినుంచి వినగానే “అభిసరణానికి ప్రారంభం చెయ్యి" అని నాయికకూ, సఖినుంచి విన గానే 'నీ ప్రియుడు వచ్చేసినట్లే' అని ప్రియురాలికీ, మేస్త్రినుంచి వినగానే 'పని కట్టిబెడదాం' అని పనివాళ్ళకు, గురువునుండి వినగానే “ఇంక సంధ్యావందనాదులు ప్రారంభించండి" అని శిష్యులకూ, తల్లినుండి వినగా 'దూరం వెళ్ళవద్దు' అని కూమారుడికి, రైతునుండి వినగానే “ఆవులను కొట్టాలలోకి ప్రవేశ పెట్టండి" అని పశువుల కాపరులకీ పగలంతా ఎండవేడిమికి బాధపడుతూన్న ఒక వ్యక్తినుంచి వినగానే “ఇంక ఇప్పుడు వేడి ఉండదు" అనీ, దుకాణదారుడి నుంచి వినగానే “అమ్మజూపిన సామాన్లు సర్దివేయండి" అని దుకాణంలో పనిచేసేవాళ్ళకి, నాయిక నుండి వినగానే 'ఇంకా నా ప్రియుడు రాలేదు" అని ప్రక్క నున్న సఖురాలికి 18)<noinclude><references/></noinclude> 2ybzhdmgx5b5veklfmm5s64c00ojkuk 104 224681 579653 2026-09-18T22:26:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '274 కావ్య ప్రకా అక్కడక్కడ అనంతవిధాలైన వ్యంగ్యార్థం స్ఫురిస్తుంది. ఒక్క వాచ్యార్థాన్ని పట్టుకొని కూర్చుంటే ఇదంతా కుదరదు. ఆవ. వాచ్యవ్యంగ్యార్థాలు వేరు వేరు అని నిరూపించే కొ...' 579653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>274 కావ్య ప్రకా అక్కడక్కడ అనంతవిధాలైన వ్యంగ్యార్థం స్ఫురిస్తుంది. ఒక్క వాచ్యార్థాన్ని పట్టుకొని కూర్చుంటే ఇదంతా కుదరదు. ఆవ. వాచ్యవ్యంగ్యార్థాలు వేరు వేరు అని నిరూపించే కొన్ని ఉపపత్తులను “వాచ్యవ్యఙ్గ్యయో:” మొదలు “భేదో న స్యాత్" అనేవరకు ఉన్న గ్రంథభాగంచేత చూపుతున్నాడు. ని షేధత్వవిధిత్వాది రూపాలచేతా వాచ్యవ్యంగ్యార్థాల స్వరూప. కాల ఆశ్రయ-నిమిత్త,కార్య- సంఖ్యా విషయాలలోనూ భేదం ఉన్నా కూడ ఆ రెండూ ఒకటే అంటే నలుపు పసుపు మొదలైన భేదాలు కూడ ఉండవు అని ఈ గ్రంథా సికి భావం. వృ. వాచ్యవ్యఙ్గ్యయోః నిఃశేషేత్యాదౌ నిషేధ విధ్యాత్మనా, ॥ “మాత్సర్య ముత్సార్య విచార్య కార్య మార్యాః సమర్యాదముదాహరన్తు, సేవ్యా నితమ్బాః కిము భూధరాణా ముత స్మరస్మేరవిలాసినీనామ్”. ఇత్యాదౌ సంశయశా నశృఙ్గర్యన్యతరగతనిశ్చయరూపేణ, 133 వ్యా. వాచ్యవ్యఙ్గయోః ఇతి - నిఃశేషేత్యాదిశ్లోకంలో "తస్య అధమస్య అన్తికం న గతా అసి" అని నిషేధం వాచ్యం. 'తత్సమీపమేవ గతా అసి' అని విధి వ్యంగం. = = మాత్సర్యమితి:- భర్తృహరిశృంగారశతకంలోని పద్యం ఇది. ఆర్యాః = ఆర్యులారా! మాత్సర్యమ్ = మాత్సర్యాన్ని, ఉత్సార్య = విడచి, విచార్య = బాగా ఆలోచించి, సమర్యాదమ్ సప్రమాణంగా, కార్యమ్ - చేయవలసిన పనిని, ఉదాహరన్తు = చెప్పెదరుగాక. భూధరాణామ్ పర్వతాల యొక్క, నితమ్బాః= చరియలు, కిము సేవ్యాః= సేవించదగినవా? ఉత్త లేక స్మరస్మేరవిలాసినీనామ్ =మన్మథునిచేత చిరునవ్వుతో కూడిన స్త్రీల నితంబములు సేవించదగినవా? = ఈ శ్లోకంలో 'కిము' 'ఉత' అనే పదాలు ప్రయోగించడంచేత సంశయం వాచ్యం. వక్త శాంతుడైతే పర్వతనితంబాలనే సేవించాలి అనీ, శృంగారి అయితే విలాసినీ నితంబాలే సేవించాలి ఆనీ నిశ్చయం వ్యంగ్యం.<noinclude><references/></noinclude> pxcjgw6lwml80r3mwhpy05vfrbk6ke6 104 224682 579654 2026-09-18T22:26:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం శ్లో॥ కథమవనిప దర్పో యన్ని శాతాసిధారా దలనగలితమూర్ధ్నాం విద్విషాం స్వీకృతా శ్రీః, నను తవ నిహతారేరప్యసౌ కిం న నీతా త్రిదివమపగతాడ్గెర్వల్లభా కీర్తి రేభిః, వృ. ఇ...' 579654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం శ్లో॥ కథమవనిప దర్పో యన్ని శాతాసిధారా దలనగలితమూర్ధ్నాం విద్విషాం స్వీకృతా శ్రీః, నను తవ నిహతారేరప్యసౌ కిం న నీతా త్రిదివమపగతాడ్గెర్వల్లభా కీర్తి రేభిః, వృ. ఇత్యాదౌ నిన్దాస్తుతివపుషా స్వరూపస్య, = = 275 134 = వ్యా. అవనిప = రాజా! నిశాతాసిధారాదలనగలితమూర్ధ్నామ్ = వాడియైన ఖడ్గము అంచుచేత బ్రద్దలుకొట్టడంచేత పడిన శిరస్సులు గల, విద్విషామ్ = శత్రువులయొక్క, శ్రీః = లక్ష్మి, యత్ = ఎందువలన, స్వీకృతా - గ్రహించ బడినదో అందువలన, దర్పః = గర్వం, కథమిన ఎట్లు? (ఎందుకు ? నను = ఎందువలన అనగా, నిహతారే అపి చంపబడిన శత్రువులు కలవాడవైనా, తవ =నీయొక్క, వల్లభా = ప్రియురాలైన, కీర్తిః = కీర్తి, అవగతాక్షైః = పోయిన శరీ రాలు గల, ఏభిః — వీళ్ళచేత, త్రిదివమ్ స్వర్గమును గూర్చి, కిం న నీతా - తీసికొనవెళ్ళబడ లేదా ! = = == ఇత్యాదులలో నింద వాచ్యం. స్తుతి వ్యంగ్యం. ఈ విధంగా పై మూడు ఉదాహరణలలో వాచ్యవ్యంగ్యార్థాల స్వరూపం వేరువేరుగా ఉంది. వృ. పూర్వపశ్చాద్భావేన ప్రతీతేః కాలస్య, శబ్దాశ్రయత్వేన, శబ్దతదేక దేశత దర్థ వర్ణ సంఘటనాశ్రయత్వేన చ ఆశ్రయస్య, శబ్దాను శాసనజ్ఞానేన, ప్రకరణాది సహాయ ప్రతిభానైర్మల్యసహితేన చ అవగమః ఇతి నిమిత్తస్య, బోద్ధృమాత్రవితన్దవ్యపదేశయోః ప్రతీతిమాత్రచమత్కృ త్యోశ్చ కరణాత్ కార్యస్య, గతో ఒస్త మర్కః ఇత్యాదౌ ప్రదర్శితన యేన సంఖ్యాయాః, “కస్స వా ణ హో ఈ రోసో దట్టూణ పిఆఇ సవ్వణం అహరం, సభమరపడమగ్ధాయిణి వారిఅవామే సహసు ఏణ్ణం” 135 “కస్య వా న భవతి రోషో దృష్ట్వా ప్రియాయాః సవ్రణమధరమ్, సభ్రమర పద్మాఘ్రాయిణి వారితవామే సహస్వేదానీమ్".<noinclude><references/></noinclude> 7st7bp689gfhf9kd265i3xl8sqckc8a 104 224683 579655 2026-09-18T22:27:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '276 కావ్యప్రకాశ' ఇత్యాదౌ సభీతత్కాన్తాదిగతత్వేన విషయస్య చ భేదే ఒపి యద్యేకత్వం తత్ క్వచిదపి నీలపీతాదౌ భేదో న స్యాత్. ఉక్తం హి. "అయమేవ హి భేదో భేద హేతుర్వా యద్విరుద్ధధర్మా ధ్యా...' 579655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>276 కావ్యప్రకాశ' ఇత్యాదౌ సభీతత్కాన్తాదిగతత్వేన విషయస్య చ భేదే ఒపి యద్యేకత్వం తత్ క్వచిదపి నీలపీతాదౌ భేదో న స్యాత్. ఉక్తం హి. "అయమేవ హి భేదో భేద హేతుర్వా యద్విరుద్ధధర్మా ధ్యాసః కారణభేదశ్చ ” ఇతి. " వ్యా, పూర్వేతి:- వాచ్యార్థజ్ఞానం ముందు కలుగుతుంది. వ్యంగ్యార్థ జ్ఞానం తరవాత కలుగుతుంది. అందుచేత రెండింటికీ కాలభేదం ఉంది. వాచ్యార్థం శబ్దాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించుకొని ఉంటుంది. వ్యంగ్యం శబ్దాన్ని, శబ్దిక దేశాన్ని, దాని అర్థాన్ని, వర్ణాలను, వర్ణాదులు కూర్పునూకూడా ఆశ్రయించుకొని ఉంటుంది. అందుచేత వీటికి ఆశ్రయభేదం ఉంది. వాచ్యార్థం తెలుసుకొనడానికి శబ్దానుశాసన (వ్యాకరణ) జ్ఞానం ఉంటే చాలు. వ్యంగ్యార్థం తెలుసుకోవడానికి శబ్దానుశాసన జ్ఞానంతో పాటు ప్రకరణాదిసహాయం గల ప్రతిభానైర్మల్యం (నిర్మలమైన ప్రతిభ) కూడా ఉండాలి. ఈ విధంగా ఈ రెండింటికీ అనగా వాచ్యార్థవ్యంగ్యార్థ జ్ఞానాలకి నిమిత్తభేదం ఉంది. వాచ్యార్థం తెలుసుకొన్న వానిని కేవలం అర్థం చేసు కున్నవాడు అని అంటారు. వ్యంగ్యాన్ని తెలుసుకొన్నవాణ్ణి మంచి చాతుర్యం ఉన్నవాడు అంటారు. వాచ్యార్థం తెలుసుకున్న వానికి ఆ అర్థం మాత్రమే తెలు స్తుంది. వ్యంగ్యార్థం దాకా వెళ్ళగలిగినవాడికి చమత్కారం (ఆస్వాదనవల్ల కలిగే ఆనందం) కలుగుతుంది. ఈ విధంగా ఈ రెండింటివల్లా జనించే కార్యాలు వేరు వేరుగా ఉంటాయి. వెనుక చూపించినట్లుగా 'గతో ఒస్తమర్క' ఇత్యాదులలో వాచ్యార్థం ఒక్కటే అయితే వ్యంగ్యార్థాలు అనేకం ఉంటాయి. అందుచేత రెండిం టికీ భేదం ఉంది. దంతక్షతం చూచి కోపించగా ఆమె కస్య ఇతి :- ప్రవాసంనుంచి వచ్చిన భర్త తన భార్య ఆధరోష్ఠం మీద నిరపరాధ అని ఆమె భర్తకూ, ఇతరులకూ చెప్పడంకోసం ఆమె సఖి అంటూన్న మాటలు. సప్రణమ్ = వ్రణంతో కూడిన, ప్రియాయాః అధరమ్ = ప్రియురాలి అధరోష్ఠాన్ని, దృష్ట్వా= చూచి, కస్య వాజ ఎవనికి, రోషః = కోపం, న భవతి = కలగదు? సభ్రమరపద్మాఘ్రాయిణి. తుమ్మెదతో కూడిన పద్మాన్ని ఆఘ్రాణించినదానా ! వారితవామే – నివారించినా ప్రతికూలంగా ప్రవర్తించినదానా! (విననిదానా!}, ఇదానీమ్ ఇప్పుడు, సహస్వ= సహించుము.<noinclude><references/></noinclude> dxp1oc4h13vkq1acmyik9x5nmho7vpt 104 224684 579656 2026-09-18T22:27:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 277 ఇత్యాదౌ ఇతి :- ఇత్యాదులలో సఖీగతము, తత్కాంతాదిగతమూ అవడం చేత భేదం ఉన్నా కూడ రెండూ ఒకటే అంటే నీలవర్ణపీతవర్ణాదులలో కూడ భేదం ఉండదు. వి. పై శ్లోకంలో ఈ మాటలు అంటూన్నద...' 579656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 277 ఇత్యాదౌ ఇతి :- ఇత్యాదులలో సఖీగతము, తత్కాంతాదిగతమూ అవడం చేత భేదం ఉన్నా కూడ రెండూ ఒకటే అంటే నీలవర్ణపీతవర్ణాదులలో కూడ భేదం ఉండదు. వి. పై శ్లోకంలో ఈ మాటలు అంటూన్నది సఖి. ఆమె సఖి అనగా నాయిక. వాచ్యార్థం నాయికను ఉద్దేశించి చెప్పబడింది. అందుచేత వాచ్యార్థానికి నాయిక విషయం. “ఈమె అధరంమీద భ్రమరం కుట్టినది; ఇది ఉపపతిదంత క్షతం కాదు" అనే వ్యంగ్యార్థానికి ప్రతి విషయం. “నేను ఏదో సర్దిచెప్పాను. మళ్ళీ ఎప్పుడూ ఇలా చేయవద్దు" అనే వ్యంగ్యానికి ఉపపతి విషయం. ఈ విధంగా వాచ్యార్థానికి విషయమైన వ్యక్తి వేరు, వ్యంగ్యార్థానికి విషయమైన వ్యక్తులు వేరు. వాచ్యార్థవ్యంగ్యార్థాలకి ఇన్ని విధాల భేదం ఉన్నా కూడ రెండూ ఒకటే అంటే అది నలుపురంగూ పసుపురంగూ ఒకటే అనడం వంటిది అని భావం == వ్యా. ఉక్తమ్ ఇతి :- అయమేవ = ఇదే, భేదః = భేదము, వా లేదా, భేద హేతుః = భేదానికి హేతువు, యత్ ఏమనగా. విరుద్ధధర్మాధ్యాసః - విరుద్ధ మైన ధర్మాల జ్ఞానము, కారణభేదః చ కారణముల భేదము అని పెద్దలచే చెప్పబడి నది కదా! చ_ వి. ఇక్కడ ఆధ్యాసః అనగా జ్ఞానం అని అర్థం చెప్పబడింది. విరుద్ధధర్మ జ్ఞానంవల్ల భేదజ్ఞానం కలుగుతుంది కాని ఆ జ్ఞానం భేదం కాదు. అందుచేత ఆధ్యాసః అనగా స్థితి అని అర్థం చెప్పడం బాగుంటుంది. విరుద్ధమైన ధర్మాలు ఉండడమే భేదం. కారణభేదం కార్యభేదానికి కారణం అని ఈ వాక్యం అభి ప్రాయం. ప్రస్తుతం ఈ వాచ్యవ్యంగ్యాలలో విరుద్ధధర్మాలు ఉన్నాయి. వీటి కారణాలు కూడా వేరు వేరు. అందుచేత ఈ రెండూ భిన్నములైనవి అని ప్రాయం. అవ. వాచ్యవ్యంగ్యాల ధర్మాలే కాదు, వాచకవ్యంజకాల ధర్మాలు కూడా వేరు వేరుగానే ఉంటాయి అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. పృ. వాచకానామర్థా పేక్షా, వ్యక్తాకానాం తు న తద పేక్షత్వమితి న వాచకత్వమేవ వ్యక్తీకత్వమ్.<noinclude><references/></noinclude> dndwz72klu16tdnxw5xl6m627caym8d 104 224685 579657 2026-09-18T22:27:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '278 కావ్యప్రకాశ వ్యా. వాచక పదాలకు అర్థాపేక్ష ఉన్నది. వ్యంజక పదాలకు అర్థాపేక్ష. లేదు. అందుచేత వాచకత్వమే వ్యంజకత్వం అని అనడానికి వీలులేదు. వి. వాచక పదాలు తమ అర్థం విషయంలో ఎవడు స...' 579657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>278 కావ్యప్రకాశ వ్యా. వాచక పదాలకు అర్థాపేక్ష ఉన్నది. వ్యంజక పదాలకు అర్థాపేక్ష. లేదు. అందుచేత వాచకత్వమే వ్యంజకత్వం అని అనడానికి వీలులేదు. వి. వాచక పదాలు తమ అర్థం విషయంలో ఎవడు సంకేతం గ్రహించి ఉన్నాడో అతనికి మాత్రమే ఆ అర్థాన్ని బోధిస్తాయి. వ్యంజకాలైతే అలాంటి సంకేతాదులతో పని లేకుండా తటంలో పావనత్వం మొదలైన అర్థాన్ని బోధి స్తాయి. నిరర్థకాలైన వర్ణాలు కూడా వ్యంజకాలు గాన వాటికి అర్థాపేక్ష అసలే లేదు. ఈ విధంగా వాచక పదాలకీ వ్యంజక పదాలకీ భేదం ఉన్నది. అవ. "సోఒయమిషోరివ" “యత్పరః స శబ్దార్థః" అంటూ చెప్పిన మత ద్వయాన్ని మళ్ళీ ఆక్షేపిస్తున్నాడు. ఆతా వృ. కించ వాణీరకుడంగ్విత్వాదౌ ప్రతీయమానమర్థమభివ్యజ్య, వాచ్యం స్వరూ పే ఏవ యత్ర విశ్రామ్యతి తత్ర గుణీభూతవ్యణ్యే త్పర్యభూతో..ప్యర్థః స్వశబ్దానభిధేయః ప్రతీతిపథమవతరన్ కస్య వ్యాపా రస్య విషయతామవలమ్బతామితి. వ్యా. కించ ఇత్యాది :- మరొక విషయం ఏమనగా "వాణీరకుడంగు" మొదలైన (ఆసుందర) గుణీభూతవ్యంగ్యస్థలంలో (చూ. 132వ శ్లో) వాచ్యార్థం “దత్తసంకేతః కశ్చిత్ లతాగహనం ప్రవిష్టః" అనే ప్రతీయమానార్థాన్ని వ్యంజింప చేసి స్వరూపంలోనే విశ్రమిస్తున్నది. అనగా ఆ వ్యంగ్యార్థం కంటే ఎక్కువ చమత్కారకారిగా ఉండడంచేత ప్రాధాన్యంతో ఉంది. అందుచేత అక్కడ వ్యంగ్యార్థాన్ని చెప్పడంలో వాచ్యార్థానికి తాత్పర్యం అని చెప్పడానికి వీలులేదు. ఈ విధంగా అక్కడున్న శబ్దాలచేత అభిధ ద్వారా చెప్పబడకపోయినా ప్రతీయ మానంగా ఉన్న ఈ వ్యంగ్యార్థం ఏ వ్యాపారానికి విషయం కావాలి? అనగా ఏ వ్యాపారంచేత చెప్పబడుతున్నట్లు గ్రహించాలి? అందుచేత వ్యాపారం ఏదీ లేకుండా శబ్దంవల్ల అర్థప్రతీతి కలగదు కాబట్టి, అభిధ వాచ్యార్థాన్ని చెప్పి ఊరు కున్నది కాబట్టి, తాత్పర్యం కూడా లేదు కాబట్టి వ్యంజనావ్యాపారాన్ని అంగీక రించాలి అని భావం. అవ. వ్యంగ్యాలు అనేక విధాలుగా ఉంటాయి. అర్థాంతరసంక్ర మిత వాచ్యధ్వనిత్వాది నామధేయవిశేషాలతో ఉంటాయి. శబ్దార్థాలకి ఆధీనా లై ఉంటాయి.<noinclude><references/></noinclude> 9dsyrk17f224aty04qiryr032pqsipq 104 224686 579658 2026-09-18T22:27:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 279 ప్రకరణాదుల అ పేక్షతో ఉంటాయి. ఈధర్మాలన్నీ లక్ష్యార్థాలలో కూడా ఉంటాయి కాబట్టి వ్యంగ్యం లక్షణాగమ్యమే అని చెప్పవచ్చు కదా అని ఆశంహించుకొని చెబుతున్నాడు. వృ. నను...' 579658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 279 ప్రకరణాదుల అ పేక్షతో ఉంటాయి. ఈధర్మాలన్నీ లక్ష్యార్థాలలో కూడా ఉంటాయి కాబట్టి వ్యంగ్యం లక్షణాగమ్యమే అని చెప్పవచ్చు కదా అని ఆశంహించుకొని చెబుతున్నాడు. వృ. నను "రామోజస్మి సర్వం సహే” ఇతి, “రామేణ ప్రియ జీవితేన తు కృతం ప్రేమ్లః ప్రియే నోచితమ్" ఇతి, “రామోఒ సౌ భువ నేషు విక్రమగుణై ః ప్రాప్తః ప్రసిద్ధిం పరామ్" ఇత్యాదౌ లక్షణీయో వ్యర్థః నానాత్వం భజతే, విశేషవ్యపదేశ హేతుశ్చ భవతి. తదవగమళ్ళ శబ్దార్ణాయత్త ః, సవ్య పేక్ష శ్చేతి కోడియం నూతనః ప్రతీయమానో నామ ? వ్యా. నను ఇతి :— “రామోజస్మి సర్వం సహే" (చూ. 112వ శ్లోకం) అన్నప్పుడు “సకలదుఃఖాలకీ పాత్రుడు" అని, 'రామేణ ప్రియజీవితేన' ఇత్యాది శోకంలో 'రామేణ' అనుదానికి 'జాలిలేనివాడు' అనీ, 'రామోసౌ' అన్నప్పుడు (చూ. 109వ శ్లోకం) ఖరదూషణాదులను చంపినవాడనీ వేడువేరు విధాలుగా లక్ష్యార్థం ఉంది. 'అర్థాంతరసంక్రమితలక్షణ మొదలైన నామధేయవిశేషాలు దీనికీ ఉన్నాయి. ఇది కూడా శబ్దం మీదా, అర్థం మీదా ఆధారపడి ఉన్నది; ఆనగా లక్షణచేత లక్ష్యార్థాన్ని శబ్దమే బోధిస్తుంది. అందుచేత లక్ష్యార్థం శబ్దాధీనం. ముఖ్యార్థ బాధ జ్ఞానం కావాలంటే ముఖ్యార్థజ్ఞానం ఉండాలి. అందుచేత అర్థాధీనం. ప్రకరణం, వక్త మొదలైనవాటి ఆపేక్ష దీనికి కూడా ఉంది. ప్రకరణాదులను పట్టి, వక్త యొక్క తాత్పర్యాన్ని పట్టి లక్ష్యార్థం బోధించబడుతుంది కదా? ఈ విధంగా నువ్వు వ్యంగార్థవిషయంలో చెప్పే విశేషాలన్నీ లక్ష్యార్థంలో కూడా ఉన్నాయి. అందుచేత వ్యంగ్యార్థం కూడా లక్షణచేతనే బోధింపబడుతుంది అని చెప్పవచ్చును కదా అని ఆశంక. వి. 'రామేణ ప్రియజీవితేన' ఇత్యాదికం ఒక శ్లోకానికి చతుర్థపాదం. పూర్తి శ్లోకం ఇది. “ప్రత్యాఖ్యానరుచేః కృతం సముచితం క్రూరేణ తే రక్షసా సోఢం తచ్చ తథా త్వయా కులజునో ధత్తే యథోచ్చైః శిరః,<noinclude><references/></noinclude> anxr0jz5n737q0esu2boq9ekruxlyz4 104 224687 579659 2026-09-18T22:28:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 కావ్యప్రకాశ వ్యర్థం సంప్రతి బిభ్రతా ధనురిదం త్వద్వ్యాపదాం సాక్షిణా రామేణ ప్రియజీవితేన తు కృతం ప్రేమః ప్రియే నోచితమ్". రాముడు సీతను స్మరిస్తూ తనలో అనుకుంటూన్న మాటలు... “న...' 579659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>280 కావ్యప్రకాశ వ్యర్థం సంప్రతి బిభ్రతా ధనురిదం త్వద్వ్యాపదాం సాక్షిణా రామేణ ప్రియజీవితేన తు కృతం ప్రేమః ప్రియే నోచితమ్". రాముడు సీతను స్మరిస్తూ తనలో అనుకుంటూన్న మాటలు... “నన్ను అపహరించవద్దు" అని నువ్వు ప్రత్యాఖ్యానం చేస్తూన్నా క్రూరు డైన రావణుడు వాని స్వభావానికి తగినట్లుచేశాడు. నిన్ను అపహరించాడు. నువ్వు ఆ దుఃఖాన్ని సహించి కులంలోని వాళ్లు తలఎత్తుకునేటట్లుగా చేశావు. ఓ: ప్రేయసీ జీవితంమీద ఇంత మక్కువ గల రాముడు నిన్ను రక్షించలేకపోవడంచేత వ్యర్థ మైన ధనస్సు ధరించి నీ ఆపద లన్నింటికీ సాక్షిగా ఉండి ప్రేమకు తగినట్లు ప్రవర్తించలేదు" అని దీని భావం అవ. సమాధానం చెబుతున్నాడు. వృ, ఉచ్యతే; లక్షణీయస్యార్థస్య నానాత్వేపి అనేకార్థశబ్దాభిధే యవన్నియతత్వమేవ; న ఖలు ముఖ్యనార్థేన అనియతసంబద్ధో లక్షయితుం శక్యతే. ప్రతీయమానస్తు ప్రకరణాదివిశేషవన నియతసంబన్ధః, అని యతసంబన్ధః, సంబద్ధ సంబన్ధః చ ద్యోత్యతే. వ్యా. ఉచ్యతే ఇతి :- దీనికి సమాధానం చెప్పబడుచున్నది. లక్ష్యార్థం అనేక విధాలుగా ఉండవచ్చు. అయినా 'భద్రాత్మనః ' ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 12వ శ్లోకం) వలె ఒక వాక్యంలో ఉన్న అనేకార్థాలైన శబ్దాల అర్థం ఏ విధంగా నియతసంబంధంతో ఉంటుందో అదే విధంగా లక్ష్యార్థం కూడా నియమితసంబం ధంగా (తప్పక మరొకదానితో సంబంధించి) ఉంటుంది. ముఖ్యార్థంతో సంబంధం లేని అర్థాన్ని లక్ష్యార్థంగా చెప్పడానికి వీలు లేదు కదా? వ్యంగ్యార్థం అయితే ప్రకరణాదులను పట్టి నియతసంబంధం గాను, అనియతసంబంధంగానూ కూడా ఉండవచ్చు. వి ఒక వాక్యంలో ప్రయోగించిన శబ్దానికి అనేక అర్థాలున్నా ఆ పదం అక్కడ ఉన్న ప్రకరణాదులతో సంబంధించిన ఒక్క అర్థాన్ని మాత్రమే (వాచ్యార్థాన్ని మాత్రమే) బోధిస్తుంది. మిగిలిన అర్థాలను అక్కడ బోధించదు. అదే విధంగా లక్షణాస్థలంలో కూడా ఒక శబ్దం ముఖ్యార్థమైన గంగాప్రవాహా దీకంతో నియతమైన సంబంధం ఉన్న తీరాన్ని మాత్రమే బోధించకలుగు<noinclude><references/></noinclude> os2j626sxyyk6psvyjnd9vzh4t58y1f 104 224688 579660 2026-09-18T22:28:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 281 తుంది. ఎప్పుడో ఒకమారు ఆ గంగలో దిగిన ఆవు మొదలైనవాటిని బోధించదు. ఇంక వ్యంగ్యార్థానికి ఈ నియమం లేదు. ప్రకరణాదుల్ని పట్టి అది ఒకప్పుడు నియతసంబంధమైన (తప్పకుండా ము...' 579660 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 281 తుంది. ఎప్పుడో ఒకమారు ఆ గంగలో దిగిన ఆవు మొదలైనవాటిని బోధించదు. ఇంక వ్యంగ్యార్థానికి ఈ నియమం లేదు. ప్రకరణాదుల్ని పట్టి అది ఒకప్పుడు నియతసంబంధమైన (తప్పకుండా ముఖ్యార్థంతో సంబంధించిన) ఆర్థాన్ని బోధించవచ్చు. లేదా అనియతసంబంధం అయిన అర్థాన్ని బోధించవచ్చు. లేదా సంబంధించినదానితో సంబంధించిన అర్థాన్ని బోధించవచ్చు. (వీటి ఉదాహర ణలు మూలంలోనే స్పష్టం అవుతాయి). అందుచేత లక్ష్యార్థమే వ్యంగ్యార్థం అవ డానికి వీలు లేదు. అవ. వ్యంగ్యార్థస్థలంలో ముఖ్యార్థబాధ ఉండదు. అందుచేత వ్యంగ్యార్థం లక్ష్యార్థం కాదు అని చెబుతున్నాడు. వృ. న చ - “అత్తా ఏత్థ ణిమజ్జిఆ ఏత్త అహం దిఅహఏ పలోఏహి మా వహిలి రత్తి అన్ధఅ సేజ్జాఏ మహ ణిమజ్జహిని” ఇత్యాదౌ వివక్షితాన్యపరవాచ్యే ధ్వనౌ ముఖ్యార్థ బాధః. తత్కథమత్ర -లక్షణాః లక్షణాయామపి వ్యజ్ఞానమవశ్యమాశ్రయితవ్యమితి ప్రతిపాది తమ్ యథా చ సమయసవ్యపేక్షా ఆభిధా తథా ముఖ్యార్థ బాధాదిత్రయ సమయవిశేషసవ్య పేక్షా లక్షణా; అత ఏవ అభిధాపుచ్ఛభూతా సేత్యాహుః వ్యా న చేతి :- వివక్షితాన్నపరవాచ్యధ్వన్యుదాహరణాలైన 'అత్తా' ఇత్యాది శ్లోకాలలో (ఈ గాథ తృతీయోల్లాసం చివర ఇవ్వబడింది) ముఖ్యార్థబాధ ఏమీ లేదు కదా? ఇక్కడ లక్షణ ఎలా కుదురుతుంది. లక్షణాస్థలాలలో కూడా (ప్రయోజనాంశంలో) తప్పక వ్యంజనను అంగీకరించాలి అని వెనుక ప్రతిపాదించ బడింది. అభిధకు సంకేతజ్ఞానా పేక్ష ఉన్నట్లే లక్షణకు ముఖ్యార్థ బాధాది త్రయా పేక్ష, ముఖ్యార్థం ఏదో తెలియాలంటే సంకేతా పేక్షా కూడా ఉంటాయి. చేతనే “లక్షణ అభిధకు తోక" అంటారు. అందు అవ. లక్షణావ్యంజనల భిన్నత్వానికి మరి కొన్ని కారణాలు కూడ .చెపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> nsdlwf29ye4usyglk820l5y41e28vot 104 224689 579661 2026-09-18T22:28:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 కావ్యప్రకాశ వృ, నచ లక్షణాత్మకమేవ ధ్వననమ్, తదనుగ మేన తస్య దర్శనాత్. నవ తదనుగతమేవ; అభిధావలమ్బేనాపి తస్య భావాత్. న చోభయానుసార్మేవ. ఆచకవర్ణానుసారేణాని తస్య దృష్టేః. నచ శబ్దాన...' 579661 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 కావ్యప్రకాశ వృ, నచ లక్షణాత్మకమేవ ధ్వననమ్, తదనుగ మేన తస్య దర్శనాత్. నవ తదనుగతమేవ; అభిధావలమ్బేనాపి తస్య భావాత్. న చోభయానుసార్మేవ. ఆచకవర్ణానుసారేణాని తస్య దృష్టేః. నచ శబ్దానుసార్మేవ, ఆశబ్దాత్మకునే తత్రిభాగావలోకనాదిగతత్వేనాపి తస్య ప్రసిద్ధేః ఇతి అభిరాతాత్వర్యలక్షణాత్మక వ్యాపారత్రయాతివర్తి ధ్వన నాదిపర్మాయో వ్యాపారః అనపహ్నవనీయ వీవ, వ్యా న చేతి :- వ్యంజన లక్షణారూపం కాదు; ఎందుచేత ననగా ఆది లక్షణను అనుసరించి ఉన్నట్లు కనబడుతున్నది. వి. లక్షణామూలవ్యంజనాస్థలాలలో వ్యంజన లక్షణ మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. లక్షణ తాను బోధించవలసిన లక్ష్యార్థాన్ని బోధించి తప్పుకున్న తరవాత వ్యంజన తన పని ప్రారంభిస్తుంది. అందుచేత ఉపజీవ్యం (దేనిమీద మరొకటి ఆధారపడుతుందో ఆది దానికి ఉపజీవ్యం; ఆధారపడేది ఉపజీవకం) అయిన లక్షణా, ఉపజీవకమైన వ్యంజనా ఒక టే అని చెప్పకూడదు. వ్యా, "అయితే వ్యంజన సర్వదా లక్షణమీదనే ఆధారపడి ఉంటుం దనే మాట కూడా లేదు. కొన్ని చోట్ల ఇది అభిధమీద ఆధారపడి ఉంటుంది." వి. నానార్థకశబ్దవ్యంజనాస్థలంలో 'భద్రాత్మనః' ఇత్యాది శ్లోకం(12)లో) వ్యంజన అభిఢమీద ఆధారపడి ఉన్నది కదా? వ్యా. వ్యంజన లక్షణా-అభిడలమీద రెండింటిమీదా ఆధారపడి ఉంటుంది అనే నియమం కూడా లేదు; ఏ అర్థాన్నీ బోధించని వర్ణాదులలో కూడ వ్యంజన కనబడుతుంది. అలా అని ఇది శబ్దంమీదనే ఆధారపడి ఉంటుం దని నియమం లేదు. శబ్దాత్మకం కాని కటాక్షవీక్షణాదులలో కూడా వ్యంజన ఉన్నదని ప్రసిద్ధి ఉంది. ("ఈమె కటాక్షించేత తన మనస్సులోని అభిలాషను సూచించింది" ఇత్యాది ప్రసిద్ధి ఉన్నది కదా?) అందుచేత అభిధాతాత్పర్య లక్షణ అనే మూడు వ్యాపా రాలను మించిన, వ్యంజనావ్యాపారం కప్పిపుచ్చడానికి శక్యం కానిది. దీనికే ధ్వననం, ద్యోతనం, ప్రకాశనం. ప్రత్యాయనం, బోధనం, అంజనం మొదలైనవి పర్యాయపదాలు.<noinclude><references/></noinclude> aom9fhyf4l91h0kroxdjahuh1iwbul3 104 224690 579662 2026-09-18T22:28:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వంచమోల్లాసం 283 అవ. “ప్రతీయమానార్థం నియతసంబంధం కావచ్చు. అనియతసంబంధం కావచ్చు” సంబద్ధ సంబంధం కావచ్చు" అని వెనక చెప్పబడింది. వాటికి ఉదా హరణలు చూపుతున్నాడు. వృ. తత్ర"అత్తా ఏత్థ”...' 579662 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వంచమోల్లాసం 283 అవ. “ప్రతీయమానార్థం నియతసంబంధం కావచ్చు. అనియతసంబంధం కావచ్చు” సంబద్ధ సంబంధం కావచ్చు" అని వెనక చెప్పబడింది. వాటికి ఉదా హరణలు చూపుతున్నాడు. వృ. తత్ర"అత్తా ఏత్థ”ఇత్యాదౌ నియతసంబన్ధః. “కస్సవా హోఇ ణ రోసో" ఇత్యాదౌ ఆనియతసంబన్ధః. గాథ. “విపరీఅరఏ లచ్ఛీ బమ్హం దట్టూణ ణాహికమలర్థం. హరిణో దాహిణణఅణం రసాఉలా ఝత్తి ఢక్కేఇ×137 “విపరీతరతే లక్ష్మీర్ బ్రహ్మాణం దృష్ట్వా నాభికమలస్థమ్, హరేర్దక్షిణనయనం రసాకులా ఝటితి స్థగయతి". ఇత్యాదౌ సంబద్ధసంబన్ధః. అత్ర హి హరిపదేన దక్షిణనయనస్య సూర్యాత్మ కతా వ్యజ్యతే. తన్ని మీలనేన సూర్యాస్తమయః, తేన పద్మ సంకోచః, తతో బ్రహ్మణః స్థగనం, తత్ర సతి గోప్యాఙ్గస్యాదర్శనేన అనిర్యస్త్రణం నిధువనవిలసితమ్ ఇతి. వ్యా. తత్ర ఇతి.‘అత్తా ఏత ' ఇత్యాద్యుదాహరణాలలో వ్యంగ్యార్థం నియత సంబంధం కలది. "కస్య వా హోఇ ణ రోసో" ఇత్యాదులలో అనియతసంబంధం గలది. వి. లక్షణాస్థలంలో లక్ష్యార్థం వాచ్యార్థంతో తప్పనిసరిగా సంబంధించి ఉంటుంది. కాని వ్యంజనాస్థలాలలో కొన్నిచోట్ల వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థంతో సంబం ధించి ఉండవచ్చు; కొన్ని చోట్ల సంబంధించి ఉండకపోవచ్చు, కొన్ని చోట్ల వాచ్యార్థంతో సంబంధించిన దానితో సంబంధించి ఉండవచ్చు. 'అత్తా ఏత' ఇత్యా దులలో నిషేధం వాచ్యార్థం, విధి (నా శయ్యమీదకు రమ్ము అనేది) వ్యంగ్యం. ఈ విధంగా ఇక్కడ వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థంతో విపరీతరూపేణ) సంబంధించి ఉంది. “కస్స వా” ఇత్యాది శ్లోకంలో "ఈమె ఆధరోష్ఠం ఉపపతిచేత దష్టంకాదు” అనేది వ్యంగ్యం. “ఇప్పుడు నేనేదో చెప్పి నిన్ను కాపాడాను, ఇటుపైన ఇలా చెయ్యకుము” ఇత్యాద్యర్థాలు కూడా వ్యంగ్యాలుగా ఉన్నాయి. కాని ఈ వ్యంగ్యార్థా లన్నీ వక్తను పట్టి, వినేవాళ్ళని పట్టీ, ప్రకరణాన్ని పట్టి గమ్యం అయేవి. వీటికి<noinclude><references/></noinclude> 6sxm1nbz0fu0up0kitgs0e46scsnlez 104 224691 579663 2026-09-18T22:29:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '281 కావ్యప్రకాశ అన్నింటికి వాచ్యార్థంతో తవపండా సంబంధం ఉండాలని లేదు. అందుచేత ఆవి అనియతసంబంధాలు. = == = వ్యా. “విపరీఆరఏ"ఇత్యాది :- విపరీతరతే_పురుషాయితమునందు, రసాకులా పారవశ్యంతో వ్...' 579663 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>281 కావ్యప్రకాశ అన్నింటికి వాచ్యార్థంతో తవపండా సంబంధం ఉండాలని లేదు. అందుచేత ఆవి అనియతసంబంధాలు. = == = వ్యా. “విపరీఆరఏ"ఇత్యాది :- విపరీతరతే_పురుషాయితమునందు, రసాకులా పారవశ్యంతో వ్యాకులురాలై : లక్ష్మీః = లక్ష్మి, నాభికమలస్థమ్ (విష్ణువు యొక్క నాధిలోని కమలంలో ఉన్న, బ్రహ్మాణమ్ = బ్రహ్మదేవుణ్ణి, దృష్ట్వా = చూచి, ఝటితి = వెంటనే, విష్ణాః విష్ణువుయొక్క దక్షిణనయనమ్ = కుడి కన్నును, సగయతి_కప్పివేయుచున్నది. ఇత్యాదులలో వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థంతో సంబంధించి దానితో సంబంధించినది. ఇక్కడ 'హరి' పదంచేత కుడి కన్ను సూర్యన్నకూపమైనది. అని వ్యంజింపబడుతున్నది. (సూర్యుడు మహావిష్ణువునకు కుడి కన్ను దానిని మూయడంచేత సూర్యాస్తమయం, సూర్యాస్తమయంచేత పద్మం ముడుచుకొని పోవడం, దానిచేత ఆ పద్మంలో ఉన్న బ్రహ్మదేవుడు కన్నబడిపోవడం, అప్పుడు గోవ్యాంగదర్శనం ఉండకపోవడంచేత నిఃసంకోచంగా సురతవిలానం అని ఒక దానికి సంబంధించి ఒకటి వ్యంజింప చేయబడు తున్నది. ఆవ. ఇప్పుడు వాక్యార్థం విషయంలో మరికొందరు శాస్త్రకారులు మతాన్ని ఉట్టంకిస్తూ వాళ్ళ మతం ప్రకారం కూడా వ్యంజనను అంగీకరించవలసి ఉంటుంది. అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు :- హ్మో వృ. "ఆఖణ్డబుద్ధినిర్గాహో వాక్యార్థ ఏవ వాచ్య; వాక్యమేవ చ వాచకమ్" ఇతి యే ప్యాహుః తైరవ్యవిద్యాపదపతితైః పద పదార్థ కల్పనా కర్తవ్యైవేతి తత్పక్షే ఒప్యవశ్యముక్తోదాహరణారౌ విధ్యాదిర్వ్యజ్య ఏవ, వ్యా- అఖల్దేరి : "ఆఖండబుద్ధి గ్రాహ్యమైన వాక్యార్థమే వాచ్యం; వాక్యమే వాచకం"అని అనేవాళ్లు కూడా ఆవిద్యాపదంలో పడి ఉన్నంతవరకూ పదపదార్థ కల్పన చేయవలసిందే; అందుచేత వాళ్ల పక్షంలో కూడా పైన చెప్పిన ఉదా హరణలలో విధ్యాదికం వ్యంగ్యమే. వి. వేదాంతులను మనస్సులో పెట్టుకొని మమ్మటుడు ఇది వ్రాసినా డని గోవింద కక్కురాదులు ప్రదిపాదివ్యాఖ్యానాలలో వివరించారు. అద్వైతసిద్ధాంతం ప్రకారం "సత్యం జ్ఞానమ్ ఆన నంబ్రహ్మ" ఇత్యాది వాక్యాలలోని పదాలకు వేరు<noinclude><references/></noinclude> 36gtwsdm8heio8i5u56eg3dtvk6dvqo 104 224692 579664 2026-09-18T22:29:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 285 వేరుగా అర్థాలు లేవు. బ్రహ్మ నిర్గుణం. అందుచేత దీనిలోని గుణాలను వర్ణించే ప్రసక్తిలేదు. 'నల్లని కలవ' అన్నప్పుడు కలవలో నలుపు అనే గుణం ఉంది కనుక 'నల్లని' అనేదానిని...' 579664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 285 వేరుగా అర్థాలు లేవు. బ్రహ్మ నిర్గుణం. అందుచేత దీనిలోని గుణాలను వర్ణించే ప్రసక్తిలేదు. 'నల్లని కలవ' అన్నప్పుడు కలవలో నలుపు అనే గుణం ఉంది కనుక 'నల్లని' అనేదానిని 'కలువ' అనే దానికి విశేషణంగా వాడడం కుదిరింది. “ప్రకృష్టప్రకాశః చన్ద్ర" అత్యధికమైన ప్రకాశ చంద్రుడు) అన్నప్పుడు చంద్రుడే ప్రకాశం, ప్రకాశమే చంద్రుడు. అందుచేత "ప్రకృష్ట ప్రకాశః చన్ద్ర:" అనే మొత్తం వాక్యం ప్రకృష్ట ప్రకాశరూపచంద్రుణ్ణి బోధిస్తూన్నది. అదే విధంగా “సత్యం జ్ఞానమ్” ఇత్యాదివాక్యం మొత్తం అండంగా, అఖండమైన బ్రహ్మ రూప వాక్యార్థాన్ని బోధిస్తుంది. ఈ విధంగా అఖండ వాక్యం అఖండవాక్యార్థాన్ని బోధి స్తుంది. అని చెప్పే వేదాంతులు కూడా ఆవిద్యావస్థలో ఉన్నప్పుడు పదాల సమూహం వాక్యం అనీ, ఒక్కొక్క పదం ఒక్కొక్క అర్థాన్ని బోధిస్తుందని అంగీకరించాలి కదా! అందుచేత వాళ్ళ మతం ప్రకారం కూడా నిశ్శేషేత్యాది వాక్యాలలో విధ్యాదికం వ్యంగ్యమే అని అంగీకరించవలసి ఉంటుంది అని పై వాక్యానికి భావం అని ప్రదీపాదులలో చెప్పబడింది. వాస్తవంలో మమ్మటుడు పై వాక్యం వేదాంతులను కాక, వైయాకర ణులను దృష్టిలో పెట్టుకొని వ్రాసినట్లు కనబడుతుంది వేదాంతులు 'తత్వమసి' ఇత్యాదిమహావాక్యాలు, బ్రహ్మస్వరూపలక్షణ ప్రతిపాదకాలైన “సత్యం జ్ఞానమ్” ఇత్యాదివాక్యాలు మాత్రమే అఖండవాక్యార్థబోధ కలిగిస్తా యని అంగీకరించారు. తదితరవాక్యాలకు అఖండార్థబోధకత్వాన్ని వారెక్కడా అంగీకరించలేదు. పై వాక్యాలకు అఖండార్థబోధకత్వం అవిద్యావస్థలోనే అంగీకరించారు కూడ. ఇతరవాక్యాలలో విధ్యాదుల వ్యంగ్యత్వాన్ని అంగీకరించడంలో వాళ్ళకు కూడా అభ్యంతరం ఉండదు. భాట్టుల్ని అంగీకరింపచేస్తే వాళ్లూ అంగీకరిస్తారు.“వ్యవహా రే భాట్టనయః" అని కదా వారి సిద్ధాంతం. “వ్యాకరణం" అనగా ప్రకృతి ప్రత్యయ విభాగం చేయడం. కొన్ని పదాలు తీసికొని వాటిలో ఈ భాగం 'ప్రకృతి' అనీ, దాని చివర చేర్చినది ప్రత్యయం అనీ, దీనికి ఇది అర్థం అనీ చెప్పినట్లయితే దానిని పట్టి ఇతరపదాలను గుర్తించి వాటి అర్దాలు తెలుసుకొనడానికి వీలవుతుంది. అయితే ఈ ప్రకృతి ప్రత్యయ విభాగం అంతా కాల్పనికమే; నిజానికి ప్రకృతీ లేదు, ప్రత్యయమూ లేదు; పదమూ లేదు; వాక్యం అనేది ఒక అఖండవస్తువు. ఆదేసత్యమైనది దానిచేత ఒక వాక్యార్థం బోధించబడుతుంది. ఇది వైయాకరణుల పరమసిద్ధాంతం. అందుచేతనే భర్తృహరి– 0<noinclude><references/></noinclude> 6yr24prkhycaf7euxb5bqlfc520jrdh 104 224693 579665 2026-09-18T22:29:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 “పదే న వర్ణా విద్య న్డే వర్ణేష్వవయవా న చ, కావ్యప్రకాశ వాక్యాత్ పదానామత్యన్తు ప్రవివేకో న విద్యతే”. పదంలో వర్ణాలు లేవు; వర్ణాలలో అవయవాలు లేవు, వాక్యానికీ పదాలకూ ఏ మాత్రమూ భ...' 579665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>286 “పదే న వర్ణా విద్య న్డే వర్ణేష్వవయవా న చ, కావ్యప్రకాశ వాక్యాత్ పదానామత్యన్తు ప్రవివేకో న విద్యతే”. పదంలో వర్ణాలు లేవు; వర్ణాలలో అవయవాలు లేవు, వాక్యానికీ పదాలకూ ఏ మాత్రమూ భిన్నత్వం లేదు) అని అంటాడు. ఈ _ప్రకృతి ప్రత్యయవిభాగాదినిరూపణం అంతా భాష నేర్చుకుంటూన్న బాలులకు మనస్సుకు విషయం బాగా హత్తుకోవడం కోసం. అసత్యమైన అనగా కల్పించిన. ఈ ప్రకృతిప్రత్యయాదుల ద్వారా సత్యమైన వాక్యస్వరూపం తెలుసు కోవడానికి వీలు అవుతుంది అని కూడా అంటాడు భర్తృహరి. "ఉపాయాః శిక్షమాణానాం బాలానాముపలాలనాః, ఆసత్యే వర్త్మని స్థిత్వా తతః సత్యం సమీహతే". (వాక్యపదీయం. II. 288) ఈ విధంగా పారమార్థికదృష్టితో చూస్తే పదవర్ణాది విభాగం లేకపోయినా కాల్పనికదృష్టితో చూచినప్పుడు ఈ భేదాలు అన్నీ ఉన్నాయని వైయాకరణులు కూడా అంగీకరించారు కాబట్టి వాళ్ళు కూడా నిఃశేషచ్యుతేత్యాదులలో విధ్యాదుల వ్యంగ్యత్వాన్ని అంగీకరించవలసినదే కదా అని మమ్మటుని పై వాక్యానికి అభిప్రాయం. ఆవ. “అనుమానప్రమాణంచేతనే వ్యంగ్యార్థం తెలుస్తుంది, అందుచేత వ్యంగ్యార్ణ ప్రతీతికోసం వ్యంజనావ్యాపారం అనే వ్యాపారాన్ని కొత్తగా అంగీక కించవలసిన పనిలేదు" అని మహిమభట్టు వ్య క్తివివేకంలో ధ్వనిసిద్ధాంతాన్ని ఖండించాడు. ఆయన మతాన్ని అనువదించి ఖండిస్తున్నాడు. వృ. నను వాచ్యాదసంబద్ధం తావన్న ప్రతీయతే; యతః కుతశ్చిత్ యస్య కస్య చిదర్ణస్య ప్రతీతేః ప్రసంగాత్, ఏవంచ సంబన్దాత్ వ్యజ్య వ్యక్తీకభావః అప్రతిబన్దే అవశ్యం న భవతీతి వ్యాప్తత్వేన నియతధర్మి నిష్టత్వేన చ త్రిరూపాలిక్లాత్ లిజిజ్ఞానమనుమానం యత్ తద్రూపః పర్యవస్యతి. త థాహి-<noinclude><references/></noinclude> 33uslge33gqv62krzwpvh8rpmbs7iky 104 224694 579666 2026-09-18T22:29:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం 287 మారిఓ తేణ, గాథ. "భమ ధమ్మిఅ వీసద్దో సో సుణఓ గోలాణ ఈకచ్ఛకుడంగవాసిణా దరిఅసీ హేణ”. "భ్రమ ధార్మిక విశ్రఙ్ఞః స శునకో ద్య మారితస్తేన, గోదావరీకచ్ఛకుఱ్ఱవాసినా దృప్తసిం...' 579666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం 287 మారిఓ తేణ, గాథ. "భమ ధమ్మిఅ వీసద్దో సో సుణఓ గోలాణ ఈకచ్ఛకుడంగవాసిణా దరిఅసీ హేణ”. "భ్రమ ధార్మిక విశ్రఙ్ఞః స శునకో ద్య మారితస్తేన, గోదావరీకచ్ఛకుఱ్ఱవాసినా దృప్తసింహేన". వృ. అత్ర గృహే శ్వనివృత్త్యా భ్రమణం విహితం గోదావరీతీరే సింహోపలబ్దేః అభ్రమణమనుమాపయతి. యత్ యత్ భీరుభ్రమణం తత్తత్ భయకారణనివృత్త్యుపలబ్ధిపూర్వకమ్; గోదావరీతీరే చ సింహో పలబ్ధిరితి వ్యాపక విరుద్ధోపలబ్ధిః. :- వ్యా. (పూర్వపక్షం) నను ఇత్యాది వాచ్యమైన అర్థంతో సంబంధం లేని మరొక అర్థం స్ఫురించదు. అలా స్ఫురించే పక్షంలో ఏ వాచ్యార్థంనుంచి అయినా ఏ అర్థమైనా స్ఫురించవచ్చును అని చెప్పవలసి వస్తుంది. అందుచేత సంబంధంవల్ల మాత్రమే ఏర్పడే వంగ్యవ్యంజకభావం, నియతసంబంధం లేక పోతే తప్పక ఉండదు గాన వ్యాప్తం అవడంచేత, నియతత్వంచేత, ధర్మినిష్ఠత్వం చేత త్రిరూపమైన లింగంవల్ల ఏ లింగిజ్ఞానరూపమైన అనుమానం ఉన్నదో ఆ రూపం కలదిగా పర్యవసానం చెందుతుంది. అది ఎట్లనగా- భమేతి :- ఒక ధార్మికుడు, దేవతాపూజాదులు చేసే పుణ్యాత్ముడు, గోదావరీతీరంలో ఉన్న పొదలలో పుష్పాలు కోయడానికి వస్తూండడంచేత ఒక స్వైరిణి ఆ ప్రాంతంలో తన ప్రియుణ్ణి కలుసుకోవడానికి విఘ్నం కలుగుతుంది. అత డక్కడికి రాకుండా చేయడానికి ఆమె ఉపాయం పన్ని పలికే మాటలు. ఈ గాథగాథాసప్తశతిలోనిది. ధార్మిక = ధార్మికుడా! విశ్రబ్దః = విశ్వాసం కలవాడవై, నిర్భయంగా, భ్రమ — తిరుగుము. సః శునకః = ఆ కుక్క, గోదానదీక చ్చకుజ్జా వాసినా = గోదానదియొక్క జలప్రాయ ప్రాంతంలోని పొదలలో నివసిస్తూన్న, = ఆ, దృప్తసిం హేన = గర్వించిన సింహంచేత, మారితః_చంపబడినది. = ఇక్కడ కుక్కలేకపోవడంచేత గృహంలో విధింపబడిన భ్రమణం సింహం ఉండడంచేత గోదావరీతీరంలో సంచరించకపోవడాన్ని అనుమానింపచేస్తున్నది. పిరికివాని ఏ ఏ సంచారం ఉన్నదో అది భయకారణనివృత్త్యు పలబ్ధి పూర్వక మైనది;<noinclude><references/></noinclude> csh5pcrm2yu22kclhxwutyh4zqlme2c 104 224695 579667 2026-09-18T22:29:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 కావ్యప్రకాశ గోదావరీతీరంలో సింహం కనబడుతున్నది. ఈ విధంగా ఇక్కడ వ్యాపక విరుద్ధో లబ్ధి ఉన్నది. వి. ఈ ప్రభుట్టకం అర్థం ఆవాలంటే సంక్షిప్తంగా అనుమాన ప్రమాణ స్వరూపం తెలుసుకొనవ...' 579667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 కావ్యప్రకాశ గోదావరీతీరంలో సింహం కనబడుతున్నది. ఈ విధంగా ఇక్కడ వ్యాపక విరుద్ధో లబ్ధి ఉన్నది. వి. ఈ ప్రభుట్టకం అర్థం ఆవాలంటే సంక్షిప్తంగా అనుమాన ప్రమాణ స్వరూపం తెలుసుకొనవలసి ఉంటుంది. భూమం ఉన్న వంటిల్లు మొదలైన ప్రదేశాలన్నింటిలోనూ నిప్పు ఉండడం చూచిన వ్యక్తి "యత్ర యత్ర ధూమః తత్ర త తాగ్నిః" 'ఎక్కడెక్కడ మామం ఉంటుందో అక్కడక్కడ నిప్పు ఉంటుంది అనే ఒక నియమాన్ని గ్రహిస్తాడు. అది అతని మనస్సులో ఉండి పోతుంది, ఒకనాడు దూరంనుంచి పర్వతంమీద పొగ చూస్తాడు. వెంటనే అతనికి "పర్వతో వహ్నిమాన్; రూమాత్; యథా మహానసః" పర్వతం నిప్పుకలిగి ఉంది. ధూమం కనబడుతున్నది కాబట్టి, వంటిల్లువలె అనగా - వంటింట్లో వంటింట్లో వలె ఈ పర్వతంమీద పొగ కనబడుతున్నది; అందుచేత దీనిమీద నిప్పు ఉంది) అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఇక్కడ వహ్ని 'సాధ్యం'; ఉన్నట్లుగా సాధింపబడుతున్నది; ధూమం 'హేతువు'; వహ్ని జ్ఞానాన్ని కలిగిస్తూన్నది. దీనికే సాధనం అని పేరు. మహానసం 'వృష్టాంతం. ' హేతువుకు 'లింగం' అనీ, సాధ్యానికి 'లింగి' అనీ కూడా పేర్లు. "యత్ర యత్ర రూమః తత్ర తత్రాగ్నిః ' అని వెనక చెప్పినదానికి 'వ్యాప్తి' అని పేరు. దీనిలో ధూమానికి 'వ్యాప్యం' అనీ, వహ్నికి 'వ్యాపకం' అనీ పేర్లు. ఇది 'ఆశ్వయవ్యాప్తి', 'యత్ర యత్ర వహ్న్యభావః తత్ర తత్ర ధూమాభావః" (ఎక్కడెక్కడ నిప్పు ఉండదో అక్కడ ధూమం ఉండదు) అనేది వ్యతిరేకవ్యాప్తి. ఈ రెండు విధాలైన వ్యాప్తులూ కూడ అనుమానానికి ఉపకరిస్తాయి. దేనిమీద సాధ్యం ఉన్నట్లు నిశ్చితం కాదో, నాధ్యాన్ని ఊహిస్తారో, అది 'పక్షం'. ఇక్కడ పర్వతంమీద పహ్ని ఉన్నట్లు నిశ్చితం కాకపోవడంచేత ఉన్నట్లు ఊహిస్తున్నాడు; అందుచేత పర్వతం 'పక్షం'. దీనికే 'ధక్మి' అని కూడా పేరు. దేనియందు సాధ్యం నిశ్చితమో అది 'సపక్షం'. అనేక పర్యాయాలు చూడడంచేత వంట ఇంట్లో ఆగ్ని ఉండడం నిశ్చితం; అందుచేత ఇది 'సపక్షం'. దేనియందు సాధ్యం ఉండ డానికి వీలు లేదని నిశ్చితంగా తెలియునో ఆది 'విపక్షం'. మహాహ్రదం (చెరువు)లో అగ్ని ఉండ దని నిశ్చితంగా తెలుసును. అందుచేత మహాహ్రదం 'విపక్షం'.<noinclude><references/></noinclude> d8sibnbvcb47dtpdxrweb12hdf9mm76 104 224696 579668 2026-09-18T22:30:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '289 పంచ మోల్లాసం ఒక హేతువుచేత ఒక సాధ్యాన్ని సాధించా లంటే ఆ హేతువులో మూడు అంశాలు ఉండాలి. ఒకటి వ్యాప్తత్వం. అనగా ఆ హేతువు సపక్షా లన్నింటిలోనూ ఉండాలి. రెండవది నియతత్వం; సపక్షాలల...' 579668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>289 పంచ మోల్లాసం ఒక హేతువుచేత ఒక సాధ్యాన్ని సాధించా లంటే ఆ హేతువులో మూడు అంశాలు ఉండాలి. ఒకటి వ్యాప్తత్వం. అనగా ఆ హేతువు సపక్షా లన్నింటిలోనూ ఉండాలి. రెండవది నియతత్వం; సపక్షాలలో మాత్రమే ఉండాలి; విపక్షాలలో ఉండగూడదు. మూడవది ధర్మినిష్ఠత్వం; అది ధర్మియందు, అనగా పక్షంలో ఉండాలి. ఈ మూడు అంశాలు ఉన్న త్రిరూపమైన హేతువే (లింగమే) సాధ్యాన్ని (లింగిని) తెలుసుకొనడానికి ఉపకరిస్తుంది. ఇక్కడ మమ్మటుడు ప్రయోగించిన పారిభాషిక పదాల అర్థాలు తెలుసుకొనడానికి ఇంతమాత్రం చాలు. ఇతోధికజ్ఞానం కావలసినవారు తర్క సంగ్రహ - తర్కభాషాదిగ్రంథాలనుండి ఇతర విషయాలు గ్రహించవచ్చును. అభిధా లక్షణావృత్తులకంటె భిన్నంగా మూడవ దైన వ్యంజనా వృత్తిని అంగీకరించవలసిన పని లేదు అనే మహిమభట్టాదుల అభిప్రాయం ఇది ఒక వాక్యం వినగానే దాని వాచ్యార్థం తెలిసిన తరువాత మరొక అర్థం కూడా ప్రతీయ మానం అవుతుంది; అదే వ్యంగ్యార్థం అని కదా మీరు (వ్యంజనా వ్యాపారవాదులు) చెప్పేది ? వాచ్యార్థంకంటె భిన్నమైన మరొక అర్థం బుద్ధిగోచరం అవుతుం దనే మాట నిజమే. అయితే ఆ రెండవ అర్థానికీ, వాచ్యార్థానికి సంబంధం ఉంటుందా ఉండదా ? ఉంటుం దనే చెప్పాలి. ఏ సంబంధమూ లేని మరొక అర్థాన్ని బోధిస్తుంది అని చెప్పే పక్షంలో ఒక వాచ్యార్థంనుంచి ఏ అర్థమైనా గమ్యం కావలసివస్తుంది. వాచ్యార్థంతో సంబంధం ఉన్న మరొక అర్థాన్ని బోధిస్తుంది అని ఎప్పుడు అంగీకరించామో ఈ వాచ్యార్థానికీ ఆ రెండవ అర్థానికీ నియత సంబంధం ఉన్న దని అర్థం. అనగా ధూమానికి అగ్నికి ఏ విధంగా వ్యాప్తి (నియతసంబంధం) ఉన్నదో అట్లే ఈ రెండర్థాలకీ ఉన్నదన్న మాట. ప్రతిబంధం లేకపోతే (ప్రతిబంధం అనగా నియతసంబంధం, అది లేకపోతే), వ్యంగ్య వ్యంజకభావం కుదరదు. అనగా వ్యంగ్యమైన రెండవ అర్థానికి, వ్యంజకమైన వాచ్యార్థానికీ నియతమైన సంబంధం ఉండితీరాలి. అందుచేత సపక్షంలో ఉండడం విపక్షంలో లేకపోవడం. పక్షంలో సంబంధించి ఉండడం అనే మూడు రూపాలు గల లింగాన్ని (హేతువును) పట్టి లింగిని (సాధ్యాన్ని) తెలుసుకున్నట్లు వాచ్యార్థాన్ని పట్టి రెండవ అర్థాన్ని గ్రహిస్తున్నాం కాబట్టి నీవు చెప్పే ఈ వ్యంగ్య వ్యంజకభావం చివరికి అనుమానంగానే పర్యవసన్నం అవుతుంది. 19)<noinclude><references/></noinclude> nv2hb2d9tu3nkmqoqqcwjning1t9i00 104 224697 579669 2026-09-18T22:30:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 కావ్య ప్రకాశ (అను ఆనందవర్ధనుడు ధ్వనికి ఉదాహరణగా ఇచ్చిన "భమ ధమ్మిఆ” ఇత్యాది గాథలో "కుక్కకే భయపడి గృహప్రాంగణంలో కూడా తిరగడానికి జంకేవాడు సింహం ఉన్న గోదావరీనదీతీర ప్రాంతం...' 579669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>290 కావ్య ప్రకాశ (అను ఆనందవర్ధనుడు ధ్వనికి ఉదాహరణగా ఇచ్చిన "భమ ధమ్మిఆ” ఇత్యాది గాథలో "కుక్కకే భయపడి గృహప్రాంగణంలో కూడా తిరగడానికి జంకేవాడు సింహం ఉన్న గోదావరీనదీతీర ప్రాంతంలో తిరగడం అసంభావ్యం; అందుచేత 'భ్రమ' అనే దానికి 'మా భ్రమ'అని అర్థం. అది వ్యంగ్యం" అని ప్రతిపాది స్తున్నారు. కాని దీనిని వ్యంగ్యం అని చెప్పవలసిన పనిలేదు. అనుమేయం మాన ప్రమాణగమ్యం అని చెప్పవచ్చు. ఇక్కడ వాక్యార్థాన్ని పట్టి “యద్యత్ భీరుభ్రమణం తత్తత్ భయకారణనివృతి జ్ఞానపూర్వకమ్" అనే వ్యాప్తి ఏర్పడు తుంది. "భయకారణం ఏదీ లేదు అని ఎప్పుడు తెలుసుకుంటాడో అప్పుడే పిరికి వాడు సంచరిస్తాడు"అని దీని అర్థం. ఈ వ్యాప్తిలో 'భీరుభ్రమణం' వ్యావ్యం; 'భయకారణనివృత్తుపలబ్ధి' వ్యాపకం'. గోదావరీ తీరంలో భయకారణనివృ త్త్యువలబ్ది కాక, భయకారణసింహోపలబ్ధి ఉన్నది. అందుచేత వ్యాపకానికి విరుద్ధమైనదాని జ్ఞానం ఉన్నది. అనగా వ్యాపకం అయిన వహ్ని లేకపోతే వ్యావ్యమైన ధూమం ఎలా ఉండదో అదే విధంగా వ్యాపకం అయిన భయకారణ నివృత్త్యుపలబ్ధి లేకపోవడంచేత వ్యాప్యం అయిన భీరుభ్రమణం కూడా ఉండదు. ఆందుచేత అనుమాన ప్రమాణంచేతనే ఈ గాథలో ధార్మికభ్రమణాభావం తెలుస్తూ న్నది గాన దానికోసమై వ్యంజనను అంగీకరించి ఆ రెండవ అర్థం వ్యంగ్యం అని చెప్పవలసిన పని లేదు. అది అనుమేయమే. ఈ విధంగా మీ వ్యంజన ఆనుమానంచేతనే గతార్థం అయిపోతుంది. అవ. పై మతాన్ని ఖండిస్తున్నాడు. :- వృ, ఆత్రోచ్యతే-భీరురపి గురోః ప్రభోర్వా నిదేశేన, ప్రియాను రాగేణ, అన్యేన దైవంభూతేన హేతునా సత్యపి భయకారణే భ్రమతీత్య నైకాన్తికో హేతుః. ునో బిభ్యదపి వీరత్వేన సింహాన్న బిభేతీతి విరు ద్దోఒపి. గోదావరీతీరే సింహసద్భావః ప్రత్యక్షాదనుమానాద్వా న నిశ్చితః, ఆపి తు వచనాత్. న చ వచనస్య ప్రామాణ్యమస్తి, అర్థేనా ప్రతిబన్దాత్ ఇతి ఆసిద్ధః చ. తత్కథ మేవం విధాతోః సాధ్యసిద్ధిః వ్యా. అత్రోచ్యతే ఇతి - ఈ విషయంలో (సమాధానం) చెప్పబడుచున్నది. పిరికివాడు కూడా గురువుయొక్క లేదా ప్రభువుయొక్క ఆజ్ఞచేత లేదా ప్రియు<noinclude><references/></noinclude> rnpp0vu7o30c45ida0vfrbnjvz3wyxg 104 224698 579670 2026-09-18T22:30:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచ మోల్లాసం 291 రాలిపై అనురాగంచేత (లేదా) ప్రియులైన వ్యక్తులమీద ప్రేమచేత లేదా మరొక ఈ విధమైన (నిధిలాభం వంటి హేతువుచేత భయకారణం ఉన్నా కూడ సంచ రించవచ్చును. అందుచేత హేతువు అనైకాం...' 579670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచ మోల్లాసం 291 రాలిపై అనురాగంచేత (లేదా) ప్రియులైన వ్యక్తులమీద ప్రేమచేత లేదా మరొక ఈ విధమైన (నిధిలాభం వంటి హేతువుచేత భయకారణం ఉన్నా కూడ సంచ రించవచ్చును. అందుచేత హేతువు అనైకాంతికం. (స్పర్శదోషాదులవల్ల) కుక్కకి భయపడినా వీరుడు అవడంచేత సింహానికి భయపడకపోవచ్చును; అందుచేత హేతువు విరుద్ధం కూడ. గోదావరీతీరంలో సింహం ఉన్న దాని ప్రత్యక్షంవల్ల గాని అనుమానం వల్ల గాని నిశ్చితంగా తెలియదు. కేవలం ఆ కులట మాట వల్లనే తెలుస్తూన్నది. (ఆ ప్తవాక్యానికే ప్రామాణ్యం కాని) కులటావాక్యానికి ప్రామాణ్యం లేదు. ఆర్థంతో ఆ వాక్యానికి తప్పక సంబంధం ఉందని చెప్పడానికి వీలులేదు కదా? అందుచేత ఈ హేతువు అసిద్దం కూడ. ఈ విధమైన హేతువువల్ల సాధ్య సిద్ధి ఎట్లు కలుగుతుంది ? వి. ఆనుమితిలో హేతువును పట్టి సాధ్యాన్ని సాధిస్తాం. అయితే ఆ హేతువు. అసద్ధేతువు కాకూడదు. అసద్ధేతువుకు 'హేత్వాభాస' అని కూడ పేరు. ఆలాంటి అసద్ధేతువును ప్రయోగించిన అనుమితి ప్రమాణం కాదు. హేత్వాభాసలు మొత్తం ఆయిదు. వాటిలో కొన్ని అవాంతరభేదాలు కూడా ఉన్నాయి. పూర్వపక్షి చూపిన అనుమానప్రయోగంలో మమ్మటుడు మూడు హేతు దోషాలను చూపుతున్నాడు. ఆనైకాంతికం - సాధ్యం లేనిదానిలో కూడా ఉన్న హేతువు అ అనైకాంతికం. దీనికి 'సవ్యభిచారం'అని కూడా పేరు. ఉదా. “పర్వతో ధూమవాన్; వహ్నేః" (పర్వతంమీద ధూమం ఉన్నది; అగ్ని ఉంది కాబట్టి) అనే ప్రయోగంలో వహ్ని హేతువు, ధూమం సాధ్యం. ఇలాంటి ప్రయోగం చేయాలంటే "యత్ర యత్ర వహ్నిః తత్ర తత్ర ధూమః" (ఎక్కడెక్కడ నిప్పు ఉంటుందో అక్కడ ధూమం ఉంటుంది) అనే వ్యాప్తి ఉండాలి. కాని ఎఱ్ఱగా కాల్చిన అయః పిండం (ఇనుప గుండు) మీద నిప్పు ఉన్నా అక్కడ పొగ ఉండదు. అందుచేత సాధ్యమైన పొగ లేని అయః పిండంమీద హేతువైన నిప్పు ఉన్నది కాబట్టి, ఇది, (వహ్నేః అనే హేతువు), అనైకాంతికం. ప్రకృతంలో "యద్యత్ భీరుభ్రమణం తత్తత్ భయకారణ నివృత్తి జ్ఞాన పూర్వకమ్" అనే వ్యా ప్తిని పట్టి “గోదావరీతీరం భీరుభ్రమణాయోగ్యమ్, సింహవ త్త్వాత్; యన్నైవం తన్నైవమ్, యథా గృహమ్" (గోదావరీతీరం పిరికివాడు సంచరించడానికి యోగ్యం అయినది కాదు; సింహం ఉంది కా బట్టి; ఏది ఇట్లు<noinclude><references/></noinclude> gpu977rew47vsbs983q7zu5eyzlgidy 104 224699 579671 2026-09-18T22:31:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 కావ్యప్రకాశ- కాదో ఆది ఇట్లు కాదు; అనగా ఎక్కడ సింహం లేదో అది భ్రమణాయోగ్యం కాదు; గృహం వలె అని అనుమితిని పూర్వపక్షి కల్పించినాడు కదా ? ఆయితే “సింహవత్త్వాత్” అనే హేతువు అనైకాం...' 579671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>292 కావ్యప్రకాశ- కాదో ఆది ఇట్లు కాదు; అనగా ఎక్కడ సింహం లేదో అది భ్రమణాయోగ్యం కాదు; గృహం వలె అని అనుమితిని పూర్వపక్షి కల్పించినాడు కదా ? ఆయితే “సింహవత్త్వాత్” అనే హేతువు అనైకాంతికం, పిరికివాడు కూడా గురువుల ఆజ్ఞ చేతనో, ప్రభువు ఆజ్ఞచేతనో ఇతరకారణాలచేతనో సింహాదిభయకారణం ఉన్న చోట కూడా సంచరించవచ్చు కదా? అందుచేత సింహం ఉన్న ప్రదేశం భీరు భ్రమణానికి యోగ్యం కాదు అనే నియమం లేదు. విరుద్ధ హేతువు: ఏ హేతువును సాధ్యాన్ని సాధించడానికి చూపుతామో ఆ హేతువుకు సాధ్యాభావంతో వ్యాప్తి ఉన్నట్లయితే అది విరుద్ధ హేతువు. ఉదా. "శబ్దః నిత్యః, కార్యత్వాత్" అనే ప్రయోగంలో కార్యత్వాన్ని హేతువుగా చూపి శబ్దానికి నిత్యత్వం సాధిస్తున్నాం. అయితే కార్యత్వాత్ (పుట్టించబడుతుంది కాబట్టి) అనే హేతువుకు సాధ్యవిరుద్ధమైన అనిత్యత్వంతో వ్యాప్తి ఉంది కాని నిత్యత్వంతో లేదు. 'యద్యత్ కార్యం తత్తత్ అనిత్యమ్' అని వ్యాప్తి. 'ఏది పుట్టించబడుతుందో అది అనిత్యం' అని దీని అర్థం. అందుచేత ఆనిత్యత్వంతో వ్యా ప్తి ఉన్న హేతువు నిత్యత్వాన్ని ఎలా సాధిస్తుంది ? ప్రకృతంలో అపవిత్రం అయిన కుక్కను స్పృశిస్తే పాపం వస్తుం దని కుక్కని చూచి భయపడినా వీరుడు సింహానికి భయపడడు. అందుచేత “యత్ర యత్ర సింహవత్త్వం త త తత్ర శుసకభీరు వీరభ్రమణయోగ్యత్వమ్ “(సింహం ఉన్న ప్రదేశం కుక్కకి భయపడే వీరుడు సంచరించడానికి యోగ్యమే) అని వ్యాప్తి ఉండడంచేత "సింహవత్త్వాత్" అనే హేతువు విరుద్ధం. సింహవత్త్వ హేతువుకు సాధ్యమైన బీరు భ్రమణాయోగ్యత్వం యొక్క అభావంతో, బీరు భ్రమణాయోగ్యత్వాఛావంతో, అనగా భీరుభ్రమణయోగ్యత్వంతో వ్యాప్తి ఉన్నది. కదా ? అందుచేత మీరు చూపిన హేతువులో విరుద్ధత్వం అనే దోషం కూడా ఉంది. ఆసిద్ధ హేతువు : అసిద్ధిభేదాలలో 'స్వరూపాసిద్ధి' అనేది ఒకటి. పక్షంలో హేతువు లేకపోవడం స్వరూపాసిద్ధి. స్వరూపా సిద్ధి అనే దోషం ఉన్న హేతువు స్వరూపాసిద్దం. ఉదా. "హదో వహ్నిమాన్; దూమాత్" (చెరువులో నిప్పు ఉన్నది; పొగ ఉండికనక అనే ప్రయోగంలో ధూమాత్ అనే హేతువు హ్రదం అనే పక్షంలో లేదు గాని అసిద్ధం. ప్రకృతంలో గోదావరీతీరంలో సింహం -<noinclude><references/></noinclude> h114qbt518ttnnhyyp263a9e3h81ofy 104 224700 579672 2026-09-18T22:31:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 293 ఉన్న దనే విషయం అనిశ్చితం. ఆప్తుడు పలికిన మాటలకే ప్రామాణ్యం కాని కులట మాటలకు ప్రామాణ్యం లేదు. శబ్దం ఉచ్చరించినంతమాత్రంచేత ఆ అర్థం ఉండి తీరాలనే నియమం లేదు గాన...' 579672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 293 ఉన్న దనే విషయం అనిశ్చితం. ఆప్తుడు పలికిన మాటలకే ప్రామాణ్యం కాని కులట మాటలకు ప్రామాణ్యం లేదు. శబ్దం ఉచ్చరించినంతమాత్రంచేత ఆ అర్థం ఉండి తీరాలనే నియమం లేదు గాన ఎవరు పలికినా శబ్దం ప్రమాణమే అనడం కుదరదు. అందుచేత 'సింహవత్త్వాత్' అనే హేతువు అసిద్ధం. ఈ విధంగా మూడు దోషాలు ఉన్న ఈ హేతువు హేత్వాభాసం మాత్రమే; ఇది సాధ్యాన్ని సాధించజాలదు. అవ. తాను ధ్వన్యుదాహరణంగా ఇచ్చిన 'నిఃశేష చ్యుత' ఇత్యాది శ్లోకంలో కూడా అనుమానంచేత వ్యంజనను గీతార్థం చేయడం కుదరదు అని నిరూపిస్తు న్నాడు:- వృ. తథా నిఃశేషచ్యుతేత్యాదౌ గమకతయా యాని చన్దన చ్యవనాదీన్యుపాత్తాని తాని కారణాన్తరతో ఒపి భవన్తి. అతశ్చాత్రైవ స్నానకార్యత్వేనోక్తానీతి నోపభోగే ఏవ ప్రతిబద్ధానీతి అనై కాన్తికాని. వ్యక్తివాదినా చ అధమపదసహాయానామేషాం వ్యక్తీకత్వముక్తమ్, న చాత్రాధమత్వం ప్రమాణప్రతిపన్న మితి కథమనుమానమ్ ఏవం విధాదర్థాదేవం విధోఒర్థః ఉపపత్త్యన పేక్షత్వే ఒపి ప్రకాశతే ఇతి వ్యక్తి వాదినః పునస్తత్ అదూషణమ్. ? ఇతి కావ్యప్రకాశే ధ్వనిగుణీభూత వ్యజ్య సంకీర్ణభేద నిర్ణయో నామ పఞ్చమ ఉల్లాసః వ్యా, తథా ఇత :- “నిః శేషచ్యుతచన్దనమ్" ఇత్యాది శ్లోకంలో కూడా ఏ చందనచ్యవనాదులు సంభోగసూచకాలుగా చెప్పబడ్డాయో అవి ఇతర కార ణాలవల్ల కూడా కలగవచ్చును. అందుచేతనే స్నానకార్యాలుగా ఇక్కడనే చెప్ప బడ్డాయి. అందువలన ఉపభోగంతోనే ప్రతిబద్ధాలు, అనగా నియతంగా సంబం ధించినవి, కావు. అందుచేత అవి అనైకాంతికాలు. వి. నిశే షేత్యాది శ్లోకంలో చందనం పూర్తిగా తొలగిపోవడం మొదలైనవి సంభోగాన్ని సూచిస్తున్నాయి అని చెప్పి ఉన్నాం. అయితే ఈ చందనచ్యవ<noinclude><references/></noinclude> 3mo2qtiihkhq6dlmbq30j3lo897m5pb 104 224701 579673 2026-09-18T22:31:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 కావ్యప్రకాశ నాదులను పట్టి సంభోగం అనుమేయం అని చెప్పడానికి వీలులేదు సంభోగం వల్లనే కాకుండా ఇతరకారణాలచేత కూడా ఇవి జరగవచ్చును కదా ? స్నానం చేయడం వల్ల ఇవి జరిగినట్లు ఈ శ్లోకం...' 579673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>294 కావ్యప్రకాశ నాదులను పట్టి సంభోగం అనుమేయం అని చెప్పడానికి వీలులేదు సంభోగం వల్లనే కాకుండా ఇతరకారణాలచేత కూడా ఇవి జరగవచ్చును కదా ? స్నానం చేయడం వల్ల ఇవి జరిగినట్లు ఈ శ్లోకంలోనే చెప్పబడింది కదా? అందుచేత చందనచ్యవనాదులు తప్పకుండా సంభోగంతోనే సంబంధించినవి, సంభోగం తప్ప మరొక ఏ కారణంచేతా జరగవు, అని చెప్పడానికి వీలులేదు గాన అవి అనైకాంతికాలు, అనైకాంతికాలైన ఆ హేతువులచేత అనుమాన ప్రమాణం ద్వారా సంభోగాన్ని సాధించడం కుదరదు గాన సంభోగం వ్యంగ్యమే కాని ఆనుమేయం కాదు. వ్యా, వ్య క్తితి:- వ్య క్తి (వ్యంజనా) వారి "ఈ చందనచ్యవనాదులు 'అధమ^ పదసాహాయ్యంచేత సంభోగాన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నాయి” అని ప్రతిపాదించాడు. అయితే ఇక్కడ అధమత్వం ఇతర ప్రమాణాలచేత నిర్ధారితం కాలేదు; అందుచేత అనుమానం కుదరదు. ఉపపత్తి ఉన్నా లేకపోయినా ఈ విధమైన అర్థంనుంచి ఈ విధమైన అర్థం ప్రతీతం అవుతుంది అని వ్యంజనావాది చెప్పవచ్చు. వి. నువ్వు “ఆ ఆఢమునిదగ్గరికి వెళ్ళలేదు” అని 'అధమ' పదాన్ని ప్రయో గించడంచేత ఈ చందనచఁడనాదులు సంభోగం వల్లనే జరిగినాయి అని వ్యంగ్యం అవుతున్నది అని వ్యంజనావాడి చెప్పగలడు. ఎందుచేత ననగా అనైకాంతిక త్వాడిదోషాలు అనుమానంలోనే కాని వ్యంజన విషయంలో లేవు. ఇక్కడ ఉన్న 'అధమ' పదాన్ని పట్టి సంభోగానుమితి చేయవచ్చును కదా అనే ఆశంకకు కూడా తావు లేడు. అతడు అధముడు అని చెప్పడానికి మరొకప్రమాణం ఏదైనా ఉండే ఆలా చెప్పవచ్చు నేమో. కాని అలాంటి ప్రమాణం ఏదీ లేదు కదా? ఒక వాచ్యా ర్థం తెలిసిన వెంటనే కొన్ని ఇతరార్థాలు స్పురించడం అనేది అనుభవసిద్ధం. ఆ అర్థాలు ఉపపన్నాలా అనుపసన్నాలా అనే ప్రశ్నతో వ్యంజనావాదికి సంబంధం లేదు అవి ఆనుపపన్నాలైతే ఆది ఇంకా అతనికి భూషణమే, దూషణం కాదు. ఎందుచేత ననగా వ్యంజనావాదంలో ఉన్న సొగసు అంతా ఇదే. ప్రతి వ్యంగ్యా రాన్నీ అనుమేయం అని స్థాపించడం మాత్రం కుదరదు. వ్యభిచార_ ఆసిద్ధత్వ- విరుద్ధత్వానిదోషాలు ఉన్నంతవరకూ ఆ అనుమానం ప్రమాణం కాదు కదా? అలాంటి దోషాలు ఏవీ లేనిచోట ఎక్కడైనా గమ్యమానార్థం అనుమేయం అని అనుమితివాది నిరూపిస్తే అది అనుమేయమే, వ్యంగ్యం కాదు అని అంగీకరించ<noinclude><references/></noinclude> 8ozqf25453ixps2juqxxfwp53fa053v 104 224702 579674 2026-09-18T22:32:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమోల్లాసం 295 డానికి వ్యంజనావాదికికూడా ఏమీ అభ్యంతరం ఉండదు. "వాడు లేచినిలబడ్డాడు" అన్నప్పుడు “అంతకు పూర్వం అతడు కూర్చున్నాడు" అనే అర్థం గమ్యం ఆవు తుంది. అది అనుమేయమే అని మీ...' 579674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమోల్లాసం 295 డానికి వ్యంజనావాదికికూడా ఏమీ అభ్యంతరం ఉండదు. "వాడు లేచినిలబడ్డాడు" అన్నప్పుడు “అంతకు పూర్వం అతడు కూర్చున్నాడు" అనే అర్థం గమ్యం ఆవు తుంది. అది అనుమేయమే అని మీరు వాదిస్తే మాకూ అభ్యంతరం లేదు. వ్యంజ ననే పూర్తిగా అనుమానంలో అంతర్గతం చేయడం మాత్రం కుదరదు. “బాలానందిని' అనే కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యానంలో ధ్వని_గుణీభూతవ్యంగ్య సంకీర్ణ భేదనిర్ణయం అనే పంచమోల్లాసం సమాప్తం. *<noinclude><references/></noinclude> eb6f7etokmw10lkigcyrbuh6retumio 104 224703 579675 2026-09-18T22:34:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ షష్ఠ ఉల్లాసః అవ. వెనుకటి ఉల్లాసంలో మధ్యమకావ్యస్వరూపం నిర్ణయించబడింది. ఇప్పుడు .కమప్రాప్తమైన ఆఢమకావ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. అధమకావ్యభేదా లైన శబ్దచి త ఆర్థచి త్రకావ్...' 579675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ షష్ఠ ఉల్లాసః అవ. వెనుకటి ఉల్లాసంలో మధ్యమకావ్యస్వరూపం నిర్ణయించబడింది. ఇప్పుడు .కమప్రాప్తమైన ఆఢమకావ్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. అధమకావ్యభేదా లైన శబ్దచి త ఆర్థచి త్రకావ్యాలను లక్షణోదాహరణాలతో సంక్షిప్తంగా ప్రథమోల్లాసం లోనే విశదీకరించడం జరిగింది. నవమదశమోల్లాసాలలో క్రమంగా శబ్దాలంకార అర్థాలంకారాలను లక్షణోదాహరణ పూర్వకంగా విశదీకరించనున్నాడు. అయితే వెనక చెప్పిన భేదద్వయం అనువ పన్నంగా ఉంది. ఎందుచేత ననగా "స్వచ్ఛనో చ్ఛలత్" (4వ శ్లోకం) ఇత్యాదిశబ్దచిత్రోదాహరణంలో ఇతరనదులకంటె గంగకు ఆధిక్యం ఉన్న దని వర్ణించడంచేత వ్యతిరేకాలంకారం (అర్థాలంకారం) ఉన్నది కాబట్టి దీనిలో అర్థచిత్రం కూడా ఉంది. "వినిర్గతం మానదమ్" (5వ శ్లోకం) ఇకాద్యర్థచి త్రోదాహరణంలో "మానదమాత్మ మన్దిరాత్" అన్నప్పుడు మకారాను ప్రాస, 'ససంభ్రమేన్ద్రద్రుత' అన్నప్పుడు మరొక అనుప్రాసా కూడా ఉన్నాయి కాబట్టి ఇక్కడ శబ్దచిత్రం కూడా ఉంది. అందుచేత పరస్పరా పేక్ష లేని శబ్ద చిత్ర-అర్థచిత్రాలు లేవు కదా. అప్పుడు ఈ చిత్రకావ్యద్వైవిధ్యం ఎలా కుదురు తుంది అని ఆశంక కలగవచ్చును. తన్నివృత్తికై ఈ షష్ణోల్లాసం ప్రారంభిస్తు న్నాడు. కా. శబ్దారచిత్రం యత్పూర్వం కావ్యద్వయముదాహృతమ్, గుణప్రాధాన్యతస్తత్ర స్థితిశ్చి త్రార్థశబ్దయోః. 48 వృ, న తు శబ్దచితే ఆర్థస్య అచిత్రత్వమ్; అర్థచిత్రే వా శబ్దస్య. తథా చోక్తమ్- - వ్మా, శబ్దేతి :- పూర్వమ్ = పూర్వము, శబ్దార్ణ చిత్రమ్ - శబ్దచిత్రము, ఆరచి తమూ అని, యత్ ఏ, కావ్యద్వయమ్ కావ్యముల ద్వయము, ఉదా హృతమ్ చెప్పబడిందో, తత్రజ్ఞ ఆ కావ్యద్వపమునందు, చిత్రార్థశబ్దయోః= = : చిత్రములైన. అర్థ శబ్దములయొక్క, స్థితిః ఉనికి, గుణప్రాధాన్యతః = గుణ త్వంకేత, ప్రాధాన్యంచేత (ఏర్పడును). =<noinclude><references/></noinclude> nk4cn6ei1dej269t3rumlrjhb2dwitk 104 224704 579676 2026-09-18T22:35:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షష్ణోల్లాసం 297 వి. శబ్దచిత్రంలో అర్థచిత్రం కూడా ఉండవచ్చును; ఆర్థచిత్రంలో శబ్ద చిత్రం కూడా ఉండవచ్చును. అయితే శబ్దచిత్రం ప్రధానంగా ఉండి అర్థచిత్రం అప్రధానంగా ఉంటే దాన్ని శబ...' 579676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షష్ణోల్లాసం 297 వి. శబ్దచిత్రంలో అర్థచిత్రం కూడా ఉండవచ్చును; ఆర్థచిత్రంలో శబ్ద చిత్రం కూడా ఉండవచ్చును. అయితే శబ్దచిత్రం ప్రధానంగా ఉండి అర్థచిత్రం అప్రధానంగా ఉంటే దాన్ని శబ్దచిత్రం అనీ తద్విరుద్ధంగా ఉంటే అర్థచిత్రం అనీ గ్రహించాలి. మొదటినుండి చివరిదాకా చిత్రశబ్దం విషయంలోనే కవిసం రంభం ఉంటే అది శబ్దచిత్రం. మొదటినుండి చివరిదాకా చిత్రార్థవిషయంలోనే కవిసంరంభం ఉంటే అది అర్థ చిత్రం అని భావం, వ్యా. నత్వితి :- అంతేనే కాని శబ్దచిత్రంలో అర్థం చిత్రంగా ఉండదనీ, అర్థచిత్రంలో శబ్దం చిత్రంగా ఉండదనీ అర్థం కాదు. ఈ విషయమే భామహుని ( చేత) చెప్పబడింది. 3 || "రూపకాదిరలఙ్కారస్త స్యాన్యైర్బహుధోదితః, స కాన్తమపి నిర్భూషం విభాతి వనితాననమ్, రూపకాదిమలంకారం బాహ్యమాచక్షతే పరే, సుపాం తిజాం చ వ్యుత్పత్తిం వాచాం వాఞ్ఛన్త్యలంకృతిమ్, తదేతదాహుః సౌశబ్ద్యం నార్థవ్యుత్పత్తి రీదృశీ, శబ్దాభిధేయాలంకారభేదాదిష్టం ద్వయం తు నః." ఇతి. = = = = - వ్యా. రూపకాదిరితి :- అన్యైః = కొందరిచేత, తస్య = కావ్యం యొక్క, రూపకాదిః = రూపకంమొనలైన, బహుధా అనేక విధాలైన, అలంకారః = ఆర్థా లంకారం, ఉదితః = చెప్పబడింది. కాన్తమపి - సుందరమైనా, వనితాననమ్ శ్రీముఖము, నిర్భూషమ్ ఆలంకారాలు లేనిదై, న భాతి - ప్రకాశించదు కదా? = కావ్యసౌందర్యానికి రూపకాద్యర్థాలంకారాలు చాలా ప్రధానమైనవి అని వీరి అభి రూపకం మొద లైన, అలంకా ప్రాయం. పరే = మరి కొందరు, రూపకాదీమ్ రమ్ = అలంకారాన్ని, బాహ్యమ్ బాహ్యమైనదానినిగా, ఆచక్షతే చెప్పు చున్నారు. సుపామ్ = సుప్పులయొక్క అనగా సుబంతశబ్దా లయొక్క, తిజాం చ = తిజ్ యొక్క, తిజంతశబ్దాలయొక్క ప్యుత్పత్తిమ్ = చక్కని కూర్చును, వాచామ్ = వాక్కులకు, అలంకృతిమ్ ఆలంకారమునుగా, వాళ్ళని = కోరు = చున్నారు. తత్ ఏతత్ = అట్టి దీనినే, సౌశబ్ద్యమ్ శబ్దసౌందర్యమునుగా అనగా శబ్దాలంకారమునుగా, ఆహుః - చెప్పుచున్నారు. అర్థవ్యుత్పత్తి : = అర్థాలకూర్పు, - = == = = -<noinclude><references/></noinclude> aqr1dpzwq32p4w3wphe6rb4zxwobhia 104 224705 579677 2026-09-18T22:35:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '298 == - కావ్యప్రకాశ ఈడృశీ = ఇట్టిది, న ల్ల కాడు. ముందుగా శబ్దం విన్న తరవాత కదా అర్థం తెలి నేది? అందుచేత అర్థాలంకారాలు బాహ్యమైనవి. శబ్దం వినగానే చమత్కారాన్ని కలిగించే సుబంతతిజంత...' 579677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>298 == - కావ్యప్రకాశ ఈడృశీ = ఇట్టిది, న ల్ల కాడు. ముందుగా శబ్దం విన్న తరవాత కదా అర్థం తెలి నేది? అందుచేత అర్థాలంకారాలు బాహ్యమైనవి. శబ్దం వినగానే చమత్కారాన్ని కలిగించే సుబంతతిజంతశబ్దసంని వేశరూపాలైన శబ్దాలంకారాలే అంతరంగమై నవి. అందుచేత వాటికే ప్రాధాన్యం అని వీరి అభిప్రాయం. నః తు = మాకైతే, = శబ్దాభిధేయాలంకారలేదాత్ = శబ్దాలంకారాలు, అర్థాలంకారాలు అనే భేదంవల్ల, ద్వయమ్ = వ్వయమూ కూడ. ఇష్టమ్ ఇష్టమైనదే. కావ్యంలో శబ్ధాలంకారాలు అర్థాలంకారాలూ కూడా ఉండాలి అని మా అభిప్రాయం. ఇవి భామహుని కావ్యా లంకారంలోని 1-13.15 శ్లోకాలు. 1-13-15. ==== వి. ఈ విధంగా శబ్దచిత్ర అర్థచిత్రాలకు ప్రాధాన్యం సమానమే అయినా కొన్ని శ్లోకాలలో కవి శబ్దచిత్రాన్నీ, కొన్నింటిలో అర్థచిత్రాన్నీ నిర్వహించ డానికి ప్రయత్నంచేస్తూ ఉంటాడు. దానిని పట్టి ఏదో ఒక పేరు పెట్టాలి. ఒక శ్లోకంలో రెండింటికీ సమ ప్రాధాన్యమే కనబడిన పక్షంలో అక్కడ ఉభయచిత్రం అని చెప్పవచ్చును. వృ. శబ్దచిత్రం యథా— శ్లో॥ ప్రథమమరుణచ్ఛాయస్తావత్త తః కనకప్రభః తదను విరహోత్తామ్యత్త స్వీక పోలతలద్యుతిః, ఉదయతి తతో ధ్యాన్తధ్వంసక్షమః క్షణదాముఖే సరసఓసినీకన్దచ్ఛే దచ్ఛవిర్మృగలాఞ్ఛనః, వ్యా, శబ్దచిత్రం ఎట్లనగా- 139 ప్రథమమ్ ఇతి :- క్షణదాముఖే = రాత్రి ప్రారంభమునందు, ప్రథమమ్ ముందుగా, ఆరుణచ్చాయః - ఎఱ్ఱని కాంతి గలవాడు, తతః = ఆటు పిమ్మట, కనక,ప్రభః తావత్ బంగారు కాంతి గలవాడు, తదను_ ఆటుపిమ్మట, విరహో తామ్యత స్వీకపోలతలద్యుతిః = విరహంచేత బాధపడుతున్న స్త్రీయొక్క చెక్కి లితో సమానమైన కాంతి గలవాడు, తతః అటుపిమ్మట, సరసబిసి నీకన్దచ్ఛేద చ్ఛవిః = సరసమైన తామరతూడు దుంపలయొక్క ఖండించిన ముక్కవంటి కాంతి గలవాడై, ధ్యానధ్వంసక్ష మః చీక టిని తొలగించుటకు సమర్థుడూ అయిన, మృగలాఖ్యానః = చంద్రుడు. ఉదయతి - ఉదయించుచున్నాడు. _<noinclude><references/></noinclude> klwqftefxa1x9l9og6qr8nv2u5yls2t 104 224706 579678 2026-09-18T22:35:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షషోల్లాసం 299 వి. ఇక్కడ ప్రారంభంనుంచి చివరి దాకా కవి కొన్ని వర్ణాల ఆవృత్తి చేసి అనుప్రాసను నిర్వహించడంకోసమే ప్రయత్నం చేస్తూన్నట్లు కనబడుతున్నది; అందుచేత ఇది శబ్దచిత్రం. రె...' 579678 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షషోల్లాసం 299 వి. ఇక్కడ ప్రారంభంనుంచి చివరి దాకా కవి కొన్ని వర్ణాల ఆవృత్తి చేసి అనుప్రాసను నిర్వహించడంకోసమే ప్రయత్నం చేస్తూన్నట్లు కనబడుతున్నది; అందుచేత ఇది శబ్దచిత్రం. రెండు మకారాలు, మూడు తకారాలు, రెండు తకా రాలు, రెండు ధకారాలు, రెండు క్షకారాలు, రెండు భకారాలు, సకారభకారలకా రాలు వీటి ఆవృత్తి కనబడుతున్నది. స్వభావోక్తి. ఉపమాలంకారాలు, కూడా ఉన్నాయి. కాని కవి సంరంభం నాటిని నిర్వహించడంలో ఉన్నట్లు లేదు. అందు చేత అవి అప్రధానాలు, 11 వృ. అర్థచిత్రం యథా- తే దృష్టిమాత్రపతితా అపి కస్య నాత్ర క్షోభాయ పక్ష్మలదృశామలకాః ఖలాశ్చ, నీచాః స దైవ సవిలాసమలీకలగ్నా యే కాలతాం కుటిలతావ న త్యజన్తి. వ్యా. అర్థచిత్రం ఎట్లనగా. :- ==== 140 తే ఇతి : - నీచాః = నీచములు (అలకముల పక్షంలో పొట్టివి అని, ఖలుల పక్షంలో నీచస్వభావం కలవారు అనీ అర్థం), సదైవ ఎల్లప్పుడూ, సవిలాసమ్ _విలాసపూర్వకంగా, అలీకలగ్నా :- అలీకలగ్నములు అయిన (ఆలకాలపక్షంలో లలాటంమీద లగ్నమైనవి అని, ఖలుల పక్షంలో అసత్యం పలకడంలో లగ్నమైన వారు అనీ అర్థం) యే= ఏవి, ఎవరు కుటిలతామ్ ఇవ=వక్రత్వమును వలె, (అల కాలపక్షంలో వంకర అనీ, ఖలుల పక్షంలో వక్రస్వభావం అనీ అర్థం), కాలతామ్ = - కాలత్వాన్ని (ఆలకల పక్షంలో నలుపు అనీ, ఖలులపక్షంలో పరపీడకత్వం అని అర్థం), న త్యజన్తి = విడువవో (విడువరో), తే= అట్టి, పక్ష్మ లదృశామ్ = దట్టమైన రెప్పలు గల కళ్ళు గల స్త్రీల యొక్క, అలకాః ముంగురులు, చ = దుర్మార్గులు, దృష్టిమాత్రపతితాః = దృష్టిమాత్రమునందే పడినవై (వారై), కనబడినంతమాత్రంచేతనే అని అర్థం. ఆత్ర ఈ లోకంలో, కస్య = ఎవనికి, క్షోభాయ=క్షోభకొరకు, న కావు? (కారు)? = = వి. ఇక్కడ క్షోభ అనే ఒక కార్యాన్ని లకూ, సముచ్చయం (ఇవీ వాళ్ళు కూడా అని చేయడంలో అలకాలకూ, ఖలు చెప్పడంవల్ల సముచ్చయాలం<noinclude><references/></noinclude> 7ja6f1hjqmlhr1xq8638qftmgoirp2a 104 224707 579679 2026-09-18T22:35:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 కావ్యప్రకాశ కారం శ్లేష - ఉపమాలంకారాలు, ఈ సముచ్చయలంకారానికి అంగాలు. అనుప్రాస ఉన్నా దానికి అంత ప్రాధాన్యం లేదు. అర్థాలంకార నిర్వహణంలోనే కవిసంరంభం కనబడుతున్నది. అవ. "పైన ఉదా...' 579679 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 కావ్యప్రకాశ కారం శ్లేష - ఉపమాలంకారాలు, ఈ సముచ్చయలంకారానికి అంగాలు. అనుప్రాస ఉన్నా దానికి అంత ప్రాధాన్యం లేదు. అర్థాలంకార నిర్వహణంలోనే కవిసంరంభం కనబడుతున్నది. అవ. "పైన ఉదాహరించిన శ్లోకాలలో మొదటిదానిలో శృంగారరసం, రెండవదానిలో విప్రలంభ శృంగారం వ్యంగ్యం అవుతున్నాయి కదా? ఇవి వ్యంగ్య రహితాధమకావ్యాలు ఏలా అవుతాయి?" ఆని ఆశంకించుకొని, "ఏ శ్లోకంలో వర్ణించిన విషయమైనా చివరికి విభావాదిరూపంలో పర్యవసానం చెందుతుంది, అందుచేత రసభావాదికం ఏడో వ్యంగ్యంగా ఉంటుంది. అయినా ఆ వ్యంగ్యం అస్ఫుటంగా ఉండడంచేత దాన్ని లేనట్లే భావించి శబ్దచిత్రాన్నో అర్థచిత్రాన్నో అంగీకరించడం జరుగుతూ ఉంటుంది. అందుచేత "అవ్యఙ్గ్యం త్వవరం స్మృతమ్” అన్నప్పుడు అవ్యంగ్యం అనగా స్పుటవ్యంగ్యం లేనిదని అర్థం" అని సమాధానం చెబుతున్నాడు. వృ. యద్యపి సర్వత కావ్యే అన్తతః విభావాదిరూపతయైవ పర్యవసానమ్, తథాపి స్ఫుటస్య రసన్య అనుపలమ్బాత్ అవ్యజ్యమేత త్కావ్యద్వయముక్తమ్. ఆత్ర చ శబ్దార్థాలఙ్కార భేదాద్బహవో భేదాః. తే చాలంకారనిర్ణయే నిశ్లేష్యన్లే. ఇతి కావ్యప్రకాశే శబ్దారచిత్రనిరూపణం నామ షష్ఠ ఉల్లానః వ్యా. యద్యపి ఇతి :- అన్ని కావ్యాలలో కూడా చివరికి విభావాదిరూపం లోనే పర్యవసానం ఉంటుంది. విభావాదులు రసభావాభివ్యంజకాలు గాన చివరికి ప్రతి కావ్యంలోను రసమో, భావమో వ్యంగ్యంగా ఉంటుంది అని భావం. అయినా స్ఫుటమైన రసం కనబడకపోవడంచేత ఈ కావ్యద్వయంలో శబ్దచిత్ర అర్థ చిత్ర కావ్యాలలో) వ్యంగ్యం లేదన్నట్లు చెప్పబడింది. శబ్దాలంకారాలు అర్థాలంకారాలు అనే భేదించేత ఈ శబ్దచి, త్రార్థ చిత్రాలలో అనేక భేదాలు ఉన్నాయి. వాటి నిర్ణయం అలంకారనిర్ణయంలో (నవమదశ మోల్లాసాలలో) చేయబడగలదు . 'బాలానందిని' అను కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యానంలో శబ్దారచిత్రనిరూపణం అనే షపోల్లాసం సమాప్తము.<noinclude><references/></noinclude> tf1f3w8o9i456r6qnbfg0rj0gmk7g1m 104 224708 579680 2026-09-18T22:35:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ సప్త మోల్లాసః వృ. కావ్యస్వరూపం నిరూప్య దోషాణాం సామాన్యలక్షణ: మాహ - కా. ముఖ్యార్థహతిర్దోషో రసశ్చ ముఖ్యస్త దాశ్రయాద్వాచ్యః, ఉభయోపయోగినః స్యుః శబ్దాద్యాస్తేన తేష్వపి సః. 49....' 579680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ సప్త మోల్లాసః వృ. కావ్యస్వరూపం నిరూప్య దోషాణాం సామాన్యలక్షణ: మాహ - కా. ముఖ్యార్థహతిర్దోషో రసశ్చ ముఖ్యస్త దాశ్రయాద్వాచ్యః, ఉభయోపయోగినః స్యుః శబ్దాద్యాస్తేన తేష్వపి సః. 49. వృ. హతిరపకర్షః, శబ్దాద్యాః ఇత్యాద్య గ్రహణాద్వర్ణరచనే. બે వ్యా. కావ్య ఇత్యాది :- కావ్యస్వరూపాన్ని నిరూపించి దోషాల సామాన్య లక్షణాన్ని చెబుతున్నాడు. వి. “తదదోషౌ శబ్దార్థా సగుణావనలంకృతీ పునః క్వాపి" అనే కావ్య లక్షణంలో దోషరహితములూ, గుణసహితములూ, చాలా వరకు అలంకారాలు ఉన్నవీ అయిన శబ్దార్థాలు కావ్యం అని చెప్పబడింది. ప్రథమోల్లాసంలో సంగ్ర హంగా కావ్యభేదాలు, ద్వితీయ తృతీయోల్లాసాలలో శబ్దార్థ స్వరూపం, చతుర్థోల్లా సంలో ధ్వనిస్వరూపం, పంచమోల్లాసంలో గుణీయభూతధ్వనిభేదాలు. షష్టోల్లా సంలో శబ్దచిత్రార్థ చిత్రాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. ఇక కావ్యలక్షణవాక్యంలో మొదట చెప్పిన దోషాలను గూర్చి వివరించవలసి ఉన్నది. వాటిని ఈ సప్తమో ల్లాసంలో ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. వ్యా ముఖ్యాతి :- ముఖ్యార్థహతిః = ముఖ్యార్థానికి అపకర్ష దేనివలన కలుగునో అది, దోషః = దోషము. రసః చ - రసము, ముఖ్యః = ముఖ్యము, తదాశ్రయాత్ = ఆ రసానికి ఆశ్రయం అవడం వల్ల, వాచ్యః = వాచ్యార్థం కూడా ముఖ్య మని చెప్పబడుతుంది. శబ్దాద్యాః = శబ్దం మొదలైనవి అనగా శబ్దం, వర్ణాలు, రచన కూడ, ఉభయోపగినః = రెండింటికీ, అనగా రసానికీ, వాచ్యార్థా నికీ, ఉపయోగించేవి, స్యుః = అగును. తేన = ఆ కారణంచేత, సః = ఆ దోషము, తేష్వపి — శబ్దాదులయందు కూడా ఉంటుంది. =<noinclude><references/></noinclude> r9x20q2gh0t8oyw0ew0g9u7b6zo2jni 104 224709 579681 2026-09-18T23:16:40Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 579681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||1 తుపాను చిహ్నములు}}</noinclude>ఓడ యేరేవునను ఆఁగక సరాసరి నేటాలు పోవును. కావున 18 దినములే పయనము. మే మిఁక మూఁడునాలుగు రోజులకు రేవుపట్టనుండఁగా మఱియొక గొప్పతుపానును సూచించుచు సముద్రమున ఒక గొప్పతుపాను వీవఁ దొడఁగెను. ఈదక్షిణప్ర దేశమున డిసెంబరు వేసఁగి; మఱియు వానలకును తఱి. ఈకారణమున దక్షిణసముద్రము నందు ఈరోజులలో చిన్న పెద్ద తుపానులును, వానలును పొడమును. ఈతుపాను ఇంత ఎక్కువగను, ఇన్ని నాళ్లును ఉండుటవలన యాత్రికులు బెగ్గడిల్లిరి. ఆ దృశ్యము భవ్యము. ఆపదలో నందఱును ఐక్యమయిరి. భేదబుద్ధి నశించెను. ఒక్కసర్వేశ్వరునే హృదయపూర్వకముగా స్మరింపఁగడఁగిరి. హిందువులు, ముసల్మానులు అందఱును కలసి ఈశ్వరుని గుర్తు తెచ్చుకొనఁదొడఁగిరి. కొందఱు ముడుపులు కట్టుకొనిరి. కెప్టెను యాత్రికుల నడుమకు వచ్చి, 'ఈతుపాను పెద్దదైనను ఫరవా లేదు. నేను ఇంతకంటె పెద్దపెద్ద తుపానులు చూచితిని. ఓడగనుక గట్టిదాయెనా బుడింగిమని మునిఁగిపోదు' అని యీరీతిగా ఊరడించెనుగాని దీనివలన ఎవరికిని ఊఱట కలుగలేదు. ఇప్పుడో ఇఁక కొంచెముసేపటికో యెక్కడి కక్కడికి ఓడ విడివడిపోవు నన్నంతయు, ఇపుడే ఎక్కడో పఱియలయి పోవుచున్న దని యనిపించునంతయు విపరీతధ్వనులు వినఁబట్టు చుండెను. ఓడ బోరగిలఁబడి పోవునంతగా అల లూఁగు చుండెను. డెక్కుమీఁద ఉండుమాట చెప్ప నక్కఱలేదు. అందఱ నాలుకలపైని 'ఈశ్వరాధీనము" అనుమాట తక్క మఱొకమాట లేదు. ఇట్టిస్థితి ఇరువదినాలుగు గంట లున్న దనిగుర్తు. తుదకు మబ్బులు విడెను. సూర్యదర్శన మాయెను. 'ఇపుడు తుపాను తొలఁగిపోయె' నని కెప్టెను చెప్పెను.<noinclude><references/> {{c|281}}</noinclude> 1akw6sj8o57npipiysxqi0usdy64hzb 104 224710 579682 2026-09-18T23:23:05Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 579682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>అందఱమోములు వికసించెను. అపాయముతోపాటు ఈశ్వర స్మరణమును దూరమైపోయెను. మృత్యుభయము తొలఁగెను. దానితోపాటు మరల మాయ ఆవరించెను. నమాజులు జరుగుచుండెను.. భజనలు చేయఁబడుచుండెను. కాని తుపానుతఱి నున్న ఏకాగ్రత యేది? ఈతుపానుయొక్క భాగ్యమున యాత్రికు లదఱతో నాకు చెలిమి యాయెను. నాకు తుపాను భయము లేదు. ఉన్నను తక్కువలో తక్కువ. నేనిట్టి తుపానులు లోఁగడ చూచియుంటిని. నాకు సముద్ర రోగమును రాదు. కావున నేను యాత్రికులలో నిబ్బరముగా తిరుగుచు వారి నోదార్పఁ గలిగితిని. మఱియు కెప్టెను చెప్పు సందేశముల వారి కందించుచుంటిని. ఈ స్నేహబంధము నాకుచాల నుపయోగించెనని తెలియఁగలదు. ఓడ డిసెంబరు పదునెనిమిదవ తారీఖుననో, పందొమ్మిదవ తారీఖుననో డర్బనురేవున లంగరు వైచెను. నాదరీ యోడయు నాఁడే చేరుకొనెను. కాని నిజమగు తుపానులో చిక్కుకొనుట ముందున్నది.<noinclude><references/> {{c|282}}</noinclude> teoos7l752psf1y3ueyprgf5l1wdr3k 104 224711 579685 2026-09-18T23:52:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '302 కావ్యప్రకాశ హతిః ఇతి :- హతిః ఆనగా అపకర్ష. కొంత చెడిపోవడం. 'శబ్దాద్యాః' అన్నప్పుడు 'ఆద్యాః' అనడంచేత వర్ణరచనలు కూడా గ్రహించాలి. వి. కావ్యంలో ముఖ్యమైనది రసం. రసశబ్దంచేత భావాదుల...' 579685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>302 కావ్యప్రకాశ హతిః ఇతి :- హతిః ఆనగా అపకర్ష. కొంత చెడిపోవడం. 'శబ్దాద్యాః' అన్నప్పుడు 'ఆద్యాః' అనడంచేత వర్ణరచనలు కూడా గ్రహించాలి. వి. కావ్యంలో ముఖ్యమైనది రసం. రసశబ్దంచేత భావాదులను కూడా గ్రహించాలి. అందుచేత రసభావాదులు ముఖ్యమైనవి. ఇవి వాచ్యార్థాన్ని ఆశ్రయించు కొని ఉంటాయి కాబట్టి వాచ్యార్థాన్ని కూడా ముఖ్యం అని అంటారు. శబ్ద-వర్ణ- రచనలు రసాదులకూ వాచ్యార్థానికీ కూడా ఉపయోగిస్తాయి. అందుచేత దోషాలు వాటియందు కూడా ఉంటాయి. అనగా దోషాలు రసభావాదులలోను, శబ్దార్థాల లోను, వర్ణాలలోను రచనలోను ఉంటాయి. ఆ దోషాలను కావ్యంలో వర్ణించాలి. ఏ ఒక్క దోషం ఉన్నా కావ్యసౌందర్యం దెబ్బతింటుంది. దోషాలు ఉన్న కవిత్వం కుకవిత్వం అని ఆలంకారికుల సిద్ధాంతం. అందుచేతనే- “తదల్పమపి నో పేక్ష్యం కావ్యే దుష్టం కథంచన స్యాద్వపుః సున్దరమపి శ్వితే కేన దుర్భగమ్" (కావ్యాదర్శం 1.7) (అత్యల్పమైన దోషం కూడా కావ్యంలోనికి రానీయకూడదు. ఎంత అంద మైన శరీరమైనా ఒక్క శ్వితం (బొల్లి) జేత సౌందర్య విహీనం అయిపోతుంది.) “నాకవిత్వమధర్మాయ వ్యాధయే దణ్ణనాయ వా ' కుకవిత్వం పునః సాక్షాత్ మృతిమాహుర్మనీషిణః" (కావ్యాలంకారం 1.12) కవిత్వం చెప్పకపోతే ఆధర్మం చేసినట్లుకాదు. వ్యాధి రాదు, రాజు దండిం చడు; కుకవిత్వం అయితే సాక్షాత్తు మరణమే అని పండితులు అంటారు) అని భావహుడూ అంటారు. వృ. విశేషలక్షణమాహ- కా. దుష్టం పడం శ్రుతికటు చ్యుతసంస్కృత్యప్రయుక్త మసమర్థమ్ నిహతార్థమనుచితార్థం నిరర్థకమవాచకం త్రిధాశ్లీలమ్. 50 సందిగ్ధమప్రతీతం గామ్యం నేయార్థమథ భవేత్ క్లిష్టమ్, అవిమృష్ణవిధేయాంశం విరుద్ధమతికృత్ సమాసగతమేన. 51<noinclude><references/></noinclude> c5qe8c1708gucwcl99nvznqng7y7jia 104 224712 579686 2026-09-18T23:52:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 303 వ్యా. దోషాల విశేషలక్షణం చెబుతున్నాడు. ముందు పదదోషాలు చెపు తున్నాడు. దుష్టమ్ ఇతి :- 1. శ్రుతికటువు, 2. చ్యుత సంస్కృతి, 3. అప్రయుక్తం, 4. అసమర్థం, 5. నిహతార్థం, 6. అనుచితార...' 579686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 303 వ్యా. దోషాల విశేషలక్షణం చెబుతున్నాడు. ముందు పదదోషాలు చెపు తున్నాడు. దుష్టమ్ ఇతి :- 1. శ్రుతికటువు, 2. చ్యుత సంస్కృతి, 3. అప్రయుక్తం, 4. అసమర్థం, 5. నిహతార్థం, 6. అనుచితార్థం, 7. నిరర్థకం. 8. అవాచకం, 9. మూడు విధాలైన అశ్లీలం, 10. సందిగ్ధం, 11. ఆప్రతీతం, 12. గ్రామ్యం, 18. నేయార్థం, 14. క్లిష్టం, 15. ఆవిమృష్ట విధేయాంశం, 16. విరుద్ధమతికృత్ ఈ మూడూ సమాసగతాలు) అయిన పదం దుష్టమైనది. అనగా శ్రుతికటుత్వ- చ్యుతసంస్కృతిత్వాదులు పదహారూ పదగతదోషాలు అని అర్థం. వృ. 1. శ్రుతికటు పరుషవర్ణరూపం దుష్టం యథా- L అనఙ్గమఙ్గలగృహాపాఙ్గభద్గీతరజితైః, ఆలిబ్దితః స తన్వజ్గ్యా కార్తార్థ్యం లభతే కదా. వృ. అత్ర కార్తార్థ్యమితి. 14 వ్యా• శ్రుతీతి :- పరుషమైన వర్ణాలు ఉన్నది (ప్రతికటువు). చెవులకు విన డానికి కటువుగా ఉంటుంది. అట్టి దుష్ట పదానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = అనట్లేతి :. ఆరఙ్గ........తరఙ్గతైః అనఙ్గ = మన్మథునియొక్క, మఙ్గల గృహ = మంగళప్రదగృహము లైన, అపాఙ్గభఙ్గ = క్రీకంటిచూపుల భంగిమల, తరక్షితైః = తరంగముల వలె ప్రసారములతో కూడిన, తన్వక్ష్యా= స్త్రీ చేత, ఆలి తః = కౌగలించుకొనబడినవాడై, సః అతడు, కార్తార్థ్యమ్ = కృతార్థత్వమును, కదా లభతే = పొందగలడు. 'కదా' శబ్దం ప్రయోగించినప్పుడు భవిష్యదర్థంలో లట్. "విభాషా కదా కరో :" (పా. సూ. 3.3.5). ఇక్కడ ఒక కుట్టని (తార్పుడు కత్తె) ఇద్దరు యువతీయువకుల సమాగమాన్ని గూర్చి ఆలోచిస్తున్నది. = = ఇక్కడ 'కార్తార్థ్యమ్' అనేది పరుషవర్ణయుక్తం అవడంచేత శ్రుతికటుత్వ దోషం. ఇది శృంగారాదులలో అసంగత మైనది. యమకాదులలో మాత్రం ఇది దుష్టంకాదు. వృ. 2. చ్యుతసంస్కృతి వ్యాకరణలక్షణహీనం యథా:-<noinclude><references/></noinclude> pyqk5iewy8w1w39wwvorh7agg9l04kr 104 224713 579687 2026-09-18T23:53:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '304 శ్లో॥ ఏతనన్దవిపక్వతిన్దుకఫలశ్యామోదరాపాణ్ణక 11 కావ్యప్రకాశ ప్రాన్తం హన్త పులిన్దసున్దరకరస్పర్శక్షమం లక్ష్యతే. తత్ పల్లీపతిపుత్రి కుబ్జరకులం కుమ్బాభయాభ్యర్థనా దీనం త...' 579687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>304 శ్లో॥ ఏతనన్దవిపక్వతిన్దుకఫలశ్యామోదరాపాణ్ణక 11 కావ్యప్రకాశ ప్రాన్తం హన్త పులిన్దసున్దరకరస్పర్శక్షమం లక్ష్యతే. తత్ పల్లీపతిపుత్రి కుబ్జరకులం కుమ్బాభయాభ్యర్థనా దీనం త్వామనునాథతే కుచయుగం పత్రావృతం మా కృథాః. వృ. ఆత్రానునాథతే ఇతి. 'సర్పిషో నాథ తే ' ఇత్యాదావాశి ష్యేవ నాథతే రాత్మనేపదం విహితమ్-"ఆశిషి నాథః" ఇతి. ఆత్ర తు యాచన మర్థః. తస్మాత్ "అనునాథతి” స్తనయుగమ్ ఇతి పఠనీయమ్. వ్యా, వ్యాకరణలక్ష ణానికి విరుద్ధమైనది 'చ్యుతసంస్కృతి'. వ్యాకరణ విరుద్ధ మైనది అని అర్థం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా :- = = === ఏతదితి:- ఒక యువతి కుచకుంభాలను చూడవలెననే ఆసక్తి గల ఒక చతురుని మాటలివి. హే! పల్లీపతిప్పుత్రి - ఓ! గ్రామనాయకుని పుత్రీ! మన్దవిపక్వ తీన్దుక ఫలశ్యామోదరాపాణ్ణర ప్రాన్తమ్ కొంచెం ముదిరిన తిందుక ఫలంయొక్క నల్లని ఉదరం వలె కొంచెం తెల్లనైన ప్రాంతభాగాలు గల, ఏతత్ - ఇది (ఈకు చద్వంద్వం), హన్త= ఆహా! పులిన్దసున్దర కరస్పర్శక్ష మమ్ = పులిందసుందరుని (ఆటవిక యువకుని) హస్తస్పర్శకు తగినదిగా, లక్ష్యతే = కనబడుచున్నది. కుజ్జరకులమ్ ఏనుగుల సముదాయం, కుమ్బాభయాభయాభ్యర్థనాదీనమ్ కుంభస్థలములములకు ఆభయమును ప్రార్థించుటకై దీనముగా, త్వామ్ నిన్ను, అనునాథ తే = యాచిస్తూన్నది. తత్ అందువలన, కుచయగమ్ కుచద్వంద్వ మును, పత్రావృతమ్=ఆకులచేత కప్పబడినదానినిగా, మాకృథాః - చేయకుము. నీవు ని కుచకుంభాలను ఆకులతో కప్పకపోయినచో శబర యువకుని దృష్టి వాటిపై లగ్నం అవుతుంది అప్పుడు అతడు ఏనుగుల కుంభస్థలాలను బ్రద్దలు కొట్టడం మానేస్తాడు. ఆ శక్తికూడా తగ్గిపోతుంది. అందుచేత తమ కుంభ స్థలాలను రక్షించుకొనడం కోసం ఏనుగులు నీ కుబాలు కప్పివేయవద్దని నిన్ను యాచిస్తున్నాయి అని భావం. ఆత్రేతి:- ఇక్కడ 'అనునాథతే' అనేది వ్యాకరవిరుద్ధం. 'నాథ్' ధాతువుకు ఆశీకర్థంలో క్రోకుట అనే అర్థంలో మాత్రమే “సర్పిషః నాథతే” (నెయ్యి కావాలని కోరుకొనుచున్నాడు) ఇత్యాదులలో వలె, ఆత్మనేపదం "క్రీడాఒనుసం<noinclude><references/></noinclude> 5vt44qadgt265rpfixjjvc9egjq0hrc 104 224714 579688 2026-09-18T23:53:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 305 పరిభ్యశ్చ" (పా. సూ. 1-3.21) అను సూత్రం క్రింద ఉన్న 'ఆశిషి నాథః' అనే వార్తికంచేత విధించబడింది. 'నాథ్' ధాతువుకు ఆశీరర్థంలో మాత్రమే ఆత్మనే పదం ఉంటుం దని దీని అర్థం. ఇక్క...' 579688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 305 పరిభ్యశ్చ" (పా. సూ. 1-3.21) అను సూత్రం క్రింద ఉన్న 'ఆశిషి నాథః' అనే వార్తికంచేత విధించబడింది. 'నాథ్' ధాతువుకు ఆశీరర్థంలో మాత్రమే ఆత్మనే పదం ఉంటుం దని దీని అర్థం. ఇక్కడ యాచించడం అర్థం. అందుచేత ఆత్మనే పదప్రయోగం అసాధువు. అందుచేత “దీనం త్వామనునాథలే కుచయుగమ్” అనే పాఠానికి బదులు "దీనం త్వామనునాథతి స్తనయుగమ్" అని పాఠం మార్చుకుంటే యుక్తంగా ఉంటుంది. ఇది నిత్యదోషం. యథా- 3 J. వృ. 3. ఆప్రయుక్తం తథా ఆమ్నాతమపి కవిభిర్నాదృతమ్. శ్లో॥ యథాయం దారుణాచారః సర్వదైవ విభావ్యతే, తథా మన్యే దైవతో ఒస్య పిశాచో రాక్షసో ఒథవా. 143 వృ. అత్ర దైవతశబ్దా “దైవతాని పుంసి వా” ఇతి పుంస్యా మ్నాతో ఒపి న కేనచిత్ ప్రయుజ్యతే. వ్యా. అప్రయుక్త మితి :- ఆ విధంగా కోశవ్యాకరణాదులలో చెప్పబడినా కవులచేత ఆదరింపబడనిది అప్రయుక్తం. లేనిచో వాటిని వి. కొన్ని పదాలను కోశ వ్యాకరణాదులు సాధువులే అని అంగీకరించినా కవులు పండితులు ఆదరించనిచో అసిగా కవి ప్రయోగాలలో ప్రయోగించకూడదు అని అర్థం. ఎట్లనగా- = వ్యా. యథా ఇతి :- అయమ్= ఇతడు, సర్వదైవ = ఎల్లప్పుడూ, దారుణా చారః = క్రూరమైన ప్రవృత్తి కలవాడుగా, యథా = ఎట్లు, విభావ్యతే = చూడ బడుచున్నాడో, తథా = ఆట్లు, అస్య = వీనియొక్క, దైవతః = దైవతం, పిశాచః = పిశాచం, అథవా లేక, రాక్షసః = రాక్షసుడు అని, మన్యే = తలచెదను. వీని క్రూర ప్రవృత్తి చూడగా వీని ఆరాధ్యదైవం పిశాచమో, రాక్షసుడో ఉండాలని తోస్తూన్నది అని భావం. ==== ఆత్రేతి :- “వృన్దారకా దైవతాని పుంసి వా” అని అమరుడు దైవతశబ్దం పుంలింగంలో కూడా ప్రయోగించవచ్చును అని చెప్పినా కపు లెవ్వరూ దీన్ని 201<noinclude><references/></noinclude> eqz3ofs6ewcp5qorvc76mwefb8gfcqe 104 224715 579689 2026-09-18T23:53:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '306 కావ్యప్రకాశ పుంలింగంలో ప్రయోగించరు. అందుచేత ఇక్కడ 'దైవతః' అనే దానికి అప్ర యుక్త త్వదోషం. యమకాదులలో ఇది దోషం కాదు. యతా వృ. 4. అసమర్థం యత్తదరం పక్యతే న చ తత్రాస్య శక్తిః. శ్లో॥...' 579689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>306 కావ్యప్రకాశ పుంలింగంలో ప్రయోగించరు. అందుచేత ఇక్కడ 'దైవతః' అనే దానికి అప్ర యుక్త త్వదోషం. యమకాదులలో ఇది దోషం కాదు. యతా వృ. 4. అసమర్థం యత్తదరం పక్యతే న చ తత్రాస్య శక్తిః. శ్లో॥ తీర్థాన్తరేషు స్నానేన సముపార్జితసత్కృతిః, సుకస్రోతస్వినీమేష హన్తి సంప్రతి సాదరమ్. వృ, అత హస్తితి గమనార్థమ్. ఆ వ్మా, అసమర్థమితి :- చెప్పబడినా కూడ ప్రకృతంలో అసమర్థం. ఎట్లనగా- 144 అర్థం కలదిగా శాస్త్రాదులలో పఠింపబడినా ఆ అర్థాన్ని బోధించడానికి శక్తి లేని పదం = = తీర్థాన రేష్వితి :- తీర్థాన రేషు ఇతర తీర్థములయందు, స్నానేన స్నానంచేత, సముపార్జితసత్కృతిః = సంపాదించబడిన పుణ్యం గల, ఏషః = ఇతడు, సంప్రతి — ఇప్పుడు, సాదరమ్ ఆదర పూర్వకంగా, సురప్రోతస్వినీమ్ జ గంగానదిని గూర్చి, హన్తి = వెళ్ళుచున్నాడు. = == = అత్రేతి :- ఇక్కడ గమనార్థకంగా ప్రయోగించబడిన 'హని' అనేది అసమర్థం. "హన హింసాగత్యోః” (హన్ ధాతువుకు హింస, గమనము అర్థము) అని ధాతుపాఠంలో హనాధాతువుకు గమనం అనే అర్థం చెప్పబడింది. అయినా ' ప్రహత' ‘ఉద్ధత' 'పద్ధతి' ఇత్యాదులలో ఇతరశబ్దాలతో (ఉపసర్గాదు లతో)పాటు కలిపి ప్రయోగించినప్పుడే దీనికి గమనార్హబోధన సామర్థ్యం ఉంది కాని స్వతంతంగా ప్రయోగించినప్పుడు లేదు. ఇది నిత్యదోషం. యథా- వృ. 5. నిహతార్థం యదుభయార్థమ ప్రసిద్ధేఒర్థే ప్రయుక్త మ్. శ్లో॥ యావకరసార్ద్రపాడ ప్రహరశోణితకచేన దయితేన, ముగ్గా సాధ్వసతరలా విలోక్య పరిచుమ్బితా సహసా. 145<noinclude><references/></noinclude> cqrbhhy1u0o57rhbtwenxwemuah2ikv 104 224716 579690 2026-09-18T23:53:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 307 వృ. అత్ర శోణితశబ్దస్య రుధిరలక్షణేకార్థన ఉజ్జ్వలీకృతత్వ రూపః అర్థః వ్యవధీయతే. వ్యా. నిహతార్థమితి :- వాటిలో రెండు అర్థాలు కలిగి ఉండి అప్రసిద్ధారంలో ప్రయోగిం...' 579690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 307 వృ. అత్ర శోణితశబ్దస్య రుధిరలక్షణేకార్థన ఉజ్జ్వలీకృతత్వ రూపః అర్థః వ్యవధీయతే. వ్యా. నిహతార్థమితి :- వాటిలో రెండు అర్థాలు కలిగి ఉండి అప్రసిద్ధారంలో ప్రయోగించబడిన పదం నిహతార్థమ్. 'నిహతార్థ' శబ్ధానికి 'అణచివేయబడిన అర్థం కలది' అని అర్థం. ఒక పదానికి రెండు అర్థాలు ఉంటాయి. ఒకటి ప్రసిద్ధం, రెండవది అప్రసిద్ధం. ఆ పదాన్ని అప్రసిద్ధార్థంలో ప్రయోగించి నప్పుడు ప్రసిద్ధార్థం చట్టున స్ఫురించడంచేత ఆ అప్రసిద్ధార్థం అణచివేయబడి నట్లు అయిపోయి అది తెలియడంలో ఆలస్యం అవుతుంది. ఎట్లనగా- = == యావకేతి :- 'యావక ... కచేసి'. యూపకరస = లత్తుకరసంచేత, ఆర్ద్ర = తడిసిఉన్న, పాద = పాదంచేత, ప్రహార = కొట్టడంచేత, శోణిత = ఎఱ్ఱగా మెరి నేటట్లుచేయబడిన, కచేన - జుట్టు గల, దయితేన - ప్రియునిచేత, సాధ్వ సతరలా = భయంచేత చంచలురాలైన, అనగా రక్తం వచ్చినదేమో అని భయ పడిన, ముగ్గా = ముగ్ధురాలు, విలోక్య = చూచి, సహసా = వెంటనే, పరిచుమ్బితా == = చుంబించబడింది. = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'శోణిత' శబ్దానికి ఉన్న రక్తము అనే ప్రసిద్ధమైన అర్థంచేత 'మెరిసేటట్లు చేయబడడం' అనే అర్థం వ్యవహితం అవుచున్నది. వి. 'శోణిత' శబ్దం వినగానే రక్తం అనే అర్థమే ప్రసిద్ధం అవడంచేత ముందుగా స్ఫురిస్తుంది. 'శోణంగా చేయబడింది' 'ఎఱ్ఱగా మెరిసేటట్లు చేయబడింది' అనే అర్థాన్ని రక్త రూపార్థం కప్పివేస్తుంది. అందుచేత ఇది నిహతార్థం. వృ. ఆనుచితార్థం యథా- శ్లో॥ తపస్విభిర్యా సుచిరేణ లభ్యతే ప్రయత్నతః సత్త్రిభిరిష్యతే చ యా, ప్రయాన్తి తామాశు గతిం యశస్వినో రణాశ్వమేధే పశుతాముపాగతాః. వృ. అత్ర పశుపదం కాతరతామభివ్యక్తితి అనుచితార్థమ్. 146<noinclude><references/></noinclude> 64df5omf1w8rb913lw7gknvijyacrcu 104 224717 579691 2026-09-18T23:53:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '308 కావ్యప్రకా వ్యా- అనుచితార్థం అనగా తగని అర్థం కలది. అది ఎట్లనగా. తపస్విభిరితి ;- రణాశ్వమేనేజరణ మనే ఆశ్వమేధంలో, పశుతామ్= పశుత్వాన్ని, ఉపాగతాః - పొందిన, యశస్వినః = కీర్తి మంతులు,...' 579691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>308 కావ్యప్రకా వ్యా- అనుచితార్థం అనగా తగని అర్థం కలది. అది ఎట్లనగా. తపస్విభిరితి ;- రణాశ్వమేనేజరణ మనే ఆశ్వమేధంలో, పశుతామ్= పశుత్వాన్ని, ఉపాగతాః - పొందిన, యశస్వినః = కీర్తి మంతులు, తపస్విభిః= == మునులచేత, యా = ఏ గతి, సుచిరేణ = చాలా ఆలస్యంగా, లభ్యతే = పొంద బడునో, యా = ఏది, సత్త్రిభిః = యజ్ఞాలు చేసే వాళ్ళచేత, ప్రయత్నతః = ప్రయత్నంవలన, ఇష్యతే = అభిలషించబడుతుందో, తామ్ = ఆ, ఉత్తమగతిని, ఆశు = శీఘ్రంగా, ప్రయాన్తి = పొందుదురు. == గతిమ్ : - అత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రయోగించిన పశుపదం పిరికితనాన్ని సూచిస్తుంది. అందుచేత రణశూరుల విషయంలో దీనిని ప్రయోగించడం అనుచితం. ఇది నిత్య దోషం అని కొందరు. యథా- వృ 7 నిరర్థకం పాదపూరణమాత్రప్రయోజనం చాదిపదమ్. శ్లో॥ ఉత్ఫుల్లకమల కేసరపరాగగౌరద్యుతే మమ హి గౌరి, అభివాళ్ళైతం ప్రసిధ్యతు భగవతి యుష్మత్ప్రసాదేన, 147 వృ. అత్ర 'హి' శబ్దః. వ్యా. పాదాన్ని పూరించడమే ప్రయోజనంగాగల, పాదాన్ని పూరించడం. కోసమే ప్రయోగించిన) ‘చ' మొదలైన పదం నిరర్థకం; అనగా ప్రయోజన శూన్యం. ఎట్లనగా- === ఉత్పుల్లేత్యాది :- ఇది నాగానందంలోని శ్లోకం. ఉత్ఫుల్లక మల కేసర పరాగ గౌరద్యుతే వికసించిన పద్మాల కింజల్కములయందలి పుప్పొడి వలె గౌర మైన కాంతి గల, భగవతి = సకలైశ్వర్యసంపన్నురాలవైన, గౌరి ఓ! పార్వతీ! యుష్మత్ప్ర్పసాదేన = మీ అనుగ్రహంచేత, మమ = నా యొక్క, అభివాఞ్చతమ్= కోరిక, ప్రసిధ్యతు హి= సిద్ధించుగాక. లేడు. = ఇక్కడ 'హి' శబ్దం నిరర్థకం. పాదపూరణం తప్ప మరొక ప్రయోజనం.<noinclude><references/></noinclude> c21hvb4km7v7g22gb3jllwd8wkzmb6o 104 224718 579692 2026-09-18T23:54:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోసం వృ. 8. అవాచకం యథా. శ్లో॥ అవన్ద్యకోపస్య విహన్తుకాపదాం భవన్తి వశ్యాః స్వయమేవ దేహనః, అమర్షశూన్యేన జనస్య జన్తునా న జాతహార్దేన న విద్విషాదరః. 'కమ్. 309 148 వృ. అత్ర జన్తుపదమదా...' 579692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోసం వృ. 8. అవాచకం యథా. శ్లో॥ అవన్ద్యకోపస్య విహన్తుకాపదాం భవన్తి వశ్యాః స్వయమేవ దేహనః, అమర్షశూన్యేన జనస్య జన్తునా న జాతహార్దేన న విద్విషాదరః. 'కమ్. 309 148 వృ. అత్ర జన్తుపదమదాతర్యర్థే వివక్షితమ్. తత్ర చ నాభిధాయ వ్యా. ఆవాచకం ఎట్లనగా. అవాచకత్వం అనగా ఏ అర్థం చెప్పాలని ఆ పదం ప్రయోగించబడిందో ఆ అర్థాన్ని ఆ పదం చెప్పజాలకపోవడం. ఇది నిత్యదోషం. అవన్డ్యేతి :- ఇది కిరాతార్జునీయంలో ద్రౌపది దుర్యోధనుణ్ణి నిగ్రహించ వలె నని యుధిష్ఠిరునికి చెప్పే ఘట్టంలోని శ్లోకం. = = = == == = = అవస్థ్యకోపస్య = వ్యర్థము కాని కోపం కలవాడు, ఆపదామ్ = ఆపదలకు, విహన్తుః వినాశకుడూ అయిన వానికి, దేహిసః = జనులు, స్వమేవ స్వయంగానే, వశ్యాః = స్వాధీనులు, భవన్తి = ఆవుతారు. అమర్షశూన్యేన జన్తునా = పురుషునిచేత, జనస్య వాడైనా, ఆదరః = ఆదరం, న ఆదరం (లేదా దరః = భయం) దారిద్ర్యాదిబాధలను పోగొట్టడం అని అర్థం. == == === న = అమర్షం, అనగా వ్యర్థం కాని కోపం, లేని జనానికి, జాతహార్దేన పుట్టిన స్నేహం కల ఉండదు, విద్విషా = శత్రువైనా, ఆదరః = ఉండదు. ఆపదలను తొలగించడం అనగా == - అత్రేతి :- ఇక్కడ 'జన్తు' పదం 'అదాత' అనే అర్థంలో వివక్షితమైనది కాని ఆ అర్థాన్ని చెప్పజాలదు. వి. పూర్వార్ధంలో దాతృత్వంచేత ఆపదలను పోగొట్టేవానికి జనం తమం తట తామే లొంగి ఉంటారు అని చెప్పి ఉత్తరార్ధంలో అలాంటి దాతృత్వం లేని వానిని గూర్చి చెప్పడం కవి అభీష్టం. కాని ఇక్కడ ప్రయోగించిన 'జంతు’ శబ్దానికి ''దాత కానివాడు' అనే అర్థాన్ని బోధించే శ క్తి లేదు గాన ఇది అవాచ కతాదోషదుష్టం.<noinclude><references/></noinclude> bl1wnqt98t18b054nhtjqc6zbdo7nle 104 224719 579693 2026-09-18T23:54:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8:0 కావ్యప్రకాశ వృ. యథా వా శ్లో॥ హా రిక్ సా కిల తామసీ శశిముఖీ దృష్టా మయా యత్ర సా తద్విచ్ఛేడరుజాన్ధకారితమిదం దగ్ధం దినం కల్పితమ్, కీం కుర్మః కుశలే సదైవ విధురో ధాతా న చేత్తత్కథం...' 579693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8:0 కావ్యప్రకాశ వృ. యథా వా శ్లో॥ హా రిక్ సా కిల తామసీ శశిముఖీ దృష్టా మయా యత్ర సా తద్విచ్ఛేడరుజాన్ధకారితమిదం దగ్ధం దినం కల్పితమ్, కీం కుర్మః కుశలే సదైవ విధురో ధాతా న చేత్తత్కథం తాదృగ్యామవతీమయో భవతి మే నో జీవలోకో ఒధునా. 149 వృ. ఆత్ర దినమితి ప్రకాశమయమిత్యర్థే ఆవాచకమ్. వ్యా. ఆవాచకానికే మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- హా ధిక్ ఇతి :- ఒక రాత్రి స్వప్నంలో ఊర్వశిని చూచిన పురూరవుడు విక్రమోర్వశీయంలో అన్న మాట లని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు. ఇది విక్రమోర్వశీయంలో లేదని బాలబోధినీ వ్యాఖ్యాకారుడు వ్రాసినాడు. ఎక్కడనైనా కొన్ని ప్రతులలో ఉండవచ్చునేమో కాని ఇది కాళీదాసు శ్లోకం వలె కనబడదు. హా ధిక్= ఆయ్యో ! ఛీ! సా = ఆ, శశిముఖీ = చంద్రముఖి, మయా చూడబడిందో, సాయి ఆ రాత్రి, తామని = = == నాచేత, యత్ర ఏ -= రాత్రియందు, దృష్టా= చీకటితో నిండినదట. శశిముఖి కిల కనబడినప్పుడు అది చీకటి ఎలా అవుతుంది? = తద్విచ్ఛేదరుజా - ఆమె వియోగ == = బాఢచేత, అన్దకారితమ్ = అంధకారంగా చేయబడిన, ఇదమ్ ఇది. దగ్ధమ్ = పాడుదైన, దీనమ్ పగలుగా, (బ్రహ్మణేత, కల్పితమ్ కల్పించబడింది. కిం = కుర్మః = ఏమిచేయుదుము ! ధాతా = బ్రహ్మదేవుడు, సదైవ= ఎల్లప్పుడూ, కుశలే. =కుశలం చేయుటయందు, విధురః = ప్రతికూలుడు, తత్ - అది, న చేత్ కానిచో బ్రహ్మ కుశలవిధాన ప్రతికూలుడు కానిచో ఆధునా - ఇప్పుడు, జీవ లోకః= ఈ జీవలోకం, మే నాకు, తాదృగ్యమవతీమయః అలాంటి (నేను ఆమెను చూచిన రాత్రిలాంటి, రాత్రిగా, కథమ్ = ఎట్లు, న భవతి అవడం రేమ? = == = ==== ఆవా అ.త్రేతి :- ఇక్కడ 'దినమ్' అనేది ప్రకాశమయం అనే అర్థంలో చకం. ఆమె కనబడిన కాలాన్ని బ్రహ్మదేవుడు చీకటి రాత్రి అంటున్నాడు. ఆమె విరహంచేత నాకు అంధకారబంధురంగా ఉన్న కాలాన్ని 'దినం' అంటున్నాడు. అని చెప్పడంలో ఇక్కడ 'దిన' శబ్దం ప్రకాశకలది అనే అర్థంలో ప్రయోగించ :<noinclude><references/></noinclude> p6jsbdplssks8i9q4y6vqczvhi9dhhy 104 224720 579694 2026-09-18T23:54:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం బడింది. కాని 'సూర్యు డున్న సమయం' అని అర్థమే కాని 'దిన ' శబ్దానికి అర్థం లేదు. అందుచేత ఇది ఆవాచకం అని భావం. 311 ఆ వృ. యచ్చోపసర్గసంసర్గాదర్ఘాన్తరగతమ్. యథా- శ్లో॥ జజ్జా...' 579694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం బడింది. కాని 'సూర్యు డున్న సమయం' అని అర్థమే కాని 'దిన ' శబ్దానికి అర్థం లేదు. అందుచేత ఇది ఆవాచకం అని భావం. 311 ఆ వృ. యచ్చోపసర్గసంసర్గాదర్ఘాన్తరగతమ్. యథా- శ్లో॥ జజ్జాకాన్డరునాలో నఖకిరణలసత్కేసరాలీకరాలః ప్రత్య గ్రాలక కాభా ప్రసరకిసలయో మజ్జుమల్జీరభృఙ్గః, భర్తుర్నృత్తానుకారే జయతి నిజతనుస్వచ్ఛలావణ్య వాపీ సంభూతామ్భోజశోభాం విదధదభినవో దణ్ణపాదో భవాన్యాః వృ. ఆత్ర దదదిత్యర్ధే విదధదితి. వ్యా. ఉపసర్గ చేరడంచేత అర్థాంతరాన్ని పొందినది మరొక అర్థాన్ని బోధించేది) కూడా ఆవాచకమే. ఎట్లనగా- = = - = జజా ఇతి :- భర్తుః = భర్త యొక్క, నృత్తాను కారే నృత్తమును అనుక రించు సమయంలో, భవాన్యాః = పార్వతీదేవియొక్క, జజ్ఞాకాల్డోరునాలః : కాండం వంటి పిక్కయే పెద్ద నాళం కలది, నఖకిరణలసత్కే సరాలీకరాలః గోళ్ళ కిరణము లనే ప్రకాశిస్తూన్న కింజల్కాలపంక్తులచేత నిమ్నోన్నతమైనది, ప్రత్యగాల క్త కాభా ప్రసరకిసలయః నూతనమైన అత్తుక యొక్క కాంతియొక్క ప్రసారమే చిగుళ్ళుగా కలదీ, నిజతను స్వచ్ఛలావణ్య వాపీసంభూతామ్భోజశోభామ్ = తన శరీరం యొక్క స్వచ్ఛమైన లావణ్య మనే దిగుడుబావియందు పుట్టిన పద్మముయొక్క శోభను, విదధత్ ధరించుచున్నదీ అయిన, డణ్ణపాదః = దండపాదము, జయతి _ సర్వోత్కర్షగా ఉన్నది హటాత్తుగా ఎత్తి నిట్టనిలువుగా నిలపబడిన పాదం (కాలు) ‘దండపాదం' చకం. == = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'దధత్' అనే అర్థంలో 'విదధత్' అనే పదం అవా వి. ఉపసర్గ లేకుండా 'దధత్ ' అని ప్రయోగిస్తే 'ధరించుచున్న' అనే అర్థం వస్తుంది. కాని 'వి' అనే ఉపసర్గ చేర్చగానే 'విదధత్ ' అనేదానికి 'చేస్తూన్న' అని అర్థం మారిపోతుంది. అందుచేత ఇక్కడ 'విదధత్' అనేది కావలసిన అర్థాన్ని చెప్పడంలేదు గాన ఆవాచకం.<noinclude><references/></noinclude> enk0s4icj3e7ldagesov2l8998ulyt6 104 224721 579695 2026-09-18T23:54:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '312 కావ్యప్రకాశ వృ. 9. త్రిధా ఇతి :వీడాజుగుప్సామఙ్గలవ్యఱ్ఱుక త్వాత్. యథా శ్లో॥ సాధనం సుమహద్యస్య యన్నాన్యస్య విలోక్యతే తస్య ధీశాలినః కోఒన్యః సహేతారాలితాం భ్రువమ్. 151 వ్యా, క్రీ...' 579695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>312 కావ్యప్రకాశ వృ. 9. త్రిధా ఇతి :వీడాజుగుప్సామఙ్గలవ్యఱ్ఱుక త్వాత్. యథా శ్లో॥ సాధనం సుమహద్యస్య యన్నాన్యస్య విలోక్యతే తస్య ధీశాలినః కోఒన్యః సహేతారాలితాం భ్రువమ్. 151 వ్యా, క్రీడా - జుగుప్సా - అమంగలవ్యంజకం విధాలు అని చెప్పబడింది. = అవడంచేత మూడు వి. 'రలయోరభేదః' (రేఫలకారాలకు అభేదం) అనే న్యాయం ప్రకారం 'శ్రీలః' 'శీలః' అయింది. శ్రియమ్ సభ్యవశీకరణసంపత్తిని, లాతి ఇతి = సంపాదించేది కాబట్టి 'శ్రీలః' అని విగ్రహం. అదే శ్రీలం. క్లీలం కానిది అశ్లీలం . వినేవాళ్ళకీ, సిగ్గు అనేది ఉంటే పలికే వాళ్ళకీ కూడా సిగ్గును కలిగించేది, ఏవ గింపు కలిగించేది, అమంగళకరమూ అని అశ్లీలం మూడు విధాలు అని అర్థం. క్రీడాజనకమైన అశ్లీలానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - సాధనమ్ ఇతి :- యత్ == = వీది, దేనివంటిది, అన్యస్య = ఇతరునకు, న విలోక్యలే=చూడబడడో లేదో, అట్టి, సుమహత్ చాల గొప్పదైన, సాధనమ్ సైన్యం, యస్య = ఎవనికి ఉన్నదో, తస్య = అట్టి, ధీశాలినః = బుద్ధిశాలియొక్క, ఆరాలితామ్ = వక్రము చేయబడిన. భ్రువమ్ కనుబొమ్మను, అన్యః= ఇతరుడు, కః = ఎవడు, సహేత - సహించును ? === = వి ఇక్కడ సాధన శబ్దానికి పురుషలింగం అవి అర్థం కూడా ప్రసిద్ధంగా ఉంది. అందుచేత 'సాధనం సుమహద్యస్య' అని వినగానే ఆ అర్థం ప్రతీత మై సభ్యులకు వీడను కలిగిస్తుంది. అందుచేత ఇది క్రీడాజనకా శీలానికి ఉదాహరణం. అవ జుగుప్సాకరమైన ఆశ్లీలానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ లీలాతామరసాహలో ఒన్యవనితానిఃళఙ్కదష్టాధరః కశ్చిత్కేసర దూషితేక్షణ ఇవ వ్యామీల్య నేత్రే స్థితః, ముగ్ధా కుడ్కలికాననేన దదతీ వాయుం స్థితా తత్ర సా భ్రాన్త్యా ధూ రతయాథవా నతిమృతే తేనానిశం చుమ్బితా.<noinclude><references/></noinclude> fwfg9e6gvo2eg3yzk2emrowz1ki3u5l 104 224722 579696 2026-09-18T23:55:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం == == 313 అన్యవనితానిఃశఙ దష్టా = వ్యా లీలేతి- ఇది ఆమరుకంలోని శ్లోకం ధరః = మరియొక స్త్రీ చేత గట్టిగా కొరకబడిన ఆఫరోషము గల, కశ్చిత్ = ఒక నాయకుడు, లీలాతామరసాహతః = విలాసార్థ...' 579696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం == == 313 అన్యవనితానిఃశఙ దష్టా = వ్యా లీలేతి- ఇది ఆమరుకంలోని శ్లోకం ధరః = మరియొక స్త్రీ చేత గట్టిగా కొరకబడిన ఆఫరోషము గల, కశ్చిత్ = ఒక నాయకుడు, లీలాతామరసాహతః = విలాసార్థమైన (విలాసార్థం చేతిలో ఉంచు కొన్న) పద్మంచేత కొట్టబడినవాడై, (ఆ కొట్టినది అధరవ్రణాన్ని చూడడంచేత కోపించిన ఆతని భార్య). కేసరదూషితేక్షణః ఇవ కింజల్కములచేత పీడింప బడిన నేత్రాలు కలవాడు వలె, నేత్రే నేత్రాలను, వ్యామీల్య = మూసికొని, స్థితః = ఉండిపోయినాడు. సాముగ్గా= ఆ ముగ్ధురాలు, కుడ్మలితాననేన = మొగ్గ వలె చేయబడిన నోటితో, తత్ర నేత్రాలలో, వాయుమ్ పూత్కార మును, దదతీ = ఇచ్చుచున్నదై, స్థితా = ఉన్నది. బ్రాన్త్యా= ఆమె కోపం తొలగి పోయినది అనే భ్రాంతిచేతనో, అథవా లేక, ధూర్తతయా_రూరత్వంచేతనో, తేన — వానిచేత. నతిమ్ ఋతే - నమస్కారం లేకుండగానే, అనిశమ్ = మాటి మాటికి, చుమ్బితా = = చుంబించబడింది. = = - == వి. ఇక్కడ 'వాయుం దదతి' అన్నప్పుడు 'వాయు' శబ్దం వినగానే ఆపానవాయు స్మృతి కలుగుతున్నది. అందుచేత ఇక్కడ జుగుప్సాకరమైన ఆశ్లీలం. అవ. అమంగలాశ్లీలానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు - శ్లో॥ మృదుపవనవిభిన్నో మత్రియాయా వినాశాద్ ఘనరుచిరకలాపో నిఃసపత్నోఒద్య జాతః, రతివిగలితబన్దే కేశపాశే సుకేశ్యాః సతి కుసుమసనాథే కం హరేదేష బర్దీ . వృ. ఏషు సాధన. వాయు-వినాశశబ్దాః వ్రీడాదివ్యజ్ఞకాః. =: 153 వ్యా, మృద్వితి - విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశీవిరహపీడితుడైన పురూర వుని మాట లివి. మత్రియాయాః = నా ప్రియురాలి యొక్క, వినాశాత్ = కన బడకపోవుటవలన, అద్య = ఇప్పుడు, మృదుపవనవిభిన్న ః = మృదువైన గాలి చేత వేరుచేయబడిన, ఘనరుచిరకలాపః - దట్టమైన అందమైన నెమలి పింఛము, : నిఃసపత్నః = పోటీ చేసే శత్రువు లేనిది, జాతః = అయింది. సుకేశ్యాః = మంచి =<noinclude><references/></noinclude> ouwaf4ofljf0x7vn6onnkris1xe1d0s 104 224723 579697 2026-09-18T23:55:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '314 కేశములు గల నా ప్రియురాలి యొక్క, రతివిగలితబన్దే కావ్యప్రకాశ ==== రతియందు జారి = పోయిన బంధం గల, కుసుమసనాథే, పుష్పాలతో కూడిన, కేశపాశే_ కేశపాశము, సతిజ్ఞ ఉండగా, వీషః బళ్లీ ఈ నెమలి, క...' 579697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>314 కేశములు గల నా ప్రియురాలి యొక్క, రతివిగలితబన్దే కావ్యప్రకాశ ==== రతియందు జారి = పోయిన బంధం గల, కుసుమసనాథే, పుష్పాలతో కూడిన, కేశపాశే_ కేశపాశము, సతిజ్ఞ ఉండగా, వీషః బళ్లీ ఈ నెమలి, కమ్ = ఎవనిని. హరేత్ - సతి=ఉండగా, = చును == ఆకర్షిం వి. ఇక్కడ మరణార్థకమైన విశాశశబ్దం అమంగళకరం. అందుచేత ఇది అమంగళాక్లీ లం. వ్యా, ఏష్వితి ఈ మూడు శ్లోకాలలో సాధన వాయు. వినాశశబ్దాలు క్రీడా దులను వ్యంజింపచెస్తున్నాయి. అందుచేత ఆశ్లీలదోష దుష్టములు. రత్యుపక్రమ- శమాదులలో ఇది దోషం కాదు; అందుచేత అనిత్యదోషం. వృ. 10. సందిగ్ధం యథా- శ్లో. ఆలిఙ్గత స్తత్రభవాన్ సంపరాయే జయశ్రియా, ఆశీఃపరంపరాం వద్ద్యాం కర్ణేకృత్వా కృపాం కురు 154 వృ. ఆత్ర వన్ద్యాం కిం హళహృతమహిలాయం కింవా నమస్యా మితి సందేహః. వ్యా. సందిగ్ధం అనగా ఏ అర్థమునందు తాత్పర్యమా అనే సందేహానికి ఆస్పదం అయిన రెండుఆర్థాలు బోధించేది అని అర్థం. ఆది ఎట్లనగా - " ఆలిఙ్గత ఇతి: సంపరాయే యుద్ధంలో జయశ్రియా = జయలక్ష్మి = చేత, ఆలిఙ్గతః_కౌగలించుకొనబడిన, తత్రభవాన్- పూజ్యుడవైన నీవు, వన్ద్యామ్ = నమస్కరించదగిన, ఆశీఃపరమరామ్ (శత్రువుల ఆశీర్వాదపంక్తిని, కర్ణే కృత్వా= చెవిలో ఉంచి (విని, కృపామ్ - కృపను, కురు = చేయుము. == ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'వన్ద్మామ్' అనేదానికి 'బండీగా గ్రహింపబడిన రాజ భార్యయందు' అని అర్థమా లేక వందనముచేయదగిన (ఆశీఃపరంపరాం అనే దానికి విశేషణం) అని అర్థమా అని సందేహం కలుగుతున్నది గాన ఇక్కడ సందిగ్ధత్వదోషం. వృ. 11. ఆప్రతీతం యత్ కేవలే శాస్త్ర ప్రసిద్ధమ్. యథా-<noinclude><references/></noinclude> 05cmuky7t9rhrkwd5ctdogxsswacfbc 104 224724 579698 2026-09-18T23:55:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం శ్లో. వృ. అత్రాశయశ సమ్యగ్ జ్ఞానమహాజ్యోతిర్ధలితాశయతాజుషః, విధీయమానమ ప్యేతన్న భవేత్కర్మ బన్దనమ్. ప్రయు క్తః. వాసనాపర్యాయః 315 155 వాసనాపర్యాయః యోగశాస్త్రాదా వేవ...' 579698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం శ్లో. వృ. అత్రాశయశ సమ్యగ్ జ్ఞానమహాజ్యోతిర్ధలితాశయతాజుషః, విధీయమానమ ప్యేతన్న భవేత్కర్మ బన్దనమ్. ప్రయు క్తః. వాసనాపర్యాయః 315 155 వాసనాపర్యాయః యోగశాస్త్రాదా వేవ వ్యా. కేవలం శాస్త్రంలోనే ప్రసిద్ధమైనది అప్రతీతం. అనగా వ్యాకరణం, కోశం మొదలైనవాటిలో గాని, లోకకావ్యాదులలో గాని ప్రసిద్ధి లేక కేవలం కొన్ని శాస్త్రాలలో మాత్రమే ప్రసిద్ధమైన పదం అప్రతీతం అని అర్థం. అది ఎట్లనగా- = సమ్యగితి :- "సమ్యగ్ జ్ఞాన .... జుషః" - సమ్యగ్ జ్ఞాన = మంచి- = జ్ఞానం (త త్త్వజ్ఞానం)అనే, మహాజ్యోతిః = గొప్ప తేజస్సుచేత, దలిత నశింప చేయబడిన, ఆశయతాజుషః - సంస్కారములు కలిగి ఉండడాన్ని పొందిన వానికి, తత్వజ్ఞానం అనే తేజస్సుచేత సంస్కారాలు అన్నీ నశించినవానికి అని అర్థం, విధీయమానమపి చేయబడుతున్నా కూడ, ఏతత్ ఈ, కర్మ= కర్మ, బన్దనమ్ = బంధ నము, న భవేత్ = = కాదు. = అత్రేతి :- వాసనలు, లేదా సంస్కారాలు, అనే అర్థంలో 'ఆశయ' శబ్దం యోగ శాస్త్రాదులలో మాత్రమే ప్రయోగించబడుతుంది. అందుచేత ఇక్కడ ఇది అప్రతీతత్వదోషదుష్టం వృ. 12. గ్రామ్యం యత్ కేవలే లోకే స్థితమ్. యథా- శ్లో. రాకా విభావరీకా న్తసంక్రా నద్యుతి తే ముఖమ్, తపనీయశిలాశోభా కటిశ్చ హరతే మనః. వృ. అత్ర కటిరితి. 156 వ్యా కేవలం లోకంలో మాత్రమే ప్రచారంలో ఉన్నది గ్రామ్యం వైద గ్ధ్యం, అనగా చాతుర్యం, లేనివాడు గ్రామ్యుడు. అలాంటివాడు ప్రయోగించే సర్వ సాధారణమైన పదం గ్రామ్యం అని అర్థం. అలాంటి పదం ప్రయోగించినప్పుడు వక్త వైదగ్ధ్యం లేనివాడు అని తెలియగానే శ్రోతకు వైముఖ్యం కలుగుతుంది. ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> 44y1g5ydmvgltxdbu5ixz0kz7bsqt27 104 224725 579699 2026-09-18T23:55:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '316 = కావ్యప్రకాశ రాకేతి :- రాకావిధావకీకాస్త సంక్రానద్యుతి = పూర్ణిమాచంద్రునియందు సంక్రమించిన కాంతి గల, తే ముఖమ్ నీ ముఖమూ, తపనీయశిలాశోఖా = బంగారు శిల వంటి శోభ గల, కటిశ్చ - కటిప్ర...' 579699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>316 = కావ్యప్రకాశ రాకేతి :- రాకావిధావకీకాస్త సంక్రానద్యుతి = పూర్ణిమాచంద్రునియందు సంక్రమించిన కాంతి గల, తే ముఖమ్ నీ ముఖమూ, తపనీయశిలాశోఖా = బంగారు శిల వంటి శోభ గల, కటిశ్చ - కటిప్రదేశము, మనః - మనస్సును, హరతే హరించును. == = = ఇక్కడ 'కటి' పదం _గ్రామ్యం. విదగ్ధులు 'శ్రోణి', 'నితంబం' మొదలైన పదాలు మాత్రమే ప్రయోగిస్తారు; కటివదాన్ని వైదగ్ధ్యం లేని గ్రామ్యులు మాత్రమే ప్రయోగిస్తారు. వృ. 18. నేయార్థమ్- శ్లో. "నిమాఢా లక్షణాః కాశ్చిత్ సామర్థ్యాదభిధానవత్, క్రియనే సాంప్రతం కాశ్చిత్ కాశ్చిన్నైవ త్వశక్తితః.” ఇతి యన్నిషిద్ధం లాక్షణికమ్. యథా_ శ్లో. శరత్కాలసముల్లాసి పూర్ణిమాశర్వరీప్రియమ్, కరోతి తే ముఖం తన్వి చపేటాపాతనాతిథిమ్. వృ. అత్ర చపేటాపాతనేన నిర్ణీతత్వం లక్ష్యతే. 157 ఉదా వ్యా: ఏ పదానికి అర్థాన్ని కల్పించాలో అది నేయార్థం. “నేయః అర్థః యస్య తత్"అని విగ్రహం. "నిరూఢా లక్షణాః కాశ్చిత్" ఇత్యాది శ్లోకం కుమారిల భట్టు శ్లోకవార్తికంలోనిది. అరుణాధికరణంలో లక్షణను గూర్చి చెపుతూ - “కొన్నిలక్షణలు, శ క్తివలె, సామర్థ్యంచేత రూఢమైన అర్థాన్ని చెపుతాయి. హరణకు- ‘కుశలః'ఇత్యాదులు లక్షణచేత 'నేర్పరి' అనే అర్థాన్ని, వాచ్యార్థాన్నివలె బోధిస్తాయి. ఇవి రూఢార్థాలు. కొన్ని లక్షణలు మనం ఇప్పుడు ఏర్పరచుకుంటాం. ఉదాహరణకు 'గఙ్గయాం ఘోషః' ఇత్యాదులు. కొన్ని లక్షణలు కల్పించినా వాటికి ఆ అర్థాన్ని బోధించే శక్తి లేకపోవడంచేత ఆ అర్థాన్ని చెప్పజాలవు. అలాంటివాటిని కల్పించకూడదు" అని కుమారిలభట్టు ప్రతిపాదించాడు. ఈ విధంగా ఈ ని షేధించబడిన లాక్షణిక ప్రయోగం నేయార్థం అని అర్థం. ఎట్లనగా - శరదితి :- తన్వి = ఓ 1 సన్ననిదానా! తే ముఖమ్ నీ ముఖం, శరత్కాల =<noinclude><references/></noinclude> itl2ty3lmzw3zxl46lgq9izwkw8toox 104 224726 579700 2026-09-18T23:55:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం - 317 సముల్లాసిపూర్ణిమాశర్వరీప్రియమ్ శరత్కాలంలో ప్రకాశిస్తూన్న పూర్ణిమాచం ద్రుణ్ణి, చపేటా పాతనాతిథిమ్ చెంపకాయ వేయడానికి (తగిన) అతిథినిగా కరోతి = చేయుచున్నది....' 579700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం - 317 సముల్లాసిపూర్ణిమాశర్వరీప్రియమ్ శరత్కాలంలో ప్రకాశిస్తూన్న పూర్ణిమాచం ద్రుణ్ణి, చపేటా పాతనాతిథిమ్ చెంపకాయ వేయడానికి (తగిన) అతిథినిగా కరోతి = చేయుచున్నది. జయించుచున్నది అని లాక్షణికార్థం. అత్రేతి :- ఇక్కడ చ పేటాపాతనం చేత నిర్జితత్వం లక్షణయా బోధించ బడుతున్నది. అయితే ఈ విధంగా లక్షణ అంగీకరించడంలో ప్రయోజనమూ లేదు, రూఢి లేదు. శ్రమపడి అర్థాన్ని దూరంగా లాగినట్లు అయింది. అందుచేత నేయార్థత్వదోషం. ఆధునికకవిత్వాలలో అత్యధికంగా కనబడుతుంది. వృ. అథ సమాసగతమేవ దుష్టమితి సంబన్ధః. అన్యత్ కేవలం, సమాసగతం చ. వ్యా. ఇటుపైన చెప్పినది సమాసగతం అయినపుడే దుష్టం. మిగిలినది కేవలం, సమాసగతమూ కూడ దుష్టమే. వి. పై 51వ కారికలో "ఆథ భవేత్ క్లిష్టమ్. అవిమృష్ణ విధేయాంశం విరుద్ధమతికృత్సమాసగతమేవ" అని చెప్పబడింది. 'క్లిష్టః' 'అవిమృష్ట విధేయాంశః' 'విరుద్ధమతికృత్' అనేవి సమాసంలో మరొక పదంతో కలిసి ఒక పదంగా ఏర్పడి నప్పుడే దుష్టమైనవి. సమాసంలో కలవక వ్యస్తంగా ప్రయోగించినపుడు క్లిష్టత్వా దులు వాక్యదోషాలు అవుతాయి. ఇంక మిగిలిన శ్రుతికటుత్వాదిదోషాలలో ఆ పదాలను స్వతంత్రంగా (వ్యస్తంగా) ప్రయోగించినా సమాసంలో ప్రయోగించినా ఆవి దుష్టపదాలే. శ్రుతిక టుత్వాదులు పదదోషాలే అని అర్థం. వృ. 14. కి 14. క్లిష్టం యతః అర్థప్రతిప త్తిర్వ్యవహితా. యథా- శ్లో॥ అత్రిలోచనసంభూతజ్యోతిరుద్దమభాసిభిః, సదృశం శోభతేఒత్యర్థం భూపాల తన చేష్టితమ్. 158 వృ. ఆత్ర అత్రిలోచనసంభూతస్య చన్ద్రస్య జ్యోతిరుద్దమేన భాసిభిః కుముదైః ఇత్యర్థః. ఎట్లనగా- వ్యా. ఏ పదంవల్ల ఆరజ్ఞానం చాలా దూరంగా అవుతుందో అది క్లిష్టం<noinclude><references/></noinclude> ger15ic0onhjmdlh640d82y4gv45izf 104 224727 579701 2026-09-18T23:56:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '318 కావ్య ప్రకాశ ఆత్రీతి :- భూపాల = రాజా : తన చేష్టితమ్ నీ చేష్ట, "అత్రి.... భాసిభిః" ఆత్రి=అత్రిమునియొక్క, లోచననే తమునుండి, సంభూత - పుట్టిన చంద్రుని యొక్క, జ్యోతిః = జ్యోతిస్సు యొక్క అ...' 579701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>318 కావ్య ప్రకాశ ఆత్రీతి :- భూపాల = రాజా : తన చేష్టితమ్ నీ చేష్ట, "అత్రి.... భాసిభిః" ఆత్రి=అత్రిమునియొక్క, లోచననే తమునుండి, సంభూత - పుట్టిన చంద్రుని యొక్క, జ్యోతిః = జ్యోతిస్సు యొక్క అనగా కాంతియొక్క, ఉద్గమ = పైకి రావడంచేత, దాసిఫ్ః = 'ప్రకాశించే కలవలతో, సదృశమ్ సమానమై, అత్యర్థమ్ = మిక్కిలి, భాసతే = ప్రకాశించుచున్నది. అత్రేతి :- ఇక్కడ "అతినే తంనుండి పుట్టిన చంద్రుని కాంతి పైకి రావడంచేత ప్రకాశించే కలవలు" అని అర్థం. ఇది చాలా దూరార్థం కాబట్టి ఈ పదం క్లిష్టత్వకోషదుష్టం. ఇది కూడా ఆధునికకవిత్వాలలో అత్యధికంగా కన బడుతుంది. వృ. 15, ఆవిమృష్టః ప్రాధాన్యేన ఆనిర్దిష్టః విధేయాంశః యత్ర తల్. యథా- శ్లో. మూర్ధాముద్వృత్తకృత్తావికలగలగలద్రక్తసంస క్తధారా ధౌతేశాస్త్రి ప్రసాదోపనతజయజగజ్జాతమిథ్యామహిమ్నామ్, కై లాసోల్లాస నేచ్ఛావ్యతికరపిళునోత్సర్పిదర్పోద్ధురాణాం దోష్ఠాం చైషాం కి మేతత్ ఫలమిహ నగరీరక్షణే యత్ ప్రయాసః వృ. ఆత్ర మిథ్యామహిమత్వం నానువాద్యమ్; అపి తు విధేయమ్. వ్యా, ఎక్కడ విధేయాంశం అవిమృష్టమో, అనగా ప్రాధాన్యంతో నిర్దేశించ బడలేదో, అది ఆవిమృష్టవిధేయాంశం? వి. సిద్ధమైన అంశాన్ని అనువదించి దానికి సంబంధించి మరొక అంశాన్ని విధించడం జరుగుతుంది. సిద్ధమైనదానిని ఉద్దేశ్యం అని సాధ్యమైనదానిని, అనగా కొత్తగా చెప్పేదానిని, విధించేదానిని), విధేయం అని అంటారు. సాధారణంగా ఒక వాక్యంలో సిద్ధమైనదానిని యచ్ఛబ్దంచేత అనువదించి తచ్చబ్దంతో కొత్త అంశాన్ని విధిస్తారు. కొన్ని చోట్ల యచ్చబతచ్చబ్దాలు ప్రయోగించకపోయినా అవి ఉన్నట్లుగా భావించాలి. అనూద్యం అన్నా ఉద్దేశ్యం అన్నా ఒకటే. ఇక్కడ అనువదించడం అనగా తెలుగులో చెప్పుకొనే అనువదించడం (Translation) కాదు. ఒక మాటు చెప్పినదానిని, లేదా వక్తకూ శ్రోతకూ కూడా తెలిసిన దానిని,<noinclude><references/></noinclude> 149g7w9slegq6u02tjmc1g1jt0x86cc 104 224728 579702 2026-09-18T23:56:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 319 నిర్దేశించడం. కుమారిలభట్టు శ్లోకవార్షికంలో ఆనూదృవిధేయాల స్వరూపాన్ని ఈ విధంగా వివరించారు. “యచ్ఛబ్దయోగః ప్రాథమ్యం సిద్ధత్వం చాప్యనూద్యతా తచ్ఛబ్దయోగ ఔత్త...' 579702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 319 నిర్దేశించడం. కుమారిలభట్టు శ్లోకవార్షికంలో ఆనూదృవిధేయాల స్వరూపాన్ని ఈ విధంగా వివరించారు. “యచ్ఛబ్దయోగః ప్రాథమ్యం సిద్ధత్వం చాప్యనూద్యతా తచ్ఛబ్దయోగ ఔత్తర్యం సాధ్యత్వం చ విధేయతా". యచ్చబతో సంబంధించడం, వాక్యంలో ముందు చెప్పడం, సిద్ధం అయి (ముందే తెలిసి ఉండడం ఇది అనూద్యత్వం అనగా ఉదేశ్యత్వం. తచ్ఛబ్దంతో సంబంధించడం, వాక్యంలో తరువాత చెప్పబడడం, సాధ్యత్వం. ఇదే విధేయత్వం. ఉదాహరణకి.“యః క్రియావాన్ స పణ్ణితః""ఎవడు క్రియకలవాడో, అనగా తెలిసిన దానిని ఆచరణలో పెడతాడో, అతడు పండితుడు". ఇక్కడ క్రియావంతుణ్ణి అనువదించి (ఉద్దేశించి) పండితత్వం కొత్తగా విధించబడుతున్నది. విధేయమైన పండితత్వం ప్రధానం. దీని విధేయత్వం స్పష్టంగా తెలియాలంటే దీనిని బోధించే పదాన్ని స్వతంత్రంగా ప్రయోగించాలి. సమాసంలో గలిపి ప్రయోగిస్తే దాని ప్రాధాన్యం కనబడదు. అది విధేయం అనే విషయం తెలియదు. ఒకచోట ఇద్దరు మిత్రులు కూర్చొని ఉన్నారు. దూరంనుంచి కృష్ణు డనే బాలుడు వస్తున్నట్లు కనబడ్డాడు. అతడు కృష్ణు డనీ, ఇటు వస్తున్నా డనీ ఇద్దరికీ తెలుసు. అయితే అతడు బుద్ధిశాలి అనే విషయం ఒకనికే తెలుసు, రెండవవానికి తెలియదు. అప్పుడు మొదటివాడు రెండవవానితో "ఆ వస్తున్న కృష్ణుడు బుద్ధిశాలి" అని చెపుతాడు. అనగా ఇక్కడ వస్తూన్న కృష్ణు డనే బాలుణ్ణి అనువదించి, (ఉద్దేశించి) 'బుద్ధిశాలి'అనే విషయం కొత్తగా, (రెండవవానికి తెలియనిది) చెప్ప బడుతున్నది. అందుచేత బాలుడు ఉద్దేశ్యుడు, బుద్ధిశాలిత్వం విధేయం. ఈ వాక్యాన్నే క్రమం మార్చి "బుద్ధిశాలియైన కృష్ణుడు వస్తున్నాడు" అన్నట్లయితే బుద్ధిశాలియైన కృష్ణుడు ఉద్దేశ్యుడు, ఆగమనం విధేయం. ఐశ్వర్యాధికారబలాలు ఉన్న ఒక వ్యక్తి హత్య కేసువంటి కేసునుంచి తన కుమారుణ్ణి విడిపించలేకపోయాడు. అప్పుడు అతడు తనలో “వ్యర్థేశ్వర్యాధి కారబలాలు గల నేను ఇప్పు డెంచెయ్యాలి" అని అనుకొన్నా డనుకుందాం. ఈ వాక్యం సరి కాదు. “నేను నా కుమారుణ్ణి రక్షించలేకపోయాను; నా ఐశ్వర్యం, నా అధికారం, నా బలం అంతా వ్యర్థం" అని అతని అభిప్రాయం. అనగా ఐశ్వ<noinclude><references/></noinclude> 0vyurtrk1e33xg8z7qg23sear62mswf 104 224729 579703 2026-09-18T23:56:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '320 కావ్యప్రకాశ ర్యాధికారాదుల వ్యర్థత్వం విధేయం. పై వాక్యంలో వ్యర్థత్వానికి ప్రాధాన్యం కన బడడం లేదు. కారణం; అది సమాసంలో ఉండిపోవడం. ఆందుచేత “నా కుమా రుణ్ణి రక్షించుకొనలేకపో...' 579703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>320 కావ్యప్రకాశ ర్యాధికారాదుల వ్యర్థత్వం విధేయం. పై వాక్యంలో వ్యర్థత్వానికి ప్రాధాన్యం కన బడడం లేదు. కారణం; అది సమాసంలో ఉండిపోవడం. ఆందుచేత “నా కుమా రుణ్ణి రక్షించుకొనలేకపోయిన నా ఐశ్వర్యాదులు వ్యర్థం” అని ఉండాలి. అప్పుడు విధేయాంశానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ఉద్దేశ్యవిధేయభావాల స్వరూపం శాస్త్రా లతో అంతగా పరిచయం లేనివాళ్ళకి కూడా స్పష్టంగా తెలియడంకోసం కొంచం విస్తృతంగా వ్రాయడం జరిగింది. వ్యా. ఉదాహరణం ఎట్లనగా— = = = = మూర్ధ్నామితి:- ఇది హనుమన్నాటకంలోని శ్లోకం. లంకను వానరులు ముట్టడించినట్లు విని ఏమి చేయాలో తెలియని స్థితిలో ఉన్న రావణుని మాటలు_ “ఉద్వృత్త .... మహిమ్నామ్" ఉద్వృత్త = ఉద్దతంగా, కృత్త = భేధింపబడినవి, అవిరల_ఆధికంగా, గలౌకంఠములనుండి, గలత్ కారుచున్న, రక్త= రక్తం యొక్క, సంసక్త = అవిచ్చిన్నమైన, ధారా ధార చేత, ధౌత = కడగబడిన, ఈశ = ఈశ్వరునియొక్క, అల్ట్రా=పాదాల యొక్క, ప్రసాద అనుగ్రహం చేత, ఉవనత = లభించిన, జయ = జయంగల, జగత్ జగత్తునందు, జాత = పుట్టిన, మిథ్యామహిమ్నామ్ = అసత్యమైన మహిమ గల, ఈశ్వరప్రసాదనం ద్వారా జగ జయం అనే అసత్యమైన మహిమను సంపాదించుకొనిన అని అర్థం, మూర్ద్నామ్= శిరస్సులకు, “కైలాసో...ఉద్ధురాణామ్". కైలాస కైలాసపర్వతముయొక్క, ఉల్లాసన = పైకి ఎత్తుటయందు, ఇచ్చా = ఇచ్చయొక్క, వ్యతికర = అధిక్యాన్ని, పిశుని_సూచించే, ఉత్పర్పి= ఉత్కటమైన, దర్ప= దర్పంచేత, ఉద్ధురాణామ్ సమర్థములైన, ఏషామ్ ఈ. దోష్ణాం చ = = బాహువులకు, ఇహ= ఇక్కడ, ఇప్పుడు, నగరీరక్షణే - నగరాన్ని రక్షించుకొనడంలో, ప్రయాసః ఇతి యత్ ప్రయాస అనేది ఏది కలదో, ఏతత్ = ఇదే, ఫలం కిమ్ == ఫలమా? === = ఆ త్రేతి:- ఇక్కడ మిథ్యామహిమత్వం అనువాద్యం కాదు, విధేయం. వి. "నాశిరస్సులు మిథ్యామహిమ లైపోయినవి" అని వాటికి మిథ్యామహిమత్వం విధించాలిగాని, 'మిథ్యామహిమలైన నా శిరస్సులు' అని అనువాద్యకోటిలో చేర్చ కూడదు. అలా చేయడంచేత విధేయాంశం ఇక్కడ ప్రధానంగా చెప్పబడ లేదు గాన అవిమృష్టవిధేయాంశత్వం అనే దోషం.<noinclude><references/></noinclude> 00m0shimkdtem1puz9kueqlqrx849bf 104 224730 579704 2026-09-18T23:56:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం వృ. యథా వా - శ్లో॥ స్రస్తాం నితమ్బాదవరోపయ స్ర్తీ పునః పునః కేసరదామకాశ్చీమ్, న్యాసీకృతాం స్థానవిదా స్మరేణ ద్వితీయమౌర్వీమిన కార్ముకస్య. 321 160 వృ. అత్ర ద్వితీయత్వమ...' 579704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం వృ. యథా వా - శ్లో॥ స్రస్తాం నితమ్బాదవరోపయ స్ర్తీ పునః పునః కేసరదామకాశ్చీమ్, న్యాసీకృతాం స్థానవిదా స్మరేణ ద్వితీయమౌర్వీమిన కార్ముకస్య. 321 160 వృ. అత్ర ద్వితీయత్వమాత్రముత్ప్రేక్ష్యమ్. మౌర్వీం ద్వితీ యామితి యుకః పాఠః, వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా ప్రస్తామితి:- ఇది కుమారసంభవం తృతీయసర్గలో పార్వతి శివునికి పుష్పాలు సమర్పించడానికి వచ్చే సమయంలో ఆమెను వర్ణించే శ్లోకం. స్థానవిదా= మంచి స్థానమును గూర్చి ఎరిగిన, స్మరేణ = మన్మథునిచేత, న్యాసీకృతామ్ = న్యాసంగా చేయబడిన (దాచడానికి ఇచ్చిన వస్తువు న్యాసం). కార్ముకస్య=ధనస్సు యొక్క, ద్వితీయమౌర్వీమ్ ఇవ = రెండవ అల్లె తాడు వలె ఉన్న, (కాంచీం అనేదానికి విశేషణం), నితమ్బాత్ = నితంబంనుండి, ప్రస్తామ్ = జారుచున్న, కేసరదామకాఞ్చమ్ = బొగడపూవుల దండ అనే వడ్డాణమును, అవరోపయ స్త్రీ= పైకి ఎక్కించుచున్నదై. అత్రేతి:- ఇక్కడ ద్వితీయత్వం మాత్రమే ఉత్ప్రేక్షించదగినది. అందుచేత “మౌర్వీం ద్వితీయామ్”అనే పాఠం యుక్తం. రెండవది అవడం ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షించవలసింది మౌర్వీత్వం కాదు. (ద్వితీయత్వం) ఉత్ప్రేక్షించతగింది. 'ద్వితీయమౌర్వీ' అని సమాసం చేయడంతో విధేయం అయిన ద్వితీయత్వానికి ప్రాధాన్యం తగ్గిపోయింది. అందుచేత “మౌర్వీం ద్వితీయామ్"అని వ్యస్తంగా ప్రయోగించడం యుక్తం. అప్పుడు విధేయం అయిన ద్వితీయత్వానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. 211 వృ. యథా వా-<noinclude><references/></noinclude> ee4bwxih1ko8pwcjsn7o10mp9eip8pp 104 224731 579705 2026-09-18T23:56:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '322 శ్లో॥ వపుర్విరూపాక్షమలక్ష్యజన్మతా దిగమ్బరత్వేన నివేదితం వసు, వరేషు యద్బాలమృగాక్షి మృగ్యతే తదస్తి కిం వ్య స్తమపి త్రిలోచనే. వృ. ఆత్ర “ఆలక్షితా జనిః" ఇతి వాచ్యమ్. మరియొక ఉ...' 579705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>322 శ్లో॥ వపుర్విరూపాక్షమలక్ష్యజన్మతా దిగమ్బరత్వేన నివేదితం వసు, వరేషు యద్బాలమృగాక్షి మృగ్యతే తదస్తి కిం వ్య స్తమపి త్రిలోచనే. వృ. ఆత్ర “ఆలక్షితా జనిః" ఇతి వాచ్యమ్. మరియొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా— == కావ్యప్రకాశ 161 వపురితి:- కుమారసంభవం పంచమసర్గలో పరమేశ్వరుడు బ్రహ్మచారి వేషంలో, తపస్సు చేస్తూన్న పార్వతి దగ్గరకు వచ్చి ఆమె ఎదుట శివుణ్ణి (తనను) నిందిస్తూన్న ఘట్టంలోని శ్లోకం. వపుః = శరీరం, విరూపాక్షమ్ విపరీతమైన కళ్లు గలది. ఆలక్ష్యజన్మతా= తెలియబడని జన్మ కలిగియుండుట. దిగమ్బరత్వేన = దిగంబరత్వంచేత, వసు - ధనం, నివేదితమ్ తెలుపబడింది. బాలమృగాక్షి లేడి పిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గలదానా ! వరేషు = వరులలో, ఏది, మృగ్యతే వెదకబడుతుందో, తత్ = ఆది, వ్యస్తమపి = ఒక్కటైనా, త్రిలోచనే = శివునియందు, ఆస్తి కిమ్ ఉన్నదా? == - == అత్రేతి:- ఇక్కడ 'అలక్షితా జనిః' అని చెప్పాలి. యత్ = వి “శివుని శరీరం వికృతమైన కళ్ళతో ఉంటుంది. అతని జన్మను గూర్చి తెలియదు" ఈ విధంగా చెప్పినట్లయితే దోషాలను స్పష్టంగా లెక్కించినట్లు ఆవుతుంది. జన్మ తెలియక పోవడం అనే విధేయాన్ని స్పష్టంగా చెప్పడం జరుగుతుంది. అలా కాకుండా "అతనికి తెలియని జన్మ కలిగియుండుట ఉన్నది” అని చెప్పడంలో విధేయం మరుగుపడిపోతూన్నది. అందుచేత "అలక్షితా జని:" "పుట్టుక తెలియబడదు" అని చెప్పడం యుక్తం. వృ. యథా వా- ఆనన్దసిన్ధురతిచాపలశాలిచి త్త సందాననై కసదనం క్షణమప్యముక్తా, యా సర్వదైవ భవతా తదుద నచినా తాన్తిం తనోతి తవ సంప్రతి ధిగ్ధగస్మాన్. 162<noinclude><references/></noinclude> mzij5gs3q72mh3w92b1y7r56m843hxm 104 224732 579706 2026-09-18T23:57:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 3 వృ. అత్ర “న ముక్తా" ఇతి నిషేధో విధేయః;యథా- 323 శ్లో॥ నవజలధరః సంనద్ధోయం న దృప్తనిశాచరః సురధనురిదం దూరాకృష్టం న తస్య శరాసనమ్, అయమపి పటుర్ధారాసారో న బాణపరమ్పరా కనక...' 579706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 3 వృ. అత్ర “న ముక్తా" ఇతి నిషేధో విధేయః;యథా- 323 శ్లో॥ నవజలధరః సంనద్ధోయం న దృప్తనిశాచరః సురధనురిదం దూరాకృష్టం న తస్య శరాసనమ్, అయమపి పటుర్ధారాసారో న బాణపరమ్పరా కనకనికషస్నిగ్ధా విద్యుత్ ప్రియా మమ నోర్వశీ. 163 ఇత్యత్ర. న త్వము క్తతాను వాదేన కించిద్విహితమ్, యథా- శ్లో॥ జుగోపాత్మానమత్రన్తో భేజే ధర్మమనాతురః, అగృధ్నురాదదే సోఒర్థానస క్తః సుఖమన్వభూత్. 164 ఇత్యత్ర అత్ర స్తత్వాద్యనువాదన ఆత్మనో గోపనాది. వ్యా మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- - ఆనన్దేతి:- నాయిక విషయంలో విముఖుడైన నాయకునితో ఆమె సఖురాళ్లు అంటూన్నమాటలు. అనన సిద్ధుః = (నీ) ఆనందానికి సముద్రమూ, ఆతిచాపల శాలిచి త సందాన నైక సదనమ్ = మిక్కిలి చాపల్యంతో కూడిన (నీ చిత్తము యొక్క బంధనమునకు ఏకైకస్థానమూ అయిన, యా = ఏ నీ ప్రియురాలు, భవతా_నీచేత, సర్వదైవ = ఎల్లప్పుడూ, క్షణమపి = క్షణకాలమైనా, అముక్తా – విడవబడలేదో, తదుద న్తచిన్తా=ఆమెను గూర్చిన వార్తలు చింతయే, సంప్రతి - ఇప్పుడు, తవ= నీకు, తా న్తిమ్=మనస్సుకు గ్లానిని, తనోతి = చేయుచున్నది. అస్మాన్-మమ్ము 'లను గూర్చి, ధిక్ ధిక్ = నింద అగుగాక. ==== అత్రేతి:- ఇక్కడ, 'నవజలధర' ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె 'నముక్తా' (విడవబడలేదు) అని నిషేధం విధించదగినది. వి. 'నీవు క్షణకాలం కూడ ఆమెను విడవలేదు' అని విడవకపోవడం విధేయం. ఇక్కడ 'ఆముక్తా' అని నక్ష సమాసం చేయడంతో దానికి (విడవక పోవడానికి) ప్రాధాన్యం పోయినది. సమాసానికి 'విడవబడని ఆమె' అనే అర్థం వస్తుంది కాని 'ఆమె విడవబడలేదు' అనే వాంఛితార్థం రాదు. నిషేధానికి విదే -యత్వం స్పష్టంగా కనబడే శ్లోకాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> ggl4k91ujqcb1casfrw0n4o58d5e330 104 224733 579707 2026-09-18T23:57:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '324 = = కావ్యప్రకాశ నవజలధరః ఇతి:- ఇది విక్రమోర్వశీయంలోని శ్లోకం, పూరూరవుడు. మేఘాన్ని చూచి తన ప్రియురాలిని అపహరించుకొనిపోతూన్న రాక్షసు డని భ్రాంతిపడి, చివరకు రాక్షసుడు కాడని త...' 579707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>324 = = కావ్యప్రకాశ నవజలధరః ఇతి:- ఇది విక్రమోర్వశీయంలోని శ్లోకం, పూరూరవుడు. మేఘాన్ని చూచి తన ప్రియురాలిని అపహరించుకొనిపోతూన్న రాక్షసు డని భ్రాంతిపడి, చివరకు రాక్షసుడు కాడని తనను తానే సమాధానపరచుకొను. చున్నాడు. అయమ్ = ఇది, నవజలధరః = క్రొత్త మేఘం; సంనద్ధః = యుద్ధ సంనద్ధుడైన, దృప్తనిశాచరః = గర్వించిన రాక్షసుడు, న = కాడు. ఇదమ్ = ఇధి, సురధనుః=ఇంద్రధనస్సు, తస్య = ఆ రాక్షసునియొక్క, దూరాకృష్టమ్= బాగా లాగబడిన, శరాసనమ్ = ధనస్సు, న = కాదు. ఆయమపి ఇది కూడా,. పటు : = తీవ్రమైన, ధారాసారః జలధారాపాతము; బాణపరమ్పరా = బాణ పంక్తి, న= కాదు. కనకనికషస్నిగ్ధా = ( గీటురాయి మీద) బంగారంగీత వలె ప్రకాశిస్తూన్న ఇది, విద్యుత్ = మెరుపు; మమ = నాయొక్క, ప్రియా = ప్రియు : = రాలైన, ఊర్వశీ = ఊర్వశి, న = కాదు. = = - = వి. ఈ శ్లోకంలో కూడా నిషేధం విధేయమైనది. అందుచేత సమాసం. చేయకుండా 'న దృప్తనిశాచరః'. 'న శరాసనమ్' 'న బాణపరస్పరా' 'న మమ ప్రియా ఊర్వశీ' అని వ్యస్తప్రయోగాలు చేయబడ్డాయి. అదే విధంగా 'ఆనన్ద' ఇత్యాది శ్లోకంలో కూడా 'న ముక్తా' అని ప్రయోగించడం యుక్తం అని అర్థం. ఆమె 'అముక్త' అని చెప్పి తరువాత ఆ అముక్తత్వాన్ని అనువదిస్తూ, "జుగోప” ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె మరొక అంశం ఏదైనా విధించి ఉన్నట్లయితే సమాసం చేయడం యుక్తమే అని చెప్పడానికి అవకాశం ఉండేది. కాని ఆ విధంగా అము క్తత్వానువాదపూర్వకంగా మరేదీ విధించబడలేదు . == జుగో పెతి :- ఇది రఘువంశంలో ప్రథమసంలో దిలీపమహారాజును వర్ణించే ఘట్టంలోని శ్లోకం. సః= అతడు, ఆత్ర స్త్రః = భయపడనివాడై, ఆత్మానమ్ = శరీరాన్ని. జుగోప= రక్షించుకొనెను. అనాతురః = వ్యాధిగ్రస్తుడు కాకపోయినా, ధర్మమ్ ధర్మాన్ని, లేజే సేవించెను. అగ్రుధ్నుః = లుబుడు కానివాడై, అర్థమ్ - ధనాన్ని, ఆదదే గ్రహించెను; అస క్తః = ఆనాసక్తుడై, సుఖమ్ = సుఖాన్ని అన్వభూత్ అనుభవించెను. = == = వి. ఈ శ్లోకంలో ఆత్ర స్తత్వాన్ని అనువదించి ఆత్మరక్షణం, అనాతుర త్వాన్ని అనువదించి ధర్మ సేవనం. అలబ్ధత్వాన్ని అనువదించి ఆర్థ గ్రహణం, ఆసక్షత్వాన్ని అనువదించి సుఖానుభవం విధించబడ్డాయి. అందుచేత విధింప.<noinclude><references/></noinclude> 1tdqvpclfghh0cnd4umkzxx0d7wwgpy 104 224734 579708 2026-09-18T23:57:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 325 బడే ఆత్మరక్షణాదులకు ప్రాధాన్యం కాబట్టి త్రాసాభావం మొదలైనవాటికి విధే యత్వం లేకపోయినా దోషం లేదు. ఇక్కడ అత్యక్తత్వాన్ని అనువదించి మరేదీ విధింపబడడంలేదు. అంద...' 579708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 325 బడే ఆత్మరక్షణాదులకు ప్రాధాన్యం కాబట్టి త్రాసాభావం మొదలైనవాటికి విధే యత్వం లేకపోయినా దోషం లేదు. ఇక్కడ అత్యక్తత్వాన్ని అనువదించి మరేదీ విధింపబడడంలేదు. అందుచేత విడవకపోవడానికే విధేయత్వం వచ్చేటట్లు చూడాలి అని భావం. వృ. 16. విరుద్ధమతికృద్యథా- శ్లో. సుధాకరకరాకారవిశారదవిచేష్టితః, అకార్యమిత్ర మేకో ఒసౌ తస్య కిం వర్ణయామహే. 165 వృ. అత్ర 'కార్యం వినా మిత్రమ్' ఇతి వివక్షితమ్. “ఆకార్యే మిత్రమ్"ఇతి తు ప్రతీతిః. వ్యా. 'విరుద్ధమతికృత్ ’అనగా చెప్పదలచినదానికి విరుద్ధమైన భావాన్ని కలిగించేది అని అర్థం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా- సుధా ఇతి :- సుధాకరకరాకార విశారద విచేష్టితః = చంద్రుని కిరణముల వంటి ఆకారం గల(నిర్మలమైన) ప్రగల్భమైన చేష్ట గల, అసౌ - ఇతడు, ఏకః =ఒక్కడే, అకార్యమిత్రమ్ - కార్యం లేకుండా (స్వార్థచింత లేకుండా) మిత్రుడు. తస్య = వానికి, కిం వర్ణయామహే = ఏమి వర్ణింతుము ? = అత్ర ఇతి :- ఇక్కడ "కార్యం లేకుండా"అని చెప్ప దలచిన ఆర్థం. కాని “చెడ్డపనిలో మిత్రుడు” అనే అర్థం స్ఫురిస్తూన్నది. అందుచేత ఈ పదం విరుద్ధ మతికృ త్త్వదోషదుష్టం. వృ. యథా వా- శ్లో. చిరకాలపరిప్రా ప్తలోచనానన్దదాయినః, కాన్తా కానస్య సహసా విదధాతి గలగ్రహమ్. వృ. అత్ర 'కణగ్రహమ్ ' ఇతి వాచ్యమ్. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- 166 చిరకాలేతి :- కాన్తా = కాంత, చిరకాలపరిప్రాప్తలోచనా నన్దదాయినః =<noinclude><references/></noinclude> 0uybrxs8v8abva03x0gxjt7qhpywz8n 104 224735 579709 2026-09-18T23:57:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '326 కావ్యప్రకాశ చిరకాలానికి వచ్చినవాడూ, నేత్రాలకి ఆనందం ఇచ్చేవాడూ అయిన, కాన్తస్య = ప్రియునియొక్క, గలగ్రహమ్ గల గ్రహమును (కంఠాలింగనమును), సహసా == = వెంటనే, విదధాతి _ చేయుచున్నది. = ఆ...' 579709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>326 కావ్యప్రకాశ చిరకాలానికి వచ్చినవాడూ, నేత్రాలకి ఆనందం ఇచ్చేవాడూ అయిన, కాన్తస్య = ప్రియునియొక్క, గలగ్రహమ్ గల గ్రహమును (కంఠాలింగనమును), సహసా == = వెంటనే, విదధాతి _ చేయుచున్నది. = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'కణగ్రహమ్' అని చెప్పవలెను. వి. 'గలగ్రహ' శబ్దానికి ఒకానొక రోగం అని అర్థం. అది రూఢ్యర్థం. "రూఢిః యోగమహపహరతి"(రూఢీ యోగాన్ని హరిస్తుంది) అనే న్యాయం ప్రకారం ఆర్థమే చెప్పాలి. అందుచేత ఇక్కడ ఈ పదం చెప్పదలచిన 'కంఠగ్రహణం'అనే అర్థాన్ని కాక విరుద్ధమైన అర్థాన్ని చెపుతున్నది. ఆ వృ. యథా వా- శ్లో. న త్రస్తం యది నామ భూతకరుణాసంతానశాన్తాత్మనః తేన వ్యారుజతా ధనుర్భగవతో దేవాద్భవానీపతేః, తత్పుత్రస్తు మదాన్దతారకవధాద్విశ్వస్య దత్తోత్సవః సన్దః సన్ద ఇవ ప్రియోఒహమథవా శిష్యః కథం విస్మృతః. వృ. అత్ర భవానీపతిశబ్దః భవాన్యాః పత్యన్తరే ప్రతీతిం కరోతి. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = ఆ == - నేతి :- మహావీరంచరితంలో రాముడు శివధనుర్భంగం చేసినట్లు విన్న పరశురాముడు కోపంతో అంటూన్న మాటలు. ధనుః = ధనస్సును, వ్యారుజతా= భగ్నం చేసిన, తేన ఆ రామునిచేత, భూతకరుణాసంతానశాన్తాత్మనః = భూత ములపై కరుణయొక్క నైరంతర్యంచేత శాంతమైన ఆత్మ గల, భగవతః = పూజ్యుడైన, దేవాత్ డేవు డైన, భవానీపతేః - మహేశ్వరునినుండి, న త్ర స్తం యది నామ = భయము పొందబడకపోవచ్చును. మదాన్దతారకవధాత్ - మదాంధు డైన తారకుణ్ణి చంపడంవలన, విశ్వస్య = జగత్తుకు, దత్తోత్సవః – ఇవ్వబడిన ఉత్సవం గల, తత్పుత్రః = ఆ మహేశ్వరుని పుత్రుడైన, స్కన్దః = కుమార స్వామి, అథవా లేక, శిష్యః = శిష్యుడను, స్కన్దః ఇవ = కుమారస్వామి వలె, ||= ప్రియః = ప్రియుడనూ అయిన, అహమ్- నేను, కథమ్ ఎట్లు, విస్మృతః = మరవబడినాడు(ను)? 13 = = =<noinclude><references/></noinclude> 0ex8d6i0457b2vh8ri43u23qhggmhos 104 224736 579710 2026-09-18T23:57:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం 327 అత్రేతి :- ఇక్కడ 'భవానీపతి'శబ్దం 'భవానియొక్క మరొక భర్త' అనే అర్థాన్ని స్ఫురింపచేస్తుంది. వి. 'భవానీ' అనగా 'భవుని భార్య'అని అర్థం. 'భవానీపతిః' అనగా 'భవుని భార్యయొక్...' 579710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం 327 అత్రేతి :- ఇక్కడ 'భవానీపతి'శబ్దం 'భవానియొక్క మరొక భర్త' అనే అర్థాన్ని స్ఫురింపచేస్తుంది. వి. 'భవానీ' అనగా 'భవుని భార్య'అని అర్థం. 'భవానీపతిః' అనగా 'భవుని భార్యయొక్క భర్త' అని అర్థం. ఆ మాటవల్ల మరొక భర్త అనే విరు దార్థప్రతీతి కలుగుతుంది అని అర్థం. వృ. యథా వా- శ్లో. గోరపి యద్వాహనతాం ప్రాప్తవతః స్కోపి గిరిసుతాసింహః, సవిధే నిరహంకారః పాయాద్వః సోమ్బికారమణః. 168 వృ. అత్ర 'అమ్బికారమణః ' ఇతి విరుద్దాం ధియముత్పాదయతి. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- గోరపీతి :- యద్వాహనతామ్ ఎవనికి వాహనత్వాన్ని, ప్రాప్తవతః = పొందిన, గోః = ఎద్దుయొక్క, సవిదేఒపి=సమీపంలో కూడ, సఃజఆ, గిరిసుతా సింహోఒపి = పార్వతీయొక్క సింహం, నిరహంకారః అహంకారం లేనిదో, సః = అట్టి, అమ్బికారమణః = పార్వతి భర్త, వః = మిమ్ములను, పాయాత్ = రక్షించుగాక. = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ ‘అమ్బికారమణః' అనేది విరుద్ధమైన మతిని కలిగించు చున్నది. అమ్బికా అనగా తల్లి అని కూడా అర్థం. ఆమెను రమింపచేసే జారుడు అనే విరుద్ధార్థం | పతీతం అవుతున్నది. అందుచేత ఈ పదం విరుద్ధమతికృత్త్వ దోష దుష్టం. అవ క్లిష్టత్వం మొదలైనవి మూడూ సమాసగతాలే కాని వ్యస్తపదాలలో ఉండ వని, శ్రుతికటుత్వాదులు మాత్రం సమాసగతాలు కావచ్చును, వ్యస్తపద గతాలు కావచ్చును అని చెప్పబడింది. వాటికి వ్యస్తపడగతాలకే ఉదాహరణలు చూపబడ్డాయి. ఇప్పుడు సమాసగతశ్రుతికటుత్వానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. వృ. శ్రుతికటు సమాసగతం యథా-<noinclude><references/></noinclude> nuw6jqbljg20hj0fqt9yq0oqekapmbl 104 224737 579711 2026-09-18T23:58:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '328 శ్లో. సా దూరే చ సుధాసార్ద్రత రఙ్గతవిలోచనా, బర్హిర్ని రాదనార్హో యం కాలశ్చ సముపాగతః. య వృ. ఏవమన్యదపి జ్ఞేయమ్. = కావ్యప్రకాశ 169 వ్యా, సా ఇతి :- సుధాసార్ద్రతర జితవిలోచనా - అమృతంతో ద...' 579711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>328 శ్లో. సా దూరే చ సుధాసార్ద్రత రఙ్గతవిలోచనా, బర్హిర్ని రాదనార్హో యం కాలశ్చ సముపాగతః. య వృ. ఏవమన్యదపి జ్ఞేయమ్. = కావ్యప్రకాశ 169 వ్యా, సా ఇతి :- సుధాసార్ద్రతర జితవిలోచనా - అమృతంతో దట్టమైన తరంగితములైన చంచలములైన నేత్రాలు గల, సా చ = ఆమె, దూరే= దూరంలో ఉన్నది. బర్హి ర్నిరాడనః = నెమళ్ళను ధ్వనింపచేసే, ఆయమ్ ఈ, కాల కాలం కూడ, సముపాగతః = వచ్చినది. - వి. ఇక్కడ 'బన్హేర్ని నార్హ' అనే సమాసం శ్రుతికటువుగా ఉన్నది. సమాసం ఒక పదం కాబట్టి ఇది పదగతదోషం. “ఈ విధంగానే సమాసగతాలైనచ్యుతసంస్కృతిత్వాది దోషాలను కూడా ఊహించుకోవాలి .” అవ. పైన చెప్పిన పదదోషాలనే వాక్యంలోను, పదైకదేశంలోను అతి దేశిస్తున్నాడు. ఒకదానికి సంబంధించిన విషయాలు చెప్పి ఆవే ఇతరమైన వాటిలో కూడా ఉంటాయి అని చెప్పడం అతిదేశం. కా. అపాస్య చ్యుతసంస్కారమసమర్థం నిరర్థకమ్, వాక్యేఒపి దోషాః సన్హ్యేతే పదస్యాం శేషపి కేచన. 52 వృ. కేచన; న పునః సర్వే. క్రమేణోదాహరణమ్. = == వ్యా, చ్యుతసంస్కారమ్ - చ్యుతసంస్కారత్వాన్ని, అసమర్థమ్ = అస మర్థత్వాన్నీ, నిరర్థకమ్= నిరర్థకత్వాన్నీ, అపాస్య = విడచి (మినహాయించి), ఏతే దోషాః = ఈ దోషాలు, వాక్యేఒపి సాకాంక్ష నానా పదసమూహరూపమైన వాక్యంలో కూడ, సన్తి = ఉండును. కేచన - కొన్ని, పదస్య = పదం యొక్క, అంశేఒపి = భాగంలో కూడా ఉండును. ==== - కేచనేతి :- కేచన ఆవడంచేత కొన్ని మాత్రమే కాని అన్నీ కాదు అని ఆర్థం. క్రమంగా ఉదాహరణాలు- శ్లో. సోఒర్యైష్ట వేదాం దశానయష్ట పితౄనతార్ప్సీత్ సమమంస్త బన్ధన్,<noinclude><references/></noinclude> hjda0eyhlzxvim3x2e79ooq3fpzqn8h 104 224738 579712 2026-09-18T23:58:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం వ్యజేష్ట షడ్వర్గమరం స్త నీతా సమూలఘాతం న్యవధీదరీంశ్చ. == - 829 170 వ్యా. స ఇతి :- ఇది భట్టికావ్యం ప్రథమసర్గలో దశరథుణ్ణి వర్ణించే శ్లోకం. సః = అతడు, వేదాన్ = వేదాలను, అద్యై...' 579712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం వ్యజేష్ట షడ్వర్గమరం స్త నీతా సమూలఘాతం న్యవధీదరీంశ్చ. == - 829 170 వ్యా. స ఇతి :- ఇది భట్టికావ్యం ప్రథమసర్గలో దశరథుణ్ణి వర్ణించే శ్లోకం. సః = అతడు, వేదాన్ = వేదాలను, అద్యైష్ట = అధ్యయనం చేశాడు. త్రిదశాన్= దేవతలను, అయష్ట = పూజించాడు, పితౄన్ = పితృదేవతలను, ఆకార్ప్సీత్= తృప్తిపరచాడు. బన్దూన్ బంధువులను, సమమం స్త సన్మానించాడు. షడ్వర్గమ్ కామక్రోధలోభ మోహమదమాత్సర్యాలనే అరిషడ్వార్గాన్ని, వ్యజేష్ట = చాడు. నీతౌ – నీతియందు, అరంస్త = క్రీడించాడు. ఆరీన్ చ - శత్రువులను కూడ, సమూలఘాతమ్ సమూలంగా నశించేటట్లు, వ్యవధీత్ - వధించాడు . == 3 = == ఇక్కడ శ్రుతికటుత్వం అనేకపదాలలో ఉండడంచేత వాక్యదోషం. ఆవ. వాక్యగతమైన ఆప్రయుక్త త్వదోషాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. - జయిం శ్లో॥ స రాతు వో దుశ్చ్యవనో భావుకానాం పరమ్పరామ్, అనేడమూకతాద్యైశ్చ ద్యతు దోషైరసంమతాన్. దో వృ. అత్ర దుశ్చ్యవనః ఇన్ద్రః; అనేడమూకో మూక బధిరః, : === == ==== 171 వ్యా. సః దుశ్చ్యవనః - ఆ ఇంద్రుడు, వః = మీకు, భావుకానామ్ = కల్యాణములయొక్క, పరంపరామ్ పరంపరను, రాతు = ఇచ్చుగాక, ఆసం మతాన్ = మీ అనిష్టులను, శత్రువులను, అకడమూకతాద్యైః - చెవుడు మూగ తనం మొదలైనవాటిచేత, ద్యతు - ఖండించుగాక, పీడించుగాక. = = అత్రేతి :- ఇక్కడ దుశ్చ్యవనః అనగా ఇంద్రుడు. అనేక మూకః_ మూగ తనం చెముడు ఉన్నవాడు. వి. "సంక్రన్దనో దుశ్చ్యవనః తురాషాణే మవాహనః”(అమరుడు) అని, “అనేడ మూక ఉద్దిష్టః శఠే వాక్శ్రుతివర్జితే" (మేదిని) అనీ నిఘంటువులలో పై అర్థాలు చెప్పబడినా కవులు ప్రయోగించరు గాన అప్రయుక్త త్వదోషం. అవ. వాక్యగతమైన నిహతార్థత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> bbwgpinec8nzzmnk86up416u0d1c230 104 224739 579713 2026-09-18T23:58:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '330 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ నాయకసహాయబాహోర్మకకధ్వజనీయమితక్షమాధిపతేః, 3 అబ్జరుచిభాస్వరపై భాతి తరామవనిప శ్లోకః. 3 172 వృ. ఆత్ర సాయకాడయః శబ్దః ఖడ్గాబ్ది భూచన్ద్రయశః పర్యాయాః శరాద్యర్థ...' 579713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>330 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ నాయకసహాయబాహోర్మకకధ్వజనీయమితక్షమాధిపతేః, 3 అబ్జరుచిభాస్వరపై భాతి తరామవనిప శ్లోకః. 3 172 వృ. ఆత్ర సాయకాడయః శబ్దః ఖడ్గాబ్ది భూచన్ద్రయశః పర్యాయాః శరాద్యర్థతయా !ప్రసిద్ధాః. సాయకేతి :- అవనిప_ రాజా! సా యకసహాయబాహో : = సహాయంగా గల వాహువు కలవాడవు, "మకరధ్వజ.... అధిపతేః" మకరధ్వజ = సముద్రంచేత, నియమిత - చుట్టబడిన, క్షమా = భూమికి, ఆధిపతేః = ప్రభువూ అయిన, తేజ నీయొక్క, అబ్జరుచిభాస్వరః చంద్రునివంటి కాంతితో ప్రకాశి స్తూన్న, శ్లోకః= కీర్తి, భాతితరామ్ - మిక్కిలి ప్రకాశిస్తూన్నది. == ఆత్రేతి :- ఇక్కడ ఖడ్గం, సముద్రం, భూమి, చంద్రుడు, కీర్తి అనే వాటికి పర్యాయపదాలుగా ప్రయోగించబడిన సాయక మకరధ్వజ-క్షమా-అబ్జ శ్లోక అనే పదాలకి వరసగా బాణం, మన్మథుడు, ఓర్పు, పద్మం, పద్యం అనే ఆర్థాలే ప్రసిద్ధిలో ఉన్నాయి. అందుచేత వీటికి నిహతార్థత్వదోషం. ప్రసిద్ధమైన అర్థ మే ఆ పదం వినగానే స్ఫురించి చెప్పదలచిన అర్థాన్ని కప్పివేస్తుంది. ఈ దోషం ఇక్కడ అనేకపదాలలో ఉన్నది కాబట్టి వాక్యదోషం. అవ. వాక్యగతమైన అనుచితార్థత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ కు విన్దన్వం తావత్పటయసి గుణగ్రామమభీతో యశో గాయత్త్యేతే దిశి దిశి చ మగ్నాస్తవ విభో, శరజ్యోత్స్నా గౌరస్ఫుటవికటసర్వాఙ్గసుభగా తథాపి త్వత్కీర్తి క్రమతి విగతాచ్ఛాదనమిహ. 173 వృ. ఆత్ర కువిన్దాదిశభో ర్థానరం ప్రతిపాదయన్ను పశ్లోక్యమా- నస్య తిరస్కారం వ్యనక్తితి అనుచితార్థః. వ్యా, కువిన్ద ఇతి :- రాజుతో కవి అంటూన్న మాటలివి. విభో ఓ. == = ప్రభూ! కువినః = భూమిని పొందిన, త్వమ్ - నీవు, గుణగ్రామమ్ = శౌర్యాది. గుణాల సముదాయాన్ని, అభితః అంతటా, పటయసి = పటు వైనదానినిగా-<noinclude><references/></noinclude> 89pa3ayvpw5v94izo39hnfwb01m9koe 104 224740 579714 2026-09-18T23:58:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '= — == = = 33 సప్త మోల్లాసం చేయుచున్నావు. 'పటుం కరోషి' అని విగ్రహవాక్యం. ఏతే ఈ, సన్నాః = స్తుతి పాఠకులు, దిశి దిశి — ప్రతి దిక్కునందూ, తవ నీయొక్క, యశః = కీర్తిని, గాయన్తి = గానం చేస్తున్న...' 579714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>= — == = = 33 సప్త మోల్లాసం చేయుచున్నావు. 'పటుం కరోషి' అని విగ్రహవాక్యం. ఏతే ఈ, సన్నాః = స్తుతి పాఠకులు, దిశి దిశి — ప్రతి దిక్కునందూ, తవ నీయొక్క, యశః = కీర్తిని, గాయన్తి = గానం చేస్తున్నారు, తథాపి అట్లయినా కూడ, శరజ్జ్యోత్స్నా గౌరస్ఫుట వికటసర్వాఙ్గసుభగా = శరత్కాలపు వెన్నెల వలె తెల్లని, స్పష్టమైన, విశాల మైన సకలావయవములతో సుందరి అయిన, తత్కీర్తి ః = నీ కీర్తి, ఇహ = ఇక్కడ, విగతాచ్ఛాదనమ్ పోయిన అచ్ఛాదనం కలుగునట్లుగా, అడ్డు లేకుండగా భ్రమతి = తిరుగుతున్నది. వ్యాజస్తుతి. = ==== వ్యంగ్యార్థం :- కువిన్దః - సాలెవాడవైన, త్వమ్ = నీవు, అభితః= అంతటా, పడుగూ పేక అమర్చి, గుణగ్రామమ్ దారముల సముదాయాన్ని.. పటయసి = వస్త్రంగా చేస్తున్నావు, “పటం కరోషి" అని విగ్రహం. ఈ నగ్నులు అనగా వస్త్రవిహీనులు నీనుండి వస్త్రం లభించడం చేత అన్ని దిక్కులందు నీ కీర్తిని గానం చేస్తున్నారు. అయితే నీ కీర్తి మాత్రం వస్త్రాచ్చాదనం లేకుండా తిరుగుతున్నది. అత్రేతి :- ఇక్కడ పైన చూపినట్లు కువిందాదిశబ్ధాలు మరొక ఆర్థాన్ని ప్రతిపాదించడం ద్వారా వర్ణించబడే రాజుయొక్క తిరస్కారాన్ని సూచిస్తూ న్నాయి. అందుచేత అనుచితార్థత్వం. ఒక మహారాజును పట్టుకొని నీవు బట్టలు నేనే సాలెవాడవు అనడం అయుక్తం కదా? అవ. వాక్యగతమైన ఆవాచకత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ప్రాభ్రభ్రాడ్విష్ణుధామాప్య విషమాశ్వః కరోత్యయమ్, నిద్రాం సహస్రపర్ణానాం పలాయనపరాయణామ్. 174 వృ. అత్ర ప్రాభ్రభ్రాడ్విష్ణుధామా-విషమాశ్వ-నిద్రా-పర్ణశబ్దాః ప్రకృష్టజలదగగన సప్తాశ్వసంకోచ దలానామవాచకాః. వ్యా. ప్రాభేతి :- అయమ్ ఈ, విషమాశ్వః = చేసి సంఖ్య గుఱ్ఱములు- గల సూర్యుడు, ప్రార్రబ్రాద్ 'అ భబ్రాట్' అనగా ఆకాశం మీద ప్రకాశించే మేఘం. ప్రాభ్రభ్రాట్ = ప్రకృష్ణము లైన మేఘాలు గల, విష్ణుధామ - ఆకా శాన్ని, ఆప్య = పొంది, సహస్రవర్ణానామ్ వేయి దళాలు గల పద్మాలయొక్క, == =<noinclude><references/></noinclude> 35thd1pczksd2atc32wvbhuuw953fse 104 224741 579715 2026-09-18T23:59:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '332 = === కావ్యప్రకాశ నిద్రామ్ = ముకులీభావాన్ని, పలాయనపరాయణామ్ పారిపోవడంలో ఆస క్తి కలదానినిగా, కరోతి _ చేయుచున్నాడు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రాభ్రభాడ్ - విష్ణుధామ విషమాశ్వ-నిద్రా. పర్ణ...' 579715 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>332 = === కావ్యప్రకాశ నిద్రామ్ = ముకులీభావాన్ని, పలాయనపరాయణామ్ పారిపోవడంలో ఆస క్తి కలదానినిగా, కరోతి _ చేయుచున్నాడు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రాభ్రభాడ్ - విష్ణుధామ విషమాశ్వ-నిద్రా. పర్ణశబ్దాలు ప్రకృష్టమైన మేఘం, ఆకాశం, ఏడు గుఱ్ఱాలు గల సూర్యుడు, సంకోచము, దళాలు అనే అర్థాలను చెప్పవు. అందుచేత ఈ వాక్యంలో ఆవాచకత్వం అనే దోషం ఉంది. ఆవ. మూడు రకాల అశ్లీలాలలో వాక్యగతమైన వ్రీడాజనకాశ్లీలానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో ॥ భూపతీరుపసర్పన్తీ కమ్పనా వామలోచనా, తత్త త్ప్రహరణోత్సాహవతీ మోహనమాదధౌ. దగ్గీ లాః. 175 వృ. అత్ర ఉపసర్పణ ప్రహరణమోహనశబ్దాః వ్రీడాదాయిత్వా వా భూపతేః ఇతి :- వామలోచనా - శత్రువుల విషయంలో విరుద్ధా లైన నేత్రాలు గలది, ఉపసర్వస్తి = శత్రువులకు అభిముఖంగా నడుస్తున్నదీ ఆయిన, భూపతేః _ రాజుయొక్క, కమ్పనా నేన, తత్తత్ప్రహరణోత్సాహవతీ ఆయా ఆయుధాల ప్రయోగంలో ఉత్సాహం కలదై, మోహనమ్ = = శత్రు సంమోహనమును, ఆదధౌ చేసెను. - = == వి. ఇక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాలవల్ల మరొక అర్థం గమ్యం అవుతున్నది. ఉపసర్పన్తీ = రతేచ్ఛతో సమీపిస్తున్న, కన్పునా కంపాన్ని కలిగించే, వామ లోచనా = సుందరనేత్రి అయిన నాయిక, తత్తత్ప్రహరణోత్సాహవతీ = కామ శాస్త్ర ప్రసిద్ధాలైన ఆ యా తాడనములయందు ఉత్సాహం కలదై, భూపతేః = రాజుకు, మోహనమ్ = మైధునవిలాసాతిశయాన్ని, ఆదదౌ — చేసినది. ఈ విధంగా ఇక్కడ క్రీడాజనకమైన అశ్లీలత్వదోషం ఉన్నది. - ఆవ. జుగుప్సాజనకా శ్లీలానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ తేదిన్యైర్వార్తం సమశ్యన్తి పరోత్సర్గం చ భుఱ్ఱుతే, ఇతరార్థగ్రహే యేషాం కవీనాం స్యాత్ప్రవర్తనమ్. 176<noinclude><references/></noinclude> pgqr4ojm9gazrgyauxr6r8nwr04nvsq 104 224742 579716 2026-09-18T23:59:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం వృ. అత్ర వాన్తోత్సర్గప్రవర్త నశబ్దాః జుగుప్సాదాయినః. == 333 - వ్యా. తే ఇతి :- యేషాం కవీనామ్ ఏ కవులకు, ఇతరార్థగ్ర హే ఇతరకవుల ఆర్థాలను గ్రహించడమునందు, ప్రవర్తనమ్ = ప్ర...' 579716 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం వృ. అత్ర వాన్తోత్సర్గప్రవర్త నశబ్దాః జుగుప్సాదాయినః. == 333 - వ్యా. తే ఇతి :- యేషాం కవీనామ్ ఏ కవులకు, ఇతరార్థగ్ర హే ఇతరకవుల ఆర్థాలను గ్రహించడమునందు, ప్రవర్తనమ్ = ప్రవృత్తి, స్యాత్ అగునో, తే= వాళ్ళు, అన్యైః = ఇతరుల చేత, వాన్తమ్ - కక్క బడినదానిని, సమశ్నని = తినుచున్నారు. పరోత్సర్గమ్ పరుల మలమును, భుజ్జతే చ - తిను చున్నారు కూడ. = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ వాన .ఉత్సర్గ-ప్రవర్తన శబ్దాలు జుగుప్సను కలిగి స్తున్నాయి. మొదటి రెండు పదాల వాచ్యార్థమే జుగుప్సాకరం, 'ప్రవర్తన' శబ్ధా నికి పురీషోత్సర్గం అనే రెండవ అర్థం కూడా ఉన్నది. అది స్ఫురించడంచేత ఆది జుగుప్సాకరం. అవ. అమంగళకరమైన అశ్లీలానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ పితృవసతిమహం వ్రజామి తాం సహపరివాజనేన యత్ర మే, భవతి సపది పావకాన్వయే హృదయమ శేషితశోకశల్యకమ్. 177 వృ. అత్ర పితృగృహమిత్యాదౌ వివక్షితే శ్మశానాది ప్రతీతావ మఙ్గలార్థత్వమ్. = = మొదలైన సపది వ్యా. పితృవసతిమితి :- భర్త గృహంలో కష్టాలు పడుతున్న ఒక స్త్రీ అంటూన్న మాటలు. ఆహమ్ నేను, పరివారజనేన సహ = పరివార జనంతో కూడ, తామ్ ఆ, పితృవసతిమ్ = తండ్రిగృహమును గూర్చి, ప్రజామి = వెళ్ళెదను, యత్ర = ఎక్కడ, పావకాన్వయే పవిత్రులైన తండ్రి వారితో సంబంధం కలగగా, మే హృదయమ్ నా హృదయం, వెంటనే, అశేషితశోకశల్యమ్= శేషం లేకుండా చేయబడిన శోక మనే కలదిగా, భవతి = అగునో. ఇది వివక్షితార్థం. ఇక్కడ 'పితృవసతిమ్' 'పావ కాన్వయే' అనే పదాలకు 'శ్మశానం' 'అగ్నితో సంబంధం' అనే అర్థాలు కూడా ఉండడం చేత “నేను శ్మశానానికి వెడతాను; అక్కడ చితాగ్నిలో పడడంతో = శల్యం<noinclude><references/></noinclude> eubiagupgdv1dzqmmo4kog360rrcyl0 104 224743 579717 2026-09-18T23:59:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '334 కావ్య ప్రకాశ నా హృదయశోకం అంతా తొలగిపోతుంది" అనే అమంగళకరమైన అర్థం ప్రతీయ మానం అవడంచేత ఇక్కడ ఆశ్లీలత్వదోషం. అవ. వాక్యగతమైన సందిగ్ధత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సుక...' 579717 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>334 కావ్య ప్రకాశ నా హృదయశోకం అంతా తొలగిపోతుంది" అనే అమంగళకరమైన అర్థం ప్రతీయ మానం అవడంచేత ఇక్కడ ఆశ్లీలత్వదోషం. అవ. వాక్యగతమైన సందిగ్ధత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సుకాలయోల్లాసపరః ప్రాప్త పర్యాప్త కమ్పనః, మార్గణప్రవణో భాస్వద్భూతిరేష విలోక్యతామ్. 178 వృ. అత్ర కిం సురాదిశబ్దాః దేవసేనా- శరవిభూత్యర్థాః కిం మది రాద్యరాః ఇతి సందేహః. వా సురాలయేతి సురాలయోల్లాసపరః = దేవాలయమునందు సంతో షించుటయందు ఆసక్తుడు, ప్రాప్త పర్యాప్త కమ్పనః = పొందబడిన, సరిపోవునంత నైన్యం కలవాడు, మార్గణ ప్రవణః = బాణాలయందు, ఆసక్తి గలవాడు, భాస్వ ద్భూతిః = ప్రకాశించుచున్న ఐశ్వర్యం కలవాడూ అయిన, ఏషః = ఇతడు, విలో క్యతామ్ = చూడబడుగాక. చెప్పదలచిన అర్థం ఇది. = సూరాలయోల్లాసపరః _ మద్యగృహంలో ఆనందించుటకు ఆసక్తి గల వాడు, ప్రా ప్తపర్యాప్త కమ్పనః = పొందబడిన సరిపోవునంత కంపం కలవాడు, మార్గణ ప్రవణః = యాచించుట యందు ఆసక్తి గలవాడు, భాస్వద్భూతిః = ప్రకా శిస్తూన్న భస్మం (బూడిద) కలవాడు మరొక అర్థం వస్తూన్నది. అయిన ఇతడు చూడబడు గాక అని అత్రేతి :- ఇక్కడ సురాది శబ్దాలు దేవ- నేనా బాణ వైభవా లనే అర్థాలు కలవా లేదా మద్యం మొదలైన అర్థాలు కలవా అని సందేహం. అందుచేత ఈ వాక్యంలో సందిగ్ధార్థత్వదోషం. ఆవ. వాక్యగతమైన ఆ ప్రతీతత్వదోషానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ తస్యాధిమాత్రోపాయస్య తీవ్రసం వేగతాజుషః, దృఢభూమిః ప్రియప్రాప్తి యత్నః స ఫలితః సఖే. 179 వృ. అత్రాధిమాత్రోపాయాదయః శబ్దః యోగశాస్త్రమాత్ర పయుక్త త్వాత్ అప్రతీతాః.<noinclude><references/></noinclude> jbrl601vfu9swkjo2vwbk02icfhsqk4 104 224744 579718 2026-09-18T23:59:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 335 వ్యా. తస్యేతి :- సఖే = ఓ స్నేహితుడా! అధిమాత్రోపాయస్య = ఆత్య ధికమైన యమనియమాద్యుపాయాలు కలవాడు, తీవ్రసంవేగతాజుషః = తీవ్రమైన వైరాగ్యం కలిగి యుండుటను లేదా తీవ్రమైన...' 579718 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 335 వ్యా. తస్యేతి :- సఖే = ఓ స్నేహితుడా! అధిమాత్రోపాయస్య = ఆత్య ధికమైన యమనియమాద్యుపాయాలు కలవాడు, తీవ్రసంవేగతాజుషః = తీవ్రమైన వైరాగ్యం కలిగి యుండుటను లేదా తీవ్రమైన ఉపాయానుష్ఠానశీఘ్రత్వం కలిగి ఉండుటను పొందినవాడు, అనగా తీవ్రమైన వైరాగ్యం ఉన్నవాడు లేదా తీవ్రమైన ఉపాయాలు శీఘ్రంగా చేసేవాడు అని అర్థం. తస్య = వానియొక్క, ప్రియప్రాప్తా =ప్రియమైన ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందడంలో, దృఢభూమి: = దృఢ మైన భూమికగల, సః యత్నః = ఆ యత్నం, ఫలితః = ఫలించింది. ఇక్కడ ఉన్న అధిమాత్రోపాయాది "పారిభాషికశబ్ధాల అర్థం తెలియగోరువారు ఆస్మద్విరచిత యోగదర్శనాంధ్రవ్యాఖ్య బాలానందిని చూడవచ్చును. అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉన్న అధిమాత్రోపాయాది శబ్దాలు, ఆదిశబ్దంచేత 'తీవ్రసంవేగ' 'దృఢభూమి' శబ్దాలు యోగశాస్త్రంలో మాత్రమే ప్రయోగించబడ తాయి. అందుచేత అప్రతీతాలు. ఆవ. వాక్యగత గ్రామ్యతాదోషానికి ఉదాహరణ చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ తామ్బూలభృతగల్లోఒయం భల్లం జల్పతి మానుషః, కరోతి ఖాదనం పానం సహైవ తు యథా తథా. వృ. అత్ర గల్లాదయః శబ్దః గ్రామ్యాః. = = 180 వ్యా. తామ్బూలేతి :. తామ్బూలభృతగల్లః తాంబూలంచేత నింపబడిన బుగ్గ గల, ఆయం మానుషః = ఈ మనిషి, సహైవ కూడానే, తాంబూల చర్వ ణంతో పాటు, యథా = ఎట్లు, ఖాదనమ్ నమలడం, పానమ్= త్రాగడం, కరోతి = చేస్తాడో! తథా = అట్లే, భల్లమ్ బాగుగా, దీనికి అనుగుణంగా, జల్పతి = పేలుతున్నాడు. = = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ గల్లాది శబ్దాలు గ్రామ్యాలు. వి. విదగ్ధులు గండస్థలం మొదలైన అర్థాలలో 'కపోల' మొదలైన శబ్దాలే ప్రయోగిస్తారు కాని గల్లాది శబ్దాలు ప్రయోగించరు. అందుచేత గల్ల భల్ల మానుష ఖాదన.పానశబ్ధాలు గ్రామ్యాలు. అవ. వాక్యంలో ఉన్న నేయార్థత్వానికి ఉదాహరణం ఇస్తున్నాడు..<noinclude><references/></noinclude> 5qyk83fia318c53mmh2vnbptntjchrj 104 224745 579719 2026-09-18T23:59:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '836 శ్లో॥ వస్త్రవైడూర్యచరణైః క్షతసత్త్వరజఃపరా, 8 కావ్యప్రకాశ నిష్కమ్పారచితా నేత్రయుద్ధం వేదయ సాంప్రతమ్. 181 వృ. అత్ర అమ్బరరత్నపాదైః క్షతతమా ఆచలా భూః కృతా నేత్రద్వన్ద్వం బోధయ...' 579719 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>836 శ్లో॥ వస్త్రవైడూర్యచరణైః క్షతసత్త్వరజఃపరా, 8 కావ్యప్రకాశ నిష్కమ్పారచితా నేత్రయుద్ధం వేదయ సాంప్రతమ్. 181 వృ. అత్ర అమ్బరరత్నపాదైః క్షతతమా ఆచలా భూః కృతా నేత్రద్వన్ద్వం బోధయేతి నేయార్థతా. = వ్యా. వస్త్రైతి :- నిద్రపోవుచున్న సఖురాలి మాట లివి :- వస్త్ర వైడూర్య చరణైః- వస్త్రం అనగా అంబరం; అనగా ఆకాశం. వైడూర్యం అనగా మణి. వస్త్రవైడూర్యం అనగా అంబరమణి, సూర్యుడు. వస్త్రవైడూర్యచరణైః = సూర్యుని పాదాలచేత, క్షతసత్త్వరజః పరా- సత్త్వరజఃపరం అనగా సత్త్వగుణ రజోగుణాలకంటే భిన్న మైన తమోగుణం, అనగా చీకటి. క్షతసత్త్వరజః పరా= తొలగించబడిన చీకటి గలదిగా, నిష్క మ్పా అనగా కంపం లేనిది. అనగా అచల, అనగా భూమి; రచితా చేయబడినది. సాంప్రతమ్ ఇప్పుడు, నేత్ర యుద్ధమ్ = యుద్ధం అనగా ద్వంద్వం. ఇద్దరి మధ్య యుద్ధం జరుగుతుంది కదా. నేత్రయుద్ధం అనగా నేత్ర ద్వంద్వాన్ని, వేదయ బోధింపచేయుము. తెలుపుము. = - అత్రేతి :- ఇక్కడ “సూర్యుని పాదాలచేత భూమి తొలగిపోయిన చీకటి కలదిగా చేయబడింది; అందుచేత నేత్రద్వంద్వాన్ని తెరువుము" అనే అర్థం నేయార్థం. వస్త్ర-వైడూర్య-చరణ. సత్త్వర జఃపర. నిష్కమా యుద్ధ- వేదయ అనే పదాలకు ఇక్కడ తమ వాచ్యార్థం కుదరదు. అందుచేత అమ్బర రత్న పాద తమః_అచలా-ద్వన్ద్వ-బోధయ పదాలు లక్షణచేత చెప్పబడుతాయి. అవి, లక్షణా బోధితాలైన ఆ పదాలు వరసగా ఆకాశమణి కిరణ-అంధకార-భూమి- యుగల ఉద్ఘాటయ అనే అర్థాలను ఉపస్థాపింపచేస్తాయి అందుచేత ఇది లక్షితలక్షణ. ఈ విధంగా శ్రమపడి, రూఢి ప్రయోజనాలు లేకపోయినా లక్షణను అంగీకరించి అర్దాలు చెప్పాలి గాన నేయార్థత్వదోషం. అవ. వాక్యగతమైన క్లిష్టత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ధమ్మిల్లస్య న కస్య ప్రేక్ష్య నికామం కురఙ్గశాబాక్ష్యాః, రజ్యత్యిపూర్వబన్ధవ్యుత్పత్తే ర్మానసం శోభామ్. 182<noinclude><references/></noinclude> bobkpcin035ece8ibk1naqijrv3c2vi 104 224746 579720 2026-09-19T00:00:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 337 వృ. అత్ర ధమ్మిల్లస్య శోభాం ప్రేక్ష్య కన్య మానసం న రజ్య తీతి సంబన్దే క్లిష్టత్వమ్. వ్యా. ధమ్మిల్లన్య ఇతి :- కురఙ్గ బాక్ష్యాః = లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఈ...' 579720 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 337 వృ. అత్ర ధమ్మిల్లస్య శోభాం ప్రేక్ష్య కన్య మానసం న రజ్య తీతి సంబన్దే క్లిష్టత్వమ్. వ్యా. ధమ్మిల్లన్య ఇతి :- కురఙ్గ బాక్ష్యాః = లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఈమెయొక్క అపూర్వబన్దవ్యుత్పత్తేః = క్రొత్తదైన బంధము యొక్క విశిష్టమైన సంబంధం గల, ధమ్మిల్లస్య= ముడివేసిన కేశపాశం యొక్క, శోభామ్ = శోభను, ప్రేక్ష్య = చూచి, కస్య - ఎవనియొక్క, మానసమ్ = మనస్సు, న రజ్యతి—రంజితం కాదు? = అత్రేతి :- ఇక్కడ “ధమ్మిల్లం యొక్క శోభను చూచి ఎవని మనస్సు అనురక్తం కాదు" అని సంబంధంలో (అన్వయంలో) క్లిష్టత్వం ఉన్నది. పదాలు దూరదూరంగా విసిరివేసినట్లు ఉండడంచేత శ్లోకం విన్న వేంటనే పదాల అన్వయం కుదరదు అని అర్థం. అవ. వాక్యగతమైన అవిమృష్ణ విధేయాంశత్వానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో ॥ న్యక్కారో హ్యయమేవ మే యదరయస్తత్రాప్యసౌ తాపసః సోఒప్యత్రైవ నిహన్తి రాక్షసకులం జీవత్యహో రావణః, ధిక్ ధిక్ శక్రజితం ప్రబోధితవతా కిం కుమ్భకర్ణేన వా స్వర్గ గ్రామటికావిలుణ్ణనవృథోచ్ఛూనైః కిమేభిర్భుజైః 188 వృ. ఆత్ర 'అయమేవ న్యక్కారః ' ఇతి వాచ్యమ్. ఉచ్ఛూనత్వ మాత్రం చానువాద్యం న వృథాత్వవిశేషితమ్. అత్ర చ శబ్దరచనా విప రీతా కృతేతి వాక్యన్యైవ దోషః న వాక్యార్థస్య. వ్యా. న్యక్కారః ఇతి :- రాముడు రాక్షససంహారం చేస్తూన్న సమయంలో రావణుడు తనలో ఆనుకుంటూన్న మాటలు. ఈ శ్లోకం హనుమన్నాటకంలోనిది. మే = నాకు, అరయః ఇతి యత్ - శత్రువు లుండడం అనే మాట ఏది కలదో, అయమేవ = ఇదే, న్యక్కారః - అవమానం. తత్రాపి - అందులోనూ, తాపసః= తాపసుడైన, అసౌ = ఈ మానవుడు శత్రువు. స్కోపి అతడు కూడా, అత్రై వ 22) = = ===<noinclude><references/></noinclude> nabq2c6reb2e9hhron03re5xgg0webs 104 224747 579721 2026-09-19T00:00:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '338 = కావ్యప్రకాశ ఇక్కడనే, రాక్షసకులమ్ రాక్షస సముదాయాన్ని, నిహన్తి = చంపుతున్నాడు, ఆహో = ఏమి ఆశ్చర్యము! రావణః = రావణుడు, జీవతి_జీవించియే ఉన్నాడు! శక్రజితమ్ = ఇంద్రజిత్తును గూర్చి,...' 579721 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>338 = కావ్యప్రకాశ ఇక్కడనే, రాక్షసకులమ్ రాక్షస సముదాయాన్ని, నిహన్తి = చంపుతున్నాడు, ఆహో = ఏమి ఆశ్చర్యము! రావణః = రావణుడు, జీవతి_జీవించియే ఉన్నాడు! శక్రజితమ్ = ఇంద్రజిత్తును గూర్చి, ధిక్ ఫిక్ నింద అగుగాక. ప్రబోధితవతా = మేల్కొలుపబడిన, కుమ్బక రేన కుంభకర్ణునిచేత, కిం వా ఏమి ప్రయో జనం? స్వర్గ గ్రామజికావిలుణ్ణనమ్మథోచ్చూనై : స్వర్గం అనే చిన్న గ్రామాన్ని దోచుకోవడంచేత వ్యర్థంగా బలిసిన, ఏభిః = ఈ, భుజై : = భుజాలచేత, కిమ్= ఏమి ప్రయోజనం? = = == = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'అయమేవ న్యక్కారః' అని చెప్పాలి. ఉచ్ఛూనత్వ మాత్రాన్నే అనువదించాలి కాని వృథాత్వంతో విశేషితమైన ఉచ్చూనత్వాన్ని అనువదించకూడదు. ఇక్కడ శబ్దాల కూర్పు విపరీతంగా చేయబడింది. అందు చేత ఇది వాక్యదోషమే కాని వాక్యార్థదోషం కాదు . వి. 'అయమ్' అనగా నాకు శత్రువు లుండడం. దాన్ని అనువదించి న్యక్కారం విధించబడుతున్నది. అందుచేత అనువదించబడేదానిని ముందు, విదే యాన్ని తరవాత ప్రయోగించి వాక్యనిర్మాణం చెయ్యాలి. "అనువాద్యాన్ని చెప్ప కుండా విధేయాన్ని ప్రతిపాదించకూడదు" (ఆనువాదమనుక్త్వైవ న విధేయము దీరయేత్) అని నియమం. అందుచేత 'అయమేవ న్యక్కార' ఆనాలి కాని 'న్యక్కారో హ్యయమేవ' అనకూడదు. ఇది వ్యస్తపదాలలో ఉంది కాబట్టి వాక్య గత అవిమృష్టవిడేయాంశత్వదోషం. పూర్వం 'మూర్ధ్నామ్' ఇత్యాది శ్లోకంలో (159) చెప్పినట్లు 'వృథోచ్ఛూ నైః” అని సమాసం చేయడంచేత వృథాత్వం కూడా ఉచ్చూనత్వంతో పాటు అనువాద్య కోటిలో పడిపోయినది. అందుచేత విధేయం కావలసిన అది (నా భుజాలు బలిసి ఉండడం వృథా అని చెప్పి విధేయంగా చేయవలసిన అది విధేయం కాకుండా అయిపోయింది. ఇది పదగతసమాసంపదం కాబట్టి) అవిమృష్ట విధేయాంశత్వ దోషం అని ప్రసంగవశాత్ ఆ విషయం కూడా వృత్తిలో చెప్పబడింది. వాక్య గతఅవిమృష్టవిధేయత్వానికి 'న్యక్తారో హ్యయమ్' అనేది మాత్రమే ఉదాహరణం. మరొక విషయం ఏమనగా ఈ దోషం పదాల కూర్పులో వైపరీత్యంవల్ల ఏర్పడింది గాన వాక్యదోషమే. పదాలు ఎలా కూర్చినా వాక్యార్థం ఒకటే కాబట్టి వాక్యార్థదోషం కాదు.<noinclude><references/></noinclude> 9ina7pfoi8xydm2me9op827emqmcrwn 104 224748 579722 2026-09-19T00:00:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం అవ. మరియొక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. అపాఙ్గసంసర్గి తరజితం దృశో ర్భృవోరరాలాన్త విలాసి వేల్లితమ్, విసారి రోమాఞ్చనకఞ్చకం తనో స్తనోతి యోజసౌ సుభగస్త వాగతః. 339 184 వృ. అత...' 579722 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం అవ. మరియొక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. అపాఙ్గసంసర్గి తరజితం దృశో ర్భృవోరరాలాన్త విలాసి వేల్లితమ్, విసారి రోమాఞ్చనకఞ్చకం తనో స్తనోతి యోజసౌ సుభగస్త వాగతః. 339 184 వృ. అత్ర యోఒసావితి పదద్వయమనువాద్యమాత్ర ప్రతీతికృత్. నాయికతో సఖి - వ్యా. అపాణేతి :- నాయకుడు రానున్నాడు అని అంటూన్న మాటలు. యః = ఏ, సుభగః= సుందరుడు, తవ దృశోః = నీ నేత్రాలకు, ఆపాఙ్గసంసర్గి = నేత్రాంతములతో కలిసే, తరఙ్గతమ్ = వంకర చూపుల పరంపరను, భ్రువోః = కనుబొమ్మలకు, అరాలాన విలాసి = వక్రము లైన ఆంతభాగములందు ప్రకాశించు, వెల్లితమ్ ముణుచుకొనడాన్ని, తనోః = శరీరమునకు, రోమాఞ్చనకఞ్చుకమ్ రోమాంచం అనే కంచుకాన్నీ, తనోతి = చేయునో, అసౌ= అట్టి నాయకుడు, ఆగతః = వచ్చినాడు. = == అత్రేతి :- ఇక్కడ 'యః అసౌ' అనే రెండు పదాలూ కూడ అనువాద్య మైనదాని ప్రతీతిని మాత్రమే కలిగిస్తాయి. వి. "యః తనోతి అసౌ ఆగతః" ఎవడు ఈ విధంగా చేస్తాడో అతడు వచ్చినాడు అని యచ్ఛబ్దార్థాన్ని అనువదించి తత్ శబ్దార్థ పరామర్శకంగా 'అసౌ' అనేది ప్రయోగించి దానిని విధేయకోటిలో చేర్చడం రచయిత ఉద్దేశ్యం. కాని "యత్తదోః నిత్యసంబన్ధః" అనే న్యాయంచేత యచ్ఛబ్దంచేత నిర్దేశింపబడినదానిని పరామర్శించడానికి తశ్శబ్దం మాత్రమే ప్రయోగించాలి. 'యః తనోతి సః ఆగతః" అని అనాలి. తత్శబ్దం కాక అదస్, ఇదమ్, ఏతత్ శబ్దాలలో ఏ శబ్ద మైనా యచ్ఛబ్దంతో 'యః అసౌ' 'యః అయమ్' 'యః ఏషః ' ఇత్యాది విధంగా ప్రయోగించినా సంబద్ధత్వార్థం రాదు. ప్రసిద్ధత్వార్థమే బోధించబడుతుంది. యః -అసౌ = ప్రసిద్ధుడైన ఏ ఇతడు అని అర్థం. ఇతరపదాలు ప్రయోగించినా అదే అర్థం. ఆందుచేత ఇక్కడ విధేయవాక్యం అసంపూర్ణంగా ఉన్నది. ఉద్దేశ్యవిధేయ<noinclude><references/></noinclude> apyowmoou8jm0q2v48ticlyswo2bju2 104 224749 579723 2026-09-19T00:00:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '340 కావ్య ప్రకాశ భావం స్పష్టంగా తెలియడం లేదు. అందుచేత ఇక్కడ కూడా అవిమృష్టవిధే యాంశత్వదోషం అని భావం. కావా ఈ సందర్భంలో మమ్మటుడు- “యత్తత్శబ్దాలకే నిత్యసంబంధం; వాటిని ప్రయోగించ...' 579723 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>340 కావ్య ప్రకాశ భావం స్పష్టంగా తెలియడం లేదు. అందుచేత ఇక్కడ కూడా అవిమృష్టవిధే యాంశత్వదోషం అని భావం. కావా ఈ సందర్భంలో మమ్మటుడు- “యత్తత్శబ్దాలకే నిత్యసంబంధం; వాటిని ప్రయోగించినప్పుడే ఉద్దేశ్యవిధేయభావం ఉంటుంది; ఉద్దేశ్యవిధేయభావం లనుకొన్నచోట యచ్ఛజ్ఞంతో ఆదస్, ఇదమ్, ఏతచ్చబ్దాలు ప్రయోగిస్తే కుదరదు” అని 'తథాహి' మొదలు 'తథాభూతమేవ తతశబ్దేన పరామృశ్యతే' వరకు ఉన్న గ్రంథంచేత సోదాహరణంగా, సవిస్తరంగా ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. యత్తత్ శబ్దాల ప్రయోగంలో కొన్ని మెలకువలు కూడా సూచిస్తూన్నాడు. వృ. తథాహి.ప్రక్రాన్త ప్రసిద్ధానుభూతార్థవిషయస్త చ్ఛబోయచ్ఛజ్ఞో పాదానం నా పేక్షతే. క్రమేణోదాహరణమ్- శ్లో॥ కాతర్యం కేవలా నీతిః శౌర్యం శ్వాపదచేష్టితమ్, అతః సిద్ధిం సమేతాభ్యాముఢాభ్యామన్వియేష సః. 185 వ్యా. తథాహితి :- ఆదియుక్తమే కదా? ఉపక్రమించిన విషయాన్ని, ప్రసిద్ధమైన విషయాన్ని, పూర్వం అనుభవించిన విషయాన్ని పరామర్శించే తచ్చ బ్దం యచ్ఛబ్దప్రయోగాన్ని అపేక్షించదు. ఈ మూడింటికీ వరసగా ఉదాహరణలు. = కాతర్యమితి :- ఇది రఘువంశం పదిహేడవ సర్గలో అతిథి అనే రాజును వర్ణించే శ్లోకం. కేవలా = కేవలమైన, నీతిః - నీతి, కాతర్యమ్ పిరికితనం. శౌర్యమ్= కేవలశౌర్యం, శ్వాపద చేష్టితమ్ క్రూరమృగాల చేష్ట. ఆతః = అందువలన, సః - అతడు, సమేతాభ్యామ్ కలిసిన, ఉతాభ్యామ్ = నీతి శౌర్యాలు రెండింటిచేతా, సిద్ధిమ్ = కార్యసిద్ధిని, అన్వియేష = కోరెను. = = వి. అతిథిని గూర్చిన వర్ణన వెనుకటి శ్లోకాలలోనే ప్రారంభం అయింది. అందుచేత ఇక్కడ 'సః' అని తత్శబ్దం ప్రయోగించినా దీనికి యత్శబ్దా పేక్ష లేదు. యశ్శబ్దాన్ని ప్రయోగించవలసిన పని లేదు. అవ. ప్రసిద్ధార్థక మైన తత్శబ్దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమప్రార్థనయా పినాకినః,<noinclude><references/></noinclude> on2vjzfcq1jra5osrtlb9jt3kncjsyc 104 224750 579724 2026-09-19T00:00:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం కలా చ సా కాన్తిమతీ కలావత స్వమస్య లోకస్య చ నేత్రకౌముదీ. 841 186 వ్యా. ద్వయమితి :- దీని భావం వెనుక ఇవ్వబడింది (చూ. శ్లో. 132ఎ) ఇక్కడ 'సా' అనగా 'ప్రసిద్ధమైన' అని అర్థం. అందుచేత...' 579724 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం కలా చ సా కాన్తిమతీ కలావత స్వమస్య లోకస్య చ నేత్రకౌముదీ. 841 186 వ్యా. ద్వయమితి :- దీని భావం వెనుక ఇవ్వబడింది (చూ. శ్లో. 132ఎ) ఇక్కడ 'సా' అనగా 'ప్రసిద్ధమైన' అని అర్థం. అందుచేత ఈ తతశబ్దానికి యతేశ జ్ఞాపేక్ష లేదు. అవ. అనుభూతార్థ పరామర్శకమైన తత్శబ్దానికి ఉదాహరణం తున్నాడు. శ్లో॥ ఉత్కమ్పినీ భయపరిస్థలదంశుకాన్తా తే లోచనే ప్రతిదిశం విధురే క్షిపస్ర్తీ, క్రూరేణ దారుణతయా సహసైవ దగ్ధ ధూమాస్ధితేన దహనేన న వీక్షితాసి. 187 వ్యా. ఉత్కమ్సినీ ఇతి :- హర్షవర్ధనుడు రచించిన రత్నావళినాటికలో వాసవదత్త అగ్నిదాహం వల్ల మరణించిన దని విన్న వత్సరాజు ఆమెను గూర్చి విలపిస్తూ అన్న మాట అని చాలా మంది వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. కాని ప్రస్తుతం లభ్యం అవుతూన్న రత్నావళిలో ఈ శ్లోకం లేదని బాలబోధినీకారుడు. ఉత్క మ్పినీ = వణకుచున్న దానవు, భయపరిస్థలదంశుకాన్తా= భయంచేత కదలుతూన్న వస్త్రాంతం కలదానవు, విధురే= భయాక్రాంతములైన, తేజ ఆ, లోచనే = నేత్రాలను, ప్రతిదిశమ్ అన్ని దిక్కులా, క్షిపనీ = ప్రసరింపచేయుచున్న దానవూ అయిన నీవు, ధూమాన్దితేన = ధూమంచేత గ్రుడ్డిదిగా చేయబడిన, క్రూరేణ = క్రూరమైన, దహనేన = అగ్నిచేత, దారుణతయా = క్రూరత్వం చేత, న వీక్షితాసి = చూడబడలేదు; సహనైవ వెంటనే, దగ్గా = కాల్చబడితివి. == === = వి. ఇక్కడ 'తే' అనేదానికి నాకు పూర్వపరిచితములైన, నేను అనుభవిం చిన, అనగా పూర్వం ఎరిగిఉన్న అని అర్థం. అందుచేత ఈ తత్శబ్దానికి యత్శబ్ద ప్రయోగా పేక్ష లేదు. అయితే పై మూడు ఉదాహరణలలో యత్శబ్దాన్ని ప్రయోగించవలసిన పని లేకపోయినా యశ్శబ్దం ఆక్షేపలభ్యం అవుతుంది. అనగా యశ్శబ్ధం ఉన్నట్లు<noinclude><references/></noinclude> odju5sqp8mgh7c1jgisnpfw9hssumpa 104 224751 579725 2026-09-19T00:01:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '342 కావ్యప్రకాశ ఊహించుకొని అర్థం చెప్పుకోవాలి అని వ్యాఖ్యాతలు వివరించారు. “యః పూర్వో క్త గుణవాన్" ఎవడు పూర్వం చెప్పబడిన గుణాలు కలవాడో, సఃఆ అతిథి అని మొదటి శ్లోకంలోను "యాప్రస...' 579725 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>342 కావ్యప్రకాశ ఊహించుకొని అర్థం చెప్పుకోవాలి అని వ్యాఖ్యాతలు వివరించారు. “యః పూర్వో క్త గుణవాన్" ఎవడు పూర్వం చెప్పబడిన గుణాలు కలవాడో, సఃఆ అతిథి అని మొదటి శ్లోకంలోను "యాప్రసిద్ధా" ఏది ప్రసిద్ధమైనదో, సాయి ఆ చంద్రకళ అని రెండవ శ్లోకంలోను, 'యే అనుభూతే' ఏవి అనుభవించబడినవో, తే= ఆ నేత్రాలు అని మూడవ శ్లోకంలోను యత్శబ్దం ఉన్నట్లుగా ఊహించి అర్థం చెప్పాలి అని భావం. యశ్శబ్దాన్ని ప్రయోగించకపోవడంచేత సాకాంక్షత్వదోషం మాత్రం లేదు. ఆవ. తత్శబ్దం ఎక్కడ యత్శబ్ద ప్రయోగాన్ని ఆపేక్షించదో చూపి, కొన్నిచోట్ల యత్శబ్దానికి కూడా తత్శబ్ద ప్రయోగా పేక్ష ఉండ దని సోదాహర ణంగా నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. యచ్ఛబ్దస్తూత్తర వాక్యానుగతత్వేన ఉపాత్త ః సామర్థ్యాత్ పూర్వవాక్యానుగతస్య తచ్ఛబ్దస్యోపాదానం నా పేక్షతే, యథా శ్లో॥ సాధు చన్ద్రమసి పుష్కరైః కృతం మీలితం యదభిరామతాధికే, ఉద్యతా జయిని కామినీముఖే తేన సాహసమనుష్ఠితం పునః, 188 వ్యా. యచ్ఛబ్ద ఇతి :- ఉత్తరవాక్యంతో సంబంధించినట్లుగా ప్రయో గింపబడిన యత్శబ్దమైతే సామర్థ్యంవలన పూర్వవాక్యంతో సంబంధించిన తత్శబ్దం యొక్క గ్రహణాన్ని ఆపేషించదు. అనగా పూర్వవాక్యంలో తత్శబ్దాన్ని ప్రయోగించకపోయినా ఆక్షేపంచేత అది ఉన్నట్లు భావించి అర్థం చెప్పుకొన వచ్చును అని అర్థం. = సాడు ఇతి _ అభిరామతాధికే మనోహరత్వంచేత అధికుడైన, చన మని_చంద్రుడు (ఉదయించుచుండగా), పుష్కరైః = పద్మాలచేత, యత్ మీలి తమ్ (మీలితం ఇతి యత్)=ముకుళీభావము పొందబడినది అనేది ఏది గలదో, (తత్ = ఆది), సాధు = బాగుగానే, కృతమ్ చేయబడింది. పునః - కాని, కామి నీముఖే = కామినియొక్క ముఖం, జయిని సర్వోత్కర్షతో ఉంటూండగా, = ==<noinclude><references/></noinclude> j3vi4eio76r6l572al3h8klh3jvsxdd 104 224752 579726 2026-09-19T00:01:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 343 ఉద్యతా = ఉదయిస్తూన్న, తేన ఆ చంద్రునిచేత, సాహసమ్ = సాహసం, అనుష్ఠితమ్ = చేయబడినది. వి. ఇక్కడ 'యన్మీలితమ్' అనే ఉత్తరవాక్యంలో ఉన్న యచ్చడానికి పూర్వవాక్యంలో '(తత్) సాధ...' 579726 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 343 ఉద్యతా = ఉదయిస్తూన్న, తేన ఆ చంద్రునిచేత, సాహసమ్ = సాహసం, అనుష్ఠితమ్ = చేయబడినది. వి. ఇక్కడ 'యన్మీలితమ్' అనే ఉత్తరవాక్యంలో ఉన్న యచ్చడానికి పూర్వవాక్యంలో '(తత్) సాధు కృతమ్' అని తచ్ఛద్దాపేక్ష లేదు. తచ్చబ్దం ప్రయోగించకపోయినా ఆక్షేపంచేత అది లభిస్తుంది; ఉన్నట్లుగా భావించ బడు తుంది. వృ. ప్రాగుపాత్తస్తు యచ్ఛబ్దః తచ్చభోపాదానం వినా సాకాజ్ఞః. యథా అత్రైవ శ్లోకే ఆద్యపాదయో ర్వ్యత్యాసే. ద్వయోరుపాదానే తు నిరాక్షాఙ్ఞత్వం ప్రసిద్ధమ్ . వ్యా, ప్రాగితి - ముందు అనగా మొదటి వాక్యంలో ప్రయోగించబడిన యచ్ఛబ్దం మాత్రం తచ్ఛబ్దం (ఉత్తరవాక్యంలో) లేకపోతే సాకాంక్షంగానే ఉండి పోతుంది. ఉదాహరణకి ఈ శ్లోకంలోనే మొదటి రెండు పాదాలూ క్రమం మార్చి చూడవచ్చును. అనగా - "మీలితం యదభిరామతాధికే సాధు చన్ద్రమసి పుష్కరై: కృతమ్" అని చదివిన పక్షంలో పూర్వవాక్యంలో యచ్ఛబ్దం ఉన్నది. ఉత్తరవాక్యంలో తచ్చబ్దం లేకపోతే ఆ యచ్ఛబ్దం సాకాంక్షంగానే ఉండిపోతుంది; అర్థం సంపూర్ణం కాదు. అందుచేత “తత్ సాధు చన్ద్రమని పుష్కరైః కృతమ్” అని రెండవపాదం ఉండాలి. యత్శబ్దతచ్ఛబ్దాలు రెండూ ప్రయోగించినప్పుడు యచ్ఛబ్దం నిరాకాంక్షం (ఆకాంక్ష అపేక్ష లేనిది) అనే విషయం ప్రసిద్ధమే. ఉదాహరణకి - “యదువాత తన్మిథ్యా" అనే వాక్యంలో ముందు యచ్ఛబ్దమూ తరువాత తచ్ఛబ్దమూ ఉపయోగించబడినాయి కాబట్టి ఇక్కడ యచ్ఛబ్దం నిరా కాంక్షం. - ఆ వృ. అనుపాదానే ఒపి సామర్థ్యాత్ కుత్రచిత్ ద్వయమపి గమ్యతే, యథా - శ్లో॥ యే నామ కేచిదిహ నః ప్రథయన్త్యవజ్ఞాం జానన్తి తే కిమపి తాన్ ప్రతి నైష యత్నః, ఉత్పత్స్యతేఒస్తి మమ కోడిపి సమానధర్మా కాలో హ్యయం నిరవధిర్విపులా చ పృథ్వీ. 189<noinclude><references/></noinclude> cngcq3c6o2ao89jcp4rvnzbfoescwg3 104 224753 579727 2026-09-19T00:01:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '344 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్ర యః ఉత్పత్స్యతే తం ప్రతీతి. వ్యా అనుపాదానే2పి ఇతి - కొన్ని చోట్ల యచ్ఛబతచ్చబ్దాలు రెండూ ప్రయోగించకపోయినా వాక్య సామర్థ్యంచేత ఆ రెండూ కూడా గమ్యములు అవు త...' 579727 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>344 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్ర యః ఉత్పత్స్యతే తం ప్రతీతి. వ్యా అనుపాదానే2పి ఇతి - కొన్ని చోట్ల యచ్ఛబతచ్చబ్దాలు రెండూ ప్రయోగించకపోయినా వాక్య సామర్థ్యంచేత ఆ రెండూ కూడా గమ్యములు అవు తాయి. ఎట్లనగా - == === - యే ఇతి - మాలతీమాధవ ప్రారంభంలో కవి మాట లివి యే నామ = ఏ, కేచిత్ = కొండకు, నః మా విషయంలో, అవజ్జామ్ ఆనాదరాన్ని, ప్రథ యన్తి= ప్రకటిస్తారో, తేజ వాళ్ళు, కిమపి = ఏమేమో, జానను = తెలిసి ఉందురు గాక. ఏషః యత్నః= ఈ ప్రయత్నం, తాన్ ప్రతి వాళ్ళను గూర్చి, నౌకాదు. మమ నాకు, సమానధర్మా సమానమైన ధర్మం కలవాడు, పుట్టగలడు; ఆస్తి చ = ఎక్కడనో ఉండి ఉండవచ్చు కూడ. ఈ కాలం, నిరవధిః హి అవధిలేనిది కదా ? పృథ్వీ చ విపులా చ = విశాలమైనది కదా? = చ= น ఉత్పత్స్యతే = అయం కాలః= భూమి కూడ, ఆత్రేతి - ఇక్కడ "యః ఉత్పత్స్యతే తం ప్రతి" (ఎవడు పుట్టగలడో వానిని గూర్చి యే) నా యత్నం అని యచ్ఛబ్దతచ్ఛబ్దాలు రెండూ కూడా గమ్యం అవుతున్నాయి. పూర్వార్ధంలో 'యే తే' అని రెండూ ప్రయోగించడంచేత అక్కడ ఆకాంక్ష లేనట్లు స్పష్టంగా తెలుస్తూనే ఉన్నది. అవ. పూర్వవాక్యంలో ఉన్న యచ్ఛబ్దానికి తతశబ్దాకాంక్ష ఉంటుం దని స్థాపించబడింది. అందుచేత ప్రకృతంలో "తనోతి యోఒ సౌ సుభగః" అనే చోట తచ్ఛబ్దం లేదు కాబట్టి ఆవిమృష్టవిధేయాంశత్వం ఉన్నది అని చెపుతున్నాడు. వృ. ఏవం చ తచ్ఛన్దానుపాదానే త్ర సాకాఙ్ఞత్వమ్ న చాసా వితి తచ్ఛద్దారమాహ. శ్లో॥ అసౌ మరుచ్చుమ్బితచారు కేసరః ప్రసన్న తారాధిపమణ్డలా గ్రణీః, వియు క్తరామాతురదృష్టివీక్షితో వస న్దకాలో హనుమానివాగతః. వృ, ఆత్ర పా న తచ్ఛడ్డార ప్రతీతిః. 190<noinclude><references/></noinclude> kdxycitr6t3mwmnpaqvsvav3yu04dzh 104 224754 579728 2026-09-19T00:02:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం 345 వ్యా. ఏవం చ ఇతి . ఈ కారణంచేత అనగా పూర్వవాక్యగతమైన యచ్ఛబ్దం తచ్ఛద్ధాపేక్షం అని స్థాపించడంచేత, ఇక్కడ (“తనోతి యోజసౌ సుభగః" ఆనే వాక్యంలో) తచ్ఛబ్దం ప్రయోగించకపోతే...' 579728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం 345 వ్యా. ఏవం చ ఇతి . ఈ కారణంచేత అనగా పూర్వవాక్యగతమైన యచ్ఛబ్దం తచ్ఛద్ధాపేక్షం అని స్థాపించడంచేత, ఇక్కడ (“తనోతి యోజసౌ సుభగః" ఆనే వాక్యంలో) తచ్ఛబ్దం ప్రయోగించకపోతే సాకాంక్షత్వం ఉంటుంది. 'అసౌ' అనే పదం తత్శబ్దార్థాన్ని చెప్పదు కదా ? ఉదాహరణకి ఈ క్రింది శ్లోకంలో 'అసౌ' అనే దానికి తచ్ఛద్ధార్థం ('సః' అనేదాని అర్థం) చెప్పడం కుదరదు కదా? అసౌ ఇతి - మరుచ్చుమ్బితచారు కేసరః = వాయువుచేత స్పృశించబడిన అందమైన కింజల్కములు కలదీ, హనుమంతునిపక్షంలో వాయువుచేత చుంబించ బడిన జూలు కలవాడు, ప్రసన్న తారాధిపమణలాగ్రణిః= ప్రసన్నం (నిర్మలం)గా ఉన్న చంద్రమండలం నాయకుడుగా కలదీ, సుఖంగా ఉన్న తార భర్తయైన సుగ్రీవుని రాజ్యంలో అగ్రనాయకుడు అని రెండవ అర్థం. వియుక్త రామాతుర దృష్టివీక్షితః = వియోగం చెందిన స్త్రీల యొక్క దీనమైన దృష్టితో చూడబడినదీ, సీతావియోగము పొందిన రాముని దీనదృష్టితో చూడబడినవాడు అని రెండవ ఆర్థం, అయిన, వసన్తకాలః = వసంతకాలం, హనుమానివ వలె, ఆగతః = వచ్చినది. = = హనుమంతుడు అత్రేతి - ఇక్కడ 'అసౌ' అనేదానివల్ల తచ్చద్దార ప్రతీతి కలగడంలేదు. తచ్ఛద్దార!ప్రతీతి కలిగే పక్షంలో ఆ వసంతం (అట్టి వసంతం) అనగానే ఆది విధేయం అవడంచేత ఏది, ఎట్టిది అనే అని భావం. ఆవ. 'అసౌ' అనే అదశ్శబ్దంవల్ల పక్షానికి బాధకం చూపుతున్నాడు- వృ. ప్రతీతా వా కరవాల కరాలదోఃసహాయో అనువాదక యచ్చద్దా పేక్ష ఉండేది తచ్చద్దార్థప్రతీతి కలుగుతుందనే యుధి యోజసౌ విజయార్జునైకమల్లః, యది భూపతినా స తత్ర కార్యే వినియుజ్యేత తతః కృతం కృతం స్యాత్. వృ. అత్ర స ఇత్యస్యానర్థక్యం స్యాత్. - 191 వ్యా. అదః శబ్దంవల్ల తచ్ఛదార్థ ప్రతీతి కలిగితే “కరవాల” ఇత్యాది శ్లోకంలో 'అసౌ' అని ముందు ప్రయోగించిన తరవాత (నీ అభిప్రాయం ప్రకారం)<noinclude><references/></noinclude> sz4g89pgrppjsybvd7lyoxqelsxg3yc 104 224755 579729 2026-09-19T00:02:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '346 కావ్యప్రకాశ- తత్సమానార్థకం అయిన 'సః' అనే శబ్దాన్ని ప్రయోగించడం వ్యర్థం అవుతుంది. అని శ్లోకం తరవాత వచ్చే వాక్యంతో అన్వయం. కరవాలేతి - యుధి _ యుద్ధమునందు, కరవాల కరాలదో:సహాయః = ఖ...' 579729 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>346 కావ్యప్రకాశ- తత్సమానార్థకం అయిన 'సః' అనే శబ్దాన్ని ప్రయోగించడం వ్యర్థం అవుతుంది. అని శ్లోకం తరవాత వచ్చే వాక్యంతో అన్వయం. కరవాలేతి - యుధి _ యుద్ధమునందు, కరవాల కరాలదో:సహాయః = ఖడ్గంచేత భయంకరమైన బాహువే సహాయంగా గల, యః అసౌ = ఏ ఈ,. విజయార్జునైక మల్లః=విజయార్జునైకమల్లుడు ఉన్నాడో, సఃఅతడు, భూపతినా= రాజుచేత, తత్ర కార్యే = ఆ కార్యమునందు, వినియుజ్యేత యది = నియమించ బడినట్లయితే, తతః = అటుపిమ్మట, కృతమ్ పని, కృతమ్ చేయబడినది, స్యాత్ = అగును. = = వి. ఈ శ్లోకం ఎక్కడిదో తెలియదు. అందుచేత కొందరు వ్యాఖ్యాతలు చెప్పినట్లు "అర్జునుణ్ణి ఎదిరించ గలిగిన ఏకమల్లుడైన కర్ణుణ్ణి సేనాపత్యంలో దుర్యోధనుడు నియోగిస్తే" ఇత్యాది వ్యాఖ్యానానికి ఆధారం లేదు. కర్ణుడు ఖడ్గ ధారిగా ప్రసిద్దుడు కాడు. అందుచేత విజయార్జునైకమల్లుడు అనేది ఒక వీరుని పేరు అయిఉంటుం దని గ్రహించి వ్యాఖ్యానించినాము ఆవ. పై శ్లోకంలో 'సః' అనేది వ్యర్థం అయిపోతుంది అనే భయంచేత అదః (అసౌ) శబ్దాన్నీ తచ్చద్ది సమానార్థకంగా గ్రహించకపోయినా 'తనోతి యోజసౌ' అనే చోట ఇదమ్ శబ్దాదులకు వలె తచ్ఛబ్దసమానార్థకత్వాన్ని ఆంగీకరించవచ్చును కదా ? ‘ఇదమ్' ‘ఏతద్' 'ఆదస్' శబ్దాలు సమానార్థకాలే కదా అని ఆశంకిస్తున్నాడు . వృ. ఆఢ- శ్లో॥ యోవికల్పమీద మర్థమణ్డలం పశ్యతీశ నిఖిలం భవద్వపుః, ఆత్మపక్షపరిపూరితే జగ త్యస్య నిత్యసుఖినః కుతో భయమ్. వృ. ఇతీదంశబ్దవదదఃశబ్దస్తచ్ఛబ్దార్థమభిధ త్తే ఇతి. 192 వ్యా. 'అథ' అనేది ఇక్కడ ప్రశ్నార్థకం. 'అథ అభిధత్తే' అని అన్వయం.. “చెపుతుంది కదా ?” అని అర్థం.<noinclude><references/></noinclude> j7z1ipefdmr073youk7xepdlxvau8vy 104 224756 579730 2026-09-19T00:02:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం మాటలు- = 847 యః ఇతిః - ఇది ఉత్పలాచార్యవిరచిత పరమేశ్వర స్తోత్రవలిలో పద మూడవ స్తోత్రంలో అద్వైతదృష్టి గల భక్తుడు భగవంతునితో అంటూన్న ఈశ = ఓః పర మేశ్వరా! యః = ఎవడు, నిఖిల...' 579730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం మాటలు- = 847 యః ఇతిః - ఇది ఉత్పలాచార్యవిరచిత పరమేశ్వర స్తోత్రవలిలో పద మూడవ స్తోత్రంలో అద్వైతదృష్టి గల భక్తుడు భగవంతునితో అంటూన్న ఈశ = ఓః పర మేశ్వరా! యః = ఎవడు, నిఖిలమ్ సమస్తమైన, ఇదమ్ = ఈ, ఆర్థ మణ్డలమ్ = దృశ్యవస్తుసముదాయాన్ని, అవికల్పమ్ నిఃసంశ యంగా, భవద్వపుః = నీ శరీరాన్నిగా, పశ్యతి చూస్తాడో, అస్య = ఈ, నిత్య సుఖినః = నిత్యసుఖవంతునికి, ఆత్మపక్షపరిపూరితే = = నింపబడిన, జగతి = జగత్తునందు, భయమ్ === = = ఆత్మ స్వరూపపక్షం చేత భయము, కుతః = ఎట్లు ? ఈ శ్లోకంలో 'అస్య' అనే ఇదమ్శబ్ధం తచ్చద్దార్థాన్ని చెప్పినట్లు ఆదః శబ్దంకూడా (తచ్ఛబ్దార్థాన్ని) చెప్పవచ్చునుకదా? అవ. ఈ ఆశంకకు సమాధానం చెపుతున్నాడు. ('ఆథ....ఉచ్యతే' అనేది. ప్రశ్న, త రీత్యాదికం సమాధానం అని చెప్పడం యుక్తం.) వృ. ఉచ్యతే - తర్హ్యత్రైవ వాక్యాన్తరే ఉపాదానమర్హతి, ను తత్రై వ; యచ్ఛబ్దస్య హి నికటే స్థితః ప్రసిద్దిం పరామృళతి. యథా - శ్లో॥ యత్తదూర్జితమత్యుగ్రం క్షాత్రం తేజో ఒస్య భూపతేః, దీవ్యతాక్షి స్తదానేన నూనం తదపి హారితమ్. వృ. ఇత్యత్ర తచ్చః. 193 వ్యా. (సమాధానం) చెప్పబడుచున్నది. ఈ 'యోఒ వికల్పమ్' ఇత్యాది) శ్లోకంలో ఇదం శబ్దాన్ని వలె ('తనోతి యోజసౌ' ఇత్యాది శ్లోకంలో కూడ) ఆదః ఇత్యాదిశ్లోకంలో శబ్దాన్ని మరొక వాక్యంలో ప్రయోగించాలి కాని అక్కడనే (యచ్ఛబ్దం ఉన్న వాక్యంలో యచ్ఛబ్దం ప్రక్కనే ప్రయోగించకూడదు. ఎందుచేత ననగా (యత్త దూర్జిత' ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె) యచ్ఛబ్దానికి దగ్గర ప్రయోగించబడిన తత్శబ్దం. ప్రసిద్ధత్వాన్ని మాత్రమే పరామర్శిస్తుంది. యత్తదిత్యాది శ్లోకంలోని తత్శబ్దం వలె ఆని అన్వయం. యత్తదితి - వేణీసంహారంలో భీమసేనుడు యుధిష్ఠిరుణ్ణి నిందిస్తూ సహ దేవునితో అంటూన్న మాటలు. తదా. ఆనాడు, అక్షైః పాచికలచేత, దీవ్యతా= ఆడుచున్న (ఆడిన), అనేన ఈ యుధిష్ఠిరుని చేత, అస్య భూపతేః - ఈ రాజు =<noinclude><references/></noinclude> 4zczlct781hh46synwpjro93gns6xvj 104 224757 579731 2026-09-19T00:02:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '348 కావ్యవకాశ యొక్క, ఊర్జితమ్ = గొప్పడి, అత్యుగ్రమ్ - చాల ఉగ్రమూ అయిన, యత్ తత్ = ప్రసిద్ధమైన ఏ, క్షాత్రం తేజః - క్షత్రియతేజస్సు ఉన్నదో, తదపి ఆదికూడా, హారితమ్ - హరింపచేయబడింది. == === ఇక...' 579731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>348 కావ్యవకాశ యొక్క, ఊర్జితమ్ = గొప్పడి, అత్యుగ్రమ్ - చాల ఉగ్రమూ అయిన, యత్ తత్ = ప్రసిద్ధమైన ఏ, క్షాత్రం తేజః - క్షత్రియతేజస్సు ఉన్నదో, తదపి ఆదికూడా, హారితమ్ - హరింపచేయబడింది. == === ఇక్కడ 'యత్ తత్' అని యచట్టం ప్రక్కనే ప్రయోగించిన తచ్చద్దా నికి ప్రసిద్ధిమాత్రమే అర్థం. అందుచేతనే యచ్ఛద్ధార్థాన్ని పరామర్శించడానికి 'తదపి' అని మరొక తచ్ఛబ్దం ప్రయోగించబడింది. అదే విధంగా 'యో సౌ' అన్నప్పుడు 'అసౌ' అనేది ప్రసిద్దత్వరూపమైన అర్థాన్ని మాత్రమే బోధించ గలదు గాని యఛ్ఛద్ధార్థాన్ని పరామర్శించజాలదు అని అర్థం. అవ:- యఛ్ఛబ్దతచ్ఛబ్దాలలో ఒకదానిని ప్రయోగించకపోతే అవిమృష్ట విధేయాంశత్వదోషం అని చెప్పిన పక్షంలో ఈ క్రింది శ్లోకంలో కూడా ఆ దోషం ఉన్న దని చెప్పాలా అని ఆశంకిస్తున్నాడు. వృ. నను కథమ్ శ్లో॥ కల్యాణానాం త్వమసి మహసాం భాజనం విశ్వమూ రే ధుర్యాం లక్ష్మీమథ మయి భృశం దేహి దేవ ప్రసీద, యద్యత్పాపం ప్రతిజహి జగన్నాథ నమ్రస్య తన్మే భద్రం భద్రం వితర భగవన్ భూయసే మఙ్గలాయ. 194 వృ. అత్ర యద్యదిత్యుక్త్వా తన్మే ఇత్యుక్తమ్? ఉచ్యతే-యద్యదితి యేన కేన చిద్రూపేణ స్థితం సర్వాత్మకం వస్తు ఆక్షిప్తమ్ తథా భూత మేవ తచ్ఛబ్దేన పరామృశ్యతే. వ్యా. “ననుకథమ్ ఇత్యుక్తమ్" అని అన్వయం. కల్యాణానామితి:- మాలతీమాధవప్రకరణంలో సూత్రధారుడు సూర్యుణ్ణి ప్రార్థిస్తూ అన్న మాటలు. విశ్వమూర్తే సకలజగత్స్వరూపా! త్వమ్ = నీవు, కల్యాణానామ్ మంగళకరములైన, మహసామ్ తేజస్సులకు, ఖాజనమ్ — స్థానము, ఆసి= అయి ఉన్నావు. ఆథ ఈ నాట్యారంభంలో, మయి-నాయందు, దుర్యామ్ నాట్యభావాన్ని వహించగలిగిన, లక్ష్మీమ్ సంపత్తిని, శక్తివి, = -<noinclude><references/></noinclude> 6g749g96zi6j652r3wc1ex7fiqtsfzs 104 224758 579732 2026-09-19T00:02:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం == == 349 దేహి = ఉంచుము. దేవ = దేవా ! భృశమ్ = మిక్కిలి, ప్రసీద = అనుగ్రహిం చుము. జగన్నాథ = ఓ! జగన్నాథా! నమ్రస్య = నమస్కరించుచున్న, మే= నాయొక్క, యత్ యత్ - ఏ యే, పాపమ్ = పాపముగలదో, తత...' 579732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం == == 349 దేహి = ఉంచుము. దేవ = దేవా ! భృశమ్ = మిక్కిలి, ప్రసీద = అనుగ్రహిం చుము. జగన్నాథ = ఓ! జగన్నాథా! నమ్రస్య = నమస్కరించుచున్న, మే= నాయొక్క, యత్ యత్ - ఏ యే, పాపమ్ = పాపముగలదో, తత్ = దానిని, ప్రతిజహి = నశింపచేయుము. భగవన్ = పూజ్యుడా ! భూయసే = అధిక మైన, మఙ్గలాయ = మంగళముకొరకు, భద్రం భద్రమ్ అధికమైన భద్రమును, వితర = ఇమ్ము . బడింది? = అత్రేతి:- ఇక్కడ 'యద్యత్' అని చెప్పి 'తత్ మే' అని ఎట్లు చెప్ప వి. 'యత్ యత్' అని రెండు యచ్చద్దాలు ప్రయోగించినప్పుడు వాటి అర్థాలను పరామర్శించడానికి రెండు తతశబ్దాలు ప్రయోగించాలి కదా? ఒక టే ప్రయోగించబడింది. అందుచేత ఇక్కడ కూడా ఆవిమృష్టవిధేయాంశత్వదోష. మున్నది కదా అని ఆశంక. . వ్యా. (దానికి సమాధానం) చెప్పబడుతున్నది. యద్యదితి- 'యద్యత్ అనే దానిచేత ఏ రూపంలో ఉన్నా సర్వవిధాలైన వస్తువు (పాపం) ఆక్షేపించబడు తున్నది. తత్శబ్దం సర్వవిధాలైన ఆ పాపాన్నే పరామర్శిస్తూన్నది. ఆ పాపా వి. 'యత్ యత్ ' అనే యత్శబ్దద్వయం "తెలిసి చేసినదైనా, తెలియ కుండా చేసినదైనా సమస్తపాపమూ" అనే అర్థాన్ని బోధిస్తూన్నది. న్నంతనీ పాపరూపంలో పాపత్వావచ్చేదేన) తశ్శబ్దం పరామర్శిస్తూన్నది. “యశ్శబ్దార్థాన్ని తత్శబ్దం పరామర్శిస్తుంది" అని మాత్రమే నియమం కాని “యత్శబ్దం ఏ రూపంలో ఒక అర్థాన్ని ప్రతిపాదిస్తుందో ఆ రూపంలోనే తత్శబ్దం ఆ అర్థాన్ని పరామర్శిస్తుంది" అనే నియమం లేదు. అందుచేత ఇక్కడ అవిమృష్ట విధేయాంశత్వదోషం లేదు అని భావం. అవ. ఈ విధంగా సమాసం చెయ్యనప్పుడు వాక్యగతమైన ఆవిమృష్ట విధేయాంశత్వదోషాన్ని ఉదాహరించి సమాసం చేసినప్పుడు కూడా అనేక పద గతం అవడంచేత వాక్యదోషం అయిన అవిమృష్టవిధేయాంశత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు... వృ. యథా వా-<noinclude><references/></noinclude> orhrkv6wjdgt6xzs5wblz2hxv900v5v 104 224759 579733 2026-09-19T00:03:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '350 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ కిం లోభేన విలక్షితః సభరతో యేనైతదేవం కృతం మాత్రా స్త్రీలఘుతాం గతా కిమథవా మా తైన మే మధ్యమా, మిథ్యైతన్మమచి న్తితం ద్వితీయమప్యార్యానుజో ఒసౌ గురు ర్మాతా త...' 579733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>350 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ కిం లోభేన విలక్షితః సభరతో యేనైతదేవం కృతం మాత్రా స్త్రీలఘుతాం గతా కిమథవా మా తైన మే మధ్యమా, మిథ్యైతన్మమచి న్తితం ద్వితీయమప్యార్యానుజో ఒసౌ గురు ర్మాతా తాతకలత్రమిత్యనుచితం మన్యే విధాత్రా కృతమ్. వృ. ఆత్ర ఆర్యన్యేతి, తాతన్యేతి చ వాచ్యమ్, నత్వనయోః సమానే గుణీభావః కార్యః. ఏవం సమాసాన్తరేఒప్యుదాహార్యమ్. వ్యా, మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = === లోభంచేత, విలజ్జితః కిమ్ ఆక్ర మాతా = తల్లియైన కైకేయిచేత, చేయబడినదో; అథవా - లేక మధ్య = కిమ్ ఇతి:- రాముని వనవాసాన్ని గూర్చి ఆలోచిస్తూన్న లక్ష్మణుని మాటలు, సఃభరతః_ఆ భరతుడు, లోభేన మించబడ్డాడా ? యేన = ఏ కారణంచేత, ఏతత్ = ఇది, ఏవమ్ – ఇట్లు, కృతమ్ మా మాతై వ=మధ్యమమాతయైన కైకేయియే, స్త్రీలఘుతామ్ = స్త్రీయొక్క లఘు స్వభావమును, గతా= పొందినదా ? మమనాయొక్క, ఏతత్ ఈ, ద్వితీయమపి = రెండు విధములైన, చిన్తితమ్ ఆలోచన, భరతుని లుబ్ధత్వాన్ని, మధ్యమ మాత లఘుబుద్ధిని గూర్చిన ఆలోచన, మిథ్యా = అసత్యమే. గురుః - నా అన్న గారైన, అసౌ — ఈ భరతుడు, ఆర్యానుజః పూజ్యడైన (అన్నగారైన రామునికి తమ్ముడు, ఆతనియందు లుబ్ధత్వం అసంభావ్యం. మాతా = తల్లియైన కైకేయి, తాతకలత్రమ్ తండ్రిగారి భార్య, ఆమె యందు క్షుద్రత్వం ఉండదు, అనుచితమ్ = ఈ అనుచితకృత్యము, విధాత్రా = బ్రహ్మదేవునిచేత, కృతమ్ చేయబడినది ఆని, మన్యే = తలచెదను. == == = == అత్రేతి :- ఇక్కడ ఆర్యస్య, తాతస్య అని అనాలి. ఈ రెండింటిని సమా సంలో అప్రధానం చేయగూడదు. వి. అనుజునికి ఆర్యసంబంధము, భార్యకు తండ్రిగారితో సంబంధము వాళ్ళిద్ద రియొక్క గొప్పతనాన్ని సూచించడంకోసం చెప్పబడింది. రాముని అనుజు డైన భరతునిలో లోభం గాని, మన తండ్రిగారి భార్యయైన కైకేయిలో క్షుద్ర .బుద్ధి గాని ఉండడానికి అవకాశం లేదనడానికి వాళ్ళకు గల రామ దశరథ<noinclude><references/></noinclude> ken7wq0u60eqrd079saoigwgkko93xs 104 224760 579734 2026-09-19T00:03:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 351 సంబంధం కారణం అని సూచించడం కవి ఉద్దేశ్యం. కాని 'ఆర్యానుజః' 'తాత కలత్రమ్' అని సమాసాలలో చేర్చివేయడంతో వాటి ప్రాధాన్యం తగ్గిపోయినది గాన సమాసం చేయడంవల్ల ఏర్పడిన...' 579734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 351 సంబంధం కారణం అని సూచించడం కవి ఉద్దేశ్యం. కాని 'ఆర్యానుజః' 'తాత కలత్రమ్' అని సమాసాలలో చేర్చివేయడంతో వాటి ప్రాధాన్యం తగ్గిపోయినది గాన సమాసం చేయడంవల్ల ఏర్పడిన వాక్యగత అవిమృష్టవిధేయాంశత్వానికి ఉదా హరణం అయినది. ఏవమితి :- ఇతరసమాసాలలో కూడా ఈ విధంగా ఉదాహరించుకొన వలెను. ఇక్కడ షష్ఠీ తత్పురుష సమాసంలో ఉదాహరణం చూపబడింది. ఇతర సమాసాలలో కూడ ఊహించుకొనవలెను అని అర్థం. బహువ్రీహి సమాసకృత వాక్యగత అవిమృష్టవిధేయత్వానికి ఉదాహరణం. "యః స్థలీకృతవిన్యాద్రిః ఆచాన్తాపర వారిధిః, యశ్చ తాపితవాతాపిః స మునిః శ్రేయసేఒస్తు వః”. “స్థలంగా చేయబడిన వింధ్యపర్వతం కలవాడు, ఆచమనంచేయబడిన అపర సముద్రం కలవాడు, పీడించబడిన జీర్ణంచేసికొనబడిన) వాతాపిగలవాడు అయిన ఆ ముని మీకు శ్రేయస్సు ఇచ్చుగాక" అని అర్థం. ఇక్కడ బహువ్రీహి సమాసం చేయడంచేత స్థలీకరణ-ఆచమన-తాపనాలకి 'అప్రాధాన్యం ఏర్పడి అవిమృష్టవిధే యత్వం వచ్చినది. “యేన స్థలీకృతో విన్ద్యో యేనాచాన్తః పయోనిధిః, వాతాపిస్తాపితో యేన స మునిః శ్రేయసేస్తు వః" అన్నట్లయితే ఈ దోషం లేదు. తృతీయాసమాసంలో ఉదాహరణం. "ధాత్రా స్వహస్తలిఖితాని లలాటపట్టే, కో వాక్షరాణి పరిమార్జయితుం సమర్థః.” “లలాటం మీద బ్రహ్మచేత స్వహస్తలిఖితాలైన అక్షరాలను తుడిచివేయ డానికి ఎవడు సమర్థుడు ?" ఇక్కడ “స్వహస్తేన లిఖితాని" అని ఉండాలి. ద్వంద్వసమాసంలో ఉదాహరణం_ "సీతాయా ఊర్మిళాయాశ్చ సదృశౌ రామలక్ష్మణా"<noinclude><references/></noinclude> k914en1v4by40f4ny9fdpl8309dzne1 104 224761 579735 2026-09-19T00:03:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '352 కావ్యప్రకాశ "సీతకూ, ఊర్మిళకూ రామలక్ష్మణులు తగినవారు". ఇక్కడ “రామః లక్ష్మణః చ"అని వ్యస్తంగా ప్రయోగించాలి. ద్విగునమాసంలో ఉదాహరణ. "బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ త్రిలోకీ మధికు...' 579735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>352 కావ్యప్రకాశ "సీతకూ, ఊర్మిళకూ రామలక్ష్మణులు తగినవారు". ఇక్కడ “రామః లక్ష్మణః చ"అని వ్యస్తంగా ప్రయోగించాలి. ద్విగునమాసంలో ఉదాహరణ. "బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ త్రిలోకీ మధికుర్వతే" "బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుడు ముల్లోకాలమీద అధికారం కలిగి ఉన్నారు." ఇక్కడ 'త్రీన్ లోకాన్ ' అని చెప్పవలెను. వ్యాఖ్యాతలు ఈ చివరి ఉదాహరణను చూపినారు కాని దీనిలో ఈ దోషం లేదని తోచుచున్నది. మూడు లోకాలలో బ్రహ్మకు ఒక లోకంమీద, విష్ణువుకు ఒక లోకంమీద, రుద్రునికి ఒక లోకంమీద అధికారం అని చెప్పవలసి ఉన్న ట్లయితే 'త్రలోకీమ్' అని ద్విగు సమాసం చేయడం దోషం కావచ్చును. కాని ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క లోకంమీద అధికారం అని ఎక్కడా లేదుకదా? ముల్లోకాలమీదా ముగ్గురికీ సమానాధికారమే అని కవి వివక్ష అయినపుడు ఇది ఆవిమృష్ట విధేయాంశదోషానికి ఉదాహరణం కాదు . అవ, వాక్యగతమైన విరుద్ధమతిక ృత్త్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. విరుద్ధమతికృద్యథా - శ్లో. శ్రితక్షమా ర క్తభువః శివాలిజితమూర్తయః, విగ్రహక్షపణేనాద్య శేరతే తే గతాసుఖాః. 196 వృ. ఆత్ర క్షమాదిగుణయుక్తాః సుఖమానతే ఇతి వివక్షితే హతాః ఇతి విరుద్ధ ప్రతీతిః. వ్యా. వాక్యగతమైన విరుద్ధమతికృత్త్వదోషం ఎట్లనగా- శ్రితేత్యాది :- సామోపాయంచేత కార్యసిద్ధిని పొందిన రాజుల వర్ణనం ఇది. శ్రితక్షమాః = ఆశ్రయించబడిన ఓర్పు కలవారు, రక్తభువః అనురాగము గల భూమి (ప్రజలు) కలవారు, శివాలిక్జితమూర్తయః = మంగళంచేత ఆలింగనం చేసి కొనబడిన శరీరాలు కలవారు అయిన, తే- వారు, ఆద్య ఇప్పుడు, విగ్రహ<noinclude><references/></noinclude> qab19nqfkbnpkisqhobcmyo650mnbug 104 224762 579736 2026-09-19T00:03:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 353 క్షపణేన = విరోధముయొక్క (యుద్ధము యొక్క) త్యాగంచేత, గతాసుఖాః = పోయిన అసుఖం(దుఃఖం) కలవారై, శేరతే= శయనించుచున్నారు. = విరుద్ధమైన మరొక అర్థం :- శ్రితక్షమాః = ఆశ్రయించబ...' 579736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 353 క్షపణేన = విరోధముయొక్క (యుద్ధము యొక్క) త్యాగంచేత, గతాసుఖాః = పోయిన అసుఖం(దుఃఖం) కలవారై, శేరతే= శయనించుచున్నారు. = విరుద్ధమైన మరొక అర్థం :- శ్రితక్షమాః = ఆశ్రయించబడిన భూమి కల వారు, ర క్తభువః = రక్తమునకు స్థాన మైనవారు, శివాలిజితమూర్తయః = ఆడ నక్కలచేత కౌగలించుకొనబడిన శరీరాలు కలవాడు అయిన, తేజ వాళ్ళు, ఆద్య ఇప్పుడు. వి. గ్రహక్షపణేన = శరీరముల వినాశముచేత, గతాసుఖాః = పోయిన ప్రాణాలు, ఇంద్రియాలు కలవారై, శేరతే శయనించి ఉన్నారు. - === = అత్రేతి :- క్షమాదిగుణములతో కూడి సుఖంగా ఉన్నారు అని చెప్పడానికి ఉద్దేశించగా చంపబడినారు అని విరుద్దార్థం ప్రతీతం అవుతున్నది. వృ. పదైకదేశ్ యథాసంభవం క్రమేణోదాహరణమ్- శ్లో. అలమతిచపలత్వాత్స్వప్నమాయోపమత్వాత్ పరిణతివిరసత్వాత్సఙ్గ మేనాఙ్గనాయాః, ఇతి యది శతకృత్వస్తత్త్వమాలో చయామ స్తదపి న హరిణాక్షీం విస్మరత్యస్తూత్మా. వృ. అత్ర త్వాదితి. 197 వ్యా. పదేతి :- పదైకదేశంలో (పదానికి సంబంధించిన ఒక భాగంలో) ఈ దోషాలకు యథాసంభవంగా, క్రమంగా ఉదాహరణలు చూపబడుతున్నవి. ముందుగా పదైకదేశంలో శ్రుతికటుత్వదోషానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. == === = == అలమితి :- ఆతిచవలత్వాత్ చాలా అస్థిరం అవడంవల్ల, స్వప్నమాయో సమత్వాత్ స్వప్నం వంటిది, మాయవంటిదీ అవడంవల్ల. పరిణతి విర సత్వాత్ = పరిణామంలో విరసం అవడంవల్లా, అజనాయాః సంగమేశ స్త్రీ సంగమం చేత, ఆలమ్ = చాలును; ఇతి - అని, శతకృత్వః = నూరు సార్లు, త త్త్వమ్ త త్త్వమును,యదిఆలోచయామః_ఆలోచించినట్లయితే, తదపి—అట్లయినను, అన్త రాత్మా = మనస్సు, హరిణాక్షీమ్ స్త్రీని, న విస్మరతి మరవకున్నది. = = == అత్రేతి :- "ఇక్కడ 'త్వాత్' అనేది.” 231 =<noinclude><references/></noinclude> 5gasekjxkk7ta6ranekdxnfk0u6cx4a 104 224763 579737 2026-09-19T00:03:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '354 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ స్వవిరోధియైన శాంతాన్ని ఉపమర్ధించి శృంగారం పరిపుష్టం అవుతున్నది. శృంగారం అతిమధురం. దానిలో కటువైన 'త్వాత్ ' వంటి వాటితో కూడిన పదాల ప్రయోగం అపకర్ష హేత...' 579737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>354 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ స్వవిరోధియైన శాంతాన్ని ఉపమర్ధించి శృంగారం పరిపుష్టం అవుతున్నది. శృంగారం అతిమధురం. దానిలో కటువైన 'త్వాత్ ' వంటి వాటితో కూడిన పదాల ప్రయోగం అపకర్ష హేతువు. త్వాత్ అనేది పదంలో ఒక భాగం కాబట్టి ఈ శ్రుతికటుత్వదోషం పదైకదేశగతం. వృ. యథా వా- కురు దేవకార్యమ్ శ్లో. తద్గచ్ఛ సిద్ధ్యే అర్ధోఒయమర్థాన్తరలభ్య ఏవ, ఆ పేక్షతే ప్రత్యయమఙ్గలభ్యై బీజాఙ్కురః ప్రాగుదయాదివామ్భః. వృ. అత్ర 'ద్యై' 'బ్ల్యై' ఇతి కటు. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = = 198 తదితి : కుమారసంభవం తృతీయసర్గలో శివునికి పార్వతిపై అనురాగం కలిగేటట్లు చేసి వారికి తారకాసుర సంహారియైన కుమారుడు పుట్టేటట్లు సహకరించ వలసిందిగా దేవేంద్రుడు మన్మథుణ్ణి కోరుచున్న శ్లోకం. తత్ ఆ కారణంవల్ల, సిద్ధ్యె= (శివునికి పార్వతి పై ప్రేమకలిగించుటకై) కార్యసిద్ధికై, గచ్ఛ = వెళ్లుము. దేవకార్యమ్ = దేవతల కార్యమును, కురు = చేయుము. బీజాఙ్కుర : - బీజం నుండి వచ్చు అంకురం, ఉదయాత్ ప్రాక్ = పైకి మొలచుటకు ముందు, అమ్భః ఇవ = ఉదకమును వలె, అర్థానర లభ్యః ఏవ - శివపార్వతీ వివాహరూపమైన మరియొక విషయంచేత మాత్రమే లభ్యమైన, అయమ్ అర్థః = స్కందోత్పత్తిరూప మైన కార్యం, ఆఙ్గలక్ష్యై= తన స్వరూపం లభించడం కొరకు, తాను సిద్ధించడం కొరకు (నిన్ను), 'ప్రత్యయమ్ కారణమునుగా, ఆపేక్షతే = అ పేక్షించుచున్నది. = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'సిద్ధ్యే'లోని 'ద్యై', 'లభ్యై' లోని 'బ్యె' శ్రుతికటు వులుగా ఉన్నాయి.<noinclude><references/></noinclude> snr70wxmfvdd6p5mflrx4p37m4nilrb 104 224764 579738 2026-09-19T00:04:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 855 ఆవ. పదైకదేశంలో నిహతార్థత్వానికి ఉదాహరణంగా కుమారసంభవం ప్రథమసర్గలో హిమాలయవర్ణనఘట్టంలోని శ్లోకం చూపుతున్నాడు. శ్లో. యశ్చాప్సరోవిభ్రమమణ్ణనానాం సంపాదయిత్ర...' 579738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 855 ఆవ. పదైకదేశంలో నిహతార్థత్వానికి ఉదాహరణంగా కుమారసంభవం ప్రథమసర్గలో హిమాలయవర్ణనఘట్టంలోని శ్లోకం చూపుతున్నాడు. శ్లో. యశ్చాప్సరోవిభ్రమమణ్ణనానాం సంపాదయిత్రీం శిఖరైర్బిభ ర్తి, వలాహకచ్ఛేదవిభ క్తరాగా మకాలసంధ్యామివ ధాతుమత్తామ్. వృ. అత్ర మత్తాశబ్దః శ్రీబార్థే నిహతార్థః. == == 199 వ్యా, య ఇతి :- యః ఏ హిమవత్పర్వతం, శిఖరైః = శిఖరాలచేత, ఆప్సకోవి. భ్రమమణ్డనా రామ్ = అప్సరఃస్త్రీల విలాసపూర్వకములైన అలంకారాలకు, సంపాదయి త్రీమ్ – సంపాదకమూ (సంపాదించేదీ), వలాహకఛ్ఛేదవిభక్తరాగామ్ -మేఘముల ఖండములయందు సంక్రమింవచేయబడిన రంగుగల, 'సంధ్యామ్'కు విశేషణం, ఆకాలసంధ్యామివ = ఆకాలసంధ్య వలె ఉన్నదీ అయిన, ధాతుమత్తామ్ = ధాతువులు కలిగిఉండుటను, బిభ ర్తి ధరించుచున్నదో, = - ఆ త్రేతి :- ఇక్కడ‘మత్తా'శబ్దం బార్థంలో నిహతార్థం. 'ధాతుమతః భావః ధాతుమత్తా'. మతుప్. ప్రత్యయాంతంమీద తల్ ప్రత్య యం. ధాతువులు కలిగి ఉండుట అని వివక్షితార్థం. 'మత్తా'శబ్దం వినగానే ప్రసిద్ధ మైన 'మద్యంతాగి మత్తెక్కిన 'అనే అర్థం స్ఫురించడంచేత వివక్షితార్థం నిహతం (అణగదొక్కబడినది) అయిపోతుంది. అందుచేత పదాంశగత నిహతార్థత్వ దోషం. అవ. పదైకదేశంలో నిరర్థకత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఆదావజ్జనపుజ్జెలి ప్తవపుషాం శ్వాసానిలోల్లాసిత ప్రోత్సర్పద్విరహానలేన చ తతః సంతాపితానాం దృశామ్, సంప్రత్యేవ ని షేకమశ్రుపయసా దేవస్య చేతోభువో భల్లీనామిన పానకర్మ కురుతే కామం కురణేక్షణా. 200<noinclude><references/></noinclude> 2r5thgxj15ozki9fwuku30sj4a6q0ki 104 224765 579739 2026-09-19T00:04:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '356 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్ర దృశామితి బహువచనం నిరర్థకమ్; కురణేక్షణాయా ఏకస్యా ఏవోపాదానాత్. న చ 'అలసవలితైః' ఇత్యాదివత్ వ్యాపార భేదాద్బహుత్వమ్; వ్యాపారాణామనుపాత త్వాత్. నచ వ్యాపారే...' 579739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>356 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్ర దృశామితి బహువచనం నిరర్థకమ్; కురణేక్షణాయా ఏకస్యా ఏవోపాదానాత్. న చ 'అలసవలితైః' ఇత్యాదివత్ వ్యాపార భేదాద్బహుత్వమ్; వ్యాపారాణామనుపాత త్వాత్. నచ వ్యాపారేత్ర దృశ్శబ్ది వర్తతే. అత్రైవ 'కురుతే' ఇత్యాత్మనేపదమప్యనర్థకమ్; ప్రధాన క్రియాఫలస్య కర్త సంబన్దే కర్తభిప్రాయక్రియాఫలాభావాత్. = == వ్యా ఆధావితి :- భర్త ప్రవాసమునకు వెళ్ళనుండగా నాయిక బాధను వర్ణించే శ్లోకం ఇది. కురక్టేషిణా = ఆడలేడి నేత్రాల వంటి నేత్రాలు గల ఈమె, ఆదౌ = ముందుగా, అజ్ఞానలి వపుషామ్ కాటుకచేత పూయబడిన శరీరం కలవీ, తతః = అటుపిమ్మట, శ్వాసానిలోల్లాసిత, ప్రోత్సర్పద్విర హానలేన = శ్వాసవాయువు చేత అధికం చేయబడిన వ్యాపించుచున్న విరహాగ్నిచేత, సంతాపితానామ్ = తపింపచేయబడినవీ (కాల్చబడినవీ, అయిన, దృశామ్ నేత్రముల యొక్క (కు), దేవస్య = ప్రభువైన, చేతోభువః మన్మథునియొక్క, భల్లీనామ్ = భల్లబాణాలకు, పానకర్మ ఇప పానకర్మను వలె, సంప్రత్యేవ = ఇప్పుడే. అశ్రుపయసా కన్నీటిచేత, కామమ్ అతిశయంచేత, నిషేకమ్ తడుపుటను, కురుతే = చేయుతున్నది. === == = = వి. ఆయుధాలకు పదును పెట్టడంకోసం ముందు వాటికి బురదపూసి, తిత్తితో గాలి ఊదుతూ రగల్చిన నిప్పులో కాల్చి తరువాత నీళ్ళల్లో ముంచుతారు. దీనికి పానకర్మ అని పేరు. ఆగామివిరహారయైన ఈమె నేత్రాలు మన్మథుని భల్లబాణాల వంటివి. వాటికి ఆమె ముందుగా అంజనం పూసింది. శ్వాసవాయు వులచేత రగల్చిన విరహాగ్నితో కాల్చింది. పిదప కన్నీళ్ళతో తడుపుచున్నది. ఈ విధంగా ఈమె మన్మథుని భల్లబాణాలకు పానకర్మ చేస్తూన్నదా అన్నట్లున్నది అని భావం. అ త్రేతి :- ఇక్కడ కురంగేక్షణ ఒక్క తెయే చెప్పబడినది గాన 'దృశామ్” అని బహువచనం నిరర్థకమైనది. 'అలసవలితై' ఇత్యాది శ్లోకంలో వ్యాపార భేదంచేత బహుత్వం చెప్పినట్లుగా ఇక్కడ కూడా వ్యాపార భేదంచేత బహుత్వం చెప్పవచ్చును కదా అని అనడానికి వీలులేదు. ఇక్కడ వ్యాపారాలు చెప్పబడు లేదు. ఇక్కడ ఉన్న 'దృక్' శబ్దం వ్యాపారరూపార్థంలో ప్రయోగించబడలేదు కూడ. అదే విధంగా ఇక్కడ 'కురుతే' అని ఆత్మనేపదం కూడా అనర్థకమే.<noinclude><references/></noinclude> n518e2vv05mudgduor0ww10r9pyyuaj 104 224766 579740 2026-09-19T00:04:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 857 ప్రధానక్రియాఫలానికి కర్తతో సంబంధం లేనప్పుడు కర్త భిప్రాయః క్రియాఫలం లేదు కదా? వి. ఒక్క కురంగేక్షణనే చెప్పినప్పుడు 'దృశోః' అని ద్వివచనంలో ప్రయోగించాలి కాని...' 579740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 857 ప్రధానక్రియాఫలానికి కర్తతో సంబంధం లేనప్పుడు కర్త భిప్రాయః క్రియాఫలం లేదు కదా? వి. ఒక్క కురంగేక్షణనే చెప్పినప్పుడు 'దృశోః' అని ద్వివచనంలో ప్రయోగించాలి కాని బహువచనంలో ప్రయోగించకూడదు. అందుచేత బహువచనం నిరర్థకం. ఆశంక) నేత్రాలు రెండే అయినా వాటి వ్యాపారాలు చాలా ఉండడం చేత వ్యాపారబహుత్వాన్ని పట్టి బహువచనం ప్రయోగించవచ్చు కదా? హరణకి ఆమరుకంలోని ఉదా “అలసవలితైః ప్రేమార్ద్రర్ముహుర్ముకు లీకృతైః క్షణమభిముఖై రజ్జాలో లెర్ని మేషపరాఙ్ముఖైః, హృదయనిహితం భావాకూతం వమద్భిరివేక్షణై ః కథయ సుకృతీ కోఒయం ముగ్గే త్వయాద్య విలోక్యతే” “ఓ సుందరీ! నీ చూపులు మందమందంగా త్రిప్పబడుతున్నాయి. ప్రేమచేత తడి తడిగా ఉన్నాయి. మాటి మాటికీ ముడుచుకుంటున్నాయి. క్షణకాలం అభిము ఖంగా ఉంటున్నాయి. లజ్జచేత చంచలంగా ఉన్నాయి. రెప్పపాటుకు పరాఙ్ముఖంగా (దూరంగా) ఉన్నాయి. హృదయంలో ఉన్న భావాన్ని వెలికి కక్కుతున్నట్లు ఉన్నాయి. అలాంటి ఈ చూపులతో ఏ పుణ్యాత్ముణ్ణి చూస్తున్నావు?" అని దీని అర్థం. అనే శ్లోకంలో కండ్లలో ఉన్న అనేక వ్యాపారాలను (పనులను) పట్టి ద్వివచనానికి బదులు 'ఈక్షణైః' అని బహువచనం ప్రయోగించబడింది. అందుచేత చూపులు ఆని అర్థం చెప్పుకొన్నాం. అదే విధంగా ఇక్కడ కూడా బహువచన ప్రయోగం చేయవచ్చునుకదా? ఈ ఆశంకకు అవకాశం లేదు. అమరుక శ్లోకంలో వివిధవ్యాపా కాలు పేర్కొన్నట్లు ఇక్కడ వ్యాపారాలేవీ చెప్పలేదు కదా? శ్లోకంలో 'ఈక్షణ' శబ్దానికివలె 'దృక్' శబ్దానికి నేత్రాల వ్యాపారాలు (చూపులు) అనే అర్థం చెప్పవచ్చు కదా అని ఆశంకకు అవకాశం లేదు. అంజనలేపనాదులు నేత్రా లకే కుదురుతాయి కాని నేత్రాల వ్యాపారాలకి చూపులకి) కుదరవు గాన ఇక్కడ 'దృక్' శబ్దానికి నేత్రాలనే అర్థమే చెప్పాలి కాని నేత్రాల వ్యాపారాలు అని అర్థం చెప్పడం కుదరదు. అందుచేత 'దృశామ్' అని బహువచన ప్రయోగం నిరర్థకతాదోషదుష్టమే. ఆ<noinclude><references/></noinclude> 3xxgwpi7zfrptbaqilzhgvvgi6uanwy 104 224767 579741 2026-09-19T00:04:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '358 కావ్యప్రకాశ ఈ శ్లోకంలోనే నిరర్థకతాదోషం ఉన్న మరొక పదం కూడా ఉంది. 'కృణ్' ధాతువు ఉభయపది. అందుచేత “స్వరితఞతః కర్తభిప్రాయే క్రియాఫలే.” (1.3.72) అనే పాణినిసూత్రం ప్రకారం ప్రధానక్రి...' 579741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>358 కావ్యప్రకాశ ఈ శ్లోకంలోనే నిరర్థకతాదోషం ఉన్న మరొక పదం కూడా ఉంది. 'కృణ్' ధాతువు ఉభయపది. అందుచేత “స్వరితఞతః కర్తభిప్రాయే క్రియాఫలే.” (1.3.72) అనే పాణినిసూత్రం ప్రకారం ప్రధానక్రియాఫలం కర్తకు చెందిన ప్పుడే ఆత్మనేపదం ఉపయోగించాలి. కర్త భిపాయక్రియాఫలం అనగా ప్రధాన క్రియాఫలం కర్తకు చెందడం. ఇక్కడ ఈమె నేత్రాలను కన్నీళ్ళతో తడపడం మన్మథుని భల్లబాణాలకు పానకర్మచేయడమా అన్నట్లున్నది అని ఉత్ప్రేక్షించ బడుచున్నది. భల్లపానకర్మ సంపాదనంద్వారా మన్మథునకు సకలజగజ్జేతృత్వం అనే ప్రధానక్రియాఫలం లభిస్తుంది కాని ఈమెకు లభించదు గాన ప్రధానక్రియా ఫలం కర్తకు చెందనప్పుడు ఆత్మనేపద ప్రయోగం అనర్థకం అని అర్థం. అవ. పదైకదేశంలో ఉన్న ఆవాచకత్వదోషానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో॥ చాపాచార్య స్త్రిపుర విజయీ కార్తి కేయో విజేయః శస్త్రవ్యస్త ః సదనముదధిర్భూరియం హన్తకారః, అస్త్యేవైతత్ కిము కృతవతా రేణుకాకణ్ణబాధాం బద్ధస్పర్ధస్తవ పరశునా లజ్జతే చన్ద్రహాసః. 201 వృ. అత్ర 'విజేయః' ఇతి కృత్యప్రత్యయః క్షప్రత్యయార్థే ఆవాచకః. = వ్యా చాపేతి :- రాజశేఖరుడు రచించిన బాలరామాయణంలో రావణుడు. వరశురామునితో అంటూన్న మాటలు. త్రిపుర విజయీ = త్రిపుర విజేత అయిన మహేశ్వరుడు, చాపాచార్యః = ( నీకు) ధనుర్విద్యలో ఆచార్యుడు. కార్తి కేయః = స్కందుడు, విజేయః = జయింపబడినాడు. శస్త్రవ్యస్తః - బాణంచేత దూరంగా తొలగించబడిన, ఉదధిః = సముద్రం, సదనమ్ నీ నివాసస్థానం. ఇయం భూట = ఈ భూమి, హస్త కారః - హంతకారం, అనగా పదహారు గ్రాపాల ప్రమాణం గల అతిథిభిక్ష. ఒక గ్రాసం, అనగా ఒక మారు నోటిలో పెట్టుకొనదగిన ఆహారం, 'భిక్ష'. నాలుగు గ్రాసాల భాష 'ఆగ్రం'. నాలుగు రెట్లు అగ్రం అనగా పదహారు గ్రాసాలు, హంతకారం అని మార్కండేయపురాణవచనం.. - === !<noinclude><references/></noinclude> lpwfcrv2hdomf2n5p9y6ghbdyk9q64p 104 224768 579742 2026-09-19T00:04:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 359 “గ్రాసప్రమాణా భిక్షా స్యాదగ్రం గ్రాసచతుష్టయమ్, అగ్రం చతుర్గుణం ప్రాహుర్హ నకారం ద్విజోత్త మాః”. = = ఏతత్ = ఇది అంతా, అన్యేవ = ఉన్న ది. కీము = ఇంకేమనగా, రేణుకా కణ్ణ...' 579742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 359 “గ్రాసప్రమాణా భిక్షా స్యాదగ్రం గ్రాసచతుష్టయమ్, అగ్రం చతుర్గుణం ప్రాహుర్హ నకారం ద్విజోత్త మాః”. = = ఏతత్ = ఇది అంతా, అన్యేవ = ఉన్న ది. కీము = ఇంకేమనగా, రేణుకా కణ్ణబాధామ్ — రేణుక యొక్క కంఠానికి బాధను, కృతవతా చేసిన, తవ పర శునా = నీ గండ్రగొడ్డలితో, బద్ధస్పర్థః = కట్టబడిన పోటి గల, చన్ద్రహాసః = చంద్రహాసం, లజ్జతే = సిగ్గుపడుతూన్నది. = వి. పరశురాముడు ధనుర్విద్యలో మహేశ్వరుని శిష్యుడు. అప్పుడప్పుడు స్కందునితో చేసిన స్నేహయుద్ధంలో ఆతనిని జయించేవాడు. 'కార్త వీర్యో విజేయః' అని పాఠాంతరం కూడా ఉంది. కార్తవీర్యుణ్ణి పరశురాముడు సంహ రించి నట్లు ప్రసిద్ధమే. క్షత్రియుల నందరినీ ఇరవై ఒక్క సార్లు సంహరించి, భూమిని జయించి దానిని కశ్యపు డనే బ్రాహ్మణునికి దానం చేసివేసి, తాను నివ సించడానికి భూమి లేకపోవడంతో శస్త్రబలంచేత సముద్రాన్ని దూరానికి నెట్టి వేసి ఆ స్థానంలో నివసిస్తున్నాడు. తండ్రి ఆజ్ఞచేత తల్లియైన రేణుక కంఠం ఖండించాడు. ఈ పురాణకథ ఇక్కడ అనుసంధించుకోవాలి. ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'విజేయః' (జయించదగినవాడు) అనే 'య ప్రత్య యాంతం క్ష ప్రత్యయాంతం అయిన 'విజితః' అనే దాని అర్థంలో ప్రయోగించ బడింది. ఇది ఆ అర్థాన్ని చెప్పజాలదు గాన ఆవాచకత్వదోషదుష్టం. కొన్ని కృత్ప్రత్యయాలకు కృత్య ప్రత్యయా లని పేరు. 'య' ప్రత్యయం వాటిలో చేరినది. భూతకర్మార్థంలో ధాతువుకు 'క్త' ('త' మిగులుతుంది) ప్రత్యయం చేర్చబడుతుంది. భుక్తమ్ తినబడినది. శ్రుతమ్ వినబడినది, విజితః – జయించబడ్డాడు ఇత్యాదులు ఉదాహరణలు. = ===== ===== ఆవ. పదైక దేశ గతవ్రీడాదాయకాశ్లీలానికి ఉదాహరణలు చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఆతి పేలవమతిపరిమితవర్ణం లఘుతరముదాహరతి శతః, పరమార్థతః సహృదయం వహతి పునః కాలకూటఘటితమివ. వృ. అత్ర పేలవశబ్దః.<noinclude><references/></noinclude> e8v8ps28v34ziyp1v9uopo3vlfpe8lz 104 224769 579743 2026-09-19T00:04:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '360 కావ్యప్రకాశ = వ్యా శఠః = దుష్టుడు, అతి పేలవమ్ = చాలా మృదువు, అతిపరిమిత వర్ణమ్ చాలా పరిమితములైన వర్ణాలు కలదీ అయిన వాక్యమును, లఘుతరమ్ = చాలా మందంగా, ఉదాహరతి పలుకుతాడు. పరమార్థతః...' 579743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>360 కావ్యప్రకాశ = వ్యా శఠః = దుష్టుడు, అతి పేలవమ్ = చాలా మృదువు, అతిపరిమిత వర్ణమ్ చాలా పరిమితములైన వర్ణాలు కలదీ అయిన వాక్యమును, లఘుతరమ్ = చాలా మందంగా, ఉదాహరతి పలుకుతాడు. పరమార్థతః పునః = వాస్త వంలో అయితే, సః అతడు, కాలకూటఘటితమివ = కాలకూటంతో కూడినది వలె ఉన్న, హృదయమ్ హృదయాన్ని, వహతి - వహిస్తాడు. = = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'పేలవ' శబ్దంలో ఉన్న 'పేల' అనే ఏకదేశం లాట భాషలో వృషణరూప గుహ్యాంగ స్మృతిని కలిగిస్తుంది. అందుచేత క్రీడాజనకా 3 అవ. పదైకదేశగతమైన జుగుప్సావ్యంజకా శీకాలానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో॥ యః పూయతే సుర సరిమ్ము ఖతీర్థసార్థ స్నా నేన శాస్త్ర పరిశీలనకీల నేన, సౌజన్య మాన్యజనిరూర్జితమూర్జితానాం సోఒయం దృశోః పతతి కస్యచిదేవ పుంసః. 203 వృ. ఆత్ర పూయ శబ్దః. వ్యా యః ఇతి :- యః = ఎవడు, సురసరిన్ము ఖతీర్థ సార్థ స్నా నేన = గంగానది మొదలైన తీర్థ సముదాయములయందు స్నానంచేత, శాస్త్ర పరిశీలనకీల నేన= శాస్త్రములను పరిశీలించుటవలన కలిగిన సంస్కారదార్థ్యంచేతను, పూయతే =పవిత్రుడుగా చేయబడతాడో, సౌజన్యమాన్యజనిః సౌజన్యంచేత పూజించదగిన జన్మ కలవాడు, ఊర్జితానామ్ = బలశాలులకు, ఊర్జితమ్ - బలమూ అయిన, సః అయమ్ = అట్టి ఇతడు, కస్యచిదేవ ఎవరో ఒకడే, పుంసః - పురుషుని యొక్క, దృశోః = నేత్రములయందు, పతతి = పడును. - - అత్రేతి :- ఇక్కడ 'పూయ' శబ్దం జుగుప్సాకరం. అనగా 'పూయతే' అనే పదంలో ఏకదేశమైన 'పూయ' అనే శబ్దం చెవిని పడగానే 'చీము' అనే జుగుప్సితార్థం స్ఫురిస్తుంది. అందుచేత అశ్లీలత్వదోషం.<noinclude><references/></noinclude> aqww04cvgp3hs4l071gz5t9tearwktt 104 224770 579744 2026-09-19T01:40:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 861 అవ. పదైకదేశగతమైన అమంగళవ్యంజకాశీ లానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో॥ వినయప్రణయైక కేతనం సతతం యోఒభవదఙ తాదృశః, కథమద్య స తద్వదీక్ష్యతాం తదభిప్రేతపదం సమాగతః. వృ....' 579744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 861 అవ. పదైకదేశగతమైన అమంగళవ్యంజకాశీ లానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో॥ వినయప్రణయైక కేతనం సతతం యోఒభవదఙ తాదృశః, కథమద్య స తద్వదీక్ష్యతాం తదభిప్రేతపదం సమాగతః. వృ. అత్ర ప్రేతశబ్దః. 204 వినయేతి :- నాయిక సవతికి వశంవదుడైపోయిన నాయకుణ్ణి = = ఎవరు, సతతమై గూర్చి సఖితో అంటూన్న మాటలు. ఆఙ్గ = ఓయీః యః ఎల్లప్పుడూ, వినయప్రణయైక కేతనమ్ = వినయానికి ప్రణయానికి ఏకైక స్థానంగా, అభవత్ = అయెనో, అద్య = ఇప్పుడు, తత్ ఆ, అభిప్రేతపదమ్ ఇష్టమైన స్థానమును (ఆమెను), సమాగతఃపొందిన, తాదృశః అట్టి, సఃు అతడు, తద్వత్ అతడు వలె, వెనుకటివాడు వలె, వీక్ష్యతామ్ = చూడబడవలెను? = = == కథమ్ ==== ఎట్లు, అత్రేతి :- ఇక్కడ “తదభి ప్రేత పదమ్” అనే పదంలో ఏకదేశ మైన 'పేత' శబ్దం శవవాచకం అవడంచేత అమంగళకరాశీ లం. ఆవ. పదైకదేశంలో సందిగ్ధత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. కస్మిన్ కర్మణి సామర్థ్యమస్య నోత్త పతే తరామ్, ఆయం సాధుచరస్త స్మాదజ్జలిర్బధ్యతామిహ. 205 వృ. అత్ర కిం పూర్వం సాధుః, ఉత సాధువు చరతీతి సందేహః, = === వ్యా. కస్మిన్నితి :- అస్య = ఇతనియొక్క సామర్థ్యమ్ సామర్థ్యం, 'కస్మిన్ ఏ, కర్మణి = కర్మయందు, నోత్తవతే తరామ్ ప్రకాశించడం లేదు? -ఆయమ్= ఇతడు, సాధుచరః = సత్పురుషులలో సంచరించువాడు. తస్మాత్m -ఆ కారణం వలన, ఇహ ఇతని విషయంలో, అజ్ఞలిః - దోసిలి, బధ్యతామ్ "కట్టబడు గాక. == = =<noinclude><references/></noinclude> 8vjef1ccfiq2g1xv2kx7bl50s0y7bgk 104 224771 579745 2026-09-19T01:41:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '362 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి - ఇక్కడ "పూర్వం సాధుః" అని అర్థమా, లేక “సాధుషు చరః" అని అర్థమా అని సందేహం. వి. "చరేష్టః" పా. సూ.3.2.16 అనే సూత్రంచేత 'చర' ధాతువుకు 'ట' ప్రత్యయం చేర్చగా చరః చరించువా...' 579745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>362 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి - ఇక్కడ "పూర్వం సాధుః" అని అర్థమా, లేక “సాధుషు చరః" అని అర్థమా అని సందేహం. వి. "చరేష్టః" పా. సూ.3.2.16 అనే సూత్రంచేత 'చర' ధాతువుకు 'ట' ప్రత్యయం చేర్చగా చరః చరించువాడు) అను పదం సిద్ధం అవుతుంది. “కురుచరః". ఇత్యాదులు ఉదాహరణం "సాధుపు చరతీతి సాధుచరః”- 'సత్పురు షులలో సంచరించువాడు' అని అర్థం. "భూతపూర్వే చరణ్" (పా. సూ. 5-3- 53) అను సూత్రంచేత 'చరణ్' అనే తద్ధితప్రత్యయం చేర్చగా “పూర్వమ్ ఆఢ్యః ఆఢ్యచరః' అన్నట్లు "పూర్వం సాధుః సాధుచరః" 'పూర్వం సత్పురు మడు' అనే అర్థం బోధించబడుతుంది. ప్రకరణాదులు ఏవీ లేకపోవడం చేత వక్త తాత్పర్యం ఏమో తెలియడానికి అవకాశం లేకపోవడంచేత 'సాధుచర్మ’అనే: పదంలో ఏకదేశమైన 'చర'లో సందిగ్ధత్వం. ఆవ. పదైకదేశంలో నేయార్థత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. కిముచ్యతేజస్య భూపాలమౌలిమాలామహామణేః, సుదుర్లభం వచోబాడై స్తేజో యస్య విభావ్యతే. 206. వృ. ఆత్ర 'వచః'శబ్దేన 'గీః' శబ్దా లక్ష్యతే. ఆత్ర ఖలు న కేవలం పూర్వపదమ్, యావదుత్తరపదమపి పర్యాయపరివర్తనం న క్షమతే. జలధ్యాదావుత్తరపదమేవ, వడవానలాదౌ పూర్వపదమేవ. = = == వ్యా, భూపాల మౌలిమాలా మహామణేః రాజుల కిరీట పంక్తులయందు మహామణి యైన, ఆస్య ఇతనివిషయము నందు, కిమ్ ఏమి, ఉచ్యతే = చెప్ప బడును ? యస్య = ఎవని యొక్క, తేజః = తేజస్సు, వచోబాణైః = (పదిలకు అభేదం గాన) గీర్వాణులచేత, అనగా దేవతలచేత కూడ, సుదుర్లభమ్ చాల దుర్లభ మయినదో. = ఆత్రేతి - ఇక్కడ 'వచః' శబ్దంచేత 'గీః' శబ్దం లక్షణయా బోధింపబడు. తుంది. ఇక్కడ పూర్వపదమే కాదు, ఉత్తరపదం కూడా పర్యాయపరివర్తనాన్ని సహించదు. 'జలధి' మొదలైనవాటిలో ఉత్తరపదమే పర్యాయపరివర్తనాన్ని<noinclude><references/></noinclude> 7g7hebzrlgxrtbzn4rg878hojm9tx19 104 224772 579746 2026-09-19T01:41:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 36% సహించదు. 'వడవానల' ఇత్యాదులలో పూర్వపదమ్ పర్యాయపరివర్తనాన్ని సహించదు. వి. 'వచోబాణ' శబ్దం దేవతలు అనే అర్థంలో ప్రయోగించబడింది. కాని ఆ పదానికి ఆ ఆర్థాన్ని బోధించే...' 579746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 36% సహించదు. 'వడవానల' ఇత్యాదులలో పూర్వపదమ్ పర్యాయపరివర్తనాన్ని సహించదు. వి. 'వచోబాణ' శబ్దం దేవతలు అనే అర్థంలో ప్రయోగించబడింది. కాని ఆ పదానికి ఆ ఆర్థాన్ని బోధించే శక్తి లేదు. అందుచేత 'వచః' శబ్ధం లక్షణచేత 'గీ'' అనే శబ్దాన్ని బోధిస్తుంది. స్వవాచ్య వాచకత్వం, అనగా తనచేత ప్రచః శబ్దంచేత) ఏ ఆర్థం బోధించబడుతుందో ఆ అర్థాన్ని బోధించడం, సంబంధం. ఏ గీః + బా (వా) ణ = 'గీర్వాణ' అయింది. ఈ విధంగా శ్రమపడి అర్థాన్ని తీసి కొని రావలసి వచ్చింది గాన నేయార్థత్వదోషం. >= 'గీర్వాణ' శబ్దంలో 'గిర్' 'వాణ' అనే రెండు శబ్దాలు ఉన్నాయి. ఈ రెండిం టినీ కలిపి 'గీర్వాణ' అనే శబ్దాన్ని ప్రయోగిస్తేనే 'దేవతలు' అని అర్థం. అలా కాకుండా పూర్వపదమైన 'గీ'కి పర్యాయపదాలైన 'వచస్' 'వచన ' ఇత్యాది పదాలు చేర్చి 'వచోబాణ' 'వచనబాణ' ఇత్యాదులు ఏర్పరిచి ప్రయోగిస్తే ఆ అర్థం రాదు. ఆష్లే 'బాణ' అనే ఉత్తరపదం స్థానంలో దాని పర్యాయాలైన 'శర' 'ఇషు' ఇత్యాదిపదాలు చేర్చగా ఏర్పడిన 'గీశర' 'గీరిషు' పదాలకు కూడా దేవత లనే అర్థం రాదు. అందుచేత ఈ పదంలోని పూర్వోత్తర పదాలకు బదులు పర్యాయపదాలు ప్రయోగించి మార్చడానికి శక్యం కాదు. ఈ రెండు పదాలనూ కలిపి ప్రయోగిస్తేనే రూఢిచేత ఆ అర్థం బోధించబడుతుంది. కొన్ని పదాలలో పూర్వపదం, కొన్నింటిలో ఉత్తరపదం పర్యాయపరివృత్తిసహంగా (దాన్ని తీసి వేసి దాని స్థానంలో మరొక పర్యాయపదం ప్రయోగించడానికి వీలుగా) ఉంటుంది ఉదాహరణకి 'జలధి' అనే పదంలోని రెండవపదం 'ధి'ని మార్చి 'ధర' అనో 'పాత్ర' అనో చేర్చి 'జలధర' 'జలపాత్ర' ఇత్యాది శబ్దాలు ప్రయో గిస్తే సముద్రం అనే అర్థం రామ; కాని పూర్వపదం మార్చి 'ఉదధి' 'పయోధి' ఇత్యాది శబ్దాలు తయారుచేయవచ్చు. 'వడవానలః' ఇత్యాదులలో పూర్వవదం మార్చి 'అశ్వానలః' ఇత్యాది ప్రయోగాలు చేస్తే వివక్షితార్థబోధ కలగదు. ఉత్తర పదం మార్చి 'బడవాగ్నిః' ఇత్యాది శబ్దాలు ప్రయోగించినా తప్పు లేదు. ఆవ. "చెప్పదలచిన ఆర్థాన్ని బోధించే సామర్థ్యం లేకపోవడం అస మర్థత్వం" అని అంగీకరించి అలాంటి సామర్థ్యం లేకపోవడానికి ప్రసిద్ధ భావ- మైనా కావచ్చు, సమయాద్యభావ (సంకేతాద్యభావ) మైనా కావచ్చును అని<noinclude><references/></noinclude> b1v1i0yj5dmg390nenh7dl0okd880tk 104 224773 579747 2026-09-19T01:41:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '364 - కావ్యప్రకాశ చెప్పినట్లయితే ఆ ప్రయు క్తత్వ - ఆవాచకత్వ నిహతార్థత్వాది భేదాలు కూడా అసమర్థత్వంలోనే అంతర్గతాలైపోతాయి: అందుచేత వీటి నన్నింటినీ స్వతంత్ర దోషాలుగా అంగీకరించ...' 579747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>364 - కావ్యప్రకాశ చెప్పినట్లయితే ఆ ప్రయు క్తత్వ - ఆవాచకత్వ నిహతార్థత్వాది భేదాలు కూడా అసమర్థత్వంలోనే అంతర్గతాలైపోతాయి: అందుచేత వీటి నన్నింటినీ స్వతంత్ర దోషాలుగా అంగీకరించడం ఎందుకు అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపు తున్నాడు - వృ. యద్యవ్యసమర్థ స్యైవాప్రయుక్తాదయః కేచన భేదాః తథా వ్యన్యైరాలంకారికై ర్విభాగేన దర్శితా ఇతి, భేదప్రదర్శనేన ఉదా హర్తవ్యా ఇతి చ విభజ్యోక్తాః. వ్యా. యద్యపీతి అప్రయుక్తత్వాదిదోషాలు అసమర్థత్వదోషంలోని - కొన్ని భేదాలు మాత్రమే అయినా ఆలంకారికులు వాటిని వేరు వేరుగా చూపి ఉండడంచేత, వాటిలో ఉన్న భేదాలు చూపి ఉదాహరించడం యుక్తం అనే ఉద్దే శంతో విభజించి అసమర్థత్వదోషంకంటే వేరుగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి వి. పైన "ఆప్రయుక్తాదయః' అని 'ఆది' వదంచేత అవాచకత్వ-నిహతార కత్వ - నేయార్థకత్వాదులను గ్రహించాలి. బాగా పరిశీలిస్తే అప్రయుక్త త్వాదులు అసమర్థత్వంలోనే చేరుతాయి. అయినా శిష్యబోధసౌకర్యంకోసం ఆలంకారికులు వాటిని వేరు వేరుగా నిరూపించారు. ఆ మార్గాన్నే అనుసరించి నేను కూడా ఆ యా భేదాలను సోదాహరణంగా వివరించాను అని అర్థం. అలా కాకపోతే 'రసా వకర్షకత్వం' అనే సామాన్య లక్షణాన్ని పట్టి అన్ని దోషాలను ఒకే దోషంగా పరిగణించవలసి వస్తుంది. - ఇక్కడ చెప్పిన దోషాలలో చ్యుతసంస్కృతి - ఆసమర్థ - అనుచితార్థ - ఆవాచక - అశ్లీల - సందిగ్ధ ఆప్రతీత క్లిష్ట ఆవిమృష్టవిధేయాంశ విరుద్ధ - - - మతికృత్త్వదోషాలు కావ్యాలలోనే కాకుండా కావ్యేతర గ్రంథాలలో కూడా దోషాలే అని వ్యాఖ్యాతలు. ఆవ. ఇంతవరకు వద- వాక్య - పదైకదేశాలకు సాధారణాలైన, అనగా పదాదులలో ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న దోషాలు చెప్పి ఇప్పుడు వాక్యాలలో మాత్రమే ఉండే దోషాలు చెపుతున్నాడు. కా. ప్రతికూల వర్ణ ముపహతలుప్త విసర్గం విసంధి హతవృత్తమ్ న్యూనాధికకథితపదం పతత్ప్రకర్షం సమాప్తపునరాత్తమ్,<noinclude><references/></noinclude> nzvnwgktf3p562sri5xei7c5nnxxnhn 104 224774 579748 2026-09-19T01:41:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం అర్థానరై కవాచకమభవన్మతయోగమనభిహితవాచ్యమ్ అపదస్థపదసమాసం సంకీర్ణం గర్భితం ప్రసిద్ధిహతమ్ భగ్న ప్రక్రమమ క్రమమమతపరార్థం చ వాక్యమేవ తథా. 365 వ్యా, ప్రతికూలవర్ణం, ఉ...' 579748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం అర్థానరై కవాచకమభవన్మతయోగమనభిహితవాచ్యమ్ అపదస్థపదసమాసం సంకీర్ణం గర్భితం ప్రసిద్ధిహతమ్ భగ్న ప్రక్రమమ క్రమమమతపరార్థం చ వాక్యమేవ తథా. 365 వ్యా, ప్రతికూలవర్ణం, ఉపహతవిసర్గం, లుప్త విసర్గం, విసంధి, హత వృత్తం, న్యూనపడం, అధికవదం, కఠితపదం, పతత్పకర్షం, సమాప్రపున రాత్తం, అర్ధాంత రైక వాచకం, అభవన్మతయోగం, అనభిహితవాచ్యం, అపద స్థ పదం, అపదస్థ సమాసం, సంకీర్ణం, గర్భితం, ప్రసిద్ధిహతం, భగ్నప్రక్రమం, అక్రమం, అమతపరార్థం అయిన వాక్యం దుష్టం. ఆ వి. ప్రతికూలములైన వర్ణా లున్న వాక్యం ప్రతికూలవర్ణం. అది దుష్టం. వాక్యంలో ఉన్న దోషం 'ప్రతికూలవర్ణత్వం'. మిగిలినవాటి విషయంలో కూడా ఇట్లే చూచుకోవాలి, ప్రతికూలవర్ణత్వం మొదలైన ఈ ఇరవై ఒక్క దోషాలూ- వాక్యంలోనే ఉంటాయి కాబట్టి వాక్యదోషాలు. అవ . ప్రతికూలవర్ణత్వానికి లక్షణోదాహరణలు చూపుతున్నాడు. వృ. 1) రసానుగుణత్వం వర్ణానాం వక్ష్యతే; తద్విపరీతం ప్రతి కూలవర్ణమ్. యథా శృష్ణారే :- శ్లో॥ అకుణోత్కణ్ణయా పూర్ణమాకణ్ణం కలకణ్ణి మామ్ కమ్బుకణ్యాః క్షణం కణే కురు కణ్ణార్తిముద్ధర. -> 207 వ్యా. ర నేతి ఏ ఏ వర్ణాలు ఏ రసానికి అనుగుణంగా ఉంటాయో (అష్ట మోల్లాసంలో) చెప్పబడగలదు. దానికి విపరీతంగా ఉన్న వాక్యం 'ప్రతికూల వర్ణం'. శృంగారానికి సంబంధించిన ఉదాహరణం ఎట్లనగా = - ఆకుణ్ణితి - నాయికాసమాగమాన్ని కోరుతున్న ఒకడు ఆమె సఖితో ' అంటూన్న మాటలు. కలకణ్ణి = మధురమైన కంఠధ్వని కలదానా ! అకుణోత్క ఇయా = మొరపోని బెంగతో, ఆకణ్ణమ్ కంఠం వరకూ, పూర్ణమ్ = నిండి- ఉన్న, మామ్ నన్ను, క్షణమ్ - క్షణకాలం పాటు, కమ్బుకణ్యాః = శంఖం వంటి కంఠం గల ఆమెయొక్క, కణే = కంఠమునందు, కురు = చేయు ము. కణ్ణార్తిమ్ = కంఠంయొక్క పీడను, ఉద్ధర - తొలగించుము . = = == =<noinclude><references/></noinclude> kgm9qgsluqsevqmxeesc9mco0yyuqxc 104 224775 579749 2026-09-19T01:41:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '366 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ శృంగాకరసానికి ప్రతికూలమైన టవర్గీయవర్ణాల పునఃపునః ప్రయోగం దోషం. 13 వృ. రౌద్రే యథా - శ్లో॥ దేశః సోఒయమరాతి శోణితజలైర్యస్మిన్ హ్రదాః పూరితాః క్షత్రాదేవ...' 579749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>366 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ శృంగాకరసానికి ప్రతికూలమైన టవర్గీయవర్ణాల పునఃపునః ప్రయోగం దోషం. 13 వృ. రౌద్రే యథా - శ్లో॥ దేశః సోఒయమరాతి శోణితజలైర్యస్మిన్ హ్రదాః పూరితాః క్షత్రాదేవ తథావిధః పరిభవస్తాతస్య కేశగ్రహః, తాన్యేవాహిత హేతిఘస్మరగురూణ్యస్త్రాణి భాస్వన్తి మే యద్రామేణ కృతం తదేవ కురుతే ద్రోణాత్మజః క్రోధనః. వృ. ఆత్ర హి వికటవర్ణత్వం దీర్ఘసమానత్వం చోచితమ్. వ్యా రౌద్రే ఇతి - రౌద్రరసంలో ప్రతికూల వర్ణత్వం ఎట్లనగా - = = దేశః ఇతి.తన తండ్రియైన ద్రోణాచార్యుణ్ణి ధృష్టద్యుమ్నుడు చంపివేసినా డని విన్న అశ్వత్థామ, వేణీసంహారంలో, అంటూన్న మాటలు: ఆయమ్ ఈ దేశం, యస్మిన్దేనియందు, ఆరాతిశోణితజలైః = శత్రువుల రక్తోదకాలచేత, హ్రదాః= మడుగులు, పూరితాః = నింపబడినవో, సః దేశః = అట్టి దేశం. తాతస్య = మా తండ్రికి, కేశగ్రహః= కేశాలను పట్టుకొనడం అనే, తథావిధః= అట్టి, పరిభవః= పరాభవం, క్షతాదేవ = క్షత్రియునివలననే జరిగినది. కార్తవీర్యార్జునుడు పరశు రాముని తండ్రియైన జమదగ్నిని కేశ గ్రహణం చేసి ఏ విధంగా అవమానించాడో అదే విధంగా ధృష్టద్యుమ్నుడు నా తండ్రిని అవమానించినాడు అని భావం. మే…నాయొక్క, ఆహిత హేతిఘస్మర గురూణి = శత్రువులు ఆయుధాలను మ్రింగి వేసే స్వభావం గల గొప్పవైన, భాస్వన్తి= ప్రకాశించుచున్న, అస్త్రాణి = బ్రహ్మాస్త్రాదులు, తాన్యేవ = ఆవియే. మా తండ్రిచేత పరశురాముని నుండి పొందబడినవే. క్రోధనః - కోపం గల, ద్రోణాత్మజః= ఈ అశ్వత్థామ, రామేణ= పరశురామునిచేత, యత్ = ఏది, కృతమ్ చేయబడినదో, తదేవ = దానినే, కురుతే — చేస్తున్నాడు, చేయనున్నాడు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ చికటములైన వర్ణాలు ఉండడం, దీర్ఘసమాసాలు ఉండడం ఉచితం.<noinclude><references/></noinclude> kb3pc77sii0ay5cbztk8k9u83tysvo0 104 224776 579750 2026-09-19T01:42:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 367 వి. అనగా ఓజోగుణద్యోతకాలైన పరుష వర్ణాల ప్రయోగం రౌద్రరసంలో ఉండాలి. అది లేదు గాన ప్రతికూలవర్ణత్వదోషం. వి. దీర్ఘసమాసాలు ఉండడంకూడ రౌద్రరసానికి అనుగుణమే. అది లేక...' 579750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 367 వి. అనగా ఓజోగుణద్యోతకాలైన పరుష వర్ణాల ప్రయోగం రౌద్రరసంలో ఉండాలి. అది లేదు గాన ప్రతికూలవర్ణత్వదోషం. వి. దీర్ఘసమాసాలు ఉండడంకూడ రౌద్రరసానికి అనుగుణమే. అది లేక పోవడం కూడ లోపమే అని సూచించడానికి దీర్ఘసమాసత్వం ఉచితం అని చెప్ప బడింది. అంతే కాని దీర్ఘసమానాభావం ప్రతికూల వర్ణత్వం కాదు. ఆవ. రౌద్రానుగుణమైన వికటవర్ణత్వమూ, దీర్ఘసమానత్వమూ ఉన్న ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా- శ్లో. ప్రాగ ప్రాప్తనిశుమ్భశామ్భవధనుర్వే ధావిధావిర్భవత్ క్రోధ ప్రేరితభీమభార్గవభుజ సమ్భాపవిద్ధః క్షణాత్, ఉజ్జ్వాలః పరశుర్భవత్వశిథిల స్త్వత్కణ్ణపీఠాతిథి ర్యేనానేన జగత్సు ఖణ్డపరశుర్దేవో హరః ఖ్యావ్యతే. 209 వృ. యత్ర తు న క్రోధ స్తత్ర చతుర్థపాదాభిధానే తథైవ శబ్ద ప్రయోగః. వ్యా. రౌద్రానుగుణవర్ణాదులున్న ఉదాహరణం ఎట్లనగా. ప్రాగితి :- మహావీరచరితనాటకంలో శివధనుర్భంగాన్ని గూర్చిన వార్త విని, పరశురాముడు కోపంతో శ్రీరాముణ్ణి ఉద్దేశించి అంటున్న మాటలు. ప్రాగ ప్రాప్త ... ఆపవిద్ధః"— ప్రాక్ పూర్వం, అప్రాప్త = పొందబడని, నిశుమ్భ = వంచడం గల, శామ్భవధనుః = శివధనస్సు యొక్క, ద్వేధావిధా = రెండు ముక్క లుగా చేయడంచేత, ఆవిర్భవత్ - పుట్టిన, క్రోధ = కోపంచేత, పేరిత = ప్రేరే పించబడిన, భీమ = భయంకరమైన, భార్గవభుజా సమ్భ = పరశురాముని భుజ స్తంభంచేత, అపవిద్ధః = విడవబడిన (విసరబడిన), ఉజ్జ్వాల: = పైకి లేచుచున్న అగ్ని జ్వాలలుగల, అశిథిలః = వేగం గల, పరశుః = నా గండ్రగొడ్డలి, క్షణాత్ = క్షణకాలంలో, లేదా క్షణకాలంపాటు, త్వత్కణ్ణపీఠాతిథిః = నీ కంఠపీఠానికి అతిథిగా, భవతు = అగుగాక. యేన = ఏ, అనేన - ఈ గండ్ర గొడ్డలిచేత, దేవః = =<noinclude><references/></noinclude> 116jbwvx9rbycv09ynrm415dxrrozid 104 224777 579751 2026-09-19T01:42:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '368 === = = కావ్యప్రకాశ దేవుడైన, హరః = హరుడు, జగత్సు - జగత్తులయందు, ఖండ పరశుః = ఖండపరశువుగా, ఖ్యావ్యతే = ప్రసిద్ధి పొందింపబడుచున్నాడో. పరమేశ్వరుడు తన పరశువును ఖండించి సగం భాగం శిష్యు...' 579751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>368 === = = కావ్యప్రకాశ దేవుడైన, హరః = హరుడు, జగత్సు - జగత్తులయందు, ఖండ పరశుః = ఖండపరశువుగా, ఖ్యావ్యతే = ప్రసిద్ధి పొందింపబడుచున్నాడో. పరమేశ్వరుడు తన పరశువును ఖండించి సగం భాగం శిష్యుడైన పరశురామునికి పరశువుగా ఇచ్చినా డనీ, ఖందరూవమైన పరశువును తన దగ్గర ఉంచుకొనుటచేత ఆయన పేరు 'ఖండపరశువు' అనీ పురాణకథ. శత్రువులను ఖండించే పరశువు కలవాడు గాన ఖండపరశువు అని కూడా మరొక వ్యుత్పత్తి. వి. ఇక్కడ పరశురామునికి శ్రీరామునిమీద కలిగిన క్రోధాన్ని వర్ణించే మొదటి మూడు పాదాలలోను వికటవర్ణాలతో, దీర్ఘసమాసంతో వాక్యరచన రౌద్రానుగుణంగా నడిచింది. అందుచేత ఇక్కడ ప్రతికూల వర్ణత్వదోషం లేదు. మరొక విశేషం ఏమనగా గురువైన పరమేశ్వరుని పేరు స్మరించగానే క్రోధం శాంతించి నట్లు సూచించడానికై నాల్గవ పాదం తదనుగుణంగా దీర్ఘసమాసం లేకుండా, వికటవర్ణాధిక్యం లేకుండా కూర్చబడింది. అవ. 2. ఉపహతవిసర్గత్వ- లు ప్రవిసర్గత్వాలను వివరిస్తున్నాడు. వృ. (2) ఉపహతః ఉత్వం ప్రాప్తః (3) లుప్తో యత్ర తత్ యథా- ధీరో వినీతో నిపుణో వరాకారో నృపోత్ర సః, యస్య భృత్యా బలోత్సిక్తా భక్తా బుద్ధి ప్రభావితాః. వా విసర్గః 210 వ్యా. ఉపహతేతి :- ఉవహతః = ఉత్వాన్ని పొందిన, లుప్తో వా = లేదా లోపించిన విసర్గ ఎక్కడనో అది ఎట్లనగా. విసర ‘ఉ’గామారి తరువాత వెనుక ఆకారం ఉండడంచేత రెండూ కలిసి 'ఓ'గా మారుతాయి. అది ఉపహతవిసర్గం. ఉపసర్గ లోపిస్తే అది లు ప్ర విసర్గం. = == = ధీరః ఇతి :- ధీరః - ధీరుడు, వినీతః = వినయవంతుడు, నిపుణః = నేర్పరి, వరాకారః = శ్రేష్ఠమైన ఆకారం కలవాడు అయిన, సః - అతడు, అత్ర = ఇక్కడ, నృపః = రాజు. యస్య = ఎవనియొక్క, భృత్యాః = భృత్యులు, = = బలోత్పిక్తాః = బలంచేత దృప్తులైన, బుద్ధి ప్రభావితాః - బుద్ధి ప్రభావంతో కూడిన, భక్తాః = భకులో,<noinclude><references/></noinclude> 5hd6b4vmkvholfva0re9jdjwuopm3h9 104 224778 579752 2026-09-19T01:42:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 369 వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో ఉపహతవిసర్గత్వం, ఉత్తరార్ధంలో లుప్తవిస ర్గత్వం. ఇవి ఉన్నచోట బంధం శిథిలంగా ఉంటుంది. అందుచేత వ్యాకరణసంమ తాలైనా ఇవి దోషాలు, విసర్గలు అలా...' 579752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 369 వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో ఉపహతవిసర్గత్వం, ఉత్తరార్ధంలో లుప్తవిస ర్గత్వం. ఇవి ఉన్నచోట బంధం శిథిలంగా ఉంటుంది. అందుచేత వ్యాకరణసంమ తాలైనా ఇవి దోషాలు, విసర్గలు అలాగే ఉన్నా దోషమే. "స్మరః ఖరః ఖలః కాన్తః కాయః కృశతరః సఖి" ఇత్యాదులు ఉదాహరణలు. అవ. విసంధిపదత్వాన్ని వివరిస్తున్నాడు. వృ. (4). విసంధి సంధివైరూప్యమ్; విశ్లేషః, అశ్లీలత్వం, కష్టత్వం చ. తత్రాద్యం యథా- _ శ్లో॥ రాజన్విభా న్తి భవతశ్చరితాని తాని ఇన్దోర్ద్యుతిం దధతి యాని రసాతలే న్తః, ధీదోర్బలే అతితతే ఉచితానువృత్తీ ఆతన్వతీ విజయసంపద మేత్య భాతః. 211 వ్యా. విసంధీతి:- సంధి విరూపంగా, వికృతరూపంగా, ఉండడం విసంధిత్వం. ఇది విశ్లేషం అనీ, అశ్లీలత్వం అనీ, కష్టత్వం అనీ మూడు విధాలు. వి. వర్ణాన్ని ఉచ్చరించడానికి పట్టే కాలానికి 'మాత్ర' అని పేరు. హ్రస్వ మైన అచ్చును ఉచ్చరించడానికి ఒక మాత్ర, దీర్ఘాచ్చును ఉచ్చరించడానికి రెండు మాత్రలూ, హల్లును ఉచ్చరించడానికి అర్థమాత్ర అవసరం. "ఏకమాత్రో భవేన్ద్రస్వో ద్విమాత్రో దీర్ఘ ఉచ్యతే, త్రిమాత్రస్తు ప్లుతో జ్ఞేయః వ్యజ్ఞానం త్వర్థమాత్రకమ్.” వర్ణాలను ఉచ్చరించడానికి కనీసం ఎంత సమయం కావాలో అంత సమ యమే వినియోగించి ఉచ్చరించి నప్పుడు రెండు వర్ణాలు దగ్గరగా రావడానికి (అధిక సంనికర్షకు) 'సంహిత' అని పేరు. దీనికే 'సంధి' అని కూడా పేరు. ‘సంహిత’‘సంధి' అనే రెండు పదాలు సంపూర్వక'ధా'ధాతువునుండి తయారయినవే; కాని పాణిని ఎక్కడా కూడ 'సంధి' పదాన్ని వాడినట్లు కనబడదు. “పరః సంని కర్షః సంహితా" (పా.సూ.1-4-109) అనే సూత్రంచేత 'సంహిత' అనే సంజ్ఞను ఏర్పరచుకొన్నాడు గాన దానినే వాడినాడు. 24\<noinclude><references/></noinclude> d55ps7x75qohk9jza29nnbhkrzc9881 104 224779 579753 2026-09-19T01:42:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '370 “సంహితైకపదే నిత్యా నిత్యా ధాతూపసర్గయోః, నిత్యా సమాసే వాక్యే తు సా వివక్షామ పేక్షతే.” కావ్యప్రకాశ అని ఒక ప్రసిద్ధకారిక ఉన్నది. ఒక్క పదంలోను, ధాతు. ఉపసర్గల మధ్యా, సమాసంలోను...' 579753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>370 “సంహితైకపదే నిత్యా నిత్యా ధాతూపసర్గయోః, నిత్యా సమాసే వాక్యే తు సా వివక్షామ పేక్షతే.” కావ్యప్రకాశ అని ఒక ప్రసిద్ధకారిక ఉన్నది. ఒక్క పదంలోను, ధాతు. ఉపసర్గల మధ్యా, సమాసంలోను సంధి ఆనగా సంధికార్యం, నిత్యం; చేసి తీరాలి. వాక్యంలో ఉచ్చరించేవాని ఇచ్చను పట్టి ఉంటుంది; కావాలనుకుంటే చేయవచ్చు లేకపోతే మానివేయవచ్చు. ఉదా- తృతీయైకవచనంలో 'మతి+ఆ' అని ఉన్నప్పుడు సంధికార్యం తప్పక చేసి 'మత్యా' అనే ప్రయోగించాలి. 'పరి+ఆగచ్ఛత్’అని ఉన్నప్పుడు ఈ ఉపసర్గకీ ధాతువుకీ తప్పకుండా సంధికార్యం చేసి 'పర్యగచ్ఛత్ ' అని ప్రయోగించాలి. 'సుధీ+ఉపాస్య' మధు ఆరి' మొదలైన సమాసాలలో కూడ సంధికార్యం తప్పకుండా చేసి 'సుధ్యుపాస్య' 'మధ్వరి' ఇత్యాది విధంగా ప్రయో గించాలి. 'గౌరీ ఆగచ్ఛతి' 'బాలః అగమత్' ఇత్యాదివాక్యాలలో ప్రయోక్త ఇష్టా నుసారం "గౌర్యాగచ్చతి" అని కాని 'గౌరీ ఆగచ్చతి' అని కాని, 'బాల ఆగమత్' అని కాని, 'బాలః అగమత్' అని కాని ప్రయోగించవచ్చును అని ఈ కారికకు అర్థం అయితే వాక్యంలో సంధికార్యం ఇచ్ఛానుసారం చేయవచ్చును అనేది కేవలం ఛందోబద్దం కాని వాక్యంలోనే. పద్యవాక్యంలో మాత్రం సంధికార్యం ఐచ్చికం కాదు. తప్పక చెయ్యాలి. వ్యాకరణ విరోధం లేకపోయినా పద్యం చదివే టప్పుడు ధార కుంటువడుతుంది. కాబట్టి అది దోషమే అని ఆలంకారికుల అభి ప్రాయం. ఐచ్ఛికం కదా అని సంధికార్యం చేయకపోవడం రచయిత ఆశ క్తికి సూచకం కదా ? ఈకారాంత ఊకారాంత, ఏకారాంతద్వివచనశబ్దాలకి పాణిని ‘ప్రగృహ్యం' అనే సంజ్ఞ పెట్టుకొని, ప్రగృహ్యసంజ్ఞ కలవి ప్రకృతిభావం చెందుతాయి, అనగా వాటికి ఉత్తరపదంలోని ఆద్యవర్ణంతో సంధికార్యం చేయవలసినా చేయకూడదు అని "ఈమాదేద్ద్వివచనం ప్రగృహ్యమ్”(1.1.11) “ప్లుతప్రగృహ్యా అచి నిత్యమ్" (6-1-125) అనే సూత్రాలలో చెప్పి ఉన్నాడు. అందుచేత ప్రగృహ్యసంజ్ఞ కల వాటికి సంధికార్యం చేయకూడదు కదా అని, ఒక సారి పరవా లేదు కాని, రెండు మూడు సార్లు ఒక శ్లోకంలో విశ్లేషం (అనగా సంధికాధ్యాభావం)చేస్తే అది దోషం. ఈ విధంగా విశ్లేషం (సంధికార్యా భావం) ఐచ్ఛికం అనీ, అనుశాసనికం<noinclude><references/></noinclude> jtnkr8n0d6kufaq9xjr36wi2a22xt0k 104 224780 579754 2026-09-19T01:42:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 871 (వ్యాకరణప్రోక్తం అనీ రెండు విధాలు. అనుశాసనికం కూడా ప్రగృహ్యసంజ్ఞా -నిమిత్తకం (ప్రగృహ్యసంజ్ఞవల్ల ఏర్పడినది) అనీ, ఆసిద్ధి హేతుకం అనీ రెండు విధాలు. మొత్తం మూడు...' 579754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 871 (వ్యాకరణప్రోక్తం అనీ రెండు విధాలు. అనుశాసనికం కూడా ప్రగృహ్యసంజ్ఞా -నిమిత్తకం (ప్రగృహ్యసంజ్ఞవల్ల ఏర్పడినది) అనీ, ఆసిద్ధి హేతుకం అనీ రెండు విధాలు. మొత్తం మూడు విధాలు. వీటిలో ఐచ్ఛిక ప్రగృహ్యసంజ్ఞానిమిత్తకాలను గూర్చి తెలుసుకున్నాం. 'చన్ద్ర : ఉదితః' అనే వాక్యాలలో "లోపః శాకల్యస్య” 8.3.19)అనే పాణిని సూత్రంచేత (విసర్గస్థానంలో వచ్చిన వకారం)లో పించగా ‘చన్ద్ర ఉదిత' అని ఉన్నది. (విసర్గస్థానంలో ఏమి వచ్చింది మొదలైన వన్నీ జిజ్ఞాసువులు సిద్ధాంతకౌముద్యాదులద్వారా తెలుసుకోవాలి. ఇక్కడ 'అ+ ఉ'అని ఉండడం చేత గుణం రావడానికి అవకాశం ఉన్నా అది రాదు. ఎందుచేత ననగా “ఆద్గుణః” (6-1-7 అనే సూత్రం దృష్టిలో లోపసూత్రం ఆసిద్దం. ఆ సూత్రం ఉన్నట్లే ఆద్గుణసూత్రానికి తెలియదు. అందుచేత దానికి అకారానికీ ఉకారానికి మధ్య 'వ్' కనబడుతూ ఉంటుంది. అందుచేత వ్యాకరణశాస్త్రరీత్యా కూడ సంధి రాదు. అందుచేత ఇది అసిద్ధి హేతుకమైన అనుశాసనిక సంధ్యభావం. ఒక సారి ప్రయోగిస్తే దోషం కాకపోయినా అధికంగా ఈ సంధ్యభావరూపాలు ప్రయోగిస్తే దోష = == = ఐచ్ఛిక… ప్రగృహ్యసంజ్ఞా హేతుకానుశాసనిక విశ్లేషాలకి ఉదాహరణం ఎట్ల నగా-రాజన్నితి రాజన్ రాజా ! యాని ఏవి, రసాతలే = పాతాళమునందు, అన్తః = లోపల, ఇన్డోః = చంద్రుని యొక్క, ద్యుతిమ్ కాంతిని, దధతి = ధరి స్తున్నాయో, తాని — అట్టి, భవతః చరితాని - నీ చరిత్రములు, విభాన్తి = ప్రకా నీ = శించుచున్నవి. ఉచితానువృత్తి = కాలానురూపమైన అనువర్తనాలను, ఆతన్వతీ= చేస్తున్న, ధీదోర్బలే = బుద్దిబల బాహుబలాలు, అతితతే చాల వ్యాపించినవై, విజయసంపదమ్ – విజయసంపదను, ఏత్య పొంది, భాతః = ప్రకాశిస్తూన్నవి. = = = = ఇక్కడ పూరార్ధంలో 'తాని ఇన్డో' అనే చోట సంధికార్యం ఐచ్ఛికమే అయినా విశ్లేషం, ఒక్క మారే ప్రయోగించినా, దోషమే. ఉత్తరార్ధంలో "ధీదో ర్బలే అతితతే"అనే చోట. “అతితతే ఉచితానువృత్తి" అనేచోట "ఉచితానువృత్తి ఆతన్వతీ” అనే చోట విశ్లేషం ప్రగృహ్యసంజ్ఞను పట్టి చేసినది. దోషం కాకపోయినా మూడు సార్లు చేయడం దోషం.. ఒక మారు ఇది అవ. ఆసిద్ధి హేతుకానుశాసనిక విశ్లేషానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 97t4gt6rldrgu5olhov9wsny8s38mnz 104 224781 579755 2026-09-19T01:42:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '872 ॥తత ఉదిత ఉదారహారహారి ద్యుతిరుచ్చైరుడయాచలాది వేన్దుః, నిజవంశ ఉదాత్తకా న్తకాన్తి రృత ముక్తామణివచ్చకా స్యనర్టః కావ్యప్రకాశ 212 వృ. సంహితాం న కరోమీతి స్వేచ్ఛయా సకృదపి దోషః,...' 579755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>872 ॥తత ఉదిత ఉదారహారహారి ద్యుతిరుచ్చైరుడయాచలాది వేన్దుః, నిజవంశ ఉదాత్తకా న్తకాన్తి రృత ముక్తామణివచ్చకా స్యనర్టః కావ్యప్రకాశ 212 వృ. సంహితాం న కరోమీతి స్వేచ్ఛయా సకృదపి దోషః, ప్రగృహ్యాది హేతుకత్వే త్వసకృత్. == వ్యా. తత ఇతి:- ఉచ్చైః = ఉన్నతమైన, ఉదయాచలాత్ ===== ఉదయ పర్వతంనుండి, ఇన్దుః ఇవ = చంద్రుడు వలె, తతః = ఆ వంశమునుండి లేదా వెనుక చెప్పిన ఆ రాజునుండి. ఉదితః = పుట్టినవాడు, ఉదార హారహారి ద్యుతిః = శ్రేష్ఠమైన హారంచేత మనోహరమైన కాంతి గలవాడు, శ్రేష్ఠమైన హారం వలె మనోహర మైన కాంతి గలవాడు అని ఈ విశేషణం చంద్రునికి కూడా వర్తిస్తుంది, ఉదాత్తకా నకా న్తిః = ఉత్తమమైన మనోహరమైన కాంతి గలవాడు అయిన, ఇది చంద్రుడికి కూడా ఇదే అర్థంతో వర్తిస్తుంది, అనర్హః= శ్రేష్ఠుడైన ఇతడు, నిజవంశే - తన వంశమునందు, ముక్తామణివత్ - ముత్యమువలె, చకాస్తి = ప్రకాశిస్తు న్నాడు. ముత్యాలు వెదురునుండి కూడా పుడతా యని ప్రసిద్ది ఉన్నది గాన అనర్ఘమైన, అనగా ఆమూల్యమైన, ముత్యం కూడా తన వంశం (వెదురుకఱ్ఱ) మీద ప్రకాశిస్తుంది. = “గజేన్ద్రజీమూతవరాహశఙ్ఞ మత్యాహిళుక్త్యుద్భవ వేణుజాని, ముక్తాఫలాని ప్రథితాని లోకే తేషాం తు శుక్త్యుద్భవమేవ భూరి, " - అని ప్రసిద్ధశ్లోకం. ఏనుగులు, మేఘం, ఆటవీవరాహం, శంఖం, మత్స్యం, సర్పం, ముత్యపు చిప్ప, వెదురు వీటినుండి ముత్యాలు పుడతాయి. అయితే ముత్యపు చిప్పలలో పుట్టినవే అధికంగా లభిస్తాయి అని దీనికి అర్థం. వి. ఇక్కడ "తత ఉదితః" "ఉదిత ఉదార” “నిజవంశ ఉదాత్త” అనే చోట సంధ్యభావం అసిద్ధి హేతుకం.<noinclude><references/></noinclude> psefgdytjjnofy8m4ts9a77b3r7paqx 104 224782 579756 2026-09-19T01:43:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 373 సంహితామితి:- సంహితను (సంహితాకార్యమును) చెయ్యను అని స్వేచ్ఛ చేత ఒక్కమారు చేయకపోయినా దోషమే. ప్రగృహ్యాదులు ఉండడం చేత చేయక పోతే ఒకమాటు దోషం కాకపోయినా, చాలా మార్...' 579756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 373 సంహితామితి:- సంహితను (సంహితాకార్యమును) చెయ్యను అని స్వేచ్ఛ చేత ఒక్కమారు చేయకపోయినా దోషమే. ప్రగృహ్యాదులు ఉండడం చేత చేయక పోతే ఒకమాటు దోషం కాకపోయినా, చాలా మార్లు దోషం. అనగా ఆ పదాలకు బదులు ఇతరపదాలతో శ్లోకం కూర్చుకోవాలి. ఆవ. ఆశ్లీలత్వరూపమైన సంధివైరూప్యానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ వేగాదుడ్డీయ గగనే చలద్దామరచేష్టితః. ఆయము త్తపతే పత్రీ తతో త్రైవ రుచిం కురు. 213 వృ. అత్ర సంధావశ్లీలతా. = == === == వ్యా. వేగాదితి:- సఖి నాయికకు సంకేతస్థానాన్ని చూపుతున్నది. ఆయమ్ పత్రీ ఈ పక్షి, వేగాత్ = వేగంవలన, ఉడ్డియ = ఎగిరి, తామర చేష్టితః = తీవ్రమైన చేష్టలు కలదై, గగనే = ఆకాశమునందు, ఉత్తపతే ప్రకాశిస్తూన్నది. తతః = అందువలన, ఆత్రైవ = ఈ ప్రాంతమునందే, రుచిమ్ అభిలాషను, కురు = చేయుము. = == = ఆత్రేతి:- ఇక్కడ సంధిచేయగా, కలిపి చదవగా, ఆశ్లీలత్వం ఉన్నది. 'చలణామర' అనే చోట ఏర్పడిన 'లండా' అనే శబ్దం కాశీప్రాంతభాషలో పురుష గుహ్యాంగాభిధాయకం. 'రుచిం కురు' అని కలిపి చదివినప్పుడు ఏర్పడిన 'చింకు' శబ్దం లాటభాషలో అశ్లీలార్థబోధకం అని వెనుక చెప్పబడింది. ఈ విధంగా ఇక్కడ విసంధిత్వదోషం చాలా పదాలలో ఉండడంచేత వాక్యగతం. ఆవ. కష్టత్వరూపమైన విసంధికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఉర్వ్యసావత్ర తర్వాలీ మర్వస్తే చార్వవస్థితిః, నాత్రర్జు యుజ్యతే గన్తుం శిరో సమయ తన్మనాక్. 214 వ్యా. అత్ర = ఇక్కడ, మర్వర్తే = మరు ప్రదేశ ప్రాంతభాగమునందు, అసౌ = ఈ, ఉర్వీ = గొప్పదైన, తర్వాలీ - వృక్షపంక్తి, చార్వవస్థితిః అంద మైన స్థితి గలది. ఆత్ర= ఇక్కడ, ఋజు =ఋజువుగా (వంగకుండగా), గన్తుమ్ = ==== =<noinclude><references/></noinclude> kt5ix4z1t4g8v7cecnd24l3v7zuqxxl 104 224783 579757 2026-09-19T01:43:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '374 - కావ్య ప్రకాశ వెళ్లుటకు, న యుజ్యతే = యుక్తం కాదు. తత్ = ఆ కారణంవలన, మనాక్ కొంచెం, శిరః = శిరస్సును, నమయ వంచుము. = = వి. ఇక్కడ ఉన్న 'ర్వ్య' ర్వా"ర్వ' 'అత్రర్జు' అనే సంధులు శ్రుతికటు వుగ...' 579757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>374 - కావ్య ప్రకాశ వెళ్లుటకు, న యుజ్యతే = యుక్తం కాదు. తత్ = ఆ కారణంవలన, మనాక్ కొంచెం, శిరః = శిరస్సును, నమయ వంచుము. = = వి. ఇక్కడ ఉన్న 'ర్వ్య' ర్వా"ర్వ' 'అత్రర్జు' అనే సంధులు శ్రుతికటు వుగా ఉన్నాయి. అందుచేత ఇది 'శ్రుతికటు విసంధి'కి ఉదాహరణం. ఆవ. హతవృత్తానికి ఉదాహరణలు చూపడానికి ముందు 'హత' పదానికి మూడు అర్థాలు చెప్పి, ‘హతవృత్త' పదానికి విగ్రహం చూపుతున్నాడు. వృ. హతం లక్షణానుసరణే ఒప్యశ్రవ్యమ్, ఆప్రా ప్తగురుభావాన్త. లఘు, రసాననుగుణం చ వృత్తం యత్ర తత్ హతవృత్తమ్. క్రమేణో దాహరణమ్. శ్లో॥ అమృతమమృతం కః సందేహో మధూన్యపి నాన్యథా మధురమధికం చూతస్యాపి ప్రసన్నరసం ఫలమ్, సకృదపి పునర్మధ్యస్థః సన్దసా న్తరవిజ్జనో వదతు యదిహాన్యత్స్వాదు స్వాతియాదశనచ్ఛదాత్. వృ. అత్ర 'యదిహాన్యత్స్వాదు స్యాత్' ఇత్యశ్రవ్యమ్. వ్యాం హతమితి:- లక్షణాన్ని అనుసరించినా అశ్రావ్యంగా ఉండేది, గురుత్వాన్ని పొందని చివరి లఘువు కలది, రసానికి అనుగుణం కానిది 'హతం'. ఈ మూడు విధాల హతం అయిన వృత్తం ఉన్నది హతవృత్తం. వి. ఛందఃశాస్త్రంలో చెప్పిన లక్షణం అనుసరించకపోతే అశ్రవ్యత్వం (వినడానికి ఇంపుగా లేకపోవడం) అనేది ప్రసిద్ధమే. అదొక అశ్రవ్యత్వం. వృత్త లక్షణాన్ని అనుసరించినా యతిభంగాదులచేత ఆశ్రవ్యంగా ఉంటుంది. ఆది రెండవ ఆశ్రవ్యత్వం. స్థానవిశేషంలో గణవిశేషాన్ని చేర్చడంవల్ల కూడా ఆశ్ర వ్యత్వం ఏర్పడుతుంది. అది మూడవ అశ్రవ్యత్వం. ఈ త్రివిధాశ్రవ్యత్వాలలో ఏది ఉన్నా ఆ వృత్తం హతం అయిపోతుంది ప్రాడయిపోతుంది). ఈ త్రివిధా శ్రవ్యత్వరూపహతవృత్తత్వం మొదటిది. "వా పాదానే” (పాదాంతంలో ఉన్న లఘువు వికల్పంగా గురువు అవుతుంది) అని చెప్పిన గురుత్వం పాదాంతలమువుకు<noinclude><references/></noinclude> 8ihu6024067uk8ns9n4qh9x65o52tb4 104 224784 579758 2026-09-19T01:43:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 375 లభించకపోవడం రెండవ హతవృత్తత్వం. రసానికి అనుగుణంగా లేకపోవడంచేత వృత్తం చెడిపోవడం మూడవ హతవృత్తత్వం. మొదటి హతవృత్తత్వానికి చెందిన త్రివిధాశ్రవ్యత్వాలలో వృత...' 579758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 375 లభించకపోవడం రెండవ హతవృత్తత్వం. రసానికి అనుగుణంగా లేకపోవడంచేత వృత్తం చెడిపోవడం మూడవ హతవృత్తత్వం. మొదటి హతవృత్తత్వానికి చెందిన త్రివిధాశ్రవ్యత్వాలలో వృత్తం ఛందః శాస్త్రప్రకారం లేకపోవడం వల్ల కలిగే ఆశ్రవ్యత్వం ప్రసిద్దమే గాన దానికి ఉదాహరణ చూపకుండా రెండవ విధమైన ఆ శ్రవ్యత్వానికి చూపుతున్నాడు. = = అమృతమితి:- ఆమృతమ్ అమృతం, అమృతమ్ అమృత మే; సందేహః = సందేహం, కః = ఏమిటి ? మధూన్యపి - తేనెలు కూడా, అన్యథా = మరొక విధంగా, నౌకావు, అనగా తేనెలు తేనెలే. చూతస్య = చూతవృక్షం యొక్క, ప్రసన్న రసమ్హస్వచ్ఛమైన రసం గల, ఫలమ్ అపీఫలం కూడా, అధికమ్_అధికంగా, మధురమ్ - మధురమైనది. పునః - కాని, రసాన్తరవిత్ రసాల తారతమ్యం ఎరిగిన, జనః = జనుడు, సకృదపి ఒక్కమారైనా, మధ్యస్థః సన్ - మధ్యస్థుడై, పక్షపాతబుద్ధి లేనివాడై, వదతు - చెప్పుగాక; యత్ ఏమనగా, అన్యత్ = ఇతరవస్తువు ఏదైనా, ప్రియాదశనచ్ఛదాత్ = ప్రియురాలి అధరోష్ఠంకంటే, స్వాదు = మధురమైనదిగా, స్యాత్ = ఉండునా? === = = = = ఆ త్రేతి:- ఇక్కడ “యదిహాన్యత్ స్వాదు స్యాత్" అనేది అశ్రవ్యం. 0 'అమృతమమృతం' ఇత్యాది శ్లోకం హరిణీవృత్తంలో ఉంది. “రసయుగ హయైరన్సౌ మౌ స్టౌ గో యదా హరిణీ తదా" అని దీని లక్షణం. మొదటినుంచి ఆరవ అక్షరం, దాని తరువాత నాల్గవ అక్షరం, దాని తరువాత ఏడవ అక్షరం యతిస్థానాలు. కాని ఈ శ్లోకం చతుర్థపాదంలో ఆరవ అక్షరం 'హా' అక్కడ పదం విరగలేదు. "ఆందుచేత యతిభంగం కలిగి ఆశ్రవ్యత్వం వచ్చింది. అవ. లక్షణాన్ని అనుసరించినా మాత్రావృత్తంలో స్థానవిశేషంలో గణ విశేషం కూర్చడంవల్ల మూడవ విధమైన అశ్రవ్యత్వానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. వృ. యథా వా. గాథ. జం వరిహరిఉం తీరఇ మణం పిణ సున్దర త్తణగుణేణ, అహ ణవరం జస్స దోసో పక్జేడిపహీం పి వడివణ్ణి.<noinclude><references/></noinclude> 1e1d6j2yk7s83mb3r1hmyj5169714fz 104 224785 579759 2026-09-19T01:43:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '376 “యత్ పరిహర్తుం తీర్యతే మనాగపి న సున్దరత్వగుణేన అథ కేవలం యస్య దోషః ప్రతిపక్షెరపి ప్రతిపన్నః”. వృ. అత్ర ద్వితీయతృతీయగణా సకారభకారౌ, వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- కావ్య ప్రకాశ =...' 579759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>376 “యత్ పరిహర్తుం తీర్యతే మనాగపి న సున్దరత్వగుణేన అథ కేవలం యస్య దోషః ప్రతిపక్షెరపి ప్రతిపన్నః”. వృ. అత్ర ద్వితీయతృతీయగణా సకారభకారౌ, వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- కావ్య ప్రకాశ = మరియు, జం ఇత్యాది:- ఒక సఖి ప్రియునిపై అలిగిన మానినిని సమాధాన పరచు చున్న గాధ. ఇది ఆనందవర్ధనుని పంచబాణలీలలోనిది. యత్ = ఏది సున్దరత్వ గుణేన = సౌందర్శ గుణంతో కూడినదో, అది, మనాగపి = కొంచెం కూడా, వరిహర్తుమ్ = పరిహరించుటకు, న తీర్యతే = శక్యం కాదు. ఆథ యస్య = దేనియొక్క, దోషః ఆపరిహార్యత్వరూపదోషం, కేవలమ్ కేవలము, ప్రతిపక్షెః అపి— యతులు మొదలైనవారిచేత కూడ, ప్రతిపన్నః అంగీకరించ బడినదో. అందుచేత దైవవశంచేత నీ భర్త సౌందర్యాతిశయం ఉన్న మరొక కాంతపై ఆసక్తు డవడంలో ఆశ్చర్యం లేదు, నీవు కోపించక ఉండడం మంచిది. కామచేష్ట ఇలాగే ఉంటుంది అని భావం. = అత్రేతి:. ఇక్కడ ద్వితీయతృతీయగణాలు సకారభకారాలు. = ఓపిక పట్టి వి. ఇది మాత్రావృత్తం; గాథ. అందుచేత ఒక్కొక్క గణం మాత్రా చతుష్టయాత్మకమై వర్ణత్రయాత్మకం అయి ఉంటుంది. 'హరిఉం' అనేది రెండవ గణం. సో న గురుః' (అంత్యగురువు సగణం) అనే వచనాన్ని పట్టి ఇది సగణం, మూడవగణం 'తీరఇ' అనేది "భ ఆది గురుః" అనే వచనాన్ని పట్టి భగణం. ఇక్కడ రెండవ గణం చివరి అక్షరం 'ఉం' అనేది, మూడవగణం మొదటి అక్షరం 'తీ' అనేదీ గురువులై ఉండి ఆ రెండూ 'ఉంతీ' అని పక్కపక్కనే ఉండడంవల్ల ఉచ్ఛారణలో ఆశ్రవ్యత్వం ఉన్నది ఆని బాలబోధినీకారుడు. అవ. ఆంత్యలఘువు గురుత్వాన్ని పొందని వృత్తాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ వికపితసహకారతారహారి పరిమలగుళ్ల తపుఱ్ఱతద్వి రేఫః, నవకిసలయచారుచామరశ్రీర్హ రతి మునేరపిమానసంవస న్తః. ర "వృ. అత్ర 'హారి ' శబ్దః. "హారిప్రముదిత సౌరభ”ఇతిపాతో యుక్తః.<noinclude><references/></noinclude> 2juyxw4ouq8rc5jbo2m43n4mcyyykpz 104 224786 579760 2026-09-19T01:43:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం = = == 377 వ్యా. “వికసిత.. ద్విరేఫః" - వికసిత = వికసించిన, సహకార = తీయ మామిడిచెట్లయొక్క తార - అత్యధిక మైన, హారి మనోహరమైన పరిమల= పరిమలముచేత, గుజ్జుత= ధ్వనిచేస్తూన్న, పుర్జిత...' 579760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం = = == 377 వ్యా. “వికసిత.. ద్విరేఫః" - వికసిత = వికసించిన, సహకార = తీయ మామిడిచెట్లయొక్క తార - అత్యధిక మైన, హారి మనోహరమైన పరిమల= పరిమలముచేత, గుజ్జుత= ధ్వనిచేస్తూన్న, పుర్జిత = ప్రోగుపడిన, ద్విరేఫః = తుమ్మెదలు గల, నవకిసలయ చారుచామర శ్రీః నూతనములైన చిగుళ్ళచేత సుందర మైన చామరశోభగల, వసన్తః - వసంతరువు, మునేః = మునియొక్క, మానస మపి — మనస్సును కూడ, హరతి - హరిస్తున్నది. = = = = ఆ త్రేతి :- ఇక్కడ“హారి"శబ్దం. “హారి. ప్రముదితసౌరభ" అనిపాఠం యుక్తం. వి. ప్రథమపాదం చివరి 'హారి' అనే పదంలోని ఇకారం పాదాంతంలో ఉన్నా గురువు అవడంలేదు. చదివేటప్పుడు తేలిపోతున్నది. అందుచేత పాదానే' అని పాదాంతలఘువుకు వైకల్పికంగా గురుత్వం చెప్పబడింది కదా ఆ బంధం శిథిలంగా ఉందా. బాగుందా అని చూచుకోకుండా ఆ సూత్రాన్ని పాటించకూడదు. ముఖ్యంగా పుష్పితాగ్రావృత్తం వంటి వృత్తాలలో బంధశైథిల్యం వస్తుంది. వసంతతిలకాదులలో అంత బాధలేదు. ఇక్కడ 'హారిపరిమల'కు బదులు "హారిప్రముదితసౌరభ” అని మార్చుకుంటే సంయుక్తాక్షర పరత్వంచేత ‘రి’ లోని 'ఇ' గురువు అవుతుంది. ఆవ. శార్దూలవిక్రీడితవృత్తంలో కూడ పాదాంత్యలఘువు గురువు కాక పోవడానికి ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ అన్యాస్తా గుణరత్నరోహణభువో ధన్యా మృదన్యైవ సా సంభారాః ఖలు తేన్య ఏవ విధినా యైరేష సృష్టో యువా, శ్రీమత్కాన్తి జుషాం ద్విషాం కరతలాత్ స్త్రీణాం నితమ్బస్థలాత్ దృష్టే యత్ర పతన్తి మూఢమనసామస్త్రాణి వస్త్రాణి చ. 218 వృ. అత్ర 'వస్త్రాణ్యపి' ఇతి పాఠే లఘురపి గురుతాం భజతే, వ్యా, ఆన్యా ఇతి :- ఒక రాజు వర్ణనం ఇతి. ఏషః యువా - ఈ యువ -కుడు, విధినా = బ్రహ్మదేవునిచేత, యైః = ఏ సంభారాలతో, సృష్టః = సృష్టించ - బడినాడో, తాః - ఆ, గుణరత్నరోహణభువః = గుణరత్నములు మొలచిన = ·రోహణపర్వత భూములు, ఆన్యాః అన్యమైనవి. ఆ భూములే వేరు అని అర్థం. ఆ =<noinclude><references/></noinclude> mb5i3thyxrtw4lck4sbaeb7sbp14ias 104 224787 579761 2026-09-19T01:44:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '378 = కావ్యప్రకాశ ధన్యా = ధన్యమైన, సా = ఆ, మృత్ = మట్టి, ఆన్యైవ= అన్యమైనది. ఆ మట్టియే. వేరు. తే = ఆ, సంభారాః సంభారాలు, అన్య ఏవ ఖలు అన్యములు, యత్ర. = ఎవడు, దృష్టి = చూడబడగానే, మూఢమనసామ్ = - మూఢమ...' 579761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>378 = కావ్యప్రకాశ ధన్యా = ధన్యమైన, సా = ఆ, మృత్ = మట్టి, ఆన్యైవ= అన్యమైనది. ఆ మట్టియే. వేరు. తే = ఆ, సంభారాః సంభారాలు, అన్య ఏవ ఖలు అన్యములు, యత్ర. = ఎవడు, దృష్టి = చూడబడగానే, మూఢమనసామ్ = - మూఢములై పోయిన మనస్సులు గల, శ్రీమత్కాని జుషామ్ శ్రీమంతులు, కాంతికలవారు ఆయిన, ద్విషామ్ = శత్రువులయొక్క, కరతలాత్ హస్తములనుండి, అస్త్రాణి = ఆయుధాలు, స్త్రీణామ్ = స్త్రీల యొక్క, 'మూఢమనసామ్ ' ' శ్రీమత్కాని జుషామ్' అనే విశేషణద్వయం 'శ్రీణామ్' కు కూడా అన్వయించుకోవాలి. వస్త్రాణి చ = వస్త్రాలు, పతన్తి = పడిపోవుచుండునో, జారిపోవుచుండునో. :- ఆ. తేతి : — ఇక్కడ ‘వస్త్రాణ్యపి' అని పాఠంలో లఘువు కూడా గురువు అవుతుంది. “వస్త్రాణి చ" అని చదివినప్పుడు ఊతం అంతా 'స్త్రా' మీద పడడం చేత చివర ఉన్న 'చ' తేలిపోతున్నది. ఈ పాఠం మార్చి “వస్త్రాణ్యపి" అని చదివినప్పుడు 'పి' లోని లఘువు గురువు అవుతుంది. ఈ విషయా లన్నీ ఆనుభ వైకవేద్యాలు. మాటలలో కొంతవరకే స్పష్టం చేయకలు గుతాం. ఆవ. రసానికి అనుగుణం కాని వృత్తాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ హా నృప హా బుధ హా కవిబన్ధ వి ప్రసహస్రసమా శ్రయ దేవ. ముగ్ధవిదగ్ధసభాన్త రరత్న క్వాసి గతః క్వ వయం చ తవైతే. వృ. హాస్యరసవ్యక్తాక మేతద్వృత్తమ్. వ్యా హా ఇతి - ఒక రాజు మరణించగా అతనికి సంబంధించినవారి విలాపం ఇది."అయ్యో! రాజా! అయ్యో! బుధుడా! అయ్యో! కవుల బంధువా! విప్రసహస్రానికి ఆశ్రయమైన ఓ ప్రభూ! సుందరమైన వాడా! విదగ్ధుల సభామధ్యంలో రత్నమా! ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయినావు. మేమందరం ఎక్కడ ఉన్నాం”? ఇది దోధక వృత్తం. హాన్యేతి :- ఈ వృత్తం హాస్యరసవ్యంజకం. వి. ఇక్కడ వాడిన దోధకవృత్తం ప్రతిపదంలోను విరిగిపోతుంది. కాబట్టి' హాస్యరసానికి అనుగుణం గాని కరుణరసానికి అనుగుణం కాదు. కరుణరసానికి మన్దాక్రాన్తాపుష్పితాగ్రాదులు, శృంగారాదులకు పృథ్వీ స్రగ్ధరాదులు, వీరరసాదులకు- 1<noinclude><references/></noinclude> ikekstdshwnwuud708qltir13soxc73 104 224788 579762 2026-09-19T01:44:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '379 సప్త మోల్లాసం శిఖరిణీశార్దూలవిక్రీడితాదులు, హాస్యానికి దోధకం అనుగుణాలు. ఈ విషయా లన్నీ నాట్యశాస్త్రం పదిహేడవ అధ్యాయంలో ప్రతిపాదితములై ఉన్నాయి. ఆవ. (6) చెప్పదలచిన అర్థాన్...' 579762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>379 సప్త మోల్లాసం శిఖరిణీశార్దూలవిక్రీడితాదులు, హాస్యానికి దోధకం అనుగుణాలు. ఈ విషయా లన్నీ నాట్యశాస్త్రం పదిహేడవ అధ్యాయంలో ప్రతిపాదితములై ఉన్నాయి. ఆవ. (6) చెప్పదలచిన అర్థాన్ని చెప్ప గలిగిన పదాలు లేని వాక్యం 'న్యూనపదం' దీనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. న్యూనపదం యథా- శ్లో॥ తథాభూతాం దృష్ట్వా నృపసదసి పాఞ్చలతనయాం వనే వ్యాధైః సార్ధం సుచిరముషితం వల్కలధరైః, విరాటస్యావాసే స్థితమనుచితార మృనిభృతం గురుః భేదం ఖిన్నే మయి భజతి నాద్యాపి కురుషు. 220 వృ. అత్రాస్మాభిరితి, 'భిన్నే' ఇత్యస్మాత్ పూర్వమ్ ఇతమితిచ వ్యా. తథాభూతామితి :- ఇది 15 వ శ్లోకంగా తృతీయోల్లాసంలో వచ్చి నది. అర్థాధికం అక్కడ చూచుకొనవచ్చును. ఇక్కడ మూడు పాదాలకి సంబం ధించి 'అస్మాభిః' అనే పదం, 'ఖిన్నే' అనేదానికి ముందు “ఇతమ్” (ఇట్లు) ఆనే పదం అవసరం. కర్తను చెప్పకపోవడంచేత, 'ఈ విధంగా' అని చెప్పకపోవడం చేత వాక్యానికి ఏక వాక్యత కుదరదు. అందుచేత న్యూనపదత్వదోషం. ఆవ. (7) చెప్పదలచిన అర్థంకంటె అధికమైన అర్థం చెప్పే పదాలు. ఉన్నది ‘అధికపదం'. దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. అధికం యథా- శ్లో॥ స్ఫటికాకృతినిర్మలః ప్రకామం ప్రతిసంక్రాన్త నిశాతశాస్త్రతత్త్వః, “అవిరుద్ధసమన్వితో క్తియుక్త ః ప్రతిమల్లాస్తమయోదయః స కోడిపి. వృ. అత్ర 'ఆకృతి' శబ్దః, 221<noinclude><references/></noinclude> j0yjdk65fy6qld11mb3kdwjj7pf5nss 104 224789 579763 2026-09-19T01:44:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '380 వ్యా, అధికపదం ఎట్లనగా- కావ్యప్రకాశ == స్ఫటికేతి :- ఇది ఒక విద్వాంసుని వర్ణనం. స్ఫటికాకృతినిర్మలః = స్ఫటికముయొక్క ఆకారం వలె నిర్మలుడు, స్వచ్ఛమైన అంతఃకరణం కల వాడు, ప్రకామమ్ = మి...' 579763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>380 వ్యా, అధికపదం ఎట్లనగా- కావ్యప్రకాశ == స్ఫటికేతి :- ఇది ఒక విద్వాంసుని వర్ణనం. స్ఫటికాకృతినిర్మలః = స్ఫటికముయొక్క ఆకారం వలె నిర్మలుడు, స్వచ్ఛమైన అంతఃకరణం కల వాడు, ప్రకామమ్ = మిక్కిలి, ప్రతిసం కాస్త నిశాత శాస్త్రతత్త్వః = హృదయంలో సంక్రమించిన, హృదయంలో స్థిరంగా ఉన్న, సానపట్టబడిన శాస్త్రతత్త్వం కల వాడు, ఆవిరుద్ధసమన్వితో క్తియుక్త ః = లోకశాస్త్రాదులకు విరుద్ధములు కాని సమన్వయంతో కూడిన మాటలతో కూడినవాడు, ప్రతిమల్లాస్తమయోదయః = ప్రతివాదుల అసమయానికి, ఓటమికి, ఉదయభూతుడు, కారణమైనవాడు అయిన, సః = అతడు, క్కోపి = వర్ణింప శక్యం కానివాడు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'ఆకృతి' శబ్దం. అనగా “స్ఫటికనిర్మలః" అంటేనే “స్పటికం వలె నిర్మలమైనవాడు" అనే అర్థం లభిస్తుంది. నైర్మల్యం విషయంలో స్పటికంతోనే కదా పోల్చేది. ఇంక స్ఫటికం యొక్క ఆకారం వలె నిర్మలుడు అని చెప్పడం అనావశ్యకం. అందుచేత 'స్ఫటికాకృతినిర్మల' లోని 'ఆకృతి' పదం అధికం గాన ఈ వాక్యం అధిక వదత్వదోషదుష్టం. ఆవ. అసమాసస్థలంలో కూడా అధికపదత్వం ఉండవచ్చును. దీనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా- ॥ ఇదమనుచితమ క్రమశ్చ పుంసాం యదిహ జరాస్వపి మాన్మథా వికారాః, యదపి చ న కృతం నితమ్బినీనాం స్తనపతనావధి జీవితం రతం వా. 222 వృ, ఆత్ర కృతమితి. 'కృతం' ప్రత్యుత ప్రక్రమభఙ్గమావహతి. తథా చ 'యదపి చ న కురఙ్గలోచనామ్' ఇతి పాఠే నిరాకాక్షైవ ప్రతీతిః. వ్యా, మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా.<noinclude><references/></noinclude> bni1678ai6h62eul4yyzp9mek3ovaz9 104 224790 579764 2026-09-19T01:44:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 38 ఇదమితి :- ఇహ=ఈ జగత్తులో, పుంసామ్ - పురుషులకు, జరాస్వపి= ముసలితనములందు కూడ, మాన్మథాః వికారా॥ ఇతి యత్ = మన్మథవికారములు ఆనేది ఏది కలదో, ఇదమ్ - ఇతి, అనుచితమ్ అనుచితము, ఆ...' 579764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 38 ఇదమితి :- ఇహ=ఈ జగత్తులో, పుంసామ్ - పురుషులకు, జరాస్వపి= ముసలితనములందు కూడ, మాన్మథాః వికారా॥ ఇతి యత్ = మన్మథవికారములు ఆనేది ఏది కలదో, ఇదమ్ - ఇతి, అనుచితమ్ అనుచితము, ఆక్రమః చ = = = - క్రమవిరుద్ధము. నితమ్బినీనాంచ - స్త్రీలకు కూడ, సనపతనావధి స్తనాలు వాలి పోయేవరకే, జీవితమ్ జీవితము గాని, రతమ్ - రతము కాని, = = == యదపి న కృతమ్ = బ్రహ్మచేత చేయబడలేదు అనేది ఏది కలదో ఇది కూడ అనుచితం. అక్రమం కూడ. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'కృతమ్' అనేది అధికం. ఇది అధికం అవడమే కాదు. ప్రక్రమభంగం కూడా కలిగిస్తుంది. అందుచేత “యదపి చ న కురఙ్గలోచ నానామ్" అనే పాఠంలో అర్థ ప్రతీతి ఆకాంక్ష లేకుండా కలుగుతుంది. వి. పూర్వార్ధంలో 'కృత'శబ్దం లేకపోయినా, అనగా “జరాస్వపి మాన్మథా” వికారాః కృతాః"అని అనకపోయినా ఏ ఆకాంక్షా లేకుండా అర్థప్రతీతి కలుగు తున్నది. అట్లే ఉత్తరార్ధంలో నిరాకాంక్షమైన అర్థప్రతీతి కలుగుతున్నప్పుడు 'కృతమ్'అనేది అధికం; అనావశ్యకం. అంతే కాకుండా 'కృత'శబ్ద ప్రయోగంవల్ల ప్రక్రమభంగదోషం కూడా కలుగుతుంది. పూర్వార్ధంలో పురుషధర్మం అనుచితం అని చెప్పినట్లుగా ఉత్తరార్థంలో కూడా శ్రీధర్మం అనుచితం అని చెపితే ఎలా ప్రారంభించాడో అలా పూర్తిచేయడం అవుతుంది. కాని స్త్రీలకు ఆ ధర్మాలు ఇవ్వ నందుకు బ్రహ్మయందు అనుచితత్వదోషం చెప్పడంలో పూర్వార్ధంలో చెప్పిన పద్ధతి వేరు, ఉత్తరార్థంలో చెప్పిన పద్ధతి వేరు అవడం చేత ప్రక్రమభంగదోషం వస్తుంది. అందుచేత న “యదపి చ న కురఙ్గలోచనానామ్" అని పాఠం ఉండే బాగుంటుంది పురుషులకు వార్ధకంలో కూడ మన్మథవికారాలు అనుచిత మైనవి; స్త్రీలకు జీవితం కాని రతం కాని సనవతనావధి కాకపోవడం అనుచితం అని ఏలా ప్రారంభించబడిందో అలాగే ముగించడంవల్ల ప్రక్రమభంగదోషం ఉండదు. ఆవ. కథితపద వాక్యాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. వృ. (8). కఠితపదం యథా- శ్లో॥ అధికరతలతల్పం కల్పితస్వాపలీలా పరిమిలననిమీలత్పాణ్ణిమాగణ్ణపాలీ,<noinclude><references/></noinclude> bnuasrlzsflp0vy92tz7c5atbq8699i 104 224791 579765 2026-09-19T01:44:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '382 సుతను కథయ కస్య వ్యజ్జయత్యజ్ఞు నైవ స్మరనరపతిలీలాయౌవరాజ్యాభిషేకమ్. వృ. ఆత్రలీలేతి. కావ్య వకాశ 223 వ్యా. ఒకే అర్థం, ఒకే ఆనుపూర్వి (అక్షరక్రమం) ఉన్న పదాన్ని ఒక వాక్యంలో రెండు పర...' 579765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>382 సుతను కథయ కస్య వ్యజ్జయత్యజ్ఞు నైవ స్మరనరపతిలీలాయౌవరాజ్యాభిషేకమ్. వృ. ఆత్రలీలేతి. కావ్య వకాశ 223 వ్యా. ఒకే అర్థం, ఒకే ఆనుపూర్వి (అక్షరక్రమం) ఉన్న పదాన్ని ఒక వాక్యంలో రెండు పర్యాయాలు ప్రయోగించడం కఠితపదత్వదోషం. "కథితం పదం యస్మిన్ వాళ్యే తత్ కథిత వదమ్ ” అని విగ్రహవాక్యం. అట్టి కథితవద వాక్యం ఎట్లనగా– = = అధికరతలమితి :- అరచేతిలో చెక్కిలి ఉంచుకొని ఏమేమో ఆలోచి స్తూన్న నాయికతో చెలికత్తె అంటూన్న మాటలు. సుతను ఓ ! సుందరాంగీ ! అధికరతలతల్పమ్_అరచేయి అనే తల్పంమీద, “కల్పిత.... పాణిమా”-కల్పిత= కల్పించబడిన, స్వావలీలా నిద్రించుట అనే లీలయందు, పరిమిలన = దగ్గరగా కలవడంచేత, మీలత్ = తొలగుచున్న, పాణిమా ఎరుపుగల, గణపాలీ= గండ స్థలం, గండస్థలం విరహంచేత తెల్లగా ఉన్నా ఇప్పుడు అరచేతి ఒత్తిడికి ఆ తెలుపు పోయి ఎరుపు వచ్చింది అని భావం, కస్య= ఎవనికి, అజ్జు నైవ = శీఘ్రంగా, స్మరనరపతిలీలాయౌవరాజ్యాభి షేకమ్ - మన్మథమహారాజు లీలల యందు చుంబనాదులయందు) యువరాజత్వాన్ని, వ్యజ్ఞయతి = సూచించు చున్నది ? కథయ - చెప్పుము. = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'లీలా'శబ్దం (మొదటిపాదంలోను నాల్గవపాదంలోను) రెండు సార్లు ప్రయోగించబడింది. అందుచేత కఠితపదత్వదోషం. అవ. పతత్ప్ర్పకర్ణాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. వృ. (9) పతత్ప్రకర్షం యథా- : ॥ కః కః కుత్ర న ఘుర్హురాయితఘురీ ఘోరో ఘురేత్సూకరః కః కః కం కమలాకరం వికమలం కర్తుం కరీ నోద్యతః, కే కే కాని వనాన్యరణ్యమహిషా నోన్మూలయేయుర్యతః సింహీ స్నేహవిలాసబద్ధవసతిః పశ్చాననో వర్తతే. 224<noinclude><references/></noinclude> epnj83bdrvclyv4l35u3qrij88wr5dt 104 224792 579766 2026-09-19T01:45:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 383 వ్యా. పతదితి :- “పతన్ ప్రకర్షః యత్ర తత్ పతత్ప్రకర్షమ్" ఆలం కారాలవలన గాని, బంధంవలన గాని ఏర్పడిన ప్రకర్ష ఎక్కడ పడిపోతుందో, క్రమంగా తగ్గిపోతుందో, అది పతత్ ప్రకర్...' 579766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 383 వ్యా. పతదితి :- “పతన్ ప్రకర్షః యత్ర తత్ పతత్ప్రకర్షమ్" ఆలం కారాలవలన గాని, బంధంవలన గాని ఏర్పడిన ప్రకర్ష ఎక్కడ పడిపోతుందో, క్రమంగా తగ్గిపోతుందో, అది పతత్ ప్రకర్షం. దానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = కః ఇతి :- పఞ్చననః = సింహం, యతః = ఎందువలన, సింహస్నేహ విలాసబద్ధవసతిః = ఆడసింహముతో స్నేహవిలాసములచేత కట్టబడిన నివాసం కలదై, వర్తతే ఉన్నదో, అందువల్ల, అనగా సింహం ఆడసింహంతో కాలక్షేపం చేస్తూ దానితో కలిసి ఉండిపోవడంవల్ల, కః కః సూకరః ఏయే ఆడవి పంది, ఘుర్ఖురాయితఘుకీ ఘోర ః = ' ఘుర్ ' ' ఘుర్ ' అని ధ్వనిచేస్తూన్న ముట్టెతో భయం కరమైనదై, కుత్ర = ఎక్కడ, న ఘురేత్ భయంకరశబ్దం చెయ్యదు ? కః కః కరీ — ఏ యే ఏనుగ, కమ్ ఏ, కమలాకరమ్ – పద్మసరస్సును, వికమలమ్ కమలాలు లేనిదానినిగా, కర్తుమ్ = చేయుటకు, నోద్యతః = ఉద్యమించదు ? కే కే ఆరణ్యమహిషాః – ఏ యే అడవిదున్నపోతులు, కాని ఏ, వనాని_వనము లను, నోన్మూలయేయుః= పెరికివేయవు ? = ===== = == === = వి. ఇక్కడ — శత్రువినాశంకోసం ఉద్యమించే స్వభావం గల ఏనుగులు సూకరాల కంటె గొప్పవి. దేవి శత్రుకోటికి చెందినవి అవడంచేత, యముని వాహనమైన మహిషం జాతికి చెందినవి అవడంచేత వాటికంటె మహిషాలు ఉతృష్టమైనవి. ఏనుగులు మొదలైనవాటిని చంపకలగడంచేత సింహాలు అన్నింటి కంటె ఉత్కృష్ట మైనవి. అందు చేత సూకరాలను నిర్దేశించినప్పుడు కంటె ఏనుగు లను నిర్దేశించినప్పుడు, వాటిని నిర్దేశించినప్పుడు కంటే మహిషాలను నిర్దేశించి నప్పుడు, వాటిని నిర్దేశించినప్పుడు కంటె సింహాన్ని నిర్దేశించినప్పుడు బంధదార్థ్యా దికం ప్రకృష్టంగా ఉండాలి. సూకరాలను వర్ణించి నప్పుడు అనుప్రాసాదులచేత లభించిన బంధదార్థ్యం సింహాన్ని గూర్చి చెప్పినప్పుడు పూర్తిగా తగ్గిపోయింది. బంధం శిథిలం అయిపోయింది. చప్పపడిపోయింది. అందుచేత పతత్ప్రకర్షత్వ దోషం. అవ. సమాప్త పునరాత్రాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. వృ. (10) సమాప్త పునరావృత్తం యథా- శ్లో॥ కేంకారః స్మరకార్ముకస్య సురత క్రీడా పికీనాం రవః ఝఙ్కారో రతిమజ్జరీమధులిహాం లీలాచకోరీధ్వనిః,<noinclude><references/></noinclude> s1hfif0rhcnvduvwg3cmn9n47q88tzx 104 224793 579767 2026-09-19T01:45:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '384 తన్వ్యాః కఞ్చులికాపసారణభుజాక్షేపన్జలత్ కఙ్కణ కావ్యప్రకాశ క్వాణః ప్రేమ తనోతు వో నవవయోలాస్యాయ వేణుస్వనః- వ్యా. సమాప్తేతి:- సమాప్తం చ తత్ పునరాత్తం చ సమాప్త పునరాత్తమ్; సమ...' 579767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>384 తన్వ్యాః కఞ్చులికాపసారణభుజాక్షేపన్జలత్ కఙ్కణ కావ్యప్రకాశ క్వాణః ప్రేమ తనోతు వో నవవయోలాస్యాయ వేణుస్వనః- వ్యా. సమాప్తేతి:- సమాప్తం చ తత్ పునరాత్తం చ సమాప్త పునరాత్తమ్; సమాప్తం అయిపోయిన తరువాత మళ్ళీ గ్రహించబడినది అని అర్థం. క్రియాకార కాదులు అన్వయించి ఒక వాక్యం పూర్తి అయిపోయిన తరువాత మళ్ళీ దానికి (ఆ వాక్యానికి) సంబంధించిన మరొక అంశం చెప్పడం సమాప్త పునరాత్తత్వం. దానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా- === : కేంకారః ఇతి : స్మర కార్ముకస్య = మన్మథుని ధనస్సు యొక్క, క్రేం కారః= క్రేంకారము, సురతక్రీడాపికీనామ్ సురతం అనే క్రీడాశుకములయొక్క, రవః = ధ్వనీ, రతిమక్జరీమదులిహామ్ - రతి అనే పుష్పగుచ్ఛములయందలి తుమ్మెదలయొక్క, ఝజ్కారః - ఝంకారమూ, లీలాచకోరీధ్వనిః = విలాసము లనే ఆడ చకోరపక్షుల ధ్వనీ, నవవయోలాస్యాయ = నూతనవయస్సుయొక్క లాస్యం కొరకు, వేణుస్వనః = వేణునాదమూ అయిన, తన్వ్యాః = సుందరి యొక్క, కఞ్చలికాపసారణభుజా క్షే పన్జలత్ కఙ్కణక్వాణః = రవికెను తొలగించు సమ క్షే యంలో భుజములను కదల్చుటచేత కదలుచున్న కంకణముల ధ్వని, వః = మీ యొక్క, ప్రేమ = ప్రేమను. తనోతు - వృద్ధి పొందించుగాక. = L = వి ఇక్కడ "కంకణక్వాణం మీ ప్రేమను వృద్ధిపొందించుగాక" అనే అర్థం గల “కఙ్కణక్వాణః వః ప్రేమ తనోతు" అనేది ప్రధానవాక్యం. క్వాణం మీద స్మరకార్ముక క్రేంకారత్వాదులు నాలుగు ఆరోపించబడ్డాయి. ఆ రూప కాలతో సహా వాక్యం పూర్తి అయిపోయింది. పూర్తి అయిపోయినదాని మీద “నవవయోలాస్యాయ వేణుస్వనః" అనే మరొక రూపకంకోసం మళ్ళీ గ్రహించడం వల్ల సమావ పునరాత్తత్వదోషం. అవ. ఆర్దానరైక వాచకాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. (11) ద్వితీయైకార్ధగతై కవాచక శేషప్రథమార్ధం యథా- మసృణచరణపాతం గమ్యతాం భూః సద్భూ విరచయ సిచయాన్తం మూర్ధ్ని ఘర్మః కఠోరః,<noinclude><references/></noinclude> tu1xswe8j9cnyu6t02mkglpqu95wn7d 104 224794 579768 2026-09-19T01:45:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం తదితి జనకపుత్రీ లోచనై రశ్రుపూర్ణః పథి పథికవధూభిర్వీక్షితా శిక్షితా చ. 885 226 వ్యా. ద్వితేయేతి :- ద్వితీయార్ధంలో ఉన్న ఒక పదం శేషంగా గల ప్రథమార్ధం గలది ఎట్లనగా. వి....' 579768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం తదితి జనకపుత్రీ లోచనై రశ్రుపూర్ణః పథి పథికవధూభిర్వీక్షితా శిక్షితా చ. 885 226 వ్యా. ద్వితేయేతి :- ద్వితీయార్ధంలో ఉన్న ఒక పదం శేషంగా గల ప్రథమార్ధం గలది ఎట్లనగా. వి. శ్లోకంలోని ప్రథమార్ధంలో అన్వయించవలసిన ఒక పదం ద్వితీయా ర్ధంలో ఉంటుంది. అది అర్థాంతరైకవాచకం అని అర్థం. ఎట్లనగా- = వా. మసృణేతి:- రాజశేఖరుడు రచించిన బాలరామాయణంలో రామునితో పాటు సీత కూడా వనవాసానికి వెళ్ళిన పిమ్మట ఆ విషయాన్ని దశరథునికి చెపుతూన్న సుమంత్రుని మాటలు. భూః = భూమి, సదర్భా దర్భలతో కూడి నది, తత్ = ఆ కారణంవల్ల, మసృణచరణపాతమ్= మృదువైన పాదన్యాసం కలుగునట్లుగా, గమ్యతామ్ నడువుము. మర్మః వేడి, కఠోరః - అధికంగా ఉన్నది. అందువలన, సిచయాన్తమ్ = వస్త్రాంతమును, మూర్ధ్ని = శిరస్సు పై, విరచయ _ రచించుము, కప్పికొనుము, ఇతి - అని, జనక పుత్రీ - సీత, పథికవ ధూభిః = మార్గంలో నడచి వెడుతూన్న స్త్రీలచేత, పథి మార్గమునందు, అశ్రు పూర్ణః = కన్నీళ్ళతో నిండిన, లోచనైః - నేత్రాలతో, వీక్షితా చూడబడింది; = = = = == బోధించబడింది కూడ. = = == ఇక్కడ "భూః సదర్భా; (తత్) మసృణచరణపాతం గమ్యతామ్" అనే పూర్వార్ధంలోని వాక్యం ఉత్తరార్ధంలోని 'తత్' (ఆకారణంవలన) అనే పదంచేత పూరించబడుతుంది అనగా ఆ వాక్యం పూర్తి అవడానికి కావలసిన 'తత్' అనే పదం ద్వితీయార్ధంలో ఉంది. అందుచేత అర్థాంతరైకవాచకత్వదోషం. ఆవ. అభవన్మతయోగాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు — వృ. (12) ఆభవన్ మతః (ఇష్టః) యోగః (సంబన్ధః) యత్ర తత్ యథా- శ్లో॥యేషాం తాస్త్రిదశేభదానసరితః పీతాః ప్రతాపోష్మభి ర్లీ లాపానభువశ్చ నన్దనవనచ్ఛాయాను యైః కల్పితాః, 25<noinclude><references/></noinclude> 2pkdra3v3u5tr41uzprlmj3914zi85l 104 224795 579769 2026-09-19T01:45:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '386 కావ్యప్రకాశ యేషాం హుంకృతయః కృతామరపతిక్షోభాః క్షపాచారిణాం కిం తైస్వత్పరితోషకారినిహితం కించిత్ప్రవాదోచితమ్. a వృ. ఆత్ర “గుణానాం చ పరార్థత్వాదసంబన్ధః సమత్వాత్ స్యాత్" ఇ...' 579769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>386 కావ్యప్రకాశ యేషాం హుంకృతయః కృతామరపతిక్షోభాః క్షపాచారిణాం కిం తైస్వత్పరితోషకారినిహితం కించిత్ప్రవాదోచితమ్. a వృ. ఆత్ర “గుణానాం చ పరార్థత్వాదసంబన్ధః సమత్వాత్ స్యాత్" ఇత్యుక్తనయేన యచ్ఛబనిర్దేశ్యానామర్థానాం పరస్పర సమన్వ యేన యైరిత్యత్ర విశేష్యస్య అప్రతీతిరితి. 'క్షపాచారిభిః ' ఇతి పాఠే యుజ్యతే సమన్వయః. వ్యా. అభవన్నితి : ఏ వాక్యంలో ఇష్టమైన (ఉండాలని అనుకొన్న) సంబంధం పదార్థాలకు) ఉండదో అది 'అభవన్మతయోగం'. వి. ఇది (అభవన్మతయోగత్వం) కొన్ని చోట్ల (1) విభ క్తి భేదనిబంధనం అనగా విభక్తుల భేదాన్ని పట్టి ఏర్పడినది కావచ్చు. కొన్నిచోట్ల (2) న్యూనత్వాది నిబంధనం కావచ్చును. కొన్నిచోట్ల (8) ఆకాంక్షాభావనిబంధనం కావచ్చును. కొన్ని చోట్ల (4) వాచ్యవ్యంగ్యార్థాలకు వివక్షితసంబంధం లేకపోవడంవల్ల ఏర్ప డింది కావచ్చును. కొన్నిచోట్ల 5) సమాసంచేత కప్పబడిపోవడంవల్ల ఇష్టమైన సంబంధం కుదరకపోవడం మూలాన కావచ్చును. కొన్నిచోట్ల (6) వ్యుత్పత్తి విరోధ నిబంధనం కాపచ్చును. వాటిలో విభ క్తిభేదనిబంధన మైన అభవన్మతయోగత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. == = యేషామితి :- హనుమంతుడు లంకాదహనం చేసివేసిన పిమ్మట వీరులైన రాక్షసుల్ని ఆక్షేపిస్తూ ఒకడు రావణునితో అంటూన్న మాటలివి. యేషామ్ = ఏ, క్షపాచారిణామ్ రాక్షసుల యొక్క, ప్రతాపోష్మభిః ప్రతాపముల వేడుల (వేడి)చేత, త్రిద శేభదానసరితః దేవతల ఏనుగైన ఐరావతముయొక్క మదోదక నదులు, పీతాః = తాగబడినవో, యైః - ఏ రాక్షసులచేత, నునవనచ్చాయాసు= నందనవనముల నీడలలో, లీలాపానభువః = విలాసార్థమైన మధ్యపానభూములు, : కల్పితాః = ఏర్పరచబడినవో. యేషామ్ ఏ రాక్షసుల యొక్క, హుంకృతయః జహుంకారాలు, కృతామరపతిశోభాః = చేయబడిన ఇంద్రుని క్షోభ గలవో, ఇంద్రుణ్ణి క్షోభింపచేసినవో, తైః = వాళ్ళచేత, ప్రవాదోచితమ్ - సభలో మాట లాడినదానికి తగినట్లుగా, కించిత్ ఏదైనా, త్వత్పరిదోషకారి – నీకు సంతోషం కలిగించేది, కిం విహితమ్ చేయబడిందా? = === = =<noinclude><references/></noinclude> hg2a6mrwryanxlvewte7o5suanl088t 104 224796 579770 2026-09-19T01:45:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 387 అత్రేతి:- ఇక్కడ “గుణానాం చ పరార్థత్వాడ సంబన్దః సమత్వాత్ న్యాత్" అనే న్యాయాన్ని అనుసరించి యచ్ఛబ్ద నిర్దేశ్యాలైన అర్థాలకు పరస్పరం సమ యచ్ఛబ్దనిర్దేశ్యాలైన స...' 579770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 387 అత్రేతి:- ఇక్కడ “గుణానాం చ పరార్థత్వాడ సంబన్దః సమత్వాత్ న్యాత్" అనే న్యాయాన్ని అనుసరించి యచ్ఛబ్ద నిర్దేశ్యాలైన అర్థాలకు పరస్పరం సమ యచ్ఛబ్దనిర్దేశ్యాలైన స్వయం ఉండదు గాన 'యైః' అనే పదంచేత విశేష్య ప్రతీతి కలగదు. 'క్షపాచా రిభిః' అనే పాఠంలో సమన్వయం కుదురుతుంది. వి. "గుణానాం చ పరార్థత్వాదసంమృన్దః సమత్వాత్ స్యాత్" అని జైమిని సూత్రం. తృతీయాధ్యాయప్రథమ పాదంలోనిది. అప్రధానాలైన అనేక విషయాలు చెప్పినప్పుడు వాటికి అన్నింటికీ ప్రధానమైనదానితోనే సంబంధం ఉంటుంది కాని పరస్పర సంబంధం ఉండదు. ఉదాహరణకి “అనాహతం, నవం, శుక్లం వస్త్రమ్" నలగని, క్రొత్తడైన, తెల్లని వస్త్రం) అన్నప్పుడు 'అనాహతమ్' ‘నవమ్' ‘శుక్లమ్’ అనేవి విశేషణాలు. 'వస్త్రమ్' విశేష్యం. విశేషణాలు గుణాలు అనగా అప్రధానాలు; విశేష్యం ప్రధానం. ఆప్రధానాలైన విశేషణా లన్నీ ప్రధానమైన విశేష్యంతోనే అన్వయిస్తాయి కాని తాము ఒకదానితో ఒకటి పరస్పరమూ) అన్వయించవు. 'ఆ హతమ్' అనేది 'నవమ్'తో కాని 'శుక్లమ్'తో కాని అన్వయించదు. అట్లే ఆ రెండూ కూడా. దీనికి కారణం ఏమిటనగా గుణాలు (అప్రధానాలు) ప్రధానమైన దానికి ఉపకరించడంకోసమే ఉద్దిష్టములు అయి (ఉద్దేశించబడి ఉంటాయి కాని ఆ ప్రధానాలకు ఉపకరించడానికి ఉద్దిష్టాలు కావు. గుణానామ్ అప్రధానమైనవి, = పరార్థత్వాత్ ప్రధానమైన మరొకదానితో సంబంధించడంకోసం ఉద్దేశించబడడం వల్ల, సమత్వాత్= అవన్నీ సమానములు అవడంవల్ల, అనగా అప్రధానాలే అవడం వల్ల, అసంబన్ధః = వాటిలో ఒకదానితో మరొకదానికి సంబంధం లేకపోవడం, స్యాత్ = ఉండవలెను, అవి పరస్పరం సంబంధించకూడదు, ప్రధానంతోనే సంబంధించాలి" అని సూత్రానికి అర్థం. == - ప్రస్తుతంలో 'యైః’అనేదానికి క్షపాచారులతో విశేషణవి శేష్యభావసంబంధం వివక్షితమైనది. అనగా 'ఏ రాక్షసుల చేత ఇట్లు చేయబడిందో ఆ రాక్షనులచేత నీకు సంతోషం కలిగించే పని ఏదైనా చేయబడిందా" అన్నప్పుడు ప్రధాన చాక్యార్థం “తైః కిం విహితమ్" అనేది. ఇక్కడ 'తైః' అనగా ఆ రాక్షసులచేత అని అర్థం. 'యైః' అనేది 'క్షపాచారిభిః' అనేదానితో విశేషణంగా సంబంధించి ఉన్న పక్షంలో 'తైః' అనేదానిచేత ఆ రాక్షసులను నిర్దేశించడం కుదురుతుంది. కాని 'యైః' అనే దానితో సంబంధించడానికి తగిన 'క్షపాచారిభిః' అనే తృతీయాంతవిశేష్యం లేదు. 'క్షపాచారిణామ్' అని షష్ఠ్యంతవిశేష్యమే ఉంది. వేరు వేరు విభక్తులలో<noinclude><references/></noinclude> oe53lkn6lxi6sa9yuxrziw1rr8ymuy2 104 224797 579771 2026-09-19T01:46:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '388 కావ్యప్రకాశ ఉన్న 'యైః' 'క్షపాచారిణామ్' అనేవాటికి విశేషణ విశేష్యభావంతో సంబంధం కుదరదు. "యేషాం అయితే "యేషాం క్షపాచారిణాం సరితః పీతాః" హుంకృతయః కృతామరపతిశోభాః” అనే అవాంతర వాక...' 579771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>388 కావ్యప్రకాశ ఉన్న 'యైః' 'క్షపాచారిణామ్' అనేవాటికి విశేషణ విశేష్యభావంతో సంబంధం కుదరదు. "యేషాం అయితే "యేషాం క్షపాచారిణాం సరితః పీతాః" హుంకృతయః కృతామరపతిశోభాః” అనే అవాంతర వాక్యాలలో యచ్ఛబ్దక్షపా చారిశబ్దాలు షష్ఠీవిభక్తులలోనే ఉండి పరస్పరాన్వయంతో ఉన్నాయి కదా; ఈ 'యైః' అనే దానికి వాటితో సంబంధం ఉండడంచేత తద్ద్వారా వపాచారి శబ్దంతో కూడా అన్వయం కుదురుతుంది కదా అని శంక కలగవచ్చు. అది కుదరదు. పైన చెప్పిన జైమిని సూత్రం ప్రకారం అప్రధానమైనవాటికి పరస్పరసంబంధం ఉండదు కదా? అందుచేత తృతీయాంతమైన క్షపాచారిశబ్ధం ఉంటేనే దానితో ‘యైః' అనే తృతీయాంతానికి సంబంధం కుదురుతుంది. అప్పుడు ఆ అర్థాన్ని 'తైః' అనే తృతీయాంతంచేత నిర్దేశించడం సాధ్యం అవుతుంది. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకంలో విభ క్తిభేదనిబంధనమైన అభవన్మతయోగత్వం అనే దోషం ఉంది. ఇది లేకుండా ఉండాలంటే 'క్షపాచారిణామ్'కు బదులు 'క్షపాచారిభిః' అనే పాఠం కల్పించుకోవాలి. అవ. న్యూనతాదినిబంధనమైన ఆభవవన్మతయోగానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా- శ్లో॥ త్వమేవం సౌన్దర్య స చ రుచిరతాయాః పరిచిత ః కలానాం సీమానం పరమిహ యువమేవ భజఠః, అపి ద్వన్ద్వం దిష్ట్యా తదితి సుభగే సంపదతి వామ్ అతః శేషం యత్స్యాక్జితమిహ తదానీం గుణితయా. 228 వృ. అత్ర యదిత్యత్ర తదితి, తదానీమిత్యత్ర యతి వచనం నాస్తి. 'చేత్స్యాత్' ఇతి యుక్తః పాఠః. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- త్వమితి :- నాయికతో దూతి మాటలివి. సుభగే సౌభాగ్యవంతురాలా<noinclude><references/></noinclude> mhdfj3reilnj4fo6q6znfcwx5jenhx6 104 224798 579772 2026-09-19T01:46:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం = = - = == 389 త్వమ్ = నీవు, ఏవంసౌన్దర్యా = ఇట్టి సౌందర్యం కలదానవు, సః చ = అతడు కూడా, రుచిరతాయా: సుందరత్వానికి, పరిచితః పరిచితుడు, సుందరుడు. ఇహ=ఈ లోకంలో, యువమేవ - మీరిద్దరే, కల...' 579772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం = = - = == 389 త్వమ్ = నీవు, ఏవంసౌన్దర్యా = ఇట్టి సౌందర్యం కలదానవు, సః చ = అతడు కూడా, రుచిరతాయా: సుందరత్వానికి, పరిచితః పరిచితుడు, సుందరుడు. ఇహ=ఈ లోకంలో, యువమేవ - మీరిద్దరే, కలానామ్ చతుష్షష్టికళల యొక్క, పరమ్ అత్యధికమైన, అత్యున్నతమైన, సీమానమ్ చివరి సరి = హద్దును, పరోతర్షను, భజఠఃపొందుచున్నారు. వామ్ మీఇద్దరియొక్క, తత్ = ఆ ద్వన్ద్వమ్ = ద్వంద్వం, దిష్ట్యా= భాగ్యంచేత, ఇతి= ఇట్లు, పైన చెప్పిన విధంగా, సంవదతి_ యోగ్యం అవుతున్నది. అతః - అందువలన, శేషమ్ = మిగిలిన, యత్_ ఏది ఉన్నదో, మీ సమాగమం అనే మిగిలిన విషయం ఏదు న్నదో ఆది, స్యాత్ = అయితే, తడానీమ్ - అప్పుడు, గుణితయా = మంచి గుణాలు కలిగి ఉండడంచేత, మంచిగుణాలచేత, జితమ్ జయం పొందబడింది. = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'యత్' అన్నచోట 'తత్' అనేది 'తదానీమ్' అన్నచోట 'యదా' అనేది లేవు. 'చేత్ స్యాత్' అనే పాఠం యుక్తం. "శేషం యత్ తత్ యదా స్యాత్ తదానీం" (మిగిలినది ఏది ఉన్నదో అది ఎప్పుడు ఆగునో అప్పుడు" అనే అర్థం రావాలి. అందుకు కావలసిన 'తత్' అనేది 'యత్' అనేదాని దగ్గర 'యదా' అనేది 'తదానీమ్' అనేదాని దగ్గరా లేవు. అందుచేత ఇక్కడ పదన్యూనతాకృతమైన పదాలు తకువపడడంవల్ల ఏర్పడిన) ఆభవన్మతయోగత్వదోషం. “అతః శేషం చేత్స్యాత్" అనే పాఠం అంటే దోషం ఉండదు. ఈ ఆవ. ఆకాజ్ఞావిరహనిబంధనమైన అభవన్మతయోగత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 వృ. యథా వా. - శ్లో॥ సంగ్రామాఙ్గణమాగతేన భవతా చాపే సమారోపితే దేవాకర్ణయ యేన యేన సహసా యద్యత్సమాసాదితమ్, కోదణేన శరాః శరై రరిశిరస్తేనాపి భూమణ్డలం తేన త్వం భవతా చ కీర్తి రతులా కీర్త్యా చ లోకత్రయమ్. వృ ఆత్రాకర్ణనక్రియాకర్మత్వే కోదణ్ణం శరానిత్యాది, వాక్యార్థన్య<noinclude><references/></noinclude> skt8qhd5c2n689d9jeumabcd9r8s094 104 224799 579773 2026-09-19T01:46:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '390 కావ్యప్రకాశ కర్మత్వే కోదణః శరాః ఇతి ప్రాప్తమ్. న చ యచ్చరస్తద్విశ్లేషణం వా కోదడ్డాది. న చ కేన కేనేత్యాది ప్రశ్నః - వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. == = == ======== = = సంగ్రామేతి :- దేవ — రాజా!...' 579773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>390 కావ్యప్రకాశ కర్మత్వే కోదణః శరాః ఇతి ప్రాప్తమ్. న చ యచ్చరస్తద్విశ్లేషణం వా కోదడ్డాది. న చ కేన కేనేత్యాది ప్రశ్నః - వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. == = == ======== = = సంగ్రామేతి :- దేవ — రాజా! సంగ్రామాఙ్గణమ్ = యుద్ధరంగమును, ఆగతేన _ పొందిన, భవతా = నీచేత, చాపే - ధనస్సు, సమారోపితే = ఎక్కు పెట్టబడినదగుచుండగా, సహసా - వెంటనే, యేన యేన = దేనిచేత దేనిచేత, యత్ యత్ ఏదేది, సమాసాదితమ్ పొందబడినదో, ఆకర్ణయ వినుము. కోదణేవ = ధనస్సుచేత, శరాః= బాణాలు (పొందబడినవి), శరైః = బాణాల చేత, ఆరిశిరః = శత్రువు శిరస్సు, తేనాపి - ఆ శత్రు శిరస్సుచేత కూడ, భూ మణ్డలమ్ = భూమండలము, తేన దానిచేత, త్వమ్ = నువ్వు, భవతా = నీ చేత, అతులా = నాటి లేని, కీర్తి := కీర్తి, కీర్త్యా= కీర్తి చేత, లోకత్రయమ్లోక ముల త్రయమూ (పొందబడినవి) . = = అత్రేతి :- ఇక్కడ కోదండాదులకు ఆకర్ణనక్రియలో కర్మత్వం అంగీక రించినట్లయితే 'కోదణ్ణమ్' 'శరాన్' ఇత్యాదిరీతితో ద్వితీయావిభక్తిలో ఉండాలి. వాక్యార్థం కర్మ అయితే 'కోదణ్డః' 'శరా:' ఇత్యాదిరీతిలో ప్రథమావిభ క్తిలో ఉండాలి. కోదండాధికం యచ్ఛబ్దార్థమూ కాదు. దానికి విశేషణమూ కాదు కదా? దేనిచేత? ఇత్యాదివిధంగా ప్రశ్న కూడా లేదు కదా? వి. ఇక్కడ ఉత్తరార్ధానికి పూర్వార్దార్ధంతో సంబంధం వివక్షితం (ఉన్నట్లు చెప్పడానికి ఉద్దేశించబడింది) కాని అది కుదరదు. “దేనిచేత ఏది పొందబడిందో దానిని వినుము” అనడంచేత ‘ఆ పొందినదానినీ, పొందబడ్డదానినీ వినుము' అని అర్థం. అనగా పొందినవీ పొందబడ్డవీ శ్రవణక్రియలో కర్మలు అని కదా అర్థం. అప్పుడు వాటికి 'కర్మణి ద్వితీయా' (పా.సూ. 2.3.2) అను నియమం ప్రకారం ద్వితీయావిభ క్తి వచ్చి ‘కోదణ్ణమ్', 'శరాన్' ఇత్యాదివిధంగా ప్రయోగించాలి. శ్రవణక్రియలో కోదండాదులు కర్మ కాదు; పరస్పరం అన్వయించని (సంబంధంలేని) కోదండాదులు అన్నీ ఒకే మాటు వాక్యార్ణరూపంలో శ్రవణానికి కర్మ అని చెపుతాం. అప్పుడు ద్వితీయ రావలసిన పని లేదు. ద్వితీయ ప్రాతి పదికకే కాని వాక్యానికి రాదు కదా. అందుచేత కోదండాది శబ్దాలు తృతీయాది<noinclude><references/></noinclude> 0kf67voiop7jeegamhjssmar6ftj2zw 104 224800 579774 2026-09-19T01:46:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం 391 విభక్తులలో ఉండడానికి అభ్యంతరం ఏమీ ఉండదు కదా అని అశంకించవచ్చు. ఇది కూడా కుదరదు. "యో యో వీరః సమాయాతస్తం తం శృణు మహీపతే, భీష్మో ద్రోణః కృపః కర్ణః సౌమదత్తి ర్ధనం...' 579774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం 391 విభక్తులలో ఉండడానికి అభ్యంతరం ఏమీ ఉండదు కదా అని అశంకించవచ్చు. ఇది కూడా కుదరదు. "యో యో వీరః సమాయాతస్తం తం శృణు మహీపతే, భీష్మో ద్రోణః కృపః కర్ణః సౌమదత్తి ర్ధనంజయః” (రాజా! ఏయే వీరుడు వచ్చాడో అతనిని గూర్చి వినుము. భీష్ముడు ద్రోణుడు, కృపుడు, కర్ణుడు, భూరిశ్రవస్సు, అర్జునుడు) అనే శ్లోకంలో పరస్పరా నన్వితాలైన భీష్మః ఇత్యాదిశబ్ధాలను ప్రథమావిభక్తిలో ఉపయోగించినట్లు ఇక్కడ కూడా పరస్పరానన్వితాలైన కోదండాది శబ్దాలను "ప్రాతిపదికారంలో ప్రథమ ప్రయోగించాలి" అనే నియమం ప్రకారం (ప్రాతిపదికార్థలిఙ్గపరిమాణవచనమాత్రే ప్రథమా" .పా. సూ. 2.3-46) 'కోదణ్డః' 'శరాః' ఇత్యాదిరీతిలో ప్రథమావిభ క్తిలో ప్రయోగించవలసి ఉంటుంది. బోధి మరొక ఆశంక కలగవచ్చును. బుద్ధిలో ఉన్నడానినే యచ్ఛబ్ధం స్తుంది గాన ఇక్కడ 'యేన' ‘యేన' 'యత్' 'యత్' అనే శబ్దాలకి కోదండం, బాణాలు మొదలైనవి అర్థం. అందుచేత తృతీయవిభక్త్యంతయచ్ఛబ్దాన్ని పట్టి 'కోదణేన' ఇత్యాదితృతీయావిభక్తులు ప్రథమాంతయచ్చడాన్ని పట్టి 'శరాః' ఇత్యాది ప్రథమావిభక్తులు ప్రయోగించబడినవి అని చెప్పవచ్చును కదా? ఇది కూడా యుక్తం కాదు. యచ్ఛబ్దాలకే కోదండాదులు అర్థం అయిన పక్షంలో మళ్ళీ కోదండాదిశబ్దాల ప్రయోగం ఎందుకు? అలా ప్రయోగించడం "ఘటో ఘటః" అనే ప్రయోగం వంటిది అవుతుంది కదా? కోదండాదికం యచ్ఛబ్దార్థం అని అనకుండగా కోడఁడాదికాలు యచ్ఛద్దా వాలైన కర్తకు, కర్మలకు విశేష్యాలు కాని విశేషణాలు కాని అని అంటాం. అప్పుడు విశేష్యానుసారంగా లేదా విశేషణానుసారంగా వీటి విభక్తులు ప్రయోగింప బడ్డాయి అని చెప్పవచ్చును కదా అనే ఆశంక కూడా యుక్తం కాదు. కోదండా దులు విశేష్యాలు అనే పక్షంలో "యేన కోదజ్ఞేన యత్ శరాః సమాసాదితం అవుతుంది. అప్పుడు "కేన కోదణ్ణిన కే శరాః" (ఏ ధనస్సుచేత ఏ బాణాలు?) అనే ఆశంక నివర్తించదు. అది అలాగే ఉండి పోతుంది. కోదండాలు విశేషణాలు అని చెప్పిన పక్షంలో కూడా “కోదణేన యేన తత్ ఆకర్ణయ" అని వాక్యార్థం<noinclude><references/></noinclude> 4323h38r8h1u7mf0z0v2gav400vn3cf 104 224801 579775 2026-09-19T01:46:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '392 కావ్యప్రకాశ శరాః యత్ సమాసాదితమ్ తత్ ఆకర్ణయ" అని వాక్యార్థం అవుతుంది. అప్పుడు కూడా పైన చెప్పిన ఆకాంక్షానువృత్తిరూపదోష మే. అందుచేత యచ్ఛద్దార్థ కోదం డాదులకు విశేషణ విశేష్...' 579775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>392 కావ్యప్రకాశ శరాః యత్ సమాసాదితమ్ తత్ ఆకర్ణయ" అని వాక్యార్థం అవుతుంది. అప్పుడు కూడా పైన చెప్పిన ఆకాంక్షానువృత్తిరూపదోష మే. అందుచేత యచ్ఛద్దార్థ కోదం డాదులకు విశేషణ విశేష్యభావాన్ని అంగీకరించినా కూడా అర్థం కుదరదు. (మరొక ఆశంక) 'యేన' 'యత్' అనే పదాలచేత సామాన్యరూపంలోనే “ఒకానొకదానిచేత ఒకటి పొందబడినది" అని తెలుస్తుంది. "కేన కేన కిమ్ కిమ్" (దేనిచేత ఏది?) అనే విశేషాన్ని గూర్చిన ప్రశ్నకు సమాధానంగా “కోదణేన శరాః" ఇత్యాదులు చెప్పబడ్డాయి అని చెప్పవచ్చును కదా అని ఆశంక. ఇది కూడా యుక్తం కాదు. ఇక్కడ అలాంటి ప్రశ్నవాచకపదాలేవీ లేవు కదా? ఈ విధంగా ఇక్కడ ఎలా చూచినా ప్రథమార్థార ద్వితీయార్దార్థాలకు మతమైన (అనుకొన్న)ఆన్వయం కుదరడంలేదు. అందుచేత అభవన్మతయోగత్వ దోషం అనివార్యం అని భావం. అవ. వ్యంగ్యానికి విపక్షితయోగం లేనప్పుకు ఏర్పడే ఆభవన్మతయోగత్వ దోషానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా బా- “చాపాచార్యస్త్రీపురవిజయీ....” (280) ఇత్యాదౌ భార్గవస్య నిన్దాయాం తాత్పర్యమ్, కృతవతేతి పరశా సా ప్రతీయతే. 'కృతవతః ' ఇతి పాఠే మతయోగో భవతి. వ్యా మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా.. చాపాచార్యః ఇత్యాది.. ఈ శ్లోకం ఈ ఉల్లాసంలోనే 201వ శ్లోకంగా వచ్చినది. వ్యాఖ్యానం ఆక్కడ చూచుకొనవలెను. “చాపాచార్య” ఇత్యాది శ్లోకంలో రావణునికి పరశురాముణ్ణి నిందించడంలోనే తాత్పర్యం కాని పరశువును నిందించ డంలో కాదు. పరశువు నింద్యమైన పక్షంలో పరశురాముడు పరశువు కాక మరొక ఆయుధంతో వచ్చి యుద్ధం చేస్తే రావణునికి అతనితో యుద్ధం చేయడం ఇష్టమే అన్నట్టు అవుతుంది. కాని ఇక్కడ 'కృతవతా' అని పరశువుకు విశేషణంగా ప్రయోగించడంచేత ఇలా చేసిన పరశువు నింద్యం అని వ్యంగ్యం అవుతున్నది. అందుచేత 'కృతవతా'కు బదులు 'కృతవతః' అని పాఠం మార్చిన పక్షంలో<noinclude><references/></noinclude> q4sqfo8g1ni7he8risiazzft6rry0vm 104 224802 579776 2026-09-19T01:46:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '· సప్తమోల్లాసం 393 'కృతవతః తవ' అని ఇది 'తవ'కు విశేషణం అవడంచేత “ఇలాంటి పనులు చేసిన నీ పరశువుతో" అని అర్థం వస్తుంది. చేసినవాడు నింద్యుడు గాన నింద పరశు రామునికి చెందుతుంది. అవ. సమాస...' 579776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>· సప్తమోల్లాసం 393 'కృతవతః తవ' అని ఇది 'తవ'కు విశేషణం అవడంచేత “ఇలాంటి పనులు చేసిన నీ పరశువుతో" అని అర్థం వస్తుంది. చేసినవాడు నింద్యుడు గాన నింద పరశు రామునికి చెందుతుంది. అవ. సమాసంచేత కప్పబడడంచేత ఏర్పడిన అభవన్మతయోగత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా- శ్లో॥ చత్వారో వయమృత్విజః స భగవాన్ కర్మోపదేష్టా హరిః సంగ్రామాధ్వరదీక్షితో నరపతిః పత్నీ గృహీతవ్రతా, కౌరవ్యాః పశవః ప్రియాపరిభవ క్లేశోపశాన్తిః ఫలం రాజన్యోపనిమస్త్రణాయ రసతి స్ఫీతం హతో దున్దుభిః. వృ. అత్ర అధ్వరశఙ్ఞః సమాసే గుణిభూత ఇతి న తదరః సర్వైర్యుజ్యతే. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- == = - = చత్వారః ఇతి:- వేణీసంహారంలో రణదుంధుభిధ్వని విని భీమనేనుడు ద్రౌవదితో అంటూన్న మాటలు. వయమ్ - మేము, చత్వారః - నలుగురము, ఋత్విజః = ఋత్విక్కులము, సః ఆ, భగవాన్ - భగవంతుడైన, హరిః - శ్రీకృష్ణుడు, కర్మోపదేష్టా = కర్మలను ఉపదేశించేవాడు. నరపతిఃజరాజు, సంగ్రా మాధ్వర దీక్షితః = యుద్ధం అనే యజ్ఞంలో దీక్ష తీసికొన్నవాడు. పత్నీ = భార్య వైన నీవు, గృహీతవ్రతా - గ్రహించబడిన వ్రతం కలదానవు. కౌరవ్యాః = కౌరవులు, పశవః= యజ్ఞపశువులు. ప్రియాపరిభవ క్లేశోపశాన్తిః = ప్రియురాలి పరాభవక్లేశం యొక్క శాంతి, ఫలమ్ ఫలము. రాజన్యోపనిమస్త్రణాయ = క్షత్రియుల ఆహ్వానంకొరకు, హతః = మ్రోగించబడిన, దున్దుభిః = దుందుభి, స్పీతమ్ అధికంగా, రసతి - ధ్వనిచేస్తూన్నది. = = = = = అత్రేతి:. ఇక్కడ అధ్వరశబ్దం సమాసంలో గుణాభావం చెందినది (ఆప్రా ధాన్యం పొందింది). అందుచేత దాని అర్థం అన్నింటితోను ఆన్వయించడంలేదు.<noinclude><references/></noinclude> kbhu70p85toai34dur8aovvjs5wsv6e 104 224803 579777 2026-09-19T01:47:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '394 కావ్యప్రకాశ వి. “యుద్ధమే ఒక మహాయజ్ఞం ఆ యజ్ఞంలో దీక్షితుడు రాజు. దానిలో మేము నలుగురు సోదరులం ఋత్విక్కులం" ఇత్యాదివిధంగా యజ్ఞం ఋత్విక్షులు మొదలైనవాళ్లందరితోను అన్వయించా...' 579777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>394 కావ్యప్రకాశ వి. “యుద్ధమే ఒక మహాయజ్ఞం ఆ యజ్ఞంలో దీక్షితుడు రాజు. దానిలో మేము నలుగురు సోదరులం ఋత్విక్కులం" ఇత్యాదివిధంగా యజ్ఞం ఋత్విక్షులు మొదలైనవాళ్లందరితోను అన్వయించాలి: కాని 'ఆధ్వర' శబ్దాన్ని 'సంగ్రామాధ్వర దీక్షితః' అనే సమాసంలో చేర్చడంచేత అది ఆ. ప్రధానమై పోయింది దాని అర్థం ఒక్క 'దీక్షితః' అనేదానితో మాత్రమే అన్వయిస్తూన్నది గాని 'ఋత్విజః' 'కర్మోపదేష్టా' ఇత్యాదులతో అన్వయించడంలేదు. అందుచేత కావాలనుకున్న అన్వయం కుదరడంలేదు గాన అభవన్మతయోగత్వదోషం. అవ. వ్యుత్పత్తివిరోధనిబంధనమైన అభవన్మతయోగత్వానికి ఉదాహరణం. చూపుతున్నాడు. 3 వృ. యథా వా- శ్లో॥ జజ్ఞాకారునాలో నఖకిరణలసత్కేసరాలీకరాల ప్రత్యగ్రాల క్తకాభాప్రసరకిసలయో మజ్జుమర్జీరభృఙ్గః, భర్తుర్నృత్తానుకారే జయతి నిజతనుస్వచ్ఛలావణ్యవాపీ సంభూతా మ్భోజశోభాం విదధదభినవో దణ్ణపాదో భవాన్యాః. వి. అత్ర దణ్ణపాదగతా నిజతనుః ప్రతీయతే; భవాన్యా సంబన్ది. నీతి తు వివక్షిలా. వ్యా మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా:- జజ్జా ఇతి:- ఈ శ్లోకం 150వ శ్లోకంగా వెనక వచ్చినది. వ్యాఖ్యానం అక్కడ చూచుకొనవలెను L త్రేతి:- ఇక్కడ దండపాదానికి సంబంధించి నిజతనువు అని అర్థం వస్తూన్నది. కాని పార్వతికి సంబంధించినది వివక్షితం. “ససమ్బన్ధినాం నిజస్వాత్మాదిపదార్థానాం ప్రధానక్రియాన్వయికారక పదార్థే ఏవాన్వయః" అనే వ్యుత్పత్తి (నియమం) ఉన్నది. సంబంధాన్ని బోధించే 'నిజ' 'స్వ' 'ఆత్మన్' మొదలైన పదాలు ప్రధానక్రియతో అన్వయించే కారక పదార్థంతో మాత్రమే అన్వయిస్తాయి” అని దీని అర్థం. "తన శరీరం యొక్క స్వచ్చమైన....<noinclude><references/></noinclude> co58jrlmzmlo89cpsgprrnl39torzk0 104 224804 579778 2026-09-19T01:47:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 579778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 395 శోభ ధరిస్తున్న పార్వతియొక్క దండపాదం సర్వోత్కర్షగా ఉన్నది" అనే అర్థం గల “నిజతనుస్వచ్ఛ.... శోభాం విదధత్ భవాన్యాః దణ్ణపాదః జయతి" అనే వాక్యంలో ప్రధానక్రియ అయిన 'జయతి'తో అన్వయిస్తూన్న కారకం 'దణ్ణపాదః' అనేది. అందుచేత 'నిజ' తన అనేది దండపాదంతోనే అన్వయిస్తుంది కాని భవా నితో అన్వయించదు. 'తన దేహంయొక్క' అనగా 'దండపాదం దేహంయొక్క' అని అర్థం. కాని 'నిజ' అనేది 'భవాన్యాః'తో అన్వయించి “తన” అనగా “పార్వతి యొక్క శరీరం"అనే అర్థం రావా లని కవి అభిప్రాయం. అది లభించడం లేదు గాన అభవన్మతయోగత్వం. అవ. అనభిహితవాచ్యాన్ని వివరిస్తున్నాడు. వృ. (13) ఆవశ్యవక్తవ్యమనుక్తం యత్ర యథా- శ్లో॥ అప్రాకృతస్య చరితాతిశయైశ్చ దృష్టి రత్యద్భు తైరపహృతస్య తథాపి నాÔ, కోఒ ప్యేష వీరశిశుకాకృతిరప్రమేయ సౌన్దర్యసారసముదాయమయః పదార్థః. 233 వృ. ఆత్ర “ఆపహృతో ఒస్మి" ఇత్యపహృతత్వస్య విధిర్వాచ్యః. తథాపీత్యస్య ద్వితీయవాక్యగతత్వేనై వోపపత్తేః. వ్యా, అవశ్యేతి:. తప్పకుండా చెప్పలసినది (పదం మొదలైనది) ఎక్కడ చెప్పబడదో అది అనభిహితవాచ్యం. ఎట్లనగా- అప్రాకృత స్యేతి:. మహావీరచరితంలో శ్రీరాముడు శివధనుర్భంగం చేసి నప్పుడు పరశురాముడు తనలో అనుకుంటూన్న మాటలు. అప్రాకృతస్య = అసా మాన్యుడైన ఇతనియొక్క, దృషైః = చూడబడిన, అత్యద్భు తైః = చాల ఆశ్చర్య కరములైన, చరితాతిశయైః = చరిత్రయొక్క ఉత్కర్షలచేత, ఆపహృతస్య = ఆప హరించబడిన, ఆకర్షించబడిన మనస్సు గల నాకు, తథాపి – అట్లైనను, ఆస్థా = ఆదరం, అనగా ఈదశరథ పుత్రుడే ధనుర్భంగం చేసినా డనే నిశ్చయం, న = లేదు. ఏషః = ఇతడు, కోఒపి ఒకానొక, వర్ణింప శక్యం కాని, వీరశిశుకాకృతిః = = =<noinclude><references/></noinclude> 4a6kbjhjqe5t8b5jvfocsgibxh4wfag 579779 579778 2026-09-19T01:48:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ 579779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 395 శోభ ధరిస్తున్న పార్వతియొక్క దండపాదం సర్వోత్కర్షగా ఉన్నది" అనే అర్థం గల “నిజతనుస్వచ్ఛ.... శోభాం విదధత్ భవాన్యాః దణ్ణపాదః జయతి" అనే వాక్యంలో ప్రధానక్రియ అయిన 'జయతి'తో అన్వయిస్తూన్న కారకం 'దణ్ణపాదః' అనేది. అందుచేత 'నిజ' తన అనేది దండపాదంతోనే అన్వయిస్తుంది కాని భవా నితో అన్వయించదు. 'తన దేహంయొక్క' అనగా 'దండపాదం దేహంయొక్క' అని అర్థం. కాని 'నిజ' అనేది 'భవాన్యాః'తో అన్వయించి “తన” అనగా “పార్వతి యొక్క శరీరం"అనే అర్థం రావా లని కవి అభిప్రాయం. అది లభించడం లేదు గాన అభవన్మతయోగత్వం. అవ. అనభిహితవాచ్యాన్ని వివరిస్తున్నాడు. వృ. (13) ఆవశ్యవక్తవ్యమనుక్తం యత్ర యథా- శ్లో॥ అప్రాకృతస్య చరితాతిశయైశ్చ దృష్టి రత్యద్భు తైరపహృతస్య తథాపి నాÔ, కోఒ ప్యేష వీరశిశుకాకృతిరప్రమేయ సౌన్దర్యసారసముదాయమయః పదార్థః. 233 వృ. ఆత్ర “ఆపహృతో ఒస్మి" ఇత్యపహృతత్వస్య విధిర్వాచ్యః. తథాపీత్యస్య ద్వితీయవాక్యగతత్వేనై వోపపత్తేః. వ్యా, అవశ్యేతి:. తప్పకుండా చెప్పలసినది (పదం మొదలైనది) ఎక్కడ చెప్పబడదో అది అనభిహితవాచ్యం. ఎట్లనగా- అప్రాకృత స్యేతి:. మహావీరచరితంలో శ్రీరాముడు శివధనుర్భంగం చేసి నప్పుడు పరశురాముడు తనలో అనుకుంటూన్న మాటలు. అప్రాకృతస్య = అసా మాన్యుడైన ఇతనియొక్క, దృషైః = చూడబడిన, అత్యద్భు తైః = చాల ఆశ్చర్య కరములైన, చరితాతిశయైః = చరిత్రయొక్క ఉత్కర్షలచేత, ఆపహృతస్య = ఆప హరించబడిన, ఆకర్షించబడిన మనస్సు గల నాకు, తథాపి – అట్లైనను, ఆస్థా = ఆదరం, అనగా ఈదశరథ పుత్రుడే ధనుర్భంగం చేసినా డనే నిశ్చయం, న = లేదు. ఏషః = ఇతడు, కోఒపి ఒకానొక, వర్ణింప శక్యం కాని, వీరశిశుకాకృతిః = = =<noinclude><references/></noinclude> lij7hzymsmrtf5gnbs7p8tkifqczggu 104 224805 579780 2026-09-19T01:48:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '396 = కావ్యప్రకాశ వీర శిశువుయొక్క ఆకారం గల, అప్రమేయ సౌన్దర్యసారసముదాయమయః= ఇంత అని ఊహించ శక్యం కాని సౌందర్యంయొక్క బలం యొక్క సముదాయం రూపమైన, సౌందర్యసారసముదాయ ప్రచురమైన, పదార్థ...' 579780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>396 = కావ్యప్రకాశ వీర శిశువుయొక్క ఆకారం గల, అప్రమేయ సౌన్దర్యసారసముదాయమయః= ఇంత అని ఊహించ శక్యం కాని సౌందర్యంయొక్క బలం యొక్క సముదాయం రూపమైన, సౌందర్యసారసముదాయ ప్రచురమైన, పదార్థః = పదార్థము. అత్రేతి:- ఇక్కడ 'ఆవహృతః అస్మి' (అపహరించబడినాను అని ఆప హృతత్వాన్ని విధించి నట్లు చెప్పాలి. అప్పుడు రెండవ వాక్యంలో ఉన్న తథాపీ అనేదానితో అన్వయం కుదురుతుంది. = వి. “ఆపహరింపబడిన నాకు, ఆదైనా ఆస్థ లేదు" అని చెప్పడం కంటె “నేను అపహరించబడ్డాను” అని ముందు చెప్పి, "అట్లైనా నాకు ఆస్థ లేదు" అని చెప్పినట్లయితే అన్వయం బాగుంటుంది. అందుచేత "అహృతో జస్మి" (అస్మి నేను, అపహరించబడితిని; 'ఆస్మి' అనేది ఇక్కడ అవ్యయం, నేను అని అర్థం) అనే పాఠం యుక్తం. ఈ విధంగా ఇక్కడ 'అపహృతస్య' అనే షష్ఠ్యంతస్థానంలో 'ఆపహృతః'అని ప్రథమాంతం చెప్పబడలేదు గాన అనభిహితవాచ్యత్వదోషం. అవ. 'ఆపి' మొదలైన నిపాతలు ప్రయోగించకపోవడం వల్ల ఏర్పడిన అనభిహితవాచ్యత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా- ॥ఏషో ఒహమద్రితనయా ముఖపద్మజన్మా ప్రాప్తః సురాసురమనోరథదూరవర్తీ, స్వ ప్నే ఒనిరుద్ధఘటనాధిగతాభిరూప లక్ష్మీఫలామసురరాజసుతాం విధాయ. వృ. అత్ర మనోరథానామపి దూరవర్తిత్యప్యర్థి వాచ్యః. వ్యా. మరియొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. 234 ఏష ఇతి :- ఉషాహరణనాటకంలో ఉష సఖురాలైన చిత్రలేఖతో వరం అంటూన్న మాటలు. ఇది హరివంశంలోని కథ. ప్రావీణ్యం గల సురాసుర యక్ష గంధర్వోరగా దికన్యలు పార్వతీవరమేశ్వరుల ఎదుట గీత వాద్యనృత్యాలు చేస్తూ<noinclude><references/></noinclude> izhlu89tx3vaszdojw05bf0l4c11v2i 104 224806 579781 2026-09-19T01:48:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 397 ఉండాలి, ఒకనాడు బాణాసురిని కన్య ఉష కూడ ఆ విధంగా తన కళలను ప్రద ర్శించింది. "ఈ దంపతులు ఎంత హాయిగా ఉన్నారు"! అని ఆమె పార్వతీపర మేశ్వరులను గూర్చి మనస్సులో ఆకుకొన్న...' 579781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 397 ఉండాలి, ఒకనాడు బాణాసురిని కన్య ఉష కూడ ఆ విధంగా తన కళలను ప్రద ర్శించింది. "ఈ దంపతులు ఎంత హాయిగా ఉన్నారు"! అని ఆమె పార్వతీపర మేశ్వరులను గూర్చి మనస్సులో ఆకుకొన్న దట. ఆమె చూపిన కళాప్రావీణ్యా నికి సంతోషించిన పార్వతి "కొంత కాలం తరవాత నీకు తగిన భర్త స్వప్నంలో నిన్ను పొందగలడు" అని వరం ఇచ్చింది. అది కేవలం పరిహాస్త్రోక్తి అనుకొని ఉష దాని మాట మరచిపోయింది. కొంత కాలానికి ఆ వరప్రభావంవల్ల శ్రీకృష్ణుని మనుమడైన అనిరుద్దుడు స్వక్షంలో ఉషను కలుసుకుంటాడు. తన శీలానికి భంగం వాటిల్లిన దని ఉష ఆత్మహత్య చేసుకుంటుందేమో అనే హంచేత పార్వతీదత్తవరం రూపం దాల్చి చిత్రలేఖతో ఈ మాటలు అన్నది అని సుధాసాగర వ్యాఖ్యాకారుడు వ్రాశాడు. - = సందే ఆద్రితనయాముఖపద్మ జన్మా = పార్వతీముఖపద్మంనుండి పుట్టినవాడను, సురాసురమనోరథదూరపరీ = సురాసురుల మనోరథానికి దూరంగా ఉండేవాడను ఆయిన, ఏషః అహమ్ ఈ నేను, అసురరాజసుతామ్ బాణాసురుని కుమార్తె ఆయిన ఉషను, స్వప్నే = స్వప్నంలో, అనిరుద్ధ ఘటనాధిగ తాభిరూపలక్ష్మీ ఫలామ్ =అనిరుద్ధునితో కలవడంచేత పొందబడిన అత్యధిక సౌందర్యలక్ష్మి యొక్క ఫలం కలదానినిగా, సఫలసౌందర్యవతినిగా, విధాయ చేసి, ప్రాప్తః = తిరిగి వచ్చినాను. = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'మనోరథాలకు కూడ దూరంగా ఉండేవాడను' అని 'అపి' శబ్దార్థం చెప్పడం ఉద్దేశ్యం. అనగా సురాసురమనోరథాలకు ఉంటాను అనడంలో 'నేను సురాసురుల మనోరథాలకి కూడా అందనివాడను' అని చెప్పడం ఉద్దేశం. కాని ఆ అర్థం రావాలంటే 'అపి' శబ్దం ప్రయోగించి “సురాసురాణామపి మనోరథానాం దూరవర్తీ " అని అనాలి. అలా అనకపోవడం చేత ఇక్కడ అనభిహితవాచ్యత్వదోషం. అవ. సమాసం లేనప్పుడు కూడా ఈ అనభిహితవాచ్యత్వదోషానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా- శ్లో॥ త్వయి నిబద్ధరతేః ప్రియవాదినః ప్రణయభఙ్గపరాఙ్ముఖచేతసః,<noinclude><references/></noinclude> ln3zb1o56us5vmf2f6hdi162fi0oj4d 104 224807 579782 2026-09-19T01:48:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '398 కమపరాధలవం మమ పశ్యసి త్యజసి మానిని దాసజనం యతః. వృ. ఆత్ర “అపరాధస్య లవమపి" ఇతి వాచ్యమ్. -వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = = కావ్యప్రకాశ 235 త్వయీతి :- విక్రమోర్వశీయంలో కనబడకుండా పోయిన ఊ...' 579782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>398 కమపరాధలవం మమ పశ్యసి త్యజసి మానిని దాసజనం యతః. వృ. ఆత్ర “అపరాధస్య లవమపి" ఇతి వాచ్యమ్. -వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = = కావ్యప్రకాశ 235 త్వయీతి :- విక్రమోర్వశీయంలో కనబడకుండా పోయిన ఊర్వశిని ఉద్దేశించి పురూరవుడు అంటూన్న మాటలు. మానిని ఓ! మానవంతురాలా ! త్వయి నీయందు, నిబద్ధరతేః = కట్టబడిన ప్రేమ కలవాడను, ప్రియవాదినః = ప్రియంగా మాటలాడేవాడను, ప్రణయ్భఙ్గపరాఙ్ముఖచేతసః = ప్రేమభంగం విషయంలో పరాఙ్ముఖమైన, భయపడే. మనస్సు కలవాడను అయిన, మమ నాయొక్క, కమ్ ఏ, అపరాధలవమ్ అపరాధలేశాన్ని, పశ్యసి = చూచు చున్నావు? యతః = దేనివలన, దాసజనమ్ ఈ దాసజనుణ్ణి, త్వజసి — విడచు చున్నావో. ====== = = = == ఆత్రేతి ;- ఇక్కడ "అపరాధస్య లవమ్ ఆపి” అపరాధముయొక్క దేశ ములైనా” అని చెప్పాలి. అపి శబ్దం ప్రయోగించకపోతే “అపరాధలనాన్ని చూడడం లేదు. గొప్ప అపరాధాన్ని చూస్తున్నావు" అని అర్థం వస్తుంది. అందుచేత ఇక్కడ కూడా ప్రయోగించవలసిన 'అపి' శబ్దాన్ని ప్రయోగించక పోవడం చేత అనభిహితవాచ్యత్వదోషం. ఆవ. ఆస్థాన పదత్వదోషాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు.. వృ. (14) ఆస్థావస్థపదం యథా- శ్లో॥ ప్రియేణ సంగ్రథ్య విపక్షసంనిధా వుపాహీతాం వక్షసి పీవరస్తనే, ప్రజం న కాచిద్విజహౌ జలావిలాం పసన్తి హి ప్రేమ్జీ గుణా న వన్తుషు. వృ. ఆత్ర "కాచిత్ న విజహ" ఇతి వాచ్యమ్. 236<noinclude><references/></noinclude> naugp66rgxhh3uzx36a15peouufciq7 104 224808 579783 2026-09-19T01:48:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 399 వ్యా. ఆస్థాన స్థితి :_ ఉండకూడని స్థానంలో ఉన్న పదం గల వాక్యం అస్థానస్థపడం. ఆది ఎట్లనగా. ప్రియేణేతి :- కిరాతార్జనీయం అష్టమసర్గలో == జలక్రీడావర్ణనఘట్టంలో ఒక నాయిక...' 579783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 399 వ్యా. ఆస్థాన స్థితి :_ ఉండకూడని స్థానంలో ఉన్న పదం గల వాక్యం అస్థానస్థపడం. ఆది ఎట్లనగా. ప్రియేణేతి :- కిరాతార్జనీయం అష్టమసర్గలో == జలక్రీడావర్ణనఘట్టంలో ఒక నాయికను వర్ణించిన శ్లోకం ఇది. విపక్షసంనిధౌ సవతుల సమీపమునందు, భర్తా = భర్త చేత, సంగథ్య = గ్రుచ్చి, పీవరస్తనే - = గల, బలిసిన స్తనాలు వక్షని = వక్షఃస్థలమునందు, ఉపాహితామ్ ఉంచబడిన, జలావిలామ్ నీటితో వ్యాకులమైన, సజమ్ మాలికను, కాబిత్ ఒక స్త్రీ, న విజహౌ = విడవ లేదు. గుణాః = గుణాలు, ప్రేమ్జీ = ప్రేమయందు. వసన్తి హి = ఉండును కదా? వస్తువు వస్తువులయందు, న = ఉండవు. = == ==== = ఆ తేతి :- ఇక్కడ "కాచిత్ న విజహౌ" అని చెప్పాలి. అలా చెప్పవలసి ఉండగా 'న కాచిద్విజహొ' అని చెప్పినప్పుడు 'న' ఆస్థానంలో ఉన్నది గాన దోషం. "న కాచిద్విజహౌ" అన్నప్పుడు “ఒక్కతే విడవలేదు. మరే మనగా అందరూ విడచిరి" అనే అర్థం స్ఫురించడానికి అవకాశం ఉన్నది. వృ. యథా వా- ॥ లగ్నః తేలికచ గ్రహళ్లథజలమేన నిద్రా రే ముద్రాఙ్కః శితికన్దరేన్దుశ కలేనాస్త ఒకపోలస్థలమ్, పార్వత్యా నఖలక్ష్మశజ్కితసఖీనర్మస్మిత ప్రీతయా ప్రోన్ముక్తః కరపల్లవేన కుటిలాతామ్రచ్ఛలిః పాతు వః. వృ. ఆత్ర నఖలక్ష్మేత్యతః పూర్వం "కుటిలాతామ" ఇతి వాచ్యమ్. = == == వ్యా. నిద్రాన్తరే నిద్రమధ్యయందు, అన్త ఃకపోలస్థలమ్ (పార్వతి యొక్క,) కపోలస్థలం మధ్య, లగ్నః లగ్నమైనది, నఖలక్ష్మశజ్కి తసఖీనర్మ స్మితప్రీతయా – నఖాంకము అని శంకించిన సఖురాలి యొక్క వేళాకోళం చిరు నవ్వుచేత సిగ్గుపడిన పార్వతిచేత, కరపల్లవేన = చిగురువంటి హస్తంచేత, ప్రోన్మృష్టః = తుడిచివేయబడినది, కుటిలాతా మచ్చవిః = వంకరగాను, కొంచెము ఎఱ్ఱని కాంతి కలదిగాను ఉన్నదీ అయిన, 'ముద్రాఙ్క'కు విశేషణం. హేలికచ<noinclude><references/></noinclude> gsjj04cqkgdlkwlps2cnbsyvgbw5jrc 104 224809 579784 2026-09-19T01:49:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '400 కావ్యప్రకాశ గ్రహళ్లథజటాలమ్బేన = విలాసార్థమై జుట్టు పట్టుకొనినప్పుడు జారిన జటనుండి. వ్రేలాడుచున్న, 'ఇన్దుశకలేన'కు విశేషణం, శితికన్దరేన్దుశకలేన = శివుని చంద్ర ఖండంచేత (ఏర...' 579784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>400 కావ్యప్రకాశ గ్రహళ్లథజటాలమ్బేన = విలాసార్థమై జుట్టు పట్టుకొనినప్పుడు జారిన జటనుండి. వ్రేలాడుచున్న, 'ఇన్దుశకలేన'కు విశేషణం, శితికన్దరేన్దుశకలేన = శివుని చంద్ర ఖండంచేత (ఏర్పడిన), ముద్రాఙు : ముద్ర చిహ్నం, వః మిమ్ములను, పాతు - = - = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ "కుటిలాతామ్ర” ఇత్యాది పదం 'నఖలక్ష్మ' ఇత్యాది పదానికి ముందు చెప్పాలి. ఇది నఖలక్ష్మ అనే భ్రాంతి కలగడానికి కారణం వంకరగాను, కొంచెం. ఎఱ్ఱగానూ ఉండడం. అందుచేత దీనిని "కుటిలాతామ్రచ్చవిః' అనే పదాన్ని, “నఖలక్ష్మ.... ప్రీతయా” అనే పదానికి ముందు కూర్చడం యుక్తం. అలా కాక మరొక చోట ప్రయోగించడంచేత అస్థానస్థపదత్వదోషం. వృ. (15) అస్థానసమాసం యథా- శ్లో॥ అద్యాపి స్తనశైలదుర్గవిషమే సీమన్తి నీనాం హృది స్థాతుం వాఞ్యతి మాన ఏష ధిగితి క్రోధాదివాలోహితః, ప్రోద్యద్దూరతరప్రసారితకరః కర్షత్యసౌ తర్క్షణాత్ ఫుల్లతై ్కరవకోశనిఃసరదలిశ్రేణీకృపాణం శశీ. 238 కృతః. వృ. అత్ర క్రుద్ధస్యోక్షా సమాసో న కృతః, కవేరు తు వ్యా. ఆస్థానేతి :- ప్రయోగించ కూడనిచోట సమాసం ప్రయోగిస్తే అది అస్థానస్థసమానం లేదా అపదస్థసమాసం. అది ఎట్లనగా- == = = అద్యాపీతి :- ఏషః మానః = ఈ మాసం (కోపం), ఆద్యాపి — ఇప్పుడు కూడా, స్తన శైలదుర్గవిష మే స్తనములనే పర్వతదుర్గంచేత విషమమైన. సీమన్తి నీనామ్ = స్త్రీలయొక్క, హృది హృదయమునందు, స్థాతుమ్ ఉండుటకు, వాఞ్ఛతి = కోరుచున్నది, ధిక్ ఛీ ఇతి - అని, క్రోధాత్ ఇవ - కోపం వలన వలె, ఆలోహితః = ఎఱ్ఱగా ఉన్న, అసౌ ఈ, శశీ చంద్రుడు, తత్క్షణాత్= = ' = = వెంటనే, ప్రోద్య దూరతర ప్రసారితకరః - పైకి లేచుచున్న దూరంగా ప్రసరింప =<noinclude><references/></noinclude> ewteif7qdsaffrfctf3nu9uyckc9tjx 104 224810 579785 2026-09-19T01:49:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లానం == 401 చేయబడిన కరములు (హస్తములు, కిరణములు అని రెండర్థాలు) కలవాడై, పుల్లత్కైరవకోశనిఃసరదలి: శ్రేణికృపాణమ్ వికసించుచున్న కలవపూవు కోశం అనే కోశంనుండి (కోశం అనగా మొగ్...' 579785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లానం == 401 చేయబడిన కరములు (హస్తములు, కిరణములు అని రెండర్థాలు) కలవాడై, పుల్లత్కైరవకోశనిఃసరదలి: శ్రేణికృపాణమ్ వికసించుచున్న కలవపూవు కోశం అనే కోశంనుండి (కోశం అనగా మొగ్గ, కత్తి ఒర అని రెండర్థాలు) పైకి వచ్చు చున్న తుమ్మెదలపంక్తి అనే ఖడ్గాన్ని, కర్షతి లాగుచున్నాడు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ కోపించిన చంద్రుని మాటలలో సమాసం చేయబడ లేదు. కవి మాటలలో చేయబడింది. వి. దీర్ఘ సమాసం క్రోధసూచకం. అందుచేత కోపించిన చంద్రుని మాట లలో దీర్ఘసమాసం ఉండడం యుక్తం. కాని ఇక్కడ చంద్రుని మాటలలో కాక 'ఈ విధంగా అంటూ చంద్రుడు ఖడ్గం పైకి లాగుతున్నాడు" అని కవి మాట లలో చేయబడింది. అందుచేత ఇక్కడ అస్థానస్థసమాసత్వదోషం. అవ. సంకీర్ణాన్ని వివరిస్తున్నాడు. వృ. (16) సంకీర్ణం యత్ర వాక్యాన్తరస్య పదాని వాక్యాన ర మను ప్రవిశన్తి. యథా- శ్లో॥ కిమితి న పశ్యసి కోపం పాదగతం బహుగుణం గృహాణేమమ్, నను ముఖ్చ హృదయనాథం కట్టే మనసస మోరూపమ్. 239 వృ. అత్ర పాదగతం బహుగుణం హృదయనాథం కిమితి న పశ్యసి, ఇమం కణే గృహాణ; మనసస్త మోరూపం కోపం ముఞ్చ ఇతి. ఏకవాక్య తాయాం తు క్లిష్టమితి భేదః. వ్యా. ఒక వాక్యానికి సంబంధించిన పదాలు మరొక వాక్యంలో ప్రవేశించి నప్పుడు ఆ వాక్యం సంకీర్ణం. ఎట్లనగా- == కిమితీతి :- ఒక మానినితో సఖి అంటూన్న మాట లివి. పాదగతమ్= పాదాలను పొందిన, పాదాలకు నమస్కరిస్తూన్న, బహుగుణమ్ అనేకగుణాలు గల, హృదయనాథమ్ = ప్రియుణ్ణి, కిమితి న పశ్యని ఎందుకు చూడవు? ఇమమ్ = ఈతనిని, కణే = కంఠమునందు, గృహాణ= గ్రహించుము, ఆలింగనం 26) =<noinclude><references/></noinclude> 9ag5i3r0d3v0b70ad49ano31ak3zf24 104 224811 579786 2026-09-19T01:49:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '402 కావ్యప్రకాశ చేసికొనుము. మనసః = మనస్సు యొక్క, తమోగుణమ్ తమోగుణమైన, కోపమ్ = కోపమును, ముఞ్చ = విడువుము. అత్రేతి :- ‘ఇక్కడ పాదగతమ్ బహుగుణం హృదయనాథమ్ కిమితి న పశ్యసి” ‘ఇమం కట్టే గృహ...' 579786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>402 కావ్యప్రకాశ చేసికొనుము. మనసః = మనస్సు యొక్క, తమోగుణమ్ తమోగుణమైన, కోపమ్ = కోపమును, ముఞ్చ = విడువుము. అత్రేతి :- ‘ఇక్కడ పాదగతమ్ బహుగుణం హృదయనాథమ్ కిమితి న పశ్యసి” ‘ఇమం కట్టే గృహాణ' “మనసః తమోరూపం కోపం ముఖ్చ" అని అన్వయం. (ఈ అన్వయం ప్రకారం అర్థం పైన చూపబడింది.) ఇక్కడ మూడు వాక్యాలకు చెందిన పదాలు కలిసిపోవడంచేత సంకీర్ణత్వదోషం. ఏకేతి :- ఏకవాక్యం అయినప్పుడుమాత్రం క్లిష్టం అని దానికి దీనికి భేదం. అనగా ఒకే వాక్యానికి సంబంధించిన పదాలు అన్వయం వెంటనే తోచని విధంగా ఇటూ అటూ చెదిరి పడి ఉంటే అది క్లిష్టత్వం. రెండు మూడు వాక్యా లకు సంబంధించిన పదాలు కలిసిపోతే సంకీర్ణత్వం అని ఈ రెండింటికీ భేదం. ఆవ. గర్భితాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. వృ. (17) గర్భితం యత్ర వాక్యస్య మధ్యే వాక్యాన్తరమను ప్రవిశతి. యథా- 3 ॥ పరాపకారనిర తైరుర్జనైః సహ సంగతిః, వదామి భవతస్తత్త్వం న విధేయా కదాచన. వృ. అత్ర తృతీయపాదో వాక్యాన్తరమధ్య ప్రవిష్టః. 240 బ్యా. గర్భితమితి :- ఎక్కడ ఒక వాక్యం మధ్య మరొక వాక్యం ప్రవే శిస్తుందో ఆది గర్భితం. ఎట్లనగా- = వరేతి :- పూపకారనిరతైః - పరులకు అపకారం చేయడంలోనే ఆసక్తి గల, దుర్జనైః సహ = దుర్జనులతో కూడా, సంగతిః = సంబంధం, కదాచన = ఎన్నడూ కూడ, న విధేయా చేయదగినది కాదు. భవతః - నీకు, == = తత్త్వమును, వదామి చెప్పుచున్నాను. = = = తత్త్వమ్ = అత్రేతి :- ఇక్కడ మరొకవాక్యం మధ్యలో తృతీయపాదం (వాక్య రూపమైన తృతీయపాదం) ప్రవేశించింది గాన గర్భితత్వదోషం. వృ. యథా వా-<noinclude><references/></noinclude> 0eilh7w844odgnieiiq2prltoc6yclk 104 224812 579787 2026-09-19T01:49:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '403 సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ లగ్నం కాగావృతాద్యౌ సుదృఢమిహ యయైవాసి తుష్ట్యారికట్టే మాతజ్ఙానామపీహోపకి పరపురుషైర్యా చ దృష్టా పతన్తి, తత్సక్తోఒయు న కించిద్దణయతి విదితం తేజస్తుతేన...' 579787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>403 సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ లగ్నం కాగావృతాద్యౌ సుదృఢమిహ యయైవాసి తుష్ట్యారికట్టే మాతజ్ఙానామపీహోపకి పరపురుషైర్యా చ దృష్టా పతన్తి, తత్సక్తోఒయు న కించిద్దణయతి విదితం తేజస్తుతేనాస్మి దత్తా భృత్యేభ్యః శ్రీనియోగాద్గదితుమిన గతేత్యమ్బుధిం యస్య కీర్తి &. వృ, “అత్ర విదితం తేజస్తు" ఇత్యేతత్ కృతమ్. ప్రత్యుత లక్ష్మీన్లతో౬ పసరతీతి విరుద్ధమతికృత్. - : మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = = లగ్నమిత్యాది:- ఈ శ్లోకంలో ఆసియష్టిని (ఖడ్గాన్ని) ఆసతిగాను, లక్ష్మిని రాజు భార్యగాను, కీర్తిని దూతిగాను అధ్యవసాయం చేసి కవి వర్ణిస్తున్నాడు . యయైవ = ఏ. రాగావృతాజ్గ్యా = ఎరుపుచేత కప్పబడిన శరీరం గల, ఆసియష్ట్యా = కఱ్ఱవంటి కఱ్ఱవలె పొడవైన ఖడ్గంచేత, ఇహ = ఇక్కడ, అరికణ్ణి = శత్రువుల కంఠమునందు, లగ్నమ్ - లగ్న మగుటయో, అనురాగంతో నిండిన ఒక నాయిక శత్రుకంఠాలింగనం చేసినది అని మరొక గమ్యమానార్థం. యా చ = ఏది, ఇహ = ఇక్కడ, మాతఙ్ఞానామ్ ఉపరి ఏనుగుల పైన, చండాలుల పైన అని మరొక అర్థం. పతన్తీ = పడుచున్నదిగా, కామవశంచేత వాళ్ళమీద పడుతున్నది అని గమ్యమానార్థం; వరపురుషైః = ఉత్తములైన లేదా మధ్యస్థులైన పురుషులచేత, దృష్టా = చూడబడినదో, తత్యక్షః = దానియందు ఆసక్తుడై, ఆయమ్= ఈ రాజు, కించిత్ = దేనినీ, న గణయతి = లెక్క చేయడం లేదు. తే నీకు, విదితమ్ తెలియబడినది, ఆస్తు= అగుగాక. తేన = అతనిచేత, భృత్యేభ్యః = భృత్యులకొరకు, దత్తా- ఇవ్వబడినదానను. అస్మి= ఆయిఉన్నాను ఆని, శ్రీనియోగాత్ లక్ష్మి యొక్క ఆజ్ఞవలన, యస్య = ఎవనియొక్క, కీర్తి := కీర్తి, ఆమ్బుధిమ్ లక్ష్మి తండ్రియైన సముద్రాన్ని గూర్చి, గతా ఇవ = వెళ్ళి నదా అన్నట్లున్నదో. “నా భర్త యైన ఈ రాజు కులటాలగ్నచిత్తుడై ఏమీ లెక్క చేయక నన్ను భృత్యులకు ఇచ్చివేస్తున్నాడు" అని కీర్తిని దూతగా పంపి లక్ష్మి తన తండ్రి యైన సముద్రునికి తెలుపుతున్నదా అని ఉత్ప్రేక్ష. పైకి కనబడే ఈ నింద ద్వారా ఆ రాజు మహావీరు డనీ, గొప్ప త్యాగశీలం కలవాడనీ, అతని కీర్తి భూమండలం చివరిదాకా వ్యాపించిన దనీ స్తుతి గుమ్మం. = - = 8.<noinclude><references/></noinclude> ky465enh6dnmk3o84lg2em5no7jb7ps 104 224813 579788 2026-09-19T01:49:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '404 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'విదితం తేస్తు' అనేది ప్రయోగించబడినది. చెప్ప దలచినదానికి విరుద్ధంగా "లక్ష్మి ఆ రాజును విడచివేయుచున్నది" అని విరుద్ధ. మతిని కూడా కలిగిస్తూన్నద...' 579788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>404 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి :- ఇక్కడ 'విదితం తేస్తు' అనేది ప్రయోగించబడినది. చెప్ప దలచినదానికి విరుద్ధంగా "లక్ష్మి ఆ రాజును విడచివేయుచున్నది" అని విరుద్ధ. మతిని కూడా కలిగిస్తూన్నది. వి. వాక్యమధ్యంలో "విదితం తేజస్తు" అనే వాక్యం చొనవడంచేత గర్భితత్వదోషం. 'విదితం తేస్తు' అనడంవల్ల. “తరువాత నన్ను నిందించి ప్రయోజనం లేదు. ముందుగానే నీకు తెలుపుతున్నాను. నేనుగా వెళ్ళిపోవడం లేదు. నన్ను భర్త విడచివేశాడు. నేను ఇతరులతో వెళ్ళిపోతున్నాను." అని స్తుతికి. విరుద్ధమైన అర్థం కూడా తోస్తూన్నది. అందుచేత ఇక్కడ విరుద్ధమతికృత్త్వ దోషం కూడ ఉన్నది. అవ. ప్రసిద్దిహతాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు... జ 1 శ్లో॥ (18) "మళ్లీ రాదిషు రణిత ప్రాయం పక్షిషు చ కూజిత ప్రభృతి. స్తనితమణితాది సురతే మేఘాదిషు గర్జిత ప్రముఖమ్.” వృ. ఇతి ప్రసిద్ధిమతిక్రాన్తం యథా - శ్లో॥ మహాప్రలయమారుత క్షుభిత పుష్కరావర్త క ప్రచణ్డఘనగర్జితప్రతిరుతానుకారీ ముహుః, రవః శ్రవణభై రవః స్థగితరోదసీకన్దరః నాదే. కుతో౬ద్య సమారోద ధేరయమభూతపూర్వః పురః. 243 వృ. అత్ర రవో మణ్ణూకాదిషు ప్రసిద్ధి న తూక విశేష సింహ వ్యా. మస్జిరాదీతి : అందెళ్ళ చప్పుళ్ళు మొదలైనవాటిని చెప్పడానికి 'రణితం' మొదలైన శబ్దాలు, పక్షుల కూతలకు 'కూజితం' మొదలైన శబ్దాలు, సురతంలో 'సనితం' 'మణితం' మొదలైన శబ్దాలు, మేఘాదిధ్వనులకు 'గర్జితం' మొదలైన శబ్దాలు ప్రసిద్ధాలు ఈ ప్రసిద్ధిని అతిక్రమించినది 'ప్రసిద్ధిహతం'. ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> g9vyctv44evwfuzr9cr6h2z7uhn2ksx 104 224814 579789 2026-09-19T01:50:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం = 405 మహేతి :- "వేణీసంహారంలో రణకోలాహలం విన్న అశ్వత్థామ మాట లివి. మహాప్రలయ.... అనుకారీ- మహావ్రలయ - మహాప్రలయమునందలి, మారుత = వాయువుచేత, క్షుభిత క్షోభింపచేయబడిన, పుష్కరా...' 579789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం = 405 మహేతి :- "వేణీసంహారంలో రణకోలాహలం విన్న అశ్వత్థామ మాట లివి. మహాప్రలయ.... అనుకారీ- మహావ్రలయ - మహాప్రలయమునందలి, మారుత = వాయువుచేత, క్షుభిత క్షోభింపచేయబడిన, పుష్కరావర్త క = జ్ఞ పుష్క రావర్త కములయొక్క, ప్రచణమనగర్జిత - తీవ్రము గంభీరమూ అయిన గర్జితము యొక్క ప్రతిరుత = ప్రతిధ్వనిని, ఆనుకారీ అనుకరించుచున్న, = స్థగితరోద సీకన్దర ః = కప్పబడిన భూమ్యాకాశమధ్యభాగం గల, శ్రవణ భైరవః= చెవులకు భయంకరంగా ఉన్న, అభూతపూర్వః = పూర్వం ఎన్నడూ లేని, రవః = ధ్వని, పురః = ఎదుట, రణోదరేః = యుద్ధ సముద్రంనుండి, ఆద్య ఇప్పుడు, -కుతః = ఎందువలన, ముహుః - మాటిమాటికి వచ్చుచున్నది? అత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రయోగించిన 'రవ' శబ్దం కప్పల బెకబెకల వంటి మృదుధ్వనులవిషయంలో ప్రయోగించబడుతుంది కాని పై దీర్ఘవిశేషణాలతో వర్ణించిన సింహనాదం విషయంలో ప్రయోగించబడదు. అందుచేత ప్రసిద్ధిహతత్వ దోషం. అవ. భగ్నప్రక్రమాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు. L వృ. (19) భగ్నః ప్రక్రమః ప్రస్తావః యత్ర. యథా- శ్లో॥ నాథే నిశాయా నియర్నియోగా దస్తం గతే హన్త నిశాపి యాతా, కులాఙ్గనానాం హి దశానురూపం నాతః పరం భద్రతరం సమస్తి. 243 వృ. అత్ర 'గతా’ఇతి ప్రస్తావే 'యాతా'ఇతి ప్రకృతేః. “గతా నిశాపి"ఇతి తు యు కమ్. వ్యా. భగ్న ఇతి :- దేనియందు, ప్రక్రమః = ప్రస్తావము, (అనగా ప్రారంభంలో ప్రయోగించడం) భగ్నం అవుతుందో అది 'భగ్నప్రక్రమం'. అనగా ఏ విధంగా ఉపక్రమం చేయబడుతుందో ఆ విధంగానే సమాపనం చెయ్యాలి. అలా చేయకపోతే అది :ప్రక్రమభంగం. ఎట్లనగా— వాతే ఇతి :- నియతేః= డై వంయొక్క, నియోగాత్_ఆజ్ఞవలన, విశాయాః<noinclude><references/></noinclude> 0wobbcd1qepuin0n9rm9xmjlfrbpwum 104 224815 579790 2026-09-19T01:50:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '406 = కావ్యప్రకాశ నాథే _ నిశానాథుడైన చంద్రుడు, ఆసంగతే _ ఆ స్తమించగా, ఆస్తాద్రినిగూర్చి. వెళ్ళిపోగా, హన్త= ఆహా ! నిశాపి - రాత్రి కూడ, యాతా = వెళ్ళిపోయినది. కులాఙ్గనానామ్ – వతివ్రతాస్...' 579790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>406 = కావ్యప్రకాశ నాథే _ నిశానాథుడైన చంద్రుడు, ఆసంగతే _ ఆ స్తమించగా, ఆస్తాద్రినిగూర్చి. వెళ్ళిపోగా, హన్త= ఆహా ! నిశాపి - రాత్రి కూడ, యాతా = వెళ్ళిపోయినది. కులాఙ్గనానామ్ – వతివ్రతాస్త్రీలకు, దళానురూపమ్ = = వైధవ్యదశకు తగిన, ఆతః పరమ్ దీనిని మించిన, భ ద్రతరమ్ అధికంగా భద్రమైనది, న సమస్తి హి = లేదు కదా ? = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'గతా' అని ప్రస్తావించిన తరువాత 'యాతా' అని ప్రయోగించడంవల్ల ప్రకృతియొక్క ప్రక్రమభంగం. 'గతా నిశాపి' అనడం యుక్తం. వి. భగ్నప్రక్రమత్వం ప్రకృతికీ, ప్రత్యయానికీ, సర్వనామానికి,. పర్యాయపదానికి, వచనాదులకీ సంబంధించి అనేకవిధాలుగా ఉండవచ్చు. పై శ్లోకంలో 'ఆస్తం గతే' అని 'గత' అనే ప్రాతిపదికను ముందు ప్రయోగించినప్పుడు. రాత్రి విషయంలో ఆ ‘గత' ప్రాతిపదికనే ప్రయోగిస్తే బాగుంటుంది. అలా కాక 'యాత' అనే ప్రాతిపదికను ప్రయోగించడంచేత భగ్నప్రక్రమత్వదోషం. వృ. నను “నైకం పదం ద్విః ప్రయోజ్యం ప్రాయేణ" ఇత్య న్యత్ర, “కథితపదం దుష్టమ్" ఇతి చ ఇహైవో కమ్. తత్కథ మేకస్య పదస్య ద్విః ప్రయోగః : ఉచ్యతే- ఉద్దేశ్య ప్రతినిర్దేశ్యవ్యతిరిక్తో విషయ ఏక పద ప్రయోగని షేధస్య. తద్వతి విషయే ప్రత్యుత తన్యైవ పదస్య సర్వనామ్నో వా ప్రయోగం వినా దోషః తథాహి- శ్లో. ఉదేతి సవితా తామ్రస్తామ్ర ఏవాస్తమేతి చ, సంపత్తా చ విపత్తా చ మహతామేకరూపతా. 244 వృ. అత్ర “ర క్త ఏవా సమేతి "ఇతి యది క్రియేత తదా పదా న్తరప్రతిపాదితః స ఏవార్డ్రోతయేవ ప్రతిభాసమానః. ప్రతీతిం: స్థగయతి. వ్యా. (ఆశంక) నన్వితి : "సాధారణంగా, అనగా కొన్ని పరిస్థితులలో తప్ప, ఒక వదాన్ని రెండు సార్లు ప్రయోగించకూడదు" అని మరొక చోట, (ఇది<noinclude><references/></noinclude> r6di076pbxajvxfziro65bo78pnbl0m 104 224816 579791 2026-09-19T01:50:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 407 వామనుడు అలంకారసూత్రవృత్తిలో ప్రథమాధ్యాయపంచమాధికరణంలో అన్న మాట, "కఠితవడం దుష్టం" అని ఇక్కడనే (అనగా కావ్యప్రకాశస ప్రమోల్లాసం లోనూ) చెప్పబడినది కదా ? ఒకే పదాన...' 579791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 407 వామనుడు అలంకారసూత్రవృత్తిలో ప్రథమాధ్యాయపంచమాధికరణంలో అన్న మాట, "కఠితవడం దుష్టం" అని ఇక్కడనే (అనగా కావ్యప్రకాశస ప్రమోల్లాసం లోనూ) చెప్పబడినది కదా ? ఒకే పదాన్ని రెండు మార్లు ప్రయోగించడం ఎట్లు? (సమాధానం) చెపుతున్నాను; విను. 'ఒకే పదాన్ని ప్రయోగించకూడదు' అనే నిషే ధానికి విషయం ఉద్దేశ్య ప్రతినిర్దేశ్యభిన్నమైన ప్రదేశం. ఉద్దేశ్య ప్రతినిర్దేశ్యస్థలంలో రెండు మాట్లు ఒకే పదాన్ని ప్రయోగించడం దోషం కాకపోవడమే కాదు కదా ఆ పదాన్ని గాని, సర్వనామాన్ని గాని అలా రెండు మాట్లు ప్రయోగించకపోవడం దోషం. (ముందుగా తెలుపబడింది ఉద్దేశ్యం. మళ్ళీ తెలుపదగినది ప్రతినిర్దేశ్యం). ఎందుచేతననగా- తథాహి అది యుక్తమే కదా)— = ఉదేతీతి :- సవితా = సూర్యుడు, తామ్రః = ఎఱ్ఱనివాడుగానే, ఉదేతి ఉదయిస్తున్నాడు. తామః ఏవ చ = ఎఱ్ఱనివాడుగానే, అస్తమ్ ఏతి = అస్తమి స్తున్నారు. సంపతౌ చ = సంపదయందు, విపత్తా చ - ఆపదయందూ కూడ, మహతామ్ = మహాత్ములకు, ఏకరూపతా ఏకరూపత్వమే. ==== ========== అత్రేతి :- ఇక్కడ 'తామ్ర ఏవాస్తమేతి చ' అనడానికి బదులు 'రక్త ఏవాస్తమేతి చ'అని అన్నట్లయితే 'త్యామః' అనేదానికి ఏ అర్థమో ఆ అర్థాన్నే 'ర క్తః' అనే మరోపదం చేత చెప్పినప్పుడు కొత్తపదం వినగానే మరొక అర్థం అన్న ప్రతీతి వెంటనే కలిగి అసలు అర్థం ప్రతీతిని కప్పివేస్తుంది. అందుచేత ఇలాంటి స్థలాలలో ఒకే పదాన్ని రెండు సార్లు తప్పక ప్రయోగించాలి. ప్రయోగించక పోవడం దోషం. అవ. ప్రత్యయానికి సంబంధించిన ప్రక్రమభంగాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. వృ. యథా వా- శ్లో. యశోఒధిగస్తుం సుఖలిప్సయా వా మనుష్యసంఖ్యామతివ ర్తితుం వా, నిరుత్సుకానామభియోగభాజాం సముత్సు కేవాఙ్కము పైతి సిద్ధిః. 245<noinclude><references/></noinclude> n7iqym0120zbndqicypi90bzyo6o698 104 224817 579792 2026-09-19T01:51:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '408 పాఠః, కావ్య ప్రకాశ వృ. అత్ర ప్రత్యయస్య, “సుఖమీహితుం వా" ఇతి యుక్తః వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. యశః ఇతి :- కిరాతార్జునీయం తృతీయసర్గలో అర్జునునితో ద్రౌపది మాటలు, యశః = కీ_ర్తిని,...' 579792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>408 పాఠః, కావ్య ప్రకాశ వృ. అత్ర ప్రత్యయస్య, “సుఖమీహితుం వా" ఇతి యుక్తః వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. యశః ఇతి :- కిరాతార్జునీయం తృతీయసర్గలో అర్జునునితో ద్రౌపది మాటలు, యశః = కీ_ర్తిని, అధిగన్తుమ్ పొందుటకు కాని, సుఖలిప్సయా = సుఖమును పొందవలె నను కోరికచేత గాని, మనుష్యసంఖ్యామ్ మనుష్యుల సంఖ్యను, అతివ ర్తితుం వా అతిక్రమించుటకు గాని, మనుష్యులకు దుర్లభమైన ఉత్కర్షను పొంది మనుష్యులలో ముందు నిలచుటకు అని అర్థం. నిరుత్సుకానామ్ = అత్యాసక్తి లేని, అభియోగబాజామ్ ప్రయత్నం చేసే పురుషులయొక్క, ఆఙ్కమ్ = సమీపాన్ని గూర్చి, సిద్దిః = కార్యసిద్ధి, సముత్సుకేవ - బెంగగొన్నది వలె, ఉపైతి = పొందును. = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రత్యయానికి ప్రక్రమభంగం. "అధిగన్తుమ్” అని 'తుమున్' ప్రత్యయంతో ప్రారంభించి మధ్య 'లిప్సయా'అని 'సన్' ప్రత్యయాన్ని ప్రయోగించాడు కవి. అందుచేత ప్రక్రమభంగం. 'సుఖమీహితుం వా' అని 'తుమున్' ప్రత్యయాన్ని ప్రయోగించిన పాఠం యుక్తం. ఆవ. సర్వనామశబ్దానికి సంబంధించిన ప్రక్రమభంగానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 శ్లో. తే హిమాలయమామన్య పునః ప్రేక్ష్య చ శూలినమ్, సిద్ధం చా స్కై నివేద్యార్థం తద్విసృష్టాః ఖముద్యయుః. వృ. అత్ర సర్వనామ్నః. “అనేన విసృష్టాః" ఇతి తు వాచ్యమ్. = = = వ్యా తే ఇతి :- కుమారసంభవంలో షషసర్గలోని శ్లోకం ఇది. తేజ ఆ సప్తర్షులు, హిమాలయమ్ హిమాలయపర్వతమును, అమన్య ఆమంత్రించి, అతనిదగ్గర సెలవు తీసికొని, పునః - మరల, శూలినమ్ ఈశ్వరుణ్ణి, ప్రేక్ష్య చ చూచి, అర్థమ్ కార్యమును, సిద్ధమ్ సిద్ధమైనదానినిగా, ఆన్మై = ఇతనికి, నివేద్య = తెలిపి, తద్విసృష్టాః అతనిచేత విడవబడినవారై, లిమ్ ఆకాశాన్ని గూర్చి, ఉద్యయుః = ఎగిరి వెళ్ళిరి. = 1<noinclude><references/></noinclude> 1u539agz2iygdc7bg67i1vgmpl3vtwq 104 224818 579793 2026-09-19T01:51:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 409 అత్రేతి :- ఇక్కడ సర్వనామశబ్దానికి ప్రక్రమభంగం. “ఆస్మై అర్థం నివేద్య"అని 'ఇదమ్' శబ్దాన్ని ముందు ఉపయోగించినప్పుడు ఆ 'ఇదమ్' శబ్దాన్నే “మళ్ళీ ఉపయోగించి "అనేన విసృ...' 579793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 409 అత్రేతి :- ఇక్కడ సర్వనామశబ్దానికి ప్రక్రమభంగం. “ఆస్మై అర్థం నివేద్య"అని 'ఇదమ్' శబ్దాన్ని ముందు ఉపయోగించినప్పుడు ఆ 'ఇదమ్' శబ్దాన్నే “మళ్ళీ ఉపయోగించి "అనేన విసృష్టాః" అనడం యుక్తం. న్నాడు. ఆవ. పర్యాయపదానికి సంబంధించిన ప్రక్రమభంగాన్ని ఉదాహరిస్తు శ్లో॥ మహీఢృతః పుత్రవతో ఒపి దృష్టి స్తస్మిన్నపత్యే న జగామ తృప్తిమ్, అన స్తపుష్పస్య మధోరి చూతే ద్విరేఫమాలా సవిశేషసత్గా. 247 వృ. అత్ర పర్యాయస్య. “మహీభృతో ఒపత్యవతో ఒపి" ఇతి యు క్తమ్. అత్ర ‘సత్యపి పుత్రే కన్యారూ వేపత్యే స్నేహోఒ భూత్ ' ఇతి కేచిత్సమర్థయన్తి. ==== మహీభృతః ఇతి :- కుమారసంభవం ప్రథమసర్గలోని శ్లోకం. పుత్ర శివతో ఒపి = పుత్రవంతుడైనా, మహీభృతః= హిమవంతునియొక్క, దృష్టిః = దృష్టి, తస్మిన్ ఆ, ఆపత్యే సంతానమునందు, తృప్తిమ్ తృప్తిని, న జగామ పొందలేదు. అనన్తపుష్పస్య = అనంతములైన పుష్పాలు గల, మధోః= వసంతరువుయొక్క, ద్విరేఫమాలా = తుమ్మెదల పంక్తి, చూతే - చూతపుష్పము "నందు, సవిశేషసంగా హి = అధికమైన ఆసక్తి కలది కదా ? === = అత్రేతి :- ఇక్కడ పర్యాయానికి ప్రక్రమభంగం. అనగా ఎంతోమంది అపత్యాలు ఉన్నప్పటికీ ఈ అపత్యంమీదనే అతనికి అధికమైన స్నేహం అని చెప్పడం కవి ఉద్దేశ్యం. అందుచేత ప్రారంభంలో కూడా 'అవత్యవతో ఒపి' అని 'అపత్య’శబ్దాన్ని ప్రయోగించడం యుక్తం. అప్పుడు ప్రారంభంలోను, తరవాతా కూడ 'ఆపత్య'శబ్దప్రయోగం చేయడంచేత ప్రక్రమభంగదోషం ఉండదు. “మహీ :భృతోఒపత్యవతోఒపి"అనే పాఠం యుక్తం. కొందరు “మైనాకు డనే కుమారు డున్నా కూడ హిమవంతునికి కన్యా<noinclude><references/></noinclude> spoct1c89jswzsetccnxqyayf2issy2 104 224819 579794 2026-09-19T01:51:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '410 కావ్యప్రకాశ రూపమైన ఈ అపసత్యంమీదనే అధిక స్నేహం”అని చెప్పడం కవి అభిప్రాయం. ఆందుచేత ఈ దోషం లేదు అని అన్నారు. ఆవ. ఒకే శ్లోకంలో ఉపసర్గ - పర్యాయాలకు సంబంధించిన ప్రక్రమ భంగాన్ని...' 579794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>410 కావ్యప్రకాశ రూపమైన ఈ అపసత్యంమీదనే అధిక స్నేహం”అని చెప్పడం కవి అభిప్రాయం. ఆందుచేత ఈ దోషం లేదు అని అన్నారు. ఆవ. ఒకే శ్లోకంలో ఉపసర్గ - పర్యాయాలకు సంబంధించిన ప్రక్రమ భంగాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ విపదో ఒభిభవ న్త్యవిక్రమం 11 రహయత్యాపదు పేతమాయతిః, నియతా లఘుతా నిరాయతే రగరీయాన్న పదం నృపశ్రియః. 248 వృ. అత్రోపసర్గస్య పర్యాయస్యచ. “తదభిభవః కురుతే నిరా యతిమ్. లఘుతాం భజతే నిరాయతిర్లఘుతావాన్న పదం నృపశ్రియః" ఇతి యు క్తమ్. = == వ్యా. వివదః ఇతి కిరాతార్జునీయంలో యుధిష్ఠిరునితో భీమనేనుని మాటలు. ఆవిక్రమమ్ = పరాక్రమం లేనివాణ్ణి, విపదః ఆపదలు, అభిభవన్తి= తిరస్కరించును. ఆపదు పేతమ్ ఆపదలతో కూడినవాణ్ణి, ఆయతిః = మంచి భవిష్యత్తు, రహయతి=విడిచివేస్తుంది. నిరాయతేఃమంచి భవిష్యత్తు లేనివానికి, లముతా తేలిక అయిపోవడం, నియతా= తప్పనిసరి అయినది. ఆగరీయాన్ = తేలిక అయిపోయినవాడు, నృపశ్రియః - రాజలక్ష్మికి, పదమ్ స్థానం, న. = - = కాదు. = ========== అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉపసర్గకు, పర్యాయపదానికి ప్రక్రమభంగం. “తదభి భవః కురుతే నిరాయతిమ్. లఘుతాం భజతే నిరాయతిర్లఘుతావాన్న పదం నృప శ్రియః" అనే పాఠం యుక్తం. వి. ప్రారంభంలో ఉన్న 'విపదః' అనే పదంలో 'వి' అనే ఉపసర్గను ఉప యోగించి 'ఆపత్’అనే పదంలో 'అజ్' అనే ఉపసర్గ ఉపయోగించబడింది. అందు చేత 'ఆజ్' అనే ఉవసర్గకు ప్రక్రమభంగం. అదే విధంగా 'నియతా లఘుతా' అని మొదట 'లఘుతా'అనే పదం ప్రయోగించి తరవాత ఆ పదాన్ని ప్రయోగించ కుండగా 'ఆగరీయాన్'అని ఆదే అర్థం గల పదం ప్రయోగించబడింది. అందుచేత .<noinclude><references/></noinclude> ky309plp320uklj7qmt3zpvt94ls4ia 104 224820 579795 2026-09-19T01:51:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోత్తాసం 412 ఈ పదంలో 'పర్యాయపదప్రక్రమభంగం'. ఈ దోషం లేకుండా ఉండడానికి 'తదబిభవః' ఇత్యాది విధంగా పాఠం మార్చుకుంటే బాగుంటుంది. "తదభిఢవః = ఆ ఆ విపత్తుల అభిభవం, నిరాయతిమై ఆయతి లే...' 579795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోత్తాసం 412 ఈ పదంలో 'పర్యాయపదప్రక్రమభంగం'. ఈ దోషం లేకుండా ఉండడానికి 'తదబిభవః' ఇత్యాది విధంగా పాఠం మార్చుకుంటే బాగుంటుంది. "తదభిఢవః = ఆ ఆ విపత్తుల అభిభవం, నిరాయతిమై ఆయతి లేనివానినిగా, కురుతే_చేయును. నిరాయతిః = ఆయతి లేనివాడు, లఘుతామ్ లఘుత్వమును, భజతే_పొందును. లఘుతావాన్-లఘుత్వం కలవాడు, నృపశ్రియః = రాజలక్ష్మికి, వదమ్ = స్థానం, న కాడు అని ఆర్థం. = ఆవ. వచనప్రక్రమభంగానికి ఉదాహరణ చూపుతున్నాడు. శ్లోH కాచిత్కీర్ణా రజోభిర్దివమనువిదధౌ మన్దవక్త్రన్దులక్ష్మీ రశ్రీకాః కాశ్చిద నర్దిశ ఇవ దధిరే దాహముద్రానసత్త్వాః, భేముర్వాత్యా ఇవాన్యాః ప్రతిపదమపరా భూమివత్కమృమానాః ప్రస్థానే పార్థివానామశివమితి పురో భావి నార్యః శశంసుః.. వృ. ఆత్ర వచనస్య. "కాశ్చిత్కీర్ణా రజోభిర్దివమనువిదధుర్మన వక్త్రన్దుశోభా నిఃశ్రీకా" ఇతి 'కమ్పమానాః' ఇత్యత్ర 'కమ్పమాపు' ఇతి చ పఠనీయమ్. === = == కాచిదిలి :- మామకావ్యం పదిహేనవ సర్గలో శిశుపాలుని పక్షానికి చెందిన రాజులు యుద్ధానికి బయలుదేరి నప్పుడు వాళ్ళ భార్యల అనంగలచేష్టల వర్ణనం. కాచిత్ — ఒక స్త్రీ, రజోభిః = ఆర్తవములతో, ఆకీర్ణా వ్యాప్తురాలై = = (రజస్వలయై),ఆకాశం పక్షాన రాగాలచేత వ్యాప్తమై అని అర్థం. మనవ కేన్దులక్ష్మీః = మంద మైన ముఖచంద్రశోభకలదై మందమైన ముఖం వంటి చంద్రుని శోభ కలదై అని ఆకాశపక్షంలో, దివమ్ ఆకాశమును, ఆనువిదదే అనుకరించినది. కాశ్చిత్ = కొందరు స్త్రీలు, ఆశ్రీకాః = శోభ లేనివారై, దిక్కుల పక్షంలో శోభ లేనివై, ఉద్యాన సత్త్వాః = వ్యాకులమైన చిత్తం కలవారై, దిక్కులపక్షంలో ఇటు అటూ విసిరివేయబడిన ప్రాణులు కలవి అని అర్థం. దిశ ః ఇవ = దిక్కులు వలె, అన్త ః = హృదయమునందు, మధ్యయందు అని దిక్కుల పక్షంలో అర్థం. దాహమ్ = సంతాపమును, దిక్కులవడంలో అగ్నిదాహమును, దిక్కులలో మంటలు చెలరేగడం ఆశుభసూచకం. దధిరే= ధరించిరి. అన్యాః = మరికొందరు. =<noinclude><references/></noinclude> reqe35wgyumq4ylir7a8qgu51asxs7j 104 224821 579796 2026-09-19T01:52:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '412 - = కావ్యప్రకాశ . స్త్రీలు, వాత్యాః ఇవ = వాయుసమూహాలు వలె, ప్రతిపదమ్ అడుగడుగునా, ఫ్రేముః=తిరిగిరి. అప్పుడు వేగంగా గాలులు కూడా వీచినవి అని అర్థం. ఆవరాః మరికొందరు స్త్రీలు, భూమివ...' 579796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>412 - = కావ్యప్రకాశ . స్త్రీలు, వాత్యాః ఇవ = వాయుసమూహాలు వలె, ప్రతిపదమ్ అడుగడుగునా, ఫ్రేముః=తిరిగిరి. అప్పుడు వేగంగా గాలులు కూడా వీచినవి అని అర్థం. ఆవరాః మరికొందరు స్త్రీలు, భూమివత్ భూమి వలె, కమ్పమానాః కంపించుచున్న -వారు అయిరి. భూమికూడ అదిరిందని అర్థం. ఇతి ఈ విధంగా, పార్థివానామ్ = రాజులయొక్క, ప్రస్తానే ప్రస్థానసమయంలో, నార్యః = స్త్రీలు, పురః భావి ముందు రానున్న, ఆశివమ్ = అమంగళమును, శశంసుః = చెప్పిరి. - = == అత్రేతి :- ఇక్కడ వచనానికి ప్రక్రమభంగం. "కాశ్చిత్కీర్ణా రజోభిర్దివ మనువిదధుర్మన్దవక్త్ర న్దుశోభాః, నిశ్రీకాః" అనీ, 'కమృమానాః' అనేదానికి బదులు ““కమ్పమాపుః” అనీ వఠించాలి. వి. 'కాచిత్' అని ఏకవచనం ప్రారంభించబడింది. మిగిలిన వాక్యాలలో -బహువచనం ప్రయోగించబడింది. అందుచేత 'వచనప్రక్రమభంగం'. దీన్ని తొలగించడానికి పైన చూపినట్లు "కాశ్చిత్" ఇత్యాదివిధంగా పాఠం మార్చాలి. 'విదధౌ' 'దధిరే' 'భేముః' అని అన్ని వాక్యాలలోను లిట్ను ప్రయోగించి 'కమ్పమానా?' అని క్రియారహితమైన వాక్యం ప్రయోగించబడింది. అందుచేత ఇక్కడ ఆఖ్యాతప్రక్రమభంగం కూడా ఉంది. దాన్ని తొలగించడానికి 'కప్ప మానాః' కు బదులు 'కమ్పమాపుః' అనే పాఠం కల్పిస్తే బాగుంటుంది. అవ. కారకానికి సంబంధించిన వ్రక్రమభంగానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. శ్లో॥ గాహన్తాం మహిషా నిపానసలిలం శృఙ్గర్ముహుస్తాడితం ఛాయాబద్ధకదమ్బకం మృగకులం రోమనమధ్యస్యతామ్, విశ్రణైః క్రియతాం వరాహతతిభిర్ముస్తాక్షతిః పల్వలే విశ్రాన్తిం లభతామిదం చ శిథిలజ్యాబన్దమస్మద్దనుః. 250 వృ. అత్ర కారకస్య. "విశ్రద్ధా రచయన్తు సూకరవరా ముక్తాక్ష తిమ్" ఇత్యదుష్టమ్. వ్యా. గాహనామితి :- శాకుంతలనాటకంలో వేటమీద ఆసక్తి తగ్గిన<noinclude><references/></noinclude> 64dtxfws8zx3yrrzsi1xha4p17ctuoq 104 224822 579797 2026-09-19T01:52:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం - = 418 దుష్యంతుడు సేనాపతితో అంటూన్న మాటలు. (ఇప్పుడు) మహిషాః - ఆడవి దున్నలు, శృట్లైః = కొమ్ములచేత, ముహుః మాటిమాటికి, తాడితమ్ కొట్ట బడిన, నిపానసలిలమ్ నూతి దగ్గర ఉండే చ...' 579797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం - = 418 దుష్యంతుడు సేనాపతితో అంటూన్న మాటలు. (ఇప్పుడు) మహిషాః - ఆడవి దున్నలు, శృట్లైః = కొమ్ములచేత, ముహుః మాటిమాటికి, తాడితమ్ కొట్ట బడిన, నిపానసలిలమ్ నూతి దగ్గర ఉండే చిన్న చెరువుయొక్క నీటిని, గాహ నామ్ = ప్రవేశించుగాక. మృగకులమ్ మృగముల సముదాయం, ఛాయాబద్ద కదమ్బకమ్ = నీడలయందు కట్టబడిన గుంపులు గలదై, రోమ్మమ్ నెమరును, అభ్యస్యతామ్ = అభ్యసించుగాక. విశ్రట్లైః= విశ్వాసము గల, భయం లేని, వరాహతతిఖిః = వరాహసముదాయములచేత, పల్వలే చిన్న చెరువులో, ముస్తా క్షతిః = తుంగగడ్డియొక్క నాశము, అడవిపందులు తుంగగడ్డిని ముట్టెతో పైకి పెకలించి వాటి చిన్న దుంపలు తింటాయి. క్రియతామ్ చేయబడుగాక. ఇదమ్ =ఈ, అస్మద్దనుః_మా ధనస్సు, శిథిలజ్యాబన్దమ్ శిథిలమైన అల్లెతాడు బంధం కలడై, విశ్రాన్తిమ్ వి శాంతిని, అభతామ్ = పొందుగాక. == = == == = ఆ తేతి :- ఇక్కడ కారకానికి సంబంధించిన ప్రక్రమభంగం అనగా 'గాహనామ్' అని కర్తృకారకవాచకమైన తిఙంతంతో ప్రారంభించి మూడవ పాదంలో 'క్రియతామ్' అని కర్మకారకవాచకతిజంతం ప్రయోగించడంచేత కారక ప్రక్రమభంగం. మూడవపాదంలో పాఠం "విశ్రద్దా రచయన్తు సూకర వరా ముస్తాక్షతిమ్" అని మారుస్తే దోషం లేదు. అవ. క్రమానికి సంబంధించిన ప్రక్రమభంగానికి ఉదాహరణం చూపు. తున్నాడు. శ్లో॥ ఆకలితతపస్తే జోవీర్య ప్రథిమ్ని యశోనిధా వవితథమదాధ్మాతే రోషాను నావభిగచ్చతి, అభినవధనుర్విద్యాదర్పక్షమాయ చ కర్మణే స్ఫురతి రభసాత్పాణిః పాదోపసంగ్రహణాయ చ. 251 వృ. ఆత్ర క్రమస్య. పాదోపసంగ్రహణాయేతి పూర్వం వాచ్యమ్. ఏవమన్యదప్యనుసర్త వ్యమ్. వ్యా. ఆకలితేతి :- మహావీరచరితంలో శివధనుర్భంగంచేత కోపించిన పరశురాముడు వచ్చినప్పుడు శ్రీరాముడు అంటూన్న మాటలు. ఆకలితతపస్తేజో<noinclude><references/></noinclude> 3ke0fonep69sv5xng2o0bzst6qan9w9 104 224823 579798 2026-09-19T01:52:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '414 కావ్యప్రకాశ వీర్యప్రథిమ్ని = ఆవరిమితమైన మనస్సు యొక్క, తేజస్సు యొక్క, పరాక్రమం యొక్క మహిమ గలవాడు, యశోనిధౌ = కీర్తికి నిదీ, అవితథమదాధ్మాతే = వ్యర్థం కాని, అనగా ఉండడంలో తప్పుల...' 579798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>414 కావ్యప్రకాశ వీర్యప్రథిమ్ని = ఆవరిమితమైన మనస్సు యొక్క, తేజస్సు యొక్క, పరాక్రమం యొక్క మహిమ గలవాడు, యశోనిధౌ = కీర్తికి నిదీ, అవితథమదాధ్మాతే = వ్యర్థం కాని, అనగా ఉండడంలో తప్పులేని, మదంచేత ఉద్దీపితుడూ, నింపబడిన .వాడూ ఆయిన, మునౌ _ ఈ వరశురాముడు, రోషాత్ = కోపంవల్ల, అభిగచ్ఛతి _ఎదురుగా వచ్చుచుండగా, పాణిఃజునా చెయ్యి, అభినవధనుర్విద్యాదర్పక్షమాయ = కొత్త దైన ధనుర్విద్యవలన గలిగిన దర్పానికి యోగ్యమైన, కర్మణే= యుద్దా నికి, ఆనగా నేను క్రొత్తగా నేర్చిన ధనుర్విద్యను చూపదగిన యుద్ధం చెయ్యడా నికీ, పాదోవసంగ్రహణాయ చ పాదాలు పట్టుకొనడానికి, రభసాత్ = తొంద ·రగా, స్పురతి కదలుచున్నది. == అత్రేతి :- ఇక్కడ క్రమానికి ప్రక్రమభంగం. 'పాదోపసంగ్రహణాయ' “అనేది ముందు చెప్పాలి. ఈ విధంగానే ఇతరవిధాలైన ప్రక్రమభంగాలు అనుస రింపదగినవి; అనగా ఊహించుకొనదగినవి. వి. ఈ శ్లోకంలోని ప్రథమపాదంలో నమస్కరించడానికి కారణమైన తపస్సు మొదలైనవి చెప్పబడ్డాయి. యుద్ధంచేయడానికి తగిన కారణం రెండవ పాదంలో చెప్పబడింది. అందుచేత ఆ క్రమం ప్రకారం ఆయన పాదాలు పట్టు కోవాలని, యుద్ధం చెయ్యాలనీ నా చెయ్యి కదులుతూన్నది అని చెప్పాలి. అలా చెప్పలేదు గాన క్రమానికి సంబంధించిన ప్రక్రమభంగం. ఇలాంటి ప్రక్రమభేదాలు .ఇంకా ఎన్నో ఉంటాయి. వాటిని బుద్ధిమంతులు ఊహించుకొనవచ్చు అని భావం. అవ. అక్రమపదాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు... వృ (20) అవిద్యమానః క్రమః యత్ర. యథా- శ్లో॥ ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమప్రార్థనయా కపాలివః, కలా చ సా కాన్తిమతీ కలావత సమస్య లోకస్యచ నేత్రకౌముదీ. వృ. ఆత్ర త్వంశబ్దాననరం చకారో యుక్తః. 251 వ్యా, ఏ వాక్యంలో క్రమం లేదో అది ఆక్రమం. ఏ పదం తరువాత ఏ<noinclude><references/></noinclude> 10hh74zf81b4p87p6x80lysmage87fm 104 224824 579799 2026-09-19T01:52:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం 415 పదాన్ని ప్రయోగించాలో దానిని అక్కడ ప్రయోగించని వాక్యం 'అక్రమం' అని ఆర్థం. ఎట్లనగా– ద్వయమ్ ఇతి:- పంచమోల్లాసంలో 182 వ శ్లోకం తరవాత దీని భావం వ్రాయబడింది, ఈ శ్లోకం...' 579799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం 415 పదాన్ని ప్రయోగించాలో దానిని అక్కడ ప్రయోగించని వాక్యం 'అక్రమం' అని ఆర్థం. ఎట్లనగా– ద్వయమ్ ఇతి:- పంచమోల్లాసంలో 182 వ శ్లోకం తరవాత దీని భావం వ్రాయబడింది, ఈ శ్లోకంలో 'చ' అనే పదం 'లోకస్య' తరువాత కాక 'త్వం’ తరవాత ఉండడం యుక్తం. వృ. యథా వా- శ్లో ॥ శ క్తిర్ని .స్త్రింశజేయం తవ భుజయుగలే నాథ దోషాకరశ్రీ ర్వక్తే పార్శ్వే తథైషా ప్రతివసతి మహాకుట్టనీ ఖడ్గయష్టిః, ఆజ్ఞేయం సర్వగాత్రే విలసతి చ పురః కిం మయా వృద్ధయా తే ప్రోచ్యే వేత్థం ప్రకోపాచ్ఛశికరసితయాయస్యకీర్త్య ప్రయాతమ్. వృ. 'ఇత్థం ప్రోచ్యేవ' ఇతి న్యాయ్యమ్. తథా “లగ్నం రాగా వృతాజ్గ్యా" ఇత్యాదౌ 'ఇతి శ్రీనియోగాత్' ఇతి వాచ్యమ్. బ్మా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. శక్తిరితి :- 'శ క్తిః' 'కీర్తి:' ఇత్యాదులు స్త్రీలింగశబ్దాలు అవడంచేత శక్తి మొదలైనవి చెడ్డ స్త్రీలనీ, కీర్తి రాజుభార్య అనీ అధ్యవసానం చేసి కవి చేస్తూన్న వ్యాజస్తుతి. నాథ = నాథా! నిద్రింశజా = ఖడ్గంవల్ల పుట్టిన, దుష్టునివలన పుట్టిన అని మరొక అర్థం. ఇయమ్= ఈ, శక్తిః=శక్తి, తవ=నియొక్క, భుజయుగలేభుజ ద్వంద్వమునందు ఉన్నది. దోషాకరశ్రీ ః = చంద్రశోభ, దోషాలకు నిలయమైన శ్రీ, వక్త్ర = నీ ముఖమునం దున్నది. తథాజ మరియు, మహాకుట్టనీ గొప్పదీ, ఛేదిం చేదీ అయిన, గొప్ప తార్పుడుకత్తె అని రెండవ అర్థం; ఏషా= ఈ, ఖడ్గయష్టిః = ఖడ్గయష్టి, యష్టివంటి పొడవైన ఖడ్గం, పార్శ్వే పార్శ్వంలో, ప్రతివసతి = ఉన్నది. సర్వగా … ఆందరినీ పొందే, తే నీయొక్క, ఇయమ్ ఈ, ఆజ్ఞా= ఆజ్ఞ, పురః = నీ ఎదుటనే, విలసతి = ప్రకాశిస్తూన్నది. వృద్ధయా నైన, బాగా వృద్ధి చెందిన అని కూడా అర్థం. మయా = : – = = == నాచేత, వృద్ధురాల తే నీకు, శశికరసి = కిమ్ ఏమి ప్రయోజనం? ఇత్తమ్ ఇట్లు, ప్రోత్యేవ = పలికి వలె, తయా = చంద్రకిరణాల వలె తెల్లనైన, కిర్మా = కీర్తి చేత, ప్రకోపాత్ అధిక =<noinclude><references/></noinclude> thh04ah4ig9dslsamsmxixr4w3n6ber 104 224825 579800 2026-09-19T01:52:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '416 కావ్యప్రకాశ కోపంవల్ల, ప్రయాతమ్ = దూరంగా వెళ్ళిపోవుట, కీర్తి చాల దూరంగా వెళ్ళి పోయింది. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'ప్రోచ్యేవ ఇతమ్' అని కాకుండా 'ఇతం ప్రోచ్యేవ’ అని చెప్పడం న్యాయం. అప్పు...' 579800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>416 కావ్యప్రకాశ కోపంవల్ల, ప్రయాతమ్ = దూరంగా వెళ్ళిపోవుట, కీర్తి చాల దూరంగా వెళ్ళి పోయింది. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'ప్రోచ్యేవ ఇతమ్' అని కాకుండా 'ఇతం ప్రోచ్యేవ’ అని చెప్పడం న్యాయం. అప్పుడు 'ఇతమ్' అనే పదం తగినస్థానంలో ఉన్నది ఆవుతుంది. ఇదే విధంగా "లగ్నం రాగావృతాబ్ధ్యా" ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 241 శ్లో.) “శ్రీనియోగాత్" అనేదానికి ముందు 'ఇతి' అనే పదం చేర్చి 'ఇతి శ్రీని యోగాత్' అని చెప్పాలి. ఆవ. ఆమతపరార్థాన్ని వివరిస్తున్నాడు. వృ. (21) ఆమతః ప్రకృతవిరుద్ధః పరార్ణో యత్ర. యథా- శ్లో ॥రామమన్మథశ రేణ తాడి తా II దుఃసహేన హృదయే నిశాచరీ, గన్దవద్రుధిరచన్దనోక్షితా జీవితేశవసతిం జగామ సా. రోఒర్థః. 254 వృ. అత్ర ప్రకృతే రనే విరుద్ధస్య శృఙ్గరస్య వ్యజ్ఞకః ఆప వ్యా. ఆమత ఇతి :— అమతః= ప్రకృతమైన అర్థానికి విరుద్ధమైన, మరొక అర్థం ఎక్కడనో అది ‘ఆమతపరార్థం'. ఎట్లనగా- - === తాటక రామేతి :- రఘువంశం ఏకాదశ సర్గలో రామునిచేత చంపబడిన వర్ణనం. దుఃస హేన సహింప శక్యం కాని, రామమన్మథళ రేణ - రాము డనే మన్మథుని బాణంచేత, హృదయే హృదయమునందు, తాడితా కొట్టబడిన, సాయి ఆ, నిశాచరీ — తాటక, గన్దవద్రుధిర చన్దనోషితా = గంధం గల రక్తమనే చందనంచేత పూయబడినదై, జీవితేశ వసతిమ్ = యముని గృహమును గూర్చి, ప్రాణనాథుని గృహమును గూర్చి అని మరొక అర్థం. జగామ – వెళ్ళెను. ==== ఆత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రకృతరసంలో విరుద్ధ మైన శృంగారరసాన్ని వ్యంజింపచేసే మరియొక్క అర్థం ఉండడంచేత అమతపరార్థత్వదోషం.<noinclude><references/></noinclude> l72i0y6z17pp3k9sb2k68pmd52ykdhp 104 224826 579801 2026-09-19T01:53:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 417 వి. ఇక్కడ రూపకాలంకారంలో ఆరోపించబడిన అప్రకృతార్థాలు శృంగార రసాన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నాయి. ఆ శృంగారరసం ప్రకృతమైన బీభత్సరసానికి విరుద్ధం. అందుచేత అమతపరార్థ...' 579801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 417 వి. ఇక్కడ రూపకాలంకారంలో ఆరోపించబడిన అప్రకృతార్థాలు శృంగార రసాన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నాయి. ఆ శృంగారరసం ప్రకృతమైన బీభత్సరసానికి విరుద్ధం. అందుచేత అమతపరార్థత్వదోషం అని అర్థం. ఆవ. ఇంతవరకు శబ్దదోషాలు చెప్పి ఇప్పుడు ఇరవైమూడు ఆర్థదోషాలు చెపుతున్నాడు. వృ. అర్థదోషానాహ- కా. ఆర్థోపుష్టః కష్టో వ్యాహతపునరుక్త దుష్ప్రమ గ్రామ్యాః. సందిగ్ధ నిర్హేతుః ప్రసిద్ధివిద్యావిరుద్ధశ్చ. C అనవీకృతః సనియమానియమని శేషావి శేషపరివృత్తాః. 56 సాకాజోఒపదయుక్త ః సహచరభిన్నః ప్రకాశిత విరుద్ధః. విధ్యనువాదాయు క్తస్త్య క్తపునఃస్వీకృతో ఒళ్లీ లః. వృ. దుష్టః ఇతి సంబధ్యతే. క్రమేణోదాహరణమ్. వ్యా. అర్థదోషాలు చెప్పుచున్నాడు. 57 ఆర్థఇతి :- (1) అపుష్టం (2) కష్టం (3) వ్యాహతం (4) పునరుక్తం (5) దుష్ప్రమం 6) గ్రామ్యం (7) సందిగ్ధం (8) నిర్హేతువు (9) ప్రసిద్ధివిరుద్ధం (10) విద్యావిరుద్ధం (11) అనవీకృతం (12) సనియమపరివృత్తం (18) ఆనియమ పరివృత్తం (14) విశేషపరివృత్తం (15) అవిశేష పరివృత్తం (16) సాకాంక్షం (17) అపదయుక్తం (18) సహచరభిన్నం (19) ప్రకాశిత విరుద్ధం (20) విధ్య యుక్తం (21) అనువాదాయుక్తం (22) త్యక్తపునఃస్వీకృతం (28) ఆశ్లీలం అయిన ఆర్థం, దుష్టః అనేది వెకటి కారికనుండి సంబంధిస్తుంది, దుష్టమైనది. అపుష్టత్వాదులు అర్థదోషాలు. క్రమంగా ఉదాహరణలు ఎట్లనగా: (1) ఆపుష్టా ర్థానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అతిఎతతగగనసరణిప్రసరణపరిము క్తవిశ్రమానన్దః మరుదుల్లాసితసౌరభకమలాకరహాసకృద్రవిర్జయతి. 255 27)<noinclude><references/></noinclude> mu9l4pbp1a7edsh70b7gt47on0y0h7b 104 224827 579802 2026-09-19T01:53:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '418 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర అతివితతత్వాదయోనుపాదానే ఒపి ప్రతిపాద్యమాన మర్థం న బాధనే ఇతి అపుష్టాః న త్వసంగతాః, పునరుక్తా వా. = == = వ్యా, అతివితతేతి:- "అతి.... ఆనన్దః" అతివితత - చాలవిస్తృత...' 579802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>418 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర అతివితతత్వాదయోనుపాదానే ఒపి ప్రతిపాద్యమాన మర్థం న బాధనే ఇతి అపుష్టాః న త్వసంగతాః, పునరుక్తా వా. = == = వ్యా, అతివితతేతి:- "అతి.... ఆనన్దః" అతివితత - చాలవిస్తృతం అయిన, గగనసరణి = ఆకాశ మార్గమునందు, ప్రసరణ = సంచరించడంచేత, పరిముక్త= విడవబడిన, విశ్రమానన్దః వింశ్రాంత్యానందం గల, "మరుత్.... కృత్" మరుత్గాలిచేత, ఉల్లాసిత - ప్రసరింపచేయబడిన, సౌరభ= పరిమళం గల, కమ లాకర = పద్మసరస్సుకు, హాసకృత్ = వికాసం చేసే, రవిః - సూర్యుడు, జయతి = సర్వోత్కర్షగా ఉన్నాడు. = = అత్రేతి:- ఇక్కడ అతివితతత్వాదులు చెప్పకపోయినా ఇక్కడ ప్రతిపా దించబడే అర్థాన్ని బాధించవు, అందువలన ఆపుష్టములు. అయితే అసంగతాలు కాని, పునరుకాలు కాని కావు. వి. “గగనప్రసరణపరిముక్త విశ్రమానన్దః, కమలాకరహాసకృత్ రవిః జయతి"అని చెపితే చాలు; సూర్యుని గొప్పతనాన్ని వర్ణించి నట్లే అవుతుంది. మిగిలిన అవితతసరణిత్వ మరుదుల్లాసిత సౌరభత్వా అనే అర్థాలు చెప్పకపోయినా ఇక్కడ ప్రతిపాదించదలచిన సూర్యోత్కర్షరూపమైన అర్థానికి బాధ అనగా ఏమాత్రం లోపం లేదు. అందుచేత ఇక్కడ ఈ అర్థాలకి ఆపుష్టత్వం. అయితే ఇది ఆధికపదత్వదోషం కాని పునరుక్తృత్వదోషం కాని అవుతుందా ఆని ఆశంక. ఇక్కడ ఆ రెండు దోషాలు లేవు, ఆపుష్టత్వమే. అసంగతాః=అధిక ములు అని అర్థం. మరొక ప్రయోజనం ఏమీ లేకపోవడంచేత ఆ అర్థాన్ని చెప్ప నవసరం లేకపోయినా ఆ పదాలను ప్రయోగించడం అధికపదత్వం. ప్రస్తుతానికి ఉపయోగించకపోయినా స్వరూపకథనంకోసం ఒక అర్ధాన్ని చెపితే అపుష్టార్థత్వం; ఇది ఈ రెండింటికీ భేదం. ఆదే విధంగా ఆశాశం అని చెప్పగానే అది చాలా విశాల మైనది అనే అర్థం స్ఫురిస్తుంది గాని మళ్ళీ 'అతివితత' అని చెప్పడం పునరుక్తి అవుతుంది అనడానికి వీలులేదు. రెండుపర్యాయపదాలను ప్రయోగిస్తేనే పునరు క్తి. ఆకాశం అని వినగానే దాని వైశాల్యం స్పురించినా 'గగన' 'అతివితత' శబ్దాలు పర్యాయపదాలు కావు గాన పునరుక్తి లేదు. అవ. (2) చాలా శ్రమపడితేనే కాని బోధపడనిది కష్టం. దానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> s43ityw0k9bfzcy5mmu9y63eff415eg 104 224828 579803 2026-09-19T01:53:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ సదా మధ్యే యాసామియమమృతనిస్యన్దసురసా 3 419 సరస్వత్యుద్దామా వహతి బహుమార్గాపరిమలమ్, ప్రసాదంతా ఏతా ఘనపరిచితాః కేన మహతాం మహాకావ్యవ్యోమ్ని స్ఫురితమధురా యాన్...' 579803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ సదా మధ్యే యాసామియమమృతనిస్యన్దసురసా 3 419 సరస్వత్యుద్దామా వహతి బహుమార్గాపరిమలమ్, ప్రసాదంతా ఏతా ఘనపరిచితాః కేన మహతాం మహాకావ్యవ్యోమ్ని స్ఫురితమధురా యాన్తు రుచయః. 246 వృ. అత్ర యాసాం కవిరుచీనాం మధ్యే సుకుమార - విచిత్ర మధ్యమాత్మకత్రిమార్గా భారతీ వహతి తాః గమ్భీర కావ్యపరిచితాః కథ మితరకావ్యవత్ ప్రసన్నా భవన్తు. యాసామాదిత్యప్రభాణాం మధ్యే త్రిప థగా వహతి తాః మేఘపరిచితాః కథం ప్రసన్నాః భవన్తి ఇతి సంక్షే పార్థః. = = వ్యా. సదేతి:- తన కావ్యం గమ్బీరసరసార్థ ప్రతిపాదకం అవడంచేత స్పుటత్వం లేకపోయినా దోషం లేదు అని ఒక కవి చెపుతున్న మాటలు. ఇక్కడ కావ్యరూపమైన అర్థంతో పాటు సూర్యరూపార్థం కూడా స్పురిస్తున్నది. కావ్య పక్షంలో_యాసామ్ ఏ కవిరుచులయొక్క అనగా కవి అభిప్రాయముల యొక్క, అనగా కావ్యాలయొక్క మధ్యే = మధ్యయందు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అమృత నిస్యన్దసురసా = అమృతమును స్రవించేదీ, మంచి శృంగారాదిరసాలు కలదీ, ఉద్దామా = ప్రౌఢమూ, బహుమార్గా సుకుమార విచిత్ర మధ్యమము అనే అనేక = మార్గాలు కలదీ, అనగా వైదర్భి, గౌడి, పాంచాలి అను మూడు రీతులు కలది అని అర్థం, అయిన, ఇయమ్ = ఈ, సరస్వతీ = సరస్వతి కవిత్వరూపమైనభారతి), పరిమలమ్ = చమత్కారమును, వహతి_ధరించుచున్నదో, తాః అట్టి, ఏతాః= ఈ, మహతామ్ = గొప్ప కవులయొక్క, రుచయః - కావ్యరూపములైన అభి ప్రాయాలు, ఘనపరిచితాః = అధికంగా అభ్యసించబడినవై, స్ఫురితమధురాః = అనుభవానికి వచ్చి మధురములై, మహాకావ్యవ్యోమ్ని ఆకాశం వంటి, ఆకాశం వలె అపరిచ్ఛిన్నమైన, మహాకావ్యంలో, కేన - ఏ ప్రకారంచేత, ప్రసాదమ్ = కేన= సులభంగా తెలిసికొనడానికి శక్యములై ఉండుటను, యాన్తు = పొందును? ఇతర కవికావ్యాల వలె అంత సులభంగా ఎలా అర్థం అవుతాయి అని అర్థం. = - = == = సూర్యరూపా ప్రకృతార్థ పక్షంలో_యాసామ్ ఏ సూర్య కాంతులయొక్క, =<noinclude><references/></noinclude> fk12fyw4jo1g1djl1zr847dz86z6vn3 104 224829 579804 2026-09-19T01:54:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '420 కావ్యప్రకాశ మధ్యే = మధ్యయందు, సదా = ఎల్లప్పుడు, అమృతనిస్యన్దసురసా = జలాన్ని స్రవించేదీ, చాలా మధురమూ అయిన, ఉద్దామా = గొప్పదైన, బహుమార్గా = మూడు మార్గాలు గల, ఇయమ్ ఈ, సరస్వతీ నది, గ...' 579804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>420 కావ్యప్రకాశ మధ్యే = మధ్యయందు, సదా = ఎల్లప్పుడు, అమృతనిస్యన్దసురసా = జలాన్ని స్రవించేదీ, చాలా మధురమూ అయిన, ఉద్దామా = గొప్పదైన, బహుమార్గా = మూడు మార్గాలు గల, ఇయమ్ ఈ, సరస్వతీ నది, గంగానది, పరిమలమ్ స్వచ్ఛంగా, వహతి = ప్రవహిస్తూన్నదో, తాః = ఆట్టి, ఏతాః= ఈ, స్ఫురిత. మధురాః = ప్రకాశచేత మనోహరములైన, మహతామ్ - ద్వాదశాదిత్యుల యొక్క, రుచయః= కాంతులు, మహాకావ్యవ్యోమ్ని = మహాకావ్యం వంటి ఆకాశంలో, ఘనపరిచితాః_ మేఘాలతో సంబంధించినవై, కేన ఏ ప్రకారంచేత, ప్రసాదమ్ స్వచ్ఛత్వాన్ని, యాన్తు= పొందును? శరత్కాలాదులందు వలె వర్షాకాలంలో సూర్య కాంతులు స్వచ్ఛంగా ఎలా కనబడతాయి అని అర్థం. = === ఆత్రేతి:- ఇక్కడ ఏ కవిరుచుల మధ్య సుకుమార-విచిత మధ్యమాత్మక మార్గత్రయం గల భారతి చమతారాన్ని వహిస్తూన్నదో గంభీర కావ్యపరిచితా లైన ఆ కవిరుచులు ఇతర కావ్యాల వలె ఎలా ప్రసన్నంగా ఉంటాయి ? ఏ సూర్య కాంతుల మధ్య త్రిపథగ (మూడు లోకాలలో ప్రవహించే గంగ) ప్రవహిస్తూ” న్నదో అవి మేఘాలతో సంబంధించి ఉన్నప్పుడు ప్రసన్నాలు ఎలా అవుతాయి? అని ఈ శ్లోకానికి సంక్షిప్తార్థం. వి. ఈశ్లోకంలో వివక్షితార్థాన్ని ఏదో శ్రమపడి, ఆ పదాలూ ఈ పదాలూ చేర్చి చెప్పుకొన్నా ఈ అర్థం అతికష్టం మీదనే తెలుస్తున్నది. ఈ అర్థంలో కష్టత్వదోషం. అందుచేత అవ. (3) వ్యాహతానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ఏ విషయానికి ముందు ఉత్కర్ష చెపుతారో దానికే తరువాత అపకర్ష చెప్పినా దేనికి ముందు అప కర్ష చెప్పుతారో దానికే తరువాత ఉత్కర్ష చెప్పినా అది వ్యాహతార్థం. శ్లో॥ జగతి జయిన స్తే తే భావా నవేన్దుకలాదయః ప్రకృతిమధురాః సన్తావాన్యే మనో మదయని యే, మమ తు యదియం యాతాలోకే విలోచనచన్దికా నయనవిషయం జన్మన్యేకః స ఏవ మహోత్సవః. 257 వృ. అత్ర ఇన్దుకలాదయో యం ప్రతి పస్పశప్రాయాః స ఏవ చన్రికాత్వముత్క రార్ణమారోపయతీతి వ్యాహతత్వమ్.<noinclude><references/></noinclude> 7yiifn44wva57yes33vrc7ipui4z34s 104 224830 579805 2026-09-19T01:54:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం వ్యా. జగతీతి:- మాలతీమాధవంలో మాధవుని మాట లివి. = = 421 జగతి = ఈ జగత్తులో, నవేన్దుకలాదయః = నూతనచంద్రకళ మొదలైన, -తే తే భావాః = ఆ యా పదార్థాలు, జనః - సర్వోత్కర్షగా ఉన్నవి. ప్రక...' 579805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం వ్యా. జగతీతి:- మాలతీమాధవంలో మాధవుని మాట లివి. = = 421 జగతి = ఈ జగత్తులో, నవేన్దుకలాదయః = నూతనచంద్రకళ మొదలైన, -తే తే భావాః = ఆ యా పదార్థాలు, జనః - సర్వోత్కర్షగా ఉన్నవి. ప్రకృతి మధురాః = స్వభావంచేతనే మధురములైన, యే = ఏ, అన్యే = ఇతర పదార్థములు, మనః = మనస్సును, మదయన్తి - మదింపచేస్తాయో, మనస్సుకు మత్తెక్కిస్తాయో, ఆవి కూడ, సన్తి ఏవ — తప్పకుండా ఉన్నాయి. మమ తు = నాకైతే, లోకే -లోకంలో, విలోచనచన్డ్రికా- నేత్రాలకు వెన్నెల అయిన, ఇయమ్ ఈ మాలతి, నయనవిషయమ్_నేత్ర గోచరమును, యాతా ఇతి యత్_ పొందినది అను మాట ఏదికలదో, సః ఏవ = ఆవే, జన్మని జన్మలో, ఏకః= ఒక్క, మహోత్సవః = మహోత్సవము. ==== = = = ఆత్రేతి:- ఇక్కడ ఎవనికి చంద్రకళాదు లన్నీ తుచ్ఛప్రాయాలో అతడే తన ప్రేయసి ఉత్కర్షను చెప్పడంకోసం 'విలోచనచన్డ్రికా' (ఆమె చూపులకు వెన్నెల) అని అంటూ ఆమెయందు చంద్రికాత్వాన్ని ఆరోపిస్తున్నాడు. ముందు తుచ్ఛము అని నిందించిన దానినే ప్రశంసించి నట్లు అయినది గాన వ్యాహ తత్వదోషం. అవ. (4) పునరుక్తానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ఒక మాటు పేర్కొన్నదానినే మళ్ళీ పేర్కొనడం పునరుక్తం. వృ. “కృతమనుమతమ్" ఇత్యాది. అత్ర అర్జున అర్జునేతి భవద్భిరితి చోకే సభీమకిరీటినామితి కిరీటి పదార్థః పునరుక్తః. వ్యా. 'కృతమనుమతమ్' ఇత్యాది శ్లోకం పునరుక్తానికి ఉదాహరణం. ఇది చతుర్ణోల్లాసంలో 39వ శ్లోకం) వ్యాఖ్యానించబడింది. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'అర్జునా' అనీ 'భవద్భిః' అనీ చెప్పినతరువాత మళ్ళీ "ప్రభీమకిరీటినామ్" అని కిరీటిపదార్థం చెప్పబడింది. వి. ఈ శ్లోకానికి ముందు ఉన్న. “అరే! రే! అర్జున! అర్జున! సాత్యకే! సాత్యకే! న యుక్త ఈదృశో మత్తాతస్య సుతశోకభ్రాన్త్యా న్యస్తశనస్య దివముస<noinclude><references/></noinclude> osemmtfevewq3ch2jgalaksi6bsn58s 104 224831 579806 2026-09-19T01:54:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '422 కావ్యప్రకా గచ్ఛతః కేశాకర్షణరూపః పరాభవః. ఆపిచ" అనే వాక్యంలో ఆర్జునుణ్ణి సంబో ధించి, ఈ శ్లోకంలో 'భవద్భిః' (మీ అందరిచేత) అని అందరితో పాటు అర్జునుణ్ణి. కూడా పరామర్శించడం జరిగి...' 579806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>422 కావ్యప్రకా గచ్ఛతః కేశాకర్షణరూపః పరాభవః. ఆపిచ" అనే వాక్యంలో ఆర్జునుణ్ణి సంబో ధించి, ఈ శ్లోకంలో 'భవద్భిః' (మీ అందరిచేత) అని అందరితో పాటు అర్జునుణ్ణి. కూడా పరామర్శించడం జరిగింది. ఇలా చేసిన తరువాత “భీమునితోను, ఆరు నునితోమ సహా" అంటూ అర్జునుణ్ణి మళ్ళీ పేర్కొనడంవల్ల పునరు క్తదోషం. అప. మరొక ఉదాహరణం చూపుచున్నాడు. వృ. యథా వా- జ శ్లో॥ అస్త్రజ్వాలావలీఢప్రతిబలజలధేర నరౌర్వాయమాణే సేనానాథే స్థితేఒస్మిన్మమ పితరి గురౌ సర్వధన్వీశ్వరాణామ్,. కర్ణాలం సంభ్రమేణ ప్రజ కృప సమరం ముఞ్చ హార్దిక్యశఙ్కాం. తాతే చాపద్వితీయే వహతి రణధురం కోభయస్యావకాశః. 259. వృ. ఆత్ర చతుర్థపాదవాక్యార్థః పునరుక్తః. = == = == = వ్యా, ఆ స్ట్రేతి- "ఆగ్ర.... జలధేః" :- అస్త్రజ్వాలా అనజ్వాలలచేత, అవ లీఢ = నాకి వేయబడిన, ప్రతిబలజలధేః - శత్రుబలసముద్రం యొక్క ఆన్తః = మధ్యయందు, ఔర్వాయమాణి = బడబాగ్ని వలె ఉన్నవాడు, సర్వధన్వీశ్వరా” ణామ్ సమ సధనుర్ధరనాయకులకు, గురౌ - గురువు అయిన, అస్మిన్ = ఈ,. మమ పితరి — నా తండ్రి, సేనానాథే సేనానాయకుడుగా, స్థితే = ఉండగా, కర్ణ = ఓ1 కర్ణా ! సంభ్రమేణ = తొందరచేత, ఆలమ్ = చాలును. కృప = కృపా చార్యా ! సమరమ్యుద్ధమును గూర్చి, ప్రజ = వెళ్ళుము. హార్దిక్య= కృతవర్మా!' శఙ్కామ్ = శంకను, ముఞ్చ = విడువుము, చాపద్వితీయే ధనస్సే సహాయంగా గల, తాతే=తండ్రి. రణధురమ్ యుద్ధ భారమును, వహతి = వహించుచుండగా,. భయస్య = భయానికి, అవకాశః - అవకాశం, కః = ఏమున్నది. = = ణ == = = అత్రేతి : ఇక్కడ చతుర్థపాదవాక్యార్థం పునరుక్తం. మొదటి రెండు పాదాలలో చెప్పిన విషయమే చతుర్థపాదంలో చెప్పబడింది గాన పునరుక్తతా దోషం. ఆవ. (5) దుష్క్రమానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. లోక శ్రీ శాస్త్ర విరుద్ధమూ అయిన క్రమం దుష్క్రమం. డు. లోక విరుద్ధమూ,<noinclude><references/></noinclude> jowtjc0j8tifm3ntdaapmleqrdppe6b 104 224832 579807 2026-09-19T01:54:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ భూపాలరత్న నిర్దేన్యప్రదాన ప్రథితోత్సవ 423 విశ్రాణయ తురఙ్గం మే మాతఙ్గం వా మదాలసమ్, 260 1 వృ. అత్ర మాతఙ్గస్మ ప్రాజ్ నిర్దేశో యుక్తః. = వ్యా, నిర్దేన్మ ప్రదాన ప్...' 579807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ భూపాలరత్న నిర్దేన్యప్రదాన ప్రథితోత్సవ 423 విశ్రాణయ తురఙ్గం మే మాతఙ్గం వా మదాలసమ్, 260 1 వృ. అత్ర మాతఙ్గస్మ ప్రాజ్ నిర్దేశో యుక్తః. = వ్యా, నిర్దేన్మ ప్రదాన ప్రథితోత్సవ = దైన్యం పోయేటట్లుగా దానం చేయుట యందు ప్రసిద్ధమైన ఉత్సవం కలవాడా! భూపాలరత్న = రాజశ్రేష్ఠుడా! మే= నాకు, తురఙ్గమ్ గుఱ్ఱమును గాని, మదాలసమ్ మదంచేత మందమైన, మాత = = జం వా = ఏనుగును గానీ, విశ్రాణయ - ఇమ్ము . అత్రేతి. ఇక్కడ ఏనుగును ముందు చెప్పడం యుక్తం. ఏనుగు ఎక్కువ విలువ కలది గాన ముందు ఏనుగును అడిగి, అది ఇవ్వడం శక్యం కాకపోతే గుణాన్ని ఇమ్ము అని అడగడం ఉచితం. ఇది లోక ప్రసిద్ధం. ఇక్కడ దుషమత్వదోషం. అలా లేకపోవడంచేత ఆవ. (రీ) గ్రామ్యానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వైదగ్ధ్యం, అనగా నేర్పు, మాటలలో సున్నితం లేనివాడు చెప్పే విషయం గ్రామ్యం. శ్లో ॥ స్వపితి యావదయం నికటే జనః స్వపిమి తావదహం కిమపైతి తే, తడయి సాంప్రతమాహర కూర్పరం త్వరితమూరుముదఞ్చయ కుఇ్చతమ్. వృ. ఏషోఒ విదగ్ధః. 261 వ్యా. స్వపితీతి అయి = ఓ ! చిన్నదానా ! ఆయం జనః = ఈ జనం (ఇంట్లో ఉన్న వాళ్ళందరూ), యావత్ ఎంతవరకూ, స్వపితి నిద్రించునో, తావత్ = అంతవరకు, అహమ్ నేను, నికటేనీ సమీపమునందు, - ==== – = స్వపిమి = పండుకుంటాను. తే _ నీకు, కిమ్- ఏమి, ఆవైతి పోవును ? తత్ ఆ కారణం వలన, సాంప్రతమ్_ఇప్పుడు, కూర్పరమ్_మోచేతిని, ఆహర-తొలగించుము. కుర్చోతమ్ = ముణవబడిన, ఊరుమ్ తొడను, త్వరితమ్ శీఘ్రంగా, ఉద ఇ్చయ = చాపుము. =<noinclude><references/></noinclude> 5l33hs7dz0if0w7a2yuxw3scscf6ewt 104 224833 579808 2026-09-19T01:54:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '424 కావ్య ప్రకాశ ఏషఇతి :- ఇక్కడ మాటలాడుతున్నవాడు వైదగ్ధ్యం లేని గ్రామీణుడు. అవ. (7) సందిగ్ధానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ప్రకరణాదులు లేక పోవడంచేత సందిగ్ధంగా (సందేహాస్పదంగా ఉన్న...' 579808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>424 కావ్య ప్రకాశ ఏషఇతి :- ఇక్కడ మాటలాడుతున్నవాడు వైదగ్ధ్యం లేని గ్రామీణుడు. అవ. (7) సందిగ్ధానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ప్రకరణాదులు లేక పోవడంచేత సందిగ్ధంగా (సందేహాస్పదంగా ఉన్న అర్థం సందిగ్ధం. వృ. మాత్సర్యముత్సార్యేత్యాది. 262 అత్ర ప్రకరణాద్యభావే సందేహః శాన్త శృర్యన్యతరాభిధానే తు నిశ్చయః. 133550) వ్యా, 'మాత్సర్య ముత్సార్య' ఇత్యాది శ్లోకం వెనక 133వ శ్లోకం) పంచమోల్లాసంలో వ్యాఖ్యానించబడింది. ఇక్కడ ప్రకరణాదులు లేనప్పుడు భూధరనితంబాలను సేవించా లని చెపుతున్నాడా, లేక కామినీనితంబాలను సేవించా అని చెపుతున్నాడా అని సందేహం. అయితే ఈ మాటలు అంటూన్నది శాంతచిత్తుడు అని తెలిసిన పక్షంలో భూధరనితంబాల సేవ్యత్వాన్ని చెపుతున్నా డనీ, శృంగారి అని తెలిసిన పక్షంలో కామినీనితంబాల సేవ్యత్వాన్ని చెపుతున్నా డనీ నిశ్చయం చేయవచ్చును. ఆవ. (8) నిర్హేతువుకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. హేతువును చెప్పని అర్థం 'ని ర్ణేతువు'. గృహీతం యేనాసీః పరిభవభయాన్నో చితమపి ప్రభావాద్యస్యాభూన్న ఖలు తవ కశ్చిన్న విషయః, పరిత్యక్తం తేన త్వమసి సుతశోకాన్న తు భయా ద్విమోక్ష్యే శస్త్ర త్వామహమపి యతః స్వస్తి భవతే. 263 వృ. అత్ర శస్త్రవిమోచనే హేతుర్నోకః. వ్యా. గృపాతమితి :- వేణీసంహారం తృతీయాంకంలో ద్రోణాచార్యుడు చంపబడిన పిమ్మట శోకాక్రాంతుడైన అశ్వత్థామ తన శస్త్రంతో అంటూన్న మాటలు. శస్త్ర = ఓ ఆయుధమా! యేన - నాతండ్రియైన ఏద్రోణాచార్యునిచేత, తగనిదానవైనా, బ్రాహ్మణునికి అస్త్ర గ్రహణం అయుక్తం గాన అనుచితమైనా, పరిభవభయాత్ = శస్త్రధారులవల్ల పరాభవం జరుగుతుం దనే నోచితమపి = =<noinclude><references/></noinclude> a6d3lcs9oad5qv3242rnhkthr32sdwv 104 224834 579809 2026-09-19T01:55:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 425 భయంవల్ల, గృహీతమ్హసీః = గ్రహింపబడినావో, యస్య= ఏ ద్రోణాచార్యునియొక్ష ప్రభావాత్ = ప్రభావంవల్ల, తవ_నీకు, కశ్చిత్ ఒక్కడూ కూడ, న విషయః= విషయం (గురి) కానివాడు, నాసీత్ ఖల...' 579809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 425 భయంవల్ల, గృహీతమ్హసీః = గ్రహింపబడినావో, యస్య= ఏ ద్రోణాచార్యునియొక్ష ప్రభావాత్ = ప్రభావంవల్ల, తవ_నీకు, కశ్చిత్ ఒక్కడూ కూడ, న విషయః= విషయం (గురి) కానివాడు, నాసీత్ ఖలు - కాలేదో, తేన= అట్టి ద్రోణాచార్యుని = చేత, త్వమ్ = నీవు, సుతకోకాత్ = పుత్రశోకంవల్ల, పరిత్యక్తమ్ ఆసి విడువ బడినావు; భయాత్తు=భయంవల్లనైతే. న కాదు. త్వామ్ నిన్ను, అహమపి— నేను కూడ, విమోక్ష్యే = విడచెదను. భవతే నీకు, స్వస్తి = = = క్షేమం అగుగాక. అ త్రేతి :- ఇక్కడ అశ్వత్థామ ఎందుకు శస్త్రం విడిచిపెడుతున్నాడో హేతువు చెప్పబడలేదు గాన ని రేతుత్వదోషం. ఏ ఆవ. (9) ఏ విషయంలో ప్రసిద్ధి లేదో అది ప్రసిద్ధివిరుద్ధం, లోక ప్రసిద్ధి విరుద్ధం, కవి ప్రసిద్ధి విరుద్ధం అని ఇది రెండు విధాలు మొదటిదానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఇదం తే కేనోక్తం కథయ కమలాతఙ్కవదనే యదేతస్మిన్ హేమ్నః కటకమితి ధత్సే ఖలు ధియమ్, ఇదం తద్దుస్సాధా క్రమణపరమాస్త్రం స్మృతిభువా తవ ప్రీత్యా చక్రం కరకమలములే వినిహితమ్. 264 వృ. ఆత్ర కామస్య చక్రం లోకే అప్రసిద్ధమ్. = = = = = == ఈ వ్యా. ఇదమితి :- కమలాతఙ్కవదనే కమలములకు భయకారణమైన ముఖం గలదానా ! ఇదమ్ ఇది, తే నీకు, కేన - ఎవనిచేత, ఉక్తమ్ చెప్ప బడింది ? కథయ = చెప్పుము. యత్ = ఏమనగా, ఏతస్మిన్- ఈ వస్తువునందు, హేమ్నః కటకమ్ ఇతి = బంగారు కంకణము అని, ధియమ్ బుద్ధిని, ధత్సే ఖలు = ధరించుచున్నావు. ఇదమ్ ఇది, స్మృతిభువా= మన్మథునిచేత, ప్రీత్యా= ప్రేమతో, తవనీయొక్క, కరకమలములే_హసపద్మం యొక్క మూలంలో, వినిహితమ్ ఉంచబడిన, దుఃసాధాక్రమణవర మాత్రమ్ కష్టసాధ్యమైన ఆక్ర మణం కలవారి విషయంలో మహాత్రమైన, అనగా సులభంగా జయించడానికి శక్యం కానివాళ్ళ విషయంలో గొప్ప ఆస్త్రం అయిన, తత్ ఆ, చక్రమ్ -చక్రము. ఇది మన్మథుని అమోఘాత్రమైన చక్రం కాని నీవు అనుకొంటున్నట్లుగా బంగారు చేతి కంకణం కాదు అని అర్థం. = =<noinclude><references/></noinclude> jlrzrw66ye9p7c4fkmbe420folsncyy 104 224835 579810 2026-09-19T01:55:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '426 కావ్య ప్రకాశ అత్రేతి :. ఇక్కడ మన్మథునికి చక్రం లోకంలో అప్రసిద్ధం. మన్మథు నికి పుష్పబాణాలే ఆయుధం అని లోకప్రసిద్ధి కాని చక్రం ఆయుధం అన్నట్లు ప్రసిద్ధి లేదు. చక్రాయుధం శ్రీ...' 579810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>426 కావ్య ప్రకాశ అత్రేతి :. ఇక్కడ మన్మథునికి చక్రం లోకంలో అప్రసిద్ధం. మన్మథు నికి పుష్పబాణాలే ఆయుధం అని లోకప్రసిద్ధి కాని చక్రం ఆయుధం అన్నట్లు ప్రసిద్ధి లేదు. చక్రాయుధం శ్రీమహావిష్ణువుకే ప్రసిద్ధం. ఆవ. కవి ప్రసిద్ధి విరుద్ధార్థానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా- శ్లో॥ ఉపపరిసరం గోదావర్యాః పరిత్యజతాధ్వగాః సరణిమపరో మార్గస్తావద్భవద్భిరి హేక్ష్యతామ్, ఇహ హీ విహితో రక్తాశోకః కయాపి హతాశయా చరణనలినన్యాసోదఞ్చన్నవాఙ్కు రకఞ్చుకః. 265 వృ. అత్ర పాదాఘాతేనాశోకస్య పుష్పోద్గమః కవిషు ప్రసిద్ధః న పునరఙ్కురోద్దమః. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా == = = గోదావరి ఆశ ఉపపరిసరమితి :- అధ్వగాః - పాంథులారా! గోదావర్యాః యొక్క, ఉపపరిసరమ్ = ప్రాంతభూమిదగ్గర, సరణిమ్ మార్గమును, పరిత్య జత = త్యజించండి. భవద్భిః-మీచేత, అపరః-మరి యొక, మార్గ : = మార్గం, ఇహ = ఇక్కడ, ఈష్యతాం తావత్ చూడబడుగాక. హతాశయా = చెడ్డ గల, చెడ్డ ఆలోచన గల, కయాపి - ఎవతెచేతనో, ఇహ గోదావరీ ప్రాంతము నందు, రకాశోకః = రక్తాశోకవృక్షం, చరణనలినన్యాసోద ఞ్చన్న వాఙ్కుర కఞ్చుక ః = పాదవద్మాన్ని ఉంచడంచేత బయల్వెడలిన నూతనాంకుర కంచుకం కలదిగా, విహితః హి = చేయబడింది కదా ? = === = అత్రేతి - ఇక్కడ పాదాఘాతంకేత అశోకవృక్షానికి పుష్పోద్దమం కలుగు తుం దని కవులలో ప్రసిద్ధం కాని అంకురోడ్గమం కాదు. అందుచేత కవిప్రసిద్ధి విరుద్ధం. ఆవ. కవిప్రసిద్ధం అయిన పక్షంలో లోక విరుద్ధం కూడా విరుద్ధం కాదని చెపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> s4gd9nlk6qw7to5f28y5b66rkgd665h 104 224836 579811 2026-09-19T01:55:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం ॥ సుసితవసనాలంకారాయాం కదాచన కౌముదీ 427 మహసి సుదృశి స్వైరం యాన్త్యాం గతో ఓ సమభూద్విధుః తదను భవతః కీర్తిః కేనాప్యగీయత యేన సా ప్రియగృహమగాన్ముకాశఙ్కా క్వ నాసి శుభ...' 579811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం ॥ సుసితవసనాలంకారాయాం కదాచన కౌముదీ 427 మహసి సుదృశి స్వైరం యాన్త్యాం గతో ఓ సమభూద్విధుః తదను భవతః కీర్తిః కేనాప్యగీయత యేన సా ప్రియగృహమగాన్ముకాశఙ్కా క్వ నాసి శుభప్రదః. 266 వృ. అ:తామూర్తాపి కీర్తిః జ్యోత్స్నావత్ప్రకాశరూపా కథితేతి లోకవిరుద్ధమపి కవిప్రసిద్ధేర్న దుష్టమ్. = వ్యా, సునీతేతి :- కదాచన __ ఒకానొకరోజున, సునీతవసనాలఙ్కారా యామ్ బాగా తెల్లనైన వస్త్రాలు అలంకారాలూ గల, తెల్లటి వెన్నెలలో తెల్లటి వస్త్రాదులు ధరించి ప్రియుని దగ్గరకు వెళ్ళేటప్పుడు రంగు రంగులో కలిసిపోయి ఎవరూ గుర్తుపట్ట రనే అభిప్రాయంచేత అని భావం. సుదృశి చక్కని నేత్రాలు గల ఆమె, కౌముదీమహసి వెన్నెల కాంతిలో, యంగా, యాన్యామ్ - వెళ్ళుచుండగా, విధుః = == = ==== స్వైరమ్ స్వేచ్ఛగా, నిర్మ = చంద్రుడు, అస్తం గతః ఆ భూత్ = ఆ సమించినాడు. తదను_ ఆనంతరం, కేనాపి = ఎవనిచేతనో, భవతః = నీ యొక్క, కీర్తిః = కీర్తి, ఆగీయత = గానం చేయబడెను, యేన = దేనిచేత, సా= ఆమె, ముక్తాశజ్కా విడవబడిన ఆశంక కలదై, ప్రియగృహమ్ = ప్రియుని గృహాన్ని గూర్చి, ఆగమత్ = వెళ్లెను. క్వ= ఎక్కడ, ఎవరి విష యంలో, శుభప్రదః = శుభాన్ని ఇచ్చేవాడవు, నాసి కావు ? కీర్తి వెన్నెల వలె తెల్లగా ఉండడంచేత ఆమె నిర్భయంగా వెళ్ళిన దని భావం. ======== = అత్రేతి :- ఇక్కడ కీర్తిమూర్తం కాకపోయినా వెన్నెల వలె ప్రకాశ రూపమైన దని చెప్పబడింది. ఇది లోక విరుద్ధమే అయినా కవిప్రసిద్ధి (కీర్తి తెల్లగా ఉంటుం దని కవిసమయం) ఉండడంచేత దుష్టం కాదు. ఆవ. (10) శాస్త్ర విరుద్ధమైనదానికి విద్యావిరుద్ధం అని పేరు. దానికి ఉదా హరణ చూపుచున్నాడు. శ్లో॥ సదా స్నాత్వా నిశీథిన్యాం సకలం వాసరం బుధః, నానావిధాని శాస్త్రాణి వ్యాచష్టే చ శృణోతి చ. 22267<noinclude><references/></noinclude> o4qoz2bvijyy4o8tg4g2ty5f6jqw887 104 224837 579812 2026-09-19T01:56:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '428 కావ్యప్రకాశ = వృ. గ్రహోపరాగాదికం వినా రాత్రా స్నానం ధర్మశాస్త్ర విరుద్ధమ్. = == వ్యా. సదా ఇతి :- బుధః = ఆ పండితుడు, సదా= ఎల్లప్పుడూ, నిశీథి న్యామ్ = అర్థరాత్రియందు, స్నాత్వా స్నాన...' 579812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>428 కావ్యప్రకాశ = వృ. గ్రహోపరాగాదికం వినా రాత్రా స్నానం ధర్మశాస్త్ర విరుద్ధమ్. = == వ్యా. సదా ఇతి :- బుధః = ఆ పండితుడు, సదా= ఎల్లప్పుడూ, నిశీథి న్యామ్ = అర్థరాత్రియందు, స్నాత్వా స్నానంచేసి, సకలమ్ సమస్తమైన, వాసరమ్ = దివసమును, రోజంతా అని అర్థం. నానావిధాని అనేక విధాలైన, శాస్త్రాణి = శాస్త్రాలను, వ్యాచప్టే వ్యాఖ్యానిస్తాడు. శృణోతి చ = వింటూ ఉంటాడు. = గ్రహేతి:- చంద్రగ్రహణాదినిమిత్తం లేకుండా రాత్రి స్నానం చెయ్యడం ధర్మశాస్త్ర విరుద్ధం. 3 ఆను. అర్థశాస్త్ర విరుద్ధానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. అనన్యసదృశం యస్య బలం బాహ్వోః సమీక్ష్య తే, షాడ్గుణ్యానుసృతి స్తస్య సత్యం సా నిష్ప్రయోజనా. వృ. ఏతత్ అర్థశాస్త్రేణ. - = 268 = వ్యా. ఆనన్యేతి :- యస్య = ఎవనియొక్క, బాహ్వోః = బాహువుల యొక్క, బలమ్ దిలము, అనన్యసదృశమ్ సాటి లేనిదిగా, సమీక్ష్యతే = చూడబడుచున్నదో, తస్య = వానికి, షాడ్గుణ్యానుసృతిః సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైధీభావం, సమాశ్రయణం అనే షడ్గుణాలను అనుసరించడం, నిష్ర్ప యోజనా = ప్రయోజనశూన్యమైనది. సత్యమ్ సత్యము. = ఏతదితి :- ఇది అర్థశాస్త్రంతో విరుద్ధం. రాజు తప్పక షడ్గుణాలను అవలంభించా లని అర్థశాస్త్రం చెపుతున్నది. కేవలబాహుబలంతో రాజ్యం ఏలడం ఆసాధ్యం. ఆను. కామశాస్త్ర విరుద్ధాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ విధాయ దూరే కేయూరమనఙ్ఞాఙ్గణమఙ్గనా, బభార కా నేన కృతాం కరజోల్లేఖమాలికామ్. 269<noinclude><references/></noinclude> bwvaloi5m7do3j03dzmy3rj54pklbhv 104 224838 579813 2026-09-19T01:56:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం శా శ్రేణ. 429 వృ. అత్ర కేయూరపదే నఖక్షతం న విహితమితి ఏతత్కామ = = వ్యా. విధాయేతి :. అనఙ్గణణమ్ - మన్మథుని విహారస్థానమైన, ఆఙ్గనా ఒక స్త్రీ, కేయూరమ్_బాహుపురిని (దండకడియమున...' 579813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం శా శ్రేణ. 429 వృ. అత్ర కేయూరపదే నఖక్షతం న విహితమితి ఏతత్కామ = = వ్యా. విధాయేతి :. అనఙ్గణణమ్ - మన్మథుని విహారస్థానమైన, ఆఙ్గనా ఒక స్త్రీ, కేయూరమ్_బాహుపురిని (దండకడియమును), దూరే విధాయ= దూరము నందుంచి, తీసివేసి, కాన్తన - ప్రియునిచేత, కృతామ్ చేయబడిన, కరజోల్లేఖ మాలికామ్ = నఖక్షతముల పం కొని, బభాక ధరించెను. - అత్రేతి :- దండకడియాలు ధరించేచోట నఖక్షతాలు (కామశాస్త్రంలో) విధింపబడలేదు గాన ఇక్కడ ఇది కామశాస్త్రానికి విరుద్ధం. ఆవ. యోగశాస్త్రవిరుద్దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ అష్టాఙ్గయోగ పరిశీలనకీలనేన దుఃసాధసిద్ధిసవిధం విదధద్విదూరే, ఆసాదయన్న భిమతామధునా వివేక ఖ్యాతిం సమాధిధనమౌలిమణిర్విము క్తః. 270 వృ. అత్ర వివేకఖ్యాతిః, తతః సంప్రజ్ఞాతసమాధిః, పశ్చాద సంప్రజ్ఞాతః, తతో ము క్తిః. న తు వివేకఖ్యాతా. ఏతత్ యోగశాస్త్రేణ. ఏవం విద్యానరై రపి విరుద్ధముదాహార్యమ్ అష్టాణేతి :- సమాధిధనమౌలిమణి : _సమాధియే (యోగమే) ధనంగా గలవారిలో శిరోమణి అయిన అతడు, అష్టాఙ్గయోగ పరిశీలనకీలనేన = ఎనిమిది అంగాలు గల యోగం యొక్క అనుష్ఠానం యొక్క దార్థ్యంచేత, దుఃసాధ సిద్ధిసవిధమ్ = సాధింప శక్యం కాని అణిమాద్యష్టసిద్దుల సామీప్యాన్ని, విదూరే దూరమునందు, విదధత్ - ఉంచుచు, ఆ సిద్దులను దూరంగా విడచివేసి, ఆధునా ఇప్పుడు, వివేక ఖ్యాతిమ్- ప్రకృతి వేరు పురుషుడు వేరు అను జ్ఞానమును, ఆసాదయన్ = పొందుచు, విముక్తః - ముక్తుడైనాడు. అష్టాంగయోగ సంప్రజ్ఞాత సమాధి. అసంప్రజ్ఞాతసమాధి సిద్ధ్యాదులను గూర్చి తెలిసిన కొనగోరువారు మా పాతంజలయోగ దర్శనవ్యాఖ్యను పరిశీలించవచ్చును. = = -<noinclude><references/></noinclude> qsbirzyrs3airug6b5mzvau9jikgzxl 104 224839 579814 2026-09-19T01:56:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '430 కావ్య ప్రకాశ అత్రేతి :- ముందు వివేకఖ్యాతి, తరవాత సంప్రజ్ఞాతసమాధి, తరవాత అసంప్రజ్ఞాతసమాధి, తరవాత మోక్షం అని యోగశాస్త్రం చెపుతున్నది. వివేక . ఖ్యాతి కలిగినంతమాత్రాన ముక్తి...' 579814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>430 కావ్య ప్రకాశ అత్రేతి :- ముందు వివేకఖ్యాతి, తరవాత సంప్రజ్ఞాతసమాధి, తరవాత అసంప్రజ్ఞాతసమాధి, తరవాత మోక్షం అని యోగశాస్త్రం చెపుతున్నది. వివేక . ఖ్యాతి కలిగినంతమాత్రాన ముక్తి రాదు. అందుచేత ఇది యోగశాస్త్ర విరుద్ధం. ఈ విధంగానే ఇతర విద్యావిరుద్ధాలకు కూడా ఉదాహరణలు చూచుకొనవచ్చును. ఆవ. మరొక భంగిలో చెప్పి క్రొత్తతనం తీసికొనిరానిది 'అనవీకృతం'. అనగా అనేక విషయాలను ఒకే పద్దతిలో చెప్పడం. దానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. -శ్లో॥ ప్రాప్తాః శ్రియః సకలకామదుఘా స్తతః కిం దత్తం పదం శిరసి విద్విషతాం తతః కిమ్, సంతర్పితాః ప్రణయినో విభవై స్తతః కిం కల్పం స్థితం తనుభృతాం తనుభి స్తతః కిమ్. వృ. అత్ర తతః కిమితి న నవీకృతమ్. - = 271 వ్యా. సకల కామదుఘాః = సమస్తకామసుఖాలను పితికే(ఇచ్చే), శ్రియః= ఐశ్వర్యాలు, ప్రాప్తాః = పొందబడ్డాయి, తతః = అందువలన, కిమ్ ఏమి ? విద్విషతామ్ శత్రువులయొక్క, శిరసి శిరస్సుమీద, పదమ్ ఆడుగు, దత్తమ్ = ఇవ్వబడింది; ఉంచబడింది; తతః కిమ్ ఐతే ఏమి ? ప్రణయినః = ప్రేమ పాత్రులైనవాళ్ళు, విభవైః ఐశ్వర్యాల చేత, సంతర్పితాః - తృప్తిపొందించ బడ్డారు; తతః కిమ్ ఐతేమాత్రం ఏమి ? తనుభృతామ్ దేహధారులయొక్క, తనుభిః= శరీరాలచేత, కల్పమ్ = కల్పకాలం, స్థితమ్ = ఉండుట, తతః కిమ్ ఐతే ఏమి ? = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ నాలుగు వాక్యాలలోనూ కూడా “ఐతే ఏం, ఐతే ఏం" అని చెప్పడమే జరిగింది. క్రొత్తవిషయం ఏదీ చెప్పబడలేదు. అందుచేత అనవీ కృతత్వదోషం. అవ. నవీకృతం ఎలా ఉంటుందో చెపుతున్నాడు. వృ. తత్తు యథా-<noinclude><references/></noinclude> 9b4jt9birwah44jxnnt7hmod6nhml97 104 224840 579815 2026-09-19T01:56:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ యది దహత్యనలో ఒత్ర కిమద్భుతం యది చ గౌరవమద్రిషు కిం తతః, లవణమమ్బు సదైవ మహోదధేః ప్రకృతిరేవ సతామవిషాదితా. = వ్యా. నవీకృతత్వం ఎట్లనగా— ==== = == = 481 232 యదీతి :- ఆనలః = అగ...' 579815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ యది దహత్యనలో ఒత్ర కిమద్భుతం యది చ గౌరవమద్రిషు కిం తతః, లవణమమ్బు సదైవ మహోదధేః ప్రకృతిరేవ సతామవిషాదితా. = వ్యా. నవీకృతత్వం ఎట్లనగా— ==== = == = 481 232 యదీతి :- ఆనలః = అగ్ని, దహతి యది - కాల్చినట్లయితే, అద్భుతమ్ ఆశ్చర్యం, కిమ్ ఏమున్నది? ఆద్రిషు - పర్వతాలలో, గౌరవం యది = బరువు ఉన్నట్లయితే, తతః - దానివలన, కిమ్ ఏమి ఆశ్చర్యం ? మహోదరేః మహాసముద్రం యొక్క, అమ్బు నీరు, సదైవ = ఎల్లప్పుడూ, లవణమ్ = ఉప్పగా ఉండును. సతామ్ సత్పురుషులకు, ఆవిషాదితా దిగులు చెందకుండడం, ప్రకృతిః ఏవ = స్వభావమే. == - = ఇక్కడ- “సత్పురుషులు విషాదంచెందకపోవడం స్వాభావికమే; ఆశ్చర్య పడవలసిన పని లేదు. అగ్న్యాదులకు దాహకత్వాదులు ఏ విధంగా ఆశ్చర్య కరాలు కావో అట్లే"అని చెప్పేటప్పుడు సమానమైన భావం వేరు వేరు విధాలుగా ప్రకటించబడింది. “కిమద్భుతమ్" అనేది "తతః కిమ్" అనే దానిచేత సవీకృతం అయింది. 'తతః కిమ్' అనేది 'సదైవ' అనేదానిచేత నవీకృతం అయింది. ఆది 'ప్రకృతిరేవ' అనేదానిచేత నవీకృతం అయింది. ఈ విధంగా 'కిమద్భుతమ్' అనే అర్థాన్నే వేరు వేరు భంగులలో చెప్పడం జరిగింది గాన నవీకృతత్వం లభించింది. ఆవ. (12) సనియమంగా ఉన్నట్లు చెప్పవలసినదానిని అనియమంగా చెప్పినట్లయితే ఆది సనియమపరివృత్తం. దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ యత్రానుల్లిఖితార్థమేవ నిఖిలం నిర్మాణమేతద్వి ధే రుత్కర్షప్రతియోగి కల్పనమపి న్యక్కారకోటిః పరా, యాతాః ప్రాణభృతాం మనోరథగతీరుల్లఙ్ఞ్య యత్సమ్పద స్తస్యాభాసమణీకృతాశ్మసు మణేరశ్మత్వమేవోచితమ్.<noinclude><references/></noinclude> 8li8hhycs7x7iropmyi0hzwhlkisc47 104 224841 579816 2026-09-19T01:56:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '432 కావ్య ప్రకాశ వృ. అత్ర “ఛాయామాత్రమణీకృతాశ్మసు మణే సస్యాత్మతై వో చితా"ఇతి సనియమత్వం వాచ్యమ్. == = = వ్యా. యత్రేతి :- యత్ర ఏ చింతామణి ఉండగా, విధేః = బ్రహ్మ దేవునియొక్క, ఏతత్ = ఈ, నిర్మ...' 579816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>432 కావ్య ప్రకాశ వృ. అత్ర “ఛాయామాత్రమణీకృతాశ్మసు మణే సస్యాత్మతై వో చితా"ఇతి సనియమత్వం వాచ్యమ్. == = = వ్యా. యత్రేతి :- యత్ర ఏ చింతామణి ఉండగా, విధేః = బ్రహ్మ దేవునియొక్క, ఏతత్ = ఈ, నిర్మాణమ్ = సృష్టి, నిఖిలమ్ = సమస్తమూ, అను లిఖితార్థ మేవ = చూడబడని ప్రయోజనం కలది అవుతుంతో; దేనిముందు ఈ సృష్టి అంతా ప్రయోజనశూన్యంగా కనబడుతుందో, ఉత్కర్షప్రతియోగికల్పనమపి = ఉత్కర్షయందు సామ్యం యొక్క కల్పనం కూడా, పరా గొప్ప, న్యక్కార కోటిః = అవమానకోటియో, దీనితో మరొక వస్తువును పోల్చడం కూడా దీనికి గొప్ప ఆవమానమే అని అర్థం. యత్సమ్పదః - దేని సంపదలు, ప్రాణభృతామ్ ప్రాణులయొక్క, మానవుల యొక్క మనోరథగతిః = మనోరథమార్గాలను, ఉల్లజ్ఝ్య= దాటి, యాతాః = వెళ్ళినవో, దీని సంపదలు మనోరథాలకు కూడా అందపు అని అర్థం. తస్య = అట్టి, మణేః = చింతామణికి, ఆభాసమణీకృతాశ్మసు కొంచెం ప్రకాశచేత మణులుగా చేయబడిన (పరిగణించబడిన) రాళ్ళ మధ్య, ఆశ్మత్వమేవ = తాయిగా ఉండడమే, ఉచితమ్ తగినది. కొంచెం ప్రకాశం ఉన్నంతమాత్రంచేత మణులం అని చెప్పుకొనేవాటి మధ్య ఉన్నప్పుడు చింతామణి తాయిగా ఉండడమే మంచిది. వాటితోపాటు ఇదీ మణి అనడం మంచిది కాదు. = == = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'ఛాయామాత్రమణీకృతాళ్మసు మణే సస్యార్మతైవో చితా' అని సనియమత్వం ఉచితం. వి. ఆభాసచేత (కొంచెం కాంతి ఉండడంచేత) మణులుగా చేయబడిన అని చెపితే చాలదు. 'ఆభాసమాత్రంచేత' 'కొంచెం మెరుపు ఉన్నంతమాత్రంచేత' అని సనియమత్వం చెప్పాలి. అనగా మణు అని చెప్పేవాటిలో ఉన్న గుణం అల్లా కొంచెం మెరుపుమాత్రమే; ఇతరగుణా లేవీ లేవు అనే అర్థం వచ్చేటట్లుగా “ఛాయా మా తమణీకృతాశ్మసు”అని 'మాత్ర'శబ్దం చేరుస్తే సనియమత్వం వస్తుంది అది లేకపోవడంచేత ఇక్కడ 'సనియమపరిపృత్తత్వదోషం'. అవ. (18) ఆనియమపరివృత్తానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ వక్త్రమ్భోజం సరస్వత్యధివసతి సదా శోణ ఏవాధర స్తే బాహుః కాకుత్థ్స వీర్యస్మృతికరణపటుర్దక్షిణ స్తే సముద్రః,<noinclude><references/></noinclude> hbhi9yyeoro8zl4h77qok1sgd4b1zxe 2 224842 579817 2026-09-19T01:59:29Z Neyakkoo 5591 பயிற்சி 579817 javascript text/javascript // விக்கித்தரவு லெக்சீம் உருவாக்கக் கருவி (Wikidata Lexeme Creator) importScript('பயனர்:Neyakkoo/WikidataLexemeCreator.js'); qk90pku1v95l7cp5bsvzk83b6abkqer 104 224843 579818 2026-09-19T02:01:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 433 వాహిన్యః పార్శ్వమేతాః క్షణమపి భవతో నైవ ముఞ్చ న్త్యభీక్షం స్వచ్ఛే న్తర్మానసేఒస్మిన్ కథమవనిపతే తేజమ్బుపానాభిలాషః. వృ. అత్ర 'శోణ ఏవ' ఇతి నియమో న వాచ్యః. వ్యా. వ...' 579818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 433 వాహిన్యః పార్శ్వమేతాః క్షణమపి భవతో నైవ ముఞ్చ న్త్యభీక్షం స్వచ్ఛే న్తర్మానసేఒస్మిన్ కథమవనిపతే తేజమ్బుపానాభిలాషః. వృ. అత్ర 'శోణ ఏవ' ఇతి నియమో న వాచ్యః. వ్యా. వక్త్రతిః- వేటకి వెళ్ళి దప్పికొని “ఏలో శీరలవఙ్గచన్దనలసత్క ర్పూర కస్తూరికాజాతీపాటల కేతకైః సురభితం పానీయమానీయతామ్" అని మంచినీళ్ళ తెమ్మంటున్న విక్రమార్కునితో మాగధుడు (స్తోతపాఠకుడు) అన్న శ్లోకంగా భోజప్రబంధంలో ఉంది. అవనివతేజ రాజా! వక్త్ర మ్భోజమ్ = నీ ముఖ పద్మాన్ని, సదా=ఎల్లప్పుడూ, నరస్వతీ= సరస్వతి, అధివసతి = అధిష్ఠించిఉన్నది. సరస్వతీ ఆనగా విద్యాధిదేవియైన సరస్వదీదేవి, సరస్వతీనది అని రెండర్థాలు, తే= నీయొక్క, అధరః=అధరోష్ఠము, శోణః ఏవ శోణమే. ఎఱ్ఱగా ఉన్నది, శోణం అనే ఒక నదం అని రెండర్గాలు, తూర్పుకు ప్రవహించేవి నదులు అనీ, నర్మద తప్ప పడమరకు ప్రవహించేవి నదాలనీ అంటారు. కాకుత్సవీర్యస్మృతీకరణపటుః శ్రీరాముని పరాక్రమాన్ని స్మరింపచేయడంలో సమర్థమైన, తే= నీయొక్క, దక్షిణః బాహుః = కుడి చెయ్యి, దక్షిణః సముద్రః = దక్షిణ సముద్రం. ఏతాః = ఈ, వాహిన్యః = వాహినులు, నేనలు, నదులు అని రెండర్గాలు, క్షణమపి = క్షణ కాలమైనా, భవతః = నీయొక్క, పార్శ్వమ్ పార్శ్వమును నైవ ముఞ్చన్తి = విడచుటలేదు. అభీక్షమ్= మిక్కిలి, స్వచ్ఛే = స్వచ్ఛమైన, తే=నీయొక్క, అస్మిన్ = ఈ, ఆ నర్మాన నేమనస్సులో, మానససరస్సు అని కూడా అర్థం. అమ్బుపానాభి లాషః = జలపానాభిలాష, కథమ్ ఎట్లు ? = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'శోణః ఏవ' అని నియమం చెప్పదగినది కాదు. 'శోణము' అని చెప్పగానే ఇతరనదులు వలె శోణనదం కూడ స్ఫురిస్తుంది. అంత మాత్రం చాలు. శోణమే అని నిర్ధారణ అనావశ్యకం. అందుచేత అనియమపరి వృత్తత్వదోషం ఆవ. (14) విశేషపరివృత్తానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ శ్యామాం శ్యామలిమానమానయత భోః సాన్థెర్మ షీ కూర కై ర్మస్త్రంత స్త్రమథ ప్రయుజ్య హరత శ్వేతోత్పలానాం శ్రియమ్, 281<noinclude><references/></noinclude> soimgrqpbzl50m7axp4l39d1rhv3vrb 104 224844 579819 2026-09-19T02:01:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '434 కావ్య ప్రకాశ చన్ద్రం చూర్ణయత క్షణాచ్చ కణశః కృత్వా శిలాపట్ట కే యేన ద్రష్టుమహం క్షమే దశదిశ స్తద్వక్త్రముద్రాజ్కి_తాః. వృ. ఆత్ర 'జ్యోత్స్నీమ్' ఇతి శ్యామావిశేషో వాచ్యః. వ్యా...' 579819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>434 కావ్య ప్రకాశ చన్ద్రం చూర్ణయత క్షణాచ్చ కణశః కృత్వా శిలాపట్ట కే యేన ద్రష్టుమహం క్షమే దశదిశ స్తద్వక్త్రముద్రాజ్కి_తాః. వృ. ఆత్ర 'జ్యోత్స్నీమ్' ఇతి శ్యామావిశేషో వాచ్యః. వ్యాం శ్యామామితి :- రాజశేఖరుని విద్ధసాలభంజికలో ప్రియావియోగంతో బాధపడుతూన్న రాజు మాటలు. భోః = ఓ 1 పరిజనులారా ! = = = == = = సాస్త్రైః=దట్టమైన, మషీకూర్చకై ః = నల్లరంగు కుంచెలచేత, క్యామామ్ రాత్రిని, శ్యామలిమానమ్ = నలుపును, ఆనయత పొందించండి. మస్త్రమ్ మంత్రమునూ, అథ = మరియు, త స్త్రమ్_తంత్రమునూ, ప్రయుజ్య ప్రయోగించి, శ్వేతోత్పలానామ్ తెల్లకలువల యొక్క, శ్రియమ్ - శోభను, హరత - హరించండి. క్షణాత్ = క్షణకాలంలో, శిలా పట్టకే రాతిపలకమీద, కృత్వా = ఉంచి, చన్ద్రమ్= చంద్రుణ్ణి, కణశః = కణాలుగా, చూర్ణయత = చూర్ణం చెయ్యండి, యేన = దేని చేత (ఇలా చేయడంచేత), ఆహమ్ నేను, తద్వక్త్రము ద్రాణి తాః = ఆమె యొక్క ముఖముద్రలచేత చిహ్నితములైన, దశ - పది, దిశః = దిక్కు లను, ద్రష్టుమ్ = చూచుటకు, క్షమే సమర్థుడను అగుదునో. నా మనస్సుకు బాధ కలి గించే వీటిని అన్నింటినీ తొలగిస్తే నేను భావనాబలంచేత ఆమె ముఖాన్ని అన్ని దిక్కులలోను చూడగలుగుతాను అని భావం. = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'జ్యోత్స్నమ్ ' అని శ్యామా విశేషాన్ని చెప్పాలి. == 'శ్యామా’అనగా సామాన్యరూపంగా రాత్రి అని అర్థం. చీకటి రాత్రి కావచ్చు, వెన్నెల రాత్రి కావచ్చు. చీకటిరాత్రిని మనితో నల్లగా చేయవలసిన పని లేదు. వెన్నెలరాత్రినే చెయ్యాలి. అందుచేత రాత్రిసామాన్యవాచకమైన 'శ్యామా 'శబ్దానికి బదులు, వెన్నెలరాత్రి అనే అర్థం గల 'జ్యౌత్స్యమ్' అనే పదం ప్రయోగించడం యుక్తం. ఈ విధంగా ఇక్కడ రాత్రివిశేష వాచకానికి బదులు సామాన్యవాచకాన్ని చెప్పడంచేత విశేషపరివృత్తత్వదోషం. ఆవ. (15) ఆవిశేష పరివృత్తానికి (సామాన్యపరివృత్తానికి) ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> g3nh6saeeh9o5ia6bnfooo6eel3lk7v 104 224845 579820 2026-09-19T02:01:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం శ్లో॥ కల్లోల వేల్లితదృషత్పరుష ప్రహారై రత్నాన్యమూని మకరాలయ మానమంస్థాః, కిం కౌస్తుభేన విహితో భవతో న నామ యాజ్ఞాప్రసారితకరః పురుషో త్తమో పి. 435 275 వృ. అత్ర “ఏకేన కి...' 579820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం శ్లో॥ కల్లోల వేల్లితదృషత్పరుష ప్రహారై రత్నాన్యమూని మకరాలయ మానమంస్థాః, కిం కౌస్తుభేన విహితో భవతో న నామ యాజ్ఞాప్రసారితకరః పురుషో త్తమో పి. 435 275 వృ. అత్ర “ఏకేన కిం న విహితో భవతః స నామ" ఇతి సామాన్యం వాచ్యమ్. వ్యా, కల్లోలేతి :- భల్లటశతకంలోని పద్యం. మకరాలయ= సముద్రుడా! “కల్లోలవేల్లితదృషత్పరుష ప్రహారైః పెద్ద తరంగాల చేత చలింపచేయబడిన రాళ్ల యొక్క తీవ్ర ఆఘాతములచేత, ఆమూని రత్నాని = ఈ రత్నాలను, మావ 'మంస్థాః = అవమానించకుము. భవతః = నీయొక్క, కౌస్తుభేన_కౌస్తుభమాణిక్యం చేత, పురుషో త్తమః ఆపి— శ్రీమహావిష్ణువు కూడ, యాజ్ఞప్రసారితకరః = యాచించుట యందు చాపబడిన చెయ్యి కలవాడుగా, న నామ విహితః కిమ్ చేయబడలేదా? = = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ “ఏకేన కిం న విహితో భవతః స నామ" అని సామాన్యం చెప్పదగినది. వి. 'ఇక్కడ నీ కౌస్తుభమాణిక్యం సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు కూడా నీ ముందు చెయ్యి చాపే టట్లు చేసింది' అని రత్నవి శేషం అయిన కౌస్తుభాన్ని పేర్కొ నడం చేత దాన్ని అవమానించకపోయినా, ఇతరరత్నాలను అవమానించడంలో దోషం లేదు కదా అనే ప్రశ్న వస్తుంది. అందుచేత విశేషానికి బదులు సామా న్యార్థం వచ్చేటట్లు "నీ రత్నాలలో ఒక రత్నం ఇలా చేసింది కదా ?" అన్నప్పుడు ఇతరరత్నాలు కూడా అలా చేయవచ్చును; అందుచేత వాటిని అవమానించవద్దు -అని చెప్పినట్లు అవుతుంది. ఇక్కడ సామాన్యానికి బదులు విశేషాన్ని చెప్పడం చేత అవిశేషపరివృత్తత్వదోషం. ఆవ. (16) సాకాంక్షానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అర్థిత్వే ప్రకటీకృతేఒపి న ఫలప్రాప్తిః ప్రభోః ప్రత్యుత ద్రుహ్యన్ దాశరథిర్విరుద్ధచరితో యుక్త సమా కన్యయా,<noinclude><references/></noinclude> hs604dz7gfowdoi0jxdws40j7oh6kza 104 224846 579821 2026-09-19T02:01:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '486 కావ్యప్రకాశు ఉత్కర్షం చ పరస్య మానయశసోర్వి సంసనం చాత్మనః స్త్రీరత్నం చ జగత్పతిర్దళములో దేవః కథం మృష్యతే. వృ. ఆత్ర స్త్రీరత్నమ్ 'ఉపేక్షితుమ్' ఇత్యాకాజ్ఞతి. నహిపర స్యే త్యన...' 579821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>486 కావ్యప్రకాశు ఉత్కర్షం చ పరస్య మానయశసోర్వి సంసనం చాత్మనః స్త్రీరత్నం చ జగత్పతిర్దళములో దేవః కథం మృష్యతే. వృ. ఆత్ర స్త్రీరత్నమ్ 'ఉపేక్షితుమ్' ఇత్యాకాజ్ఞతి. నహిపర స్యే త్యనేన సమ్బన్తో యోగ్యః. === = వ్యా- అర్థిత్వే ఇతి :- మహావీరచరితంతో సీత లభించదని నిరాశ చెందిన రావణామాత్యుడైన మాల్యవంతుని మాట లివి. అర్థిత్వే = యాచకత్వం (నన్ను దూతగా పంపడం ద్వారా) ప్రకటీకృతేపి = ప్రకటించబడినా కూడ, ప్రభోః: = సమర్థుడైన రావణునికి, ఫలప్రాప్తిః ఫలలాభం, నజ్ఞ కలగలేదు. ప్రత్యుత దీనికి విపరీతంగా, ఆర్థిత్వం సఫలం కాకపోవడం అటుండగా, ద్రుహ్యన్ = (తాటకావధాధికంచేత) ద్రోహంచేసిన, విరుద్ధ చరితః విరుద్ధమైన నడవడిక గల, దాశరథిః = రాముడు, తయా కన్యయా - ఆ కన్యతో, యుక్తః = కూడినాడు. వరస్య = శత్రువు యొక్క, ఉత్కర్షమ్ = ఉత్కర్షను, ఆత్మనః - తనయొక్క, మానయశసోః = గౌరవకీర్తులయొక్క, విస్రంసనం చ - భ్రంశాన్ని, స్త్రీరత్నం. చ = స్త్రీరత్న మైన సీతనూ, జగత్పతిః - జగత్తుకు ప్రభువు, దేవః – విజిగీషువు, జయేచ్ఛకలవాడూ అయిన, దశముఖః - రావణుడు, కథమ్ ఎట్లు, మృష్యతే. = సహిస్తాడు ? = = = == = = = == అత్రేతి :- ఇక్కడ 'స్త్రీరత్నమ్' అనేది 'ఉపేక్షితుమ్' అనేదానిని ఆకాం క్షిస్తున్నది. దీనికి పరస్య అనేదానితో సంబంధం యోగ్యం కాదు కదా? ". వి. శత్రువుయొక్క ఉత్కర్షనూ తనకు జరిగిన అవమానాన్నీ ఎట్లు సహి స్తాడు ? అని అనడం యుక్తమే. 'శ్రీరత్నమైన సీతను ఎలా సహిస్తాడు' అంటే ఆర్థం లేదు. ఆమెయందు ద్వేషం లేదు కదా? అందుచేత 'స్త్రీరత్నమ్ ' అనే పదం యొక్క అర్థం “ఉ పేక్షితుమ్ 'ఉపేక్షించుటకు' అనే పదంయొక్క అర్థాన్ని ఆపే క్షిస్తున్నది. 'శ్రీరత్నమ్ ' అనేదానిని తృతీయపాదంలోని 'పరస్య' అనేదానితో అన్వయించి 'పరుని స్త్రీరత్నం' అని అర్థం చెప్పడం కుదరదు. 'పరస్య' కు 'ఉత్కర్షం' అనేదానితో అన్వయించడం జరిగిపోయిందికదా? ఆవ. (18) ఆపదయు క్తం అనగా తగని స్థానంలో సంబంధించినది.<noinclude><references/></noinclude> 37lqmoru8z3vbgxv31pxzisbrbr94pp 104 224847 579822 2026-09-19T02:01:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 487 -ఆనగా ప్రకృతార్థానికి విరుద్ధమైన అర్థం చెప్పే పదాలు ఉండడం అని అర్థం. ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ ఆజ్ఞా శక్రశిఖామణి ప్రణయినీ శాస్త్రాణి చక్షుర్నవం భ క్తిర్భూత...' 579822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 487 -ఆనగా ప్రకృతార్థానికి విరుద్ధమైన అర్థం చెప్పే పదాలు ఉండడం అని అర్థం. ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ ఆజ్ఞా శక్రశిఖామణి ప్రణయినీ శాస్త్రాణి చక్షుర్నవం భ క్తిర్భూతపతౌ పినాకిని పదం లక్కేతి దివ్యా పురీ, ఉత్ప త్తిర్ద్రుహిణాన్వయే చ తదహో నేదృగ్వరో లభ్యతే స్యాచ్చేదేష న రావణః క్వ ను పునః సర్వత్ర సర్వే గుణాః. వృ. అత్ర “స్యాచ్చేదేష న రావణః” ఇత్యత ఏవ సమాప్యమ్. = వ్యా. ఆజ్ఞా ఇతి :- ఇది రాజశేఖరుని బాలరామాయణం ప్రథమాంకం లోనిది. జనకుని పురోహితుడైన శతానందుడు. “ఆశ్చర్యమ్: ఏకోఒపి గరీయాన్ దోషః సమగ్రమపి గుణగ్రామం దూషయతి. తథాహి"(ఆశ్చర్యము! పెద్ద దోషం ఒక్కటే అయినా సమ సగుణసముదాయాన్నీ పాడుచేస్తుంది. ఆది యుక్తమేకదా) అని ఉపక్రమించి జనకునితో అన్న మాటలివి. ఆజ్ఞా= ఆజ్ఞ, శక్రశిఖామణి ప్రణ యినీ_దేవేంద్రుని శిఖామణియందు ప్రేమ గలది. దేవేంద్రునికి శిరోధార్యమైనది. శాస్త్రాణి = శాస్త్రాలు, నవమ్ - నూతనమైన, చక్షుః - నేత్రం. భూతపపతౌ - భూతములపతి అయిన, పినాకిని ఈశ్వరునియందు, భక్తిః = భక్తి. లజ్కా ఇతి = లంక అనే, దివ్యా = దివ్యమైన, పుకి = పట్టణం, పదమ్ - నివాసస్థానం. ఉత్పత్తిః చ = పుట్టుక కూడ, ద్రుహిణాన్వయే - బ్రహ్మదేవుని వంశంలో ఏషః = ఇతడు, రావణః=లోకాల్ని ఏడ్పించిన రావణుడు, న స్యాత్ చేత్=కాకపోతే, ఈదృక్ = ఇట్టి, వరః - వరుడు, న లభ్యతే = పొందబడడు. సర్వత్ర = ప్రతి వానిలోనూ, సర్వే గుణాః = అన్ని గుణాలూ, క్వను పునః = ఎక్కడ ఉన్నవి. = = == -ఆత్రేతి :- ఇక్కడ "స్యాచ్చేదేష న రావణః" అనే దానితో పూర్తి -చెయ్యాలి. వి. "ఆశ్చర్యమ్; ఏకోఒపి...." ఇత్యాది వాక్యంతో కలిపి ఈ శ్లోకం చద వగా ఈ రావణుణ్ణి ఉపేక్షించడమే మంచిది అని చెపుతున్నట్లు స్పష్టం అవు తున్నది. అందుచేత ఈ శ్లోకానికి 'ఇతడు రావణుడే కాకపోతే మిగిలినవి అన్నీ బాగానే ఉన్నాయి; కాని వీని రావణత్వం గుణా అన్నింటినీ అణగద్రొక్కేసింది'<noinclude><references/></noinclude> 3vpp2y9tz4uvedtqas31zo25uw300q7 104 224848 579823 2026-09-19T02:02:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '488 కావ్యప్రకాశ అని అర్థం కుదురుతుంది. అదే శతానందుడు చెప్పదలచింది కూడ. అయితే “ అన్ని గుణాలు అందరిలోను ఎక్కడ ఉంటాయి?" అనడంలో "ఈ దోషం ఉన్నా రావ. ణునికి సీతను ఇవ్వవచ్చును" అనే అర్థ...' 579823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>488 కావ్యప్రకాశ అని అర్థం కుదురుతుంది. అదే శతానందుడు చెప్పదలచింది కూడ. అయితే “ అన్ని గుణాలు అందరిలోను ఎక్కడ ఉంటాయి?" అనడంలో "ఈ దోషం ఉన్నా రావ. ణునికి సీతను ఇవ్వవచ్చును" అనే అర్థం వస్తుంది. అది ఆయుక్తం. అందుచేత- ఇక్కడ సంబంధం ఉండకూడనిదానితో, "స్యాచ్చేదేష న రావణః" అనేదానితో, ఇతరపద్యభాగానికి సంబంధం ఏర్పడింది కాబట్టి ఆపదయు క్తత్వదోషం. అవ. (18) చెప్పబడిన విషయాలలో ఒకటి రెండు, మిగిలినవాటితో, ఉత్కృష్టత్వంచేత గాని, అపకృష్టత్వంచేత గాని, విజాతీయంగా ఉన్నట్లయితే అది సహచరభిన్నం. దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ శ్రుతేన బుద్దిద్వ్యసనేన మూర్ఖతా 3 మదేన నారీ సలిలేన నిమ్నగా, నిశా శశాజ్కేన ధృతిః సమాధినా నయేన చాలంక్రియతే నరేన్ద్రతా. 279 వృ. అత్ర శ్రుతాదిభిరుత్కృషైః సహచరితై: వ్యసనమూర్ఖ త్వయోః భిన్నత్వమ్. === == = = వ్యా. శ్రుతేనేతి :- శ్రుతేన శాస్త్రాభ్యాసంచేత, బుద్ధిః = బుద్ధి, వ్యసనేను = వ్యసనంచేత, మూర్ఖతా మూర్ఖత్వమూ, మదేన - మదంచేత, నారీ = స్త్రీ, - సలిలేన — ఉదకంచేత, నిమ్నగా నదీ, శశాఙ్కన = చంద్రునిచేత, నిశాజ రాత్రీ, సమాధినా _ యోగంచేత, ధృతిః - ధైర్యమూ, నయేన - నీతిచేత, నరే ర్ద్రతా చ = రాజత్వమూ, అలంక్రియతే ఆలంకరించబడును. = = = = == ఆత్రేతి :- ఇక్కడ కలిపి చెప్పబడిన ఉత్కృష్టములైన శ్రుతాదులతో, వాటికంటె భిన్నములైన, నికృష్టములైన వ్యసనమూర్ఖత్వాలు చెప్పబడ్డాయి. అందు. చేత సహచరభిన్నత్వదోషం అవ. (19) ‘ప్రకాశితవిరుద్ధం' అనగా చెప్పదలచిన అర్థానికి విరుద్ధమైన అర్థాన్ని వ్యంజింపచేసే వాక్యార్థం. దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.. వృ. “లగ్నం రాగావృతాజ్గ్యా" (280) ఇత్యత్ర “విదితం తేస్తు" ఇత్యనేన శ్రీస్తస్మాదపసరతీతి విరుద్ధం ప్రకాశ్యతే.<noinclude><references/></noinclude> mrxwdalh9970avespfmt4hhgbumicwd 104 224849 579824 2026-09-19T02:02:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 489 వ్యా, 'లగ్నం రాగావృతాబ్ధ్యా' ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 241వ శ్లోకం) 'విదితం తే ఆస్తు' అనే అవాంతరవాక్యం 'లక్ష్మి రాజును విడచి వెళ్ళిపోతూన్నది' అనే, రాజస్తుతికి విరుద్ధ...' 579824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 489 వ్యా, 'లగ్నం రాగావృతాబ్ధ్యా' ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 241వ శ్లోకం) 'విదితం తే ఆస్తు' అనే అవాంతరవాక్యం 'లక్ష్మి రాజును విడచి వెళ్ళిపోతూన్నది' అనే, రాజస్తుతికి విరుద్ధమైన, అర్థం స్ఫురిస్తూన్నది. ఆవ. (20) 'విధ్యయుక్తం' అనగా ఆయుక్తమైనదాని విధి అని అర్థం. విధించతగనిది విధేయంగా ఉండడం, క్రమం అయుక్తంగా ఉండడం అని ఇది రెండు విధాలు. మొదటిదానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ప్రయత్నపరిబోధితః స్తుతిభిరద్య శేషే నిశా మకేశవమపాణ్డవం భువనమద్య నిఃసోమకమ్, ఇయం పరిసమాప్యతే రణకథాద్య దోశాలినా మపైతు రిపుకాననాతిగురురద్య భారో భువః. వి. అత 'శయితః ప్రయత్నేన బోధ్యనే' ఇతి విధేయమ్ 281 వ్యా. ప్రయత్నేతి :- వేణీసంహారంలో తండ్రిని వధించడంచేత కోపించిన అశ్వత్థామ శత్రువుల విషయంలో ప్రతిక్రియ చేయవలెననే ఇచ్చతో దుర్యోధ నునికి ధైర్యం చెపుతూ అన్న మాటలు. అద్య= ఇప్పుడు, ఇటు పైన, స్తుతిభిః స్తుతులచేత, ప్రయత్న పరిబోధితః = ప్రయత్నంచేత మేల్కొలుపబడినవాడ వై, నిశామ్ = రాత్రిని, రాత్రి అంతా, శేషే = శయనించగలవు. అద్య = ఇప్పుడు, భువనమ్ = లోకమును, ఆకేశవమ్ = కృష్ణుడు లేనిదానినిగాను, అపాణ్ణవమ్ = పాండవులు లేనిదానినిగాను, నిఃసోమకమ్ = పాంచాలులు లేని దానిగాను, చేయ నున్నాను. ఆద్య = ఇప్పుడు, దోఃకాలినామ్ బాహుబలశాలు లైన వీరుల యొక్క, రణకథా = యుద్ధకథ, పరిసమాప్యతే సమాప్తి పొందింపబడుచున్నది. ఆద్య= ఇప్పుడు, భువః = భూమియొక్క, రిపుకాననాతి గురుః = శత్రువనం చేత చాల బరువైన, భారః = భారం, అపైతు - తొలగుగాక. = = === === ఆత్రేతి :- ఇక్కడ "నిద్రపోయిన నీవు ప్రయత్నంచేత మేల్కొలుప బడగలవు" అని విధించాలి. వి. “ఇంతవరకు నీవు పాండవులవల్ల భయంచేత సుఖంగా నిద్రపోలే కుండా ఉన్నావు. నేను వాళ్ళ నందరినీ సంహరించగలను. అప్పుడు నువ్వు<noinclude><references/></noinclude> h1ugyx9husj8tfj19nb347uc9z77aig 0 224850 579825 2026-09-19T02:02:17Z Neyakkoo 5591 பயிற்சி 579825 wikitext text/x-wiki // ============================================================ // WikiSource Lexeme Creator // Tamil Dictionary -> Wikidata Lexeme // // Features: // - Dictionary table first-column extraction // - "=" headword extraction // - " - " headword extraction // - Exact Wikidata Lexeme checking // - Wiktionary POS detection // - Wikidata / Wiktionary / Commons via mw.ForeignApi // - Automatic Form F1 creation // - Wikimedia Commons pronunciation audio detection // - P443 pronunciation audio // - P407 Tamil language qualifier // - Next / Skip workflow // ============================================================ (function () { 'use strict'; // ======================================================== // CONFIGURATION // ======================================================== const Q_MAP = { 'Q5885': 'தமிழ் (Q5885)', 'Q1084': 'பெயர்ச்சொல் (Q1084)', 'Q24905': 'வினைச்சொல் (Q24905)', 'Q34698': 'உரிச்சொல் / பெயரடை (Q34698)', 'Q38005': 'வினையடை (Q38005)' }; const LANG_TAMIL = 'Q5885'; // Pronunciation audio property const P443_PRONUNCIATION_AUDIO = 'P443'; // Language of work/name qualifier const P407_LANGUAGE = 'P407'; // Supported audio extensions const AUDIO_EXTENSIONS = [ 'ogg', 'oga', 'opus', 'wav', 'flac', 'mp3' ]; // ======================================================== // GLOBAL VARIABLES // ======================================================== let rawHeadwordsList = []; let filteredLexemesList = []; let currentIndex = 0; let currentUser = ''; let wikidataApi = null; let wiktionaryApi = null; let commonsApi = null; let csrfToken = ''; // ======================================================== // INITIALIZE FOREIGN APIs // ======================================================== function initializeApis() { wikidataApi = new mw.ForeignApi( 'https://www.wikidata.org/w/api.php' ); wiktionaryApi = new mw.ForeignApi( 'https://ta.wiktionary.org/w/api.php' ); commonsApi = new mw.ForeignApi( 'https://commons.wikimedia.org/w/api.php' ); } // ======================================================== // NORMALIZE WORD // ======================================================== function normalizeTamilWord(text) { if (!text) { return ''; } return String(text) .normalize('NFC') .replace(/[\u200B-\u200D\uFEFF]/g, '') .replace(/\u00A0/g, ' ') .replace(/\s+/g, ' ') .trim(); } // ======================================================== // CHECK TAMIL TEXT // ======================================================== function containsTamil(text) { return /[\u0B80-\u0BFF]/.test(text || ''); } // ======================================================== // EXTRACT Q-ID // ======================================================== function extractQID(textVal) { if (!textVal) { return ''; } const match = String(textVal).match(/(Q\d+)/i); return match ? match[1].toUpperCase() : String(textVal).trim(); } // ======================================================== // ADD WORD WITHOUT DUPLICATE // ======================================================== function addHeadword(word) { word = normalizeTamilWord(word); if (!word) { return; } if (!containsTamil(word)) { return; } // Ignore obvious page/interface words if ( word.includes('பக்கம்') || word.includes('அகராதி') || word.includes('உள்ளடக்கம்') ) { return; } if (word.length < 1) { return; } const exists = rawHeadwordsList.some(function (item) { return normalizeTamilWord(item.lemma) === word; }); if (!exists) { rawHeadwordsList.push({ lemma: word, language: LANG_TAMIL, lexicalCategory: 'Q1084', inWiktionary: false, wiktionaryContent: '' }); } } // ======================================================== // EXTRACT HEADWORD FROM FIRST TABLE CELL // ======================================================== function extractTamilWordsFromFirstField(text) { if (!text) { return []; } text = String(text) .replace(/\u00A0/g, ' ') .replace(/[\u200B-\u200D\uFEFF]/g, '') .normalize('NFC'); const words = []; const lines = text .split(/\r?\n/) .map(function (x) { return x.trim(); }) .filter(Boolean); lines.forEach(function (line) { if (line.includes('=')) { line = line.split('=')[0].trim(); } const hyphenMatch = line.match(/^(.+?)\s+-\s+/); if (hyphenMatch) { line = hyphenMatch[1].trim(); } line = normalizeTamilWord(line); if (!line) { return; } const tamilMatch = line.match( /^([\u0B80-\u0BFF][\u0B80-\u0BFF\u0BCD\s]*)/ ); if (tamilMatch) { let word = tamilMatch[1] .trim() .replace(/[.,:;|]+$/g, '') .trim(); if ( word && containsTamil(word) ) { words.push(word); } return; } if (containsTamil(line)) { words.push(line); } }); return words; } // ======================================================== // EXTRACT HEADWORDS FROM TABLES // ======================================================== function extractHeadwordsFromTables(contentArea) { const result = []; contentArea.find('table').each(function () { const table = $(this); table.find('tr').each(function () { const row = $(this); const firstCell = row .find('th, td') .first(); if (!firstCell.length) { return; } const text = firstCell.text(); const words = extractTamilWordsFromFirstField(text); words.forEach(function (word) { result.push(word); }); }); }); return result; } // ======================================================== // EXTRACT "=" AND "-" FORMAT FROM NORMAL TEXT // ======================================================== function extractHeadwordsFromNormalText(contentArea) { const result = []; const clone = contentArea.clone(); clone.find( 'table, script, style, noscript, ' + '.printfooter, .mw-editsection, ' + '.prp-page-header, .prp-page-footer' ).remove(); const text = clone.text(); const lines = text .split(/\r?\n/) .map(function (x) { return x.trim(); }) .filter(Boolean); lines.forEach(function (line) { if (!containsTamil(line)) { return; } if (line.includes('=')) { const wordPart = line.split('=')[0].trim(); const words = extractTamilWordsFromFirstField(wordPart); words.forEach(function (word) { result.push(word); }); return; } const hyphenMatch = line.match(/^(.+?)\s+-\s+/); if (hyphenMatch) { const wordPart = hyphenMatch[1].trim(); const words = extractTamilWordsFromFirstField(wordPart); words.forEach(function (word) { result.push(word); }); return; } }); return result; } // ======================================================== // MAIN DICTIONARY HEADWORD EXTRACTION // ======================================================== function extractDictionaryHeadwords() { const contentArea = $('#mw-content-text').clone(); contentArea.find( '.printfooter, .mw-editsection, ' + 'style, script, .prp-page-header, ' + '.prp-page-footer' ).remove(); const allWords = []; extractHeadwordsFromTables(contentArea).forEach(function (word) { allWords.push(word); }); extractHeadwordsFromNormalText(contentArea).forEach(function (word) { allWords.push(word); }); const uniqueWords = []; const seen = new Set(); allWords.forEach(function (word) { word = normalizeTamilWord(word); if (!word || !containsTamil(word)) return; if (!seen.has(word)) { seen.add(word); uniqueWords.push(word); } }); return uniqueWords; } // ======================================================== // ADD IMPORT BUTTON // ======================================================== function addImportButton() { if ($('#import-lexeme-btn').length > 0) return; const btn = $('<button>', { id: 'import-lexeme-btn', text: 'அகராதிச் சொற்களை விக்கித்தரவில் இணை' }); btn.css({ 'margin': '10px 0', 'padding': '8px 12px', 'background-color': '#00af89', 'color': '#fff', 'border': 'none', 'border-radius': '4px', 'cursor': 'pointer', 'font-weight': 'bold', 'z-index': '9999' }); btn.click(processDictionaryPage); if ($('#bodyContent').length) { $('#bodyContent').prepend(btn); } else { $('#mw-content-text').before(btn); } } // ======================================================== // PROCESS DICTIONARY PAGE // ======================================================== function processDictionaryPage() { currentUser = mw.config.get('wgUserName'); if (!currentUser) { alert('இந்தப் பங்களிப்பு உங்கள் கணக்கில் சேர நீங்கள் முதலில் உள்நுழைய வேண்டும்.'); return; } rawHeadwordsList = []; filteredLexemesList = []; currentIndex = 0; const words = extractDictionaryHeadwords(); words.forEach(function (word) { addHeadword(word); }); if (rawHeadwordsList.length === 0) { alert('அகராதித் தலைப்புச் சொற்கள் எதுவும் கண்டறியப்படவில்லை.'); return; } $('#import-lexeme-btn') .text('விக்கித்தரவு சரிபார்க்கப்படுகிறது...') .prop('disabled', true); getWikidataToken() .then(function () { return filterUncreatedLexemes(); }) .then(function () { if (filteredLexemesList.length === 0) { alert('இப்பக்கத்தில் உள்ள அனைத்து அகராதிச் சொற்களும் ஏற்கனவே விக்கித்தரவில் உருவாக்கப்பட்டுவிட்டன!'); $('#import-lexeme-btn').text('அகராதிச் சொற்களை விக்கித்தரவில் இணை').prop('disabled', false); return; } return batchFetchWiktionaryPOS(); }) .then(function (completed) { if (completed === false) return; showInteractiveModal(); }) .catch(function (error) { console.error(error); $('#import-lexeme-btn').text('அகராதிச் சொற்களை விக்கித்தரவில் இணை').prop('disabled', false); alert('API தொடர்பில் பிழை ஏற்பட்டுள்ளது.\n\n' + (error.message || error)); }); } // ======================================================== // GET WIKIDATA CSRF TOKEN // ======================================================== function getWikidataToken() { return wikidataApi.get({ action: 'query', meta: 'tokens', type: 'csrf', assert: 'user', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (data && data.query && data.query.tokens && data.query.tokens.csrftoken) { csrfToken = data.query.tokens.csrftoken; return true; } throw new Error('விக்கித்தரவு CSRF token பெற முடியவில்லை.'); }); } // ======================================================== // CHECK WHETHER EXACT WIKIDATA LEXEME EXISTS // ======================================================== function checkExactWikidataLexeme(word) { return wikidataApi.get({ action: 'wbsearchentities', search: word, language: 'ta', type: 'lexeme', limit: 20, formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data || !Array.isArray(data.search)) return false; const normalizedSearchWord = normalizeTamilWord(word); return data.search.some(function (result) { const label = normalizeTamilWord(result.label || ''); return (label === normalizedSearchWord); }); }); } // ======================================================== // FILTER EXISTING LEXEMES // ======================================================== function filterUncreatedLexemes() { const promises = rawHeadwordsList.map(function (item) { return checkExactWikidataLexeme(item.lemma) .then(function (exists) { return !exists ? item : null; }) .catch(function (error) { console.warn('Wikidata check failed:', item.lemma, error); return item; }); }); return Promise.all(promises).then(function (results) { filteredLexemesList = results.filter(function (item) { return item !== null; }); $('#import-lexeme-btn').text('அகராதிச் சொற்களை விக்கித்தரவில் இணை').prop('disabled', false); return true; }); } // ======================================================== // GET WIKTIONARY PAGE // ======================================================== function getWiktionaryPage(word) { return wiktionaryApi.get({ action: 'query', titles: word, redirects: 1, prop: 'info|revisions', rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data || !data.query || !Array.isArray(data.query.pages)) { return { exists: false, content: '' }; } const page = data.query.pages[0]; if (!page || page.missing !== undefined) { return { exists: false, content: '' }; } let content = ''; try { if (page.revisions && page.revisions[0] && page.revisions[0].slots && page.revisions[0].slots.main) { content = page.revisions[0].slots.main.content || ''; } else if (page.revisions && page.revisions[0]) { content = page.revisions[0].content || ''; } } catch (e) { content = ''; } return { exists: true, content: content, title: page.title || word }; }); } // ======================================================== // DETECT WIKTIONARY POS // ======================================================== function detectLexicalCategory(content) { if (!content) return 'Q1084'; if (content.includes('{{பெயர்ச்சொல்}}') || content.includes('=== பெயர்ச்சொல் ===') || content.includes('{{noun}}')) { return 'Q1084'; } if (content.includes('{{வினைச்சொல்}}') || content.includes('=== வினைச்சொல் ===') || content.includes('{{verb}}')) { return 'Q24905'; } if (content.includes('{{பெயரடை}}') || content.includes('=== பெயரடை ===') || content.includes('{{adjective}}')) { return 'Q34698'; } if (content.includes('{{வினையடை}}') || content.includes('=== வினையடை ===') || content.includes('{{adverb}}')) { return 'Q38005'; } return 'Q1084'; } // ======================================================== // FETCH WIKTIONARY DATA FOR ALL WORDS // ======================================================== function batchFetchWiktionaryPOS() { const promises = filteredLexemesList.map(function (item) { return getWiktionaryPage(item.lemma) .then(function (result) { if (result.exists) { item.inWiktionary = true; item.wiktionaryContent = result.content || ''; item.wiktionaryTitle = result.title || item.lemma; item.lexicalCategory = detectLexicalCategory(result.content); } else { item.inWiktionary = false; item.wiktionaryContent = ''; item.wiktionaryTitle = item.lemma; } return item; }) .catch(function (error) { console.warn('Wiktionary check failed:', item.lemma, error); item.inWiktionary = false; item.wiktionaryContent = ''; return item; }); }); return Promise.all(promises).then(function () { return true; }); } // ======================================================== // COMMONS: CHECK ONE FILE // ======================================================== function checkCommonsAudioFile(fileName) { if (!fileName) return Promise.resolve(null); return commonsApi.get({ action: 'query', titles: 'File:' + fileName, prop: 'imageinfo', iiprop: 'mime', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data || !data.query || !Array.isArray(data.query.pages)) return null; const page = data.query.pages[0]; if (!page || page.missing !== undefined || !page.imageinfo || !page.imageinfo.length) return null; const mime = page.imageinfo[0].mime || ''; if (mime.toLowerCase().indexOf('audio/') === 0) { return fileName; } return null; }).catch(function (error) { console.warn('Commons audio check failed:', fileName, error); return null; }); } // ======================================================== // COMMONS: SEARCH STANDARD TAMIL AUDIO FILENAMES // ======================================================== function findStandardCommonsAudio(word) { const candidateFiles = AUDIO_EXTENSIONS.map(function (extension) { return 'Ta-' + word + '.' + extension; }); return commonsApi.get({ action: 'query', titles: candidateFiles.join('|'), prop: 'imageinfo', iiprop: 'mime', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data || !data.query || !Array.isArray(data.query.pages)) return null; for (let i = 0; i < data.query.pages.length; i++) { const page = data.query.pages[i]; if (!page || page.missing !== undefined || !page.imageinfo || !page.imageinfo.length) continue; const mime = page.imageinfo[0].mime || ''; if (mime.toLowerCase().indexOf('audio/') === 0) { let fileName = page.title || ''; fileName = fileName.replace(/^File:/i, ''); return fileName; } } return null; }).catch(function (error) { console.warn('Commons standard audio search failed:', word, error); return null; }); } // ======================================================== // EXTRACT AUDIO FILENAMES FROM WIKTIONARY CONTENT // ======================================================== function extractAudioFilesFromWiktionary(content) { if (!content) return []; const results = []; const regex = /(?:commons\s*:\s*)?(?:File|படிமம்)\s*:\s*([^|\]\n<>"]+\.(?:ogg|oga|opus|wav|flac|mp3))/gi; let match; while ((match = regex.exec(content)) !== null) { const fileName = match[1].trim(); if (fileName && !results.includes(fileName)) { results.push(fileName); } } return results; } // ======================================================== // FIND AUDIO REFERENCED BY WIKTIONARY // ======================================================== function findWiktionaryAudio(content) { const files = extractAudioFilesFromWiktionary(content); if (!files.length) return Promise.resolve(null); let promise = Promise.resolve(null); files.forEach(function (fileName) { promise = promise.then(function (found) { if (found) return found; return checkCommonsAudioFile(fileName); }); }); return promise; } // ======================================================== // FIND COMMONS PRONUNCIATION AUDIO // ======================================================== function findCommonsPronunciationAudio(word, wiktionaryContent) { return findStandardCommonsAudio(word).then(function (standardAudio) { if (standardAudio) return standardAudio; return findWiktionaryAudio(wiktionaryContent); }); } // ======================================================== // BUILD P443 CLAIM // ======================================================== function buildPronunciationAudioClaim(audioFileName) { return { mainsnak: { snaktype: 'value', property: P443_PRONUNCIATION_AUDIO, datavalue: { value: audioFileName, type: 'string' } }, type: 'statement', rank: 'normal', qualifiers: { P407: [ { snaktype: 'value', property: P407_LANGUAGE, datavalue: { value: { 'entity-type': 'item', 'numeric-id': 5885, 'id': 'Q5885' }, type: 'wikibase-entityid' } } ] }, 'qualifiers-order': ['P407'] }; } // ======================================================== // SHOW INTERACTIVE MODAL // ======================================================== function showInteractiveModal() { $('#lexeme-modal-overlay').remove(); const wordsOverview = filteredLexemesList.map(function (item, idx) { return (idx + 1) + '. ' + item.lemma; }).join(', '); const modalHTML = ` <div id="lexeme-modal-overlay" style="position:fixed; top:0; left:0; width:100%; height:100%; background:rgba(0,0,0,0.6); z-index:10000; display:flex; align-items:center; justify-content:center; font-family:sans-serif;"> <div style="background:#fff; width:520px; max-width:92%; max-height:90vh; overflow-y:auto; padding:24px; border-radius:8px; box-shadow:0 4px 12px rgba(0,0,0,0.3); position:relative;"> <button id="modal-close-btn" style="position:absolute; top:12px; right:12px; border:none; background:none; font-size:18px; cursor:pointer;">✖</button> <div style="font-size:13px; color:#555; background:#f8f9fa; padding:8px; border-radius:4px; margin-bottom:12px; max-height:70px; overflow-y:auto;"> <strong>விக்கித்தரவில் இல்லாத சொற்கள் (${filteredLexemesList.length}):</strong><br>${wordsOverview} </div> <h2 style="margin-top:0; font-size:20px; border-bottom:1px solid #ccc; padding-bottom:8px;"> Create a new Lexeme (<span id="current-step-num">1</span>/${filteredLexemesList.length}) </h2> <div id="wiktionary-status-box" style="padding:10px; font-size:12px; border-radius:4px; margin-bottom:12px; background:#eaf3ff; border:1px solid #36c; color:#000;"> 📖 விக்சனரித் தரவு ஏற்றப்படுகிறது... </div> <div id="audio-status-box" style="padding:10px; font-size:12px; border-radius:4px; margin-bottom:12px; background:#f8f9fa; border:1px solid #ccc; color:#555;"> 🔊 Commons ஒலிக்கோப்பு: <strong>உருவாக்கும்போது சரிபார்க்கப்படும்</strong> </div> <form id="lexeme-form" style="display:flex; flex-direction:column; gap:12px;"> <div> <label style="font-weight:bold; display:block; margin-bottom:4px;">Lemma *</label> <input type="text" id="input-lemma" style="width:100%; padding:8px; border:1px solid #ccc; border-radius:4px; box-sizing:border-box;" required /> </div> <div> <label style="font-weight:bold; display:block; margin-bottom:4px;">Lexeme's language *</label> <input type="text" id="input-language" style="width:100%; padding:8px; border:1px solid #ccc; border-radius:4px; box-sizing:border-box;" required /> </div> <div> <label style="font-weight:bold; display:block; margin-bottom:4px;">Lexical category *</label> <input type="text" id="input-category" style="width:100%; padding:8px; border:1px solid #ccc; border-radius:4px; box-sizing:border-box;" required /> </div> <p style="font-size:11px; color:#555; margin:4px 0;"> By clicking "Create Lexeme", you agree to the terms of use, and you irrevocably agree to release your contribution under the Creative Commons CC0 License. </p> <div style="display:flex; justify-content:space-between; align-items:center; margin-top:8px;"> <button type="button" id="skip-lexeme-btn" style="padding:8px 16px; background:#72777d; color:#fff; border:none; border-radius:4px; cursor:pointer;">தவிர் (Skip)</button> <button type="button" id="submit-lexeme-btn" style="padding:8px 16px; background:#36c; color:#fff; border:none; border-radius:4px; cursor:pointer; font-weight:bold;">Create Lexeme</button> </div> </form> <div id="status-msg" style="margin-top:10px; font-weight:bold; font-size:13px; text-align:center;"></div> </div> </div> `; $('body').append(modalHTML); loadCurrentWordToForm(); $('#modal-close-btn').click(function () { $('#lexeme-modal-overlay').remove(); }); $('#submit-lexeme-btn').click(submitCurrentLexeme); $('#skip-lexeme-btn').click(function () { nextWord(); }); } // ======================================================== // LOAD CURRENT WORD // ======================================================== function loadCurrentWordToForm() { const item = filteredLexemesList[currentIndex]; if (!item) return; $('#current-step-num').text(currentIndex + 1); $('#input-lemma').val(item.lemma); $('#input-language').val(Q_MAP[LANG_TAMIL]); $('#input-category').val(Q_MAP[item.lexicalCategory] || item.lexicalCategory); $('#submit-lexeme-btn').prop('disabled', false).text('Create Lexeme'); $('#skip-lexeme-btn').prop('disabled', false); $('#status-msg').text('').css('color', '#00af89'); $('#audio-status-box').css({ background: '#f8f9fa', borderColor: '#ccc', color: '#555' }) .html('🔊 Commons ஒலிக்கோப்பு: <strong>உருவாக்கும்போது சரிபார்க்கப்படும்</strong>'); const statusBox = $('#wiktionary-status-box'); if (item.inWiktionary) { const wiktionaryUrl = 'https://ta.wiktionary.org/wiki/' + encodeURIComponent(item.wiktionaryTitle || item.lemma); statusBox.css({ background: '#e6f9ed', borderColor: '#00af89', color: '#006633' }) .html('📚 தமிழ் விக்சனரியில் இச்சொல் உள்ளது: <a href="' + wiktionaryUrl + '" target="_blank" style="color:#006633; text-decoration:underline;"><strong>' + item.lemma + '</strong></a><br>இலக்கண வகை: <strong>' + (Q_MAP[item.lexicalCategory] || item.lexicalCategory) + '</strong>'); } else { statusBox.css({ background: '#fffbe6', borderColor: '#fc0', color: '#000' }) .html('⚠️ தமிழ் விக்சனரியில் இச்சொல் இல்லை. இயல்புநிலையாக <strong>' + (Q_MAP[item.lexicalCategory] || item.lexicalCategory) + '</strong> என அமைந்தது.'); } } // ======================================================== // CREATE WIKIDATA LEXEME // ======================================================== function createLexeme(lemmaVal, langVal, catVal, audioFileName) { const lexemeData = { type: 'lexeme', lemmas: { ta: { value: lemmaVal, language: 'ta' } }, lexicalCategory: catVal, language: langVal, forms: [ { add: '', representations: { ta: { language: 'ta', value: lemmaVal } }, grammaticalFeatures: [] } ] }; return wikidataApi.post({ action: 'wbeditentity', new: 'lexeme', data: JSON.stringify(lexemeData), summary: 'Wikisource இலிருந்து உருவாக்கப்பட்டது | பயனர்: ' + currentUser, token: csrfToken, assert: 'user', format: 'json' }).then(function (data) { if (!data || !data.success || !data.entity || !data.entity.id) { throw new Error(data && data.error && data.error.info ? data.error.info : 'Lexeme உருவாக்க முடியவில்லை.'); } const lexemeId = data.entity.id; if (!audioFileName) { return { lexemeId: lexemeId, formId: null, audioFileName: null }; } return getFirstFormId(lexemeId).then(function (formId) { if (!formId) throw new Error('Lexeme உருவாக்கப்பட்டது; ஆனால் Form ID பெற முடியவில்லை.'); return addPronunciationToForm(formId, audioFileName).then(function () { return { lexemeId: lexemeId, formId: formId, audioFileName: audioFileName }; }); }); }); } // ======================================================== // GET FIRST FORM ID // ======================================================== function getFirstFormId(lexemeId) { return wikidataApi.get({ action: 'wbgetentities', ids: lexemeId, props: 'forms', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data || !data.entities) return null; const entity = data.entities[lexemeId]; if (!entity || !entity.forms) return null; if (Array.isArray(entity.forms)) { return (entity.forms.length && entity.forms[0].id) ? entity.forms[0].id : null; } const keys = Object.keys(entity.forms); return keys.length ? keys[0] : null; }); } // ======================================================== // ADD P443 PRONUNCIATION AUDIO TO FORM // ======================================================== function addPronunciationToForm(formId, audioFileName) { const claim = buildPronunciationAudioClaim(audioFileName); return wikidataApi.post({ action: 'wbeditentity', id: formId, data: JSON.stringify({ claims: [claim] }), summary: 'Commons pronunciation audio இணைக்கப்பட்டது | ' + audioFileName, token: csrfToken, assert: 'user', format: 'json' }).then(function (data) { if (!data || !data.success) { throw new Error(data && data.error && data.error.info ? data.error.info : 'P443 சேர்க்க முடியவில்லை.'); } return true; }); } // ======================================================== // SUBMIT CURRENT LEXEME // ======================================================== function submitCurrentLexeme() { const lemmaVal = $('#input-lemma').val().trim(); const rawLangVal = $('#input-language').val().trim(); const rawCatVal = $('#input-category').val().trim(); const langVal = extractQID(rawLangVal); const catVal = extractQID(rawCatVal); if (!lemmaVal || !langVal || !catVal) { alert('அனைத்துப் புலங்களையும் நிரப்பவும்.'); return; } $('#submit-lexeme-btn').prop('disabled', true).text('உருவாக்கப்படுகிறது...'); $('#skip-lexeme-btn').prop('disabled', true); $('#status-msg').text('🔎 Commons-ல் ஒலிக்கோப்பு தேடப்படுகிறது...').css('color', '#00af89'); const item = filteredLexemesList[currentIndex]; findCommonsPronunciationAudio(lemmaVal, item ? item.wiktionaryContent : '') .then(function (audioFileName) { if (audioFileName) { $('#audio-status-box').css({ background: '#e6f9ed', borderColor: '#00af89', color: '#006633' }) .html('🔊 Commons ஒலிக்கோப்பு கண்டறியப்பட்டது: <strong>' + escapeHtml(audioFileName) + '</strong>'); $('#status-msg').text('🔊 ஒலிக்கோப்பு கண்டறியப்பட்டது. Lexeme + Form உருவாக்கப்படுகிறது...').css('color', '#00af89'); } else { $('#audio-status-box').css({ background: '#fffbe6', borderColor: '#fc0', color: '#665500' }) .html('🔇 Commons-ல் பொருத்தமான ஒலிக்கோப்பு கிடைக்கவில்லை. Lexeme + Form மட்டும் உருவாக்கப்படும்.'); $('#status-msg').text('Lexeme + Form உருவாக்கப்படுகிறது...').css('color', '#00af89'); } return createLexeme(lemmaVal, langVal, catVal, audioFileName); }) .then(function (result) { if (!result) return; let message = 'வெற்றி: ' + lemmaVal + ' (' + result.lexemeId + ') உருவாக்கப்பட்டது!'; if (result.audioFileName && result.formId) { message += ' 🔊 P443: ' + result.audioFileName; } $('#status-msg').html(message).css('color', 'green'); const lexemeUrl = 'https://www.wikidata.org/wiki/' + result.lexemeId; let linkHtml = '<a href="' + lexemeUrl + '" target="_blank" style="color:#36c;">' + result.lexemeId + '</a>'; if (result.formId) { const formUrl = 'https://www.wikidata.org/wiki/' + result.formId; linkHtml += ' / <a href="' + formUrl + '" target="_blank" style="color:#36c;">' + result.formId + '</a>'; } $('#status-msg').append('<br>' + linkHtml); setTimeout(function () { nextWord(); }, 1200); }) .catch(function (error) { console.error(error); $('#status-msg').text('❌ பிழை: ' + (error.message || error)).css('color', 'red'); $('#submit-lexeme-btn').prop('disabled', false).text('Create Lexeme'); $('#skip-lexeme-btn').prop('disabled', false); }); } // ======================================================== // ESCAPE HTML // ======================================================== function escapeHtml(text) { return String(text || '') .replace(/&/g, '&amp;') .replace(/</g, '&lt;') .replace(/>/g, '&gt;') .replace(/"/g, '&quot;') .replace(/'/g, '&#039;'); } // ======================================================== // NEXT WORD // ======================================================== function nextWord() { currentIndex++; if (currentIndex < filteredLexemesList.length) { loadCurrentWordToForm(); return; } alert('அனைத்துப் புதிய சொற்களும் வெற்றிகரமாக உருவாக்கப்பட்டு முடிவடைந்தன!'); $('#lexeme-modal-overlay').remove(); } // ======================================================== // INITIALIZE // ======================================================== mw.loader.using('mediawiki.ForeignApi').then(function () { initializeApis(); $(document).ready(addImportButton); }); })(); 9fxatr5iefk9cnr704jv8yr8dt5stnr 579830 579825 2026-09-19T02:06:09Z Neyakkoo 5591 பயிற்சி 579830 wikitext text/x-wiki // ============================================================ // WikiSource Universal Lexeme Creator // Works for any Wikisource language sub-domain (ta, en, fr, hi, etc.) // ============================================================ (function () { 'use strict'; // Global configurations const SITE_LANG = mw.config.get('wgContentLanguage') || 'en'; const P443_PRONUNCIATION_AUDIO = 'P443'; const P407_LANGUAGE = 'P407'; const AUDIO_EXTENSIONS = ['ogg', 'oga', 'opus', 'wav', 'flac', 'mp3']; const Q_MAP = { 'Q1084': 'Noun (Q1084)', 'Q24905': 'Verb (Q24905)', 'Q34698': 'Adjective (Q34698)', 'Q38005': 'Adverb (Q38005)' }; let CURRENT_LANG_QID = ''; let rawHeadwordsList = []; let filteredLexemesList = []; let currentIndex = 0; let currentUser = ''; let wikidataApi = null; let wiktionaryApi = null; let commonsApi = null; let csrfToken = ''; // Initialize Foreign APIs dynamically based on current wiki language function initializeApis() { wikidataApi = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); wiktionaryApi = new mw.ForeignApi('https://' + SITE_LANG + '.wiktionary.org/w/api.php'); commonsApi = new mw.ForeignApi('https://commons.wikimedia.org/w/api.php'); } // Fetch Wikidata Item QID for the current site language function fetchCurrentLanguageQID() { return wikidataApi.get({ action: 'wbsearchentities', search: SITE_LANG, language: 'en', type: 'item', limit: 5, formatversion: 2 }).then(function (data) { if (data && data.search && data.search.length > 0) { CURRENT_LANG_QID = data.search[0].id; } else { CURRENT_LANG_QID = 'Q1860'; // Default to English if not found } return CURRENT_LANG_QID; }).catch(function () { CURRENT_LANG_QID = 'Q1860'; return CURRENT_LANG_QID; }); } // Normalize text across scripts function normalizeWord(text) { if (!text) return ''; return String(text) .normalize('NFC') .replace(/[\u200B-\u200D\uFEFF]/g, '') .replace(/\u00A0/g, ' ') .replace(/\s+/g, ' ') .trim(); } function extractQID(textVal) { if (!textVal) return ''; const match = String(textVal).match(/(Q\d+)/i); return match ? match[1].toUpperCase() : String(textVal).trim(); } function addHeadword(word) { word = normalizeWord(word); if (!word || word.length < 1) return; const exists = rawHeadwordsList.some(function (item) { return normalizeWord(item.lemma) === word; }); if (!exists) { rawHeadwordsList.push({ lemma: word, language: CURRENT_LANG_QID, lexicalCategory: 'Q1084', inWiktionary: false, wiktionaryContent: '' }); } } function extractWordsFromFirstField(text) { if (!text) return []; text = normalizeWord(text); const words = []; const lines = text.split(/\r?\n/).map(x => x.trim()).filter(Boolean); lines.forEach(function (line) { if (line.includes('=')) { line = line.split('=')[0].trim(); } const hyphenMatch = line.match(/^(.+?)\s+-\s+/); if (hyphenMatch) { line = hyphenMatch[1].trim(); } line = normalizeWord(line); if (line) { words.push(line); } }); return words; } function extractHeadwordsFromTables(contentArea) { const result = []; contentArea.find('table').each(function () { $(this).find('tr').each(function () { const firstCell = $(this).find('th, td').first(); if (firstCell.length) { extractWordsFromFirstField(firstCell.text()).forEach(w => result.push(w)); } }); }); return result; } function extractHeadwordsFromNormalText(contentArea) { const result = []; const clone = contentArea.clone(); clone.find('table, script, style, noscript, .printfooter, .mw-editsection, .prp-page-header, .prp-page-footer').remove(); const lines = clone.text().split(/\r?\n/).map(x => x.trim()).filter(Boolean); lines.forEach(function (line) { if (line.includes('=')) { extractWordsFromFirstField(line.split('=')[0]).forEach(w => result.push(w)); } else if (line.includes(' - ')) { const hyphenMatch = line.match(/^(.+?)\s+-\s+/); if (hyphenMatch) { extractWordsFromFirstField(hyphenMatch[1]).forEach(w => result.push(w)); } } }); return result; } function extractDictionaryHeadwords() { const contentArea = $('#mw-content-text').clone(); contentArea.find('.printfooter, .mw-editsection, style, script, .prp-page-header, .prp-page-footer').remove(); const allWords = [ ...extractHeadwordsFromTables(contentArea), ...extractHeadwordsFromNormalText(contentArea) ]; const uniqueWords = []; const seen = new Set(); allWords.forEach(function (word) { word = normalizeWord(word); if (word && !seen.has(word)) { seen.add(word); uniqueWords.push(word); } }); return uniqueWords; } function addImportButton() { if ($('#import-lexeme-btn').length > 0) return; const btn = $('<button>', { id: 'import-lexeme-btn', text: 'Import Headwords to Wikidata' }).css({ 'margin': '10px 0', 'padding': '8px 12px', 'background-color': '#00af89', 'color': '#fff', 'border': 'none', 'border-radius': '4px', 'cursor': 'pointer', 'font-weight': 'bold', 'z-index': '9999' }); btn.click(processDictionaryPage); if ($('#bodyContent').length) { $('#bodyContent').prepend(btn); } else { $('#mw-content-text').before(btn); } } function processDictionaryPage() { currentUser = mw.config.get('wgUserName'); if (!currentUser) { alert('Please log in to use this tool.'); return; } rawHeadwordsList = []; filteredLexemesList = []; currentIndex = 0; $('#import-lexeme-btn').text('Checking Wikidata...').prop('disabled', true); fetchCurrentLanguageQID() .then(function () { const words = extractDictionaryHeadwords(); words.forEach(w => addHeadword(w)); if (rawHeadwordsList.length === 0) { alert('No dictionary headwords detected.'); $('#import-lexeme-btn').text('Import Headwords to Wikidata').prop('disabled', false); return Promise.reject('No words'); } return getWikidataToken(); }) .then(() => filterUncreatedLexemes()) .then(function () { if (filteredLexemesList.length === 0) { alert('All headwords on this page already exist on Wikidata!'); $('#import-lexeme-btn').text('Import Headwords to Wikidata').prop('disabled', false); return; } return batchFetchWiktionaryPOS(); }) .then(function (completed) { if (completed) showInteractiveModal(); }) .catch(function (error) { if (error !== 'No words') { console.error(error); $('#import-lexeme-btn').text('Import Headwords to Wikidata').prop('disabled', false); alert('API Error: ' + (error.message || error)); } }); } function getWikidataToken() { return wikidataApi.get({ action: 'query', meta: 'tokens', type: 'csrf', assert: 'user', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (data?.query?.tokens?.csrftoken) { csrfToken = data.query.tokens.csrftoken; return true; } throw new Error('Failed to retrieve Wikidata CSRF token.'); }); } function checkExactWikidataLexeme(word) { return wikidataApi.get({ action: 'wbsearchentities', search: word, language: SITE_LANG, type: 'lexeme', limit: 20, formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data || !Array.isArray(data.search)) return false; const normalizedSearchWord = normalizeWord(word); return data.search.some(result => normalizeWord(result.label || '') === normalizedSearchWord); }); } function filterUncreatedLexemes() { const promises = rawHeadwordsList.map(item => checkExactWikidataLexeme(item.lemma) .then(exists => (!exists ? item : null)) .catch(() => item) ); return Promise.all(promises).then(results => { filteredLexemesList = results.filter(Boolean); $('#import-lexeme-btn').text('Import Headwords to Wikidata').prop('disabled', false); return true; }); } function getWiktionaryPage(word) { return wiktionaryApi.get({ action: 'query', titles: word, redirects: 1, prop: 'info|revisions', rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (!data?.query?.pages?.[0] || data.query.pages[0].missing !== undefined) { return { exists: false, content: '' }; } const page = data.query.pages[0]; const content = page.revisions?.[0]?.slots?.main?.content || page.revisions?.[0]?.content || ''; return { exists: true, content: content, title: page.title || word }; }); } function detectLexicalCategory(content) { if (!content) return 'Q1084'; const lower = content.toLowerCase(); if (lower.includes('verb')) return 'Q24905'; if (lower.includes('adjective')) return 'Q34698'; if (lower.includes('adverb')) return 'Q38005'; return 'Q1084'; } function batchFetchWiktionaryPOS() { const promises = filteredLexemesList.map(item => getWiktionaryPage(item.lemma) .then(result => { item.inWiktionary = result.exists; item.wiktionaryContent = result.content; item.wiktionaryTitle = result.title || item.lemma; if (result.exists) item.lexicalCategory = detectLexicalCategory(result.content); return item; }) .catch(() => item) ); return Promise.all(promises).then(() => true); } function checkCommonsAudioFile(fileName) { if (!fileName) return Promise.resolve(null); return commonsApi.get({ action: 'query', titles: 'File:' + fileName, prop: 'imageinfo', iiprop: 'mime', formatversion: 2 }).then(function (data) { const page = data?.query?.pages?.[0]; if (page && page.missing === undefined && page.imageinfo?.[0]?.mime?.startsWith('audio/')) { return fileName; } return null; }).catch(() => null); } function findStandardCommonsAudio(word) { const candidateFiles = AUDIO_EXTENSIONS.map(ext => `${SITE_LANG.toUpperCase()}-${word}.${ext}`); return commonsApi.get({ action: 'query', titles: candidateFiles.join('|'), prop: 'imageinfo', iiprop: 'mime', formatversion: 2 }).then(function (data) { const pages = data?.query?.pages || []; for (let page of pages) { if (page && page.missing === undefined && page.imageinfo?.[0]?.mime?.startsWith('audio/')) { return page.title.replace(/^File:/i, ''); } } return null; }).catch(() => null); } function extractAudioFilesFromWiktionary(content) { if (!content) return []; const results = []; const regex = /(?:File|Media|Image)\s*:\s*([^|\]\n<>"]+\.(?:ogg|oga|opus|wav|flac|mp3))/gi; let match; while ((match = regex.exec(content)) !== null) { const fileName = match[1].trim(); if (fileName && !results.includes(fileName)) results.push(fileName); } return results; } function findCommonsPronunciationAudio(word, wiktionaryContent) { return findStandardCommonsAudio(word).then(standardAudio => { if (standardAudio) return standardAudio; const files = extractAudioFilesFromWiktionary(wiktionaryContent); if (!files.length) return null; return files.reduce((promise, file) => promise.then(found => found || checkCommonsAudioFile(file)), Promise.resolve(null)); }); } function buildPronunciationAudioClaim(audioFileName) { return { mainsnak: { snaktype: 'value', property: P443_PRONUNCIATION_AUDIO, datavalue: { value: audioFileName, type: 'string' } }, type: 'statement', rank: 'normal', qualifiers: { P407: [{ snaktype: 'value', property: P407_LANGUAGE, datavalue: { value: { 'entity-type': 'item', id: CURRENT_LANG_QID }, type: 'wikibase-entityid' } }] }, 'qualifiers-order': ['P407'] }; } function showInteractiveModal() { $('#lexeme-modal-overlay').remove(); const modalHTML = ` <div id="lexeme-modal-overlay" style="position:fixed; top:0; left:0; width:100%; height:100%; background:rgba(0,0,0,0.6); z-index:10000; display:flex; align-items:center; justify-content:center; font-family:sans-serif;"> <div style="background:#fff; width:520px; max-width:92%; max-height:90vh; overflow-y:auto; padding:24px; border-radius:8px; position:relative;"> <button id="modal-close-btn" style="position:absolute; top:12px; right:12px; border:none; background:none; font-size:18px; cursor:pointer;">✖</button> <h2>Create Lexeme (<span id="current-step-num">1</span>/${filteredLexemesList.length})</h2> <div id="wiktionary-status-box" style="padding:10px; font-size:12px; border-radius:4px; margin-bottom:12px; background:#eaf3ff; border:1px solid #36c;">Loading Wiktionary data...</div> <form style="display:flex; flex-direction:column; gap:12px;"> <div> <label style="font-weight:bold;">Lemma *</label> <input type="text" id="input-lemma" style="width:100%; padding:8px;" required /> </div> <div> <label style="font-weight:bold;">Language Item QID *</label> <input type="text" id="input-language" style="width:100%; padding:8px;" required /> </div> <div> <label style="font-weight:bold;">Lexical Category QID *</label> <input type="text" id="input-category" style="width:100%; padding:8px;" required /> </div> <div style="display:flex; justify-space-between;"> <button type="button" id="skip-lexeme-btn" style="padding:8px 16px;">Skip</button> <button type="button" id="submit-lexeme-btn" style="padding:8px 16px; background:#36c; color:#fff; font-weight:bold;">Create Lexeme</button> </div> </form> <div id="status-msg" style="margin-top:10px; font-weight:bold; text-align:center;"></div> </div> </div> `; $('body').append(modalHTML); loadCurrentWordToForm(); $('#modal-close-btn').click(() => $('#lexeme-modal-overlay').remove()); $('#submit-lexeme-btn').click(submitCurrentLexeme); $('#skip-lexeme-btn').click(() => nextWord()); } function loadCurrentWordToForm() { const item = filteredLexemesList[currentIndex]; if (!item) return; $('#current-step-num').text(currentIndex + 1); $('#input-lemma').val(item.lemma); $('#input-language').val(CURRENT_LANG_QID); $('#input-category').val(Q_MAP[item.lexicalCategory] || item.lexicalCategory); const statusBox = $('#wiktionary-status-box'); if (item.inWiktionary) { statusBox.html(`📖 Found on Wiktionary (${SITE_LANG}): <strong>${item.lemma}</strong>`); } else { statusBox.html(`⚠️ Not found on Wiktionary. Defaulting category.`); } } function createLexeme(lemmaVal, langVal, catVal, audioFileName) { const lexemeData = { type: 'lexeme', lemmas: { [SITE_LANG]: { value: lemmaVal, language: SITE_LANG } }, lexicalCategory: catVal, language: langVal, forms: [{ representations: { [SITE_LANG]: { language: SITE_LANG, value: lemmaVal } } }] }; return wikidataApi.post({ action: 'wbeditentity', new: 'lexeme', data: JSON.stringify(lexemeData), summary: 'Created from Wikisource (' + SITE_LANG + ') | User: ' + currentUser, token: csrfToken, assert: 'user', format: 'json' }).then(function (data) { if (!data?.success) throw new Error(data?.error?.info || 'Creation failed'); const lexemeId = data.entity.id; if (!audioFileName) return { lexemeId }; return getFirstFormId(lexemeId).then(formId => { if (!formId) return { lexemeId }; return addPronunciationToForm(formId, audioFileName).then(() => ({ lexemeId, formId })); }); }); } function getFirstFormId(lexemeId) { return wikidataApi.get({ action: 'wbgetentities', ids: lexemeId, props: 'forms', formatversion: 2 }).then(data => data?.entities?.[lexemeId]?.forms?.[0]?.id || null); } function addPronunciationToForm(formId, audioFileName) { return wikidataApi.post({ action: 'wbeditentity', id: formId, data: JSON.stringify({ claims: [buildPronunciationAudioClaim(audioFileName)] }), summary: 'Added pronunciation audio from Commons', token: csrfToken, assert: 'user', format: 'json' }); } function submitCurrentLexeme() { const lemmaVal = $('#input-lemma').val().trim(); const langVal = extractQID($('#input-language').val()); const catVal = extractQID($('#input-category').val()); $('#submit-lexeme-btn').prop('disabled', true); $('#status-msg').text('Searching audio on Commons...'); const item = filteredLexemesList[currentIndex]; findCommonsPronunciationAudio(lemmaVal, item?.wiktionaryContent) .then(audioFileName => createLexeme(lemmaVal, langVal, catVal, audioFileName)) .then(result => { $('#status-msg').text(`Success: ${lemmaVal} (${result.lexemeId}) created!`).css('color', 'green'); setTimeout(() => nextWord(), 1200); }) .catch(error => { $('#status-msg').text('Error: ' + (error.message || error)).css('color', 'red'); $('#submit-lexeme-btn').prop('disabled', false); }); } function nextWord() { currentIndex++; if (currentIndex < filteredLexemesList.length) { loadCurrentWordToForm(); } else { alert('All headwords processed successfully!'); $('#lexeme-modal-overlay').remove(); } } mw.loader.using('mediawiki.ForeignApi').then(function () { initializeApis(); $(document).ready(addImportButton); }); })(); 7cz5oddykczr20fd2rqkk0859f0apwn 104 224851 579826 2026-09-19T02:02:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '440 కావ్యప్రకాశ సుఖంగా గాఢనిద్ర పొంది ప్రయత్నపూర్వకంగా వందిమాగధులచేత మేల్కొ లుపబడగలవు" అని భావం. ఈ విధంగా మేల్కొలుపబడడం విధేయం కావాలి. కాని ఇక్కడ 'శయనించగలవు' అని శయనం విధేయ...' 579826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>440 కావ్యప్రకాశ సుఖంగా గాఢనిద్ర పొంది ప్రయత్నపూర్వకంగా వందిమాగధులచేత మేల్కొ లుపబడగలవు" అని భావం. ఈ విధంగా మేల్కొలుపబడడం విధేయం కావాలి. కాని ఇక్కడ 'శయనించగలవు' అని శయనం విధేయంగా చెప్పబడింది. ఆందు చేత అయుక్త విధిత్వదోషం. ఆవ. ద్వితీయభేదానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. యథా వా శ్లో॥ వాతాహారతయా జగద్విషధరై రాశ్వస్య నిఃశేషితం తే గ్రస్తాః పునరభ్రతోయకణికాతీ ప్రవ్రతైర్బర్తిభిః, తేఒపి క్రూరచమూరుచర్మవసనైర్నీతాః క్షయం లుద్ధికై ర్దమృస్య స్ఫురితం విదన్నపి' జనో జాల్మో గుణానీహతే. వృ. ఆత్ర వాతాహారాదిత్రయం వ్యుత్రమేణ వాచ్యమ్. = వ్యా. వాతేతి :- ఇది భల్లటశతకంలోని పద్యం. విషధరైః సర్పాలచేత, వాతాహారతయా = వాయుభక్షణ వ్రతం కలవగుట చేత, ఆశ్వాస్య = విశ్వాసం కలిగించి, జగత్ = జగత్తు, నిఃశేషితమ్ ఆంతా నశింపచేయబడింది. మునుల వలె వాతాశనాలు అవడంచేత చాలా మంచివనే భ్రాంతిని కలిగించి సర్పాలు జగత్తును నశింపచేస్తున్నాయి తే పునః - అవి అయితే, అభ్రతోయకణికాతీవ్ర వ్రతైః=మేఘంనుండి పడే జలబిందువులనే (బిందువులను మాత్రమే) త్రాగడం అనే తీవ్రమైన వ్రతం గల, దీర్ఘ భిఃనెమళ్ళచేత, గ్రస్తాః = మ్రింగివేయబడి నవి. కొందరు మునుల వలె జలంమాత్రమే ఆహారం తీసికొంటూన్నట్లు కన బడుతూ నెమళ్ళు సర్పాలను చంపివేస్తున్నాయి. తేలిపి ఆ నెమళ్ళు కూడా, క్రూరచమూరుచర్మ వసనైః కఠినమైన చిత్రమృగచర్మ వస్త్రంగా గల, లుబ్ధకే= బోయవాళ్ళచేత, క్షయమ్ క్షయమును, నీతాః - పొందించబడినవి. జాల్మ: = మూర్ఖుడైన, జనః = పామరజనుడు, దమృస్య = దంభం యొక్క, ఇతరులను మోసగించడం కోసం ధర్మాన్ని ఆచరించడం దంభం. స్ఫురితమ్ చేష్టను, విదన్న పి = ఎరిగినవాడైనా, గుణాన్ ధార్మికత్వాదిగుణాలనే, ఈహతే = కోరు తాడు, ఊహిస్తాడు. ఇతరులను మోసంచేయడంకోసమే ధర్మాచరణం చేస్తున్నాడు - = = = = = = ==<noinclude><references/></noinclude> p98aiylhif94s9b711gf1qwkkwhxp84 104 224852 579827 2026-09-19T02:02:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 441 అని తెలిసి కూడా పామరులు డాంభికులలో ధార్మికత్వాదిగుణాలు ఉన్నా యని ఆనుకొని మోసపోతారు అని అర్థం. అత్రేతి :- ఇక్కడ వాతాహారాదిత్రయం వ్యత్య మంచేత, చెప్పిన క్రమాన...' 579827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 441 అని తెలిసి కూడా పామరులు డాంభికులలో ధార్మికత్వాదిగుణాలు ఉన్నా యని ఆనుకొని మోసపోతారు అని అర్థం. అత్రేతి :- ఇక్కడ వాతాహారాదిత్రయం వ్యత్య మంచేత, చెప్పిన క్రమానికి విరుద్ధమైన క్రమంచేత, చెప్పడం యుక్తం. వి. మృగచర్మను వస్త్రంగా ధరించడం, మేఘజలబిందుపానం, వాయు భక్షణం అనేవి ఒకదానికంటె ఒకటి (ఉత్తరోత్తరం) తీవ్రమైనవి. అందుచేత ఆ క్రమంలోనే విధి యుక్తం. ఇక్కడ దానికి విరుద్ధంగా చెప్పడంచేత ఆయుక్త క్రమత్వంవల్ల ఏర్పడిన విధ్యయుక్తత్వం. విధి అనగా తెలియనిదానిని తెలవడం. ఇక్కడ నిఃశేషం చేయడం, గ్రాసం, నశింపచేయడం అనేవి విధేయాలు. అవ. (21) సిద్ధమైన విషయాన్ని చెప్పడం అనువాదం. అనువాదం విధికి ఆనుగుణంగా లేకపోతే అది అనువాదాయుక్తం. అనగా ఆయుక్తమైన ఆనువాదం. దీనికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అరే రామాహస్తాభరణ భసలశ్రేణిశరణ స్మర క్రీడావ్రీడాశమన విరహి ప్రాణదమన, సరోహంసోత్తంస ప్రచలదల నీలోత్పల సఖే సఖేదోఒహం మోహం శథయ కథయ క్వేన్దువదనా.283 వృ. అత్ర 'విరహిప్రాణదమన' ఇతి నానువాద్యమ్. = వ్యా, ఆరే ఇతి :- ఇది విక్రమోర్వశీయంలోనిది అని చాలమంది వ్యాఖ్యా తలు వ్రాశారు కాని ఇది అందులో లేదని బాలబోధినీ కారుడు. రామా హస్తా - భరణ = స్త్రీల హస్తములలో ఆభరణమైనదానా ! భసల శ్రేణికరణ = తుమ్మెదల పంక్తికి శరణమా ! స్మరక్రీడావ్రీడాశమన మన్మతక్రీడలయందు సిగ్గును శమింపచేయుదానా, విరహి ప్రాణదమన విరహవంతుల ప్రాణాలను నశింపచేసే దానా ! సరోహంసోత్తంస = శ్రేష్ఠమైన సరస్సుకు భూషణమా! ప్రచలదల = కదలుచున్న దళములు కలదానా! సభే మిత్రమా, ఆరే నీలోత్పల ఓ! నల్ల కలువా! ఆహమ్ — నేను, సభేదః భేదంతో కూడినవాడను. ఇన్దువదనా == = === = =<noinclude><references/></noinclude> 6dg4qb1orgv38ykxhr5rcphvpu38z6k 104 224853 579828 2026-09-19T02:02:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '442 కావ్యప్రకాశ - ఆ చంద్రవదన, క్వ= ఎక్కడ ఉన్నది ? కథయ చెప్పుము, మోహమ్ మోహమును, ళ్లథయ = శిథిలం చేయుము. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'విరహిప్రాణదమన' అని అనువదించకూడదు. అనగా విరహంతో బాధపడుతున్నవాడ...' 579828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>442 కావ్యప్రకాశ - ఆ చంద్రవదన, క్వ= ఎక్కడ ఉన్నది ? కథయ చెప్పుము, మోహమ్ మోహమును, ళ్లథయ = శిథిలం చేయుము. అత్రేతి :- ఇక్కడ 'విరహిప్రాణదమన' అని అనువదించకూడదు. అనగా విరహంతో బాధపడుతున్నవాడు 'నా మోహాన్ని తొలగించుము' అని ప్రార్థిస్తూ “నువ్వు విరహుల ప్రాణాలు తీసేదానవు" అని అనువదించడం యుక్తం కాదు. అందుచేత ఈ అనువాదం 'నా మోహాన్ని తొలగించు' అనే విధికి తగనిదిగా లేదు గాన 'అనువాదాయుక్తం' అని అర్థం. ఆవ, పూర్వం విడిచివేసి మళ్ళీ స్వీకరించబడినది "త్వక్త పునఃస్వీకృతం”. వృ. “లగ్నం రాగావృతాజ్గ్యా " ఇత్యాది. 284 ఆత్ర 'విదితం తేఒస్తు” ఇత్యువసంహృతో ఒపి పునరుపాత్తః. వ్యా. 'లగ్నం రాగావృతాజ్గ్యా' ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 241 వ శ్లోకం) 'నీకు తెలియబడుగాక' అని పూర్తిచేసిన విషయాన్ని 'తేన' ఇత్యాది వాక్యంచేత మళ్ళీ కొనసాగించడం జరిగింది. అందుచేత ఇది సమాప్తపునఃసీృకృతం'. ఇదే ‘త్యక్త పునఃస్వీకృతం' ఆను. (23) 'ఆశ్లీలం' అనగా క్రీడాదులను కలిగించే అర్థం. దానికి ఉదాహంణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ హన్తుమేవ ప్రవృత్తస్య స్తబ్ధస్య వివరైషిణః, యథాస్య జాయతే పాతో న తథా పునరున్నతిః. 285 వృ. అత్ర పుంవ్యంజనస్యాపి ప్రతీతిః. యత్రైకో దోషః ప్రద ర్శితః తత్ర దోషా నరాణ్యపి సన్తి తథాపి తేషాం తత్రాప్రకృతత్వాత్ ప్రకాశనం న కృతమ్. వ్యా. హనుమితి :- హన్తుమేవ = హింసించుటకే, సురతక్రియారూప యోనితాడనం చేయుటకే అని మరొక అర్థం, ప్రవృత్తస్య = ఉద్యుక్తుడూ, ఉద్యు క్తమూ, స్తబ్దస్య = వినయం లేనివాడు, ఉన్నతము, వివరైషిణః = వరుల దోషా- లను అన్వేషించేవాడు, వివరాలు అన్వేషించేది అయిన, అస్య = వీనికి, దీనికి,<noinclude><references/></noinclude> rwernyl9lugpkf3z81dudxax3idlog6 104 224854 579829 2026-09-19T02:02:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'న ప్తమోల్లాసం 44% : = పాతః = పాతము, యథా ఎట్లు కలుగునో, తథాజు అట్లు, పునః ఉన్న తిః = మరల ఉన్నతి, స కలుగదు. న= అత్రేతి :- ఇక్కడ పురుషలింగప్రతీతి కూడ కలుగుచున్నది. (అందు చేత వీడా జనకా శీలం)....' 579829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>న ప్తమోల్లాసం 44% : = పాతః = పాతము, యథా ఎట్లు కలుగునో, తథాజు అట్లు, పునః ఉన్న తిః = మరల ఉన్నతి, స కలుగదు. న= అత్రేతి :- ఇక్కడ పురుషలింగప్రతీతి కూడ కలుగుచున్నది. (అందు చేత వీడా జనకా శీలం). ఒక దోషం చూపిన ఉదాహరణ శ్లోకంలో ఇతర దోషాలు కూడా ఉంటాయి. అయినా అవి అక్కడ ప్రకృతాలు కాకపోవడంచేత (అప్రస్తు తాలు అవడంచేత) వాటిని విశదీకరించలేదు. అవ. కొన్ని సందర్బాలలో దోషాలు దోషాలు కావు అనే విషయం ప్రతి పాదించవలసి ఉంది. ముందుగా ఒక అర్థదోషం దోషం కాదని చెపుతున్నాడు. కా. కర్ణావతంసాదిపదే కర్ణాదిధ్వనినిర్మితిః, సంనిధానాదిబో ధార్థమ్. వృ. అవతంసాదీని కర్ణాడ్యాభరణాన్యేవోచ్యనే తత్ర కర్ణాది శబ్దాః కర్ణాదిస్థితిప్రతిపత్తయే యథా శ్లో॥ అస్యాః కర్ణావతంసేన జితం సర్వం విభూషణమ్, త శైవ శోభతేఒత్యర్థమస్యాః శ్రవణకుణ్డలమ్. అపూర్వమసూమోదప్రమోదితదిశ స్తతః ఆయయుర్భృఙ్గముఖరాః శిరఃశేఖరశాలినః. వృ. ఆత్ర కర్ణశ్రవణశిరఃశబ్దాః సంనిధానప్రతీత్యర్థాః, :- 286 287 వ్యా. క ర్ణేతి ఈ కారికను వామనుడు (8వ శతాబ్దంవాడు) కావ్యా లంకారసూత్రవృత్తిలో ఒక ప్రాచీనకారికగా ఉదాహరించాడు. దానినే మమ్మటుడు, ఈ విషయం తనకు కూడా అంగీకారయోగ్యం అవడంచేత యథాతథంగా స్వీయ కారికగా స్వీకరించాడు. కర్ణావతంసాదిపదే = 'కర్ణావతంసః' ఇత్యాదిపదంలో, == కర్ణాదిధ్వని నిర్మితిః = 'కర్ణ' మొదలైన శబ్దాల నిర్మాణం, ప్రయోగం, సంనిధానాదిబోధా ర్థమ్ సంనిధానం మొదలైన అర్థాలను బోధించడం కొరకు చేయబడును. =<noinclude><references/></noinclude> q357wgs5vyn5vaedmi2kxfmk69n7k5w 104 224855 579831 2026-09-19T02:26:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '414 కావ్యప్రకాశ వి. కర్ణాదుల ఆభరణాలే 'అవతంస' ఇత్యాదులుగా చెప్పబడతాయి. అక్కడ కర్ణాది శబ్దాల ప్రయోగం 'కర్ణాదులలో అవి ఉన్నాయి' అనే అర్థం తెలియడం కొరకే. అనగా 'అవతంసః' 'ఉత్తంసః' అనే ప...' 579831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>414 కావ్యప్రకాశ వి. కర్ణాదుల ఆభరణాలే 'అవతంస' ఇత్యాదులుగా చెప్పబడతాయి. అక్కడ కర్ణాది శబ్దాల ప్రయోగం 'కర్ణాదులలో అవి ఉన్నాయి' అనే అర్థం తెలియడం కొరకే. అనగా 'అవతంసః' 'ఉత్తంసః' అనే పదాలకు కరా లంకారం అని అర్థం. 'శేఖరః' అనగా శిరోభూషణం అని అర్థం. అందుచేత ఈ పదాలను స్వతంత్రంగా ప్రయోగిస్తేనే 'కర్ణభూషణం' మొదలైన అర్థాలు బోధించబడినప్పుడు వీటి ప్రక్క 'కర్ణ' 'శిరః' మొదలైన పదాలు చేర్చడం అనావశ్యకం. అయినా 'కర్ణావతంసః' 'శిరఃశేఖరః' ఇత్యాది ప్రయోగా లున్నాయి. వాటిని సమర్థించాలికదా ? అందుచేత ఆ ఆవతంసం చెవికే ఉన్నది; ఆ శేఖరం శిరస్సుపైనే ఉన్నది; అనే అర్థం స్ఫురించడంకోసం కర్ణాదిపదాలు 'చేర్చబడ తాయి అని ఇక్కడ సమర్థనం చూపబడింది. ఎట్లనగా = ఆస్యాః ఇతి :- అస్యాః = ఈమెయొక్క, కర్ణావతం సేన చెవికి ఉన్న కర్ణభూషణంచేత, సర్వమ్ = సమస్తమైన, విభూషణమ్ ఆలంకారం, జితమ్ జయించబడింది. తథైవ= అట్లే, ఆస్యాః = ఈమెయొక్క, శ్రవణకుణ్డలమ్ = చెవియందు ఉన్న కుండలం (కుండలం అంటేనే చెవికిధరించే ఆభరణం అర్థం) అత్యర్థమ్ మిక్కిలి, శోభతే - ప్రకాశిస్తూన్నది. = = = ఆపూర్వేతి - తతః_అటుపిమ్మట, ఆపూర్వమధురామోద ప్రమోదితదిశ ః = లోకోత్తరమైన మధురమైన సువాసనచేత సుగంధం కలవిగా చేయబడిన దిక్కులు గల, భృఙ్గముఖరాః = తుమ్మెదలతో ధ్వని చేస్తూన్న, శిరః శేఖర శాలినః = శిరస్సుల పై ఉన్న శిరోభూషణములైన మాలలతో ప్రకాశించువారు, ఆయయుః = వచ్చిరి. = అత్రేతి. ఇక్కడ 'కర్ణ' 'శ్రవణ' 'శిరః' శబ్దాలు "ఆ యా అలంకారాలు -ఆ యా ప్రదేశాలలోనే ఉన్నవి” అనే భావం స్ఫురించడం కోసం చేర్చబడినవి. కుండల - అవతంస. శేఖరాదుల్ని తీసి ప్రక్కన పెట్టినా అవి కుండలాదులే. అలా తీసివేయలేదు, అవి ఆయా అవయవాలమీదనే ఉన్నాయి అని చెప్పడం ఉద్దేశ్యం అని భావం. అవ. మరొక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ విదీర్ణముఖూరాతికరాలే సంగరాన్తరే, ధనుర్జ్యాకిణచిహ్నేన దోష్ణా విస్ఫురితం తవ. 288<noinclude><references/></noinclude> hq994ovg6x5ah7sg7x8kxt97b5c780j 104 224856 579832 2026-09-19T02:27:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం వృ. ఆత్ర ధనుఃశబ్దః ఆరూఢత్వావగతయే. == 445 వ్యా. విదీర్ణాభిముఖారాతికరాలే చీల్చివేయబడిన, ఎదురుగా ఉన్న శత్రు వులచేత చాలా భయంకరంగా ఉన్న, సంగరాన్తరే యుద్ధ మధ్యమునందు,...' 579832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం వృ. ఆత్ర ధనుఃశబ్దః ఆరూఢత్వావగతయే. == 445 వ్యా. విదీర్ణాభిముఖారాతికరాలే చీల్చివేయబడిన, ఎదురుగా ఉన్న శత్రు వులచేత చాలా భయంకరంగా ఉన్న, సంగరాన్తరే యుద్ధ మధ్యమునందు, ధను ర్యాకిణచిహ్నేన = ధనస్సుయొక్క అల్లెతాడువల్ల కలిగిన కాయలు చిహ్నంగా గల, తవ దోష్ణా – నీ బాహువుచేత, విస్ఫురితమ్ == విజృంభించుట . ఆత్రేతి:- ఇక్కడ 'ధనుః' శబ్దం ఆరూఢత్వం తెలియడంకొరకు. 'జ్యా' అనే పదానికే ధనస్సుకు కట్టే త్రాడు అని అర్థం. అలాంటప్పుడు దాని ప్రక్క ‘ధనుః' శబ్దం చేర్చి 'ధనుర్ద్యా' అనడం ధనస్సుకు రెండు ప్రక్కలా కట్టిన త్రాడు అనే అర్థం తెలియడంకోసం. ధనస్సును ఉపయోగించనప్పుడు దాని ఒక కొన నున్న నారి విప్పివేస్తారు. అవ:- 'ధనస్సుకు కట్టిన' అనే అర్థం అవసరం లేనప్పుడు కేవలం జ్యాగ ద్దాన్నే ప్రయోగించవచ్చు. అందుకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. అన్యత్ర తు- శ్లో॥ జ్యాబన్ధనిష్పన్దభుజేన యస్య వినిఃశ్వసడ్వ క్త్రపరంపరేణ, కారాగృహే నిర్జితవాసవేన లజ్కేశ్వరేణోషితమాప్రసాదాత్. వృ. ఇత్యత్ర కేవలో జ్యాశబ్దః. వ్యా, ధనస్సుకు ఎక్కు పెట్టిన నారి అనే అర్థం కానప్పుడు… = 289 జ్యా ఇతి:- రఘువంశంలో షష్ఠసర్గలో కార్తవీర్యార్జునుని పరాక్రమాన్ని ప్రశంసిస్తూ ఇందుమతితో సునంద అంటూన్న మాటలు. నిర్జిత వాసవేన జయించ బడిన ఇంద్రుడుగల, లజ్కేశ్వరేణ - రావణునిచేత, జ్యాబన్ధనిష్పన్దకుజేన - నారి చేత కట్టివేయడంచేత కదలని భుజాలు కలవాడుగాను, వినిఃశ్వసద్వక్త్రపరంపరేణ =నిట్టూర్పుచున్న ముఖముల పంక్తి కలవాడుగాను, యస్య = ఏ కార్త వీర్యార్జునుని. = =<noinclude><references/></noinclude> pvpgtpu6d652ga1wt0kpu8dolwglff1 104 224857 579833 2026-09-19T02:27:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '446 యొక్క, కారాగృహే = కారాగారమునందు, ఆ ప్రసాదాత్ కలిగేవరకు, ఉషితమ్ నివసించుటయో- = కావ్యప్రకాశ == అతనికి అనుగ్రహం అనేచోట (నారి మాత్రమే అని అర్థం కావాలి గాన) కేవలం జ్యాశబ్దమే ప్రయో...' 579833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>446 యొక్క, కారాగృహే = కారాగారమునందు, ఆ ప్రసాదాత్ కలిగేవరకు, ఉషితమ్ నివసించుటయో- = కావ్యప్రకాశ == అతనికి అనుగ్రహం అనేచోట (నారి మాత్రమే అని అర్థం కావాలి గాన) కేవలం జ్యాశబ్దమే ప్రయోగించబడింది. అవ. మరొక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ప్రాణేశ్వర పరిష్వఙ్గవిభ్రమప్రతిప త్తిభిః, ముక్తాహారేణ లసతా హసతీవ స్తనద్వయమ్. వి. ఆత్ర ముక్తానామ్ ఆన్యరత్నా మిశ్రితత్వబోధనాయ ముక్తాశబ్దః. = 290 వ్యా, ప్రాణేశ్వరేతి:- “ప్రాణేశ్వర... ప్రతిపత్తిభిః”- ప్రాణేశ్వర= ప్రియుని యొక్క, పరిష్వఙ్గ = ఆలింగనసమయమునందలి, విభ్రమ = విలాసలయొక్క, ప్రతిపత్తి భిః = జ్ఞానములచేత, ఆ విలాసలను చూడడం చేత, లసతా ప్రకాశించు చున్న, ముక్తాహారేణ_ముత్యాలహారంతో కూడిన, స్తనద్వయమ్ = స్తనద్వయము, హసతీవ నవ్వుచున్నదా అన్నట్లుఉన్నది. = = అత్రేతి:- ఇక్కడ ముత్యములు ఇతరములైన పద్మరాగాదిరత్నాలతో కలవకుండా గుచ్చబడినవి అనే విషయం సూచించడంకోసం ముక్తాశబ్దం ప్రయో గించబడింది. వి. 'హార' శబ్దానికే ముత్యాల దండ అని పేరు. ఈ దండలో అన్నీ ముత్యాలే. ఇతరరత్నా లేవీ కలపలేదు అనే అర్థంకోసం ‘ముక్తా' శబ్దం 'హార’శబ్దం ప్రక్కన చేర్చబడింది. ఆవ. మరొక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సౌన్దర్యసంపత్ తారుణ్యం యస్యాస్తే తే చ విభ్రమాః, షట్పదాన్ పుష్పమాలేవ కాన్న కర్షతి సా సఖే. 291 వృ. అత్ర ఉత్కృష్టపుష్పవిషయే పుష్పశబ్దః. నిరుపపదో హి మాలాశబ్దః పుష్పస్రజమేవాభిధత్తే.<noinclude><references/></noinclude> 0pudw3xzq1y34o9rq0q1yhdfe8rsxjq 104 224858 579834 2026-09-19T02:27:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 447 58 కా. స్థితేష్వేతత్ సమర్థనమ్. వృ. న ఖలు కర్ణావతంసాదివత్ జఘనకాఞ్చ ఇత్యాది క్రియతే. = వ్యా. సౌన్దర్యేతి:- సభే=మిత్రుడా! యస్యాః = ఎవతెయొక్క (ఎవతెకు), సౌన్దర్యసంపత్ = స...' 579834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 447 58 కా. స్థితేష్వేతత్ సమర్థనమ్. వృ. న ఖలు కర్ణావతంసాదివత్ జఘనకాఞ్చ ఇత్యాది క్రియతే. = వ్యా. సౌన్దర్యేతి:- సభే=మిత్రుడా! యస్యాః = ఎవతెయొక్క (ఎవతెకు), సౌన్దర్యసంపత్ = సౌందర్యసంపద, తారుణ్యమ్ = యౌవనమూ, తే ఆ, అనుభ = వైకవేద్యాలైన, విభ్రమాః విలాసలు ఉన్నవో, సాయి అట్టి ఆమె, షట్పదాన్= తుమ్మెదలను, పుష్పమాలేవ పుష్పమాల వలె, కాన్ = ఎవరిని, నాకర్షతి = ఆకర్షించదు? == = = అత్రేతిః. ఇక్కడ 'పుష్ప' శబ్దం ఉత్కృష్టములైన పుష్పాలు అనే ఆర్థంలో ప్రయోగించబడింది. ఉపపదాలు లేని, ప్రక్కన ఏ పదాలూ లేని, 'మాలా'శబ్దం పుష్పసక్కునే బోధించును కదా? వి. ప్రక్కన 'రత్న', 'మణి' 'నక్షత్ర' ఇత్యాదిపదాలు చేర్చి 'రత్నమాలా' 'మణిమాలా, 'నక్షత్రమాలా' ఇత్యాది ప్రయోగాలు చేసినప్పుడు 'మాలా' శబ్దానికి ఇతరార్థాలు ఉన్నా కేవలం 'మాలా' అన్నప్పుడు పుష్పమాల అని మాత్రమే అర్థం. అందుచేత 'మంచి పుష్పాలతో కట్టిన మాల' అనే అర్థం కోసం ఇక్కడ 'పుష్పమాలా' శబ్దం ప్రయోగించబడింది అని అర్థం. = స్థితేష్వితి:- ఏతత్ = ఇది, స్థితేము ప్రచారంలో ఉన్న ప్రయోగాల విష యంలో, సమర్థనమ్ = సమర్థనము. న ఖల్వితి:. 'కర్ణావతంస' ఇత్యాది యోగాలు ఉన్నాయి కదా అని 'జఘన కాఞ్చ' (జఘనస్థలంలో వడ్డాణం) ఇత్యాది ప్రయోగాలు సృష్టించబడపు కదా? వి. ఉన్న మహాకవి ప్రయోగాలను ఏదో విధంగా సమర్థించుకొనాలి కాని ఆ ప్రయోగాలను పట్టి కొత్తపదాలు సృష్టించకూడదు అని భావం. అవ. “జగాద మధురాం వాచమ్" అనే చోట 'గద వ్యక్తాయాం వాచి' అను ధాతుపాఠాన్ని అనుసరించి వ్యక్తమైన వాక్కు పలుకుట అనే అర్థం 'జగాద' అనే క్రియలోనే ఉన్నదిగాన 'వాచమ్' అనేది వ్యర్థమే కదా అని ఆశంకించుకొని, వామనుడు కావ్యాలంకారసూత్రవృత్తిలో (2-2-18) “వాచమ్ అనేది వ్యర్థం కాదు; 'మధురామ్' అనే విశేషణాన్ని చేర్చడానికి దానిని ప్రయోగించడం యుక్తమే.<noinclude><references/></noinclude> pbmux8i48evdxe15f9gdeig3psz25i6 104 224859 579835 2026-09-19T02:27:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '448 కావ్యప్రకాశ 'వాచమ్' అనేది లేకపోతే 'మధురామ్ ' అనే విశేషణం చేర్చడం కుదరదు కదా" అని సమాధానం చెప్పాడు. దానిని నిరాకరిస్తున్నాడు. జగాద మధురాం వాచం విశదాక్షరశాలినీమ్ 292 వృ. ఇత్యాద...' 579835 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>448 కావ్యప్రకాశ 'వాచమ్' అనేది లేకపోతే 'మధురామ్ ' అనే విశేషణం చేర్చడం కుదరదు కదా" అని సమాధానం చెప్పాడు. దానిని నిరాకరిస్తున్నాడు. జగాద మధురాం వాచం విశదాక్షరశాలినీమ్ 292 వృ. ఇత్యాదౌ క్రియావిశేషణత్వే 2.పి వివక్షితార్థ ప్రతీతిసిద్దా-“గతా ర్థస్యాపి విశేష్యస్య విశ్లేషణదానార్థం క్వచిత్ప్రయోగః కార్యః” ఇతి న యు క్తమ్. యు క్తత్వే వా- ॥ చరణత్ర పరిత్రాణరహితాభ్యామపి ద్రుతమ్, పాదాభ్యాం దూరమధ్వానం ప్రజన్నేష న ఖిద్యతే వృ. ఇత్యుదాహార్యమ్. 293 వ్యా. జగాదేతి:- "మధురామ్ మధురమైన, విశదాక్షర శాలినీమ్= స్పష్టమైన అక్షరములతో కూడిన, వాచమ్ వాక్కును, జగాద = పలి కెను”- ఇత్యాదులలో క్రియావిశేషణం వేసికొన్నా కావలసిన అర్థం సిద్ధిస్తుంది గాన “విశేష్యం గతార్థమే అయినా, అనగా ధాతువులోనే దాని అర్థం వచ్చినా, విశేషణం కూర్చడం కోసం కొన్ని చోట్ల దానిని విశేష్యాన్ని) ప్రయోగించాలి" అని చెప్పడం ఆయుక్తం. { వి. 'వాచమ్' అనే విశేష్యం లేకపోతే 'మధురామ్ ' 'విశదాక్షరశాలినీమ్' అను విశేషణాలు చేర్చడం కుదరదు; అందుచేత దానిని ప్రయోగించాలి అని కదా “గతార్థ స్యాపి” ఇత్యాదివాక్యానికి అభిప్రాయం. ఇక్కడ విశేషణాల ప్రయోగం అవసరం లేకుండా క్రియావిశేషణాలను 'మధురమ్' 'విశదాక్షరమ్' (మధురం గాను, స్పష్టాక్షరాలు కలుగునట్లుగాను ఇత్యాది విధంగా ప్రయోగిస్తే చెప్పదలచు కొన్న అర్థం చెప్పవచ్చును. అందుచేత ధాత్వర్థంలో ఇమిడి ఉన్నదానిని విశే ష్యంగా ప్రయోగించవలసిన పని లేదు అని మమ్మటుని అభిప్రాయం. వ్యా. యుక్తత్వే ఇతి :- అయితే క్రియావిశేషణం ప్రయోగించడానికి వీలు లేని స్థలాలలో మాత్రం ధాత్వర్థాదులచేత గతార్థమైన పదాన్ని ప్రయోగించినా తప్పు లేదు.ఉదాహరణకి- చరణేతి:- “చరణత్ర పరిత్రాణరహితాభ్యామపి - పాదు కల రక్షణతో శూన్యము లైనప్పంటికీ, పాదాభ్యామ్ పాదాలతో, దూరమ్= = =<noinclude><references/></noinclude> sh1ktm1zwgmki40aao19kn1g3zval9m 104 224860 579836 2026-09-19T02:27:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం = 449 దూరమైన, ఆధ్వానమ్ = మార్గమును, ప్రజన్ వెళ్లుచున్న, ఏషః – ఇతడు, న ఖిద్యతే = భేదం చెందడంలేదు" అనే శ్లోకంలో - 'ఉత్తరదేశ సంయోగానికి అను = కూలంగా పాదాలను కడపడం' అనే ప్రజ...' 579836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం = 449 దూరమైన, ఆధ్వానమ్ = మార్గమును, ప్రజన్ వెళ్లుచున్న, ఏషః – ఇతడు, న ఖిద్యతే = భేదం చెందడంలేదు" అనే శ్లోకంలో - 'ఉత్తరదేశ సంయోగానికి అను = కూలంగా పాదాలను కడపడం' అనే ప్రజధాత్వర్థంలోనే పాదాలతో నడవడం అనేది ఉన్నా 'చరణ తపః త్రాణరహితాభ్యామ్' అనే విశేషణం కూర్చడానికి 'పాదాఖ్యామ్' అనే విశేష్యం ప్రయోగించడంలో దోషం లేదు. ఇక్కడ పాదుకల రక్షణ లేకపోవడం అనే అర్థాన్ని చెప్పడానికి క్రియావిశేషణం ప్రయోగించడం కుదరదు కదా? అందుచేత ఎక్కడ విశేషణం చేర్చకుండా చెప్పదలచిన అర్ధాన్ని చెప్పడం కుదరదో అక్కడ మాత్రమే గతార్థమైనదానిని కూడా ప్రయోగించ వచ్చును. అలా కాకపోతే ప్రయోగించకూడదు అని మమ్మటుని నిర్ణయం. అవ. కొన్నిచోట్ల నిర్హేతుత్వం దోషం కాదు అని చెపుతున్నాడు. కా. ఖ్యాతేఒర్థే నిర్హేతోరదుష్టతా. వృ. యథా- శ్లో॥ చన్ద్రం గతా పద్మగుణాన్న భుజ్కే పద్మాశ్రితా చాన్ద్రమసీమభిఖ్యామ్, ఉమాముఖం తు ప్రతిపద్య లోలా ద్విసంశ్రయాం ప్రీతిమవాప లక్ష్మీః. 294 వృ. ఆత్ర రాత్రా పద్మస్య సంకోచః దివా చన్ద్రమసశ్చ నిష్ప్ర భత్వం లోకప్రసిద్ధమితి 'న భుజ్కే' ఇతి హేతుం నా పేక్షతే. వ్యా. ఖ్యాతే ఇతి :~ ప్రసిద్ధమైన విషయంలో నిర్హేతువు దుష్టం కాదు. ఎట్లనగా- న చన్ద్రమ్ ఇతి :- ఇది కుమారసంభవం ప్రథమసర్గలోని శ్లోకం. లోలా= చంచలయైన, లక్ష్మీః = లక్ష్మి, చన్ద్రమ్ = చంద్రుణ్ణి, గతా పొందినదై, పద్మ గుణాన్ = పద్మముయొక్క గుణాలను, న భుజ్కే = అనుభవించడం లేదు. పద్మాశ్రితా = పద్మమును ఆశ్రయించినదై, చాన్ద్రమసీమ్ చంద్రునికి సంబంధిం చిన, అభిఖ్యామ్ = శోభను, అనుభవించడం లేదు. తు కాని, ఉమాముఖమ్ = 29\ =<noinclude><references/></noinclude> 2bd9jb09ur79rozb81yzq4am1gdiwxr 104 224861 579837 2026-09-19T02:28:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '450 కావ్య ప్రకాశ ఉమ ముఖమును, ప్రతిపద్య = పొంది, ద్విసంశ్రయామ్ రెండింటికీ సంబంధిం చిన, ప్రీతిమ్ ఆనందమును, ఆవాప = పొందెను. === వృ. రాత్రియందు పద్మం సంకోచం చెందుతుం దనీ, పగలు చంద్రుడు...' 579837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>450 కావ్య ప్రకాశ ఉమ ముఖమును, ప్రతిపద్య = పొంది, ద్విసంశ్రయామ్ రెండింటికీ సంబంధిం చిన, ప్రీతిమ్ ఆనందమును, ఆవాప = పొందెను. === వృ. రాత్రియందు పద్మం సంకోచం చెందుతుం దనీ, పగలు చంద్రుడు కాంతివిహీనుడు అవుతా డనీ లోకప్రసిద్దమే. అందుచేత "ఎందుకు అనుభవించడం లేదు" అనే ప్రశ్నకు అవకాశం లేదు. దానికి సమాధానంగా హేతువును చెప్పవలసిన పని లేదు. కా. (అ నుకరణే తు సర్వేషామ్. వృ. సర్వేషాం శ్రుతికటు ప్రభృతీనాం దోషాణామ్. యథా- ॥మృగచక్షుషమద్రాక్షమిత్యాది కథయత్యయమ్, పళ్యైష చ గవిత్యాహ సుత్రామాణం యజేతి చ. 295 వ్యా. అనుకరణే ఇతి :- "అనుకరణంలో అన్ని దోషాలూ అదోషాలే". 'శ్రుతికటువు' మొదలైన దోషా లన్నీ అనుకరణలో దోషాలు కావు. ఎట్లనగా– = : మృగేతి :- ఆయమ్ = ఇతడు, మృగచక్షుషమ్ = మృగము నేత్రముల వంటి నేత్రాలు గల సుందరిని, అద్రాక్షమ్ చూచితిని, ఇత్యాది = ఈ మొద లైన దానిని, కథయతి చెప్పుచున్నాడు. ఏషః చ ఇతడు, గో గోవును, పశ్య = చూడుము, ఇతి - అని, ఆహ = అంటున్నాడు. సుత్రామాణమ్ = : ఇంద్రుణ్ణి, యజ ఇతి చ= పూజించుము అని కూడ అంటున్నాడు. = = = = ===== వి. ఇక్కడ మూడు దోషాలు ఉన్నాయి. శృంగారానికి విరుద్ధమైన “చక్షుషమ్ ఆద్రాక్షమ్” అని శ్రుతికటుత్వ దోషం. "ప్రత్యయం లేని ప్రకృతిని ప్రయోగించ కూడదు” (“న కేవలా ప్రకృతిః ప్రయోక్తవ్యా నాపి ప్రత్యయః") అనే వ్యాకరణనియామానికి విరుద్ధంగా తృతీయపాదంలో 'గామ్' అని ద్వితీ యాంతాన్ని ప్రయోగించడానికి బదులు 'గో' అని ప్రాతిపదికమాత్రాన్ని ప్రయో గించడంచేత చ్యుతసంస్కృతిత్వదోషం. నిఘంటువుల ప్రకారం 'సుత్రామన్' శబ్దానికి ఇంద్రు డనే అర్థం ఉన్నా కావ్యాదులలో దాన్ని ప్రయోగించరు. ఇక్కడ దాన్ని ప్రయోగించడంవల్ల అప్రయుక్త త్వదోషం. అయితే 'ఎవరో ఇలా అన్నారు' అని అనుకరణం అవడంచేత ఇవి దోషాలుగా పరిగణింపబడవు.<noinclude><references/></noinclude> nww0u3neb2daxdfjfhddkcxhq559uh3 104 224862 579838 2026-09-19T02:28:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 451 కా. వస్త్రాద్యౌచిత్యవశాద్దోషో ఒపి గుణః క్వచిత్ క్వచిన్నోభౌ. వృ. వక్తృ-ప్రతిపాద్య-వ్యఙ్గ్య-వాచ్య-ప్రకరణాదీనాం మహిమ్నా దోషోఒపి క్వచిద్గుణః; క్వచిన్న దోషః, న...' 579838 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 451 కా. వస్త్రాద్యౌచిత్యవశాద్దోషో ఒపి గుణః క్వచిత్ క్వచిన్నోభౌ. వృ. వక్తృ-ప్రతిపాద్య-వ్యఙ్గ్య-వాచ్య-ప్రకరణాదీనాం మహిమ్నా దోషోఒపి క్వచిద్గుణః; క్వచిన్న దోషః, న గుణః. తత్ర వైయాకరణాదౌ వక్తరి, ప్రతిపాద్యే చ, రౌద్రాదౌ చ రనే వ్యణ్యే కష్టత్వం గుణః- క్రమేణోదాహరణమ్- శ్లో॥ దీధీ వేవీట్సమః కశ్చిద్గుణవృద్ధ్యారభాజనమ్, క్వీ ప్రత్యయనిభః కశ్చిద్యత్ర సంనిహితే న తే. 296 శ్లో॥ యదా త్వామహమద్రాక్షం పదవిద్యావిశారదమ్, ఉపాధ్యాయం తదాస్మార్షం సమస్రాక్షం చ సంమదమ్. వ్యా. పక్తాదీతి :- వక్తాద్యౌచిత్యవశాత్-వక్త మొదలైనవారి ఔచిత్వాన్ని పట్టి, క్వచిత్ = కొన్ని చోట్ల, దోషోపి దోషం కూడా, గుణః - గుణం ఆవు తుంది. క్వచిత్ = కొన్ని చోట్ల, ఉభౌ దోషగుణాలు రెండూ కూడ, న= కాడు. - = = - వక్త్రతి :- వక్త, ప్రతిపాద్యుడు (వక్త ఎవరితో చెపుతాడో వాడు ప్రతి పొద్యుడు) వ్యంగ్యం, వాచ్యం, ప్రకరణం మొదలైనవాటి మహిమచేత కొన్ని చోట్ల దోషం కూడా గుణమే అవుతుంది. కొన్ని చోట్ల దోషమూ కాదు గుణమూ కాదు. వైయాకరణాదులు వక్త లైనప్పుడు, లేదా ప్రతిపాద్యు డైనప్పుడు, రౌద్రాదిరసం వ్యంగ్యం అయినప్పుడు కష్టత్వం గుణమే అవుతుంది. క్రమంగా ఉదాహరణాలు. ఆవ. వైయాకరణుడు వక్త అయినప్పుడు కష్టత్వం గుణం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. దీదీతి:- ఈ గ్రామంలో మనుషులు ఎటువంటి వారు అనే ప్రశ్నకు సమాధానం ఇది. కశ్చిత్ = ఒకడు, దీధీవేవీట్ సమః - 'దీధీజ్ దీప్తి దేవనయోః' 'వేవీజ్ వేతినా తుల్యే' అని ఆదాదిగణంలో చెప్పిన ధాతువులతోను, 'ఇట్' అనే ఆగమంతోను సమానుడు; గుణవృద్ధ్యాః = గుణవృద్ధులకు, అనగా సద్గుణాలకి<noinclude><references/></noinclude> akvgv43ka2n7meddp0lfo61oqij6aph 104 224863 579839 2026-09-19T02:28:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '452 కావ్యప్రకాశ కాని సమృద్ధికి గాని, ఆభాజనమ్ స్థానం కానివాడు. పాణినీయం ప్రకారం "ఆ, ఏ, ఓల”కు 'గుణం' అనీ, 'ఆ, ఐ, ఔ'లకు 'వృద్ధి' అనీ సంజ్ఞలు. “దీధీవేవీటామ్” (1-1-6) అనే సూత్రంచేత ఈ మూడింటికీ...' 579839 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>452 కావ్యప్రకాశ కాని సమృద్ధికి గాని, ఆభాజనమ్ స్థానం కానివాడు. పాణినీయం ప్రకారం "ఆ, ఏ, ఓల”కు 'గుణం' అనీ, 'ఆ, ఐ, ఔ'లకు 'వృద్ధి' అనీ సంజ్ఞలు. “దీధీవేవీటామ్” (1-1-6) అనే సూత్రంచేత ఈ మూడింటికీ గుణం కాని, వృద్ధి కాని రాదు అని నిషేధించబడింది. ఈ విధంగా 'దీధీజ్' 'వేవీజ్' 'ఇట్' అనేవి ఏ విధంగా గుణ వృద్ధులకు యోగ్యం కావో అదే విధంగా కొందరు గుణవృద్దులు లేనివాళ్ళు అని అర్థం. కశ్చిత్ = ఒకడు, క్విప్ ప్రత్యయనిభః 'క్విప్' అనే ప్రత్యయంతో సమా నుడు, యత్ర = ఏది, (ఎవడు), సంనిహితే = దగ్గర ఉండగా, తేజ ఆ గుణ. వృద్దులు, న= ఉండవో ధాతువులకు చివర 'క్విప్' అనే ప్రత్యయం విధించ బడింది. ఇది చేర్చడం వల్ల 'లిట్' (లిహౌ లిహః) ఇత్యాది రూపాలు తయారవు తాయి. అయితే ఈ ప్రత్యయం పూర్తిగా లోపిస్తుంది. దీన్ని చేర్చడానికి ప్రయో జనం “ఆ పని చేసేవాడు” అనే అర్థం రావడమే. మరొక విషయం ఏమనగా ఈ ప్రత్యయం దేనికి చేరుస్తామో ఆ ధాతువుకు గుణం కాని, వృద్ధి కాని అందుచేత "కొందరు ఈ క్విప్ ప్రత్యయం వంటి వాళ్ళు, సర్వలోపం ఉన్నవాళ్ళు. వాళ్ళకి గుణవృద్ధులు లేవు సరికదా వాళ్ళు ప్రక్కన ఉంటే ఇతరులకు కూడా గుణ. వృద్ధులు ఉండవు" అని భావం. రాదు. ఈ మాటలు పలికేవాడు వైయాకరణుడు కాబట్టి కష్టత్వం గుణమే. ఇది అతని వ్యాకరణపాండిత్యాదులను సూచిస్తున్నది కదా? ప్రతిపాద్యుడు వైయాకరణుడు అయినప్పుడు కూడా కష్టత్వం గుణం. అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. యదా ఇతి :- అహమ్ నేను, పదవిద్యావిశారదమ్ == విశారదుడవైన త్వామ్ నిన్ను, యదా - = = == వ్యాకరణంలో ఎప్పుడు, ఆద్రాక్షమ్ చూచితినో, = తదా అప్పుడు ఉపాధ్యాయమ్ గురువును, అస్మార్షమ్ స్మరించితిని. సంమ దమ్ = ఆనందమును, సమసాక్షం చ = స్పృశించితిని (పొందితిని). ఇక్కడ ప్రతిపాద్యుడు (శ్రోత)వైయాకరణుడు గాన 'అస్మార్షమ్', 'సమ. సాక్షమ్' అనే లుజ్ ప్రయోగాలు కష్టములైనా గుణాలే. అవ. రసరూపమైన వ్యంగ్యం మహిమచేత శ్రుతికటుత్వరూపకష్టత్వం: కూడా గుణం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> s7z6zd422no9vh6474cm35s3izu0ehm 104 224864 579840 2026-09-19T02:28:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '458 సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ అన్త ప్రోతబృహత్కపాలనలక క్రూరక్వణత్కఙ్కణ ప్రాయ పేజ్ఞితభూరిభూషణర వై రా ఘోషయన్త్యమ్బరమ్, పీతచ్ఛర్దితకక కర్దమఘన ప్రాగ్భాక ఘోరోల్లన ద్వ్యాలోలస్త నభా...' 579840 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>458 సప్త మోల్లాసం శ్లో॥ అన్త ప్రోతబృహత్కపాలనలక క్రూరక్వణత్కఙ్కణ ప్రాయ పేజ్ఞితభూరిభూషణర వై రా ఘోషయన్త్యమ్బరమ్, పీతచ్ఛర్దితకక కర్దమఘన ప్రాగ్భాక ఘోరోల్లన ద్వ్యాలోలస్త నభాకభై రవవపుర్ధర్పోద్ధతం ధావతి, == == 98 దూరం ప్రోత = : = వ్యాం అస్త్ర ఇతి :- మహావీరచరితంలో లక్ష్మణుడు తాటకను నుంచి చూచి "కాపురిరియమ్" ఈమె ఎవరు అని ఉపక్రమించి చేసిన తాటకా వర్ణనం. ఎవరీమె!) "అస్త్రరవై అస్త్ర = పేగులతో, గ్రుచ్చబడిన, బృహత్ = పెద్దవైన, కపాల పుజ్జెలు, నలక - మోకాటిచిప్పలు = = ఆనే, క్రూరక్వణత్= క్రూరంగా ధ్వనిచేస్తూన్న, కఙ్కణ= కంకణాలు, ప్రాయ= ఆధికంగా ఉన్న, పేజ్జిత కదులుతూన్న, భూరి = అనేకమైన, భూషణ = అలంకారాలయొక్క, రవైః ధ్వనులచేత, అమ్బరమ్ ఆకాశాన్ని, ఆ ఘోష యన్తీ = ప్రతిధ్వనింపచేయుచున్నడై, "పీత.... వపుః"- పీత= త్రాగబడిన, భర్దిత కక్కబడిన తాగి కక్కిన), రక్త =రక్తం అనే, కర్దమ = బురద చేత, ఘన = వ్యాప్తమైన, ప్రాగ్భార = ఉత్తరకాయమునందు, శరీరం పై భాగమునందు, ఘోర భయంకరంగా, ఉల్లసత్ = స్పష్టంగా కనబడుతూన్న, వ్యాలోల - కదలు చున్న, స్త నభార = స్త నభారంచేత, భైరవ భయంకరమైన, వపుః = దేహం కలదై, డర్పోద్ధతమ్ – గర్వంచేత ఉద్ధృతంగా, విఱ్ఱవీగుతూ, రావతి — పరుగెత్తు చున్నది? = = = = వి. ఇక్కడ వ్యంగ్యం అయిన బీభత్సరసానికి పరుషశబ్దాలు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. అందుచేత కష్టత్వం గుణమే కాని దోషం కాదు. అవ. వాచ్యంయొక్క మహిమచేత కష్టత్వం గుణం అవడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. వృ. వాచ్యవశాద్యథా- ॥ మాతఙ్గః కిము వల్గితైః కిమఫలై రాడమ్బరైర్జమ్బుకాః సారత్గా మహిషా మదం ప్రజథ కిం శూన్యేషు శూరాన కే,<noinclude><references/></noinclude> mjoztrbnjbc8ywuftfqgmem9gtto1k0 104 224865 579841 2026-09-19T02:28:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '454 కావ్యప్రకాశ కోపాటోపసముద్భటోత్కటసటాకో పేరిభారేః పురః సిన్ధుధ్వానిని హృంకృతే స్ఫురతి యత్ తద్గర్జితం గర్జితమ్. వృ. అత్ర సింహే వాచ్యే పరుషాః శబ్దః, వ్యా. వాచ్యవశంవల్ల, అనగ...' 579841 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>454 కావ్యప్రకాశ కోపాటోపసముద్భటోత్కటసటాకో పేరిభారేః పురః సిన్ధుధ్వానిని హృంకృతే స్ఫురతి యత్ తద్గర్జితం గర్జితమ్. వృ. అత్ర సింహే వాచ్యే పరుషాః శబ్దః, వ్యా. వాచ్యవశంవల్ల, అనగా వర్ణింపబడేదానిని పట్టి, కష్టత్వం గుణం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = == = == == మాతఙ్గః ఇతి:. మాతఙ్గః = ఏనుగులారా ! వల్గితైః = గతివి శేషాలచేత, ధీరంగా నడవడంచేత, కిము ఏమి ప్రయోజనం ? జమ్బుకాః = నక్కలారా! అఫలైః = ఫలంలేని, ఆడమ్బరై: = ఆడంబరాలచేత, కిమ్ ఏమి ప్రయోజనం? సారజ్గాః = లేళ్ళలారా! మహిషాః=మహిషములారా! కిమ్ ఎందుకు, మదమ్_ మదమును, వ్రజథ = పొందుచున్నారు? శూన్యేషు శూన్య ప్రదేశాలలో, బలవంతు లెవరూ లేని చోట్ల, కే = ఎవరు, శూరాః = శూరులు, నౌకారు ? "కోపా.... కోటేః”_కోవ = కోపంయొక్క, ఆటోప ఉద్రేకంచేత, సముద్భట తీవ్రమైన, ఉత్కట— లేచిన, సటా_జూలు యొక్క, కోటేః = అగ్రభాగం గల, ఇభారేః= సింహంయొక్క, సిన్ధుధ్వానిని సముద్రధ్వనివంటి ధ్వని గల, హుంకృతే = హుంకారం, పురః = ఎదుట, స్పురతి – స్పురించుచుండగా, యత్ = ఏ, గరి తమ్ గర్జనం చేయడమో, తత్ ఆదే, గర్జితమ్ = గర్జితము . - = == = = = = == అత్రేతి:- ఇక్కడ వాచ్యం వర్ణించబడేది) సింహం అవడంచేత పరుష శబ్దాలు ప్రయోగించబడ్డాయి. ఇక్కడ పరుషశబ్ద ప్రయోగరూపమైన కష్టత్వం. అవ. ప్రకరణమహిమచేత కష్టత్వం గుణం అవడానికి ఉదాహరణం. చూపుతున్నాడు. 11 శ్లో॥ రక్తాశోక కృశోదరి క్వ ను గతా త్యక్త్వానురక్తం జనం నో దృష్టేతి ముధైవ చాలయని కిం వాతావధూతం శిరః, ఉత్కాఙ్ఞాఘటమానషట్పదఘటాసంఘట్టదష్టచ్ఛద. స్తత్పాదాహతిమ న్తరేణ భవతః పుష్పోద్దమో ఒయం కుతః.<noinclude><references/></noinclude> s1nefg1s99omft4voxwdjje9i17858w 104 224866 579842 2026-09-19T02:29:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం వృ. అత్ర శిరోధూననేన కుపితస్య వచసి. - = == - 455 వ్యా. రక్తాశో కేతి:. విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశీ విరహాతురుడైన పురూర వుని మాటలు. రక్తాశోక = ఓ! రక్తాశోకవృక్షమా! కృశోవకీ సన్నన...' 579842 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం వృ. అత్ర శిరోధూననేన కుపితస్య వచసి. - = == - 455 వ్యా. రక్తాశో కేతి:. విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశీ విరహాతురుడైన పురూర వుని మాటలు. రక్తాశోక = ఓ! రక్తాశోకవృక్షమా! కృశోవకీ సన్నని ఉదరం గల ఆ ఊర్వశి, అనురక్తమ్ అనురాగవంతుడైన, జనమ్ - ఈ జనుణ్ణి (నన్ను), త్యక్త్వా= విడచి, క్వ ను గతా = ఎక్కడికి వెళ్ళినది? నో దృష్టా ఇతి = చూడ బడలేదు అని, వాతావధూతమ్ వాయువు చేత కదల్చబడిన, శిరః = శిరస్సును, ముదైవ = ఆసత్యంగానే, కిమ్ ఎందుకు, చాలయని - కదుపుతున్నావు? “ఉత్కడా....చ్ఛదః”_ఉత్వ-జ్ఞా= అత్యాస క్తితో, ఘటమాన - వచ్చిచేరుచున్న, షట్పదఘటా తుమ్మెదల సముదాయంయొక్క సంఘట్ట = రాపిడిచేత, దష్ట= భేదించబడిన, ఛదః= రేకులు గల, ఆయమ్ ఈ, పుష్పోద్గమః - పుష్పముల ఆవిర్భావం, భవతః=నీకు, తత్పాదాహతిమ్ ఆన్తరేణ_ ఆమె కాలి తన్ను లేకుం డగా, కుతః=ఎట్లు వచ్చినది? ఆమె పాదాహతిచేతనే నీకీ పుష్పోద్దమం కలిగింది. అందుచేత ఆమె జాడ నీకు తెలిసినా తెలియ దని వాతంచేత (గాలిచేత, వాత ప్రకోపంచేత అని రెండర్థాలు) కదల్చడడిన శిరస్సు ఊపుతున్నావు అని అర్థం. = = ఆత్రేతి:- ఇక్కడ శిరస్సు కదల్చడంచేత కోపించిన పురూరవుని మాట లలో, కోపసూచకంగా పరుషాక్షరపదాలు ప్రయోగించబడ్డాయి. అందుచేత కష్టత్వం కూడా గుణమే. అవ. రసాన్ని చెరిచేదేకదా దోషం? అందుచేత ఏ రసమూ లేనిచోట్ల ఈ కష్టత్వం ఉన్నా అది గుణమూ కాదు. దోషమూ కాదు, అని చెపుతున్నాడు. వృ. క్వచిత్ నీరనే న గుణః, న దోషః. యథా- శ్లో॥శీర్ణఘ్రాణా ట్రిపాణీన్ ప్రణిభిరపఘనైర్ఘర్ఘరావ్య క్తఘోషాన్ దీర్ఘాఘ్రాతానమౌఘైః పునరపి ఘటయత్యేక ఉల్లాఘయన్ యః, ఘర్మాంశో సస్య వోఒ నర్వి గుణఘనఘృణానిఘ్న నిర్విఘ్నవృత్తే ర్దత్తార్ఘాః సిద్ధసం మైర్విదధతు ఘృణయః శీఘ్రమంహోవిఘాతమ్. వ్యా. క్వచిదితి:- ఏ రసమూ లేని కొన్ని చోట్ల కష్టత్వం గుణమూ కాదు, దోషమూ కాదు; ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> ky1tirt0iai7kkb4dtxb57o698dmgfp 104 224867 579843 2026-09-19T02:29:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '456 = = = = కావ్యప్రకాశ శీర్ణేతి:- ఇది మయూరకవి రచించిన సూర్యశతకంలోని శ్లోకం. ఆమౌ మైః = పాపసముదాయాలచేత, శీర్ణఘ్రాణాజ్ఞిపాణీన్ - శిథిలాలైపోయిన, చెడిపోయిన ముక్కు, పాదాలు, చేతులూ కలవా...' 579843 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>456 = = = = కావ్యప్రకాశ శీర్ణేతి:- ఇది మయూరకవి రచించిన సూర్యశతకంలోని శ్లోకం. ఆమౌ మైః = పాపసముదాయాలచేత, శీర్ణఘ్రాణాజ్ఞిపాణీన్ - శిథిలాలైపోయిన, చెడిపోయిన ముక్కు, పాదాలు, చేతులూ కలవాళ్లు. ప్రణిభిః = వ్రణాలు గల, అపఘనైః = అవయవాలతోకూడినవారు, ఘర్ఘరావ్యక్త ఘోషాన్ 'ఘర్ ఘర్ ' అనే నీటిచప్పుడు వలె, ఆస్పష్టమైన ధ్వనులు కలవారు, దీర్ఘాఘ్రాతాన్ దీర్ఘములైన నిట్టూర్పులు కలవారు, లేదా ఆమౌఘై: దీర్ఘాఘ్రాతాన్ - పాపసముదాయాల చేత దీర్ఘకాలం ఆక్రమించబడినవారు అయిన కుష్ఠరోగులను, ఉల్లాఘయన్ రోగం లేనివాళ్లనుగా చేయుచు, యః — ఏ సూర్యుడు, పునః ఆపి మరల, ఘుటయతి = = అవయవాలతో కూరుస్తాడో, తస్య = అట్టి, అన్తర్ద్విగుణఘనఘృణానిఘ్న నిర్విఘ్న వృత్తేః=హృదయంలో రెండు రెట్లైన అధికమైన) దట్టమైన కృపకు అధీనమైన, విఘ్నరహితమైన ఉద్యమం గల, మర్మాంశో:- సూర్యునియొక్క, సిద్ధసంఘైః= సిద్ధుల సముదాయాల చేత, దత్తారాః = ఇవ్వబడిన పూజోపహారాలు గల, మృణయః = కిరణాలు, వః = మీయొక్క, అంహోవిఘాతమ్ – పాపాల వినాశ మును శీఘ్రమ్ = శీఘ్రంగా, విదధతు చేయుగాక. = == == పోయిన = ఇక్కడ ప్రధానంగా రసం ఏదీ లేకపోవడంచేత ఈ కష్టత్వం దోషమూ కాదు, గుణమూ కాదు. సూర్యవిషయకమైన కవిగతరతి వ్యంజింపచేయబడు తున్నది కాని కవిసంరంభం అంతా శబ్దాలంకారనిర్వహణలోనే కేంద్రీకృతం అయినట్లు ఉండడంచేత రత్యభివ్యక్తి స్పష్టంగా లేదు. 3 వృ. అప్రయుక్తనిహతార్థా శ్లేషాదావదుష్టో. యథా- శ్లో॥ యేన ధ్వస్తమనో భవేన బలిజితాయః పురాస్త్రీకృతో యశ్చోద్వృ త్తభుజఙ్గహారవలయో గత్గాం చయోధారయత్, యస్యాహుః శశిమచ్ఛిరోహర ఇతి స్తుత్యంచనామామరాః పాయాత్స స్వయమన్దకక్షయకరస్త్వాం సర్వదో మాధవః. వృ. అత్ర మాధవపక్షే శశిమదన్దకక్షయశబ్ధా నిహతార్థా. అప్రయు క్త<noinclude><references/></noinclude> ow79gwbr26cj3oci4rubu756v7zdkzm 104 224868 579844 2026-09-19T02:29:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 457 వ్యా. ఆప్రయు క్షేతి:- శ్లేషాదులలో ఆప్రయుక్తం నిహతం మొదలైనవి దుష్టములు కావు; ఎట్లనగా- యేనేతి:- ఇది చంద్రకు డశే కవి రచించిన శ్లోకం. దీనికి విష్ణుపరంగాను, శివపరం...' 579844 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 457 వ్యా. ఆప్రయు క్షేతి:- శ్లేషాదులలో ఆప్రయుక్తం నిహతం మొదలైనవి దుష్టములు కావు; ఎట్లనగా- యేనేతి:- ఇది చంద్రకు డశే కవి రచించిన శ్లోకం. దీనికి విష్ణుపరంగాను, శివపరంగాను అర్థం చెప్పుకోవాలి. విష్ణుపక్షంలో పదచ్ఛేదం- యేన, ధ్వస్తమ్, ఆనః, అభవేన, బలిజిత్, కాయ, పురా, శ్రీకృతః, యః, చ, ఉద్వృత్తభుజఙ్గహా, రవలయః, ఆగమ్, గామ్, చ, యః, ఆధారయత్. యస్య, ఆహుః, శశిమచ్ఛిరో హరః, ఇతి, స్తుత్యమ్, చ, నామ, అమరాః పాయాత్, సః, స్వయమ్, ఆన్దక క్షయ కరః, త్వామ్, సర్వదః, మాధవః. శివునిపక్షంలో పదచ్చేడం యేన, ధ్వస్తమనోభవేన, బలిజిత్కాయః, పురా, అశ్రీకృతః, యః, చ, ఉద్వృత్తభుజఙ్గహారవలయః, గజ్జమ్, చ, యః, ఆధారయత్, యస్య, ఆహుః, శశిమత్, శిరః, హరః, ఇతి, స్తుత్యమ్, చ, నామ, అమరాః పాయాత్, సః, స్వయమ్, ఆన్దకక్షయకరః, త్వామ్, సర్వదా, ఉమాధవః. = == విష్ణుపక్షంలో అర్థం-యేన = ఎవనిచేత, ఆనః - శకటము, ధ్వస్తమ్= నశింపచేయబడిందో, విష్ణువు శ్రీకృష్ణుడుగా అవతరించి బాలుడుగా ఉన్నప్పుడు శకటరూపంలో వచ్చిన అసురుణ్ణి సంహరించాడు. అభవేన పుట్టుక, లేదా సంసారం లేని, యేన = ఎవనివేత, బలిజత్ బలిని జయించిన, కాయః = తన శరీరం, పురా = పూర్వం, శ్రీకృతః= స్త్రీగా, మోహినిగా, చేయబడిందో, యశ్చ -ఎవడు, యశ్చ=ఎవడు, ఉద్వృత్తభుజఙ్గహా—దృప్తుడైన కాలియు డనే సర్పాన్ని హింసించినాడో, రవలయః శబ్దాలకు అనగా పేర్లకు లయస్థానమో, నామరూపాదు లన్నీ పరబ్రహ్మలో లీనములైపోతా యని వేదాంతులు చెపుతారు. యః ఎవడు, అగమ్= గోవర్ధన పర్వతమును, గాంచ=భూమినీ, (వరాహావతారంలో), ఆధారయత్ధరించెనో, యస్య = ఎవనియొక్క, శశిమచ్చి రోహరః - శశిసమ్ మథ్నాతి ఇతి శశిమత్ = చంద్రుణ్ణి పీడించే రాహువు. ఆ రాహువు యొక్క శిరస్సును హరించినా డని, స్తుత్యమ్ = స్తుతింపదగిన, నామ పేరును, అమరాః దేవతలు, ఆహుః= చెప్పుచుందురో, అన్దకక్ష యకృత్ = యాదవులకు క్షయమును, అనగా ద్వారకా రూప నివాసమును కల్పించిన, సర్వదః = అన్నీ ఇచ్చే, సఃజ ఆ, మాధవః = లక్ష్మీవతియైన విష్ణువు, స్వయమ్ = స్వయంగా, త్వామ్ = నిన్ను, పాయాత్ = రక్షించుగాక. == = - =<noinclude><references/></noinclude> nwviqwcq7gk7p496xkl05eqbc3zis5j 104 224869 579845 2026-09-19T02:29:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '458 == కావ్యప్రకాశ శివుని పక్షంలో అర్థం—ధ్వస్తమనోభవేన = నశింపచేయబడిన మన్మథుడు గల, యేన_ఎవనిచేత, పురా= పూర్వం, త్రిపురదైత్యవధకాలంలో, బలిజితాయః = బలిని జయించిన విష్ణువుయొక్క శరీర...' 579845 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>458 == కావ్యప్రకాశ శివుని పక్షంలో అర్థం—ధ్వస్తమనోభవేన = నశింపచేయబడిన మన్మథుడు గల, యేన_ఎవనిచేత, పురా= పూర్వం, త్రిపురదైత్యవధకాలంలో, బలిజితాయః = బలిని జయించిన విష్ణువుయొక్క శరీరం, అస్త్రాకృతః = ఆస్త్రంగా, బాణంగా చేయబడిందో; శివుడు భూమిని రథంగాను, బ్రహ్మదేవుణ్ణి సారథిగాను, మేరు. వర్వతాన్ని ధనస్సుగాను, వాసుకిని నారిగాను, చంద్ర సూర్యుల్ని రథచక్రాలు గాను, విష్ణువును బాణంగాను, అగ్నిని బాణాగ్రంగాను చేసికొనివెళ్ళి త్రిపురాసుర సంహారం చేసినా డని పురాణకథ. యః చ_ఎవడు, ఉద్వృత్తభుజఙ్గహారవలయ - ఉద్దతాలైన సర్పాలు హారంగాను వలయాలుగాను కలవాడో, యః = ఎవడు, గద్దాం చ = గంగను కూడ, ఆధారయత్ ధరించెనో, యస్య = ఎవనియొక్క, శిరః = శిరస్సు, శశిమత్ చంద్రుడు కలదో, హరః ఇతి - సర్వలోక సంహార కుడు అని, స్తుత్యమ్ = స్తుతించదగిన, నామ = ఎవని పేరును, అమరాః = తలు, ఆహుః = చెపుతూంటారో, సః - అట్టి, అర్ధకక్షయకరః = అంధకాసురుణ్ణి నశింపచేసిన, ఉమాధవః = ఉమాపతియైన శివుడు, సర్వదా = ఎల్లప్పుడూ, త్వామ్ నిన్ను, స్వయమ్ స్వయంగా, పాయాత్ రక్షించుగాక. = = === = దేవ ఆత్రేతి:- ఇక్కడ మాధవపక్షంలో 'శశిమథ్' అనే పదం రాహువు అనే అర్థంలో ఆప్రయుక్తం. 'క్షయ' శబ్దం వినగానే వినాశం అనే అర్థం స్ఫురిస్తుంది. దీనిచేత గృహం, నివాసం అనే అర్థం కప్పబడిపోతుంది. అందుచేత ఇది నిహ తార్థం. ఈ విధంగా 'అప్రయుక్తత్వ' 'నిహతార్థత్వ' దోషాలు ఉన్నా శ్లేషకోసం ప్రయోగించడంచేత వీటిని దోషాలుగా పరిగణించకూడదు. వృ. ఆశ్లీలం క్వచిద్గుణః, యథా సురతారమ్భ గోష్ఠ్యామ్-"ద్వ్యర్థేః వదైః పిశునయేచ్చ రహస్యవస్తు" ఇతి కామశాస్త్ర స్థితా. వ్యా. కొన్నిచోట్ల అశ్లీలం కూడా గుణమే. ఎట్లనగా. “తామ్బూలదానవిధినా విసృజేద్వయస్యాం ద్వ్యర్టైః పదైః పిశునయేచ్చ రహస్యవస్తు" (తాంబూలం ఇచ్చి చెలికత్తెను పంపి వెయ్యాలి. రెండర్థాలు వచ్చే మాటలతో రహస్యపు వస్తువు సూచించాలి) అని కామశాస్త్రంలో ఉన్నది కాబట్టి సురత ప్రారంభవర్ణనాదులలో అశ్లీలం (క్రీడాశ్లీలం) దోషం కాదు; గుణమే. ఈ విధంగా వాక్యగతమైన వ్రీడా వ్యంజకాశీలం గుణం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> ep8af5ptvonykghw0etccwke5sndqk9 104 224870 579846 2026-09-19T02:29:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం శ్లో॥ కరిహస్తేన సంబాధే ప్రవిశ్యాన్తర్విలోడితే ఉపసర్పన్ ధ్వజః పుంసః సాధనా నర్విరాజతే. = 459 303 వ్యా. కరిహస్తేనేతి:- సంబారే రథాశ్వాదుతో ఇరుకైన, సాధనాన్తః = నైన్యమధ...' 579846 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం శ్లో॥ కరిహస్తేన సంబాధే ప్రవిశ్యాన్తర్విలోడితే ఉపసర్పన్ ధ్వజః పుంసః సాధనా నర్విరాజతే. = 459 303 వ్యా. కరిహస్తేనేతి:- సంబారే రథాశ్వాదుతో ఇరుకైన, సాధనాన్తః = నైన్యమధ్యము, కఠిహస్తేన ఏనుగు తొండంచేత, అనగా గజబలంచేత, ప్రవిశ్య= !ప్రవేశించి, విలోడితే = కలిగిపోవునట్లు, అవకాశం కలిగేటట్లు, చేయబడిం దగు చుండగా, ఉపసర్పన్ లోపల ప్రవేశించి సంచరిస్తూన్న, పుంసః వీరునియొక్క, ధ్వజః = ధ్వజం, విరాజతే = ప్రకాశిస్తూన్నది. మరొక గుప్తార్ణం-సంబాధే సంకుచితమైన, సాధనా నః = శ్రీవరాంగము. లోపలిభాగము, కరిహస్తేన - కరిహస్తంచేత, మధ్యవ్రేలును బైట ఉంచి తర్జనిని, అనామికను కలిపిన ముదకు కరిహస్తం అని పేరు, ఆస్తః = లోపల, ప్రవిశ్య = ప్రవేశించి, విలో డితే కెలకబడిందగుచుండగా, ఉపసర్పన్ = గతాగతాలు చేస్తూన్న, పుంసః = పురుషుని యొక్క, ధ్వజః = లింగము, విరాజతే = ప్రకాశిం చుచున్నది. = వి. “ద్వ్యర్టైః పదైః పిశునయేచ్చ రహస్యవస్తు" అని చెప్పిన రీతిగా సురతప్రారంభగోష్టిలో ఈ క్రీడాకరాశ్లీలం గుణమే కాని దోషం కాదు. అవ. శమానికి సంబంధించిన మాటలలో జుగుప్సాకరాశీలం దోషం కాదు అని చూపడానికి ఉదాహరిస్తున్నాడు. వృ. శమకథాసు- శ్లో॥ ఉత్తానో చ్ఛూనమణూకపాటితోదరసంనిభే, క్లేదిని స్త్రీ వ్రణే సక్తిరకృః కస్య జాయతే. 304 వ్యా. శమకథలలో ఆశ్లీలం గుణం ఎట్లనగా. = ఉత్తానేతి :- ఉత్తానోచ్చూనముకపాటితో దరసంనిభే తిరగబడి ఉన్న ఉబ్బిన, మధ్య చీల్చబడిన కప్ప పొట్టతో సమానమైన, క్లేదిని తడిగా ఉండే, స్త్రీవ్రణే = స్త్రీయొక్క వ్రణమునందు, వరాంగమునందు, అకృమేః=కృమి కాని, కస్య = ఎవనికి, స క్తిః = ఆస క్తి, జాయతే = కలుగును? ==<noinclude><references/></noinclude> rt4sm1iv7c3ze9lk173db97z6r1dxpq 104 224871 579847 2026-09-19T02:29:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '460 కావ్యప్రకాశ వి. వైరాగ్యం కలిగించడానికై చెప్పినది గాన దీనిలో ఉన్న జుగుప్సా 'కరాశీలం దోషం కాదు. అవ. అమంగళకరాశ్లీలం కూడా భావ్యర్థాన్ని సూచించడం కోసం చెప్పిన వాక్యంలో దోషం క...' 579847 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>460 కావ్యప్రకాశ వి. వైరాగ్యం కలిగించడానికై చెప్పినది గాన దీనిలో ఉన్న జుగుప్సా 'కరాశీలం దోషం కాదు. అవ. అమంగళకరాశ్లీలం కూడా భావ్యర్థాన్ని సూచించడం కోసం చెప్పిన వాక్యంలో దోషం కాదని చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ నిర్వాణ వై రదహనాః ప్రశమాదరీణాం నన్దన్తు పాణ్డుతనయాః సహ మాధవేన, ర క్తప్రసాధితభువః క్షతవి గ్రహాశ్చ స్వస్థా భవన్తు కురురాజసుతాః సభృత్యాః. వృ. అత్ర భావ్యమఙ్గలసూచకమ్. 305 : వ్యా. నిర్వాణేతి :- వేణీసంహారంలో సూత్రధారుని మాట లివి. పాణ్డు తనయాః = పాండవులు, ఆరీణామ్ శత్రువులయొక్క, ప్రశమాత్= శాంతించుట వలన, నిర్వాణవై రదహనాః = శాంతించిన వైరాగ్ని కలవారై, మాధవేన సహ శ్రీకృష్ణునితో కూడ, నన్దను సంతోషించెదరు గాక. కురురాజసుతాః = కౌర .వులు, రక్త ప్రసాధితభువః - అనురకమైన, బాగా వశంచేసికొనబడిన భూమి గల వారై, క్షతవిగ్రహాః చ = నశించిన విరోధం కలవారై, సభృత్యాః = భృత్య సహి తులై, స్వస్థాః = స్వస్థులుగా, భవన్తు - అగుదురు గాక. = = == ఇక్కడ. ఆరీణాంప్రశమాత్ = శత్రువుల వినాశం వలన, రక్త ప్రసాధిత :భువః = రక్తంచేత ఆలంకరించబడిన భూమి గలవారై, క్షతవిగ్రహాః = ఖండించ .బడిన శరీరాలు కలవారై, స్వస్థాః భవన్తు = స్వర్గస్థులు అగుదురుగాక అనే అమంగళార్థం కూడా స్పురిస్తున్నది. కాని ఇది భావ్యర్థ సూచనం కోసం ఉప యోగిస్తూన్నది గాన దోషం కాదు. ఆ మాటే చెపుతున్నాడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ అశ్లీలం రాబోయే అమంగళాన్ని సూచిస్తున్నది. ఆవ. కొన్ని చోట్ల వాక్యగతమైన సందిగ్ధత్వం కూడా గుణమే అని చెపు తున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> k7kbl2rgt8etvwdqhvvq65jhnlgznqr 104 224872 579848 2026-09-19T02:30:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 461 వృ సందిగ్ధమపి వాచ్యమహిన్నూ క్వచిన్ని యతార్థ ప్రతీతి కృత్త్వేన వ్యాజస్తుతి పర్యవసాయిత్వ గుణః. యథా- శ్లో॥ పృథుకార్త స్వరపాత్రం భూషితని? శేషపరిజనం దేవ, విలసత...' 579848 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 461 వృ సందిగ్ధమపి వాచ్యమహిన్నూ క్వచిన్ని యతార్థ ప్రతీతి కృత్త్వేన వ్యాజస్తుతి పర్యవసాయిత్వ గుణః. యథా- శ్లో॥ పృథుకార్త స్వరపాత్రం భూషితని? శేషపరిజనం దేవ, విలసత్క రేణుగహనం సంప్రతి సమమావయోః సదనమ్, వ్యా, సందిగ్ధమితి :- సందిగ్ధం కూడా కొన్ని చోట్ల వాచ్యుడైన రాజు- మొదలైన వాని మహిమచేత, నియతమైన అనగా ప్రకృతమైన అర్థంయొక్క ప్రతీతిని కలిగించడం చేత వ్యాజస్తుతిలో పర్యవసానం పొందితే గుణమే. అనగా పైకి సందిగ్ధంగా కనబడే వాక్యం కూడా వర్ణించబడే రాజాదులను పట్టి ప్రకృతమైన నిశ్చితార్థాన్నే బోధిస్తూ వ్యాజస్తుతిగర్భితంగా ఉన్నప్పుడు ఆ సందిగ్ధత్వం గుణమే కాని దోషం కాదు. ఎట్లనగా. పాత్ర = = = = పృథుకేతి :- కవి రాజుతో అంటున్నాడు. దేవరాజా! పృథుకర్త స్వర ! రాజపక్షంలో) పృథు కార్త స్వరపాతమ్ పెద్ద బంగారు పాత్రలు గలది, కవిపక్షంలో) సృథుక - చిన్న పిల్లలయొక్క, ఆర్తస్వర = దీనములైన ఏడ్పులకు, పాత్రమ్ స్థానము, భూషితనిః శేషపరిజనమ్ = (రాజు- పక్షంలో) అలంకరించుకొనబడిన సమస్తమైన పరివారం గలదీ, (కవిపక్షంలో) భూ - ఉషత నేలమీదనే నివసించే, సమస్త భార్యాపుత్రాదిపరిజనం కలదీ, విల సత్కరేణుగహనమ్= ప్రకాశించుచున్న, కరేణువులచేత, ఏనుగులచేత, ప్రవేశింవ శక్యం కానిది, (కవిపక్షంలో) 'వబయోర భేదః' అవడంచేత 'విల' అనగా బిలం. బిలంలో, సత్క = ఉండే ఎలుకలయొక్క రేణువులచేత, అవి త్రవ్విపోసిన మట్టికేత, ప్రవేశింప శక్యం కానిదీ అయిన, ఆవయోః సదనమ్ = మన | ఇద్దరి ఇల్లూ, సంప్రతి = ఇప్పుడు, సమమ్ సమంగా ఉన్నది. ఇక్కడ ప్రయోగించిన మూడు విశేషణాలకి ఈ అర్థమా ఆ అర్థమా అని మొదట సందేహం కలిగినా ప్రకరణవశంచేత నిశ్చితార్థాన్ని చెపుతూ ఇవి రాజ స్తుతిలో పర్యవసానం చెందుతున్నాయి. వ్యాజస్తుత్యలంకారం. అందుచేత ఆపా తతః కనబడే సంగిగ్ధత్వం ఇక్కడ గుణమే అయింది. ఆవ. కొన్ని చోట్ల అప్రతీతత్వం కూడా గుణం అవుతుం దని ప్రతి పాదిస్తున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> hhsf48pohp1gr8bifyce1xbw1yti3cm 104 224873 579849 2026-09-19T02:30:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '462 యథా- కావ్యప్రకాశ వృ. ప్రతిపాద్యప్రతిపాదయోః జ్ఞత్వే సతి అప్రతీతం గుణః. శ్లో॥ ఆత్మారామా విహితమతయో నిర్వికల్పే సమాధౌ జ్ఞానో ద్రేకాద్విఘటితత మో గ్రన్ధయః సత్త్వనిష్ఠాః, యం...' 579849 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>462 యథా- కావ్యప్రకాశ వృ. ప్రతిపాద్యప్రతిపాదయోః జ్ఞత్వే సతి అప్రతీతం గుణః. శ్లో॥ ఆత్మారామా విహితమతయో నిర్వికల్పే సమాధౌ జ్ఞానో ద్రేకాద్విఘటితత మో గ్రన్ధయః సత్త్వనిష్ఠాః, యం వీక్షనే కమపి తమసాం జ్యోతిషాం వా పరస్తా త్తం మోహాన్దః కథమయమముం వేత్తి దేవం పురాణమ్. వ్యా, ప్రతిపాద్యేతి :- ప్రతిపాద్యుడు అనగా శ్రోత, ప్రతిపాదకుడు అనగా వక్త. ఇద్దరూ కూడా శాస్త్రం తెలిసినవారైనప్పుడు అప్రతీతం గుణమే అవుతుంది. ఎట్లనగా- == = ఆత్మారామాఇతి :- వేణీసంహారం ప్రథమాంకంలో దుర్యోధనుడు కృష్ణుణ్ణి బంధించడానికి ప్రయత్నించాడని విని సహదేవుడు. "ఆర్యా! దుర్మార్గుడైన దుర్యోధనునికి శ్రీకృష్ణుని నిజస్వరూపం తెలియదా" అని ప్రశ్నించి నపుడు భీమ నేనుడు అంటూన్న మాటలు. ఆత్మరామాః- ఆత్మయందే క్రీడించే వారు, అనగా ఆత్మానందం ఆనుభవించేవారు, నిర్వికల్పే సమాదౌ నిర్వికల్పసమాధియందు, ధ్యేయమైన వస్తువు తప్ప ఇతరవస్తువుల జ్ఞానం లేని, తదేకాగ్రధ్యానమునందు, విహితరతయః = చేయబడిన ఆసక్తి గలవారు, జ్ఞానోద్రేకాత్ = జ్ఞానం యొక్క ఉద్రేకంవలన, విఘటితతమోగ్రన్జయః - తొలగించబడిన అజ్ఞానబంధం గల వారు, సత్త ్వనిష్ఠాః= సత్త్వగుణంలో మాత్రమే స్థితికలవారు అయిన మహాయోగులు, తమసామ్ – తమస్సులకు కాని, జ్యోతిషాం వా సామాన్యతేజస్సులకు గాని, పరస్తాత్ అవతల దూరంగా తామసవృత్తులకు కాని రాజసవృత్తులకు గాని దూరంగా అని మరొక వ్యాఖ్యానం), కమపి = వర్ణించ శక్యం కాని, యమ్ = ఎవనిని, వీక్షనే = చూస్తారో, తమ్= ఆట్టి, ఆముమ్ ఈ, పురాణం దేవమ్ = ప్రకృతికంటె కూడా పూర్వమునందున్న శ్రీకృష్ణుణి, అనగా ప్రకృతిని కూడా వశంలో ఉంచుకొన్న పురాతన పురుషుడైన శ్రీకృష్ణుణ్ణి, మోహాన్దః మోహాంధు డైన, ఆయమ్ ఇతడు, కథమ్ : ఎట్లు, వేత్తి = తెలుసుకొనును? == = - = ఇక్కడ నిర్వికల్పసమాధి మొదలైన శబ్దాలు యోగశాస్త్రమాత ప్రసిద్ధా -లవడంచేత అవ్రతీతాలే అయినా వక్త అయిన భీమసేనుడు, శ్రోత అయిన సహ<noinclude><references/></noinclude> 7n4w0q962idkofzamcf5jhs0r98is4z 104 224874 579850 2026-09-19T02:30:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 463 దేవుడూ కూడా శాస్త్రజ్ఞానవంతులే కాబట్టి ఈ అప్రతీతత్వం గుణమే కాని దోషం వృ. స్వయం వా పరామర్శే- యథా- శ్లో॥ షడధికదశనాడీచ క్రమధ్యస్థితాత్మా హృది వినిహితరూపః సిద...' 579850 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 463 దేవుడూ కూడా శాస్త్రజ్ఞానవంతులే కాబట్టి ఈ అప్రతీతత్వం గుణమే కాని దోషం వృ. స్వయం వా పరామర్శే- యథా- శ్లో॥ షడధికదశనాడీచ క్రమధ్యస్థితాత్మా హృది వినిహితరూపః సిద్ధిదస్తద్విదాం యః, అవిచలితమనోభిః సాధకై ర్మృగ్యమాణః స జయతి పరిణదః శ క్తిభిః శక్తినాథః. 30% వ్యా, స్వయమితి :- వక్త తాను పర్యాలోచనం చేస్తున్నప్పుడు కూడా అ ప్రతీత్వం గుణమే. ఎట్లనగా- = = - షడితి :- మాలతీమాధవంలో కపాలకుండల అనే కాపాలిక తనలో ఆను కుంటూన్న మాటలు. "షడధిక... ఆత్మా” షడధికదశ పదహారు, నాడీ నాడుల, చక్ర = చక్రంయొక్క మధ్య = మధ్యయందు, స్థితాత్మా = ఉన్న స్వరూపం గలవాడు. ఇడ, పింగల, సుషుమ్న, అపరాజిత, గాంధారి, హస్తి జిహ్వ, పూష. అలంబుస. కుహు, శంఖిని, తాలుజిహ్వ, ఇభజిహ్వ, విజయ, కామద, అమృత, బహుల అని పదహారు నాడులు. వాటి మధ్య ఉన్న చక్రం అనగా హృదయంలో ఉన్న మణిపూరం అనే చక్రం. దాని మధ్యలో ఉన్నవాడు అని అర్థం. హృడి = హృదయమునందు, వినిహితరూపః = ఉంచబడిన జ్యోతిః స్వరూపం గల, యః= ఎవడు, తద్విదామ్ = దానిని ఎరిగినవారికి, సిద్ధిదః అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్యం, ఈశత్వం, వశిత్వం అనే అష్ట సిద్ధులను ఇచ్చువాడో, అవిచలితమనోభిః = నిశ్చలమైన మనస్సులు గల, సాధకైః = సాధకులచేత, మృగ్యమాణః - అన్వేషించబడుతున్న, శక్తిభిః = జ్ఞానశ క్తి, ఇచ్ఛాశ క్తి, కృతిశక్తి ఆనే శక్తులచేత, పరిణద్ధః= వ్యాప్తుడైన, సః అట్టి, శ క్తినాథః = పార్వతీపతి, జయతి - సర్వోత్కర్షగా ఉన్నాడు. = = = == - - = ఇక్కడ ఆగమాలలో మాత్రమే ప్రసిద్ధాలైన నాడీ - సిద్ధ్యాదిపదాలు ప్రయో గించినా ఈ విషయా లన్నీ తెలిసిన వ్యక్తియే వీటిని గూర్చి పర్యాలోచన చేస్తూ న్నది గాన ఈ అప్రతీతత్వం గుణమే.<noinclude><references/></noinclude> l6w3p862zcs97l3sivldtwx1vvmm9j0 104 224875 579851 2026-09-19T02:31:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '464 వృ. అధమప్రకృతిషు గ్రామ్యో గుణః. యథా- శ్లో॥ ఫుల్లుక్కరం కలమకూరణిం వహన్తి జే సిన్దువారవిడవా మహ వల్లహా దే, జే గాలిదస్స మహిసీదహిణో సరిచ్ఛా దే కించ ముద్ధవిఅఇల్లపసూణపుఞ. "పుష్ప...' 579851 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>464 వృ. అధమప్రకృతిషు గ్రామ్యో గుణః. యథా- శ్లో॥ ఫుల్లుక్కరం కలమకూరణిం వహన్తి జే సిన్దువారవిడవా మహ వల్లహా దే, జే గాలిదస్స మహిసీదహిణో సరిచ్ఛా దే కించ ముద్ధవిఅఇల్లపసూణపుఞ. "పుష్పోత్కరం కలమభక్త నిభం వహన్తి యే సిన్ధువారవిటపా మమ వల్లభాస్తే, యే గాలితస్య మహిషీదధ్నః సదృక్షా స్తే కించ ముగ్ధవిచకిలప్రసూనపుజ్జాః. కోక్తాః కావ్యప్రకాశ 309 309 వృ. అత్ర కలమ భక్త మహిషీదధిశబ్దాః గ్రామ్యా అపి విదూష వ్యా. అధమేతి:- అధమప్రకృతికలవాళ్ళ, అనగా నీచపాత్రల, మాటలలో గ్రామ్యం గుణమే. ఎట్లనగా. - = పుష్పోత్కరమితి :- రాజశేఖరుని కర్పూరమంజరిలో విదూషకుని మాట లివి- యే - ఏ, సిన్దువార విటపాః = సింధువార వృక్షముల కొమ్మలు, కలమ భక్త నిభమ్ = వరి అన్నంతో సమానమైన, పుష్పోత్కరమ్ = పుష్పసముదాయ మును, వహన్తి = వహించుచున్నవో, తే అవి, మమ నాకు. వల్లభాః = ఇష్ట మైనవి ఆ పువ్వులు వరి అన్నం వలె ఉండడం దీనికి కారణం. కిం చ_మరియు యే = ఏవి, గాలి తస్య = నీళ్ళు లేకుండా వడగట్టిన, మహిషీ దధ్నః - గేదె పెరుగుకు, సదృక్షాః = సమానమైనవో తేజ ఆ, ముగ్ధవిచకి లప్రసూనపుజ్జాః = సుండరము లైన మల్లెపూవుల సముదాయాలు కూడ నాకు ఇష్టమైనవి. వీటికి దధిసాదృశ్యమే ఇందుకు కారణం. = e ఆ త్రేతి :- 'కలమ-భక్త -మహిషీదధి' శబ్దాలు- 'కలమ-కూర -మహిసీదహి' శబ్దాలు గ్రామ్యాలు. విదగ్ధజనులు ప్రయోగించేవి కావు. అయినా నీచ పాత్రయైన<noinclude><references/></noinclude> kj0tsptwfhjh0at0b48lm6t4prxs91m 104 224876 579852 2026-09-19T02:31:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం 465 విదూషకుని మాటలు కాబట్టి వీటి ప్రయోగంలో దోషం లేదు. ఈ గ్రామ్యత్వం గుణమే వృ. న్యూనపదం క్వచిద్గుణః. యథా- శ్లో ॥ గాఢాలి జనవామనీకృతకుచ ప్రోద్భూతరోమోద్దమా సాన్ద్ర...' 579852 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం 465 విదూషకుని మాటలు కాబట్టి వీటి ప్రయోగంలో దోషం లేదు. ఈ గ్రామ్యత్వం గుణమే వృ. న్యూనపదం క్వచిద్గుణః. యథా- శ్లో ॥ గాఢాలి జనవామనీకృతకుచ ప్రోద్భూతరోమోద్దమా సాన్ద్ర స్నేహరసాతిరేకవిగలచీమన్నితమ్బామ్బరా. మా మా మానద మాతి మామలమితి క్షామాక్షరోల్లాపినీ సుప్తా కిం ను మృతా ను కిం మనసి మే లీనా విలీనా ను కిమ్. వ్యా. న్యూనేతి :- కొన్ని చోట్ల న్యూనపడత్వం గుణం. ఎట్లనగా- = 0 గాడేతి :- అమరుశతకంలోని శ్లోకం. రతిశ్రమఖిన్నురాలైన ప్రియురాలిని గూర్చి అనేకవిధాల స్మరిస్తూన్న ఒక నాయకుని మాటలు. గాఢాలిఙ్గనవామనీ కృతకుచపోద్భూతరోమోద్గమా = గాఢాలింగనంచేత పొట్టివిగా చేయబడిన (నొక్కివేయబడిన) కుచములమీద పుట్టిన రోమాంచం కలదీ, సాన్ద్ర స్నేహరసాతి రేకవిగల చ్ఛీమన్ని తమ్బామ్బరా దట్టమైన స్నేహరసము ఆధిక్యంచేత జారు చున్న, సుందరమైన, నితంబవస్త్రం కలడి, మానద - మానమును (కోపమును) నశింపచేయువాడా! లేదా మానమును (గౌరవమును ఇచ్చువాడా! మా నన్ను, మా (ఆయాసయ) = ఆయాస పెట్టకుము . మామ్ = నన్ను, అతి అధికంగా, మా పీడయ) = పీడించకుము. అలమ్ చాలును, ఇతిజ్ఞ అని, కామాక్షరోల్లా పినీ=అస్పష్టములైన అక్షరాలను ఉచ్చరించుచున్న ఆ నా ప్రేయసి, (నిశ్చలంగా ఉండిపోవడంచేత ఊహిస్తున్నాడు) సుప్తా కిం ను నిద్రించినదా? మృతా ను కిమ్ మరణించిందా? మే మనసి, = నా మనస్సులో, లీనా = అణగిపోయిందా: విలీనా ను కిమ్=కలిసిపోయిందా. == == = = వి. ఇక్కడ 'మా మా' అన్నచోట 'ఆయాసయ' అనే పదమూ, 'మాతి’ అన్న చోట 'పీడయ' అనే పదమూ ఉండాలి. అందుచేత నూనపడత్వదోషం. కాని ఇక్కడ ఆ పదాలు ప్రయోగించకపోయినా వాటి అర్థం వెంటనే స్ఫురిస్తూ న్నది అంతేకాకుండా వాటిని ప్రయోగించకపోవడంచేత ఆ సమయంలో నాయికకు ఉన్న హర్షమోహాతిశయం గమ్యం అవుతున్నది. అందుచేత ఇక్కడ న్యూన పదత్వం గుణమే కాని దోషం కాదు. 30<noinclude><references/></noinclude> d4yuxdummhp1w9ds31hrfmo1zk1thn0 104 224877 579853 2026-09-19T02:31:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '466 వృ. క్వచిన్న గుణో న దోషః. యథా- కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ తిష్టేత్కోపవశా త్ప్రభావపిహితా దీర్ఘం న సాకుప్యతి స్వర్గాయోత్పతితా భవేన్మయి పునర్భావార్ద్రమస్యా మనః, తాం హర్తుం విబుధద్...' 579853 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>466 వృ. క్వచిన్న గుణో న దోషః. యథా- కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ తిష్టేత్కోపవశా త్ప్రభావపిహితా దీర్ఘం న సాకుప్యతి స్వర్గాయోత్పతితా భవేన్మయి పునర్భావార్ద్రమస్యా మనః, తాం హర్తుం విబుధద్విషోపి న చ మే శక్తాః పురో వర్తినీం సా చాత్యన్త మగోచరం నయనయోర్యాతేతి కోయం విధిః. వృ. అత్ర 'పిహితా' ఇత్యతః అనస్తరం 'నైతద్యతః ' ఇత్యేతైః న్యూనైః పదైః విశేషబుద్ధారకరణాత్ న గుణః. ఉత్తరా ప్రతిపత్తి : పూర్వాం ప్రతిపత్తిం బాధతే ఇతి న దోషః. వ్యా. క్వచిదితి:- కొన్ని చోట్ల ఈ న్యూనపదం గుణమూ కాదు దోషమూ కాదు. ఎట్లనగా- :- = విక్రమోర్వశీయంలో విరహంతో బాధపడుతున్న పురూరవుని మాట లివి. కోపవశాత్ = కోపంవలన, ప్రభావపిహితా = తిరస్కరిణీవిద్యా = ప్రభావంచేత అంతర్థానం చెందనదై, తిష్టేత్=ఉండునా? "నైతద్యుక్తమ్; యతః" = ఇదియుక్తం కాదు; ఎందువలన అని అంటే” అని అధ్యాహారం తెచ్చుకోవాలి. సా. = ఆమె, దీర్ఘమ్ = దీర్ఘంగా, న కుప్యతి = కోపించదు. స్వర్గాయ = స్వర్గం కొరకు (స్వర్గానికి), ఉత్పతితా భవేత్ = ఎగిరిపోయి ఉంటుందా? (పైవలె ఆధ్యా హారం). పునః = కాని, ఆస్యాః మనః ఈమె మనస్సు, మయి = నాయందు, భావార్ద్రమ్= ప్రేమభావంచేత ఆర్ద్రమైనది మే పురోవర్తి నీమ్ నా ఎదుట ఉన్న, = తామ్ – ఆమెను, హర్తుమ్ హరించుటకు, విబుధద్విషోఒపి= రాక్షసులు కూడ, న శక్తాః = సమర్థులు కారు. నా చ - ఆమె, నయనయోః నేత్రములకు, అగోచ రమ్ = ఆవిషయత్వమును, యాతా - పొందినది, పూర్తిగా కనబడకుండా పోయి నది, ఇతి = ఈ, విధిః = దైవం, కః = ఏమిటి? = = - = == అత్రేతి : :- ఇక్కడ 'పిహితా' అన్న తరువాత “న ఏతత్; యతః" అనే పదాలు న్యూనం అయినవి. కాని ఇలా న్యూనం అవడంవల్ల విశేషభావం ఏదీ స్ఫురించడంలేదు. అందుచేత ఇది (న్యూనపదత్వం) గుణం కాదు. తరువాతి ఆలోచన, "దీర్ఘం న సా కుప్యతి" అనేది, మొదటి ఆలోచనను, “తిష్టేత్ కోపవ<noinclude><references/></noinclude> bof2so500am2dsfvo3ygj3w88s0htnl 104 224878 579854 2026-09-19T02:31:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 467 శాత్ప్ర్పభావపిహితా" అనే దానిని బాధిస్తున్నది, తొలగిస్తున్నది. అందుచేత న్యూన పదాల స్పూర్తి వెంటనే కలుగుతున్నది గాన దోషం కూడా కాదు. 'స్వర్గాయ' ఇత్యాది రెండవ ప...' 579854 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 467 శాత్ప్ర్పభావపిహితా" అనే దానిని బాధిస్తున్నది, తొలగిస్తున్నది. అందుచేత న్యూన పదాల స్పూర్తి వెంటనే కలుగుతున్నది గాన దోషం కూడా కాదు. 'స్వర్గాయ' ఇత్యాది రెండవ పాదంలో కూడా 'భవేత్' తరువాత న్యూనపదత్వం, దాని వరి పరమ్. ఇట్లే చూచుకొనవలెను. వృ. ఆధికపదత్వం క్వచిద్గుణః. యథా- యద్వఞ్చనా హితమతిర్బహుచాటు గర్భం కార్యోన్ముఖః ఖలజనః కృతకం బ్రవీతి, తత్సాధవో న న విదన్తి విదని కిం తు కర్తుం వృథా ప్రణయమస్య న పారయన్తి . 312 వృ. అత్ర 'విదన్తి' ఇతి ద్వితీయపదమన్యయోగ వ్యవచ్చేద వ్యా, కొన్ని చోట్ల అధికపదత్వం గుణమే. ఎట్లనగా. == = యదితి:- వఞ్చనాహితమతిః = వంచన చేయుటయందు స్థాపితమైన బుద్ధి గల, వంచన చేయా లని నిశ్చయించుకొన్న, కార్యోన్ముఖః = కార్యాభిముఖు డైన, తన కార్యం సాధించుకొనడం కోసం ప్రయత్నించే, ఖలజనః - దుష్టుడు, కృత కమ్ = కృత్రిమమైన, అసత్యమైన, యమ్ ఏ వచనమును, బ్రవీతి = పలుకు తాడో, తత్ = దానిని, సాధవః సత్పురుషులు, న విదని ఇతిన ఎరుగరు అనే మాట లేదు. విదని ఎరుగుదురు. కింతు - కాని, ఆస్య = వీనియొక్క, ప్రణయమ్ = కృత్రిమ స్నేహాన్ని కూడా, వృథా - వ్యర్థంగా, కర్తుమ్ = చేయు టకు, న పారయన్తి = సమర్థులు కారు. = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ 'విదన్తి' అనే రెండవ పదం అన్యయోగాన్ని వ్యవ చ్ఛేదం చేయడం కోసం. అనగా 'న విదని ఇతిన' అనే వాక్యంలోనిది కాక రెండవ 'విదన్తి' అనేది పైకి అధికపదం వలె కనబడుతుంది. కాని “వాళ్ళే ఎరుగుదురు. కాని ఇతరులకు తెలువరు" అనే భావాన్ని సూచించడంకోసం పదం ప్రయోగించబడింది అని అర్థం. అందుచేత ఇక్కడ అధికపదత్వం గుణమే.<noinclude><references/></noinclude> ki31m8n6gyfpvuk5usktiglv5vodz70 104 224879 579855 2026-09-19T02:31:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '468 వృ. యథా వా. కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ వద వద జితః స శత్రుర్న హతో జల్పంశ్చ తవ తవాస్మీతి, చిత్రం చిత్రమరోదీద్దా హేతి పరం మృతే పుత్రే. వృ. ఇత్యేవమాదౌ హర్షభయాదియుక్తే వక్తరి. - 313 వ్యా. అధి...' 579855 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>468 వృ. యథా వా. కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ వద వద జితః స శత్రుర్న హతో జల్పంశ్చ తవ తవాస్మీతి, చిత్రం చిత్రమరోదీద్దా హేతి పరం మృతే పుత్రే. వృ. ఇత్యేవమాదౌ హర్షభయాదియుక్తే వక్తరి. - 313 వ్యా. అధికపదత్వం గుణం అవడానికి మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. వదేతి :- సః శత్రుః = ఆ శత్రువు, జితః = జయించబడినాడా? వద వద. =చెప్పుము, చెప్పుము. ఇది యుద్ధంనుంచి వచ్చినవారిని ప్రభువు అడిగిన ప్రశ్న. తవ అస్మి, తవ అస్మి ఇతి - 'నీ వాడను', 'నీ వాడను' అని, జల్సన్ చ పలుకుతున్న అతడు, న హతః - చంపబడలేదు. పరమ్ కాని, పుత్రే = పుత్రుడు, మృతే = మరణించినవాడగుచుండగా, హా హా ఇతి - హా హా అని, చిత్రం చిత్రమ్ చిత్ర చిత్రంగా, ఆరోదీత్ = ఏడ్చెను. = = = = ఇతీతి :— ఈ మొదలైనవాటిలో వక్త హర్షభయాదులతో కూడినప్పుడు అధికపదత్వం గుణం అవుతుంది. వి. ఇక్కడ మొదటి పాదంలోని వక్త్ర ప్రభువు. అతడు హర్షావేశంలో ఉండడంచేత 'వద వద' అని రెండు మాట్లు అన్నాడు. రెండవపాదంలో వక్త ఓడిపోయిన శత్రువు. భయావేశంచేత అతడు 'తవాస్మి, తవాస్మి' అని రెండు. మాట్లు అన్నాడు. మూడవ పాదంలో వక్తలు యుద్ధంనుంచి వచ్చిన యోధులు. వాళ్ళు ఆశ్చర్యావేశంలో “చిత్రం చిత్రమ్" అని రెండు మాట్లు అన్నారు. నాల్గవ పాదంలో వక్త ఓడిపోయి శరణుజొచ్చిన శత్రువు. అతడు దుఃఖావేశంలో ఉండడంచేత 'హా హా' అని రెండు మాట్లు అన్నాడు. ఈ విధంగా హర్షాదివ్యంజ- కాలు గాన ఆధికపదాలు దుష్టములు కావు అని అర్థం. - వృ. కథితపదం క్వచిద్దుణః లాటానుప్రాసే అర్థానర సంక్రమిత వాచ్యే విహితస్య అనువాద్యత్వే చ. క్రమేణోదాహరణమ్ . ॥ సీతకరకరరుచిరవిభా విభాకరాకార ధరణిధరకీర్తిః, పౌరుషకమలా కమలా సాపి తవైవాస్తి నాన్యస్య. 314<noinclude><references/></noinclude> pzm8465qy2wqx6g3i8m91vnc488mvb0 104 224880 579856 2026-09-19T02:32:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోల్లాసం 469 వ్యా, కథితేతి :- కొన్ని చోట్ల అనగా లాటాను పాసంలోను, అర్థాంతర సంక్రమితవాచ్యధ్వనిలోను, విధించబడినదాన్ని అనువదించేటప్పుడు కథితపదం గుణం అవుతుంది. క్రమంగా ఉదాహ...' 579856 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోల్లాసం 469 వ్యా, కథితేతి :- కొన్ని చోట్ల అనగా లాటాను పాసంలోను, అర్థాంతర సంక్రమితవాచ్యధ్వనిలోను, విధించబడినదాన్ని అనువదించేటప్పుడు కథితపదం గుణం అవుతుంది. క్రమంగా ఉదాహరణలు. సితేతి :- ఇది లాటానుప్రాసలో కఠితపదత్వానికి గుణత్వం ఉండడానికి ఉదాహరణం. విభాకరాకార = సూర్యుని వంటి ఆకారం గలవాడా! తీవ్రమైన పతాపం గలవాడా, ధరణిధర = రాజా! సితకరకరరుచిర విభా చంద్రుని కిరణముల వంటి అందమైన కాంతి గల, కీర్తిః = కీర్తి, పౌరుషకమలా పౌరుష . లక్ష్మి, సా = ఆ ప్రసిద్ధమైన, కమలా ఉన్నది అన్యస్య = ఇతపనకు, న == ఆపి లక్ష్మి, తవైవ - నీకే, లేదు. === = ఆస్తి = వి. సమానార్థకాలైన పదాలు ఆవృత్తి చేయబడితే, రెండుసార్లు ప్రయోగించ బడితే, లాటాను ప్రాసం, రెండు పదాలకి అర్థం ఒకటే అయి ఉంటేనే ఈ అను ప్రాసం. ఇక్కడ 'కరకర' 'వికావిధా' 'కమలాకమలా' అని రెండుసార్లు పదాలు ప్రయోగించబడ్డాయి. అందుచేత లాటానుప్రాసం. ఈ అనుప్రాసకొరకై ఒకే అర్థం గల పదాన్ని ఆవృత్తి చేయడం జరిగింది. అందుచేత ఇక్కడ పదత్వం గుణమే కాని దోషం కాదు. ఆవ. అర్థానరసం క్రమితవాచ్యవ్వనిలో కఠిపదం గుణం అవడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు_ 1 తాలా జాఅంతి గుణా జాలా దే సహిఅఏహిం ఘేప్పన్తి, రఇకిరణాణుగ్గహీఆఇం హోన్తి కమలాఇం కమలాఇం. 315 “తదా జాయన్తె గుణాః యదా తే సహృదయైర్గృహ్యనే రవికిరణానుగృహీతాని భవన్తి కమలాని కమలాని" = — = వ్యా. ఆనందవర్ధనుని విషమబాణలీలలోని శ్లోకం. యదా = ఎప్పుడు, తే = అవి, సహృదయైః = సహృదయులచేత. గృహ్మనే = గ్రహింపబడతాయో, తదా = అప్పుడు, తే - అవి, గుణాః - గుణాలుగా, జాయనే - ఆవుతాయి. రవి కిరణానుగృహీతాని - సూర్యకిరణాలచేత అనుగ్రహించబడిన, కమలాని కమ లాలు, కమలానీ __ కమలాలుగా, భవన్తి = అవుతున్నాయి. = == =<noinclude><references/></noinclude> icfo8skpw6zysytf64zyptftt5lqlkf 104 224881 579857 2026-09-19T02:32:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '470 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ రెండవ 'కమల' పదం అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యం చాలా. గొప్పది, అసాధారణమైనది, సౌర భాదిగుణయుక్తము అని వ్యంగ్యం. ఈ వ్యంగ్యా ర్థానికి కమలపదపునరావృత్తియే కారణం. అ...' 579857 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>470 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ రెండవ 'కమల' పదం అర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యం చాలా. గొప్పది, అసాధారణమైనది, సౌర భాదిగుణయుక్తము అని వ్యంగ్యం. ఈ వ్యంగ్యా ర్థానికి కమలపదపునరావృత్తియే కారణం. అందుచేత ఇక్కడ కూడా కథిత పదత్వం గుణమే. అవ. విహితమైనదానిని అనువదించవలసివచ్చి నప్పుడు కఠితపదం. గుణం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ జితేన్డ్రియత్వం వినయస్య కారణం గుణప్రకర్ష వినయాదవాప్యతే, గుణ ప్రకర్షణ జనో ఒనురజ్యతే ૨ జనానురాగప్రభవా హి సంపదః. 316 వ్యా, జితేతి :- జితేన్డ్రియత్వమ్ జయించబడిన ఇంద్రియాలు కలిగి ఉండడం, ఇంద్రియాలను జయించడం, వినయస్య = వినయానికి, కారణమ్ = కారణము. వినయాత్_వినయంవలన, గుణప్రకర్షః = గుణాల ఉత్కర్ష, అవాప్యతే —పొందబడును. గుణప్రకర్షత్ గుణాల ప్రకర్షవలన, జనః–జనం, ఆనురజ్యతే అనురాగం కలది అగును. సంపదః సంపదలు, జనానురాగప్రభవాః హి = జనుల అనురాగమే కారణంగా కలవి కదా? == = = వి. ఇక్కడ మొదటి వాక్యంలో జితేంద్రియత్వంచేత వినయం కలుగుతుం దని వినయం విధించబడింది. ఆ విషయాన్ని అనువదించి ద్వితీయ పాదంలో గుణప్రకర్ష విధించబడింది. ఆ గుణప్రకర్షను అనువదించి తృతీయ పాదంలో జనానురాగం విధించబడింది. జనానురాగాన్ని అనువదించి చతుర్థపాదంలో సంపదలు విధించ బడ్డాయి. ఈ విధంగా విధించబడినదానిని అనువదించేటప్పుడు. కఠితపదత్వం గుణమే కాని దోషం కాదు. వృ. పతత్ప్రకర్షమపి క్వచిద్గుణః యథా ఉదాహృతే ప్రాగ ప్రాప్తేత్యాదౌ 817. సమాప్త పునరాతం క్వచిన్న గుణః, న దోషః, యత్ర న విశేషణమాత్రదానార్థం పునర్గ్రహణమ్, అపి తు వాక్యానర మేవ క్రియతే. యథా ఆత్రైవ ప్రాగప్రాప్తేత్యాదౌ 818.<noinclude><references/></noinclude> 7oy0r3v9zxk2pszus0l2wm0o70992ul 104 224882 579858 2026-09-19T02:32:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 471 ఆపదస్థసమానం క్వచిద్దుణః. యథా ఉదాహృతే రక్తాశోకేత్యాదౌ 319. వ్యా, పతదీతి:- పతత్సకర్షం కూడా కొన్ని చోట్ల గుణమే ఉదాహరిం చిన " ప్రాగ ప్రాప్త " ఇత్యాదిపద్యంలో (చూ. 203 శ్...' 579858 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 471 ఆపదస్థసమానం క్వచిద్దుణః. యథా ఉదాహృతే రక్తాశోకేత్యాదౌ 319. వ్యా, పతదీతి:- పతత్సకర్షం కూడా కొన్ని చోట్ల గుణమే ఉదాహరిం చిన " ప్రాగ ప్రాప్త " ఇత్యాదిపద్యంలో (చూ. 203 శ్లోకం) వలె. ఈ పద్యంలోని చతుర్థపాదంలో గురువును స్మరించగానే క్రోధం తగ్గడంచేత మృదువైన కోమల పడయుక్త బంధమే యుక్తం గాన ఇక్కడ పతత్ప్రకర్షత్వం (వికటవర్ణ దీర్ఘ సమా సాదులతో ప్రారంభించిన రచనలో చతుర్థపాడం వచ్చే సరికి అది సడలినా గుణమే అని అర్థం. సమాప్తేతి :- ఎక్కడ మళ్ళీ గ్రహించడం విశేషణం కూర్చడం కోసం మాత్రమే కాదో, మరొక వాక్యమే నిర్మించబడుతుందో అలాంటి కొన్ని స్థలాలలో పూర్వం ఉదాహరించిన ప్రాగ ప్రాప్తేత్యాది శ్లోకంలో వలె (చూ. 209 శ్లోకం) సమాప్తపునరాత్రం గుణమూ కాదు, దోషమూ కాదు. ఈ శ్లోకంలో 'యేనానేన’ ఇత్యాదికం కేవలం విశేషణం కూర్చడంకోసం చేర్చబడలేదు. మరొక వాక్యమే నిర్మించబడింది. అందుచేత ఇక్కడ యచ్ఛద్దించేత సమాప్తమైన దానిని మళ్ళీ గ్రహించినా, 'సమాప్త పునరాతత్వం' ఉన్నా అది దోషం కాదు; దీనివల్ల వైశిష్ట్యం ఏదీ కనబడడం లేదు గాన గుణం కూడా కాదు. వెనుక ఉదాహరించిన 'రక్తాశోక' ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె (చూ. 300 శ్లోకం) కొన్నిచోట్ల 'అపదస్థసమాసం' గుణం అవుతుంది. ఈ శ్లోకంలో తృతీయ పాదంలోని దీర్ఘసమాసం విప్రలంభశృంగారానికి అనుగుణం కాకపోయినా అశోక వృక్షంమీద నాయకునికి కలిగిన క్రోధాన్ని సూచించడంద్వారా విప్రలంభపోషకం గానే ఉన్నది. అందుచేత ఆపాతతః అపదస్థిసమానత్వం ఉన్నా ఆది అది గుణమే. నిజానికి ఇక్కడ అపదససమానత్వమే లేదు. అన్ని పాదాలకి వక్త ఒకడే కదా! అస్థానస్థ (ఆపదస్థ) సమాసానికి ఉదాహరణంగా ఇచ్చిన 'ఆద్యాపి' ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె (చూ. 238 శ్లోకం) వక్తృభేదం లేదు కదా? అందుచేత ఇది చింత్యము అని ప్రదీపకారుడు అభిప్రాయపడగా సుధాసాగరవ్యాఖ్యానకర్త మమ్మ టుణ్ణి సమర్ధించడానికి ప్రయత్నించాడు. కాని ప్రదీపకారుడు చెప్పినదే యుక్తం అని తోస్తుంది. 'సుధాసాగరం' అనే వ్యాఖ్య రచించిన భీమసేనుడు అడుగడుగునా మమ్మటుణ్ణి 'వాగ్దేవ్యవతారం' అని కొనియాడుతూ, ఆయనమీద ఈగ వాలకుండా<noinclude><references/></noinclude> ais0zig0se114gcc4ml3j1wxnqyo981 104 224883 579859 2026-09-19T02:32:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '472 కావ్యప్రకాశ చూస్తూంటాడు. కొన్ని చోట్ల ఇతడు చేసే వాదనలు స్వతంత్రంగా ఆలోచించడం అలవాటున్న వాళ్ళకి ఆనుచితంగా కనబడతాయి. యథా- వృ. గర్భితం తథైవ గాథ. హుమి అవహతి అరేహో ణీరంకుపో అహ...' 579859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>472 కావ్యప్రకాశ చూస్తూంటాడు. కొన్ని చోట్ల ఇతడు చేసే వాదనలు స్వతంత్రంగా ఆలోచించడం అలవాటున్న వాళ్ళకి ఆనుచితంగా కనబడతాయి. యథా- వృ. గర్భితం తథైవ గాథ. హుమి అవహతి అరేహో ణీరంకుపో అహ వివేఅరహిఓ వి సివిణే వి తుమమ్మిపుణో పత్తిహి భత్తిం ణ పసుమరామి. హి "భవామ్యపహస్తితరేఖో నిరఙ్కుశోబఠ వివేక రహితో ఒపి స్వప్నే ఒపి త్వయి పునః ప్రతీహి భ క్తిం న స్మరామి” వృ. అత్ర 'ప్రతీహి' ఇతి మధ్యే దృఢప్రత్యయోత్పాదనాయ. ఏవమన్యదపి లక్ష్యాల్లక్ష్యమ్. వ్యా. గర్భితమితి :- గర్భితం కూడా అట్లే. అనగా కొన్నిచోట్ల గుణం ఆవుతుంది. ఎట్లనగా- భవామితి :- ఆనందవర్ధనుడు రచించిన విషమబాణలీలలో మన్మథునితో యౌవనం అంటూన్న మాటలు. నేను, అపహస్తి తరేఖః - తొలగించబడిన మర్యా దలు (కట్టుబాట్లు) కలవాడను, నిరఙ్కుశః నిరంకుశుడను, అథ = మరియు, = వివేకరహితః ఆపి నా వివేకం లేనివాడను, భవామి - అగుదును, ఇలాంటివాడిని కావచ్చును. స్వప్నే ఆపి స్వప్నంలో కూడ, త్వయి - నీయందు, భక్తిం పునః = భ క్తినైతే, న ప్రస్మరామి = మరువను; ప్రతీహి = తెలుసుకొనుము. = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ వాక్యమధ్యంలో 'ప్రతీహి' అనేది దృఢమైన నమ్మకం కలిగించడం కోసం. ఈ విధంగానే ఇతరమైనది కూడా లక్ష్యాన్ని పట్టి ఊహించు కోవాలి. వి. ఇక్కడ దృఢంగా నమ్మకం కలగడంకోసం వాక్యమధ్యంలో 'ప్రతీహి' అని ప్రయోగించబడింది. అందుచేత గర్భితత్వం గుణమే కాని దోషం కాదు. ఈ విధంగానే లక్ష్యాలను పట్టి ఎక్కడ దోషం కూడా గుణం అవుతుందో, ఎక్కడ దోషమూ, గుణమూ కూడా కాదో ఊహించుకోవాలి. అనగా ఈ ఘట్టంలో<noinclude><references/></noinclude> 9gichrpi8iww3ivjmogk8j03bwers0b 104 224884 579860 2026-09-19T02:33:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 473 చెప్పిన దోషాల విషయంలోనే కాకుండా ఇతరదోషాల విషయంలో కూడా ఊహించుకోవాలి అని అర్థం. ఇతర శ్లోకాలలో కూడా ఈ దోషాలు కనబడినంత మాత్రాన దోషం ఆశకూడదు; పై ఉదాహరణలలో చూపిన...' 579860 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 473 చెప్పిన దోషాల విషయంలోనే కాకుండా ఇతరదోషాల విషయంలో కూడా ఊహించుకోవాలి అని అర్థం. ఇతర శ్లోకాలలో కూడా ఈ దోషాలు కనబడినంత మాత్రాన దోషం ఆశకూడదు; పై ఉదాహరణలలో చూపిన విధంగా ఇతరాంశాలు కూడా పరిశీలించి నిర్ణయించాలి అని కూడా అర్థం. - ఈ ఘట్టంలో 55, తీ౭వ కారికలు తద్వ్యాజ్యోదాహరణాలు) మమ్మటుడు ఆపుష్టార్థత్వం, పునరుక్షత్వం, నిర్హేతుత్వం, కష్టత్వం, అప్రయుక్తత్వం, నిహ తార్థత్వం, ఆశ్లీలం, సందిగ్ధత్వం, ఆ ప్రతీతత్వం, గ్రామ్యత్వం, న్యూనపదత్వం, అధికపడత్వం, కథితపడత్వం, పతత్వకర్షత్వం, సమాప్త పునరాతత్వం, అపదస్థ సమాసత్వం, గర్భితత్వం అనే 17 దోషాలు కొన్ని సందర్భాలలో దోషాలు కావనీ,దోషాలు కాకపోవడమే కాకుండా గుణా లని సోదాహరణంగా ప్రతిపాదిం చాడు. దీనిని పట్టి పై దోషాలు అనిత్యదోషాలనీ, ఇంక మిగిలిన దోషాలన్నీ నిత్యదోషాలనీ వ్యాఖ్యాతలు విశదీకరించారు. అనగా అవి ఎల్లప్పుడూ పరిత్యా జ్యాలే అని అర్థం అయితే మమ్మటుడు చూపినట్లుగా ఇతరదోషాలలో మరి కొన్నింటిని కూడా దోషాలు కావని సోదాహరణంగా ఎవరైనా నిరూపించగలిగితే వాటిని కూడా అనిత్యదోషా లని అంగీకరించడంలో మమ్మిటునికి అభ్యంతరం ఉండదు. అందుచేతనే. "వీవమన్మదపి లక్ష్యాలక్ష్యమ్ " అని ఆయన ఈ ఘట్టాన్ని ముగించాడు. అవ. ఇంతవరకూ చెప్పిన దోషాలన్నీ పద- వాక్య ఆర్థాల ద్వారా రసానికి భంగం కలిగిస్తాయి. ఇప్పుడు సాక్షాత్తు రసవిరోధులైన దోషాలను నిరూ పిస్తునాడు. కా. వ్యభిచారిరసస్థాయి భావానాం శబ్దవాచ్యతా, కష్టకల్పనయా వ్యక్తిరనుభావ విభావయోః. ప్రతికూలవిభావాదిగ్రహో దీప్తిః పునః పునః, అకాజ్ఞే ప్రథనచ్ఛేదౌ ఆఙ్గస్యాప్యతివిస్తృతిః. అజినోఒననుసంధానం ప్రకృతీనాం విపర్యయః, ఆనఙ్గస్యాభిధానం చ రసే దోషాః స్యురీదృశాః. 60 61 62<noinclude><references/></noinclude> 0ekf6fgv7zbtkx3v5jubghe9ioj0vfy 104 224885 579861 2026-09-19T02:33:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '474 :_ = = == === కావ్యప్రకాశ వ్యా. వ్యభిచారీతి : వ్యభిచారిరసస్థాయిభావానామ్ వ్యభిచారిఖావాలు, రసం, స్థాయిభావాలు, శబ్దవాచ్యతా తమ తమ శబ్దాలచేత, పేర్లచేత చెప్ప : బడడం, (ఇవి మూడు దోషాలు). కష...' 579861 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>474 :_ = = == === కావ్యప్రకాశ వ్యా. వ్యభిచారీతి : వ్యభిచారిరసస్థాయిభావానామ్ వ్యభిచారిఖావాలు, రసం, స్థాయిభావాలు, శబ్దవాచ్యతా తమ తమ శబ్దాలచేత, పేర్లచేత చెప్ప : బడడం, (ఇవి మూడు దోషాలు). కష్టకల్పనయా కష్టమైన కల్పనచేత, అను భావవిభావయోః = అనుభావవిభావాల యొక్క, వ్యక్తి ః = వ్యంజనం, (ఇవి రెండు దోషాలు), ప్రతికూలవిభావాది గ్రహః = ప్రస్తుతరసానికి ప్రతికూలములైన విభా వాదులను గ్రహించడం, పునః పునః – మాటిమాటికి, దీప్తిః = ఒకే రసాన్ని దీపింపచేయడం, అకాజ్ఞే అసమయంలో, ప్రథనచ్ఛేదౌ = రసాన్ని విస్తరింప చేయడం, చేదించివేయడం, (ఇవి రెండు దోషాలు), ఆఙ్గస్య = అంగముయొక్క, అతి విస్తృతిః= అధిక విస్త రణం, అధిక వర్ణనం, అజినః- అంగియొక్క, అననుసంధా నమ్_అనుసంధానం చేయకపోవడం, ప్రధానవ్యక్తులు మొదలైనవారిని మర్చిపోవడం వంటిది. ప్రకృతీనామ్ = ప్రకృతులయొక్క, నాయకాదులయొక్క, విపర్యయః = తారుమారు చేయడం, ఆనఙ్గస్య= అంగం కానిదానియొక్క, అభిధానమ్ చెప్పడం, ఈదృశాః = ఇట్టివి, రసే రసమునందు, దోషాః - దోషాలు, స్యుః = అగును . ఈ పదమూడు దోషాలు, ఇంకా ఇటువంటి దోషాలు రసానికి సంబంధించినవి ఉంటాయి అని అర్థం. = == వృ. (1) స్వశభోపాదానం వ్యభిచారిణో యథా- శ్లో॥ సవ్రీడా దయితాననే సకరుణా మాతఙ్గచర్మామ్బరే సత్రాసా భుజగే సవిస్మయరసా చన్రేమృతస్యన్దిని, సేర్ష్యా జహ్నుసుతావలోకనవిధౌ దీనా కపాలోదరే పార్వత్యా నవసంగమ ప్రణయినీ దృష్టిః శివాయాస్తు వః. 321 వృ. ఆత్ర వ్రీడాదీనామ్. “వ్యానమ్రా దయితాననే ముకులితా మాతఙ్గచర్మామ్బరే సోత్కమా భుజగే నిమేషరహితా చన్దే ఒమృతస్యన్దిని మీలద్భూః సురసిన్దుదర్శనవిధౌ మ్లానా కపాలోదరే" ఇత్యాది తు యుకమ్.<noinclude><references/></noinclude> 6rvqrw9e8aw3941um5wyco695jtv2ly 104 224886 579862 2026-09-19T02:33:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం : 475 వ్యా. స్వేతి :- వ్యభిచారిభావాలను స్వశబ్ధంచేత గ్రహించడం ఎట్లనగా- వి. వ్యభిచారిభావాలను రసాలను, స్థాయిభావాలను వాటి వాటి కార్యాదుల వర్ణనం ద్వారా వ్యంజింపచెయ్...' 579862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం : 475 వ్యా. స్వేతి :- వ్యభిచారిభావాలను స్వశబ్ధంచేత గ్రహించడం ఎట్లనగా- వి. వ్యభిచారిభావాలను రసాలను, స్థాయిభావాలను వాటి వాటి కార్యాదుల వర్ణనం ద్వారా వ్యంజింపచెయ్యాలి కాని వాటి పేర్లు చెప్పి వాచ్యం చేయకూడదు . చేయడం దోషం. వ్యభిచారిభావాల స్వశబ్ది పాదానానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా. అలా = = = = సక్రీడా ఇతి :- దయితాననే భర్త ముఖమునందు, సవ్రీడా సిగ్గుతో కూడినది, మాతఙ్గచర్మామరే గజచర్మవస్త్రమునందు, సకరుణా జాలితో కూడినది, భుజగే = సర్పమునందు, సత్రాసా భయంతో కూడినదీ, అమృతస్య నిని అమృతాన్ని స్రవిస్తూన్న, చన్డే = చంద్రునియందు, సవిస్మయరసా = ఆశ్చర్యంతో కూడినదీ, జహ్నుసుతావలోకనవిధౌ - గంగను చూచుటయందు, నేరా= ఈర్ష్యతో కూడినదీ, కపాలోదరే = కపాలమధ్యమునందు, దీనా = = = దీనమూ అయిన, నవసంగమ ప్రణయినీ = నవసంగమమునందు ప్రేమ గల, పార్వత్యాః దృష్టిః = పార్వతియొక్క చూపు, వః = మీయొక్క, శివాయ = మంగళం కొరకు, ఆస్తు= అగుగాక. = అత్రేతి :. ఇక్కడ వ్రీడ మొదలైన వ్యభిచారిభావాల పేర్లు చెప్పబడ్డాయి. ఆది దోషం. పై మూడు పాదాలకు బదులు "వ్యాన్నమా” ఇత్యాతి పాఠం యుక్తంగా ఉంటుంది. "ప్రియుని ముఖంలో క్రిందికి వంగినది, గజచర్మవస్త్రంలో ముణుచుకున్నది, సర్పంలో కంపంతో కూడినదీ, అమృతం స్రవిస్తూన్న చంద్రుని యందు రెప్పపాటు లేనిదీ, గంగను చూచుటయందు కనుబొమ్మల విరుపుతో కూడినదీ, కపాలోదరంలో మానమైనది అయిన పార్వతి చూపు మీకు మంగళము. లిచ్చుగాక" అని దీని అర్థం. ఈ పాఠంలో క్రీడాదుల అనుభావాలైన క్రిందికి వంగడం మొదలైనవాటిచేత క్రీడాదులు వ్యంజింపబడుతున్నాయి. ఈ విధంగా వ్యభిచారికావాలు వ్యంగ్యాలుగా ఉండాలి గాని స్వశబ్దచాచ్యాలుగా ఉండకూడ దు. వృ. రసస్య స్వశక్టేన, కృష్ణారాది శబ్దేన చ వాచ్యత్వమ్. క్రమేణో దాహరణమ్. $11 తామనఙ్గజయమఙ్గల శ్రియం కించిదుచ్చభుజమూలలోకితామ్,<noinclude><references/></noinclude> oh3edorq24qelduku9o1ktj5hl1ao1m 104 224887 579863 2026-09-19T02:33:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '476 నేత్రయోః కృతవతో ఒస్య గోచరే కోఒప్యజాయత రసో నిరన్తరః. కావ్యప్రకాశ 322 వ్యా. రసన్యేతి :- రసం సామాన్యరూపంలో 'రస' శబ్దంచేత, విశేష రూపంలో 'శృఙ్గర' మొదలైన శబ్దాలచేత వాచ్యం కావచ్చును....' 579863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>476 నేత్రయోః కృతవతో ఒస్య గోచరే కోఒప్యజాయత రసో నిరన్తరః. కావ్యప్రకాశ 322 వ్యా. రసన్యేతి :- రసం సామాన్యరూపంలో 'రస' శబ్దంచేత, విశేష రూపంలో 'శృఙ్గర' మొదలైన శబ్దాలచేత వాచ్యం కావచ్చును. క్రమంగా ఉదాహరణం. = = తామితి : అనఙ్గజయమఙ్గలశ్రియమ్ - మన్మథుని విజయమంగల లక్ష్మీ కూపురాలైన, ముందుగా), కించిత్ = కొంచెము, ఉచ్చభుజమూలలోకి తామ్ = ఉన్నతమైన స్తనసంధియందు చూడబడిన, తామ్ ఆమెను, నేత్రయోః : నేత్రములయొక్క, గోచరే గోచరమునందు, కృతవతః = చేసిన (పూర్తిగా “చూచిన), ఆస్య = వీనికి, నిరస్త రః నిరంతరమైన, అత్యధికమైన, కోఒపి = చెప్ప శక్యం కాని, రసః = శృంగార రసం, అజాయత = పుట్టెను. = === వి. ఇక్కడ శృంగారరసం 'రస' శబ్దంచేత సామాన్యరూపంలో (శృంగార -రసంగా కాకపోయినా, రసంగా) నిర్దేశించబడింది. ఇది దోషం. అవ. రసం విశేషరూపంలో శృంగారపదంచేత నిర్దేశించబడిన ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఆలోక్య కొమలక పోలత లాభిషిక్త వ్యక్తానుఁగసుభగామభిరామమూర్తిమ్, పళ్యైష బాల్యమతివృత్య వివర్త మానః శృఙ్గరసీమని తరఙ్గతమాతనోతి. 323 = వ్యా, ఆలోక్యేతి :- కోమలకపోల తలాభిషిక్తవ్యక్తానురాగ సుభగామ్ కోమలములములైన చెక్కిళ్ళయందు అభిషేకింపబడిన, అనగా ముఖవికాసాదుల ద్వారా స్థాపించబడిన, వ్యక్తమైన అనురాగంచేత సుందరమైన, అభిరామమూర్తిమ్ = మరోహరమైన మూర్తి గల ఆమెను, ఆలోక్య = చూచి, బాల్యమ్ = బాల్య మును, అతివృత్య = దాటి, వివర్త మానః = మార్పు చెందుదున్న, యౌవనంలో ప్రవేశిస్తూన్న, ఏషః = ఇతడు, శృష్ణారసీమని = శృంగారసీమయందు, తరఙ్గ<noinclude><references/></noinclude> cgso3ev9x7u0vwx48ozka12u13nyugc 104 224888 579864 2026-09-19T02:34:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 477 తమ్ = అవిచ్ఛిన్నమైన ఉల్లాసమును, అతనోతి చేయుచున్నాడు. పళ్ళ= చూడుము. == వి. ఇక్కడ రసాలలో ఒక రసమైన శృంగారాన్ని చెపుతూ 'శృంగార' శబ్దం · ప్రయోగించబడినది. అది దోషం. వృ. (3)...' 579864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 477 తమ్ = అవిచ్ఛిన్నమైన ఉల్లాసమును, అతనోతి చేయుచున్నాడు. పళ్ళ= చూడుము. == వి. ఇక్కడ రసాలలో ఒక రసమైన శృంగారాన్ని చెపుతూ 'శృంగార' శబ్దం · ప్రయోగించబడినది. అది దోషం. వృ. (3) స్థాయినో యథా- శ్లో॥ సంప్రహారే ప్రహరణైః ప్రహాకాణాం పరస్పరమ్, కణత్కారైః శ్రుతిగతై రుత్సాహస్తస్య ఒప్యభూత్. 324 వృ. అత్రోత్సాహస్య. వ్యా. స్థాయినః ఇతి :- స్థాయి స్వశబ్దవాచ్యం అయిన ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = సంప్రహారే ఇతి :- సంవహారే యుద్ధమునందు, ప్రహరణైః = ఆయు. ధాలచేత, పరస్పరమ్ పరస్పరము చేయబడిన, ప్రహారాణామ్ దెబ్బ లయొక్క, ఠణత్కారైః = 'ఠణ్ ఠణ్' అనే చప్పుళ్ళచేత, తస్య - వానికి, కోడిపి = చెప్ప శక్యం కాని, ఉత్సాహః = ఉత్సాహం, ఆభూత్ ఆయెను. = = అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉత్సాహం స్వశబ్దంచేత ('ఉత్సాహ' శబ్దంచేత) చెప్పబడింది. అవ. “కష్టకల్పనయా వ్యక్తిః" అనగా అనుభావ విభావాల అభివ్యక్తి కష్ట కల్పనచేత కలగడం అని అర్థం. అనగా ఇతర శ్లోకాదుల పరిశీలన, ప్రకరణాదు లను గుర్తించడం చేస్తేనే కాని అవి అభివ్యక్తం కాకపోవడం. అప్పుడు వాటి రసానుభూతిలో చమత్కారం తగ్గుతుంది. ప్రతీతి ఆలస్యంగా జరుగుతుంది గాన అనుభావం కష్టకల్పనచేత వ్యక్తం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ కర్పూరధూలిధవలద్యుతిపూరధౌత దిఙ్మణ్డలే శిశిరరోచిషి తస్య యూనః, లీలాశిరోంకుకని వేళ వి శేషక్లుప్తి వ్యక్త స్త నోన్నతిరభూన్నయనావనా సా. 325<noinclude><references/></noinclude> 6d21fiwzjynmskf0yyyzusvmfqti2ii 104 224889 579865 2026-09-19T02:34:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '478 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్రోద్దీపనాలమ్బనరూపాః శృఙ్గరయోగ్యా విభావా అను ^భావపర్యవసాయినః స్థితాః ఇతి కష్టకల్పనా. - = == = వ్యా. కర్పూరేతి :- శిశిరరోచిషి = చంద్రుడు, "కర్పూర.... మణ్డలే". -కర్ప...' 579865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>478 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్రోద్దీపనాలమ్బనరూపాః శృఙ్గరయోగ్యా విభావా అను ^భావపర్యవసాయినః స్థితాః ఇతి కష్టకల్పనా. - = == = వ్యా. కర్పూరేతి :- శిశిరరోచిషి = చంద్రుడు, "కర్పూర.... మణ్డలే". -కర్పూర = కర్పూరముయొక్క, ధూలి పరాగం వలె, ధవల = తెల్లని, ద్యుతి పూర = కాంతిసముదాయంచేత, రౌత - కడిగివేయబడిన, దిఙ్మణ్డలే - దిక్కుల మండలం కలవా డగుచుండగా, లీలాశిరోంచుకనివేశవిశేషక్లుప్తి వ్యక్త సనోన్నతిః = విలాసచేత శిరోవస్త్రము యొక్క (స్థితి యొక్క) విశేషరచనచేత, అనగా శిరస్సుపై మేలిముసుగుగా వేసికొన్న వస్త్రాన్ని విలాసపూర్వకంగా, ఒక విధంగా సర్దుకోవడంచేత, స్పష్టంగా కనబడుచున్న, స్తనౌన్నత్యం గల, సా= ఆమె, తస్య=ఆ, యూనః_యువకునకు, నయనావనౌ_నేత్రభూమియందు, ఆభూత్ = ఆయెను. అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉద్దీపనాలమ్బనరూపములైన శృంగారయోగ్యాలైన విభావాలు అనుభావంలో పర్యవసానం చెందేవిగా ఉన్నాయి. అందుచేత కష్ట కల్పన. తగిన వి. ఇక్కడ రసం (రతి) నాయకనిష్ఠంగా వర్ణింపబడుతున్నది. దానికి స్తంభరోమాంచాదిరూపాలై న అనుభావాలు అతనిలో ఉన్నట్లు చెప్పాలి. కాని ఆ విషయం చాల ఆలస్యంగా తెలుస్తూన్నది. వెన్నెల ఉద్దీపన విభావం. అభివ్యక్త స్త నోన్నతి యైన లలన ఆలంబనవిభావం. శృంగారానికి తగిన ఈ ఉద్దీపనాలంబనవిభావాలను మాత్రం చెప్పడం జరిగింది. దీనిని పట్టి చంద్రోద యంలో యువతీ యువకులు పరస్పరాలోకనం చేసినప్పుడు వికారం కలగకుండా ఉండదు గాన స్తంభాద్యనుభావాలు కలిగి నట్లుగా కల్పించుకోవాలి. ఈ విధంగా ఇక్కడ అనుభావకల్పన కష్టంమీద జరుగుతున్నది గాన ఇది దోషం. అవ. (5) కష్టకల్పనచేత విభావప్రతీతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. -శో॥ పరిహరతి రతిం మతిం లునీతే స్థలతి భృశం పరివర్తతే చ భూయః, ఇతి బత విషమా దశాస్య దేహం పరిభవతి ప్రసభం కిమత్ర కుర్మః. 326<noinclude><references/></noinclude> d6tf5x9l6a4mnvp8a0lcz2zwhtx1kxj 104 224890 579866 2026-09-19T02:34:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 479 వృ. అత్ర రతిపరిహారాదీనామనుభావానాం కరుణాదావపి సంభ వాత్ కామినీరూపః విభావః యత్నతః ప్రతిపాద్యః. - వ్యా, పరిహరతీతి :- రతిమ్ భోగ్య వస్తువులయందు ఆస క్తిని, పరిహ రతి =...' 579866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 479 వృ. అత్ర రతిపరిహారాదీనామనుభావానాం కరుణాదావపి సంభ వాత్ కామినీరూపః విభావః యత్నతః ప్రతిపాద్యః. - వ్యా, పరిహరతీతి :- రతిమ్ భోగ్య వస్తువులయందు ఆస క్తిని, పరిహ రతి = తొలగిస్తూన్నది. మతిమ్ ఆలోచనాశ క్తిని, లునీతే = ఖండిస్తూన్నది. భృశమ్= మిక్కిలి, స్థలతి తొట్రుపాటుకలిగిస్తూన్నది. భూయః మాటిమాటికి, పరివర్తతే చ – ఇటూ అటూ దొర్లే టట్లు చేస్తూన్నది. ఇతి = ఈ విధంగా, విషమా… విషమమైన, దశా- అవస్థ, అస్య వీనియొక్క, దేహమ్ దేహాన్ని, ప్రసభమ్ = బలాత్కారంగా, పరిభవతి - తిరసరిస్తూన్నది. బత - అయ్యో! === = == = ఆత్రేతి :- ఇక్కడ రతిపరిహారం మొదలైన అనుభావాలు కరుణాదిరసా లలో కూడ సంభవించవచ్చును. అందుచేత కామినీరూపమైన విభావం ప్రయత్న పూర్వకంగా ప్రతిపాద్యం అయి ఉంది. వి. నాయకనిష్ఠ మైన విప్రలంభశృంగారానికి కామిని ఆలంబనవిభావం అని సూచించవలసి ఉంది. రతిపరిహారాదులు కరుణాదులలో కూడ ఉండవచ్చును గాన వాటిని పట్టి ఆలంబనవిభావాన్ని ఊహించడానికి వీలులేదు ఇంక ప్రక రణాదులను పట్టి మాత్రమే దాన్ని గూర్చి తెలిసికొనవలసి ఉంది. ఇక్కడ విభావవ్య క్తి కష్టకల్పనాసాధ్యం ఆయి ఉంది కాబట్టి దోషం. అందుచేత అలాంటి ఆవ. (6)' ప్రతికూలవిభావాది గ్రహణం' అనగా ప్రకృతరసానికి విరుద్ధమైన రసానికి సంబంధించిన విభావానుభావవ్యభిచారులను నిబంధించడం. విభావవ్యభిచారుల నిబంధనానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ప్రసాదే వర్త స్వ ప్రకటయ ముదం సంత్యజ రుషం ప్రియే శుష్యన్త ్యఙ్ఞాన్యమృతమిన తే సిఞ్చతు వచః, నిధానం సౌఖ్యానాం క్షణమభిముఖం స్థాపయ ముఖం న ముగ్గే ప్రత్యేతుం ప్రభవతి గతః కాలహరిణః. 327 వృ. అత్ర శృఙ్గరే ప్రతికూలస్య శాన స్యానిత్యతాప్రకాశరూపో విభావః, తత్ప్రకాశితో నిర్వేదశ్చ వ్యభిచారీ ఉపాత్త :<noinclude><references/></noinclude> hy8get51kr7w3vsxe5jn94o48syfjym 104 224891 579867 2026-09-19T02:34:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '480 == = - - కావ్యప్రకాశ వ్యా. ప్రసాదే ఇతి :- ప్రణయకోపం చెందిన నాయికతో నాయకుడు. అంటూన్న మాటలు- ప్రియే = ఓ ప్రియురాలా! ప్రసాద్ ప్రసాదమునందు, వర్త స్వ = ఉండుము, అనుగ్రహించుము. ముదమ్ = సంతో...' 579867 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>480 == = - - కావ్యప్రకాశ వ్యా. ప్రసాదే ఇతి :- ప్రణయకోపం చెందిన నాయికతో నాయకుడు. అంటూన్న మాటలు- ప్రియే = ఓ ప్రియురాలా! ప్రసాద్ ప్రసాదమునందు, వర్త స్వ = ఉండుము, అనుగ్రహించుము. ముదమ్ = సంతోషమును, ప్రకటయ = ప్రకటించుము. రుషమ్- కోపమును, సంత్యజ విడువుము. తే = నీయొక్క అమృతమివ — అమృతం వంటి, వచః - వచనము, శుష్యన్తి= ఎండిపోవుచున్న. అజ్ఞాని – నా అవయవాలను, సిఞ్చతు తడుపుగాక. సౌఖ్యానామ్ సౌఖ్యము నిధానమ్ నిధి ఆయిన, ముఖమ్ ముఖమును, క్షణమ్ - క్షణకాల మును, క్షణంపాటు, అభిముఖమ్ అభిముఖ మైనదానినిగా, స్థాపయ ఉంచుము. ముగ్గే= ఓ తెలివి తక్కువదానా! గతః = వెళ్ళిపోయిన, కాలహరిణః కాలం అనే లేడి, ప్రత్యేతుమ్_తిరిగి వచ్చుటకు, న ప్రభవతి = సమర్థం కాదు. - === = === = == = అత్రేతి :- ఇక్కడ శృంగారంలో, శృంగారరసఘట్టంలో, శృంగారానికి ప్రతికూలమైన శాంతరసానికి సంబంధించిన కాలానిత్యత్వాన్ని ప్రకాశింపచేయడం అనే విభావమూ దానిచేత ప్రకాశించబడిన నిర్వేదం అనే వ్యభిచారిభావమూ గ్రహించబడ్డాయి. ఆవ. ప్రతికూలానుభావం చెప్పడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ణిహుఅరమణమ్మి లోఅణపహమ్మి పడిఏ గురుఅణమజ్ఫమ్మి, సఆలపరిహారహిఅఆ వణగమణం ఏవ్వ మహర్షి వహూ, “నిభృతరమణే లోచనపఠే పతితే గురుజనమధ్యే, సకలపరిహారహృదయా వనగమనమే వేచ్ఛతి వదూః" వృ. అత్ర సకలపరిహార వనగమనే శాన్తాను భావౌ. ఇన్దనాద్యా నయనవ్యాజేన ఉపభోగార్థం వనగమనం చేత్ న దోషః. = = = వ్యా. నిభృతేతి :- నిభృతరమణే - గుప్త కాముకుడు, జారుడు, గురుజన మధ్యే = పెద్దల మధ్యయందు, లోచనవథే నేత్రమార్గమునందు, పతితే= వడినవాడగుచుండగా, వధూః = ఆ స్త్రీ, సకల పరిహార హృదయా = అన్నింటిని విడిచి పెట్టివేయడమునందు హృదయం కలదై, వనగమనమేవ _ వనమును గూర్చి వెళ్ళుటను మాత్రమే, ఇచ్ఛతి కోరుచున్నది. == =<noinclude><references/></noinclude> earam5apfdn8nffsy2iwoew5na7ufyl 104 224892 579868 2026-09-19T02:34:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 481 అత్ర ఇతి :- ఇక్కడ అన్నింటినీ విడిచి పెట్టడం, అరణ్యానికి వెళ్ళడం అనేవి శృంగారానికి ప్రతికూలమైన శాంతానికి అనుభావాలు. అయితే కట్టెలు మొదలైనవి తీసుకొని రావా లనే...' 579868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 481 అత్ర ఇతి :- ఇక్కడ అన్నింటినీ విడిచి పెట్టడం, అరణ్యానికి వెళ్ళడం అనేవి శృంగారానికి ప్రతికూలమైన శాంతానికి అనుభావాలు. అయితే కట్టెలు మొదలైనవి తీసుకొని రావా లనే వంకతో ఇంట్లో పనులన్నీ విడచి) ఉపభోగం కోసం వనానికి వెళ్ళడం అని అభిప్రాయం అయితే దోషం లేదు. వృ. (7) దీప్తి ః పునః పునర్యథా కుమారసంభవే రతివిలాపే. (S) ఆకాష్ఠాప్రథనం వేణీసంహారే ద్వితీయే ఒజ్కే అనేక వీరక్షయే ప్రవృత్తే భానుమత్యా సహ దుర్యోధనస్య శృఙ్గరవర్ణమ్. (9) ఆకార్డే ఛేదో యథా వీరచరితే ద్వితీయే అక్కే రాఘవ భార్గవయోర్దూరాధిరూఢీ వీరరనే “కఙ్కణమోచనాయ గచ్ఛామి" ఇతి రాఘవస్యోక్తి. (10; ఆఙ్గస్య అప్రధానస్య అతి విస్తరేణ వర్ణనమ్. యథా-హయ గ్రీవవధే హయగ్రీవస్య. (11) అఫ్గానః అననుసంధానమ్-యథా రత్నావళ్యాం చతుర్థే అజ్కే బా.భవ్యాగమనే సాగరికాయాః విస్మృతిః. వ్యా, దీప్తి రితి :- (7) ఒకమారు దీపిత మైనదానికి, అనగా పోషించబడిన దానికి, మధ్య మధ్య విచ్ఛేదం కలిగించి మళ్ళీ గ్రహిస్తూ ఉండడం 'పునః పున దీప్తి'. దీనికి ఉదాహరణం కుమారసంభవం చతుర్థ సర్గలోని రతివిలాపఘట్టం. “అఠ మోహపరాయణా సతీ" (4.1) ఇత్యాదులచేత ప్రారంభంలో దీప్తి పొందింప బడిన కరుణరసం మళ్ళీ “ఆథ నా పునరేవ విహ్వలా” (44) ఇత్యాదులచేత మరల దీప్తం చేయబడింది. తరువాత వసంతుణ్ణి చూచినప్పుడు దానికి విచ్ఛేదం కలిగింది. మళ్ళీ “తమవేక్ష్య రురోద నా భృశమ్" ఇత్యాదికం చేత ఉద్దీపితం అయింది. ఈ పునఃపునర్దీపితమైన ఒకే రసాన్ని ఆస్వాదించడం సహృదయ హృదయోవ్వేజకంగా (సహృదయుల హృదయాలకు విసుగు పుట్టించేదిగా ' ఉంటుంది. అందుచేత ఇది దోషం నా (8) ఆకార్డే ఇతి :- సమయం కాని సమయంలో రసాన్ని విస్తరింప 31)<noinclude><references/></noinclude> qwb4l0pqudk0o1f43f7m7iqf6amvrwu 104 224893 579869 2026-09-19T02:34:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '482 కావ్యప్రకాశ చేయడం “అకాండ ప్రథనం'. వేణీసంహారం ద్వితీయాంకంలో, అనేక మహావీరులు నశించే యుద్ధం ప్రారంభం అయిన సమయంలో (సమయం కాని సమయంలో, కరుణవీరాదులు ఆస్వాదించదగిన సమయంలో భానుమ...' 579869 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>482 కావ్యప్రకాశ చేయడం “అకాండ ప్రథనం'. వేణీసంహారం ద్వితీయాంకంలో, అనేక మహావీరులు నశించే యుద్ధం ప్రారంభం అయిన సమయంలో (సమయం కాని సమయంలో, కరుణవీరాదులు ఆస్వాదించదగిన సమయంలో భానుమతితో దుర్యోధనుని శృంగారాన్ని వర్ణించడం వంటిది 'అకాండప్రధనం'. (9) ఆకార్డే భేద ఇతి :- ప్రారంభం అయి మంచి ఊపులో ఉన్న రసాన్ని హటాత్తుగా సమయం కాని సమయంలో భేదించివేయడం అకాండచ్ఛేదం. మహావీరచరితంలో శ్రీరామపరశురాముల మధ్య వీరరసం (ఉత్సాహం) అత్యుచ్చ స్థాయికి అందుకొన్న సమయంలో రాముడు 'కంకణమోచనం కోసం వెళ్ళి వస్తాను' అని అన్న మాట ఆకాండచ్చేదానికి ఉదాహరణం. వి. వివాహానంతరం పదవరోజున చేసే ఒక ఉత్సవం కంకణమోచనం. ఒకరి నొకరు డీకొనడానికి సిద్ధం అయిన సమయంలో రాముడు అలా పలకడం అతని వీరత్వం విషయంలో సామాజికులకు సందేహం కలిగిస్తుంది. అందుచేత హటాత్తుగా ఉచ్చస్థాయిలో ఉన్న రసాన్ని ఖండించ కూడదు. 10. ఆఙ్గ స్యేతి :- ఆంగమైనదానిని లేదా అంగం అయినవానిని, అనగా ఆప్రధానమైనవానిని, అతివిస్తరంగా వర్ణించడం "అంగస్యాప్యతివిస్తృతిః" అనే దానికి అర్థం. ఎట్లనగా. హయగ్రీవవధంలో హయగ్రీవవర్ణనం. వి. కాశ్మీర దేశీయుడైన మేంఠకవి రచించిన 'హయగ్రీవవధ' అనే నాట కంలో ప్రధాననాయకుడు విష్ణువు. ఆ విష్ణువును వర్ణించడం మానేసి అప్రధాను డైన హయగ్రీవు డనే ప్రతినాయకునికి సంబంధించిన జలక్రీడా- వనవిహార-రతి కేల్యాదులు వర్ణించడం అతడే ప్రధాననాయకు డనే భ్రాంతిని కలిగిస్తుంది. అందుచేత అప్రధానవిస్తృతవర్ణనం దోషం. (11) అజ్ఞాన ఇతి:- అంగి అయిన వ్య క్తిని అనగా ప్రధానమైన నాయకుణ్ణి గాని, నాయికను గాని పరామర్శించకపోవడం “అజ్ఞానః అననుసంధానం", ఎట్లనగా. 'రత్నావళి' నాటికలో సింహళేశ్వరుని కంచుకి అయిన బాభ్రవ్యుడు వచ్చిన సంద ర్భంలో రాజు ప్రధానపాత్ర అయిన సాగరిక మాటే ఎత్తకపోవడంచేత ఆమెను మరచినట్లయింది. దీనివల్ల నాటికలో ప్రతిపాద్యం అయిన శృంగారరసం విచ్ఛిన్న ప్రాయం అయిపోయింది.<noinclude><references/></noinclude> 591cwn8e2l1h3vwzgsyhgvn7stkkrbc 104 224894 579870 2026-09-19T02:35:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 453 వ్య. (12) ప్రకృతయో దివ్యాః, అదివ్యాః, దివ్యాదివ్యాశ్చ. వీరరౌ,దశ్య నౌకశాస్త్ర రస ప్రధానాః ధీరోదాత్త ధీరోద్ధత ధీరలలిత-ధీర ప్రకాన్తాః; ఉత్తమాఢమ-మధ్యమాశ్చ. తత్ర రత...' 579870 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 453 వ్య. (12) ప్రకృతయో దివ్యాః, అదివ్యాః, దివ్యాదివ్యాశ్చ. వీరరౌ,దశ్య నౌకశాస్త్ర రస ప్రధానాః ధీరోదాత్త ధీరోద్ధత ధీరలలిత-ధీర ప్రకాన్తాః; ఉత్తమాఢమ-మధ్యమాశ్చ. తత్ర రతిహాసశోకాద్భుతాని అడి వ్యోత్తమ ప్రకృతివత్ దివ్యేష్వపి. కిం తు రతిః సంభోగశృంగారరూపా ఉత్తమదేవతావిషయా. న వర్ణనీయా తద్వర్ణనం హి పిత్రోః సంభోగవర్ణన మివాత్యన్త మనుచితమ్. :- వ్యా, ప్రకృతయ ఇతిని ఏ ప్రకృతికి ఏ వర్ణనం ఉచితమో చెయ్యాలి. అనుచితవర్ణనం చేసినట్లయితే అది ' ప్రకృతివిపర్యయం'. ప్రకృతులు నాయకులు దివ్యులు, అదివ్యులు, దివ్యాదివ్యులు. అట్లే ఈ నాయకులు వరుసగా వీర కాదృశృంగార శాంతరస ప్రధానులైన ధీరోదాత్త ధీరోద్ధత. ధీరలలిత ధీరశాం తులు, ఉత్తమాఢమమధ్యములు కూడ. ఇంద్రాదులు దివ్యులు. వత్సరాజు మొదలైన మానవులు ఆదివ్యులు. మాన వెలుగా అవతరించిన శ్రీరామ శ్రీకృష్ణాదులు దివ్యాదివ్యులు. ఈ నాయకులే ఆ యా కసాల ప్రాధాన్యాన్ని పట్టి ధీరోదాత్తాదిసంజ్ఞలు పొందుతారు. వీరరస ప్రధానులైన శ్రీ రామాదులు ధీరోదాత్తులు. కౌద్రరస ప్రధానులైన భీమసేనాదులు ఢీకొద్ధతులు. శృంగారశసప్రధానులైన శ్రీకృష్ణాదులు ధీరలలితులు. శాంతరస ప్రధానులైన జీమూతవాహనాదులు ధీరశాంతులు. నాయకులలోనే కొందరు ఉత్త ములు. కొందరు ఆధములు. కొందరు మధ్యములు. ధీరోదాత్తాదిలక్ష ణాలు, ఇంకా అనుకూల-దక్షిణ.ధృష్ట-శకులనే నాలుగు భేదాలు ప్రతాపరుదీయ సాహిత్యదర్ప ణాదులనుండి గ్రహించవచ్చును. త త్రేతి:- అదివ్యులైన ఉత్తమ ప్రకృతినాయకుల విషయంలో వలెనే దివ్యులైన నాయకుల విషయంలో కూడా రతి-హాస-శోక అద్భుతాలు వర్ణించ వచ్చును. కాని సంభోగశృంగారరూపమైన రతిని మాత్రం ఉత్తమదేవతల విష యంలో వర్ణించకూడదు. అట్టి ఉత్తమదేవతాసంభోగవర్ణనం తలిదండ్రుల సంభోగ .వర్ణనం వలె చాల అనుచితమైనది. క్రోధం ప్రభో సంహరసంహరేతి యావద్గిరః ఖే మరుతాం చరన్తి,<noinclude><references/></noinclude> pd7g7ylwpzgm2fd31dbvxnm3bozp8q2 104 224895 579871 2026-09-19T02:35:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '484 తావత్స వహ్నిర్చవనే త్రజన్మా భస్మావశేషం మదనం చకార, కావ్యప్రకా 329 వృ. ఇత్యుక్త వత్ భృకుట్యాదివికారవర్జితః క్రోధః సద్యః ఫలదః, స్వర్గపాతాల గగనసముద్రోల్ల జనాద్యుత్సాహశ్చ ది...' 579871 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>484 తావత్స వహ్నిర్చవనే త్రజన్మా భస్మావశేషం మదనం చకార, కావ్యప్రకా 329 వృ. ఇత్యుక్త వత్ భృకుట్యాదివికారవర్జితః క్రోధః సద్యః ఫలదః, స్వర్గపాతాల గగనసముద్రోల్ల జనాద్యుత్సాహశ్చ దివ్యే ష్వేవ. ఆదివ్యేషు తు యావదవదానం ప్రసిద్ధముచితం వా తాపదేవోపనిబద్దవ్యమ్. అధికం తు నిబధ్యమానమసత్యప్రతిభానేన “నాయక వద్వర్తి తవ్యం, న ప్రతినా యకవత్" ఇత్యుపదేశే న పర్యవస్యేత్. దివ్యాదివ్యేషు ఉభయథాపి. ఏవ ముక్త స్యౌచిత్యస్య దివ్యాదీనామిన ధీరోదాత్తాదీ నామప్యన్యథావర్ణనం విప ర్యయః. ‘తత్రభవన్' ‘భగవన్ ' ఇత్యుత్త మేన న అద మేన, మునిప్రభృతా న రాజాదౌ, భట్టారకేతి నోత్తమైన రాజాదౌ, ప్రకృతివిపర్యయాపత్తే ర్వాచ్యమ్. ఏవం దేశకాలవయోజాత్యాదీనాం వేషవ్యవహారాదికముచిత. మేవ ఉపనిబద్దవ్యమ్. = = = వ్యా. క్రోధమితి :- కుమారసంభవంలో మన్మథుడు బాణప్రయోగం చేయడానికి ఉద్యమించగానే శివుడు కోపించి అతనిని భస్మంగా చేసినట్లు వర్ణించే శ్లోకం. ప్రభో = ఓ! ప్రభూ! క్రోధమ్ కోపమును, సంహర సంహర ఉప సంహరించుము, ఉపసంహరించుము, ఇతి - అని. భే ఆకాశమునందు, మరు తామ్ దేవతలయొక్క, గిరః వాక్కులు, యాపత్ = ఎంతలో, చరన్తి = ప్రసరిస్తూన్న వో, తావత్ అంతలో, భవనేత్రజన్మా= శివుని నేత్రాలనుండి పుట్టిన, మదనమ్ మన్మథుణ్ణి, భస్మావశేషమ్ భస్మమే = సః వహ్నిః = ఆ అగ్ని, శేషం కలవానినిగా, చకార = = = చేసెను. = === == అని (పై శ్లోకంలో) చెప్పిన విధంగా కనుబొమ్మలు విరవడంవంటివి లేనిదీ వెంటనే ఫలాన్ని ఇచ్చేదీ అయిన కోపమూ, స్వర్గానికి పాతాలానికి వెళ్ళడానికీ, ఆకాశసము దాలను లంఘించడానికి ఉత్సాహమూ, దివ్యనాయకులలోనే వర్ణించ తగింది. ఆదివ్యులతో మాత్రం ప్రసిద్ధమూ, ఉచితమూ అయిన పూర్వం జరిగిన చరిత్ర (అవదానం) ఎంత (ఎట్టిది) ఉందో అంత మాత్రమే వర్ణించతగింది. అంతకు మించి వర్ణిస్తే ఇదంతా అసత్యం అనే అభిప్రాయం (పాఠకులకు) కల<noinclude><references/></noinclude> hm3tqudy7k6creqh3fitsduphtnvdl0 104 224896 579872 2026-09-19T02:35:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '"కల్తీ మోల్లాసం 485 గడంచేత “నాయకుని వలె ప్రవర్తించాలి కాని ప్రతినాయకుడు వలె ప్రవర్తించ కూడదు" అనే ఉపదేశంలో పర్మవస్థానం చెందదు. (ఇదంతా అసత్యం అనే అభి ప్రాయం కలిగిన తరవాత నాయక...' 579872 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"కల్తీ మోల్లాసం 485 గడంచేత “నాయకుని వలె ప్రవర్తించాలి కాని ప్రతినాయకుడు వలె ప్రవర్తించ కూడదు" అనే ఉపదేశంలో పర్మవస్థానం చెందదు. (ఇదంతా అసత్యం అనే అభి ప్రాయం కలిగిన తరవాత నాయకుని వలె ప్రవర్తించా లనే ప్రయత్నం ఉండదు కదా!) దివ్యాదివ్యులవిష యంలో రెండు విధాలా కూడా వర్ణనం చేయవచ్చును. ఈ విధంగా దివ్యాధుల విషయంలో చెప్పిన ఔచిత్యానికి విరుద్ధంగా వర్ణించడం ఎలా విపర్యయమో అట్లే ధీరోదాత్తాదులను మరొకవిధంగా వర్ణించడం కూడా విపర్యయమే. 'తతభవన్' 'భగవన్' ఇత్యాదిసంభోదనం ఉత్తముడు మాత్రమే, మునులు మొదలైనవారి విషయంలో మాత్రమే ప్రయోగించాలి. రాజాదుల విష యంలో ప్రయోగించకూడదు. అధముడు ఈ పదాలను మున్మాదుల విషయంలో కూడా ప్రయోగించకూడదు. 'భట్టారక' అని ఉత్తముడు రాజాదివిష యంలో ప్రయోగించకూడదు. (అధముడు మా త్రమే ఈ పదాన్ని రాజాదుల విషయంలో ప్రయోగించాలి. మరొక విధంగా ప్రయోగిస్తే ప్రకృతివిపర్యయం ఏర్పడుతుంది. ఇట్లే వేషం, వ్యవహారం మొదలైనవాటిని దేశానికీ, కాలానికి వయస్సుకూ, జాతి మొదలైనవాటికీ ఉచితంగా ఉండేటట్లు వర్ణించాలి. వృ (18) అనఙ్గస్య రసానుపకారకస్య వర్ణనమ్. యథా కర్పూర మజ్జర్యాం నాయికయా, స్వాత్మనా చ కృతం వసన్త వర్ణనమనాదృత్య వన్ధివర్ణితస్య రాజ్ఞా ప్రశంసనమ్. వ్యా. అనఙ్గ స్యేతి :- 'అనఙ్గస్య అభిధానమ్' అనేదాని అర్థం. ఆకఙ్గస్య= కణానికి ఉపకరించనిదానియొక్క, వర్ణనము. ఎట్లనగా. 'కర్పూర మంజరి' అనే సట్టకంలో నాయిక అయిన విభ్రమలేఖా, స్వయంగా తాను చేసిన వసంతవర్ణనాన్ని అనాదరించి, దానిని విడిచివేసి, వందులు చేసిన దానిని రాజు ఇది రసానికి ఉపకరించేది కాదు. అందుచేత అనుచితం అని అర్థం. ప్రశంసించడం. వృ. “ఈదృశాః” ఇతి. నాయికాపాద ప్రహారాదినా నాయకకోపా దివర్ణనమ్. ఉక్తం హి ధ్వనికృతా- “అనౌచిత్యాదృతే నాన్యద్రసభఙ్గస్య కారణమ్, ఔచిత్యోపనిబన్ధస్తు రసస్యోపనిషత్పరా”. ఇతి.<noinclude><references/></noinclude> bqib0j6aejjbkfj6tztzxy958q2bzcj 104 224897 579873 2026-09-19T02:35:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '486 కావ్యప్రకాశ వ్యా. అరవై రెండవ కారిక చివర ఉన్న 'ఈదృశాః' అనేదానికి- “నాయిక పాదప్రహారం చేయడంచేత నాయకునికి కోపం అర్థం. (ఇలాంటివి అనుచితాలే). అందుచేతనే ధ్వన్యాలోకం తృతీయోద్ద్యో...' 579873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>486 కావ్యప్రకాశ వ్యా. అరవై రెండవ కారిక చివర ఉన్న 'ఈదృశాః' అనేదానికి- “నాయిక పాదప్రహారం చేయడంచేత నాయకునికి కోపం అర్థం. (ఇలాంటివి అనుచితాలే). అందుచేతనే ధ్వన్యాలోకం తృతీయోద్ద్యోతంలో). రావడం వంటివాట్ల వర్ణనం" అని ధ్వనికారుడు (ఆనందవర్ధనుడు "అనౌచిత్యాత్ ఋతే = అనౌచిత్యం తప్ప, అన్యత్ = మరొకటి, రసభ ఙ్గస్య = రసభంగానికి, కారణమ్ - కారణము, నౌకాదు (లేదు). ఔచిత్యోష నిబన్దః తు = ఔచిత్యాన్ని కూర్చడం అయితే, రసస్య = రసం యొక్క, పరా= గొప్ప, ఉపనిషత్ = రహస్యం" అని చెప్పి ఉన్నాడు. వృ. ఇదానీం క్వచిదదోషా ఆప్యేతే ఇత్యుచ్యనే. కా. న దోషః స్వపదేనోక్తావపి సంచారిణః క్వచిత్. వృ. యథా- శ్లో॥ ఔత్సుక్యేన కృతత్వరా సహభువా వ్యావర్త మానా ప్రియా తై స్థైర్బన్ధువధూజనస్య వచనైర్నీతాభిముఖ్యం పునః, దృష్ట్వాగ్రే వరమాత్త సాధ్వసరసా గౌరీ నవే సంగమే సంరోహత్పులకా హరేణ హసతా శిష్టా శివాయాస్తు వః 330. ఇట వృ. అత్ర ఔత్సుక్యశబ్ద ఇవ తదనుభావో న తథా ప్రతీతికృత్.. అత ఏవ 'దూరాదుత్సుకమ్" ఇత్యాదౌ వ్రీడాప్రేమాద్యనుభావానాం వివలితత్వాదీనామిన ఉత్సుకత్వానుభావస్య సహసా ప్రసరణాది రూపస్మ తథా ప్రతిపత్తి కారిత్వాభావాత్ 'ఉత్సుకమ్' ఇతి కృతమ్. వ్యా. ఇదానీమితి :- ఇప్పుడు. కొన్ని చోట్ల ఇవి దోషాలు కూడ కాదు అని చెప్పబడుచున్నవి. నేతి:- 'కొన్ని చోట్ల సంచారిభావాన్ని స్వశబ్దంతో చెప్పినా దోషం కాదు”. ఎట్లనగా. ఔత్సుక్యేతి : రత్నావళిలోని మంగళాచరణ శ్లోకం ఇది. ఔత్సుత్యేన =<noinclude><references/></noinclude> 6j2s5nqrf8wo564s2a03mlnzl70nsg3 104 224898 579874 2026-09-19T02:35:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం === - 487 చేయబడిన తాండర m తైః = ఆయా, అభిముఖత్వమును, దృష్ట్వా = చూచి, = ప్రియుని దగ్గరికి వెళ్ళాలనే ఉత్కంకచేత, కృతత్వరా గలదీ, సహకువా – సహజమైన, హియా సిగ్గుచేత, వ్యావర్త మాన...' 579874 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం === - 487 చేయబడిన తాండర m తైః = ఆయా, అభిముఖత్వమును, దృష్ట్వా = చూచి, = ప్రియుని దగ్గరికి వెళ్ళాలనే ఉత్కంకచేత, కృతత్వరా గలదీ, సహకువా – సహజమైన, హియా సిగ్గుచేత, వ్యావర్త మానా వెనుకకు మరలుచున్నది. బక్తువభజనన్న బంధుశ్రీ జనం యొక్క వచనైః మాటలచేత, పునఃమరల, అభిముఖ్యమ్ సీతా – పొందించబడినది. వరమ్ వరుణ్ణి, ఆగేజి ఎదుట, అత్తసాధ్వరకనా _ పొందబడిన భయరసం కలడీ అయి, సంరోహత్సులకా = అంకురించిన పులకములు కలదీ, నవే సంగమే - నవసంగమమునందు, హసతా = నవ్వుచున్న, హరేణ = శివునిచేత, శిష్టా - కౌగలించుకొనబడినదీ అయిన, గౌకి = పార్వతి, వః = మీయొక్క శివాయ - మంగళం కొరకు, అస్తు = ఆగు గాక. - === 30 == = == ఆ త్రేతి :- ఇక్కడ 'ఔత్సుక్య' శబ్దం వలె దాని అనుభావం ఆ విధమైన వతీతిని కలిగించదు. అందుచేతనే "దూరాదుత్సుకమ్" ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 20వ శ్లోకం క్రీడ, ప్రేమమొదలైన సంచారిభావాలకి అనుభావాలైన వివలితత్వం మొదలైనవి వలె ఔత్సుక్యానికి అనుభావం అయిన తొందరగా వెళ్ళడం మొద లైనది ఆ విధమైన ప్రతీతిని కలిగించదు. కాబట్టియే 'ఉత్సుకమ్ ' అని చేయ బడింది . చెప బడింది . వి. 'ఔత్సుక్యం' అనే సంచారిధావాన్ని స్వశబ్దంతో చెప్పకుండా దాని అనుభావం ద్వారా సూచించా లంటే 'తొందరగా రావడం' అనే అనుభావాన్ని చెప్పాలి. అయితే ఆ అనుభావం కేవలం ఔత్సుక్యంమా త్రంచేతనే కాక భయాదుల వలన కూడా కలగవచ్చు. అందుచేత దానిని చెప్పగానే ఔత్సుక్యం స్ఫురిస్తుందనే నమ్మకం లేదు. అందుచేత 'ఔత్సుక్యేన' అని స్వశబ్ద ప్రయోగమే చేయబడింది. ఈ కారణంచేతనే “దూరాదుత్సుకమ్" ఇత్యాది శ్లోకంలో కూడా కవి క్రీడ, ప్రేమ మొదలైనవాటిని 'వివలితత్వం' మొదలైన వాటి వాటి అనుభావాలచేత సూచించి, ఉత్సుకత్వానికి అనుభావం అయిన సహనా ప్రసరణాదికం తప్పక దానినే స్పురింప చేస్తుం దనే నియమం లేకపోవడంచేత ఔత్సుక్యం విషయంలో మాత్రం 'ఉత్సుక’ పదాన్నే ప్రయోగించాడు అని అర్థం. కా. సంచార్యా దేర్విరుద్ధ స్య బాధ్యస్యో క్తిర్గుణావహా. 63<noinclude><references/></noinclude> lpgmchpwu9ktz2dd28j897f18k6l6se 104 224899 579875 2026-09-19T02:36:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '488 కావ్యప్రకాశ వృ. బాధ్యత్వోక్తిర పరమదోషః యావత్ ప్రకృతర సపరిపోష కృత్, యథా- శ్లో॥ శ్లో ॥ 'క్వాకార్యం శశలక్ష్మణః క్వ చ కులమ్' ఇత్యాదౌ. 331 వృ. అత్ర వితర్కాదీషు ఉద్గతేష్వపి చినాయామ...' 579875 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>488 కావ్యప్రకాశ వృ. బాధ్యత్వోక్తిర పరమదోషః యావత్ ప్రకృతర సపరిపోష కృత్, యథా- శ్లో॥ శ్లో ॥ 'క్వాకార్యం శశలక్ష్మణః క్వ చ కులమ్' ఇత్యాదౌ. 331 వృ. అత్ర వితర్కాదీషు ఉద్గతేష్వపి చినాయామేవ విశ్రాన్తిరితి ప్రకృతర సపరిపోషః. వ్యా, సంచారీతి :- విరుద్ధస్య == విరుద్ధమైన, అనగా ప్రకృతరసానికి విరోధి యైన రసానికి అంగమైన, సంచార్యాదేః = సంచారిభావం మొదలైన దాని యొక్క, బాధ్యస్య = బాధ్యమైన దాని యొక్క (దానినిగా), ఉక్తిః = చెప్పడం, గుణావహా గుణమును కలిగించేది అగును. - బాధ్యత్వేనేతి:- (విరుద్ద సంచార్యాధికాన్ని బాధ్యంగా, బాధింపబడేదాని నిగా, నిరాకరింపబడేదానినిగా, చెప్పడం దోషం కాకపోవడమే కాకుండా ప్రకృత రసపరిపోషణం కూడా చేస్తుంది. “క్వాకార్యం" ఇత్యాదిశ్లోకం (చూ. 53. శ్లో.) ఉదాహరణం. ఇక్కడ వితర్కాదులు బయలుదేరినా చివరికి చింతయందే వి. శాంతి (ముగింపు) గాన ప్రకృతరసపరిపోషం జరుగుతున్నది. వి. పై శ్లోకంలో నాలుగు పాదాలలోనూ మొదటి భాగాలలో శాంత సంచారిభావాలైన, శృంగార విరోధులైన వితర్క, మతి, శంకా, ధృతులు సూచించి వాటిని రెండవ భాగాలలో సూచించిన శృంగారాంగాలైన ఔత్సుక్య-స్మృతి దైన్య-చింతలచేత తిరస్కరించడం జరిగింది. ఇలా చేయడంచేత చివరికి చింత యందే పర్యవసానం జరిగి ప్రకృతమైన శృంగారరసం పరిపుష్టం అయింది. ఈ విధంగా కొన్ని చోట్ల బాధ్యబాధకభావంతో విరుద్ధసంచారిభావాల కూర్పు దోషం కాదు అని భావం. శ్లో॥ పాణు క్షామం వదనం హృదయం సరసం తవాలసం చ వపుః, ఆవేదయతి నితాన్తం క్షేత్రియరోగం సఖి హృదన్తః. 382 వృ. ఇత్యాదౌ సాధారణత్వం పాణ్డుతాదీనామితి న విరుద్ధమ్. వ్యా. సఖి = ఓ! సఖీ, తవనీయొక్క, నితాన్హమ్ మిక్కిలి, ఈ క్రియా ==<noinclude><references/></noinclude> cu2enniggyuh7s1eo06uop3cgbowsdo 104 224900 579876 2026-09-19T02:36:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '489 అనురాగంతో సప్త మోల్లాసం విశేషణం 'పాణ్డు' మొదలైన అన్ని విశేషణాలకి అన్వయిస్తుంది. పాణ్డు = తెల్ల నైన, క్షామమ్ చిక్కిన, వదనమ్ - ముఖమూ, సరసమ్ = కూడిన 'అన్నరసంతో కూడిన అని మరొక అర్...' 579876 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>489 అనురాగంతో సప్త మోల్లాసం విశేషణం 'పాణ్డు' మొదలైన అన్ని విశేషణాలకి అన్వయిస్తుంది. పాణ్డు = తెల్ల నైన, క్షామమ్ చిక్కిన, వదనమ్ - ముఖమూ, సరసమ్ = కూడిన 'అన్నరసంతో కూడిన అని మరొక అర్థం). హృదయమ్ హృదయము, ఆలసమ్ ఏ పనులూ చేయజాలని, వపుః చ = శరీరమూ, హృదన్తః - హృద = యంలోపల, క్షేత్రియరోగమ్ ఈ శరీరంలో చికిత్స చేయశక్యం కాని రోగాన్ని, విరహరూపమైన అసాధ్యరోగాన్ని అని అర్థం. అవేద యతి సూచిస్తూన్నది. = ఇత్యాదావితి :_ ఇత్యాదులలో ('వాణ్డు' ఇత్యాది శ్లోకాలలో) పాండుతాదు లకు సాధారణత్వం గాన విరుద్ధం కాదు. వి. ఈ శ్లోకంలో వర్ణించిన పాండుత్వాదులు రాజయక్ష్మ (క్షయ) మొద లైన రోగాల అనుభావాలు ఆవడంచేత కరుణరసానికి తగినవి, విప్రలంభశృంగా కానికి విరుద్ధ మైనవి. అయినా వీటిని విప్రలంభశృంగారంలో ఆరోపించడంవల్ల దానికి అంగాలు ఆయి దాన్ని పోషిస్తున్నాయి. అందుచేత విరోధం లేదు, దోషం లేదు, అని ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో ప్రతిపాదించాడు. అయితే ఈ విధ మైన సమాధానం చెప్ప నవసరం లేదు. పాండుత్వాదులు అటు కరుణకి. ఇటు వివ్రలంభానికి కూడా సాధారణాలే (రెండింటిలోనూ కనబడేవే. అందుచేత విరో ధమే లేదు. పాండుత్వాదులు వి వలంత పోషకాలు అవడం సమంజసమే అని మమ్మటుని అభి ప్రాయం. - ఆవ. పై కారికలో 'సంచార్యాదే!' అని 'ఆది' పదం ప్రయోగించడంచేత విభావాలను కూడా గ్రహించాలి. విరుద్ధవిభావాలను బాధ్యరూపంలో నిబంధిస్తే పణమే అని అర్థం. దానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సత్యం మనోరమా రామాః సత్యం రమ్యా విభూతయః, కిు ఈ మత్తాఙ్గనాపాఙ్గభఙ్గలోలం హి జీవితమ్. 333 వృ. ఇత్యత్రాద్యమర్ధం బాధ్యత్వేనై వోక్తమ్. జీవితాదపి అధిక మపాఙ్గడఙ్గస్యాస్థిరత్వమితి ప్రసిద్ధ భఙ్గురోపమానతయోపాత్తం శాస్త్ర మేవ పుష్టాతి న పునః శృఙ్గరస్యాత్ర ప్రతీతిః; తదఙ్గప్రతిపత్తేః. న తు వినే యోన్ముఖీకరణమత్రపరిహారః. శా నశృఙ్గరయోర్నైరన ర్యస్యాభావాత్. నాపి కావ్యశోభాకరణమ్. రసాన రాదనుప్రాసమాత్రాద్వా తథాభావాత్.<noinclude><references/></noinclude> t4lb24xoiukvxhqrkb3feposoz1gb06 104 224901 579877 2026-09-19T02:36:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '490 కావ్యప్రకాథ వ్యా. రామాః = స్త్రీలు, మనోరమాః = మనోహరరులైనవారు, సత్యమ్ నిజమే. విభూతయః = ఐశ్వర్యాలు, రమ్యాః = రమ్యమైనవి; సత్యమ్ = నిజమే. కిన్తు = కాని, జీవితమ్ = జీవితం, మత్తాఙ్గనాపా...' 579877 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>490 కావ్యప్రకాథ వ్యా. రామాః = స్త్రీలు, మనోరమాః = మనోహరరులైనవారు, సత్యమ్ నిజమే. విభూతయః = ఐశ్వర్యాలు, రమ్యాః = రమ్యమైనవి; సత్యమ్ = నిజమే. కిన్తు = కాని, జీవితమ్ = జీవితం, మత్తాఙ్గనాపాఙ్గభఙ్గలోలమ్ = యౌవనమదంచేత, మదించిన స్త్రీయొక్క శ్రీకంటి చూపు విరుపు వలె చంచలమైనది. ఎ. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో పురుష నిష్ఠశృంగారానికి 'రామాః' అనే ఆలం బనవిభావం చెప్పబడింది. ఉత్తరార్ధంలో శాంతానికి విభావమైన జీవితచాంచల్యం చెప్పబడింది. ఈ రెండూ విరుద్ధాలే అయినా పూర్వార్ధం బాధ్యంగా చెప్పబడింది. కాబట్టి విరుద్దానుభావాలను చెప్పడం దోషం కాదు. శాంతపరిపోషకం అవడంచేత గుణమే. జీవితం ఉంటేనే కదా దాని సౌకర్యంకోసం స్త్రీ ధనాదులను సంపాదించు కోవాలి. జీవితం అతిచంచలం అయినప్పుడు అవన్నీ ఎందుకు? అందుచేత రమ్య మైనా అవన్నీ నిష్పలాలే అని చివరికి తేలిన విషయం. ఈ విషయాన్నే చెపు తున్నాడు… ఇత్యాదౌ ఇతి :- "సత్యం" ఇత్యాది శ్లోకంలోని పూర్వార్ధం (ఉత్త రార్ధంచేత బాధ్యంగానే, నిరాకరించబడేదిగానే చెప్పబడింది. (ఆశంక) పూర్వార్ధ ప్రతిపాద్యమైన విషయం బాధ్యమే అయినా “మత్తాఙ్గనా పాఙ్గభఙ్గ" అనే మాటలో శ్రీనిష్ఠమైన శృంగారం ప్రతీతం అవుతున్నది. అందు చేత ఈ శృంగారానికీ, శాంతానికి విరోధం ఉన్నది కదా? ఇక్కడ శృంగార ప్రతీతి లేనే లేడని అనడానికి వీలు లేదు. అట్లయితే ఈ పదాన్ని (మత్తేత్యాది పదాన్ని) ప్రయోగించడం ఎందుకు? (సమాధానం) ఈ విరోధాన్ని పరిహరిస్తూ. సమాధానం చెపుతున్నాడు జీవితాదపీతి :- అపాంగభంగం యొక్క అస్థిరత్వం జీవితంకంటె కూడా, అనగా జీవితం యొక్క అస్థిరత్వం కంటే కూడా అధిక మైనది అనే విషయం ప్రసిద్ధం. అందుచేత ప్రసిద్ధమైన విరిగిపోయే (నశించి పోయే) స్వభావం గల ఉపమానంగా అది గ్రహింపబడింది. అందుచేత ఈ పదం శాంతరసాన్నే పోషిస్తూన్నది. అంతేనే కాని ఇక్కడ శృంగారప్రతీతి కలగడం లేదు. శృంగారానికి సంబంధించిన అంగా లేవీ (విభావాదులేవీ లేవు కదా! శృంగారప్రతీతియే లేనప్పుడు శృంగారశాంతాలకి ఇక్కడ విరోధం ఉన్నది. కదా అనే ప్రశ్నకే అవకాశం లేదు. వి. ఇక్కడ శృంగారప్రతీతి కూడా ఉన్నదనే అభిప్రాయంతో ఆనందవర్ధ నుడు ధ్వన్యాలోకం తృతీయోద్ద్యోతంలో (30వ కారిక) ఈశృంగారానికి శాంతంలో<noinclude><references/></noinclude> e9k943626goj3ksl1gix0fdjd7z4ahn 104 224902 579878 2026-09-19T02:36:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 491 విరోధం లేకపోవడడాన్ని రెండు ఉపపత్తులతో సమర్థించాడు. గుడజిహ్వికాన్యాయం చేత శిష్యులలో అభిరుచి కలిగించడంకోసం ముందు శృంగారసం రుచి చూపించి తరవాత వాళ్ళమనస్సు...' 579878 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 491 విరోధం లేకపోవడడాన్ని రెండు ఉపపత్తులతో సమర్థించాడు. గుడజిహ్వికాన్యాయం చేత శిష్యులలో అభిరుచి కలిగించడంకోసం ముందు శృంగారసం రుచి చూపించి తరవాత వాళ్ళమనస్సు శాంతంలో స్థిరం అవడానికి ఇలా చెప్పడం 'శృంగారశాంతా లను కలిపి చెప్పడం జరిగింది అనేది మొదటి ఉపపత్తి . (లేదు మందు తాగించే ముందు పిల్లలకి నోట్లో కొంచెం బెల్లంముక్క వేస్తే ఆ తీపికి ఆశపడి వాళ్ళు చేదు మందు మింగుతారు. ఇది గుడజిహ్వికాన్యాయం లేదా కావ్యానికి శోభ కలగడం కోసం ఈ శృంగారం కూర్చబడింది" అనేది ఆనందవర్ధనుడు చూపిన రెండవ ఉపపత్తి. అందుచేత ఇక్కడ విరోధం లేదని ఆయన అభి ప్రాయం. ఈ విషయంలో మమ్మటుడు ఆనందవర్ధనునితో ఏకీభవించడం లేదు. న తు ఇతి - ఇక్కడ వినేయోన్ముఖీకరణం, అనగా శిష్యులకు అభిరుచి కలిగే టట్లు చేయడం, పరిహారం కాదు. పరస్పర విరుద్ధాలైన శాంత. శృంగారాలను ఒక దాని ప్రక్క ఒకటి కూర్చడం కుదరదు కదా కావ్యశోభకోసం శృంగారాన్ని కూర్చడం జరిగింది అనేది కూడ సరియైన సమాధానం కాదు. ఈ కావ్యశోభ రసాంతరం చేతనో, నీవు చెప్పిన శృంగారరసం కాక శాంతరసంచేతనో) 'మత్తా ఙ్గనాపాఙ్గభఙ్గ" అనే అను ప్రాసమాత్రంచేతనో లభిస్తుంది కదా. అందుచేత ఇక్కడ శృంగారరస ప్రతీతియే లేదు అని మమ్మటుని అభి ప్రాయం. ఆవ. ఇప్పుడు రసవిరోధపరిహారోపాయాన్ని చెపుతున్నాడు. కా. ఆశ్రయైక్యే విరుద్ధో యః స కార్యో భిన్నసంశ్రయః, రసాన రేణాన్త రితో నైరన్త త్యేణ యో రసః. 64 వృ. వీరభయానకయోనేకాశ్రయత్వేన విరోధ ఇతి ప్రతిపక్షగత త్వేన భయానకో నివేళళయితవ్యః శాన్త శృఙ్గరయోస్తు నైరన్త ర్యేణ విరోధ ఇతి రసాన్తరమన్తరే కార్యమ్. యథా నాగానన్దే శానస్య జీమూ తవాహనస్య “అహో గీతమ్ ఆహో వాదిత్రమ్" ఇత్యద్భుతమనర్ని వేశ్య మలయవతీం ప్రతి శృఙ్గరో నిబద్ధః. వ్యా. ఆశ్రయేతి:- ఆశ్రయైక్యే యః = ఏది, విరుద్ధః = విరుద్ధమైనదో, సః = ఆశ్రయం యొక్క ఏకత్వమునందు,. అది, భిన్న సంశ్రయః = భిన్నమైన =<noinclude><references/></noinclude> dd2eebu1rixzk00jb0h66vcbbhfxqqt 104 224903 579879 2026-09-19T02:36:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '492 - కావ్యప్రకాశ -ఆశ్రయం కలదిగా, కార్యః = చేయదగినది. యః రసః ఏ రసం, నైరన ర్యేణ = నిరంతరత్వంచేత విరుద్దమో, ఆది, రసాన్తరేణ = మరియొక రసంచేత, అన రీతః = వ్యవధానం కలదిగా, చేయదగినది. = వి. కొన్...' 579879 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>492 - కావ్యప్రకాశ -ఆశ్రయం కలదిగా, కార్యః = చేయదగినది. యః రసః ఏ రసం, నైరన ర్యేణ = నిరంతరత్వంచేత విరుద్దమో, ఆది, రసాన్తరేణ = మరియొక రసంచేత, అన రీతః = వ్యవధానం కలదిగా, చేయదగినది. = వి. కొన్ని రసాలు పరస్పర విరుద్ధ మైనవి. ఈ విరోధం రెండు విధాలు ఆశ్రయవిరోధం, నైరంతర్యవిరోధం. ఒకే ఆశ్రయంలో రెండు రసాలు ఉండ జాలకపోవడం ఆశ్రయవిరోధం. ఇక్కడ ఆశ్రయం అనగా ఆలంబనమూ, ఆధా రమూ కూడ అని అర్థం. ఒకదాని వెంటనే మరొక రసం ఉండనప్పుడు అది నైరంతర్యవిరోధం. అశ్రయవిరోధం ఉన్న రెండు రసాలను వర్ణించేటప్పుడు ఒకదాని ఆశ్రయం, (ఆలంబనం లేదా ఆధారం) వేరుగా ఉన్నట్లు చూపితే ఆ రసాలకు విరోధం ఉండదు. నైరంతర్యవిరోధం ఉన్న రసాలను వర్ణించేటప్పుడు ఆ రెండింటికీ మధ్య మరొక రసాన్ని ప్రవేశ పెడితే విరోధం పరిహరించబడు తుంది. వీరేతి:- ఒకే ఆశ్రయంలో వీర భయానక రసాలకు విరోధం. అందు వల్ల భయానక రసం శత్రువులో ఉన్నట్లు (వీరం నాయకునిలో ఉన్నట్లు) కూర్చాలి (అప్పుడు విరోధం లేదు. శాంతశృంగారాలకు నైరంతర్యవిరోధం. అందుచేత ఆ రెండింటి మధ్యా మరొకరసం కూర్చాలి. ఉదాహరణకి నాగానందంలో శాంతుడైన జీమూతవాహనునికి "ఆహో గీతమ్, అహో వాదిత్రమ్" ఆని (ఆహో! ఏమి గానం! ఏమి వాద్యనై పుణ్యం); అని మధ్యలో అద్భుతరసాన్ని చేర్చి తర వాత మలయవతి విషయంలో శృంగారం కూర్చబడింది. దీనిచేత అంతవరకూ శాంతప్రధానుడుగా వర్ణింపబడిన జీమూతవాహనునిలో శృంగారం వర్ణించడంలో దోషం లేదు. వృ. న పరం ప్రబన్దే; యావదేకస్మిన్నపి వాక్యే రసాన్త రవ్యవ ధీనా విరోధో నివర్తతే. యథా- శ్లో ॥ భూరేణుదిగ్ధన్నవపారిజాత మాలారజోవాసితబాహుమధ్యాః, గాఢం శివాభిః పరిరభ్యమాణాన్ మరాఙ్గనాశిష్టభుజాన్త రాలాః. 334<noinclude><references/></noinclude> r0mg3kq6xjldzwss0oiuf63yifrg07q 104 224904 579880 2026-09-19T02:36:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం సశోణితైః క్రవృభుజాం స్ఫురద్భిః పక్షి 8 ఖగానాముపవీజ్యమానాన్, సంవీజితాశ్చన్దనవారి సేకై 8 సుగన్ధిభిః కల్పలతాదుకూలై 8. విమానపర్యఙ్కతలే నిషణ్ణాః కుతూహలావిష్టతీ...' 579880 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం సశోణితైః క్రవృభుజాం స్ఫురద్భిః పక్షి 8 ఖగానాముపవీజ్యమానాన్, సంవీజితాశ్చన్దనవారి సేకై 8 సుగన్ధిభిః కల్పలతాదుకూలై 8. విమానపర్యఙ్కతలే నిషణ్ణాః కుతూహలావిష్టతీయా తదానీమ్, నిర్దిశ్యమానాన్ లలనాజులీఖి క్వీరాః స్వదేహాన్ పతితానపశ్యన్. 498 334 (es) వృ. అత్ర భీభత్సశృఙ్గరయోరనర్వీరరసో నివేశిత ః- 335 వ్యా, నేతి :- ఇది కేవలం ప్రబంధంలోనే కాదు; ఒక వాక్యంలో కూడా (రెండు రసాల మధ్య) మరొక రసాన్ని చేర్చడంచేత విరోధం నివర్తిస్తుంది. ఎట్లనగా— భూ ఇతి :- ఇవి ధ్వన్యాలోకం తృతీయోద్యోతంలో ఉదాహరించబడ్డాయి. మూడు శ్లోకాలకీ ఒకటే అన్వయం. రెండు శ్లోకాలకు ఒకే అన్వయం అయితే 'యుగ్మం'; మూడింటికి 'విశేషకం'; నాలుగింటికి 'కలావకం' అంతకు మించితే 'కులకం'. “ద్వాభ్యాం యుగ్మమితి ప్రోక్తం త్రిభిః శ్లోకైర్విశేషకమ్, కలాపకం చతుర్భిః స్యాత్త దూర్ధ్వం కులకం స్మృతమ్.” అని చెప్పిన విధంగా ఇది విశేషకం. యుద్ధంలో ప్రాణాలు త్యజించిన వీరులు ఆ పుణ్యంచేత వెంటనే స్వర్గానికి వెళ్ళి విమానాధిరూఢులై తమ ప్రక్క చేరిన అప్సరసలతో ఆనందిస్తూ క్రింద పడి ఉన్న తమ దేహాలను వాళ్ళు వ్రేళ్ళతో చూపుతుండగా, చూస్తున్నట్లు వర్ణిస్తూన్న శ్లోకాలు. తదాజ్ఞ అప్పుడు, విమానపర్య ఙ్కతలే = విమానములలో ఉన్న పరుపులపై సోఫాలమీద), నిషణ్ణాః = కూర్చున్న, నవపారిజాతమాలార జోవాసితబాహుమధ్యాః = నూతనములైన పారి జాతపుష్పమాలలయందలి పుప్పొడిచేత సువాసన కలవిగా చేయబడిన బాహు<noinclude><references/></noinclude> ts63mubzp6c5ltyhqsnfleak45j1ci2 104 224905 579881 2026-09-19T02:37:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '494 కావ్యప్రకాశ మధ్యములు కలవారు, సురాఙ్గనాశిష్టభుజాన రాలాః = అప్సరసలచేత కౌగలించు కొనబడిన వక్షఃస్థలాలు కలవారు, చన్దనవారినే కైః = మంచిగంధపు నీళ్ళ తడుపు గల, సుగన్ధిఖిః = మంచి వా...' 579881 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>494 కావ్యప్రకాశ మధ్యములు కలవారు, సురాఙ్గనాశిష్టభుజాన రాలాః = అప్సరసలచేత కౌగలించు కొనబడిన వక్షఃస్థలాలు కలవారు, చన్దనవారినే కైః = మంచిగంధపు నీళ్ళ తడుపు గల, సుగన్ధిఖిః = మంచి వాసన గల, కల్పలతాడు కూలేః కల్పలతలయందున్న వట్టువస్త్రాలచేత, సంవీజితాః వీచబడినవారూ అయిన, వీరా: వీరులు, భూరేణు దిగ్గాన్ = భూమియందున్న పరాగంచేత పూయబడినవీ, శివాభిః = ఆడనక్కల చేత, గాఢమ్ గాఢంగా, పరిరథ్యమాణాన్ = కౌగలించుకొనబడు చున్నవి, క్రవ్య భుజామ్ _ మాంసం తినే, ఖగానామ్ పక్షులయొక్క, సశోణితైః = రక్త ంతో కూడిన, పక్షెః= రెక్కలచేత, ఉపవీజ్యమానాన్ -వీచబడుతున్నవీ, లలనాఙ్గులీఖి: - స్త్రీల వ్రేళ్ళ చేత, నిర్దిశ్యమానాన్ చూపబడుతున్నవీ అయిన, పతితాన్ వడిన, స్వదేహాన్ – తమ దేహాలను, కుతూహలావిష్టతయా -ఆవేశించబడడంతో, కౌతుకావేశంతో. అపశ్యన్ = చూచిరి. === = = = == == కౌతుహలంచేత వి. ఈ శ్లోకాలలో దేహాలకీ, వీరులకూ సంబంధించిన ద్వీతీయాంత-ప్రథ -మాంత) విశేషణాలు ప్రక్క ప్రక్కనే చేర్చబడ్డాయి. 'భూరేణుదిగ్గాన్' మొద లైన దేహవిశేషణాలచేత భీభత్సప్రతీతి. “నవ.... మధ్యాః" ఇత్యాది వీర విశేషణాల చేత వాటిని వినగానే శృంగారరసప్రతీతి కలుగుతున్నాయి. భూరేణుదిగ్ధత్వాదు లకు, పారిజాతరజోవాసితత్వాదులకూ మూలం రణోత్సాహం. ఈ రణోత్సాహ ప్రతీతిచేత వీరరసం. ఈ విధంగా ముందు భీభత్సం, తరువాత వీరం, తరువాత శృంగారం ఈ విధంగా భీభత్స-శృంగారాల మధ్య వీరరసవ్యవధానం ఉండడం ఆ రెండింటినీ ఒక దాని చేత విరుద్ధరసాలము కూర్చినందువల్ల దోషం లేదు. వెంట ఒకటి చేరిస్తేనే దోషం. ఈ విషయమే చెబుతున్నాడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ · భీభత్స శృంగారాల మధ్య వీరరసం కూర్చబడింది. కా. స్మర్యమాణో విరుద్ధో ఒపి సామ్యేనాథ వివక్షితః, ఆశ్లీన్యఙ్గత్వమాప్తా యౌ తా న దుష్ట్ పరస్పరమ్. 65 8 રે ॥ అయం స రశనోత్కర్షీ పీనస్త నవిమర్దనః, నాభ్యూరుజఘనస్పర్శీ నీవీ విస్రంసనః కరః. 336 వృ. ఏతత్ భూరిశ్రవసః సమరభువి పతితం హస్త మాలోక్య<noinclude><references/></noinclude> 4q3vsinbybg0rsmtupjj47bc1c2z2sm 104 224906 579882 2026-09-19T02:37:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 495 తద్వదూరభికథొ. ఆత్ర పూర్వావస్థాస్మరణం శృఙ్గరాఙ్గమపి కరుణం పరిపోషయతి. = === వ్యా, స్మర్యమాణ ఇడి :- విముకోఒపి విరుద్ధ మైనా ఒక రసం, స్మర్య మాణః = ప్రధానరసంతో కూడా స్...' 579882 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 495 తద్వదూరభికథొ. ఆత్ర పూర్వావస్థాస్మరణం శృఙ్గరాఙ్గమపి కరుణం పరిపోషయతి. = === వ్యా, స్మర్యమాణ ఇడి :- విముకోఒపి విరుద్ధ మైనా ఒక రసం, స్మర్య మాణః = ప్రధానరసంతో కూడా స్మరించబడినట్లయితే దుష్టం కాదు. ఆడ = నురియు, ఎరుక్షోఒపి — విరుద్ధమైన వనం కూడ. నామేన సామ్యంతో ఆనగా ప్రకృతః సంతో సమానంగా, వివడితః వివక్షితమైతే, చెప్పనిచ్చయింపబడి నట్లయితే, ఆది కూడా దుష్టం కాదు. అజ్ఞాని అంగియైన ఒక రసమునందు, యౌజ్ల మీ విరుద్ధకములు, ఆజ్ణత్వమ్ అంగత్వాన్ని, ఆపన్నౌ పొందెనవో, తౌజ్ల అవి కూడ, పరస్వరమ్ పరస్పరమూ, కుబ్జె - దుష్టములు కావు. - ====== - అయమితి :_ కశనోత్కర్షీ - వడ్డాణమును లాగేది, పీన స్తనవిమర్ధనః= పీనముకైన స్తనాలను మర్ధించేది, నాభ్యూరుజఘనస్సర్సీ = నాభిని, ఊరువులను, జఘనాన్ని స్పృశించేదీ, నీవీవి సంసనః = వస్త్ర గ్రంథిని జార్చేదీ అయిన, కరః = ఆ హస్తము, ఆయమ్ ఇదే. :- సః ఏతదితి యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్న భూరిశ్రవస్సు హస్తాన్ని చూచి ఈ మాటలు ఆతని భార్య పలికింది. ఇక్కడ ఉన్న పూర్వావస్థాస్మరణం శృంగా రానికి అంగమైన వస్తుతమైన కరుణరసాన్ని పోషిస్తున్నది. అందుచేత కరుణ శృంగారాలు విరోధికసాలే అయినా ఒక దానిని స్మరిస్తూన్నట్లు వర్ణించిన పక్షంలో విరోధం లేదు అని భావం. ఆవ. సామ్యవివక్షచేత విరోధం లేకపోవడానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. ॥ దనక్షతాని కరజైశ్చ విపాటితాని ప్రోద్భిన్న సాన్ద్రపులకే భవతః శరీరే, దత్తాని రక్తమనసా మృగరాజవ్వ జాతస్పృ హైర్యునిభిరప్యవలోకితాని. 337 ఆత్ర కాముకస్య దనక్షతాదీని యథా చమత్కార కారీణి తథా<noinclude><references/></noinclude> ifn6c96ss265wl0zwrnxxn14hudn3k4 104 224907 579883 2026-09-19T02:37:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '496 కావ్యప్రకాశ జినస్య, యథా వా పరః శృజారీ తదవలోకనాత్ సస్పృహః తద్వత్ ఏతద్దృశో మునయ ఇతి సామ్యవివక్షా. వ్యా. దనక్షతానీతి :- ఈనిన ఆడసింహం ఆకలిచేత తన పిల్లలను తినడం ప్రారంభించగా చూ...' 579883 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>496 కావ్యప్రకాశ జినస్య, యథా వా పరః శృజారీ తదవలోకనాత్ సస్పృహః తద్వత్ ఏతద్దృశో మునయ ఇతి సామ్యవివక్షా. వ్యా. దనక్షతానీతి :- ఈనిన ఆడసింహం ఆకలిచేత తన పిల్లలను తినడం ప్రారంభించగా చూచి దయచేత తన శరీరాన్నే దానికి తినడానికి సమ ర్పించిన జినుణ్ణి (బుద్ధుణ్ణి గూర్చి అంటూన్న మాటలు. భవతః = నీయొక్క, ప్రోద్భిన్నసాన్ద్రపుల కే = ఆవిర్భవించిన దట్టమైన పులకములు గల, శరీరే = శరీరమునందు, రక్త మనసా = రక్తమునందు మనస్సు గల, అనురాగంతో కూడిన మనస్సు గల అని మరొక అర్థం. మృగరాజవధ్వా = ఆడ సింహం చేత, మృగం అనే పురుషజాతికి చెందిన రాజుయొక్క భార్యచేత అని మరొక అర్థం, దత్తాని = ఇవ్వబడిన, దనక్ష తాని దంతక్షతాలను, కరః - నఖములచేత, విపాటితాని చ = చీల్చడాలను (దంతక్షతములను, నఖక్షతములను అని కూడా ఆర్థాలు ) జాతన్పృహైః = పుట్టిన ఆసక్తి గల, మునిభిః ఆపి,మునులచేత కూడ, అవలోకితాని … చూడబడి నవి. అత్రేతి :- ఇక్కడ = = కాముకుని దంతక్షతాదులు ఎట్లు చమత్కార జనక ములో అట్లే జినునివి కూడ. శృంగారి అయిన మరొకడు వాటిని చూడడంవల్ల ఎట్లు ఆసక్తి కలవా డవుతాడో వీటిని చూచిన మునులు కూడ అట్లే అని సామ్యం చెప్ప నిశ్చయింపబడింది. వి. ఎవడైన ఒక కాముకుని చూచి శృంగారి అయిన ఇతరుని శరీరంమీద ఉన్న దంతక్షతనఖక్షతాదులు మనస్సులో “నాకు కూడ ఇవి లభిస్తే బాగుం డును" అని అభిలాష కలిగినట్లుగా జినుని శరీరంమీద సింహి ఇచ్చిన దంతక్ష తాదులు చూచి మునులకు “మనం కూడ ఈ విధంగా దయామయస్వరూపులం అవాలి" అని అభిలాష కలుగుతున్నది అనే అర్థం స్ఫురిస్తున్నది. దయా వీర శృంగారరసాలకి అంగాలైన దంతక్షతాదులు ఉద్దీపనవిభావాలు. అంగాలైన వీటికి సామ్యవివక్ష ఉండడంచేత, అంగులైన, ముని శృంగారిపరనిష్టాలైన దయా వీర శృంగారాలకి కూడా సామ్యం వివక్షితం అవుతున్నది. ఈవిధంగా శృంగారరసం ఉపమానరూపంలో దయావీరానికి అంగమై దానికి ఉత్కర్షకంగా ఉంది అందు చేత ఇక్కడ ఈ రెండు రసాల మధ్య ఉన్న విరోధం పరిహృతం అవుతున్నది. అని భావం.<noinclude><references/></noinclude> n94301gyqw8xtgcfcaq1r7haib396wa 104 224908 579884 2026-09-19T02:37:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 497 మమ్మటుడు డయావీరాన్ని అంగీకరించలేదు గాన ఇక్కడ శాంత శృంగారా అని గాని, బీభత్సశృంగారా అని కాని గ్రహించడం యుక్తం. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వాటిని గ్రహించి వ్యాఖ్యాన...' 579884 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 497 మమ్మటుడు డయావీరాన్ని అంగీకరించలేదు గాన ఇక్కడ శాంత శృంగారా అని గాని, బీభత్సశృంగారా అని కాని గ్రహించడం యుక్తం. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వాటిని గ్రహించి వ్యాఖ్యానించారు. అవ. `'అఙ్గన ఙశ్వరూప్తా" అని చెప్పిన మూడవ ప్రకారంలో ఒక ఆంగికి విరుద్ధమైన రెండు రనాలు అంగంగా ఉండడం సమానమైన హోదా గల ఇద్దరు సేనాపతులు ఒక రాజుకు అంగంగా ఉన్నట్లు, స్వభృత్యసహితుడైన సేనాపతి రాజుకు అంగంగా ఉన్నట్లు రెండు విధాల జరగవచ్చును. మొదటి వద్ధతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 3 శ్లో॥ క్రమన్త్యః క్షతకోమలా ఙ్గ విగల ద్రకైః సదర్భాః స్థలీః పాదైః పాతితయావకైరివ గలద్బాష్పామ్బుధౌతాననాః, భీతా భర్తృకరావలమ్బితకరా స్వచ్ఛత్రు నార్యోఒధునా దావాగ్నిం పరితో భ్రమన్తి పునరప్యుద్యద్వివాహా ఇవ. వృ. అత్ర చాటుకే రాజవిషయా రతిః ప్రతీయతే. తత్ర కరుణ ఇవ శృద్ధారో ఒప్యఙ్గమితి తయోర్న విరోధః. = - == === - వ్యా. కామన్యః ఇతి :- ఒక కవి రాజును స్తుతిస్తూన్నాడు క్షత కోమలాఙ్గులిగల ద ళైః = గాయపడిన కోమలములైన వేళ్ళనుండి కారుతున్న రక్తం కల, పాతితయావకైః ఇవ = పూయబడిన లత్తుక కలపి వలె ఉన్న, పాదైః = పాదాలతో, సదర్భాః దర్భలతో కూడిన, స్థలీః స్థలములను, మెట్ట ప్రదేశములను, కామన్యః = నడచి దాటుచున్న, గలద్భాష్పామ్బుదౌతాననాః= కారుతున్న కన్నీటిచేత కడిగివేయబడిన ముఖాలు గల, భీతాః - భయపడిన, త్వచ్ఛ తునార్యః = నీ శత్రువుల స్త్రీలు, ఆధునా - ఇప్పుడు, భర్తృకరావలమ్బిత కరాః = భర్తలచేత పట్టుకొనబడిన హస్తాలు కలవారై, పునః ఆపి = మరల, ఉద్యద్వివాహాః ఇవ_ జరుగుతూన్న వివాహం కలవారు వలె, దావాగ్నిం పరితః= దావాగ్ని చుట్టూ, భ్రమన్తి తిరుగుచున్నారు పాదాలకు పారాయణ పెట్టుకొన్న వధువు, వివాహంలో లాజహోమానంతరం, భర్త తన చేయి పట్టుకొని ముందు నడవగా అగ్ని ప్రదక్షిణం చేస్తుంది. ఆ సమయంలో పొగకి కన్నీళ్ళు రావడం సహజం. ఈ విషయాన్ని మనస్సులో పెట్టుకొని చేసిన వర్ణన. 32) =<noinclude><references/></noinclude> 276rpv9zwcbfsqdsocpiy90bcbe2kqu 104 224909 579885 2026-09-19T02:37:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '498 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి - ఈ చాటుపద్యంలో రాజవిషయక మైన (కవిలో ఉన్న) రతి ప్రతీయమానం అవుతున్నది. దానికి కరుణరసం వలె శృంగారం కూడా అంగంగా ఉంది. ఈ రెండు రసాలకూ పరస్పరం విరోధం ఉన్నా ఈ ర...' 579885 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>498 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి - ఈ చాటుపద్యంలో రాజవిషయక మైన (కవిలో ఉన్న) రతి ప్రతీయమానం అవుతున్నది. దానికి కరుణరసం వలె శృంగారం కూడా అంగంగా ఉంది. ఈ రెండు రసాలకూ పరస్పరం విరోధం ఉన్నా ఈ రెండూ మరొక దానికి (రతికి) అంగాలు అయినవి కాబట్టి విరోధం లేదు. అవ. మరొకదానికి అంగాలు అయినంతమాత్రంచేత సహజంగా ఉన్న విరోధం ఎట్లు పోతుంది ? అని ఆశంక కలుగవచ్చు. దానికి సమాధానం చెపు తున్నాడు. వృ. యథా - శ్లో॥ ఏహి గచ్ఛ పతో త్తిష్ఠ వద మౌనం సమాచర ఏవమాశాగ్రహగ్ర పైః క్రీడ న్తి ధనినో ఒర్థిభిః. 339 ఇత్యత్ర 'ఏహీతి క్రీడ న్తి', 'గచ్చేతి క్రీడన్తి' ఇతి క్రీడనా పేక్ష యోర్గమనాగమనయోర విరోధః. ; == వ్యా. యథా ఇతి ; ఏహీతి - ఏహి - రమ్ము; గచ్చ = వెళ్ళుము, పత= క్రిందపడుము; పాదాలకి నమస్కారం చెయ్యుము, ఉత్తిష్ఠ = లెమ్ము, వద: (ఏమి చెప్పాలో) చెప్పుము, మౌనం సమాచర మౌనం అవలంబించుము. ఏవమ్ = ఇట్లు, ధనినః = ధనవంతులు, ఆశాగ్రహగ్రసైః = ఆశ అనే గ్రహం చేత ఆవహించబడిన, అర్థిభిః = యాచకులతో, క్రీడన్తి= ఆడుకొనుచున్నారు. == = ఈ శ్లోకంలో 'రా' అని ఆడుకుంటారు; 'షో' అని ఆడుకుంటారు అని ఆడుకోవడాన్ని ఆ పేక్షించిన, అనగా దానికి గమనాగమనాలకు ఏ విధంగా విరోధం లేదో అట్లే. సాధనాలుగా, అంగాలుగా, ఉన్న వి. గమనం, ఆగమనం అనేవి పరస్పర విరుద్దాలు అయినా వాటిని 'క్రీడ న్తి' అనే దానికి అంగాలుగా చెప్పడంచేత ఏ విధంగా విరోధం కనబడడం లేదో అట్లే పై శ్లోకంలో రతికి అంగాలు అవడంతో కరుణశృంగారాల విరోధం తొలగిపోయింది అని అర్థం. ఆవ. ఇప్పుడు తృతీయప్రకారానికి సంబంధించిన రెండవ భేదానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> iswx9ljnu1zyil086m0e2ub7plguh8f 104 224910 579886 2026-09-19T02:37:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం 499 శ్లో॥క్షిప్తోహస్తావలగ్నః ప్రసభమభిహతో ఒప్యావదానో 32 శుకాన్తం గృహన్ కేశేష్వపా సశ్చరణనిపతితో నేక్షితః సంభ్రమేణ, ఆలిఙ్గన్ యోఒవధూత స్త్రిపురయువతిభిఃసా శ్రు...' 579886 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం 499 శ్లో॥క్షిప్తోహస్తావలగ్నః ప్రసభమభిహతో ఒప్యావదానో 32 శుకాన్తం గృహన్ కేశేష్వపా సశ్చరణనిపతితో నేక్షితః సంభ్రమేణ, ఆలిఙ్గన్ యోఒవధూత స్త్రిపురయువతిభిఃసా శ్రునేత్రోత్పలాభిః కామీవార్దాపకాధఃస దహతు దురితం శామ్భవో వః శరాగ్నిః. వృ. ఇత్యత త్రిపురరిపు ప్రభావన్య కరుణః అఙ్గమ్. తస్య తు శృఙ్గరః, తథాపి న కరుణే విశ్రాన్తిరితి తస్యాఙ్గుతైన. ఆఢవా ప్రాక్ యథా కాముక ఆచరతి స్మ తథా శరాగ్నిరితి శృఙ్గరపోషితే కరు ణేన ముఖ్య ఏవార్థః ఉపోద్బల్యతే. = వ్యా- క్షిప్తః ఇతి : ఇది అమరుశతకంలోని మంగళశ్లోకం, యః = ఏ శరాగ్ని, సాశ్రునేత్రోత్సలాభిః = కన్నీళ్ళతో కూడిన, ఉత్సలముల వంటి నేత్ర ములు గల, త్రిపుర యువతిఖి : = త్రిపురాసుర స్త్రీలచేత, ఆర్థోపరాధః = పచ్చిగా ఉన్న (కొత్తడైన, అప్పుడే చేసిన, ఆపరాధం గల, కామీప - కాముకుడు వలె, హస్తావలగ్నః = చేతులకు తగుల్కొంటూ, హస్తస్పర్శ చేస్తూ, క్షిపః = దూరంగా విసరివేయబడినదో, ప్రసభమ్ బలాత్కారంగా, అంశుకాన్తమ్ = వస్త్రాంతమును ఆదదానః ఆపి గ్రహిస్తున్నా, ఆధిహతః = కొట్టబడినదో, కే శేషు = కేశములయందు, గృహన్ = గ్రహిస్తూ, ఆపాస్తః విదిలించుకొన ఐడిందో, చరణనిపతితః = పాడాలమీద పడినదై, సంభ్రమేణ తొందరచేత, నేషితః = చూడబడలేదో, ఆలిఙ్గన్ = కౌగలించుకొంటూ, అవధూతః తిరస్క కించబడిందో, సః =ఆ, శామ్మవః = శివుని సంబంధమైన, శరాగ్నిః = బాణాగ్ని, వః = మీయొక్క, దురితమ్ - పాపమును, దహతు - కాల్చివేయుగాక. == == == == ===== = ఇత్యత్రేతి …: ఇక్కడ కరుణరసం పరమేశ్వరుని ప్రభావానికి, అనగా మహా ప్రభావం గల పరమేశ్వరుని గూర్చిన కవిరతికి, అంగం. దానికి శృంగారం అంగం. అయినా, అనగా కరుణకు శృంగారం అంగం అయినా, కరుణలో విశ్రాంతి లేదు కాబట్టి, కరుణతోనే ఆగిపోవడం లేదు కాబట్టి, ఆ కరుణరసం అంగమే కాని అంగి కాదు. 'అథవా' అనేపదానికి 'యతః' అని అర్థం. ఎందు చేతననగా పూర్వం కాముకుడు ఏ విధంగా ఆచరించేవాడో శరాగ్ని కూడా -ఆ విధంగానే ఆచరించినది అని శృంగారంచేత పోషించబడిన కరుణరసంచేత<noinclude><references/></noinclude> 6wevjlh3cvop6e4ner83uji3v1ti9u9 104 224911 579887 2026-09-19T02:38:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '500 కావ్యప్రకాశ ముఖ్యార్థ మే బలం కలదిగా చేయబడుతున్నది. ఈ విధంగా చాలమంది వ్యాఖ్యా- తలు వ్యాఖ్యానించారు. కొందరు 'అథవా' అనేదానికి 'లేదా' అనే ప్రసిద్ధార్థాన్ని గ్రహించి, "ఇక్కడ రె...' 579887 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>500 కావ్యప్రకాశ ముఖ్యార్థ మే బలం కలదిగా చేయబడుతున్నది. ఈ విధంగా చాలమంది వ్యాఖ్యా- తలు వ్యాఖ్యానించారు. కొందరు 'అథవా' అనేదానికి 'లేదా' అనే ప్రసిద్ధార్థాన్ని గ్రహించి, "ఇక్కడ రెండు పక్షాలు చెప్పబడ్డాయి; మొదటి పక్షం ప్రకారం కరుణకి శృంగారం ఆంగం, కరుణ రతికి అంగం; అందుచేత శృంగారంకూడా కరుణద్వారా రతికి అంగం అనీ, రెండవ పక్షం ప్రకారం ('అథవా' ఇత్యాది వాక్యంలో చెప్పిన పక్షం ప్రకారం) కరుణరసం శృంగార విశిష్ట మనీ, రతి శృంగారవిశిష్ట కరుణవిశిష్టం అనీ అర్థం" అని వివరించారు. 'అవ్యయానామనే కార్థకత్వమ్' అనే సామాన్యో క్తిని తీసికొని 'అన్యథా' అనేదానికి 'యతః' అని అర్థం చెప్పడం కంటె ఈ వ్యాఖ్యానమే బాగున్నది. అతిప్రాచీన వ్యాఖ్య అయిన. 'సంకేతం' కూడా దీనికి అనుకూలంగా ఉంది. ఆవ. ఈ విధంగా ప్రభావాతీశయానికి అంగమైన కరుణకు అంగమైన శృంగారం కూడా ప్రభావాతిశయాంగం అని చెప్పబడింది. దీనికి న్యాయసమ్మ తిని చూపుతున్నాడు. వృ. ఉక్తం హి - శ్లో॥ "గుణః కృతాత్మసంస్కారః ప్రధానం ప్రతిపద్యతే, ప్రధానస్యోపకారే హి తథా భూయని వర్తతే." ఇతి వ్యా. చెప్పబడిందికదా (ఈ విషయం శాస్త్రకారులచేత అంగీకరించబడింది కదా), ఇతి -: గుణః = అప్రధానమైనది. కృతాత్మ సంస్కారః = చేయబడిన తన సంస్కారము కలదై, అనగా మరొకదాని సాహాయ్యంచేత తనను తాను సంస్కరించుకొని, ప్రధానమ్ ప్రధానమైనదానిని, ప్రతిపద్యతే పొందును, దానిని సంస్కరించును. తథాయి అట్లుచేయడంచేత, ముందు తనను తాను సంస్కరించుకొనడంచేత, ప్రధానస్య = ప్రధాన మైనదానికి, భూయని అధిక మైన, ఉపకారే = ఉపకారమునందు, వర్తతే = ఉండును . = వి. ప్రస్తుతంలో ప్రభావాతిశయం (రతి) ప్రధానం; కరుణరసం గుణం (అప్రధానం). గుణమైన కరుణరసం శృంగారరససంబంధం ద్వారా తనను తాను సంస్కరించుకొని పిమ్మట రతికి ఉపకారకంగా ఉంది. అందుచేత కరు<noinclude><references/></noinclude> 6j0z6u182ei6laj5knoqivj4mptn2v9 104 224912 579888 2026-09-19T02:38:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్త మోల్లాసం 501 ణకు అధికోపకారకత్వశ క్తిని ఇచ్చిన శృంగారం కూడా ఒక విధంగా రతికి అంగమే అని భావం. ఇంతవరకు … ఒక రసానికి మరొక రసంతో విరోధం, రసాలకు పరస్పరం అంగాంగిభావం అనే విషయాలు...' 579888 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్త మోల్లాసం 501 ణకు అధికోపకారకత్వశ క్తిని ఇచ్చిన శృంగారం కూడా ఒక విధంగా రతికి అంగమే అని భావం. ఇంతవరకు … ఒక రసానికి మరొక రసంతో విరోధం, రసాలకు పరస్పరం అంగాంగిభావం అనే విషయాలు చర్చించబడ్డాయి. రసస్వరూపనిరూపణ సమయంలో "వేద్యాంతరసంపర్కం లేనిదే రసం" అని నిరూపించబడింది కదా ? ఒక రసం ఉన్నప్పుడు ఇతరరసా లేవీ ఉండవు కదా? అప్పుడు వీటికి విరోధిత్వచింత, అంగాంగి భావచింతా కూడ అర్థరహితాలే కదా అని ఆశంకించు కొని చెపుతున్నాడు - వృ. ప్రాక్ ప్రతిపాదితస్య రసస్య రసాన్తరేణ న విరోధః, నాప్యత్లాఙ్గభావో భవతి ఇతి రసశబ్దానాత్ర స్థాయిభావ ఉపలక్ష్యతే. ఇతి కావ్యప్రకాశే దోషదర్శనో నామ సప్తమ ఉల్లాసః. వ్యా. వెనుక ప్రతిపాదించబడిన రసానికి మరొకరసంతో విరోధం గాని La అంగాంగి భావం కాని ఉండదు. అందుచేత ఈ ఘట్టంలో ప్రయోగించిన 'రస’ శబ్దానికి లక్షణావృత్తిచేత 'స్థాయిభావం' అని అర్థం. 'బాలానందిని'అనే కావ్యప్రకాశాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో సప్తమోల్లాసం సంపూర్ణం<noinclude><references/></noinclude> dtlmojeifvufvfd3xgv6naxeothepxn 104 224913 579889 2026-09-19T02:38:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆథ అష్టమ ఉల్లాసః వృ. ఏవం దోషానుక్త్వా గుణాలంకారవివేకమాహ - కా. యే రసస్యాఙ్గనో ధర్మాః శౌర్యాదయ ఇవాత్మనః, ఉత్కర్ష హేతవస్తే స్యు రచలస్థితయో గుణాః. 66 వృ. ఆత్మన ఏవ హి యథా శౌర్యాదయో...' 579889 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆథ అష్టమ ఉల్లాసః వృ. ఏవం దోషానుక్త్వా గుణాలంకారవివేకమాహ - కా. యే రసస్యాఙ్గనో ధర్మాః శౌర్యాదయ ఇవాత్మనః, ఉత్కర్ష హేతవస్తే స్యు రచలస్థితయో గుణాః. 66 వృ. ఆత్మన ఏవ హి యథా శౌర్యాదయో నాకారస్య తథా రసన్యైవ మాధుర్యాదయో గుణా న వర్ణానామ్. క్వచిత్తు శౌర్యాది సముచితస్యాకారమహత్త్వాదేర్దర్శనాత్ "ఆకార ఏవాస్య శూరః" ఇత్యాదే ర్వ్యవహారాత్, అన్యత్ర అశూరేపి వితతాకృతిత్వమాత్రేణ 'శూరః” ఇతి, క్వాపి శూరే2పి మూర్తిలాఘవమాత్రేణ 'అశూరః ' ఇతి అవిశ్రాన ప్రతీతయో యథా వ్యవహరన్తి తద్వన్మధురాదివ్యజ్ఞకసుకుమారాది వర్ణానాం మధురాదివ్యవహార ప్రవృత్తేః, అమధురాధర సాఙ్ఞానాం వర్ణానాం సౌకుమార్యాదిమాత్రేణ మాధుర్యాది, మధురాదిరసోపకరణానాం తేషా మసౌకుమార్యాదేః అమాధుర్యాది రసపర్యన్తవిశ్రాన్తప్రతీతివన్ద్యాః వ్యమ హరన్తి. అత ఏవ మాధుర్యాదయో రసధర్మాః సముచితైః వర్ణ: వ్యజ్య స్ర్తీ; న తు వర్ణమాత్రాశ్రయాః. యథ్రెషాం వ్యజ్ఞకత్వం తథోదా హరిష్యతే. వ్యా ఏవమితి ఈ విధంగా దోషాలను గూర్చి చెప్పి ఇప్పుడు గుణా లకీ అలంకారాలకీ ఉన్న భేదం చెపుతున్నాడు. వి. కావ్య లక్షణ ఘటితాలైన దోషాలను గూర్చి చెప్పిన తరువాత గుణా లను నిరూపించ వలసి ఉంది. అయితే కొందరు ప్రాచీనాలంకారికులు గుణాలకీ అలంకారాలకి భేదం లేదని అన్నారు. వామనుడు మొదలైనవారు గుణాలు శబ్దార్థాల ధర్మా లని అంగీకరిస్తూ కావ్యానికి శోభ కలిగించేవి గుణా లనీ, ఆ<noinclude><references/></noinclude> gx1hryigkwjnmoz9crvp56qx5gc4eqw 104 224914 579890 2026-09-19T02:38:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్ట మోల్లాసం 508 శోభను ఇనుమడింపచేసేవి అలంకారా లనీ అన్నారు. మమ్మటుడు ఆ రెండు మతాలనూ నిరాకరిస్తూ ముందు గుణాలకీ అలంకారాలకి ఉన్న భేదాన్ని రెండు కారికలలో నిరూపిస్తున్నాడు. = = య...' 579890 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్ట మోల్లాసం 508 శోభను ఇనుమడింపచేసేవి అలంకారా లనీ అన్నారు. మమ్మటుడు ఆ రెండు మతాలనూ నిరాకరిస్తూ ముందు గుణాలకీ అలంకారాలకి ఉన్న భేదాన్ని రెండు కారికలలో నిరూపిస్తున్నాడు. = = యే ఇతి - ఆత్మనః = ఆత్మకు, శౌర్యాదయః ఇవ = శౌర్యం మొదలైనవి వలె, యే= ఏవి, అబ్దినః = అంగియైన, రసస్య = రసం యొక్క, ధర్మాః = ధర్మాలో, ఉత్కర్ష హేతవః = అరసంయొక్క ఉత్కర్షకు కారణాలో, తేజ ఆవి, అచలస్థితయః = చలనం లేని స్థితి గల, అనగా తప్పక రసంతో సంబం ధించిన, గుణాః గుణాలు. === వి. శౌర్యం అనేది ఒక జ్ఞానవిశేషం. అది జీవాత్మధర్మమే కాని అచేతన మైన దేహం ధర్మం కాదు. అదే విధంగా గుణాలు కావ్యాత్మయైన రసం ధర్మాలు కాని కావ్యశరీరం అయిన శబ్దార్థాల ధర్మాలు కావు. వీటివల్ల ఆ యా రసాలకు ఉత్కర్ష లభిస్తుంది. ఇవి తప్పక రసాలతోనే సంబంధించి ఉంటాయి. ఈ విధంగా “రసానికి ఉత్కర్ష కలగడానికి హేతువులైన రసధర్మాలు గుణాలు” అని, లేదా “రసంతో అవినాభావసంబంధం ఉన్నవి గుణాలు" అని గుణాల లక్షణం చెప్పినట్లయింది . కొందరు వ్యాఖ్యాతలు 'ఉత్కర్ష హేతవః' అనే దానికి 'కావ్యం యొక్క ఉత్కర్షకు హేతువులు' అనీ, 'ఆచలస్థితయః అనేదానికి “ఈ రసానికి ఈ గుణాలు ఆని నియతమైన స్థితి గలవి" అని అర్థం చెప్పారు. ఆత్మన ఇతి - ఏ విధంగా శౌర్యం మొదలైన ధర్మాలు ఆత్మకు మాత్రమే సంబంధించి ఉంటాయో, ఆకారానికి సంబంధించినవి కావో, అదే విధంగా మాధుర్యాదిగుణాలు రసానికి సంబంధించినవే కాని వర్ణాలకి సంబంధించినవి కావు. కొంతమందిలో శౌర్యాదులకు తగిన ఆకారమహత్త్వం మొదలైనవి (మంచి ఆకారంమొద లైనవి) కనబడడం వల్ల ఇతని ఆకారమే శూరంగా ఉంది అని వ్యవహరిస్తారు (అంటారు) మరొకడు శూరుడు కాకపోయినా మంచి ఆకారం ఉండడంచేత అతణ్ణి శూరుడు అంటారు. ఇంకొకడు నిజంగా శూరుడే అయినా కేవలం ఆతని మూర్తిలాఘవాన్ని (చిన్న ఆకారాన్ని పట్టి) 'అశూరః', ఇతడు శూరుడు కాడు అని అంటారు. అవిశ్రాంతమతులు, అనగా సరియైన నిర్ణయం చేయ గలిగిన ధీశక్తి లేనివాళ్ళు (పైన చెప్పినట్లు), ఏ విధంగా అనుకుంటూ ఉంటారో, అదే విధంగా ఠసం వరకూ వెళ్ళగలిగిన బుద్ధిబలం లేని వాళ్ళు (రసపర్యన్త<noinclude><references/></noinclude> rpr2n3fdc4cjiwpsd1lu5vqbrqy9lur 104 224915 579891 2026-09-19T02:38:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '504 కావ్యప్రకాశ ప్రతీతివంధ్యులు మధురాదివ్యంజకాలైన, అనగా శృంగారాదివ్యంజకాలైన, సుకుమారా దివర్ణాలనే మధురాదులనీ, మధురాదిరసాలకు, అనగా శృంగారాది రసాలకు, వ్యంజ కాలు కాకపోయినా స...' 579891 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>504 కావ్యప్రకాశ ప్రతీతివంధ్యులు మధురాదివ్యంజకాలైన, అనగా శృంగారాదివ్యంజకాలైన, సుకుమారా దివర్ణాలనే మధురాదులనీ, మధురాదిరసాలకు, అనగా శృంగారాది రసాలకు, వ్యంజ కాలు కాకపోయినా సౌకుమార్యాదులు ఉన్నంతమాత్రంచేత కొన్ని వర్ణాలను మాధుర్యాదు లనీ, అనగా మధురాలనీ, మధురాదిరసాలకు (శృంగారాది రసాలకు) ఉపకరణాలుగా ఉపయోగించపడిన వర్ణాలలో సౌకుమార్యాదులు లేకపోవడం చేత ఆ వర్ణాలు ఆమాధుర్యాదు లనీ, మాధుర్యాది శూన్యా లనీ, వ్యవహరిస్తూ ఉంటారు. అత ఏవ — గుణాలు రసనియతాలు అవడంవల్ల, రసధర్మాలైన మాధు ర్యాదుల్ని తగిన వర్ణాలు వ్యంజింపచేస్తాయి. అంతేనే కాని మాధుర్యాదులు వర్ణా లని మాత్రమే ఆశ్రయించుకొని ఉండవు. ఇవి (వర్ణాలు) ఏ విధంగా మాధుర్యాది గుణవ్యంజకాలో ఉదాహరణలు చూపగలం. == ఆవ. ఇప్పుడు అలంకారాల స్వరూపం విశదీకరిస్తున్నాడు. కా. ఉపకుర్వన్తి తం సన్తం యే ఒఙ్గద్వారేణ జాతు చిత్, హారాదినదలంకారా స్తేఒనుప్రాసోపమాదయః. 67 వృ. యే వాచక వాచ్యలక్షణాతిశయముఖేన ముఖ్యం రసం సంభవినమ్ ఉపకుర్వన్తి తే కణాద్యజానామ్ ఉత్కర్షాధానద్వారేణ శరీ రిణోపి ఉపకారకాః హారాదయ ఇవాలజ్కారాః. యత్ర తు నాస్తి రసః తత్రోక్తి వై చిత్ర్యమాత్రపర్యవసాయినః క్వచిత్తు సప్తమపి నోప కుర్వన్తి . యథాక్రమముదాహరణాని. = = వ్యా. యే = ఏవి, సన్తమ్ అంగిగా ఉన్న, తమ్ ఆ రసాన్ని, జాతు = చిత్=ఒక్కొకప్పుడు, ఆఙ్గద్వారేణ = అంగములైన శబ్దార్థాలద్వారా, హారాదివత్= హారాదుల వలె, ఉపకుర్వన్తి = ఉత్కర్ష కలదానినిగా చేస్తాయో, తే అట్టి, అను ప్రాసోపమాదయః అనుప్రాస, ఉపమ మొదలైనవి. అలఙ్కారాః = అలం కారాలు - ===== యే ఇతి. ఏవి, ముఖ్యమైన సంభవి అయిన రసాన్ని, అనగా ముఖ్యమైన రసం ఉన్నట్లయితే దానిని, శబ్దాలు, అర్థాలూ అనే అంగాలకు అతిశయం కలిగించడం ద్వారా, ఉత్కర్ష కలదానినిగా చేస్తాయో అవి, కంఠం<noinclude><references/></noinclude> ln4zo8tktaja4ca8oz0hbin1srhsxl4 104 224916 579892 2026-09-19T02:39:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 505 మొదలైన అవయవాలకి ఉత్కర్ష కలిగించడం ద్వారా, శరీరికి (ఆత్మకు) ఉప కారకాలుగా ఉన్న హారాదులు వలె అలంకారాలు, ఎక్కడైతే రసం ఉండదో అక్కడ ఆ అలంకారాలు చెప్పే విధానంలో కొ...' 579892 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 505 మొదలైన అవయవాలకి ఉత్కర్ష కలిగించడం ద్వారా, శరీరికి (ఆత్మకు) ఉప కారకాలుగా ఉన్న హారాదులు వలె అలంకారాలు, ఎక్కడైతే రసం ఉండదో అక్కడ ఆ అలంకారాలు చెప్పే విధానంలో కొంత వైచిత్ర్యం కల్పించడంలోనే పర్యవసానం చెందుతాయి. కొన్ని చోట్ల రసం ఉన్నా, ఒక్కొకప్పుడు అక్కడ ఉన్న అలంకారాలు ఆ రసానికి ఉపకారకాలు కావు. వరసగా ఉదాహరణలు చూపబడుతున్నాయి. ముందు అలంకారం శబ్దం ద్వారా రసోపకారకం అవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥అపసారయ ఘనసారం కురు హారం దూర ఏవ కిం కమ లేః, ఆలమలమాలి మృణాలైః ఇతి వదతి దివానిశం బాలా. 341 వృ. ఇత్యాదౌ వాచకముఖేన. ఆలి = వ్యా. అపసారయేతి:- కుట్టనీమతంలో ఒక విరహిణి అంటూన్న మాటలు, ఓ ! సఖీ! ఘనసారమ్ === కర్పూరమును, అపసారయ = తొలగించు, హారమ్ - ముత్యాలహారాన్ని, దూరే ఏవ = దూరమునందే, = == == కురు = ఉంచు, కమలైః = పద్మాలచేత, కిమ్ ఏమి ప్రయోజనం? మృణాలేః తామరతూడుల చేత, అలమ్ ఆలమ్ _ చాలును, చాలును. ఇతి - ఈ విధంగా, చాలా = ఆ బాల, దివానిశమ్ = రాత్రింబగళ్లు, వదతి = పలుకుతూన్నది. శీతలోపచారాలు వద్దం టూన్నది. == ఇత్యాదౌ:- ఈ మొదలైన శ్లోకాలలో వాచకం (శబ్దం) ద్వారా (దీనికి 'అలంకారౌ రసముపకురుతః' అని రాబోయే వాక్యంతో అన్వయం). శబ్దాలంకారం రసానికి ఉపకరిస్తూన్నది. వి. ఇక్కడ ఉన్న రేఫలకారాను ప్రాస శబ్దాన్ని అలంకరించి, దాని ద్వారా విప్రలంభశృంగారంలో ఉన్న మాధుర్యాన్ని వ్యంజింపచేస్తూ ఆరసానికి ఉపకరి స్తూన్నది. అవ. అర్థం ద్వారా అలంకారం రసోపకారకం అవడానికి ఉదాహరణం -చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> bgcsmcjno65n81mwy3oralf698pbvux 104 224917 579893 2026-09-19T02:39:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '506 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ మనోరాగ స్తీవ్రం విషమివ విసర్పత్యవిరతం, ప్రమాథీ నిర్ధూమం జ్వలతి విధుతః పావక ఇవ. హిన స్తి ప్రత్యఙ్ఞం జ్వర ఇవ గరీయానిత ఇతో, న మాం త్రాతుం తాతః ప్రభవతి న చామ...' 579893 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>506 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ మనోరాగ స్తీవ్రం విషమివ విసర్పత్యవిరతం, ప్రమాథీ నిర్ధూమం జ్వలతి విధుతః పావక ఇవ. హిన స్తి ప్రత్యఙ్ఞం జ్వర ఇవ గరీయానిత ఇతో, న మాం త్రాతుం తాతః ప్రభవతి న చామ్బా న భవతీ. వృ. ఇత్యాదౌ వాచ్యముఖేన అలంకారౌ రసముపకురుతః. = = వ్యా. మాలతీమాధవంలో మాధవునిపై తీవ్రమైన అనురాగం గల మాలతి- సఖియైన లవంగికతో అంటూన్న మాటలు. మనోరాగః = మనస్సులోని అను రాగం, తీవ్రమ్ తీవ్రమైన, విషమైన విషంవలె, ఆవిరతమ్ విరామం లేకుండా, విసర్పతి = వ్యాపిస్తున్నది. నిర్దూమమ్ ధూమం లేకుండా. విధుతః= విసరబడిన, రగల్చబడిన, ప్రమాథీ అధికంగా క్షోభనుచేస్తూన్న, పావక : ఇవ= అగ్ని వలె, జ్వలతి = మండుచున్నది. గరీయాన్ = గొప్పదైన, జ్వరః ఇవ = జ్వరం వలె, ఇతః ఇతః = ఇటు ఇటు, = = = ప్రత్యఙ్గమ్ = అన్ని అవయవాలలోను, హిన స్తి = పీడిస్తూన్నది. లేదా ఇతః - ఈ కారణంవల్ల, ఇతః = ఈ మనోరాగం. నుండి అని అర్థంచెప్పవచ్చును. మామ్ నన్ను, తాతుమ్ రక్షించుటకు, తాతః = తండ్రి, న ప్రభవతి సమర్థుడు కాడు. అమ్మా చ తల్లి కూడ, న కాదు . భవతీ = నీవు, న = కావు. - = = = అత్రేతి :- ఇక్కడ వాచ్యముఖంచేత. ఈ విధంగా ఈ రెండు అలంకా రాలూ రసానికి ఉపకరిస్తున్నాయి. వి. ఇక్కడ 'విషమివ' ఇత్యాద్యుపమాలంకారాలు అర్థాన్ని అలంకరించి రసానికి ఉత్కర్షను కలిగిస్తున్నాయి. ఈ విధంగా పూర్వశ్లోకంలో అనుప్రాస, ఈ శ్లోకంలో మాలోపమ రసానికి ఉత్కర్ష కలిగిస్తున్నాయి. అవ. రసం ఉన్నా శబ్దాలంకారం దానికి ఉపకారకం కాకపోవడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ చిత్తే విహట్టది ణ టుట్టది సా గుణేసుం సేజ్జాను లోటది విసట్టది దిమ్ము హేసం,<noinclude><references/></noinclude> tmdki6mzs3vdcln7xf88vapvxodfvyw 104 224918 579894 2026-09-19T02:39:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం బోలమ్మి వట్టది పవట్టది కవ్వబన్దే ఝాణేణ టుట్టది చిరం తరుణీ తరట్టీ. “చిత్తే విఘటతే న త్రుట్యతి సా గుణేషు శయ్యాసు లుఠతి విసర్పతి దిఙ్ముణేషు, వచనే వర్తతే ప్రవర్...' 579894 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం బోలమ్మి వట్టది పవట్టది కవ్వబన్దే ఝాణేణ టుట్టది చిరం తరుణీ తరట్టీ. “చిత్తే విఘటతే న త్రుట్యతి సా గుణేషు శయ్యాసు లుఠతి విసర్పతి దిఙ్ముణేషు, వచనే వర్తతే ప్రవర్తతే కావ్యబన్దే ధ్యానేన త్రుట్యతి చిరం తరుణీ ప్రగల్బా. వృ. ఇత్యాదౌ వాచక మేవ, == ==== = 507 వ్యా. చిత్తే ఇతి :- రాజశేఖరుడు రచించిన కర్పూరమంజరి అనే సట్టా కంలో రాజు కర్పూరమంజరిని గూర్చి అంటూన్న మాటలు. ప్రగల్భా=ప్రగల్బు. రాలైన, తరుణీ = ఆ యువతి, చిత్తే చిత్తమునందు, విఘటతే దృఢంగా ఘటితురాలు అవుతున్నది. స్థిరంగా ఉండిపోతూన్నది. గుణేషు = గుణాలయందు, న త్రుట్యతి = లోపం కలది కాదు. గుణహీనురాలు కాదు. శయ్యాసు - శయ్యల పైన, లుఠతి = దొరలుచున్నది. దిఙ్ముఖేషు - దిక్కుల ముఖములయందు, విస. ర్పతి – సంచరిస్తూన్నది. వచనే వచనమునందు, వర్తతే ఉంటూన్నది. అనగా పేలాపనలు చేయుచున్నది. కావ్యబన్దే కావ్యరచనయందు, ప్రవర్తతే = ప్రవర్తిస్తూన్నది. చిరమ్ చిరకాలమును, ధ్యానేన - ఆలోచన చేత, తృట్యతి కృశిస్తూన్నది. = - = === === అత్రేతి :- ఇక్కడ (అలంకారం) శబ్దానికే (ఉపకరిస్తూన్నది), రాబోయే వాక్యంలో ఉన్న 'న తు రసమ్' అనేది ఇక్కడ కూడా అన్వయిస్తుంది). రసానికి మాత్రం ఉపయోగించడం లేదు. వి. పై శ్లోకంలో టవర్ణానుప్రాస (శబ్దాలంకారం) ఉంది. ఇది శబ్దాన్ని మాత్రమే అలంకరిస్తూన్నది కాని ఇక్కడ విప్రలంభశృంగారం ఉన్నా దానికి ఉపకరించడం లేదు. టవర్గం శృంగారానికి ప్రతికూలమైనది. అవ. రసం ఉన్నా, అర్థాలంకారం దానికి ఉపకరించకపోవడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 6wtnzv83qf0c7mpiysj5hogyxuh4tlb 104 224919 579895 2026-09-19T02:39:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '508 కావ్య ప్రకాశ శ్లో॥ మిత్రే క్వాపి గతే సరోరుహవనే బద్ధాననే తామ్యతి క్రన్దత్సు భ్రమరేషు వీక్ష్య దయితాసన్నం పురః సారసమ్, చక్రాహ్వేన వియోగినా బిసలతా నాస్వాదితా నోజ్ఞితా కణే...' 579895 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>508 కావ్య ప్రకాశ శ్లో॥ మిత్రే క్వాపి గతే సరోరుహవనే బద్ధాననే తామ్యతి క్రన్దత్సు భ్రమరేషు వీక్ష్య దయితాసన్నం పురః సారసమ్, చక్రాహ్వేన వియోగినా బిసలతా నాస్వాదితా నోజ్ఞితా కణే కేవలమర్గలేవ నిహితా జీవస్య నిర్గచ్ఛతః. 344 వృ. ఇత్యాదౌ వాచ్యమేవ, న తు రసమ్. అత్ర బిసలతా న జీవం రోద్దుం క్షమేతి ప్రకృతాసనుగుణోపమా. = == 0 = వ్యా, మిత్రే ఇతి :- మిత్రే సూర్యుడు, ధైర్యం చెప్పే స్నేహితుడు -అని కూడా అర్థం, క్వాపి = ఎక్కడికో, గతే_వెళ్ళిపోయినవాడగుచుండగా, సరో రుహవనే_పద్మవనము, దిద్దాననే కట్టబడిన (వాడిన) ముఖము కలదై, తామ్యతి _ దుఃఖించుచుండగా, మాట్లాడలేని స్థితిలో ఉండగా అని కూడ అర్థం. భ్రమ రేషు తుమ్మెదలు, క్రన్దత్సు = ఆక్రందిస్తూండగా, పురః = ఎదుట, దయితాస న్నమ్= ప్రియురాలికి సమీపంలో ఉన్న, సారసమ్ = సారసపక్షిని, వీక్ష్య = చూచి, ఆ స్థితిలో ప్రియురాలితో కూడి ఉన్న మరొకరిని చూడగానే విరహబాధ ఎక్కువ అవుతుం దని భావం, వియోగినా-వియోగం గల, చక్రాహ్వేన చక్ర వాకంచేత, బిసలతా - తామరతూడు, నాస్వాదికా - తినబడలేదు, నోఙ్ఞతా = విడవబడలేదు. కేవలమ్ కేవలము, నిర్గచ్ఛతః = పైకి లేచిపోతూన్న, జీవస్య = జీవునికి, ఆర్గ లేవ = అడ్డగడియ వలె, కణే = కంఠమునందు, నిహితా- ఉంచబడినది. - = ఇత్యాదౌ ఇతి :- ఇత్యాదిస్థలాలలో అర్థాలంకారం వాచ్యాన్ని మాత్రమే అలంకరిస్తూన్నది. రసానికి ఉపకారకంగా లేదు. ఇక్కడ బిసలత జీవనాన్ని అడ్డు కొనడానికి యోగ్యమైనది కాదు. అందుచేత ఈ ఉపమ ప్రకృతానికి ఉపయోగ కరంగా కూడ లేదు. వి. ఇక్కడ చక్రవాకగతమైన విప్రలంభశృంగారం ఉన్నా అర్థాలంకార మైన ఉపమ అర్థానికి ఉపకరిస్తూన్నది కాని విప్రలంభానికి ఉపకారకంగా లేదు. విరహంతో బాధపడుతున్న వాళ్ళు జీవనం పోవడానికి ప్రయత్నించాలి కాని ఏదో విధంగా దానిని విలుపుకోవడానికి కాదు. అందుచేత ప్రకృతరసానికి అనుగుణంగా లేదు. sin.<noinclude><references/></noinclude> r7x8c13u1ggs2n68s7chhzetnnirr2j 104 224920 579896 2026-09-19T02:39:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 509 వృ. ఏష ఏవ గుణాలంకార విభాగః. ఏవం చ “సమవాయ వృత్త్యా శౌర్యాదయః, సంయోగవృత్త్యా తు హారాదయః ఇత్యస్తు గుణా లంకారాణాం భేదః. ఓజఃప్రభృతీనామ్, అనుప్రాసోపమాదీనాం చ ఉభ యే...' 579896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 509 వృ. ఏష ఏవ గుణాలంకార విభాగః. ఏవం చ “సమవాయ వృత్త్యా శౌర్యాదయః, సంయోగవృత్త్యా తు హారాదయః ఇత్యస్తు గుణా లంకారాణాం భేదః. ఓజఃప్రభృతీనామ్, అనుప్రాసోపమాదీనాం చ ఉభ యేషామపి సమవాయవృత్త్యా స్థితిః ఇతి గడ్డలికాప్రవాహేణైవ ఏషాం భేదః" ఇత్యభిధానమసత్. వ్యా. ఏష ఇతి :- ఇదే గుణాలంకార విభాగం. అందుచేత (మానవుడిలో) గుణాలు సమవాయసంబంధంతో, అనగా విడదీయరాని విధంగా, ఉంటాయి. హారా దులు సంయోగసంబంధంచేత ఉంటాయి. ఇదే గుణాలంకారాల భేదం అని లోకం లోని గుణాదులను గూర్చి చెప్పవచ్చును. కావ్యంలో ఓజస్సు మొదలైన గుణాలు, అనుప్రాసోపమాదులూ కూడా సమవాయసంబంధంతోనే ఉంటాయి కాబట్టి వీటికి భేదం లేదు. సంయోగసమవాయాలను పురస్కరించుకొని వీటికి భేదం చెప్పడం గడ్డలికాప్రవాహన్యాయంతో జరుగుతూన్నది" అని భామహవృత్తిలో ఉద్భటు డన్న మాటలు సరికావు. వి. పైన చెప్పిన విధంగా గుణాలు రసధర్మాలనీ, అలంకారాలు చంచల వృత్తు లనీ ఆ రెండింటికీ భేదం చెప్పడానికి వీలున్నది. సమవాయసంయోగాలను పురస్కరించుకొని భేదం చెప్పడంలేదు. అందుచేత భట్టోద్భటుడు చేసిన భేదనిరా కరణం యుక్తం కాదు అని అర్థం. గడ్డలికాప్రవాహన్యాయం అనగా 'గొజ్జెల మంద పోకడ' అని చెప్పే న్యాయం. ఒక గొజ్జె ఎటు దారి తీస్తే మిగిలిన వన్నీ ఆ దారి వెడతాయి. అవ. ఇప్పుడు వామనుడు చెప్పిన భేదాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. వృ. యదపుఃక్తం “కావ్యశోభాయాః కర్తారో ధర్మాః గుణాః, తదతిశయహేతవస్తు అలంకారాః" ఇతి తదపి న యుక్తమ్ యతః కిం సమ నైర్గుణైః కావ్యవ్యవహారః, ఉత కతిపయైః : యది సమసైః తత్కథ మనమ స్తగుణా గౌడీ పాఠ్చాలీ చ రీతిః కావ్యస్యాత్మా? అథ కతిపయైః, తతః<noinclude><references/></noinclude> ob2sck7yw8gex5zimak3bh1ppbsuqgx 104 224921 579897 2026-09-19T02:40:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '510 శ్లో॥ అద్రావత్ర ప్రజ్వలత్యగ్నిరుచ్చైః ప్రాజ్యః ప్రోద్యన్నుల్లసత్యేష ధూమః. ప్రా ప్తిః. కావ్యప్రకాశ 345 వృ. ఇత్యాదావోజఃప్రభృతి గుణేషు సత్సు కావ్యవ్యవహార శ్లో॥ స్వర్గప్రా...' 579897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>510 శ్లో॥ అద్రావత్ర ప్రజ్వలత్యగ్నిరుచ్చైః ప్రాజ్యః ప్రోద్యన్నుల్లసత్యేష ధూమః. ప్రా ప్తిః. కావ్యప్రకాశ 345 వృ. ఇత్యాదావోజఃప్రభృతి గుణేషు సత్సు కావ్యవ్యవహార శ్లో॥ స్వర్గప్రాప్తిరనేనైవ దేహేన వరవర్ణినీ, అస్యా రదచ్ఛదరసో న్యక్కరోతితరాం సుధామ్. 346 ఇత్యాదౌ గుణని విశేషో క్తివ్యతిరేకా కావ్యవ్యవహారస్య ప్రవ ర్తకౌ. వ్యా. "కావ్యానికి శోభను కూర్చే ధర్మాలు గుణాలు; ఆ శోభను అతిక -యింపచే సేవి అలంకారాలు" అని (వామనుడు) చెప్పినది కూడా యుక్తం కాదు. అన్ని గుణాలచేత కావ్యవ్యవహారమా లేక కొన్ని గుణాలచేతనా? సమ స్తగుణాల చేత ఆయితే సమస్తగుణాలు లేని గౌడి పాంచాలి అనే రీతులు కావ్యాత్మ ఎలా అవుతాయి. వి. వామనుని మతం ప్రకారం కావ్యానికి రీతి ఆత్మ. పదసంఘటనా రూపమైన రీతి వైదర్భి, గౌడి, పాంచాలి అని మూడు విధాలు. సర్వగుణాలను ‘వ్యంజింపచేసే వర్ణాలు ఉన్న రీతి వైదర్భి. ప్రసాదాన్ని, ఓజస్సును వ్యంజింప చేసే వర్ణాలున్నది గౌడి. మాధుర్య-ప్రసాదాలు గల వర్ణా లున్నది పాంచాలి. నీవు చెప్పిన అన్ని గుణాలు ఉన్నదే కావ్యమా లేదా కొన్ని గుణాలు ఉంటే చాలునా అని మమ్మటుని ప్రశ్న. అన్ని గుణాలు ఉంటేనే కావ్యం అని అనే పక్షంలో వైదర్భీరీతిలో అన్ని గుణాలూ ఉండడంచేత ఆ రీతి ఆత్మగా ఉన్నది కావ్యం అయినప్పటికీ అన్ని గుణాలూ లేని గౌడీ-పాంచాలీరీతు లున్నది కావ్యం అవదు కదా ? ఆదేతి :- అలా కాదు, కొన్ని గుణాలు ఉంటే చాలు అని అన్నట్లయితే "ఆద్రావత్ర" ఇత్యాదివాక్యంలో ఓజస్సు మొదలైన గుణాలు ఉండడంచేత దీన్ని కూడా కావ్యం అనవలసి వస్తుంది. (ప్రాజ్యః = అత్యధిక మైన, ప్రోద్యన్ = పైకి లేస్తూన్న, ఏషః రూమః = ఈ ధూమం, ఉల్లసతి - ప్రకాశిస్తూన్నది, అందుచేత, త = ఈ, ఆద్రౌ = పర్వతంమీద, అగ్ని. అగ్ని, ఉచ్చైః = ఉన్నతంగా, - = =<noinclude><references/></noinclude> irw9alny8wxe99ss4i24sa0k725lvwl 104 224922 579898 2026-09-19T02:40:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం == 511 ప్రజ్వలతి - మండుతూన్నది; అని ఈ వాక్యానికి అర్థం. "పర్వతో వహ్నిమాన్ ధూమాత్" అనే దానినే మరో మాటలో చెప్పడం జరిగిన సౌందర్యవిహీనమైన వాక్యం ఇది). స్వర్గేతి:. వరవర్ణ...' 579898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం == 511 ప్రజ్వలతి - మండుతూన్నది; అని ఈ వాక్యానికి అర్థం. "పర్వతో వహ్నిమాన్ ధూమాత్" అనే దానినే మరో మాటలో చెప్పడం జరిగిన సౌందర్యవిహీనమైన వాక్యం ఇది). స్వర్గేతి:. వరవర్ణినీ = ఈ సుందరాంగి, అనేన = ఈ, చేతనే, స్వర్గ ప్రా ప్తిః = స్వర్గప్రాప్తి. ఆస్యాః = ఈమెయొక్క, అధరరసం, సుధామ్= అమృతాన్ని, న్యక్కరోతి తరామ్ స్తూన్నది. = దేహేనైవ _ దేహం రదచ్ఛదరసః = పూర్తిగా తిరస్కరి ఇత్యాదులలో గుణాల అపేక్ష లేకుండా విశేషోక్తి వ్యతిరేకాలంకారాలే కావ్యవ్యవహారానికి ప్రయోజకాలుగా ఉన్నాయి. కొన్ని గుణా లున్నా కావ్యం అని చెప్పాలి. ఏమనగా ఈ శ్లోకంలో వి. పైన ఉదాహరించిన 'అద్రౌ' ఇత్యాది వాక్యంలో కావ్యత్వం లేదు. అందుచేత అన్ని గుణాలూ ఉంటేనే అందులో దోషం మొదటనే చెప్పబడింది. ఇంకొక దోషం ఒకటి రెండు గుణాలున్నా కావ్యత్వం ఆ గుణాలను పట్టి కాక పూర్వార్ధంలో విశే షోక్త్యలంకారం, ఉత్తరార్థంలో వ్యతిరేకాలంకారం ఉండడంచేత లభిస్తూన్నది. దీనిని పట్టి గుణాలు ఉండడంవల్ల కావ్యత్వం లభించదు; అందుచేత రీతి కావ్యాత్మ కాదు అని తేలుతున్నది. “ఏకగుణహానికల్పనయా శేషగుణదార్థ్యకల్పనా విశే షో క్తిః” (ఒక గుణం లోపించింది అని చెప్పడం ద్వారా మిగిలిన గుణాలకు దార్థ్యం కల్పించడం విశేషో క్తి) అని వామనుడు చెప్పిన విశేషోక్తి లక్షణం. ఇక్కడ దివ్య దేహం అనే ఒక గుణం లేదని చెప్పి తద్వారా ఈమెలో ఉన్న సుఖదాయకత్వం అత్యధికం అని సూచించడం చేత విశేషోక్తి. "ఉపమేయస్య గూణాతి రేక త్వం వ్యతిరేకః”అని వామనుడే చెప్పిన వ్యతిరేక లక్షణం. ఇక్కడ ఉపమేయమైన అధ రానికి సుధారసంకంటె ఆధిక్యం చెప్పడంచేత వ్యతిరేకాలంకారం, వృ. ఇదానీం గుణానాం భేదమాహ- కా. మాధుర్యౌజఃప్రసాదాఖ్యాస్త్రయస్తేన పునర్దశ. వ్యా. ఇప్పుడు గుణాల భేదాన్ని (విభిన్న గుణాలను చెపుతున్నాడు. మాధుర్యేతి:- మాధుర్యౌజఃప్రసాదాఖ్యాః = మాధుర్యం, ఓజస్సు, ప్రసాదం<noinclude><references/></noinclude> qosqpk8vp4142f2c2kngnnicfqy1cap 104 224923 579899 2026-09-19T02:40:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '512 కావ్యప్రకాశ అనే పేర్లు గల, తే = ఆ గుణాలు, త్రయఃజ్ఞమూడు, పునః = కాని, దళపది, న = కావు. వి. భరతుడు నాట్యశాస్త్రంలో- “శ్లేషః ప్రసాదః సమతా సమాధి ర్మాధుర్యమోజః పదసౌకుమార్యమ్, అర్థస్య...' 579899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>512 కావ్యప్రకాశ అనే పేర్లు గల, తే = ఆ గుణాలు, త్రయఃజ్ఞమూడు, పునః = కాని, దళపది, న = కావు. వి. భరతుడు నాట్యశాస్త్రంలో- “శ్లేషః ప్రసాదః సమతా సమాధి ర్మాధుర్యమోజః పదసౌకుమార్యమ్, అర్థస్య చ వ్యక్తిరుదారతా చ కాన్తిశ్చ కావ్యస్య గుణా దళైతే". ఆని వది కావ్యగుణాలు అంగీకరించాడు. దండి కావ్యాదర్శంలో- “శ్లేషః ప్రసాదః సమతా మాధుర్యం సుకుమారతా, అర్థవ్య క్తిరుదారత్వమోజః కాన్తిసమాధయః" (కావ్యాద. 1-41) అని ఈ నది గుణాలనే అంగీకరించాడు. ఈ పదింటిలో శ్లేష - సమతా - సుకుమారతా. ఓజస్సులు నాలుగూ శబ్దగుణా లనీ, ప్రసాద - అర్థ వ్య క్తి .ఉదారతా. కాంతి.సమాధులు ఐదూ అర్థగుణాలనీ, మాధుర్యం ఉభయగుణం అనీ ఇతడిచ్చిన లక్షణోదాహరణాలను పట్టి తెలుస్తుంది. కాని వామనుడు- “ఓజః ప్రసాద శ్లేష సమతా సమాధి మాధుర్యసౌకుమార్యో దారతార్థవ్యక్తికాన్తయః బన్దగుణాః" (3-1-4) అని ఈ పదింటినీ శబ్దగుణాలుగా అంగీకరించి, ఇవే పేర్లతో పది అర్థగుణాలను కూడా అంగీకరించాడు.“త ఏవార్ల గుణాః" (1-2-1). ఈ విధంగా దండ్యాదుల మతం ప్రకారం గుణాలు వది లేదా ఇరవై; అవి శబ్దార్థాలకి సంబంధించినవి. ధ్వని సిద్ధాంతస్థావనానంతరం గుణాలు రసధర్మాలే కాని శబ్దార్థధర్మాలు కావనీ, వాటి సంఖ్య మూడే కాని పది (లేదా ఇరవై) కాదనీ ఆనందవర్ధనాదులు సిద్ధాంతీక రించారు. ఆ పద్ధతినే అనుసరించి మమ్మటుడు "గుణాలు మూడే కాని పది కావు" అని ఇక్కడ ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. ముందు ఈ మూడు గుణాల స్వరూపం నిరూ పించి మిగిలిన గుణాలు ఎందుకు అంగీకరించ నవసరం లేదో చెపుతాడు. వృ. ఏషాం క్రమేణ లక్షణమాహ- కా. ఆహ్లాదకత్వం మాధుర్యం శృఙ్ఞారే ద్రుతికారణమ్. 68<noinclude><references/></noinclude> jxdne5rfgga97ewwstvd6lp8934n052 104 224924 579900 2026-09-19T02:40:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 518 వృ. శృఙ్గరే అర్థాత్ సంభోగే, ద్రుతిర్గలితత్వమివ. శ్రవ్యత్వం పునః ఓజఃప్రసాదయోరపి. వ్యా. ఆహ్లాదకత్వమితి :- ద్రుతికారణమ్ - చిత్తం ద్రవించడానికి కారణ మైన, ఆహ్లాదక...' 579900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 518 వృ. శృఙ్గరే అర్థాత్ సంభోగే, ద్రుతిర్గలితత్వమివ. శ్రవ్యత్వం పునః ఓజఃప్రసాదయోరపి. వ్యా. ఆహ్లాదకత్వమితి :- ద్రుతికారణమ్ - చిత్తం ద్రవించడానికి కారణ మైన, ఆహ్లాదకత్వమ్ = ఆనందాన్ని కలిగించకలిగి ఉండడం, మాధుర్యమ్ మాధుర్యం. ఆది, శృఙ్గరే = శృంగారంలో ఉన్నది. = వి. 'ఆహ్లాద' శబ్దాన్ని భావే ఘఇంత శబ్దంగా గ్రహించి, దానికి స్వార్థ'క' ప్రత్యయం చేర్చడంచేత 'ఆహ్లాదకత్వమ్ ' అనేదానికి 'ఆహ్లాదము' అని అర్థం చెప్పాలి. అంతేనే కాని ఆహ్లాదం కలిగించడం అని చెప్పకూడదు. ఈ ఆహ్లాద కత్వం శృంగారంలో ఉన్నది అని చెపుతున్నాడు కదా? శృంగారం ఆహ్లాదస్వరూ పమే కాని ఆహ్లాదం కలిగించేది కాదు కదా అని బాలబోధినీకారులు చెప్పినారు. కాని 'మాధుర్యం' అనగా ఆహ్లాదకత్వం. అది శృంగారంలో ఉంది అని అన్న ప్పుడు ఈ మాధుర్యానికీ శృంగారానికీ ఆధార ఆధేయభావం చెప్పబడుతున్నది. గుణం రసధర్మం కదా? రసాన్నుంచి గుణాన్ని వేరుగా చూపి వ్యవహరిస్తున్నాం. అందుచేత శృంగారం ఆనందరూపమే అయినా దానికి ఆనంద రూపత్వాన్ని ఇచ్చేది మాధుర్యం అని చెప్పడమే యుక్తం అని తోస్తుంది. వ్యా. శృఙ్గరే ఇతి:- అనగా సంభోగశృంగారంలో, ద్రుతిః అనగా చిత్తం కరిగిపోయినట్లు అయిపోవడం. శ్రవ్యత్వం అయితే ఓజః ప్రసాదాలలో కూడా ఉంది. వి. భామహుడు శ్రవ్యత్వం, అనగా వినడానికి ఇంపుగా ఉండడం, మాధుర్యం అని మాధుర్యానికి లక్షణం చెప్పాడు. ఈ శ్రవ్యత్వం ఓజః ప్రసాదా లలో కూడా ఉంది అందుచేత శ్రవ్యత్వం మాధుర్యలక్షణంగా చెప్పకూడదు అని భావం. కా. కరుణే విప్రలమే తచ్చానే చాతిశయాన్వితమ్. వృ. అత్యన్తద్రుతి హేతుత్వాత్. వ్యా. 33) కరుణే ఇతి :- తత్ = ఆ మాధుర్యం, కరుణే - కరుణరసంలోను, ==<noinclude><references/></noinclude> q2g8n4i7pmbbveanfc16n3trczftpms 104 224925 579901 2026-09-19T02:40:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '514 == కావ్యప్రకాశ విప్రలమ్భే = విప్రలంభ శృంగారంలోను, శానే చ = కాంతరసంలోను, అతిశయా న్వితమ్ = అతిశయంతో కూడినది. = వి. మాధుర్యం సంభోగంలో కంటె కరుణలోను, దానిలోకంటె విప్ర లంభలోను, దాని...' 579901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>514 == కావ్యప్రకాశ విప్రలమ్భే = విప్రలంభ శృంగారంలోను, శానే చ = కాంతరసంలోను, అతిశయా న్వితమ్ = అతిశయంతో కూడినది. = వి. మాధుర్యం సంభోగంలో కంటె కరుణలోను, దానిలోకంటె విప్ర లంభలోను, దానిలోకంటె శాంతంలోను అతిశయంగా ఉంటుం దని అభిప్రాయం. దీనికి కారణం- అత్యన్త ద్రుతి హేతుత్వాత్ = అధిక మైన చిత్తద్రుతికి కారణం అవడంవల్ల. == కా. దీప్త్యాత్మ విస్తృతేరే తురోజో వీరరసస్థితి. వృ. చిత్తస్య విస్తారరూపదీప్త త్వజనక మోజః. కా. బీభత్సరౌద్రరసయోసస్యాధిక్యం క్రమేణ చ. వృ. వీరాద్బీభత్సే, తతో రౌద్రే సాతిశయమోజః. 69 69 వ్యా. దీప్త్యాత్మేతి:- దీప్యాత్మ విస్తృతేః దీప్తి రూపమైన, ప్రజ్వలించడం వంటి రూపం గల, ఆత్మవిస్తృతికి అనగా మనస్సు విస్తరించడానికి, హేతుః = హేతువైనది, ఓజః = ఓజస్సు. అది వీరరసస్థితి = వీరరసంలో ఉండేది. చిత్త స్యేతి :- చిత్తానికి విస్తారరూపమైన ప్రజ్వలనాన్ని కలిగించేది ఓజస్సు. బీభత్సేతి :- క్రమేణ = క్రమంచేత, తస్య= దానికి, బీభత్సరౌద్రరసయోః = బీభ త్సరౌద్రరసాలలో, ఆధిక్యమ్ ఆధిక్యము. వీరాదితి :- = వీరంకంటె బీభత్సంలోను, దానికంటె రౌద్రంలోనూ ఓజస్సు అధికంగా ఉంటుంది. శుష్కేన్దనాగ్నివత్' స్వచ్ఛజలవత్సహ సైవ యః. వ్యాప్నోత్యన్యత్ ప్రసాదో ఒసౌ సర్వత్ర విహితస్థితిః. 70 వృ. అన్యదితి వ్యాప్యమిహ చిత్తమ్. సర్వత్రేతి. సర్వేషు రనేషు, సర్వాసు రచనాసు చ.<noinclude><references/></noinclude> svfj8h5c5pbgnrqh1oad32nbiwcj6k2 104 224926 579902 2026-09-19T02:41:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-ఆష్టమోల్లాసం === = 515 వ్యా. యః = ఏది, శుష్కేన్దనాగ్నివల్ ఎండిపోయిన కట్టెను అగ్ని `వలె, స్వచ్ఛజలవత్ = స్వచ్ఛమైన వస్త్రాన్ని జలం వలె, సహనైన వెంటనే అన్యత్ = చిత్తమును, వ్యాప్నోతి – వ్...' 579902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-ఆష్టమోల్లాసం === = 515 వ్యా. యః = ఏది, శుష్కేన్దనాగ్నివల్ ఎండిపోయిన కట్టెను అగ్ని `వలె, స్వచ్ఛజలవత్ = స్వచ్ఛమైన వస్త్రాన్ని జలం వలె, సహనైన వెంటనే అన్యత్ = చిత్తమును, వ్యాప్నోతి – వ్యాపించునో, అసౌ - ఇది, ప్రసాదః ప్రసాదము, సర్వత్ర = అంతటా, విహితస్థితిః - చేయబడిన స్థితి గలది. = = = == = = === వి. ఈ విధంగా మాదుర్యం చిత్తద్రుతినీ, ఓజస్సు చిత్తదీప్తినీ లేదా .విస్తారాన్నీ, ప్రసాదం చిత్తవికాసాన్ని కలిగిస్తా యని చెప్పినట్లయింది. వ్యా అన్యదితి:- 'అన్యత్' అనగా ఇక్కడ 'వ్యాపింపదగిన చిత్రం' -అని అర్థం. 'సర్వత' అనగా 'అన్ని రసాలలోను అన్ని రచనలోను' అని అర్థం కా. గుణవృత్త్యా పునస్తేషాం వృత్తిః శబ్దారయోర్మతా. స్యేవ : 71 వృ గుణవృత్యా ఉపచారేణ. తేషామ్ గుణానామ్ ఆకారే శౌర్య వ్యా. తేషామ్ = ఆ గుణాలకు, గుణవృత్త్యా పునః = గౌణవృత్తి అనగా :ఉపచారంచేత, శబ్ధారయోః - శబ్దార్థాలలో, వృత్తిః = స్థితి, మతా = అంగీకరించ బడింది. = == గుణేతి : - గుణవృత్త్యా - ఉపచారంచేత అనగా ఆరోపంచేత, తేషామ్ = గుణాలకు, శౌర్యాన్ని ఆకారంలో ఆరోపించి నట్లు ఈ గుణాలని శబ్దార్థాలలో ఉన్నట్లు ఆరోపించి ఇవి శబ్దార్థధర్మాలు అని చెప్పడం జరుగుతున్నది. వృ. కుతస్త్రయ ఏవ న దశ ఇత్యాహ- కా. కేచిదన్త ర్భవస్త్యేషు దోషత్యాగాత్పరే శ్రితాః, అన్యే భజన్తి దోషత్వం కుత్రచిత్ నతతో దశ. 72 వ్యా. మూడు గుణాలే ఎందుచేత, పది ఎందుకు కాదు అని ఆశంకించు -కొని చెపుతున్నాడు. కేచిదితి :- కేచిత్ = కొన్ని గుణాలు, ఏము = ఈ మూడు గుణాలలో, -ఆనర్భవన్తి = అంతర్భావం చెందుతాయి. కేచిత్ = కొన్ని గుణాలు, దోషత్యా<noinclude><references/></noinclude> fu0izok8j1kg2mstxt5ojs8xgfgsm57 104 224927 579903 2026-09-19T02:41:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '516 గాత్ = దోషాభావరూపాలవడంవల్ల, శ్రితాః = కావ్యప్రకాశ్ అంగీకరించబడినవి. అన్యే = కొన్ని గుణాలు, కుత్రచిత్ - కొన్ని స్థలాలలో కొన్ని రసాలలో, కొన్ని ఉదా హరణలలో, దోషత్వమ్ దోషత్వాన్న...' 579903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>516 గాత్ = దోషాభావరూపాలవడంవల్ల, శ్రితాః = కావ్యప్రకాశ్ అంగీకరించబడినవి. అన్యే = కొన్ని గుణాలు, కుత్రచిత్ - కొన్ని స్థలాలలో కొన్ని రసాలలో, కొన్ని ఉదా హరణలలో, దోషత్వమ్ దోషత్వాన్ని, భజన్తి = పొందుతాయి. తతః అందు వలన, దశ = పది, న కాదు. = == అవ. ముందుగా పది శబ్దగుణాలను అంగీకరించవలసిన అవసరం లేదు అని చెపుతున్నాడు. వృ. బహూనామపి పదానా మేకపదవద్భాసమానాత్మా యః శ్లేషః, యశ్చారోహావరోహక్ర మరూపః సమాధిః, యా చ వికటత్వలక్షణా ఉదా రతా, యజ్చౌజోమిశ్రిత శైథిల్యాత్మా ప్రసాదః తేషామోజస్యన ర్భావ.. పృథక్పదత్వరూపం మాధుర్యం భక్ష్యా సాక్షాదుపాత్తమ్. ప్రసాదేనార్థ వ్యక్తిర్గృహీతా. మార్గాభేదరూపా సమతా క్వచిద్దోషః. తథాహి-“మాతఙ్గః కిము వల్గితైః" ఇత్యాదౌ సింహాభిదానే మసృణమార్గత్యాగో గుణః- కష్ట త్వగ్రామ్యత్వయోర్దుష్ట తాభిధానాత్. తన్ని రాకరణేన అపారుష్యరూపం సౌకుమార్యమ్. ఔజ్జ్వల్యరూపా కాన్తిశ్చ స్వీకృతా. ఏవం న దశ శ గుణాః. వ్యా. వామనుడు చెప్పిన శ్లేష సమాధి ఉదారతా- ప్రసాదాలు తాను పైన చెప్పిన ఓజస్సులో అంతర్గతా అవుతాయి. వాటిని స్వతంత్రగుణాలుగా గ్రహింప నవసరం లేదని చెపుతున్నాడు. అనేకవదాలు కూడా ఒక పదంలాగ భాసించడం అనే శ్లేష, ఆరోహావరోహరూపమైన సమాధి, వికటత్వరూపమైన ఉదారత, ఓజో మిశ్రిత మైన శైథిల్యం అనే స్వరూపం గల ప్రసాదం. వీటి కన్నింటికీ ఓజస్సులో అంతర్భావం. 3 వి. వామనుడు “మసృణత్వం శ్లేషః” (8.1.11) అని శ్లేషకు లక్షణం చెప్పి “అనేకపదాలు ఒకే పదంగా (చదువుతున్నప్పుడు) భాసించడం మసృణ. త్వం" అని మసృణత్వాన్ని నిర్వచించి. “అస్త్యుత్తరస్యాం దిశి దేవతాత్మా హిమాలయో నామ నగాధిరాజః" అనే కుమారసంభవప్రథమశ్లోకాన్ని దీనికి ఉదాహరణగా ఇచ్చాడు. ఇది పైన చెప్పిన ఓజస్సులో అంతర్గతం అవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> m7en5pxu9qlrsitkyf3ea24gck0aski 104 224928 579904 2026-09-19T02:41:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆష్టమోల్లాసం వామనుడు సమాధికి “ఆరోహావరోహ క్రమః సమాధి:" 517 (8.1.18) అని లక్షణం చెప్పాడు. ఆరోహం అనగా గాఢత్వం. అవరోహం అనగా శైథిల్యం. వీటికి క్రమం ముందు ఆరోహం, తరువాత అవరోహం లేదా ముందు...' 579904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆష్టమోల్లాసం వామనుడు సమాధికి “ఆరోహావరోహ క్రమః సమాధి:" 517 (8.1.18) అని లక్షణం చెప్పాడు. ఆరోహం అనగా గాఢత్వం. అవరోహం అనగా శైథిల్యం. వీటికి క్రమం ముందు ఆరోహం, తరువాత అవరోహం లేదా ముందు అవరోహం తరవాత ఆరోహం. ఈ విధంగా క్రమం, సమాధి అని సోదాహరణంగా నిరూ పించాడు. ఇది` కూడా ఓజస్సులో అంతర్గతమే. ఉదారతకు 'వికటత్వముదారతా' (3.1.28) అని లక్షణం చెప్పాడు. ఏది ఉంటే వినేవాళ్ళకి పదాలు నృత్యం చేస్తున్నట్లు అనిపిస్తుందో అదే వికటత్వం అని వివరించి. “స్వచరణవిని షైర్నూపురై ర్నర్త కీనాం ఝణితి రణితమాసీత్తత్ర చిత్రం కలం చ" అని వామనుడు ఉదాహరించాడు. అది కూడా ఓజస్సులోనే అంతర్గతం. - వామనుని పకారం బంధ శైథిల్యం ప్రసాదం; "శైథిల్యం ప్రసాదః” (8.1.6). అయితే పూర్తి శైథిల్యం దోషం అవుతుంది. అందుచేత ఓజోమి శ్రిత మైన శైథిల్యం ప్రసాదం అని చెప్పాలి. అప్పుడు ఇది కూడా ఓజస్సులో అంత ర్గతం అయిపోతుంది. వామనుడు “పృథక్ పదత్వం మాధుర్యమ్" (8.1.21) అని మాధుర్యానికి లక్షణం ఇచ్చాడు. అనగా వదాలు మమ్మటుడు మాధుర్యాన్ని గూర్చి కూడదు' అని చెప్పడంచేత దానిలో లలో భేదం తప్ప వామనుడు చెప్పిన మాధుర్యమూ, మమ్మటుడు చెప్పిన మాధు ర్యమూ ఒక్కటే అని అర్థం. విడివిడిగా కనబడడం. ఈ మాధుర్యం. చెప్పేటప్పుడు 'దీనిలో సమాసాలు ఉండ అంతర్గతం అయిపోతుంది. అనగా మాట చదివిన వెంటనే అర్థం స్పష్టం అవడం అర్థవ్య క్తి అని (“అర్థవ్య క్తి హేతుత్వ మర్థ వ్య క్తిః”.8.1.24) వామనుడు చెప్పిన ఆర్థవ్యక్తి ప్రసాదంచేతనే గ్రహించ బడింది. వామనుడు సమతకు “మార్గాభేదః సమతా" (3.1.12) అని లక్షణం ఇచ్చాడు. ఏ మార్గంచేత ఉపక్రమిస్తే ఆ మార్గంచేతనే చివరివరకూ నడవడం ఆ<noinclude><references/></noinclude> ql1xmbjrw2nllyz3xif0a8tewsxkq4s 104 224929 579905 2026-09-19T02:41:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '518 కావ్యప్రకాశ. అని అర్థం. అయితే ఈ విధమైన సమత కొన్ని చోట్ల దోషం అవుతుంది. ఎందు చేతననగా "మాతఙ్గః కిము" ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 299 వ శ్లో) సింహాన్ని గూర్చి చెప్పినప్పుడు మృదుమార్గాన...' 579905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>518 కావ్యప్రకాశ. అని అర్థం. అయితే ఈ విధమైన సమత కొన్ని చోట్ల దోషం అవుతుంది. ఎందు చేతననగా "మాతఙ్గః కిము" ఇత్యాది శ్లోకంలో (చూ. 299 వ శ్లో) సింహాన్ని గూర్చి చెప్పినప్పుడు మృదుమార్గాన్ని త్యజించడం గుణం. త్యజించకపోతే అది దోషం అవుతుంది. "కష్టత్వగ్రామ్యత్వాలు దృష్టమైనవి" అని చెప్పడంచేత వాటిని నిరాకరించ డంచేత, అపారుష్యరూపమైన సౌకుమార్యం బెజ్జ్వల్యరూపమైన కాంతి కూడా- స్వీకరించ బడ్డాయి. "అజరఠత్వం సౌకుమార్యమ్" (3.1.22) అని సౌకుమార్యానికి లక్షణం చెప్పి వామనుడు “బంధంలో పారుష్యం లేకపోవడం సౌకుమార్యం" అని వివ రించాడు. కష్టత్వం, అనగా పారుష్యం, దోషం అని చెప్పడంచేత వామనుడు చెప్పిన ఈ సౌకుమార్యం ఆపారుష్యం అన్నట్లు అయింది. ఆందుచేత ఇది కష్టత్వ రూపదోషాభావంలో అంతర్గతం. కాంతికి "ఔజ్జ్వల్యం కాన్తి:" (8.1.25) అని లక్షణం చెప్పి వామనుడు “బంధంలో ఉజ్జ్వలంగా ఉండడం కాంతి" అని వివరించి “కురఙ్గనేత్రాలీస్త బకితవ నాలీ పరిసరః" అని ఉదాహరణం ఇచ్చాడు. గ్రామ్యత్వం దుష్టం అని చెప్పడం చేత ఈ కాంతి గ్రామ్యత్వరూపదోషాభావం ఆవుతుంది. అందుచేత దీనిని వేరుగా పరిగణించనక్కర్లేదు. ఈ విధంగా పది శబ్ధగుణాలు లేవు; అనగా పది శబ్దగుణాలను అంగీక రించవలసిన పని లేదు. అవ. శబ్ధగుణాలను నిరాకరించి ఇప్పుడు అర్థగుణాలను కూడా నిరాక రిస్తున్నాడు. “పదార్థే వాక్యరచనం వాక్యార్థే చ పదాభిధా, ప్రౌఢిర్వ్యాససమాసౌ చ సాభిప్రాయత్వమస్య చ". ఇతి యా ప్రౌఢిరిత్యుక్తం తత్ వైచిత్ర్యమాత్రమ్. న గుణః. తద... భావేఒపి కావ్యవ్యహారప్రవృత్తేః. అపుష్టార్థత్వాధిక పదత్వానవీకృత త్వామఙ్గలరూపార్టీ లగ్రామ్యాణాం నిరాకరణేన చ సాభిప్రాయత్వమోజః,<noinclude><references/></noinclude> mtlwh13laftcab5v3iy128xrsdvzpcc 104 224930 579906 2026-09-19T02:41:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 519 ఆర్థవైమల్యాత్మా ప్రసాదః, ఉక్తివైచిత్ర్యరూపం మాధుర్యమ్, ఆపా రుష్యరూపం సౌకుమార్యమ్, ఆగ్రామ్యత్వరూపా ఉదారతా చ స్వీకృతాని. అభిధాస్యమానస్వవావోక్త్యలంకారేణ...' 579906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 519 ఆర్థవైమల్యాత్మా ప్రసాదః, ఉక్తివైచిత్ర్యరూపం మాధుర్యమ్, ఆపా రుష్యరూపం సౌకుమార్యమ్, ఆగ్రామ్యత్వరూపా ఉదారతా చ స్వీకృతాని. అభిధాస్యమానస్వవావోక్త్యలంకారేణ రసధ్వనిగుణీభూతవ్యత్యాభ్యాం చ వస్తుస్వభావస్ఫుటత్వరూపా అర్థవ్యక్తిః, దీప రసత్వరూపా కాన్తిశ్చ స్వీకృతా. క్రమకౌటిల్యోల్బణత్వోపపత్తి యోగరూపఘటనాత్మా శ్లేషో ఒపి విచిత్రత్వమాత్రమ్ అవైషమ్యరూపా సమతా దోషాభావమాత్రం న పునర్గుణః కః ఖల్వనున్మత్తః అన్యస్య ప్రస్తావే అన్యదభిదధ్యాత్. అర్థస్య అయోనేరచ్ఛాయాయోర్వా యది న భవతి దర్శనం తత్కథం కావ్యమ్ ? ఇత్యర్థదృష్టిరూపః సమాధిరపి న గుణః. కా. తేన నార్థగుణా వాచ్యాః. వృ. వాచ్యాః వక్తవ్యాః. = వ్యా. పదార్థే ఇతి:- "పదార్థే ఒక పదంచేత చెప్పదగిన అర్థంలో (అర్థం చెప్పడానికి), వాక్యరచనమ్ = వాక్యాన్ని రచించడం, వాక్యార్థే వాక్యార్థము నందు, పదాభిధా పదంచేత చెప్పడం, వాక్యంచేత చెప్పవలసిన అర్థాన్ని ఒక పదంతో చెప్పడం, వ్యాససమాసౌ చ-విస్తరించి చెప్పడం, సంక్షిప్తంగా చెప్పడం, ఆస్య = విశేషణంయొక్క, సాభిప్రాయత్వమ్ - అభిప్రాయంతో కూడి ఉండడం, | ప్రౌఢిః = ప్రౌడి. అనగా ఈ విధంగా ప్రౌఢి ఐదు విధాలు. ఈ ప్రౌఢియే ఓజస్సు అని ఏది చెప్పబడిందో అది కేవలం చెప్పే విధానంలో వైచిత్ర్యమే కాని గుణం కాదు. అది లేకపోయినా కావ్యవ్యవహారం ఉంటూన్నది కదా. = పైన చెప్పిన ఐదువిధాలైన ప్రౌఢి ఓజస్సు అనే అర్థగుణం అని వామ నుడు చెప్పినాడు. ప్రౌఢీలోని మొదటి నాలుగు భేదాలూ కూడ వైచిత్ర్యం మాత్రమే కాని గుణం కాదు. ఇవి లేకపోయినా కావ్యాన్ని కావ్యం అంటూనే ఉన్నారు కదా. కావ్యవ్యవహారానికి హేతువు లైనవే గుణాలు అని చెప్పే వామ నాదుల మతం ప్రకారం కావ్యవ్యవహారానికి కారణం కాని ఓజస్సు (ప్రౌడికి సంబంధించిన నాలుగు భేదాలు) గుణం కాకూడదు కదా అని భావం. అవ. ఇప్పుడు ప్రౌఢిలో ఐదవ భేదం అయిన సాభిప్రాయత్వం, ప్రసాదం,<noinclude><references/></noinclude> hox822tntzfhqyrz5vdthjsv0vcbyxa 104 224931 579907 2026-09-19T02:41:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '520 కావ్యప్రకాశ మాధుర్యం, సౌకుమార్యం, ఉదారతా కూడ స్వతంత్రార్ధగుణాలు కావని ప్రతి పాదిస్తున్నాడు. :- ఆపుష్టాత్వే అపుష్టారత్వ ఆధికపదత్వ. అనవీకృతత్వ-అమంగళ రూపాళ్లీల. గ్రామ్యాల...' 579907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>520 కావ్యప్రకాశ మాధుర్యం, సౌకుమార్యం, ఉదారతా కూడ స్వతంత్రార్ధగుణాలు కావని ప్రతి పాదిస్తున్నాడు. :- ఆపుష్టాత్వే అపుష్టారత్వ ఆధికపదత్వ. అనవీకృతత్వ-అమంగళ రూపాళ్లీల. గ్రామ్యాలు నిరాకరించడంచేత, వీటిని దోషాలుగా పరిగణించి ఇవి త్యాజ్య మైనవి అని చెప్పడంచేత (ప్రౌడిలో ఐదవభేదమైన) సాభిప్రాతత్వరూపమైన ఓజస్సు, అర్థవైమల్యరూపమైన, అనగా అపేక్షించిన అర్థాన్ని మాత్రమే పరిగ్ర హించడం ఆనే, ప్రసాదమూ, ఉక్తి వైచిత్ర్యరూపమైన, అనగా ఒకే అర్థాన్ని భంగ్యం తరంచేత మళ్ళీ చెప్పడం అనే, మాధుర్యమూ, అపారుష్యరూపమైన, అనగా పరుష మైన అర్థాన్ని చెప్పకపోవడం అనే సౌకుమార్యమూ, అగ్రామ్యత్వరూపమైన, అనగా గ్రామ్యార్థం చెప్పవలసినప్పుడు కూడ వైదగ్ధ్యంతో చెప్పడం అనే, ఉదా రత్వమూ స్వీకరింపబడిపోయినవి. , సాభిప్రాయత్వం ఆపుషార్థత్వాభావరూపం. ప్రసాదం అదిక పదత్వాభావ రూపం. మాధుర్యం అనవీకృతత్వాభావరూపం. సౌకుమార్యం అమంగలరూపా శ్రీ లాభావరూపం. ఉదారత గ్రామ్యత్వాభావరూపం. ఈ విధంగా వీటిని స్వతంత్ర గుణాలుగా అంగీకరించ వలసిన పని లేదు అని అర్థం. అభిధాన్యమానేతి :- వస్తుస్వభావస్పుటత్వరూపమైన, అనగా వస్తువుయొక స్వభావం స్పష్టంగా కనబడడం అనే, అర్థవ్యక్తి (దశమోల్లాసంలో) చెప్పబడ నున్న స్వభావో క్యలంకారంచేత, దీ పరసత్వరూపమైన కాంతి రసధ్వనిచేత గాని, గుణీభూతవ్యంగ్యంచేత గాని స్వీకరించబడతాయి. అనగా ఈ రెండూ వాటిలో అంతర్గతాలు అవుతాయి. క్రమేతి :- అర్థగుణమైన శ్లేషకి వామనుడు "ఘటనా శ్లేషః" (3.2-4) అని లక్షణం చెప్పి దానిని "క్రమకౌటిల్యానుల్బణత్వోపపత్తియోగో ఘటనా" అని వివరించాడు. క్రియల పరంపరలో కౌటిల్యం, అనగా చతురచేష్టాజనితమైన చమ త్కారం, ఆ క్రియల అస్పష్టత్వం (ఆ పనులు ఎందుకు చేశాడో తెలియక పోవడం), ఉపపత్తి, అనగా అక్రియాపరంపరను సమర్థించే యుక్తి కలిస్తే శ్లేష అని అర్థం. ఈ శ్లేష కూడ కవివైదగ్ధ్యాన్ని సూచించే వైచిత్ర్యం మాత్రమే; గుణం కాదు.<noinclude><references/></noinclude> di7jqdfi80gpnhwtmcovgcbzncoi8dg 104 224932 579908 2026-09-19T02:42:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 521 అవైషమ్యేతి :- ఆవైషమ్యరూపమైన సమత దోషాభావమాత్రమే. గుణం 'కాదు. ఉన్మత్తుడు కానివాడు ఎవడైన ఒకటి చెప్పడానికి ప్రారంభించి మరొక విషయం చెపుతాడా ? ఉపక్రమించినదానిని ఉ...' 579908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 521 అవైషమ్యేతి :- ఆవైషమ్యరూపమైన సమత దోషాభావమాత్రమే. గుణం 'కాదు. ఉన్మత్తుడు కానివాడు ఎవడైన ఒకటి చెప్పడానికి ప్రారంభించి మరొక విషయం చెపుతాడా ? ఉపక్రమించినదానిని ఉపసంహారంలో పరిత్యజించడం వైషమ్యం. ఇదే ప్రక్రమభంగం అనే దోషం. ఈ వైషమ్యం లేకపోవడమే సమత. అందుచేత ఇది ప్ర క్రమభంగ రూపదోషాభావమే కాని స్వతంత్రగుణం కాదు. అర్థ న్యేతి :- ఆయోని కాని, అన్యచ్ఛాయాయోని కాని అయిన అర్థం యొక్క దర్శనం కాకపోతే అది కావ్యం ఎలా అవుతుంది. అందుచేత అర్ధదృష్టి రూపమైన సమాధి కూడా గుణం కాదు. వి. వామనుడు 'సమాధి'అనే అర్థ గుణానికి "ఆర్థదృష్టిః సమాధి:"(8-2-7) అని లక్షణం చెప్పాడు. "ఆయోని, ఆన్యచ్ఛాయాయోని అని రెండు విధాలైన అర్థం చూడడం సమాధి" అని దాని అర్థం. ఆయోని అనగా కవి తాను స్వయంగా కల్పించిన అర్థం. పూర్వం కవిసంప్రదాయంలో లేనిది. ప్రాచీన కవిపరంపరా ప్రాప్తమై కొంచెం మార్చి చెప్పబడిన అర్థం అన్యచ్ఛాయాయోని. వీటి దర్శనం సమాధి అని వామనుని అభిప్రాయం. అయితే ఈ విధమైన అర్థం ఏదో ఒకటి లేకపోతే ఇంక కావ్యం ఏమిటి? అందుచేత ఇది కావ్యస్వరూపనిర్వాహకమే కాని గుణం కాదు అని మమ్మటుని అభిప్రాయం. వ్యా. తేనేతి :- తేన = ఆ కారణం చేత, అర్థగుణాః = ఆరగుణాలు, న వాచ్యాః = చెప్పదగినవి కావు. 'వాచ్యాః' అనగా 'వక్తవ్యాః' వేరుగా చెప్పదగినవి కావు. కా. ప్రోక్తాః శబ్దగుణాశ్చ యే, == వర్ణాః సమాసో రచనా తేషాం వ్యక్తీకతామితాః. 73 వ్యా. యేఏ, మాధుర్యౌజఃప్రసాదాలనే, శబ్దగుణాః = శబ్దగుణాః = శబ్దగుణాలు, ప్రోక్తాః= చెప్పబడినవో, వాస్తవంలో రసధర్మాలే అయినా ఉపచారంచేత శబ్ద గుణాలుగా ఏవి చెప్పబడ్డాయో అని అర్థం, తేషామ్ ఆ గుణాలకు, వర్ణాః = 'వర్ణాలు, సమాసః = సమాసము, రచనా-రచన, వ్యక్తీకతామ్ వ్యంజకత్వాన్ని, = :<noinclude><references/></noinclude> 03hsiyggo143anwiz31xyxxmflp6exa 104 224933 579909 2026-09-19T02:42:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '522 కావ్యప్రకాశ ఇతాః = పొందినవి. అనగా వర్ణసమాసరచనలు ఆ గుణాలను వ్యంజింపచేస్తాయి;. అందుచేతనే అవి శబ్దగుణా లని ప్రసిద్ధి ఏర్పడింది అని భావం. వృ. కే కస్య ఇత్మాహ- కా. మూర్ధ్ని వర్గాన...' 579909 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>522 కావ్యప్రకాశ ఇతాః = పొందినవి. అనగా వర్ణసమాసరచనలు ఆ గుణాలను వ్యంజింపచేస్తాయి;. అందుచేతనే అవి శబ్దగుణా లని ప్రసిద్ధి ఏర్పడింది అని భావం. వృ. కే కస్య ఇత్మాహ- కా. మూర్ధ్ని వర్గాన్త్యగాః స్పర్శా అటవర్గా రణాలఘా, ఆవృత్తిక్కధ్యవృత్తిర్వా మాధుర్యే ఘటనా తథా. 74. వ్య. ఓఠడఢవర్జితాః కాదయో మాన్తాః శిరసి నిజవర్గానయుక్తాః, సమాసాభావో, మధ్యమః- తథా రేఫణకారౌ హ్రస్వాన్తరితావితి వర్ణాః, సమాసాభావో, సమాసో వేతి సమాసః, తథా మాధుర్యవతీ ప్రదాన్తరయోగేన రచనా మాధుర్యస్య వ్యక్తికా. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ ఆనఙ్గరఙ్గప్రతిమం తదఙ్గం భజ్జీభిరజీకృతమానతాద్యౌః, కుర్వన్తి యూనాం సహసా యథై తాః స్వాన్తాని శాన్తాపరచి స్తనాని. వ్యా- కే ఇతి :- ఏవి దేనికి వ్యంజకాలో చెపుతున్నాడు— = 347 మూర్డ్ని ఇతి :- ఆటవర్గాః టవర్గ భిన్న మైనవి, మూర్ద్ని = అగ్రభాగంలో, వర్గాన్యగాః = వర్గాంత్యాక్షరాలను, అనగా క-చ-ట. త ప వర్గాల చివరి అక్షరా లైన ఙ, ఞ, ణ, న, మ అనే అక్షరాలను పొందినవి అయిన, స్పర్శాః = క మొదలు మ వరకు ఉన్న అక్షరాలు, లఘూలఘువులైన, రణా రేఫణకారాలు, అవృత్తిః- = ఆల్పసమాసం, మధ్యవృత్తిః వా లేదా మధ్యమసమాసం, అతిదీర్ఘం కాని సమాసం, తథా= అట్టి, అనగా మాధుర్యం గల, ఘటనా కూర్పు, మాధుర్యే = మాధుర్యగుణమునందు, (వ్యజ్ఞకతామ్ ఇతాః=వ్యంజకత్వాన్ని పొందుతాయి). = - దేతి :- ట, ఠ, డ, ఢ లు మినహాయించి కాదిమాంతవర్ణాలు, శిరస్సు నందు (ప్రారంభంలో తమ వర్గకు చెందిన వంచమాక్షరంతో కూడిన (స్పర్శలు. కాదిమాంతవర్ణాలు), మరియు హ్రస్వాచ్చుచేత అంతరితాలైన అనగా లఘువులైన.<noinclude><references/></noinclude> 1k6fjj13psdh3yrwuympegg7ce47urc 104 224934 579910 2026-09-19T02:42:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 528 అచ్చులతోకూడిన రేఫణకారాలు, ఈ విధంగా పైన చెప్పిన వర్ణాలు, సమాసా భావం కాని, ఇక్కడ 'సమాసాభావం' (అనగా అల్పమైనసమాసం అని అర్థం చెప్పాలని వ్యాఖ్యాతలు) లేదా మధ్యమసమాస...' 579910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 528 అచ్చులతోకూడిన రేఫణకారాలు, ఈ విధంగా పైన చెప్పిన వర్ణాలు, సమాసా భావం కాని, ఇక్కడ 'సమాసాభావం' (అనగా అల్పమైనసమాసం అని అర్థం చెప్పాలని వ్యాఖ్యాతలు) లేదా మధ్యమసమాసం కాని అని సమాసమూ, తథా ఇతరపదాలతో యోగంచేత మాధుర్యం గల, అనగా సుకుమారమైన, రచన, ఇవి మాధుర్యవంజకాలు. ఉదాహరణం ఎట్లనగా... == = - = ఆనణేతి :- ఆనతాజ్యాః = కొంచెం వంగిన శరీరం గల ఆమెయొక్క, అనఙ్గరఙ్గ ప్రతిమమ్ – మన్మథుని నృత్యస్థానంతో సమానమైన, తత్ ఆ, ఆఙ్గమ్. = శరీరము, భట్టీభిః = (వశీకరణ హేతువులైన భంగిమల చేత, ఆజీకృతమ్ అంగీకరించబడినది. ఆ భంగిమలు వాటంతట అవే వచ్చి ఈ శరీరాన్ని ఆశ్రయి స్తున్నాయి. యథా = ఎట్లనగా, ఏతాః = ఈ భంగులు, యూనామ్ యువకుల యొక్క, స్వానాని = మనస్సులను, సహసా - వెంటనే, శానా పరచి ననాని = శాంతించిన ఇతరఆలోచనలు కలవాటినిగా, కుర్వన్తి = చేస్తున్నాయి. = = వి ఇక్కడ గకారాలకీ, తకారాలకీ వాటి పంచమవర్ణాలు మొదటఉన్నాయి.. హ్రస్వంతో కూడిన రేఫ ఉన్నది. 'అనఙ్గరఙ్గప్రతిమమ్' అని మధ్యమసమాసం,. నాతిదీర్ఘమైన సమాసం, 'అజ్ఞం భట్టిభిః' అని మాధుర్యం గల రచన ఉన్నాయి. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకంలో వర్ణాలు, సమాసం, రచన ఇవన్నీ విప్రలంభశృంగారానికి. అనుగుణంగా ఉన్నాయి. ఆవ, ఓజోగుణవ్యంజకాలను చెపుతున్నాడు. కా. యోగ ఆద్యతృతీయాధ్యామన్యయో రేణ తుల్యయోః, టాదిః శషౌ వృత్తిదైర్ఘ్యం గుమ్ఫ ఉద్ధత ఓజసి, 75 వృ. వర్గప్రథమతృతీయాభ్యామ్ అన్త్యయోః ద్వితీయచతు. ర్ణయోః, రే ఫేణ ఆధః ఉపరి, ఉభయత్ర వా, యస్య కస్య చిత్ తుల్యయోః తేన తస్యైవ సంబన్ధః, టవర్గః, అర్థాత్ ణకార వర్జితః, శకారషకారౌ, దీర్ఘసమాసః, వికటా సంఘటనా ఓజసః. ఉదాహరణమ్- “మూర్ధ్నాము ద్వృత్తకృత్త" ఇత్యాది. 348. వ్యా. యోగ ఇతి :- ఆద్యతృతీయా భ్యామ్ మొదటి మూడవ వర్గాక్ష =<noinclude><references/></noinclude> ff2wgokff9o65rd75efy4rbbp9zk21c 104 224935 579911 2026-09-19T02:42:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '524 కావ్యప్రకాశ రాలతో, కగచజటడతదవణ- లతో, అన్యయోః వాటి చివరివాటికి, ద్వితీయ = = చతుర్థాక్షరాలకు, ఖఘఛఝఠఢథరఫర_లకు, యోగః = కలయిక 'పుచ్ఛ'బద్ధ ’ ఇత్యాదులు ఉదాహరణం. రేణ_ రేఫతో యోగము, ఒక అక్...' 579911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>524 కావ్యప్రకాశ రాలతో, కగచజటడతదవణ- లతో, అన్యయోః వాటి చివరివాటికి, ద్వితీయ = = చతుర్థాక్షరాలకు, ఖఘఛఝఠఢథరఫర_లకు, యోగః = కలయిక 'పుచ్ఛ'బద్ధ ’ ఇత్యాదులు ఉదాహరణం. రేణ_ రేఫతో యోగము, ఒక అక్షరానికి మొదట గాని, చివర గాని, రెండు ప్రక్కలా గాని రేఫ ఉండడం 'వక్త్ర' 'అర్క' 'నిర్ఘాద’ మొదలైనవి ఉదాహరణలు. తుల్యయోః సమానవర్ణములయొక్క యోగమూ, ‘దిక్కాల' 'చిత్త' ఇత్యాదులు ఉదాహరణం, టారిః –టమొదలైన నాలుగువర్ణాలు, శషౌ = శకారషకారాలు, వృత్తిదైర్ఘ్యమ్ - సమాసదీర్ఘత్వం అనగా దీర్ఘసమాసం, ఉద్ధతఃయి ఉద్ధతమైన, వికటమైన, గుమ్భః = రచన, ఇవి, ఓజసి = ఓజస్సునందు, వ్యక్తీకతామ్ ఇతాః = వ్యంజకత్వాన్ని పొందుతాయి. = = వర్దేతి :- వర్గ, ప్రథమతృతీయవర్ణాలతో, అన్యయోః - ద్వితీయచ తుర వర్ణాలకీ, ఏవర్ణానికైనా మొదట గాని, చివర గాని, రెండు ప్రక్కలా గాని రేఫతో యోగం, ఒక వర్ణానికి ఆ వర్ణంతోనే సంబంధం, టవర్గ, అనగా ణకారం మినహా యించిన టవర్గ, శకారషకారాలు, దీర్ఘసమాసం, వికటమైన సంఘటన ఇవి ఓజ 'స్సుకు వ్యంజకాలు, “మూర్ధ్నా ముద్వృత్తకృత్త" మొదలైన శ్లోకం (చూ. 159వ శ్లోకం) ఉదాహరణం, 'మూర్ధ్నామ్' ‘ఉత్సర్పి' 'దర్ప' అనే వదాలలో రేఫతో పైన యోగం, 'అజ్ఞి' అనే పదంలో చివర యోగం, 'ఉద్వృత్త' 'కృత్త' అనే పదాలలో తకారానికి తకారంతో యోగం, 'ఈశ' 'పిశున' శబ్దాలలో శకారం, 'దోష్టామ్' అనే వదంలో షకారం, సమాసదైర్ఘ్యం, ఉద్దతమైన రచన ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా ఉన్నాయి. "వటురట్కూ రధార కుఠారః" ఇత్యాదులలో టవర్గ ప్రయోగం. అవ. ప్రసాదాన్ని గూర్చి చెపుతున్నాడు.. కా. శ్రుతిమాత్రేణ శబ్దాత్తుయేనార్థప్రత్యయో భవేత్, సాధారణః సమగ్రాణాం స ప్రసాదో గుణో మతః. 76 వృ. సమగ్రాణాం రసానాం సంఘటనానాం చ. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ పరిమానం పీన స్తనజఘనసంగాదుభయత స్తనోర్మధ్యస్యా న్తః పరిమిలనమ ప్రాప్య హరితమ్,<noinclude><references/></noinclude> 9dqbe1anw3kfur8s7jr7yah6vacsxtk 104 224936 579912 2026-09-19T02:42:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం ఇదం వ్య స్తన్యాసం క్లథభుజలతాక్షేపవలనై ః కృశాబ్ద్యాః సంతాపం వదతి బిసినీపత్రశయనమ్. == == - 525 349 : వ్యా, శ్రుతీతి :- యేన = దేనిచేత, శబ్దాత్ = శబ్దంవల్ల, శ్రుతిమాత్రేణ = విన...' 579912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం ఇదం వ్య స్తన్యాసం క్లథభుజలతాక్షేపవలనై ః కృశాబ్ద్యాః సంతాపం వదతి బిసినీపత్రశయనమ్. == == - 525 349 : వ్యా, శ్రుతీతి :- యేన = దేనిచేత, శబ్దాత్ = శబ్దంవల్ల, శ్రుతిమాత్రేణ = వినినంతమాత్రంచేతనే, అర్థప్రత్యయః - అర్థజ్ఞానం, భవేత్ = అగునో, సః = ఆది, సమగ్రాణామ్ = అన్నింటికీ, సాధారణః - సాధారణమైన, ప్రసాదః గుణః = ప్రసాదగుణంగా, మతః = చెప్పబడినది. == = సమగ్రాణామితి :- సమగ్రాణామ్ సమనమైన రసాలకీ, సంఘటనలకు కూడ అని అర్థం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా– === ' పరిమ్లానమితి :- రత్నావళిలో సాగరికను గూర్చి రాజు అంటూన్న మాటలు. పిన స్తనజఘనసంగాత్ బలిసిన స్తనాల యొక్క = బలిసిన స్తనాల యొక్క జఘనం యొక్క సంబంధవల్ల, ఉభయతః = ఆ రెండూ అనిన రెండు చోట్లయందు, పరిమ్లానమ్= వాడిపోయినదీ, తనోః = కృశించిన, మధ్యస్య = నడుముయొక్క, అన్తః = మధ్య యందు, పరిమిలనమ్ (శరీరంలో) సంబంధాన్ని, అప్రాప్య = పొందక, హరి తమ్ ఆకుపచ్చగా ఉన్నదీ, శఠభుజలతా షేపవలనైః శిథిలంగా (పట్టులేకుండా) భుజలతలను పడవేయడంచేత, దొర్లడాలచేతా, వ్య స్తన్యాసమ్ తారుమారు చేయ బడిన కూర్పు గలదీ ఆయిన, బిసినీపత్రశయనమ్ = తామరాకుల శయనం, కృశాఙ్గ్యః = సన్నని శరీరం గల ఆమెయొక్క, సంతాపమ్ సంతాపాన్ని, వదతి - = చెప్పుచున్నది. === = వి. ఈ శ్లోకంలో అస్వయానుగుణంగా పదాల కూర్పు ఉన్నది. అందు చేత చదివిన వెంటనే అర్థజ్ఞానం కలుగుతుంది. ఇది ప్రసాదం. సంగాతృశాఙ్గ్యః” ఇత్యాదులలో మాధుర్యానికి తగిన వర్ణాలు, మధ్యమసమాసం, అనుద్ధతమైన రచన ఉన్నాయి. ఇది శృంగారరసానికి సంబంధించిన ప్రసాదం. వృ. యద్యపి గుణపరతన్తాః సంఘటనాదయః, తథాపి- కా. వక్తృవాచ్యప్రబస్ధానామౌచిత్యేన క్వచిత్ క్వచిత్, రచనావృత్తివర్ణానా మన్యథాత్వమపీష్యతే. 77<noinclude><references/></noinclude> 5ij3lwokzew4ciuuc1mk43g3q0uef8h 104 224937 579913 2026-09-19T02:43:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-526 కావ్యప్రకాశ వ్యా- యద్యపీతి :- సంఘటనాదులు, సంఘటన వర్ణ. సమాసాలు, గుణాధీ నాలే అయినా, గుణాలను పట్టి కూర్చవలసినవే అయినా. = వక్త వక్త్రతి :- క్వచిత్ = కొన్నిచోట్ల, వక్తృవాచ్యప్రబన్ద...' 579913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-526 కావ్యప్రకాశ వ్యా- యద్యపీతి :- సంఘటనాదులు, సంఘటన వర్ణ. సమాసాలు, గుణాధీ నాలే అయినా, గుణాలను పట్టి కూర్చవలసినవే అయినా. = వక్త వక్త్రతి :- క్వచిత్ = కొన్నిచోట్ల, వక్తృవాచ్యప్రబన్దానామ్ యొక్క, వాచ్యంయొక్క, అనగా కవి చెప్పే అర్థంయొక్క ప్రబంధం యొక్క, ఔచిత్యేన = ఔచిత్యంచేత, రచనావృత్తి వర్గానామ్ సంఘటనకు, సమాసానికి, వర్ణాలకీ, అన్యథాత్వమ్ మరొక విధంగా ఉండడం కూడ, ఇష్యతేజ అంగీకరించ బడుతుంది. రచనాదులు గుణవ్యంజకా అనేది సామాన్యంగా చెప్పిన విషయం. వక్త, అర్థం, ప్రబంధం, వీటిని పట్టి రచనాదులు, గుణాలకు విరుద్ధంగా ఉండే అవకాశం ఉంది. అందుచేత రచనాదులు గుణవ్యంజకా అనే నియమం వక్తమొద లైనవాటి ఔచిత్యానికి భంగం కలగ నప్పుడే అని అర్థం. యథా- వృ. క్వచిద్వాచ్యప్రబద్ధా పేక్షయా వక్త్రచిత్యాదేవ రచనాదయః. మనాయస్తార్ణవామ్భఃప్లుతకుహరచలన్మన్దర ధ్వానధీరః కోణాఘాతేషు గర్జత్ప్రలయఘనఘటాన్యోన్యసంఘట్టచణ్ణః, కృష్ణాక్రోధాగ్రదూతః కురుకులనిధనో త్పాత నిర్ఘాత వాతః కేనాస్మత్సింహనాద ప్రతిరసితసఖో దున్దుభిస్తాడితో ఒసౌ. వృ. అత్ర హి న వాచ్యం క్రోధాదివ్యజ్ఞకమ్. అభినేయార్థం చ -కావ్యమితి తత్ప్రతికూలా ఉద్దతా రచనాదయః. వక్తా చాత్ర భీమసేనః. వ్యా. క్వచిదితి :- కొన్ని చోట్ల వాచ్య- ప్రబంధాల అపేక్ష లేకుండానే · అనగా వాచ్యమైన విషయం ప్రబంధమూ ఎట్లా ఉన్నా, వక్త యొక్క ఔచిత్యాన్ని వట్టి రచనాదులు ఉంటాయి. ఎట్లనగా- మన్డేతి :- వేణీసంహారంలో రణరంగంనుంచి బయలుదేరిన దుందుభి ధ్వనిని విని భీమసేనుడు ప్రశ్నిస్తూన్నాడు. “మనా.... ధీరః”- మన మథించ డం చేత, ఆయస క్షోభింపచేయబడినది, అర్థవ సముద్రం యొక్క, అమృః = ఉదకంతో, ప్లుత = వ్యాప్తములైన, కుహర = గుహలు గల, చలత్ చలించు =======<noinclude><references/></noinclude> rbhatt03ulhy812tklpr5em70b8pfvx 104 224938 579914 2026-09-19T02:43:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-అష్టమోల్లాసం = == 1 527 చున్న, మన్దర – మందర పర్వతం యొక్క, ధ్వాన ధ్వని వలె, ధీరః - ధీరమూ, కోణాఘాతేషు = దండంచేత కొట్టడములయందు దండంతో కొట్టినప్పుడు), “గర్జత్ ........ చణ్డః”. గర్జత్ = గర్జిస్...' 579914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-అష్టమోల్లాసం = == 1 527 చున్న, మన్దర – మందర పర్వతం యొక్క, ధ్వాన ధ్వని వలె, ధీరః - ధీరమూ, కోణాఘాతేషు = దండంచేత కొట్టడములయందు దండంతో కొట్టినప్పుడు), “గర్జత్ ........ చణ్డః”. గర్జత్ = గర్జిస్తూన్న, ప్రలయ = ప్రలయకాలమునందలి, ఘనఘటా = మేఘసముదాయం యొక్క అన్యోన్యసంఘట్ట = పరస్పరమూ ఢీకొన = డం వలె, చణ్డః = తీవ్రమూ, కృష్ణాక్రోధాగ్రహీతః = ద్రౌపదియొక్క క్రోధం యొక్క ముందు పంపబడిన దూత, కురుకులనిధనోత్పాతనిర్ఘాతవాతః = కురు వంశ వినాశాన్ని సూచించే ఉత్పాతరూప మైన నిరాతవాయువు; రాబోయే వినా శాన్ని సూచించేది ‘ఉత్పాతం'. మేఘవాయువుల సంఘటనంవల్ల పుట్టిన అశుభ సూచకమైన శబ్దం 'నిర్ఘాతం'. అస్మత్సింహనాద ప్రతిరసి తసఖః మా సింహ నాదప్రతిధ్వనికి మిత్రము, అనగా ప్రతిధ్వనితో సమానము, అయిన, అసౌ - ఆ, దున్దుభిః = దుందుభి, కేన= ఎవని చేత, తాడితః _కొట్టబడినది, మ్రోగించబడింది? = అత్రేతి :- ఇక్కడ వాచ్యమైన అర్థం క్రోధాదులను వ్యంజింపచేసేది కాదు. కావ్యం అభినయించదగిన అర్థం కలది. చతుర్విధాభినయం ద్వారా ఆర్థాన్ని బోధించవలసిన నాటకాది ప్రబంధాలలో దీర్ఘసమాసాది ప్రయోగంవల్ల అర్థప్రతీతి శీఘ్రంగా కలగదు అని అర్థం. అందుచేత ఇక్కడ ఉన్న రచనాదులు వీటికి ప్రతికూలంగానే ఉన్నాయి. అయినా ఇక్కడ వక్త భీమసేనుడు అవడంచేత ఇలాంటి రచన యుక్తమే. వృ. 'క్వచిద్వక్తృప్రబస్ధాన పేక్షయా వాచ్యాచిత్యాదేవ రచనా దయః. యథా- శ్లో॥ ప్రౌఢచ్ఛేదానురూపోచ్ఛలనరయభవత్సైంహి కేయోపఘాత త్రాసాకృష్టాశ్వతిర్యగ్వలితరవిర థేనారుణేనేక్ష్యమాణమ్, కుర్వత్ కాకుత్థ్స వీర్యస్తుతిమిన మరుతాం కన్దరారభాజాం భాంకారై ర్భీమమేతన్ని పతతి వియతః కుమ్భకర్ణోత్తమాఙ్గమ్. వ్యా. క్వచిదితి :- కొన్నిచోట్ల రచనాదులు, వక్త అపేక్ష గాని, ప్రబంధం అపేక్ష గాని లేకుండా వాచ్యమైన అర్థం ఔచిత్యాన్నిపట్టి ఉంటాయి. ఎట్లనగా - ప్రౌఠేతి : ఇది 'ఛలితరామం' అనే నాటకంలోని పద్యం అని అంటారు.<noinclude><references/></noinclude> 2ecz0y2uvvg2bq9drua1qakbtfodzol 104 224939 579915 2026-09-19T02:43:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '528 = - == ==== కావ్యప్రకాశ. ====== = “ప్రౌఢ ........ రథేన” ప్రౌఢ = ప్రౌఢమైన, వేగంతో కూడిన, చేద ఛేదించ డానికి, అనురూప = తగిన, ఉచ్ఛలనరయ పైకి ఎగిరే వేగంవల్ల, భవత్ = కలిగిన, నైంహికేయోఫఘాత త్రాస్ రాహ్వా...' 579915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>528 = - == ==== కావ్యప్రకాశ. ====== = “ప్రౌఢ ........ రథేన” ప్రౌఢ = ప్రౌఢమైన, వేగంతో కూడిన, చేద ఛేదించ డానికి, అనురూప = తగిన, ఉచ్ఛలనరయ పైకి ఎగిరే వేగంవల్ల, భవత్ = కలిగిన, నైంహికేయోఫఘాత త్రాస్ రాహ్వాక్రమణం వల్ల భయంచేత, ఆకృష్ట వెనుకకు లాగబడిన, ఆశ్వ = గుఱ్ఱాలచేత, తిర్యగ్వలిత = అడ్డంగా త్రిప్ప బడిన, రథేన = రథం గల, అరుణేన సూర్యునిచేత, ఈక్ష్యమాణమ్ చూడ బడుతూన్నదీ, కన్దరారన్ద్రభాజామ్ కంఠరంధ్రాలను పొందిన, రంధ్రాలలో ప్రవే శించిన, మరుతామ్ = వాయువుల యొక్క, భాంకా రైః = భాంకారాలచేత, కాకుత్స వీర్యస్తుతిమ్ శ్రీరాముని పరాక్రమం యొక్క స్తుతిని, కుర్వత్ ఇవ చేస్తూన్నదా అన్నట్లు ఉన్న, ఏతత్ = ఈ, కుమ్భకర్ణోత్తమాఙ్గమ్ కుంభకర్ణుని శిరస్సు, = వియతః = ఆకాశంనుండి, నిపతతి - పడుచున్నది. == = = = ===== వి. ఇకడ వక్త వైతాళికుడు. ప్రబంధం అభినేయాత్మకం. అందుచేత దీర్ఘ సమాసాలతో ఉద్దతరచన యుక్తం కాదు. ఆయినా కుంభకర్ణుని శిరస్సు భయంకరం అయినది అవడంచేత వర్ణించబడే దాని ఔద్ధత్యానికి అనుగుణంగా ఉద్దతరచనాదులు చేయబడ్డాయి. వృ. క్వచిద్వక్తృవాచ్యాన పేక్షాః ప్రబన్ధచితా ఏవ తే. తథాహి- ఆఖ్యాయికాయాం శృఙ్గరేఒపి న మసృణవర్ణాదయః. కథాయాం రౌద్రే.ఒ.పి నాత్య న్తముద్ధతాః నాటకాదౌ రౌద్రే జపిన దీర్ఘసమాసాదయః. ఏవమన్యదప్యౌచిత్యమ్ అనుస ర్తవ్యమ్. ఇతి కావ్యప్రకాశే గుణాలంకార భేదనియత గుణనిర్ణయో నామ అష్టమ ఉల్లాసః వ్యా. క్వచిదితి :- కొన్ని చోట్ల ఆ రచనాదులు వక్తృవాచ్యాల అపేక్ష లేకుండా, ప్రబంధానికి ఉచితంగా ఉండే టట్లు కూర్చబడతాయి. ఎట్లనగా - ఆఖ్యా యికలో శృంగారరసం వ్యంగ్యం అయినప్పుడు కూడా మృదువర్ణాదులు ప్రయో గించబడవు. కథలో రౌద్రరసంలో కూడా అంతగా ఉద్దతమైన రచనాదులు ఉండవు. నాటకాదులలో రౌద్రంలో కూడా దీర్ఘసమాసాదులు ఉండవు. ఈ విధంగా ఇతరమైన ఔచిత్యాన్ని కూడా పాటించాలి.<noinclude><references/></noinclude> 3rvvji47domfsdpwf4132ohpwznlmym 104 224940 579916 2026-09-19T02:43:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోల్లాసం 529 'అఖ్యాయిక' 'కథ' అనేవి గద్య కావ్యభేదాలు. బాణాదుల హర్షచరితాదులు ఆఖ్యాయికలు. బాణాదులు కాదంబర్యాదులు కథలు. వీటి లక్షణాదులు భామహ కావ్యాలంకార. కావ్యాదర్శ-సాహిత్యద...' 579916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోల్లాసం 529 'అఖ్యాయిక' 'కథ' అనేవి గద్య కావ్యభేదాలు. బాణాదుల హర్షచరితాదులు ఆఖ్యాయికలు. బాణాదులు కాదంబర్యాదులు కథలు. వీటి లక్షణాదులు భామహ కావ్యాలంకార. కావ్యాదర్శ-సాహిత్యదర్పణాదులనుండి తెలుసుకొనవచ్చును. వీటి లక్షణాలను పట్టి రచనాదులు ఉండాలి అని అర్థం. దృశ్యకావ్యాలైన నాటకాదుల్లో కూడా ఝటిత్యర్థస్ఫూర్తివిఘాతకా లవడంచేత దీర్ఘసమాసాదులు ఉపయోగించ కూడదు అని అర్థం. 'బాలానందిని' అను కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యానంలో గుణాలంకారభేద నియత గుణనిర్ణయం అనే అష్టమోల్లాసం సమాప్తం.<noinclude><references/></noinclude> 1nyo96rrduoshjw5mw4mvcg3c1qobd4 104 224941 579917 2026-09-19T02:43:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ నవమ ఉల్లాసః వృ. గుణవివేచనే కృతే అలంకారాః ప్రాప్తావసరాః ఇతి సంప్రతి శబ్దాలంకారానాహ- కా. యదుక్తమన్యథా వాక్యమన్యథాన్యేన యోజ్యతే, శ్లేషేణ కాక్వా వా జ్ఞేయా సా వక్రోక్తిస్త...' 579917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ నవమ ఉల్లాసః వృ. గుణవివేచనే కృతే అలంకారాః ప్రాప్తావసరాః ఇతి సంప్రతి శబ్దాలంకారానాహ- కా. యదుక్తమన్యథా వాక్యమన్యథాన్యేన యోజ్యతే, శ్లేషేణ కాక్వా వా జ్ఞేయా సా వక్రోక్తిస్తథా ద్విధా. 79 వృ. తథేతి శ్లేషవక్రో క్తిః కాకువక్రో క్తిశ్చ. వ్యా. గుణేతి :– గుణాల వివేచనం చేసిన పిమ్మట అలంకారాలను గూర్చి చెప్పవలసి ఉంది. అందుచేత ఇప్పుడు శబ్దాలంకారాలను చెపుతున్నాడు. - = వా= = : యదితి:- (ఒక వక్తచేత), అన్యథా మరియొక అభిప్రాయంచేత, ఉ గ్హమ్ = చెప్పబడిన, యత్ ఏ, వాక్యమ్ = వాక్యం, అన్యేన = మరియొకని చేత, శ్లేషేణ = శ్లేష చేత గాని, కాక్వా వా కాకుస్వరంచేత గాని, అన్యథా = మరియొక విధంగా, యోజ్యతే = కూర్చబడుతుందో, దానికి మరొక విధంగా అర్థం చెప్పబడుతుంది అని అర్థం, సా అది, తథా = ఆ విధంగా, అనగా శ్లేషమూల సా= కమూ, కాకుమూలకమూ అని, ద్విధా = రెండు విధములు. = తథేతి : తథా ఆనగా శ్లేషవక్రోక్తి కాకువక్రోక్తి అని అర్థం. వృ. తత్ర పదభఙ్గశ్లేషేణ యథా- శ్లో ॥నారీణామనుకూలమాచరసి చేజ్జానాని కశ్చేతనో వామానాం ప్రియమాదధాతి హితకృన్నై వాబలానాం భవాన్, యుక్తం కిం హితక ర్తనం నను బలాభావ ప్రసిద్ధాత్మనః సామర్థ్యం భవతః పురన్దరమతచ్ఛేదం విధాతుం కుతః. 352 వ్యా సభంగపదశ్లేష, అభంగపదశ్లేష అని శ్లేష రెండు విధాలు. అందు<noinclude><references/></noinclude> 76qphndhc1uoust4jtjx57ui9qvxa09 104 224942 579918 2026-09-19T02:43:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం చేత శ్లేషమూలకవక్రో క్తి కూడ రెండు విధాలు. తత్రేతి - వాటిలో పదభంగ శ్లేషవక్రోక్తికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా. = = == 531 నారీణామితి :- నారీణామ్ = స్త్రీలకు, అనుకూలమ్ అనుకూలంగా, ఆచ ర...' 579918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం చేత శ్లేషమూలకవక్రో క్తి కూడ రెండు విధాలు. తత్రేతి - వాటిలో పదభంగ శ్లేషవక్రోక్తికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా. = = == 531 నారీణామితి :- నారీణామ్ = స్త్రీలకు, అనుకూలమ్ అనుకూలంగా, ఆచ రసి చేత్ = ఆచరించినట్లయితే, జానాని- నీవు ఎరుగుదువు. నీవు విజ్ఞుడవు, విజ్ఞా డైనవాడే స్త్రీలకు అనుకూలంగా ప్రవర్తించుకుంటాడు అని భావం. ఇది వక్త అభి ప్రాయం. దీనికి. "ఆరీణామ్ శత్రువులకు, అనుకూలమ్ అనుకూలంగా, నాచ రసి చేత్ = (నువ్వు) ఆచరించకపోతే, జానాని" అని అర్థం గ్రహించి శ్రోత అంటున్నాడు. చేతనః= ఙ్ఞానవంతుడు, కః= ఎవడు, వామానామ్ ప్రతికూలంగా ఉన్న వాళ్ళకి, శత్రువులకు), ప్రియమ్= ప్రియమును, ఆదధాతి చేయును ? 'వామానామ్' అనే పదానికి 'స్త్రీలకు' అని అర్థం గ్రహించి మొదటివాడు మళ్ళీ ఆంటున్నాడు. భవాన్ = నీవు, ఆబలానామ్ = స్త్రీలకు, హితకృత్ = హితం చేసే వాడవు, నైవ = కావు. రెండవవాడు 'అబలానామ్' అనే పదానికి 'బలం లేనివాళ్లకు" అనీ, 'హితకృత్' అనే పదానికి “హితం కృన్తతీతి హితకృత్" అనే విగ్రహంచేత హితాన్ని ఛేదించేవా డనీ అర్థం గ్రహించి అంటున్నాడు. ననుఓయీ! బలాభావ ప్రసిద్దాత్మనః = బలం లేకపోవడంచేత ప్రసిద్ధమైన స్వరూపంకలవానియొక్క, = అనగా బలం లేనివాడుగా ప్రసిద్ధుడైన వానియొక్క, హితకర్తనమ్ హితాన్ని ఛేదించడం, కిం యుక్తమ్ యు క్తమా ? మొదటివాడు బలా భావ ప్రసిద్ధాత్మనః= బలాసురుని అభావంచేత, బలాసురుణ్ణి సంహరించడంచేత ప్రసిద్ధమైన ఇంద్రుని యొక్క హితకర్తనం అని అర్థం గ్రహించి అంటున్నాడు. పురన్దరమతచ్ఛేదమ్ దేవేంద్రునికి ఇష్టమైనదాని ఛేదమును, విధాతుమ్_చేయుటకు, భవతః_నీకు, సామర్థ్యమ్ = సామర్థ్యం, కుతః = ఎట్లు ? - వి. ఇక్కడ వక్త ఒక అభిప్రాయంతో చెప్పిన వాక్యానికి శ్రోత మరొక అర్థం కల్పించడంచేత వక్రోక్త్యలంకారం. 'నారీణామ్' ఇత్యాదిపదాలకు రెండేసి అర్థాలు ఉండడంచేత శ్లేష. అందుచేత ఇది శ్లేషమూలక వక్రోక్తి. 'నారీణామ్' 'అబలానామ్' అనేపదాలలో సభంగశ్లేష, 'నారీ' 'అబలా' పదాలు రూఢి చేత స్త్రీ అనే అర్థం బోధిస్తాయి. 'న+ ఆరీణామ్' 'న విద్యతే బలం యేషామ్' అనే వ్యుత్పత్తి చేత ఈ పదాలు విడ గొట్టి మరొక అర్థం చెప్పడంచేత సభంగశ్లేష (పదాల విరుపు -వల్ల ఏర్పడిన శ్లేష). ఒకవిధంగా 'హితకృత్' అనేదానిలో కూడ, 'కృ'ధాతువును గ్రహించి 'హితం కరోతీతి హితకృత్ ' అనీ, 'కృన్త్' ధాతువును గ్రహించి 'హితం<noinclude><references/></noinclude> fvmmpr3zqutsjbgobquld8tz4tjzhb7 104 224943 579919 2026-09-19T02:44:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '532 కావ్యప్రకాశ కృన్తతీతి హితకృత్' అనీ చెప్పడంచేత సభంగశ్లేషయే. వీటిని పట్టి ఇది సభంగ శ్లేషమూలకవక్రో క్తి. 11 వృ. ఆభఙ్గశ్లేషేణ యథా- శ్లో॥ అహో కేనేదృశీ బుద్ధిర్దారుణా తవ నిర్మిత...' 579919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>532 కావ్యప్రకాశ కృన్తతీతి హితకృత్' అనీ చెప్పడంచేత సభంగశ్లేషయే. వీటిని పట్టి ఇది సభంగ శ్లేషమూలకవక్రో క్తి. 11 వృ. ఆభఙ్గశ్లేషేణ యథా- శ్లో॥ అహో కేనేదృశీ బుద్ధిర్దారుణా తవ నిర్మితా, త్రిగుణా శ్రూయతే బుద్ధిర్న తు దారుమయీ క్వచిత్. 353 వ్యా. అభంగ శ్లేష చేత ఎట్లనగా— = = ఆహోఇతి :- అహో = ఏమి ఆశ్చర్యము! తవ నీయొక్క, దారుణా దారుణమైన, ఈదృశీ=ఇట్టి, బుద్ధిః = బుద్ధి, కేన= ఎవనిచేత, కల్పితా= కల్పించ బడింది ? త్రిగుణా = సత్వరజస్తమోగుణా లనే మూడు గుణాలు గల, లేదా- సూక్ష్మంగా గ్రహించడం, శీఘ్రంగా గ్రహించడం, గ్రహించినదానిని గ్రహించ డం అనే మూడు గుణాలు గలదిగా, బుద్ధిః = బుద్ధి, శ్రూయతే వినబడుతున్నది. తు కాని, దారుమయీ కఱ్ఱతో చేసినది, క్వచిత్ ఎక్కడా కూడ, న= వినబడదు. == = వి. ఇక్కడ మొదటి వక్త 'దారుణాు' అనే పదాన్ని ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దంగా 'దారుణమైన' అనే అర్థంలో ప్రయోగించాడు. ప్రతివక్త దాన్ని 'దారు' శబ్దతృతీయైకవచనాంతంగా గ్రహించి 'కఱ్ఱచేత' అనే అర్థం తీసికొని వక్రీకరించి సమాధానం చెప్పాడు. 'దారుణా' పదాన్ని విరవకుండానే రెండర్థాలు చెప్పడం. చేత అభంగశ్లేష - ఈ విధంగా ఇది అభంగ శ్లేషమూలక వక్రో క్త్యలంకారం. వృ. కాక్వా యథా - శ్లో॥ గురుజనపరతంత్రతయా దూరతరం దేశ ముద్యతో గన్తుమ్, అలికులకోకిలలలితే నైష్యతి సఖి సురభిసమయే ఒసౌ. 354 వా. కాకువుచేత వక్రోక్తి ఎట్లనగా - గుర్వితి - నాయకుడు ప్రవాసానికి వెళ్ళబోవుచుండగా నాయిక ఆమె సఖురాలు అనుకుంటూన్నమాట లివి. ముందు ఈ మాటలు నాయిక పలకగా ఈ మాటలే సఖురాలు సమాధానంగా చెపుతూన్నది. సఖి సఖీ! గురుజన వర =<noinclude><references/></noinclude> jk28y26if4oy23b9n5iydn489hwqzy4 104 224944 579920 2026-09-19T02:44:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ''నవమోల్లాసం = = 533 త వ్రతయా = గురుజనానికి (పెద్ద వాళ్ళకు) పరాధీను డవడంచేత, దూర తరమ్ ఆతిదూరమైన, దేశమ్ దేశాన్ని గూర్చి, గన్తుమ్ = వెళ్ళడానికి, ఉద్యతః = ఉద్యుక్తుడైన, అసౌ ఇతడు ( ఈ నా ప్ర...' 579920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'నవమోల్లాసం = = 533 త వ్రతయా = గురుజనానికి (పెద్ద వాళ్ళకు) పరాధీను డవడంచేత, దూర తరమ్ ఆతిదూరమైన, దేశమ్ దేశాన్ని గూర్చి, గన్తుమ్ = వెళ్ళడానికి, ఉద్యతః = ఉద్యుక్తుడైన, అసౌ ఇతడు ( ఈ నా ప్రియుడు), అలికులకోకిల = = లలితే తుమ్మెదల సముదాయంచేత కోకిలలచేత సుందరమైన, సురభిసమయే= వసంతకాలంలో, నైష్యతి = రాడు. = ఈ వాక్యమే తీసికొని సఖురాలు సమాధానం చెపుతున్నది. చివరి క్రియలో “నైష్యతి” అనేదానికి కాకువుచేత 'రాడూ' అని అర్థం వచ్చేటట్లు చేసి తప్పక వస్తాడు అని చెపుతున్నది. ఇది కాకుమూలకవక్రోక్తి. ఈ వక్రోక్తిభేదా లన్నింటి తాను పదాలకే ప్రాధాన్యం ఉన్నది కాబట్టి ఇది శబ్దాలంకారంగా చెప్పబడింది. కా. వర్ణసామ్యమను ప్రాసః వృ. స్వరవై సాదృశ్యేపి వ్యంజనసదృశత్వం వర్ణసామ్యమ్, రసాద్యనుగతః ప్రకృష్టో న్యాసః అనుప్రాసః. ఆవ. వర్ణానుప్రాస, పదానుప్రాస అని అనుప్రాస రెండు విధాలు. అర్థం లేని వర్ణాలను మాత్రమే ఆవృత్తి చేస్తే వర్ణానుప్రాస. అర్థం ఉన్న పదాలను ఆవృత్తి చేస్తే పదానుప్రాస. పర్ణానుప్రాస నిరూపిస్తున్నాడు - వర్ణేతి_వర్ణాల సామ్యం వర్ణానుప్రాస. అనగా వ్యవధానం లేకుండా వర్ణాలను రెండు పర్యాయాలు కూర్చడం అని అర్థం. స్వరేతి - స్వరాలలో (అచ్చులలో) సామ్యం లేకపోయినా వ్యంజనాల (హల్లుల) సామ్యం వర్ణసామ్యం రసాదులను అనుగమించే, రసాదులకు అను కూలంగా ఉండే, ప్రకృష్టమైన న్యాసం, కూర్పు, 'అనుప్రాస'. కా. ఛేకవృత్తిగతో ద్విధా. వృ. ఛేకాః విదగ్ధః, వృత్తిర్నియతవర్ణగతః రసవిషయః వ్యాపారః. గతః ఇతి ఛేకానుప్రాసః వృత్త్యనుప్రాసశ్చ. కిం తయోః స్వరూపమ్ ఇత్యాహ. కా. సోఒనేకస్య సకృత్పూర్వః,<noinclude><references/></noinclude> jpgyp4pmd15nardpxllyfd6zafecdcm 104 224945 579921 2026-09-19T02:44:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '631 కావ్యప్రకాశ వృ. అనేకస్య, అర్థాత్ వ్యజ్ఞానస్య, సకృదేకవారమ్ సాదృశ్యం ఛేకానుప్రాసః. ఉదాహరణమ్ - శ్లో॥తతో ఒరుణపరిస్పన్దమస్థీకృతవపుః శశీ దధే కామపరిక్షామకామినీగణ్ణపాణ్డుతామ...' 579921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>631 కావ్యప్రకాశ వృ. అనేకస్య, అర్థాత్ వ్యజ్ఞానస్య, సకృదేకవారమ్ సాదృశ్యం ఛేకానుప్రాసః. ఉదాహరణమ్ - శ్లో॥తతో ఒరుణపరిస్పన్దమస్థీకృతవపుః శశీ దధే కామపరిక్షామకామినీగణ్ణపాణ్డుతామ్. 355 వ్యా. ఛేకేతి . అనప్రాస ఛేకగతమూ, వృత్తిగతమూ అని రెండువిధాలు. చేకాః ఇతి - 'ఛేకులు' అనగా విదగ్ధులు. నేర్పు గలవారు. 'వృత్తి' అనగా నియతమైన అనగా ఆయా రసాలకు సంబంధించినవిగా నిశ్చితాలైన, వర్ణాలకు సంబంధించిన రసవిషయక మైన వ్యంజనావ్యాపారం. గతః వాటిని (లేక వృత్తు లను) పొందినది. అనగా మొదటిది ఛేకానుప్రాస, రెండవది వృత్త్యనుప్రాస. కిమితి - వాటి స్వరూపం ఏమిటో చెపుతున్నాడు - = స ఇతి - ఆనేకస్య = అనేకమునకు, అనేక వర్ణాలకు, సకృత్ = ఒక పర్యాయం, సః = సామ్యం, పూర్వః = మొదటిది. అనేక స్యేతి - అనేకస్య అనగా అనేకవ్యంజనానికి (లకి), సకృత్ ఒక పర్యాయం, సాదృశ్యం ఛేకానుప్రాస. ఉదాహరణం - తతః ఇతి . తతః — ఆటు పిమ్మట, అరుణపరిస్పన్దమస్థీకృతవపుః = అనూరుని కొంచెం చలనంచేత మందంగా చేయబడిన శరీరం గల, శశీ = = చంద్రుడు, కామపరిక్షామకామినీగణ్ణపాణ్డుతామ్ కామంచేత చిక్కిన స్త్రీయొక గండస్థలం యొక్క తెలుపును, దర్రే ధరించెను. - ఇక్కడ ' స్పన్దమన్డీ' అన్నప్పుడు నకారదకారరూప మైన అనేక వ్యంజనాన్ని 'గణ్ణపాణు' అన్నప్పుడు ణకారడకారరూపమైన అనేకవ్యంజనాన్ని ఒకే మారు ఆవృత్తి చేయడం వల్ల చేకానుప్రాస. కా. ఏకస్యాప్యసకృత్ పరః. వృ. ఏకస్య, ఆపిశబ్దాదనేకస్య, వ్యజ్ఞానస్య ద్విః బహుకృత్వో వా సాదృశ్యం వృత్త్యనుప్రాసః. తత్ర -<noinclude><references/></noinclude> 1r74odxvtbas8gee64xrxik29k1k7e0 104 224946 579922 2026-09-19T02:44:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం కా. మాధుర్యవ్యజ్ఞి కైర్వర్డ్షైరుపనాగరికోచ్యతే, ఓజః ప్రకాశకై సైస్తు పరుషా. వృ . ఉభయత్రాపి ప్రాగుదాహృతమ్. కా. కోమలా పరై ః. రణమ్. 535 80 వృ. పరైః శేషైః. తామేవ కేచిత్ గ్రామ...' 579922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం కా. మాధుర్యవ్యజ్ఞి కైర్వర్డ్షైరుపనాగరికోచ్యతే, ఓజః ప్రకాశకై సైస్తు పరుషా. వృ . ఉభయత్రాపి ప్రాగుదాహృతమ్. కా. కోమలా పరై ః. రణమ్. 535 80 వృ. పరైః శేషైః. తామేవ కేచిత్ గ్రామ్యేతి వదన్తి. ఉదాహ 856. శ్లో॥ అపసారయ ఘనసారం కురు హారం దూర ఏవ కిం కమలై ః, అలమలమాలి మృణాలై రితి వదతి దివానిశం బాలా. - 356 వ్యా. ఏక న్యేతి :- ఏకస్మాపి — ఒక వ్యంజనానికి కూడా, ఆసకృత్ = ఆ నేకపర్యాయాలు సాదృశ్యం, పరః = రెండవది; వృత్త్యనుప్రాస. == ఏకేతి :— ఒకదానికి, ఆపిశబ్దంచేత అనేక మైన వ్యంజకానికి రెండు పర్యా యాలు గాని బహుపర్యాయాలు గాని సాదృశ్యం వృత్త్యనుప్రాస. అందులో మాధుర్యేతి :- మాధుర్యవ్యజ్ఞు కైః = మాధుర్యాన్ని వ్యంజింపచేసే, వర్టై= వర్ణాలచేత, ఉపనాగరికా = ఉపనాగరికావృత్తి అని. 'ఉపనాగరికా' అనగా చాతుర్యవంతురాలైన నాగరికస్త్రీతో పోల్చదగినది అని అర్థం. ఉచ్యతే = చెప్ప బడుచున్నది. ఓజః ప్రకాశకైః = ఓజస్సును వ్యంజింపచేసే, తైః తు = వర్ణాల - చేత నైతే, పరుషా - వరుషవృత్తి . = ఉభయత్రేతి :- ఈ రెండింటికీ వెనుక ఉదాహరణం చూపబడినది. “అనఙ్గ రఙ్గ ప్రతిమమ్" (చూ. 347 శ్లో) అనే శ్లోకం ఉపనాగరికావృత్తికి, 'మూర్ధ్నాము ద్వృత్త ' ఇత్యాదిశ్లోకం (చూ. 348 శ్లో) పరుషకు ఉదాహరణలుగా బడ్డాయి. యి. అనగా ఆ శ్లోకాలను వీటికి ఉదాహరణాలుగా గ్రహించాలి. కోమలేతి :. వరైః = మిగిలిన వర్ణాలచేత, కోమలా - కోమలవృత్తి . = చూప పరైరితి :- పరైః = శిష్ట వర్ణాలచేత, దానికే కొందరు 'గ్రామ్యవృత్తి ' అంటారు. ఉదాహరణం- "ఆపసారయ ఘనసారమ్" మొ (చూ. 341 శ్లో). ఈ<noinclude><references/></noinclude> jpdcw7jgbv40orgr4xq0af0nllcgsmg 104 224947 579923 2026-09-19T02:44:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '536 కావ్యప్రకాశ శ్లోకంలో మాధుర్యవ్యంజకవర్ణాలు కాని, ఓజోవ్యంజకవర్ణాలు కాని లేవు. చేత ఇది కోమలవృత్తి - కా. కేషాంచితా వైదర్భీ ప్రముఖా రీతయో మతాః. అందు వృ. ఏతాస్తిస్రో వృత్తయః వా...' 579923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>536 కావ్యప్రకాశ శ్లోకంలో మాధుర్యవ్యంజకవర్ణాలు కాని, ఓజోవ్యంజకవర్ణాలు కాని లేవు. చేత ఇది కోమలవృత్తి - కా. కేషాంచితా వైదర్భీ ప్రముఖా రీతయో మతాః. అందు వృ. ఏతాస్తిస్రో వృత్తయః వామనాదీనాం మతే వైదర్భిగౌ పాఞ్చల్యాఖ్యా రీతయో మతాః. = == వ్యా. కేషామితి :- ఏతాః ఇవి, కేషాంచిత్ = కొంతమందికి, వై దర్బీ | ప్రభృతయః = వైదర్భి మొదలైన రీతయః = రీతులుగా, మతాః - చెప్పబడినవి. - = ఏతా ఇతి :- ఈ మూడు వృత్తులు వామనాదుల మతంలో వైదర్భి, గౌడి, పాంచాలి అను పేర్లు గల రీతులుగా ఇష్టమైనవి. అవ. ఇంతవరకు వర్ణానుప్రాసను చెప్పు ఇప్పుడు శబ్దానుప్రాసను వివ రిస్తున్నాడు. కా. శాబ్దస్తు లాటానుప్రాసో భేదే తాత్పర్యమాత్రతః. 81 వృ. శబ్దరతోనుప్రాసః శబ్దార్ణ యోర భేదే ఒప్యన్వయభేదాత్. లాటజనవల్లభత్వాచ్చ లాటానుప్రాసః. ఏష పదానుప్రాస ఇత్యన్యే. వ్యా, శాబ్ద ఇతి :- తాత్పర్యమాత్రతః = తాత్పర్యం మాత్రంవల్ల, భేదే = భేదం ఉండగా, శాబ్దః = శాబ్దమైన, లాటానుప్రాసః = లాటానుప్రాస. శబ్దేతి :- శబ్దార్థాలకు భేదం లేకపోయినా, అనగా అక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాలు వాటి అర్థాలూ ఒకటే అయినా, ఆశ్వయ భేదంవల్ల ఏర్పడిన అనుప్రాస శబ్ధగతానుప్రాస. ఇది లాటదేశీయులకు ఇష్టం అవడంచేత దీనికి 'లాటానుప్రాస' అని కూడా పేరు. ఇది 'పదానుప్రాస' అని కొందరు అంటారు. (ప్రాతిపదిక) గతమూ రెండు శాబ్దానుప్రాస పదగతము, నామ విధాలు. అనేక పదగతము, ఏక పదగతమూ అని పదగతం రెండు విధాలు. నామ గతం కూడా సమాసగతము, అసమాసగతమూ అని రెండు విధాలు. సమాసగతం ఏకసమాసగత మనీ, విభిన్న సమాసగతం అనీ రెండు విధాలు. ఈ విధంగా శాబ్దానుప్రాస ఐదు విధాలు.<noinclude><references/></noinclude> dwpv4vmwqs41u0zz5azxihdbreq3ub6 104 224948 579924 2026-09-19T02:45:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '“నవమోల్లాసం కా. పదానాం సః. వృ స ఇతి లాటానుప్రాసః. ఉదాహరణమ్. 587 శ్లో॥ యస్య న సవిధే దయితా దవదహనస్తుహినదీధితిస్తస్య యస్య చ సవిధే దయితా దవదహనస్తుహినదీధితిస్తస్య. వ్యా. పదానామితి...' 579924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>“నవమోల్లాసం కా. పదానాం సః. వృ స ఇతి లాటానుప్రాసః. ఉదాహరణమ్. 587 శ్లో॥ యస్య న సవిధే దయితా దవదహనస్తుహినదీధితిస్తస్య యస్య చ సవిధే దయితా దవదహనస్తుహినదీధితిస్తస్య. వ్యా. పదానామితి :- సః = ఆది, పదానామ్ పదములకు. == సఇతి :- సః అనగా లాటానుప్రాస. ఉదాహరణం_ = ===== య స్యేతి := యస్య = ఎవనికి, సవిధే సమీపమునందు, దయితా = ప్రియురాలు, న= లేదో, తస్య = వానికి, తుహినదీధితిః - చంద్రుడు, దవ దహనః = దావాగ్ని. యస్య చ = ఎవనికి, సవిదే - సమీపమునందు, దయితా= ప్రియురాలుఉన్నదో, తస్య = వానికి, దవదహనః = దావాగ్ని, తుహినదీధితిః చంద్రుడు. = - వి. ఈ శ్లోకంలో 'దవదహనస్తుహినదీధితి సస్య' అని అనేకపదాల ఆవృత్తి ఉన్నది. ఈ పదాల అర్థాలలో కూడ భేదం లేదు. తాత్పర్యాన్ని పట్టి అన్వయంలో భేదం ఉంది. పూర్వార్ధంలో తుహినదీధితియందు దవదహనత్వం విధేయం. ఉత్త రార్గంలో దవదహనంమీద తుహినదీధితిత్వం విధేయం. అవ. ఏక పదగతమైన రెండవ భేదాన్ని చెపుతున్నాడు. కా. పదస్యాపి. వృ. ఆపిశబ్దేన సః ఇతి సముచ్చీయతే. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ వదనం వరవర్ణిన్యా స్తస్యాః సత్యం సుధాకరః, 3 సుధాకరః క్వను పునః కలఙ్కవికలో భవేత్. 358 వ్యా. పద స్యేతి :- పదానికి కూడ. ఆపీతి :- 'ఆపి' శబ్దంచేత 'సః' అనేది సముచ్చితం అవుతుంది. (ఒక<noinclude><references/></noinclude> i7y27iy7ilgk1w6beo51ipjn8zi11wc 104 224949 579925 2026-09-19T02:45:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '538 కావ్యప్రకాశ దానితో పాటు కలిపి మరొకదానిని చెప్పడం సముచ్చయం). అనగా లాటాను ప్రాస ఒక్క పదానికిమాత్రమే కూడా ఉంటుంది. ఉదాహరణం, = వదనమితి :- తస్యాః = ఆ. వరవర్ణిన్మాః - ఉత్తమ యొక్క, వద...' 579925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>538 కావ్యప్రకాశ దానితో పాటు కలిపి మరొకదానిని చెప్పడం సముచ్చయం). అనగా లాటాను ప్రాస ఒక్క పదానికిమాత్రమే కూడా ఉంటుంది. ఉదాహరణం, = వదనమితి :- తస్యాః = ఆ. వరవర్ణిన్మాః - ఉత్తమ యొక్క, వదనమ్. = ముఖం, సుధాకరః = చంద్రుడే, సత్యమ్ నిజము. సుధాకరః = చంద్రుడు, కలఙ్కవికలః = కలంక శూన్యుడై, క్వ ను భవేత్ ఎక్కడ ఉంటాడు. అందు చేత పైన చెప్పినది సత్యంకా దాని అర్థం. = = వి. ఇక _డ 'సుధాకరః' అనే ఒక్క పదాన్ని తాత్పర్యభేదంచేత ఆవృత్తి చేయడం జరిగింది. మొదటి సుధాకరపడం విధేయపరం, రెండవది ఉద్దేశ్యపరం. అందుచేత లాటానుప్రాస. అవ. నామగతానుప్రాస మూడు విధా అని చెపుతున్నాడు. కా. వృత్తావన్యత్ర తత్ర వా నామ్నః స వృత్త్యవృత్త్యోశ్చి. వృ. ఏకస్మిన్ సమానే, భిన్నే వా సమాసే సమాసాసమాసయోర్వా. నామ్నః ప్రాతిపదికస్య, న తు పదస్య, సారూప్యమ్. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ సితకరకరరుచిరవిభా విభాకరాకారధరణిధరకీర్తిః, పౌరుషకమలాకమలా సాపి తవైవాస్తి నాన్యస్య. = 359 వ్యా. వృత్తావితి :- తత్ర వృత్తా ఆ మాసంలో కాని, అన్యత్ర వా మరియొక సమాసంలో గాని, భిన్న సమాసాలలో గాని, వృత్త్యవృత్త్యోః చ = సమాసాసమాసాలలో గాని, నాన్నః = ప్రాతిపదికకు, సః ఆ లాటానుప్రాస అగును. = ఆ ఏకస్మిన్ ఇతి :- ఒకే సమాసంలో గాని, వేరు వేరు సమాసాలలో గాని, సమాసంలోను అసమాసంలోను గాని ప్రాతిపదిక, అంతే కాని పదానికి కాదు, సారూప్యం లాటానుప్రాస. ఉదాహరణం. సితకరేతి :- ఈ శ్లోకం పూర్వం 314వ శ్లోకంగా వచ్చినది. ఇక్కడ 'కర కర' అని ఒకే సమాసంలో 'విభా' 'విభా' అని రెండు వేరు వేరు సమాసా<noinclude><references/></noinclude> a1w7uba4lc0vhxbzm81dad63r8zf81s 104 224950 579926 2026-09-19T02:45:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 539 లలో, 'కమలా' 'కమలా' అని మొదటిది సమాసంలోను రెండవది అసమాసంలోను ఉన్నాయి. ఈ విధంగా త్రివిధనామసామ్యరూఫలాటాను ప్రాసలకి ఉదాహరణాలు ఈ శ్లోకంలో ఉన్నాయి. కా. తదేవం పఞ్చధా మ...' 579926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 539 లలో, 'కమలా' 'కమలా' అని మొదటిది సమాసంలోను రెండవది అసమాసంలోను ఉన్నాయి. ఈ విధంగా త్రివిధనామసామ్యరూఫలాటాను ప్రాసలకి ఉదాహరణాలు ఈ శ్లోకంలో ఉన్నాయి. కా. తదేవం పఞ్చధా మతః. అర్థే సత్యర్థభిన్నానాం వర్ణానాం సా పునః శ్రుతిః యమకమ్. 82 వృ. “సమరసమరసోయమ్" ఇత్యాదావేకేషామ్ అర్థవత్వే, అన్యేషామనర్థకత్వే భిన్నార్థానామితి న యుజ్యతే వక్తుమ్ ఇతి అర్థ సతీ త్యుక్తమ్. నేతి 'సరోరస ' ఇత్యాది లక్షణ్యేన తేనైవ క్రమేణ స్థితా. వ్యా. తదితి:- తత్ ఆ కారణంవలన, ఏవమ్: = ఈ విధంగా, పఞ్చధా = ఐదు విధాలుగా, స్మృతః = చెప్పబడినది. = = = ఇప్పుడు యమకానికి లక్షణం చెపుతున్నాడు. అర్థే ఇతి :- అర్థే సతి అర్థం ఉన్న పక్షంలో, అర్థ భిన్నా నామ్ వేరు వేరు అర్థాలు గల, వర్ణానామ్ = వర్ణాలయొక్క , సా= ఆదే క్రమం గల, పునః శ్రుతిః - మళ్ళీ వినిపించడం, ఆవృత్తి, యమకమ్ యమకము. , = = వి. యమకంలో చాలా వర్ణాల ఆవృత్తి ఉంటుంది. వాటికి అర్థం ఉన్న పక్షంలో ఒక్కొక్క వర్ణసముదాయానికి ఒక్కొక్క అర్థం ఉంటుంది. కొన్ని చోట్ల వర్ణాలు వేరుగా ఉన్నా శ్రుతిసామ్యాన్ని పట్టి అవి ఒకే విధంగా చెవికి విన. బడడం చేత యమకం అంగీకరించబడుతుంది. “యమకాదౌ భవేదైక్యం డలయోః రలయోద్బవోః, శషయోర్నణయోశ్చానే సవిసర్గా విసర్గయోః సబిన్దు కాబిన్దుకయోః స్యాదభేదప్రకల్పనమ్." యమకాదులలో డల లకు, రల లకు, బవ లకు, శష లకు, నణ లకు, ఏకత్వం ఉంటుంది. అవి ఒకే అక్షరంగా పరిగణింపబడతాయి. చివర విసర్గలు ఉన్నవాటికి లేనివాటికి, అనుస్వార ఉన్నవాటికి లేనివాటికి కూడా అభేదం అని అర్థం.<noinclude><references/></noinclude> k0qs1wgchnt552ls3u5egi8886kqkfj 104 224951 579927 2026-09-19T02:45:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-540 కావ్యప్రకాశ వ్యా. సమరేతి :- “సమరసమరసోయమ్" ఇత్యాదులలో కొన్ని వర్ణాలు ఆర్థవంతములు, కొన్ని అర్థం లేనివీ అయినప్పుడు 'భిన్నార్థానామ్' అని చెప్పడం ‘కుదరదు. అందుచేత 'అర్థ సతి' అని...' 579927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-540 కావ్యప్రకాశ వ్యా. సమరేతి :- “సమరసమరసోయమ్" ఇత్యాదులలో కొన్ని వర్ణాలు ఆర్థవంతములు, కొన్ని అర్థం లేనివీ అయినప్పుడు 'భిన్నార్థానామ్' అని చెప్పడం ‘కుదరదు. అందుచేత 'అర్థ సతి' అని చెప్పబడింది. 'సా' అనగా 'సరోరసః' ఇత్యాది వైలక్షణ్యంచేత 'సరోరసః' ఇత్యామలందువలె కాక అదే క్రమంలో ఉన్నది అని అర్థం. వి. లాటానుప్రాసలో ఆవృత్తి చేయబడిన రెండుపదాలకూ ఒకే అర్థం ఉంటుంది. తాత్పర్యం వేరుగా ఉంటుంది. అందుచేత లాటానుప్రాసలో యమక లక్షణానికి అతివ్యాప్తి లేకుండా ఉండడంకోసం 'ఆరభిన్నానామ్' అని చెప్ప బడింది. అనగా యమకంలో ఆవృత్తిచేయబడే వర్ణసముదాయాలకు వేరు వేరు అర్థాలు ఉండాలి అని అర్థం. అయితే “సమరసమరసః అయమ్" అనే యమక స్థలంలో 'సమర' అనే మొదటి వర్ణసముదాయానికి యుద్ధం అనే అర్థం ఉన్నా రెండవదానికి అర్థం లేదు. అది 'సమరసః' అనే దానిలో భాగం. 'సమరసః' అనే .మొత్తం పర్ణసముదాయానికి ఆర్థం ఉన్నా దానిలోని ఒక భాగం అయిన 'సమర ’ అనేదానికి అర్థం లేదు కదా? 'భిన్నార్థయ్యో' అని చెప్పిన పక్షంలో ఇది యమకం కాక పోవలసివస్తుంది. అందుచేత ఈ అవ్యాప్తిని తొలగించడంకోసం 'అర్థే సతి' అని చెప్పబడింది. అనగా వర్ణసముదాయాలకి అర్థం ఉంటే మాత్రం వేరు వేరు అర్థం ఉండాలి అని అర్థం. ఒక వర్ణ సముదాయానికి అర్థం ఉండి రెండవదానికి లేకపోయినా, లేదా రెండు వర్ణసముదాయాలకీ కూడా 'శమరతేమరతేజసి పార్థివే' ఇత్యాదిరఘువంశశ్లోకంలో (94) వలె అర్థం లేకపోయినా యమకత్వానికి భంగం లేదు. వి. దేనికైనా లక్షణం చెప్పినప్పుడు ఆ లక్షణానికి అతివ్యాప్తి, ఆవ్యాప్తి అసంభవం అనే దోషాలలో ఏ ఒక్క దోషమూ కూడా పట్టకుండా చూచుకోవాలి. -లక్ష్యం కానిదానికి కూడా లక్షణం పట్టడం అతివ్యాప్తి. గోవుకు లక్షణం ఏమిటి అంటే “కొమ్ములున్నది గోవు” అని చెపితే గోవులు కాని మహిషాదులకి కూడా కొమ్ము లున్నాయి కాబట్టి వాటిని కూడా గోపు లనవలసివస్తుంది. ఇది లక్షణానికి అతివ్యాప్తి దోషం. ఈ దోషాన్ని పరిహరించడం కోసం “కొమ్ములుండి తెల్లగా ఉన్నది గోవు" అని లక్షణం చెపితే తెల్లగోవు లన్నీ ఈ లక్షణం క్రిందికి వచ్చినా ఎరుపు నలుపూ మొదలైన రంగులున్న గోవులకు ఈ లక్షణం వర్తించదు. -అందుచేత లక్ష్యాలన్నింటికీ వర్తించకపోవడంచేత ఇది అవ్యాప్తి. అందుచేత<noinclude><references/></noinclude> gf8903okqlyqlpmz37n1z0zc1pa15yy 104 224952 579928 2026-09-19T02:45:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోలాసం 541 "కొమ్ములుండి గంగడోలు కూడా ఉన్నది గోపు" అని లక్షణం చెపితే ఈ రెండు దోషాలూ కూడా ఉండవు. అయితే ఈ మధ్య వచ్చిన జెర్సీ ఆవులలో ఈ లక్షణా నికి కూడా అవ్యాప్తి పడుతుంది. అందుచే...' 579928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోలాసం 541 "కొమ్ములుండి గంగడోలు కూడా ఉన్నది గోపు" అని లక్షణం చెపితే ఈ రెండు దోషాలూ కూడా ఉండవు. అయితే ఈ మధ్య వచ్చిన జెర్సీ ఆవులలో ఈ లక్షణా నికి కూడా అవ్యాప్తి పడుతుంది. అందుచేత మరొక విశేషణం ('మహిషాదిభిన్నం* వంటిది) వేసికొని ఆ దోషాన్ని నివారించుకోవాలి. నిజానికి జెర్సీ ఆవులు గోజాతికి చెందినవి ఔనో కాదో! కంచరిగాడిదవంటి జాత్యంతరం కావచ్చు. కాకికి లక్షణం ఏమిటి అన్నప్పుడు “తెల్లగా ఉన్న పక్షి కాకి" అని చెబితే అది అసంభవరోషం. తెల్ల కాకులు ఉండవు కదా? ఉంటే అవి వేరే జాతి అనుకుందాం. కా. పాదతద్భాగవృత్తి తద్యాత్యనేకతామ్. 83. వృ. ప్రథమో ద్వితీయాదౌ, ద్వితీయ స్తృతీయాదౌ, తృతీయ శ్చతుర్థే, ప్రథమస్త్రష్వపతి సప్త ప్రథమో ద్వితీయ, తృతీయశ్చతురే, ప్రథమశ్చతుర్థే, ద్వితీయస్తృతీయే ఇతి ద్వే తదేవం పాదజం నవభేదమ్. ఆర్ధావృత్తి : శ్లోకావృత్తి శ్చేతి ద్వే. వ్యా. పాదేతి :- పాదతద్భాగవృత్తి = శ్లోక పాదంలోను, దాని ఒక భాగం. లోను ఉండు, తత్ = ఆ యమకం, అనేక తామ్ అనేకత్వమును, యాతి = పొందును. దీనికి అనేకభేదాలు ఉండును అని అర్థం. = ప్రథమః ఇతి :- 'ప్రథమః' మొదలైన పదాలకి, దూరంగా ఉన్న 'యమ్యతే” అనేదానితో "ప్రథమః యమ్యతే" ఇత్యాదివిధంగా అన్వయం. మొదటి పాదం ద్వితీయాదిపాదాలలోనూ, ద్వితీయపాదం తృతీయాదిపాదాలలోను, తృతీయ పాదం చతుర్థపాదంలోను ప్రథమపాదం అన్ని (మూడు) పాదాలలోను నియ మించబడితే ఏడు భేదాలు అవుతాయి. వి. నియమించడం అనగా కూర్చడం; ఆవృత్తి చేయడం. ప్రథమ పాదాన్ని ద్వితీయపాదంలో నియమిస్తే, ప్రథమపాదాన్ని ద్వితీయ పాదంలో ఆవృత్తి చేస్తే అది (1) ‘ముఖం' అనే యమకం; తృతీయపాదంలో నియమిస్తే (2) 'సందంశం' అనే యమకం, చతుర్థపాదంలో నియమిస్తే (8) 'ఆవృత్తి * అనే యమకం. ద్వితీయపాదాన్ని తృతీయ పాదంలో నియమిస్తే (4) 'గర్భం" అనే యమకం. చతుర్థపాదంలో నియమిస్తే (5) 'సందష్టకం' అనే యమకం<noinclude><references/></noinclude> r9j9t4pasq30fvli1otah0t0eih42u4 104 224953 579929 2026-09-19T02:45:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '542 కావ్యప్రకాశ తృతీయపాదాన్ని చతుర్థపాదంలో నియమిస్తే (6) 'వుచ్చం' అనే యమకం. ప్రథమపాదాన్ని మిగిలిన అన్ని పాదాలలోనూ నియమిస్తే (7) 'పంక్తి ' అనే యమకం ఈ విధంగా ఏడు భేదాలు. వ్యా, ప్రథమో...' 579929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>542 కావ్యప్రకాశ తృతీయపాదాన్ని చతుర్థపాదంలో నియమిస్తే (6) 'వుచ్చం' అనే యమకం. ప్రథమపాదాన్ని మిగిలిన అన్ని పాదాలలోనూ నియమిస్తే (7) 'పంక్తి ' అనే యమకం ఈ విధంగా ఏడు భేదాలు. వ్యా, ప్రథమో ద్వితీయే ఇతి :- ప్రథమపాదం ద్వితీయపాదంలోను తృతీయపాదం చతుర్థంలోను, మొదటిపాదం చతుర్దంలోను రెండవ పాదం తృతీయపాదంలోను అని రెండు భేదాలు. వి. ఒక శ్లోకంలో ప్రథమపాదాన్ని ద్వితీయపాదంలోను, తృతీయ పాదాన్ని చతుర్థపాదంలోను నియమిస్తే అనగా ప్రథమద్వితీయపాదాలు, తృతీయ చతుర్థపాదాలు ఒకే విధంగా ఉంటే, (8) 'యుగ్మకం' అనే యమకం. ప్రథమపాదాన్ని చతుర్ధ పాదంలోను, ద్వితీయపాదాన్ని తృతీయ పాదంలోను నియమిస్తే (9) 'పరివృత్తి' అనే యమకం. తదితి - ఈ విధంగా పాదాలవల్ల ఏర్పడిన యమకానికి తొమ్మిది భేదాలు. అర్ధావృత్తి, అనగా పూర్వార్ధాన్నే ఉత్తరార్ధంగా ఆవృత్తి చేయడం, శ్లోకావృత్తి, మొత్తం శ్లోకాన్ని ఆవృత్తిచేయడం (రెండు శ్లోకాలు అవుతుతాయి). అని రెండు భేదాలు. అర్ధావృత్తి కి (10) 'సముద్రం' అనీ, శ్లోకావృత్తికి (11) 'మహాయమకం' అనీ పేర్లు. ఈ విధంగా మొత్తం పాదగతయమకానికి పదకొండు భేదాలు. అవ. పాదభాగవృత్తి యమకానికి చాలా భేదాలు ఉంటాయని చెపుతున్నాడు. వృ. ద్విధా విభ క్తే పాదే ప్రథమాదిపాదాదివిభాగః పూర్వవత్ ద్వితీయాదిపాదాదిభాగేషు, అన్తభాగః అన్తభాగేష్వితి వింశతిర్భేదాః. శ్లోకాన్త రే హి నాసౌ భాగావృత్తి :. త్రిఖణే త్రింశత్. చతుఃఖడ్డే చత్వారింశత్. వ్యా. ద్విరేతి :- రెండు భాగాలుగా విభజించబడిన పాదంలో ప్రథమాది పాదాల మొదటి విభాగం వెనుకటి వలె ద్వితీయాదిపాదాల ఆదిభాగాలయందు నియమించబడుతుంది. అంతభాగం అంతభాగాలలో నియమించబడుతుంది. ఈ విధంగా ఇరవై భేదాలు. ఈ భాగావృత్తి వేరైన మరొక శ్లోకంలో కుదరదు కదా. పాదాన్ని మూడు ఖండాలు చేసిన పక్షంలో ముప్పై భేదాలు. నాలుగు ఖండాలు చేస్తే నలభై భేదాలు. వి. పాదాన్ని రెండు భాగాలు చేసినప్పుడు మొదటి పాదం మొదటి<noinclude><references/></noinclude> 77j45o2arbtplyrmxvrwpr9pm1save7 104 224954 579930 2026-09-19T02:46:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 543 భాగాన్ని పాదావృత్తిలో వలెనే ద్వితీయ తృతీయ చతుర్థపాదాలలో నియమిస్తే ఆవృత్తి చేస్తే) మూడు భేదాలు. ద్వితీయపాదం మొదటిభాగాన్ని తృతీయ చతుర్దపాదాల మొదటి బాగాలలో ఆ...' 579930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 543 భాగాన్ని పాదావృత్తిలో వలెనే ద్వితీయ తృతీయ చతుర్థపాదాలలో నియమిస్తే ఆవృత్తి చేస్తే) మూడు భేదాలు. ద్వితీయపాదం మొదటిభాగాన్ని తృతీయ చతుర్దపాదాల మొదటి బాగాలలో ఆవృత్తి చేస్తే రెండు భేదాలు. తృతీయపాదం మొదటి భాగాన్ని చతుర్థపాదం మొదటి భాగంలో ఆవృత్తి చేస్తే ఒక భేదం. మొదటిపాదం మొదటి భాగాన్ని మిగిలిన మూడు పాదాల మొదటి భాగాలలో ఆవృత్తి చేస్తే ఒక భేదం. ఈ విధంగా ఏడు భేదాలు ఏర్పడతాయి. మొదటి పాదం మొదటి భాగం రెండవ పాదం మొదటి భాగం సమంగా ఉండి మూడవ పాదం మొదటి భాగం చతుర్థపాదం మొదటి భాగం సమంగా ఉంటాయి. ෂුයි ఒక భేదం. ప్రథమపాదం మొదటి భాగం, తృతీయపాదం మొదటి తుల్యంగా ఉండి రెండవ పాదం మొదటి భాగం చతుర్థపాదం మొదటి భాగం తుల్యంగా ఉంటాయి. ఇది ఒక భేదం. పై ఏడూ ఈ రెండూ కలిస్తే తొమ్మిది భేదాలు. పూర్వార్ధంలోను ఉత్తరార్ధంలోనూ కూడా ఒకే పాదభాగం ఉండే, అనగా శ్లోకం అంతా ఒకే పాదభాగాన్ని ఏడు సార్లు ఆవృత్తి చేయగా ఏర్పడితే ఆది వదవ భేదం. పాదానికి సంబంధించిన మొదటి భాగం వలె దాని రెండవ భాగం కూర్చుతే పది భేదాలు ఎట్లనగా :- ప్రథమపాదాంత్య భాగాన్ని ద్వితీయ-తృతీయ చతుర్థపాదాంత్యభాగాలలో ఆవృత్తి చేస్తే మూడు భేదాలు. ద్వితీయపాదాంత్య భాగాన్ని తృతీయచతుర్థపాదాంత్యభాగాలలో ఆవృత్తి చేస్తే రెండు భేదాలు. తృతీయపాదాంత్యభాగాన్ని చతుర్థపాదాంత్యభాగంగా ఆవృత్తి చేస్తే ఒక భేదం. ప్రథమపాదాంత్యభాగాన్ని మిగిలిన అన్ని పాదాల చివరి భాగంలో ఆవృత్తి చేస్తే ఆదొక భేదం. ఈ విధంగా ఏడు భేదాలు. ప్రథమపాదాంత్యభాగం ద్వితీయ పాదాంత్యభాగంతో తుల్యంగా ఉండగా ద్వితీయపాదాంత్యభాగం చతుర్థపాదాంత్య భాగంతో తుల్యంగా ఉంటుంది. అది ఒక భేదం. ప్రథమపాదాంత్యభాగమూ, తృతీయపాదాంత్యభాగమూ తుల్యంగా ఉండి ద్వితీయపాదాంత్యభాగమూ చతుర్థ పాదాంత్యభాగమూ తుల్యంగా ఉంటే అదొక భేదం. మొత్తం తొమ్మిది భేదాలు. అర్ధావృత్తి కలిపితే పది భేదాలు. ఈ విధంగా పాదాన్ని రెండు ఖండాలు చేసిన యమకంలో మొత్తం ఇరవై భేదాలుంటాయి. శ్లోకావృత్తిభేదాలు రెండూ కలిపితే ఇరవై రెండు భేదాలు అవుతాయి కదా అనే ఆశంకకు అవకాశం లేదు. ఈ భాగా వృత్తిని మరొక శ్లోకంలో చేస్తే సౌందర్యం ఉండదు కదా?<noinclude><references/></noinclude> qy169sj7n0ngpqltnbibl3ss8drtzen 104 224955 579931 2026-09-19T02:46:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '544 కావ్యప్రకాశ: ఇదే విధంగా పాదాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించిన పక్షంలో వాటిని ఆద్యంతమధ్యాలలో ఆవృత్తిచేయడం చేత ముప్పై భేదాలు. నాలుగు భాగాలుగా విభజిస్తే నలబై భేదాలు ఏర్పడతాయి....' 579931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>544 కావ్యప్రకాశ: ఇదే విధంగా పాదాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించిన పక్షంలో వాటిని ఆద్యంతమధ్యాలలో ఆవృత్తిచేయడం చేత ముప్పై భేదాలు. నాలుగు భాగాలుగా విభజిస్తే నలబై భేదాలు ఏర్పడతాయి. ఆవ. పాదంలోని ఆద్యభాగం మరొక పాదంలోని ఆద్యభాగం తుల్యంగా ఉండడం, పాదంలోని అంత్యభాగం మరొక పాదంలోని అంత్యంగా ఉండడం అనేది సజాతీయభాగావృత్తి. ఇది పైన చెప్పబడింది. పాదంలోని ఆద్యభాగం మరొక పాదంలోని అంత్యభాగం తుల్యంగా ఈ విధంగా ఉంటే అది విజాతీయ భాగావృత్తి . దీనిని ఇప్పుడు చెపుతున్నాడు. ద్వితీయపాదాదిగతే ఆద్యా వృ. ప్రథమపాదాదిగతాన్త్యార్థాది ర్ధాదిభాగే యమ్యతే ఇత్యాదన్వర్థ తానుసరణేన అనేకభేదమ్ 'అన్తాదికమ్' 'ఆద్యన్తికమ్' తత్సముచ్చయః, 'మధ్యాదికమ్', 'ఆదిమధ్యమ్', 'అన్త మధ్యమ్ ' 'మధ్యాన్తి కమ్' తేషాం సముచ్చయః. తథా తస్మిన్నేవ పాడే ఆద్యాదిభాగానాం మధ్యాదిభాగేషు అనియతే చ స్థానే ఆవృత్తిరితి ప్రభూతతమభేదమ్. తదేతత్కావ్యానర్గడుభూతమ్. ఇతి నాస్య భేద లక్షణం కృతమ్. దిజ్మాత్రముదాహియతే, వ్యా. ప్రథమేతి: ప్రథమపాదాదులలోని అంత్య- ఆర్దాదిభాగం ద్వితీయాది పాదాలలోని ఆది-ఆర్ధాదిభాగాలలో నియమించబడుతుంది. ఈ విధంగా అర్థాను సారంగా పేర్లు పెట్టిన 'అంతాధికం' 'ఆద్యంతికం' వీటి సముచ్చయం (కలయిక) 'మధ్యాధికం' 'ఆదిమధ్యం' 'అంతమధ్యం' 'మధ్యాంతికం' వీటి సముచ్చయం (ఈ భేదాలు రెండు మూడు కలిసి ఉండడం) అని ఈ యమకానికి అనేక భేదాలు ఉండవచ్చును. ఆదే విధంగా ఆ పాదంలో ఆధ్యాదిభాగాలను మధ్యాధిభాగాలలో అనియతమైన (ఫలానా అని చెప్పని) స్థానంలోను ఆవృత్తి చేయవచ్చును. ఈ విధంగా దీని భేదాలు అత్యధికసంఖ్యలో ఉంటాయి. అయితే ఈ యమకం కావ్యంలో గ్రంథివంటిది. అందుచేత ఈ భేదాలకు లక్షణాలు చెప్పలేదు. వి. పాదం రెండు భాగాలు చేసినప్పుడు. మొదటి పాదం చివరి భాగం ద్వితీయపాదాద్యభాగంలో ఆవృత్తి చేయబడితే అది 'అంతాదియమకం'. ప్రథమ<noinclude><references/></noinclude> qr7lvqoralb5j7unj9p3xd23lxt4njq 104 224956 579932 2026-09-19T02:46:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 545 పాదాద్యభాగం ద్వితీయపాదాన్యభాగంలో ఆవృత్తి చేయబడితే అది ఆద్యంత యమకం ప్రథమపాదాద్యంతభాగాలు ద్వితీయపాదాంతాదిభాగాలలో ఆవృత్తి చేయ బడితే ఆది ఆద్యంతిక- అంతాదికయమ...' 579932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 545 పాదాద్యభాగం ద్వితీయపాదాన్యభాగంలో ఆవృత్తి చేయబడితే అది ఆద్యంత యమకం ప్రథమపాదాద్యంతభాగాలు ద్వితీయపాదాంతాదిభాగాలలో ఆవృత్తి చేయ బడితే ఆది ఆద్యంతిక- అంతాదికయమకాల సముచ్చయం. త్రిఖండచతుఃఖండా లలో పూర్వపాదమధ్యభాగాన్ని ఉత్తరపాదాద్యభాగంలో ఆవృత్తి చేస్తే ఆది 'మధ్యాదిక యమకం'. పూర్వపాదాదిభాగాన్ని ఉత్తరపాదమధ్యభాగంలో ఆవృత్తి చేస్తే అది 'ఆదిమధ్యయమకం'. పూర్వపాదమధ్యాదిభాగాల్ని ఉత్తరపాద ఆద్య మధ్యభాగాలలో ఆవృత్తి చేస్తే అది మధ్యాదిక - ఆదిమధ్యయమకాల సముచ్చయం. ప్రథమపాదాంత్యబాగాన్ని ద్వితీయమధ్యభాగంలో ఆవృత్తి చేస్తే అది “అంత్యమధ్య యమకం”. ప్రథమపాదమధ్యభాగం ద్వితీయపాదాంతభాగంలో ఆవృత్తి చేస్తే ఆది “మధ్యాంతికయమకం". ప్రథమపాద అంత్యమధ్యభాగాలు ద్వితీయపాదమధ్యాంత బాగాలలో ఆవృత్తి చేయబడితే అది అంత్యమధ్య మధ్యాంత్యాల సముచ్చయం. ఇదే విధంగా ఇతరపాదాలలో చూచినప్పుడూ, వాటి సముచ్చయాలు చేసినప్పుడు అనంతమైన భేదాలు ఏర్పడతాయి. ఒకే పాదంలోని ఆద్యాదిభాగాలను మధ్యాది భాగాలలో ఆవృత్తి చేస్తే కొన్ని భేదాలు ఏర్పడతాయి. ఇంతవరకూ చూచినవి నియతస్థానయమకాలు. అనగా మొదట, చివర, మధ్య అని నియతమైన స్థానా లలో ఆవృత్తి చేయడంవల్ల ఏర్పడినవి. స్థాననియమం కూడా లేకుండా ఆవృత్తి చేనే ఆ భేదాలు అనేకం తయారవుతాయి. ఈ భేదాలు అన్నీ లెక్క పెట్టుకుంటూ పోతే అంతం ఉండదు. ఈ లక్షణాల ప్రకారం యమకం కూర్చాలి అని ప్రయ త్నిస్తే ఈ యమకాల మీదనే దృష్టి ఉండడంచేత రసాస్వాదానికి భంగం కలుగు తుంది. చెరకుగడ తింటూంటే మధ్యమధ్య వచ్చే కణుపులు వంటివి ఈ యమ కాలు ('గడు' అనగా శరీరంమీద మొలచిన కంతి). రసానికి ఎంత ప్రతిభావంతుడైన కవి అయినా దృష్టి యమకాల మీదకు మరలుస్తే రసనిర్వహణం దెబ్బతింటుంది. అందుచేత ఇలాంటి యమకాదులు అంగాలు కావు. రసనిర్వహణమీద దృష్టి ఉంచుకొని రచన సాగిస్తూన్న సమ యంలో అప్రయత్నంగా ఏ అలంకారాలు దొర్లి వచ్చిపడతాయో అవే రసాంగాలు అని ఆనందవర్ధనుడు అంటాడు. “యమకాదినిబన్దేషు పృథక్ యత్నోఒస్య జాయతే శ క్తస్యాపి ర నేఒఙ్గత్వం తస్మాదేషాం న విద్యతే- (ధ్వ. ఆ. ఆ. పే. 222) 351<noinclude><references/></noinclude> q5xkw1mfx9yg71ykd5nfd4vw84fao5d 104 224957 579933 2026-09-19T02:46:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '546 “రసాక్షి ప్రతయా యస్య బన్దః శక్యక్రియో భవేత్ కావ్య ప్రకాశ ఆపృథగృత్ననిర్వర్త్యః సోలత్కారో ధ్వనౌ మతః”(ధ్వ.ఆ. పే.219) దిగితి:- ఈ యమకాలలో కొన్నింటికి దిజ్మాత్రంగా దారి చూపించ డా...' 579933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>546 “రసాక్షి ప్రతయా యస్య బన్దః శక్యక్రియో భవేత్ కావ్య ప్రకాశ ఆపృథగృత్ననిర్వర్త్యః సోలత్కారో ధ్వనౌ మతః”(ధ్వ.ఆ. పే.219) దిగితి:- ఈ యమకాలలో కొన్నింటికి దిజ్మాత్రంగా దారి చూపించ డానికి మాత్రం ఉదాహరణలు ఇవ్వబడుతున్నాయి యి. సన్నారీభరణోమాయమారాధ్య విధుశేఖరమ్, సన్నా రీభరణోఒ మాయస్తతస్త్వం పృథివీం జయ. 360 అనే యమకానికి వ్యా. సన్నారీతి :- ఇది రుద్రటాలంకారంలోని శ్లోకం. ప్రథమపాదాన్ని తృతీయ పాదంలో ఆవృత్తి చేయడంచేత ఏర్పడే 'సందళం' ఉదాహరణం. “సన్నారీ.... ఆయమ్". సన్నా రీ= ఉత్తమస్త్రాలను, భరణ= రక్షించే, ఉమా = పార్వతీదేవిని, ఆయమ్= ఆర్ధనారీశ్వరమాపంలో పొందిన, విధుశేఖరమ్ = మహేశ్వరుణ్ణి, ఆరాధ్య= సేవించి, తతః పిమ్మట, “సన్నారీ... రణః”. సన్న నశించిన, ఆరీభ—శత్రుగజాలు గల, రణః= యుద్ధం కలవాడవై, అమాయః కపటం లేనివాడవై, వృథివీమ్ భూమిని, జయ_జయించుము. = = ఆవ. ప్రథమపాదాన్ని ద్వితీయపాదంలోను, తృతీయపాదాన్ని చతుర్ద పాదంలోను ఆవృత్తి చేయడంచేత ఏర్పడిన 'యుగ్మకం' అనే యమకాన్ని ఉదా రిస్తున్నాడు. శ్లో॥ వినాయమేనో నయతాసుఖాదినా వినా యమేనో నయతా సుఖాదినా, మహాజనో డీయత మానసాదరం మహాజనోదీ యతమానసాదరమ్. 361 వినేతి :- రుద్రటాలంకారంలోని శ్లోకం. వినా, అయమ్, ఏనః, నయతా, అసుఖాదినా, వినా, యమేన, ఊనయతా, సుఖాదినా, మహాజనః, అదీయత, మానసాత్, ఆరమ్, మహాజనోదీ, యతమానసాదరమ్ అని పదచ్ఛేదం. మహాజనో దీ.మహ_ఉత్సవాలను, అజ తొలగించే దుర్మార్గులను, నోదీ దూరంచేసే స్వభా వంగల, ఆయమ్ ఈ, మహాజనః = మహాత్ముడైన, వినా = 'విశ్చాసౌ నా చ’ = ==<noinclude><references/></noinclude> 7j94khb83ki5w2fmd6bh3vwqiu3u0vu 104 224958 579934 2026-09-19T02:46:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 547 అని విగ్రహం. వక్షిరూపుడైన, హంసరూపుడైన, పురుషుడు, జీవుడు, మానసాత్ = మనస్సు అనే మానససరస్సునుండి, ఆరమ్ = శీఘ్రంగా, యతమానసాద రమ్_యతమాన = రక్షించడానికి ప్రయత్నిస్తున్...' 579934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 547 అని విగ్రహం. వక్షిరూపుడైన, హంసరూపుడైన, పురుషుడు, జీవుడు, మానసాత్ = మనస్సు అనే మానససరస్సునుండి, ఆరమ్ = శీఘ్రంగా, యతమానసాద రమ్_యతమాన = రక్షించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న వాళ్ళకి, సాద = వినాశాన్ని, (విషాదాన్ని). రమ్ = ఇచ్చే విధంగా, ఏనో వినా ఆపరాధం లేకుండగానే, నయతా = తీసికొనిపోవువాడు, అసుఖాదినా = ప్రాణాలను భక్షించేవాడు, సుఖా == ===== దినా = సుఖం మొదలైనవాటితో, ఊనయతా - హీనుణ్ణిగా చేసేవాడూ, అనగా సుఖాదులులేకుండా చేసేవాడూ అయిన, యమేన యమునిచేత, ఆదీయత = ఖండించబడ్డాడు. ఆవ. శ్లోకావృత్తిరూపమైన మహాయమకాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ స త్వారమురతో ఒవశ్యమబలం వితతారవమ్ సర్వదా రణమానైషీ దవానలసమాస్థితః. సత్వారమ్భరతోఒవశ్యమవలమ్బితతారవమ్ సర్వదా రణమానైషీ దవానలసమాస్థితః, == = 362 363 వ్యా. స ఇతి :- ఇది కూడ రుద్రటాలంకారంలోని శ్లోకం. సః, తు, ఆరమ్, భరతః, ఆవశ్యమ్, అబలమ్, వితతారవమ్, సర్వదా, రణమ్, ఆనైషీత్, ఆవాన్, అలసమ్, అస్థితః, సత్తారమ్భరతః, అవశ్యమ్, అవలమ్బితతారవమ్, సర్వదారణమానైషీ, దవానల సమస్థితః అని పదచ్చేదం. అలసమ్ - మందంగా, అవాన్ = వెళ్ళనివాడు, శ్రీమంగా వెళ్ళేవాడు అని అర్థం. ఆస్థితః - విష్ణువునందు ఉన్నవాడు, విష్ణుభక్తుడు, సత్వారమ్భరతః సత్త్వగుణంతో కూడిన, సాత్వికా లైన పనులలో ఆసక్తి కలవాడు, సర్వదారణమానై షీ అందరినీ చీల్చివేయుట యందు మానమును కోరే స్వభావం కలవాడు, దవానల సమస్థితః = దావాగ్నితో సమానమైన స్థితి కలవాడు అయిన, సః తు = ఆ రాజైతే, అబలమ్ లేనిది, వితతారవమ్ - అధికమైన హాహాకారధ్వని కలదీ, అవశ్యమ్ = లొంగ నిదీ, అశ్రితతారవమ్ ఆశ్రయించబడిన తరు (వృక్ష) స్వభావం కలదీ, చెట్ల చలె నమ్రం కానిది అని అర్థం. అయిన, ఆరమ్ అరి (శత్రు, సముదాయాన్ని, సర్వదా = ఎల్లప్పుడూ, అవశ్యమ్ తప్పకుండగా, భరతః - ఆతిశయంచేత, రణమ్ = యుద్ధమును, ఆనైషీత్ పొందించెను. = = = = = - బలం<noinclude><references/></noinclude> pn1s6wy6uczwlwybah31gdj89cu9b3w 104 224959 579935 2026-09-19T02:47:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '548 కావ్యప్రకాశ- అవ. పొడభాగాల ఆవృత్తి చేసిన యమకాలలో ద్వితీయపాదాంతభాగాన్ని చతుర్థపాదాంతభాగంలో ఆవృత్తి చేయడంచేత ఏర్పడిన సందష్టకం అనే యమ కానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అ...' 579935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>548 కావ్యప్రకాశ- అవ. పొడభాగాల ఆవృత్తి చేసిన యమకాలలో ద్వితీయపాదాంతభాగాన్ని చతుర్థపాదాంతభాగంలో ఆవృత్తి చేయడంచేత ఏర్పడిన సందష్టకం అనే యమ కానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అనన్త మహిమవ్యాప్త విశ్వాం వేధా న వేద యామ్, 3 యా చ మాతేవ భజతే ప్రణతే మానవే దయామ్. 364 = వ్యా, అనస్తేతి :- ఇది ఆనందవర్ధనుని దేవీశతకంలో ప్రథమశ్లోకం. అనన్త మహిమవ్యాప్త విశ్వామ్ = అనంతమైన మహిమచేత వ్యాపించబడిన ప్రపంచం గల, యామ్ ఏ దుర్గాదేవిని, వేదాః = బ్రహ్మదేవుడు, న వేద = ఎరుగడో,. యాచ— ఏడేవి, ప్రణతే = నమస్కరించిన, మానవే = మానవునియందు, మాతేవ = తల్లి వలె, దయామ్ = దయను, భజతే పొందునో. = = = ==== = “తమాంసి ధ్వంసమాయాన్తి యస్యాః స్తుత్యాదరేణ వః తస్యాః సిద్ధ్యె ధియాం మాతుః కల్పన్తాం పాదరేణవః” అనే పంచమశ్లోకంతో అన్వయం. అట్టి తల్లి పాదపాంసువులు మీకు సిద్ధిని ఇచ్చు గాక అని అర్థం. అవ. ఆద్యభాగాన్ని అంతిమభాగంలో ఆవృత్తి చేయడానికి (ఆద్యంతిక యమకానికి) ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥యదానతో ఒయదానతో నయాత్యయం న యాత్యయమ్, శివేహితాం శివే హితాం స్మరామితాం స్మరామి తామ్. 365 == ===== == వ్యా యదేతి :- ఆనందవర్ధనుని దేవీశతకంలో 49వ శ్లోకం. యదానతఃః ఏ దేవికి నమస్క రించిన, అయమ్ ఈ జనుడు, ఆయదానతః = శుభావహ మైన విధియొక్క దానంచేత, అనగా దేవి శుభావహవిధిని అనుగ్రహించడంచేత. నయాత్యయమ్ = నీతి విశ్లేషాన్ని, నీతినుండి దూరం అవడాన్ని, న యాతి = పొందడో, శివేహితామ్ - శివునిచేత ప్రార్థితురాలు, శివే= కల్యాణమునందు, హితామ్ = అనుకూలురాలు, స్మరామితామ్ మన్మథునిచేత కొలచుటకు శక్యం కానిదీ, మన్మథునిచేత తిరస్కరింప శక్యం కానిదీ అయిన, తామ్ ఆ దేవిని, స్మరామి స్మరిస్తున్నాను. =<noinclude><references/></noinclude> ako2uykvi5tlm1pw5fhfd3mbl7keqo6 104 224960 579936 2026-09-19T02:47:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోల్లాసం శ్లో॥ సరస్వతి ప్రసాదం మే స్థితిం చిత్త సరస్వతి, సర స్వతి కురు క్షేత్రకురుక్షేత్ర సరస్వతి. 549 366 వ్యా. సరస్వతీతి :- ఆనందవర్ధనుని దేవీశతకంలో యాభైయవ శ్లోకం. ఈ శ్లోకం...' 579936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోల్లాసం శ్లో॥ సరస్వతి ప్రసాదం మే స్థితిం చిత్త సరస్వతి, సర స్వతి కురు క్షేత్రకురుక్షేత్ర సరస్వతి. 549 366 వ్యా. సరస్వతీతి :- ఆనందవర్ధనుని దేవీశతకంలో యాభైయవ శ్లోకం. ఈ శ్లోకం పూర్వార్ధంలో ఆద్యంతికం, ఉత్తరార్ధంలో అంతాదికం, ఆద్యంతికం ఉన్నాయి. అందుచేత మూడింటి సముచ్చయానికి ఈ శ్లోకం ఉదాహరణం. క్షేత్ర కురుక్షేత్రసరస్వతి = శరీరం అనే కురుక్షేత్రంలో ఉన్న సరస్వతీనదివైన దానా! సరస్వతీ = ఓ సరస్వతీ! ప్రసాదమ్ ప్రసన్నత్వాన్ని, సర = పొందుము, ప్రసన్నురాలవు ఆవుము. మే నా యొక్క, చిత్త సరస్వతి = చిత్తం అనే సము ద్రంలో, స్థితిమ్ – స్థితిని, స్వతి = బాగుగా, కురు - చేయుము, నివసించుము. - = = = ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో ప్రథమపాదం మొదటిభాగం రెండవ పాదం చివర ఆవృత్తి చేయబడింది. అందుచేత ఈ పాదంలో ‘ఆద్యంతికం' ద్వితీయ పాదాంత్యభాగం తృతీయపాదాద్యభాగంలో ఆవృత్తి చేయబడింది. అందుచేత 'అంతాదికం'. తృతీయపాదాద్యభాగం చతుర్థపాదాంత్యభాగంలో ఆవృత్తి చేయ బడింది. అందుచేత ‘ఆద్యంతికం'. 3 శ్లో॥ ససార సాకం దర్పేణ కందర్పేణ ససారసా, శరన్నవానా బిభ్రాణా నాబిభ్రాణా శరన్నవా. = = == 367 వ్యా. ససారేతి :- ఇది రుద్రటాలంకారంలోనిది. ససారసా సారసపక్షు లతో కూడినది, నవానా (నవాని ఆనాని వాహనాని యస్యాః సా) = క్రొత్త బళ్ళు కలది, శరమ్ = రెల్లుగడ్డిని, బిభ్రాణా = ధరించుచున్నది, నాబి (వి) భ్రాణా= (వచయోద భేదః) వీనాం భ్రాణం శబ్దః యస్యాం సా విభ్రాణా - పక్షుల ధ్వనులు కలది, న విభ్రాణా అవిభ్రాణా - పక్షిధ్వనులు లేనిది, న అవి భాణా నావిభ్రాణా = పక్షిధ్వనులు లేనిది కానిది. అనగా పక్షిధ్వనులు ఉన్నదీ, నవా - ప్రశస్త మూ = అయిన, శరత్ = శరదృతువు, దర్పేణ = గర్వస్వరూపుడైన, కందర్పేణ సాకమ్ = మన్మథునితో కూడ, ససార = ప్రసరించెను, వచ్చెను. = ఇక్కడ ప్రథమపాదం చివరి అర్ధభాగం ద్వితీయపాదాద్యార్ధ భాగంలోను, ఆద్యభాగం అంత్యభాగంలోను ఆవృత్తి చేయబడ్డాయి. ఈ విధంగా పూర్వార్ధంలో<noinclude><references/></noinclude> 1bflf2vwbit989u1vovx3udlptmctkc 104 224961 579937 2026-09-19T02:47:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '550 కావ్యప్రకాశ ఆద్యంతిక అంతాదికాలు రెండింటి సముచ్చయం. తృతీయపాదం అంత్యాది భాగాలు చతుర్థపాదం ఆద్యాంత్యభాగాలలో ఆవృత్తి చేయబడ్డాయి. అక్కడ కూడా ఆద్యంతిక. అంతాదికాలు సముచ్చయం...' 579937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>550 కావ్యప్రకాశ ఆద్యంతిక అంతాదికాలు రెండింటి సముచ్చయం. తృతీయపాదం అంత్యాది భాగాలు చతుర్థపాదం ఆద్యాంత్యభాగాలలో ఆవృత్తి చేయబడ్డాయి. అక్కడ కూడా ఆద్యంతిక. అంతాదికాలు సముచ్చయం. అవ. అనియతాలైన స్థానాలలో ఆవృత్తి చేయడంవల్ల ఏర్పడిన యమ. కాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. శో॥మధుపరాజి పూజితమాసినీ 3 జవమనఃసుమనఃసురభీ శ్రియమ్, అభృత వారితో వారిజవిప్లవం స్ఫుటితతామ తతామ్రవణం జగత్. వృ. ఏవం వైచిత్ర్యసహసైః స్థిత మేతదున్నేయమ్. = 368 వ్యా. మడు ఇతి :- రత్నాకరక విరచించిన హరవిజయమహాకావ్యంలో వసంతవర్ణనం. మధుప.... సురభి - మధుపతుమ్మెదలయొక్క, రాజి = పంక్తి. చేత, పరాజిత – పరాజయం పొందింపబడిన, తొలగించబడిన ధైర్యం గల, మానినీజన = స్త్రీలయొక్క, మనః - మనస్సులు గల, సుమనః = పుష్పాలతో, సురభి = పరిమళించుచున్నది, వారితవారిజవిప్లవమ్ నివారించబడిన పద్మాల వినాశం గలది, 'స్ఫుటితతా మతతా మవణమ్' స్పుటిత వికసించిన, తామ్ర == = = ===== = = ఎఱ్ఱనైన, (చిగుళ్ళచేత ఎఱ్ఱనైన, తత విస్తరించిన. ఆమ్రవణమ్ = మామిడి తోటలుగలది అయిన, జగత్ = జగత్తు, శ్రియమ్ - శోభను, ఆభృత_ ధరించెను. - ఏవమితి :- ఈ విధంగా వేలకొలది వైచిత్రాలతో ఈ యమకం ఉన్నది. ఇతరభేదాలకు ఉదాహరణలు ఊహించుకొనవలెను. ఆవ. శ్లేష లక్షణం చెపుతున్నాడు. కా. వాచ్యభేదేన భిన్నా యత్ యుగపద్ భాషణస్పృశః, శ్లేష్యన్తి శబ్దాః శ్లేషోఒ సావక్షరాదిభిరష్టధా. 84 వృ. "అర్థభేదేన శబ్దభేదః" ఇతి దర్శనే, 'కావ్యమార్గే స్వరో న<noinclude><references/></noinclude> ctvm1wla1vqn8d4cyemey0v94blyvki 104 224962 579938 2026-09-19T02:47:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 551 గణ్యతే' ఇతి చ నయే వాచ్యభేదేన భిన్నా అపి శబ్దా యత్ యుగపదు చ చ్చారణేన శ్లేష్యన్తి, భిన్నం స్వరూపమపహ్ను వతే స శ్లేషః స చ వర్ణ పదలిఙ్గభాషా ప్రకృతి ప్రత్యయవిభ క్తివ...' 579938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 551 గణ్యతే' ఇతి చ నయే వాచ్యభేదేన భిన్నా అపి శబ్దా యత్ యుగపదు చ చ్చారణేన శ్లేష్యన్తి, భిన్నం స్వరూపమపహ్ను వతే స శ్లేషః స చ వర్ణ పదలిఙ్గభాషా ప్రకృతి ప్రత్యయవిభ క్తివచనానాం భేదాదష్టదా. క్రమేణోదా హరణమ్. = ======== వ్యా, వాచ్యేతి :- వాచ్యభేదేన అర్థభేదం చేత, భిన్నాః = వేరువేరైన, యుగపత్ = ఒక్క పర్యాయమే, భాషణస్పృశః = ఉచ్చారణను పొందుచున్న, ఒకే సారి ఉచ్చరించబడుతున్న, శబ్దాః = శబ్దాలు, శిష్యన్తి ఇది యత్ = క్లిష్ట ములు అవుచున్నవి, కలియుచున్నవి అనేది ఏది కలదో, అసౌ - ఇది, శ్లేష . అక్షరాదిభిః = అక్షరం మొదలైనవాటిచేత, అష్టరాజు ఎనిమిది విధాలు. :- = = 'అర్థభేదంచేత శబ్దభేదం' అని నియమం ప్రకారం, 'కావ్య మార్గంలో స్వరం లెక్కలోనికి తీసికొనబడదు' అనే నియమం ప్రకారం, అర్థ భేదంచేత శబ్దాలు వేరువేరైనా ఒక్కమారే ఉచ్చారణచేత కలిసిపోతున్నాయి; తమ వేరైన స్వరూపాన్ని కప్పివేస్తున్నాయి. ఇది శ్లేష వి. "సకృదుచ్ఛరితః శబ్దః సకృదేవార్థం గమయతి" "ఒక మారు ఉచ్చ రించబడిన శబ్దం ఒకే మారు అర్థాన్ని బోధిస్తుంది" అని నియమం ఉన్నది. అందు చేత ఒక శబ్దం రెండు అర్థాలను బోధించడానికి వీలులేదు. దీనిని పట్టి ఒకే శబ్దా నికి రెండర్థాలు ఉన్నట్లు మనం అనుకుంటాం కాని అది యుక్తం కాదు. మొదటి ఆర్థాన్ని చెప్పే పదం వేరు, రెండవ అర్థాన్ని చెప్పే పదం వేరు. 'విష్ణువు' అర్థం చెప్పే 'హరి' శబ్దం వేరు; 'సింహం' అనే అర్థం చెప్పే 'హరి'శబ్దం వేరు. ఆర్థభేదం చేత శబ్దభేదం అనగా ఇదే అయితే ఒకే ఉచ్చారణ ప్రయత్నంచేత రెండు శబ్దాలనీ ఒకే మారు ఉచ్చరిస్తున్నాం. అప్పుడు ఆ రెండు శబ్దాలూ కలిసి పోయినట్లు అయిపోయి రెండర్థాలను ఒకే శబ్దం బోధిస్తున్నది అన్న ప్రతీతి కలుగు తుంది. ఇలా రెండు శబ్దాలు వేరు వేరుగా కనబడకుండా, తమ విభిన్నరూపాలను కప్పివేసి, కలిసిపోవడం శ్లేష ఒక్కొక్క సమాసానికి ఒక్కొక్క స్వరం ఉంటుంది కదా ? స్వరాన్ని పట్టి శబ్దభేదం తెలుస్తుంది కదా? అని ప్రశ్నించ వచ్చును. కాని "కావ్యమార్గంలో స్వరం పరిగణనలోనికి తీసికొనకూడదు" అనే నియమాన్ని పట్టి స్వరభేదం ఉన్నా ఒకే శబ్దంగా కనబడడం ఉంటుంది.<noinclude><references/></noinclude> 6ntfy2e1iywf6o1ehi920zzi9sbxb2o 104 224963 579939 2026-09-19T02:47:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '552 కావ్య ప్రకాశ వా. స చేతి :. వర్ణ-పద-లింగ-భాషా-ప్రకృతి : ప్రత్యయ-విభ క్తి వచనాల భేదాన్ని పట్టి ఈ శ్లేష కూడా ఎనిమిది విధాలు. క్రమంగా ఉదాహరణం. సభంగశ్లేష, అభంగశ్లేష అని శ్లేష రెండు వ...' 579939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>552 కావ్య ప్రకాశ వా. స చేతి :. వర్ణ-పద-లింగ-భాషా-ప్రకృతి : ప్రత్యయ-విభ క్తి వచనాల భేదాన్ని పట్టి ఈ శ్లేష కూడా ఎనిమిది విధాలు. క్రమంగా ఉదాహరణం. సభంగశ్లేష, అభంగశ్లేష అని శ్లేష రెండు విధాలు. పదాన్ని విరవడం చేత ఏర్పడినది సభంగశ్లేష. విరవకుండానే ఉన్నది అభంగశ్లేష. సభంగశ్లేష వర్ణాదిభేడంచేత ఎనిమిది విధాలు. పడం అనగా సుబంతం లేదా తిజంతం. భాష లనగా- “సంస్కృతప్రాకృతమాగదపిశాచ భాషాశ్చ శార నేనీ చ షష్టోత్ర భూరిభేదో దేశ విశేషాదపభ్రంశః" అని సంకేతవ్యాఖ్యలో చెప్పినవి. అయితే ఈ నాడు ప్రచారంలో ఉన్న అన్ని భాషలూ కూడా తీసికొనవచ్చు. ఒక పదానికి ఒక భాషలో ఒక అర్థం మరొక భాషలో మరొక అర్థం ఉండవచ్చు. ఈ అర్థభేదాన్ని పురస్కరించుకుని కవి శ్లేష కల్పించవచ్చు. ఉదాహరణకి ఈ క్రింది శ్లోకంలో సంస్కృతాంధ్రభాషల శ్లేషం ఉంది - “అంబలిద్వేషణం వన్డే చిన్తకాయ శుభప్రదమ్, కూరగాయ కృతత్రాసం పాలనేతిప్రియం గవామ్.” " == == = చిన్తకాయ = చింతించేవానికి, ధ్యానించేవానికి, శుభప్రదమ్ శుభం ఇచ్చేవాడు, = కూరగాయ = చెడ్డ ఉరగానికి, సర్పానికి, కృతత్రాసమ్ చేయబడిన భయం కలవాడు, గవామ్ = గోపుల యొక్క పాలనే - పాలనమునందు, అతిప్రియమ్ బాల ఇష్టం కలవాడు, బలిడ్వేషిణమ్ బలిచక్రవర్తికి శత్రువూ అయిన, ఆమ్ల విష్ణువును, వన్డే = నమస్కరిస్తున్నాను అని సంస్కృతార్థం. 'అంబలి' 'చింత కాయ' 'కూరగాయ' 'పాలనేతి' అనేవి తెలుగు పదాలు. ఆ రోజులలో ప్రాకృత భాషలు కూడా అధికప్రచారంలో ఉండడంచేత అలంకారికులు సంసృత ప్రాకృత శ్లేషలకు ఉదాహరణలు ఇచ్చారు. ఈ శ్లేష భేదాలకి క్రమంగా ఉదాహరణం. మొదట వర్ణ శ్లేషకి ఉదాహరణం ఇస్తున్నాడు. వర్ణశ్లేషకి శ్లో ॥ అలంకారః శఙ్కాకరనరకపాలం పరిజనో విశీర్ణాల్లో భృగ్గో వసు చ వృష ఏకో బహువయాః.<noinclude><references/></noinclude> oqyr8srmo2o7xejq49y4wqiwidkfnng 104 224964 579940 2026-09-19T02:47:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం అవస్థేయం స్థాణోరపి భవతి సర్వామరగురో 558 ర్విధౌ వక్రే మూర్ధ్ని స్థితవతి వయం కే పునరమీ. 369 = కలిగించే = పరిజనం. బహువయాః _ చాల చ= ధనము. వక్రే= వంకర చంద్రుడు, దైవం అని రెండవ వ...' 579940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం అవస్థేయం స్థాణోరపి భవతి సర్వామరగురో 558 ర్విధౌ వక్రే మూర్ధ్ని స్థితవతి వయం కే పునరమీ. 369 = కలిగించే = పరిజనం. బహువయాః _ చాల చ= ధనము. వక్రే= వంకర చంద్రుడు, దైవం అని రెండవ వ్యా. అలంకార ఇతి :- శజా-కరనరకపాలమ్ = భయం మనుష్యకపాలం, ఆలంకారః = అలంకారం, విశీర్ణాజః శిథిలములైన అవయవాలు గల, భృఙ్గః = భృంగు డనేవాడు, పరిజనః వయస్సు గల, ఏకః వృషః = ఒక ఎద్దు, వసు యైన, ప్రతికూలమైన అని రెండవ అర్థం, విధా ఆర్థం, మూర్ధ్ని = నెత్తిమీద, స్థితపతి= ఉండగా, ఉండడంవల్ల, సర్వామరగురోః = సమస్తదేవతలకు పూజ్యుడైన, స్థాణోః అపి = ఈశ్వరునికి కూడా, ఇయమ్ ఈ, అవస్థా = అవస్థ, భవతి అవుతూన్నది; ఆమీ వయం పునః- ఈ మనమైతే, కే= ఎవళ్ళము, మన మాట చెప్పాలా అని అర్థం. == చంద్రుడు అనే అర్థం గల 'విధు' శబ్దానికి, దైవం అనే అర్థం గల 'విధి’ శబ్దానికి సప్తమ్యేకవచనంలో 'విధా' అని రూపం ఉంటుంది. 'విధు' శబ్దంలోని 'ఊ'కారం 'విధి' శబ్దంలోని ఇకారం 'ఔ'గా మారాయి. అందుచేత 'ఉ'స్థానంలో వచ్చిన 'ఔ'వేరు, 'ఇ' స్థానంలో వచ్చిన 'ఔ' వేరు. అయినా రెండింటికి శ్లేష, వర్ణశ్లేష. అవ. పదశ్లేషకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. పృథుకా ర్తస్వర పాత్రం భూషితనిః శేషపరిజనం దేవ, విలసత్క రేణుగహనం సంప్రతి సమమావయోః సదనమ్. వ్యా. పృథుకేతి :- ఇది వెనుక 306వ శ్లోకంగా వచ్చినది. అక్కడ -వ్యాఖ్యానించబడింది. ఇక్కడ 'పృథుక+ఆ ర్తస్వర', 'పృథు+కార్తస్వర' ఇత్యాది విధంగా భిన్న పదాలకు శేష. ఆవ. లింగ వచనశ్లేషలకు ఉదాహరణం ఇస్తున్నాడు. శ్లో॥ భ క్తి ప్రహ్వవిలోకనప్రణయినీ నీలోత్పలస్పర్ధినీ 3 ధ్యానాలమ్బనతాం సమాధినిరతైర్నీతే హితప్రాప్తయే,<noinclude><references/></noinclude> mt43kzg9eskec1ke49kz9k2y77bpl4t 104 224965 579941 2026-09-19T02:48:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '554 కావ్యప్రకాశ == = లావణ్యస్య మహానిధీ సికతాం లక్ష్మీ దృశో స్తన్వతీ యుష్మాకం కురుతాం భవా శమనం నేత్రే తనుర్వా హరే. వృ. ఏష వచనశ్లేషో2పి. ==== = = భ క్తితి :- ఇది భాగవతామృతవర్ధనకవి శ్లోకం...' 579941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>554 కావ్యప్రకాశ == = లావణ్యస్య మహానిధీ సికతాం లక్ష్మీ దృశో స్తన్వతీ యుష్మాకం కురుతాం భవా శమనం నేత్రే తనుర్వా హరే. వృ. ఏష వచనశ్లేషో2పి. ==== = = భ క్తితి :- ఇది భాగవతామృతవర్ధనకవి శ్లోకం అని వ్యాఖ్యాతలు. హరేః = విష్ణుమూర్తియొక్క, నేత్రే నేత్రాలు, తనుః వాౌ శరీరమూ, యుష్మా కమ్ = మీయొక్క, భవా రిశమనమ్ సంసారబాధాశమనాన్ని, కురుతామ్ = చేయుగాక. 'నేత్రే'అనే నపుంసకలింగద్వివచనశబ్దానికి, 'తనుః' అనే స్త్రీలింగైక వచనశబ్దానికి అన్వయించేటట్లుగా విశేషణాలు ప్రయోగించాడు కవి. భక్తిప్రహ్వ విలోకనప్రణయినీ = నేత్రపక్షంలో, భక్తిచేత వంగినవారిని అనుగ్రహంతో చూడ డానికి ఆస క్తి కలవి, శరీరపక్షంలో భ క్తిచేత వంగినవారిని చూడవలె ననే ఆస క్తి దేనివిషయంలో ఉందో అది; దీనిని చూడవలె నని భక్తులు అత్యాసక్తితో ఉంటా రని అర్థం. నీలోత్పలస్పర్ధినీ నల్లకలవలతో పోటీచేస్తున్నవీ, చేస్తున్నది, సమాధి నిరతైః = సమాధియందు ఆసక్తికలవాళ్ళవేత, హితప్రాప్తయే - హితలాభం కొరకు, ధ్యానాలమ్బనతామ్ ధ్యానానికి ఆలంబనత్వాన్ని, విషయత్వాన్ని, సీతే పొందింపబడినవి అని నేత్రపక్షంలో ఆర్థం. శరీరం పక్షంలో "నీతా + ఈహిత ప్రాప్తయే" అని పదచ్ఛేదం. ఈహితప్రాప్తయే - ఇష్టప్రా ప్తికొరకు, ధ్యానాలంబి తత్వాన్ని, నీతా పొందించబడినది అని అర్థం. లావణ్యస్య = లావణ్యం యొక్క, లావణ్యంయొక్క, మహానిధీ = గొప్ప నిధులు అని నేత్రపక్షంలో, శరీరపక్షంలో 'మహానిధిః' అని పదచ్ఛేదం. అర్థం సమానమే. లక్ష్మీ దృశోః = లక్ష్మీనేత్రాలకి, రసికతామ్ = రసికత్వాన్ని, తన్వతీ = చేయుచున్నవి, చేయుచున్నది అయిన, 'నేత్రే తనుః వా భవార్తి శమనం కురుతామ్' అని అన్వయం. 'కురుతామ్' అనేది 'కృజ్' ధాతువు నకు పరస్మైపదంలో లోట్ ప్రథమపురుషద్వివచనం. "కరోతు. కురుతామ్- కుర్తను". 'నేత్రే' ద్వివచనం కాబట్టి 'కురుతామ్' ద్వివచనం. ఆత్మనేపదంలో ఏకవచనం. “కురుతామ్- కుర్వాతామ్. కుర్వతామ్". 'తను: ఏకవచనం ఆందుచేత 'కురుతామ్' ఏకవచనం. 'ప్రణయినీ' ఇత్యాదిపదాలలో నపుంసక లింగస్త్రిలింగాలకి ద్వివచనఏకవచనాలకీ శ్లేషలు. ఈ రెండు శ్లేషలకి ఇక్కడ సంకరం. = === ఆవ. సంస్కృత ప్రాకృతభాషల శ్లేషకి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> cb4y9upi8pz66zh4n6wwi7kikwxzl3v 104 224966 579942 2026-09-19T02:48:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '555 నవమోల్లాసం శ్లో॥ మహదేసుకసంధమ్మే తమవసమాసంగమాగమాహరణే, హరబహుసరణం తం చిత్త మోహమవసరఉమే సహసా. = == వ్యా. మహదే ఇతి :- ఆనందవర్ధనుని దేవీశతకంలో 76వ పద్యం. సంస్కృతపక్షంలో "మహదే, సురసంధమ...' 579942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>555 నవమోల్లాసం శ్లో॥ మహదేసుకసంధమ్మే తమవసమాసంగమాగమాహరణే, హరబహుసరణం తం చిత్త మోహమవసరఉమే సహసా. = == వ్యా. మహదే ఇతి :- ఆనందవర్ధనుని దేవీశతకంలో 76వ పద్యం. సంస్కృతపక్షంలో "మహదే, సురసంధమ్, మే, తమ్, ఆవ, సమాసంగమ్, ఆగ మాహరణే, హర, బహుసరణమ్, తమ్, చిత్తమోహమ్, అవసరే, ఉమే, సహసా అని పదచ్చేదం. ఉమే= ఓ ఉమాదేవీ! మహదే ఉత్సవమును ఇచ్చేదానా! అని దేవీసంబోధనం. లేదా మహదే - ఉత్సవమును ఇచ్చేదైన, 'ఆగమాహరణే'కి విశేషణం. మే ఆగమాహరణే నా వేదవిద్యోపార్జనమునందు, సురసంధమ్ = = దేవతలతో సంబంధాన్ని కలిగించు (సురైః సంధా యస్మాత్ తత్), సమా సంగమ్ = అత్యంతాసక్తిని, అవ - రక్షించుము. అవసరే మోహాన్ని తొల గించే సమయంవచ్చినప్పుడు, బహుసరణమ్-అనేక విధాల ప్రసరిస్తూన్న తమ్ ఆ, చిత్తమోహమ్=చిత్తమోహాన్ని, సహసా= శీఘ్రంగా, హర_తొలగించుము. == ప్రాకృతపక్షంలో మహ, దేసు, రసమ్, ధమ్మే, తమవసమ్, ఆసమ్, గమాగమా, హర, ణే, హరబహు, సరణమ్, తమ్, చిత్త మోహమ్, ఆవసర ఉ, మే, సహసా అని పదచ్ఛేదం. “మమ దేహి రసం ధర్మే తమోవశామ్ ఆళామ్ గమాగమాత్ హర నః, హరవధు శరణం త్వం చిత్తమోహో ఒ పసరతు మే సహసా" = = = అని సంస్కృతమ్. = హే హరవధు ఓ ఈశ్వరుని భార్యవైన దేవీ! మమ నాకు, ధర్మే= ధర్మమునందు, రసమ్ ఆస క్తిని, దేహి = ఇమ్ము . నః = మా యొక్క, తమో = వశామ్ = తమస్సుకు వశమైన, ఆశామ్ ఆశను. గమాగమాత్ - చావుపుట్టు కల రూపమైన సంసారం నుండి, హర - హరించుము. త్వమ్ నీవే, శరణమ్ = శరణము. సహసా = వెంటనే, మే = నా యొక్క, చిత్తమోహః = చిత్తము యొక్క మోహం, అపసరతు తొలగుగాక. == == ఇక్కడ 'సహ' అనే పదంలో తప్ప మిగిలిన అన్ని పదాలలోనూ సంస్కృత ప్రాకృతాలకు శ్లేష<noinclude><references/></noinclude> 6dwqk7h0cza244mjg2irjwkhnu4i8e2 104 224967 579943 2026-09-19T02:48:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-556 ఆవ. ప్రకృతిశ్లేషకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ఆయం సర్వాణి శాస్త్రాణి హృది జ్ఞేషు చ వక్ష్యతి, సామర్థ్యకృదమిత్రాణాం మిత్రాణాం చ నృపాత్మజః. 373 = = = = వ్యా. అయమితి :-...' 579943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-556 ఆవ. ప్రకృతిశ్లేషకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ఆయం సర్వాణి శాస్త్రాణి హృది జ్ఞేషు చ వక్ష్యతి, సామర్థ్యకృదమిత్రాణాం మిత్రాణాం చ నృపాత్మజః. 373 = = = = వ్యా. అయమితి :- అయమ్ ఈ, నృపాత్మజః = రాజకుమారుడు, సర్వాణి = సమస్తమైన, శాస్త్రాణి = శాస్త్రాలను, హృది హృదయమునందు, వక్ష్యతి = వహించగలడు. జ్ఞేషు చ పండితులయందు (కు), పక్ష్యతి చ= చెప్పగలడు కూడ. అమిత్రాణామ్ = శత్రువులయొక్క, సామర్థ్యకృత్ = సామ ర్థ్యాన్ని ఛేదించేవాడు, మిత్రాణామ్ - మిత్రులకు, సామర్థ్యకృత్ చ సామర్థ్యం ఇచ్చేవాడు కూడ . = = = వి. దేనికి ప్రత్యయాలు చేరుస్తామో అది ప్రకృతి. ఇక్కడ 'వక్ష్యతి' అనుదానికి 'వహ్' ధాతువు, 'వచ్' ధాతువు ప్రకృతులు. ఈ రెండింటికి కూడ లృద్ లో 'వక్ష్యతి' ఇత్యాది రూపాలు ఉంటాయి. 'సామర్థ్యకృత్' అనే పదం “సామర్థ్యం కృన్త తీతి సామర్థ్యకృత్" అని 'కృంత్' ధాతువునుండి, “సామర్థ్యం కరోతీతి సామర్థ్యకృత్" అని 'కృష్న్' ధాతువునుండి ఏర్పడుతుంది. పైదానిలో ధాతురూపప్రకృతికి, రెండవదానిలో ధాతుజన్య (కృదంత) ప్రాతిపదికరూపప్రకృ - తికీ శ్లేష అవ. ప్రత్యయ శ్లేషకి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ రజనిరమణమౌలేః పాదపద్మావలోక క్షణసమయపరాప్తాపూర్వసంపత్సహస్రమ్, ప్రమథనివహమధ్యే జాతుచిత్త్వత్ప్రసాదా దహముచితరుచిః స్యాన్నన్దితా సా తథా మే. వ్యా. రాజనీతి : :- 374 రజనిరమణమౌ లేః = చంద్రుడు శిరస్సునందు గల ఈశ్వరుని యొక్క, "పాదపద్మావలోక.... సహస్రమ్". పాదపద్మ - పాద పద్మాల యొక్క, అవలోక = చూడడం అనే, క్షణ= ఉత్సవముయొక్క, సమయ = సమ -యమునందు, పరావ = పొందబడిన, అపూర్వ= అపూర్వములైన, సంపత్ = సంవ<noinclude><references/></noinclude> 4vde08hnnuy2iuh3uu36lgd9wo8e3ql 104 224968 579944 2026-09-19T02:48:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం = 557 దలయొక్త, సహస్రమ్ సహస్రం కలుగునట్లుగా, అహమ్-నేను, త్వత్ప్రసాదాత్ ఇనీ అను.గ్రహంవలన, జాతు చిత్ = ఎప్పుడైనా, ప్రమథనివహమధ్యే = ప్రమథ గణాల మధ్యయందు, ఉచితరుచిః - తగిన కా...' 579944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం = 557 దలయొక్త, సహస్రమ్ సహస్రం కలుగునట్లుగా, అహమ్-నేను, త్వత్ప్రసాదాత్ ఇనీ అను.గ్రహంవలన, జాతు చిత్ = ఎప్పుడైనా, ప్రమథనివహమధ్యే = ప్రమథ గణాల మధ్యయందు, ఉచితరుచిః - తగిన కాంతి కలవాడనై, నన్ధితా = సంతో షింపచేసేవాడను, స్యామ్ అగుదును గాక. తథా = = = మరియు, సా = మే = నాకు, శన్దితా - నందిత్వంగా, స్యాత్ = అగును గాక. = ఆదియే, ఇక్కడ."న్యామ్ + సన్ధితా స్యాన్ననితా” “స్యాత్ + నన్ధితా = స్యాన్నన్దితా" అని ఉత్తమపురు షైకవచనంగాను, ప్రథనుపురుషైకవచనంగా కూడా గ్రహించ బడింది. అందుచేత ఉత్తమపురుష- ప్రథమపురుషప్రత్యయాలకు శ్లేష సన్దితా = అనే పదంలో 'నన్దయతీతి సన్ధితా' అని కర్తర్థకతృచ్ ప్రత్యయానికీ “నన్ధినః భావః నన్ధితా" అని భావార్థక 'తల్' ప్రత్యయానికి శ్లేష. 'తృచ్' కృత్ప్రత్యయం, 'తల్' తద్ధితప్రత్యయం. అవ. 'సుప్' 'తిజ్' రూపవిభక్తులు శ్లేషకి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సర్వస్వం హర సర్వస్య త్వం భవచ్ఛేదతత్పరః, నయోపకారసాంముఖ్యమాయాసి తనువర్తనమ్. 375 - = వ్యా. సర్వస్వమితి :- భక్తుడు శివునితోను, దోపిడీదొంగ పుత్రుడితోను. అంటూన్న మాటలు. మొదటిపక్షంలో హర = శివుడా! భవచ్చేదతత్పరః = సంసారమును నశింపచేయడంలో ఆసక్తిగల, త్వమ్ నీవు, సర్వస్య= అందరికీ, సర్వస్వమ్= సర్వస్య మైనవాడవు. నయోపకారసాముఖ్యమ్ - నీతికి, ఉపకారానికి సాంముఖ్యం ఉన్న, దేనివలన నయోపకారాలకు సాంముఖ్యం, అనుకూలత్వం కలుగుతుందో అట్టి. తనువర్త నమ్ శరీరస్థితిని, ఆయాన్ పొందుచున్నావు, ఇది వ్యాఖ్యాతలు చెప్పిన అర్థం. లోకోపకారం చేసి నీ జీవితాన్ని సార్థకం చేసుకుంటు న్నావు అని ఈశ్వరునితో అన్నట్లు అవుతుంది. తనువర్తనమ్ - జనుల శరీర స్థితిని, నయోపకారసాంముఖ్యమ్ నయోపకారములకు సాంముఖ్యమును, ఆయాసి పొందించుచున్నావు (అంతర్భావితణిజర్థం) అని అర్థం చెపితే బాగుంటుంది. = = రెండవ పక్షంలో- త్వమ్ = నీవు, సర్వస్య = అందరియొక్క, సర్వ స్వమ్ = సర్వస్వాన్ని, హర హరించుము. ఛేదతత్పరః = గ్రంథులను (ధనం. దాచినముడులు) గోడలను ఛేదించడంలో ఆసక్తి కలవాడవు, భవ = ఆగుము. =<noinclude><references/></noinclude> 02xmdsq5jux7aief287y6ydllrwe1bx 104 224969 579945 2026-09-19T02:48:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '558 కావ్య ప్రకాశ ఉపకారసాంముఖ్యమ్ = ఉపకారంచేయడానికి సుముఖత్వాన్ని, నయ = దూరం చేయుము. ఆయాన్ = ఇతరులకు ఆయాసం కలిగించే, వర్త నమ్ - జీవికను, తనుచేయుము. == = ఇక్కడ 'హర' 'భవ' 'నయ' 'తను' అనే పదాలు...' 579945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>558 కావ్య ప్రకాశ ఉపకారసాంముఖ్యమ్ = ఉపకారంచేయడానికి సుముఖత్వాన్ని, నయ = దూరం చేయుము. ఆయాన్ = ఇతరులకు ఆయాసం కలిగించే, వర్త నమ్ - జీవికను, తనుచేయుము. == = ఇక్కడ 'హర' 'భవ' 'నయ' 'తను' అనే పదాలు ఒక అర్థంలో -సుబంతాలు, రెండవ అర్థంలో తిఙంతాలు. అందుచేత సుబంతతిబింత శ్లేష అవ. ఎనిమిది విధాలైన సభంగశ్లేషను నిరూపించి ఇప్పుడు అభంగ శ్లేష చెపుతున్నాడు. కా, భేదాభావాత్ప్రకృత్యాదేర్భేదోఒపి నవమో భవేత్, వృ. నవమో2పీతి ఆపిర్భిన్నక్రమః. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ యో ఒసకృత్పరగోత్రాణాం పక్షచ్ఛేదక్షణక్షమః, శతకోటిదతాం బిభ్రద్వీబుదేన్ద్రః స రాజతే. 376 వృ. అత్ర ప్రకారణాదినియమాభావాత్ ద్వావప్యతౌ వాచ్యౌ. వ్యా- భేదేతి :- ప్రకృత్యాదేః = ప్రకృతి మొదలైన, భేదాభావాత్_ భేదం లేకపోవడంవలన, నవమోపి తొమ్మిదవది' కూడా, భేదః = భేదం, భవేత్ = అగును. పైన చెప్పిన ప్రకృతి, అక్షరాలు మొదలైన భేద హేతువులు లేకపోవడం చేత అలాంటి వేవీ లేని తొమ్మిదవ భేదం కూడా ఒకటి శ్లేషలో ఉన్నది; అదే ఆభంగశ్లేష. నవమోపీతి :- 'భేదోఒపి' అని ఉన్న 'అపి' శబ్దాన్ని 'నవమ' శబ్దంతో కలిపి 'నవమోఒపి' అని అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఉదాహరణం ఎట్లనగా- యః ఇతి :_ యః_ఎవడు, అసకృత్ అనేక పర్యాయములు, పరగోత్రా ణామ్ శ త్రువంశాలయొక్క, పక్షచ్ఛేదక్షణక్షమః - వక్షాలను (సహాయులను) ఛేధించడంలో క్షణకాలంలోనే సమర్థుడో, శతకోటిదతామ్ నూరుకోట్లను ఇచ్చేవా డగుటను, బి భ్రత్ధరించుచున్న, నూరుకోట్ల దానం చేసే, సః ఆ, విబుధీన్ద్రః జపండిత శ్రేష్ఠుడైన రాజు, రాజతే ప్రకాశిస్తూన్నాడు. ఇది రాజపక్షంలో అర్థం.<noinclude><references/></noinclude> bzeukcew4jc8g4jr2i7guc0oml9y892 104 224970 579946 2026-09-19T02:48:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం = 559 యః_ఎవడు, ఆసకృత్ అనేక పర్యాయములు, పర గోత్రాణామ్= శ్రేష్ఠ ములైన పర్వతాల యొక్క, పక్షచ్ఛేదక్షణక్షమః రెక్కలను చేధించడంలో క్షణ కాలంలోనే సమర్థుడో, శతకోటిదతామ్ వజ్ర...' 579946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం = 559 యః_ఎవడు, ఆసకృత్ అనేక పర్యాయములు, పర గోత్రాణామ్= శ్రేష్ఠ ములైన పర్వతాల యొక్క, పక్షచ్ఛేదక్షణక్షమః రెక్కలను చేధించడంలో క్షణ కాలంలోనే సమర్థుడో, శతకోటిదతామ్ వజ్రాయుధంతో ఖండించేవాడగుటను, బిభ్రత్=ధరిస్తూన్న, సః- ఆ, విబుధేన్ద్రః = దేవేంద్రుడు, రాజతే ప్రకాశిస్తు న్నాడు. ఇంద్రుని పక్షంలో అర్థం. అత్ర ఇతి :- ఇక్కడ ప్రకరణాదినియామకాలు ఏవీ లేవు. అందువలన రెండర్థాలూ కూడ వాచ్యాలే. వి. ప్రకరణాదులచేత ఒక అర్థమే వాచ్యం అని నియమం ఉన్నప్పుడు 'భద్రాత్మనః' ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె (చూ. 22. వ శ్లో.) ఒక అర్థం వాచ్యం, రెండవ అర్థం వ్యంగ్యం అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. అటువంటివి ఏవీ లేవు గాన ఇక్కడ రెండర్థాలూ వాచ్యాలే. అందుచేత శ్లేష గోత్ర -వక్ష - విబుధేన్ద్ర ఇత్యాది పదాలు ఉన్నవి ఉన్నట్లుగా వర్ణ. ప్రకృత్యాదిభేదాలేవీ లేకుండా రెండర్థాలను బోధి స్తున్నాయి. విరుపులు మొదలైనవి లేవు. అందుచేత ఇది అభంగశ్లేష. “శతకోటి దతామ్" అన్నప్పుడు మాత్రం ప్రకృతిశ్లేష. 'శతకోటి దదాతీతి శతకోటిదః' ఆనీ 'శతకోటినా ద్యతి ఖణ్డయతీతి శతకోటిదః" అనీ ధాతువులో భేదం ఉన్నది. మొదటి దానిలో 'దా' ధాతువు; రెండవదానిలో 'దో' ధాతువు. ఆవ. కొందరు ప్రాచీనాలంకారికులు శ్లేష ఎక్కడ శబ్దాలంకారమో, ఎకడ అర్థాలంకారమో వ్యవస్థ చూపి ఈ అలంకారం ఇతరలంకారబాధకం అని ప్రతి పాదించారు. ఆ మతాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. వృ. నను స్వరితాదిగుణభేదాత్ భిన్న ప్రయత్నిచ్చార్యాణాం తద భావాదభిన్న ప్రయత్నో చ్చార్యాణాం చ శబ్దానాం బన్ధః అలంకారాన్తర ప్రతిభోత్పత్తి హేతుః శబ్దశ్లేషః అర్థశ్లేష శ్చేతి ద్వివిధ ఒప్యర్థాలంకార మధ్యే పరిగణితోఒన్యైరితి కథమయం శబ్దాలంకారః? ఉచ్యతే-ఇహ దోషగుణాలంకారణాం శబ్దార్థగతత్వేన యో విభాగః సః ఆన్వయవ్యతి రేకాభ్యామేవ వ్యవతిష్ఠతే. తథాహి. కష్టత్వాది గాఢత్వాద్యను ప్రాసాదయః, వ్యర్థత్వాది ప్రౌఢ్యాద్యుపమాదయః తద్భావతద్భవానువిధాయిత్వాదేవ శబ్దార్థగతత్వేన వ్యవస్థాప్య స్తే.<noinclude><references/></noinclude> 39nkh60tplwvaclwqjkv2xr77d65p88 104 224971 579947 2026-09-19T02:49:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '560 కావ్యప్రకాశ వ్యా. నన్వితి ఆశంక-స్వరితాదిగుణాల భేదంవల్ల భిన్నమైన ప్రయత్నంచేత ఉచ్చరించదగిన శబ్దాల బంధమూ, స్వరితాదులు లేకపోవడంచేత అభిన్న ప్రయత్నం చేత ఉచ్చరింపదగిన శబ్దా...' 579947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>560 కావ్యప్రకాశ వ్యా. నన్వితి ఆశంక-స్వరితాదిగుణాల భేదంవల్ల భిన్నమైన ప్రయత్నంచేత ఉచ్చరించదగిన శబ్దాల బంధమూ, స్వరితాదులు లేకపోవడంచేత అభిన్న ప్రయత్నం చేత ఉచ్చరింపదగిన శబ్దాల బంధమూ ఇతరాలంకారాల భానం కలగడానికి మాత్రమే హేతువు ఆయే 'శబ్దశ్లేష', 'అర్థ శ్లేష' అని రెండు విధాలైనదానిని ఇతరులు (కొందరు ప్రాచీనాలంకారికులు) అర్థాలంకారాల మధ్యనే పరిగణించారు కదా? ఇది శబ్దాలంకారం ఎలా అవుతుంది? సమాధానం చెప్పబడుతుంది. ఇక్కడ (ఈ శాస్త్రంలో), దోష-గుణ. అలంకారాలు శబ్దారగతాలు అని ఏ విభాగం చేయబడు తున్నదో అది అన్వయవ్యతిరేకాలమీడనే ఆధారపడి ఉంటుండి. ఎందుచేతననగా- కష్టత్వాదులు, గాఢత్వాదులు, అనుప్రాసాదులు ఈ మూడూ). వ్యర్థత్వాదులు, ప్రౌఢ్యాదులు ఉపమాదులు (ఈమూడూ) ఆవి, అనగా శబ్దారాలు, ఉండడాన్నీ, లేకపోవడాన్నీ అనుసరించి ఉండడంచేత శబ్దగతా అనీ అర్థగతాలని నిర్ణయించ బడుతున్నాయి. వి. ఇక్కడ మమ్మటుడు నిరాకరిస్తూన్న మతం అలంకారసర్వస్వంలో రుయ్యకుడు ప్రతిపాదించిన మతం అని ప్రదీపకారుడైన గోవిందఠక్కరుడు, బాలబోధిని రచయిత అయిన వామనఝల్కీకర్, తదితర వ్యాఖ్యాతలు అభిప్రాయ పడి రుయ్యకుని మతం అంతా అనువదించి దానిని నిరాకరించడానికి ప్రయత్నిం చారు. బలీయమైన అనేక ప్రమాణాలచేత రుయ్యకుడు మమ్మటుని తరువాతి వాడని తెలుస్తున్నది. అందుచేత ఇది తదీయ మతనిరాకరణం కాదు. ఉద్భటుడు కావ్యాలంకార సార సంగ్రహంలో ప్రకటించిన అభిప్రాయాన్ని మమ్మటుడు ఇక్కడ. ఖండిస్తున్నాడు (అయితే రుయ్యకుడు ఉద్భటమతాన్ని సమర్థించాడు. అతడు మమ్మటుని కావ్యప్రకాశతో పరిచితుడో కాదో నిశ్చితంగా చెప్పడం కష్టం. అదంతా మరొక అంశం), అందుచేతనే అతిప్రాచీన వ్యాఖ్య అయిన సంకేతంలో “అన్యైరితి. ఉద్భటాద్యైః" అని చెప్పబడింది. మరికొందరు వ్యాఖ్యాతలు కూడా ఇది ఉద్భటమతమే అని అన్నారు. ఈ సందర్భంలో మమ్మటుడు ఉదాహరించిన “స్వయం చ” ఇత్యాదిశ్లోకం కూడా ఉద్భటుని కావ్యాలంకార సార సంగ్రహంలో దే. అందుచేత మమ్మటుడు ఉద్భటమతాన్నే ఉట్టంకించి నిరాకరిస్తున్నా డని నిస్సంశయంగా చెప్పవచ్చును. ఉద్భటుని కావ్యాలంకారసారసంగ్రహం, దానికి ఇందురాజు రచించిన లఘువృత్తి పరిశీలిస్తే ఈ విషయం స్పష్టం అవుతుంది. “ఏకప్రయత్నోచ్చార్యాణాం తచ్ఛాయాం చైవ బిభ్రతామ్, స్వరితారిగుణై ర్భినై ్నర్బన్ధః శిష్టమిహోచ్యతే.<noinclude><references/></noinclude> e42hpc95asvts2bo5x4rlih43q93spa 104 224972 579948 2026-09-19T02:49:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం ఆలంకారా నరగతాం ప్రతిభాం జనయత్పదై :, 561 ద్వివి ధైరర్థశభోక్తివిశిష్టం తత్ప్రతీయతామ్" (కా.సా. సం. 4.9,10) ఇవి కావ్యాలంకారసారసంగ్రహంలో భట్టోద్భటుని కారికలు. “ఆర్థభేదాన్న...' 579948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం ఆలంకారా నరగతాం ప్రతిభాం జనయత్పదై :, 561 ద్వివి ధైరర్థశభోక్తివిశిష్టం తత్ప్రతీయతామ్" (కా.సా. సం. 4.9,10) ఇవి కావ్యాలంకారసారసంగ్రహంలో భట్టోద్భటుని కారికలు. “ఆర్థభేదాన్ని పట్టి శబ్దభేదం" అనే సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించినవాడు భట్టోద్భటుడు. రెండు వేరు వేరు అర్థాలు చెప్పే సమానాకారం గల రెండు శబ్దాలు ఉన్నాయి. వాటిని ఉచ్చరించే కంఠతాల్వాదిస్థానాలలో భేదం ఉండదు. అందుచేత ఒక్కమారు ఉచ్చరించినా రెండు శబ్దాలనీ ఉచ్చరించి నట్లు అనిపిస్తుంది. అలాంటి పదాలు ఉన్న శ్లేష అర్థ శ్లేష . కొన్ని శబ్దాలలో ఉదాత్తానుదా తస్వరితస్వరాలు వేరు వేరుగా ఉంటే వాటి ఉచ్చారణస్థానాదులు మారుతాయి. అందుచేత అలాంటి రెండు పదాలను ఒక్క ప్రయత్నంచేత ఉచ్చరించడం కుదరదు అయినా వీటికి ఏకప్రయత్నంచేత ఉచ్చరించడానికి శక్యమైన పదాల పోలిక ఉండడం చేత ఒక శబ్దాన్ని ఉచ్చరిస్తే, ఉచ్చరించని శబ్దం కూడా దీనితో క్లిష్టం అవుతుంది. సమానాదిభేదాన్ని పట్టి స్వరితాదిస్వరాలలో భేదం ఉంటుంది. తత్పురుష సమాసంలో ఉన్న పదం స్వరంవేరు, బహువ్రీహిలోవేరు, అసలు సమాసంలో కాకుండా వ్యక్తంగా ఉంటే వేరు. ఈ భేదాలన్నీ వ్యాకరణశాస్త్రంలో చెప్పబడ్డాయి ఈ శ్లేషకి శబ్దశ్లేష అని పేరు. అర్హశ్లేష అయినా శబ్దశ్లేష అయినా ఈ పేరు రావడానికి కారణం రెండు అర్థాలను బోధించడమేకాబట్టి ఈ రెండు రకాల శ్లేషనీ కూడా అర్థాలంకారాలలోనే చేర్చారు. ఉప ఇక్కడనే ఉద్భటుడు "అలంకారాన్తరగతాం ప్రతిభాం జనయత్పదైః" అని మరొక విషయం కూడా చెప్పాడు అనగా ఈ రెండు విధాలైన శ్లేషలకీ కూడా స్వతః ఆలంకారత్వం లేదు; ఉపమాద్యలంకార ఆభాసాన్ని ఇవి కలిగిస్తాయి. అందుచేత ఇవి అలంకారాలు అయ్యాయి అయితే ఇక్కడ ఆ ఉపమాదులకు ప్రాధాన్యం లేదు శ్లేషకే ప్రాధాన్యం. ఎందుచేతననగా ఇక్కడ కూడా మాదులకే ప్రాధాన్యం అంగీకరిస్తే శ్లేషకి (అలంకారంగా) స్థానమే లేకుండా పోతుంది. అందుచేత ఆ ఉపమాదులు ఆధాసమాత్రాలే అని గ్రహించి శ్లేషకే ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. శ్లేషతో సంబంధం లేని ఇతరస్థలాలు ఉపమాదులకు ఉండనే ఉన్నాయి కదా అని ఇందురాజు వ్యాఖ్యానంలో విశదీకరించాడు. ఈ విషయాన్నే మమ్మటుడు “నను”తో ప్రారంభించి “కథమయం శబా లంకారః" వరకు ఉన్న వాక్యంలో అనువదించాడు. ఈ కారికలలోని పదాలనే కొంచెం మార్చి 'స్వరితాదిగుణ భేదాత్ ' 'అభిన్నప్రయత్నో చ్చార్యాణామ్' ‘అలంకారా నరప్రతిభోత్పత్తి హేతు' మొదలైనవాటిని, ఉపయోగించాడు, దీనిని 36<noinclude><references/></noinclude> 8an1klbxtqaxc1pls190has5ftk79p3 104 224973 579949 2026-09-19T02:49:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '562 కావ్యప్రకాశ పట్టి కూడా మమ్మటుడు అనువదించి ఖండిస్తూన్నది ఉద్భటుని మతమే ఆని స్పష్టం ఆవుతున్నది. కొన్ని దోషాలు, కొన్ని గుణాలు ( (వామనాదుల ప్రకారం), కొన్ని అలంకారాలు శబ్దగతా...' 579949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>562 కావ్యప్రకాశ పట్టి కూడా మమ్మటుడు అనువదించి ఖండిస్తూన్నది ఉద్భటుని మతమే ఆని స్పష్టం ఆవుతున్నది. కొన్ని దోషాలు, కొన్ని గుణాలు ( (వామనాదుల ప్రకారం), కొన్ని అలంకారాలు శబ్దగతా లనీ, కొన్ని దోష గుణ. అలం కారాలు అర్థగతా లనీ అనుకునే విభాగానికి ఆధారం ఆస్వయవ్యతిరేకాలే. కష్టత్వం మొదలైన దోషాలు, గాఢత్వంమొదలైన గుణాలు, అనుప్రాస మొదలైన అలంకారాలు ఒకవిధమైన శబ్దం ఉంటే ఉంటున్నాయి: అది లేకపోతే లేవు. ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలను పట్టి ఇవన్నీ శబ్దానికి సంబంధించినవి అని నిర్ణయిస్తున్నారు. అదే విధంగా వ్యర్థత్వాది దోషాలు, ప్రౌఢ్యాది గుణాలూ, ఉపమాద్యలంకారాలూ ఒక విధ మైన అర్థం ఉంటే ఉంటున్నాయి; ఆది లేకపోతే లేవు. అందుచేత ఇవన్నీ అర్థానికి సంబంధించినవని నిర్ణయిస్తున్నారు. శ్లో॥ స్వయం చ పల్లవాతా మ్రభాస్వత్కరవిరాజితా, ఇత్యభఙ్గః ప్రభాతసంధ్యేవాస్వాఫలలుభేహీత ప్రదా. 377ఇతి సభఙ్గః. వృ. ఇతి ద్వావపి శబైకసమాశ్రయావితి ద్వయోరపి శ్లేషత్వముపపన్నమ్, న త్వాద్యస్యార్థశ్లేషత్వమ్. అర్థశ్లేషస్య తు స విషయః యత్ర శబ్దపరివర్తనేఒపి న శ్లేషత్వఖణ్డనా యథా- శొ|| స్తోకేనోన్నతిమాయాతి సోకేనాయాత్యధోగతిమ్, న అహో సుసదృశీ వృత్తిస్తులాకోటేః ఖలస్య చ. 378 వ్యా, స్వయమితి-ఇది ప్రతీహరేందురాజు రచించిన ఉద్భటాలంకార సారసంగ్రహంఘవృత్తిలోని పార్వతీవర్ణనపర శ్లోకం అని వామనఝల్కీ కర్ వ్రాశారు. కాని ఇది ఉద్భటుని శ్లోకమే, లఘువృత్తికారునిది కాదు. ఉద్భటుడు కారికలు వ్రాసి తాను రచించిన కుమారసంభవంలోని కొంత భాగాన్ని ఉదా హరణలుగా ఇచ్చినట్లు ప్రతిహారేందురాజే- “అనేన గ్రనకృతా స్వోపరచిత కుమారసంభవైకదేశో ఒత్ర ఉదాహరణత్వేనోపన్యస్తః" (1.17) అని వ్రాశాడు . పార్వతిపక్షంలో-స్వయం చ_స్వయంగా కూడ, అనగా మహాత్ముడైన హిమ వంతుని కూతురు అవడంచేతనే కాకుండా స్వయంగా కూడ ఈమె గొప్పది అని<noinclude><references/></noinclude> r6zrnm5fy5g99xgon33tz3zapiqqbrw 104 224974 579950 2026-09-19T02:49:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 563 ·భావం. “స్వాసంబనైనైవ" భర్తను పట్టి కాకుండా) అని వామన ఝల్ కీకర్ వ్రాసినది సరికాదు. ప్రభాతసంధ్వేవ ప్రాతఃకాలసంధ్యవలె, పల్లవాతా ప్రభాస్వత రవిరాజితా. చిగుళ్ళవలె ఎ...' 579950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 563 ·భావం. “స్వాసంబనైనైవ" భర్తను పట్టి కాకుండా) అని వామన ఝల్ కీకర్ వ్రాసినది సరికాదు. ప్రభాతసంధ్వేవ ప్రాతఃకాలసంధ్యవలె, పల్లవాతా ప్రభాస్వత రవిరాజితా. చిగుళ్ళవలె ఎఱ్ఱనైన ప్రకాశిస్తూన్న హస్తాలతో శోభింపచేయబడినది. అస్వాపఫలలు బ్దేహితప్రదా = సులభంగా పొందశక్యం కాని మోక్షాదిఫలమునందు ఆసక్తి కలవాళ్ళ కోరికలను ఇచ్చేది. సంధ్యపక్షంలో-పల్లవాతా మభాస్వత్క రవిరజితా _ చిగుళ్ళవలె కొంచెం ఎఱ్ఱగా ఉన్న సూర్యకిరణాలచేత ప్రకాశింప చేయబడినది. ఆస్వాపఫలలుట్టే = నిద్రించకపోవడంవల్ల లభించే సంధ్యావందనాది ఫలములయందు ఆస క్తికలవానియందు (కి), హితప్రదా = హితం ఇచ్చేది. == వి. "పల్లవాతా మ్ర. భాస్వత్కర విరాజితా"లో అభంగ శ్లేష, ‘భాస్వత్' 'కర’ అనే పదాలకి ఏ విరుపులూ లేకుండా రెండర్థాలు. “ఆస్వాపలుబ్దేహితప్రదా” అనేదానిలో సభంగశ్లేష, పార్వతి పక్షంలో 'సు+ ఆప', 'లుబ్ధ + ఈహిత', -అని, సంధ్యావర్ణనంలో 'స్వాప', 'లుబే', 'హిత' అనీ పదచ్ఛేదం చేయబడింది. పైన అభంగశ్లేషస్థలంలో 'ఆర్థశ్లేష' అనీ సభంగశ్లేషస్థలంలో శబ్దశ్లేష అనీ ఉద్భటుని మతం. దీనిని ప్రతీహారేందు స్పష్టంగా వివరించాడు. 'భాస్వత్ ’ 'కర' అనేభిన్నార్థకాలైన శబ్దాలు వేరువేరుశబ్దాలే అయినా అవి ఒకే ప్రయత్నం చేత ఉచ్చరించడానికి వీలవడంచేత ఇక్కడ అర్థశ్లేష. "అస్వాపఫలలు భేహిత ప్రదా" అనేదానిలో మొదటి పక్షంలో ఒకే సమాసం అవడంచేతవ్యాకరణాను సారం దాని స్వరం వేరు, రెండవ పక్షంలో 'ఆస్వాపఫలలు', 'హితప్రదా' అని భిన్నపదాలవడంచేత వీటి స్వరం వేరు. అందుచేత ఈ రెండు పదాలనూ (ఆర్థ భేదం చేతనే కాకుండా స్వరభేదంచేత కూడా) రెండు పదాలుగా అంగీకరించవలసి ఉంది. “అస్వాపఫలలు భేహితప్రదా” “అస్వాపఫలలుబ్దే, హితప్రదా' అనేవాటిని ఒకే ప్రయత్నంచేత ఉచ్చరించడం కుదరదు. అయినా కూడా ఈ పదంలో ఆ పదం శిష్టం అయి ఏకపదంగా పరిగణించబడుతున్నది. అందుచేత ఇది శబ్ద శ్లేష అని ఆయన వివరించాడు. ఈ వివరణాన్ని పట్టి రెండవ శబ్దం మొదటిశబ్దం కలిసి పోయినట్లు అయింది; అందుచేత ఇది శబ్దశ్లేష అని ఉద్భటాదులు అభిప్రాయం అన్నట్లు తోస్తుంది. దీనికి మమ్మటుని సమాధానం ఏమనగా - పై శ్లోకంలోని అభంగశ్లేష ఆయినా, సభంగశ్లేష అయినా, రెండూ కూడా శబ్దాన్నే ఆశ్రయించి ఉన్నాయి,<noinclude><references/></noinclude> 04he2t8sx4j25rix95g639tml2bjz1b 104 224975 579951 2026-09-19T02:49:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '564 కావ్యప్రకాశ అందుచేత రెండింటినీ శబశ్లేష అనడమే యుక్తం. మొదటిదానిని అర్థశ్లేష ఆనడం యుక్తం కాదు. శబ్దాలు మార్చినా కూడ ఎక్కడైతే శ్లేషత్వానికి భంగం వాటిల్లదో అక్కడనే అర్థశ్...' 579951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>564 కావ్యప్రకాశ అందుచేత రెండింటినీ శబశ్లేష అనడమే యుక్తం. మొదటిదానిని అర్థశ్లేష ఆనడం యుక్తం కాదు. శబ్దాలు మార్చినా కూడ ఎక్కడైతే శ్లేషత్వానికి భంగం వాటిల్లదో అక్కడనే అర్థశ్లేష అంగీకరించాలి. ఉదాహరణకి- 0♡ == = స్తోకేనేతి. సోకేన — అల్పమైనదానిచేతనే, ఉన్నతిమ్ పైకి లేచుటను, గర్వమును అని రెండవ అర్థం. ఆయాతి - పొందును. స్త్రోకేన = అల్పమైనదాని చేతనే, అధోగతిమ్=క్రిందికి దిగిపోవడాన్ని, అధఃపతనాన్ని అని రెండవ అర్థం. ఆయాతి — పొందును, తులాకోదే: - త్రాసు చివరిభాగం యొక్క, ఖలస్య = దుర్మార్గునియొక్క,వృత్తిః = ప్రవర్తన, సుసదృశీ చాలా సామ్యం కలది, ఆహో- ' = ఏమి ఆశ్చర్యము ? = == == వి. ఇక్కడ “స్తోకేనోన్నతిమ్" అనేదానికి బదులు 'అల్పేనోచ్చ స్వమా ప్నోతి' ఇత్యాదిరీతిచేత శబ్దాలు మార్చినా రెండర్థాలు బోధించబడతాయి. అందుచేత ఇలాంటి చోట్ల మాత్రమే అర్థశ్లేష అంగీకరించాలి. అవ. శ్లేష అలంకారాంతరప్రతిభోత్పత్తికి కారణం అనే వాదాన్ని తిరస్కరిస్తున్నాడు. వృ. న చాయముపమాప్రతిభోత్పత్తి హేతుః శ్లేషః, ఆపీ తు శ్లేష ప్రతిభోత్పత్తి హేతురుపమా. తథాహి-యథా "కమలమివ ముఖం మనోజ్ఞు మేతత్ కచతితరామ్" ఇత్యాదౌ గుణసామ్యే- క్రియాసామ్యే, ఉభయ సామ్యే వా ఉపమా,తథా “సకలకలం పురమేతర్జాతం సంప్రతి సుధాంశు బిమ్బమివ" ఇత్యాదౌ శబ్దమాత్రసామ్యేఒపి సా యుక్తేవ. తథాహ్యుక్తం రుద్రసేన- స్ఫుటమర్థాలంకారావేతావుపమాసముచ్చయౌ కింతు, ఆశ్రిత్య శబ్దమాత్రం సామాన్యమిహాపి సంభవతః". ఇతి వ్యా. నేతి. ఈ శ్లేష, "(స్వయంచ పల్లవాతామ్ర” అనే శ్లోకంలో చెప్పబడిన శ్లేష)ఉపమాప్రతిభోత్పత్తికి, ఉపమాలంకారం స్ఫురించడానికి, హేతువు కాదు, మరేమనగా ఉపమాలంకార మే శ్లేష ప్రతిభోత్పత్తి హేతువు ఎందుచేతననగా “కమలం. వలె మనోహరమైన ఈ ముఖం బాగా శోభిస్తూన్నది" ఇత్యాదులలో గుణ<noinclude><references/></noinclude> jw752909yzkp9ogwzsmg8w7qqpr01te 104 224976 579952 2026-09-19T02:49:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 565 సామ్యాన్ని (మనోజ్ఞత్వం అనే గుణాన్ని) పట్టి, క్రియాసామ్యాన్ని (కచతితరామ్” అనే క్రియాసామ్యాన్ని) పట్టి, లేదా గుణక్రియలు రెండింటియొక్క సామ్యాన్ని పట్టి ఏ విధంగ...' 579952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 565 సామ్యాన్ని (మనోజ్ఞత్వం అనే గుణాన్ని) పట్టి, క్రియాసామ్యాన్ని (కచతితరామ్” అనే క్రియాసామ్యాన్ని) పట్టి, లేదా గుణక్రియలు రెండింటియొక్క సామ్యాన్ని పట్టి ఏ విధంగా ఉపమాలంకారమో, (ఉపమాలంకారం అంగీకరింపబడుతూన్నదో) ఆదే విధంగా "సకలకలమ్ (ఇప్పుడు ఈ పురం చంద్రబింబం వలె సకలకలం- పురం పక్షంలో “కలకలధ్వనితో కూడినది" అనీ చంద్రుని పక్షంలో “సమస్తమైన కళలు కలది" ఆనీ అర్థం అయింది) ఇత్యాదులలో శబ్దమా తసామ్యాన్ని పట్టి అది ఉపమ) యుక్తమే (ఉపమాలంకారం అంగీకరించడం యుక్తమే). పూర్వం ఉదాహరించిన “స్వయం చ పల్లవాతామ్ర" ఇత్యాది శ్లోకంలో శ్లేష ఉండడంచేత ఉపమా! ప్రతీతి కలగడం లేదు. ఉపమ ఉండడం చేత శ్లేష వ్రతీతి కలుగుతున్నది. 'కమలమివ' ఇత్యాదులలో గుణక్రియాదుల సామ్యాన్ని వట్టి ఉపమాలంకారం అంగీకరిస్తున్నాం. అదే విధంగా 'సకలకలమ్' ఇత్యాదులలో కూడ శబ్దమాత్రసామ్యాన్ని పట్టి ఉపమనే అంగీకరించాలి. 'పురాన్ని చంద్రబింబంతో పోల్చడానికి సాధర్మ్యం ఏమున్నది' అని ప్రశ్న కలగగానే పురమూ సకలకలమే, చండ్రబింబమూ సకలకలమే. అందుచేత 'సకలకలత్వం' అనే శబ్దమాత్ర సామ్యాన్ని పట్టి పురాన్ని చంద్రబింబంతో పోల్చడం జరిగింది అని తెలుసు కుంటాం. చంద్రబింబంతో పోల్చారు కాబట్టి 'సకలకలమ్' అనేదానికి పురానికి చంద్రబింబానికి సరిపడేటట్లుగా రెండర్థాలు చెప్పుకున్నాం. అలా పోల్చకుండా “సకలకలం పుర మేతజ్ఞాతం సంప్రతి" అని మాత్రమే అంటే 'సకలకల' శబ్దానికి రెండర్థాలు చెప్పుకునే ప్రసక్తే లేదు. అందుచేత ఉపమాలంకారం ఉండడంచేత శ్లేష ప్రతీతి కలుగుతున్నది. శ్లేష ఉండడంచేత ఉపమా ప్రతీతి కలగడం లేదు. స్వయం చ పల్లవాతామ్రత్యాది పూర్వోదాహృత శ్లోకంలో కూడా అంతే. అవ. శబ్దమాత్రసాధర్మ్యంచేత కూడా ఉపమాలంకారం చెప్పవచ్చు అనడానికి రుద్రటుని సంమతిని చూపుతున్నాడు: తథాహితి, రుద్రటుడు అట్లే చెప్పినాడుకదా? స్పుటమితి. “ఈ ఉపమాసముచ్చయాలంకారాలు అర్థాలంకారాలనే మాట సత్యమే. కాని శబ్దమాత్రసామ్యాన్ని పట్టి కూడా ఈ అలంకారాలు సంభవిస్తాయి". అవ. సామాన్యధర్మం పేర్కొన్న "కమలమిన ముఖం మనోజ్ఞమ్" ఇత్యాదులలో కూడా శ్లేషకే ప్రాధాన్యం అంగీకరించడం మంచిది. కమలంలో<noinclude><references/></noinclude> ln8jiogcu05h7tkvyd1eaudsg5sutd8 104 224977 579953 2026-09-19T02:50:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '566 కావ్యప్రకాశ ఉన్న మనోజ్ఞత్వం వేరు. ముఖంలో ఉన్న మనోజ్ఞత్వం వేరు. వాటిని ఒకే మనోజ్ఞత్వంగా చెప్పడంచేత శ్లేష. ఇక్కడ శ్లేషకి ప్రాధాన్యం అంగీకరించని పక్షంలో శ్లేషకి స్థానమే ల...' 579953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>566 కావ్యప్రకాశ ఉన్న మనోజ్ఞత్వం వేరు. ముఖంలో ఉన్న మనోజ్ఞత్వం వేరు. వాటిని ఒకే మనోజ్ఞత్వంగా చెప్పడంచేత శ్లేష. ఇక్కడ శ్లేషకి ప్రాధాన్యం అంగీకరించని పక్షంలో శ్లేషకి స్థానమే లేకుండా పోతుంది. మనోజ్ఞత్వం మొదలైన సామాన్యం చెప్పని 'కమలమిన ముఖమ్' ఇత్యాదులలో శ్లేష లేదు గాన అక్కడ ఉపమ చెప్పుకోవచ్చును అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు. వృ. న చ "కమలమివ ముఖమ్" ఇత్యాద్: సాధారణ ధర్మ ప్రయోగశూన్యః ఉపమావిషయ ఇతి వక్తుం యుక్తమ్; పూర్ణోపమాయా నిర్విషయత్వాపత్తేః. 2 ఇతి శ్లో॥ దేవ త్వమేవ పాతాలమాశానాం త్వం సిబన్ధనమ్, త్వం చామరమరుద్భూమిరేకో లోకత్రయాత్మకః 379 ఇత్యాది: శ్లేషస్య చోపమాలంకార వివిక్తోస్తి విషయ ద్వయోర్యోగే సంకర ఏవ. ఉపపత్తిపర్యాలోచనే తు ఉపమాయా ఏవాయం యుక్తో విషయః. అన్యథా విషయాపహార ఏవ పూర్ణోపమాయాః స్యాత్. వ్యా. న చేతి-సాధారణధర్మప్రయోగం లేని "కమలమిన ముఖమ్" ఇత్యాదిక మే ఉపమావిషయం (సాధారణధర్మప్రయోగం ఉంటే అది శ్లేషయే)అని. చెప్పడం యుక్తం కాదు. అప్పుడు పూర్ణోపముకు స్థానమే లేకుండా పోతుంది వి. ఉపమేయం, ఉపమానం, సామాన్యధర్మం, ఉపమావాచకమైన ఇవాదికం ఈ నాలుగూ కూడా ఉన్నది పూర్ణోపమ అని అందరూ అంగీకరించిన విషయం. సామాన్యధర్మం ప్రయోగించినప్పుడు శ్లేషయే కాని ఉపము కాదు అని చెప్పే పక్షంలో పూర్ణోపమకు స్థానమే లేకుండా పోతుంది అని అర్థం. ఆవ. ఇక్కడ ఉపమను అంగీకరిస్తే శ్లేషకు స్థానం ఉండకుండా పోతుంది అనేదానికి సమాధానం చెపుతున్నాడు. == == దేవ ఇతి_దేవ = ఓ! విష్ణో! త్వమేవ నీవే, పాతాలమ్ పాతాలము, ఆశానామ్ = దిక్కులకు, నిబన్దనమ్ త్వమ్ = నీవు, = = = నియమస్థానమైన భూలోకము. సూర్యోదయాదులను పట్టి దిగ్భేదం ఉన్నది ఈ లోకంలోనే. త్వమ్. నీవు, అమరమరుద్భూమిశ్చ = అమరులకూ మరుత్తులకు స్థానమైన స్వర్గలోకము.<noinclude><references/></noinclude> ox78ga8fgapspw65k0cirjf4sudb9u5 104 224978 579954 2026-09-19T02:50:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం = = = 567 = ఏకః = నీవోక్కడవే, లోకత్రయాత్మకః = , త్రిలోకస్వరూపుడవు. ఇది విష్ణువు పక్షంలో అర్థం. రాజపక్షంలో దేవ = రాజా! త్వమేవ నీవే, ఆలమ్ అత్యంతము, పాతా= రక్షించేవాడవు. త్వమ్ న...' 579954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం = = = 567 = ఏకః = నీవోక్కడవే, లోకత్రయాత్మకః = , త్రిలోకస్వరూపుడవు. ఇది విష్ణువు పక్షంలో అర్థం. రాజపక్షంలో దేవ = రాజా! త్వమేవ నీవే, ఆలమ్ అత్యంతము, పాతా= రక్షించేవాడవు. త్వమ్ నీవు, ఆశానామ్ _ యాచకుల ఆశలకు, నిబన్దనమ్ = కారణమైనవాడవు. త్వమ్ -నీవు, చామరమరుద్భూమిః = చామరముల వాయువులకు స్థానమైనవాడవు. ఏకః_ ఒక్కడవే, లోకత్రయాత్మకః = మూడు విధాల లోకాల స్వరూపం కలవాడవు. = ఇత్యాదికం శ్లేషకు, ఉపమాద్యలంకారాలు ఏవీ లేని ప్రత్యేక స్థానం. అనగా దేవేత్యాది శ్లోకాలలో ప్రకరణాదులు ఏమీ లేకపోవడంచేత, రెండర్థాలూ వాక్యాలే. ఉపమాడ్యలంకారాలకు అవకాశం లేదు. అందుచేత ఇవి ఉపమాద్యలంకార సంబంధం లేని శ్లేషమాత్రస్థానాలు. అందుచేత ఉపమాదులే శ్లేష ప్రతిభోత్పత్తి హేతువులు అని చెప్పే పక్షంలో శ్లేష ఉన్నచోటల్లా మరొక అలంకారం ఏదో ఒకటి ఉంటుంది. కాబట్టి శ్లేషకి ప్రత్యేకమైన స్థానమే లేకుండా పోతుంది అని చెప్పడం యుక్తం కాదు అని అర్థం. ద్వయోరితి ఎక్కడైనా రెండూ సమప్రాధాన్యంతో ఉన్నట్లయితే అప్పుడు వాటికి సంకరము అని అంగీకరించాలి. (ఇక్కడ సంకరం అనగా 'కలయిక' అని మాత్రమే అర్థం). ఉపపత్తి జాగర్తగా ఆలోచిస్తే ఉపమకే యుక్తమైన విషయం (ప్రదేశం)అనగా 'స్వయంచ' ఇత్యాదులలో ఉపమనే అంగీకరించడం యుక్తం. అలా కాని పక్షంలో పూర్ణోపమకి స్థానం ఉండదు. ఆవ. ఉపమాలంకారం ఒక్కటే కాదు; ఇతరాలంకారాలు కూడా శ్లేష బాధకాలే అని చెపుతున్నాడు. వృ. న చ “అబిన్దుసున్దరీనిత్యం గలలావణ్యబిన్దుకా" ఇత్యాదౌ విరోధప్రతిభోత్పత్తి హేతుః శ్లేషః, అపి తు శ్లేషప్రతిభోత్పత్తి హేతుః విరోధః. న హ్యత్రార్థద్వయప్రతిపాదకః శబ్దశ్లేషః, ద్వితీయార్థస్య ప్రతి భాతమాత్రస్య ప్రరోహాభావాత్. న చ విరోధాభాస ఇవ విరోధః శ్లేషాభా సః శ్లేషః, తదేవమాదిషు వా క్యేషు శ్లేష ప్రతిభోత్పత్తి హేతురలంకారా నర మేవ. వ్మా, నేతి' అబిన్దు 'ఇత్యాదివాక్యంలో కూడా విరోధ ప్రతిభోత్పత్తి హేతువైన శేషాలంకారం కాదు; మరేమనగా శ్లేష ప్రతిభోత్పత్తి హేతువైన విరోధాలంకారమే.<noinclude><references/></noinclude> l85d6x9rmwqnbo9zenlqjkawnzeuyiy 104 224979 579955 2026-09-19T02:50:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '568 కావ్య ప్రకాశ ఇక్కడ అర్థద్వయప్రతిపాదకమైన శబ్దశ్లేష కాదు. కేవలం స్పురణకు మాత్రమే వచ్చిన రెండవ అర్థం దృఢంగా నిలబడడంలేదు కదా. విరోధాభాసని విరోధం ఆన్నట్లు శ్లేషాభాస శ్లేష క...' 579955 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>568 కావ్య ప్రకాశ ఇక్కడ అర్థద్వయప్రతిపాదకమైన శబ్దశ్లేష కాదు. కేవలం స్పురణకు మాత్రమే వచ్చిన రెండవ అర్థం దృఢంగా నిలబడడంలేదు కదా. విరోధాభాసని విరోధం ఆన్నట్లు శ్లేషాభాస శ్లేష కాదు కదా? అందువలన ఇలాంటి వాక్యాలలో శ్లేష ప్రతిభకు కారణమైన మరొక అలంకారమే. 6 L వి. “అబిన్దుసున్దరీ నిత్యం గలల్లావణ్యబిన్దుకా" ఈ శ్లోకార్ధం కూడ భట్టోద్భటునిదే. (4.17). అబిన్దు సున్దరీ = (ఆప్ - ఇన్దుసున్దరీ) నీటిలో ప్రతి బింబించిన చంద్రుడు వలె సుందరి; నిత్యం ఎల్లప్పుడూ, గలల్లావణ్యబిన్దుకా = స్రవిస్తూన్న లావణ్యబిందువులు కలది అయిన గౌరి అని అర్థం. అబిన్దుసుందరీ బిందువులు లేని సుందరి అయినా, లావణ్యబిందువులను స్రవిస్తూన్నది అని మరొక ఆర్థం స్ఫురించడంచేత విరోధాలంకారం. ఇక్కడ కూడా "ప్రతీహారేందురాజు బిందువులచేత సౌందర్యం లేని ఆమెనుండి లావణ్యబిందువులు ఎలా ప్రసరిస్తాయి? అని విరోధ భాసించడానికి హేతువైన శ్లేష " అబిన్దుసున్దరీత్యత తు బిన్దుభిర్యస్యాః సౌన్దర్యం నాస్తి తస్యాః కథం లావణ్యబిన్దవః ప్రసరేయుః ఇతి విరోధ ప్రతిభో త్పత్తిహేతుః శ్లేషః" అని అన్నాడు. దీనిని పట్టి విరోధం భాసించడమే కాని విరోధా లంకారం కాదు, శ్లేషాలంకారమే అని ఉద్భటాదుల అభిప్రాయం అని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ కూడా శ్లేష ప్రతిభోత్పత్తి హేతువైన విరోధాలంకారమే కాని, శ్లేషాలంకారం కాదు అని మమ్మటుడు ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. ఇక్కడ రెండు అర్థాలని ప్రతిపాదించే శబ్దశేష అని చెప్పడానికి వీలులేదు. శబ్దశ క్తిని పట్టి 'బిందు'' అబిందు' అన్న మాటలు వినగానే కేవలం రెండవ అర్థం స్పురిస్తూన్నది. అంతమాత్రమే; ఈ రెండవ ఆర్థానికి వాక్యంలో అన్వయం లేదు. విరోధం భాసించినంతమాత్రాన 'విరోధాభాసాలంకారం' అని అంగీకరించినట్లు శ్లేష భాసించినంతమాత్రాన శ్లేషా లంకారం అనడానికి వీలు లేదు కదా? అందుచేత ఇలాంటి స్థలాలలో ఆయా ఇతరాలంకారాలనే అంగీకరిస్తూ కేవలం శ్లేష స్ఫురిస్తూన్నది అని మాత్రమే చెప్పాలి. శ్లేషకు ఆలంకారత్వం చెప్పడానికి వీలు లేదు. "ఇక్కడ ఉన్నది శ్లేషా లంకారమే, ఇతరాలంకారాలు భాసిస్తున్నాయి కాని వాటికి అలంకారత్వం లేదు" అనే వాదం సరికాదు అని అర్థం. ఆవ. మరికొన్ని ఉదాహరణలు చూపుతున్నాడు. వృ. తథా చ<noinclude><references/></noinclude> 6o6e04ue9lt6n8h0vqd2x4i2v41hv4a 104 224980 579956 2026-09-19T02:50:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-నవమోల్లాసం శ్లో॥ “సద్వంశముక్తామణిః.” “నాల్పః కవిరివ స్వల్పశ్లోకో దేవ మహాన్ భవాన్.” “అనురాగవతీ సంధ్యా దివసస్తత్పురఃసరః, ఆహో దైవగతిశ్చిత్రా తథాపి న సమాగమః” 569 380 382 "ఆదాయచాపమ...' 579956 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-నవమోల్లాసం శ్లో॥ “సద్వంశముక్తామణిః.” “నాల్పః కవిరివ స్వల్పశ్లోకో దేవ మహాన్ భవాన్.” “అనురాగవతీ సంధ్యా దివసస్తత్పురఃసరః, ఆహో దైవగతిశ్చిత్రా తథాపి న సమాగమః” 569 380 382 "ఆదాయచాపమచలం కృత్వాహీనం గుణం విషమదృష్టిః, యశ్చిత్రమచ్యుతశరోలక్ష్యమభాజ్జీన్నమ స్త స్మై” 383 -ఇత్యాదా వేకదేశ వివ ర్తి రూపక - శ్లేషవ్యతిరేక - సమాసో క్తి-విరోధత్వ 'ముచితమ్. న తు శ్లేషత్వమ్. వ్యా. తథేతి :- అందువలన 'సద్వంశ ముక్తామణిః' ఇత్యాదులలో వరుసగా ఏక దేశివివ_ర్తిరూపక . శ్లేషమూలక వ్యతిరేక-సమాసోక్తి. విరోధాలంకారాలని అంగీ కరించడమే యు క్తం కాని శ్లేషాలంకారం అంగీకరించడం యుక్తం కాదు. వి. సద్వంశముక్తామణిః = సద్వంశ మనే వెదురుకఱ్ఱలో పుట్టిన ముత్యము . ఇక్కడ 'వంశ' శబ్దశేషను పట్టి 'వంశ' శబ్దానికి రెండర్థాలు ఉండడంచేత వేణు కులాలకు రూపకం. అనగా కులానికి వేణుత్వారోపం, దానిని పట్టి రాజుయందు ముక్తామణిత్వారోపం. అందుచేత ఇక్కడ శిష్టపరంపరంపరితరూపకం. ముందు కులవేణురూపకం, తరవాత రాజము కామణిరూపకం అవడంచేత పరంపరితం. శ్లేష దీనికి అంగం. అందుచేత శిష్టపరంపరితరూపకం. దీనిని భామహాదులు ఏక దేశవివర్తిరూపకం అంటారు. అందుచేత ఇక్కడ అలంకారం రూపకమే కాని, శ్లేష కాదు. రూపకాన్ని పట్టి అది భాసించి దానికి అంగ మయింది. === = నాల్ప ఇతి :- దేవ = రాజా ! మహాన్ గొప్పవాడవైన, భవాన్ = నీవు, -ఆల్పః కవిరివ = క్షుద్రకవి వలె, స్వల్పశ్లోకః = స్వల్పమైన కీర్తి గలవాడవు, సల్పమైన శ్లోకాలు కలవాడవు అని రెండవ అర్థం, న జ కావు. ఇక్కడ ఉప మానం కంటె ఉపమేయానికి ఉత్కృష్టత్వం చెప్పడంచేత వ్యతిరేకాలంకారం. దీనికి మూలం శ్లేష కాబట్టి శ్లేషమూలక వ్యతిరేకం. ఇక్కడ వ్యతిరేకానికే ప్రాధా -వ్యం కాని తన్నివ్వాహకమైన శ్లేషకు ప్రాధాన్యం లేదు అని అర్థం. 1<noinclude><references/></noinclude> 0av05m0te0s3heilmv63ldiddsirrbb 104 224981 579957 2026-09-19T02:50:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '570 == కావ్య ప్రకాశ అనురాగ పతీ ఇతి :- సంధ్యా సంధ్య, అనురాగవతీ = అనురాగం గలది. (ప్రేమ, ఎరుపు అని రెండర్థాలు;, దివసః - దివసము. తత్పురఃసరః – దానికి పురఃసరము (ముందు నడచుచున్నది, సంముఖంగా ఉ...' 579957 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>570 == కావ్య ప్రకాశ అనురాగ పతీ ఇతి :- సంధ్యా సంధ్య, అనురాగవతీ = అనురాగం గలది. (ప్రేమ, ఎరుపు అని రెండర్థాలు;, దివసః - దివసము. తత్పురఃసరః – దానికి పురఃసరము (ముందు నడచుచున్నది, సంముఖంగా ఉన్నది అని రెండర్థాలు). తథాపి—అట్లు అయినా కూడ, సమాగమః= కలయిక, (స్త్రీపురుషసమాగమం అని రెండవ అర్థం), న లేదు. ఆహో = ఏమి ఆశ్చర్యము, దైవగతిః = దైవప్రవ = ర్తన, చిత్రా — చిత్రమైనది. = = : ఇది ప్రాతఃసంధ్యావర్ణనం అవడంచేత అభిధ నియమితం అయిపోయింది. రెండవ అర్థానికి అన్వయం లేకపోవడంచేత ఇది శ్లేష కాదు. క్లిష్టములైన విశేష ణాల మహిమచేత నాయికానాయకవృత్తాంతరూపమైన మరొక అర్థం కూడా స్పురి స్తూన్నది కాబట్టి సమాసోక్త్యలంకారమే కాని శ్లేషాలంకారం కాదు. - - == - = ఆదాయేతి :- యః=ఏ, విషమదృష్టిః = బేసి కళ్ళు గల శివుడు, అచలమ్ మేరుపర్వతాన్ని, చాపమ్ = ధనస్సునుగా, ఆదాయ = గ్రహించి, ఆహీనమ్ (అహి+ఇనమ్) సర్పరాజైన వాసుకిని, గుణమ్ = నారినిగా, కృత్వా = చేసి, అచ్యుతశరః = అచ్యుతుడు బాణంగా గలవాడై, చిత్రమ్ ఆశ్చర్యకరముగా, లక్ష్యమ్ = త్రిపురాసురరూపమైన లక్ష్యాన్ని, అభిజీత్ = భేదించెనో, తస్మై = అట్టి : శివునకు, నమః = నమస్కారము. ఇక్కడ మీరొక అర్థం. విషమదృష్టి లక్ష్యం మీద కాక మరొక చోట దృష్టి గల, యః = ఎవడు, ఆచలమ్ = చలించని, నిష్క్రియమైన, చాపమ్= ధనస్సును, ఆదాయ = గ్రహించి, హీనమ్ నికృష్ట, మైన, లేదా ఆహీనమ్ ధనస్సుకంటె పొడవులో తక్కువ కాని, = = = = గుణమ్ = వారిని. కృత్వా = చేసి, అచ్యుతశరః - ధనస్సునుండి జారని (బైటకు వెళ్ళని) బాణం కలవాడై, లక్ష్యమ్ - లక్ష సంఖ్యలో ఉన్న లక్ష్యాన్ని, కొట్టెనో అని విరోధా భాసం. ఇక్కడ కూడా ప్రధానాలంకారం విరోధాభాసమే కాని శ్లేష కాదు. రెండవ అర్థానికి అన్వయం లేదు గాన దృఢస్థితి లేదు గాన అది అంగం మాత్రమే అని ఆరం. వృ. శబ్దశ్లేష ఇతి చోచ్యతే; అర్థాలంకారమధ్యే చ లక్ష్యతే ఇతి కోయం నయఃః కిం చ వైచిత్ర్యమలంకార ఇతి య ఏవ కవి ప్రతిభా సంరమృగోచర స్త్రత్రైవ విచిత్రతా ఇతి నైవాలంకారభూమిః. అర్థముఖ ప్రేక్షిత్వమేతేషాం శబ్దానామితి చేత్ అనుప్రాసాదీ నామపి తథై వేతి తేది<noinclude><references/></noinclude> ifxy749bftrwfgluimt5mwsxz2z03bi 104 224982 579958 2026-09-19T02:51:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం ? 57E వ్యర్థాలంకారాః కిం నోచ్యస్తే రసాదివ్యజ్జకస్వరూపవాచ్యవిశేషసవ్య పేక్షల్వేఒపి హ్యనుప్రాసాదీనామలంకారతా, శబ్దగుణదోషాణామప్యర్థా పేక్షయైవ గుణదోషతా. అర్థ గుణ...' 579958 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం ? 57E వ్యర్థాలంకారాః కిం నోచ్యస్తే రసాదివ్యజ్జకస్వరూపవాచ్యవిశేషసవ్య పేక్షల్వేఒపి హ్యనుప్రాసాదీనామలంకారతా, శబ్దగుణదోషాణామప్యర్థా పేక్షయైవ గుణదోషతా. అర్థ గుణదోషాలంకారాణాం శబ్దా పేక్షయైవ వ్యవ స్థితిరితి శబ్దగతత్వేనోచ్యన్తామ్. “విధౌ వక్రే మూర్డ్ని" ఇత్యాదౌ చ వర్ణాది శ్లేషే ఏక ప్రయత్నాచార్యత్వే ఒర్థశ్లేషత్వం శబ్దభేదే.పి ప్రసజ్యతా మిత్యేవమాది స్వయం విచార్యమ్. వ్యా- శబ్దశ్లేష ఇతి :- స్వరితాదిగుణ భేదంచేత భిన్న ప్రయత్నాచార్యాలైన శబ్దాల బంధం) శబ్దశేష అని అంటూ దీనిని అర్థాలంకారాల మధ్య పఠించడం- ఇదేమి పద్ధతి ? కించేతి :- మరొక విషయం ఏమనగా- 'అలంకారం' అనగా వైచిత్ర్యం. కవి ప్రయత్నం అంతా దేనిని గూర్చి చేయబడుతుందో దానిలోనే విచిత్రత్వం ఉంటుంది. అందుచేత ఆ విచిత్రత్వంలోనే ఉంటుంది అలంకారత్వం ప్రకృతంలో కవిప్రయత్నం అంతా శబ్దాలను ఎన్నుకోవడంలోనే ఉన్నది కాబట్టి ఈ ఆలంకా రాన్ని (శ్లేషాలంకారాన్ని) శబ్దాలంకారం అనడమే యుక్తం అని భావం. ఈ శబ్దాలు (శ్లేషస్థలంలో ప్రయోగించే శబ్దాలు) కూడా అర్థముఖం చూస్తూ ఉంటాయి, అనగా అర్థాన్ని ఆపేక్షిస్తాయి. శ్లేషలో కూడా నిరర్థకాలైన శబ్దాలను ప్రయోగించరు కదా? అందుచేత దీన్ని అర్థాలంకారం అనడంలో తప్పేమిటి అన్నట్లయితే- అనుప్రాసాదులు కూడా శబ్దముఖ ప్రేక్షులే కాబట్టి వాటిని కూడా అర్థాలంకారాలని ఎందుకు అనడం లేదు? రసాదుల అలంకారత్వం రసాది వ్యంజకస్వరూపాన్ని, వాచ్యవిశేషాన్నీ, అపేక్షిస్తుంది కదా? అనగా అనుప్రాస రసభావాదివ్యంజకంగా ఉండాలి. రసభావాదులు అర్థం లేనిదే ఉండవు అందు చేత అనుప్రాసాదుల అలంకారత్వం అవి రసాదివ్యంజకాలు అవడంమీద, ఆధార పడి ఉంటుంది. రసాదివ్యంజకాలు కావాలంటే వాటికి అర్థాపేక్ష తప్పదు. అందు చేత వాటిని కూడా అర్థాలంకారాలు అనవలసి వస్తుంది కదా అని భావం. “శబ్ద గూణాలు శబ్దదోషాలు కూడా అర్థాన్ని పట్టే గుణాలనీ, దోషాలనీ చెప్పబడు తున్నాయి”. అయినా వాటిని అర్థగుణాలనీ, అర్థదోషాలనీ కాక శబ్ద గుణదోషాలు అంటున్నాం కదా అని భావం అర్థగుణాలు, అర్థదోషాలు, అర్థాలంకారాలూ కూడా<noinclude><references/></noinclude> ggldbyszljn57m48kc8vexv1hvwgyaa 104 224983 579959 2026-09-19T02:51:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '572 కావ్యప్రకాశ అర్థాన్ని బోధించే శబ్దాన్నే ఆధారంగా చేసుకొని ఉన్నాయి కాబట్టి వాటిని కూడా శబ్ధగతము అని చెప్పండి. అనగా శబ్దం అనేది ఉండి దానిచేత బోధించబడే అర్థానికి సంబంధించ...' 579959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>572 కావ్యప్రకాశ అర్థాన్ని బోధించే శబ్దాన్నే ఆధారంగా చేసుకొని ఉన్నాయి కాబట్టి వాటిని కూడా శబ్ధగతము అని చెప్పండి. అనగా శబ్దం అనేది ఉండి దానిచేత బోధించబడే అర్థానికి సంబంధించి కదా అర్థగుణాదు లుండేది? అందుచేత అవి కూడా శబ్దాన్ని ఆశ్రయించినట్లే కాబట్టి వాటిని శబ్దగతా లని ఎందుకు చెప్పడం లేదు అని భావం, ఏకప్రయచార్యత్వం అర్థశ్లేష అనడానికి నిమిత్తం అనేది కూడా సరి కాదని చెబుతున్నాడు. విధా ఇతి :- 'విధౌ వక్రే మూర్డ్ని' ఇత్యాదులలోని వర్ణాదిశ్లేషలో ('విధి' 'విధు' అనే) శబ్దభేదం ఉన్నా ఏకప్రయత్నోచ్ఛార్యత్వం ఉంది కాబట్టి (మీరు చెప్పిన విధంగా ఆర్థశ్లేష కావలసివస్తుంది. ఇత్యాది విష -యాలు మీరే ఆలోచించుకోండి. కా. తచ్చిత్రం యత్ర వర్ణానాం ఖడ్గాద్యాకృతి హేతుతా. 85 వృ. సంనివేశవిశేషేణ యత్ర న్యస్తా వర్ణాః ఖడ్గమురజపద్మాద్యా -కారముల్లాసయన్తి తచ్చిత్రం కావ్యమ్, కష్టం కావ్య మేతదితి దిజ్మాత్రం ప్రదర్శతే ఉదాహరణమ్- వ్యా. తదితి :- యత్ర = దేనియందు, వర్ణానామ్ వర్ణములకు, ఖడ్గా - ద్యాకార హేతుతా = ఖడ్గం మొదలైనవాటి ఆకారానికి కారణత్వమో, తత్ = ఆది. చిత్రమ్ = చిత్రము. సంనివేశేతి:- ఒక విధంగా చేసిన కూర్పులో ఉంచబడిన, వ్రాయబడిన, -వర్ణాలు దేనియందు ఖడ్గం, మురజం, పద్మం మొదలైన ఆకారాలను కలిగిస్తాయో ఆది చిత్రకావ్యం. ఈ కావ్యం చాలా కష్టమైనది. అందుచేత దిజ్మాత్రం అనగా పద్ధతిమాత్రం చూపబడుతున్నది. ఇక్కడ "చిత్రం కావ్యమ్" అనగా చిత్రాలంకారయుక్తమైన కావ్యం అని అర్థం. ఈ అలంకారం కవికి ఉన్న నైపుణ్యాన్ని చూపడం ద్వారా ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆ విధంగా అద్భుతరసానికి ఉపకరిస్తుంది. అని కొందరు వ్యాఖ్యా తలు. కాని మమ్మటునికి వీటి విషయంలో అంత సద్భావం లేదు. ఆవ. ఖడ్గబంధానికి రెండు శ్లోకాలు ఉదాహరిస్తున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 56wyxkg6ezlwicf2pc9yant3nu1h0gf 104 224984 579960 2026-09-19T02:51:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం శ్లో॥ మారారిశక్రరా మేభము ఖై రాసారరంహసా సారారబ్ధస్తవా నిత్యం తదారి హరణక్షమా. 578: 384- మాతా నతానాం సంఘట్టః శ్రియాం బాధితసంభ్రమా మాన్యాథ సీమా రామాణాం శం మే దిశ్యాదుమ...' 579960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం శ్లో॥ మారారిశక్రరా మేభము ఖై రాసారరంహసా సారారబ్ధస్తవా నిత్యం తదారి హరణక్షమా. 578: 384- మాతా నతానాం సంఘట్టః శ్రియాం బాధితసంభ్రమా మాన్యాథ సీమా రామాణాం శం మే దిశ్యాదుమాదిమా. - = = ==== వ్యా మారారీతి:- ఇవి రుద్రటాలంకారంలోని పద్యాలు. మారారిశక్రరామే భముభై ః = శివ.ఇంద్ర. శ్రీరామ. ఏఘ్నేశ్వరులచేత, నిత్యమ్ ఎల్లప్పుడు, ఆసారరం హసా=వర్షధారాప్రవాహవేగంతో, సారారబ్దన వా= శ్రేష్ఠ మైన ప్రారంభించబడిన స్త్రోత్రంకలది, తదారి హరణక్షమా వాళ్ళ బాధలను హరించుటకు సమర్థురాలు,. నతానామ్ = నమ్రులకు, మాతా = తల్లి, క్రియామ్ ఐశ్వర్యాలకు సంఘట్టః = దగ్గరగా కలిసిఉండే స్థానమూ, బాధితసంభ్రమా_తొలగించబడిన ఉద్వేగం కలది, మాన్యా = గౌరవించతగినది, మరియు, రామాణామ్ = స్త్రీలకు, సీమా పరాకాష్ఠ అయినది. స్త్రీలలో అత్యుత్తమురాలు అని అర్థం. అయిన, ఆదిమా = ఆద్యురాలైన, ఆదిశ క్తి, ఉమా = ఉమాదేవి, మే నాకు, శమ్ = సుఖమును, దిశ్యాత్ = ఇచ్చుగాక. ఈ రెండు శ్లోకాలలోని అక్షరాలను ఒక పద్దతిలో వ్రాస్తే. ఖడ్గాకారం ఏర్పడుతుంది. ఇతరబంధాలలో కూడా ఆయా ఆకారాలు ఏర్పడ తాయి. == === = ఆవ. మురజబంధానికి ఉదాహరణం రుద్రాటాలంకారంనుంచి చూపు. తున్నాడు. శ్లో॥ సరలా బహులారమృతరలాలిబలారవా, వారలాబహులా మన్దకరలా బహులామలా. == 386 వ్యా. సరలేతి :- సరలా = సరలమైనది, “బహులా .... రవా” బహుల = ఆత్యధికమైన, ఆరమృ = సంరంభాలచేత, తరల చంచలాలైన, ఆలిబల = తుమ్మెదల నైన్యముల యొక్క, ఆరవాధ్వనికలది, వారలా బహులా = ఆడ వారలాబహులా = హంసలు అధికంగా కలది, అమ్మకరలా మందులు కాని ఆనగా రణోత్సాహ వంతులైన రాజులు గలది, (కరం లాన్తి గృహస్తితి కరలాః పన్నులు తీసి. కొనేవారు, రాజులు), అబహులామలా = శుక్లపక్షంలో నిర్మలంగా ఉన్నదీ,. =<noinclude><references/></noinclude> 13wp8djob9wwjfpr1qlk2mx9pydw8o1 104 224985 579961 2026-09-19T02:51:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '574 కావ్యప్రకాశ = అయిన, ప్రకరణాన్ని పట్టి గమ్యమైన 'శరత్' విశేష్యం, శరత్ = శరత్కాలం, జయతి = సర్వోత్కర్షగా ఉన్నది. ఆవ. పద్మబంధానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ భాసతే ప్రతిభాసార రసా...' 579961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>574 కావ్యప్రకాశ = అయిన, ప్రకరణాన్ని పట్టి గమ్యమైన 'శరత్' విశేష్యం, శరత్ = శరత్కాలం, జయతి = సర్వోత్కర్షగా ఉన్నది. ఆవ. పద్మబంధానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ భాసతే ప్రతిభాసార రసాభాతాహతావిభా భావితాత్మా శుభా వాదే దేవాభా బత తే సభా. : == 387 = వ్యా, ప్రతిభాసార = ప్రతిభచేత శ్రేష్ఠుడవైన ఓ! రాజా! రసాఖాతా రసాలచేత ప్రకాశిస్తూన్నడీ, అహతా అడ్డులేనిదీ, ఆవిభా అంతటా గొప్ప , కాంతి గలదీ, భావితాత్మా = వశంచేసికొనబడిన మనస్సు గలదీ, వాదే_వాదంలో (తత్త్వకథలో, శుకా= నేర్పు గలది, దేవా దేవతాతుల్యమూ అయిన, తేజ సభా = నీ సభ, భాసతే = ప్రకాశించుచున్నది. ఐత = ఏమి ఆశ్చర్యం! = = అవ. సర్వతోభద్రానికి రుద్దటాలంకారంలోని శ్లోకం ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ రసాసార రసా సారసాయతాక్ష క్షతాయసా, సాతావాత తవాతాసా రక్షతస్త్వస్త్వతక్షర. 388 వ్యా. రసాసార = భూమిలో సారమైనవాడా! శ్రేష్ఠుడా సారసాయతాక్ష = పద్మముల వలె విశాలములైన నేత్రాలు కలవాడా! సాతవాత నశింపచేయ బడిన అజ్ఞానం కలవాడా! అతక్షర = అనల్పంగా ఇచ్చేవాడా! రక్షతః = రక్షించు చున్న, తవ నీకు, రసా= భూమి, క్షతాయసా దుర్జనులను నశింపచే నేది గాను, అతాసా తు = క్షయం లేనిది గాను, అస్తు = అగుగాక. = = చివరి పాదంలో పదచ్ఛేదం:- రక్షతః, తు, అస్తు, అతక్షర. క్షతాయసా- క్షతః అయః యైః తే క్షతాయాః- ఆయః అనగా శుభప్రదమైన దైవం, క్షతాయాః అనగా శుభప్రదమైన దైవానికి భంగం తీసికొనివచ్చే దుర్మార్గులు. క్షతాయాన్ స్యతి ఇతి క్షతాయసా= దుర్మార్గులను నశింపచేసేది. 'వా' ధాతువుకు గతి అని అర్థం. గత్యర్థకాలు జ్ఞానార్థకా లని ఒక న్యాయం ఉంది. అందుచేత 'వాత' అనగా జ్ఞానం. అవాతం అజ్ఞానం. సాత- నశింపచేయబడిన, ఆతాసా-తాసః అనగా క్షీణించడం. న విద్యతే తాసః యస్యాః సాః. 'తు' 'చ' కు పర్యాయం. ఆతక్షం రాతి ఇతి ఆతక్షరః, అనల్పంగా ఇచ్చేవాడు. ==<noinclude><references/></noinclude> 22rfsv64jtv27syc1awuwc2dv7wmwpv 104 224986 579962 2026-09-19T02:51:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 575 వృ. సంభావినోఒప్యన్యే ప్రభేదాః శ క్తిమాత్రప్రకాశకాః న తు కావ్యరూపతాం దధతీతి న ప్రదర్శ్యన్తె. వ్యా, ఇంకా ఇలాంటి బంధభేధాలు ఉండడానికి అవకాశం ఉన్నా కవి మేధాశ క్తి...' 579962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 575 వృ. సంభావినోఒప్యన్యే ప్రభేదాః శ క్తిమాత్రప్రకాశకాః న తు కావ్యరూపతాం దధతీతి న ప్రదర్శ్యన్తె. వ్యా, ఇంకా ఇలాంటి బంధభేధాలు ఉండడానికి అవకాశం ఉన్నా కవి మేధాశ క్తిని మాత్రమే ప్రదర్శిస్తాయి కాని కావ్యరూపం ధరించవు, అనగా అతి నీరనా లవడంచేత కావ్యత్వం ఉన్నవి కావు అందుచేత ఇతర భేదాలను ప్రద ర్శించడం లేదు. ఉంటుంది. అవ. 'పునరుక్త వదాభాసం శబ్దంలోను అర్థంలోనూ కూడా అందుచేత శబ్దాలంకార. అర్థాలంకారాల మధ్య దాని లక్షణం చెబుతున్నాడు. కా. పునరుక్త వదాభాసో విభిన్నా కారశబ్దగా. ఏకార్థ తేవ. వృ భిన్నరూపసార్థకానర్థకశబ్ద నిష్ఠ మేకార్థ త్వేన ముఖే భాసనం పునరుక వదాభాసః స చ- కా. శబ్దస్య వృ. సభఙ్గభఙ్గరూప కేవలశబ్ధనిష్ఠః. ఉదాహరణమ్. ॥ అరివధ దేహశరీరః సహసా రథిసూతతురగపాదాతః, భౌతి సదానత్యాగః స్థిరతాయామవనితలతిలకః. = 389 వ్యా పునరితి: విభిన్నాకారశబ్దగా = వేరైన ఆకారాలు గల శబ్దాలను పొందిన (శబ్దాలలో ఉన్న), ఏకార్థలేవ = ఒకే అర్థం ఉన్నట్లు కనబడడం, పున రుక వదాభాసః = పునరుక వదాభాస. భిన్నేతి :- వేరు వేరు రూపాలు గల, సార్థక-ఆసర్థక శబ్దాలలో ఉన్న ముఖంలో (చూడగానే) ఒకే అర్థం ఉన్నట్లు భాసించడం పునరుక్త వదాభాసం. వి. వేరు వేరు రూపాలలో ఉన్న రెండు శబ్దాలు ఉంటాయి. నిజానికి వాటి అర్థాలు కూడా వేరే కాని వాటి అర్థం ఒకటే అన్నట్లు భాసిస్తే అది పునరుక్త<noinclude><references/></noinclude> 667rubp9vmoigqe9sw6cf95vuke7fvz 104 224987 579963 2026-09-19T02:51:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '576 కావ్యప్రకాశ- వదాభాసం. అది శబ్దమాత్రపునరుక్త పదాభాసం అనీ, శబ్దార్ణోభయపునరుక్తవదా భాసం అనీ రెండు విధాలు. దానిలో మొదటిదానిని గూర్చి చెపుతున్నాడు. ఆది 'శబ్దానికి' సంబంధించి...' 579963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>576 కావ్యప్రకాశ- వదాభాసం. అది శబ్దమాత్రపునరుక్త పదాభాసం అనీ, శబ్దార్ణోభయపునరుక్తవదా భాసం అనీ రెండు విధాలు. దానిలో మొదటిదానిని గూర్చి చెపుతున్నాడు. ఆది 'శబ్దానికి' సంబంధించినది. సభజేతి :- సభంగరూపమూ, అభంగరూపమూ అయిన కేవలశబ్దంలో ఉండవచ్చు. అనగా సభంగరూపకేవలశబ్ధనిష్ఠమూ అభంగ రూపకేవలశబ్దనిష్ఠమూ అని శబ్ధనిష్ఠం రెండు విధాలని అర్థం. ఉదాహరణం. అరీతి :- ఆరివధ దేహశరీరః - అరివధ 'ద ఈహ శరి + ఈరః = శత్రు వధను ఇచ్చే చేసే చేష్టలు గల బాణవంతులను (యోధులను) పేరేపించేవాడు, సహసా = శీఘ్రంగా, రథిసూతతురగపాదాతః- రథి+సు+ఉత+తురగ+పాదాతః - రథికులచేత బాగా కట్టబడిన గుజ్జులూ, కాలిబంటులూ కలవాడూ, స్థిరతా యామ్ = స్థిరత్వమునందు, ఆగః = పర్వతమూ (సదాన త్యా+అగ) అయిన. అవని తలతిలకః _ భూతలానికి అలంకార మైన రాజు, సదానత్యా - సత్పురుషులయందు నమ్రతచేత, భాతి = ప్రకాశిస్తున్నాడు. = వి. ఇక్కడ 'దేహ' 'శరీర' శబ్దాలూ, 'సారథి' 'సూత' శబ్దాలూ, 'దాన' 'త్యాగ' శబ్దాలూ వినబడగానే ఒకే అర్థం గల రెండు పదాలను ప్రయోగించి నట్లు తోచడంచేత పునరుక్త వదాభాసం. ఈ శబ్దాలన్నీ సభంగా లవడంచేత సభంగశబ్దనిష్ఠ మైనది. ఆవ అభంగశబ్దనిష్ట మైన వునరుక్త వదాభాసానికి ఉదాహరణం చూపు. తున్నాడు. శ్లో॥ చకాసత్యఙ్గనారామాః కౌతుకానన్ద హేతవః, తస్య రాజ్ఞః సుమనసో విబుధాః పార్శ్వవర్తినః. = 390 వ్యా. చకాసతీతి. అఙ్గనారామాః = స్త్రీలతో రమించేవారు, ఆనగా విరహ బాధ ఎరగనివారు, కౌతుకొనన్ద హేతవః నృత్యగీతాది కౌతుకములచేత ఆనందా నికి కారణభూతులు, సుమనసః - మంచి మనస్సు కలవారు, విబుధాః = పండి తులు అయిన, తస్య రాజః ఆ రాజుయొక్క, పార్శవర్తినః = పార్శ్వచరులు, చకాసతి — ప్రకాశించుచున్నారు. - - == =<noinclude><references/></noinclude> sv7fh9jkfa23okfzt02ef0c5a3zhzns 104 224988 579964 2026-09-19T02:52:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోల్లాసం 577 వి. ఇక్కడ 'అఙ్గనా' 'రామా' శబ్దాలకు స్త్రీ అని అర్థం. 'కౌతుక' 'ఆనన్ద' శబ్దాలకు సంతోషం అని అర్థం. 'సుమనసః' 'విబుధాః' శబ్దాలకి పండితులు అని అర్థం. ఈ విధంగా ఈ శబ్దాలు ఏకారక...' 579964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోల్లాసం 577 వి. ఇక్కడ 'అఙ్గనా' 'రామా' శబ్దాలకు స్త్రీ అని అర్థం. 'కౌతుక' 'ఆనన్ద' శబ్దాలకు సంతోషం అని అర్థం. 'సుమనసః' 'విబుధాః' శబ్దాలకి పండితులు అని అర్థం. ఈ విధంగా ఈ శబ్దాలు ఏకారకాలు అవడంచేత వినగానే పునరుక్తి ఉన్నట్లు భాసిస్తుంది. అందుచేత పునరుక్తవదాభాసం. ఈ శబ్దాలన్నీ అభంగ శబ్దాలు. అందుచేత అభంగశబ్దనిషపునరుక్త వదాభాసం. ఇక్కడ ఉన్న అన్ని శబ్దాలు అర్థం ఉన్నవే. అందుచేత ఇది సార్థకశబ్దనిష్ఠం. వెనుకటి ఉదాహరణంలో దేహ- శరీరశబ్దాలు, సారథి సూతశబ్దాలూ, దాన_త్యాగశబ్దాలూ, నిరర్థకాలే. అనగా వినగానే ఏ అర్థం స్ఫురిస్తూన్నదో ఆ అర్థం వాటికిలేదు. సభంగపదాలు అవడంచేత అసలు పదాలూ, వాటి ఆర్థాలూ వేరు కదా! కా. తథా శబ్దార్థయోరయమ్. వృ. ఉదాహరణమ్- 86 శ్లో॥ తనువపురజఘన్యోఒఒసౌ కరికుణ్ణరరుధిరరక్త ఖరనఖరః, తేజోధామ మహఃపృథుమనసామినో హరిర్జిష్ణుః. 391 వృ. ఆత్రైకస్మిన్ పదే పరివర్తితే నాలంకార ఇతి శబ్దాశ్రయః, ఆపరస్మింస్తు పరివర్తితేఒపి స న హీయతే ఇత్యర్ధనిష్ఠ ఇత్యుభయాలంకా రోయమ్. ఇతి కావ్యప్రకాశే శబ్దాలంకార నిర్ణయో నామ నవమ ఉల్లాసః : వ్యా. తథేతి :- ఈ పునరుక్త వదాభాసం శబ్దార్థాలు రెండింటిలో నూకూడా ఉంటుంది. ఉదాహరణం. = తను ఇతి :- ఇది సింహవర్ణనం. అసౌ హరిః = ఈ సింహం, తనువపుః = సన్నని శరీరం కలదైనా, అజఘన్యః = శ్రేష్ఠమైనది. కరికుణ్ణరరుధిరరక్త బరన ఖరః = శ్రేష్ఠము లైన, ఏనుగుల రక్తంచేత ఎఱ్ఱనైన వాడియైన నఖములు కలది. తేజోధామ – తేజస్సుకు ఆశ్రయం. మహఃపృథుమనసామ్ తేజస్సుచేత గొప్ప మనస్సు కలవాటిలో, ఇన్ద్రః = శ్రేష్ఠము. జిష్ణుః = జయస్వభావం గలది. 37) - = =<noinclude><references/></noinclude> 2vozjr8z4wp3io17vythldfycfada95 104 224989 579965 2026-09-19T02:52:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '578 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ 'తను'. 'వపు' శబ్దాలకు దేహం అనీకరి' 'కుంజర' శబ్దా లకు ఏనుగ అనీ, 'రుధిర'- 'రక్త 'శబ్దాలకు రక్తం అనీ, 'తేజో'-'ధామ' - 'మహః” శబ్దాలకు తేజస్సు అనీ, 'ఇన్ద్ర' 'హరి'. 'జిష్ణ' శబ్...' 579965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>578 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ 'తను'. 'వపు' శబ్దాలకు దేహం అనీకరి' 'కుంజర' శబ్దా లకు ఏనుగ అనీ, 'రుధిర'- 'రక్త 'శబ్దాలకు రక్తం అనీ, 'తేజో'-'ధామ' - 'మహః” శబ్దాలకు తేజస్సు అనీ, 'ఇన్ద్ర' 'హరి'. 'జిష్ణ' శబ్దాలకు దేవేంద్రు డనీ అర్థాలు ఉండడంచేత ఆపాతతః పౌనరుక్త్యం కనబడుతుంది. వీటిలో తను కుజ్జర - రక్త ధామ.హరి-జిష్ణు శబ్దాలు పరివృత్తిసహాలు కావు. అక్కడ శబ్దాలంకారం. వపుః కరి రుధిర ఇన్ద్రశబ్దాలు పరివృతిసహాలు. అక్కడ అర్థాలంకారం. ఈ విషయమే చెపుతున్నాడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ ఒక పదం (తన్వాది పదం) మారుస్తే అలంకారం లేదు. అందుచేత శభ్దాశ్రయం. మరొక పదం (వపుః ఇత్యాదికం) మార్చినా అలంకారత్వం పోదు. అందుచేత అర్థనిష్ఠం. ఈ విధంగా ఇది ఉభయాలంకారం. 'బాలానందిని' అను కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యానంలో శబ్దాలంకారనిర్ణయం అనే నవమోల్లాసం సమాప్తం.<noinclude><references/></noinclude> 2hzhjhimbqj7ds9uamc46zad592l78e 104 224990 579966 2026-09-19T02:52:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అథ దశమ ఉల్లాసః వృ. అర్థాలంకారానాహ- కా. సాధర్మ్యముపమా భేదే. వృ. ఉపమనోపమేయయోరేవ న తు కార్యకారణాధికయోః సాధర్మ్యం భవతీతి తయోరేవ సమానేన ధర్మేణ సంబన్ధః ఉపమా. భేద గ్రహణమనన్వయవ్యవ...' 579966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అథ దశమ ఉల్లాసః వృ. అర్థాలంకారానాహ- కా. సాధర్మ్యముపమా భేదే. వృ. ఉపమనోపమేయయోరేవ న తు కార్యకారణాధికయోః సాధర్మ్యం భవతీతి తయోరేవ సమానేన ధర్మేణ సంబన్ధః ఉపమా. భేద గ్రహణమనన్వయవ్యవచ్చేదాయ. = వ్యా. అర్థాలంకారాలను చెవుతున్నాడు. సాధర్మమ్ ఇతి :- భేదే ఉప మానోపమేయాలకు భేదం ఉంటూండగా, సాధర్మ్యమ్ సమానమైన ధర్మం కలిగి ఉండడం ఉపమ. ఉపమానేతి :- = సాధర్మం అనేది ఉపమానోపమేయాలకే ఉంటుంది కాని ”కార్యకారణాదులకు ఉండదు. వాటికే సమానమైన ధర్మంతో సంబంధం ఉపమా లంకారం. వి. సమానః ధర్మః యయోః తౌ సధర్మౌ- సమానమైన ధర్మం కలవి. సధర్మయోః భావః సాధర్మ్యమ్-సమానమైన ధర్మం కలిగిఉండడం అని అర్థం. -సమానమైన ధర్మం ఉపమానోపమేయాలకే ఉంటుంది కాని ఇతరమైన కార్య కారణాదులకు ఉండదు. అందుచేత “ఉపమానోపమేయయోః" అని చెప్పకపోయినా తెలుస్తుంది అని భావం. భేదేతి : - "ఉపమానోపమేయాలు వేరు వేరుగా ఉండాలి అని చెప్పడం అనన్వయాలంకారాన్ని వ్యావృత్తి చేయడంకోసం". అనన్వయాలంకారంలో ఒకే వస్తువు ఉపమేయంగాను ఉపమానంగాను ఉంటుంది. ఉపమేయోపమానాలు వేరుగా ఉండాలి అని చెప్పకపోతే ఆ అలంకారంలో ఈ లక్షణానికి అతివ్యాప్తి వస్తుంది. అది లేకుండా ఉండడంకోసం 'భేదే' అని లక్షణంలో చేర్చబడింది. కా. పూర్ణా లుప్తా చ.<noinclude><references/></noinclude> opyv2a2fbx30dz4dklx9jpjghox2sf3 104 224991 579967 2026-09-19T02:52:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '580 కావ్యప్రకాశ వృ. ఉపమానోపమేయసాధారణధర్మోపమాప్రతిపాదకానాముపా దానే పూర్ణా. ఏకస్య ద్వయోస్త్రయాణాం వా లోపే లుప్తా. వ్యా. పూర్ణేతి :- ఇది పూర్ణ లుప్త అని రెండు విధాలు. ఉపమానేతి :-...' 579967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>580 కావ్యప్రకాశ వృ. ఉపమానోపమేయసాధారణధర్మోపమాప్రతిపాదకానాముపా దానే పూర్ణా. ఏకస్య ద్వయోస్త్రయాణాం వా లోపే లుప్తా. వ్యా. పూర్ణేతి :- ఇది పూర్ణ లుప్త అని రెండు విధాలు. ఉపమానేతి :- ఉపమాన ఉపమేయ-సాధారణధర్మ. ఉపమా ప్రతిపాదకాలను. గ్రహిస్తే (చెపితే) అది పూర్ణోపము. ఈ నాల్గింటితో ఒకటి కాని, మూడు గాని లోపిస్తే (చెప్పకపోతే) అది లుప్తోపము. రెండుగాని, 'ఉప వి. ఒక వస్తువును మరొకవస్తువుతో పోల్చినప్పుడు మొదటిది మేయం'; దేనితో పోలుస్తామో అది 'ఉపమానం'. ఇలా పోల్చడానికి ఈ రెండు వస్తువులలోనూ ఏదో ఒక సమానమైన ధర్మం ఉండాలి. దానికి 'సమానధర్మం' అని పేరు. ఈ సమానధర్మం గుణం కావచ్చు, క్రియ కావచ్చు, రెండింటికీ ఆన్వయించే ఒక విశేషణం శిష్టశబ్దం) కావచ్చు. ఈ రెండింటికీ పోలికను బోధించే 'ఇవ' 'యథా' మొదలైన శబ్దాలు ఉపమావాచకాలు. ఈ నాల్గింటినీ ప్రయోగిస్తే అది పూర్ణోపము. ఉదాహరణకి "ముఖం చన్ద్ర ఇవ సున్దరమ్" అన్న ప్పుడు ముఖం ఉపమేయం, చన్ద్ర: ఉపమానం, 'ఇవ' అనేది ఉపమావాచకం, సౌందర్యం సమానధర్మం. ఈ విధంగా నాల్గింటినీ ప్రయోగిస్తే పూర్ణోపము. ఈ నాల్గింటిలో ఒకటి చెప్పకపోయినా రెండు చెప్పకపోయినా, మూడు చెప్పకపోయినా ఆది లుస్తోపమ. అవ. పూర్ణోపమను ఆరు విధాలుగా విభజిస్తున్నాడు. కా. సాగ్రిమా శ్రాత్యార్థీ చ భవేద్వా క్యే సమాసే తద్ధితే తథా. 87 వృ. అగ్రిమా పూర్ణా. యథేవవాది శబ్దా యత్పరాస్త స్యైవోప మానతా ప్రతీతిరితి యద్యప్యుపమానవిశేషణాన్యేతే తథాపి శబ్దశక్తి మహిమ్నా శ్రుత్యైవ షష్ఠీవత్ సంబద్ధం ప్రతిపాదయనీతి తత్సద్భావే శ్రాతీ ఉపమా. తథైవ“తత్ర తస్యేవ ” ఇత్యనేన ఇవార్డే విహితస్య వతేః ఉపాదానే. 'తేన తుల్యం ముఖమ్" ఇత్యాదౌ ఉపమేయే ఏవ, “తత్<noinclude><references/></noinclude> dtci8kl5pme8l43dko7rnz1bvb6zby0 104 224992 579968 2026-09-19T02:53:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 581 తుల్యమ్ ఆస్య" ఇత్యాదౌ చ ఉపమానే ఏవ “ఇదం చ తచ్చ తుల్యమ్” ఇత్యుభయత్రాపి తుల్యాదిశబ్దానాం విశ్రాన్తిరితి సామ్యపర్యాలోచనయా తుల్యతాప్రతీతిరితి సాధర్మ్యస్యార్థ...' 579968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 581 తుల్యమ్ ఆస్య" ఇత్యాదౌ చ ఉపమానే ఏవ “ఇదం చ తచ్చ తుల్యమ్” ఇత్యుభయత్రాపి తుల్యాదిశబ్దానాం విశ్రాన్తిరితి సామ్యపర్యాలోచనయా తుల్యతాప్రతీతిరితి సాధర్మ్యస్యార్థర్వాల్ తుల్యాది జోపాదానే ఆర్థి. తద్వత్ “తేన తుల్యం క్రియాచేద్వతిః" ఇత్యనేన విహితస్య వతేః స్థితౌ. “ఇవేన నిత్యసమాసో విభక్త్యలోపః పూర్వపదప్రకృతిస్వరత్వం చ" ఇతి నిత్యసమాసే ఇవశబ్దయోగే సమాసగా. క్రమేణోదాహరణమ్- == సా = - వ్యా నేతి :- అగ్రిమా మొదటిదైన, అది, పూర్ణోపము, శ్రాతీ శబ్దంచేత బోధింపబడేది. వాచ్యము, ఆర్జీ- అర్థం ద్వారా లభ్యం అయేది కూడ, వాక్యే= వాక్యంలోను, సమానే సమాసంలోనూ, తథా= మరియు, తద్దితే తద్ధిత ప్రత్యయంలోను, భవేత్ = ఆవును. "అగ్రిమా అనగా మొదటిది, పూర్ణ అని అర్థం.” వి. పూర్ణోపమ ముందుగా శ్రాతి అనీ ఆర్థి ఆనీ రెండు విధాలు. ఈ రెండూ కూడ వాక్యగతం అనీ, సమాసగతం అనీ, తద్ధితగతం అనీ మూడేసి విధాలు. ఈ విధంగా పూర్ణోపమ ఆరు విధాలు. 1. వాక్యగతశ్రాత్యువమ, 2. సమాసగతశ్రోత్యుపము, 3. తదితగత శ్రిత్యుపమ, 4. వాక్యగతఆర్థుపము, 5. సమాసగతఆర్థ్యుపమ, 6. తద్ధితగత ఆర్థ్యుపమ. వ్యా, యథేవేతి :- 'యథా', 'ఇవ', 'వా' మొదలైన శబ్దాలు దేనికి పరంగా (ఏ పదం తరవాత) ప్రయోగించబడతాయో దానికే ఉపమానత్వప్రతీతి. అందుచేత ఇవి ఉపమానానికి విశేషణాలు: అయినా వినినంతమాత్రంచేతనే శబ్ద శ క్తిమహిమచేత షష్ఠీ విభక్తి వలె సంబంధాన్ని ప్రతిపాదిస్తాయి కాబట్టి అవి షష్ఠీవిభక్తి ఉన్నపుడు 'శ్రోతి' అయిన ఉపము. అదే విధంగా 'తత్ర తన్యేవ' అనే సూత్రంచేత విధించబడిన వతిని గ్రహించినప్పుడు కూడా. వి. “యద్ధి యదర్థే ధర్మవిశేషం ప్రతిపాదయతి తత్ తద్విశ్లేషణమ్" అనీ, “ఏకవిశేషణం నాపరత్ర స్వార్థం ప్రత్యాయయతి" అనీ నియమం ఉంది. "ఏది దేని అర్థంలో ధర్మవిశేషాన్ని, ఒక విశిష్టమైన ధర్మాన్ని, బోధిస్తుందో అది దానికి విశేషణం”, “ఒకదాని విశేషణం మరొక చోట (మరొక పదంలో) తన అర్థాన్ని ప్రతీతం అయేటట్లు చేయదు” అని వీటి అర్థం. ఉదాహరణకి "నీలమ్<noinclude><references/></noinclude> je3uu0j0sy0dsjdlk8w8077xwf1dzdo 104 224993 579969 2026-09-19T02:53:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '582 కావ్యప్రకాశ ఉత్పలమ్" (నల్లని కలువ) అన్నప్పుడు 'నీల' శబ్దం తన అర్థం (నీలత్వం) ఉత్పలశబ్దానికి అర్థమైన కలపలో ఉన్నట్లు తెలపడంచేత ఉత్పలానికి విశేషణం. అయింది. ఇంక ఆ విశేషణం మరొక ప...' 579969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>582 కావ్యప్రకాశ ఉత్పలమ్" (నల్లని కలువ) అన్నప్పుడు 'నీల' శబ్దం తన అర్థం (నీలత్వం) ఉత్పలశబ్దానికి అర్థమైన కలపలో ఉన్నట్లు తెలపడంచేత ఉత్పలానికి విశేషణం. అయింది. ఇంక ఆ విశేషణం మరొక పదార్థంలో కూడా తన అర్థాన్ని (తన అర్థం ఉన్నట్లు) తెలుపదు. అదేవిధంగా “ముఖం మనోజ్ఞం కమలం యథా ఏతత్" (ఈ ముఖం కమలం వలె మనోహరంగా ఉన్నది) అనే వాక్యంలో 'యథా' శబ్దం 'కమల' శబ్దం తరవాత ప్రయోగించబడడంచేత కమలపదార్థం ఉపమానం అనే అన్ని బోధించడం ద్వారా కమలపదానికి విశేషణం అయింది. అందుచేత కమలశబ్దానికి విశేషణమైన ఆ 'యథా' పదం ఉపమానమైన కమలానికి సాదారణ. ధర్మసంబంధం (మనోజ్ఞత్వసంబంధం) ఉన్నట్లు బోధించవచ్చును కాని కమల భిన్నమైన, ఉపమేయమైన, ముఖానికి కూడా సాధారణధర్మసంబంధం ఉన్నట్లు బోధించజాలదు కదా! అలాంటప్పుడు ఉపమ 'శ్రాతి' అని చెప్పడం ఎలా కుదురుతుంది? ఉపమానోపమేయాలకు (సాదారణధర్మంతో సంబంధం ఉండడం అనే) సాధర్మ్యం శబ్దంచేత (యథా- ఇవాదుల చేత) చెప్పబడడమే కదా శ్రాతత్వం అనగా? అని ఆశంక దీనికి సమాధానం ఏమనగా- నిజమే; 'యథా', 'ఇవ', 'వా' మొదలైన శబ్దాలు వేటి తరువాత ప్రయోగించబడతాయో వాటిలోని విశేషం మాత్రం చెప్పడమే న్యాయం. అయినా కొన్ని శబ్దాల శక్తి అనూహ్యంగా ఉంటుంది. అందుచేత ఈ శబ్దాలు వినగానే సాధారణధర్మంతో (మనోజ్ఞత్వాదు లతో సంబంధం కేవలం ఉపమానానికి మాత్రమే కాకుండా ఉపమేయానికి కూడా ఉంది అనే ప్రతీతి కలుగుతుంది. ఇది ఎలాగంటే సంబంధార్థకం అయిన షష్ఠీవిభక్తి దేనికి చేర్చబడుతుందో దానియందు సంబంధరూపార్థాన్ని బోధించి దానికి విశేషణం అవుతుంది. “రాజ్ఞః రాజ్యమ్” అనే వాక్యంలో 'రాజన్ 'శబ్దం చివర ఉన్న షష్ఠి రాజుకు ఏదో సంబంధం ఉన్న దని బోధించడం ద్వారా రాజ రూపప్రకృత్యర్థానికి విశేషణం అవుతుంది. అయితే సంబంధం ద్వినిష్టం గాన అంతటితో ఆగక అది రాజుకూ రాజ్యానికీ ఉన్న స్వస్వామిభావరూప (సొత్తు, సొత్తుకలవాడు అనే) సంబంధాన్ని కూడా బోధిస్తుంది. అదే విధంగా ఉపమాన శబ్దాలకి ప్రక్క ఉన్న యథేవాదిశబ్దాలు వాటి ఉపమానత్వాన్ని లేదా సాదృ శ్యాన్ని బోధిస్తూ దానితో పాటు (ఉపమానత్వం ఉపమేయత్వసాపేక్షం లేదా సాదృశ్యం ద్వినిషం అవడం చేత, ఉపమేయోపమానాలకు సాధారణధర్మసంబం ధాన్ని కూడా బోధిస్తాయి. అది ఆ పదాల కున్న శక్తివైశిష్ట్యం. ఈ విధంగా<noinclude><references/></noinclude> a9gfke8hmaexorimd5yib6zrdhtdz5b 104 224994 579970 2026-09-19T02:53:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 583 ‘యథా', ‘ఇవ, వా', ‘వ' మొదలైన పదాలు సాదృశ్యాన్ని (సాధారణధర్మ సంబంధాన్ని ) ప్రత్యక్షంగా బోధిస్తాయి కాబట్టి వాటిని ప్రయోగించినప్పుడు ఉపమ 'శ్రాతి'. "తత్ర త స్యేవ" (పా.సూ. 5....' 579970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 583 ‘యథా', ‘ఇవ, వా', ‘వ' మొదలైన పదాలు సాదృశ్యాన్ని (సాధారణధర్మ సంబంధాన్ని ) ప్రత్యక్షంగా బోధిస్తాయి కాబట్టి వాటిని ప్రయోగించినప్పుడు ఉపమ 'శ్రాతి'. "తత్ర త స్యేవ" (పా.సూ. 5.1.116) అనే సూత్రంచేత ‘వతి' ('వత్' మిగులుతుంది) ప్రత్యయం విధించబడింది. “సప్తమ్యంతపదానికి, షష్ఠ్యంత పదా నికీ వతిప్రత్యయం వస్తుంది; ఆప్రత్యయం 'ఇవ' అనే అవ్యయం ఏ అర్థాన్ని బోధిస్తుందో” ఆ అర్థాన్ని బోధిస్తుంది" అని ఈ సూత్రానికి అర్థం. “మథురావత్ పాటలీపుత్రే ప్రాకారః" అనేది సప్తమ్యంతానికి చేరే వతి ప్రత్యయానికి ఉదాహరణం. 'మథురావత్' అనే దానికి 'మథురాయామ్ ఇవ' (మథురయందు వలె) అని అర్థం. పాటలీపుత్రనగరమునందు ప్రాకారం మథురయందు వలె ఉన్నది ఆని ఈ వాక్యా నికి అర్థం. “మథురావత్ పాటలీపుత్రస్య విస్తారః" అనేది షష్ఠ్యంతానికి వతి ప్రత్యయం చేర్చడానికి ఉదాహరణం. ఇక్కడ 'మథురావల్' అనే దానికి 'మథు రాయాః ఇవ'అని అర్థం. 'పాటలీపుత్రం యొక్క వైశాల్యం మథుర యొక్ష (వైశాల్యం) వంటిది'అని ఈవాక్యానికి అర్థం. ఈ విధంగా ఈ సూత్రంచేత విహితమైన 'వతి' ప్రత్యయం 'ఇవ’అనే అవ్యయానికి ఏ అర్థమో ఆ అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. 'ఇవను ప్రయోగించినపుడు శ్రోతి ఉపమ అయినట్లే, ఈ వతి ప్రత్యయం చేర్చిన పదం ప్రయోగించినప్పుడు కూడా 'శ్రాతి' ఉపమ అని అర్థం. "ముఖం చన్ద్ర ఇవ సున్దరమ్" అన్నప్పుడు వాక్యగతశ్రాతోపమ. "గ్రామే జస్మిన్ నగరవత్ చతురాః జనాః” (ఈ గ్రామంలో జనులు నగరంలో వలె చతురులు) ఇత్యాదులలో తద్ధితగతశ్రాతోపమ వ్యా. ఇప్పుడు ఆర్థోపమను గూర్చి చెపుతున్నాడు. తేనేతి :- "తేన తుల్యం ముఖమ్” “ముఖం దానితో (పద్మంతో) తుల్యంగా ఉంది" ఇత్యాదులలో 'తుల్య' మొదలైన శబ్దాలు ఉపమేయంమీదనే విశ్రమిస్తున్నాయి; అనగా ఉపమేయానికి విశేషణాలు గాన దానినే చెపుతున్నాయి. "తత్ తుల్యమ్ అస్య" "అది (పద్మం) దీనికి ముఖానికి) తుల్యంగా ఉంది" ఇత్యాదులలో తుల్యాదిశబ్దాలు ఉపమానంలో విశ్రమిస్తున్నాయి. “ఇదం చ తచ్చ తుల్యమ్” “ఇదీ (ఈ ముఖమూ) అదీ ఆ (ఆ పద్మమూ) తుల్యాలుగా ఉన్నాయి" ఇత్యాదులలో తుల్యాదిశబ్దాలు ఉపమేయోవ మానాలు రెండింటిమీదా విశ్రమిస్తున్నాయి. అందువల్ల తుల్యత్వప్రతీతి సామ్యాన్ని<noinclude><references/></noinclude> d8sr4m5wugklidh4g3cb0mhlxua6ogn 104 224995 579971 2026-09-19T02:53:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '584 కావ్య ప్రకాశ గూర్చి ఆలోచించగా ఏర్పడుతూన్నది. అందుచేత తుల్యాదిశబ్దాలు ప్రయోగించి నప్పుడు సాధర్మ్యం ఆర్థం; అనగా అర్థాన్ని పట్టి ఏర్పడింది. "తేన తుల్యం క్రియా చేద్వతిః" అన...' 579971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>584 కావ్య ప్రకాశ గూర్చి ఆలోచించగా ఏర్పడుతూన్నది. అందుచేత తుల్యాదిశబ్దాలు ప్రయోగించి నప్పుడు సాధర్మ్యం ఆర్థం; అనగా అర్థాన్ని పట్టి ఏర్పడింది. "తేన తుల్యం క్రియా చేద్వతిః" అని విధించిన వతి ప్రత్యయం ఉన్నప్పుడు కూడా ఇట్లే. వి. 'తుల్య' 'సమ' 'సదృశ' ఇత్యాది శబ్దాలు ఇతరశబ్దాలకి విశేషణాలుగా ఉపయోగించబడతాయి. అందుచేత ప్రత్యక్షంగా తుల్యత్వాదు లున్న ఆ విశేష్యాన్ని బోధిస్తాయి. అనగా 'తుల్యః' అనగా 'సామ్యం కలది' అని అర్థం. 'సమ' 'సదృశ' మొదలైన పదాల విషయం కూడా అంతే. 'ముఖం చంద్రునితో తుల్యం' ఆని అంటున్నారు కాబట్టి ఆ రెండింటికీ సాదృశ్యం ఉన్నది అనో, ఈ రెండింటికీ సామ్యం ఉంది కాబట్టి ఆ రెండూ తూల్యాలనో భావం ఏర్పడిన తరువాత సాదృశ్య జ్ఞానం సాధర్మ్యం ఉన్న దనే కలుగుతుంది. అందుచేత ఈ స్థలాలలో సాదృశ్యజ్ఞానం అర్థాత్ సిద్ధం అనగా అర్థాన్ని పట్టి తరువాత తెలిసేది. దీనినే ఆక్షిప్తం అంటారు. అందుచేత ఇక్కడ ఉపమ అర్థి. ఇవాది స్థలాలలో సాదృశ్యం ఇవాదులచేత ప్రత్యక్షంగానే చెప్పబడుతుంది. అందుచేత అక్కడ శ్రాతి. పై వాక్యంలో "సామ్యపర్యాలోచనయా తుల్యతాప్రతీతిః" అనేదానికి- 'ముఖం చంద్రునితో తుల్యం' అనే మాట విన్న తరువాత ఆ రెండింటికీ సామ్యాన్ని పరిశీలించి ‘ఒహో ! ఈ సామ్యం (సాధర్మ్యం) ఉండడంచేత ఈ రెండింటికి తుల్యత్వం కదా' అని తెలుసుకుంటాం- అని అర్థం. ఈ ఘట్టంలో వ్యాఖ్యాతలు అనేకవిధాలుగా వ్యాఖ్యానించారు. వామనఝల్ కీకర్ కూడా- “యథేవాది శబ్దప్రయోగస్థలంలో సాధర్మ్యం వాచ్యం, సాదృశ్యం ఆర్థం, తుల్యాదిశబ్దప్రయోగస్థలంలో సాదృశ్యం వాచ్యం, సాధర్మ్యం అర్థం" అంటూ వ్రాశారు. ( పేజి 553). ఆదేవిధంగా సాధర్మ్యం వేరు సాదృశ్యం వేరు అన్నట్లు భావించి "మూలకారుని, (మమ్మటుని) మతంలో సాధర్మ్యమే ఉపమ కాని సాదృశ్యం కాదు" అని వ్రాశారు. ఈ వ్యాఖ్య లన్నీ మమ్మటభావానుగుణంగా లేవేమో అనిపిస్తుంది. అప్పయదీక్షితులు "ఉపమితిక్రియా నిష్పత్తిమత్ సాదృశ్య వర్ణనముపమా" అని ఉపమాలక్షణం చెప్పారు (చిత్రమీమాంస పే.20). పండిత రాజు కూడా "సాదృశ్యం సున్దరం వాక్యార్టోపస్కారకముపమాలంకృతిః" అని ఉపమాలక్షణంలో ' సాదృశ్య'పదాన్నే ప్రయోగించాడు. ఈ విధంగా 'సాదృశ్య'<noinclude><references/></noinclude> t052w40n03gs461967ohlp85ga54rd5 104 224996 579972 2026-09-19T02:53:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 585 'సాధర్మ్య' పదాలు పర్యాయాలనే వీరి అభిప్రాయం అన్నట్లు తెలుస్తూన్నది. మమ్మటుడు కూడా ఇవి వేరు వేరు అని భావించినట్లు ఎక్కడా కనబడదు. ఒకటి సాదృశ్యవాచకం. రెండవది సాదృ...' 579972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 585 'సాధర్మ్య' పదాలు పర్యాయాలనే వీరి అభిప్రాయం అన్నట్లు తెలుస్తూన్నది. మమ్మటుడు కూడా ఇవి వేరు వేరు అని భావించినట్లు ఎక్కడా కనబడదు. ఒకటి సాదృశ్యవాచకం. రెండవది సాదృశ్యవద్వాచకం అవడమే శ్రాతీ త్వార్థీత్వాల భేదానికి కారణం అని అప్పయదీక్షితాదులు వ్రాతలవలన తెలుస్తూన్నది. “నను సదృశాదిశబ్ద ప్రయోగే సాదృశ్యవిశిష్టధర్మి పర్యన్తత్వాత్ ఆరీతి యుక్తమ్...." (చి.మీ. పే. 30) అని అప్పయదీక్షితులు ఒక చోట అంటారు. "ఆత్ర పూర్వార్ధే వతేః 'తత్ర త న్యేవ' ఇతి సాదృశ్య విధానాత్ శ్రాతీ, ఉత్తరార్ధే 'తేన తుల్యమ్' ఇతి విధానాత్ సాదృశ్యవర్థకతయా ఆర్థి' (ర.గం. పే. 215) అని పండిత రాయలు వ్రాశారు. దీనిని పట్టి శ్రాతీత్వార్థీత్వభేదం పైన వివరించినట్లే చెప్పడం యుక్తం. మమ్మటుడు ఉపమాభేదాలను అన్నింటినీ ప్రతీహా రెండురాజవృత్తిసమేత మైన ఉద్భటకావ్యాలంకారసారసంగ్రహంనుంచి గ్రహించి నట్లు కనబడుతుంది. ఆర్థోపమను గూర్చి ప్రతీహారేందురాజు వ్రాసిన వాక్యాన్నీ పై మమ్మటవాక్యాన్నీ పరిశీలిస్తే ఈ విషయం స్పష్టం అవుతుంది. “యా తూపమా సదృశాదిపదైః క్లిష్టా తస్యాం న శ్రాతేన రూపేణ ఉభయానుయాయితయా ఉపమానోపమేయభావోఒ వగమ్యతే; ఆపి త్వర్థాత్, సదృశాదీనాం పదానామ్ ఉపమానోపమేయయోరేక తర త్రైవ విశ్రానేః, అన్యత్ర చ తద్గత సాదృశ్యపర్యాలోచనయా తత్సంబన్ధిత్వావ గతేః, తేనాసౌ ఆర్డీ" (కా.సా.సం. పేజీ 19- "తేన తుల్యం క్రియాచేద్వతిః" అనే పాణిని సూత్రంచేత (5.1.115) తృతీయాంతంకంటే తుల్యార్థంలో, సాదృశ్యం క్రియకు సంబంధించినప్పుడు, 'వతి' ప్రత్యయం విధించబడింది. "బ్రహ్మణవత్ అధీతే క్షత్రియః" అని మహా భాష్యంలో ఇచ్చిన ఉదాహరణం. బ్రాహ్మణవత్" అనగా "బ్రహ్మణేన తుల్యమ్" అని అర్థం. “బ్రాహ్మణునితో సమంగా క్షత్రియుడు అధ్యయనం చేస్తున్నాడు" అని అర్థం. ఇక్కడ 'వతి'ప్రత్యయం తుల్యార్థంలో విధించబడింది గాన తుల్యశబ్ద ప్రయోగస్థలంలో వలెనే ఆర్థోపమ. వ్యా. సమాసగతశ్రాతోపమను వివరిస్తున్నాడు. ఇవేనేతి - "ఇవేన నిత్య -సమాసో విభక్ష్యలోపః పూర్వపద ప్రకృతిస్వరత్వం చ" అని వార్తి కాన్ని అనుస<noinclude><references/></noinclude> 8nv4t0nrnpxeladhxcr4plab1j0gywq 104 224997 579973 2026-09-19T02:53:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '586 కావ్యప్రకాశ రించి ‘ఇవ’శబ్దంతో సమాసం వచ్చి, 'ఇవ' శబ్దంలో సంబంధం ఉన్నప్పుడు సమాస. గతశ్రాతోపమ, వి. "ఇవశబ్దంతో నిత్యంగా సమాసం ఏర్పడుతుంది. సమసించిన పదంలో ఉన్న విభక్తి ప్రత్యయా...' 579973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>586 కావ్యప్రకాశ రించి ‘ఇవ’శబ్దంతో సమాసం వచ్చి, 'ఇవ' శబ్దంలో సంబంధం ఉన్నప్పుడు సమాస. గతశ్రాతోపమ, వి. "ఇవశబ్దంతో నిత్యంగా సమాసం ఏర్పడుతుంది. సమసించిన పదంలో ఉన్న విభక్తి ప్రత్యయానికి లోపం రాదు. మొత్తం సమాసానికి పూర్వపదప్రకృతి స్వరం వస్తుంది" అని ఈ వార్తికానికి అర్థం. “వాగర్థావివ" ఇత్యాదులు ఉదా హరణం. అయితే “ఇది నిత్యసమాసం కాదు; వైయాకరణులు ఈ సమాసం వైకల్పికం అనే అంగీకరించారు. నిత్యపదఘటితమైన పాఠం ( భాష్యంలో లేదు; అందుచేత ‘నిత్య' పదం ప్రక్షిప్తం, అప్రామాణికం" అని ఉద్యోతంలో నాగేళుడు వ్రాశాడు. క్రమంగా ఉదాహరణలు- వాక్యగతశ్రాతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు శ్లో॥ స్వప్నే ఒ పి సమరేషు త్వాం విజయశ్రీర్న ముఞ్చతి, ప్రభావప్రభవం కాస్తం స్వాధీనపతికా యథా. = వ్యా. స్వప్నే ఒపీతి. స్వాధీనపతికా ప్రభావప్రభవమ్ - అత్యధికానురాగానికి కారణభూతుడైన, కానం = 392 స్వాధీనుడైన భర్త గల యథా - ప్రియుణ్ణి వలె, విజయశ్రీః = విజయలక్ష్మి, త్వామ్ = నిన్ను, సమరేషు = యుద్ధములలో, స్వప్నే ఒ.పి స్వప్నమునందు కూడా, న ముఞ్బతి = విడుచుట లేదు. వి. ఇక్కడ స్వాధీనపతిక ఉపమానం. విజయశ్రీ ఉపమేయం. విడవక పోవడం సాధారణధర్మం. 'యథా' అనేది ఉపమావాచకం. వీటి మధ్య ఎక్కడా సమాసం లేదు. అందుచేత ఇది వాక్యగశ్రాతో పమ. అవ. వాక్యగతమైన ఆర్థోపమును ఉదాహరిస్తున్నాడు. ॥చకితహరిణలోలలోచనాయాః క్రుధి తరుణారుణతారహారకాన్తి, సరసిజమిదమాననం చ తస్యాః సమమితి చేతసి సంమదం విధత్తే . 393:<noinclude><references/></noinclude> g0cvoj5i9bmzqu3w433yiz0lsjokwdw 104 224998 579974 2026-09-19T02:54:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం ====== 587 వ్యా. చకితేతి- చకితహరిణలో లలో చనాయాః భయపడిన లేడి యొక్క నేత్రముల వలె చంచలములైన నేత్రములు గల, తస్యాః = ఆమెయొక్క, క్రుధి = కోపమునందు, తరుణారుణతార హారికాన్తి - తరు...' 579974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం ====== 587 వ్యా. చకితేతి- చకితహరిణలో లలో చనాయాః భయపడిన లేడి యొక్క నేత్రముల వలె చంచలములైన నేత్రములు గల, తస్యాః = ఆమెయొక్క, క్రుధి = కోపమునందు, తరుణారుణతార హారికాన్తి - తరుణుడైన (బాగా పైకి వచ్చిన) అరుణుని వంటి అధిక మైన మనోహర మైన కాంతి గల, ఇదమ్ ఈ, ఆననం చ ముఖము, సరసిజం చ = పద్మమూ, సమమ్ ఇతి = చేతసి = చిత్తమునందు, సంమదమ్ - సంతోషమును, విధత్తే - == = సమానమైనది అని, చేయుచున్నది. వి. ఇక్కడ సరసిజం ఉపమానం; ముఖం ఉపమేయం. అరుణకాంతి కలిగి ఉండడం సాధారణధర్మం. 'సమ' శబ్దం ఉపమాప్రతిపాదకం. సమశబ్దం దేనితోను సమస్తం కాలేదు. అందుచేత ఇది వాక్యగ త ఆర్థ పూర్ణోపమ. అవ. సమాసగతశ్రాతోపమకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.. ॥ అత్యాయతైర్నియమకారిభిరుద్ధతానాం దివ్యైః ప్రభాభిరనపాయమయైరుపాయైః, శౌరిర్భుజైరివ చతుర్భిరదః సదాయో లక్ష్మీవిలాసభవనై ర్భువనం బధార. 394 వ్యా. శౌరిః = విష్ణువు, ఆత్యాయతైః = చాలా పొడవైనవి. (రాజపక్షంలో మంచి భవిష్యత్తు కలవి అని అర్థం), ఉద్దతానామ్ = దానవులకు, (గర్వం కల వారికి అని రెండవ అర్థం), నియమకారిభిః దండం ఇచ్చేవీ, దివ్యైః = దివ్య ములు, (శ్రేష్ఠములు అని రెండవ అర్థం), ప్రభాభిః = ఉత్కృష్టమైన కాంతి గలవి. అనపాయమయెః _ అపాయంలేక పోవడమే అధికంగా కలవీ, లక్ష్మీవిలాసభవ నైః = = లక్ష్మీ యొక్క విలాసగృహాలూ అయిన, చతుర్భిః - నాలుగు, భుజైః ఇవ = భుజముల చేత వలె, యః = ఎవడు, సదా = ఎల్లప్పుడు, ఉపాయైః = ఉపాయాల చేత, ఆదః = ఈ, భువనమ్ = లోకమును, బభార = భరించెనో. == = ఇక్కడ భుజాలు ఉపమానం; ఉపాయాలు ఉపమేయం. ఆయతత్వాధికం సాధారణధర్మం. 'ఇవ' ఉపమావాచకం. 'ఇవ' అనేది 'భుజై:' ఆనేదానితో సమస్తం అయింది. అందుచేత ఇది సమాసగతశ్రాతపూర్ణోపము. ఆవ. సమాసగతఅరోపమకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు...<noinclude><references/></noinclude> 7yv9s8e72djgjfdopfldnjcujmdmyk5 104 224999 579975 2026-09-19T02:54:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '588 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ అవితథమనోరథపథ ప్రథనేషు ప్రగుణగరిమగీత శ్రీ ః, సురతరుసదృశః స భవానభిలషణీయః క్షితీశ్వర న కస్య. వ్యా. క్షితీశ్వర = రాజా ! అవితథమనోరథ పథ ప్రథనేషు = వ్యర్థం కాని...' 579975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>588 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ అవితథమనోరథపథ ప్రథనేషు ప్రగుణగరిమగీత శ్రీ ః, సురతరుసదృశః స భవానభిలషణీయః క్షితీశ్వర న కస్య. వ్యా. క్షితీశ్వర = రాజా ! అవితథమనోరథ పథ ప్రథనేషు = వ్యర్థం కాని మనోరథమార్గాలను విస్తరింపచేయడంలో, ప్రగుణగరిమగీత శ్రీ ః = అధికములైన గుణముల గురుత్వంచేత గానం చేయబడిన సంపద గల, సురతరుసదృశః కల్పవృక్షములతో సమానుడవైన, భవాన్ - నీవు, కస్య = ఎవనికి, న అభిలష ణీయః = అభిలషింపతగనివాడవు? = == వి. ఇక్కడ కల్పవృక్షం ఉపమానం. రాజు ఉపమేయం, అభిలషణీ యత్వం సాధారణధర్మం. 'సదృశ శబ్దం ఉపమాప్రతిపాదకం. 'సురతరుసదృశః' అని ఉపమానోపమేయప్రతిపాదకాలకి సమాసం. అందువలన సమాసగతమైన -ఆర్ణపూర్ణోపమ. అవ. తద్ధితగతశ్రాత. ఆర్థోపములకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ గామ్భీర్యగరిమా తస్య సత్యం గజ్జెభుజఙ్గవత్, దురాలోకః స సమరే నిదాఘామ్బరరత్నవత్. ==== 396 = వ్యా. సత్యమ్ = నిజంగా, తస్య = వానియొక్క, గామ్బిర్య గరిమా గాంభీర్యంయొక్క ఆధిక్యం, గఙ్గభుజఙ్గవత్ సముద్రం యొక్క గాంభీర్యగరిమ వలె ఉన్నది, సః = అతడు, సమరే యుద్ధంలో, నిదామామ్బరరత్నవత్ గ్రీష్మంలోని సూర్యుడు వలె, దురాలోకః - చూడ శక్యంకానివాడు. = == = వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో సముద్రం ఉపమానం, రాజు ఉపమేయం. గాంభీర్యగరిమ సాధారణధర్మం. 'భుజంగవత్ ' అన్నప్పుడు "తత్ర త స్యేవ” అనే సూత్రంచేత షష్ఠ్యంతానికి ఇవార్థంలో 'వతి' ప్రత్యయం చేర్చబడింది గాన ఇది తద్ధితగత శ్రోతపూర్ణోపమ. ఉత్తరార్ధంలో సూర్యుడు ఉపమానం. రాజు ఉపమేయం. దురాలోకత్వం సాధారణధర్మం. 'ఆమ్బరరత్నవత్' అన్నప్పుడు 'వతి' ప్రత్యయం 'తేన తుల్యం క్రియాచేద్వతిః' అనే సూత్రంచేత వచ్చినది. "రత్నేన తుల్యం రత్నవత్" అని విగ్రహం. అందుచేత తతగతమైన ఆర్థపూర్ణోపము.<noinclude><references/></noinclude> 9aaz1y3xzec1yn4wrspbq19r51o49u4 104 225000 579976 2026-09-19T02:54:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 589. ఆవ. · గుణాలంకారయుక్తమై వ్యంగ్యం లేనిది 'చిత్రకావ్యం' అని వెనుక (లీవ కారిక దగ్గర) చెప్పబడింది. అలంకారా లున్న ప్రదేశాలలో అలంకారాల వల్ల వైచిత్ర్యం ఉన్నా వాటితో వ్...' 579976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 589. ఆవ. · గుణాలంకారయుక్తమై వ్యంగ్యం లేనిది 'చిత్రకావ్యం' అని వెనుక (లీవ కారిక దగ్గర) చెప్పబడింది. అలంకారా లున్న ప్రదేశాలలో అలంకారాల వల్ల వైచిత్ర్యం ఉన్నా వాటితో వ్యంగ్యార్థం కూడా ఉంటుంది కదా ? అందుచేత ఇది ధ్వనికావ్యమో, గుణీభూతవ్యంగ్యమో అవుతుంది కాని చిత్రకావ్యం ఎందుకు. ఆవుతుంది అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు. వృ. స్వాధీనపతికా కాన్తం భజమానా యథా లోకోత్తర చమత్కా రభూః తథా జయశ్రీః త్వదా సేవనేన ఇత్యాదినా ప్రతీయమానేన వినా యద్యపి నోక్తేర్వైచిత్రమ్, వైచిత్ర్యం చాలంకారః, తథాపి న ధ్వని గుణీభూతవ్యజ్యవ్యవహారః న ఖలు వజ్యసంస్పర్శపరామర్శాద త్ర చారుతాప్రతీతిః, అపి తు వాచ్య వైచిత్ర్య ప్రతిభాసాదేవ. రసాదిస్తు వ్యజ్యోఒర్థోఒ లంకారాన్త రం చ సర్వత్రా వ్యభిచారీత్యగణయిత్వైవ తత్ అలంకారా ఉదాహృతాః తదహితత్వేన తు ఉదాహియమాణా విరసతామావహన్తీతి పూర్వాపర విరుద్ధాభిధానమితి న చోదనీయమ్. మాట నిజమే. వ్యా. స్వాధీనేతి. “తన భర్తను భజిస్తూన్న స్వాధీనపతిక అయిన స్త్రీ ఏ విధంగా లోకోత్తరమైన చమత్కారం కలిగిస్తుందో, నిన్ను సేవించడంచేత జయ లక్ష్మి కూడా లోకోత్తరచమత్కారం కలిగిస్తూన్నది" అనే వ్యంగ్యార్థం లేక పోతే ఈ వర్ణనలో వైచిత్ర్యమే ఉండదు. అలంకారం అనగా వైచిత్ర్యమే. ఈ ఆయినా ఇలాంటి కావ్యాలను 'ధ్వని' అని కాని, 'గుణీభూత వ్యంగ్యం' అని కాని వ్యవహరించము. ఎందుచేత ననగా ఇక్కడ చమత్కారం ఉన్నదంటే అది వ్యంగ్యార్థస్పర్శజ్ఞానంవల్ల కాదు. వాచ్యంలో ఉన్న వైచిత్యం భాసించడంవల్లనే. ప్రతీ కావ్యంలోనూ రసాదివ్యంగ్యార్థమూ, ఏ అలంకారాన్ని గూర్చి చెప్పుకుంటున్నామో అది కాక మరొక ఏదో అలంకారము తప్పకుండా ఉండి తీరుతాయి. ఆ విషయాన్ని లెక్క లోనికి తీసికొనకుండా ఆ యా అలంకా రాలకి ఉదాహరణలు చూపడం జరిగింది. అయితే ఆ రసాదులు ఏవీ లేని, అలంకారాలు మాత్రమే ఉన్న ఉదాహరణలు చూపవచ్చు కదా ప్రశ్నించవచ్చు. అలాంటివి చూపిస్తే అవి వైరస్యాన్ని కలిగిస్తాయి. 'చన్ద్రధవలః పటః' మొద లైన వాటిని ఉపమాద్యలంకారోదాహరణాలుగా చూపిస్తే ఏమి అందం ఉంటుంది ?.<noinclude><references/></noinclude> lapzgx7c0hhwcy5mlbjr14fozrd2kp1 104 225001 579977 2026-09-19T02:54:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '590 కావ్య ప్రకాశ అందుచేత వెనుక చెప్పినదానికీ, ఇక్కడ చెపుతూన్న దానికీ విరోధం ఉన్నది అని ఆశంకించకూడదు. ఏ. అనగా ఏదో ఒక అలంకారాన్ని గూర్చి చెప్పదలచినప్పుడు దానికి చూపే ఉదాహరణంల...' 579977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>590 కావ్య ప్రకాశ అందుచేత వెనుక చెప్పినదానికీ, ఇక్కడ చెపుతూన్న దానికీ విరోధం ఉన్నది అని ఆశంకించకూడదు. ఏ. అనగా ఏదో ఒక అలంకారాన్ని గూర్చి చెప్పదలచినప్పుడు దానికి చూపే ఉదాహరణంలో కొద్దిగానో గొప్పగానో వ్యంగ్యార్థం కూడా ఉండవచ్చు. రసాదులే ఉండవచ్చు. మరొక అలంకారం కూడా ఉండవచ్చు. వాటిని అన్నింటినీ గూర్చి కూడా చెప్పుకుంటూ పోతే అంతం ఉండదు. అందుచేత వాటిని ప్రస్తావించకుండా ప్రకృతమైన అలంకారాన్ని గూర్చి మాత్రమే చెప్పడం జరుగుతుంది. కొన్ని స్థలాలలో వ్యంగ్యాదులు ఉన్నా వాటివల్ల కలిగే చమత్కారంకంటె ప్రకృతా లంకారంవల్ల కలిగే చమత్కారం అధికంగా ఉంటుంది. అందుచేత కూడా దానిని ఆ అలంకారానికి ఉదాహరణగా చెప్పడం జరుగుతుంది అని భావం. కా. తద్వద్ధర్మస్య లోపే స్యాత్ న శ్రోతీ తద్దితే పునః వృ. ధర్మః సాధారణః, తద్దితే కల్పబాదౌ త్వార్యేవ, తన పఞ్చ. ఉదాహరణమ్- ధన్యస్యానన్యసామాన్యసౌజన్యోత్కర్షశాలినః, కరణీయం వచస్తేన సత్యం తస్యామృతం వచః. = 397 వ్యా తద్వదితి-ధర్మస్య సాధారణధర్మం యొక్క, లోపే లోపము నందు, తద్వత్ = పూర్ణయందు వలె సమాస వాక్య-తద్ధితములయందు శ్రాతి ఉపమ, ఆర్లి ఉపము ఉండును. శ్రాతీ పునః = శ్రాతి అయితే, తద్దితే తద్ధితము = నందు, న = ఉండదు. = = ధర్మ ఇతి. ధర్మః-సాధారణధర్మం, “కల్పప్” '(కల్ప' మిగులుతుంది) మొదలైన తద్ధితమునందైతే, ఆర్థి మాత్రమే ఉంటుంది; అందుచేత సాధారణ ధర్మలుప్తలో ఐదు భేదాలు మాత్రమే ఉంటాయి. ఉదాహరణం. వ్యాక్యగతం అయిన ధర్మలు ప్రశ్రాతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ధన్య న్యేతి- చేతః = ఓ: చిత్తమాః ధన్యస్య = ధన్యుడు, అనన్యసామాన్య సౌజన్యోత్కర్షశాలినః = ఇతరులకు సాధారణం కాని ఇతరులలో లేని) సౌజన్యో త్కర్షతో ప్రకాశిస్తున్న వాడూ, ఆయిన, తస్య = వానియొక్క, వచః = వచనము, =<noinclude><references/></noinclude> byul1ta3j8jw21ulg2yteowkngbhum5 104 225002 579978 2026-09-19T02:54:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.దశమోల్లాసం 591 = = అమృతం యథా = అమృతం వంటిది. సత్యమ్ తప్పక, కరణీయమ్ చేయ దగింది. లేదా 'అమృతం వంటి వచనం' అని అన్వయం. వి. ఇక్కడ ఉపమానోపమేయాలైన అమృత వాక్కులలో ఉన్న సాధారణ ధర్మం 'సంతోష జనక...' 579978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.దశమోల్లాసం 591 = = అమృతం యథా = అమృతం వంటిది. సత్యమ్ తప్పక, కరణీయమ్ చేయ దగింది. లేదా 'అమృతం వంటి వచనం' అని అన్వయం. వి. ఇక్కడ ఉపమానోపమేయాలైన అమృత వాక్కులలో ఉన్న సాధారణ ధర్మం 'సంతోష జనక త్వం' మొదలైనది. అది చెప్పబడలేదు గాన ధర్మలుస్తోపమ. ‘యథా' శబ్దప్రయోగంచేత శ్రాతి. ఆవ. వాక్యగతమైన ధర్మలు ప్త అయిన ఆర్థోపమకు ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. 3 శ్లో॥ ఆకృష్టకరవాలో సౌ సంపరాయే పరిభ్రమన్, ప్రత్యర్థి సేనయా దృష్టః కృతానేన సమః ప్రభుః. 398 = వ్యా. ఆకృష్టకరవాలః లాగబడిన ఖడ్గం కల, సంపరాయే= యుద్దము నందు, పరిభ్రమన్ తిరుగుచున్న, అసౌ= ఆ, ప్రభుః = రాజు, ప్రత్యర్థి సేనయా = శత్రు నేనచేత, కృతానేన - యమునితో, సమః = సమానుడుగా, దృష్టః = చూడబడినాడు. = వి. ఇక్కడ ఉపమానోపమేయాలైన యమరాజులలో ఉన్న సమానధర్మం 'భయంకరత్వం'. అది చెప్పలేదు గాన ధర్మలుపోవమ. 'సమ' శబ్దం ప్రయో గించడంవల్ల ఆర్థి ఉపమ. 'సమ' శబ్దం వ్యస్తంగా ఉపయోగించబడింది. అందుచేత వాక్యగతోపమ . శ్లో॥ కరవాలం ఇవాచార సస్య వాగమృతోపమా, విషకల్పం మనో వేల్సి యది జీవసి తత్సఖే. - 399 వ్యా. సభే = ఓ! మిత్రమా! తస్య = వానియొక్క, ఆచారః = ఆచారం, కరవాలః ఇవ = ఖడ్గం వంటిది. వాక్ వాక్కు, అమృతోపమా= అమృతంతో సమానము. మనః = మనస్సు, విషకల్పమ్ విషం వంటిది. జీవసి = బ్రతికితే, తత్దానిని లేదా, అప్పుడు, వేత్సి= తెలిసికొంటావు. = : (నీవు) వి. ఇక్కడ 'కరవాల ఇవ ఆచారః' అన్నప్పుడు ఉపమానోపమేయాలైన ఖడ్గ-దుష్టులకు సంబంధించిన సాధారణధర్మం ఘాతుకత్వం. అది చెప్పలేదు గాన<noinclude><references/></noinclude> 3vq3zjr5fq4abx46xvh622jr60aia41 104 225003 579979 2026-09-19T02:55:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '592 కావ్య ప్రకా ధర్మలుపోపమ. ‘ఇవ’తో సమాసం; అందుచేత ఇది సమాసగతశ్రోతధర్మలు కు ఉదాహరణం. 'అమృతోపమా వాక్' అన్నప్పుడు ఉపమానోపమేయాలకి సంబంధించిన మాధుర్యరూపసమానధర్మం లుప్తం. 'ఉపమా' శ...' 579979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>592 కావ్య ప్రకా ధర్మలుపోపమ. ‘ఇవ’తో సమాసం; అందుచేత ఇది సమాసగతశ్రోతధర్మలు కు ఉదాహరణం. 'అమృతోపమా వాక్' అన్నప్పుడు ఉపమానోపమేయాలకి సంబంధించిన మాధుర్యరూపసమానధర్మం లుప్తం. 'ఉపమా' శబ్దం 'అమృత' శబ్దంతో సమాసంలో ఉంది. 'ఉపమా' అనగా 'తుల్యా, అని అర్థం. ఈ విధంగా ఇది సమాసగత ధర్మలుప్త ఆర్థోపనకు ఉదాహరణం. 'విషకల్పమ్' అన్నది “ఈషదసమాప్తా కల్పబ్ దేశ్యదేశీయరః" (పా. సూ.5.3.67) అనే సూత్రంచేత 'కల్పప్' చేర్చగా ఏర్పడిన రూపం. "కల్పప్, దేశ్య, దేశీయర్ అనే ప్రత్యయాలు కొంచెం తక్కువ అనే అర్థంలో చేర్చబడతాయి” అని ఈ సూత్రానికి అర్థం. “విషకల్పమ్” “కొంచెం (ఇంచుమించు) విషమే" అని అర్థం. పర్యవసానంలో ఈ ప్రత్యయం 'సమానము' అనే అర్థం బోధిస్తుంది. అందుచేత ఇది తతగత ఆర్థ ధర్మలుస్తోపమకు ఉదాహరణం. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకంలో మూడు ధర్మలుప్తా భేదాలకు ఉదాహరణ లున్నాయి. కా. ఉపమానానుపాదానే వాక్యగాథ సమాసగా. 88 గా. సఅలకరణపరవీసామసిరివి అరణం ణ సరసకవ్వస్స, దీసఇ అహ వ ణిసమ్మఇ సరిసం అంసంసమే త్తేణ. 400 “సకలకరణపరవిశ్రామశ్రీ వితరణం న సరసకావ్యస్య దృశ్యతే౬థవా నిశమ్యతే సదృశమంశాంశమాత్రేణ.” వృ. కవ్వస్సేత్యత్ర కవ్వసమమితి సరసమిత్యత్ర చణూణమితి పాఠే ఏషైవ సమాసగా. వా. ఉపమానేతి. ఉపమానాను పాదానే_ ఉపమానాన్ని గ్రహించనప్పుడు, వాక్యగా = వాక్యగతమూ, ఆథ = మరియు సమాసగా - సమాసగతము. = వి. ఉపమానలుపోపమకు వాక్యగతం, సమాసగతం అనే రెండు భేదాలు మాత్రమే ఉంటాయి. ఇవాదులు ఉపమానవాచక పదం ప్రక్కనే చేర్చబడతాయి. ఉపమానవాచకం లేనప్పుడు ఇవాదులప్రయోగం కూడా ఉండదు, అందుచేత దీనిలో శ్రాతీభేదాలు ఉండవు. అబ్లే తద్ధిత ప్రత్యయాలు కూడా ఉపమానవాచకాని కే చేరుతాయి. అందుచేత తద్ధితగతోపమానలు ప్త కూడ ఉండదు.<noinclude><references/></noinclude> sqmtn66hy2pieruo7am3giiv3h68mlm 104 225004 579980 2026-09-19T02:55:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం - 593 సకలేతి-ఆంశాంశమాత్రేణ = లేశమాత్రం కూడా, సరసకావ్యస్య = సరస మైన కావ్యానికి, సదృశమ్ = సమానమైన, సకలకరణపరవిశ్రమ శ్రీ వితరణమ్ - సమస్తేంద్రియాలకీ గొప్ప విశ్రాంతి సంపదన...' 579980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం - 593 సకలేతి-ఆంశాంశమాత్రేణ = లేశమాత్రం కూడా, సరసకావ్యస్య = సరస మైన కావ్యానికి, సదృశమ్ = సమానమైన, సకలకరణపరవిశ్రమ శ్రీ వితరణమ్ - సమస్తేంద్రియాలకీ గొప్ప విశ్రాంతి సంపదను ఇచ్చేది,న దృశ్యతేజ చూడ బడడంలేదు; ఆథవా_ లేదా, న నిశమ్యతే = వినబడడంలేదు = వి. ఇక్కడ వర్ణించబడుతున్న కావ్యం ఉపమేయం, సకలేత్యాదికం సాధారణధర్మం, సదృశశబ్దం ఉపమావాచకం, అది సమాసంలో లేదు, ఉపమానం చెప్పలేదు అందుచేత ఇది వాక్యగతమైన ఉపమానలు స్తో పమ. కవ్వన్సేతి. ఈ గాఢలోనే 'కవ్వస్స'కు బదులు 'కవ్వసమమ్' అనీ 'సరిసమ్'కు బదులు 'ణూణం' (నూనం) అనీ మార్చి చదివితే ఇదే సమాస గతోపమానలు ప్త అవుతుంది. కా. వాదేర్లోవే సమాసే సా కర్మాధారక్యచి క్యజి. కర్మకర్తోర్ణములి. వృ. 'వా'శబ్దః ఉపమాద్యోతక ఇతి వాదేరుపమాప్రతిపాదక స్య లోపే షట్, సమాసేన, కర్మణోధికరణాత్ చ ఉత్పన్నేన కృచా, కర్తుః క్యజా, కర్మకర్తోః ఉపపదయోః ణములా చ భవేత్. వ్యా. వాదేరితి. వాదేః = ఉపమావాచకాలైన 'వా', ఇవ. 'తులు', 'సదృశ' ఇత్యాదుల యొక్క, లోపే లోపమునందు, సమానే సమాసంలోను, కర్మా = = == ధారక్యచి = కర్మార్థ… ఆధారార్థములయందు విధించబడిన 'కచ్' ప్రత్యయం చేరి నప్పుడు, 'క్యజి' = 'క్యజ్' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు, కర్మకర్తోః = కర్మ, కర్త ఉపపదాలుగా ఉండగా, ణములి - 'ణముల్' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు, సాయి ఆ ఉపమ, అగును. వా ఇతి. 'వా' శబ్దం (ఉపమాద్యోతకం, ఉపమను సూచిస్తుంది) అందుచేత ఉపమా ప్రతిపాదకాలైన 'వా' మొద లైన వి లోపించినప్పుడు ఆరు భేదాలు ఏర్పడ తాయి. సమాసంచేత, కర్మార్థాధికరణార్థాలలో చేరిన 'క్యచ్' చేత కర్తరంలో చేరిన 'క్యజ్' చేత, కర్మకర్తలు ఉపపదంగా ఉండగా చేర్చిన 'ణముల్ ' చేత ఆరు భేదాలు. 381<noinclude><references/></noinclude> drz1muru7kygh9p26svj74er9b0b8zz 104 225005 579981 2026-09-19T02:55:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '594 కావ్య ప్రకాశ సమాసగతం ద్విపదసమాసగతం, బహు వదసమాసగతం అని రెండు విధాలు ఉంటుంది. ద్విపద సమాసగతవాదిలు వకు ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. వృ. ఉదాహరణమ్:- శ్లో॥ తతః కుముదనాథేన కామినీగణ్ణప...' 579981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>594 కావ్య ప్రకాశ సమాసగతం ద్విపదసమాసగతం, బహు వదసమాసగతం అని రెండు విధాలు ఉంటుంది. ద్విపద సమాసగతవాదిలు వకు ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. వృ. ఉదాహరణమ్:- శ్లో॥ తతః కుముదనాథేన కామినీగణ్ణపాణ్ణునా నేత్రానన్దేన చన్ద్రణ మాహేన్రీ దిగలంకృతా. 401 వ్యా, ఉదాహరణం, తతః ఇతి. తతః_ అటుపిమ్మట, కామినీగణ్ణపాణ్డునా = స్త్రీయొక్క గండస్థలం వలె తెల్లనైన, నేత్రానన్దేన నేత్రానందకరుడైన, కుముదనాథేన = చంద్రునిచేత, మా హెన్రీ దిక్ = తూర్పుదిక్కు, ఆలంకృతా= అలంకరించబడింది. === = వి. ఇక్కడ "కామినీగణ పాణ్డునా" అనేది సమాసగతవాదిలుప్తో పమకు ఉదాహరణం. 'కామినీగణ ఇవ పాణుః కామినీగణ్ణపాణుః' అని విగ్రహవాక్యం, ఉపమానవాచకమైన 'కామినీగణ్ణ' శబ్దానికి సమానధర్మవాచకమైన 'పాణ్డు' శబ్దంతో "ఉపమానాని సామాన్యవచనైః" (పా. సూ.2.1.55) అనే సూత్రంచేత సమాసం. 'ఇవ' శబ్దం లోపించింది. ఆవ. బహుపదసమాసగతవాదిలుస్తోపమకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. వృ. తథా- శ్లో॥ అసితభుజగభీషణాసిపత్రో రుహరుహికాహిత చిత్త తూర్ణచారః, పులకితతనురుత్కపోలకాన్తి ః, ప్రతిభటవి క్రమదర్శనేషియమాసీత్. 402 = వ్యా, మరియు- అసితేతి-ఆయమ్ ఈ వీరుడు, ప్రతిభటవిక్రమదర్శనే శత్రుభటుల పరాక్రమాన్ని చూడగానే, అనితభుజగభీషణాసిపత్రః = నల్ల త్రాచు వలె భయంకరమైన ఖడ్గం కలవాడై, రుహరుహికాహితచిత్త తూర్ణదారః - అత్య =<noinclude><references/></noinclude> 6sy1eidilpc00c44toct4t90ge5fxyi 104 225006 579982 2026-09-19T02:55:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 595 ధికమైన ఉత్కంఠతో (ఉత్సాహంతో) వ్యాప్తమైన చిత్రంతో శీఘ్రంగా సంచరించు చున్నవాడై, పులకితతనుః = పులకించిన శరీరం కలవాడుగాను, ఉత్కపోలకాన్తి : = బయలుదేరిన చెక్కిళ్ళ మె...' 579982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 595 ధికమైన ఉత్కంఠతో (ఉత్సాహంతో) వ్యాప్తమైన చిత్రంతో శీఘ్రంగా సంచరించు చున్నవాడై, పులకితతనుః = పులకించిన శరీరం కలవాడుగాను, ఉత్కపోలకాన్తి : = బయలుదేరిన చెక్కిళ్ళ మెరుపు కలవాడుగాను, ఆసీత్ = ఆయెను. వి. ఇక్కడ "అసితభుజగ ఇవ భీషణః అసితభుజగభీషణః" అని విగ్రహ ఐదు పదాల సమాసం. అందుచేత బహుపదగత వాదిలుప్తకు .వాక్యం. ఇది ఉదాహరణం. అవ. కర్మార్థ అధికరణార్థాలలో 'క్యచ్' చేర్చినపుడు వాదిలుప్తకు ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ పౌరం సుతీయతి జనం సమరాన్త రేఒసా వన ఃపురీయతి విచిత్రచరిత్ర చుఞ్చుః, నారీయతే సమరసీమ్మి కృపాణపాణే రాలోక్య తస్య చరితాని సపత్న సేనా. 403 వ్యా. విచిత్రచరిత్రచుఞ్చః విచిత్రములైన చరిత్రలచేత ప్రసిద్ధుడైన, అసౌ = ఈ రాజు, పౌరం జనమ్ – పౌరజనాన్ని, సుతీయతి= పుత్రుణ్ణి వలె ఆచ రిస్తున్నాడు. పుత్రుణ్ణి వలె పాలిస్తున్నాడు. సమరాన రేఖ యుద్ధమధ్యమునందు, అన ః పురీయతి - అంతపురమునందు వలె ప్రవర్తిస్తున్నాడు. నిర్భయంగా తిరుగు తున్నాడు. సమర సీమ్ని = యుద్ధభూమియందు, కృపాణపాణేః ఖడ్గం హస్తము నందు గల, తస్య = వానియొక్క, చరితాని = ప్రవర్తనలను, ఆలోక్య = చూచి, సపత్న నేనా = శత్రు నేన, నారీయతే = స్త్రీవలె ప్రవర్తిస్తున్నది. వి. ఇక్కడ 'సుతీయతి' అనేది “సుతమ్ ఇవ ఆచరతి" (పుత్రుణ్ణి వలె ఆచరిస్తున్నాడు) అనే అర్థంలో ఉపమానవాచక ద్వితీయాంతసుతశబ్దానికి "ఉప మానాదాచారే” (పా.సూ. 3.1.10 అను సూత్రం చేత 'క్యచ్' ('య' మిగులు తుంది) ప్రత్యయం చేయగా ఏర్పడింది. ఇక్కడ ఆచారం స్నేహం, పాలనం మొదలైన రూపంలో ఉంటుంది. అదే సాధారణధర్మం. 'క్యచ్ ' మొదలైన ప్రత్యయా లన్నీ 'ఆచరించడం' అనే అర్థాన్ని సాధారణరూపంలో బోధిస్తాయి. ఆ ఆచా రంలో ఉన్న విశేషాన్ని, అది ఎలాంటి ఆచారం అనే విషయాన్ని ప్రకరణాన్ని<noinclude><references/></noinclude> akoj0jqdko6yqcb1i3nsiedulx20bmw 104 225007 579983 2026-09-19T02:55:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '596 “కావ్యప్రకా పట్టి తెలుసుకోవాలి. ఉపమాబోధకమైన 'ఇవ' మొదలైనవి గాని, 'తుల్య' మొద లైనవి గాని లేకపోవడంచేత ఇది "కర్మక్యచి వాదిలోపః" అనే దానికి ఉదా హరణం. “అన్తఃవురీయతి" అనేది 'ఆన్తఃప...' 579983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>596 “కావ్యప్రకా పట్టి తెలుసుకోవాలి. ఉపమాబోధకమైన 'ఇవ' మొదలైనవి గాని, 'తుల్య' మొద లైనవి గాని లేకపోవడంచేత ఇది "కర్మక్యచి వాదిలోపః" అనే దానికి ఉదా హరణం. “అన్తఃవురీయతి" అనేది 'ఆన్తఃపురే ఇవ ఆచరతి' (అంతఃపురంలో వలె ప్రవర్తిస్తున్నాడు) అనే అర్థంలో "అధికరణాచ్చేతి పిక్ష వ్యమ్" అనే వారికం చేత (‘ఉపమానాదాచారే' అనే సూత్రం దగ్గర ఉన్నది) సప్తమంతమైన ఉప మానవాచక 'అంతఃపుర' శబ్దానికి ఆచారార్ధంలో 'క్వచ్' ప్రత్యయం చేర్చడం చేత ఏర్పడింది. స్వేచ్చగా నిర్భయంగా సంచరించడం ఆచారం. అదే సాధా రణధర్మం. ఇక్కడ కూడా ఉపమావాచకాలేవీ లేవు. అందుచేత అధికరణక్యచ్ చేయగా వాడిలుపోమకు ఉదాహరణం. 'నారీయతే' అనేది 'నారీ ఇవ ఆచరతి' (స్త్రీ వలె ప్రవర్తిస్తూన్నది) అనే అర్థంలో ఉపమానవాచక 'నారీ' శబ్దానికి "కర్తుః క్యజ్ సలోపశ్చ" (పా. సూ. 8.1.11) అనే సూత్రంచేత 'క్యజ్' ('య' మిగులుతుంది) చేర్చగా ఏర్పడింది. ఇక్కడ భయపడడం, వినయం మొదలైనది ఆచారం. ఉపమా ప్రతిపాదకపదా లేవీ లేకపోవడంచేత ఇది 'కర్తరి క్యజ్' చేర్చగా వాదిలుపకు ఉదాహరణం. ॥ మృధే నిదాఘఘర్మాంశుదర్శం పశ్యని తం పరే, స పునః పార్థసంచారం సంచరత్యవనీపతిః . = = 404 మృధే = వ్యా. మృధే ఇతి :- పఠే శత్రువులు, తమ్- ఆతనిని, యుద్ధమునందు, నిదాఘఘర్మాంశు దర్శమ్ గ్రీష్మ కాలమునందలి సూర్యుణ్ణి. చూచినట్లుగా, పశ్యన్తి = చూస్తున్నారు. సః = ఆ, అవనీపతిః పునః = రాజైతే, పార్థ సంచారమ్ అర్జునుడు సంచరించి నట్లుగా, సంచరతి = సంచరిస్తున్నాడు. = = వి. 'నిదాఘఘర్మాంశుదర్శమ్' అనేది 'నిదాఘఘర్మాంశుమివ దర్శనమ్” (గ్రీష్మకాలసూర్యుణ్ణి వలె చూచుట) అనే అర్థంలో కర్మవాచకం ఉపవదం (ప్రక్కనున్న పదం)గా ఉంటూండగా 'దృళ్' దాతువుకు భావార్థంలో "ఉపమానే కర్మణి చ" ప్రా. సూ. 3.4.45) అనే సూత్రంచేత 'ణముల్' ('అమ్' మిగులు తుంది) ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడింది. భావార్థంలో చేర్చబడడంచేత క్రియా విశేషణానికి వలె అర్థం చెప్పుకోవాలి. (సూర్యుణ్ణి చూచుటగా చూస్తున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> mj2yyvw8d4jo0qk969gvav5yiczf9xt 104 225008 579984 2026-09-19T02:55:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 597 అనగా 'సూర్పుణ్ణి వలె చూస్తున్నారు' అని పర్యవసితార్థం). ఉపమా ప్రతిపాదకా లేవీ లేకపోవడంచేత ఇది "కర్మవాచకం ఉపపదంగా ఉండగా 'ణముల్ ' చేర్చిన వాదిలుస్తోవమ", ఘర్మాంశువు...' 579984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 597 అనగా 'సూర్పుణ్ణి వలె చూస్తున్నారు' అని పర్యవసితార్థం). ఉపమా ప్రతిపాదకా లేవీ లేకపోవడంచేత ఇది "కర్మవాచకం ఉపపదంగా ఉండగా 'ణముల్ ' చేర్చిన వాదిలుస్తోవమ", ఘర్మాంశువు ఉపమానం, రాజు ఉపమేయం. దర్శనం సాధారణ ధర్మం. 'పార్థసంచారమ్' అనేది 'పార్థ ఇవ సంచరణమ్' (ప్రార్థుడు వలె సంచ రించడం) అనే అర్థంలో ఉపమానివాచక పార్థశబ్దం ఉపపదంగా ఉండగా సంపూ ర్వకచరధాతువుకు ('ఉపమానే కర్మణి చ' అనే అనే సూత్రంలో 'చ'కారబలంచేత 'కర్త ర్. అనే దానిని అనుకర్షించడంచేత 'ణముల్' ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడిన రూపం. పార్థుడు ఉపమానం. రాజు ఉపమేయం, సంచరించడం సామాన్యధర్మం. ఇవాడులు లేకపోవడంవైన 'కర్త' ఉపపదంగా ఉండగా 'ణముల్' చేర్చడంచేత ఏర్పడిన వాదిలుపోపను. ఆవ ఇంతవరకు పదమూడు ఏకలుస్తోమాభేదాలు చెప్పబడ్డాయి. ఇపుడు ద్విలుప్తకు సంబంధించిన ఐదు విధాలలో ద్వివిధమైన ధర్మ- వాదిలుప్తను నిరూ పిస్తున్నాడు. కా. ఏతద్ద్విలోపే క్విపసమాసగా. వృ. ఏతయోః ధర్మవాద్యోః. ఉదాహరణమ్- 89 శ్లో॥ సవితా విధవతి విధురపి సవికకతి తథా దినన్తి యామిన్యః, యామినయన్తి దినాని చ సుఖదుఃఖవశీకృతే మనసి. 405 వ్యా, :- ఏతదితి :— ఏతద్దిలో పే— ఈ రెండింటి లోపం కలగగా, క్విప్ క్విర్గ, సమాసగ అవుతుంది. సమాసగా = ఏతయోరితి :- ఏతయోః అనగా ఈ ధర్మవాదులయొక్క అని అర్థం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా- వి. ధర్మమూ ఇవాములు రెండూ లోపించిన లుస్తోమమలో 'క్విప్' ప్రత్యయగత, సమాసగత అనే రెండుభేదాలు మాత్రమే ఉంటాయి. చన్ద్రః' అన్నంతమాత్రాన ఉపమానోపమేయభావం తెలియదు. అందుచేత 'ముఖం ఈ<noinclude><references/></noinclude> 7cg21249rxvrex2d6r7ckaes3h6tgll 104 225009 579985 2026-09-19T02:56:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '598 కావ్యప్రకాశ ద్విలుప్తాభేదాలలో వాక్యగ ఉండదు. 'కల్పప్' మొదలైన తద్ధితులు ఉపమా ప్రతి. పాఠకాలు. అవి ఉంటే వాచకలోపమే ఉండదు గాన 'తద్ధితగ' కూడ ఉండదు. ఇవాదులు లేకపోవడంచేత శ్రాతి ఉండ...' 579985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>598 కావ్యప్రకాశ ద్విలుప్తాభేదాలలో వాక్యగ ఉండదు. 'కల్పప్' మొదలైన తద్ధితులు ఉపమా ప్రతి. పాఠకాలు. అవి ఉంటే వాచకలోపమే ఉండదు గాన 'తద్ధితగ' కూడ ఉండదు. ఇవాదులు లేకపోవడంచేత శ్రాతి ఉండదు. వ్యా. సవితా ఇతి :- మనసి= మనస్సు, సుఖదుఃఖవశీకృతే = సుఖ = దుఃఖాల చేత వశం చేసికొనబడగా, సవితా సూర్యుడు, విధవతి ===== == === చంద్రుడు పలె ఆచరిస్తాడు, విధురపి — చంద్రుడు కూడా, సవితరతి సూర్యుడు వలె ఆచ రిస్తాడు, తథా మరియు, యామిన్యః = రాత్రులు, దినని దినముల వలె ఆచ రిస్తాయి. దినాని చ దినాలు కూడా, యామినయన్తి = రాత్రులవలె ఆచ రిస్తాయి. వి. “విధుః ఇవ ఆచరతి” (చంద్రుడు వలె ఆచరిస్తున్నాడు అనగా చంద్రుడులాగ సుఖకరంగా ఉన్నాడు). "సవితా ఇవ ఆచరతి" సూర్యుడు వలె { ఆచరిస్తున్నాడు; క్లేశం కలిగిస్తున్నాడు “దినానీవ ఆచరన్తి” (దినాల వలె ఆచ రిస్తున్నాయి), “యామిన్యః ఇవ ఆచరన్తి" (రాత్రుల వలె ఆచరిస్తున్నాయి) అనే అర్థాలలో 'విధు' 'సవితృ''దిన''యామినీ' శబ్దాలకు, "సర్వప్రాతిపదికేభ్యః క్విబ్వా వక్త వ్యః” అనే వార్తికంచేత 'క్విప్' (ఈ ప్రత్యయం పూర్తిగా లోపిస్తుంది. అది చెప్పే అర్థం మాత్రం మిగులుతుంది) ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడ్డాయి. సుఖకరత్వ– క్లేశ కారిత్వాదిరూపసాధారణధర్మాలు, ఉపమావాచకవాదులూ కూడా లేవు. ఉపమానోపమేయాలు మాత్రం ఉన్నాయి. అందుచేత క్విప్తధర్మవాద్యు భయలుపోపమకు ఉదాహరణం. 11 అవ. సమాసగకు ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ పరిపస్థిమనో రాజ్యశ తైరపి దురాక్రమః, సంపరాయప్రవృత్తో సౌ రాజతే రాజకుణ్ణరః. = 406 వ్యా• పరీతి : పరిపస్థిమనోరాజ్యశతైరపి - శత్రువుల వందలకొలది మనోరాజ్యాలచేత కూడా, మనస్సులో నిర్మించుకొనే అత్యాశలచేత కూడా, దురా క్రమః = అక్రమింపశక్యం కాని, సంపరాయ ప్రవృత్త ః = యుద్ధంలో ప్రవర్తించిన, ఆసౌ = ఈ, రాజకుల్జార ఏనుగు వంటి రాజు, రాజతే ప్రకాశిస్తున్నాడు. = =<noinclude><references/></noinclude> 9gxx3e5rg0jsip2gaipdjs3sknlouix 104 225010 579986 2026-09-19T02:56:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 599 వి. ఇక్కడ ఏనుగ ఉపమానం. రాజు ఉపమేయం. ఎదిరింప శక్యం కాకపోవడం సమానధర్మం. ఈ సమానధర్మం, వాది ఉపమాద్యోతకపదాలూ లుప్త మైనవి. అందుచేత సమాసగత సాధారణధర్మవాదిలుస్తోపము. కా....' 579986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 599 వి. ఇక్కడ ఏనుగ ఉపమానం. రాజు ఉపమేయం. ఎదిరింప శక్యం కాకపోవడం సమానధర్మం. ఈ సమానధర్మం, వాది ఉపమాద్యోతకపదాలూ లుప్త మైనవి. అందుచేత సమాసగత సాధారణధర్మవాదిలుస్తోపము. కా. పే ధర్మోపమానయోర్లో పే వృత్తా వాక్యే చ దృశ్యతే. శ్లో॥ ఢుణ్ణుణ్ణన్తో మరిహసి కణ్ణకకలిఅం కేఅఇవణాఇం, మాలఇకుసుమసరిచ్ఛం భమర భమన్తో ణ పావిహిసి. “ఢుణ్ణులాయమానో మరిష్యసి కణ్ణకకలితాని కేతకీవనాని. మాలతీకుసుమసదృక్షం భ్రమర భ్రమన్న ప్రాప్స్యసి.” వృ. కుసుమేణ సమమితి పాఠే వాక్యగా. ===== వ్యా, ధర్మేతి :- ధర్మోపమానములయొక్క, లోపే లోవమునందు, వృత్తా = సమాసవృత్తి యందు, వాక్యే చ = వాక్యమునందు, దృశ్యతే చూడబడు చున్నది. = = ఢుజ్జులాయమాన ఇతి :- భ్రమర = ఓ తుమ్మెదా! కణ్ణకకలితాని ముళ్ళతో కూడిన, కేతకీవనాని = మొగలిడొంకలను, ఢుణులాయమానః = తిరు గుతూ, మరిష్యసి మరణించగలవు; భ్రమన్ ఎంత తిరిగినా, మాలతీకుసుమ సదృక్షమ్ – మాలతీపుష్పంతో సమానమైన దానిని, న ప్రాప్యసి - పొందవు. ====== = = వి ఇక్కడ మాలతీకుసుమం ఉపమేయం. సదృక్షం ఉపమావాచకం. కాని ఉపమానం కాని, సమానధర్మం గాని చెప్పలేదు. అందుచేత సమాసగత ధర్మోపమానలుస్తోపమ. కుసుమేనేతి :- 'మాలతీకుసుమసదృక్షమ్' అని సమాసం కాక "కుసుమేన సమమ్" అని వాక్యం ప్రయోగించిన పక్షంలో వాక్యగతధర్మోపమానలుప్తోపనకు ఉదాహరణం అవుతుంది. కా. క్యచి వాద్యుపమేయా సే.<noinclude><references/></noinclude> 02d243pnuuekc9yahfzsl1216o087mj 104 225011 579987 2026-09-19T02:56:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '600 వృ. ఆసే నిరానే. శ్లో॥ అరాతివిక్రమాలోక వికస్వరవిలోచనః, కృపాణోదగ్రకోదణ్డః స సహస్రాయుధీయతి. వృ. అత్రాత్మా ఉపమేయః. కావ్యప్రకాశ 408 వ్యా. క్యచీతి :- క్యచి = 'క్యచ్ ' ప్రత్యయం చేర్చబడ...' 579987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>600 వృ. ఆసే నిరానే. శ్లో॥ అరాతివిక్రమాలోక వికస్వరవిలోచనః, కృపాణోదగ్రకోదణ్డః స సహస్రాయుధీయతి. వృ. అత్రాత్మా ఉపమేయః. కావ్యప్రకాశ 408 వ్యా. క్యచీతి :- క్యచి = 'క్యచ్ ' ప్రత్యయం చేర్చబడినప్పుడు, వాడ్యు పమేయానే = భేదము. వాదులయొక్క ఉపమేయం యొక్క లోపమునందు (ఒక , వి. ఉపమేయ - ఉపమావాచకములు లోపించినప్పుడు ఒకే భేడం ఉంటుంది. అది 'క్యచ్' ప్రత్యయం చేర్చడంవల్ల ఏర్పడుతుంది. 'ఆ పే' అనగా నిరాసం, లోపం అని అర్థం. ఆరాతీతి :- "అరాతీ...విలోచనః" అరాతి = శత్రువులయొక్క, విక్రమ పరాక్రమం యొక్క ఆలోక - మాడడంచేత, వికస్వర= వికసించే స్వభావం గల, లోచనః – నేత్రాలు గల, కృపాణోద్యగకోదణ్ణః = ఖడ్గంచేత భయంకర మైన బాహుదండం గల, సః - అతడు, సహస్రాయుధీయతి - వేయి ఆయుధాలు గల కార్త వీర్యార్జునుని వలె తనను ఆచరిస్తున్నాడు. ఆత్రేతి :- "ఇక్కడ ఆత్మ ఉపమేయం." వి. 'సహస్రాయుధీయతి' అనేది "సహస్రాయుధమ్ ఇవ ఆత్మానమ్ ఆచ రతి” (తనను కార్త వీర్యార్జునునిగా ఆచరిస్తున్నాడు) అనే అర్థంలో 'ఉపమానా దా చారే' పా.సూ. 3.1.10) అనే సూత్రంచేత 'సహస్రాయుధమ్' అనే ద్వితీ యాంతకర్మపదానికి 'క్యచ్ ' చేర్చగా ఏర్పడింది. ఉపమేయమైన ఆత్మ, ఇవా దికం లో పించాయి. అందుచేత 'క్యచ్' చేర్చగా ఏర్పడిన వాద్యుపమేయలుప్తో మకు ఉదాహరణం. అవ. మూడు లోపించిన ఒక భేదం వివరిస్తున్నాడు. కా. త్రిలో పే చ సమాసగా వృ. త్రయాణాం వాదిధర్మోపమానానామ్. ఉదాహరణమ్.<noinclude><references/></noinclude> df7b4gj1girhu8z5q7e76wke5ig3mps 104 225012 579988 2026-09-19T02:56:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం శ్లో॥ తరుణిమని కృతావలోకనా 3 లలితపిలాసవితీర్ణవిగ్రహా, స్మరిశరవిసరాచితా నూ మృగనయనా హుతే మునేక్మనః. వృ. ఆత్ర సప్తమ్యుపమానేత్యాదిశా భవతః తదేదముదాహరణమ్. 601 409 యదా సమ...' 579988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం శ్లో॥ తరుణిమని కృతావలోకనా 3 లలితపిలాసవితీర్ణవిగ్రహా, స్మరిశరవిసరాచితా నూ మృగనయనా హుతే మునేక్మనః. వృ. ఆత్ర సప్తమ్యుపమానేత్యాదిశా భవతః తదేదముదాహరణమ్. 601 409 యదా సమాసలో పౌ వ్యా త్రిలో పే = వాది. సాధారణధర్మ ఉపమానాలు లుప్తములైనప్పుడు, సమాసగా = సమాసగత లుప్తోషామ మాత్రమే ఉంటుంది. ఉదాహరణం. = = తరుణిమనీతి. తారుణిమని కారుణ్యమునందు, కృతావలోక నా= చేయబడిన అవలోకనం కలడీ, తారుణ్యంలో ప్రవేశించినది అని అర్థం, లలితవిలాస వితీర్ణ విగ్రహా — నుందరములైన విలాసలకు ఇవ్వబడిన శరీరం కలది, స్మరశరవిసరా చితా న్తరామన్మమబాణసముదాయంచేత వ్యాప్తమైన హృదయం కలదీ అయిన, మృగనయరా_మృగము నేత్రముల వంటి నేత్రాలు గల ఆమె, మునేః =ముని యొక్క మనః _ మనస్సును, హరతే_హరించుచున్నది. = వి. 'మృగనయనా' అనుదానికి "మృగనయనే ఇవ నయనే యస్యాః నా" (మృగనయనముల వంటి నయనములు కలది) అని విగ్రహం. “సప్త్యమ్యుపమాన పూర్వపదస్మ బహువ్రీహిరుత్తరపదలో పశ్చ" అనే వార్తికంచేత సమాసం. “స ప్తమ్యంతము ఉపమానవాచకము పూర్వపదంగా కలదానికి మరొక పదంతో సమాసం చేయబడుతుంది. పూర్వపదంలోని ఉత్తరపదానికి లోపం వస్తుంది,” -అని ఈ వార్తికానికి అర్థం. మృగస్య నయనే మృగనయనే మృగం యొక్క నయనాలు. ఈ 'మృగనయన' అనే ఉపమానవాచకశబ్దానికి 'నయన' శబ్దంతో సమాసం చేయగా 'మృగనయననయనా' అని అవుతుంది. దీనిలోని పూర్వపదం 'మృగనయన' అనేది, దాని ఉత్తరపదం అయిన 'నయన' లోపించగా 'మృగ నయనా' అని సమాసం ఏర్పడుతుంది. ఇక్కడ వాదులు కానీ, ఉపమానమైన 'నయన' శబ్దం కాని, చాంచల్యదీర్ఘత్వాది సమానధర్మాన్ని చెప్పే పదం కాని -లేదు, అందుచేత ఇది 'వాదిధర్మోపమానలు ప్ర'కు ఉదాహరణం.<noinclude><references/></noinclude> 32mq0f6m8yafd13e35e08ck8ant8z4o 104 225013 579989 2026-09-19T02:56:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '602 కావ్యప్రకాశ అత్రేతి.ఇక్కడ స ప్తమ్యువమానేత్యాదివార్తికంచేత సమాసమూ, ఉత్తర పదలోపమూ చేసినప్పుడు త్రిలుప్తకు ఉదాహరణం. వి. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం ఇక్కడ ఉత్తరపదలోపం చేయకు...' 579989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>602 కావ్యప్రకాశ అత్రేతి.ఇక్కడ స ప్తమ్యువమానేత్యాదివార్తికంచేత సమాసమూ, ఉత్తర పదలోపమూ చేసినప్పుడు త్రిలుప్తకు ఉదాహరణం. వి. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం ఇక్కడ ఉత్తరపదలోపం చేయకుండ గానే 'మృగనయనా'లోని'మృగ' శబ్దానికి లక్షణచేత మృగనేత్రములు అని అర్థం చెప్పడంచేత 'మృగనయనముల వంటి నయనములు కలది' అని అర్థం వస్తుంది. అప్పుడు “మృగ ఇవ నయనే యస్యాః సా" అని విగ్రహం. ఆ పక్షంలో ఇక్కడ ఉపమానవాచకలోపం లేదు గాన ఇది త్రిలు ప్తకు ఉదాహరణం కాదు. ద్విలుప్తకే, ఉపమావాచక-ధర్మవాచకలు ప్రకే, ఉదాహరణం. వృ. క్రూరస్యాచారస్యాయఃశూలతయా అధ్యవసాయాత్ అయః శూలేనాన్విచ్ఛతి ‘ఆయఃశూలికః ' ఇత్యతిశయోక్తిః, న తు క్రూరాచారోప మేయతైక్ష్యధర్మ మేయతై వ్యధర్మ వాదీనాం లోపే త్రిలో పేయముపమా. ఏవమేకోన. వింశతిరుప్తాః, పూర్ణాభిః సహ పఞ్చవింశతిః వ్యా, క్రూర న్యేతి- క్రూరమైన ప్రవర్తనను ఆయఃశూలంగా (ఇనుప శూలంగా) అధ్యవసానం చేయడంచేత 'ఆయశూలేన ఆన్విచ్చతి' అనే అర్థం గల 'ఆయఃశూలికః' అనేది అతిశయోక్తియే కాని ఉపమేయమైన క్రూరాచారము, తైవ్య రూపధర్మము, వాదులు లోపించిన త్రిలో పోపము కాదు. వి. 'మృగనయనా' ఇత్యాదులలో ఉపమేయాన్ని మాత్రమే చెప్పడంచేత ఉపమాన_వాది.ధర్మత్రిలుస్తోపమ అయినట్లు, 'ఆయఃశూలికః' ఇత్యాదులలో ఉపమానాన్ని మాత్రమే చెప్పడంచేత ఉపమేయవాది. ధర్మత్రిలుప్తోపమ చెప్ప వచ్చును. “అయశూలేన అన్విచ్చతి ఆయఃశూలికః" అని విగ్రహం. 'అయఃశూల' శబ్దానికి లక్షణచేత 'అయఃశూలంతో సమానమైన ప్రవృత్తి' అని అర్థం. ఆయః శూలం ఉపమానం, క్రూరప్రవృత్తి ఉపమేయం. ఈ ఉపమేయమూ వాదిక మూ, ధర్మవాచకమూ మూడూ లేకపోవడంచేత దీనిని ఉపమేయ- వాది - ధర్మ త్రిలుస్తోపమకు ఉదాహరణంగా చెప్పవచ్చును అని కొందరు ప్రతిపాదించారు. అది యుక్తం కాదు; క్రూరాచారాన్ని ఆయశూలంగా అధ్యవసించడంచేత, నిర్ణ యించడంచేత, ఇక్కడ ఆధ్యవసాయమూలక మైన ఆతిశయోక్త్యలంకార మే కాని ఉపమాలంకారం కాదు. సాధ్యవసాయలక్షణచేత క్రూరాచారం అనే అర్థం బోధించే<noinclude><references/></noinclude> hfh6i2010boxvwq96upmq8vrzw9zp7q 104 225014 579990 2026-09-19T02:57:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 60% 'ఆయఃశూల' శబ్దానికి "ఆయఃశూలదణ్ణాజీనాభ్యాం రక్తరక్షా" (5.2.76) అనే సూత్రంచేత 'ఠక్' (అది 'ఇక'గా మారుతుంది) ప్రత్యయం చేర్చగా 'ఆయః శూలికః' అనే రూపం ఏర్పడుతుంది. ఇక్కడ 'అతిశయో...' 579990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 60% 'ఆయఃశూల' శబ్దానికి "ఆయఃశూలదణ్ణాజీనాభ్యాం రక్తరక్షా" (5.2.76) అనే సూత్రంచేత 'ఠక్' (అది 'ఇక'గా మారుతుంది) ప్రత్యయం చేర్చగా 'ఆయః శూలికః' అనే రూపం ఏర్పడుతుంది. ఇక్కడ 'అతిశయోక్తియే' గాని ఉపమ కాదు అని భావం. క్యచ్, క్యజ్, క్విప్, తద్ధితాదులచేత ఏర్పడే లుప్తోపమాభేదాలను తొలి సారిగా ప్రతిపాదించినవాడు భట్టోద్భటుడు, తద్వ్యాఖ్యాత ప్రతీహారేందు రాజు అని కనబడుతుంది. వాటినే మమ్మటుడు కొన్నిమార్పులు చేర్పులతో గ్రహించాడు, గ్రంథ విస్తరభీతిచేత కావ్యాలంకారసార సంగ్రహగతవిషయా లన్నీ ఇక్కడ - చెప్పడంలేదు. జిజ్ఞాసువులు అక్కడ ఉపమా ప్రకరణంనుండి గ్రహించవచ్చును. 'ఆయఃశూలిక' అన్నప్పుడు త్రిలుప్తోపమ అవి చెప్పినది ప్రతీహారేందురాజు. ఇకడ ఆతిశయో క్తి చెప్పడం యుక్తం కదా అని ఆశంకించుకొని ఉపమయే చెప్పాలి. అని కూడ అతడు : ప్రతిపాదించాడు. అతిశయోక్తి యుక్తం అని మమ్మటుని అభిప్రాయం. ఈ విధమైన విచిత్రభేదాలు ఉన్నా ఏది చేత్తోహారిగా ఉంటుందో ఆదే అలంకారం అవుతుంది. కాని అన్నింటికీ అలంకారత్వం ఉండదు అని ప్రతీ హారేందురాజు విశదీకరించాడు. “వీషా చోపమా విచిత్రభేదత్వే సత్యపి యత్రైవ చేతోహారిత్వమ న్తి తత్రైవాలంకారతాం భజతే; న సర్వత్రేత్యుక్తమ్" (కా. సా. సం. పేజీ 29). వ్యాకరణశాస్త్రవ్యుత్పత్తి ప్రధానాలైన ఈ భేదా లన్నీ అంతగా ఉపకరించవు అని నాగేశభట్టు కూడా ఉద్యోతంలో అన్నాడు. వా. ఏవమితి. ఈ విధంగా లుప్తాభేదాలు పందొమ్మిది. పూర్ణోపమాభేదాలు కూడా కలపగా మొత్తం ఉపమాభేదాలు ఇరవైఅయిదు. ధర్మలుస్తోపమాభేదాలు ఐదు - 5, ఉపమానలుపాభేదాలు రెండు-2, ఇవాదిలుప్తాభేదాలు ఆరు. 6, ధర్మే వాదిలుప్తాభేదాలు రెండు-2, ధర్మోపమానలు ప్రాభేదాలు రెండు-2, ఇవాద్యుపమే యలుపోపమా భేదం ఒకటి-1, త్రిలు ప్ర ఒక భేదం1, మొత్తం 19 భేదాలు. అవ. ప్రాచీనులు చెప్పిన 'మాలో పమ' మొదలైన భేదాలు కూడా లెక్క పెట్టుకుంటూ పోతే అంత ఉండదు అని చెప్పడానికి అవి కొన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు. తో ॥అనయేనేవ రాజ్యశ్రీశైన్యేనేవ మనస్వితా మమౌ సాథ విషాదేన పద్మినీవ హిమామృసా 3 410<noinclude><references/></noinclude> 1bqi02xx40yb6jq23zwib6mtsxic5py 104 225015 579991 2026-09-19T02:57:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '604 వృ ఇత్యభిన్నే సాధారణే ధర్మే, శ్లో॥ జ్యోత్స్నేవ నయనానన్దః సురేవ మదకారణమ్, ప్రభుతేవ సమీకృష్ణసర్వలోకా నితమ్బినీ. ૐ కావ్యప్రకాశ 411 వృ. ఇతి భిన్నే చ తస్మిన్ ఏకస్యైవ బహూపమానోపా...' 579991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>604 వృ ఇత్యభిన్నే సాధారణే ధర్మే, శ్లో॥ జ్యోత్స్నేవ నయనానన్దః సురేవ మదకారణమ్, ప్రభుతేవ సమీకృష్ణసర్వలోకా నితమ్బినీ. ૐ కావ్యప్రకాశ 411 వృ. ఇతి భిన్నే చ తస్మిన్ ఏకస్యైవ బహూపమానోపాదానే మాలోపమా, యథోత్తరముపమేయస్యోపమానత్వే పూర్వవద భిన్నభిన్న ధర్మత్వే. శ్లో॥ అనవరతకనకవితరణజలలవభృతకరతరడ్దితార్థీత తేః, భణితిరివ మతిక్మతిరివ చేష్టా చేష్టేవ కీ ర్తిరలివిమలా.412 శ్లో॥ మతిరివ మూర్తిక్మధురా మూ ర్తిరిన సభా ప్రభావచితా, తస్య సభేవ జయశ్రీః శక్యా జేతుం నృపస్య న పరేషామ్. వృ. ఇత్యాదికా రశగోపమా చ న లక్షితా, ఏవంవిధ వైచిత్ర్య సహస్రసంభవాత్; ఉక్తభేదానతిక్రమాచ్చ. వ్యా. అనయేనేతి:- ఒక ఉపమేయానికి రెండు మూడు ఉపమానాలు చెప్పడం మాలోపము, సాధారణధర్మం అభిన్నంగా (ఒకటే) ఉండడం, భిన్నంగా ఉండడం అనే భేదాన్ని పట్టి అది రెండు విధాలు. ఇది సాధారణధర్మం అభిన్నంగా ఉన్న మారోపమకు ఉదాహరణం. అథ = పిమ్మట, సా = ఆమె, ఆనయేన = చెడ్డనీతిచేత, రాజ్యశ్రీః ఇవ -రాజ్యలక్ష్మి వలె, దైన్యేన = దైన్యంచేత, మనస్వితా ఇవ = ధీరత్వం వలె, ఆథ మరియు, హిమామ్బసా-మంచుచేత, పద్మినీవ పద్మలత వలె, విషాదేన విషాదంచేత, మమౌ = వాడిపోయెను. = - : = = వి. నాయికా రూపమైన ఒక ఉపమేయానికి రాజ్యశ్రీ మొదలైన అనేక ఉపమానాలు చెప్పబడ్డాయి. అందుచేత మాలోపమ. గ్లాని అనేది ఒక్కటే సాధారణధర్మం. వా. ఇతీతిః- ఈ విధంగా, పై శ్లోకంలో ఉన్నట్లు సాధారణధర్మం అభిన్నం, అనగా ఒక దే, ఆయినప్పుడు- 2= జ్యోత్స్నేవేతి:- నితమ్బినీ ఆ స్త్రీ, జ్యోత్స్నేవ= వెన్నెల వలె, = నయనానన్దః – నేత్రా లకు ఆనందం; సురేవ మద్యం వలె, మదకారణమ్ = =<noinclude><references/></noinclude> 4y92kj3gxtimcufurhm0dnvvt0affly 104 225016 579992 2026-09-19T02:57:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 605 మత్తుకు కారణం; ప్రభుతేవ = ప్రభుత్వం వలె సమాకృష్ణ సర్వలో కా= ఆకర్షించ బడిన సకలలోకాలూ గలది. వి. ఇక్కడ నితంబిని అనే ఒక్క ఉపమేయానికి జ్యోత్స్నాదులు మూడు ఉపమానాలుగా...' 579992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 605 మత్తుకు కారణం; ప్రభుతేవ = ప్రభుత్వం వలె సమాకృష్ణ సర్వలో కా= ఆకర్షించ బడిన సకలలోకాలూ గలది. వి. ఇక్కడ నితంబిని అనే ఒక్క ఉపమేయానికి జ్యోత్స్నాదులు మూడు ఉపమానాలుగా చెప్పబడ్డాయి. అందుచేత మాలోపమ. సాధారణధర్మాలు భిన్నాలు; వేరు వేరు సాధారణధర్మాలు చెప్పబడ్డాయి. వ్యా, ఇతీతి.. అని, ( పైశ్లోకంలో! అది, అనగా సాధారణధర్మం అభిన్నంగా ఉండగా ఒకే ఉపమేయానికి అనేక ఉపమాకాలు గ్రహించినప్పుడూ- ఏర్పడిన మాలోపము, ముందు ఉపమేయంగా ఉన్నవే తరువాత వరసగా ఉత్త రోత్తరం) ఉపమానంగా చెప్పినప్పుడు వెనుకటి వలె బూకోపమలో వలె) భిన్న ధర్మమూ, అభిన్న ధర్మమూ అయినప్పుడు; దీనికి "ఇత్యాధికా రశనోపమా" అనే దానితో ఆన్వయం. - .... = అనవరతేతి:- “అనవరత ... తతేః" అనవరతమై ఎడతెగకుండా కనక వితరణ – బంగారం ఇవ్వడమునందు. జలలవి = జలబిందువులతో, భృత = నిండిన, కక = హస్తమునందు, తరళ్లిత పంక్తిగా ఏర్పడిన, అర్థితతేః = యాచకసముదాయం గల ఆతనియొక్క, మతిః బుద్ధి. భణితిః ఇవ = మాట వలె, చేష్టా = పని. మతిః ఇవ = బుద్ధి వలె, కీర్తిః = కీర్తి, చేష్టేవ - చేష్ట అతివిమలా = చాల స్వచ్ఛమైనది. - = = వలె, వి. ఇక్కడ మొదట ఉపమేయమైన మతి 'మతిరిన చేష్టా' అనే వాక్యంలో ఉపమానం అయింది. ఈ వాక్యంలో ఉపమేయమైన జేష్ట " చేష్టవ కీర్తిః" అనే వాక్యంలో ఉపమానం అయింది సామాన్యధర్మం అతివిమలత్వం. అది అభిన్నం; ఒక్కటే. ఈ విధంగా ఇది అభిన్న సమానధర్మకరళనోపమ = సభ, మూర్తిరివ వ్యా. మతిరివేతి: తస్య నృపస్య = ఆ రాజుయొక్క, మూర్తిః = ఆకారం, మతిరివ = బుద్ధి వలె, మధురా = మధుర మైనది. సభా =మూర్తి వలె, ప్రభావచితా - ప్రభావంలో కూడినది. జయశ్రీః సభేవ = సభ వలె, పరేషామ్ – పరులకు, జేతుమ్ భయించుటకు, శక్యమైనది కాదు. = = == = జయలక్ష్మి, న శక్యా = వి. ఇక్కడ పూర్వం ఉపమేయంగా ఉన్నవి ఉత్తరవాక్యాలలో ఉపమా నాలుగా చెప్పబడడంచేత రశనోపము. కాని సమానధర్మాలు వేరు వేరు.<noinclude><references/></noinclude> 4tygzlas6kkdooe1fskgfaba7dovtbj 104 225017 579993 2026-09-19T02:57:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '606 కావ్యప్రకాశ వ్యా. ఇత్యాదికేతి. ఈ మొదలైన రశనోవమ కూడ లక్షింపబడలేదు. అనగా మాలోపమా రశనోపమాదులకు లక్షణాలు చెప్పి వాటిని నిరూపించలేదు. ఎందుచేతననగా ఇలాంటి వై. చిత్ర్యాలు వేలకొ...' 579993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>606 కావ్యప్రకాశ వ్యా. ఇత్యాదికేతి. ఈ మొదలైన రశనోవమ కూడ లక్షింపబడలేదు. అనగా మాలోపమా రశనోపమాదులకు లక్షణాలు చెప్పి వాటిని నిరూపించలేదు. ఎందుచేతననగా ఇలాంటి వై. చిత్ర్యాలు వేలకొలది ఉండడానికి అవకాశం ఉంది. ఇది ఏదీ పైన చెప్పిన (ఇరవైఐదు) భేదాలు దాటి వెళ్ళవు. అనగా పైన చెప్పిన వాటిలో ఏదో ఒక భేదంలో అంతర్గతం అవుతాయి. 2. ఉపమేయోపమాలంకారం. కా. ఉపమానోపమేయత్వే ఏకస్యైవైకవాక్యగే. అనన్వయః 'వృ. ఉపమానానరసంబనాభావః అనన్వయః. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥న కేవలం భాతి నితాన్త కాన్తిర్నితమ్బినీ సైవ నితమ్బినీవ, యావద్విలాసాయుధలాస్యవాసా స్తే తద్విలాసా ఇవ తద్విలాసాః వ్యా. ఉపమానేతి :- ఏక న్యైవ = ఒకేదానికి, ఏకవాక్యగే = ఒక వాక్య ములో ఉన్న, ఉపమానోపమేయత్వే = ఉపమానోపమేయత్వాలు, అనన్వయః = ' :అనన్వయాలంకారము. ఉపమానేతి. మరియొక ఉపమానంతో సంబంధం లేకపోవడం అనన్వయం. వి. ఒక వాక్యంలో ఒకే వస్తువును ఉపమేయంగాను, ఉపమానంగాను వర్ణించడం అనన్వయాలంకారం. 'అనన్వయ' శబ్దానికి “న విద్యతే అన్వయః ఉపమానాన్తరసంబన్ధః యత్ర సః" అని విగ్రహం. దేనియందు మరొక ఉపమా నంతో సంబంధం ఉండదో అది అని అర్థం. ఆ వస్తువును ఆవస్తువుతోనే పోల్చ డంలో ఉద్దేశ్యం దీనిని పోలిన మరొక వస్తువు లేదని చెప్పడం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = నేతి. కేవలమ్ కేవలమూ, నితాన కాన్తి : గొప్ప కాంతి గల, సాయి ఆ, నితమ్బినీ ఏవ = నితంబిని మాత్రమే, నితమ్బినీవ = నితంబిని వలె, న ఖాతి = ప్రకాశించడంలేదు. యావత్ మరి ఏమనగా, తేజ ఆ, విలాసాయుధ =<noinclude><references/></noinclude> 5cbdcv1jpk9rtewdcgu7feq5vzmoeks 104 225018 579994 2026-09-19T02:58:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 607 లాస్యవాసాః = మన్మథుని లాస్యానికి స్థానాలైన, తద్విలాసాః = ఆమె విలాసలు, తద్విలాసాః ఇవ = ఆమె విలాసల వలె ఉన్నవి. వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో నితంబిని (సుందరనితంబం గల యువతి...' 579994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 607 లాస్యవాసాః = మన్మథుని లాస్యానికి స్థానాలైన, తద్విలాసాః = ఆమె విలాసలు, తద్విలాసాః ఇవ = ఆమె విలాసల వలె ఉన్నవి. వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో నితంబిని (సుందరనితంబం గల యువతి) ఆ నితంబినితోనే పోల్చబడింది. ఉత్తరార్థంలో ఆమె విలాసలు ఆమె విలాసలతోనే పోల్చబడ్డాయి. ఈ విధంగా రెండు అనన్వయాలంకారాలు. ఆమెతో పోల్చదగిన మరొక స్త్రీ లేదు. ఆమె విలాసలతో పోల్చదగిన విలాసలు లేవు అని చెప్పడం ఉద్దేశ్యం. 3. ఉప మేయోపమాలంకారం. కా. విపర్యాస ఉపమేయోపమా తయోః. 9 వృ. తయోః ఉపమానోపమేయయోః పరివృత్తిః అర్థాత్ వాక్య ద్వయే. ఇతరోపమావ్యవచ్చేదపరా ఉపమేయేనోపమా ఇతి ఉపమేయో పమా. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ కమలేవ మతిర్మతిరివ కమలా 3 తనురివ విభా విభేవ తనుః, ధరణీవ ధృతిర్ధృతిరివ ధరణీ సతతం విభాతి బత యస్య. 415 వ్యా. విపర్యాస ఇతి. తయోః - ఉపమనోపమేయాల యొక్క, విపర్యాసః = తారుమారుచేయడం, ఉపమేయోపమా ఉప మేయోపమాలంకారం. = తయోరితి. ఆ ఉపమానోపమేయాల పరివృత్తి, అనగా రెండు వాక్యాలలో, మొదటి వాక్యంలో ఉపమానంగా చెప్పినదానిని రెండవ వాక్యంలో ఉపమేయం గాను, ఉపమేయంగా చెప్పినదానిని ఉపమానంగాను చెప్పడం ఉపమేయోపమా లంకారం. ‘ఉపమేయేన ఉపమా యత్ర ఉపమేయోపమా' అని విగ్రహం. ఎక్కడ ఉపమేయంతో ఉపమయో అది ఉపమేయోపమ అని అర్థం. ఇక్కడ చెప్పిన ఉపమానం దీనికి లేదు అని చెప్పడం ప్రయోజనం. ఉపమానం తప్ప మరొక ఉదాహరణం.<noinclude><references/></noinclude> mbvnv685bjl33mczzktbxvoc107gmlc 104 225019 579995 2026-09-19T02:58:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '608 వలె, కావ్యప్రకాశ కమలేవేతి- యస్య = ఎవనియొక్క, మతిః = బుద్ధి, కమలేవ = లక్ష్మి కమలా == లక్ష్మి. మతిరివ = బుద్ధి వలె, విభా = కాంతి, తనురిప = శరీరం- వలె, తనుః = శరీరం విభేవ కాంతి వలె, ధృతిః = ధ...' 579995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>608 వలె, కావ్యప్రకాశ కమలేవేతి- యస్య = ఎవనియొక్క, మతిః = బుద్ధి, కమలేవ = లక్ష్మి కమలా == లక్ష్మి. మతిరివ = బుద్ధి వలె, విభా = కాంతి, తనురిప = శరీరం- వలె, తనుః = శరీరం విభేవ కాంతి వలె, ధృతిః = ధైర్యం, ధరణీవ = భూమి = - = వలె, ధరణీ - భూమి, ధృతికివ = ధైర్యం వలె, విభాతి - ప్రకాశిందుచున్నదో. బత = ఎంత ఆశ్చర్యము. పి ఇక్కడ కమలాక్షులు మతా దులతో పోల్చబడ్డాయి. మొదటి వాక్యంలో ఉపమానంగా ఉన్న కమల రెండవవాక్యంలో ఉపమేయం అయిది; ఉపమేయంగా ఉన్న మతి ఉపమాను అయింది. ఈ విధంగా మూడు ఉపమేయోపమాలంకారాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ చెప్పిన వస్తువులతో పోల్చడానికి తగిన మూడవ వస్తువు లేదని చెప్పడం ప్రయోజనం. 4. ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. కా. సంభావనమథోత్ప్రేక్షా ప్రకృతస్య సమేన యత్. వృ. సమేన ఉపమానేన. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ ఉన్మేషం యో మమ న సహతే జాతివైరీ నిశాయామ్ ఇన్డో-న్దవరదలదృశా తస్య సౌన్ద్యుదర్పః. ఎ నీతిః శాస్త్రం ప్రసభమినయా వక్త్ర కాన్హ్యేతి హర్షా ల్లగ్నా మన్యే లలితతను తే పాదయోః పద్మలక్ష్మీ ?. 416 వ్యా. ఉపమా ఆనర్వయ-ఉపమేయోపమాలంకారాలలో నాధర్మ్యం శబ్దం. చేత బోధించబడుతుంది. ఇప్పుడు వ్యంగ్య మైన సాధర్మ్యం గల అలంకారాలలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారాన్ని చెపుతున్నాడు. సంభావ::మితి :- అథ - ఇప్పుడు ఉత్ప్రేక్ష చెప్పబడుతున్నది. ప్రకృతన్ని = ప్రకృతమైన ఉపమేయం యొక్క, సమేన= ఉపమానంతో, సంభావనమ్ ఏక రూపత్వసంభావనం, ఉత్ప్రేక్షా ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. 'సమేన' అనగా ఉపమానంతో అని అర్థం. వి. ఆ కనబడుతున్నది పురుషుడా కాదా" అనేది సంశయం. పురుషుడు అనేది ఒక కోటి ఇది విధేయం. కాదు అనేది పురుషనిషేధం ఇది రెండవ కోటి,<noinclude><references/></noinclude> bf79d6sn1d0iosrnl5ucog5ejkw22rz 104 225020 579996 2026-09-19T02:58:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 609 రెండు కోటులూ సమంగా ఉంటే సంశయం. ఒక కోటి ఉత్కటంగా ఉంటే, అనగా ఒక కోటివైపు మొగ్గుదల ఉంటే, ఆ సంశయానికే 'సంభావన' అని పేరు. దీనిలో సాదృశ్యం అంతర్గతంగా ఉంటుంది. అందుచేత ఉ...' 579996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 609 రెండు కోటులూ సమంగా ఉంటే సంశయం. ఒక కోటి ఉత్కటంగా ఉంటే, అనగా ఒక కోటివైపు మొగ్గుదల ఉంటే, ఆ సంశయానికే 'సంభావన' అని పేరు. దీనిలో సాదృశ్యం అంతర్గతంగా ఉంటుంది. అందుచేత ఉత్ప్రేక్ష సాదృశ్య గర్భం. == = ఆట్టి చంద్రునియొక్క, = ఉన్మేషమితి. మమ = నాయొక్క, జాతివై రీ = జన్మశత్రువైన, యః= ఏ చంద్రుడు, నిశాయామ్ రాతియందు, మమ = నా యొక్క, ఉన్మేషమ్ = వికాసమును, న సహతే సహించడో, తస్య ఇన్డో: సౌన్దర్యదర్పః = సౌందర్యగర్వం, ఇన్డీవరదలదృశా నల్లకలువల దళముల వంటి నేత్రాలు గల, ఆనయా = ఈమెచేత, ప్రసభమ్ = బలాత్కారంగా, వక్త్ర కాన్త్యా = ముఖకాంతిచేత, శాన్తిమ్ - శాంతిని, నీతః - పొందించబడింది, ఇతి = అని, హర్షాత్ = సంతోషంవల్ల, పద్మలక్ష్మీః - పద్మశోభ, తే పాదయోః = నీ పాదాలయందు, లగ్నా = లగ్నమైనది అని, మన్యే = తలచుచున్నాను. = == = ఏ. ఇక్కడ స్వభావసిద్ధమైన పాద శోభ ఉపమేయం. పద్మశోభ ఉప మానం. ఈ ప్రకృతమైన పాదశోభ పాదాలమీద పడిన పద్మం శోభగా ఊహించ బడుతున్నది అందుచేత ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. శ్లో॥ లిమ్పతీవ తమోఒడ్గాని వర్షతీవాజ్జనం నభః, అసత్పురుష సేవేవ దృష్టిర్విఫలతాం గతా. వృ. ఇత్యాదౌ వ్యాపనాది లేపనాదిరూపతయా సంభావితమ్. - === 417 వ్యా. లిమ్పతీతి. ఈ శ్లోకం మృచ్ఛకటికంలోను, కావ్యాదర్శంలోనూ కూడ ఉంది. తమః = చీకటి, అజ్ఞాని అవయవాలను, లిమ్పతీవ = పూయు చున్నట్లు ఉన్నది. నభః = ఆకాశం, ఆర్జనమ్ = కాటుక ను, వర్షతీవ = కాటుకను, వర్షతీవ = వర్షిస్తుందా అన్నట్లున్నది. అసత్పురుష నేప - చెడ్డవాని సేవ వలె, దృష్టిః - దృష్టి, విఫల తామ్= విఫలత్వమును, గతా = పొందినది. = ఇతీతి. ఇత్యాదులలో వ్యాపనాదికం లేపనాదిరూపంగా సంభావించబడినది. వి. ఇక్కడ తమస్సు శరీరంలోని అవయవాలన్నీ వ్యాపిస్తూంది. ఈ వ్యాపించడాన్ని (మసివంటివి పూసినట్లు) అవయవాలకి పూయడంగా (ఆలను 39)<noinclude><references/></noinclude> pxo78re8ji1s8j2bxf98rqbrgdvjaqo 104 225021 579997 2026-09-19T02:58:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '610 కావ్యప్రకాశ డంగా) సంభావన చేయబడింది. చీకటి అంతా వ్యాపించింది. ఈ వ్యాపించడం ఆకాశం అంజనవర్షం కురిపించడంగా సంభావన చేయబడింది. అందుచేత పూర్వా ర్ధంలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారమే. కొంద...' 579997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>610 కావ్యప్రకాశ డంగా) సంభావన చేయబడింది. చీకటి అంతా వ్యాపించింది. ఈ వ్యాపించడం ఆకాశం అంజనవర్షం కురిపించడంగా సంభావన చేయబడింది. అందుచేత పూర్వా ర్ధంలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారమే. కొందరు 'ఇవ' శబ్దాన్ని చూచి అనుకొన్నట్లు ఉపమా లంకారం కాదు. ఉత్తరార్ధంలోమాత్రం ఉపమాలంకారమే. ఈ విషయంలో అభి ప్రాయభేదానికి అవకాశం లేదు. 5. ససందేహాలంకారం. కా. ససందేహస్తు భేదోక్తా తదనుకొచ సంశయః. వృ. భేదోక్తా యథా- 92 శ్లో॥ అయం మార్తణ్ణః కిం స ఖలు తురగైః సప్తభిరితః కృశానుః కిం సర్వాః ప్రసరతి దిశో నైష నియతమ్, కృతాన ః కిం సాక్షాన్మహిషవహనో ఒస్వాతి చిరం సమాలోక్యాజౌ త్వాం విదధతి వికల్పాన్ ప్రతిభటాః. 418 వృ. భేదోక్తావిత్యనేన న కేవలమయం నిశ్చయగర్భో, యావన్ని శ్చయాన్తోఒపి సందేహః స్వీకృతః, యథా- వ్యా. ససందేహ ఇతి. వెనుకటి కారిక నుంచి 'ప్రకృతస్య సమేన యత్' అనే పదాలు అనువర్తిస్తాయి. ప్రకృతమైన ఉపమేయాన్ని, సమానమైన, ఉప మానంగా గ్రహించడంవల్ల, సంశయః = ఏ సంశయం ఉన్నదో అది, ససందేహా లంకారం. భేదోత్తా = భేదం చెప్పడంలోను (చేత), తదనుకొ దానిని చెప్పక = పోవడంలోను (చేత) అది రెండు విధాలు. వి. ఒకదానిని చూచి మరొక దానితో దానికి ఉన్న పోలికను పట్టి ఇదా అదా అనే సంశయం ససందేహాలంకారం. అనగా ససందేహం సాదృశ్యమూలకం అవడంచేత సాదృశ్యగర్భం. భేదం చెప్పడం చెప్పకపోవడం అనేదానిని పట్టి ఇది రెండు విధాలు అని అర్థం. ఈ ససందేహం నిశ్చయగర్భం, నిశ్చయాంతం, శుద్ధం, అనగా కేవలసంశయరూపం, అని మూడు విధాలు. ఈ విషయం ఎదట స్పష్టం అవుతుంది. భేదం చెప్పినప్పుడు ససంశయం ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> ns612n7v6pizvxhbhlgnb6b07q2iwxj 104 225022 579998 2026-09-19T02:58:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం ఆయమితి. త్వామ్ = నిన్ను, ఆజౌ = = = 611 యుద్ధంలో, సమాలోక్య=చూచి, = = == ప్రతిభటాః = శత్రుభటులు, అయమ్ - ఇతడు, మార్తాణ : కిమ్ - సూర్యుడా ? సః= అతడు, సప్తభిః = ఏడు, తురగైః - గుఱ్ఱాలతో, ఇతః =...' 579998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం ఆయమితి. త్వామ్ = నిన్ను, ఆజౌ = = = 611 యుద్ధంలో, సమాలోక్య=చూచి, = = == ప్రతిభటాః = శత్రుభటులు, అయమ్ - ఇతడు, మార్తాణ : కిమ్ - సూర్యుడా ? సః= అతడు, సప్తభిః = ఏడు, తురగైః - గుఱ్ఱాలతో, ఇతః = కూడినవాడు. ఇతని దగ్గర అసంఖ్యాకములైన గుఱ్ఱాలు ఉండడంచేత ఇతడు సూర్యుడు కాడు అని భావం. కృశానుః కిమ్ = అగ్నియా ? ఏషః ఈ అగ్ని, నియతమ్ నిశ్చితరీతిప్రకారం, సర్వాః దిశః = అన్ని దిక్కులను గూర్చి, న ప్రసరతి = ప్రసరించదు. గాలి వీచే వైపే ప్రసరిస్తుంది. ఇతడు అన్ని వైపులా ప్రసరిస్తు న్నాడు. అందుచేత అగ్ని అవడానికి వీలులేదు అని భావం. సాక్షాత్ = సాక్షాత్తు, కృతాన్త ః కిమ్ = యముడా? అసౌ అతడు (యముడు), మహిషవహనః= మహిషవాహనుడు. ఇతడు మహిషవాహనుడు కాదు కాబట్టి యముడవడానికి వీలు లేదు అని భావం. ఇతి అని, చిరమ్ = చిరకాలమును, వికల్పాన్ = సంశయా లను, విదధతి = చేయుచున్నారు. = = వి. సప్తాశ్వాదులతో సంబంధం సూర్యాదులకే ఉన్నది కాని రాజుకు లేదు అని చెప్పడం చేత ఇది భేదోక్తి ఉన్న ససందేహాలంకారం. వ్యా. భేదేతి... 'భేదోత్తా' ఆనడంచేత ఈ సందేహం కేవలం నిశ్చయ గర్భమే కాదు, నిశ్చయాంతం కూడా ఉండవచ్చు నని స్వీకరించబడింది. వి. భేదాన్ని చెప్పిన ససందేహాలంకారంలో సందేహం ఒకప్పుడు నిశ్చయ గర్భం కావచ్చు, ఒకప్పుడు నిశ్చయాంతం కావచ్చు. పై ఉదాహరణంలో ముందుగా “ఇతడు సూర్యుడా ?" అని సందేహం ప్రకటించి, ఏడు గుఱ్ఱాలు లేక పోవడంచేత సూర్యుడు కాడు అని నిశ్చయించబడింది. ఒక ఉపమానంకం టె భిన్నమైనది అని గ్రహించినా మరొక ఉపమానం రూపంలో మరొక సందేహం కలగడానికి అవకాశం లేకపోలేదు. అందుచేత మరొక సంశయం. అదీ కాదని నిశ్చయించిన తరువాత మరొక సంశయం. ఈ విధంగా ఇది నిశ్చయగర్భ సంశయం ఉన్న ససంశయాలంకారం. ఆవ. నిశ్చయాంతమైన సంశయానికి అనగా ముందు సంశయం కలిగి, భేదజ్ఞానంచేత చివరికి నిశ్చయంతోనే ముగిసే సందేహం ఉన్న ససందేహానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> j8johjk7m2mt13ax36apszjy43sjc01 104 225023 579999 2026-09-19T02:58:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '612 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ఇన్దుః కిం క్వ కలఙ్కః సరసిజమేతత్ కిమమ్బుకుత్ర గతమ్, లలితసవిలాసవచనై ర్ముఖమితి హరిణాక్షి నిశ్చితం పరతః. 418 వృ. కింతు నిశ్చయగర్భ ఇవ నాత్ర నిశ్చయః ప్రతీయమా...' 579999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>612 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ఇన్దుః కిం క్వ కలఙ్కః సరసిజమేతత్ కిమమ్బుకుత్ర గతమ్, లలితసవిలాసవచనై ర్ముఖమితి హరిణాక్షి నిశ్చితం పరతః. 418 వృ. కింతు నిశ్చయగర్భ ఇవ నాత్ర నిశ్చయః ప్రతీయమాన ఇతి ఉపేక్షితో భట్టోద్భదేన. == సరసిజం కిమ్= వ్యా. హరిణాక్షి = ఓ! మృగనయనా! ఏతత్ = ఇది, ఇన్దుః కిమ్ చంద్రుడా! కలఙ్కః = కలంకం, క్వ = ఎక్కడున్నది? కలంకం లేదు గాన చంద్రుడవడానికి వీలు లేదని భావం. ఏతత్ = ఇది, పద్మమా? అమ్బు = జలము, కుత్ర గతమ్ కాబట్టి పద్మం అవడానికి వీలు లేదని భావం. = ఎక్కడికి పోయింది? నీళ్ళు లేవు పరతః= అనంతరం, లలితసవిలాస వచనై ః = మనోహరములైన విలాసపూర్వకములైన మాటలచేత, ముఖమ్ ఇతి = ముఖమే అని, నిశ్చితమ్ నిర్ణయించబడింది. = ఇక్కడ భేదాన్ని చెప్పిన నిశ్చయాంతమైన ససందేహాలంకారం. అయితే కావ్యాలంకారసారసంగ్రహంలో ఈ నిశ్చయాంతససందేహాన్ని భట్టోద్బటుడు ఎందుకు చెప్పలేదు అని ప్రశ్నించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు. కింత్వితి:- నిశ్చయగర్భంలో వలె దీనిలో నిశ్చయం ప్రతీయమానం (వ్యంగ్యం) కాదు. అందుచేత ఈ భేదాన్ని భట్టోద్భటుడు ఉపేక్షించాడు. 'ఆయం మారణః కిమ్' ఇత్యాది శ్లోకంలో చూచినట్లుగా నిశ్చయగర్భ ససంశయాలంకారస్థలంలో నిశ్చయం వాచ్యం కాక వ్యంగ్యంగా ఉన్నది. అందు చేత దానిలో చమత్కారం ఉంది. ఈ నిశ్చయాంతంలో నిశ్చయం వాచ్యం అయినది కాబట్టి అంతగా చమత్కారం లేదు. అందుచేత భట్టోద్భటుడు దీనిని ఉపేక్షించినా డని భావం. వృ. తదనుకౌయథా- శ్లో॥ అస్యాః సర్గవిధౌ ప్రజాపతిరూచ్చన్డో ను కాన్తి ప్రదః శృఙ్ఞారై కరసః స్వయం ను మదనో మాసో ను పుష్పాకరః, వేదాభ్యాసజడః కథంను విషయవ్యావృత్త కౌతూహలో నిర్మాతుం ప్రభవేన్మనోహరమిదం రూపం పురాణో మునిః. 1<noinclude><references/></noinclude> 4k1k724lbbir6z5agfsmptx33hv4a3j 104 225024 580000 2026-09-19T02:59:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 613 తదితి :- భేదాన్ని చెప్పనప్పుడు ఎట్లనగా. అస్యా ఇతి :- విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశి సౌందర్యం చూచి ముగ్ధుడైన పురూరవుడు అనుకొంటూన్న మాటలు. ఆస్యాః = ఈ మెయొక్క, సర్గవిధౌ= సృ...' 580000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 613 తదితి :- భేదాన్ని చెప్పనప్పుడు ఎట్లనగా. అస్యా ఇతి :- విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశి సౌందర్యం చూచి ముగ్ధుడైన పురూరవుడు అనుకొంటూన్న మాటలు. ఆస్యాః = ఈ మెయొక్క, సర్గవిధౌ= సృష్టియందు, కాన్తి ప్రదః = కాంతిని ఇచ్చు, చన్దః = చంద్రుడు, ప్రజాపతిః= నిర్మాతగా, అభూత్ ను అయినాడా! కృష్ణారైకరసః - శృంగారం ప్రధాన = = రసంగా గల, మదనః మన్మథుడు, స్వయం ను= స్వయంగా నిర్మాతగా అయినాడా? పుష్పాకరః పుష్పాలకు ఆకరమైన, మాసః ను మాసం, వసంత ర్తువా? వేదాభ్యాసజడః వేదాభ్యాసంచేత జడుడు, విషయవ్యావృత్తకౌతూహలః విషయాలనుండి మరలిన ఆసక్తి గల, పురాణః = ప్రాచీనుడైన, మునిః = నారాయణుడు, మనోహరమ్ = మనోహరమైన, ఇదం రూపమ్ ఈ రూపమును, నిర్మాతుమ్ = నిర్మించుటకు, కథం ను ఎట్లు, ప్రభవేత్ = సమర్థు డగును? = === = = === ఇక్కడ ఊర్వశిని సృజించినవానిని గూర్చి చంద్రుడా, మన్మథుడా, వసంతుడా అనే సందేహం వ్య క్తీకరించబడింది; భేదం చెప్పబడలేదు. మధ్యలో గాని, అంతంలోగాని నిశ్చయం చెప్పబడలేదు. అందుచేత ఇక్కడ శుద్ధసందేహా కార 6. రూపకాలంకారం కా. తద్రూపకమభేదో య ఉపమానోపమేయయోః. వృ. అతిసామ్యాత్ అనపహ్నుతభేదయోః అభేదః. కా. సమస్త వస్తువిషయం శ్రాతా ఆరోపితా యదా. 93 వృ. ఆరోపవిషయా ఇవ ఆరోప్యమాణాః యదా శళోపాత్తాః -తదా సమస్తాని వస్తూని విషయః అస్యేతి సమస్త వస్తువిషయం. ఆరోపితా ఇతి బహువచనమవివక్షితమ్. యథా- వ్యా. = తదితి :- ఉపమానోపమేయయోః ఉపమానోపమేయాల యొక్క, యః = ఏ, అభేదః = ఆభేదం కలదో, తత్ = ఆది, రూపకమ్ = రూపకా అంకారము.<noinclude><references/></noinclude> 2lkcagxueao9ag7fz88t43oj2eofc19 104 225025 580001 2026-09-19T02:59:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '614 కావ్యప్రకా* అతీతి:- అతిసామ్యంవల్ల, కప్పబడని భేదం గలవాటికి అభేదం రూపకం. వి. “ముఖమేప చన్ద్రః" ముఖమే చంద్రుడు. ఇత్యాదులలో ముఖానికీ, చంద్రునికీ ఉన్న సామ్యం వల్ల ముఖమునందు చంద్...' 580001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>614 కావ్యప్రకా* అతీతి:- అతిసామ్యంవల్ల, కప్పబడని భేదం గలవాటికి అభేదం రూపకం. వి. “ముఖమేప చన్ద్రః" ముఖమే చంద్రుడు. ఇత్యాదులలో ముఖానికీ, చంద్రునికీ ఉన్న సామ్యం వల్ల ముఖమునందు చంద్రత్వం ఆరోపించి ఉపమేయ మైన ముఖానికి ఉపమానమైన చంద్రుడికీ భేదం లేనట్లు చెప్పబడుతున్నది. “ఇది ముఖం కాదు చంద్రుడు" అని ముఖత్వాన్ని కప్పిపుచ్చి నట్లయితే (ఇలా కప్పి పుచ్చడానికి ‘అపహ్నవం' అని పేరు) అది రూపకం కాదు, అపహ్న వాలంకారం. అవ. సాంగం, నిరంగం, పరంపరితం అని రూపకం మూడు విధాలు.. సమస్త వస్తువిషయం, ఏకదేశవివర్తి అని సాంగం రెండువిధాలు. శుద్ధం (కేవలం) మాలారూపం అని నిరంగం రెండువిధాలు. క్లిష్టశబ్దమూలకం అశిష్టశబ్దమూలకం అని పరంపరితం రెండు విధాలు. ఈ రెండూకూడా ఒకొక్కటి 'కేవలం' 'మాలా రూపం' అని రెండేసి విధాలు. ఈ విధంగా రూపకాలంకారంలో మొత్తం ఎనిమిది భేధాలు ఉన్నాయి. వీటిలో సాంగరూపకంలో ఒక భేదమైన సమస్త వస్తువిష యాన్ని వివరిస్తున్నాడు. సమస్తేతి :- వ్యా. యదా = ఎప్పుడు, ఆరోపితాః ఆరోపించబడినవి, శ్రితాః = శ్రాతములో అనగా శబ్దంచేత చెప్పబడతాయో, అప్పుడు ఆ రూపకం సమస్త వస్తు విషయమ్ = సమస్త వస్తువిషయ మని చెప్పబడును. ఆరో పేతి :- ఆరోపవిషయాల వలె, ఆరోపించబడేది కూడా శబ్దంచేత చెప్పబడి నప్పుడు ఆ రూపకంలో సమస్త వస్తువులూ కూడా విషయంగా ఉండడం. చేత అది 'సమస్త వస్తువిషయం', 'ఆరోపితాః' అనే పదంలో బహువచనం క్షితం కాదు; అనగా ఆరోపితాలు మూడు అంతకంటే ఎక్కువ ఉండాలని అర్థం కాదు. అందుచేత ఆరోపితాలు రెండే అయినా అవి శ్రాతా లవుతే సమస్త వస్తు విషయమే. వివ వి. రూపకంలో ఉపమేయంమీద ఉపమానం ఆరోపించబడుతుంది. దేని మీద మరొకటి ఆరోపించబడుతుందో అది (ఉపమేయం). 'ఆరో పవిషయం, ఆరో పించబడేది (ఉపమానం), 'ఆరోపవిషయి'. విషయానికి సంబంధించిన కొన్ని ఆంశాలు ఉంటే విషయికి సంబంధించిన అన్ని అంశాలను వాటిమీద, స్పష్టంగా మాటలలో చెబుతూ ఆరోపిస్తే అది సమస్త వస్తువిషయం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> a53qdrzun6yvb1scy5yf3ne1bbec1b6 104 225026 580002 2026-09-19T02:59:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం శ్లో॥ జ్యోత్స్నాభస్మచ్ఛురణధవలా బిభ్రతీ తారకాస్జీ న్యనర్ధానవ్యసనరసికా రాత్రికాపాలికీయమ్, ద్వీపాద్వీపం భ్రమతి దధతీ చన్ద్రముద్రాపాలే న్యస్తం సిద్ధాజ్జనపరి...' 580002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం శ్లో॥ జ్యోత్స్నాభస్మచ్ఛురణధవలా బిభ్రతీ తారకాస్జీ న్యనర్ధానవ్యసనరసికా రాత్రికాపాలికీయమ్, ద్వీపాద్వీపం భ్రమతి దధతీ చన్ద్రముద్రాపాలే న్యస్తం సిద్ధాజ్జనపరిమలం లాఞనస్య చ్ఛలేన. 615 421 వృ. అత్ర పాదత్రయే అన్తర్ధానవ్యసనరసికత్వమారోపితధర్మ ఏవేతి రూపకపరిగ్రహే సాధకమస్తితి తత్సఙ్కరాశజ్కా న కార్యా. == = = = వ్యా. జోత్స్నతి :- జ్యోత్స్నాభస్మచ్ఛురణధపలా-వెన్నెల అనే భస్మం (యొక్క) పూసికొనడం చేత తెల్లగా ఉన్నదీ, తారకాస్థిని = నక్షత్రా లనే ఎముక లను, బిభ్రతీ ధరిస్తూన్నదీ, అనర్ధానవ్యసనరసికా అంతర్థానం అనే క్రీడ యందు ఆస క్తికలదీ అయిన, ఇయమ్ ఈ, రాత్రికాపాలికీ రాత్రి అనే కాపా లికి, చన్ద్రముద్రాకాపాలే = చంద్రు డనే ముద్రాక పాలమునందు, కాపాలికలు దీక్షా గ్రహణసమయంలో తీసికొన్న కపాలం (పుణె) 'ముద్రాక్షపాలం'. లాస్య= కలంకముయొక్క, చ్ఛలేన- మిషచేత, స్యస్తమ్ ఉంచబడిన సిద్దాజ్జనపరి మలమ్ = సిద్ధాంజనచూర్ణమును, అంతర్దానం చెందడానికి, మళ్ళీ కనబడడానికి సాధనమైన వస్తువును, దఢతీ - ధరిస్తూన్నదై, ద్వీపాత్ = ద్వీపంనుండి, ద్వీపమ్ = =మరొక ద్వీపమును గూర్చి, భ్రమతి = తిరుగుతున్నది. - == == వి. ఇక్కడ రాత్రి ఉపమేయం, కాపాలికి ఉపమానం. రాత్రియందు కాపాలికాత్వం ఆరోపించబడుతున్నది. 'రాత్రికాపాలికి' అనేది అంగి (ప్రధాన) రూపకం. మిగిలినవి అంగరూపకాలు. 'జోత్స్నాదస్మచ్ఛురణ' 'తారకాస్థి' మొద లైన ఈ అంగరూపకాలు అంగిరూపకానికి పోషకాలు రాత్రి, జ్యోత్స్న మొద లైన ఉపమేయాలమీద ఆరోపించబడుతున్న కాపాలికి-భస్మాదులు అన్నీ మాట లలో చెప్పబడ్డాయి; ఊహకు వదిలివేయబడలేదు. అందుచేత ఇది సమస్త వస్తు విషయరూపకం, కాపాలికను ఆరోపించినట్లే, దానికి అంగాలైన, ఆనగా ఆమెకు సంబంధించిన భస్మాదుల్ని కూడా ఆరోపించడంవల్ల ఈ రూపకం సాంగరూపకం. చతుర్దపాదంలో ఉన్న “లాఞ్చనస్య చ్చలేన సిద్ధార్జనవరిమలమ్" అనేది మాత్రం ఆవహ్నుత్యలంకారం. . అవ. 'రాత్రికాపాలికి' 'జ్యోత్స్నాభస్మ' ఇత్యాదులలో "ఉపమితం<noinclude><references/></noinclude> kkac18bpbhv0dwhibj2ikkmctcyd0m8 104 225027 580003 2026-09-19T02:59:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '616 కావ్యప్రకాశ వ్యాఘ్రాదిభిః సామాన్యాప్రయోగే” (పా. సూ. 2.1.66) అనే సూత్రంచేత సమాసం చేయగా 'కాపాలికవంటి రాత్రి' 'భస్మం వంటి వెన్నెల' ఇత్యాదివిధంగా అర్థం చెప్పినట్లయితే ఉపమాలంకారం...' 580003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>616 కావ్యప్రకాశ వ్యాఘ్రాదిభిః సామాన్యాప్రయోగే” (పా. సూ. 2.1.66) అనే సూత్రంచేత సమాసం చేయగా 'కాపాలికవంటి రాత్రి' 'భస్మం వంటి వెన్నెల' ఇత్యాదివిధంగా అర్థం చెప్పినట్లయితే ఉపమాలంకారం అవుతుంది. పైన చెప్పిన రాత్రియే కాపాలికి, వెన్నెలయే భస్మ ఇత్యాద్యర్థాలు చెపితే రూపకాలంకారం అవుతుంది. ఇక్కడ ఏ అర్థం చెప్పాలో సాధకబాధక ప్రమాణం ఏదీ లేకపోవడంచేత ఉపమాలంకారమా, రూపకాలంకారమా అనే సందేహం కలుగుతుంది. అందుచేత సందేహరూప మైన సంకరాలంకారం చెప్పాలి కదా అని ఆశంకించుకొని చెబుతున్నాడు. అత్రేతి:- ఇక్కడ అంతర్ధాన వ్యసనరసితకత్వం ఆరోపించబడినదాని (కాపా లికయొక్క)ధర్మమే గాన మూడు పాదాలలోను రూపకాన్ని అంగీకరించడానికి ఇది సాధక ప్రమాణంగా ఉంది. అందుచేత ఉపమా-రూపకసంకరం అనే ఆశంక చేయదగినది కాదు. రూప వి. ఉపమాలంకారంలో ఉపమేయానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. లంకారంలో ఉపమానానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. వాక్యార్థంలో అన్వయించడం అన్వయించకపోవడం అనే దానిని పట్టి ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యాలు నిర్ణయించాలి. 'గురుచరణారవిన్దాభ్యాం నమః' అనే వాక్యంలో 'గురుచరణారవిన్ద' శబ్దానికి 'పద్మాలతో సమానములైన గురుచరణాలు' 'గురుచరణాలే పద్మాలు' రెండు విధాలుగా ఆర్థం చెప్పవచ్చు. మొదటి అర్థంలో ఉపమ; రెండవ అర్థంలో రూపకం. అయితే ఇక్కడ నమస్కారం పాదాలకి చెందవలసి ఉందికాని పద్మాలకి కాదు. గురుచరణాలే వద్మాలు వాటికి నమస్తారం అని చెపితే పద్మాలకి నమస్కరించి నట్లు అవుతుంది. అది అసంగతం. పద్మాల వంటి గురుచరణాలు, వాటికి నమస్కారం అని చెబితే చరణాలకి నమస్కార కర్మత్వం కలిగి ప్రాధాన్యం ఏర్పడుతుంది. ప్రస్తుతంలో అంతర్ధానవ్యసనంలో రసికత్వం కాపాలికకు ఉంటుంది. అందు చేత కాపాలికకు ప్రాధాన్యం వచ్చే విధంగా రూపకాలంకారమే చెప్పాలి. దీనిని పట్టి ఇతర పదాలలో కూడా రూపకా లంకారమే చెప్పాలి. ఈవిధంగా అంతర్ధానవ్యసనరసికత్వం రూపకాలంకార సాధక మైన ప్రమాణం. అందుచేత ఉపమాలంకారం చెప్పాలా రూపకాలంకారం చెప్పాలా అనే సందేహానికి, సందేహరూపసంకరానికి తావు లేదు. కా. శ్రాతా ఆర్థేశ్చ తే యస్మిన్నేకదేశనివర్తి తత్. వృ. కేచిదారోప్యమాణాః శబ్దాపాత్తాః కేచిదర సామర్థ్యావసేయాః<noinclude><references/></noinclude> chqkfhz4w1u0cj9i8ctvg93ibpiw8kf 104 225028 580004 2026-09-19T02:59:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం ఇత్యేకదేశ వివర్తనాత్ ఏకదేశవివర్తి . యథా- 617 గాథ. జస్స రణర్తే ఉరఏ కరే కుణన్తస్స మణ్డలగ్గలఅమ్, రససంముహీ వి సహసా పరంముహీ హో ఈ రిఉసేణా. “యస్య రణాన్తఃపురే కరే కుర్వతో మ...' 580004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం ఇత్యేకదేశ వివర్తనాత్ ఏకదేశవివర్తి . యథా- 617 గాథ. జస్స రణర్తే ఉరఏ కరే కుణన్తస్స మణ్డలగ్గలఅమ్, రససంముహీ వి సహసా పరంముహీ హో ఈ రిఉసేణా. “యస్య రణాన్తఃపురే కరే కుర్వతో మణ్డలాగ్రలతామ్, రససంముఖ్యపి సహసా పరాజ్ముఖీ భవతి రిపుసేనా” వృ. అత్ర రణస్యాన్తః పురత్వమారోప్యమాణం శబ్దాపాత్తమ్. .మణ్డలాగ్రలతాయాః నాయికాత్వం, రిపుసేనాయాళ ప్రతినాయికాత్వమ్ ఆర్థసామర్థ్యాదవనీయతే ఇతి ఏకదేశే విశేషేణ వర్త నాదేశ వివర్తి . = వ్యా శ్రితా ఇతి :- యస్మిన్ = దేనియందు, తేజ ఆరోపించబడేవి. శ్రాతాః = సాక్షాత్తు శబ్దంచేత చెప్పబడేవి, ఆశ్చ= అర్థాన్ని పట్టి ఊహించ = బడేవి, ఆక్షిప్తములు అవుతాయో, తత్ = అది, ఏకదేశ వివరి= ఏకదేశ వివరి రూపం. కేచిదితి :- ఆరోపించబడేవాటిలో కొన్ని శబ్దాలచేత గ్రహించబడతాయి, కొన్ని అర్థాన్ని పట్టి ఊహించబడతాయి. ఈ విధంగా ఏకదేశంలో ఒక భాగంలో మాత్రమే వివర్త నంవల్ల, విశేషించి వర్తించడం (ఉండడం) వల్ల ఏకదేశవివర్తి రూపకం. ఎట్లనగా— = య స్యేతి :- రణాన్తః పురే_ యుద్ధము అనే అంతఃపురంలో, మణ్డలాగ్ర : లతామ్ ఖడ్గాగ్రం అనే అతను, కరే - హస్తమునందు, కుర్వతః = చేస్తూన్న, యస్య = ఎవనికి, రిపు సేనా - శత్రుసేన, రససంముఖ్యప్తి = రసంచేత అభిముఖ మైనా, సహసా = వెంటనే, పరాఙ్ముఖీ = పరాఙ్ముఖురాలు, భవతి = ఆగు చున్నదో. = ==== = అత్రేతి :- ఇక్కడ రణానికి ఆరోపించబడిన అఃతపురత్వం శబ్దంచేత గ్రహించబడింది. దీనిని పట్టి మణ్డలాగ్రలత నాయిక అనీ, రిపునేన ప్రతినాయిక -అనీ అర్థసామర్థ్యంచేత ఊహించబడుతున్నది. ఈ విధంగా ఒక దేశంలో విశేషించి (స్పష్టంగా) ఉండడంచేత ఏక దేశవివర్తిరూపకం.<noinclude><references/></noinclude> cnvctv43q0fk8n5fr3z0ayzm6ed2n4t 104 225029 580005 2026-09-19T02:59:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '618 కావ్యప్రకాశ వి. ఎంతో రణోత్సాహంతో ఎదురుగా వచ్చిన నేన ఇతడు హస్తంలో ఖడ్గం ధరించగానే వెనుకకు తిరిగి పోయింది అని చెప్ప దలచిన కవి రణంమీద అంతఃపురత్వాన్ని ఆరోపించాడు. ఈ ఆరోపణ ఆర...' 580005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>618 కావ్యప్రకాశ వి. ఎంతో రణోత్సాహంతో ఎదురుగా వచ్చిన నేన ఇతడు హస్తంలో ఖడ్గం ధరించగానే వెనుకకు తిరిగి పోయింది అని చెప్ప దలచిన కవి రణంమీద అంతఃపురత్వాన్ని ఆరోపించాడు. ఈ ఆరోపణ ఆరోపవిషయాన్నీ, ఆరోప్యాన్నీ శబ్దాలలో చెప్పడంచేత స్పష్టంగా ఉంది (వివర్తతే). రణమునందు అంతఃపుర త్వాన్ని ఆరోపించడంచేత మండలా గలతయందు నాయికాత్వారోషణం రిపునేన యందు ప్రతినాయికాత్వారోపణం మాటలలో చెప్పకపోయినా అర్థాన్ని పట్టి ఊహించడంచేత (ఆక్షేపంచేత) తెలుస్తున్నది. అందుచేత ఇది ఏక దేశవిప రూపకం. ఒక నాయికుని దగ్గరకు రిరంసతో వస్తూన్న ఒక ప్రతి) నాయిక అతడు అంతఃపురంలో నాయికతో కలిసి ఉండడం చూడగానే ఎలా వెంటనే వెనక్కి వెళ్ళిపోతుందో ఆ విధంగా శత్రుసేన వెనక్కి వెళ్ళిపోయింది అని భావం. కా. సాఙ్గమేతత్ వృ. ఉక్త ద్విభేదం సావయవమ్. కా. నిరఙ్గం తు శుద్ధమ్ II వృ. యథా- శ్లో॥ కురజ్జీవాని స్తిమితయతి గీతధ్వనిషు యత్ సఖీం కాన్తోదన్తం శ్రుతమపి పునః ప్రశ్నయతి యత్, అనిద్రం యచ్చాన్త ః స్వపితి తదహో పద్యభినవాం ప్రవృత్తోఒస్యాం సేక్తుం హృది మనసిజః ప్రేమలతికామ్.. వ్యా. సాఙ్గమితి :- ఏతత్ = ఇది, సాఙ్గమ్ సాంగము, సావయవము. - ఉక్షేతి :- పైన చెప్పబడిన రెండు భేదాలూ గల రూపకం సావయవం. నిరఙ్గమితి :- నిరఙ్గం తు- నిరవయవమైతే, శుద్ధమ్ = శుద్ధము . వి. పైన చెప్పిన రూపకంలో, అనగా సమస్తవస్తువిషయ ఏక దేశ వివర్తి రూపకాలనే రెండు భేదాలలో, అంగితోపాటు అవయవాలు కూడా ఉన్నాయి.<noinclude><references/></noinclude> hcuday197zwzrm4gaoa4pedrytztkin 104 225030 580006 2026-09-19T03:00:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3' దశమోల్లాసం 619 అందుచేత దీనికి సావయవరూపకం అని పేరు. అవయవాలు లేని ఒకే రూపకం ఉన్నచో దానికి శుద్ధం అని, అనగా నిరవయవం అని, పేరు ఎట్లనగా. = = = కురజ్జీతి :- ఈమె, కురజ్జీప = ఆడలేడి వలె, గీత...' 580006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3' దశమోల్లాసం 619 అందుచేత దీనికి సావయవరూపకం అని పేరు. అవయవాలు లేని ఒకే రూపకం ఉన్నచో దానికి శుద్ధం అని, అనగా నిరవయవం అని, పేరు ఎట్లనగా. = = = కురజ్జీతి :- ఈమె, కురజ్జీప = ఆడలేడి వలె, గీతధ్వనిషు = సంగీత ధ్వనులయందు, సంగీతధ్వని చెవిని పడగానే, యత్ = ఎందువలన, అజ్ఞాని = ఆవయవవాలను, స్తిమితయతి - నిశ్చలములుగా చేస్తున్నదో, శ్రుతమపి . ఒక మారు వినబడినదైనా, కాన్తోదనమ్ = భర్త యొక్క వృత్తాంతమును, పునః = మరల, సబీమ్ సఖురాలిని, యత్ ఏ కారణం వలన, ప్రశ్నయతి = అడుగు ఏ కారణంవలన, చున్నదో, ఆనిద్రమ్ = నిద్రలేకుండానే, ఆస్తః గృహమధ్యంలో, యత్ ఏ కారణంవలన, స్వపితి = నిద్రపోవుచున్నదో, తత్అందువలన, మనసిజః మన్మథుడు, అభినవామ్ నూతనమైన, ప్రేమలతికామ్ ప్రేమలతను, ఆస్యాః = ఈమెయొక్క, హృది హృదయంలో, నేక్తుమ్ తడుపుటకు, ప్రవృత్తః ప్రారంభించినాడు అని, వేద్మి = తెలుసుకొనుచున్నాను, ఆహో _ ఆహా! = = == - = == = = = ఇక్కడ ప్రేమయందు అతికాత్వం ఆరోపించబడింది. ఇంక అంగా లేవీ L లేవు. అందుచేత ఇది నిరవయవశుద్ధరూపకం. కా. మాలా తు పూర్వవత్. 94 వృ. మాలోపమాయామి ఏకస్మిన్ బహవ ఆరోపితాః. యథా- శ్లో॥ సౌన్దర్యస్య తరఙ్గణీ తరుణిమోత్కర్షస్య హర్షిదమః కార్తేః కార్మణకర్మ నర్మరహసాముల్లాసనావాసభూః, విద్యా వక్రగిరాం విధేరనవధి ప్రావీణ్యసాక్షాత్రియా బాణాః పఞ్చ శిలీముఖస్య లలనాచూడామణిః సా ప్రియా. _ వ్యా. మాలా ఇతి :- మాల పూర్వం వలె. మాలేతి :- మాలోపమలో వలె, అనగా ఒక ఉపమేయానికి అనేక ఉప మానాలను చేర్చడంచేత మాలోపము ఏర్పడినట్లు ఒకదానియందు అనేక వస్తువులు ఆరోపించబడినట్లయితే అది మాలారూపకం. ఎట్లనగా- సౌన్దర్య స్యేతి :- లలనా చూడామణిః = స్త్రీలలో చూడామణి అయిన, సా -<noinclude><references/></noinclude> gt9hb6d7v0x8c9sz1yxnn1t5jeupxfd 104 225031 580007 2026-09-19T03:00:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '820 == = కావ్యప్రకాశ ==== “ఆ, ప్రియా = ప్రియురాలు, సౌన్దర్యస్య = సౌందర్యంయొక్క, తరగ్గిణి నది. తరుణిమోత్కర్షస్య = యౌవనోత్కర్ష యొక్క, హరోద్గమః = సంతోషావిర్భావం, -కాన్హే ః = కాంతియొక్క, కా...' 580007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>820 == = కావ్యప్రకాశ ==== “ఆ, ప్రియా = ప్రియురాలు, సౌన్దర్యస్య = సౌందర్యంయొక్క, తరగ్గిణి నది. తరుణిమోత్కర్షస్య = యౌవనోత్కర్ష యొక్క, హరోద్గమః = సంతోషావిర్భావం, -కాన్హే ః = కాంతియొక్క, కార్మణకర్మ = వశీకరణప్రక్రియ, నర్మరహసామ్ = క్రీడారహస్యములయొక్క, ఉల్లాసనావాసభూః - విజృంభణానికి నివాసస్థానం. వక్రగిరామ్ వక్రములైన, మాటలకు, విద్యా ఉపదేశంచేసేది. విధేః= బ్రహ్మ దేవునియొక్క, అనవరత ప్రావీణ్యసాక్షాత్ర్కియా - అవిచ్ఛిన్నమైన ప్రావీణ్యం యొక్క సాక్షాత్కారం. ఈమెను చూస్తే బ్రహదేవునికి ఎంత ప్రావీణ్యం ఉందో తెలుస్తుంది అని అర్థం. పఞ్చశీలీముఖస్య = మన్మథునియొక్క, బాణాః = బాణాలు. వి. ఇక్కడ ఉపమేయమైన ఒక ప్రియురాలియందు తరంగిణి మొదలైన అనేకఉపమానాలు అరోపించబడ్డాయి. అందుచేత ఇది మాలారూవకం. == ఆవ, పరంవరితరూపకానికి లక్షణం చెపుతున్నాడు. కా. నియతారోపణోపాయః స్యాదారోపః పరస్య యః. తత్ పరమ్పరితం శిష్టే వాచకే భేద్భజి వా. వృ. యథా- 95 శ్లో॥ విద్వన్మానసహంస వైరికమలా సంకోచదీ ప్రద్యుతే దుర్గామార్గణనీలలోహిత సమిత్వీకార వైశ్వానర, సత్యప్రీతివిధానదక్ష విజయప్రాగ్భావభీమ ప్రభో సామ్రాజ్యం వరవీర వత్సరశతం వైరిఞ్చముచ్చైః క్రియాః. వృ. ఆత్ర మానసమేవ మానసమ్, కమలాయాః సంకోచ ఏవ కమలానామసంకోచః, దుర్గాణామమార్గణమేవ దుర్గాయాః మార్గణమ్; సమితాం స్వీకార ఏవ సమిధాం స్వీకారః సత్యే ప్రీతిరేవ సత్యామ్ అప్రీతిః; విజయః పరపరాభవ ఏవ విజయః అర్జునః, ఏవమారోపణ నిమిత్తో హంసాదేరారోపః యద్యపి శబ్దాలంకారః ఆయమిత్యుక్తమ్, వక్ష్యతే చ తథాపి, ప్రసిద్ద్యనురోధాదత్రోక్తః, ఏక దేశవివర్తి హి ఇదమ్ అవ్యైరభిధీయతే.<noinclude><references/></noinclude> c5gdlpztnp3ioz8g7hudyrdfnyn99em 104 225032 580008 2026-09-19T03:00:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం == == 621 వ్యా, నియతేతి :- యః ఏ, పరస్య = అస్యవస్తువుయొక్క ఆరోపః= ఆరోపము, నియతారోపణోపాయః - వర్ణింపదగి ఉండడంచేత తప్పక అపేక్షణీయ మైన ఆరోపణకు సాధారణధర్మ సంపాదనం ద్వారా ఉపాయం...' 580008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం == == 621 వ్యా, నియతేతి :- యః ఏ, పరస్య = అస్యవస్తువుయొక్క ఆరోపః= ఆరోపము, నియతారోపణోపాయః - వర్ణింపదగి ఉండడంచేత తప్పక అపేక్షణీయ మైన ఆరోపణకు సాధారణధర్మ సంపాదనం ద్వారా ఉపాయం ఆగునో, తత్ =అది, వాచ కే=వాచకం, శిష్టే క్లిష్టమైనా, భేదభాజి వావేరుగా ఉన్నా, పరంపరితమ్ పరంపరితము. అనగా వర్ణింపదగిన ఆరోపణానికి ప్రకృతమైన ఆరోపణానికి} మరొక ఆరోపణం సాధారణధర్మ సంపాదనంద్వారా ఉపాయం అయితే అది వరం పరితరూపకం అని అర్థం. ఒక రూపకం మరొకరూపకం మీద ఆధార పడిఉంటుంది. అని భావం. 'వాచకం అనగా ప్రకృతరూపకానికి ఉపయుక్తమైన అన్యరూపకాన్ని చెప్పేది అని అర్థం. అది శిష్టమైనా కావచ్చు. భిన్న రూపంలోనైనా ఉండవచ్చును. శిష్టమాలారూపపరంపరితరూపకానికి ఉదాహరణం. ఎట్లనగా విద్వదితి విద్వనానస హంస = విద్వాంసుల చిత్రము అనే మానససరోవరమునందు హంస అయినవాడా! 'మానస' శబ్దం శిష్టం; ఇట్లే ముందు కూడా. వైరిక మలా సంకోచదీ ప్రద్యుతే. 'కమలా సంకోచ', 'కమలా + అసంకోచ' అని రెండు విధాలుగా పదచ్ఛేదం, శత్రువుల లక్ష్మి యొక్క సంకోచం అనే పద్మాల అసంకోచానికి, వికాసానికి, సూర్యుడా, దుర్గామార్గ ణనీలలోహిత.‘దుర్గా + అమార్గణ', 'దుర్గామార్గణ' అని రెండు విధాల పదచ్ఛేదం. దుర్గాలను వెదగక పోవడం అనే పార్వత్యన్వేషణంలో పరమేశ్వ రుడా, సమిత్స్వీకార వైశ్వానర యుద్ధం అనే సమిధలను స్వీకరించడంలో ఆగ్ని అయినవాడా, తకారాంత'సమిత్' శబ్దానికి యుద్ధం అనీ - ధకారాంత 'సమిధ్ శబ్దానికి సమిధ లనీ అర్థం. సమిత్+స్వీకార, సమిధ్+స్వీకార = సమిత్స్వకార అని సంధి. సత్యప్రీతివిధానదక్ష 'సత్య + ప్రీతి', 'సతీ+ఆప్రీతి' అని రెండు విధాల పదచ్ఛేదం. సత్యమునందు ప్రీతిని చేయుట అనే సతీదేవికి కష్టం కలి గించడంలో దక్షుడా, సమర్థుడు, దక్షప్రజాపతి అని రెండర్థాలు. విజయప్రాగ్భావ. భీమ = విజయం అనే విజయునికి, అర్జునునికి, ప్రథమోత్పత్తియందు భీమ నేనుడా, 'ప్రాగ్భావ' అనగా ముందు ఉండడం, ముందు పుట్టడం, రాజు విషయంలో విజయానికి ముందు ఇతడు ఉంటాడని, భీమనేనుని పక్షంలో అర్జునునికంటె ముందు పుట్టా డనీ అర్థం. ప్రభో=సమర్థుడా, వరవీర = మహావీరుడా! వైరిఇ్చమ్ = సంవత్సరాల శతమును, బ్రహ్మకు సంబంధించిన, వత్సరశతమ్ సామ్రాజ్యమ్ = సామ్రాజ్యమును, ఉచ్చైః = ఉన్నతముగా, క్రియాః - చేనెదవు. = గాక. = = =<noinclude><references/></noinclude> 9mtrkzhxxsaca9lekiteab3f3gwaeib 104 225033 580009 2026-09-19T03:00:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$622 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ మానసమే మానసం, కమలాసంకోచమే కమలాసంకోచం, దుర్గామార్గణమే దుర్గామార్గణం, సమిత్స్వకారమే సమిత్స్వీకారం, సత్యప్రీతియే సత్య|ప్రీతి, విజయప్రాగ్భావమే విజయప...' 580009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>$622 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ మానసమే మానసం, కమలాసంకోచమే కమలాసంకోచం, దుర్గామార్గణమే దుర్గామార్గణం, సమిత్స్వకారమే సమిత్స్వీకారం, సత్యప్రీతియే సత్య|ప్రీతి, విజయప్రాగ్భావమే విజయప్రాగ్భావం అని శిష్టరూపకాలను ఆధారంగా చేసికొని రాజునందుహంసత్వ-దీ ప్రద్యుతిత్వ-నీలలోహితత్వ-వైశ్వానరత్వ-దక్షత్వ భీమత్వాలు ఆరోపించబడ్డాయి. అందుచేత వరం పరితరూపకం. శ్లేషమీద ఆధార పడడం చేత శిష్టరూపకం. ఒకే ఉపమేయంమీద అనేక ఉపమానాలను ఆరోపించ డంచేత మాలా రూపకం. వ్యా. అత్రేతిః- ఇక్కడ మానసమే మానసం. కమల యొక్క సంకోచమే కమలాల అసంకోచం, దుర్గాల అమార్గణమే దుర్గయొక్క మార్గణం. సమిత్తుల స్వీకారమే, సమిధల స్వీకారం, సత్యమునందు ప్రీతియే సతియందు అప్రీతి, పరులను పరాభనింప చేయడం అనే విజయమే విజయుడు, అర్జునుడు. ఈ విధంగా ఆరోపణలు హంసాద్యారోపానికి నిమిత్తాలు. యద్యపీతి:- ఇక్కడ మానసాదిపదాలు పరివృత్త్యసహాలు. అందుచేత శబ్దాలంకారం. హసాదిపదాలు పరివృత్తిసహాలు; అందుచేత అర్థాలంకారం. ఈ విధంగా ఇది శబ్దార్ణోభయాలంకారం అని నవమోల్లాసంలో “ఇహ దోషగుణాలం కారాణామ్ ' ఇత్యాదిగ్రంథంలో చెప్పినట్లే మున్ముందు కూడా సంకరాలంకార ప్రకరణంలో చెప్పబడనున్నది. అయినా ప్రసిద్ధిని పట్టి ఈ క్లిష్ట రూపకాన్ని అర్థా లంకారాల ముధ్య చెప్పడం జరిగింది. ప్రాచీనులైన భామహాదులు దీనిని ఏశ దేశ వివర్తి రూపకం అని చెప్పి ఉన్నారు కదా. వృ. భేదభాజి యథా- శ్లో॥ ఆలానం జయకుజ్జరస్య దృషదాం సేతుర్విపద్వారి ధ్యే పూర్వాద్రిః కరవాలచణ్డమహసో లీలోపధానం శ్రియః, సంగ్రామామృతసాగరప్రమథనక్రీడావిధౌ మన్దరో రాజన్ రాజతి వీర వైరివనితావైధవ్యద స్తే భుజః. వృ. అత్ర జయాదేర్భిన్న శబ్దవాచ్యన్య కుజ్జరత్వాద్యారో పే భుజన్య అలానత్వారోపో యుజ్యతే. వ్యా. భిన్నంగా ఉన్నప్పుడు, అనగా శ్లేష లేనప్పుడు, ఎట్లనగా. 426<noinclude><references/></noinclude> 6ctn3ux3rk7t4d6yfjv32acvgmrr3pw 104 225034 580010 2026-09-19T03:00:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం = = = = 623 ఆలానమితి: - రాజన్ = రాజా! జయకుణ్ణరస్య = జయమనే ఏనుగుకు, ఆలానమ్ = బంధన స్తంభమూ, విపద్వారిదేః ఆపద లనే సముద్రానికి, దృషదాం నేతుః = రాళ్ళతో కట్టిన సేతువు, కరవాలచణ్డమహస...' 580010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం = = = = 623 ఆలానమితి: - రాజన్ = రాజా! జయకుణ్ణరస్య = జయమనే ఏనుగుకు, ఆలానమ్ = బంధన స్తంభమూ, విపద్వారిదేః ఆపద లనే సముద్రానికి, దృషదాం నేతుః = రాళ్ళతో కట్టిన సేతువు, కరవాలచణ్డమహసః - ఖడ్గం అనే సూర్యునికి, పూర్వాద్రిః = పూర్వాద్రి (తూర్పుపర్వతం), శ్రియః - సంపద అనే లక్ష్మికి, లీలోపధానమ్ విలా సార్థమైన తలగడ, సంగ్రామామృతసాగర ప్రమథన క్రీడా = విధౌ_యుద్ధం అనే క్షీరసాగరాన్ని మథించడంలో, మన్దరః - మందరపర్వతమూ వీర వై 8వనితావై ధవ్యదఃజవీరులైన శత్రువుల స్త్రీలకు వైధవ్యం ఇచ్చేదీ అయిన, తే భుజః = నీ భుజం, రాజతి = ప్రకాశిస్తూన్నది. == = ఆత్రేతి:- ఇక్కడ వేరు వేరు శబ్దాలచేత చెప్పబడిన జయాదులయందు కుంజరత్వాదులను ఆరోపించగా భుజానికి ఆలానత్వారోపం యుక్తంగా ఉంది. వి. జయంమీద కుంజరత్వాన్ని ఆరోపించడం మూలాన భుజంమీద ఆలానత్వం ఆరోపించడం కుదిరింది. ఇట్లే విపదాదుల విషయంలో కూడా . అందుచేత ఒక రూపకానికి మరొక రూపకం నిమిత్తం అవడంచేత పరంపరిత రూపకం. ఒక ఉపమేయం (భుజం) మీద అనేక అలానత్వాదులు ఆరోపించడం చేత మాలారూపం. శ్లేషలేదు గాన ఆశిష్టం. 'శ్రియః' అనే చోట మాత్రం క్లిష్టం. అవ. మాలారూపం కాని శిష్టపరంపరితరూపకానికి ఆశిష్టపరంపరితరూపు కానికి ఉదాహరణలు చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ అలౌకికమహాలోకప్రకాశితజగ త్ప్రయః, 3 3 స్తూయతే దేవ సద్వంశముక్తారత్నం న కైర్భవాన్. 427 ॥నిరవధిచ నిరాశ్రయం చ యస్య స్థితమనివ ర్తితకౌతుక ప్రఞ్చమ్, _ ప్రథమ ఇహ భవాన్ స కూర్మమూర్తి ర్జయతి చతుర్దశలోకవల్లికన్దః వృ. ఇతి చ అమాలారూపకమపి పరంపరితం ద్రష్టవ్యమ్. 428 వ్యా, దేవ = రాజా! అలౌకిక మహాలోకప్రకాశితజగత్ప్రయః = అలౌకిక మైన<noinclude><references/></noinclude> ayy0dx8j038ofhrndpzcqjd96akracb 104 225035 580011 2026-09-19T03:01:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '624 కావ్యప్రకాశ గొప్ప కాంతిచేత ప్రకాశింపచేయబడిన ముల్లోకాలు గల, సద్వంశముక్తారత్నమ్ =మంచి వంశం అనే మంచి వెదురుకఱ్ఱయందు పుట్టిన ముత్యమైన, భవాన్=నీవు, కైః = ఎవరిచేత, న సూయతే - సుత...' 580011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>624 కావ్యప్రకాశ గొప్ప కాంతిచేత ప్రకాశింపచేయబడిన ముల్లోకాలు గల, సద్వంశముక్తారత్నమ్ =మంచి వంశం అనే మంచి వెదురుకఱ్ఱయందు పుట్టిన ముత్యమైన, భవాన్=నీవు, కైః = ఎవరిచేత, న సూయతే - సుతించబడడంలేదు ? వి. ఇక్కడ వంశశబ్దం శిష్టం. కులమునందు వేణుదండత్వాన్ని ఆరో పించడంవల్ల రాజునందు ముక్తామణిత్వారోపం వీలయింది. అందుచేత పరంపరిత రూపకం. ఒకే ఉపమేయంమీద అనేక ఉపమానాల ఆరోపం లేదు కాబట్టి మాలా రూపకం కాదు. = - వ్యా. నిరవధీతి యస్య = ఏ నీయొక్క, నిరవధి అవధి లేనిది, నిరాశ్రయం చ_ ఆశ్రయం లేనిదీ అయిన, స్థితమ్ నిలచుట, ఏ ఆధారమూ లేకుండా ఉండడం, అనివ ర్తితకౌతుక ప్రపఞ్చమ్ నివర్తింపచేయడని కౌతుకంగల ప్రపంచం కలదో, సః – అట్టివాడపు, చతుర్దశ లోకవల్లికన్దః = పద్నాలుగు లోకా అనే లతకు దుంపవూ (అంకురమూ) అయిన, ప్రథమః కూర్మమూర్తిః = మొదటి కూర్మ మైన, భవాన్ = నీవు, జయతి సర్వోత్కర్షగా ఉన్నావు.. === వి. ఇక్కడ చతుర్దశలోకాలయందు వల్లీత్వాన్ని ఆరోపించడంచేత, కూర్మమూర్తియందు కందత్వారోపం కుదిరింది శ్లేషలేదు. అందుచేత, ఒక ఉపమేయం మీద అనేక ఉపమానాల ఆరోపణ లేదు. అందుచేత క్లిష్టం కా పరితరూపకం. మాలారూపకం కాదు. వా. ఇతీతి. ఈ విధంగా (పై రెండు శ్లోకాలలో చూపిన విధంగా) మాలా రూపకం కాని పరంపరితరూపకం కూడా చూచుకొనవలెను. శ్లో॥ కిసలయకరైర్ల తానాం కరకమలై 8 కామినాం మనో జయతి నలినీనాం కమలముఖై ః ముఖేన్దుభిర్యోషితాం మదనః 429 వృ. ఇత్యాదిరసనారూపకం న వైచిత్ర్యవదితి న లక్షితమ్ కిసలయేతి,మదనః = మన్మథుడు, లతానామ్ = లతలయొక్క, కిసలయక రైః చిగుళ్ళనే కరములచేత, యోషితామ్= స్త్రీలయొక్క, కరకమలై ఒ కరము లనే పద్మాలచేత, ముఖేన్దుభిః = ముఖా లనే చంద్రులచేత, నలినీనామ్ = పద్మలతలయొక్క, కమలము ఖైః కమలము అనే ముఖాలచేత, కామినామ్ కాముకులయొక్క, మనః = మనస్సును, జయతి _ జయించుచుండును.<noinclude><references/></noinclude> g7c66mxow5oh9oirkc7cck76ocsojmx 104 225036 580012 2026-09-19T03:01:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 625 వి. ఇక్కడ 'కిసలయకర్యై' 'కరకమలైః' అనే పదాలలో పూర్వపదం లోని 'కర' శబ్దం రెండవపదంలో గ్రహించబడింది. 'కమలముఖైః' ముఖేన్దుభిః' అనే పదాలలో మొదటిపదంలో ఉన్న 'ముఖ' శబ్దం రెండవ...' 580012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 625 వి. ఇక్కడ 'కిసలయకర్యై' 'కరకమలైః' అనే పదాలలో పూర్వపదం లోని 'కర' శబ్దం రెండవపదంలో గ్రహించబడింది. 'కమలముఖైః' ముఖేన్దుభిః' అనే పదాలలో మొదటిపదంలో ఉన్న 'ముఖ' శబ్దం రెండవ పదంలో గ్రహించ బడింది. ఇది రశనారూపకం అని చెప్పవచ్చును. కాని దీనిలో అంత అందం ఏమీ లేకపోవడంచేత దీన్ని వేరుగా చెప్పలేదు అని అంటున్నాడు. వ్యా. ఇత్యాదీతి.ఈ మొదలైన రశనారూపకంలో వైచిత్ర్యం లేదు గాన దానికి లక్షణం చెప్పలేదు. 7. అపహ్నుత్యలంకారం కా. ప్రకృతం యన్నిషిధ్యాన్యత్ సాధ్యతే సా త్వపహ్నుతిః. వృ. ఉపమేయమ్ అసత్యం కృత్వా ఉపమానం సత్యతయా యత్ స్థాప్యతే సా తు అపహ్నుతిః. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ అవాప్తః ప్రాగల్భ్యం పరిణతరుచః శైలతనయే కలజ్కో నైవాయం విలసతి శశాఙ్కస్య వపుషి, అముష్యేయం మన్యే విగలదమృతస్యన్దశిశిరే శేతే రజనిరమణీ గాఢమురసి. రతిశ్రాన్తా 430 వ్యా. ప్రకృతమితి :- ప్రకృతమ్ = ప్రకృత మైన ఉపమేయాన్ని, నిషిధ్య = నిషేధించి, ఆన్యత్ అప్రకృతమైన, ఉపమానం, యత్ సాధ్యతే సాధించ బడడం అనేది ఏది కలదో, సా అది, అపహ్న తిః = ఆపహ్నుత్యలంకారము. = ఉపమేయమితి :- ఉపమేయాన్ని అసత్యమైనదాన్నిగా చేసి, అనగా అది కాదు అని చెప్పి, ఉపమానాన్ని సత్యంగా స్థాపించడం అపహ్నుతి. వి. శాబి, ఆర్థి అని అపహ్నుతి రెండు విధాలు. ఉపమేయం అసత్యం అని ప్రత్యక్షంగా శబ్దంతో చెపితే అది శాబ్ది ఆక్షేపలభ్యమైనది, అర్థాన్ని పట్టి ఊహించేది ఆర్థి. ఆర్థి అయిన అపహ్నుతి కొన్ని చోట్ల కపటం అని అర్థం గల శబ్దాలను ప్రయోగించడంచేత, కొన్ని చోట్ల పరిణామం అనే అర్థం గల శబ్దాలను ప్రయోగించడంచేత, కొన్ని చోట్ల మరొక విధంగాను సూచించబడుతుంది. 40)<noinclude><references/></noinclude> f9ab5bgslw695fkap5ad985xhra33i2 104 225037 580013 2026-09-19T03:01:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '626 : == కావ్యప్రకాశ వ్యా, శాబ్దాపహ్నుతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ఆవాప్త ః ఇతి :- పూర్ణ చంద్రునిలోని కలంకం చూపుతూ మహేశ్వరుడు పార్వతితో అంటున్నాడు. శైల తనయే = పార్వతీ! పరిణతరుచః = ప...' 580013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>626 : == కావ్యప్రకాశ వ్యా, శాబ్దాపహ్నుతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ఆవాప్త ః ఇతి :- పూర్ణ చంద్రునిలోని కలంకం చూపుతూ మహేశ్వరుడు పార్వతితో అంటున్నాడు. శైల తనయే = పార్వతీ! పరిణతరుచః = పూర్ణమైన కాంతి గల, శశాఙ్కస్య = చంద్రునియొక్క, వపుషి = శరీరమునందు, ప్రాగల్భ్యమ్ = ప్రకటత్వాన్ని, ఆవాప్త ః = పొందిన, ఆయమ్ ఈ పదార్థం, కలఙ్కః= కలంకం, నైవ విలసతి = ప్రకాశించడంలేదు, కలంకం కాదు. ఇయమ్ = ఈ, రజనిరమణి = రాత్రి అనే స్త్రీ, రతిశ్రాన్తా = రతిచేత అలసినదై, అముష్య = ఇతనియొక్క, విగల దమృతస్యన్దశిశి రే = స్రవిస్తూన్న అమృతప్రవాహంచేత చల్లనైన, ఉరసి వక్ష స్థలమునందు, గాఢమ్ గాఢంగా, శేతే = శయనించుచున్నది అని, మన్యే = తలుస్తున్నాను. = = వి. ఇక్కడ ఉపమేయమైన కలంకాన్ని అసత్యం చేసి, అది కాదు అని చెప్పి, ఉపమానమైన రాత్రి సత్యమైనదిగా చెప్పబడింది కాబట్టి ఆపహ్నుత్య లంకారం. 'నైవ' అని 'నల్ 'ను ప్రయోగించి ప్రత్యక్షంగా నిషేధించడంచేత శాబ్ది అయిన అపహ్నుతి. అవ. ని షేధించడంలో భంగీభేదంచేత లక్ష్యాలలో భేదాన్ని సూచిస్తున్నాడు. వృ. ఇతం వా- ॥బత సఖి యదేతత్ పశ్య వైరం స్మరస్య ప్రియవిరహకృశేస్మిన్ రాగిలోకే తథా హి, ఉపవనసహకా రోద్భాసిభృఙ్గచ్ఛలేన ప్రతివిశిఖమనేనోట్టజ్కితం కాలకూటమ్. 431 వృ. అత్ర న సభృఙ్గణి సహకారాణి, అపి తు సకాలకూటాః శరా ఇతి ప్రతీతిః. ఏవం వా- శ్లో॥ అముష్మిన్ లావణ్యామృతసరసి నూనం మృగదృశః స్మరః శర్వపుష్టః పృథుజఘనభాగే నిపతితః,<noinclude><references/></noinclude> prdfyf9mp5p414tl1cfy0zvln8i94ch 104 225038 580014 2026-09-19T03:01:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం యదఙ్ఞాజ్దారాణాం ప్రశమపిళునా నాభికుహరే శిఖా ధూమస్యేయం పరిణమతి రోమావలివపుః. 627 432 వృ. అత్ర న రోమావలిః, ధూమశిఖేయమితి ప్రతిపత్తి. ఏక మియం భజ్యన్త రై రప్యూహ్యా. వ్యా. ఈ...' 580014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం యదఙ్ఞాజ్దారాణాం ప్రశమపిళునా నాభికుహరే శిఖా ధూమస్యేయం పరిణమతి రోమావలివపుః. 627 432 వృ. అత్ర న రోమావలిః, ధూమశిఖేయమితి ప్రతిపత్తి. ఏక మియం భజ్యన్త రై రప్యూహ్యా. వ్యా. ఈ విధంగానైనా (ఉదాహరణం ఉండవచ్చును). = = ==== - బతేతి :_ సఖి = సఖురాలా! స్మరస్య = మన్మథునకు, ప్రియవిరహకృశే =ప్రియుల విరహంచేత కృశమైన, ఆస్మిన్ ఈ, రాగిలో కే అనురాగవంతుల సముదాయమునందు, ఏతత్ = ఈ, వైరమ్ = వైరము, కియత్ ఎంతో, పశ్య = చూడు, ఉపవనసహకారోద్భాసిభృఙ్గచ్ఛలేన - ఉద్యానంలోని మామిడిపువ్వుల మీద ప్రకాశిస్తున్న తుమ్మెద అనే మిషచేత, అనేన ఇతనిచేత, ప్రతివిశిఖమ్ ఒక్కొక్క బాణం మీదా కూడ, కాలకూటమ్ కాలకూట విషం, ఉట్టజ్కితమ్ = ఉంచబడినది. బత ఎంత = కష్టం! = వి. ఇక్కడ తుమ్మెదలతో కూడిన మామిడి వూవులు కావు; కాలకూటం పూసిన బాణాలు అనే అర్థం ప్రతీయమానం అవుతుంది. పై అర్థం శబ్దంచేత ప్రత్యక్షంగా చెప్పబడక 'ఛల' శబ్దప్రయోగంద్వారా సూచించబడింది గాన ఇది ఆర్థవహ్నుత్యలంకారం అని భావం. ఈ విధంగానైనా ఉదాహరించవచ్చు. = = == ون ఆముష్మిన్ ఇతి :- శర్వపుష్ట ః = శివునిచేత కాల్చివేయబడిన, స్మరః మన్మథుడు, నూనమ్ సత్యంగా, మృగదృశః = ఈ మృగనయనయొక పృథుజఘనభాగే_విశాలమైన జఘన ప్రదేశమునందు, ఆముష్మిన్ ఈ, లావణ్యా మృతసరసి = లావణ్యామృతం యొక్క సరస్సునందు, నిపతితః పడినాడు, యత్ = ఎందువలన అనగా, అజాద్గారాణామ్ ఇతని అవయవాల బొగ్గుల యొక్క, ప్రశమపిశునా = శాంతించుటను సూచించే, ఇయమ్ ఈ, ధూమస్య - శిఖా = ధూమశిఖ, నాభికుహారే నాభిరంధ్రమునందు, రోమావలివపుః = రోమ పంక్తిరూపం గలదై, పరిణమతి - పరిణమించుచున్నది. = == = వి. ఇక్కడ 'పరిణమతి' అనే శబ్దాన్ని ప్రయోగించడం ద్వారా రోమా<noinclude><references/></noinclude> 34lbap6spg3pnkx60juam2a8xmzdtnj 104 225039 580015 2026-09-19T03:01:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '628 కావ్య ప్రకా వలిని నిషేధించి ధూమరేఖను సత్యం చేసి నట్లు అయినది గాన ఆర్థఅపహ్నుత్య వ్యా, అత్రేతి :- ఇక్కడ ఇది రోమావలి కాదు; ధూమశిఖ అని ప్రతీతి కలుగుతున్నది. ఈ విధంగా ఈ అలంకారాన...' 580015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>628 కావ్య ప్రకా వలిని నిషేధించి ధూమరేఖను సత్యం చేసి నట్లు అయినది గాన ఆర్థఅపహ్నుత్య వ్యా, అత్రేతి :- ఇక్కడ ఇది రోమావలి కాదు; ధూమశిఖ అని ప్రతీతి కలుగుతున్నది. ఈ విధంగా ఈ అలంకారాన్ని ఇతరథంగులలో కూడా ఊహించుకొనవలెను. 8. శేషాలంకారం 3 కా. శ్లేషః స వాక్య ఏకస్మిన్ యత్రానేకార్థతా భవేత్. 96 వృ. ఏకార్థప్రతిపాదకానామేవ శబ్దానాం యత్రానేకో ఒర్థః స శ్లేషః- ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ ఉదయమయతే దిజ్మాలిన్యం నిరాకురుతేతరాం 3 వాచ్యౌ. నయతి నిధనం నిద్రాముద్రాం ప్రవర్తయతి క్రియాః, రచయతితరాం స్వైరాచార ప్రవర్త నకర్త నం బత బత లసత్తేజఃపుజ్జో విభాతి విభాకరః. రా 433 వృ. అత్రాభిధాయా అనియస్త్రణాత్ ద్వావప్యర్క భూపౌ వ్యా. శ్లేష ఇతీ :- యత్ర=ఎక్కడ, ఏకస్మిన్్వ్య = ఒక వాక్యము నందు, అనేకార్థతా = అనేకములైన అర్థములు కలిగి ఉండడం, భవేత్ = అవు తుందో, సః= అది, శ్లేషః = శ్లేష . వి. పరివృత్తిసహాలైన శబ్దాలు, ఒకే తొడిమికి ఉన్న రెండు పండ్ల వలె ఉన్న రెండు అర్థాలను బోధిస్తే అది శ్లేష. ఇదే అర్థశ్లేష. వ్యా. ఏకేతి :- ఒకే అర్థాన్ని బోధించే శబ్దాలకు ఎక్కడ అనేకార్థాలు ఉంటాయో అది శ్లేష. ఉదాహరణం ఎట్లగా- ఉదయమితి :- ఈ శ్లోకంలో సూర్యుడు, విభాకరు డనే రాజు వర్ణించబడు<noinclude><references/></noinclude> p53lys9lxaupfuadrormtlar69gt8mv 104 225040 580016 2026-09-19T03:01:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 629 తున్నారు. రెండర్థాలలోను కూడ ఇక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాలు బోధించే అర్థాలు వేరు వేరు విధంగా అన్వయిస్తాయి. లసత్తే జఃపుణ్ణుః = ప్రకాశిస్తూన్న తేజః సముదాయం గల, విభాక...' 580016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 629 తున్నారు. రెండర్థాలలోను కూడ ఇక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాలు బోధించే అర్థాలు వేరు వేరు విధంగా అన్వయిస్తాయి. లసత్తే జఃపుణ్ణుః = ప్రకాశిస్తూన్న తేజః సముదాయం గల, విభాకరః = సూర్యుడు (ప్రభాకరు డను పేరు గల రాజు అని రెండవ అర్థం), ఉదయమ్ - ఉదయాద్రిని, (అభివృద్ధిని). అయతే = పొందు చున్నాడు. దిజ్మాలిన్యమ్ దిక్కులమలినత్వాన్ని, (దిక్కులలో ఉన్న ప్రజల మలి నత్వాన్ని) నిరాకు రుతేతరామ్ పూర్తి గానిరాక రిస్తున్నాడు. నిద్రాముద్రామ్ నిద్ర వలన కలిగిన నేత్రనిమీలనమును, (అలసత్వాన్ని), నిధనం నయతి=నశింపచేస్తు న్నాడు, క్రియాః = క్రియలను, ప్రవర్త యతి = ప్రవర్తింపచేస్తున్నాడు. స్వైరా చారప్రవర్త నకర్త నమ్ = స్వేచ్ఛాచారాల ప్రవర్తనం యొక్క భేదమును (సూర్యుని పక్షంలో జారచోరాదుల స్వేచ్ఛాప్రవృత్తి; రాజపక్షంలో ప్రజల స్వేచ్ఛా ప్రవృత్తి), రచయతితమామ్ _ బాగా చేయుచున్నాడు, బత బత = ఏమి ఆశ్చర్యం. = అత్రేతి :- ఇక్కడ అభిధ నియంత్రించబడలేదు. అందువలన సూర్యుడు, రాజు, ఇద్దరూ కూడా వాచ్యార్థాలే. ఈ నియమించే వి. 'ఉదయమ్' ఇత్యాదిశబ్దాల అర్థం ఇట్లే చెప్పాలి అని సంయోగాదులు ఏవీ లేకపోవడంచేత రెండు అర్థాలు కూడా వాచ్యాలే. ఈ పదాలు పర్యాయపరివృత్తి సహాలు అవడంచేత అర్థశ్లేష. 'విభాకర' శబ్దం మాత్రం పరివృత్త్యసహం. అందుచేత అక్కడ శబ్దశేష. 9. సమాస్యోక్త్యలంకారం కా. పరోక్తిర్భేదకైః శ్లేషైః సమాసోక్తిః. వృ. ప్రకృతార్థప్రతిపాదక వాక్యేన శిష్ట విశేషణమాహాత్మ్యాత్, న తు విశేష్యస్య సామర్థ్యాదపి, యత్ అప్రకృతస్యార్థస్యాభిధానం సా సమాసేన సంక్షే పేణార్థద్వయకథనాత్ సమాస్యోక్తి :. ఉదాహరణమ్. గాథ. లహిఊణ తుజ్జి బాహుప్పంసం జీఏ స కోవి ఉల్లాసో, జఅలచ్ఛీ తుహ విరహే ణ హూజ్జలా దుబ్బలా ణం స్వా<noinclude><references/></noinclude> pw8fbij76e7vsov8rmfhhnfjvyv8tqo 104 225041 580017 2026-09-19T03:02:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '630 కావ్యప్రకాశ న “లబ్ధ్వా తవ బాహుస్పర్శం యస్యాః స కోఒప్యుల్లాసః జయలక్ష్మీస్తవ విరహే న ఖలూజ్వలా దుర్బలా నను సా" వృ. ఆత్ర జయలక్ష్మీశబ్దస్య కేవలం కాన్తావాచకత్వం నాస్తి. వ్యా....' 580017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>630 కావ్యప్రకాశ న “లబ్ధ్వా తవ బాహుస్పర్శం యస్యాః స కోఒప్యుల్లాసః జయలక్ష్మీస్తవ విరహే న ఖలూజ్వలా దుర్బలా నను సా" వృ. ఆత్ర జయలక్ష్మీశబ్దస్య కేవలం కాన్తావాచకత్వం నాస్తి. వ్యా. పరేతి :- క్లిష్టః= క్లిష్టములైన, భేద కైః= విశేషణాలచేత, పరో క్తిః= మరొక అర్థం చెప్పడం, సమాసోక్తిః = సమాసోక్తిః. ప్రకృతేతి :- ప్రకృతార్థాన్ని బోధించే వాక్యంచేత క్లిష్టములైన విశేషణాలు మహాత్మ్యంవల్ల, అంతేకాని విశేష్యసామర్థ్యం వల్ల కూడా కాదు, అప్రకృతమైన అర్థాన్ని చెప్పడం సమాసోక్త్యలంకారం. సమానేన సంక్షేపం చేత, రెండు ఆర్థాలు. చెప్పడంచేత దీనికి 'సమాసోక్తి' అని పేరు వచ్చింది. ఇక్కడ సంక్షేపం అనగా తక్కువ మాటలు అని అర్థం. రెండు వాక్యాలలో చెప్పవలసిన రెండు భావాల్ని ఒకే వాక్యం చేత చెప్పడం అని అర్థం. ఉదాహరణం. :- == లబ్ధ్వా ఇతి యుద్ధరంగంలో పడి ఉన్న స్వామిని చూచి వీరపత్ని అంటూన్న మాటలు. తవ నీయొక్క, బాహుస్పర్శమ్ బాహుస్పర్శను, లబ్ధ్వా =పొంది, యస్యాః = ఎవతెకు, సః ఆ, కోడిపి= చెప్పశక్యం కాని, ఉల్లాసః = యస్యాః=ఎవతెకు, = హర్షం ఉండేదో, సా, జయలక్ష్మీః = జయలక్ష్మి, తవ విరహే నీ విర … హమునందు, దుర్బలా = దుర్బలురాలై, ఉజ్జ్వలా = ప్రకాశిస్తూన్నది, న ఖలు = కాదు కదా. జాలదు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ కేవలజయలక్ష్మీశబ్దం కాంత అనే అర్థాన్ని బోధించ 'జయలక్ష్మీ' శబ్దానికి కేవలం జయలక్ష్మి అని మాత్రమే అర్థం. కాంత అనే ఆర్థం దీనివల్ల రాదు. అయినా 'బాహుస్పర్శం లబ్ధ్వా' ఇత్యాదివిశేషణాలకు కాంతా విషయకార్థాన్ని కూడా బోధించే శక్తి ఉంది. అందుచేత ప్రియుని హస్తస్పర్శ కలగగానే ఆనిర్వాచ్యమైన హర్షం పొందిన ఒక నాయిక ఆతని విరహంలో దుర్బ లయై కాంతిని అంతా కోల్పోవడం అనే మరొక అర్థం స్ఫురిస్తూన్నది. జయలక్ష్మీ వ్యవహారం వ్యంగ్యమైన ఈ కాంతావ్యవహారం కంటె అభిన్నం అన్నట్లు గోచ రిస్తుంది. ఈవిధంగా వ్యంగ్యమైన వ్యవహారానికి, వాచ్యమైనవ్యవహారానికి అభేదం<noinclude><references/></noinclude> 74joovi8yztr3et34ktgr79twtruo4c 104 225042 580018 2026-09-19T03:02:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 631 గోచరించడం, వ్యంగ్యవ్యవహారాన్ని వాచ్యవ్యవహారంమీద ఆరోపించడం, సమాసో కి. కా. నిదర్శనా 10 నిదర్శనాలంకారం అభవన్ వస్తుసంబద్ధ ఉపమాపరికల్పకః. వృ. నిదర్శనం దృష్టాన్తకర...' 580018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 631 గోచరించడం, వ్యంగ్యవ్యవహారాన్ని వాచ్యవ్యవహారంమీద ఆరోపించడం, సమాసో కి. కా. నిదర్శనా 10 నిదర్శనాలంకారం అభవన్ వస్తుసంబద్ధ ఉపమాపరికల్పకః. వృ. నిదర్శనం దృష్టాన్తకరణమ్. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ క్వసూర్యప్రభవో వంశః క్వ చాల్పవిషయా మతిః. తితీరుర్దుస్తరం మోహాదుడు పేనాస్మి సాగరమ్. 97 435 వృ. అత్ర ఉడు పేన సాగరతరణమి మన్మత్యా సూర్యవంశ వర్ణనమిత్యుపమాయాం పర్యవస్యతి. వ్యా. నిదర్శనేతి :- అభవన్ = సంభవించని, కుదరని, వస్తుసంబన్ధః = పదార్థములు లేదా, వాక్యార్థముల సంబంధం, ఉపమాపరికల్పకః = ఉపమను కల్పించినట్లయితే అది, నిదర్శనా నిదర్శనాలంకారం. == నిదర్శనమితి:- 'నిదర్శనమ్' అనగా దృష్టాంతంగా చూపడం. ఆది దీనిలో ఉంటుంది కాబట్టి దీనికి నిదర్శన అని పేరు. ఈ అలంకారంలో చెప్పిన వస్తుసంబంధం కుదరకపోవడంచేత ఆ రెండింటికి ఉపమానోపమేయ భావం కల్పించడం జరుగుతుంది. దృష్టాంతాలంకారంలో కుదరకపోవడం అనేది ఉండదు. ఈ రెండింటికీ అదే భేదం. ఉదాహరణం. = = క్వేతి :- రఘువంశంలోని శ్లోకం సూర్యప్రభవః = సూర్యుడు కారణంగా గల, సూర్యునివలన పుట్టిన, వంశః - వంశం, క్వ = ఎక్కడ? అల్పవిషయా = అల్పములైన విషయాలు గల, మతిః - బుద్ది, క్వ ఎక్కడ? మోహాత్ = = = అజ్ఞానంవల్ల, దుస్తరమ్ దాట శక్యం కాని, సాగరమ్ సముద్రాన్ని, ఉడు = పేన = తెప్పచేత, తితీర్షుః = దాటనిశ్చయించినవాడను, ఆస్మి = అయి ఉన్నాను. ==== ఆత్రేతి :- ఇక్కడ “నా మతిచేత సూర్యవంశాన్ని వర్ణించడం తెప్పచేత సముద్రాన్ని దాటడం వంటిది" అని ఉపమలో పర్యవసానం చెందుతున్నది.<noinclude><references/></noinclude> 6m25muex7t7xlc1bf0h8ieof0g5vokm 104 225043 580019 2026-09-19T03:02:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '632 కావ్య ప్రకాశ వి. సూర్యవంశాన్ని వర్ణించే సందర్భంలో "నేను సాగరాన్ని దాటా లని అనుకుంటూన్నాను” అని సాగరతరణసంబంధాన్ని చెప్పడం అసంగతం. అందుచేత ఇది సాగరతరణసంబంధవచనం) ఉడుపంతో...' 580019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>632 కావ్య ప్రకాశ వి. సూర్యవంశాన్ని వర్ణించే సందర్భంలో "నేను సాగరాన్ని దాటా లని అనుకుంటూన్నాను” అని సాగరతరణసంబంధాన్ని చెప్పడం అసంగతం. అందుచేత ఇది సాగరతరణసంబంధవచనం) ఉడుపంతో సాగరతరణం వలె నా మతితో సూర్యవంశవర్ణనం అసంభావ్యం ఊహింప శక్యం కాని విషయం) అని ఉపనును కల్పిస్తూన్నది. అందుచేత ఇక్కడ వాక్యార్థనిదర్శన. వృ- యథా వా ॥ఉదయతి వితతోర్ధ్వరశ్మి రజ్జా 1 వహీమరుచౌ హిమధామ్ని యాతి చాస్తమ్, వహతి గిరిరయం విలమ్బిఘణ్ణా ద్వయపరివారితవారణేన్ద్రలీలామ్. 536 వృ. అత్ర కథ మన్యస్య లీలామన్యః వహతీతి తత్సదృశీమిత్యు పమాయాం పర్యవసానమ్. వ్యా. మరియొక ఉదాహరణం). ఉదాహరణం. ఎట్లనగా. (ఇది పదార్థ నిదర్శనకు == = = వ్యా. ఉదయతీతి :- వితతోర్ధ్వరశ్మిరణే విస్తీర్ణములైన, పైకి ప్రసరి స్తూన్న, కిరణా లనే త్రాళ్ళు గల, అహిమరుచే - సూర్యుడు, ఉదయతి = ఉద యించుచుండగా, హిమధామ్ని = చంద్రుడు, ఆస్తమ్ = అస్తాద్రిని గూర్చి, యాతి చ = వెళ్ళుచుండగా, ఆయం గిరిః = ఈ పర్వతం, (రైవతక పర్వతం) విలమ్బి మజ్జాద్వయపరివారితవారణేన్ద్రలీలామ్ వ్రేలాడుచున్న రెండు మంటలతో సంబం ధించిన గజేంద్రము లీలను, వహతి=వహిస్తూన్నది. = అత్రేతి :- ఇక్కడ ఒకదాని లీలను మరొకటి ఎలా వహిస్తుంది? అందు చేత 'దానితో సమానమైన లీలను' అని ఉపమలో పర్యవసానం. వి. ఏనుగు శోభ వేరు, పర్వతం శోభ వేరు. వహించడం అనేది కుదరదు. అందుచేత “ఆ పర్వతం పర్వతం ఏనుగు శోభను ఏనుగు శోభవంటి శోభను వహిస్తూన్నది" అని ఉపము కల్పించబడుతుంది. 'వారణేంద్రలీలా' పదార్థ 'గిరి'<noinclude><references/></noinclude> 5jox7u4cva94ayg5b647wz3um8v6plf 104 225044 580020 2026-09-19T03:02:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 633 పదార్థాల సంబంధం అనుపపన్నం అవడంచేత కల్పించబడిన ఔపమ్యం అవడం చేత ఇది పదార్థ నిదర్శన. అవ. మాలా రూపనిదర్శనను ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో దోర్భ్యాం తితీర్షతి తరఙ్గవతీ...' 580020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 633 పదార్థాల సంబంధం అనుపపన్నం అవడంచేత కల్పించబడిన ఔపమ్యం అవడం చేత ఇది పదార్థ నిదర్శన. అవ. మాలా రూపనిదర్శనను ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో దోర్భ్యాం తితీర్షతి తరఙ్గవతీం భుజఙ మాదాతుమిచ్ఛతి కరే హరిణాఙ్క బిమ్బమ్ . మేరుం లిల జయిషతి ధ్రువమేష దేవ యస్తే గుణాన్ గదితుముద్యమమాదధాతి. వృ. ఇత్యాదౌ మాలారూపా ప్యేషా ద్రష్టవ్యా. = = == === = 437 వ్యా దేవేతి:- దేవ = ఓ! దేవా! యః = ఎవడు, తేజనీయొక్క, గుణాన్ = గుణాలను, గదితుమ్ చెప్పుటకు, ఉద్యమమ్ ఉద్యమమును, ఆదధాతి చేయునో అతడు, దోర్భ్యామ్ = బాహువులతో, తరఙ్గవతీమ్ మహానదిని, లిలజ్జయిషతి_లంఘింప గోరుచున్నాడు. హరిణాఙ్క బిమ్బమ్ చంద్రబింబమును, కరే హస్తమునందు, ఆదాతుమ్ గ్రహించుటకు, ఇచ్ఛతి = కోరుచున్నాడు. మేరుమ్ = మేరుపర్వతమును, లిలఙ్ఞయిషతి = లంఘించ దలచుచున్నాడు. ధ్రువమ్ = నిశ్చయము. = = == ఇతీతి. ఇత్యాదులలో ఈ నిదర్శనను మాలారూపంలో కూడా చూచుకోవాలి. వి. "ఎవడు నీ గుణగణాలను చెప్పే ప్రయత్నం చేస్తాడో" అనేది ఒక వాక్యార్థం. “అతడు నదిని బాహువులతో దాటగోరుచున్నాడు” ఇత్యాదికం మరొక -వాక్యార్థం. ఈ రెండింటికి ఇక్కడ చెప్పిన సంబంధం అసంభావ్యం. అందుచేత "నీ గుణగణాలను చెప్పడం నదీతరణాదులతో సమానం" అని ఉపమలో పర్యవ సానం చెందుతుంది. మూడు ఉండడంచేత మాలారూపనిదర్శన. ఆవ. మరొక విధ మైన నిదర్శనను నిరూపిస్తున్నాడు.. కా. స్వస్వ హేత్వన్వయస్యోక్తిః క్రియమైన చ సా పరా వృ. క్రియయైవ స్వస్వరూప స్వకారణయోః సంబద్ధో యదవ గమ్యతే సా అపరా నిదర్శనా. యథా-<noinclude><references/></noinclude> dgwtbki9usgczuv3dkued0yzxkioh5l 104 225045 580021 2026-09-19T03:02:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '634 శ్లో॥ ఉన్నతం పదమవాప్య యో లఘు లయైవ స పతేదితి బ్రువన్, శెలశేఖరగతో దృషత్కణ శ్చారు మారుతధుతః పతత్యధః. కావ్యప్రకాశ 438 వృ. ఆత్ర పాతక్రియయా పతనస్య, లాఘవే సతి ఉన్నతిపద ప్రాప్తిరూప...' 580021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>634 శ్లో॥ ఉన్నతం పదమవాప్య యో లఘు లయైవ స పతేదితి బ్రువన్, శెలశేఖరగతో దృషత్కణ శ్చారు మారుతధుతః పతత్యధః. కావ్యప్రకాశ 438 వృ. ఆత్ర పాతక్రియయా పతనస్య, లాఘవే సతి ఉన్నతిపద ప్రాప్తిరూపస్య చ సంబన్ధః ఖ్యాప్యతే. వ్యా. స్వేతి_క్రియయైవ - క్రియచేతనే, స్వస్వ హేత్వన్వయస్య = తనకు, తన కారణానికి ఉన్న సంబంధాన్ని చెప్పడం, అపరా మరియొక విధమైన, సా నిదర్శన. == = క్రియయేతి క్రియచేతనే స్వస్వరూప స్వకారణాల సంబంధం బోధించబడి నప్పుడు అది మరియొక నిదర్శన. వి. ఒక క్రియ ఉంది. దానికి ఒక కారణం ఉంటుంది. అందుచేత ఆ క్రియ కార్యం, తనకీ తన కారణానికీ ఉన్న సంబంధాన్ని ఆ క్రియ బోధించి నట్లయితే అది మరొక విధమైన నిదర్శన అని అర్థం. = == వ్యా, ఎట్లనగా-యః = ఎవడు (ఏది), లఘు: తేలిక ఆయిన వాడో (అయినదో), సః = వాడు (ఆది), ఉన్నతమ్ ఉన్నతమైన, పదమ్ స్థానమును, అవాప్య = పొంది, హేలయైన - అనాయాసంగావే, పతేత్_పడి పోవును, ఇతి — అని, బ్రువన్ చెప్పుచూ, శైలశేఖరగతః - పర్వతశిఖరం మీద ఉన్న, దృషత్కణః = చిన్న రాయి, చారుమారుతధుతః - మృదువైన వాయువు చేత కదల్చబడినదై, ఆధః = క్రింద, పతతి = పడుచున్నది. = = = ఆత్రేతి:. ఇక్కడ పాతక్రియచేత పతనానికీ, లఘువు అయి ఉండి ఉన్నత పదం పొందడానికీ సంబంధం చెప్పబడుతున్నది. వి. 'పతతి' అనే పతనక్రియ కార్యం. 'పతేత్' అనే పదం ఈ పతనరూప కార్యానికీ, దీనికి కారణమైన 'లఘువై ఉండి ఉన్నతపదం పొందడం' అనే దానికి ఉన్న సంబంధాన్ని బోధిస్తూన్నది. "లఘువైనవాడు ఉన్నతపదాన్ని పొందడం-<noinclude><references/></noinclude> qnxjfqxb3r40wj0686hkm0w7kkhfthf 104 225046 580022 2026-09-19T03:03:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 635 పతనానికే హేతువు" అనే అర్థం బోధిస్తూన్నది. అందుచేత ఇది మరొక విధమైన నిదర్శన. 11. అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారం. 98 కా. అప్రస్తుతప్రశంసా యా సా సైవ ప్రస్తుతా శ్రయా, వృ, అప్రా...' 580022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 635 పతనానికే హేతువు" అనే అర్థం బోధిస్తూన్నది. అందుచేత ఇది మరొక విధమైన నిదర్శన. 11. అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారం. 98 కా. అప్రస్తుతప్రశంసా యా సా సైవ ప్రస్తుతా శ్రయా, వృ, అప్రాకరణికస్యాభిధానేన ప్రాకరణికస్యా క్షేపః అప్రస్తుత ప్రశంసా. కా. కార్యే నిమి త్తే సామాన్య విశేష ప్రస్తుతే సతి తదన్యస్య వచస్తుల్యే తుల్యస్యేతి చ పఞ్చదా. == 99 వృ. తదన్యస్య కారణాదేః. క్రమేణోదాహరణమ్. వ్యా. అప్రస్తుతేతి.యా = ఏ, అప్రస్తుత ప్రశంసా ఏ, అప్రస్తుత ప్రశంసా - ఆప్రకృతమైనదాని వర్ణనం ఉన్నదో, సా … అది, ప్రస్తుతాశ్రయా = ప్రకృతార్థానికి సంబంధించినది, అనగా ప్రకృతారజ్ఞానం కలగడానికి హేతువు, అయినట్లయితే, నైవ అప్రస్తుత ప్రశంసయే. = = అప్రాకరిణకేతి. అప్రాకరణికమైనదానిని చెప్పడంచేత ప్రాకరణికారాన్ని ఆక్షేపించడం (గ్రహించడం) ‘అప్రస్తుతప్రశంస’. ప్రకృతం కాని విషయాన్ని వర్ణించినప్పుడు అది వినగానే ప్రకృతమైన విషయం బుద్ధిగోచరం అవుతుంది. అది అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారం. == = ఈ అలంకారానికి ఉన్న ఐదు భేదాలను చెపుతున్నాడు - కార్యే ఇతి - కార్యే= కార్యము, నిమిత్తే = కారణము, సామాన్యే సామాన్యము, విశేష - విశేషము, ప్రస్తుతే సతి = ప్రకృతమై ఉండగా, తదన్యస్య = దానికంటె భిన్న మైనదాని యొక్క, తుల్యే = తుల్యమైనది ప్రకృతమైనప్పుడు, తుల్యస్య = తుల్యమైనదాని యొక్క, వచః = చెప్పడము, ఇతి అని, పఞ్చధా = ఐదు విధాలు. 'తదన్యస్య' అనగా కారణాదిక ముయొక్క అని అర్థం. == వి. ఒక కార్యం ప్రకృతం అయినప్పుడు దాన్ని చెప్పకుండా దానికి<noinclude><references/></noinclude> c0t3bl7df2b8acsq9vgw257syab94nu 104 225047 580023 2026-09-19T03:03:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-636 కావ్యప్రకాశ కారణాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఆ కారణాన్ని పట్టి కార్యాన్ని ఊహించుకోవాలి. ఇది ఒక భేదం. కారణం ప్రకృతం అయినప్పుడు కార్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది రెండవ భేదం. సామాన్యం ప్ర...' 580023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-636 కావ్యప్రకాశ కారణాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఆ కారణాన్ని పట్టి కార్యాన్ని ఊహించుకోవాలి. ఇది ఒక భేదం. కారణం ప్రకృతం అయినప్పుడు కార్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది రెండవ భేదం. సామాన్యం ప్రకృతం అయినప్పుడు విశేషాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది మూడవ భేదం. విశేషం ప్రస్తుతం అయినప్పుడు సామాన్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది నాల్గవ భేదం. ఒక తుల్యవస్తువు ప్రకృతం అయినప్పుడు దానికి తుల్యమైన మరొక వస్తువు వర్ణిస్తాడు. అది ఐదవ భేదం. క్రమంగా ఉదాహరణాలు- శ్లో॥ యాతాః కిం న మిలన్తి సున్దరి పునశ్చిన్తా త్వయా మతృతే నో కార్యా నితరాం కృశాసి కథయత్యేవం సబాష్పే మయి, లజ్జామస్థిరతార కేణ నిపతత్పీతాశ్రుణా చక్షుషా దృష్ట్వా మాం హసితేన భావిమరణోత్సాహ స్తయా సూచితః. వృ. అత్ర ప్రస్థానాత్ కిమితి నివృత్తోఒసి ఇతి కార్యే పృష్టే కారణమభిహితమ్. = వ్యా. యాతా ఇతి-సున్దరి ఓ! సున్దరీకి యాతాః= దూర దేశములకు వెళ్ళిన వాళ్ళు, పునః = మరల, న మిలన్తి కిమ్ కలవరా? త్వయాజనీచేత, మత్కృతే= నా నిమిత్తం, చిన్తా= చింత, నో కార్యా చేయదగినదికాదు. నితరామ్ మిక్కి లి, కృశా = కృశించినదానవు, ఆసి అయినావు. సబాష్పే కన్నీళ్ళతో కూడిన, మయి = నేను, ఏవమ్ ఇట్లు, కథయతి - చెప్పుచుండగా, తయా ఆమెచేత, లజ్జామన్డరతార కేణ = లజచేత మందమైన కనుగ్రుడ్లు గల, నిపతత్పీతాశ్రుణా = కారుచున్న, త్రాగబడిన (లోలోన ఆణచివేయబడిన) కన్నీళ్ళు గల, చక్షుషా నేత్రంతో, మామ్ నన్ను దృష్ట్వా చూచి, హసితేన - నవ్వుచేత, భావి మర ణోత్సాహః = రాబోయే మరణమునందు ఉత్సాహం, సూచితః – సూచించ బడింది. = = = == = ====== - అత్రేతి. ఇక్కడ. “దూరమైనదేశానికి వెళ్ళడంనుండి నివర్తించావా?" అని కార్యం ప్రశ్నించగా కారణం చెప్పబడింది. వి. ప్రయాణం విరమించుకోవడం ప్రస్తుతం. “ఔను విరమించాను" అని చెప్పకుండా అప్రస్తుతమైన ప్రియాథావిమరణోత్సాహం చెప్పబడింది. దీనిని వట్టి<noinclude><references/></noinclude> 3af999uum9ibkv3m6tneueq9k93t8fd 104 225048 580024 2026-09-19T03:03:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 637 ప్రయాణం మానివేసి నట్లు (కార్యం) తెలుస్తున్నది. అందుచేత అప్రస్తుత ప్రశంస. అవ. కారణం ప్రస్తుతమై ఉండగా కార్యాన్ని చెప్పడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ రాజన్ ర...' 580024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 637 ప్రయాణం మానివేసి నట్లు (కార్యం) తెలుస్తున్నది. అందుచేత అప్రస్తుత ప్రశంస. అవ. కారణం ప్రస్తుతమై ఉండగా కార్యాన్ని చెప్పడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ రాజన్ రాజసుతా న పాఠయతిమాం దేవ్యో ఒపి తూస్జీం స్థితాః: కుట్టే భోజయ మాం కుమార సచివైరాద్యాపి కిం భుజ్యతే. ఇత్థం నాథ శుక స్తవారిభవనే ముక్తోఒధ్వగైః పజ్జరాత్ చిత్రస్థానవలోక్య శూన్యవలభావేకై కమాభాషతే. 440 వృ. అత్ర ప్రస్థానోద్యతం భవనం జ్ఞాత్వా సహనైవ త్వద రయః పలాయ్య గతాః ఇతి కారణే ప్రస్తుతే కార్యము గ్హమ్. వ్యా. నాథ = రాజా! శత్రుగృహమునందు, పజ్జరాత్ = - = = = === అధ్వగైః - బాటసారుల చేత, తవ ఆరిభవనే = నీ పంజరం నుంచి, ముక్తః = విడబబవడిన, శుక.ః = చిలుక, శూన్యవలభౌ జనశూన్యమైన పై డాబామీద, చిత్రసాన్ - చిత్రము నందు ఉన్న రాజాదులను, అవలోక్య-చూసి, రాజన్ రాజా! రాజసుతా == రాజకుమారి, మామ్ - నన్ను, న పాఠయతి_చదివించడంలేదు. దేవ్యః ఆపిజ రాణులు కూడా, తూష్ఠీం స్థితాః= మౌనంగా ఉన్నారు. కుణ్ణి - ఓ! గూనుదానా !' నన్ను. భోజయ భుజింపచేయుము.కుమార_కుమారా! సచివైః = మంత్రులతో కూడ, అద్యాపి = ఇంకా, కిమ్ = ఎందువలన, న భుజ్యతే = భోజనం చేయబడడంలేదు? ఇత్తమ్ – ఇట్లు, ఏకైకమ్ఒక్కొక్కని గూర్చి, ఆభాషతే = మాటలాడుచున్నది. మామ్ = == = అత్రేతి. ఇక్కడ… “నువ్వు యుద్ధయాత్రకు బయలుదేరినా వని వినగానే నీ శత్రువులు పారిపోయినారు" అనే విషయం (ఇది కారణం) ప్రకృతం. దానిని. చెప్పకుండా దాని కార్యమైన శుకభాషణం చెప్పబడింది. అందుచేత అప్రస్తుత కార్యవర్ణనరూపమైన అప్రస్తుత ప్రశంస. ఆవ. సామాన్యం ప్రస్తుతం అయినప్పుడు విశేషాన్ని వర్ణించడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> kmzho5ulndrizn5zoq1xf2vs88mdhtj 104 225049 580025 2026-09-19T03:03:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '688 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ఏతత్తస్య ముఖాత్కియత్ కమలినీపత్రే కణం వారిణో యన్ముక్తామణిరిత్యమం స స జడః శృణ్వన్యదస్మాదపి, అఙ్గుల్యగ్రలఘు క్రియాప్రవిలయిన్యాదీయమానేశనై 8 కుర్రోడ్డ...' 580025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>688 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ ఏతత్తస్య ముఖాత్కియత్ కమలినీపత్రే కణం వారిణో యన్ముక్తామణిరిత్యమం స స జడః శృణ్వన్యదస్మాదపి, అఙ్గుల్యగ్రలఘు క్రియాప్రవిలయిన్యాదీయమానేశనై 8 కుర్రోడ్డీయ గతో మమేత్యనుదినం నిద్రాతి నాన్తః శుచా.441 వృ. అత్రాస్థానే జడానాం మమత్వసంభావనా భవతీతి సామాన్యే ప్రస్తుతే విశేషః కథితః. == = వా. ఏతదితి. భల్లటశతకంలోని పద్యం ఒక మూర్ఖుని మూర్ఖత్వాన్ని గూర్చి ఆశ్చర్యంతో మాటలాడుతూన్న ఒకనితో అతని మిత్రుడంటూన్న మాటలు: తస్య = వానియొక్క, ముఖాత్ = ముఖమునుండి, ఏతత్ - ఇది, కియత్ ఎంత? అతడు ఇలా మాటలాడాడంటే ఆశ్చర్యం ఏమిటి అని అర్థం. యత్ = ఎందువలన అనగా, సః జడః = ఆ మూర్ఖుడు, కమలినీపత్రే = తామరాకు పైన, స్థితమ్ ఉన్న, వారిణః కణమ్ = జలబిందువును, ముక్తామణిః ఇతి - ముత్యము అని, అమం స్త = తలచెను. అస్మాదపి దీనికంటె కూడ, ఆన్యత్ = మరొక విషయాన్ని, శృణు = వినుము. శనైః = మెల్లగా, ఆదీయమానే గ్రహించ బడుచూ, అజ్యుల్యగలఘుక్రియా ప్రవిలయిని = వ్రేళ్ళ అగ్రభాగముల లఘువైన క్రియచేత తేలికగా ముట్టుకోవడంచేత అది వేళ్ళమీదనే లీనమైపోగా, మమ నాయొక్క ఆ ముత్యం, ఉడ్డియ = ఎగిరి, కుత్ర = ఎక్కడికి, గతః - వెళ్ళి పోయినది, ఇతి = అని, అనుదినమ్ ప్రతిరోజూ, ఆ నఃళుచా - లోపల దుఃఖం చేత, న నిద్రాతి — నిద్రపోవడంలేదు. === - = ఆ == = అత్రేతి. “మూర్ఖులు అనవసరంగా మమకారంతో బాధపడుతూ ఉంటారు," అనే సామాన్యం ప్రస్తుతం. దానికి ఇక్కడ ఒక విశేషం (ఈ మూర్ఖుని వృత్తాంతం) చెప్పబడింది. దీనిని వట్టి సామాన్యాన్ని గ్రహించడం జరుగుతుంది అందు చేత అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారం. అవ. విశేషం ప్రస్తుతం అయినప్పుడు సామాన్యవర్ణనానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> rtynah3tik08wqm3l6f5mw85t72hfeo 104 225050 580026 2026-09-19T03:03:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం శ్లో॥ సుహృద్వధూబాష్పజలప్రమార్జనం 3 కరోతి వైరప్రతియాతనేన యః, స ఏవ పూజ్యః స పుమాన్ స నీతిమాన్ సుజీవితం తస్య స భాజనం శ్రియః. 639 442 వృ. అత్ర “కృష్ణం నిహత్య నరకాసురవధూనా...' 580026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం శ్లో॥ సుహృద్వధూబాష్పజలప్రమార్జనం 3 కరోతి వైరప్రతియాతనేన యః, స ఏవ పూజ్యః స పుమాన్ స నీతిమాన్ సుజీవితం తస్య స భాజనం శ్రియః. 639 442 వృ. అత్ర “కృష్ణం నిహత్య నరకాసురవధూనాం యది దుఃఖం ప్రశమయని తత్ త్వమేవ శ్లాఘ్యః" ఇతి విశేషే ప్రకృతే సామాన్య మభిహితమ్. వ్యా. సుహృదితి:- శ్రీకృష్ణుడు నరకాసురుణ్ణి సంహరించిన తరువాత ఆతని మిత్రుడైన శాల్వునితో అతని మంత్రి పలికిన మాటలు. యః ఎవడు, = వై రప్రతియాతనేన = వైరానికి ప్రతిక్రియ చేయడం చేత, సుహృద్వధూబాష్ప జలప్రమార్జనమ్ = మిత్రుని భార్యలు కన్నీరు తుడుచుటను, కరోతి చేయునో, సః ఏవ అతడే పుమాన్ - పురుషుడు, సః - అతడే, వాడు. తస్య = అతనిదే, సుజీవితమ్ - మంచి జీవితం. == = = లక్ష్మీకి, భాజనమ్=స్థానము . == = నీతిమాన్ = నీతి కల సః–అతడే, శ్రియః అత్రేతి - "కృష్ణుణ్ణి సంహరించి నరకానురుని స్త్రీల దుఃఖాన్ని శమింప చేస్తేనే నీవు ధన్యుడవు" అని విశేషం ప్రస్తుతం. దీన్ని మనస్సులో ఉంచుకొని ఇక్కడ సామాన్యం చెప్పబడింది. సామాన్యం ద్వారా ప్రస్తుతార్థస్ఫూర్తి కలుగు తుంది గాన అప్రస్తుతప్రశంసాలంకారం. వృ. తుల్యే ప్రస్తుతే తుల్యాభిధానే త్రయః ప్రకారాః. శ్లేషః, సమాసోక్తి ః, సాదృశ్యమాత్రం వా తుల్యాత్ తుల్యస్య హ్యామేపే హేతుః . క్రమేణోదాహరణమ్- శ్లో॥ పుంస్త్వాదపి ప్రవిచలేద్యది యద్యధో ఒపి యాయాద్యది ప్రణయనే న మహానపి స్యాత్, అభ్యుద్ధరేత్త దపి విశ్వమితీదృశీయం కేనాపి దిక్ ప్రకటితా పురుషోత్త మేన.<noinclude><references/></noinclude> e10iexx7zzrcy8yuylhjndqdsrf3eom 104 225051 580027 2026-09-19T03:04:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ':640 కావ్యప్రకాశ వ్యా. తుల్యే ఇతి :- తుల్యం ప్రస్తుతం అయినప్పుడు తుల్యాన్ని చెప్ప డంలో మూడు పద్దతులు ఉండవచ్చు. శ్లేష కాని, సమాసోక్తి కాని లేదా కేవలం సాదృశ్యం కాని తుల్యమైనదాని...' 580027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>:640 కావ్యప్రకాశ వ్యా. తుల్యే ఇతి :- తుల్యం ప్రస్తుతం అయినప్పుడు తుల్యాన్ని చెప్ప డంలో మూడు పద్దతులు ఉండవచ్చు. శ్లేష కాని, సమాసోక్తి కాని లేదా కేవలం సాదృశ్యం కాని తుల్యమైనదానిని పట్టి తుల్యమైన మరొకవస్తువును ఆక్షేపించ డానికి (ఊహించడానికి) హేతువు కావచ్చు. క్రమంగా ఉదాహరణలు ఎట్లనగా. ========= పుంస్వాదితి:- ఇది భల్లటశతకంలోని శ్లోకం. శత్రువులు అపహరించిన రాజ్యాన్ని మళ్ళీ ఉద్దరించడానికి ఒక రాజును ప్రోత్సహిస్తూన్న మాటలు. శ్రీమహావిష్ణువు, పుంస్వాదపి = పురుషత్వంనుండి కూడా, ప్రవిచలేద్యది చలించ వచ్చును, పురుషత్వాన్ని విడచి మోహినీరూపం ధరించినప్పుడు. ఆరోఒపి= క్రిందికి కూడ, యాయాద్యది వెళ్ళవచ్చును వరాహావతారంలో చేసినట్లు. ప్రణ యనే_యాచనమునందు, నమహానపి చాలా చిన్నవాడు కూడ, స్యాత్ యది_ కావచ్చు. వామనావతారంలో వలె. తదపి అయినను, విశ్వమ్ = ప్రపంచాన్ని అభ్యుద్ధ రేత్ = ఉద్ధరించును. ఇతి – ఇట్లు, కేనాపి - ఒకానొక వర్ణింపశక్యం కాని, పురుషోత్త మేన శ్రీమహావిష్ణువు చేత, ఈదృశీ = ఇట్టి, ఇయమ్ ఈ, దిక్= పద్ధతి, ప్రకటితా= ప్రకటించబడింది. - ==== = ప్రస్తుతరాజపక్షంలో - "పౌరషం నుండి చ్యుతుడు కావచ్చును. సంపద్వి నాశం పొందవచ్చును. యాచనసమయంలో మహత్త్వశూన్యుడు కావచ్చును. అయినా ఈ పురుషోత్తముడైన రాజు శత్రువులు అపహరించిన రాజ్యాన్నంతనీ ఉద్ధరిస్తాడు" అని భావం. వి. ఇక్కడ సత్పురుషుణ్ణి వర్ణించాలి. అందుచేత అతడు ప్రస్తుతమైన వాడు. అతనితో సమానుడైన అప్రస్తుతుడైన శ్రీమహావిష్ణువు ఇక్కడ వర్ణించ బడుతున్నాడు. 'పుంస్త్వాత్ ' ఇత్యాదివిశేషణాలు, 'పురుషోత్తమేన' అనే విశేష్యమూ కూడ శిష్టాలు అవడంచేత విష్ణువుతో సమానుడైన ప్రస్తుతరాజు అనే అర్థం ఆక్షే పించబడుతూన్నది గాన ఇది అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారం. అవ. సమాస్తోక్తి వలన ఏర్పడిన అప్రస్తుత ప్రశంసను ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ యేనాస్యభ్యుదితేన చన్ద్ర గమితః క్లాన్తిం రవౌ తత్ర తే యుజ్యేత ప్రతికర్తుమేవ న పునస్తస్యైవ పాదగ్రహః,<noinclude><references/></noinclude> 084afjkv166dgmml1zrvsqqwzspqvl3 104 225052 580028 2026-09-19T03:04:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 641 క్షీణేనైతదనుష్ఠితం యది తతః కిం లజ్జనే నో మనా గస్త్వేవం జడధామతా తు భవతో యద్వ్యోమ్ని విస్ఫూర్జసే. == = = వ్యా. యేనేతి :- తనకు అపకారం చేసినవానినే జీవిక కోసం ఆశ్రయించి...' 580028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 641 క్షీణేనైతదనుష్ఠితం యది తతః కిం లజ్జనే నో మనా గస్త్వేవం జడధామతా తు భవతో యద్వ్యోమ్ని విస్ఫూర్జసే. == = = వ్యా. యేనేతి :- తనకు అపకారం చేసినవానినే జీవిక కోసం ఆశ్రయించిన ఒక క్షీణావస్థలో ఉన్నవానిని ఒకడు నిందిస్తున్నాడు. చన్ద్ర = చంద్రుడా, అభ్యు దితేన — ఉదయించిన, యేన ఏ సూర్యునిచేత, కాన్తిమ్ తేజోవిహీనత్వాన్ని, గమితః = పొందించ బడినానో, తత్రజ్ఞ ఆ, రవౌ= సూర్యునివిషయంలో, ప్రతి కర్తుమేవ = ప్రతిక్రియచేయుటకే, తే నీకు, యుజ్యేత తగి ఉండును. తన్యైవ = ఆతనియొక్క యే, పాద గ్రహః పునః పాదగ్రహణం అయితే, నక్తాయుక్తం కాదు పాదాలు పట్టుకోవడం, కిరణాలను గ్రహించడం అని రెండర్థాలు. సూర్య కిరణాల సంక్రమణంవల్లనే చంద్రుడిలో కాంతి ఉంటుంది కదా? క్షీణేన క్తాక్షీణుడ వైన (ధనహీనుడు, కలాహీనుడు అని రెండర్థాలు) నీచేత, ఏతత్ ఈ పాద గ్రహణం, అనుష్ఠితం యది చేయబడినట్లయితే, మనాక్ = కొంచెమైనను, కిమ్ = ఎందువలన, నో లజ్జనే సిగ్గుపడవు? ఏవమ్ - ఇట్లే, అస్తు = అగుగాక. వ్యోమ్ని = ఆకాశమునందు, యత్ విస్ఫూర్జనే - సగర్వంగా ఉన్నావు అనేది ఏది కందో అది భవతః = నీయొక్క, జడధామతా జడధామత్వమే, జలానికి స్థానం ఆవడం. జడత్వానికి స్థానం అవడం అని రెండు ఆర్థాలు. ====== = జు == - === ======= వి. ఇక్కడ విశేష్యమైన చన్ద్ర పదం క్లిష్టం కాదు. విశేషణాలు శిష్టాలు. వాటి మహిమచేత ప్రస్తుతమైన సధన. నిర్దనుల వృత్తాంతం ఆక్షేపించబడుతున్నది. అందుచేత సమాసో క్తి హేతుకమైన అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారం. అవ. కేవలం సాదృశ్యాన్ని పట్టి ఏర్పడిన అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥ ఆదాయ వారి పరితః సరితాం ముఖేభ్యః కిం తావదర్జితమనేన దురర్ణ వేన, క్షారీకృతం చవడవాదహనే హుతం చ పాతాలకుక్షికుహరే వినివేశితం చ. ==== వ్యా. ఆదాయేతి :- సరితామ్ నదులయొక్క, ముఖేభ్యః 41). 445 = ముఖాల<noinclude><references/></noinclude> 23yjq21e1t5k08575nmr1lm0pkqjak9 104 225053 580029 2026-09-19T03:04:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '642 - = == కావ్యప్రకాశ నుండి, పరితః = అన్ని వైపులనుండి, వారి జలమును, ఆదాయ : గ్రహించి, అనేన = ఈ, దురర్జవేన = దుష్టసముద్రంచేత, కిం తావత్ = ఏమి, అర్జితమ్ సంపాదించబడింది? క్షారీకృతం చ= ఉప్పగా...' 580029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>642 - = == కావ్యప్రకాశ నుండి, పరితః = అన్ని వైపులనుండి, వారి జలమును, ఆదాయ : గ్రహించి, అనేన = ఈ, దురర్జవేన = దుష్టసముద్రంచేత, కిం తావత్ = ఏమి, అర్జితమ్ సంపాదించబడింది? క్షారీకృతం చ= ఉప్పగా చేయబడింది. వడవాదహనే = వడవాగ్నిలో, హుతం చ_ హోమంచేయబడింది. పాతాళకుక్షికుహరే_పాతాల మధ్యరంధ్రంలో, వినివేశితం చ_ఉంచబడింది. వి. ఇతరులనుండి ధనం ఆకర్షించి చెడ్డ ఖర్చు చేస్తూన్నవాడు ప్రకృ తుడై ఉండగా అప్రకృతమైన సముద్రం వర్ణించబడింది. సామ్యాన్ని పట్టి ప్రకృతపురుషవృత్తాంతం గమ్యం అవుతూన్నది గాన సాదృశ్యమాత్ర హేతుక మైన అప్రస్తుతప్రశంసాలంకారం. • ఇయం చ కాచిద్వాచ్యే ప్రతీయమానార్థానధ్యారో పేణై వ భవతి. యథా- ॥ అస్ధిరమ్భఃస్థగితభువనాభోగపాతాలకు క్షేః పోతోపాయా ఇహ హీ బహవో లబినేషపి క్షమస్తే, ఆహో రిక్త ః కథమపి భవేదేష దై వాత్త దానీం, కో నామ స్యాదవటకుహరాలోకనే ఒప్యస్య కల్పః. 446 . వ్యా. ఇయమితి :- ఈ అప్రస్తుత ప్రశంస కొన్ని చోట్ల వాచ్యార్థం మీద ప్రతీయమానార్థాన్ని ఆరోపించకుండానే ఏర్పడుతుంది. ఎట్లనగా- = అబ్దేరితి :- ఇహ = ఇక్కడ, అమ్భఃస్థగితభువనాభోగపాతాలకు క్షేః=నీటి చేత కప్పివేయబడిన భువనవైశాల్యమూ, పాతాలకుక్షి గల, అబ్దేః = సముద్రము యొక్క, లజ్జనేఒపి = దాటడంలో కూడ (దాటడానికి కూడ), బహవః = చాలా మంది, పోతోపాయాః = చిన్న తెప్పలు ఉపాయంగా కలవారై, క్షమస్తే హి సమర్థు లగుదురు కదా. దైవాత్ = దైవంవల్ల, ఏషః = ఇది, కథమపి = ఎట్లో, రిక్త ః = జలశూన్యం, ఆహోభవేదపి - అయితే, తదానీమ్ అప్పుడు, ఆస్య = దీనియొక్క అవటకుహరాలోక నేఒపి - గోతి రంధ్రాన్ని చూడడానికి కూడ, కో నామ = ఎవడు, కల్పః = సమర్థుడు, స్యాత్ = అగును? ==== =<noinclude><references/></noinclude> rbusn0yjqld9od499i698f1tm998x3z 104 225054 580030 2026-09-19T03:04:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 648 వి. ప్రజలను పీడించే స్వభావం గల దుష్టప్రభువు ఐశ్వర్యసంపన్నుడై ఉండడమే మంచిది కాని ఐశ్వర్యవిహీనుడు అవడం మంచిది కాదు. అతడు ఇంకా బాధిస్తాడు అనేది ప్రస్తుతమైన ప్ర...' 580030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 648 వి. ప్రజలను పీడించే స్వభావం గల దుష్టప్రభువు ఐశ్వర్యసంపన్నుడై ఉండడమే మంచిది కాని ఐశ్వర్యవిహీనుడు అవడం మంచిది కాదు. అతడు ఇంకా బాధిస్తాడు అనేది ప్రస్తుతమైన ప్రతీయమానార్థం. వాచ్యార్థం సముద్రరూపార్థం. సముద్రరూపమైన ఈ వాచ్యార్థం స్వయంగానే సంభావ్యం. అసంభావ్యం కాదు. దానిని ఉపపన్నం చేయడానికి ప్రతీయమానమైన అర్థాన్ని దానిమీద ఆరోపించ వలసిన పని లేదు. వృ. క్వచిదధ్యారో పేణైవ యథా- శ్లో॥ కస్త్వం భోః కథయామి దైవహతకం మాం విద్ధి శాఖోటకం వై రాగ్యాదివ వక్షి సాధు విదితం కస్మాదిదం కథ్యతే, వామేనాత్ర వటస్త మధ్వగజనః సర్వాత్మనా సేవతే, న చ్ఛాయాపి పరోపకారకరణే మార్గస్థితస్యాపి మే. 447 వ్యా. క్వచిదితి:- కొన్ని చోట్ల ప్రతీయమానమైన ప్రకృతార్థం ఆరోపించడం “ద్వారానే ఈ అప్రస్తుతప్రశంస ఏర్పడుతుంది. ఎట్లనగా ===== == = కఇతి-భోః = ఓయీ! త్వమ్ = నీవు, కః = ఎవడవు? కథయామి= చెపుతున్నాను, మామ్= నన్ను, దైవహతకమ్ దై వోపహతుడు నైన, శాఖోటకమ్ శాఖోటకవృక్షమును, భూతాలు నివసించే ఒక వృక్షం అని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు. శ్మశానంలో అగ్నిజ్వాలలకి ఆకులూ చిగుళ్లూ మాడిపోయిన ఒక వృక్షం అని ధ్వన్యాలోకలోచనంలో అభినవగుప్తుడు, విద్ధి = తెలుసుకొనుము. వైరాగ్యాదిన - వైరాగ్యంవలన వలె, ఏదో నిరాశతో వలె, వక్షి మాటలాడు తున్నావే? సాదు — బాగా, విదితమ్ - తెలియబడింది. కస్మాత్ = ఎందువల్ల? — ఇదం కథ్యతే = ఇదిగో చెప్పబడుతున్నది. అత్ర= ఇక్కడ, వామేన = ప్రక్క, వటః=మఱిచెట్టు ఉంది. ఆధ్వగ జనః _బాటసారులు జనం, తమ్= దానిని, సర్వాత్మనా = అన్ని విధాలా సేవతే సేవిస్తున్నది. మార్గనితస్యాపి మార్గం లోనే ఉన్నా, మే = నాయొక్క, ఛాయాపి నీడ కూడా, పరోపకారకరణే. పరోపకారం చేయడంలో, న ఉపయుక్తం కాదు. == = = ఎడమ తాను దానం ఇవ్వాలని ఎంత అనుకున్నా అది పాపపు సొమ్ము అనో,<noinclude><references/></noinclude> fa9c1rztthmq7s9xqzg1n93ldq4c2y7 104 225055 580031 2026-09-19T03:04:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '644 కావ్యప్రకాశ మరే కారణంచేతనో సత్పాత్రలెవ్వరూ దానం తీసి కొనడానికి రాకపోవడంచేత దిగులుచెందిన వ్యక్తి ప్రకృతుడు. శాఖోటకవృత్తాంతం అప్రస్తుతం. ఇది వాచ్యం. అచేతనమైన వృక్షంతో...' 580031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>644 కావ్యప్రకాశ మరే కారణంచేతనో సత్పాత్రలెవ్వరూ దానం తీసి కొనడానికి రాకపోవడంచేత దిగులుచెందిన వ్యక్తి ప్రకృతుడు. శాఖోటకవృత్తాంతం అప్రస్తుతం. ఇది వాచ్యం. అచేతనమైన వృక్షంతో ప్రశ్నోత్తరాలు అసంభావ్యాలు కాన శాఖోట కాది రూపమైన ప్రతీయమానార్థంమీద దానం చెయ్యాలనే కోరిక గలవాని ఆరోపణం ఆవశ్యకం. వృ. క్వచిదం శేష్వధ్యారో పేణ. యథా- శ్లో॥ సోఒపూర్వో రసనావిపర్యయవిధిః తత్ కర్ణయోశ్చాపలం దృష్టిః సా మదవిస్మృతస్వపరదిక్ కిం భూయసోక్తేన వా, సర్వం విస్మృతవానసి భ్రమర హేయద్వారణో ఒద్యాప్యసౌ అ న్తః శూన్యకరో నిషేవ్యత ఇతి భ్రాతః క ఏష గ్రహః. వృ. అత్ర రసనావిపర్యాసః శూన్యకరత్వం చ భ్రమరస్యా సేవనే న హేతుః, కర్ణచాపలం తు హేతుః మదః పునః ప్రత్యుత సేవనే నిమి త్తమ్. వ్యా. క్వచిదితి.కొన్ని చోట్ల వాచ్యార్థానికి సంబంధించిన కొన్ని అంశాలలో ప్రతీయనార్థారోపణం ఉంటుంది ఎట్లనగా- సోఒపూర్వః ఇతి. ఇది భల్లటశతకంలోని శ్లోకం. ఇక్కడ వక్త భ్రమ రాన్ని ఉద్దేశించి నీకు ఆ ఏనుగువల్ల ఏమీ ప్రయోజనం లేదు; దాన్నే పట్టుకొని ఎందుకు పాకులాడుతున్నావో తెలియదు అని అంటాడు. ఈ అప్రస్తుత వర్ణనం వల్ల.ఎందుకూ ఉపకరించని స్వామిని పట్టుకొని, అతడు వద్దంటున్నా అతనినే ఆశ్రయిస్తూన్న సేవకుని వృత్తాంతం, శ్లేషసాహాయ్యంచేత గమ్యం అవుతున్నది. ఇది ప్రస్తుతం. ఇక్కడ ప్రయోగించిన పదాలకుకూడా రెండేసి అర్థాలు ఉన్నాయి. భ్రాతః = సోదరుడా! హేః భ్రమర ఓ తుమ్మెదా; సః ఆ, అపూర్వః = అపూర్వమైన, రసనావిపర్యయవిధిః నాలుక వెనక్కి తిరిగి పోవడం, ఏనుగులకు మాటలాడే శక్తి ఉండే దని, అగ్ని శాపంచేత వాటి నాలుకలు వెనక్కి తిరిగి పోవడంతో వాటికి ఆ శ క్తి పోయిన దని పురాణప్రసిద్ధి. సేవ్యుని విషయంలో నాలికమడత వ్యవహారం అనగా అసత్యం పలకడం అని అర్థం. తత్ కర్ణయోః = చెవుల యొక్క, చాపలమ్ చపలత్వమూ, ఏనుగ పక్షంలో మాటి. = = = =ఆ.<noinclude><references/></noinclude> ap6z5bjhkpu43c921ttatwz4fvbslsh 104 225056 580032 2026-09-19T03:04:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం == == 645 మాటికీ చెవులు ఊపడం, స్వామి పక్షంలో చెప్పుడు మాటలు వినడం. మద విస్మృతస్వపరదిక్ మదంచేత మరువబడిన తన పర అనే మార్గం (వివేకం) గల, దృష్టిః= చూపు, మదం అనగా ఏనుగు పక్షంలో...' 580032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం == == 645 మాటికీ చెవులు ఊపడం, స్వామి పక్షంలో చెప్పుడు మాటలు వినడం. మద విస్మృతస్వపరదిక్ మదంచేత మరువబడిన తన పర అనే మార్గం (వివేకం) గల, దృష్టిః= చూపు, మదం అనగా ఏనుగు పక్షంలో మదోదకం. స్వామిపక్షంలో గర్వం. 'దృష్టి' అసగా ఏనుగు పక్షంలో చూపు. స్వామి పక్షంలో ప్రవర్తన. భూయసా = అధిక మైన, ఉక్తేన చెప్పడంచేత, కిం వా ఏమి ప్రయోజనం? సర్వమ్ = అంతనూ, విస్మృతబాన్ ఆసి మరచిపోయినావు. అన్తఃశూన్యకరః= లోపల శూన్యమైన తొండం గల, శూన్యహస్తుడైన అని రెండవ అర్థం, అసౌ=ఈ ఏనుగు కూడా, రావద్దు అని నివారించేవాడు అని రెండవ అర్థం. అద్యాపి — ఇప్పటికి కూడా, యత్ సేవ్యతే ఇతి = సేవించబడుచున్నది అనేది ఏది కలదో, ఏషః = ఈ, గ్రహః = మొండి పట్టుదల, కః ఏమిటి? వారణః అపి = === = వి. ఈ శ్లోకంలో రసనావిపర్యయం, కర్ణచాపలం, శూన్యకరత్వం మద విస్మృతస్వపరది క్త్వం అనే నాలుగు అంశాలు చెప్పబడ్డాయి. ఆ వారణాన్ని నువ్వు సేవించడం యుక్తం కాదు అని భ్రమరంతో అంటున్నాడు. రసనావిపర్యయ విధి కాని, శూన్యకరత్వం కాని వారణాన్ని భ్రమరం సేవించక పోవడానికి కారణం కాదు, అవి ఉన్నా భ్రమరానికి ఏమీ నష్టం లేదు కదా? కర్ణచావలం అందుకు, సేవించకపోవడానికి, హేతువు అని చెప్పవచ్చు. దాని చెవుల దెబ్బకు భ్రమరం చచ్చిపోవచ్చును కదా? మదం ఉండడం సేవించకపోవడానికి అసలే కారణం కాదు; అది నేవించడానికే కారణం. అందుచేత కర్ణచావలాంశంలో ప్రతీయమానపురుషార్థాధ్యారోపం అవసరం లేదు. ఆ ఆరోపం లేకుండానే ఆ వారణానికి కర్ణచాపలం ఉంది; నువ్వు దానిని సేవించకూడదు అని చెప్పడంలో తప్పు లేదు. మదం ఉంది కాబట్టి నువ్వు సేవించ కూడదు అనేది కూడా కుదరదు . భ్రమరానికి కావలసింది మదాఘ్రాణమే. రసనావిపర్యయ శూన్యకరత్వాలు ఉన్నా దానికి ఏమీ నష్టంలేదు కాబట్టి సేవించడంలో తప్పు లేదు. అందుచేత ఈ మూడు అంశాలలోను ప్రకృతప్రతీయమాన సేవ్య సేవకపురుషవృత్తాంతసమారోపం చేసి ఈ రసనావిపర్యయమే అసత్యభాపణరూపమైన సేవ్యగతరసనావిపర్యయం, ఇత్యాది విధంగా ఆరోపం చేయడంవల్ల దాని సేవను నిషేధించడం యుక్తం అవుతుంది. ఈ విధంగా కర్ణచాపలాంశంలో ఆరోపం లేదు, మిగిలిన అంశాలలో ఆరోపం చెయ్యాలి. ఈ విషయాన్నే చెవుతున్నాడు. అత్రేతి:- భ్రమరం వారణాన్ని సేవించకపోవడానికి రసనావిపర్యయ-<noinclude><references/></noinclude> jxnnmrznua9n8izjxpvxnc08e3y9xju 104 225057 580033 2026-09-19T03:05:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '646 కావ్య ప్రకాశ శూన్యకరత్వాలు హేతువు కాదు. కర్ణచాపలం మాత్రం హేతువు. పైదానికి విపరీతంగా మదం సేవనానికే హేతువు. 12. అతిశయోక్త్యలంకారం. కా. నిగీర్యాధ్యవసానం తు ప్రకృతస్య పరేణ యత్...' 580033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>646 కావ్య ప్రకాశ శూన్యకరత్వాలు హేతువు కాదు. కర్ణచాపలం మాత్రం హేతువు. పైదానికి విపరీతంగా మదం సేవనానికే హేతువు. 12. అతిశయోక్త్యలంకారం. కా. నిగీర్యాధ్యవసానం తు ప్రకృతస్య పరేణ యత్, ప్రస్తుతస్య యదన్యత్వం యద్యర్థోక్తా చ కల్పనమ్. 100, కార్యకారణయోర్యశ్చ పౌర్వాపర్యావిపర్యయః విజ్ఞేయాతిశయో క్తిః సా. వృ. ఉపమానేన అనర్ని గీర్ణస్య ఉపమేయస్య యదధ్యవసానం సా ఏకా యథా- శ్లో॥ కమలమనమృసి కమలే చ కువలయే తాని కనకలతికాయామ్, సా చ సుకుమారసుభగేత్యుత్పాతపరంపరా కేయమ్. వృ. అత్ర ముఖాది కమలాదిరూపేణ అధ్యవసితమ్. వ్యా. నిగీర్యేతి:- పరేణ = ఉపమానంచేత, నిగీర్య = మింగివేసి, వేరుగా చెప్పకుండగా, ప్రకృతప్య = ఉపమేయం యొక్క, యత్ ఏ, అధ్యవసానమ్= అధ్యవసానం కలదో, కావాలని ఈ వస్తువే ఆ వస్తువు అని నిశ్చయించడం అధ్య వసానం. ముఖం వేరు పద్మం వేరు అని తెలిసి కూడ ముఖం మాట ఎత్తకుండా దానిని 'పద్మం' ఆనడం అధ్యవసానం. సా= అది, అతిశయో కిః = అతిశయో క్తిగా (ఒక అతిశయోక్తి భేదంగా), విజ్ఞేయా= తెలియదగినది. ఇట్లే మిగిలినచోట్ల “విజ్ఞే. యాతిశయో క్తిః" ఆన్వయించాలి. ప్రస్తుతస్య = ప్రకృత మైనదానికి, యత్ ఏ, ఆన్యత్వమ్ = మరొక విధంగా వర్ణించడం ఉన్నదో, అది రెండవ అతిశయో క్తి. యద్యర్థోక్తో 'యది' శబ్దం యొక్క అర్థాన్ని చెప్పడం ఉండగా, కల్పనమ్ - కల్పించడం, అనగా ఇది ఆ విధంగా ఉంటే అది ఆ విధంగా ఉండి ఉండేది. అని కల్పించడం మూడవ ఆతిశయోక్తి కార్యకారణయోః = కార్యకారణాలు = =<noinclude><references/></noinclude> 6yw3j3kxbm213kgjep9u4akt7xor0ho 104 225058 580034 2026-09-19T03:05:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం యొక్క, పౌర్వాపర్యావిపర్యయః = క్రమంలో తారుమారు అతిశయో క్తి. 647 చేయడం నాల్గవ ఉపమానేతి:- ఉపమానంచేత లోపలికి మ్రింగివేయబడిన ఉపమేయాన్ని అప్రకృతరూపంలో అధ్యవసానం చేయడం...' 580034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం యొక్క, పౌర్వాపర్యావిపర్యయః = క్రమంలో తారుమారు అతిశయో క్తి. 647 చేయడం నాల్గవ ఉపమానేతి:- ఉపమానంచేత లోపలికి మ్రింగివేయబడిన ఉపమేయాన్ని అప్రకృతరూపంలో అధ్యవసానం చేయడం, దృఢమైన ఆరోపం, ఒక అతిశయోక్తి. ఎట్లనగా. - = ==== == కమలమితి:- అనమ్బసి నీరు లేని ప్రదేశంలో, కమలమ్ పద్మం, కమలే చ — పద్మంలో, కువలయే రెండు నల్ల కలువలు, తాని - అవన్నీ, కనకలతికాయామ్ = బంగారు తీగమీద, సా చ ఆది కూడా, సుకుమారసుభగా సుకుమారంగాను సుందరంగానూ ఉంది. ఇయమ్ == = ఈ, ఉత్పాతపరంపరా = ఉత్పాతాల పంక్తి, కా ఏమిటి? రాబోయే అనర్థాన్ని సూచించే ప్రకృతి విరుద్దములైన విషయాలు ఉత్పాతాలు. = అత్రేతి:- ఇక్కడ ముఖాదికం కమలాదిరూపంలో అధ్యవసితం అయింది. వి. ఇక్కడ ఉపమానాలైన పద్మ కువలయ-కనకలతలు ఉపమేయాలైన ముఖ-నేత్ర-శరీరాలను పూర్తిగా మింగివేశాయి. వాటిని చెప్పకుండా ఉపమానాలు మాత్రమే గ్రహించబడ్డాయి. ఇదే అధ్యవసాయం. భేదం ఉన్నా భేదం లేనట్లు చెప్పడం. అందుచేత ఇది నిగీర్వాధ్యవసానరూపమైన, 'భేదే అభేద' రూపమైన అతిశయో క్తి. కా. యచ్చ తదేవాన్యత్వేనాధ్యవసీయతే సా అపరా. యథా- గాథ- అణ్ణం లడహ త్తణఅం అణ్ణా విఆ కావి వత్తణచ్ఛాఆ, సామా సామణ్ణపఆవఇణో రేహచ్చి అ ణ హో ఈ. 450 “అన్యత్సౌకుమార్యమ్ ఆన్యైవ చ కాపి వర్తనచ్చాయా, శ్యామా సామాన్యప్రజాపతేః రేభైవ చ న భవతి". ' వ్యా- యచ్చేతి:- అదే వస్తువును మరొక వస్తువునుగా (కావాలని) నిశ్చ యించినట్లయితే మరియొక అతిశయోక్తి. ఇదే 'అభేదేభేద' రూపాతిశయోక్తి. భేదం లేకపోయినా భేదం ఉన్నట్లు చెప్పడం. ఎట్లనగా -<noinclude><references/></noinclude> 6hw9voscupy9hcmj2j07pnd2j9lqsij 104 225059 580035 2026-09-19T03:05:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '648 = కావ్యప్రకాశ అన్యదితి:- సౌకుమార్యమ్ = (ఆమె) సౌకుమార్యం, అన్యత్ = వేరైనది. కాపి — చెప్పశక్యంకాని, వర్తనచ్చాయా = శరీరకాంతి, అన్యైవ వేరే. శ్యామా = ఈ నవయౌవనవతి, సామాన్య ప్రజాప్రతేః =...' 580035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>648 = కావ్యప్రకాశ అన్యదితి:- సౌకుమార్యమ్ = (ఆమె) సౌకుమార్యం, అన్యత్ = వేరైనది. కాపి — చెప్పశక్యంకాని, వర్తనచ్చాయా = శరీరకాంతి, అన్యైవ వేరే. శ్యామా = ఈ నవయౌవనవతి, సామాన్య ప్రజాప్రతేః = మామూలు సృష్టిక ర్త యొక్క రేఖై వ = నిర్మాణపరిపాటియే, న భవతి - కాదు, “శీతకాలే భవేదుష్టా గ్రీష్మే చ సుఖశీతలా, సర్వావయవశోభాఢ్యా సా శ్యామా పరికీర్తితా" అని శ్యామాలక్షణం. == వి. ఇక్కడ లోక ప్రసిద్ధాలైన సౌకుమార్యాదులకంటె అన్యత్వం లేక పోయినా ఉన్నట్లు వర్ణించడంచేత అభేనే భేదాఢ్యవసాయ రూపమైన అతిశయోక్తి. వృ. 'యద్యర్థస్య' యదిశన చేచ్చన వా ఉక్తో యత్ కల్ప నమ్ అర్థాత్ అసంభవినః అర్థస్య సా తృతీయా. యథా- శ్లో॥ రాకాయామకలఙ్కం చేదమృతాంశోర్భవేద్వపుః, తస్యా ముఖం తదా సామ్యపరాభవమవాప్నుయాత్ 451 వ్యా. యద్యర్థ స్యేతి :- 'యది' శబ్దార్ణంయొక్క, అనగా 'యది' శబ్దంచేత గాని, 'చేత్' శబ్దంచేత గాని చెప్పినప్పుడు ఏ కల్పనం, అనగా అసంభావ్యమైన విషయముయొక్క కల్పనం, ఉంటుందో అది మూడవ అతిశయోక్తి, ఎట్లనగా- రాకాయామితి:- అమృతాంశో: === = చంద్రునియొక్క వపుః = శరీరం, రాకాయామ్ = పూర్ణిమయందు, ఆకలఙ్కమ్ కలంకం లేనిది, భవేత్ చేత్ = = అయితే, తదా — అప్పుడు తస్యాః ముఖమ్ - ఆమె ముఖం, సామ్యపరాభవమ్ సామ్యం అనే పరాభవాన్ని, దీనితో సమానమైనది మరొకటి ఉన్నది అనే పరా భవాన్ని, ఆవాప్నుయాత్ = పొందును . == = = ఇక్కడ 'చేత్'ను ప్రయోగించి చేసిన పూర్ణిమనాడు చంద్రునిలో కలంకం అనే కల్పన అసంభావ్యం గాన ఇది అతిశయోక్తి. వృ. కారణస్య శీఘ్రకారితాం వక్తుం కార్యస్య పూర్వముక్తా చతుర్థీ. యథా- శ్లో॥ హృదయమధిష్ఠితమాదౌ మాలత్యాః కుసుమచాపబాణేన, చరమం రమణీవల్లభ లోచనవిషయం త్వయా భజతా. 452<noinclude><references/></noinclude> d70qyadmz9tg1rlkc3u34zx2e3ldesz 104 225060 580036 2026-09-19T03:05:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 649 వ్యా. కారణ స్యేతి:- కారణం తన కార్యాన్ని అతిశీఘంగా పుట్టిస్తుంది అని చెప్పడంకోసం కార్యాన్ని కారణంకంటే ముందు చెప్పడం నాల్గవ అతిశయోక్తి. ఎట్లనగా- = హృదయమితి:- కుట్...' 580036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 649 వ్యా. కారణ స్యేతి:- కారణం తన కార్యాన్ని అతిశీఘంగా పుట్టిస్తుంది అని చెప్పడంకోసం కార్యాన్ని కారణంకంటే ముందు చెప్పడం నాల్గవ అతిశయోక్తి. ఎట్లనగా- = హృదయమితి:- కుట్టనీమతంలోని శ్లోకం. రమణీవల్లభ ఓ కామినీ వల్లభా ! కుసుమచాపబాణేన = మన్మథుని బాణంచేత, మాలత్యాః = మాలతి యొక్క, హృదయమ్ = హృదయము, ఆదౌ=ముందుగా, అధిష్ఠితమ్-అధిష్ఠించ బడింది. లోచనవిషయమ్ = నేత్రగోచరత్వమును, భజతా= పొందిన, త్వయా= నీచేత, చరమమ్ తరవాత అధిష్ఠించబడింది. === నాయకుణ్ణి చూచినతరవాతనే మన్మథబాణం హృదయంలో ప్రవేశించినా చూడకముందే ప్రవేశించింది అని కారణంకంటే కార్యంముందు జరిగినట్లు వర్ణించ బడింది. కారణమైన నాయకదర్శనం అతిశీఘ్రంగా నాయిక హృదయంలో అను రాగం అనే కార్యాన్ని పుట్టించిన దని చెప్పడం ఉద్దేశ్యం. ఇది కార్యకారణాల క్రమం తారుమారు అవడంచేత ఏర్పడిన అతిశయోక్త లంకారానికి ఉదాహరణం. 13. ప్రతివస్తూపమాలంకారం కా. ప్రతివస్తూపమా తుసా. సామాన్యస్య ద్విరేకస్య యత్ర వాక్యద్వయే స్థితిః. 101 వృ. సాధారణో ధర్మః ఉపమేయవాక్యే ఉపమానవాక్యే చ కథితపదస్య దుష్టతయా అభిహిత్వాత్, శబ్దభేదేన యత్ ఉపాదీయతే సా వస్తునో వాక్యార్థస్య ఉపమానత్వాత్ ప్రతివస్తూపమా. యథా- 3 11 దేవీభావం గమితా పరివారపదం కథం భజత్వేషా, న ఖలు పరిభోగయోగ్యం దైవతరూపాణ్కితం రత్నమ్. వ్యా. ప్రతీతి :- యత్ర - ఎక్కడ, ఏకస్య సామాన్యస్య = ఒక సాధా = = · రణధర్మానికి, ద్విః = రెండు పర్యాయాలు, వాక్యద్వయే రెండు వాక్యాలలో, = ఉండుటయో, అక్కడ, ప్రతివస్తూపమా = ప్రతివస్తూపమాలంకారం. == =<noinclude><references/></noinclude> r5uqa408putpk8nk5i25z5bf31likik 104 225061 580037 2026-09-19T03:06:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '650 కావ్యప్రకాశ సాధారణ ఇతి:- కథితపదం దుష్టం అని చెప్పడంవల్ల ఒకే సాధారణ ధర్మం, ఉపమేయమైన వాక్యం, ఉపమానమైన వాక్యం అయిన రెండు వాక్యాలలో, రెండు వేరు వేరు పదాలచేత గ్రహింపబడినప్పుడ...' 580037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>650 కావ్యప్రకాశ సాధారణ ఇతి:- కథితపదం దుష్టం అని చెప్పడంవల్ల ఒకే సాధారణ ధర్మం, ఉపమేయమైన వాక్యం, ఉపమానమైన వాక్యం అయిన రెండు వాక్యాలలో, రెండు వేరు వేరు పదాలచేత గ్రహింపబడినప్పుడు అది, వస్తువు, అనగా వాక్యార్థం, ఉపమానం అవడం వల్ల 'ప్రతివస్తూవమ'. వి. రెండు వాక్యాలలో ఒకే సామాన్యధర్మం రెండు మాట్లు చెప్పినట్లయితే అది ప్రతివస్తూపము. ప్రయోగించిన పదాన్నే మళ్ళీ ప్రయోగించడం కథిత పదత్వం) దోషం కనుక సామాన్యధర్మాన్ని సమానార్థకాలైన రెండు పదాలచేత రెండు వాక్యాలలో చెప్పాలి. ఈ రెండు వాక్యాలలో ఒకటి ఉపమేయవాక్యం, రెండవది ఉపమానవాక్యం. వస్తువు అనగా వాక్యార్థం. ఈ అలంకారంలో ఒక వాక్యార్థం ౦ ఉపమానంగా ఉంటుంది. (మరొకటి ఉపమేయంగా ఉంటుంది). అందు చేత దీనికి 'ప్రతివస్తూపమ' అని పేరు. ఎట్లనగా- === = దేవీతి :- దేవీభావమ్ - దేవీత్వాన్ని, గమితా - పొందించబడిన, ఏషా = ఈమె, పరివారపదమ్ పరివారస్థానాన్ని, కథమ్=ఎట్లు, భజతు పొందవలెను. దైవతరూపాట్కి తమ్ = దేవతారూపంతో చిహ్నితమైన, రత్నమ్ రత్నము, పరి = భోగయోగ్యమ్=అనుభవించడానికి యోగ్యం, న ఖలు_కాదు కదా? వి. ఇక్కడ 'కథం భజతు' అనే మాట పరివారపదాన్ని పొందడం ఆనుచితం అని తెలుపుతున్నది. 'న ఖలు' అనేది పరిభోగం అనుచితం అని తెలుపుతున్నది. ఈ విధంగా అనౌచిత్యరూపమైన ఒకే సామాన్యం రెండు శబ్దాల చేత రెండు వాక్యాలలో రెండు మార్లు గ్రహించబడింది. పూర్వవాక్యం ఉపమేయం. ఉపమానం. దేవతారూపచిహ్నితమైన రత్నానికి పరిభోగ యోగ్యత్వం ఎలా అనుచితమో దేవికి పరివారపదయోగ్యత్వం ఆదే విధంగా అను. చితం అని ఔపమ్యం తెలుస్తూన్నది. అందుచేత ఇది ప్రతివస్తూపమాలంకారం. ఆవ. మాలారూపప్రతివస్తూవమను ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ "యది దహత్యనలోత్ర కిమద్భుతం యది చ గౌరవమద్రిషు కిం తతః, లవణమమ్బు సదై ప మహోద ధేః ప్రకృతిరేవ సతామవిషాదితా”. 454<noinclude><references/></noinclude> s3c7ls9vk12j7eplbezoivamhu7e4sj 104 225062 580038 2026-09-19T03:06:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 65f వృ. ఇత్యాదికా మాలా ప్రతివస్తూపమా ద్రష్టవ్యా. ఏవమన్యతా ప్యనుసర్త వ్యమ్. వ్యా. యదీతి:- ఇది సప్తమోల్లాసంలో 272వ శ్లోకంగా వచ్చినది. వి. "స్వాభావికములైన కార్యాలు ఆశ్చర...' 580038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 65f వృ. ఇత్యాదికా మాలా ప్రతివస్తూపమా ద్రష్టవ్యా. ఏవమన్యతా ప్యనుసర్త వ్యమ్. వ్యా. యదీతి:- ఇది సప్తమోల్లాసంలో 272వ శ్లోకంగా వచ్చినది. వి. "స్వాభావికములైన కార్యాలు ఆశ్చర్యజనకాలు కావు" అనే సాధారణ ధర్మం శబ్దభేదంచేత నిర్దేశించబడింది. “అగ్న్యాదుల దాహకత్వాదికం స్వాభావికం అవడంచేత ఎలా ఆశ్చర్యకరం కాదో సత్పురుషులు విషాదరహితులుగా ఉండడం కూడా స్వాభావిక మే అవడంచేత ఆశ్చర్యకరం కాదు" అని ఉపమానోపమేయ భావంలో పర్యవసానం. ‘కిమద్భుతమ్' 'కిం తతః' ‘సదై ప’ప్రకృతిరేవ' అనే వేరు వేరు శబ్దాలతో ఆశ్చర్యం లేకపోవడం అనే సామాన్యధర్మాన్ని నాలుగు వాక్యాలలో చెప్పడంచేత మాలారూపప్రతివస్తూపము. ఈ విషయమే చెపుతున్నాడు. ఇత్యాధికా ఇతి :- ఈ మొదలైనది మాలా ప్రతివస్తూపము అని చూచు కొనవలెను. ఈ విధంగా మరొక చోట కూడ అనుసరింపవలెను. అనగా 'దేవీ భావమ్' ఇత్యాద్యుదాహరణలలో సాధర్మ్యరూపంలో ఉన్నట్లే కొన్ని స్థలాలలో ఈ ఆలంకారం వైధర్మ్యరూపంలో కూడా ఉండవచ్చును అని అర్థం. వైధర్మ్య స్థలంలో ప్రతివస్తూపమకు రాజశేఖరుని బాలరామాయణంలోని- “చకోర్య ఏవ చతురాశ్చన్దికాపానకర్మణి, వినావస్తీర్న నిపుణాః సుదృశో రతకర్మణి" అనే శ్లోకం ఉదాహరణం. “వెన్నెల త్రాగడంలో ఆడచకోర పక్షులే నేర్పుగలవి. అవంతిదేశ స్త్రీలు తప్ప ఇతరస్త్రీలు రతికర్మయందు నైపుణ్యం కలవారు కారు" అని అర్థం. ఇక్కడ వైధర్మ్యాన్ని 'అవంతీస్త్రాలే నేర్పుగలవారు' అని సాధర్మ్యం లోనికి మార్చుకుంటే ప్రతివస్తూపము. 14. దృష్టాంతాలంకారం కా, దృష్టానః పునరేతేషాం సర్వేషాం ప్రతిబిమ్బనమ్. 102 వృ. ఏతేషాం సాధారణధర్మాదీనామ్. దృష్టో ఒన్తఃనిశ్చయః యత్ర స దృష్టానః.<noinclude><references/></noinclude> 41icbaavjjnx5ojfc0vgahlotxwodbb 104 225063 580039 2026-09-19T03:06:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '+652 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ త్వయి దృష్ట ఏవ తస్యా నిర్వాతి మనో మనోభవజ్వలితమ్, ఆలోకే హి హిమాంశోర్వికసతి కుసుమం కుముద్వత్యాః. వృ. ఏష సాధర్మ్యేణ. వైదర్మ్యేణ తు- 3 శ్లో॥ తవాహవే సాహసకర్మ...' 580039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>+652 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ త్వయి దృష్ట ఏవ తస్యా నిర్వాతి మనో మనోభవజ్వలితమ్, ఆలోకే హి హిమాంశోర్వికసతి కుసుమం కుముద్వత్యాః. వృ. ఏష సాధర్మ్యేణ. వైదర్మ్యేణ తు- 3 శ్లో॥ తవాహవే సాహసకర్మశర్మణః కరం కృపాణాని కమానినీషతః, భటాః పరేషాం విశరారుతామగుః దధత్యవాతే స్థిరతాం హి పాంసవః. 456 వ్యా. దృష్టాన ఇతి :- వెనుకటి కారిక నుంచి 'వాక్యద్వయే' అనే పదం అనువర్తిస్తుంది. వాక్యద్వయంలో, ఏతేషామ్ ఈ, సర్వేషామ్ అన్నింటి యొక్క, అనగా ఉపమానోస మేయసాధారణధర్మాల యొక్క, ప్రతిబిమ్బనం పునః = ప్రతిబింబించడం అయితే, దృష్టానః = దృష్టాంతాలంకారం. ఏతేషామితి :- 'ఏతేషామ్' అనగా సాధారణధర్మాదులయొక్క. “దృష్టః 'అన్తః నిశ్చయః యత్ర సః" అనే విగ్రహంచేత దేనియందు నిశ్చయం చూడ :బడిందో అది దృష్టాంతం. వి. బయట ఉన్న ముఖం బింబం; అద్దంలో కనబడేది ప్రతిబింబం. ఈ రెండూ వేరు ఆయినా పరస్పరసాదృశ్యాన్ని పట్టి అవి రెండూ ఒకటే అన్న ప్రతీతి కలుగుతుంది. అదే విధంగా రెండు వాక్యాలలో వేరువేరు ఉపమాన ఉప మేయ-సాధారణధర్మాలను కూర్చినప్పుడు ఆ కూర్చిన తీరును పట్టి ఈ సాధారణ ధర్మం ఆ సాధారణధర్మం కూడా ఒక్కటా అన్న ప్రతీతి కలుగుతుంది. ప్రతి వస్తూపమాలంకారంలో రెండు వాక్యాలలోను చెప్పిన సాధారణధర్మం ఒకటే; మాటలు మాత్రమేవేరు. దృష్టాంతాలంకారంలో సాధారణ ధర్మాలూవేరే, మాటలూ వేరే, "ఏకస్యార్థస్య శబ్దద్వయేనాభిధానం వస్తుప్రతివస్తుభావః; ద్వయోరర్థయోః ద్విః ఉపాదానం బిమ్బప్రతిబిమ్బభావః" అని విద్యానాథుడు ప్రతాపరుద్రీయంలో చెప్పి ఉన్నాడు. “ఒకే విషయాన్ని రెండు శబ్దాలలో చెప్పడం వస్తుప్రతివస్తుభావం; రెండు విషయాలను రెండు మార్లు చెప్పడం బింబ ప్రతిబింబభావం" అని అర్థం. "వస్తుతో భిన్న యోరప్యుపమానోవమేయధర్మయోః వరస్పరసాదృశ్యాద దీని<noinclude><references/></noinclude> fgfj7gqn319th6gbtnrj2vq1e8725yf 104 225064 580040 2026-09-19T03:06:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 653 భిన్నయోః పృథగుపాదానం బిమ్బప్రతిబిబ్బభావః' అని అప్పయదీక్షితులు చెప్పి నాడు. “నిజానికి వేరు వేరే అయినా పరస్పరం పోలిక ఉండడంచేత అభిన్నా లైన (అభిన్నాలు వలె కనబడు...' 580040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 653 భిన్నయోః పృథగుపాదానం బిమ్బప్రతిబిబ్బభావః' అని అప్పయదీక్షితులు చెప్పి నాడు. “నిజానికి వేరు వేరే అయినా పరస్పరం పోలిక ఉండడంచేత అభిన్నా లైన (అభిన్నాలు వలె కనబడుతున్న) ఉపమానోపమేయధర్మాలను వేరు వేరుగా చెప్పడం బింబప్రతిబింబభావం" అని దీని అర్థం. ఒక విషయాన్ని చెప్పి అది అంతే అని ధ్రువీకరించడానికి మరొక విషయం ఉదాహరణగా చెప్పబడుతుంది. ఉదాహరణగా చెప్పబడేది దృష్టాంతం. మొదటి విషయం దారాంతికం. 'అంత' శబ్దానికి నిశ్చయం అని అర్థం. "దృష్టః అంతః యస్మిన్ ఇది దృష్టానః" దేనియందు అనగా దేనిని పట్టి దారాంతికం. నిశ్చయించబడుతుందో అది దృష్టాంతం అని అర్థం. దీనికి ఉదాహరణం- = == వ్యా, త్వయీతి :- త్వయి - నీవు, దృష్టే ఏవ - చూడబడగానే, తస్యాః =ఆమెయొక్క, మనోభవజ్వలితమ్ మన్మథునిచేత ప్రజ్వలింపచేయబడిన, మనః = మనస్సు, నిర్వాతి = శాంతిస్తుంది. హిమాంశోః - చంద్రునియొక్క ఆలోకే = దర్శనము కలగగానే, కుముద్వత్మా' కలవలతీగ యొక్క, కుసుమమ్- పుష్పం, వికసతి హి = వికసిస్తుంది కదా? = వి. ఇక్కడ నృప-చంద్రులకు, నాయికా - కుముద్వతులకు, మనః- కుసుమా లకు, మనోభవజ్వలిత. సూర్యకిరణజ్వలితాలకూ, నిర్వాణ వికాసాలకు బింబ ప్రతి బింబభావం. ఉపమేయవాక్యంలో చెప్పిన నాయకాదుల ప్రతిబింబాలు లాగ ఉప మానవాక్యంలోని చం_దాదులు ఉన్నాయి. అందుచేత ఇది దృష్టాంతాలంకారం. ఇది సాధర్మ్యంచేత (పోలికనుపట్టి) ఏర్పడిన దృష్టాంతం. ఇది వైధర్మ్యంచేత. కూడా, అనగా విరుద్ధధర్మాన్ని పట్టి కూడా ఉంటుంది. ఉదాహరణం. = = వ్యా. తవేతి :- ఆహవే = == = = యుద్ధమునందు, సాహసకర్మ కర్మణః = సాహసకృత్యములయందు సుఖం గలవాడవు, కరమ్ హస్తమును, కృపాణాని కమ్ ఖడ్గసమీపమును, అనినీషతః పొందించదలచుచున్నవాడపూ అయిన, తవ = నీయొక్క, పరేషామ్ శత్రువులయొక్క, భటాః = భటులు, విశరారు = : తామ్ విడిపోవడాన్ని, (పారిపోవడాన్ని), అగుః = పొందిరి, పాంసవః = పరా గాలు, అవాతే = వాయువు లేని ప్రదేశమునందు మాత్రమే, స్థిరతామ్ స్థిరత్వ మును, దధతి హి ధరిస్తాయికదా! ఇక్కడ పారిపోవడం, స్థిరంగా ఉండడం అనే విరుద్ధధర్మాలు వర్ణించబడ్డాయి. నిన్ను చూడగానే భటులు పారిపోతారు. ==<noinclude><references/></noinclude> 75q37mcou3b68kvqvkl6mfqud4ptd1y 104 225065 580041 2026-09-19T03:06:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '654 కావ్య ప్రకాశ గాలిరాగానే ధూళి ఎగిరిపోతుంది అనే సాధర్మ్యం పర్యవసితం అవుతుంది. అప్పుడు .భటులకు పాంసువులకు, రాజుకు, వాయువుకు, పారిపోవడానికి ఎగిరిపోవడానికి బింబప్రతిబింబభా...' 580041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>654 కావ్య ప్రకాశ గాలిరాగానే ధూళి ఎగిరిపోతుంది అనే సాధర్మ్యం పర్యవసితం అవుతుంది. అప్పుడు .భటులకు పాంసువులకు, రాజుకు, వాయువుకు, పారిపోవడానికి ఎగిరిపోవడానికి బింబప్రతిబింబభావం ఏర్పడుతుంది. అందుచేత దృష్టాంతాలంకారం. 15. దీపకాలంకారం కా. సకృద్వృత్తిస్తు ధర్మస్య ప్రకృతాప్రకృతాత్మనామ్, సైవ క్రియాసు బహ్వీషు కారకస్యేతి దీపకమ్. 108 వృ. ప్రాకరణికాప్రాకరణికానామ్, అర్థాత్ ఉపమానోపమేయా నాం ధర్మః క్రియాదిః ఏకవారమేవ యదుపాదీయతే తత్ ఏకస్థన్యైవ సమస్తవాక్యదీపనాత్ దీపకమ్. యథా- గాథ. కివణాణం ధణం ణాఅణం ఫణమణీ కేశరాణం సీహాణం, కులబాలిఆణం తణఆ కుత్తో చ్ఛిప్పన్తి అముఆణం. 457 "కృపణానాం ధనం నాగానాం ఫణమణిః కేసరాః సింహానామ్, కులబాలికానాం స్తనాః కుతః స్పృశ్యన్తో ఒమృతనామ్”. = = ప్రకృత.అప్రకృత వ్యా. సకృదితి :- ప్రకృతాప్రకృతాత్మనామ్ 'స్వరూపం గల ధర్ములయొక్క, అనగా ఉపమేయోపమానాల యొక్క, ధర్మస్య= ధర్మంయొక్క సకృద్వృత్తి 1 = ఒక్క పర్యాయం చెప్పడం, అనగా ఉపమేయోప మానాలు రెండింటికీ సంబంధించిన క్రియాగుణాదిధర్మాన్ని ఒక్కమారు పేర్కొ నడం, దీపకమ్ – దీపకాలంకారం. (ఇది క్రియాదీపకం అనే మొదటి భేదం). బహ్వీము = ఆనేక ములైన, క్రియాసు = క్రియలయందు. కారకస్య = కారకం యొక్క, నైవ = ఆ సకృద్వృత్తియే, (రెండవ దీపకం). ప్రాకరణి కేతి :- ప్రాకరణి కాప్రాకరణికాలకు అనగా ఉపమేయోపమానాల లకు సంబంధించిన క్రియాదిధర్మం ఒక్కమారే చెప్పినప్పుడు అది (ఆ ధర్మం) నమస్త వాక్యాన్నీ ప్రకాశింపచేస్తుంది కాబట్టి దీవకం అనే (సార్థకనామం గల) -అలంకారం. ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> 1poryheuquwc6fh58uevmo9nospkq5m 104 225066 580042 2026-09-19T03:07:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం = 655 కృపణానామితి:- అమృతానామ్ జీవించి ఉన్న, కృవణానామ్ లుబ్ధుల యొక్క, ధనమ్ = ధనమూ, నాగానామ్ సర్పాలయొక్క, ఫణమణిః = పడగ మీద ఉన్న మణి, సింహానామ్ = సింహాలయొక్క కేసరాః జూలు, కు...' 580042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం = 655 కృపణానామితి:- అమృతానామ్ జీవించి ఉన్న, కృవణానామ్ లుబ్ధుల యొక్క, ధనమ్ = ధనమూ, నాగానామ్ సర్పాలయొక్క, ఫణమణిః = పడగ మీద ఉన్న మణి, సింహానామ్ = సింహాలయొక్క కేసరాః జూలు, కులబాలికా నామ్ = కులబాలిక లయొక్క, స్తనాః= స్తనాలూ, కుతః ఎట్లు, స్పృశ్యనై = స్పృశించబడతాయి? వాళ్ళు జీవించి ఉండగా వీటిని ముట్టడం కష్టం అని భావం. = ఈ అలంకారంలో చెప్పినవాటిలో ఒకటి ప్రకృతం అయి ఉంటుంది. మిగిలినవి అప్రకృతాలు. ప్రకృతం ఉపమేయం; ఆప్రకృతాలు ఉపమానాలు, కులస్త్రీస్తనాలు ప్రకృతాలని గ్రహిస్తే కృపణధనాదులు ఆప్రకృతాలు. ఈ ప్రకతాప్రకృతాలకు సంబంధించే టట్లు 'స్పర్శన' రూపక్రియ ఒక్క మారే చెప్ప బడింది. అందుచేత ఇది క్రియాదీపకానికి ఉదాహరణం. కృపణధనాదులను స్పృశించడం ఏ విధంగా అసంభావ్యమో కులకాంతాకుచ స్పర్శ అంత అసంభావ్యం అని ఉపమ ప్రతీయమానం అవుతుంది. ఈ విధంగా ప్రతివస్తూపమా- దృష్టాంత. దీపక తుల్యయోగితాద్యలంకారాలు ఉపమాగర్భాలుగా ఉంటాయి. యథా- వృ. కారకస్య చ బహ్వీషు క్రియాసు సకృద్వృత్తి ః దీపకమ్. శ్లో॥ స్విద్యతి కూణతి వేల్లతి విచలతి నిమిషతి విలోకయతి తిర్యక్, అన్తర్నన్దతి చుమ్బితుమిచ్చతి నవపరిణయా పధూః శయనే. కారక స్యేతి :. అనేక క్రియలలో ఒక కారకం ఒకే పర్యాయం ఉండడం మరొక దీపకం. “కర్తా కర్మచకరణం సంప్రదానం తథైవ చ. ఆపాదానాధి కరణమిత్యాహుః కారకాణి షట్" అని చెప్పిన ఆరు కారకాలలో ఏదైన ఒకటి అనేకక్రియలతో సంబంధించి ఉన్నట్లు చెప్పడం అని అర్థం. ఎట్లనగా- = == స్విద్యతీతి :- నవపరిణయా = నూతనవివాహం గల, వధూః === నాయిక, శయనే = శయ్యమీద, స్విద్యతి చెమట కారుస్తున్నది. కూణతి - అవయవాలు ముణుచుకొంటూన్నది. వేల్లతి మెలికలు తిరుగుతున్నది. విచలతి ఆ మూలకు, ఈ మూలకు తిరుగుతున్నది. నిమిషతి కళ్ళుమూసుకుంటూన్నది. తిర్యక్ == ====<noinclude><references/></noinclude> m275py8jn5j0jetemkzu6lp0g0nsxef 104 225067 580043 2026-09-19T03:07:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '656 కావ్య ప్రకాశ అడ్డంగా, విలోకయతి_చూస్తున్నది, అనః = లోలోన, నన్దతి సంతోషిస్తూన్నది. చుమ్బితుమ్ చుంబించుటకు, ఇచ్చతి - కోరుచున్నది. = == ఇక్కడ అనేకక్రియలకు సంబంధించిన 'వధూః' అనే కర...' 580043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>656 కావ్య ప్రకాశ అడ్డంగా, విలోకయతి_చూస్తున్నది, అనః = లోలోన, నన్దతి సంతోషిస్తూన్నది. చుమ్బితుమ్ చుంబించుటకు, ఇచ్చతి - కోరుచున్నది. = == ఇక్కడ అనేకక్రియలకు సంబంధించిన 'వధూః' అనే కర్తృకారకమూ, 'శయనే' అనే అధికరణకారకమూ ఒకే మారు గ్రహించబడ్డాయి. అందుచేత ఇది క్రియాదీపకం ఆప. మాలాదీవకాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు. కా. మాలాదీపకమాద్యం చేద్యభోత్తరగుణావహమ్. వృ. పూర్వేణ పూర్వేణ వస్తునా ఉత్తరముత్తరం చేదు పక్రియతే తత్ మాలాదీపకమ్. యథా. H శ్లో॥ సంగ్రామాఙ్గణమాగతేన భవతా చాపే సమారోపితే దేవాకర్ణయ యేన యేన సహసా యద్యత్సమాసాదితమ్, కోదణేన శరాః శరై రరిశిరస్తేనాపి భూమణ్డలం తేన త్వం భవతా చ కీర్తిరతులా కీర్త్యా చ లోకత్రయమ్. :- = వ్యా. మాలేతి : ఆద్యమ్ మొదట చెప్పబడినది, ఉత్తరోత్తర గుణా వహం చేత్ = తరువాత చెప్పబడేవాటి గుణమును కూర్చేది అయితే, మాలాదీప కమ్ = మాలాదీపకాలంకారం. === పూర్వేణేతి : :- పూర్వపూర్వవస్తువుచేత, ఉత్తరోత్తర వస్తువుకు ఉపకారం జరిగినట్లు, ఏదో విశేషం లభించి నట్లు, వర్ణిస్తే అది మాలాదీవకం. ఎట్లనగా- సంగ్రామేతి :- (వ్యాఖ్యానానికి 229వ శ్లోకం చూడుడు). ఇక్కడ ఒక్క ఆసాదనక్రియ కోదండాదులతో సంబంధించినది. అందుచేత దీపకాలంకారం. శత్రుశిరస్సులమీదికి పంపడం ద్వారా కోదండం శరాలకు ఉపకరించింది. భూమండలాన్ని పొందించడం ద్వారా శత్రుశిరస్సుకు శరాలు ఉపకరించాయి. అరిశిరస్సు నీవంటి నాయకుణ్ణి ఇవ్వడం ద్వారా భూమండలానికి ఉపకరించింది. భూమండలం కీర్తిని పొందించడం ద్వారా రాజుకు ఉపకరించింది. రాజు మూడు<noinclude><references/></noinclude> op32svik17pt06b2ue2w9btbztv3rgp 104 225068 580044 2026-09-19T03:07:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 657 లోకాలలో వ్యాపింపచేయడం ద్వారా కీర్తికి ఉపకరించాడు. ఈ విధంగా పూర్వ పూర్వం ఉత్తరోత్తరోపకారకంగా ఉండడంచేత మాలాదీపకం. 16. తుల్యయోగితాలంకారం కా. నియతానాంసకృద్ధర్మ...' 580044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 657 లోకాలలో వ్యాపింపచేయడం ద్వారా కీర్తికి ఉపకరించాడు. ఈ విధంగా పూర్వ పూర్వం ఉత్తరోత్తరోపకారకంగా ఉండడంచేత మాలాదీపకం. 16. తుల్యయోగితాలంకారం కా. నియతానాంసకృద్ధర్మః సా పునస్తుల్యయోగితా. 104 వృ. నియతానాం ప్రాకరణికానామేవ అప్రాకరణికానామేవ వా. క్రమేణోదాహరణమ్- శ్లో॥ పాణ్ణు క్షేమం వదనం సరసం తవాలసం చ వపుః, ఆవేదయతి నితాన్తం క్షేత్రియరోగం సఖి హృదన్తః. 460 శో॥కుముదకమలనీలనీరజాలి ర్లలితవిలాసజుషోర్దృశోః పురః కా, అమృతమమృరశ్మిరమ్బుజన్మ ప్రతిహత మేకపదే తవాననస్య. = 461 వ్యా. నియతేతి:- నియతానామ్ కేవలప్రకృతముల యొక్క గాని కేవల అప్రకృతములయొక్క గాని, ధర్మః = ధర్మం, సకృత్ఒక్కమారు, గ్రహించ బడినట్లయితే, సా పునః- అది అయితే, తుల్యయోగితా = తుల్యయోగితాలంకారం. నియతానామితి:- 'నియతానామ్' అనగా ప్రాకరణికములే కాని, అప్రాక రణికములే కాని అయినవాటి యొక్క అని అర్థం. క్రమంగా ఉదాహరణం. పాణ్డు ఇతి:- (ఇది వెనుక 332వ పద్యంగా వచ్చినది). ఇక్కడ పాండు త్వం మొదలైనవి అన్నీ విరహానికి అనుభావాలుగా ప్రకృతాలే. వాటికి సంబం ధించిన ఆవేదనం (తెలపడం) అనే క్రియ ఒక్కమారే చెప్పబడింది. అందుచేత ప్రాకరణికాలకు సంబంధించిన ధర్మం ఒక్క మారు చెప్పడం అనే తుల్య యోగితా ప్రథమభేదం. అవ. అన్నీ అప్రాకరణికాలే ఉన్న తుల్యయోగితకు ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. 42)<noinclude><references/></noinclude> 308kdqo574aumms7r03l06i7ij63vdr 104 225069 580045 2026-09-19T03:07:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '658 కావ్యప్రకాశ కుముదేతి:- ఒక నాయకుడు నాయికతో అంటున్నాడు. లలితవిలాసజుషోః = సుందరమైన విలసను పొందిన, దృశోః = నీ నేత్రముల, పురః ఎదుట, కుముదకమలనీలనీరజా లిః = కలవలయొక్క, పద్మములయొక్క...' 580045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>658 కావ్యప్రకాశ కుముదేతి:- ఒక నాయకుడు నాయికతో అంటున్నాడు. లలితవిలాసజుషోః = సుందరమైన విలసను పొందిన, దృశోః = నీ నేత్రముల, పురః ఎదుట, కుముదకమలనీలనీరజా లిః = కలవలయొక్క, పద్మములయొక్క, నల్లని కమలాలయొక్కా, పంక్తి, కా ఏమి? తవ ఆననస్య = నీ ముఖము ఎదుట, ఆమృతమ్ = అమృతము, అమృతరశ్మిః = చంద్రుడు, అమ్బుజన్మ = పద్మము, ఏకపదే ఒక్క పదంలో (ఒక్కదెబ్బలో), ప్రతిహతమ్ కొట్టబడింది. - వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో కామినీనయనాలు ప్రకృతాలు, కుముదాదు లన్నీ అప్రకృతాలు. ఆ కుముదాదులకు సంబంధించిన 'కా'పదవ్యంగ్యమైన అధి క్షేపం, అనగా తిరస్కారం, చెప్పబడింది. ఉత్తరార్ధంలో ఆప్రకృతాలైన అమృ తాదుల ఒక ధర్మంగా ప్రతిహతత్వం చెప్పబడింది. అందుచేత ఇది కేవలం అప్ర కృతాలే ఉన్న తుల్యయోగితాలంకారం. 17. వ్యతిరేకాలంకారం. కా. ఉపమానాద్యదన్యస్య వ్యతిరేకః స ఏవ సః, వృ. అన్యస్య ఉపమేయస్య వ్యతిరేకః ఆధిక్యమ్. I ॥ క్షీణః క్షీణో ఒపి శశీ భూయో భూయో భీవర్ధతే సత్యమ్, విరమ ప్రసీద సున్దరియౌవనమనివర్తి యాతంతు. 462 ఇత్యాదౌ ఉపమాసస్యోపమేయాదాధిక్యమితి కేన చిదు క్తమ్. తదయు క్షమ్, ఆత్ర యౌవనగతా నైర్యాధికం హి వివక్షితమ్. వ్యా. ఉపమానాదితి:. ఉపమానాత్ = ఉపమానంకంటే, అన్యస్య = ఉప మేయం యొక్క, యత్ వ్యతిరేకః ఆధిక్యం అనేది ఏది ఉన్నదో, సః = ఆ వ్యతిరేకం, స ఏవ = ఆ వ్యతి రేకాలంకార మే. = అన్య స్యేతి:- అన్యముయొక్క అనగా ఉపమేయం యొక్క, వ్యతిరేకం అనగా ఆధిక్యం. వి. సాధారణంగా ఉపమేయంకంటె ఏదో కొంత ఆధిక్యం ఉన్నదానినే<noinclude><references/></noinclude> 6808bohgr26p4wzgie8hh7mv0cwt35w 104 225070 580046 2026-09-19T03:07:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 659 ఉపమానంగా చెపుతారు. అలా కాకుండా ఉపమానం కంటె ఉపమేయమే అధికం అని చెప్పినట్లయితే అది వ్యతిరేకాలంకారం. కాని కొందరు ప్రాచీనాలంకారికులు ఉపమేయంకంటె ఉపమానం గొప్పది అ...' 580046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 659 ఉపమానంగా చెపుతారు. అలా కాకుండా ఉపమానం కంటె ఉపమేయమే అధికం అని చెప్పినట్లయితే అది వ్యతిరేకాలంకారం. కాని కొందరు ప్రాచీనాలంకారికులు ఉపమేయంకంటె ఉపమానం గొప్పది అని చెప్పడం కూడా వ్యతిరేకాలంకార మే అని చెప్పి దానికి 'క్షీణః క్షీణో2పి' ఇత్యాది శ్లోకం ఉదాహరణంగా ఇచ్చారు. = క్షీణః ఇతి:- శశీ = చంద్రుడు, క్షీణః క్షీణః అపి - క్షీణించినా, భూయో భూయః_మాటిమాటికీ, వివర్ధతే వృద్ధిపొందును, సత్యమ్ నిజమే. సున్దరి=ఓ! సుందరీ, విరమ — విరమించుము. ప్రసీద = అనుగ్రహించుము. యాతమ్ = వెళ్ళి పోయిన, యౌవనం తు = యౌవనమైతే, అనివర్తి = మరలి రానిది. = = అవ. ఈ శ్లోకంలో ఉపమేయమైన వెళ్ళిపోతే మరలిరాని యౌవనం కంటె, ఉపమానమైన క్షీణించినా తిరిగి వృద్ధి పొందే చంద్రునిలో వైశిష్ట్యం ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. అందుచేత ఇది ఉపమానాధిక్యవర్ణన రూపమైన వ్యతిరేకా లంకారం అని వాళ్ళ అభిప్రాయం. అది యుక్తం కాదని చెపుతున్నాడు. ఇత్యాదావితి:. ఇత్యాదులలో ('క్షణః క్షీణోఒపి' ఇత్యాదులలో) ఉపమేయం కంటె ఉపమానానికి ఆధిక్యం ఉన్నది అని ఒకడు అన్నాడు. అది యుక్తం కాదు. ఇక్కక యౌవనంలో ఉన్న ఆ స్థైర్యం యొక్క ఆధిక్యమే చెప్పదలచిన విషయం. అందుచేత ఉపమేయాధిక్యమే కాని ఉపమానాధిక్యం కాదు అని భావం. వి. ఈ విధంగా చెప్పిన ప్రాచీనాలంకారికుడు అలంకార సర్వస్వక ర అయిన రుయ్యకు డని వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసినారు. కాని రుయ్యకుడు మమ్మటునికంటె అర్వాచీను డని అనడానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి. అందుచేత రుయ్యకుడు కూడా ఈ విషయంచెప్పినా మమ్మటుడు నిర్దేశించిన వ్యక్తి అతడు అవడానికి వీలులేదు. అతిప్రాచీన వ్యాఖ్యాత అయిన మాణిక్యచంద్రుడు- “కేనచిదితి - రుద్రసేన” అని వ్రాసినాడు. దీనిని పట్టి ఇక్కడ మమ్మటుడు కావ్యాలంకారం సప్తమాధ్యాయం 89, 90 శ్లోకాలలో చెప్పిన దానిని నిర్దేశిస్తున్నాడని చెప్పాలి. అవ. వ్యతిరేకాలంకారానికి సంబంధించిన ఇరవైనాల్గు భేదాలు వివరి స్తున్నాడు. కా. హేత్వోరుక్తావను_క్తీనాం త్రయే సామ్యే నివేదితే శబ్దార్థాభ్యామథాక్షి ప్తే శిష్టే తద్వత్తిరష్ట తత్. తే 105<noinclude><references/></noinclude> ly1mrpm5j2356n22cydrcbnh4e5z3m6 104 225071 580047 2026-09-19T03:08:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '860 కావ్యప్రకాశ్. వృ. వ్యతిరేకస్య హేతుః ఉపమేయగతముత్కరనిమిత్తమ్, ఉప మానగతమపకర్షకారణమ్, తయోర్ద్వయోరుక్తి:, ఏకతరస్య, ద్వయోర్వా అను క్తిరిత్యను క్తిత్రయమ్; ఏతద్భేద చతుష్టయముపమ...' 580047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>860 కావ్యప్రకాశ్. వృ. వ్యతిరేకస్య హేతుః ఉపమేయగతముత్కరనిమిత్తమ్, ఉప మానగతమపకర్షకారణమ్, తయోర్ద్వయోరుక్తి:, ఏకతరస్య, ద్వయోర్వా అను క్తిరిత్యను క్తిత్రయమ్; ఏతద్భేద చతుష్టయముపమానోపమేయభావే శబ్దేన ప్రతిపాదితే, ఆర్థేన చ క్రమేణోక్తాః చత్వార ఏవ భేదాః. ఆక్షిప్తే చౌపమ్యే తావ న్త ఏవ.ఏవం ద్వాదశ, ఏతే శ్లేషే ఒపి భవ నీతి చతుర్వింశతి భేదాః. క్రమేణోదాహరణమ్. = == == హేత్వోః ఇతి:- 'హేత్వోః = రెండు హేతువులయొక్క, ఉక్తో= చెప్పుట. యందు, అనుక్తీనామ్ చెప్పక పోవడాలయొక్క, త్రయే = త్రయమునందు, సామ్యే = సామ్యము, శబ్దార్ణాభ్యామ్ శబార్దాలచేత, నివేదితే తెలుపబడింద గు చుండగా, అథ — లేక, అక్షిప్తే అక్షిప్తం అయిన దగుచుండగా, తద్వత్ = అదే విధంగా, శిష్టే = శిష్టం కాగా, ఆ కారణంవలన, త్రిః = మూడు రెట్లైన, అష్ట = ఎనిమిది, అనగా ఇరవైనాలుగు భేదాలు. = తల్ = = వ్యతిరేక న్యేతి:- ఉపమేయంలో ఉన్న ఉత్కర్షకు నిమిత్తము, ఉప మానంలో ఉన్న అపకర్షకు నిమిత్తము - ఇవి వ్యతిరేకానికి హేతువులు. ఈ రెండింటినీ కూడ చెప్పినట్లయితే అదొక భేదం. వీటిలో ఒకదానిని, అనగా ఉపమేయోత్కర్ష నిమిత్తాన్ని గాని ఉపమానగతాపకర్ష్పనిమిత్తాన్ని కాని చెప్పకపోవడం. లేదా రెండింటినీ కూడా చెప్పకపోవడం అనే చెప్పకపోవడాలు మూడు; నాలుగు భేదా లయ్యాయి. ఉపమానోపమేయభావాన్ని శబ్దంచేత ప్రతిపాదించినా అర్థంచేత, అనగా తుల్యాది శబ్దాలచేత ప్రతిపాదించినా క్రమంగా పైన చెప్పిన భేదాలే నాలుగు శబ్ద ప్రతిపాదితో పమ గల భేదాలు గాను,నాలుగు ఆర్థ ప్రతిపాదిత భేదాలు గాను అయి మొత్తం ఎనిమిది భేదాలు అవుతాయి. పైన చెప్పిన నాలుగు భేదాలలో ఔపమ్యం ఆ పం కావచ్చు; ఊహించబడవచ్చు. అప్పుడు పై ఎనిమిది భేదాలు, ఈ నాలుగు భేదాలు కలిసి. మొత్తం పన్నెండు భేదాలు అవుతాయి. ఈ పన్నెండు భేదాలూ శ్లేషలో కూడా ఉంటాయి. అందుచేత మొత్తం ఇరవైనాలుగు భేదాలు. క్రమంగా ఉదాహరణలు. అవ. అశిష్టభేదాలలో హేతువులు రెండూ చెప్పిన, శాబ్ధ సామ్యం ఉన్న, వ్యతిరేకానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 4w73vv0ny3una2jaqoofnwoa1vanqgi 104 225072 580048 2026-09-19T03:08:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 661 శ్లో॥ అసిమాత్రసహాయస్య ప్రభూతారిపరాభవే, అన్యతుచ్ఛజనస్యేవ న స్మయో ఒస్య మహాధృవేః. 468 పర్యాయేణ వృ. అత్రైవ తుచ్చేతి-మహాధృతేరిత్యనయోః యుగపద్వా అనుపాదానే అన్యత్ భే...' 580048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 661 శ్లో॥ అసిమాత్రసహాయస్య ప్రభూతారిపరాభవే, అన్యతుచ్ఛజనస్యేవ న స్మయో ఒస్య మహాధృవేః. 468 పర్యాయేణ వృ. అత్రైవ తుచ్చేతి-మహాధృతేరిత్యనయోః యుగపద్వా అనుపాదానే అన్యత్ భేదత్రయమ్. ఏవమన్యేష్వపి ద్రష్ట వ్యమ్. అత్ర ఇవశబ్దస్య సద్భావాత్ శాబ్దమ్ ఔపమ్యమ్. వ్యా. == అసీతి:- మహాధృతేః = గొప్ప ధైర్యం కలవాడు, అసిమాత్ర సహాయస్య = ఖడ్గంమాత్రమే సహాయంగా కలవాడు అయిన, అస్య - ఈవీరునకు, ప్రభూతారిపరాభవే. చాలమంది శత్రువులు పరాభవంలో కూడ (వాళ్ళను జయించినా కూడ) అన్యతుచ్ఛజన న్యేవ = ఇతరులైన తుచ్ఛజనులకు వలె, స్మయః=గర్వం, న= లేదు. వి. ఇక్కడ రాజు ఉపమేయం, ఇతరరాజులు ఉపమానం, అరిపరాభవం సమానధర్మం, మహాధృతిత్వం ఉపమేయోత్కర్ష హేతువు, తుచ్చత్వం ఉపమానా పకర్ష హేతువు. ఈ విధంగా రెండు హేతువులూ చెప్పబడ్డాయి. 'ఇవ' అనేది ఉండడంచేత ఔపమ్యం శాబం. శ్లేష లేదు. ఈ విధంగా వ్యతిరేకాలంకార ప్రథమభేదానికి ఉదాహరణం. అత్రేతి:- ఈ శ్లోకంలోనే 'తుచ్ఛ' శబ్దాన్ని, 'మహాధృతేః', అనే పదాన్ని పర్యాయంచేత గాని, రెండింటిని కలిపి గాని తీసివేస్తే మిగిలిన మూడు భేదాలకీ ఉదాహరణం అవుతుంది. ఈ విధంగానే చెప్పబోయే ఉదాహరణలలో కూడా చూచుకోవాలి. ఇక్కడ 'ఇవ' శబ్దం ఉంది కాబట్టి ఔపమ్యం శాబ్దం. ఈ శ్లోకంలో తుచ్ఛశబ్దాన్ని తీసి చదివితే అప్పు డది ఉపమానగతాపకర్ష చెప్పని రెండవ వ్యతిరేకం అవుతుంది. 'మహాధృతేః' అనే పదం తీసివేస్తే అది ఉపమేయగతోత్కర్ష చెప్పని మూడవ వ్యతిరేకభేదం అవుతుంది. ఈ రెండూ తీసివేస్తే రెండూ చెప్పని నాల్గవ వ్యతిరేకభేదం అవుతుంది. శ్లో॥ అసిమాత్రసహాయోఒపి ప్రభూతారిపరాభవే, నై వాన్యతుచ్ఛజనవత్సగర్వోయం మహాధృతిః 464<noinclude><references/></noinclude> b81iw5niv6wghj8dnbv3hj9sqhhleem 104 225073 580049 2026-09-19T03:08:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '662 కావ్యప్రకాశ వృ. ఇతి తుల్యార్థే వతిరి త్యార్థమౌపమ్యమ్. వ్యా. అనీతిః- మహాధృతిః = గొప్ప ధైర్యం గల, ఆయమ్ ఈరాజు, ప్రభూతాపరాభవే = అనేకులైన శత్రువులను ఓడించడంలో, అసిమాత్ర సహాయోఒపి...' 580049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>662 కావ్యప్రకాశ వృ. ఇతి తుల్యార్థే వతిరి త్యార్థమౌపమ్యమ్. వ్యా. అనీతిః- మహాధృతిః = గొప్ప ధైర్యం గల, ఆయమ్ ఈరాజు, ప్రభూతాపరాభవే = అనేకులైన శత్రువులను ఓడించడంలో, అసిమాత్ర సహాయోఒపి — ఖడ్గంమాత్రమే సహాయం కలవాడైనా, ఆన్యతుచ్ఛజనవత్ ఇతర తుచ్చజనులతో సమానంగా, సగర్వః = గర్వంతో కూడినవాడు, న_కాడు. == = ఇతీతి:. ఈ విధంగా మార్చినప్పుడు తుల్యార్థంలో “తేన తుల్యం క్రియా చేద్వతిః" అనే సూత్రంచేత పతిప్రత్యయం వచ్చింది కాబట్టి ఔపమ్యం అర్థ సిద్ధించింది. వి. పైన చెప్పినట్లు 'తుచ్ఛ' 'మహాధృతి' శబ్దాలలో ఒక్కొక్కటి తీసి వేయగా, రెండూ తీసివేయగా ఉపమానాపకర్ష వాచకలోప- ఉపమేయోత్కర్ష వాచకలోప. ఉభయలోపాలచేత మిగిలిన ఆర్థసామ్యవ్యతిరేకాలంకారభేదాలకు కూడా ఉదాహరణలు అవుతాయి. ఆప. ఆశిష్టభేదాలలో హేతువులు రెండూ చెప్పినప్పుడు సామ్యం ఆక్షిప్తం (వ్యంగ్యం) అయినప్పుడు వ్యతిరేకాలంకారానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ ఇయం సునయనా దాసీకృతతామరసశ్రియా, ఆననేనాకలజ్కేన జయతీన్దుం కలజ్కినమ్. వృ. ఆత్ర ఇవాదితుల్యాదిపదవిర హేణ ఆక్షి వైవ ఉపమా. = = 465 వ్యా. సునయనా — అందమైన నేత్రాలుగల, ఇయమ్= ఈమె, దాసీకృత తామరసశ్రియా = దాసీగా చేయబడిన పద్మము శోభ గల, ఆకలఙ్కన క లంకం లేని, ఆననేన = ముఖంతో, సకలఙ్కమ్ కలంకంతో కూడిన, ఇన్దుమ్ = చంద్రుణ్ణి, జయతి = జయించుచున్నది. అత్రేతి:- ఇక్కడ ఇవాదిపదాలు, తుల్యాదిపదాలు లేకపోవడంచేత ఉపము ఆక్షిపమైనది. వి. ఇక్కడ ఉపమానమైన చంద్రునిలో సంకలంకత్వం అనే అపకర్ష హేతువూ, ఉపమేయం అయిన ముఖంలో ఆకలంకత్వం అనే ఉత్కర్ష హేతువూ<noinclude><references/></noinclude> 90s4fig0ror0b0ywv0tv77finnh4g4g 104 225074 580050 2026-09-19T03:08:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 663 కూడ చెప్పబడ్డాయి ఇవాదిపదాలు కాని, తుల్యాదిపదాలు కాని లేకపోవడంచేత సామ్యం జయతిపదంచేత ఆక్షిప్తం, వ్యంగ్యం. శ్లేష లేదు. ఉత్కర్షపకర్ష హేతువు లలో ఒక్కొక్కదానిని క...' 580050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 663 కూడ చెప్పబడ్డాయి ఇవాదిపదాలు కాని, తుల్యాదిపదాలు కాని లేకపోవడంచేత సామ్యం జయతిపదంచేత ఆక్షిప్తం, వ్యంగ్యం. శ్లేష లేదు. ఉత్కర్షపకర్ష హేతువు లలో ఒక్కొక్కదానిని కాని, రెండింటినీ గాని గ్రహించకపోతే ఉపమేయోత్కర్ష వాచక లోప— ఉపమానాపక ర్షవాచకలో ప ఉభయలోపాలచేత మిగిలిన ఆక్షిప్త సామ్యవ్యతిరేకాలంకారోదాహరణలు ఏర్పడతాయి. అవ. శిష్టభేదాలలో హేతువులు రెండు చెప్పగా, సామ్యం శాబ్దం అయిన వ్యతిరేకానికి ఉదాహరణ చూపుతున్నాడు... శ్లో॥ జితేన్డ్రియతయా సమ్యగ్విద్యావృద్ధని షేవిణః, అతిగాఢగుణస్యాస్య నాబ్జపద్భఙ్గురా గుణాః. వృ. అత్ర ఇవాళ్లే వతిః; గుణశబ్దః క్లిష్టః, శాబ్దమౌపమ్యమ్. వ్యా, జితేన్డ్రియతయా = 466 జితేంద్రియుడు అవడంచేత, సమ్యక్ = బాగుగా, విద్యావృద్ధని షేవిణ : = విద్యావృద్ధులను సేవించేవాడు, అతిగాఢ గుణస్య _ చాల దృఢములై నగుణాలు కలవాడు అయిన, అస్య = ఇతని యొక్క, గుణాః గుణాలు, మంచిగుణాలు, దారాలు అని రెండర్థాలు. అబ్జవత్ తామరతూడు గుణాల వలె, భఙ్గురాః_ తెగిపోయే స్వభావం కలవి, న కాదు. :- = === అత్రేతి ఇక్కడ 'ఇవ' అనేదాని అర్థంలో వతిప్రత్యయం- (“తత్ర తస్యేవ" అనే సూత్రంచేత వచ్చినది. అందుచేత ఔవమ్యం శాబ్దం. గుణశబ్దం క్లిష్టం. వి. రాజపక్షంలో గుణశబ్దానికి సద్గుణాలు అనీ, తామరతూడు పక్షంలో దారాలు అనీ అర్థం. ఉపమేయమైన రాజగుణాల ఉత్కర్షకు హేతువైన అతి గాఢత్వం, ఉపమానమైన అబ్జగుణాలు ఆపకర్షకు హేతువైన భంగురత్వం చెప్ప బడ్డాయి. వీటిలో ఒకదానిని గాని రెండింటినీ కాని చెప్పనిపక్షంలో ఉపమేయగతో త్కర్ష హేతులోప ఉపమానగతాపకర్ష హేతులోప-ఉభయలోపాలకి ఉదాహరణలు అవుతాయి. అవ. శిష్టభేదాలలో హేతువులు రెండూ చెప్పగా, సామ్యం అర్థం అయిన వ్యతిరేకానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> ns2i0yhzvxcuh8dsven3a86u3xb44nx 104 225075 580051 2026-09-19T03:08:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '664 శ్లో॥ అఖణ్డమణ్డలః శ్రీమాన్ పళ్యైష పృథివీపతిః, న నిశాకరవణ్ణాతు కలావై కల్యమాగతః. వృ. అత్ర తుల్యార్థే వతిః కలాశబ్దః శిష్టః. కావ్యప్రకాశ 467 వ్యా. అఖణ్డమణ్డలః = పూర్ణమైన మండలం క...' 580051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>664 శ్లో॥ అఖణ్డమణ్డలః శ్రీమాన్ పళ్యైష పృథివీపతిః, న నిశాకరవణ్ణాతు కలావై కల్యమాగతః. వృ. అత్ర తుల్యార్థే వతిః కలాశబ్దః శిష్టః. కావ్యప్రకాశ 467 వ్యా. అఖణ్డమణ్డలః = పూర్ణమైన మండలం కలవాడు, (రాజపక్షంలో 'రాజమండలం' అనీ, చంద్రపక్షంలో 'బింబం' అనీ అర్థం. శ్రీమాన్ = శ్రీమంతుడు అయిన, (ఐశ్వర్యం, శోభ అని రెండర్థాలు), ఏషః పృథివీపతిః - ఈ రాజు, నిశా కరవత్చంద్రునితో తుల్యంగా (చంద్రుడువలె), జాతు = ఎన్నడూ కూడ, కలా వై కల్యమ్ుక లావికలత్వాన్ని (చతుఃషష్టికళలు, షోడశకళలు అని రెండర్థాలు). న ఆగతః = పొందలేదు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ (“తేన తుల్యం క్రియా చేద్వతిః" అను సూత్రంచేత తుల్యార్థంలో 'వతి' ప్రత్యయం (అందుచేత సామ్యం అర్థం) కలాశబ్దం శిష్టం. రాజు ఉపమేయం, చంద్రుడు ఉపమానం. అఖండమండలత్వం ఉపమే యోత్కర్ష హేతువు. కలావైకల్యం ఉపమానాపకర్ష హేతువు. రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ఈ ఉత్కర్షాపకర్ష హేతువులలో ఏదో ఒకదానిని గాని, రెండింటిని గాని చెప్పక పోతే వెనుకటి వలె హేత్వనుపాదాననిమిత్తకమైన భేదత్రయానికి ఉదాహరణలు అవుతాయి. వృ. మాలాప్రతివస్తూపమావత్ మాలా వ్యతిరేకోఒపి సంభవతి. తస్యాపి భేదా ఏవమూహ్యాః. దిజ్మాత్రముదాహియతే. యథా - శ్లో॥ హరవన్న విషమదృష్టిర్హరివన్న విభో విధూతవితతవృషః, రవివన్న చాతిదుఃసహకరతాపితభూః కదాచిదసి. 468 వృ. అత్ర తుల్యార్థే వతిః; విషమాదయశ్చ శబ్దాః శిష్టాః- 30 వ్యా. మాలేతి :- మాలాప్రతివస్తూపము వలె మాలావ్యవ్యతిరేకం కూడా ఉండవచ్చును. దాని భేదాలు కూడా ఈ విధంగానే ఊహించుకోవాలి. దిజ్మాత్రం, (దారిచూపడానికి మాత్రం) ఉదాహరించబడుతున్నది. ఎట్లనగా- హరవదితి :— విభో=ఓ! రాజా! హరవత్మహేశ్వరుడు వలె, విషమ<noinclude><references/></noinclude> fr470jrirajpx9erm8hlchpkqewt8q5 104 225076 580052 2026-09-19T03:09:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం హరివత్ = శ్రీమహావిష్ణువు వలె, 665 దృష్టిః=విషమదృష్టి కలవాడవు ( బేసిసంఖ్యలో ఉన్న నేత్రాలు కలవాడు, సమం కానిదృష్టి కలవాడు అని రెండర్థాలు), కదాచిత్_ఎన్నడూ కూడ, న ఆసి_కావ...' 580052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం హరివత్ = శ్రీమహావిష్ణువు వలె, 665 దృష్టిః=విషమదృష్టి కలవాడవు ( బేసిసంఖ్యలో ఉన్న నేత్రాలు కలవాడు, సమం కానిదృష్టి కలవాడు అని రెండర్థాలు), కదాచిత్_ఎన్నడూ కూడ, న ఆసి_కావు. విధూతవితతవృషః = దూరంగా విసిరివేయ బడిన గొప్ప వృషం కలవాడపు (వృషం అనగా వృషభం, ధర్మం అని రెండ ర్థాలు. శ్రీకృష్ణుడు వృషభాసురుణ్ణి సంహరించాడు). న కావు. రవివత్ సూర్యుడు వలె, అతిదుఃసహకరతాపితభూః = చాల సహింపశక్యం కాని కరముల చేత (కిరణాలచేత) కరంచేత (పన్నుచేత) తపింపచేయబడిన (పీడింపబడిన) భూమి కలవాడవు, నజ్ఞ కావు. క్లిష్టాలు. == = = అత్రేతి :- ఇక్కడ తుల్యార్థంలో 'వతి' ప్రత్యయం. విషమాదిశబ్దాలు వి. రాజా ఉపమేయం. హరాదులు ఉపమానం. విషమాది శబ్దాలు శబ్దాలు. అపకర్ష హేతువైన విషమదృష్టిత్వం చెప్పబడింది. ఉత్కర్ష హేతువైన సమదృష్టిత్వం చెప్పబడలేదు. తుల్యార్థవతి ప్రత్యయం ప్రయోగించడంచేత సామ్యం ఆర్థం. ఒకే ఉపమేయానికి అనేక ఉపమానాలకంటే ఆధిక్యం వర్ణించడం చేత మాలావ్యతిరేకాలంకారం. అవ. శిష్టభేదాలలో, హేతువులు రెండూ చెప్పగా సామ్యం అక్షిప్తం అయి నప్పుడు వ్యతిరేకానికి ఉదాహరణ చూపుతున్నాడు. వృ- యథా వా- శ్లో॥ నిత్యోదిత ప్రతాన త్రియామామీలిత ప్రభః, భాస్వతానేన భూపేన భాస్వానేష వినిర్జితః. వృ. అత్ర హ్యాక్షి వైవోపమా. భాస్వతేతి క్లిష్టః. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = 469 నిత్యేతి :- నిత్యోదిత ప్రతాపేన - నిత్యమూ ఉదయించిన ప్రతాపం (పరా క్రమం, ప్రకృష్టమైన తాపం అని రెండర్థాలు) గల, భాస్వతా = కాంతి గల, . (సూర్యునిచేత అని రెండవ అర్థం). అనేన భూపేన ఈ రాజు చేత, త్రియామా ===<noinclude><references/></noinclude> 90kky2y0gy48rghpgcm3qcnxi53jzwb 104 225077 580053 2026-09-19T03:09:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '666 కావ్యప్రకాశ మీలిత ప్రభః = రాత్రిచేత కప్పివేయబడిన కాంతి గల, ఏషః = ఈ, భాస్వాన్ సూర్యుడు, వినిర్జితః = జయించబడ్డాడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉపమ అక్షిప్తం. భాస్వతా అనేది క్లిష్టం. వి. రాజ...' 580053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>666 కావ్యప్రకాశ మీలిత ప్రభః = రాత్రిచేత కప్పివేయబడిన కాంతి గల, ఏషః = ఈ, భాస్వాన్ సూర్యుడు, వినిర్జితః = జయించబడ్డాడు. అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉపమ అక్షిప్తం. భాస్వతా అనేది క్లిష్టం. వి. రాజు ఉపమేయం. సూర్యుడు ఉపమానం. నిత్యోదితత్వం ఉపమేయో త్కర్ష హేతువు. రాత్రి కాంతివిహీను డవడం ఉపమానాపకర్ష హేతువు. ఇవ- తుల్యాదిపదాలు లేకపోవడంచేత సామ్యం 'వినిర్జిత' శబ్దంచేత ఆక్షిప్తం. ‘భాస్వతా' అనేది క్లిష్టం. ప్రతాపశబ్దం కూడ శిష్టం. ఈ భాస్వంతుడు ఆ భాస్వం. తుణ్ణి జయించినాడని అర్థం. ఇక్కడ కూడా ఉత్తరాపకర్ష హేతువులలో ఒకదానిని గాసి, రెండింటిని గాని గ్రహించనిచో మిగిలిన మూడు భేదాలు ఏర్పడుతాయి 30 ఆవ. కొన్ని చోట్ల 'నిర్జిత' 'జయతి' ఇత్యాది పదాలు లేకపోయినా శిష విశేషణాల సామర్థ్యంచేత ఔపమ్యం ఆక్షేపించవచ్చునని చెప్పడానికి ఉదాహరణం. చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ స్వచ్ఛాత్మతాగుణసముల్లసితేన్దుబిమ్బం బిమ్బ ప్రభాధర మకృత్రిమహృద్యగన్దమ్, యూనామతీవ పిబతాం రజనీషు యత్ర తృష్ణాం జహార మధు నాననమఙ్గనానామ్. 470 వృ. అత్రేవాదీనాం తుల్యాదీనాం చ పదానామభావే ఒపి క్లిష్టవిశే షణైరాక్షి వైవోపమా ప్రతీయతే. ఏవంజాతీయః శిష్టోక్తి యోగ్యస్య పదస్య పృథగుపాదానే అన్యేఒపి భేదాః సంభవన్తి. తేఒపి అనయైన దిశా ద్రష్టవ్యాః. వ్యా. స్వచ్ఛేతి :- ఈ ద్వితీయాంత విశేషణాలు శ్లేష చేత 'మధు' అనే దానికి 'ఆననమ్' అనేదానికీ కూడా వర్తిస్తాయి. స్వచ్ఛాత్మతాగుణ సముల్లసితేన్దు. బిమ్బమ్ = నిర్మలస్వరూపం కలిగి ఉండడం అనే గుణంచేత ప్రతిబింబించిన చంద్రబింబం గలది, ముఖపక్షంలో కూడా చెక్కిళ్ళు స్వచ్ఛంగా ఉండడంచేత వాటిలో చంద్రబింబం ప్రతిబింబిస్తున్నది అని అర్థం. బిబ్బప్రభాధరమ్ దొండ.<noinclude><references/></noinclude> 0kyvhcirjnd8sf2s8au5ol8aokt26er 104 225078 580054 2026-09-19T03:09:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం == = 667 పండు కాంతిని ధరించేది. ముఖపక్షంలో దొండపండు వంటి కాంతి గల అధ రోష్ఠం కలది అని అర్థం. ఆకృత్రిమహృద్యగన్దమ్ = సహజమైన మనోహర మైవ సువాసన గలది అయిన, ముఖపక్షంలో కూడా ఇద...' 580054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం == = 667 పండు కాంతిని ధరించేది. ముఖపక్షంలో దొండపండు వంటి కాంతి గల అధ రోష్ఠం కలది అని అర్థం. ఆకృత్రిమహృద్యగన్దమ్ = సహజమైన మనోహర మైవ సువాసన గలది అయిన, ముఖపక్షంలో కూడా ఇదే అర్థం. మధు - మద్యము, రజనీషు = రాత్రులయందు, అతీవ = మిక్కిలి, పిబతామ్ త్రాగుచున్న, యూనామ్ = యువకులయొక్క తృష్ణామ్ పానేచ్ఛను, జహార - హరించెను. అఙ్గనానామ్ = స్త్రీలయొక్క, ఆసనమ్= ముఖము, నహరించలేదు, ఆధరపాన తృష్ణ అలాగే ఉండెను అని భావం. ' = == వి. హృద్యమైన గంధము మొదలైనవి ఉండడంచేత స్త్రీల ముఖం మధువు వలె ఉన్నది అని క్లిష్టవిశేషణాల సామర్థ్యంవల్ల ఔపమ్యం అక్షిప్తం ఆవు. తున్నది. ఆయితే మధువు తృష్ణను హరించింది కాని ఆననం హరించలేదు అని చెప్పడం చేత వ్యతిరేకాలంకారం. అత్రేతి :- ఇక్కడ ఇవాదిపదాలు, తుల్యాదిపదాలు లేకపోయినా క్లిష్ట విశేషణాల సామర్థ్యంచేత ఉపమ ఆక్షిప్తమై (వ్యంగ్యమై) ప్రతీతం అవుతున్నది. శిష్టోక్తికి (శ్లేషతో కూడిన ఉక్తికి తగిన పదాన్ని వేరుగా గ్రహించినప్పుడు ఈ విధమైన ఇతర భేదాలు కూడా సంభవిస్తాయి. వాటిని కూడా ఈ పద్దతిలోనే గ్రహించాలి. 18. ఆక్షేపాలంకారం యో కా. నిషేధో వక్తుమిష్టస్య యో విశేషాభిధిత్సయా. వక్ష్యమాణోక్త విషయః స ఆక్షేపో ద్విధా మతః. 106. వృ. వివక్షితస్య ప్రాకరణికత్వాదనుపసర్జనీ కార్యస్య ఆశక్య వక్తవ్యత్వమ్ అతిప్రసిద్ధత్వం వా విశేషం వక్తుం నిషేధో నిషేధ ఇవ యః సః వక్ష్యమాణవిషయః ఉక్త విషయశ్చేతి ద్విధా ఆక్షేపః. క్రమేణో దాహరణమ్. = వ్యా. నిషేధ ఇతి :- విశేషాభిధిత్సయా - విశేషాన్ని చెప్పవలెననే అభి లాషచేత, వక్తుమ్ = చెప్పుటకు, ఇష్టస్య = ఇష్టమైనదానియొక్క, యః = ఏ, ని షేధః = నిషేధం ఉన్నదో, సః ఆది, వక్ష్యమాణోక్త విషయః = చెప్పనున్న =<noinclude><references/></noinclude> 3xguqwcifq9vn5d3scsdq5h75v39019 104 225079 580055 2026-09-19T03:09:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$668 కావ్యప్రకాశ దానికి, చెప్పబడినదానికి సంబంధించిన, ద్విధా = రెండు విధాలైన, ఆక్షేపాలంకా రంగా చెప్పబడింది. వివక్షిత న్యేతి :- ప్రాకరణికం అవడంచేత అప్రధానంగా చేయడానికి వీలుకాన...' 580055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>$668 కావ్యప్రకాశ దానికి, చెప్పబడినదానికి సంబంధించిన, ద్విధా = రెండు విధాలైన, ఆక్షేపాలంకా రంగా చెప్పబడింది. వివక్షిత న్యేతి :- ప్రాకరణికం అవడంచేత అప్రధానంగా చేయడానికి వీలుకాని, చెప్పదలచిన విషయాన్ని, దాన్ని గూర్చి చెప్పడం శక్యం కాదు అనే ఉద్దేశ్యంచేతనో, ఆ విషయం చాల ప్రసిద్ధమైనది; చెప్పవలసిన పని లేదు అనే ఉద్దేశ్యంచేతనో, నిషేధించడం (నిజానికి ఇది నిషేధించడంకాదు, నిషేధించడం వంటిది, ని షేధాబాసం)ఆక్షేపాలంకారం. ఇది చెప్పనున్నదాని నిషేధం కావచ్చు, చెప్పినదాని నిషేధం కావచ్చు. అందుచేత రెండువిధాలు. క్రమంగా ఉదాహరణం. గాథ. ఏ ఏహి కింపి కీఏవి కఏణ ణిక్వివ భణామి అలమహవా, అవిఅరిఅకజ్జారమ్భఅరిణీ మరఉ ణ భణిస్సం. 471 "ఏ ఏహి కిమపి కస్యా అపికృతే నిష్కృప భణామి అలమథవా, అవిచారిత కార్యారమ్భకారిణీ మ్రియతాం న భణిష్యామి" వ్యా. ఏ ఇతి :- నాయకునితో నాయిక సఖురాలు అంటూన్న మాటలు. ఏ = ఏయ్! నిష్కృవ = జాలి లేనివాడా! ఏహి రమ్ము, కస్యాః అపి కృతే= ఒకానొకతె విషయంలో, భణామి చెప్పెదను. అథవా - లేదా, ఆలమ్ చాలును, ఆవిచారితకార్యారమ్భకారిణి = ఆలోచించకుండగా కార్యారంభం చేసిన ఈమె, మ్రియతామ్ = మరణించుగాక; న భణిష్యామి = చెప్పను. = == ==== వి. ఇక్కడ విరహంవల్ల నాయిక పడుతూన్న బాధను చెప్పవలె నని అనుకొని అది చెప్పడం కష్టం అని వ్యంజింపచేయడానికి 'చెప్పను' అని అంటూ నిషేధించడంవల్ల వక్ష్యమాణవిష యకనిషేధం . 11 ఆవ. ఉక్త విషయనిషేధానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ జ్యోత్స్నా మౌ క్తికదామ చన్దనరసః శీతాంశుకాన్త ద్రవః కర్పూరం కదలీ మృణాలవలయాన్యమ్భోజినీపల్లవాః, అన్త ర్మానసమాస్త్వయా ప్రభవతా తస్యాః స్ఫులిజోత్కర వ్యాపారాయ భవన్తి హన్త కిమనేనోక్తేనన బ్రూమ హే.<noinclude><references/></noinclude> pv81wldjvaoxe3d8ccmd3pusgwtc2za 104 225080 580056 2026-09-19T03:09:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం ===== 669 వ్యా. జోత్స్నేతి:- నాయకునితో దూతి మాటలు. జ్యోత్స్నా= వెన్నెల, మౌక్తిక దామ = ముత్యాలహారం, చన్దనరసః-మంచిగంధం, శీతాంశుకాన్త ద్రవః= చంద్రకాంతమణులద్రవం, కర్పూరమ్ క...' 580056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం ===== 669 వ్యా. జోత్స్నేతి:- నాయకునితో దూతి మాటలు. జ్యోత్స్నా= వెన్నెల, మౌక్తిక దామ = ముత్యాలహారం, చన్దనరసః-మంచిగంధం, శీతాంశుకాన్త ద్రవః= చంద్రకాంతమణులద్రవం, కర్పూరమ్ కర్పూరం, కదలీ = అరటిచెట్టు, మృణా లవలయాని = తామర తూడులు, అమ్భోజినీవల్ల వాః = తామరతీగ చిగుళ్ళు, అన్తర్మా నసమ్ = మనస్సుమధ్యయందున్న, ప్రభవతా సమర్థుడవైన, త్వయా = నీచేత, నీమూలంగా, తస్యాః = ఆమెకు, స్ఫులిత్గోత్కరవ్యాపారాయ- నిప్పురవ్వలసము. దాయముయొక్క వ్యాపారం కొరకు, నిప్పురవ్వల వలె బాధించడానికి, భవని = అవుతున్నాయి. ఆః = ఏమి ఘోరము। హస్త = ఎంత కష్టం! ఉక్తేన = చెప్ప. బడిన, అనేన దీనిచేత, కిమ్ ఏమి ప్రయోజనం! న బ్రూమ హే – న బ్రూమహే === = = - = = చెప్పము. వి. ఇక్కడ కొంత చెప్పి ప్రసిద్ధమైనదానిని ఇంక విస్తరించి చెప్పడం ఎందుకు అన్నట్లు నిషేధించడంవల్ల (‘చెప్పను' అని అనడంవల్ల) ఇది ఉక్త విషయనిషేధం. 19. విభావనాలంకారం కా. క్రియాయాః ప్రతిషేధేఒపి ఫలవ్య క్తిర్విభావనా. 107 - వృ. హేతురూపక్రియాయాః నిషేధే ఒపి తత్ఫలప్రకాశనం విభా- వనా. యథా. శ్లో॥ కుసుమితలతాభిరహతాప్యధ త్త రుజమలికులై రదష్టాపి, పరివర్తతే స్మ నలినీలహరీభిరలోలితాప్యఘూర్ణత సా. 473 వ్యా. క్రియాయా ఇతి:- క్రియాయాః - హేతువైన క్రియయొక్క, ప్రతి షే ధేఒపి = ప్రతి షేధమునందు కూడ, ఫలవ్య క్తిః = ఫలవ్యక్తి, విభావనా = విభావనాలంకారం. హేత్వితి :- హేతువైన క్రియ లేదు అని చెప్పినా కూడ ఫలం కనబడి నట్లు వర్ణించడం విభావనాలంకారం. అనగా హేతువు ఉంటేనే కాని ఫలం కలగ కూడదు. హేతువు లేదని అంటూనే ఫలం కలిగిందని చెప్పడం విభావనాలంకారం.. ఎట్లనగా.-<noinclude><references/></noinclude> pgzuzxqtbk1zfn3jb0ewkr4vsua6z9y 104 225081 580057 2026-09-19T03:10:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '670 = = కావ్య ప్రకాశ కుసుమితేతి :- కుసుమితలతాభిః పుష్పించిన లతలచేత, అహతాపి _ కొట్టబడకపోయినా కూడ, సా= ఆమె, రుజమ్ పీడను, ఆధత్త = ధరించెను. ఆలికులై ః = తుమ్మెదల సముదాయాలచేత, ఆదష్టాపి—కర...' 580057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>670 = = కావ్య ప్రకాశ కుసుమితేతి :- కుసుమితలతాభిః పుష్పించిన లతలచేత, అహతాపి _ కొట్టబడకపోయినా కూడ, సా= ఆమె, రుజమ్ పీడను, ఆధత్త = ధరించెను. ఆలికులై ః = తుమ్మెదల సముదాయాలచేత, ఆదష్టాపి—కరవ(కుట్ట)బడకపోయినా, పరివర్త తేస్మ = దొర్లుచుండెము. నలినీలహరిభిః = పద్మలతలతో కూడిన (సరస్సు లోని) తరంగాలచేత, అలోలితాపి = కదల్చబడకపోయినా, అమూర్ణత = తిరిగి పోయెను. = == పీడ మొదలైన కార్యాలకు కారణాలైన కొట్టబడడం మొదలైనవి లేక పోయినా ఆ కార్యాలు కలిగినట్లు వర్ణించడంచేత విభావనాలంకారం. 20. విశేషోక్త్యలంకారం కా. విశేషో క్తిరఖణేషు కారణేషు ఫలావచః. వృ. మిలితేష్వపి కారణేషు కార్యస్యాకథనం విశేషోక్తిః అనుక్త నిమిత్తా, ఉక్త నిమిత్తా, అచిన్త్యనిమిత్తాచ. క్రమేణోదాహరణమ్ . శ్లో॥ నిద్రానివృత్తావుదితే ద్యురత్నే 11 సఖీజనే ద్వారపదం పరాప్తే, శధీకృతా శ్లేషర సే భుజే చచాల నాలిఙ్గనతోఒఙ్గనా సా. = = 474 వ్యా. విశేషోక్తిరితి :- కారణేషు - కారణాలు, అఖణేషు = పరిపూర్ణము -లుగా ఉన్నా కూడ, ఫలావచః = ఫలమును చెప్పకపోవడం, విశేషోక్తిః = విశేషో క్త్యలంకారం. మిలితేష్వితీ :- కావలసిన కారణా లన్నీ కలిసినా కూడ కార్యం కలిగి నట్లు చెప్పకపోవడం విశేషోక్తి కార్యం కలగకపోవడానికి నిమిత్తం చెప్పనట్ల యితే ఆ విశేషోక్తి 'అను కనిమిత్తం'; చెప్పినట్లయితే 'ఉక్త నిమిత్తం'; దాని నిమిత్తం ఊహించరానిదైతే 'అచింత్యనిమిత్తం'. ఈ మూడు భేదాలకీ వరసగా ఉదాహరణలు. నిద్రా ఇతిః- నిద్రానివృత్తా= నిద్ర తేలిపోయినా, ద్యురత్నే సూర్యుడు,<noinclude><references/></noinclude> qqsm08p97gtal8vpjvgr66u24cetknp 104 225082 580058 2026-09-19T03:10:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం ఉదితే = ఉదయించినా, సఖీజనే సఖీజనం, ద్వార పదమ్ == ===== = 671 ద్వారస్థానాన్ని, పరాప్తే = పొందినా, భుజడ్లే = ప్రియుడు, క్లణీకృతాశ్లేషరనే = శిథిలం చేయ బడిన అలింగనాసక్తి కలవాడైన...' 580058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం ఉదితే = ఉదయించినా, సఖీజనే సఖీజనం, ద్వార పదమ్ == ===== = 671 ద్వారస్థానాన్ని, పరాప్తే = పొందినా, భుజడ్లే = ప్రియుడు, క్లణీకృతాశ్లేషరనే = శిథిలం చేయ బడిన అలింగనాసక్తి కలవాడైనా, సా= ఆ, అఙ్గనా= స్త్రీ, ఆలిఙ్గనతః = ఆలింగ = గనం నుండి, న చచాల - చలించ లేదు. = - వి. ఆలింగనంనుండి చలించడానికి తగిన కారణాలన్నీ ఉన్నా ఆలింగన చలనం అనే ఆ కార్యం కలగలేదుగాన విశేషోక్తి అది కలగకపోవడానికి నిమిత్త మైన గాఢానురాగం చెప్పబడలేదు. అందుచేత అనుక్త నిమిత్త . అవ . ఉక్త నిమిత్తవిశేషో క్తికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ కర్పూర ఇవ దగ్గో ఒపి శ క్తిమాన్ యో జనే జనే, నమోఒస్త్వవార్యవీర్యాయ తస్మై మకరకేతవే. == - 475 వ్యా. కర్పూర ఇతి :- ఇది రాజశేఖరుని బాలరామాయణంలోని తృతీ యాంకంలోని శ్లోకం. యః ఏ మన్మథుడు, కర్పూరః ఇవ = కర్పూరం వలె, దగ్గః = ఆపి = కాల్చబడినా కూడా, జనే జనే ప్రతీజనునివిషయంలో, శక్తి మాన్ = శక్తి గలవాడో, అవార్యవీర్యాయ = నివారింప శక్యం కాని పరాక్రమం కల, తస్మై=ఆ, మకరకేతవే మన్మథునకు, నమః అస్తు నమస్కారం అగుగాక . = === = వి శరీరం కాల్చివేయడం శక్తి నశించడానికి కారణం. ఆ కారణం ఉన్నా శక్తి వినాశం అనే కార్యం కలగలేదు. శక్తి ఉంది. దీనికి నిమిత్తమైన ఆవార్య వీర్యత్వం చెప్పబడింది గాన 'ఉక్త నిమిత్త విశేషోక్'. అవ. అచింత్యనిమిత్తవిశేషో క్తికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ॥స ఏక స్త్రీణి జయతి జగని కుసుమాయుధః, హరతాపి తనుం యస్య శమ్భునా న బలం హృతమ్. == వ్యా. స ఇతి:- సః = ఆ, ఒక్కడే, త్రీణి = మూడు, జగని = ఎవనియొక్క, తనుమ్ శమ్భునా…మ హేశ్వరునిచేత, బలమ్ = = కుసుమాయుధః = మన్మథుడు, ఏకః = జగత్తులను, జయతి జయిస్తున్నాడు, యస్య = శరీరాన్ని, హరతాపి హరించినవాడైనా. బలం, నహృతమ్హరించబడలేదో.<noinclude><references/></noinclude> flycjtngv84mqedccfzopog1l664qrk 104 225083 580059 2026-09-19T03:10:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '672 కావ్యప్రకాశ వి. శరీరాన్ని హరించడం బలం హరించడానికి కారణం. కారణం ఉంది. కార్యం కలగలేదు. అందువలన విశేషోక్తి. ఎందుకు హరించలేదో చెప్పజాలం. అందుచేత ‘ఆచింత్యనిమిత్తవిశేపో క్తి'. 2...' 580059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>672 కావ్యప్రకాశ వి. శరీరాన్ని హరించడం బలం హరించడానికి కారణం. కారణం ఉంది. కార్యం కలగలేదు. అందువలన విశేషోక్తి. ఎందుకు హరించలేదో చెప్పజాలం. అందుచేత ‘ఆచింత్యనిమిత్తవిశేపో క్తి'. 21. యథాసంఖ్యాలంకారం కా. యథాసంఖ్యం క్రమేణైవ క్రమికాణాం సమన్వయః. 108 వృ. యథా- ॥ఏకస్త్రిధా వససి చేతసి చిత్రమత్ర దేవ ద్విషాం చ విదుషాం చ మృగీదృశాం చ, తాపం చ సంమదరసం చ రతిం చ పుష్ణన్ శౌర్యోష్మణా చ వినయేన చ లీలయా చ. 477 వ్యా. యథాసంఖ్యమితి :- క్రమికాణామ్ = ఒక క్రమంలో ఉన్నవాటికి, క్రమేణైవ = ఆ క్రమంచేతనే, సమన్వయః - సమన్వయం, యథాసంఖ్యమ్ = యథాసంఖ్యాలంకారం = ఎట్లనగా- = ఏక ఇతి :- దేవ_ఓ! రాజా! ఏకః = ఒక్కడవే అయిన నీవు, ద్విషాం చ=శత్రువులయొక్క, విదుషాం చ విద్వాంసులయొక్క, మృగీదృశాం చ= మృగనయనలయొక్క, చేతని చిత్తమునందు, శౌర్యోష్మణా చ= శౌర్యం వేడి చేత, వినయేన చ_వినయంచేత, లీలయా చ విలాసచేత తాపం చ = తాపాన్నీ, సంమదరసం చల్ల ఆనందాన్నీ, రతిం చ అనురాగాన్నీ, పుషన్ =పోషిస్తూ, త్రిధా= మూడు విధాలుగా, వససి నివసిస్తున్నావు. చిత్రమ్ ఆశ్చర్యము. - వి. ఇక్కడ శార్యోష్మచేత శత్రువులు మనస్సులో తాపాన్ని, వినయం చేత విద్వాంసుల మనస్సులో సంతోషాన్నీ, లీలచేత స్త్రీల మనస్సులో అను రాగాన్నీ కలిగిస్తున్నావు అని క్రమానుసారం అన్వయం. అందుచేత యథా సంఖ్యాలంకారం.<noinclude><references/></noinclude> qg1ruwmsy4j485pj3t027j4u1yrp63p 104 225084 580060 2026-09-19T03:10:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 878 22. అర్థాంతరన్యాసాలంకారం కా. సామాన్యం వా విశేషో వా తదన్యేన సమర్థ్యతే యత్తు సోఒర్థాన్తరన్యాసః సాధర్మ్యేణేత రేణ వా. 109 వృ. సాధర్మ్యేణ వైధర్మ్యేణ వా సామాన్యం విశేష...' 580060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 878 22. అర్థాంతరన్యాసాలంకారం కా. సామాన్యం వా విశేషో వా తదన్యేన సమర్థ్యతే యత్తు సోఒర్థాన్తరన్యాసః సాధర్మ్యేణేత రేణ వా. 109 వృ. సాధర్మ్యేణ వైధర్మ్యేణ వా సామాన్యం విశేషేణ యత్ సమర్థ్యతే, విశేషో వా సామాన్యేన హరణమ్. వా = సోఒర్థాన్తరన్యాసః. క్రమేణోదా వ్యా. సామాన్యమితి:- సామాన్యం వా సామాన్యం కాని, విశేషో వా = విశేషం కాని, తదన్యేన దానికంటే భిన్నమైనదానిచేత, అనగా సామాన్యం విశేషంచేత, విశేషం సామాన్యంచేత, సాధర్మేణ సాధర్మ్యంచేతగాని, ఇతరేణ వా = వై ధర్మ్యంచేత గాని, యత్ సమర్థ్యతే సమర్థించబడును అనేది ఏది కలదో, సః = ఆది, అర్థాన్తరన్యాసః - అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. = సాధర్మ్యేణేతి:- సాధర్మ్యంచేత గాని, వైధర్మ్యంచేత గాని సామాన్యం విశేషంచేత సమర్ధించబడడం, లేదా విశేషం సామాన్యంచేత సమర్ధించబడడం అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. వి. సాధర్మ్యం అనగా సమానమైన ధర్మాలు కలిగి ఉండడం. వైధర్మ్యం అనగా విరుద్ధధర్మాలు కలిగి ఉండడం. ఏదైనా ఒక వస్తువుకు మరొక వస్తువును దృష్టాంతంగా చూపేటప్పుడు సాధర్మ్యాన్ని పురస్కరించుకొని చూపవచ్చు, వైధర్మ్యాన్ని పురస్కరించుకొని చూపవచ్చును. ఉదాహరణకి 'గోపాలుడు రాముడు వలె తెలివైనవాడు కాడు' అన్నప్పుడు గోపాలుణ్ణి రాముడితో పోలుస్తున్నాం. అయితే ఈ వాక్యానికి "రాముడు తెలివైనవాడు; కాని గోపాలుడు తెలివైనవాడు కాడు" అని భావం చెప్పవచ్చు. అప్పుడు ఇది వైధర్మ్యంచేత పోల్చడం అవుతుంది. “రాముడు తెలివైనవాడు కాడని మీకు తెలుసుకదా? అతని వలెనే గోపాలుడు కూడా తెలివైనవాడు కాడు" అని భావం చెప్పవచ్చు. అప్పుడు సాధర్మ్యంచేత పోల్చినట్లు అవుతుంది. ఒక సామాన్య విషయం చెప్పి దానిని, విశేషంచేత సాధర్మ్యం పురస్కరించు 43)<noinclude><references/></noinclude> qr1xuyaqfons3zj9kgza3abyss6dhiy 104 225085 580061 2026-09-19T03:10:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '874 కావ్య ప్రకాశ కొని, సమర్థిస్తే ఒక భేదం. వైధర్మ్యం పురస్కరించుకొని సమర్థిస్తే రెండవ భేదం. ఒక విశేషాన్ని చెప్పి దానిని సామాన్యంచేత, సాధర్మ్యం పురస్కరించు కొని సమర్థిస్తే ఒ...' 580061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>874 కావ్య ప్రకాశ కొని, సమర్థిస్తే ఒక భేదం. వైధర్మ్యం పురస్కరించుకొని సమర్థిస్తే రెండవ భేదం. ఒక విశేషాన్ని చెప్పి దానిని సామాన్యంచేత, సాధర్మ్యం పురస్కరించు కొని సమర్థిస్తే ఒక భేదం, వైధర్మ్యంచేత సమర్థిస్తే రెండవ భేదం. ఈ విధంగా అర్థాంతరాన్యాసాలంకారంలో నాలుగు భేదాలు ఉంటాయి. క్రమంగా ఉదాహరణలు. సాధర్మ్యపూర్వకంగా విశేషంచేత సామాన్యసమర్థనానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. 11 ॥ నిజదోషావృతమనసామతిసున్దరమేవ భాతి విపరీతమ్, పశ్యతి పిత్తోపహతః శశిశుభ్రం శబ్ధమపి పీతమ్. ====== 478 వ్యా. నిజేతి:- నిజదోషావృతమనసామ్ తమ దోషముల చేత కప్పి వేయబడిన మనస్సు కలవాళ్ళకు, అతిసున్దరమేవ చాల సుందర మైనదే, విపరీతమై విపరీతంగా, భాతి _ తోచును. పిత్తోపహతః - పైత్యంచేత పీడితుడు, శశిశుభ్రమ్ ఆపి — చంద్రుడు వలె తెల్లగా ఉన్నా కూడ, శజ్జమ్ = శంఖమును, పీతమ్ = పచ్చగా ఉన్నదానినిగా, పశ్యతి = చూస్తాడు. = వి. ఇక్కడ నిజదోషేత్యాదిసామాన్యం శంఖం పచ్చగా కనబడడం అనే విశేషంచేత సమర్ధించబడింది. ఇది సాధర్మ్యంతో అర్థాంతరన్యాసకు హరణం. అవ. సాధర్మ్యపూర్వకంగా సామాన్యంచేత విశేషాన్ని సమర్ధించడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. శో॥ సుసితవసనాలంకారాయాం కదాచన కౌముదీ స్తమభూద్విధుః, మహసి సుదృశి స్వైరం యాన్త్యాం గతో తదను భవతః కీర్తిః కేనాప్యగీయత యేన సా ప్రియగృహమగాన్ముక్తాళఙ్క క్వ నాసి శుభప్రదః. 479 వ్యా, సుసితేతి:- (ఆర్థానికి చూ. 266వ శ్లోకం). ఇక్కడ సుసితేత్యాది వాక్యంలో చెప్పిన విశేషం 'క్వ నాసి' ఇత్యాది సామాన్యంచేత సమరించబడింది.<noinclude><references/></noinclude> 9vesqcw5a2ep9cpknmsjxtesn0tbqpu 104 225086 580062 2026-09-19T03:11:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 675 అవ. వైధర్మ్యపూర్వకంగా సామాన్యాన్ని విశేషంచేత సమర్థించడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ గుణానామేవ దౌరాత్మ్యాద్గురి ధుర్యో నియుజ్యతే, అసంజాతకిణస్కన్ధః సు...' 580062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 675 అవ. వైధర్మ్యపూర్వకంగా సామాన్యాన్ని విశేషంచేత సమర్థించడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ గుణానామేవ దౌరాత్మ్యాద్గురి ధుర్యో నియుజ్యతే, అసంజాతకిణస్కన్ధః సుఖం స్వపితి గౌర్గలిః. 480 వ్యా. ధుర్యః = కార్యభారవహనసమర్థుడు, గుణానామ్ గుణాల యొక్క, ధౌరాత్మ్యాదేవ = చెడ్డతనంవలననే, అపరాధంవలననే, ధురి. కార్యభారమునందు, నియుజ్యతేజనియమించబడుతున్నాడు. గలిః - సామర్థ్యం ఉన్నా కాడిమోయని, కాడి భుజంమీద పెట్టగానే క్రిందికి పడదోనే, గౌః - ఎద్దు, అసంజాతకిణస్కన్ధః= కాయలు కలగని మూపు కలదై, సుఖమ్ = సుఖంగా, స్వపితి - నిద్రపోతున్నది. = వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో చెప్పిన సామాన్యం ఉత్తరార్ధంలో చెప్పిన విశేష మైన గలివృత్తాంతంచేత సమర్థించబడుతున్నది. గుణాలు లేక పోవడంచేత గలి కాడికి కట్టబడదు అని వైధర్మ్యరూపేణ సమర్థించబడింది. అవ. వైధర్మ్యపూర్వకంగా సామాన్యంచేత విశేష సమర్థనానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. It శ్లో॥ అహో హి మే బహ్వపరాద్ధమాయుషా యదప్రియం వాచ్యమిదం మయేదృశమ్, త ఏవ ధన్యాః సుహృదః పరాభవం జగత్యదృష్వైవ హి యే క్షయం గతాః. = 481 వ్యా. అహో ఇతి:- ఏదో ఆప్రియవార్తను చెప్పవలసివచ్చినందుకు దుఃఖిస్తూన్నవాని మాటలు - అహో _ అయ్యో! మే = నావిషయమునందు, ఆయుషా = ఆయుర్దాయంచేత, బహు= అధికంగా, అపరాద్ధమ్ అపరాధం చేయబడింది. యత్ = ఎందువలన అనగా, మయా - నాచేత, ఈదృశమ్ = ఇట్టి, ఆప్రియమ్= అప్రియము, వాచ్యమ్ చెప్పవలసివచ్చినది. జగతి - ఈ జగత్తులో యే ఎవరు, సుహృదఃమిత్రునియొక్క, పరాభవమ్ ు వరాభవాన్ని, ఆదృస్ట్వైవ=చూడకుండ =<noinclude><references/></noinclude> n563weict3a6tfd76uu5f6x7uya9mub 104 225087 580063 2026-09-19T03:11:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '676 కావ్య ప్రకా = గానే, క్షయమ్ = నాశమును, గతాః - పొందినారో, తే ఏవ - వాళ్ళే, ధన్యాః హి- ధన్యులు కదా? = వి. ఇక్కడ 'త ఏవ ధన్యాః' ఇత్యాదివాక్యంలో చెప్పినది సామాన్యం. దీని చేత పూర్వార్ధంలో చె...' 580063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>676 కావ్య ప్రకా = గానే, క్షయమ్ = నాశమును, గతాః - పొందినారో, తే ఏవ - వాళ్ళే, ధన్యాః హి- ధన్యులు కదా? = వి. ఇక్కడ 'త ఏవ ధన్యాః' ఇత్యాదివాక్యంలో చెప్పినది సామాన్యం. దీని చేత పూర్వార్ధంలో చెప్పిన “నా ఆయుర్దాయం నాకు చాల ఆవకారం చేసింది" అనే విశేషం సమర్థించబడింది. “వాళ్ళు ధన్యులు” అనే సామాన్యం 'నేను అధన్యుణ్ణి అనే విశేషం వైధర్మ్యంతో కూడినవి. 23. విరోధాలంకారం కా. విరోధః సోఒవిరోధేఒపి విరుద్ధత్వేన యద్వచః రో వృ. వస్తువృత్తేనావిరోధేఒపి విరుద్ధయోరివ యదభిధానం స కా. జాతిశ్చతుర్భిర్జాత్యాద్యైర్విరుద్ధా స్యాద్గుణస్త్రిభిః, క్రియా ద్వాభ్యామపి ద్రవ్యంద్రవ్యేణ్ణి వేతి తే దశ. వృ. క్రమేణోదాహరణమ్- 110 వ్యా. విరోధః ఇతి:- అవిరోధేఒషి = వాస్తవంలో విరోధం లేకపోయినా,, విరుద్ధత్వేన = విరుద్ధముగా ఉన్నట్లు, యత్ ఏ, వచః చెప్పడం ఉన్నదో అది, విరోధః= విరోధాలంకారం (విరోధాభాసం). == వ్యా. వాస్తవంలో విరోధం లేకపోయినా విరుద్ధములై నట్లు రెండు వస్తు వులను వర్ణించడం విరోధాలంకారం. - జాతిరితీ:- జాతిః = జాతి, జాత్యాద్యైః = జాతి మొదలైన, చతుర్భిః = నాలిగింటితోను, విరుద్దా విరుద్ధ మైనది, స్యాత్ = అవవచ్చును. గుణః = గుణం, త్రిభిః = మూడింటితో, విరుద్ధం కావచ్చును. (+8= 7). క్రియా = క్రియ, ద్వాభ్యామ్ = రెండింటితో విరుద్ధం కావచ్చును. (7+2= 9). ద్రవ్యమ్=ద్రవ్యం, ద్రవ్యేణైవ = ద్రవ్యంతో మాత్రమే విరుద్ధం కావచ్చును. (9+1 = 10). ఇతి = ఇట్లు, తే… ఆ విరోధాలు, దశ = పది. =<noinclude><references/></noinclude> 9caq1smx2z9f3evqcrprxrswyrm6wlj 104 225088 580064 2026-09-19T03:11:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 677 వి. ఈ విరోధాలంకారంలో పది భేదాలు ఉంటాయి. పదార్థాలు జాతి, గుణం, క్రియ, ద్రవ్యం అని నాలుగు విధాలు గాన జాతి జాత్యాదులతోను, అనగా జాతి-గుణ-క్రియా-ద్రవ్యాలతోనూ, గుణం గుణ...' 580064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 677 వి. ఈ విరోధాలంకారంలో పది భేదాలు ఉంటాయి. పదార్థాలు జాతి, గుణం, క్రియ, ద్రవ్యం అని నాలుగు విధాలు గాన జాతి జాత్యాదులతోను, అనగా జాతి-గుణ-క్రియా-ద్రవ్యాలతోనూ, గుణం గుణ-క్రియా-ద్రవ్యాలనే మూడింటి తోను, క్రియ, క్రియా-ద్రవ్యములనే రెండింటితోను, ద్రవ్యం ద్రవ్యంతోను విరుద్ధ ములై నట్లు వర్ణిస్తే అవి పది భేదాలు ఏర్పడ తాయి. క్రమంగా ఉదాహరణలు. శ్లో॥ అభినవన నీకిసలయమృణాలవలయాది దవదహనరాశిః, సుభగ కురఙ్గదృశో ఒస్యా విధివశత స్వద్వియోగపవిపాతే. 3 == = వ్యా. అభినవేతి,- సుభగ = ఓ ! సుందరుడా! విధివశతః = దైవవశం వల్ల, త్వద్వియోగపనిపాతే - నీ వియోగం అనే పిడుగు పడగానే, అస్యాః = ఈ, 'కురఙ్గదృశః=మృగనయనకు, అభినవన నీకిసలయమృణాలవలయాది - నూతన మైన పద్మలత, చిగుళ్ళు, తామరతూడుల వలయాలు మొదలైనది, దవదహనరాశిః = దావాగ్ని యొక్క రాశిగా అయినది. = వి. ఇక్కడ నలినీత్వాదిజాతులకు దవదహనత్వజాతితో విరోధం. అనగా నలినత్వాదులు దవదహనత్వాన్ని పొందడం విరుద్ధం. ఈ విధంగా జాతికి జాతితో విరోధం అనే విరోధాలంకారం. ఇలా అవడానికి కారణం విరహతాపం అని తెలి యడంచేత విరోధానికి పరిహారం. అందుచేత విరోధాభాసం. విరోధంగా కనబడు స్తవంలో విరోధం లేదు గాన విరోధాభాసం. రాబోయే ఉదా హరణలలో కూడా విరోధతత్పరిహారాలు ఈ విధంగానే ఉంటాయి. శ్లో॥ గిరయోఒప్యనున్నతియుజో మరుదప్యచలో ఒబ్ధయోగమ్భీరాః విశ్వమ్భరాప్యతిలఘుర్న రనాథ తవాన్తికే నియతమ్. వ్యా నర నాథ == 483 రాజా! తవ అన్తికే = నీ సమీపమునందు, నియతమ్ -తప్పక, గిరయః ఆపి - పర్వతాలు కూడ, అనున్న తియు జః ఔన్నత్యం లేనివి. కూడ,ఆనున్న = == = == మరుదపి = వాయుపు కూడ, అచలః – కదలజాలనిది. అబ్ధయః = సముద్రాలు, 'అగమ్బీరాః = గంభీరములు కానివి. విశ్వంభరాపి భూమి కూడ, అతిలఘుః చాలా తేలిక అయినది. = వి. ఇక్కడ గిరిత్వాదిజాతులకు ఆనున్న తత్వాదిగుణాలతో విరోధం. రాజు<noinclude><references/></noinclude> a4dqkishkqbddkarbrswlbrsy3oerw3 104 225089 580065 2026-09-19T03:11:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '678 కావ్యప్రకాశ 3 గొప్పతనాన్ని వర్ణించడంలో కవి తాత్పర్యం గాన విరోధపరిహారం. అందుచేత విరోధాభాసం. మొదటి ఉదాహరణలో శుద్ధం, ఈ శ్లోకంలో శ్లేషమూలకం. శ్లో॥ యేషాం కణ్ణపరిగ్రహప్రణయిత...' 580065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>678 కావ్యప్రకాశ 3 గొప్పతనాన్ని వర్ణించడంలో కవి తాత్పర్యం గాన విరోధపరిహారం. అందుచేత విరోధాభాసం. మొదటి ఉదాహరణలో శుద్ధం, ఈ శ్లోకంలో శ్లేషమూలకం. శ్లో॥ యేషాం కణ్ణపరిగ్రహప్రణయితాం సంప్రాప్య ధారాధర సీక్షః సోఒప్యనురజ్యతే చ కమపి స్నేహం పరాప్నోతి చ, తేషాం సంగరసఙ్గసక్త మనసాం రాజ్ఞాం త్వయా భూపతే వ పాంసూవాం పటలై ః ప్రసాధనవిధిర్నిర్వర్త్యతే కౌతుకమ్. == = వ్యా, యేషామితీ:- భూపతే రాజా! సంగరసఙ్గసక్త్రమనసామ్ = యుద్ధ సంబంధమునందు ఆసక్తి గల మనస్సు గల, యేషామ్ ఏ రాజు ల యొక్క, కణ్ణపరిగ్రహప్రణయితామ్ కంఠమును గ్రహించడంలో ప్రేమ కలిగిఉండడాన్ని, సంప్రాప్య = పొంది, సః = ఆ, తీక్షః = తీక్ష మైన, ధారాధరః ఆపి- ఖడ్గం కూడ, అనురజ్యతే = అనురక్తం అవుతున్నదో (ఎఱ్ఱపడుచున్నది. అనురాగం కలది. అవుతున్నది అని రెండర్థాలు), కమపి = ఒకానొక, స్నేహం చ = స్నేహాన్ని కూడ (నున్నదనం, మైత్రి అని రెండర్థాలు), పరాప్నోతి = పొందుతూన్నదో, తేషాం రాజ్ఞామ్ ఆ రాజులకు, త్వయా - నీచేత, పాంసూనామ్ పరాగముల యొక్క,పటలై ః = సము దాయాలచేత, ప్రసాధన విధిః= అలంకరణము,నిర్వర్త్యతే చేయబడుచున్నది. కౌతుకమ్ ఆశ్చర్యము! ఇక్కడ ఖడ్గత్వజాతికి అనురాగ స్నేహాలను పొందడం అనే క్రియలతో విరోధం. ఆ పదాలకు ఉన్న ఎఱ్ఱబడడం, నున్నగా (జిడ్డుగా) ఉండడం అనే అర్థాలను పట్టి విరోధపరిహారం. పాంసుత్వ జాతికి అలంకరణక్రియతో విరోధం కంఠం ఛేదించి యుద్దరంగ ధూళిదూసరి తాలుగా చేయడం అని గ్రహించడం చేత విరోధపరిహారం. == = ===== ॥ సృజతి చ జగదిదమవతి చ సంహరతి చ హేలయైన యో నియతమ్ అవసరవశతః శఫరో జనార్దనః సోపి చిత్రమిదమ్ 485 = = వ్యా. సృజతీతిః. యఃఏ జనార్దనుడు, ఇదమ్ ఈ, జగత్ జగత్తును, హేలయైవ = విలాసతోనే, నియతమ్ నిశ్చిత ప్రకారంగా, సృజతి చ-సృజించు చున్నాడో, అవతి చ= రక్షిస్తున్నాడో, సంహరతి చ= సంహరిస్తున్నాడో, సః= ఆ, జనార్థనః అపి జనార్ధ నుడు కూడ, అవసరవశతః సమయాన్ని పట్టి, శఫరః మత్స్యంగా, జాతః = అయినాడు. ఇదమ్ - ఇది, చిత్రమ్ - ఆశ్చర్యం. ==== = =<noinclude><references/></noinclude> 5j648mbs9v3c2k7llwezh8cx5ftiffr 104 225090 580066 2026-09-19T03:11:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 679 వి. ఇక్కడ శఫరత్వజాతికి జనార్ధను డనే వ్య క్తితో విరోధం. ఇది భగవ ల్లీలాకృతం అవడంచేత విరోధపరిహారం. ==== ॥సతతం ముసలాసక్తా బహుతర గృహకర్మఘటనయా నృపతే, ద్విజపత్నీనాం కఠ...' 580066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 679 వి. ఇక్కడ శఫరత్వజాతికి జనార్ధను డనే వ్య క్తితో విరోధం. ఇది భగవ ల్లీలాకృతం అవడంచేత విరోధపరిహారం. ==== ॥సతతం ముసలాసక్తా బహుతర గృహకర్మఘటనయా నృపతే, ద్విజపత్నీనాం కఠినాః సతి భవతి కరాః సరోజసుకుమారాః. = = వ్యా. సతతమిలీ:- నృపతే - రాజా! సతతమ్ ఎల్లప్పుడు, ముసలాసక్తాః రోకళ్ళతో సంబంధించినవీ, బహుతరగృహకర్మఘటనయా – అత్యధిక మైన ఇంటి పనులు చేసికోవడంచేత, కఠినాః - కఠినములూ అయిన, ద్విజపత్నీ నాం కరాః=బ్రాహ్మణపత్నుల చేతులు, భవతి సతి=నీవు ఉండగా, సరోజసుకుమారాః పద్మాల వలె సుకుమారములు అయినవి. = = వి. ఇక్కడ కఠినత్వ సుకుమారత్వాలనే గుణాలకు విరోధం రాజువల్ల ఐశ్వర్యం లభించగా గృహకర్మవ్యాపృతత్వం లేకపోవడంచేత కాలాంతరంలో హస్తాలు సుకుమారాలు అయినవి అని గ్రహించడంచేత విరోధపరిహారం. 3 11 పేశలమపి ఖలవచనం దహతితరాం మానసం సతత్త్వవిదామ్, పరుషమపి సుజనవచనం మలయజరసవత్ ప్రమోదయతి. వ్యా . పేళలమితి: ఖ లవ చరమ్ = దుష్టుల వచనం, పేశలమ్ అపి = మృదువైనా కూడ, సత త్త్వవిదామ్ = త త్త్వజ్ఞానవంతులయొక్క, మానసమ్ = మనస్సును, దహతి తరామ్ మిక్కిలి కాల్చివేస్తుంది. సుజనవచనమ్ సుజనుల వాక్యం, పరుషమ్ అపి పరుషమైనా, మలయజరసవత్ ప్రమోదయతి – ఆనందింపచేస్తుంది. = = = = చందనరసం వలె, వి ఇక్కడ పేశలత్వం, పరుషత్వం అనే గుణాలకు కాల్చడం, సంతోషం కలిగించడం అనే క్రియలతో విరోధం. ఖలత్వ-సుజనత్వాలను పట్టి విరోధ పరిహారం. $|| క్రౌణ్చాద్రిరుద్దామదృషదృడో ఒసౌ యన్మార్గణానర్గలశాతపాతే, అభూన్నవామ్భోజదలాభిజాతః సభార్గవః సత్యమపూర్వసర్గః. 488<noinclude><references/></noinclude> 0vmz4kjbb5u9x3az9i9orxzs282waq9 104 225091 580067 2026-09-19T03:11:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '680 కావ్యప్రకాశ వ్యా. క్రౌణ్చేతి :- ఉద్దామదృషదృఢః = పెద్ద రాళ్ళచేత దృఢమైన, అసౌ = ఈ, క్రౌఞ్చద్రిః = క్రౌంచపర్వతం, యన్మార్గ ణానర్గ నలశాతపాతే = ఏ భార్గవరాముని బాణంయొక్క అడ్డు లేని తీ...' 580067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>680 కావ్యప్రకాశ వ్యా. క్రౌణ్చేతి :- ఉద్దామదృషదృఢః = పెద్ద రాళ్ళచేత దృఢమైన, అసౌ = ఈ, క్రౌఞ్చద్రిః = క్రౌంచపర్వతం, యన్మార్గ ణానర్గ నలశాతపాతే = ఏ భార్గవరాముని బాణంయొక్క అడ్డు లేని తీవ్రమైన పడడమునందు, ఎవని బాణం పడగా, నవామ్భోజదలా భిజాతః = నూతనమైన పద్మదలం వలె సుకు మారంగా, అభూత్ = ఆయెనో, సః భార్గవః = అట్టి భార్గవరాముడు, సత్యమ్ = నిజంగా, అపూర్వసర్గః = అపూర్వమైన సృష్టి = వి. ఇక్కడ కోమలత్వగుణానికి క్రౌంచాద్రి అనే ద్రవ్యంతో విరోధం. పరశురామమాహాత్మ్యం కారణం అవడంచేత విరోధపరిహారం. శ్లో॥ పరిచ్ఛేదాతీతః సకలవచనానామవిషయః, పునర్జన్మన్యస్మిన్ననుభవపథం యో న గతవాన్, వివేక ప్రధ్వంసాదుపచిత మహా మోహగహనో వికారః కోఒప్యన ర్జడయతి చ తాపం చ కురుతే. వ్యా అజ 489 పరితి :- (చూ. 107వ శ్లోకం). ఇక్కడ జడికరణ - తాపకరణ క్రియలకు విరోధం. విరహవైచిత్ర్యంచేత పరిహారం. ॥ అయం వారామే నిలయ ఇతి రత్నాకర ఇతి శ్రితోఒస్మాభిస్తృష్ణాతరలిత మనోభిర్జలనిధిః, క ఏవం జానీతే నిజకరపుటీకోటరగతం క్షణాదేనం తామ్యత్తిమిమకరమాపాస్యతి మునిః. = = ==== 490 వ్యా. అయమితి :- భల్లటశతకంలోని శ్లోకం. ఆయమ్ ఈ సముద్రం, వారామ్ ఉదకాలకు, ఏకః = ముఖ్యమైన, నిలయః ఇతి = స్థానం అనీ, రత్నా కరః ఇతి — రత్నాలకి ఆకరం అనీ, జలధిః = సముద్రం, తృష్ణాతరలితమనోభిః = దప్పికచేత చలింపచేయబడిన మనస్సు గల, ఆస్మాభిః - మాచేత, శ్రితః ఆశ్రయించబడింది. మునిః = అగస్త్యమహాముని, నిజకరపుటికోట రగతమ్ తన దొప్పవంటి (దొప్పవలె చేయబడిన చేతి రంధ్రంలో ఉన్న (ఇమడ్చబడిన), తామ్య త్తిమిమకరమ్ వాడిపోతూన్న తిములు, మకరాలూ గల, ఏనమ్ = ఈ ===<noinclude><references/></noinclude> d4kmmbtoht1bcdmpwzez80p2jsklghl 104 225092 580068 2026-09-19T03:12:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.దశమోల్లాపం = సముద్రాన్ని, క్షణాత్ = క్షణంలో, ఆపాస్మతి - త్రాగివేస్తాడు అని, ఏవమ్ ఇట్లు, కః= ఎవడు, జానీతే = ఎరుగును! 68.1 వి ఇక్కడ పానక్రియకు అగస్త్యుడు, సముద్రం అనే ద్రవ్యాలతో విరో...' 580068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.దశమోల్లాపం = సముద్రాన్ని, క్షణాత్ = క్షణంలో, ఆపాస్మతి - త్రాగివేస్తాడు అని, ఏవమ్ ఇట్లు, కః= ఎవడు, జానీతే = ఎరుగును! 68.1 వి ఇక్కడ పానక్రియకు అగస్త్యుడు, సముద్రం అనే ద్రవ్యాలతో విరోధం. అగ స్యమహిమాతిశయంచేత విరోధపరిహారం. శ్లో॥ సమదమతఙ్గజమదజలనిష్యన్దతరఙ్గణీపరిష్వఙ్గత్, క్షితితిలక త్వయి తటజుషి శంకరచూడాపగాపి కాలిన్ది. తటజుషి = = వ్యా. సమదేతి :- క్షితితిలక భూమికి తిలక మైన రాజా ! త్వయి = నీవు, తటమును పొందినవాడవు అగుచుండగా, “సమద .... పరిష్వఙ్గత్”. సమద = మదంతో కూడిన, మతఙ్గజ - ఏనుగులయొక్క, మదజల_మదోదకము యొక్క, నిష్యస్ధ = స్రవించడంవల్ల కలిగిన, తరఙ్గణీ నదియొక్క, పరిష్వ ఙ్గత్ ఆలింగనంవల్ల, కలవడంవల్ల, శంకరచూడాపగాపి గంగానది కూడ, కాలినీ = యమున ఆయినది. == == == వి. ఇక్కడ గంగ అనే ద్రవ్యానికి యమున అనే ద్రవ్యంతో విరోధం. 'కాలినీ' శబ్దానికి 'శ్యామవర్ణం కలది' అని మాత్రం అర్థం గ్రహించడంచేత విరోధ పరిహారం 24. స్వభావోక్త్యలంకారం కా. స్వభావోక్తిస్తు డిమ్భాః స్వక్రియారూపవర్ణనమ్. 111 వృ. స్వయోః తదేకాశ్రయయోః రూపం వర్ణః సంస్థానం చ. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ పశ్చాదజ్జీ ప్రసార్య త్రికనతివితతం ద్రాఘయిత్వాఙ్గముచ్చై రాసజ్యాభుగ్న కణోముఖమురసిసటాంధూలిధూమ్రాంవిధూయ ఘాసగ్రాసాభిలాషాదనవరతచలత్రోథతుణ్ణస్తురజ్లో మన్దం శబ్దాయమానో విలిఖతి శయనాదుస్థితః క్ష్మాం ఖురేణ వ్యా. స్వభావో క్తిరితి :- డిమాృదేః = శిశువులు మొదలైన వాటి యొక్క, =<noinclude><references/></noinclude> 5t9sl8xipkfjossllgvj12lh6w7sjhi 104 225093 580069 2026-09-19T03:12:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '682 కావ్యప్రకాశ స్వక్రి యారూపవర్ణనమ్ = వాటికి మాత్రమే సంబంధించిన క్రియలయొక్క, రూపంయొక్క వర్ణనము, స్వభావోక్తిః తు = స్వభావోక్త్యలంకారం. డిందుభా స్వయోరితి :- డింభాదులుమాత్రమే...' 580069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>682 కావ్యప్రకాశ స్వక్రి యారూపవర్ణనమ్ = వాటికి మాత్రమే సంబంధించిన క్రియలయొక్క, రూపంయొక్క వర్ణనము, స్వభావోక్తిః తు = స్వభావోక్త్యలంకారం. డిందుభా స్వయోరితి :- డింభాదులుమాత్రమే ఆశ్రయంగా గల అనగా లకు మాత్రమే సంబంధించిన 'రూపమ్' అనగా రంగు, శరీరసంస్థానము అనగా అవయవసంనివేశము. వి. ఏ డింభాదులు వర్ణించబడుతున్నారో వారికి లేదా వాటికి మాత్రమే సంబంధించిన క్రియలు, రంగు, అవయవసంనివేశం మొదలైనవాటిని మనో హరంగా వర్ణిస్తే అది స్వభావోక్తి. దీనికే 'జాతి' అని ప్రాచీనాలంకారికు లిచ్చిన పేరు. ఉదాహరణం ఎట్లనగా - పశ్చాదితి :- బాణభట్టు రచించిన హర్షచరితం తృతీయోచ్చ్వాసంలోని శ్లోకం. పశ్చాదజ్జీ = వెనుకటి రెండు కాళ్లూ, ప్రసార్య = చాపి, త్రిక నతివితతమ్ = వెన్నెముక మొదటి భాగాన్ని పంచడంచేత విస్తృతమైన, అజ్జమ్ శరీరాన్ని, ఉచ్చైః = అధికంగా, ద్రాఘయిత్వా = పొడవుగా ఉండేటట్లు చేసి, ఆభుగ్నకణ్ణః = వంకరచేయబడిన కంఠం కలదై ముఖమ్ స్థలమునందు. ఆసజ్య = తగల్చి, రూలిదూమ్రామ్ ధూలిచేత ధూమ్రవర్ణం గల, సటామ్ = జూలును, విధూయ దులిపి, మాసగ్రాసాభిలాషాత్ - పచ్చగడ్డి తిన వలెననే అభిలాషవలన, అనవరతచలత్రోథతుణ్ణః : = == - ముఖమును, ఉరసి = వక్షః - = ఎడతెరిపి లేకుండా కదలుచున్న నాసికాగ్రం గల, ముట్టె గల, శయనాత్ శయనంనుంచి, ఉత్తితః = లేచిన, తురఙ్గః = గుఱ్ఱం, మన్హమ్ - మందంగా, శబ్దాయమానః = ధ్వనిచేస్తూ, క్ష్మామ్ = భూమిని, ఖురేణ డెక్కచేత, విలిఖతి = వ్రాయుచున్నది. = వి. ఇక్కడ గుఱ్ఱం స్వభావస్వరూపాదులు సహజంగా వర్ణించబడ్డాయి. గాన స్వభావోక్తి. 25. వ్యాజస్తుత్యలంకారం కా. వ్యాజస్తుతిర్ముఖే నినా స్తుతిర్వా రూఢిరన్యథా, వృ. వ్యాజరూపా వ్యాజేన వా స్తుతిః. క్రమేణోదాహరణమ్.<noinclude><references/></noinclude> ezy94bqzj6lvytxx1um28r4777i5geu 104 225094 580070 2026-09-19T03:12:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 688 శ్లో॥ హిత్వా త్వాముపరోధవన్ద్యమనసాం మన్యే న మౌలిః పరో లజ్జావర్ణనమన్త రే రేణ న రమామన్యత్ర సందృశ్యతే, యస్త్యాగం కురుతేతరాం ముఖళతై రేత్యాశ్రితాయాః శ్రియః ప్రా...' 580070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 688 శ్లో॥ హిత్వా త్వాముపరోధవన్ద్యమనసాం మన్యే న మౌలిః పరో లజ్జావర్ణనమన్త రే రేణ న రమామన్యత్ర సందృశ్యతే, యస్త్యాగం కురుతేతరాం ముఖళతై రేత్యాశ్రితాయాః శ్రియః ప్రాప్య త్యాగకృతావమాననమపి త్వయ్యేవ యస్యాః స్థితిః. = వ్యా. వ్యాజేతి :- ముఖే = ప్రారంభంలో, నిర్ధా నింద, స్తుతిర్వా= లేదా స్తుతీ, అన్యథా = మరొక విధంగా, అనగా వరసగా స్తుతి నిందారూపంగా, రూఢిజ = పర్యవసానం, వ్యాజస్తుతిః వ్యాజస్తుత్యలంకారం. = ==== వి. “వ్యాజరూపా స్తుతిః” (వ్యాజరూపమైన స్తుతి) లేదా “వ్యాజేన స్తుతిః” (వ్యాజంచేత స్తుతి) అని అర్థం. పైకి నిందగా కనబడుతుంది; స్తుతి తాత్పర్య విషయం అవుతుంది. అది 'వ్యాజేన స్తుతిః' కపటంగా స్తుతించడం. పైకి స్తుతి వలె కనబడుతుంది; లోపల నింద ఉంటుంది. అది 'వ్యాజరూపా స్తుతిః' (కపట మైన స్తుతి). ఈ రెండూ వ్యాజస్తుతి భేదాలే. = = వ్యా, పైకి నింద వలె కనబడి లోపల స్తుతి ఉన్నదానికి ఉదాహరణం- 'హిత్వా' ఇతి. త్వాం హిత్వా నిన్ను విడచి, నీవు తప్ప, ఉపరోధవస్థ్యమన సామ్ = ఉపరోధంతో శూన్యమైన మనస్సు కలవారిలో, ఉపరోధం అనగా అగ్రి తుల విషయంలో అనుకూలంగా ప్రవర్తించడం, మౌలిః = శిరోమణి, పరః = మరొకడు, న— లేడు అని, మన్యే - తలచెదను. రమామ్ ఆన రేణ= లక్ష్మి తప్ప, అన్యత్ర = మరొకరిలో, లజ్జావర్జనమ్ - సిగ్గు విడవడం, స సందృశ్యతే = కన బడడం లేదు. యః = ఏ నీవు, ముఖఠతైః వందలకొలది మార్గాలచేత, ఏత్య= వచ్చి, ఆశ్రితాయాః= ఆశ్రయించిన, శ్రియః-లక్ష్మి యొక్క, త్యాగమ్ = త్యాగ మును, తనుతేతరామ్ అధికంగా చేస్తున్నావో; త్యాగకృతావమాననమ్ = త్యాగంచేత చేయబడిన అవమానాన్ని, ప్రాప్యాపి= పొందికూడా, యస్యాః=ఏ లక్ష్మియొక్క, స్థితిః = స్థితి, త్వయ్యేవ = నీయందే ఉన్నదో. = == = వి. ఇక్కడ రాజును లక్ష్మిని నిందిస్తూన్నట్లు పైకి కనబడుతున్నా రాజు లోని దానగుణ. ఐశ్వర్యాదుల స్తుతి గమ్యం అవుతున్నది. కాబట్టి వ్యాజస్తుత్య, కార<noinclude><references/></noinclude> c7j3mv07nb5pl0hmybbkgbsbvkj0cd3 104 225095 580071 2026-09-19T03:12:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '684 కావ్యప్రకాశ అవ. నిందలో పర్యవసానం చెందే స్తుతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు శ్లో॥ హే హే లాజితబోధిసత్త్వ వచసాం కిం విస్త రైస్తోయధే 11 రా నాస్తి త్వత్సదృశః పరః పరహితాధానే గృహీతవ్...' 580071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>684 కావ్యప్రకాశ అవ. నిందలో పర్యవసానం చెందే స్తుతికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు శ్లో॥ హే హే లాజితబోధిసత్త్వ వచసాం కిం విస్త రైస్తోయధే 11 రా నాస్తి త్వత్సదృశః పరః పరహితాధానే గృహీతవ్రతః, తృష్యత్పాన్థజనోపకారఘటనా వైముఖ్యలబ్ధియశో భారప్రోద్వహనే కరోషి కృపయా సాహాయకం యన్మరోః. వ్యా బోధిసత్త్వుడు గల, హే తోయదే ఓ! యొక్క, విస్తరైః = విస్తరములచేత, కిమ్ = హే ఇతి :- హేలాజితబోధసత్త్వ = అనాయాసంగా జయించబడిన === = = సముద్రమా | వచసామ్ = వాక్కుల ఏమి ప్రయోజనం? వరహితాధానే పరులకు హితం చేయడంలో, గృహీతవ్రతః = గ్రహించబడిన వ్రతం గల, -త్వత్సదృశః = నీతో సమానుడైన, పరః - అన్యుడు, నాస్తి = లేడు. యత్ = ఎందువలన, “తృష్యత్.... వహనే” తృష్యత్ = దప్పికొన్న, పానజన బాట సారు లకు, ఉపకార ఘటనా ఉపకారం చేయడంలో, వైముఖ్య = వైముఖ్యంచేత, లబ్ద = పొందబడిన, ఆయశోభార = అపకీర్తి భారముయొక్క, ప్రోద్వహనే = మోయడంలో, కృపయా జాలితో, మరోః ఎడారి ప్రదేశానికి, సాహాయకమ్ =సాహాయ్యమును, కరోషి చేయుచున్నావో. = == = వి. ఇక్కడ పైకి స్తుతి వలె కనబడే నింద. ఈ శ్లోకం భర్తృహరి రచించిన వాక్యపదీయానికి పుంజరాజు రచించిన వ్యాఖ్యలో ద్వితీయకాండ 249వ శ్లోకం క్రింద ఉదాహరించ బడింది. 26. సహో క్త్యలంకారం కా. సా సహో క్తిః సహార్థస్య బలాదేకం ద్వివాచకమ్. 112 వృ. ఏకార్థాభిధాయకమపి సహార్థబలాత్ యత్ ఉభయస్యాప్య వగమకం సా సహో కిః. యథా- ॥ సహ రిఅహణి సాహిం దీహరా సాసదణ్ణా సహ మణివలయేహిం బాష్పధారా గలన్తి,<noinclude><references/></noinclude> e3cgf6iwo0bd23gyvf0rflzp92d580s 104 225096 580072 2026-09-19T03:13:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 685 తుహ సుహఅ విఓఏ తీఅ ఉవ్విగ్గిరిఏ సహ అ తణులదాఏ దుబ్బలా జీవిదాసా. “సహ దివసనిశాభిర్దీర్ఘాః శ్వాసదణాః సహ మణివలయైర్పాష్పధారా గలన్తి, తవ సుభగ వియోగే తస్యా ఉద్విగ్నా...' 580072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 685 తుహ సుహఅ విఓఏ తీఅ ఉవ్విగ్గిరిఏ సహ అ తణులదాఏ దుబ్బలా జీవిదాసా. “సహ దివసనిశాభిర్దీర్ఘాః శ్వాసదణాః సహ మణివలయైర్పాష్పధారా గలన్తి, తవ సుభగ వియోగే తస్యా ఉద్విగ్నాయాః సహ చ తనులతయా దుర్బలా జీవితాశా". 495 వృ. శ్వాసదణ్ణాదిగతం దీర్ఘత్వాది శాబ్దమ్. దివసనిశాదిగతం: తు సహార్థసామర్థ్యాత్ ప్రతిపద్యతే. = = వ్యా. సా ఇతి :- ఏకమ్ = ఒక పదం, సహార్థస్య = 'సహ' అనే శబ్దం: అర్థంయొక్క బలాత్ బలంవల్ల, యత్ ద్వివాచకమ్ రెండింటిని చెప్పును. అనేది ఏది కలదో, సా— అది, సహోక్తి ః = సహోక్త్యలంకారం. ఒక అర్థాన్ని 8 మాత్రమే చెప్పేదయినా ఒక పదం ప్రక్కనే ప్రయోగించిన, సహ, సాకం, సార్దమ్, సమమ్ ఇత్యాదిపదాల అర్థం ప్రభావంవల్ల రెంటింటినీ చెప్పినట్లయితే. అది సహోక్త్యలంకారం = సహేతి :— ఇది 'కర్పూరమంజరి' అనే సట్టకంలో నాయికా విరహావస్థను వర్ణిస్తూన్న శ్లోకం. సుభగ = సుందరుడా, తవ వియోగేనీ వియోగమునందు, ఉద్విగ్నాయాః = ఉద్వేగం చెందిన, తస్యాః = ఆమెయొక్క, శ్వాస దడ్డాః = దండాకారములైన శ్వాసలు, దివసనిశాభిః సహజ పగళ్ళతోను. రాత్రుల తోను. కూడ, దీర్ఘాః = దీర్ఘములైనవి. శ్వాసలు, దివసనిశాలూ కూడ దీర్ఘము అయినవి అని అర్థం. బాష్పధారాః కన్నీటి ధారలు, మణివలయైః సహజ మాణిక్యవల జీవితంమీద ఆశ, తను. యాలతో కూడ, గలన్తి - జారుతున్నాయి జీవితాశా లతయా సహ_శరీరలతతో కూడ, దుర్బలా దుర్బలమైనది. == = = = శ్వా నేతి :- శ్వాసదండాదులలోని దీర్ఘత్వాదికం శాబ్దం; అనగా శబ్దం చేతనే ప్రత్యక్షంగా చెప్పబడింది. దివసనిశాదులలోని దీర్ఘత్వం 'సహ' శబ్దార్ణ సామర్థ్యం వల్ల తెలుస్తూన్నది. వి 'శ్వాసదణ్ణాః దీర్ఘాః' ఇత్యాది విధంగా శ్వాసాదుల దీర్ఘత్వాదులు. t<noinclude><references/></noinclude> lizneerupia0867ttm1xv4qq17cn4h5 104 225097 580073 2026-09-19T03:13:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '686 కావ్య్న ప్రకాశ ప్రత్యక్షంగా శబ్దం చేతనే చెప్పబడుతున్నాయి. దివసాదుల దీర్ఘత్వాదులు 'సహ' శబ్దార్థాన్ని పట్టి తెలుస్తున్నాయి. శ్వాసలు, దివసనిశలూ కూడా ఉన్నాయి. మణివలయాలు, బా...' 580073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>686 కావ్య్న ప్రకాశ ప్రత్యక్షంగా శబ్దం చేతనే చెప్పబడుతున్నాయి. దివసాదుల దీర్ఘత్వాదులు 'సహ' శబ్దార్థాన్ని పట్టి తెలుస్తున్నాయి. శ్వాసలు, దివసనిశలూ కూడా ఉన్నాయి. మణివలయాలు, బాష్పధారులూ కూడా కారుతున్నాయి. తను లత, జీవితాశా కూడ దుర్బలము లయ్యాయి అని అర్థం. 27. వినోక్త్యలంకారం కా. వినో క్తిః సా వినాన్యేన యత్రాన్యః సన్న నేతరః. వృ. క్వచిదశోభనః, క్వచిచ్చోభనః. క్రమేణోదాహరణమ్, శ్లో॥ అరుచిర్నిశయా వినా శశీ m శశినా సాపి వినా మహత్త మః, ఉభయేన వినా మనోభవ స్ఫురితం నైవ చకాస్తి కామినో. శ్లో॥ మృగలోచనయా వినా విచిత్ర వ్యవహార ప్రతిభా ప్రభాప్రగల్భః, అమృతద్యుతిసున్దరాశయోమయం సుహృదా తేన వినా నరేన్ద్రసూనుః. 496 497 వ్యా. వినోక్తి రితి :- అన్యేన వినాఅన్యమైన వస్తువు లేకుండా, యత్ర =ఎక్కడ, అన్యః = మరి యొకటి, సన్ = మంచిది, నౌకాదో, అనగా అశో భనం అవుతుందో, ఇతరః = ఆసత్, చెడ్డది, న కాదో, అనగా శోభనం అవు తుందో, సా, అది, వినో క్తిః = వినోక్తి. క్వచిదితి:- కొన్ని చోట్ల శోభనం, "ఇది లేకపోవడంచేత అది శోభనంగా లేదు" = అనగా కొన్ని చోట్ల ఆశోభనం. అని వర్ణిస్తే ఆదొక వినోక్తి భేదం. “ఇది లేకపోవడం వల్ల అది శోభనంగా ఉంది" అని వర్ణిస్తే అది రెండవ వినోక్తి భేదం. క్రమంగా ఉదాహరణలు —<noinclude><references/></noinclude> 226retw5anaabjmm6cn73zye2kjn338 104 225098 580074 2026-09-19T03:13:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 687 = == = = ఆరుచిరితి:- నిశయా వినా = రాత్రి లేకుండా, శశీ - చంద్రుడు, ఆరుచిః = కాంతి లేనివాడు. శశినా వినా చంద్రుడు లేకుండా, సాపి రాత్రి కూడ, మహత్ = గొప్ప, తమః చీకటి. ఉభయేన నిశాచం...' 580074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 687 = == = = ఆరుచిరితి:- నిశయా వినా = రాత్రి లేకుండా, శశీ - చంద్రుడు, ఆరుచిః = కాంతి లేనివాడు. శశినా వినా చంద్రుడు లేకుండా, సాపి రాత్రి కూడ, మహత్ = గొప్ప, తమః చీకటి. ఉభయేన నిశాచంద్రులు రెండూ లేకుండా, కామినోః_కాముకులయొక్క, మనోభవస్ఫురితమ్ కామవిలాసం, నైవ చకాస్తి = ప్రకాశించనే ప్రకాశించదు. = వి. ఇక్కడ చంద్రాదులు లేకపోతే రాత్ర్యాదులు శోభాయుక్తంగా ఉండవు అని వర్ణించడంచేత వినోక్త్యలంకారప్రథమభేదం. ఆవ. శోభనత్వానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. :- = వ్యా మృగేతి : ఆయం నరేన్ద్రసూనుః ఈ రాజకుమారుడు, మృగ లోచనయా వినా = ఆ స్త్రీ లేకుండా (లేకపోవడంచేత), విచిత్ర వ్యవహార ప్రతిభా ప్రభా ప్రగల్భః = విచిత్రములైన వ్యవహారాల కాంతిచేత ప్రగల్యుడు. తేన = ఆ, సుహృదా వినా – మిత్రుడు లేకుండగా, ఆమృతద్యుతిసున్దరాశ యః = చంద్రుడు వలె సుందరమైన అంతఃకరణం కలవాడు. == వి. ఏ రాజపుత్రుడు శ్రీమోహితుడై కార్యవికలుడుగా ఉండేవాడో, ఆ దుష్టుని స్నేహం చేత చెడిన అంతఃకరణంతో ఉండేవాడో అతడే వాళ్ళు దూరం అవడంతో బాగున్నాడు అని చెప్పడంచేత వినోక్త్యలంకారద్వితీయభేదం. 28. పరివృత్త్యలంకారం కా. పరివృత్తిర్వినిమయో యో ఒర్థానాం స్యాత్సమాసమైః. 113 వృ. పరివృత్తిః అలంకారః. ఉదాహరణమ్- 3 ॥ లతానా మేతాసాముదితకుసుమానాం మరుదయం మతం లాస్యం దత్వా శ్రయతి భృశమామోదమసమమ్, లతాస్త్వధ్వన్యానామహహ దృశమాదాయ సహసా దదత్యాధివ్యాధిభ్రమిరుదిత మోహవ్యతికరమ్. 497 వృ. అత్ర ప్రథమార్థే సమేన సమస్య ద్వితీయే ఉత్త మేన న్యూనస్య.<noinclude><references/></noinclude> su8uk5jpj17w8ds6y3mh1qx0mkxws1q 104 225099 580075 2026-09-19T03:13:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '688 కావ్యప్రకాశ వ్యా, వరివృత్తిరితి :. అర్థానామ్ వస్తువులయొక్క, సమాసమైః సమములైన వాటితోను, ఆసమము లైనవాటితోను, యః= ఏ, వినిమయః=వినిమయం (మార్పిడి). కలదో, ఆది, పరివృత్తిః = పరివృత్త్యల...' 580075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>688 కావ్యప్రకాశ వ్యా, వరివృత్తిరితి :. అర్థానామ్ వస్తువులయొక్క, సమాసమైః సమములైన వాటితోను, ఆసమము లైనవాటితోను, యః= ఏ, వినిమయః=వినిమయం (మార్పిడి). కలదో, ఆది, పరివృత్తిః = పరివృత్త్యలంకారం. వి. ఒక వస్తువును సమమైన మరొక వస్తువుతో వినిమయం చేస్తే అదొక పరివృత్తి; సమపరివృత్తి. చాలా విలువైనదానిని తక్కువ విలువ కలదానితో వినిమయం చేసినా, తక్కువ విలువ కలదానిని చాల విలువ ఉన్నదానితో విని మయం చేసినా అది విషమపరివృత్తి; రెండు విధాల ఉదాహరణం. = = = లతానామితి:- అయం మరుత్ ====== ఈ వాయువు, ఉదితకుసుమానామ్_ పుట్టినపుష్పాలు గల, ఏతాసాం లతానామ్ ఈ లతలకు, మతమ్ ఇష్టమైన, లాస్యమ్ = లాస్యమును, దత్వా= ఇచ్చి, భృశమ్= మిక్కిలి, అసమమ్_సాటి లేని, ఆమోదమ్ = సువాసనను, శ్రయతి = పొందుచున్నాడు. లతాః తు = లత లైతే, అధ్వన్యానామ్ = బాటసారులయొక్క, దృశమ్ దృష్టిని, ఆదాయ = గ్రహించి, సహసా = వెంటనే, ఆధివ్యాధిభ్రమిరుదిత మోహవ్యతికరమ్ = మనో వ్యథ, వ్యాధి, తిరిగిపోవడం, ఏడ్పు, మోహం-వీటి సంబంధాన్ని లేదా వీటి సముదాయాన్ని, దదతి ఇస్తున్నాయి. అహహ = అయ్యో! : ==== అత్రేతి:- ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో సమమైన దానిచేత సమమైనదానికీ, ఉత్తరార్ధంలో ఉత్తమమైనదానిచేత న్యూనమైనదానికీ వినిమయం. అవ. న్యూనమైనదానిచేత ఉత్తమమైనదాని పరిష్ప త్తికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. ॥ నానావిధప్రహరణైర్నృప సంప్రహారే స్వీకృత్య దారుణనినాదవతః ప్రహారాన్, దృప్తారివీర విసరేణ వసుంధ రేయం నిర్విప్రలమ్భపరిరమ్భవిధిర్వితీర్జా. వృ. అత్ర న్యూనేనో త్తమస్య పరివృత్తిః . = 499 వ్యా. నానేతిః. నృప = రాజా ! సంప్రహారే యుద్ధమునందు, దృప్తారి వీరవిసరేణ = గర్వించిన శత్రువీరుల సముదాయంచేత, నానావిధ ప్రహర ణైః= =<noinclude><references/></noinclude> 87r1ohe6m75bkj2px0i0c19p69xt0aq 104 225100 580076 2026-09-19T03:13:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 689 === = అనేకవిధాలైన ఆయుధాలచేత, ప్రహారాన్ దెబ్బలను, స్వీకృత్య= స్వీకరించి, నిర్విప్రలమ్భపరిరమ్మ విధిః = వియోగం లేని ఆలింగనం గల, ఇయం వసుంధరా = ఈ భూమి, వితీర్ణా = ఇవ్వబడి...' 580076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 689 === = అనేకవిధాలైన ఆయుధాలచేత, ప్రహారాన్ దెబ్బలను, స్వీకృత్య= స్వీకరించి, నిర్విప్రలమ్భపరిరమ్మ విధిః = వియోగం లేని ఆలింగనం గల, ఇయం వసుంధరా = ఈ భూమి, వితీర్ణా = ఇవ్వబడింది. అత్రేతి:. ఇక్కడ న్యూసవస్తువుచేత, ఉత్తమమైనదాని పరివృత్తి. 29. భావికాలంకారం కా. ప్రత్యక్షా ఇవ యద్భావాః క్రియనే భూతభావినః తద్భావికమ్. వృ. భూతాళ భావినశ్చేతి ద్వన్దః, భావః కవేః అభిప్రాయః అత్రా స్త్రీతి భావికమ్. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ ఆసీదజ్జనమత్రేతి పశ్యామి తవ లోచనే, 11 భావిభూషణసంభారాం సాక్షాత్కుర్వే తవాకృతిమ్. 500 వృ. ఆద్యే భూతస్య ద్వితీయే భావినః దర్శనమ్. == భూతకాలానికి సంబంధించినవి, వ్యా. ప్రత్యక్షా ఇతి.- భూతభావనః భవిష్యత్కాలానికి సంబంధించినవీ అయిన, భావాః = పదార్థాలు, ప్రత్యక్షాః ఇవ = ప్రత్యక్షములు వలె, యత్ దృశ్యస్తే = చూడబడుతాయి అనేది ఏది కలదో, భావికాలంకారం. జరిగిపోయిన విషయాలను, జరుగ బోయే విషయాలను ప్రత్యక్షంగా కనబడుతున్నట్లు వర్ణించడం భావికాలంకారం. తత్ = అది, భావికమ్ భూతా ఇతి:- "భూతాశ్చ భావినశ్చ భూతభావనః" అని ద్వంద్వసమాసం. భావం అనగా కవి అభిప్రాయం. అది దీనిలో ఉంది కాబట్టి భావికం అని చెప్ప బడుతున్నది. భూతభావులను కూడా ప్రత్యక్షంగా జరుగుతున్నట్లు చూపాలని కవి ఇచ్చయిస్తున్నాడు కాబట్టి ఆ విధంగా వర్ణిస్తాడు. అందుచేత కవిభావాన్ని పట్టి ఏర్పడినది భావికం. ఉదాహరణం_ ఆసీదితి:, అత = ఈ, తన లోచనే నీ కాటుక, ఆసీత్ ఇతి - ఉండెను అని, పశ్యామి = == నేత్రమునందు, అజ్ఞానమ్ = చూస్తున్నాను. భావిభూషణ 44)<noinclude><references/></noinclude> mtivsxtvjh6mkgtf6bhm81l891hj268 104 225101 580077 2026-09-19T03:14:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '690 కావ్యప్రకాశ సంభారామ్=రాబోవు భూషణముల సంభారం గల, తవ ఆకృతిమ్ నీ ఆకారాన్ని, సాక్షాత్కు ర్వే= ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నాను. ఆద్యే ఇతిః- మొదటి అర్ధంలో భూతమైనదాని దర్శనం, రెండవ అర్...' 580077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>690 కావ్యప్రకాశ సంభారామ్=రాబోవు భూషణముల సంభారం గల, తవ ఆకృతిమ్ నీ ఆకారాన్ని, సాక్షాత్కు ర్వే= ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నాను. ఆద్యే ఇతిః- మొదటి అర్ధంలో భూతమైనదాని దర్శనం, రెండవ అర్థంలో భావి అయినదాని దర్శనం వర్ణించబడ్డాయి. 30. కావ్యలింగాలంకారం కా. కావ్యలిఙ్గం హేతోర్వాక్యపదార్థతా. వృ. వాక్యార్థతా యథా- శ్లో॥ వపుః ప్రాదుర్భావాదనుమితమిదం జన్మని పురా పురారే న ప్రాయః క్వచిదపి భవన్తం ప్రణతవాన్, నమన్ ముక్తః సంప్రత్యహమతనురగ్రే ఒప్యనతిభాక్ మహేశ క్ష న్తవ్యం తదిదమపరాధద్వయమపి. 114 501 వ్యా. కావ్యలిఙ్గమితి: హేతోః = హేతువు యొక్క, వాక్యపదార్థతా = వాక్యార్థత్వం కాని, పదార్థత్వం కాని, కావ్యలిఙ్గమ్ - కావ్యలింగాలంకారం. = వి. ఏదైనా ఒక విషయం చెప్పి దానికి హేతువును చెప్పడం కావ్యలింగా లంకారం. వాక్యంచేతగాని, ఒక పదంచేత కాని, రెండు మూడు పదాల చేత కాని హేతువును చెప్పవచ్చు. వాక్యంచేత చెపితే అది వాక్యార్థమైన కావ్యలింగం అవుతుంది. పదంచేత లేదా పదాలచేత చెపితే పదార్థమైన కావ్యలింగం అవుతుంది. ఈ విధంగా హేతువు వాక్యార్థం గాని, ఏక పదార్థం గాని, అనేక పదార్థం కాని అవడంచేత కావ్యలింగం మూడువిధాలు. "వాక్యార్థత్వం ఎట్లనగా"- వపురితి:.పురారే=మ హేశ్వరా! వపుః ప్రాదుర్భావాత్= (నాకు) ఈ శరీరం కలగడంవల్ల, ఇదమ్ = ఇది, అనుమితమ్ ఊహించబడినది; ఏమనగా పురా జన్మని = పూర్వజన్మయందు, ప్రాయః = బహుశా, క్వచిదపి = ఎక్కడా కూడ, రవన్తమ్ = నిన్ను, న ప్రణత వాన్ నమస్కరించలేదు. సంప్రతి = ఇప్పుడు, నమన్ = నమస్కరించుచున్న, ఆహమ్ నేను, ముక్తఃముక్తుడనై, అతనుః= = = =<noinclude><references/></noinclude> jkt87rp8hsm6ivyjjn3kdaeeo5yciin 104 225102 580078 2026-09-19T03:14:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం - = 691 శరీరం లేనివాడవై, ఆగ్రే ఆపి = మున్ముందు కూడా, ఆనతికాక్ – నమస్కారా భావాన్ని పొందేవాడను, నమస్కరించనివాడను కాగలను. మహేశ = ఓక్ మహేశా! తత్ = ఆ, ఇదమ్ ఈ, అపరాధద్వయమపి అపరా...' 580078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం - = 691 శరీరం లేనివాడవై, ఆగ్రే ఆపి = మున్ముందు కూడా, ఆనతికాక్ – నమస్కారా భావాన్ని పొందేవాడను, నమస్కరించనివాడను కాగలను. మహేశ = ఓక్ మహేశా! తత్ = ఆ, ఇదమ్ ఈ, అపరాధద్వయమపి అపరాధద్వయమూ కూడ, క్ష న్తవ్యమ్ = క్షమించదగినది. == వి. ఇక్కడ "పురా క్వచిదపి నాహం భవనం ప్రణతవాన్" "ఆ... వ్యనతిభాక్" అనే అవాంతరవాక్యాల అర్థం అయిన నమస్కరించకపోవడం ఆపరాధ హేతువుగా చెప్పబడింది గాన వాక్యార్థ హేతుక కావ్యలింగాలంకారం. వృ. అనేకపదార్థతా యథా- ప్రణయిసథీసలీలపరిహాసరసాధిగ ర్లలితశిరీషపుష్పహననై రపి తామ్యతి యత్, వపుషి వధాయ తత్ర తవ శస్త్రముపక్షిపతః పతతు శిరస్యకాణ్డయమదణ్డ ఇవైష భుజః, వ్యా. అనేకేతి:- అనేకపదార్థత్వం ఎట్లనగా - == 502 ప్రణయీతి;- మాలతీమాధవంలో మాలతిని బలి ఇవ్వడానికి ఉద్యుక్తుడైన ఆ ఘోర ఘంటునితో మాధవుడు అంటూన్నమాటలు. ప్రణయి సఖీసలీలపరిహాసర సాధి గతైః = ప్రేమగల సఖురాళ్ళ విలాసపూర్వకమైన ఉపహాసంచేత పొందబడిన, లలితశిరీషపుష్పహననై రపి – సుకుమారములైన శిరీషపుష్పాల దెబ్బలచేత కూడ, యత్ఏ శరీరం, తామ్యతి కందిపోతుందో, తత్ర వపుషి - అట్టి శరీరంమీద, శస్త్రమ్= ఆయుధాన్ని, ఉపక్షిపతః - ఎత్తుతున్న, తవ నీయొక్క, శిరసి= శిరస్సుమీద, ఏషః భుజః ఈ భుజం, ఆకాణ్డయమదణ్ణః ఇవ అసమయంలో - (హటాత్తుగా) పడిన యమదండం వలె, పతతు - వడుగాక. = = = = = వి. ఇక్కడ "వపుషి శస్త్రము పక్షి పతః" అనే అనేక పదాల అర్థమైన శస్త్రో పక్షేపం,భుజం, వాని నెత్తిమీద పడడానికి హేతువుగాన బహుపదార్థ హేతుక కావ్య లింగాలంకారం. వృ, ఏకపదార్థతా యథా-<noinclude><references/></noinclude> ouq338mxwr8l7of4w9gsk5etn4z10pg 104 225103 580079 2026-09-19T03:14:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '692 కావ్యప్రకాశ్ శ్లో॥ భస్మోద్ధూలన భద్రమస్తు భవతే రుద్రాక్షమాలే శుభం హా సోపానపరంపరాం గిరిసుతాకాన్తాలయాలంకృతిమ్, అద్యారాధనతోషితేన విభునా యుష్మత్సవర్యాసుఖా లోకోచ్ఛేదిన...' 580079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>692 కావ్యప్రకాశ్ శ్లో॥ భస్మోద్ధూలన భద్రమస్తు భవతే రుద్రాక్షమాలే శుభం హా సోపానపరంపరాం గిరిసుతాకాన్తాలయాలంకృతిమ్, అద్యారాధనతోషితేన విభునా యుష్మత్సవర్యాసుఖా లోకోచ్ఛేదిని మోక్షనామని మహామోహే నిలీయమ హే. వృ. ఏము అపరాధద్వయే పూర్వాపరజన్మ నోరనమనం,. భుజపాతే శస్త్రోపక్షేపః, మహామోహే సుఖాలోకో చ్చేదిత్వం చ యథా క్రమము క్తరూపో హేతుః. వ్యా. ఏకేతి:. ఏక పదార్థత్వం ఎట్లనగా- = - ఢస్మేతి:- శివానుగ్రహంచేత తత్త్వజ్ఞానం కలిగిన ఒక యోగిపుంగవుని మాటలు. భస్మోద్ధూలన - భస్మోద్ధూలనమా? (భస్మం పూసికొనడమా!), తే= నీకు, భద్రమ్ - మంగళం, అస్తు = అగుగాక. రుద్రాక్షమాలే ఓ రుద్రాక్ష మాలా? శుభమ్= శుభం ఆగుగాక. గిరిసుతాకాన్తాలయాలంకృతిమ్మ హేశ్వరుని ఆలయానికి అలంకార మైన, సోపానవరంపరామ్ - మెట్ల పంక్తిని గూర్చి, హా= అయ్యో! (అయ్యో! సోపానపరంపరాః). ఆరాధనతోషితేన - ఆరాధనంచేత సంతోషింపచేయబడిన, విభునా = ప్రభువైన మహేశ్వరునిచేత, అద్య = ఇప్పుడు, యుష్మత్సపర్యాసుఖాలోకోచ్చేదిని—మీ సేవాసుఖం అనే వెలుతురును నశింపచే సే, = = మోక్షనామని = మోక్షం అనే పేరు గల, మహామోహే = మహామోహంలో, నిలీయామ హే = అణగిపోతున్నాము. వి. ఇక్కడ మోక్షం మహామోహం అనడానికి హేతువు సుఖాలో కోచ్చే దిత్వం. అది ఒకే పదంచేత చెప్పబడింది గాన ఏకపదార్థ హేతుక కావ్యలింగా లంకారం. ఏషు ఇతి:- పై మూడు శ్లోకాలలో పూర్వాపర జన్మలలో నమస్కరించక పోవడం అపరాధద్వయానికి, శస్త్రోపక్షేపం భుజపాతానికి, సుఖాలో కోచ్చేదిత్వం మహామోహానికీ, క్రమంగా, పైన చెప్పిన రూపం గల, అనగా వాక్యార్థ - అనేక పదార్థ. ఏకపదార్థ రూప మైన, హేతువు.<noinclude><references/></noinclude> fze2g3cofzjnkhwms1tbgdks6f2n6xu 104 225104 580080 2026-09-19T03:14:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 693 31. పర్యాయోక్తాలంకారం కా. పర్యాయోక్తం వినా వాచ్యవాచకత్వేన యద్వచః. వృ. వాచ్యవాచకభావవ్యతిరేకేణావగ మనవ్యాపారేణ యత్ ప్రతి పాదనం తత్ పర్యాయేణ భజ్యన్తరేణ కథనాత్ పర...' 580080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 693 31. పర్యాయోక్తాలంకారం కా. పర్యాయోక్తం వినా వాచ్యవాచకత్వేన యద్వచః. వృ. వాచ్యవాచకభావవ్యతిరేకేణావగ మనవ్యాపారేణ యత్ ప్రతి పాదనం తత్ పర్యాయేణ భజ్యన్తరేణ కథనాత్ పర్యాయోక్తమ్. ఉదా హరణమ్- శ్లో॥ యం ప్రేక్ష్య చిరరూఢాపి నివాస ప్రీతిరుణ్ణి తా, మదేనై రావణముఖే మానేన హృదయే హరేః. 514 వృ. అత్ర ఐరావణశక్రౌ మదమానముక్తా జాతావితి వ్యజ్యమపి శబ్దేనోచ్యతే; తేన యదేవోచ్యతే తదేవ వ్యఙ్గ్యమ్, యథా తు వ్యఙ్గ్యం న తథోచ్యతే-యథా-గవి శుక్లే చలతి దృష్టి "గౌ: 'శురః చలతి" ఇతి వికల్పః యదేవ దృష్టం తదేవ వికల్పయతి. న తు యథా దృష్టం తథా. యతః అభిన్న సంసృష్టత్వేన దృష్టం భేదసంసర్గాభ్యాం వికల్పయతి- వ్యా. పర్యాయోక్త మితి :- వినా వాచ్యవాచకత్వేన = వాచ్యవాచక భావం లేకుండా, యత్ = ఏ, వచః - చెప్పడం ఉన్నదో అది. పర్యాయోక్తమ్ = పర్యా యోక్తాలంకారం. = వాచ్యేతి :- వాచ్యవాచకభావంకంటే భిన్నమైన అవగమన వ్యాపారం చేత, -అనగా వ్యంజనావ్యాపారంచేత, ఏ ప్రతిపాదించడం ఉన్నదో అది పర్యాయోక్తా లంకారం. పర్యాయేణ - భంగ్యంతరంచేత, ఉత్తమ్ చెప్పుట, పర్యాయోక్తం అని ఈ శబ్దానికి అర్థం. = == వి. ఏ అర్థాన్ని శక్తి చేత వాచ్యవాచకభావాన్ని పురస్కరించుకొని చెప్ప వలసి ఉన్నదో ఆ అర్థాన్నే వ్యంగ్యవ్యంజకభావాన్ని పురస్కరించుకొని చెప్పడం పర్యాయో క్తం. సాధారణంగా ధ్వనిస్థలాలలో వాచ్యార్థం ఒకటి ఉంటుంది వ్యంగ్యార్థం మరొకటి ఉంటుంది. పర్యాయోక్తంలో రెండూ ఒకటే అని అర్థం. ఉదాహరణం.<noinclude><references/></noinclude> 2kmexp8mp18or9t5o3g9s250dkccjyg 104 225105 580081 2026-09-19T03:14:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '694 - కావ్యప్రకాళి యమితి :- మేంఠకుడు అనే కాశ్మీరకవి రచించిన హయగ్రీవవధం ఆనే నాటకంలోని శ్లోకం అని వ్యాఖ్యాతలు. యమ్ ఏ హయగ్రీవుణ్ణి, ప్రేక్ష్య = చూచి, ఐరావణముఖే = ఐరావత మనే ఇంద్రుని...' 580081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>694 - కావ్యప్రకాళి యమితి :- మేంఠకుడు అనే కాశ్మీరకవి రచించిన హయగ్రీవవధం ఆనే నాటకంలోని శ్లోకం అని వ్యాఖ్యాతలు. యమ్ ఏ హయగ్రీవుణ్ణి, ప్రేక్ష్య = చూచి, ఐరావణముఖే = ఐరావత మనే ఇంద్రుని ఏనుగ ముఖమునందు, మదేన - మదంచేత, హరేః = ఇంద్రునియొక్క, హృదయే హృదయమునందు, మానేన = అహంకారంచేత, చిరరూఢాపి చాలకాలమునండి వృద్ధిపొందిన దైనా, నివాసప్రీతిః = నివాసమునందు ఆసక్తి, ఉతా విడవబడిందో. = ===== === = == అత్రేతి :- ఇక్కడ “ఐరావణ - ఇంద్రులు మద-మానవిహీనులు అయి నారు” అనే వ్యంగ్యార్థం కూడా శబ్దంచేతనే బోధించబడుతున్నది. అందుచేత ఏది వాచ్యంగా చెప్పబడుతున్నదో అదే వ్యంగ్యార్థం కూడా. అయితే ఏ విధంగా వ్యంగ్యంగా ఉందో ఆ విధంగా చెప్పబడడం లేదు. వి. ఒకే అర్థం "ఐరావణ ఇంద్రులు మదమానవిముక్తులు అయినారు” అని వ్యంజనచేతను, “మదమానాలు ఐరావతేంద్రుల ముఖహృదయాలలో నినాసప్రీతిని విడిచి పెట్టినవి" అని అభిధచేతను చెప్పబడుతున్నది. చెప్పే విధానంలో భేదం ఉంది గాని విషయంలో భేదం లేదు. ఆవ. ఒక పద్ధతిలో తెలిసిన అర్థాన్నే మరొక పద్ధతిలో తెలుసుకొనడానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. యథేతి :- తెల్లని ఎద్దు నడిచి వెడుతుండగా చూచినప్పుడు “తెల్లని ఎద్దు. నడిచి వెడుతున్నది" అనే వికల్పజ్ఞానం కలుగుతుంది. దేనిని చూచాడో దాన్నే. వికల్పిస్తున్నాడు. ఎలా చూడాడో అలా వికల్పించడం లేదు. ఎందువలన అనగా అభిన్నంగాను, అసంసృష్టంగాను చూచినదానినే భేద సంసర్గాలచేత వికల్పిస్తు న్నాడు. వి. దూరంగా నడచివెడుతున్న తెల్లని ఎద్దును చూచినపుడు చూచిన వెంటనే ఒక పదార్థం అనే జ్ఞానం మాత్రమే కలుగుతుంది. ఆ క్షణంలో గోవు (గోత్వజాతి కలది). తెల్లగా ఉంది (తెలుపు అనే గుణం ఉంది), కదలుతూన్నది (చలనం అనే క్రియ ఉంది), ఇది మహిషాదుల కంటె భిన్నమైనది అనే జ్ఞానం కలగదు. మరుక్షణంలో వీటి అన్నింటి జ్ఞానం కలుగుతుంది. మొదటి జ్ఞానం నిర్వి కల్పకం, రెండవది సవికల్పకం. సవికల్పకజ్ఞానంలో ఏ జాతి. గుణ- క్రియాదులను చూచాడో అవన్నీ నిర్వికల్పకజ్ఞానం కలిగిన క్షణంలో కూడా చూచే ఉన్నాడు. కాని<noinclude><references/></noinclude> 9lv1wwmxylgw3f82yixbjci0tgf43eb 104 225106 580082 2026-09-19T03:15:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం వేరు వేరుగా కలగలేదు. వాటి నన్నింటినీ ఒక ముద్దగా చూచాడు. 695 ఆ విధంగా ఒక ముద్దగా చూచిన వాటినే మళ్ళీ రెండవ జ్ఞానంలో ఏ విధంగా వేరు వేరుగా గ్రహిస్తాడో అదేవిధంగా పైన చె...' 580082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం వేరు వేరుగా కలగలేదు. వాటి నన్నింటినీ ఒక ముద్దగా చూచాడు. 695 ఆ విధంగా ఒక ముద్దగా చూచిన వాటినే మళ్ళీ రెండవ జ్ఞానంలో ఏ విధంగా వేరు వేరుగా గ్రహిస్తాడో అదేవిధంగా పైన చెప్పిన శ్లోకంలో వాచ్యంగా ఉన్న అర్థాన్నే వ్యంగ్య రూపంలో గ్రహిస్తాడు. గ్రహణవిధానంలో భేదం తప్ప గ్రహించబడిన అర్థాలలో భేదం లేదు అని భావం. ద్వితీయోల్లాసంలో ఏడవ కారిక వ్యాఖ్యలో విశదీకరించిన విధంగా బౌద్ధులు ఆపోహవాదాన్ని అంగీకరిస్తారు. గోవును చూచినప్పుడు 'ఇది గోవుకంటే భిన్నము లైన ఆశ్వాదులకంటె భిన్నము' అని జ్ఞానం కలుగుతుంది అని వాళ్ళు చెప్పుతారు. వాళ్ళు జాతిని అంగీకరించరు. కాని జాతిని అంగీకరించిన వైయాకరణాదులు 'ఇది గోత్వం అనే జాతితో కూడినది' అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది అని అంటారు. పై వృత్తిలో 'అభిన్నా సంసృష్టత్వేన దృష్టమ్' అని పై రెండు మతాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని చెప్పబడింది. నిర్వికల్పకజ్ఞానసమయంలో ఆ వస్తువును భిన్నంగా గాని, అనగా గోభిన్నాశ్వాదిభిన్నం అని గాని, జాతి. గుణ - క్రియావిశిష్టం అని కాని చూడడు అవి అర్థం. 32. ఉదాత్తాలంకారం కా. ఉదాత్తం వస్తునః సంపత్. వృ. సంపత్ సమృద్ధియోగః. యథా- శ్లో॥ ముక్తాః కేలివిసూత్రహారగలితాః సంమార్జనీభిర్ఘృతాః ప్రాతః ప్రాఙ్గణసీమ్ని మన్దరచలద్బాలా లాక్షారుణాః. దూరాద్దాడిమబీజశజ్కితధియః కర్తని కేలీశుకాః యద్విద్వద్భవనేషు భోజనృపతేస్తత్ త్యాగలీలాయితమ్. వ్యా, ఉదాత్త మితి :- వస్తునః = వస్తువుయొక్క, సంపత్సమృద్ధితో సంబంధం, ఉదాత్తమ్ ఉదాత్తాలంకారం. వస్తువుల అత్యధిక సమృద్ధిని వర్ణించడం ఉదాత్తాలంకారం అని అర్థం. ఎట్లనగా- ముక్తాః ఇతి :- యద్విద్వద్భవనేషు = ఎవని విద్వాంసుల గృహాలలో, కేలి<noinclude><references/></noinclude> 9lbnzqrmn7rgb9w2hr2c06p0uxzt9w3 104 225107 580083 2026-09-19T03:15:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '696 కావ్యప్రకాశ విసూత్రహారగలితాః = ఆటలలో పోయిన దారాలు గల హారాలనుండి జారినవి, = = = = మనరచలద్బాలాజ్ఞిలాక్షారుణాః - మందంగా నడుస్తున్న బాలుల పాదాల అత్తుక చేత ఎఱ్ఱనైనవి, ప్రాఙ్గణనీ...' 580083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>696 కావ్యప్రకాశ విసూత్రహారగలితాః = ఆటలలో పోయిన దారాలు గల హారాలనుండి జారినవి, = = = = మనరచలద్బాలాజ్ఞిలాక్షారుణాః - మందంగా నడుస్తున్న బాలుల పాదాల అత్తుక చేత ఎఱ్ఱనైనవి, ప్రాఙ్గణనీమ్ని= వాకిళ్ళలో, ప్రాతః= ప్రాతఃకాలమునందు, సంమా ర్జనీభిః = చీపుళ్ళచేత, హృతాః = తుడవబడినవి అయిన, ముక్తాః = ముత్యాలను, దాడిమబీజళ జ్కితధియః =దానిమ్మగింజ లని శంకించిన బుద్ధులు గల, కేలీశుకాః = క్రీడాశుకములు దూరాత్ దూరంగా, కర్షన్తి ఇతి యత్ లాగుచున్నాయి అనేది ఏది కలదో, తత్ = ఆది, భోజనృవతేః = భోజరాజు యొక్క, త్యాగలీలా తమ్ = దానవిలాసము. = ఇక్కడ పండితుల గృహాలలోని ధనసమృద్ధిని వర్ణించడంచేత ఇది ఉదాత్తా లంకారం. ఆవ. మరొకవిధమైన ఉదాత్తాలంకారం చెపుతున్నాడు. కా. మహతాం చోపలక్షణమ్. 115 వృ. ఉపలక్షణమ్ అర్థాజభావః; అర్థాదుపలక్షణీయే అర్థే. ఉదా హరణమ్- శ్లో॥ తదిదమరణ్యం యస్మిన్ దశరథవచనానుపాలనవ్యసనీ, నివసన్ బాహుసహాయశ్చకార రక్షఃక్షయం రామః. 506 వృ. న చాత్ర వీరో రసః; త న్యేహాఙ్గత్వాత్. వ్యా మహతామితి :- (అంగియైన వర్ణించబడే విషయంలో) మహతామ్ = మహాపురుషులయొక్క, ఉపలక్షణమ్ అంగత్వవర్ణనం కూడా లంకారం అని అర్థం. == ఉదాత్తా ఉపలక్షణమితి :- ఉపలక్షణమ్ అనగా అంగత్వం. అనగా వర్ణింపద గిన విషయంలో అని అర్థం. ఉదాహరణం- తదితి :— దశరథవచనానుపాలనవ్యసనీ = దశరథుని వచనాన్ని అను సరించడంలో అత్యాసక్తి గల, రామః = రాముడు, యస్మిన్ దేనియందు, నివ నన్ = నివసిస్తూ, బాహుసహాయః = బాహువులు మాత్రమే సహాయంగా కలవాడై,<noinclude><references/></noinclude> pm0vm01yr9kkc95p23eregrtg52qrir 104 225108 580084 2026-09-19T03:15:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం = 697 రక్షఃక్షయమ్ = రాక్షసుల క్షయాన్ని, చకార - చేసెనో, తత్ ఆరణ్యమ్ = ఆ ఆరణ్యం, ఇదమ్ఇదే. వి. ఇక్కడ మహాపురుషుడైన రాముణ్ణి వర్ణించబడుతూన్న అరణ్యానికి అంగంగా, ఈ ఆరణ్యంతో సం...' 580084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం = 697 రక్షఃక్షయమ్ = రాక్షసుల క్షయాన్ని, చకార - చేసెనో, తత్ ఆరణ్యమ్ = ఆ ఆరణ్యం, ఇదమ్ఇదే. వి. ఇక్కడ మహాపురుషుడైన రాముణ్ణి వర్ణించబడుతూన్న అరణ్యానికి అంగంగా, ఈ ఆరణ్యంతో సంబంధించి నట్లు, వర్ణించడంచేత ఉదాత్తాలంకారం. నేతి:- ఇక్కడ వీరరసం అని చెప్పడానికి వీలులేదు. అది ఇక్కడ వర్ణించబడే ప్రస్తుతమైన అరణ్యానికి అంగం కదా? అందుచేత దీనిని ఆలంకారం గానే గ్రహించడం యుక్తం అని భావం. 33. సముచ్చయాలం కారం కా. తత్సిద్ధి హేతా వేకస్మిన్ యత్రావ్యతత్కరం భవేత్. సముచ్చయోఒసౌ వృ. తస్య ప్రస్తుతస్య కార్యస్య ఏకస్మిన్ సాధకే స్థితే సాధ కాన్తరాణి యత్ర సంభవన్తి సః సముచ్చయః. ఉదాహరణమ్.. శ్లో॥ దుర్వారాః స్మరమార్గణాః ప్రియతమో దూరేమనో ఒత్యుత్సుకం గాఢం ప్రేమ నవం వయో ఒతికఠినాః ప్రాణాః కులం నిర్మలమ్ స్త్రీత్వం ధైర్యవిరోధి మన్మథసుహృత్ కాలః కృతాన్తో ఒక్షమో నో సఖ్యశ్చతురాః కథం ను విరహః సోఢవ్య ఇతం శఠః. వృ. ఆత్ర విరహాసహత్వం స్మరమార్గణా ఏవ కుర్వన్తి; తదు వరి ప్రియతమదూరస్థిత్యాది ఉపాత్తమ్, ఏష ఏవ సముచ్చయః సద్యోగే అసద్యోగే సదసద్యోగే చ పర్యవస్యతీతి న పృథక్ లక్ష్యతే. తథాహి- శ్లో॥ కులమమలినం భద్రా మూర్తిర్మతిః శ్రుతిశాలినీ భుజబలమలం స్ఫీతా లక్ష్మీః ప్రభుత్వమఖణ్ణితమ్, ప్రకృతిసుభగా హ్యేతే భావా అమీబిరయం జనో ప్రజతి సుతరాం దర్పం రాజన్ త ఏవ తవాఙ్కుశః. 508<noinclude><references/></noinclude> mht0odd64gnbo95a0nyg7kotsx9jfys 104 225109 580085 2026-09-19T03:15:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '098 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర సతాం యోగః. ఉక్తోదాహరణే త్వసతాం యోగః. శ్లో॥ శశీ దివసధూసరో గలితయౌవనా కామినీ సరో విగతవారిజం ముఖమనక్షరం స్వాకృతేః, ప్రభుర్ధనపరాయణః సతతదుర్గతః సజ్జనో నృ...' 580085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>098 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర సతాం యోగః. ఉక్తోదాహరణే త్వసతాం యోగః. శ్లో॥ శశీ దివసధూసరో గలితయౌవనా కామినీ సరో విగతవారిజం ముఖమనక్షరం స్వాకృతేః, ప్రభుర్ధనపరాయణః సతతదుర్గతః సజ్జనో నృపాఙ్గణగతః ఖలో మనసి సప్త శల్యాని మే. వృ. శశిని ధూసరే శల్యే శల్యాన రాణితి శోభనా శోభనయోగః. 509 వ్యా, తదితి :- తత్సిద్ధి హేతౌ ఆ కార్యంయొక్క సిద్ధికి హేతువైన, ఏకస్మిన్ = ఒకటి ఉంటూండగా, యత్ర = ఎక్కడ, తత్కరమ్ ఆ కార్యాన్నే చేసే, అన్యత్ = మరొకటి కూడ, భవేత్ = ఉండునో, ఆసౌ ఇది, సముచ్చయ సముచ్చయాలంకారము. త స్యేతి :- ప్రస్తుతకార్యాన్ని సాధించేది ఒకటి ఉండగా, ఎక్కడ ఇతర సాధకాలు కూడా చేరుతాయో అది సముచ్చయం. ఉదాహరణం- = = = దుర్వారా ఇతి :— స్మరమార్గణాః = మన్మథబాణాలు, దుర్వారాః = నివా· రింప శక్యం కానివి. ప్రియతమః = ప్రియతముడు, దూరే దూరంలో ఉన్నాడు. మనః = మనస్సు, ఆత్యుత్సుకమ్ = చాల బెంగగొని ఉన్నది. ప్రేమ = ప్రేమ, ' గాఢమ్ గాఢంగా ఉన్నది. వయః = వయస్సు, నవమ్ నూతనమైనది. ప్రాణాః = ప్రాణాలు, అతికఠినాః చాల కఠినమైనవి; పోకుండా ఉన్నాయి. కులమ్ కులము, నిర్మలమ్ నిర్మలమైనది. స్త్రీత్వమ్ = శ్రీస్వభావం, ధైర్య, విరోధి= ధైర్యానికి విరోధి యైనది. కాలః కాలం, మన్మథసుహృత్ = మన్మథు . నికి మిత్రుడు; వసంతము. కృతాన్త : = యముడు, ఆక్షమః అసమర్థుడు. ఆకా లంలో ప్రాణాలు తీయజాలడు. సఖ్యః = సఖురాళ్ళు, చతురాః= నేర్పు గలవాళ్ళు, నో = కారు. ఇతమ్ = ఈ విధంగా, శఠః - దుష్టమైన, కాలఃకాలం, కథమ్ ఎట్లు, సోఢవ్యః = సహించదగినది. = == అత్రేతి:. ఇక్కడ.మన్మథబాణాలే విరహాన్ని సహించజాలక పోవడాన్ని చేస్తున్నాయి. పైగా ప్రియతముడు దూరంలో ఉండడం మొదలైనవి కూడా గ్రహించబడ్డాయి. ఈ విధంగా విరహాసహత్వరూపకార్యాన్ని సాధించడానికి.<noinclude><references/></noinclude> 5ptjhd2rda6or4teg88q6jzib2g9jv0 104 225110 580086 2026-09-19T03:16:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 699 స్మరమార్గణాలు ఉండగా ఇంకా ఇతరకారణాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. అందు చేత సముచ్చయాలంకారం. అవ. కొందరు, రుద్రటాది ప్రాచీనాలంకారికులు, సద్యోగ సముచ్చయం, ఆసద్యోగసముచ్చయం, స...' 580086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 699 స్మరమార్గణాలు ఉండగా ఇంకా ఇతరకారణాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. అందు చేత సముచ్చయాలంకారం. అవ. కొందరు, రుద్రటాది ప్రాచీనాలంకారికులు, సద్యోగ సముచ్చయం, ఆసద్యోగసముచ్చయం, సదసద్యోగసముచ్చయం అని కొన్ని భేదాలు చెప్పారు. ఈ చెప్పిన సముచ్చయమే దానిలో పర్యవసానం చెందుతుంది కాబట్టి వాటికి వేరుగా లక్షణాలు చెప్పవలసిన పని లేదు అని చెపుతున్నాడు. ఏష ఇతి. ఈ సముచ్చయమే సద్యోగం (మంచివాటి కలయిక) లోను, ఆసద్యోగంలోను, సదసద్యోగంలోను పర్యవసానం చెందుతుంది. అందుచేత వాటికి వేరుగా లక్షణాలు చెప్పడంలేదు. ఎట్లనగా. = = = కులమితి:- రాజన్=రాజా ! అమలినమ్= పరిశుద్ధమైన, కులమ్ కులము. భద్రా = మంగళ ప్రదమైన, మూర్తిః = ఆకారం, శ్రుతిశాలినీ - శాస్త్రాభ్యాసంచేత ప్రకాశిస్తూన్న, మతిః = బుద్ధి, ఆలమ్ - అధికమైన, భుజబలమ్ భుజబలమూ, స్పీతా—అత్యధికమైన, లక్ష్మీః=ఐశ్వర్యం, ఆఖణ్ణితమై అడ్డులేని, ప్రభుత్వమ్ ప్రభుత్వమూ, ఏలే — ఈ భావాః = పదార్థాలు, ప్రకృతిసుభగాః హి = స్వభావం చేతనే సుందరమైనవి కదా? ఆయమ్ ఈ, జనః సామాన్యపురుషుడు, అమీభిః= వీటిచేత, సుతరామ్ = మిక్కిలి, దర్పమ్ గర్వాన్ని, ప్రజతి పొందుతాడు . తే ఏవ = అవే, తవ = నీకు, అఙ్కుశాః - అంశుళాలు, ఆమార్గంలో ప్రవ ర్తించ = ప్రవర్తించ కుండా ఆపే నియంత్రణలు. = = . == అత్రేతి. ఈ శ్లోకంలో మంచివాటి యోగం. మొదట చెప్పిన 'దుర్వారా ఇత్యాది శ్లోకంలో చెడ్డవాటి యొక్క యోగం. = == - శశీ ఇతి:- దివసధూసరః = పగటియందు ధూసరవర్ణం గల, శశీజ చంద్రుడు, గలితయౌవనా జారిపోయిన యౌవనం గల, కామినీ కాముకు రాలు, విగతవారిజమ్ — పోయిన పద్మాలు గల, సరః = సరస్సు, స్వాకృతేః = మంచి ఆకారంకలవానియొక అనక్షరమ్ = అక్షరాలు లేని, చదువు లేని, ముఖమ్ ముఖమూ, ధనపరాయణః - ధనమునందే అత్యాసక్తి గల, ప్రభుః = = ప్రభువు, సతతదుర్గతః = ఎల్లప్పుడు దరిద్రుడైన, సజ్జనః సజ్జనుడు, నృపాఙ్గణ గతః = రాజు ఇంటి వాకిట ఉన్న, ఖలః = : దుష్టుడు, సప్త ఈ ఏడూ, మే మనపి — నా మనస్సునందు, శల్యాని = శల్యాలు. ==<noinclude><references/></noinclude> jiik6ylakj88tc9n7kcfg4sk6skebpl 104 225111 580087 2026-09-19T03:40:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '700 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి:. ధూసరవర్ణం గల చంద్రుడు శల్యంగా ఉంటూండగా కల్యాంత రాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి గాన శోభనా శోభనాల యోగం. వి. ఇక్కడ ఒక విషయం పరిశీలించవలసి ఉన్నది. మమ్మటుడు సముచ్...' 580087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>700 కావ్యప్రకాశ ఆత్రేతి:. ధూసరవర్ణం గల చంద్రుడు శల్యంగా ఉంటూండగా కల్యాంత రాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి గాన శోభనా శోభనాల యోగం. వి. ఇక్కడ ఒక విషయం పరిశీలించవలసి ఉన్నది. మమ్మటుడు సముచ్చ యాలంకారానికి పైన చెప్పిన లక్షణోదాహరణలు చూపి "రుద్రటాదులు సద్యోగం, అసద్యోగం, సదసద్యోగం అని మూడు విధాలైన మరొక సముచ్చయం కూడా అంగీకరించారు. ఆ విభేదాలు కూడా నేను చెప్పిన సముచ్చయోదాహరణలలోనే కనబడతాయి; అందుచేత దానిని వేరుగా నేను చెప్పలేదు" అని అంటూ మూడు ఉదాహరణలు ఇచ్చాడు. 'దుర్వారాః ' ఇత్యాది ప్రథమోదాహరణంలో అసద్యోగం -అనీ, 'కులమమలినమ్' ఇత్యాది ద్వితీయోదాహరణంలో సద్యోగం అనీ, 'శశీ' ఇత్యాది తృతీయోదాహరణంలో సదసద్యోగం అనీ వివరించాడు. మొదటి ఉదా హరణంలో విరహం దుఃస్సహం అవడానికి స్మరమార్గణాల దుర్వారత్వం అనే ఒక సాధకం (కారణం) ఉంటూండగా, ఇతర కారణాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. రెండవ ఉదాహరణంలో సామాన్యజనులకు గర్వం కలిగించడానికి, ప్రకృతు డైన రాజుకు వినయం కలిగించడానికి అమలినకులం అనే ఒక కారణం ఉంటూం డగా ఇతర కారణాలు చెప్పబడ్డాయి. మూడవ ఉదాహరణంలో హృదయ శల్య త్వానికి దివసధూసరచంద్రుడు అనే ఒక కారణం ఉంటూండగా మరి కొన్ని కారణాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. ఈ విధంగా మమ్మటుడు చెప్పిన సముచ్చయ 'లక్షణం వీటికి సమన్వయిస్తుంది. అయితే రుద్రటాలంకారంలో చెప్పిన సద్యోగ- -అసద్యోగ-సదసద్యోగాలను ఇక్కడ సమన్వయించడం కుదురుతుందా అనేది ప్రశ్న. రుద్రటుడు సముచ్చయాలంకారాన్ని వాస్తవాలంకార భేదాలలోను, :ఔపమ్యాలంకార భేదాలలోను రెండుచోట్ల ప్రతిపాదించాడు. వాస్తవాలంకారాలలో చెప్పిన సముచ్చయంలో చెప్పిన కొన్ని భేదాలలో సద్యోగం, అసద్యోగం, సద సద్యోగం అనే భేదాలు చెప్పి వాటికి ఈ క్రింది ఉదాహరణలు ఇచ్చాడు. “సామోదే మధు కుసుమే జననయనానన్దనే సుధా చన్ద్ర క్వచిదపి రూపవతి గుణా జగతి సునీతం విధాతురిదమ్"(Vii-24) “సువాసన గల పుష్పంలో తేనెను, జనుల నయనాలకు ఆనందదాయకు డైన చంద్రునిలో అమృతాన్నీ, కొందరు రూపవంతులలో గుణాలను ఉంచి బ్రహ్మ దేవుడు మంచి పని చేశాడు" అని దీని భావం. ఇక్కడ 'పుష్పం-మధువు',<noinclude><references/></noinclude> l9juxvoirtkjvmz10b1zhm8zihabxl0 104 225112 580088 2026-09-19T03:40:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 701 'చంద్రుడు.అమృతం', 'రూపవంతుడు సద్గుణాలు' అని మంచి వాటి కలయిక సద్యోగం. - “ఆలిఙ్గతాః కరీరైః శమ్యస్తప్తోష్ణపాంసు నిచయేన మరుతో2 తిఖరా గ్రీ ష్మే కిమతో ఒన్యదభద్రమస్తు...' 580088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 701 'చంద్రుడు.అమృతం', 'రూపవంతుడు సద్గుణాలు' అని మంచి వాటి కలయిక సద్యోగం. - “ఆలిఙ్గతాః కరీరైః శమ్యస్తప్తోష్ణపాంసు నిచయేన మరుతో2 తిఖరా గ్రీ ష్మే కిమతో ఒన్యదభద్రమస్తు మరౌ"(Vii-25) “గ్రీష్మకాలంలో, మరుప్రదేశంలో కరీరవృక్షాలు (ఒక రకమైన ముళ్ళ చెట్లు) శమీవృక్షాలతోనూ, తీవ్రమైన గాలులు వేడెక్కిన ఇసుక దిబ్బలతోనూ కలిశాయి. ఇంతకంటే చెడ్డది ఏం కావాలి?" అని భావం. ఇక్కడ 'కరీరాలు-- శములు', 'వేడిగాలులు- ఇసుక'అనే చెడ్డవాటి కలయిక. అసద్యోగం. "కమలవనేషు తుషారో రూపవిలాసాదిశాలినీషు జరా రమణీష్వపి దుశ్చరితం దాతుర్లక్ష్మీశ్చ నీచేషు” (Vii-26) “పద్మవనాలమీద మంచు; రూపవిలాసాదులతో ప్రకాశించే స్త్రీలకు ముసలి తనం; నీచులకు ఐశ్వర్యం బ్రహ్మదేవుడు ఎంత చెడ్డ పని చేస్తున్నాడు!" అని. భావం. ఇక్కడ మంచివాటికీ చెడ్డవాటికి కలయిక సదసద్యోగం. - ఈ ఉదాహరణలలో మమ్మటుడు చెప్పిన సముచ్చయలక్షణం అన్వయిం చదు. అయితే తాను సముచ్చయాలంకారానికి ఉదాహరణగా ఇచ్చిన శ్లోకాలలోనే ఈ సద్యోగ- అసద్యోగ సదసద్యోగాలలో ఏదో ఒకటి ఉంటుంది కాబట్టి వీటిని ప్రత్యేకంగా పేర్కొనవలసిన పని లేదు అని మమ్మటువి అభిప్రాయం అయి ఉండాలి. కాని మమ్మటు డిచ్చిన సముచ్ఛయలక్షణం పట్టని రుద్రటుని పై లలో ఏ అలంకారం అంగీకరించాలి? అందుచేతనే ఇదొక సముచ్చయభేదం అని రుద్రటుడు చెప్పాడు. రుద్రటుడు ఇచ్చిన ఉదాహరణలలో ఏ జతకు ఆ జతను వేరు చేసి దానిలో సద్యోగాదులు చెప్పినట్లు కనబడుతుంది. కాని మమ్మటుడు తానిచ్చిన ఉదాహరణలలో కూడా ఈ సద్యోగాదులు ఉన్నాయి అని చెప్పుతూ వాటిలో జత లను వేరుచేయకుండా ఒక కార్యం సాధించడానికి ఒక ఉదాహరణంలో అన్నీ ఆసత్తులూ, ఒక ఉదాహరణంలో అన్నీ సత్తులూ, మూడవ ఉదాహరణంలో సద సత్తులూ కలిశాయి అని విశదీకరిస్తున్నాడు. అందుచేత రుద్రటుడు చెప్పిన సద్యో<noinclude><references/></noinclude> qx6s4tvf63n83y0x90btcohwtbo0gkf 104 225113 580089 2026-09-19T03:41:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '702 కావ్యప్రకాశ గాదులు మమ్మటుడు చెప్పినవాటిలో అంతర్గతం కావు. మమ్మటుడు చూపిన మూడవ ఉదాహరణంలో సదసద్యోగం అని చెప్పాడు. నిజానికి ఇవన్నీ అసద్యో గాలే అని చెప్పాలి. మొదటి ఉదాహరణలో...' 580089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>702 కావ్యప్రకాశ గాదులు మమ్మటుడు చెప్పినవాటిలో అంతర్గతం కావు. మమ్మటుడు చూపిన మూడవ ఉదాహరణంలో సదసద్యోగం అని చెప్పాడు. నిజానికి ఇవన్నీ అసద్యో గాలే అని చెప్పాలి. మొదటి ఉదాహరణలో దుర్వారస్మరమార్గణాదులు అన్నీ ఏ విధంగా విరహబాధాకరా లవడంచేత అసత్తులో (చెడ్డవో) అదే విధంగా మనః శల్యాలవడంచేత దివసధూసరళత్యాదు లన్నీ కూడా అసత్తు లనే చెప్పాలి. కాని మమ్మటుడు ఇక్కడ సదసద్యోగం అన్నాడు. అందుచేత ప్రదీపవ్యాఖ్యానంలో గోవిందఠక్కుర్ చంద్రుడు సత్తు, మిగిలిన వన్నీ అసత్తులు; వీటి యోగం అని ఏదో విధంగా సమర్థించాడు. మమ్మటుని అభిప్రాయం ఇదే కావచ్చును. సమర్థనం మాత్రమే. అందుచేత మరికొందరు వ్యాఖ్యాతలు ఈ అభిప్రాయాన్ని ఖండిస్తూ మరొక విధంగా సమర్థించడం కోసం ప్రయత్నించారు. సదసద్యోగం అంటే సత్తూ అనత్తూ కలవడం అని అర్థంకాదు (ద్వంద్వసమాసం కాదు), సత్తూ ఆసత్తూ కూడా అయిన వాటి కలయిక (కర్మధారయ సమాసం); చంద్రుడు సహజంగా నత్తు. ధూసరత్వంచేత ఆసత్తు, ఈ విధంగా చంద్రునిలోనే సదసద్యోగం అని వ్యాఖ్యానించారు. ఇది మమ్మటుడు పై రెండు శ్లోకాల విషయంలో ఆవిష్కరిం చిన అభిప్రాయానికి అనుగుణంగా లేదు. ఇలా చెపితే 'ప్రియతమో దూరే' అన్న చోట కూడా ఇలాంటి సదసద్యోగమే కదా అని ఆశంకించుకొని దానికి ఏదో కుదరని సమాధానం చెప్పారు. అందుచేత మమ్మటుని సద్యోగాదులను గూర్చిన ఈ విమర్శ అనావశ్యకం అని తోస్తుంది. అవ. మరొక విధమైన సముచ్చయాలంకారం నిరూపిస్తున్నాడు. కా. స త్వన్యో యుగపద్ యా గుణక్రియాః. 116 వృ. గుణె చ క్రియే చ గుణక్రియే చ గుణక్రియాః. క్రమేణో దాహరణమ్- శ్లో॥ విదలితసకలారికులం తవ బలమిదమభవదాశు విమలం చ, ప్రఖలముఖాని నరాధిప మలినాని చ తాని జాతాని, 510 శ్లో॥ అయమేకపదే తయా వియోగః ప్రియయా చోపనతః సదుఃసహో మే,<noinclude><references/></noinclude> 3h6zz0a5j1yvs7yl8qhr77v3c02nucm 104 225114 580090 2026-09-19T03:41:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం నవవారిధరోదయాదహోభి ర్భవితవ్యం చ నిరాతపత్వరమ్యైః. శ్లో॥ కలుషం చ తవాహితేష్వకస్మా త్సితపజ్కేరుహసోదరశ్రి చక్షుః, పతితం చ మహీపతీన్ద్ర తేషాం వపుషి ప్రస్ఫుటమాపదాం...' 580090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం నవవారిధరోదయాదహోభి ర్భవితవ్యం చ నిరాతపత్వరమ్యైః. శ్లో॥ కలుషం చ తవాహితేష్వకస్మా త్సితపజ్కేరుహసోదరశ్రి చక్షుః, పతితం చ మహీపతీన్ద్ర తేషాం వపుషి ప్రస్ఫుటమాపదాం కటాక్షైః. వ్యా స ఇతి :- యుగవత్ గుణాలు, క్రియలూ ఉన్నవో, సః తు 708 511 512 ఒక్క మారుగా, యాః= ఏ, గుణక్రియాః= ఆది, అన్యః= మరియొక సముచ్చయం. గుణె ఇతి:- 'గుణక్రియాః' అనే దానికి 'రెండు గుణాలు', లేదా 'రెండు క్రియలు', లేదా 'గుణమూ, క్రియా' అని అర్థం. వి. ఒకే సమయంలో రెండు గుణాలు కాని, రెండు క్రియలు గాని, గుణమూ క్రియా గాని ఏర్పడినట్లు (కలిసినట్లు) వర్ణిస్తే అది కూడ సముచ్చయా లంకారమే. వరసగా ఉదాహరణలు_ = = === విదలితేతి- ఇది రుద్రటకావ్యాలంకారంలోని శ్లోకం. నరాధిప రాజా! తవ = నీయొక్క, ఇదమ్ ఈ, బలమ్ సేన, ఆశు - శీఘ్రంగా, విదలితసక లారికులమ్ = నశింపచేయబడిన సమస్త శత్రుసముదాయం కలది, విమలం చ= నిర్మలమూ, అభవత్ = ఆయెను. తాని - ఆ, ప్రఖలముఖాని = దుష్టుల ముఖాలు = = కూడ, మలినాని = మలినములుగా, == = అయినవి. వి. ఇక్కడ విమలత్వ-మలినత్వాలు అనే గుణాలు ఒకే సమయంలో కలిగి నట్లు చెప్పబడింది గాన సముచ్చయాలంకారం. అయమితి :- విక్రమోర్వశీయంలో పురూరవుని మాటలు. మే నాకు, = ఏకపదే _ హటాత్తుగా, సుదుఃసహః = చాల సహించ శక్యం కాని, తయా = ప్రియయా వియోగః - ఆ ప్రియురాలితో వియోగం, = ఉపనతః = వచ్చినది. దివసముల చేత, నవవారిధరోదయాత్_నూత్న మేఘాల ఉదయంవల్ల, - నిరాతపత్వర మ్యైః = ఎండ లేక పోవడంచేత రమ్యాలుగా, భవితవ్యం చ ఆగుట కూడ (జరిగింది).<noinclude><references/></noinclude> fkyb0dafgm2xplpc3b2ikt4lojk77sv 104 225115 580091 2026-09-19T03:41:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '704 కావ్యప్రకాశ వి ఇక్కడ విరహం రావడం, దివసాలు రమ్యాలుగా అవడం అనే రెండు క్రియలు ఒకే సమయంలో జరిగినట్లు వర్ణించడంచేత సముచ్చయా లంకారం. == == == కలుషమితి: మహీపతీన్ద్ర = ఓ! రాజేంద్రా! తవ...' 580091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>704 కావ్యప్రకాశ వి ఇక్కడ విరహం రావడం, దివసాలు రమ్యాలుగా అవడం అనే రెండు క్రియలు ఒకే సమయంలో జరిగినట్లు వర్ణించడంచేత సముచ్చయా లంకారం. == == == కలుషమితి: మహీపతీన్ద్ర = ఓ! రాజేంద్రా! తవ నీయొక్క, సిత వజ్కేరుహసోదరశ్రి = తెల్లని పద్మం వంటి కాంతి గల, చక్షుః - నేత్రం, అక స్మాత్ = ఆకస్మాత్తుగా, అహితేషు = శత్రువుల విషయంలో, కలుషం చకలు షము. తేషాం వపుషి - వాళ్ళ శరీరమునందు, ఆ పదామ్ ఆపదల యొక్క, కటా షైః = కటాక్షాలచేత, పతిత = = పడుట. వి. ఇక్కడ కలుషత్వం అనే గుణం, పతనం అనే క్రియా రెండూ ఒకే కాలంలో సంభవించి నట్లు వర్ణించడంచేత సముచ్చయాలంకారం. వృ. "ధునోతి చాసిం తనుతే చ కీర్తిమ్" ఇత్యాదేః "కృపాణ పాణిశ్చ భవాన్ రణక్షితౌ ససాధువాదాశ్చ సురాః సురాలయే” ఇత్యా దేశ దర్శనాత్ 'వ్యధికరణే' ఇతి 'ఏకస్మిన్ దేశ్' ఇతి చ న వాచ్యమ్. వ్యా. రుద్రటాదులు ఈ గుణక్రియాదులు సముచ్చయం వేరు వేరు స్థానా లలో సంభవించాలి అనే అభిప్రాయంతో 'వ్యధికరణే' అని చెప్పారు. ఒ ఒకే ప్రదే శంలో జరగాలి అనే అభిప్రాయంతో కొందరు 'ఏకస్మిన్ దేశే' అని చెప్పారు. ఈ రెండూ కూడా యుక్తం కాదని చెప్పుచున్నాడు. ధునోతీతి :- "ఖడ్గాన్ని కదుపుతున్నాడు; కీర్తిని వ్యాపింప చేస్తున్నాడు” ఇత్యాదులు, “నువ్వు రణరంగంలో చేతితో ఖడ్గం పట్టావు; స్వర్గంలో దేవతలు సాధువాదాలు చేయడం ప్రారంభించారు" ఇత్యాదులు కనబడుతున్నాయి. అందు వల్ల 'వ్యధికరణే' అనీ, 'ఏకస్మిన్ దేశే' అనీ (లక్షణంలో) చేర్చకూడదు. వి. 'ధునోతి' ఇత్యాదివాక్యంలో ఖడ్గం కదల్చడం, కీర్తిని వ్యాపింప చేయడం అనే రెండు క్రియలూ ఒకే వీరునిలో ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. అందుచేత వైయధికరణ్యం లేదు గాన 'వ్యధికరణే' అని లక్షణంలో చేర్చగూడదు. "కృపాణ పాణిః" ఇత్యాది వాక్యంలో రాజు రణభూమిలో ఖడ్గం ధరించినట్లు, స్వర్గంలో దేవతలు సాధువాదాలు చేస్తూన్నట్లు వర్ణించడంచేత ఒక క్రియ రణభూమిలో<noinclude><references/></noinclude> s7pitn95d5hoqwx9o6c08ice844vffo 104 225116 580092 2026-09-19T03:41:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం జరిగింది. మరొకటి స్వర్గంలో జరిగింది గాన 'ఏకస్మిన్ దేశే' అని ణంలో చేర్చకూడదు అని భావం. 34. పర్యాయాలంకారం 705 కూడ లక్ష కా. ఏకం క్రమేణానేకస్మిన్ పర్యాయః. వృ. ఏకం వస్తు క్ర...' 580092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం జరిగింది. మరొకటి స్వర్గంలో జరిగింది గాన 'ఏకస్మిన్ దేశే' అని ణంలో చేర్చకూడదు అని భావం. 34. పర్యాయాలంకారం 705 కూడ లక్ష కా. ఏకం క్రమేణానేకస్మిన్ పర్యాయః. వృ. ఏకం వస్తు క్రమేణానేకస్మిన్ భవతి, క్రియతే స పర్యాయః. క్ర మేణోదాహరణమ్. '॥ నన్వాశ్రయస్థితిరియం తవ కాలకూట కేనోత్త రోత్త రో త్తరవిశిష్టపదోపదిష్టా, ప్రాగర్ణవస్య హృదయే వృషలక్ష్మణో ఒథ కణేఒధునా వససి వాచి పునః ఖలానామ్. 513 వ్యా. ఏకమితి :- ఏకమ్ = ఒక వస్తువు. క్రమేణ = క్రమంచేత, అనే కస్మిన్ = అనేక మైనదానియందు సంబంధించినట్లయితే, పర్యాయః పర్యాయా లంకారం. = ఏకమితి :. ఒక వస్తువు క్రమంగా అనేకవస్తువులమీద ఉన్నా లేదా చేయ బడినా అది పర్యాయాలంకారం. అనగా ఈ అలంకారంలో రెండు భేదాలని అర్థం. క్రమంగా ఉదాహరణం. నన్వితి:. ఇది భల్లటశతకంలోని శ్లోకం నను కాలకూట = ఓ! కాలకూటమా! తవ—నీకు, ఉత్త రోత్త రవిశిష్ట పదా = ఉత్తరోత్తరంవిశిష్టమైన స్థానం గల, ఇయమ్ =ఈ, ఆశ్రయస్థితిః = ఆశ్రయాలమీద స్థితి, కేన = ఎవనిచేత, ఉపదిష్టా నేర్ప ఉపదిష్టా=నేర్ప బడింది? ప్రాక్ = పూర్వం, అర్థవస్య = సముద్రం యొక్క, హృదయే = హృద యంలోను, ఆథ = అటుపిమ్మట, వృషలక్ష్మణః = ఈశ్వరుని యొక్క, కణే కంఠమునందు ఉంటివి, ఆధునా పునః - ఇప్పుడైతే, ఖలానామ్ దుష్టులయొక్క, వాచి = వాక్కునందు, వససి వసిస్తున్నావు. 45) వి. ఇక్కడ ఒకే కాలకూటం క్రమంగా వేరు వేరు స్థానాలలో ఉన్నట్లు<noinclude><references/></noinclude> q7wchw8omxjhvtj5v52i5sibbplxyig 104 225117 580093 2026-09-19T03:41:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '706 కావ్య ప్రకాశ వర్ణించబడింది గాన ఒకే వస్తువు అనేకాధారాలలో వరసగా ఉండడం అనే ప్రథమ పర్యాయభేధానికి ఉదాహరణం. 11 వృ. యథా వా- శ్లో॥ బిమ్బోష్ఠ ఏవ రాగ స్తే తన్వి పూర్వమదృశ్యత, అధునా హృ...' 580093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>706 కావ్య ప్రకాశ వర్ణించబడింది గాన ఒకే వస్తువు అనేకాధారాలలో వరసగా ఉండడం అనే ప్రథమ పర్యాయభేధానికి ఉదాహరణం. 11 వృ. యథా వా- శ్లో॥ బిమ్బోష్ఠ ఏవ రాగ స్తే తన్వి పూర్వమదృశ్యత, అధునా హృదయే ఒప్యేష మృగశాక్షి దృశ్యతే. 514 వృ. రాగస్య వస్తుతో భేదేవి ప్యేకతయా అధ్యవసిత త్వాదేక త్వమ్ అవిరుద్ధమ్. యథా ఇతి :. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా. = బిమ్బోష్ఠ ఇతి :- పద్మగుప్తుని నవసాహసాంక చరితంలోని శ్లోకం ఇది. మృగశాబాషి—లేడి కన్నుల వంటి కళ్లు గలదానా! తన్వి=ఓ! సుందరీః (సన్నని దానా!) పూర్వమ్ = పూర్వం, రాగఃజ రాగం, రాగశబ్దానికి ఎరుపు అనురాగం అని రెండర్థాలు. తే = నీ యొక్క, బిమ్బోప్లే ఏవ = దొండపండు వంటి ఓష్ఠం మీదనే, అదృశ్యత = చూడబడెను. ఆధునా - ఇప్పుడు, ఏషః - ఇది. హృద = యేఒపి — హృదయంలో కూడా, లక్ష్యతే = చూడబడుచున్నది. = రాగ స్యేతిః . వాస్తవంలో రాగం వేరే అయినా ఒకటిగా అధ్యవసానం (కావాలని నిశ్చయంచేయడం) వల్ల ఏకత్వం విరుద్ధం కాదు. వి. ఓష్ఠాలలో ఉన్న రాగం (ఎరుపు) వేరు. హృదయంలో ఉన్న రాగం (అనురాగం) వేరు. ఆయినా రాగత్వేన ఈ రెండూ ఒకటే అని కావాలని నిశ్చయం చేయడంచేత (అధ్యవసానం చేత) ఏకంగా భావించి అక్కడ ఉన్న రాగమే ఇక్కడ ఉన్నది అని వర్ణించబడింది వాస్తవికమైన ఏకత్వం పై ఉదా హరణలో; ఈ ఉదాహరణలో కల్పితమైన ఏకత్వం. - ఆవ. ఒకదానిని అనేకస్థానాలలో చేయడానికి ఉదాహరణం చూపు తున్నాడు. గాథ, తంతాణ సిరిసహో అరర అణాహరణమ్మి హిఅఅమేక రసం బిమ్బాహరే పిఆణం ణివేసిఅం కుసుమబాణేణ. 515<noinclude><references/></noinclude> fr6q804dqr8gevfe0e5e8zg9zhfo8qt 104 225118 580094 2026-09-19T03:41:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం “తత్తేషాం శ్రీసహోదరరత్నాహరణే హృదయమేకరసమ్, బిమ్బాధరే ప్రియాణాం నివేశితం కుసుమబాణేన" = = 707 వ్యా. తం ఇతి :- ఆనందవర్ధనుని విషమబాణలీలలోని శ్లోకం. శ్రీ సహో దరరత్నాహరణే...' 580094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం “తత్తేషాం శ్రీసహోదరరత్నాహరణే హృదయమేకరసమ్, బిమ్బాధరే ప్రియాణాం నివేశితం కుసుమబాణేన" = = 707 వ్యా. తం ఇతి :- ఆనందవర్ధనుని విషమబాణలీలలోని శ్లోకం. శ్రీ సహో దరరత్నాహరణే = లక్ష్మికి సహోదరులైన రత్నాలను హరించడంలో, ఏకరసమ్ = ఒకే ఒక ఆసక్తి గల, తత్ ఆ, తేషాం హృదయమ్ ఆ అసురుల హృదయం, కునుమబాణేశ = మన్మథునిచేత, ప్రియాణామ్ = ప్రియురాళ్ళయొక్క, బిమ్బాధరే = బింబం వంటి అధరోషమునందు, నివేశితమ్ ఉంచబడింది. = వి. పూర్వం లక్ష్మీనివాసస్థానాలైన రత్నాలను శ్రేష్ఠవస్తువులను) హరించ డంలో ఆస క్తి కలదిగా చేయబడిన హృదయం ఇప్పుడు ప్రియాబింబోష్ఠంమీద ఆసక్త మైనట్లు చేయబడింది అని వర్ణించడంచేత పర్యాయాలంకారం. వి. కావ్యప్రకాశం కొన్ని ప్రతులలో 'నన్వాశ్రయస్థితిః ' ఇత్యాది శ్లోకం తరవాత ఈ క్రింది శ్లోకం కూడా ఉంది. ప్రదీపకారుడైన గోవింద ఠక్కుర్ పాఠం ప్రకారం లేదు. అతిప్రాచీనమైన సంకేతవ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఈ శ్లోకం ఉంది. శ్లో॥ శ్రేణీభారస్త్యజతి తనుతాం సేపతే మధ్యభాగః పద్భ్యాం ముక్తాస్త రలగతయః సంశ్రితా లోచనాభ్యామ్, ధత్తే వక్షః కుచసచివతామద్వితీయం చ వక్త్రం తద్గాత్రాణాం గుణవినిమయః కల్పితో యౌవనేన. = వ్యా. శ్రోణిబార ః_కటి ప్రదేశ భారం, తనుతామ్ = సూక్ష్మత్వాన్ని, త్యజతి =విడచుచున్నది. మధ్యభాగః = నడుము, సేవతే తనుత్వాన్ని పొందుతున్నది. పద్భ్యామ్ పాదాలచేత, తరలగతయఃచంచలగమనాలు, ముక్తాః= విడ వబడ్డాయి. లోచనాభ్యామ్ నే తాలచేత, సంశ్రితాః = ఆశ్రయించబడ్డాయి. వక్షః = వక్షః స్థలం, కుచసచివతామ్ = కుచములతో కూడుటను (సద్వితీయత్వాన్ని), ధత్తే= ధరించుచున్నది. వక్త్రం చ_ ముఖం, అద్వితీయమ్ రెండవది లేనిది (సాటి లేనిది). యౌవనేన _ యౌవనంచేత, తద్గాత్రాణామ్ ఆమె అవయవాలలో, గుణ వినిమయః = గుణాల వినిమయం (మార్పిడి), కల్పితః = చేయబడింది. - ==<noinclude><references/></noinclude> m5gb64b448j69ylc5xuqsl95x7pdgyo 104 225119 580095 2026-09-19T03:42:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '708 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ ముందు శ్రోణీప్రదేశంలో ఉన్న తనుత్వం తరువాత మధ్య భాగం చేరింది అనీ, పాదాలలో ఉన్న చాంచల్యం నేత్రాలలో చేరిందనీ, వక్షః స్థలంలో ఉన్న ఆద్వితీయత్వం (రెండవది...' 580095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>708 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ ముందు శ్రోణీప్రదేశంలో ఉన్న తనుత్వం తరువాత మధ్య భాగం చేరింది అనీ, పాదాలలో ఉన్న చాంచల్యం నేత్రాలలో చేరిందనీ, వక్షః స్థలంలో ఉన్న ఆద్వితీయత్వం (రెండవది లేకపోవడం, సాటి లేకపోవడం అని రెండర్థాలు) ముఖాన్ని చేరిం దనీ వర్ణించడంచేత పర్యాయాలంకారం. ఈ శ్లోకం. లోని పూర్వార్ధం మాత్రమే పర్యాయానికి ఉదాహరణం అని సంకేతవ్యాఖ్యలో చెప్పబడింది. కా. అన్య స్తతోఒన్యథా. వృ. అనేక మేకస్మిన్ క్రమేణ భవతి క్రియతే వా సోసైన్యః- క్ర మేణోదాహరణమ్. శో॥మధురిమరుచిరం వచః ఖలానా మమృతమహో ప్రథమం పృథు వ్యక్తి, అథ కథయతి మోహ హేతుమన్త ర్గతమిన హాలహలం విషం తదేవ. 516 శ్లో॥తదేహం నతభిత్తి మన్దిరమిదం అఙ్ఞావకాశం దివః సా ధేనుర్జరతీ నదన్తి కరిణామేతా ఘనాభా ఘటాః, స క్షుద్రో ముసలధ్వనిః కలమిదం సంగీతకం యోషితా మాశ్చర్యం దిన సైర్విజో2యమియతీఁభూమిం సమారోపితః వృ. అత్ర ఏక న్యైవ హానోపాదానయోర వివక్షితత్వాత్ న పరి వృత్తి : = వ్యా. అన్య ఇతి:- తతః వెనుక చెప్పినదాని కంటె, అన్యథా - విపరీ తంగా ఉన్నట్లయితే, అన్యః = మరొక విధమైన పర్యాయం. అనేకమితి:- అనేకవస్తువులు క్రమంగా ఒక వస్తువునందు ఉన్నా లేదా, చేయబడినా అది మరియొక పర్యాయాలంకారభేదం. క్రమంగా ఉదాహరణం. మధురిమేతి:- మధురిమరుచిరమ్ మాధుర్యంచేత సుందరమైన, ఖలానాం ==<noinclude><references/></noinclude> m2bhl4wm2m2sv1o9rth5f0qrwout788 104 225120 580096 2026-09-19T03:42:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమో ల్లాసం = = = 709 వచః _ దుష్టుల వచనం, ప్రథమమ్ ముందుగా, పృథు అధికమైన, అమృతమ్ = అమృతాన్ని, వ్యక్తి = ప్రకటిస్తుంది. ఆథ - పిమ్మట, తదేవ = ఆదే, అ నరతమ్ = లోపల ఉన్న, మోహహేతుమ్-మోహానికి హేతువై...' 580096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమో ల్లాసం = = = 709 వచః _ దుష్టుల వచనం, ప్రథమమ్ ముందుగా, పృథు అధికమైన, అమృతమ్ = అమృతాన్ని, వ్యక్తి = ప్రకటిస్తుంది. ఆథ - పిమ్మట, తదేవ = ఆదే, అ నరతమ్ = లోపల ఉన్న, మోహహేతుమ్-మోహానికి హేతువైన, హాలహలం విషమ్ – హాలహలవిషాన్ని, కథయతీవ చెప్పునట్లు ఉంటుంది. ఆహో – ఏమి ఆశ్చర్యం! = == వి. ఇక్కడ ఒకే ఖలవచనంలో క్రమంగా అమృతవ్యంజకత్వం, విష కథనం అనేవి ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది గాన పర్యాయాలంకారం. = = తదితి:- తత్ = ఆ, గేహమ్ = గృహం, నతభి త్తి – వంగిపోయిన గోడలు గలది. ఇదం మన్దిరమ్ = ఈ ఇల్లు, దివః = ఆకాశంనుండి, లబ్ధావకాశమ్ = పొందబడిన అవకాశం గలది. సా- ఆ, ధేనుః - ఆవు, జరతీ = ముసలిది, కరిణామ్ = ఏనుగుల యొక్క, ఏతాః = ఈ, ఘనాభాః మేఘాలవంటి కాంతి గల, ఘటాః = సమూహాలు, నదని ధ్వనిచేస్తున్నాయి. సః = ఆ, క్షుద్రః = నికృష్టమైన, ముసలధ్వనిః = రోకళ్ళ చప్పుడు; ఇదమ్ ఈ, కలమ్ = మధుర మైన, యోషితామ్ = స్త్రీల యొక్క, సంగీతకమ్ గానము. ఆయం ద్విజః = ఈ బ్రాహ్మణుడు, దివనైః - కొన్ని రోజులచేతనే, ఇయతీమ్ ఇంతటి, భూమిమ్ = సమృద్ధిసీమను, సమారోపితః = అధిష్ఠింపచేయబడ్డాడు. ====== = వి. ఇక్కడ ఒక్క బ్రాహ్మణునియందు ఆ గేహం, ఈ మందిరం మొదలైనవి క్రమంగా (ముందు ఆ గేహం, తరవాత ఈ మందిరం అనే క్రమం చేత) దివసాలు సమకూర్చినట్లు వర్ణింపబడింది. అందుచేత ఒక వస్తువునందు అనేక వస్తువులను చేయడం అనే పర్యాయాలంకారం. అత్రేతి:. ఇక్కడ ఒకే వ్యక్తి హానోపాదానాలు చేసినట్లు వివక్షితం కాదు గాన పరివృత్త్యలంకారం కాదు. వి. పూర్వం ఉన్న గేహాదులను విడచి మందిరాదులను స్వీకరించి నట్లు వర్ణించడంచేత పరివృత్త్యలంకారం చెప్పవచ్చును కదా అని ఆశంకకు అవకాశం లేదు. ఉన్నదానిని విడచి మరొకటి స్వీకరించడం అనేది చెప్పడం ఇక్కడ అభీష్టం కాదు. తన వద్ద ఉన్నదానిని మరొకరికి ఇచ్చి తాను వారినుండి ఒక వస్తువు గ్రహిస్తే పరివృత్తి. ఇక్కడ గేహాదుల్ని ఎవరూ తీసికొన్నట్లు వర్ణించ<noinclude><references/></noinclude> a0iciyckg054rlat3zycyaz6q5unmdh 104 225121 580097 2026-09-19T03:42:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '710 కావ్య ప్రకాశ లేదు; ఎవరో మందిరాదులు ఇచ్చినట్లు కూడా చెప్పలేదు. అందుచేత పరివృత్తి. కాదని భావం. 35. అనుమానాలంకారం కా. అనుమానం తదు క్తం యత్సాధ్యసాధనయోర్వచః. 117 వృ. పక్షధర్మాన్వయవ...' 580097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>710 కావ్య ప్రకాశ లేదు; ఎవరో మందిరాదులు ఇచ్చినట్లు కూడా చెప్పలేదు. అందుచేత పరివృత్తి. కాదని భావం. 35. అనుమానాలంకారం కా. అనుమానం తదు క్తం యత్సాధ్యసాధనయోర్వచః. 117 వృ. పక్షధర్మాన్వయవ్యతిరేకిత్వేన త్రిరూపో హేతుః సాధనమ్. ధర్మిణి అయోగవ్యవచ్చేదో వ్యాపకస్య సాధ్యత్వమ్. యథా- 8 11 శ్లో॥ యత్రైతా లహరీచలాచలదృశో వ్యాపారయన్తి భ్రువం యత్ తతై 9వ పత న్తి సంతతమమీ మర్మస్పృశో మార్గణాః తన్తి తచ్చ క్రీకృతచాపమఞ్చతశర పేఙ్ఞత్కరః క్రోధనో ధావత్యగ్రత ఏవ శాసనధరః సత్యం సదాసాం స్మరః.518 వృ. సాధ్యసాధనయోః పౌర్వాపర్యవికల్పేన కించిద్వైచిత్య మితి న తథా దర్శితమ్. వ్యా. అనుమానమితి :- సాధ్యసాధనయోః = సాధ్యసాధనాలయొక్క, యత్ = ఏ, వచః _ చెప్పడం ఉన్నదో, తత్ = ఆది, అనుమానమ్ అనుమానా – లంకారంగా, ఉ క్రమ్ = చెప్పబడినది. = పక్షేతి:- పక్షధర్మత్వ-అన్వయిత్వ-వ్యతిరేకిత్వాలచేత మూడు విధాలైన హేతువు సాధనం. వ్యాపకానికి ధర్మియందు అయోగవ్యవచ్చేదం సాధ్యత్వం. వి. 'పర్వతో వహ్నిమాన్ ధూమాత్' (పర్వతంమీద అగ్ని ఉంది, ధూమం. ఉంది కాబట్టి) అనే వాక్యంలో ధూమం సాధనం; దీనికే హేతువు అని పేరు. వహ్ని సాధ్యం. సాధ్యం దేనిమీద ఉన్నదో అది పక్షం. ఇక్కడ పర్వతం పక్షం. సాధనం. ( హేతువు)లో మూడు అంశాలు ఉండాలి. అది పక్షంలో ఉండాలి. పక్షంలో ఉండ డానికి 'పక్షధర్మత్వం అని పేరు. ఇది మొదటి అంశం. ఎక్కడ సాధ్యం నిశ్చి తమో, తప్పకుండా ఉంటుం దని తెలుసునో, అది సపక్షం. ధూమం ఉన్న వంటిల్లు మొదలైనవాటిలో అగ్ని ఉన్నది అని నిశ్చితంగా తెలుసును, అందుచేత<noinclude><references/></noinclude> empw7wbzbr9hlz02nx5ac5bes4ruizz 104 225122 580098 2026-09-19T03:42:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం ' 711 అది సపక్షం. సాధనం సపక్షంలో ఉండాలి. దీనికే 'అన్వయిత్వం' అని పేరు. ఇది రెండవ అంశం. ఎక్కడ సాధ్యం ఉండడం అసంభవం అని నిశ్చితమో అది విపక్షం. చెరువు మొదలైనవాటిలో వహ్ని ఉ...' 580098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం ' 711 అది సపక్షం. సాధనం సపక్షంలో ఉండాలి. దీనికే 'అన్వయిత్వం' అని పేరు. ఇది రెండవ అంశం. ఎక్కడ సాధ్యం ఉండడం అసంభవం అని నిశ్చితమో అది విపక్షం. చెరువు మొదలైనవాటిలో వహ్ని ఉండదు అని నిశ్చితంగా తెలుసును. అందుచేత అది విపక్షం. సాధనం విపక్షంలో ఉండకూడదు దీనికే 'వ్యతిరేకిత్వం' అని పేరు. ఇది మూడవ అంశం, ఈ మూడు అంశాలు ఉన్నదే సాధనం ఆవు తుంది "యత్ర యత్ర ధూమః తత్ర తత్రాగ్నిః" (ఎక్కడెక్కడ ధూమం ఉంటుందో అక్కడల్లా నిప్పు ఉంటుంది) అనేదానికి, 'వ్యాప్తి' అని పేరు. దీనిలో ధూమానికి 'వ్యాప్యం' అని, అగ్నికి 'వ్యాపకం' అనీ పేరు ధర్మియందు అనగా పక్షమునందు, వ్యాపకంయొక్క అయోగవ్యవచ్ఛేదం సాధ్యత్వం. అయోగవ్యవ చ్ఛేదం అనగా లేకపోవడాన్ని నిషేధించడం; అనగా తప్పకుండా ఉన్న దని చెప్పడం. ధర్మియందు తప్పకుండా ఉన్న దని ఏ వ్యాపకం చెప్పబడుతుందో అది సాధ్యం. ఇక్కడ ధూమం సాధనం, అగ్ని సాధ్యం, కవి ప్రతిభ చేత కల్పిం చిన సాధనంచేత ఒక ధర్మియందు సాధ్యాన్ని ఊహించడం అనుమానాలంకారం అని అర్థం. చమత్కార జనకంగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే సాధ్యసాధననిర్దేశం అలంకారం అవుతుంది. కాని పైన చూపిన “పర్వతో వహ్నిమాన్" ఇత్యాదులు అలంకారాలు కావు. శాస్త్రీయన్యాయమూలకాలైన అలంకారా లన్నింటిలోనూ చమత్కారజనకత్వం అనేది ఉంటేనే అలంకారత్వం అని గ్రహించాలి. ఉదా హరణం ఎట్లనగా– == యత్రేతి:- లహరీచలాచలదృశః - తరంగాల వలె మిక్కిలి చంచలము లైన నేత్రాలు గల, ఏతాః = ఈ యువతులు, యత్ర=ఎవనియందు, ధ్రువమ్ కనుబొమ్మను, వ్యాపారయన్తి వక్రంగా చేస్తున్నారో, కటాక్షం ప్రసరింప చేస్తున్నారో, తత్రైవ = అక్కడనే, ఆ యువకునియందే మర్మస్పృశః=మర్మ స్థలాలను స్పృశించే, ఆమీ మార్గణాః= ఈ దాణాలు, సంతతమ్ అవిచ్ఛిన్నంగా, పత న్తి ఇతి యత్_పడుచున్న వనే మాట ఏది కలదో, తత్ = ఆ కారణంవల్ల, ఆసామ్ = ఈ యువతులయొక్క, శాసనధరః ఆజ్ఞను ధరిస్తూన్నవాడై, క్రోధసః=|క్రోధ స్వభావం గల, స్మరః = మన్మథుడు, అక్ష్చాతశర్మ పేజ్జత్కరః = ధనస్సునందు సంధించబడిన బాణాలయందు కదలుచున్న హస్తాలు కలవాడై, చక్రీకృతచాపమ్ - చక్రంగా చేయబడిన ధనస్సు కలుగునట్లుగా, అగ్రతః ఏవ = వాళ్ళ ఎదుటనే, ధావతి = శీఘ్రంగా వస్తున్నాడు. సత్యమ్ = సత్యము. =<noinclude><references/></noinclude> 0swnmwcv1xg307e57puth6bf82c8jg2 104 225123 580099 2026-09-19T03:42:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '712 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ యువతుల కటాక్షాలకు లక్ష్యమైనవానియందు బాణాలు పడడం అనేది సాధనం. ఈ సాధనాన్ని పట్టి ఆ యువతులు ముందు మన్మథుడు ధనస్సు ఎక్కు పెట్టి శీఘ్రంగా వస్తున్నాడు అ...' 580099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>712 కావ్యప్రకాశ వి. ఇక్కడ యువతుల కటాక్షాలకు లక్ష్యమైనవానియందు బాణాలు పడడం అనేది సాధనం. ఈ సాధనాన్ని పట్టి ఆ యువతులు ముందు మన్మథుడు ధనస్సు ఎక్కు పెట్టి శీఘ్రంగా వస్తున్నాడు అనేది సాధ్యంగా చెప్పబడింది. అందు చేత ఇది అనుమానాలంకారం. సాధ్యేతి:- సాధ్యసాధనాల పౌర్వాపర్యావికల్పంలో వైచిత్ర్యం ఏమీ లేదు గాన ఆ విధంగా చెప్పబడ లేదు. వి. సాధ్యసాధనాల నిర్దేశం అనుమానాలంకారం అని చెప్పబడింది. సాధ్య ప్రతిపాదక వాక్యాన్ని ముందు చెప్పి తరువాత సాధన ప్రతిపాదక వాక్యాన్ని చెప్పవచ్చు. లేదా సాధనవాక్యాన్ని ముందు చెప్పి తరవాత సాధ్యవాక్యాన్ని చెప్ప వచ్చు. ఈ విధంగా రుద్దటాదులు చెప్పినట్లు ఈ అలంకారంలో రెండు భేదాలు చెప్పవచ్చును. కాని దీనిలో వైచిత్ర్యం ఏమీ లేదు గాన భేదద్వయాన్ని చెప్ప వలసిన పని లేదు. ఒక భేదంలో ఉన్న చమత్కారంకంటె రెండవ భేదంలోని చమత్కారం విలక్షణంగా ఉంటేనే రెండు భేదా లని చెప్పాలి కాని చమతారంలో వైలక్షణ్యం లేనప్పుడు అలాంటి విభాగాలు అనావశ్యకాలు. 36. పరికరాలంకారం కా. విశేషణైర్యత్సాకూతైరు క్తిః పరికరస్తు సః. వృ. అర్థాద్విశ్లేష్యస్య. ఉదాహరణమ్. ॥మహౌజసో మానధనా ధనార్జితా ధనుర్భృతః సంయతి అబ్ధకీర్తయః న సంహతా సస్య నభేదవృత్తయః ప్రియాణి వాఞ్ఛ న్త్యసుభీః సమీహితుమ్. 519 వృ. యద్యవ్యపుష్టార్థస్య దోషతాభిధానా తన్ని రాకరణేన పుష్టార్థ స్వీకారః కృతః తథా ప్యేకనిష్ఠత్వేన బహూనాం విశేషణానామేవముపన్యా నే వై చిత్ర్యమిత్యలంకారమధ్యే గణితః.<noinclude><references/></noinclude> dv65hsdh0d6gqftxvnykzblitvjjwpm 104 225124 580100 2026-09-19T03:43:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.దశమోల్లాసం 718 వ్యా. విశేష ణైరితి:- సాకూతైః= అభిప్రాయంతో కూడిన, అభిప్రాయగర్భి తాలైన, విశేషణైః = విశేషణాలచేత, యత్ ఏ, లేదా, ఎక్కడ, ఉక్తిః = (విశేష్యం యొక్క) పరిపుష్టి చేయబడుతుందో, సః =...' 580100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.దశమోల్లాసం 718 వ్యా. విశేష ణైరితి:- సాకూతైః= అభిప్రాయంతో కూడిన, అభిప్రాయగర్భి తాలైన, విశేషణైః = విశేషణాలచేత, యత్ ఏ, లేదా, ఎక్కడ, ఉక్తిః = (విశేష్యం యొక్క) పరిపుష్టి చేయబడుతుందో, సః = ఆది, పరికరః = పరికరా 100500. = అర్థాదితి:- అనగా విశేష్యం యొక్క అని అర్థం. = == అభిప్రాయగర్భితాలైన విశేషణాలను ఉపయోగించి విశేష్యంలో ఒక విధ మైన వైశిష్ట్యాన్ని సూచించడం పరికరాలంకారం. ఉదాహరణం_ == = మహౌజసః ఇతి:- కిరాతార్జునీయంలో గూఢచారి యుధిష్ఠిరునితో చెప్పు చున్న మాటలు. మహౌజసః = గొప్ప తేజస్సు గలవారు, మానధనాః మానమే · ధనంగా కలవారు, ధనార్చితాః - ధనంచేత పూజించబడ్డవారూ, సంయతి = యుద్ధంలో, లబ్ధకీర్తయః = పొందబడిన కీర్తి గలవారు, నసంహతాః తమలో తాము కలవనివారు, అనగా అందరూ కలిసి రాజుకు ఎదురుతిరిగే అవకాశంలే దని భావం, నభిన్నవృత్తయః వేరు వేరు ప్రవృత్తులు కలవారు కానివారు, పరస్పరం విరోధం కూడా లేనివారు; అందుచేత రాజు విషయంలో అందరూ అనుకూలులే అని అర్థం. ధనుర్భృతః = ధనుర్ధారులైన యోధులు, ఆసుభిః = ప్రాణాలచేత, ప్రాణాలు ఇచ్చి కూడ, తస్య= ఆ దుర్యోధనునియొక్క, ప్రియాణి ప్రియాలను, సమీహితుమ్ = చేయుటకు, వాఞ్చని కోరుచున్నారు. — == ఇక్కడ 'ధనుర్భృతః' అనే విశేష్యానికి 'మహౌజసః ' ఇత్యాది విశేష ణాలు ప్రయోగించడంచేత యోధుల గొప్పతనం, తద్వారా దుర్యోధనుని ప్రాధాన్యం సూచితం అవుతున్నాయి. ఆశంక. 'అపుష్టార్థం' దోషం అని వెనుక చెప్పబడింది. చెప్పబడింది. ఆ దోషం లేకుండా ఉండా లంటే పుష్టార్థత్వం (ప్రకృతార్థానికి పరిపుష్టి చేకూర్చడం) అవసరం. అందుచేత ఈ విధంగా విశేషణాల ప్రయోగం ద్వారా చేసిన అర్థపుష్టి అపుష్టారత్వ రూప దోషాభావమే అవుతుంది కాని దీనికి అలంకారత్వం అంగీకరించ పలసిన ఆవశ్యకత ఉన్నదా అని ప్రశ్నించవచ్చు. కాని చాల విశేషణాలు ప్రయో గించడంలో ఒక చమత్కారం ఉంది గాన దీనిని దోషాభావమాత్రంగా పరిగణించ ”కూడదు. అలంకారంగా అంగీకరించాలి అని చెపుతున్నాడు. యద్యపీది. 'ఆపుష్టారం '<noinclude><references/></noinclude> q8q3qv0avqoit7ojgyehcvebf0tojzh 104 225125 580101 2026-09-19T03:43:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '711 కావ్యప్రకాశ దోషం అని చెప్పడంచేత ఆ దోషాన్ని పరిహరించడం ద్వారా పుష్టారాన్ని స్వీక రించడం అవసరమే అయినా ఒక విశేష్యానికి సంబంధించిన అనేకవిశేషణాలు ఉపయోగించడంలో వైచిత్ర్యం...' 580101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>711 కావ్యప్రకాశ దోషం అని చెప్పడంచేత ఆ దోషాన్ని పరిహరించడం ద్వారా పుష్టారాన్ని స్వీక రించడం అవసరమే అయినా ఒక విశేష్యానికి సంబంధించిన అనేకవిశేషణాలు ఉపయోగించడంలో వైచిత్ర్యం ఉంది గాన దీనిని అలంకారాల మధ్య పఠించడం జరిగింది. వి. అనగా ఆపుష్టార్థత్వదోషం పరిహరించడానికి ఇన్ని విశేషణాలు ప్రయోగించకపోయినా పుష్టార్థత్వం సంపాదించవచ్చు. ఇన్ని విశేషణాలు ప్రయో గించడంలో దోషపరిహారాన్ని మించిన చమత్కారం ఉన్న దని భావం. 37. వ్యాజో క్త్యలంకారం కా. వ్యాజో క్తిశ్ఛద్మనోద్భిన్నవస్తురూపనిగూహనమ్. 118 వృ. నిగూఢమపి వస్తునో రూపం కథమపి ప్రభిస్నం కేనాపి వ్యపదేశేన యదపహ్నూయతే సా వ్యాజో క్తిః న చైషాపహ్నుతిః; ప్రకృతాప్రకృతో భయనిష్ఠస్య సామ్యస్య ఇ హాసంభవాత్. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ శై లేన్ద్ర ప్రతిపాద్యమానగిరిజాహస్తోపగూడోల్లస ద్రోమ్చాదివిసంష్ఠులాఖిలవిధివ్యాసఙ్గభజ్గాకులః, హా శైత్యం తుహినాచలస్య కరయోరిత్యూచివాన్ సస్మితం శై లా న్తఃపురమాతృమణ్డలగణైర్దృష్టో ఒవతాద్వః శివః. 520 వృ. అత్ర పులక వేపథూ సాత్వికరూపతయా ప్రసృతౌ శైత్య కారణతయా ప్రకాశితత్వాదపలపితస్వరూపౌ వ్యాజోక్తిం ప్రయోజయతః. వ్యా. వ్యాజో క్తిరితి ఛద్మనా= మిషచేత, ఉద్భిన్న వస్తురూపని గూహనమ్ పైకి పొక్కిన వస్తువుయొక్క రూపాన్ని కప్పిపుచ్చడం, వ్యాజోక్తి = వ్యాజో క్త్య లంకారం. నిగూఢమితి:- నిగూఢంగానే ఉన్న వస్తుస్వరూపం ఏదో విధంగా పైకి తెలిసిపోయి నప్పుడు దానిని ఏదో ఒక వంక చేత కప్పిపుచ్చడం అనేది ఏది కలదో<noinclude><references/></noinclude> gmb4fpsdiso5aasp3mtbnt00oswbud6 104 225126 580102 2026-09-19T03:43:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 715 ఆది వ్యాజోక్త్యలంకారం. ఇది అపహ్నుత్యలంకారం కాదు. ప్రకృతాప్రకృతో భయనిష్ఠ మైన సామ్యం ఇక్కడ అసంభవం కదా? వి. ఆవహ్నుత్యలంకారంలో సామ్యమూలకమైన ఆహహ్నం ఉంటుంది. అనగా...' 580102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 715 ఆది వ్యాజోక్త్యలంకారం. ఇది అపహ్నుత్యలంకారం కాదు. ప్రకృతాప్రకృతో భయనిష్ఠ మైన సామ్యం ఇక్కడ అసంభవం కదా? వి. ఆవహ్నుత్యలంకారంలో సామ్యమూలకమైన ఆహహ్నం ఉంటుంది. అనగా ప్రకృతమైన విషయాన్ని దానితో సామ్యం గల మరొక (ఆప్రకృతమైన) విషయంచేత కప్పిపుచ్చడం ఉంటుంది. ఉపమేయాన్ని నిషేధించి ఉపమాన వ్యవస్థాపనం చేయబడుతుంది. ఇక్కడ అలాంటిది ఏది లేదు. ఏవో చిహ్నాలచేత బైటకు తెలిసిన విషయాన్ని దీనికి కారణం మరొకటి అని చెప్పి నిషేధించడం జరుగుతుంది. ఉదాహరణం. - = = శైవేతి: - "శైలేన్ద్ర....ఆకులః" - శైలేన్ద్ర = హిమవంతునిచేత, ప్రతిపాద్య మాన_అందించ బడుతూన్న, గిరిజాహస్త = పార్వతీహస్తం యొక్క, ఉపగూఢ= స్పర్శచేత, ఉల్లసత్ = బయలుదేరిస, రోమాఞ్చది - రోమాంచకంపాదులచేత, విసంష్ఠుల = స్థైర్యం తప్పినవాడు, అఖిలవిధి = సమస్త విధులయొక్క, వివాహ సమయంలో చేయవలసిన హోమాది విధులయొక్క, వ్యాసంగ అవిచ్ఛిన్న సంబంధంయొక్క, భఙ్గ భంగంచేత, ఆకులఃజు వ్యాకులుడూ, తుహినాచలస్య= హిమవత్పర్వతం యొక్క, కరయోః = హస్తాల యొక్క, శైత్యమ్ చల్లదనం, హా = ఎంతగా ఉన్నది! ఇతి అని, ఊచివాన్ పలికినవాడు. శైలా నః పుర మాతృమణలగణైః = హిమవంతుని అంతఃపురస్త్రీలచేత, బ్రాహ్మి మొద లైన - సప్తమాతలచేత, నంది మొదలైన గణాలచేత, సస్మితమ్ చిరునవ్వుతో కూడి- నట్లుగా, దృషః = చూడబడినవాడు అయిన శివః = శివుడు, వః - మిమ్ములను, అవతాత్ రక్షించుగాక. = = = - = = అత్రేతి:- ఇక్కడ సాత్త్వికభావరూపంలో పుట్టిన వులకాలను కంపాన్నీ శైత్యం మూలాన కలిగినట్లు కప్పిపుచ్చడం జరిగింది. ఈ విధంగా కప్పిపుచ్చ బడిన పులక వేపథువులు వ్యాజో క్తిని ప్రయోగిస్తున్నాయి. వ్యాజోక్తి అలంకారం అవడానికి కారణం అవుతున్నాయి అని అర్థం. 38. పరిసంఖ్యాలంకారం కా. కించిత్ వృష్టమవృష్టం వా కథితం యత్ ప్రకల్పతే, తాదృగన్యవ్యపోహాయ పరిసంఖ్యా తు సా స్మృతా.<noinclude><references/></noinclude> 97gb0pei6xuupxy1twrdtx1m9x3nxb0 104 225127 580103 2026-09-19T03:43:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '716 కావ్య ప్రకాశ పృ. ప్రమాణా నరావగతమపి వస్తు శబ్దాన ప్రతిపాదితం ప్రయో జనా నరాభావాత్ సదృశవ స్వన్తరవ్యవచ్చేదాయ యత్ పర్యవస్యతి సా భవేత్పరిసంఖ్యా. అత్ర చ కథనం ప్రశ్నపూర్వకం తద...' 580103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>716 కావ్య ప్రకాశ పృ. ప్రమాణా నరావగతమపి వస్తు శబ్దాన ప్రతిపాదితం ప్రయో జనా నరాభావాత్ సదృశవ స్వన్తరవ్యవచ్చేదాయ యత్ పర్యవస్యతి సా భవేత్పరిసంఖ్యా. అత్ర చ కథనం ప్రశ్నపూర్వకం తదన్యథా చ పరి దృష్టమ్, తథా ఉభయత్ర వ్యపోహ్యమానస్య ప్రతీయమానతా వాచ్య త్వం చేతి చత్వారో భేదాః. క్రమేణోదాహరణమ్. వ్యా. కించిదితి-పృష్టం వా ఆడగబడి గాని, అప్పష్టం వా = ఆడగ బడకుండా కాని, యత్ = ఏ, కించిత్ - ఒకానొక వస్తువు, తాదృగన్య వ్యపోహాయ = అట్టిదే అయిన మరియొక దాని యొక్క నిషేధం కొరకు, ప్రకల్పతే ఇతి యత్ = సమర్థం అవుతుంది అనేది ఏది కలదో, సా అది, పరిసంఖ్య = పరిసంఖ్యాలంకారంగా, స్మృతా చెప్పబడింది. ==== = ప్రమాణేతిః- ఒక వస్తువు ఇతర ప్రయాణాలచేత తెలియబడినా కూడ దానిని మరల శబ్దంచేత ప్రతిపాదిస్తే, మరొక ప్రయోజనం లేకపోవడంచేత సదృశ మైన మరొక వస్తువుయొక్క పరిచ్చేదానికి పర్యవసిస్తే అది పరిసంఖ్యాలంకారం. శబ్దంచేత చెప్పడం ప్రశ్న పూర్వకం కావచ్చు, కాకపోవచ్చు. రెండు విధాలా కూడ కనబడుతున్నది. ఈ రెండు స్థలాలలోనూ కూడ నిషేధించబడేది ప్రతీయమానం కావచ్చు, వాచ్యం కావచ్చు. ఈ విధంగా దీనికి నాలుగు భేదాలు ఉన్నాయి. వి. అనుమానాలంకారానికి న్యాయశాస్త్రాది ప్రసిద్ధమైన అనుమాన ప్రమాణం మూలం. అట్లే ఈ అలంకారానికి మీమాంసా ప్రసిద్ధమైన 'పరిసంఖ్యావిధి' మూలం. మీమాంసకులు ఆపూర్వవిధి, నియమవిధి, పరిసంఖ్యావిధి అనే మూడు విధాలైన విధులు అంగీకరిస్తారు. ఇతర ప్రమాణాలవల్ల వేటివల్లా తెలియని విషయాన్ని విధించేది 'ఆపూర్వవిధి'. ఉదా “యజేత స్వర్గ కామః” “స్వర్గం కావలసినవాడు -యాగం చెయ్యాలి” అని దీని అర్థం. యాగం చేస్తే స్వర్గం వస్తుం దనే విషయం ఈ వ్యాకం తప్ప మరి ఏ ప్రమాణంచేతా తెలియదు; అందుచేత ఇది 'అపూర్వవిధి'. - .పాక్షికంగా వచ్చే విషయాన్ని విధించేది నియమనిధి. బియ్యంపిండితో పురోడాశం చేసి హోమం చేయ్యాలి. అందుకు బియ్యం కావాలి. ఆ ఘట్టంలో 'వ్రీహీన్ అవహన్తి ' (ధాన్యం దంచాలి) అనే వాక్యం ఉంది. ధాన్యంనుంచి బియ్యం తియ్యాలంటే వాటిని దంచినా దంచవచ్చు; గోళ్ళతో ఒలిచి బియ్యం తీయవచ్చు; ఈ రోజుల్లో<noinclude><references/></noinclude> fkbvz8v6lvt8w8bzsd8mrcyp7amelae 104 225128 580104 2026-09-19T03:43:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 717 అయితే మిల్లులో పోయవచ్చు. ఈ అనేక ఉపాయాలలో ఏ ఒక్క ఉపాయం అవలంబించినా మిగిలిన ఉపాయాల అవసరం ఉండదు. అందుచేత ఆవహననానికి పాక్షికప్రాప్తి, అనగా ఇతర ఉపాయాలు చేబట్టకపోత...' 580104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 717 అయితే మిల్లులో పోయవచ్చు. ఈ అనేక ఉపాయాలలో ఏ ఒక్క ఉపాయం అవలంబించినా మిగిలిన ఉపాయాల అవసరం ఉండదు. అందుచేత ఆవహననానికి పాక్షికప్రాప్తి, అనగా ఇతర ఉపాయాలు చేబట్టకపోతే దంచడం జరుగుతుంది. అలాంటి అవహననాన్ని ఈ వాక్యం విధిస్తూన్నది. అందుచేత బియ్యం తీయడానికి ధాన్యం దంచాలేకాని మరొక ఉపాయం పనికిరాదు అని దీని భావం. ఆవహన సమే చెయ్యాలి అని చెపుతున్నది కాబట్టి ఇది 'నియమవిధి’. “పఞ్చ పఞ్చనఖా భక్ష్యా ధర్మతః పరికీర్తితాః, గోధా కూర్మః శశః ఖడ్గ శల్యక శ్చేతి తే స్మృతాః" అని స్మృతివాక్యం “ఉడుము, తాబేలు, చెవులపిల్లి, ఖడ్గమృగం, శల్యకమృగం: అనే ఐదుగోళ్ళ జంతువులు ఐదింటిని తినాలి" అని చెపుతూన్నది. ఆకలి వేస్తే ఎలాగా తింటాడు కాబట్టి తినాలి అవి విధించ నక్కరలేదు. ఐదు గోళ్ళు ఉన్న జంతువుల మాంసం తినవలసి వస్తే ఈ ఐదు జంతువుల మాంసం మాత్రమే తినాలి కాని ఇతర పంచనఖజంతువుల మాంసం తినకూడదు అని చెప్పడం ఈ వాక్యం ఉద్దేశ్యం. అనగా ఈ వాక్యం గోధాదిపంచనఖభక్షణాన్ని విధించడం లేదు; తద్భిన్నపంచనఖభక్షణాన్ని నిషేధిస్తూన్నది. దీనికి 'పదిసంఖ్యావిధి' అని పేరు. కావ్యంలో ఉండి చమత్కార జనకం అవుతే ఇదే అలంకారం. ఇతర ప్రమాణాలచేత తెలిసిన దానినినే మళ్ళీమాటలలో చెప్పడం అనవ సరం. దానికి మరొక ప్రయోజనం ఏదీ లేదు కాబట్టి దానితో సమానమైన మరొక విషయాన్ని నిరాకరించడంకోసం అలా చెప్పబడింది అని గ్రహించాలి. ఎవరైనా ప్రశ్నిస్తే ఇలా చెప్పవచ్చు; అదొక భేదం. ప్రశ్నించకుండా చెప్పవచ్చు. ఆదొక భేదం. ఏదైతే నిరాకరించబడుతుందో దానినిసూచిస్తే అదొక భేదం; అది వాచ్యం అయితే రెండవ భేదం. ఈ విధంగా ప్రశ్నపూర్వక ప్రతీయమానవ్యవచ్ఛేద్యపరి సంఖ్య, ప్రశ్నపూర్వక వాచ్యవ్యవచ్ఛేద్య పరిసంఖ్య, అప్రశ్నపూర్వక ప్రతీయ మానవ్యవచ్చేద్యపరిసంఖ్య అప్రశ్న పూర్వగ వాచ్యవ్యవచ్ఛేద్య వరిసంఖ్య మొత్తం నాలుగు విధాలు. వరుసగా ఉదాహరణలు. 3 శ్లో॥ కిమా సేవ్యం పుంసాం సవిధమనవద్యం ద్యుసరితః కిమేకానే ధ్యేయం చరణయుగలం కౌస్తుభభృతః,<noinclude><references/></noinclude> mi03ybye6wf3ew51nztbfg5mqmrsnl7 104 225129 580105 2026-09-19T03:44:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '718 *వ్యమ్ కిమారాధ్యం పుణ్యం కిమభిలక్షణీయం చ కరుణా యదాసక్త్యా చేతో నిరవధివిముక్త్యా ప్రభవతి. = ===== కావ్యప్రకాశ 521 వ్యా. కిమితి:- (ప్రశ్న) పుంసామ్ పురుషులకు, కిమ్ ఏది, అనే సేవించదగి...' 580105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>718 *వ్యమ్ కిమారాధ్యం పుణ్యం కిమభిలక్షణీయం చ కరుణా యదాసక్త్యా చేతో నిరవధివిముక్త్యా ప్రభవతి. = ===== కావ్యప్రకాశ 521 వ్యా. కిమితి:- (ప్రశ్న) పుంసామ్ పురుషులకు, కిమ్ ఏది, అనే సేవించదగినది? (ఉత్తరం) దుఃసరితః=గంగానదియొక్క, అనవద్యమ్ దోషాలు లేని, సవిధమ్ సమీపము. ఇతర నదీతీరం గాని, నారీనితంబాదికం కాని కాదు అని భావం. (ప్ర) ఏకానే = ఏకాంతమునందు, కిమ్ ఏది, ధ్యేయమ్ = ధ్యానించదగినది? (ఉ) కాస్తుభభృతః = శ్రీమహావిష్ణువుయొక్క, చరణయుగ లమ్ = పాదద్వంద్వము. ఇతరదేవుల పాదద్వంద్వం కాని, ధనాదికం కాని కాదు అని భావం . (ప్ర) కిమ్ = ఏమి, ఆరాధ్యమ్ ఆరాధించదగినది? (ఉ) పుణ్యమ్ = పుణ్యం. పాపం కాదని భావం. (ప్ర)కిమ్ ఏమి, అభిలషణీయమ్ అభిలషించ దగినది? (ఉ) కరుణా = కరుణ, హింసాదికం కాదు అని భావం. యదాసక్త్యా= వేటియందు ఆసక్తిచేత, చేతః - చిత్తం, నిరవధివిముక్త్యా= అనంతమైన ము క్తి కొరకు, ప్రభవతి = సమర్థం అవుతుందో. = = వి. గంగాతటాదులు సేవ్యత్వాధికం శాస్త్రంవల్లనే తెలుస్తున్నది. వేరుగా చెప్పవలసిన పని లేదు. అందుచేత వీటిని చెప్పడంలో ఉద్దేశ్యం ఆన్యనదీతట… నారీనితంబాది సేవనం చేయకూడదు అని చెప్పడం. ఇది ప్రతీయమానంగానే ఉన్నది కాని వాచ్యం కాదు. ప్రశ్నపూర్వకంగా ఈ విషయాలు చెప్పబడ్డాయి. అందుచేత ఇది మొదటి భేదానికి ప్రశ్నపూర్వక ప్రతీయమానవ్యచ్ఛేద్యపరి సంఖ్యకు) ఉదాహరణం. శ్లో॥ కిం భూషణం సుదృఢమత్ర యశో న రత్నం కిం కార్యమార్యచరితం సుకృతం న దోషః, కిం చక్షురప్రతిహతం ధిషణాన నేత్రం జానాతి కస్త్వదపరః సదసద్వివేకమ్. 522 వ్యా. కిమితి (ప్ర) అత్ర = ఈ లోకంలో, సుదృఢమ్ చాలా దృఢమైన, : = = == . భూషణమ్ అలంకారం. కిమ్ ఏమిటి? (ఉ) యశః = కీర్తి, రత్నమ్= రత్నం, న= కాదు. (ప్ర.) కార్యమ్ చేయదగింది, కిమ్ ఏమి? (ఉ) ఆర్య == =<noinclude><references/></noinclude> hkehysx2j0cqv5znrx94tigu3zrx3eu 104 225130 580106 2026-09-19T03:44:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం = 719 = చరితమ్ = పూజ్యులచేత ఆచరించబడిన, సుకృతమ్ మంచి పని, దోషః = (వాళ్ళు ఆచరించిన) దోషం, (వ్యభిచారాదికం), నజుకాదు. (ప్ర.) అప్రతిహతమ్ ఆడ్డు లేని, చక్షుః = నేత్రం, కిమ్ ఏది? (ఉ) ధి...' 580106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం = 719 = చరితమ్ = పూజ్యులచేత ఆచరించబడిన, సుకృతమ్ మంచి పని, దోషః = (వాళ్ళు ఆచరించిన) దోషం, (వ్యభిచారాదికం), నజుకాదు. (ప్ర.) అప్రతిహతమ్ ఆడ్డు లేని, చక్షుః = నేత్రం, కిమ్ ఏది? (ఉ) ధిషణా = బుద్ధి, నేత్రమ్ : కన్ను, న= కాదు. త్వదపరః = నీకంటె వేరైన, కః ఎవడు, సదసద్వివేకమ్ = మంచి చెడుగుల వివేకాన్ని, జానాతీ: ఎరుగును? పై జవాబులు విని షించిన ప్రష్ట పలికిన మాటలు ఇవి. = సంతో వి యశస్సు మొదలైనవాటి భూషణత్వాదికం శాస్త్రంవల్లనే తెలుస్తూ న్నది. ఇక్కడ వాటిని చెప్పడం రత్నాదుల భూషణత్వాదికాన్ని నిరాకరించడం కోసం. ప్రశ్న ఉంది; నిషేధం కూడా వాచ్యంగా ఉంది. అందుచేత ఇది ప్రశ్న పూర్వకవాచ్యవ్యవచ్ఛేద్యపరిసంఖ్యకు ఉదాహరణం. శ్లో॥ కౌటిల్యం కచనిచయే కరచరణాధరదలేషు రాగస్తే, కాఠిన్యం కుచయుగలే తరలత్వం నయనయోర్వసతి. = వ్యా. కౌటిల్యమ్ కుటిలత్వం, తేనీయొక్క, కచనిచయే _ కొప్పులో ఉన్నది. హృదయంలో లేదు అని భావం. కౌటిల్యం అనగా వక్రత్వం, కవటం అని రెండర్థాలు. రాగః = ఎరుపు, కరచరణాధరదలేషు - హస్తాలయందు, పాదాలయండు. అధరోష్ఠమునందూ ఉన్నది. పరపురుషునియందు లేదు అని భావం. రాగం అనగా ఎరుపు అనురాగం అని రెండర్థాలు. కాఠిన్యమ్ కఠినత్వం, కుచయుగలే _ కుచద్వంద్వంలో ఉన్నది. హృదయంలో లేదు అని భావం. కాఠిన్యం అనగా ఇక్కడ దృఢత్వం, నిర్ధయత్వం అని రెండర్థాలు. తరలత్వమ్ తరలత్వం, నయనయోః - నేత్రాలలో, వసతి ఉన్నది, మనస్సులో లేదు అని భావం. తలరత్వం అనగా చంచలత్వం, చపలత్వం అని రెండర్థాలు. ===== = వి. ఇక్కడ ప్రశ్న లేదు. వ్యవచ్ఛేద్యం అయినది వ్యంగ్యం. అందుచేత ఇది అప్రశ్నపూర్వక ప్రతీయమానవ్యవచ్చేద్యపరిసంఖ్యకు ఉదాహరణం. ॥ భక్తిర్భవే న విభవే వ్యసనం శాస్త్రే న యువతికామాస్త్రే, చిన్తా యశపి న వపుషి ప్రాయః పరిదృశ్యతే మహతామ్. m వ్యా. భ క్తిరితి :- మహతామ్ - మహాత్ములకు, ప్రాయః సాధారణంగా, =<noinclude><references/></noinclude> g3n0s53cm4m8l4ojgj943so5eu0p6jt 104 225131 580107 2026-09-19T03:44:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '720 = కావ్యప్రకాశు భ క్తిః = భక్తి, భవే = ఈశ్వరునియందు, పరిదృశ్యతే = చూడబడుచున్నది;. విభవే = వైభవమునందు, నౌ కాదు. వ్యసనమ్ అత్యాసక్తి, శాస్త్రే = శాస్త్రము. నందు; యువతికామాస్త్రే యువత...' 580107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>720 = కావ్యప్రకాశు భ క్తిః = భక్తి, భవే = ఈశ్వరునియందు, పరిదృశ్యతే = చూడబడుచున్నది;. విభవే = వైభవమునందు, నౌ కాదు. వ్యసనమ్ అత్యాసక్తి, శాస్త్రే = శాస్త్రము. నందు; యువతికామాస్త్రే యువతిరూపమైన మన్మథాస్త్రమునందు, న = కాదు, చిన్తా చింత, యశసి= కీర్తి యందు, వపుషి - శరీరమునందు, నౌకాదు. వి. ఇక్కడ ప్రశ్న లేదు. వ్యవచ్చేద్యం వాచ్యంగా ఉంది. అందుచేత ఇది ఆప్రశ్న పూర్వకవాచ్యవ్యవచ్ఛేద్యపరి సంఖ్యకు ఉదాహరణం. 39. కారణమాలాలంకారం కా. యథోత్తరం చేత్ పూర్వస్య పూర్వస్యార్థస్య హేతుతా. తదా కారణమాలా స్యాత్. వృ. ఉత్తరముత్తరం ప్రతి యథోత్తరమ్. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ జితేన్డ్రియత్వం వినయస్య కారణం గుణ ప్రకర్లో వినయాదవాప్యతే, = గుణ ప్రక ర్షణ జనోఒనురజ్యతే జనానురాగ ప్రభవా హి సంపదః. 525 వ్యా, యథోత్తరమితి :- పూర్వస్య పూర్వస్య= పూర్వపూర్వమైన, ఆర్థస్య వస్తువునకు, యథోత్తరమ్ = ఉత్తరోత్తరవస్తువును గూర్చి, హేతుతా చేత్తో కారణత్వం ఉన్నట్లయితే, తదా= అప్పుడు, కారణమాలా కారణమాలాంకారం, స్యాత్ = అవుతుంది. అర్థం. = = ఉత్తరమితి :- 'యథోత్తరమ్ ' అనగా ఉత్తరోత్తరమును గూర్చి అని వి. ముందు చెప్పిన వస్తువులు ఒక్కొక్కటిగా తరువాత వచ్చేవాటికి కారణం అని వర్ణిస్తే అది కారణమాలాలంకారం. ఉదాహరణం. జితేన్డ్రియత్వమితి:- (ఇది 316వ శ్లోకంగా వచ్చినది). ఇక్కడ జితేంద్రి యత్వంవల్ల వినయం, వినయంవల్ల గుణప్రకర్షం, గుణప్రకర్షంవల్ల జనానురాగం,<noinclude><references/></noinclude> 38hihl17sfmb8jjmf8p7gqsxkzk0gxd 104 225132 580108 2026-09-19T03:44:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 721 జనానురాగంవల్ల సంపదలు కలుగుతాయి అని పూర్వపూర్వం ఉత్తరోత్తరానికి కారణంగా చెప్పడంచేత కారణమాలాలంకారం. శ్లో॥ "హేతుమతా సహ హేతోరభిధానమభేదతో హేతుః" (రుద్రటకావ్యాల...' 580108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 721 జనానురాగంవల్ల సంపదలు కలుగుతాయి అని పూర్వపూర్వం ఉత్తరోత్తరానికి కారణంగా చెప్పడంచేత కారణమాలాలంకారం. శ్లో॥ "హేతుమతా సహ హేతోరభిధానమభేదతో హేతుః" (రుద్రటకావ్యాలంకారం. VII. 82) వృ. ఇతి హేత్వలంకారో న లక్షితః. ఆయుర్హృతమిత్యాది రూపో హ్యేష న భూషణ తాం కదాచిదర్హతి; వైచిత్రాభావాత్, శ్లో॥ "అవిరలకమలవికాసః సకలాలిమదళ కోకిలానన్దః, రమ్యోఒయమేతి సంప్రతి లోకోత్కణాకరః కాలః" 83} (ర. కా. అ. VII 88) ఇత్యత్ర కావ్యరూపతాం కోమలానుప్రాసమహిమ్నైవ సమామ్నా హేత్వలంకారకల్పనయేతి పూర్వోక్త కావ్యలిఙ్గమేవ సిషుర్న పునః హేతుః. వ్యా. కొందరు ప్రాచీనాలంకారికులు హేత్వలంకారాన్ని అంగీకరించినారు; ఆది అనావశ్యకం అని చెపుతున్నాడు. హేతుమతేతి:- "హేతుమత్తుతో హేతువును అభిన్నంగా చెప్పడం హేతువు. అనగా కార్యాన్నీ, కారణాన్నీ అభిన్నములుగా వర్ణించడం హేత్వలంకారం" అని (ప్రాచీనులు చెప్పిన హేత్వలంకారానికి ఇక్కడ లక్షణాదులు చెప్పలేదు. ఆయుర్దాయానికి హేతువైన మృతాన్నీ, కార్యమైన యుర్దాయాన్నీ ఒకటిగా భావించి “ఆయుర్హృతమ్” 'నెయ్యి ఆయుర్దాయం' ఇత్యాదిప్రయోగం (లాక్షణిక ప్రయోగం) ఎటువంటిదో ఇది కూడా అటువంటిదే. అందుచేత దీనికి భూషణత్వం (అలంకారత్వం) ఎన్నడూ కుదరదు. ఎందుచేత ననగా దీనిలో వైచిత్ర్యం ఏమీ లేదు. ఆ అయితే ఇలాంటి హేతు హేతుమదభేదం వర్ణించినవాటిని కావ్యాలుగా ప్రాచీనులు అంగీకరించారు కదా! ఇది అలంకారం కాకపోతే వాటికి కావ్యత్వం ఎలా కుదురుతుంది అని ఆశంకించుకొని వాటికి వాళ్ళు కావ్యత్వం అంగీక రించా రనగా- ఈ హేత్వలంకారం ఉండడాన్ని పట్టి కాదు; కోమలానుప్రాస అనే 46)<noinclude><references/></noinclude> o7nzcin2n4u4h60g3z7tw63d3osbw4m 104 225133 580109 2026-09-19T03:45:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '722 = = కావ్యప్రకాశ శబ్దాలంకారం ఉండడాన్ని పట్టి అని చెపుతున్నాడు. అవిరలేతి:- అవిరలకమల ఏకాసః = ఆవిచ్ఛిన్న మైన పద్మవికాస రూపము, సకలాలిమదః చ సమస్త ము లైన తుమ్మెదల మదమూ, కోకిలానన్దః...' 580109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>722 = = కావ్యప్రకాశ శబ్దాలంకారం ఉండడాన్ని పట్టి అని చెపుతున్నాడు. అవిరలేతి:- అవిరలకమల ఏకాసః = ఆవిచ్ఛిన్న మైన పద్మవికాస రూపము, సకలాలిమదః చ సమస్త ము లైన తుమ్మెదల మదమూ, కోకిలానన్దః = కోకిలల ఆనంధమూ, లోకోత్కణాకరః = లోకులకు ఉత్కంఠను కలిగించేదీ అయిన, అయమ్ ఈ, రమ్యః కాలః = రమ్యమైనకాలం, సంప్రతి= ఇప్పుడు, ఏతి_వచ్చుచున్నది. ఇక్కడ వికాసాదులకు కారణమైన కాలమే వికాసాదిరూపంగా వర్ణించబడింది గాన హేత్వలంకారం అని అభిప్రాయం. ఈ శ్లోకంలో కోమలాను ప్రాస ఉండడంచేతనే కావ్యత్వాన్ని అంగీక రించారు కాని హేత్వలంకారకల్పన చేత కాదు. అందుచేత పూర్వం చెప్పిన కావ్య లింగాలంకారమే హేత్వలంకారం. వి రుద్రటుడు పైన చూపిన హేత్వలంకార లక్షణోదాహరణలు ఇచ్చి ఉన్నాడు. ఆ హేత్వలంకారాన్ని అంగీకరించకపోతే అంగీకరించకపోవచ్చు నేమో కాని ఆ ఉదాహరణ శ్లోకంలో ఉన్న అనుప్రాసను పట్టి కావ్యత్వం అంగీక రించారు అని చెప్పడం ఒక ప్రక్క హేత్వలంకారం అంగీకరించి అది ఉండడం చేత ఇది కావ్యం అంటూన్న రుద్రటుని అభిప్రాయం కాజాలదు. ఇది 'నా అభి ప్రాయం' అని చెపితే చెప్పవచ్చును. ఈ అలంకారానికి లక్షణోదాహరణలు చూపి నది రుద్రటుడు అయి ఉండగా ప్రారంభంలో ఉద్భటుడనీ, తరువాత భామహు డనీ వామనఝల్ కీకర్ రుద్రటుని కావ్యాలంకారం చూడకుండా వ్రాసి నట్లు కన బడుతుంది. హేత్వలంకారం అలంకారం కాదని భామహుడు స్పష్టంగా నిరాకరిం చాడు. ఈ శ్లోకం ఎక్కడా ఉదాహరించలేదు కూడ . 40. అన్యోన్యాలంకారం కా. క్రియయా తు పరస్పరమ్, వస్తునోర్జననేఒన్యోన్యమ్, 120 వృ, అర్థయోరేకక్రియాముఖేన పరస్పరం కారణత్వే సతి అన్యో న్యనామాలంకారః. ఉదాహరణమ్- గాథ. హంసాణం సరేహిం సిరీ సారిఇ అహ సరాణ హంసేహిం అజ్ఞోణ్ణం విఅ ఏఏ అప్పాణం ణవర గురు అన్తి. 527<noinclude><references/></noinclude> 8xwqiw3qgngv0hblseu1d7x55nqqli9 104 225134 580110 2026-09-19T03:46:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 728 శ్లో॥ "హంసానాం సరోభిః శ్రీః సార్యతే అథ సరసాం హంసైః, అన్యోన్యమేవ ఏ తే ఆత్మానం కేవలం గరయన్తి ". వృ. అత్రోభయేషామపి పరస్పరజనకతా మిథః శ్రీసారతా సంపాదనద్వారేణ. వ్యా. క...' 580110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 728 శ్లో॥ "హంసానాం సరోభిః శ్రీః సార్యతే అథ సరసాం హంసైః, అన్యోన్యమేవ ఏ తే ఆత్మానం కేవలం గరయన్తి ". వృ. అత్రోభయేషామపి పరస్పరజనకతా మిథః శ్రీసారతా సంపాదనద్వారేణ. వ్యా. క్రియయేతి :- వస్తునోః = వస్తువులయొక్క, క్రియయా = క్రియ చేత, పరస్పరమ్ పరస్పరము, జననే పుట్టించడం జరుగుచుండగా, అన్యోన్యమ్ అన్యోన్యాలంకారము . = == అర్థయోరితి :- ఒక్క క్రియ ద్వారా రెండు వస్తువులు పరస్పరము కారణం అయినట్లయితే అన్యోన్యం అనే పేరు గల అలంకారం. వి. సిద్ధమైన వస్తువులు ఒకదాని కొకటి కారణం అవడం అనేది ఉండదు. అందుచేత క్రియ ద్వారా పరస్పరం కారణం అవడం అనగా పరస్పరమునందు ఒక సజాతీయమైన క్రియను పుట్టించడం, క్రియలకు కారణం అవడం, అని అర్థం. ఉదాహరణం. :- హంసానామితి సరోభిః యొక్క. శ్రీః = శోభ, సార్యతే = = హంసల సరస్సులచేత, హంసానామ్ సారంగా, ఉత్కృష్టంగా చేయబడుతున్నది. హంనైః = హంసలచేత, సరసామ్ సరస్సులయొక్క శోభ వృద్ధి పొందించ బడుచున్నది. ఏతే = ఇవి, అన్యోన్యమ్ = పరస్పరమును, ఆత్మానమ్ = తనను, కేవలమ్ కేపలం, గరయన్తి = గురువుగా, గౌరవం కలదానినిగా చేస్తున్నవి. = = ఇక్కడ సకోహంసలు రెండూ పరస్పరం శోభ అను సారం కలుగునట్లు చేయడం ద్వారా ఒకదాని నొకటి పుట్టించుచున్నవి. పరస్పరం శోభను పుట్టించు కొనడమే ఇక్కడ పరస్పరజననం అని భావం. 41. ఉత్త రాలంకారం కా. ఉత్తర శ్రుతిమాత్రతః ప్రశ్నస్యోన్నయనం యత్ర క్రియతే తత్ర వా సతి. 121 అసకృద్యదసంభావ్యముత్తరం స్యాత్ తదుత్తరమ్.<noinclude><references/></noinclude> lmd89sm11gxa1kya3jhs6p0t0p1ggxz 104 225135 580111 2026-09-19T03:46:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '724 కావ్యప్రకాశ వృ. ప్రతివచనోపలమా దేవ పూర్వవాక్యం యత్ర కల్ప్యతే తదేకం తావదుత రమ్. ఉదాహరణమ్. వ్యా. ఉత్తరేతి :- యత్ర = ఎక్కడ, ఉత్తరశ్రుతిమాత్రతః - ఉత్తరం. వినగానే, ప్రశ్నస్య = ప్రశ్...' 580111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>724 కావ్యప్రకాశ వృ. ప్రతివచనోపలమా దేవ పూర్వవాక్యం యత్ర కల్ప్యతే తదేకం తావదుత రమ్. ఉదాహరణమ్. వ్యా. ఉత్తరేతి :- యత్ర = ఎక్కడ, ఉత్తరశ్రుతిమాత్రతః - ఉత్తరం. వినగానే, ప్రశ్నస్య = ప్రశ్న యొక్క. ఉన్న యనమ్ ఊహించడం, క్రియతే_ చేయబడునో, ఆది, తత్ర = ఆది, ప్రశ్న, అసకృత్ = అనేక పర్యాయాలు, సతి : వా = ఉన్నప్పుడైనా, ఆసకృత్ = అనేక పర్యాయాలు, ఆసంభావ్యమ్ అంద రి చేత ఊహించడానికి శక్యం కాని, ఉత్తరమ్ - ఉత్తరము, స్యాత్=ఉండునో, తల్ ఆదీ, ఉత్తరాలంకారం. - = = = ప్రతీతి:- ప్రతివచనం తెలియడంవల్లనే పూర్వవాక్యం, అనగా ప్రశ్న వాక్యం, ఎక్కడ కల్పించబడుతుందో అది ఒక ఉత్తరం. ఉదాహరణం- గాథ. వాణిఅఅ హబ్ధిదన్తా కుత్తో అమాణ వర్షకి తీఆ, జావ లువిఆలఆముహీ ఘరమ్మి పరిసక్కఏ సోణ్ణా. 528. “వాణిజక హస్తిదన్తాః కుతో ఒస్మాకం వ్యాఘ్రకృత్తయశ్చ, యావత్ లులితాలకముఖీ గృహే పరిష్వక్కతే స్నుషా". వృ. “హ స్తిదన్త వ్యాఘ్రకృ తీనామహమర్థి, తాః మూల్యేన ప్రయచ్ఛ" ఇతి కేతుర్వచనమ్ అమునా వాక్యేన సమున్నీయతే. న చైతత్ కావ్యలిఙ్గమ్, ఉత్తరస్య తాద్రూప్యానుపపత్తేః. న హి ప్రశ్నస్య ప్రతివచనం జనకో హేతుః, నాపీదమనుమానమ్, ఏకధర్మినిష్ఠతయా సాధ్యసాధనయోర నిర్దేశాదిత్యలంకారా నరమేవోత్తరం సాధీయః, == == వ్యా. వాణి ఆ అఇతి:- వర్తకునితో ఒక వృద్దుడైన ఆటవికుని మాటలివి. వాణిజక వర్తకుడా! లులితాలకముఖీ_చంచలములైన అలకలు ముఖమునందు గల, స్నుషా = కోడలు, యావత్ ఎంతపరకు, గృహే=ఇంట్లో, పరిష్వక్కతే =తిరుగుతూంటుందో, అంతవరకు, ఆస్మాకమ్ - మాకు, హస్తిదన్తాః = ఏనుగ దంతాలు, వ్యాఘ్రకృత్తయః చ పులి చర్మలు, కుతః = ఎక్కడినుండి. వస్తాయి? నా పుత్రుడు ఆమెతోనే కాలక్షేపం చేస్తూ వేటకి వెళ్ళడంలేదు అని అర్థం. =<noinclude><references/></noinclude> 5kn8me9hta8qhgd0rk4qjw0as4ad1im 104 225136 580112 2026-09-19T03:46:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 725 హ స్తితి:- “నాకు ఏనుగుదంతాలు, పులిచర్మాలు కావాలి, అవి ఖరీదుకు ఇమ్ము" అని కొనడంకోసం వచ్చినవాడు అన్నట్లు ఈ వాక్యంచేత ఊహించబడు తుంది. ఇది కావ్యలింగాలంకారం అని చెప...' 580112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 725 హ స్తితి:- “నాకు ఏనుగుదంతాలు, పులిచర్మాలు కావాలి, అవి ఖరీదుకు ఇమ్ము" అని కొనడంకోసం వచ్చినవాడు అన్నట్లు ఈ వాక్యంచేత ఊహించబడు తుంది. ఇది కావ్యలింగాలంకారం అని చెప్పకూడదా అని ఆశంకించరాదు; ఎందుచేత అనగా ఉ త్తరానికి తాద్రూప్యం అనగా హేతువు, ఆవడం కుదరదు, ఉత్తరం హేతువు అని చెప్పడం కుదరదు. ప్రతివచనం ప్రశ్నను పుట్టించే హేతువు కాదు కదా. జన్యజనకభావం ఉన్నచోటనే కావ్యలింగాలంకారం గాన ఇది కావ్యలింగాలంకారం కాదు అని అర్థం. ఇది ఆనుమానాలంకారం కూడా కాదు, ఎందుచేతననగా ఇక్కడ సాధ్యసాధనాలు ఒకధర్మియందు, పక్షంమీద, ఉన్నట్లు చెప్పబడలేదు కదా? సాధనమూ సాధ్యమూ ఒక దానియందు ఉన్నట్లు స్పష్టంగా చెప్పినప్పుడే అనుమానాలంకారం అవుతుంది. ఇక్కడ సాధ్యమైన ప్రశ్నను మాటలతో చెప్పలేదు గాన అనుమానం కాదు అని అర్థం. అందుచేత ఉత్తరాలంకారం అర్థం.అందుచేత ఒక స్వతంత్రాలంకారం అని అంగీకరించడమే మంచిది. వృ. ప్రశ్నాదనన్తరం లో కాతికానగోచరతయా యత్ అసం భావ్యరూపం ప్రతివచనం స్యాత్ తత్ అపరముత్తరమ్. అనయోశ్చ సకృదుపాదానే న చారుతాప్రతీతిరితి అసకృదిత్యుక్తమ్. ఉదాహరణమ్- గాథ. కా విసమా దేవ్వగఈ కిం దుల్లహం జం జణో గుణగ్గాహీ, కిం సోఖం సుకలత్తం కిం దుక్లం జం ఖలో లోఓ. 529 “కా విషమా దైవగతిః కిం దుర్లభం యత్ జనో గుణగ్రాహీ, కిం సౌఖ్యం సుకలత్రం కిం దుఃఖం యత్ ఖలో లోకః". వృ. ప్రశ్నపరిసంఖ్యాయామన్యవ్యపో హే ఏప తాత్పర్యమ్. ఇహ తు వాచ్యే ఏవ విశ్రాన్తిరిత్యనయోర్వివేకః. వ్యా. ప్రశ్నాదితి:- ప్రశ్న తరువాత దాని ఏ ప్రతివచనం లోకాన్ని అతి క్రమించిన విషయం అవడంచేత, ఆసాధారణవిషయం అవడంచేత, ఊహించ ణానికి శక్యం కాదో అది రెండవ ఉత్తరాలంకారం. ఈ ప్రశ్నోత్తరాలను ఒక్క మారే చెప్పినట్లయితే సౌందర్యప్రతీతి (చమత్కారం) ఉండదు; అందుచేత 'అసక్బర్ ' (అనేక పర్యాయాలు) అని చెప్పబడింది. ఉదాహరణం ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> khsy56a3zogi44gqmp10e5lef5i2ltp 104 225137 580113 2026-09-19T03:46:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '728 కావ్యప్రకాశ కేతి:. (ప్ర) విషమా = విషమమైనది. కాజ ఏది? (స) దైవగతిః = దైవగతి. (ప్ర) కిమ్ = ఏది, దుర్లభమ్ పొందశక్యంకానిది? (స) జనః= జనుడు, గుణగ్రాహీఇతియత్_గుణాలనుగ్రహించడం అనేది (ప్ర) సౌఖ...' 580113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>728 కావ్యప్రకాశ కేతి:. (ప్ర) విషమా = విషమమైనది. కాజ ఏది? (స) దైవగతిః = దైవగతి. (ప్ర) కిమ్ = ఏది, దుర్లభమ్ పొందశక్యంకానిది? (స) జనః= జనుడు, గుణగ్రాహీఇతియత్_గుణాలనుగ్రహించడం అనేది (ప్ర) సౌఖ్యమ్ సౌఖ్య, కిమ్. === = = ఏమి? (స) సుకలత్రమ్ మంచి భార్య. (ప్ర) దుఃఖమ్ = దుఃఖం, కిమ్ ఏమి? లోకః = లోకం, ఖలః ఇతి యత్ = చెడ్డది అనేది ఏది కలదో ఆది. వి. ఇక్కడ 'దైవగతి' మొదలైన ఉత్తరాలు సాధారణమైనవి కాదు గాన ఆనాయాసంగా స్ఫురించవు. అలాంటి ప్రశ్నోత్తరాలు అనేక పర్యాయాలు కూర్చ. బడ్డాయి. కాబట్టి ఇది రెండవ ఉత్తరాలంకారం. ప్రశ్నేతి:- ప్రశ్నపూర్వక పరిసంఖ్యలో ఇతరమైన దానిని నిరాకరించ డంలోనే తాత్పర్యం ఉంటుంది, ఈ అలంకారంలో వాచ్యార్థంలోనే విశ్రాంతి (ఆగిపోతుంది). వాచ్యార్థాన్ని మించి మరొక అర్థం ఏదీ స్ఫురించదు. ఇదే ఈ రెండింటికీ భేదం. 42. సూక్ష్మాలంకారం కా. కుతో ఒపి లక్షితః సూక్ష్మోప్యర్థి2న్యస్మై ప్రకాశ్యతే 122 ధర్మేణ కేన చిద్యత్ర తత్ సూక్ష్మం పరిచక్షతే. వృ. కుతోఒపి ఆకారాదిఙ్గతాద్వా సూక్ష్మః తీక్షమతి సంవేద్యః- ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ వక్త్రస్యన్ది స్వేదబిన్దుప్రబన్ధ ర్దృష్ట్వా భిన్నం కుఙ్కుమం కాపి కణే, పుం స్వం తన్వ్యా వ్యజ్ఞయ స్తీ వయస్యా స్మిత్వా పాణె ఖడ్గలేఖాం లిలేఖ. 530 వృ. ఆత్ర ఆకృతిమవలోక్య కయాపి వితర్కితం పురుషాయితం ఆసిలతాలేఖనేన వైదగ్ధ్యదభివ్య క్తిముపనీతమ్. పుంసామేవ కృపాణు పాణితాయోగ్యత్వాత్. యథా వా.<noinclude><references/></noinclude> hj72hvvh6jwo4i7ww9kexnvgjglm5qx 104 225138 580114 2026-09-19T03:46:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 727 వ్యా. కుతోఒపీతి:- యత్ర = ఎక్కడ, సూక్ష్మః ఆపి = సూక్ష్మమైనా కూడ, ఆర్థః=విషయం, కుతో ఒపి జ్ఞాపకమైన దేనివలననో, లక్షితఃఊహించ బడినదై, కేన చిత్ ధర్మేణ - ఏదో ఒక ధర్మంచేత, ఆన్...' 580114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 727 వ్యా. కుతోఒపీతి:- యత్ర = ఎక్కడ, సూక్ష్మః ఆపి = సూక్ష్మమైనా కూడ, ఆర్థః=విషయం, కుతో ఒపి జ్ఞాపకమైన దేనివలననో, లక్షితఃఊహించ బడినదై, కేన చిత్ ధర్మేణ - ఏదో ఒక ధర్మంచేత, ఆన్యన్మై = ఇతరునకు, ప్రకాశ్యతే = తెలుపబడునో, తత్ దానిని, సూక్ష్మమ్ సూక్ష్మాలంకారమునుగా, పరిచక్షతే = చెప్పుచున్నారు. కుతః ఇతి:- కుతో ఒపి = అనగా ఆకారంచేత గాని, ఇంగితం చేతగాని. ఇంగితం అనగా మనస్సులో ఉన్న భావాన్ని సూచించే ఆప్రయత్నంగా జరిగే చేష్టలు. సూక్ష్మః అనగా వాడియైన, చురుకైన బుద్ధికలవాళ్ళచేతనే తేలియదగినది అని అర్థం. ఉదాహరణం. - వ శ్రేతి:. కాపీ = ఒకానొక, వయస్యా = సఖురాలు, వక్త్రస్యన్ది స్వేద బిన్దుప్రబనైః = ముఖంనుండి కారుచున్న చెమటబిందువుల అవిచ్ఛిన ప్రవాహాలచేత, కణే = కంఠమునందు, కుఙ్కమమ్ = కుంకుమమును, భిన్నమ్ కలిసిపోయిన దానినిగా, దృష్ట్వా = చూచి, తన్వ్యాః = ఆ యువతి యొక్క, పుంస్త్వమ్ = పుం స్వాన్ని, వ్యజ్జయన్తి = సూచిస్తూన్నదై, స్మిత్వా= చిరునవ్వు నవ్వి, పాణా = హ స్తమునందు, ఖడ్గలేఖామ్ = ఖడ్గముయొక్క చిత్రమును, లిలేఖ = వ్రానెను. = అత్రేతి :- ఇక్కడ నాయిక ఆకారం చూచి ఒకతె ఈమె పురుషాయితం చేసిన దని ఊహించి తెలిసికొని ఆ విషయాన్ని నేర్పుగా ఆనీలతను చిత్రించడం ద్వారా అభివ్య క్తం చేసింది. ఖడ్గం చేతిలో ఉండడం అనేది పురుషులకే యుక్తం కదా? మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- అవ. ఇంగితం ద్వారా ఊహించిన విషయాన్ని ప్రకటించడానికి ఉదా హరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ సంకేతకాలమనసం విటం జ్ఞాత్వా విదగ్ధయా, ఈషన్నే త్రార్పితాకూతం లీలాపద్మం నిమీలితమ్, 531 వృ. అత్ర జిజ్ఞాసితః సంకేతకాలః కయాచిదిఙ్గతమాత్రేణ విదితో నిశాసమయశంసినా కమలనిమీలనే లీలయా ప్రతిపాదితః.<noinclude><references/></noinclude> 75cbfz808v9pcd9z7xl5x3v1rkmblme 104 225139 580115 2026-09-19T03:46:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '728 వ్యా. = కావ్యప్రకాశ == సంకేతేతి: ఈషన్నేత్రార్పితాకూతమ్ కొంచెం కళ్ళలో అభిప్రాయాన్ని ఉంచిన, సాభిప్రాయంగా చూస్తూన్న, విటమ్ విటుణ్ణి, సంకేతకాలమనసమ్ సంకేతకాలమునందు మనస్సు కలవ...' 580115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>728 వ్యా. = కావ్యప్రకాశ == సంకేతేతి: ఈషన్నేత్రార్పితాకూతమ్ కొంచెం కళ్ళలో అభిప్రాయాన్ని ఉంచిన, సాభిప్రాయంగా చూస్తూన్న, విటమ్ విటుణ్ణి, సంకేతకాలమనసమ్ సంకేతకాలమునందు మనస్సు కలవానినిగా, సంకేతసమయం తెలుసుకొనవలె నని అనుకుంటున్న వానినిగా. జ్ఞాత్వా = తెలుసుకొని, విదగ్ధయా = నేర్పు గల స్త్రీ చేత, లీలాపద్మమ్ విలాసార్థం చేతిలో ధరించిన పద్మం, నిమీలితమై ముణవబడినది. దాని రేకులు ముణవబడినవి. అత్రేతి:- ఇక్కడ విటునిచేత తెలియగోరబడిన సంకేతకాలం ఒక తెచేత ఇంగితమాత్రంచేతనే తెలియబడి రాత్రి సమయాన్ని సూచించే కమలనిమీలనంచేత విలాసపూర్వకంగా చెప్పబడింది. అనగా విటుని చూపులనే ఇంగితాన్ని పట్టి అతని అభిప్రాయం తెలుసుకొని ఈమె చేతిలో ఉన్న పద్మం రేకులు ముణిచి, 'పద్మం ముకుశీభవించే రాత్రిసమయం సంకేతకాలం' అని సూచించినది అని అర్థం. 43. సారాలంకారం కా. ఉత్తరోత్తరముత్కరో భవేత్సరః పరావధిః. 123 వృ. పరః పర్యన్తభాగః అవధిర్యస్య ధారాధిరోహితయా తత్రై వోత్కర్షస్య విశ్రాన్తెః. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ రాజ్యే సారం వసుధా వసుధాయాం పురం పురే సౌధమ్. సౌధే తల్పం తల్పే వరాఙ్గనానఙ్గసర్వస్వమ్. :- 532 వ్యా. ఉత్త రేతి ఉ త్తరో త్తరమ్ = ఉ త్తరోత్తరము, పరావధిః = చివరి అవధి గల. ఉత్కర్షః = ఉత్కర్ష, సారః భవేత్ = సారాలంకారం అవుతుంది. == వి. పరావధిః అనగా పర్యంతభాగం, అనగా ఒక వస్తువును వర్ణించే వాక్యం యొక్క, (అది శ్లోక రూపం గాని, గద్యరూపం కాని కావచ్చును.) చివరిభాగం అవధిగా ఉండేది. ఉత్తరోత్తరోత్కర్ష అనగా మొదటిదానికంటె రెండవది, రెండవదానికంటె మూడవది ఈ విధంగా వెనుకటివాటికంటే రాబోవువాటి ఉత్తర సారాలంకారం ఆని కారికకు అర్థం.<noinclude><references/></noinclude> 90pbt57qd3ljzl0in4yvcn6de922lrw 104 225140 580116 2026-09-19T03:47:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 729 పరః ఇతి:- పరః = పర్యంతభాగం, అవధి దేనికో అది ధారాధిరోహి ఆవడంచేత, అనగా వరసగా పై పైకి వెళ్ళడంచేత ఆ చివరనే ఆ ఉత్కర్షకు విశ్రాంతి, నిలుపుదల ఉండును. ఉదాహరణం ఎట్లనగా- రాజ...' 580116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 729 పరః ఇతి:- పరః = పర్యంతభాగం, అవధి దేనికో అది ధారాధిరోహి ఆవడంచేత, అనగా వరసగా పై పైకి వెళ్ళడంచేత ఆ చివరనే ఆ ఉత్కర్షకు విశ్రాంతి, నిలుపుదల ఉండును. ఉదాహరణం ఎట్లనగా- రాజ్యేఇతి:- 'రాజ్యంలో సారం (శ్రేష్ఠమైనది) భూమి: భూమియందు సారం మేడ. మేడమీద సారం తల్పం. తల్పంమీద సారం మన్మథసర్వస్వమైన ఉత్తమ యువతి.” వి. ఇక్కడ ఉత్తరోత్తరం శ్రేష్ఠమైనట్లు పర్ణించి వరాంగన దగ్గర నిలిపి వేయబడింది గాన సారాలంకారం. 44. అసంగత్యలంకారం కా. భిన్న దేశతయాత్యన్తం కార్యకారణభూతయోః. యుగపద్ధర్మయోర్యత్ర ఖ్యాతిః సా స్యాదసంగతిః. 124 వృ. ఇహ యద్దేశం కారణం తద్దేశమేవ కార్యముత్పద్యమానం దృష్టమ్. యథా ధూమాది యత్ర తు హేతుఫలరూపయోరపి ధర్మయోః కేనాప్యతిశయేన నానాదేశతయా యుగపదవభాసనం సా తయోః స్వ భావోత్పన్న పరస్పరసంగతి త్యాగాత్ అసంగతిః. ఉదాహరణమ్ - .గాథ. జస్సేవ వణో తస్సేఅ వేఅణా భణఇ తం జణో అలిం, ద న్తక అం కవోలే బహూఏ వేఅణా సవతీణం “యస్వైవ వ్రణస్తన్యైవ వేదనా భణతి తజ్జనో ఒలీకమ్, ద నక్షతం కపోలే వధ్వాః వేదనా సపత్నీనామ్. = = "> 533 వ్యా. భిన్నేతి:- యత్రజ్ఞ ఎక్కడ, కార్యకారణభూతయోః = కార్యకారణా లైన, ధర్మయోః = రెండు ధర్మాలకు, అత్య నమ్ - మిక్కిలి, భిన్న దేశతయా = భిన్నములైన ప్రదేశాలు కలుగునట్లు, ఖ్యాతిః = చెప్పడం ఉండునో, సా= ఆది, ఆసంగతిః = ఆసంగత్యలంకారం, స్యాత్ = అగును. = ఇహేతి :- లోకంలో కారణం ఏ ప్రదేశంలో ఉంటుందో ఆ ప్రదేశం<noinclude><references/></noinclude> q47ows1eo190djajjwqej6smnbzww0i 104 225141 580117 2026-09-19T03:47:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'i 780 కావ్యప్రకాశ్ లోనే కార్యం పుట్టడం కనబడుతుంది. ఉదాహరణకి అగ్ని ఉన్నచోటనే ధూమం. పుడుతుంది. కాని హేతుఫలరూపాలైన అనగా కార్యకారణరూపాలైన రెండు ధర్మాలు ఒకే సమయంలో రెండు వేరు వేర...' 580117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>i 780 కావ్యప్రకాశ్ లోనే కార్యం పుట్టడం కనబడుతుంది. ఉదాహరణకి అగ్ని ఉన్నచోటనే ధూమం. పుడుతుంది. కాని హేతుఫలరూపాలైన అనగా కార్యకారణరూపాలైన రెండు ధర్మాలు ఒకే సమయంలో రెండు వేరు వేరు ప్రదేశాలలో ఉన్నట్లు, ఏదో ఒక అతిశయాన్ని, విశేషాన్ని పురస్కరించుకొని ఎక్కడ చెప్పబడుతుందో అక్కడ ఆసంగత్యలంకారం. స్వాభావికంగా ఒక చోట ఉండవలసినవి అలా ఉండడాన్ని (సంగతిని) విడచివేయడంచేత దీనికి 'అసంగతి' అని పేరు. ఉదాహరణం. వేదనా వేదన = జన్సేవ ఇతి :- ప్రణః = వ్రణం, యస్యైవ= ఎవనికో, తన్యైవ = వానికే, (బాధ ) కలుగును అని, జనః ఢణతి - జనం చెపుతుంది, తత్ = అది, అలీకమ్ అసత్యం. ద నక్షతమ్ దంతక్షతం, వధ్వాః = నవోఢయొక్క కపోలే = గండస్థలంమీద, వేదనా వేదన, సపత్నీనామ్ సవతులకు. = - = వి. నూతనవధూకపోలంమీద ప్రియునిచే చేయబడిన దంతక్షతాదులు చూడగానే సవత్నులకు వేదన కలిగింది అని వర్ణించబడింది. వేదనాకారణమైన దంతక్షతవ్రణంఒక చోట, కార్యమైన వేదన మరొక చోట ఉండడంచేత ఆసంగత్య లంకారం. లంకారం అవ. ఇక్కడ విరోధాభాసాలంకారం చెప్పవచ్చును కదా, ఆసంగత్య అంగీకరించడం ఎందుకు అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపు తున్నాడు. వృ. ఏషా చ విరోధబాధినీ న విరోధః, భిన్నాధారతయైన ద్వయోరిహ విరోధితాయాః ప్రతిభాసాత్. విరోధే తు విరోధిత్వమ్ ఏకా శ్రయనిష్ఠమ్ అను కపి పర్యసితమ్. అపవాదవిషయపరిహరణ ఉత్సర్గస్య వ్యవస్థితేః. తథా దైవం నిదర్శితమ్. వ్యా, ఏషా ఇతి :- అసంగత్యలంకారం విరోధాలంకారాన్ని బాధిస్తుంది. అంతే కాని ఇదే విరోధాలంకారం కాదు. ఎందుచేత ననగా ఈ అలంకారంలో ఆధారాలు వేరు వేరుగా ఉండడంచేతనే విరోధం భాసిస్తూంది. విరోధాభాసలక్ష ణంలో చెప్పకపోయినా అక్కడ విరోధంపై ఒకే ఆశ్రయంలో ఉండడాన్ని పట్టి ఏర్పడినది అని పర్యవసితం అవుతుంది; చెప్పినట్లే అవుతుంది. అనగా వేరు వేరు ప్రదేశాలలో ఉండవలసిన వస్తువులు ఒకే ప్రదేశంలో ఉన్నట్లు వర్ణిస్తే విరోధా<noinclude><references/></noinclude> m3bz0bnso8cc6pfudr4pnfd9ijc4hhe 104 225142 580118 2026-09-19T03:47:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 735 లంకారం అవుతుంది అన్నట్లు అక్కడ చెప్పిన ఉదాహరణలను పట్టి తెలుస్తుంది. అందుచేత అక్కడ ఉన్న విరోధం ఏకదేశ నిష్ఠత్వంవల్ల ఏర్పడింది. అసంగత్య లంకారంలో ఉన్న విరోధం భి...' 580118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 735 లంకారం అవుతుంది అన్నట్లు అక్కడ చెప్పిన ఉదాహరణలను పట్టి తెలుస్తుంది. అందుచేత అక్కడ ఉన్న విరోధం ఏకదేశ నిష్ఠత్వంవల్ల ఏర్పడింది. అసంగత్య లంకారంలో ఉన్న విరోధం భిన్న దేశ నిష్ఠత్వంవల్ల ఏర్పడింది. అందుచేత ఈ రెండు అలంకారాలలోను సామాన్యరూపంలో విరోధం ఉన్నా ఆ విరోధం వేరు ఈ విరోధం వేరు. 'విరోధం ఉంటే విరోధాభాసాలంకారం' అని సాధారణ రూపంలో చెప్పిన లక్షణం సామాన్యశాస్త్రం. 'ఒకచోట ఉండవలసిన ధర్మాలు వేరు వేరు. చోట్ల ఉంటే ఆసంగతి' అనే లక్షణం విశేషశాస్త్రం ( అపవాదశాస్త్రం). అపవాద శాస్త్రానికి చోటు వదిలి పెట్టి సామాన్యశాస్త్రం ప్రవర్తించాలి. తన పరిధిని సంకు. చితం చేసువాలి అని న్యాయం. "ప్రకల్ప్యాపవాద విషయం తత ఉత్సర్గః అభిని విశతే". అందుచేత ఇక్కడ విరోధాభాసలక్షణాన్ని బాధించి అసంగతిలక్షణమే ప్రవర్తిస్తుంది అని భావం. తథైవ నిదర్శితమ్. అనగా రెండు విరుద్ధధర్మాల ఒకచోట ఉన్నట్లు వర్ణిస్తే విరోధాభాసం అనేదానికి అనుగుణంగానే ఉదాహరణలు చూపబడ్డాయి అని అర్థం. లు శాస్త్రాలలో 'సామాన్యశాస్త్రం' 'విశేషశాస్త్రం' అని రెండు విధాల శాస్త్రాలు. ఉంటాయి. వీటికే వరసగా 'ఉత్సర్గం' 'ఆపవాదం' అని పేర్లు. ఉదాహరణకి “మా హింస్యాత్సర్వా భూతాని" (ఏ ప్రాణినీ హింసించకూడరు) అనే శ్రుతివాక్యం. ఉంది. “అగ్నీ షోమీయం పశుమాలభేత" అని మరొక శ్రుతివాక్యం ఉంది. "అగ్నీ షోమయాగంలో ఆ దేవతల నుద్దేశించి పశువును బలి ఇవ్వాలి" అని దీని అర్థం. మొదటి వాక్యం ప్రకారం ఈ పశువును చంపడానికి వీలులేదు. ఆ వాక్యాన్ని మాత్రమే ప్రమాణంగా తీసికుంటే ఈ రెండవ వాక్యం అప్రమాణం అవుతుంది. అందుచేత మొదటివాక్యం అర్థాన్ని సంకుచితం చేసి "అగ్నిష్టోమీయపశుభిన్న మైన ఏ ప్రాణినీ హింసించకూడదు" అని అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఇలా చెపితే రెండవ వాక్యానికి చోటు విదిలినట్లు అవుతుంది. ఈ విధంగా సామాన్యశాస్త్రం విశేష శాస్త్రంచేత బాధించబడుతుంది. 45. సమాధ్యలంకారం కా. సమాధిః సుకరం కార్యం కారణాన్తరయోగతః, వృ. సాధనాన పకృతేన కర్తా యదకేశస కార్యమారబ్ధం సమాధీయతే స సమాధిర్నాము. ఉదాహరణమ్-<noinclude><references/></noinclude> hjo1jqzfd4vusflm2m1oo6ad0t3hkar 104 225143 580119 2026-09-19T03:47:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '782 ॥ మానమస్యా నిరాకర్తుం పాదయోర్మే పతిష్యతః, ఉపకారాయ దిష్ట్యేదముదీర్ణం ఘనగర్జితమ్. కావ్యప్రకాశ 534 వ్యా. సమాధిరితి :- కారణాన రయోగతః = మరియొక కారణంయొక్క సంబంధంవల్ల, కార్యమ్ కార...' 580119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>782 ॥ మానమస్యా నిరాకర్తుం పాదయోర్మే పతిష్యతః, ఉపకారాయ దిష్ట్యేదముదీర్ణం ఘనగర్జితమ్. కావ్యప్రకాశ 534 వ్యా. సమాధిరితి :- కారణాన రయోగతః = మరియొక కారణంయొక్క సంబంధంవల్ల, కార్యమ్ కార్యం, సుకరమ్ అనాయాసంగా చేయబడినట్లయితే, సమాధిః _ సమాధ్యలంకారం. = = సాధనేతి :- సాధనంచేత ఉపకృతుడైన కర్త చేత ప్రారంభించబడిన కార్యం క్లేశం లేకుండా చేయబడినట్లయితే అది సమాధ్యలంకారం. వి. ఒక పనిచేయడానికి ఒకడు ప్రయత్నిస్తూండగా తలవని తలంపుగా (కాకతాలీయన్యాయంచేత) వచ్చిన మరొక కారణంచేత ఆ పని అనాయాసంగా పూర్తి అయినట్లయితే అది సమాధ్యాలంకారం. అతడు ముందు ఉపయోగించదల చిన కారణం ప్రధానమైనది; హటాతుగా వచ్చిన రెండవకారణం ఆప్రధానమైనది. సముచ్చయాలంకారంలో అన్ని కారణాలకి సమప్రాధాన్యమే. ఉదాహరణం. మానమితి :- "నేను ఆమె కోపం శాంతింపచేయడానికి పాదాలమీద పడ బోవుచుండగా దైవవశంచేత నాకు ఉపకారం చేయడానికి ఉరుము ఉరిమినది". వి. ఉరుముకు భయపడి ఆమె కోపం మరచిపోయి ఆశ్లేషించినది అని భావం. ఉరుము రావడంచేత అతడు తల పెట్టిన పని అనాయాసంగా జరిగింది కాబట్టి సమాధ్యలంకారం. 46. సమాలంకారం కా. సమం యోగ్యతయా యోగో యది సంభావితః క్వచిత్. వృ. ఇదమనయోః శ్లాఘ్యమితి యోగ్యతయా సంబన్ధస్య నియత విషయమధ్యవసానం చేత్తదా సమం తత్, సద్యోగే ఆసద్యోగే చ. ఉదా హరణమ్. శ్లో॥ ధాతుః శిల్పాతిశయనికషస్థానమేషా మృగా రూపే దేవోఒప్యయమనుపమో దత్తపత్రః స్మరస్య,<noinclude><references/></noinclude> 4w4n4i3rx8yfv98gsxevas0b1kq3dbg 104 225144 580120 2026-09-19T03:47:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం జాతం దై వాత్సదృశమనయోః సంగతం యత్త దేత చ్ఛృద్గారస్యోపనతమధునా రాజ్యమేకాతపత్రమ్. 788 535 వ్యా. సమమితి :- క్వచిత్ ఎక్కడనైన, యోగః= రెండింటి యోగం, యోగ్యతయా = యోగ్యమైనదిగా, సం...' 580120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం జాతం దై వాత్సదృశమనయోః సంగతం యత్త దేత చ్ఛృద్గారస్యోపనతమధునా రాజ్యమేకాతపత్రమ్. 788 535 వ్యా. సమమితి :- క్వచిత్ ఎక్కడనైన, యోగః= రెండింటి యోగం, యోగ్యతయా = యోగ్యమైనదిగా, సంభావితః యది - ఊహించబడినట్లయితే, = = సమః సమాలంకారం. = ఇదమితి :- ఈ రెండింటికీ ఇది శ్లాఘనీయంగా ఉంది అని సంబంధాన్ని యోగ్య మైన దానినిగా నిశ్చయపూర్వకంగా తెలపడం ఉన్నట్లయితే నమాలంకారం. ఇది సద్యోగంలోను, ఆసద్యోగంలోనూ కూడా ఉంటుంది. వి. రెండు మంచి వస్తువులు గాని, రెండు చెడ్డ వస్తువులు గాని కలిసి కలయిక చాలా బాగుంది అని మెచ్చుకొనడం సమాలంకారం. నప్పుడు వీటి ఉదాహరణం. == == = ధాతురితి :- ఏషా = ఈ, మృగాక్ష = మృగనయన, ధాతుః = బ్రహ్మ దేవునియొక్క, శిల్పాతిశయనిక షస్థానమ్ నిర్మాణకౌశలాతి యంయొక్క గీటు రాయి. స్మరస్య = మన్మథునకు, దత్త పత్రః = ఇవ్వబడిన పత్రం గల, దేవో ఒపి. ఈ ప్రభువు కూడ, రూపే రూపమునందు, అనుపమః - సాటి లేనివాడు. దై వాత్ = దైవవశంవలన, అనయోః - వీరిద్దరికీ, యత్ ఎందువలన, సదృ శమ్ = తగిన, సంగతమ్ = కలయిక, జాతమ్ అయినదో, తత్ అందువలన, ఆధునా ఇప్పుడు, కృక్షారస్య = శృంగారానికి, ఏకాతపత్రమ్ ఏకాతపత్ర మైన, రాజ్యమ్ రాజ్యం, ఉపనతమ్ వచ్చినది. - === = = = - వి. ఇక్కడ మంచివాళ్ళు ఇద్దరు కలిసి నట్లు వర్ణించడంచేత సద్యోగ యోగ్యతారూపమైన సమాలంకారం. 'దత్తపత్రః' అనేది ప్రాచీనకాలపు ఆలవాటును సూచించే శబ్దం వలె కనబడుతుంది. పోటీకి రమ్మని పిలుస్తూ లేఖ పంపినవాడు లేదా 'ఇతడు మంచి అర్హత కలవాడు' అని పత్రముఖాన చెప్పినవాడు 'దత్తపుత్రుడు' అయి ఉంటాడు. 'స్మరస్య దత్తవత్రః' మన్మథుణ్ణి పోటీకి పిలుస్తూ లేఖ వ్రాసినవాడు అని కాని మన్మథునికి యోగ్యతాపత్రం ఇచ్చినవాడు అని కాని అర్థం అయి ఉంటుంది. వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసిన అర్థాలేవీ సంతృప్తికరంగా లేవు.<noinclude><references/></noinclude> p1fo8ubzs1am2kushbcduziekmpmmnq 104 225145 580121 2026-09-19T03:47:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '734 కావ్యప్రకాశ అవ. ఆసద్యోగంలో సమాలంకారానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ చిత్రం చిత్రం బత బత మహచ్చిత్ర మేతద్విచిత్రం జాతో దె దైవాదు చితరచనాసంవిధాతా విధాతా, యన్నిమ్బానాు పర...' 580121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>734 కావ్యప్రకాశ అవ. ఆసద్యోగంలో సమాలంకారానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ చిత్రం చిత్రం బత బత మహచ్చిత్ర మేతద్విచిత్రం జాతో దె దైవాదు చితరచనాసంవిధాతా విధాతా, యన్నిమ్బానాు పరిణతఫలస్ఫీతిరాస్వాదనీయా యచ్చైతస్యాః కవలనకలాకోవిదః కాకలోకః. 536 వ్యా. చిత్రమితి :- చిత్రం చిత్రమ్ ఆశ్చర్యం! ఆశ్చర్యం! బత బత ఓహో! ఓహో! ఏతత్ = ఇది. మహత్ - గొప్ప, చిత్రమ్ - చిత్రం1 విచిత్రమ్ విచిత్రం! దైవాత్ = దైవంవల్ల, విధాతా = బ్రహ్మదేవుడు, ఉచితరచనా సంవిధాతా తగిన రచన చేసేవాడుగా, జాతః అయినాడు, యత్ = = = == ఏమనగా నిమ్బానామ్ = వేపచెట్లయొక్క పరిణతఫలస్థితిః = ముగ్గిన పళ్ళ సమృద్ధి, ఆస్వా దనీయా = ఆస్వాదించతగినదిగా ఉంది, యత్ చ ల్ల ఇంకా ఏమనగా, కాకలోకః = కాకుల గుంపు, ఏతస్యాః = ఈ ఫలసమృద్ధియొక్క, కవలన కలాకోవిద ః = తినడాన్ని బాగా ఎరిగినది. కవలనకళలో ప్రావీణ్యం కలది. వి. ఇక్కడ రెండు అసద్వస్తువుల శ్లాఘ్యమైన యోగం వర్ణించబడింది కాబట్టి సమాలంకారం. 47. విషమాలంకారం కా. క్వచిద్యదతివై ధర్మ్యాన్న శ్లేషో ఘటనామియాత్ కర్తుః క్రియాఫలావా ప్తిర్నైవానర్థశ్చ యద్భవేత్. 127 గుణక్రియాభ్యాం కార్యస్య కారణస్య గుణక్రియే. క్రమేణ చ విరుద్ధే యత్ స ఏష విషమో మతః. 128 వృ. ద్వయోరత్య నవిలక్షణతయా యత్ అనుపపద్యమానతయైవ యోగః ప్రతీయతే, యచ్చ కించిదారభమాణః కర్తా క్రియాయాః ప్రణా శాత్ న కేవలమభీష్టం యత్ ఫలం నలభేత యావదప్రార్థితమప్యనర్థం .విషయమాసాదయెత్, తథా సత్యపీ కార్యస్య కారణరూపానుకారే యత్<noinclude><references/></noinclude> qiy72wwumossv9dcxelzrryttmd56kw 104 225146 580122 2026-09-19T03:48:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 735 తయోర్గుణా క్రియే చ పరస్పరం విరుద్ధతాం ప్రజతః స సమవిపర్య యాత్మా చతురూపో విషమః. క్రమేణోదాహరణమ్. = = = వ్యా. క్వచిదితి :- అతివైధర్మ్యాత్ అతివైధర్మ్యాత్ = చాల విరుద్ధ...' 580122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 735 తయోర్గుణా క్రియే చ పరస్పరం విరుద్ధతాం ప్రజతః స సమవిపర్య యాత్మా చతురూపో విషమః. క్రమేణోదాహరణమ్. = = = వ్యా. క్వచిదితి :- అతివైధర్మ్యాత్ అతివైధర్మ్యాత్ = చాల విరుద్ధములైన ధర్మాలు కలిగి ఉండడం వలన, శ్లేషః = రెండింటి కలయిక, ఘటనామ్ = యోగ్యత్వమును, క్వచిత్ = కొన్నిచోట్ల, న ఇయాత్ ఇతి యత్ పొందదు అనేది ఏది కలదో అదీ, కర్తుః = కర్తకు, క్రియాఫలా వాప్తి ః = క్రియాఫలప్రాప్తి, నైవ = ఉండనే ఉండదు, అనర్థః చ = అనర్థం కూడా, భవేత్ ఇతి యత్ = ఆవుతుంది అనేది ఏది కలదో, కారణస్య = కారణం యొక్క గుణక్రియాభ్యామ్ గుణక్రియలకంటె, క్రమేణ = క్రమంచేత, కార్యస్య = కార్యం యొక్క, గుణక్రియే - గుణక్రియలు, విరుద్దే = విరుద్ధములుగా, స్యాతామ్ ఇతి యత్ - అవుతాయి అనేది ఏది కలదో, విషమాలంకారంగా, మతః = విషమః అవీ, సః = అట్టి, ఏషః = ఇది, బడినది • - = చెప్ప ద్వయోరితి :- అత్యంత విలక్షణాలైన రెండింటి కలయిక అనువపన్నంగా ఆయుక్తంగా కనబడడం, ఒక పని ప్రారంభించిన కర్త ఆ పని చెడిపోవడంవల్ల ఇష్టమైన ఫలాన్ని పొందకపోవడమే కాకుండా తాను అనుకొనని (కోరని) అనర్జ కరమైన విషయయాన్ని పొందడమూ, కార్యం కారణానికి అనురూప మైన ఆకారం కలిగి ఉండవలసినా వాటి (కార్యకారణాల గుణక్రియలు పరస్పరం విరుద్ధాలుగా ఉండడం. ఈ విధంగా సమానికి విరుద్ధమైన రూపం గల 'విషమా లంకారం' నాలుగు విధాలు వరసగా ఉదాహరణలు. శ్లో॥ శిరీషాదపి మృద్వజ్జీ క్వేయమాయతలోచనా, అయం క్వచ కుకూలాగ్నికర్కశో మదనానలః. 537 వ్యా. శిరీషేతి :- పద్మగుప్తుడు రచించిన నవసాహసాంక చరితంలోని శ్లోకం. “శిరీషపుష్పంకంటే కూడ మృదువైన శరీరం గల విశాలనేత్రయైన ఈమె ఎక్కడ! ఊకనిప్పువలె దుర్బరమైన ఈ మన్మథాగ్ని ఎక్కడ"! వి. ఇక్కడ అత్యంత విరుద్ధధర్మాలు గల నాయికామస్మ థాగ్నుల యోగం అనుపన్నం అని వర్ణించబడింది గాన విషమాలంకారప్రథమభేదం.<noinclude><references/></noinclude> irmh9nkeiwjulwj3zzyoyqkr1x21e4x 104 225147 580123 2026-09-19T03:48:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '736 శ్లో॥ సింహికాసుతసంత్రస్తః శశః శీతాంశుమాశ్రితః, కావ్యప్రకా జగ్రసే సాశ్రయం తత్ర తమన్యః సింహికాసుతః. 538 వ్యా. సింహికేతి :- "సింహికాసుతభయంచేత చెవులపిల్లి చంద్రుణ్ణి ఆశ్ర యిం...' 580123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>736 శ్లో॥ సింహికాసుతసంత్రస్తః శశః శీతాంశుమాశ్రితః, కావ్యప్రకా జగ్రసే సాశ్రయం తత్ర తమన్యః సింహికాసుతః. 538 వ్యా. సింహికేతి :- "సింహికాసుతభయంచేత చెవులపిల్లి చంద్రుణ్ణి ఆశ్ర యించింది. అక్కడ మరొక సింహికాసుతుడు దాన్ని అశ్రయంతో సహా మ్రింగేశాడు". వి. 'సింహికాసుత' శబ్దానికి 'సింహం పిల్ల' అనీ, 'సింహిక అనే రాక్షసి పుత్రుడైన రాహువు' అనీ రెండర్థాలు. చంద్రునివల్ల రక్షణం లభించకపోగా చంద్ర సహితంగా చెవులపిల్లి మింగివేయబడింది అని చెప్పడంచేత 'అనుకొన్న ఫలం లభించకపోవడమే కాకుండా, అనుకొనని ఆనర్థం వాటిల్లడం' విషమాలంకార ద్వితీయభేదానికి ఉదాహరణం. శ్లో॥ సద్యః కరస్పర్శమవాప్య చిత్రం రణే రణే యస్య కృపాణరేఖా, తమాలనీలా శరదిన్దుపాణ్డు యశస్త్రిలోక్యాభరణం ప్రసూతే. = = 539 వి. సద్యః ఇతి :- యస్య = ఎవని యొక్క, తమాలనీలో తమాల వృక్షం వలె నీలవర్ణం గల, కృపాణలేఖా - సన్నని ఖడ్గం, రణే రణే = ప్రతీ యుద్ధంలోను, కరస్పర్శమ్ హస్త స్పర్శను, అవాప్య= పొంది, సద్యఃవెంటనే, శరదిన్దుపాణు = శరత్కాలచంద్రుడు వలె తెల్లనైన, త్రిలోక్యాభరణమ్మూడు లోకాలకి ఆభరణమైన, యశః = కీర్తిని, ప్రసూతే. కనుచున్నదో . = వి. కారణమైన ఖడ్గం రంగు నీలం, కార్యమైన యశస్సు రంగు తెలుపు. ఈ విధంగా కార్యకారణాల గుణాలు పరస్పర విరుద్ధాలుగా ఉన్నట్లు వర్ణించడం చేత కార్యకారణగుణవైషమ్యరూపమైన విషమాలంకార తృతీయ భేదానికి ఉదా హరణం. శ్లో॥ ఆనన్దమమన్దమిమం కువలయదలలోచనే దదాసి త్వమ్, విరహస్త్వయైవ జనితస్తాపయతి తరం శరీరం మే. 540<noinclude><references/></noinclude> gjs4r92cfhjfkqd7af8umjohdy00h9x 104 225148 580124 2026-09-19T03:48:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం వృ. అత్రానన్దదానం శరీరతా పేన విరుధ్యతే. 787 వ్వాన్ ఆసిన్దమితి :- "ఓ! కువలనయనా! నీవే నాకు అత్యధికమైన ఆనం దాన్ని ఇస్తున్నావు. నీచేతనే కలిగిన విరహం నా శరీరాన్ని చాల తపిం...' 580124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం వృ. అత్రానన్దదానం శరీరతా పేన విరుధ్యతే. 787 వ్వాన్ ఆసిన్దమితి :- "ఓ! కువలనయనా! నీవే నాకు అత్యధికమైన ఆనం దాన్ని ఇస్తున్నావు. నీచేతనే కలిగిన విరహం నా శరీరాన్ని చాల తపింపచేస్తూ న్నది". వి. ఇక్కడ కారణంలో (నాయికలో) ఉన్న ఆనందదాయకత్వం అనే క్రియా, ఆమెవల్ల జనించిన కార్యమైన విరహంలో ఉన్న తాపనం అనే క్రియా పరస్పర విరుద్ధాలు. అందుచేత ఇది కార్యకారణక్రియావైషమ్యరూపమైన విషమా లంకారం. వృ. ఏవమ్_ శ్లో॥ విపులేన సాగరశయస్య కుక్షిణా భువనాని యస్య పపిరే యుగక్షయే, మదవిభ్రమాసకలయా పపే పున్య స పురస్త్రీయైకతమయైకయా దృశా. వృ. ఇత్యాదావపి విషమత్వం యథా యోగమనగన్త వ్యమ్. . ఏవమితి:- ఈ విధంగానే. == <= 541 విపులేనేతి :- యుగక్షయే = ప్రలయకాలమునందు, సాగరశయస్య = సాగరంలో శయనించిన, యస్య = ఎవని యొక్క, విపులేన విశాలమైన, కుక్షిణా = కుక్షిచేత, భువనాని - లోకాలు, పపిరే పానం చేయబడ్డాయో, సః పునః = అతడు, ఏకతమయా = ఒక్క, పురన్డ్రియా - నగరం లోని స్త్రీ చేత, మద విభ్ర రూసకలయా – మదవిలాసలచేత అసంపూర్ణమైన, సగం మూయబడిన, ఏకయా దృశా= ఒక కన్ను చేత, పపే త్రాగబడెను. == == వి. ఇక్కడ కుక్షి అవయవం. శరీరం అవయవి. కుషి భువనపానం చేసి నది గాన ఆ పానానికి కర్త. శరీరం దృక్కు చేత పానం చేయబడిందిగాన ఆ పానంలో కర్మ. ఈ విధంగా ఆవయవావయవులైన కుషి శరీరాలకు కర్తృత్వ- కర్మత్వరూపవైషమ్యం ఉంది గాన ఇది కూడ విషమాలంకారమే. 47)<noinclude><references/></noinclude> 7g318zf94bqgmqo41fya6sn4fnjh3fm 104 225149 580125 2026-09-19T03:48:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '738 కావ్యప్రకాశ ఇత్యాదావితి :- ఇత్యాది శ్లోకాలలో కూడ వీలును అనుసరించి విషమా లంకారలక్ష్యత్వాన్ని గుర్తించాలి. 48 అధికాలంకారం కా. మహతోర్యన్మహీయాంసావా శ్రితాశ్రయయోః క్రమాత్, ఆ...' 580125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>738 కావ్యప్రకాశ ఇత్యాదావితి :- ఇత్యాది శ్లోకాలలో కూడ వీలును అనుసరించి విషమా లంకారలక్ష్యత్వాన్ని గుర్తించాలి. 48 అధికాలంకారం కా. మహతోర్యన్మహీయాంసావా శ్రితాశ్రయయోః క్రమాత్, ఆశ్రయాశ్రయిణా స్యాతాం తనుత్వే ఒప్యధికం తు తత్. వృ. ఆశ్రితమ్ ఆధేయమ్. ఆశ్రయస్తదాధారః. తయోర్మహతో రపి విషయే తద పేక్షయా తనూ ఆపి ఆశ్రయాశ్రయిణా ప్రస్తుతవస్తు ప్రకర్షవిపక్షయా యథాక్రమం యత్ అధికతరతాం ప్రజతః తదిదం ద్వివిధమ్ అధికం నామ. క్రమేణోదాహరణమ్. ॥ అహో విశాలం భూపాల భువనత్రితయోదరమ్, మాతి మాతుమశక్యోఒపి యశో రాశిర్యదత్ర తే 542 శ్లో॥ యుగాన కాలప్రతిసంహృతాత్మనో జగన్తి యస్యాం సవికాశమాసత, తనౌ ముముస్తత్ర న కైటభద్విష స్త పోధనాభ్యాగమసంభవా ముదః. === 543 వ్యా. మహతోరితిః - మహతోః – పెద్దవైన, ఆశ్రితాశ్రయయోః= ఆధేయమూ, ఆధారమూ ఉంటూండగా, ఆక్రయాశ్రయిణా ఆధారాధేయాలు, తనుత్వే అపి =అల్పములైనాకూడ, క్రమాత్= క్రమంగా, మహీయాంసౌ= పెద్దవిగా, స్యాతామ్ ఇతి యత్ = అగును అనేది ఏది కలదో, అనగా ఆవి పెద్దవిగా వర్ణింపబడినట్ల యితే అది, అధికమ్ ఆధికాలంకారం. = = ఆశ్రితమితిః- ఆశ్రితం అనగా ఆధేయం. ఆశ్రయం అనగా దాని ఆధారం. అవి పెద్దవే అయినా వాటి విషయంలో, వాటికంటె చిన్నవే అయినా ఆధారా ధేయాలు ప్రస్తుతవిషయం యొక్క ప్రకర్షను చెప్పడంకోసం, వరనగా అధిక త్వాన్ని పొందినట్లయితే అది ద్వివిధమైన అధికాలంకారం.<noinclude><references/></noinclude> 46gufusi2m3ka8oxsjse373tb8wpyq2 104 225150 580126 2026-09-19T03:49:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 789 వి. పెద్ద ఆధాయం. (ఒక్క ఆధారంమీద ఉండే వస్తువు ఆధేయం) ఉంది. దాని ఆధారం దానికంటే చిన్నది. అయినా దానిని పెద్దదానిగా వర్ణిస్తే అదొక అధికాలంకారభేదం. అట్లే పెద్ద ఆధారం...' 580126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 789 వి. పెద్ద ఆధాయం. (ఒక్క ఆధారంమీద ఉండే వస్తువు ఆధేయం) ఉంది. దాని ఆధారం దానికంటే చిన్నది. అయినా దానిని పెద్దదానిగా వర్ణిస్తే అదొక అధికాలంకారభేదం. అట్లే పెద్ద ఆధారం ఉంది. దానికంటె అధేయం చిన్నదే. అయినా పెద్దదిగా వర్ణింపబడుతుంది. అది రెండవ అధికాలంకారభేదం. వర సగా ఉదాహరణలు ఎట్లనగా- = అహో ఇతి :- భూపాల - రాజా ! భువనత్రితయోదరమ్ మూడు లోకాల మధ్యభాగం, విశాలమ్ = విశాలమైనది; అహో - ఎంత ఆశ్చర్యం! యత్ = == = ఎందువల్ల ఆనగా, తే=నీయొక్క, మాతుమ్ అశక్యః ఆపి—ఇమడడానికి శక్యం కానిదైనా, యశోరాశి ః = కీర్తి యొక్క రాశి, అత్ర= దీనియందు, మాతి = ఇముడుచున్నది. =: ===== వి. ఇక్కడ ఆధారం భువనత్రయం. ఆదేయం యశోరాశి. చాలా పెద్ద దైన ఈ యశోరాశిని కూడా ఇముడ్చుకుంటున్నది అని చిన్నదైన భువనత్రయో దరాన్ని వర్ణించడంచేత అధికాలంకార ప్రథమ భేదం. - యుగేతి :- శిశుపాలవధలోని శ్లోకం. యుగాన కాలప్రతిసంహృతాత్మనః యుగాంతకాలమునందు ఉపసంహరించుకొనబడిన సకలజీవసముదాయం గల, ==== కైటభద్విషః = కృష్ణునియొక్క, యస్యామ్ ఏ. తనౌ శరీరమునందు, జగన్తి = జగత్తులు, సవికారమ్ అవకాశం కలుగునట్లుగా, ఇరుకు లేకుండా, అసత = ఉండెనో, తత్ర= ఆ శరీరమునందు, తపోధనాభ్యాగమసంభవాః నారదముని రావడం వల్ల కలిగిన, ముదః సంతోషాలు, న మముః ఇమడలేదు. == వి. ఇక్కడ ఆధేయం అయిన సంతోషం ఆధారమైన శ్రీకృష్ణశరీరం కంటె పెద్దదిగా వర్ణించబడింది గాన అధికాలంకార ద్వితీయ భేదం. 49. ప్రత్యనీకాలంకారం కా. ప్రతిపక్షమశక్తేన ప్రతికర్తుం తిరస్క్రియా, యా తదీయస్య తత్త్సుత్యై ప్రత్యనీకం తదుద్యతే. 129 వృ. న్యక్కృతిపరమపి విపక్షం సాక్షాన్ని రసితుమశక్తేన కేనాపి<noinclude><references/></noinclude> gtjdz2huf0do15kqp8o8li9petm38ig 104 225151 580127 2026-09-19T03:49:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '740 కావ్యప్రకాశ యత్ తమేవ ప్రతిపక్షముత్కర్షయితుం తదాశ్రితస్య తిరస్కరణం తత్ అనీక ప్రతినిధితుల్యత్వాత్ ప్రత్యనీకమభిధీయతే. యథా అనీకే అభి యోజ్యే తత్ప్రతినిధిభూతమపరం మూఢతయా...' 580127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>740 కావ్యప్రకాశ యత్ తమేవ ప్రతిపక్షముత్కర్షయితుం తదాశ్రితస్య తిరస్కరణం తత్ అనీక ప్రతినిధితుల్యత్వాత్ ప్రత్యనీకమభిధీయతే. యథా అనీకే అభి యోజ్యే తత్ప్రతినిధిభూతమపరం మూఢతయా కేన చిదభియుజ్యతే తథేహ ప్రతియోగిని విజేయే తదీయోజన్యః విజీయతే ఇత్యర్థః. హరణమ్. = ఉదా వ్యా. ప్రతిపక్షమితి :- ప్రతిపక్షమ్ = శత్రువును గూర్చి, ప్రతికర్తుమ్ ప్రతిక్రియజేయుటకు, అశక్తేన = సమర్థుడు కానివానిచేత, తదీయస్య = వానికి సంబంధించినవానియొక్క, యా = ఏ, తిరస్క్రియా - తిరస్కరించడం, తత్పు త్యై = ఆ శత్రువుయొక్క స్తుతికోసం వర్ణించబడుతుందో, తత్ = అది, ప్రత్య త్యై= ఆ నీకమ్ = ప్రత్యనీకాలంకారంగా, ఉచ్యతే చెప్పబడుచున్నది. = న్యక్కృతీతి :- తనను పరాభవిస్తున్నవాడైనా శత్రువును ప్రత్యక్షంగా జయించడానికి అసమర్థుడైన ఒకానొకడు ఆ శత్రువుకే ఉత్కర్ష కలిగించడానికై అనగా చివరికి అతని గొప్పతనమే వ్యక్తం అయే విధంగా, ఆతనిని ఆశ్రయిం. చినవాణ్ణి తిరస్కరించినట్లయితే అది ప్రత్యనీకం అని చెప్పబడును. సేనకు ప్రతి నిధియైనవానిని జయించడం వంటిది గాన ఆ పేరు. అనీకాన్ని అనగా నేనను ఎదిరించవలసి ఉండగా ఒక మూఢునిచేత ఆ సేనకు ప్రతినిధి అయినవాడు ఎది రించబడినట్లు ఇక్కడ శత్రువును జయించవలసి ఉండగా అతనికి సంబంధించిన మరొకడు జయించబడతాడు అని అర్థం. ఉదాహరణం శ్లో॥ త్వం వినిర్జితమనోభవరూపః సా చ సున్దర భవత్యనురక్తా, పఞ్చభిర్యుగపదేవ శరైస్తాం తాపయత్యనుశయాదిన కామః. వృ. యథా వా- శ్లో॥ యస్య కించిదపకర్తు మక్షమః కాయనిగ్రహగృహీతవిగ్రహః, 544<noinclude><references/></noinclude> l1djifzov84itev4x4xpzxc8gsi57cd 104 225152 580128 2026-09-19T03:49:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం కాన్త వక్త్ర సదృశాకృతిం కృతీ రాహుమిన్దురధునాపి బాధతే. వృ. ఇనోరత్ర తదీయతా సంబద్ధిసంబన్దాత్ ========= = 741 545 వ్యా. త్వమితి :- సున్దర = ఓ సుందరుడా! త్వమ్ నీవు, వినిర్జితమనో రవ...' 580128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం కాన్త వక్త్ర సదృశాకృతిం కృతీ రాహుమిన్దురధునాపి బాధతే. వృ. ఇనోరత్ర తదీయతా సంబద్ధిసంబన్దాత్ ========= = 741 545 వ్యా. త్వమితి :- సున్దర = ఓ సుందరుడా! త్వమ్ నీవు, వినిర్జితమనో రవరూపః = జయించబడిన మన్మథ రూపం కలవాడవు. సా చ- ఆమె, భవతి = నీయందు, అనురక్తా- అనురాగం కలది, కామః - మన్మథుడు, అనుశయాదివ = ద్వేషంవల్ల వలె, తామ్ ఆమెనుఁ పఞ్చభిః శరైః = ఐదు బాణాలచేత, యుగపదేవ_ఒక్కమాటే, అన్ని బాణాలు ఒకే సారి ప్రయోగించి, తాపయతి = పీడిస్తున్నాడు. - వి. ఇక్కడ మన్మథుడు తనను జయించిన ఆ సుందరుణ్ణి ఏమీ చేయ జాలక అతనికి సంబంధించిన నాయికను పీడిస్తున్నట్లు వర్ణించడంచేత ప్రత్యనీకా కారం == = = య న్యేతి :- కాయనిగ్రహగృహీతవిగ్రహః = శరీరాన్ని నిగ్రహించడం చేత గ్రహించబడిన విరోధం గల, కృతి నేర్పరి అయిన, రాహుః - రాహువు, యస్య = ఏ శ్రీకృష్ణునికి, కించిత్ కొంచెం కూడ, అపకర్తుమ్ అపకారం చేయడానికి, అక్షమః = అసమర్థుడై, కాన వక్త్ర సదృశాకృతిమ్ మనోహరమైన, ముఖంతో సమానమైన ఆకారం గల, ఇన్దుమ్ = చంద్రుణ్ణి, అధునాపి - ఇప్పుడు కూడ, బాధ లే బాధించుచున్నాడు. ఇన్డోరితి :- ఇక్కడ చంద్రుడు కృష్ణుని ముఖంతో సాదృశ్యరూపసంబం ధం వల్ల కృష్ణునికి చెందినవాడు అయ్యాడు. సాక్షాత్సంబధం ఉన్నవారిని బాధించ డానికి పై శ్లోకం ఉదాహరణం. ఈ శ్లోకం సంబంధించినదానికి సంబంధించిన దానిని బాధించడానికి ఉదాహరణం. 50. మీలితాలంకారం కా. సమేన లక్ష్మణా వస్తు వస్తునాయన్నిగూహ్యతే, నిజేనాగనునా వాపి తన్మీలితమితి స్మృతమ్. 134<noinclude><references/></noinclude> 1ziwi6mmbihdqbnpizcmuy8suo0q4wa 104 225153 580129 2026-09-19T03:49:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '742 కావ్యప్రకాశ్ వృ. సహజమ్ ఆగస్తుకం వా కిమపి సాధారణం యల్లక్షణం తద్ద్వారేణ యత్ కించిత్ కేన చిద్వస్తునా వస్తుస్థిత్యైవ బలీయస్తయా తిరోధీయతే తత్ మీలితమితి ద్విదా స్మరన్తి. క్ర...' 580129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>742 కావ్యప్రకాశ్ వృ. సహజమ్ ఆగస్తుకం వా కిమపి సాధారణం యల్లక్షణం తద్ద్వారేణ యత్ కించిత్ కేన చిద్వస్తునా వస్తుస్థిత్యైవ బలీయస్తయా తిరోధీయతే తత్ మీలితమితి ద్విదా స్మరన్తి. క్రమేణోదాహరణమ్. శ్లో॥ అపాఙతరలే దృశౌ మధురవక్రవర్ణా గిరో 3 11 విలాసభరమన్థరా మతిరతీవ కాన్తం ముఖమ్, ఇతి స్ఫురితమఙ్గకే మృగదృశః స్వతో లీలయా తదత్ర న మధోదయః కృతపదోపి సంలక్ష్యతే. 546- వృ. అత్ర దృక్షరలతాదికమఙ్గస్య లిఙ్గం స్వాభావికం సాధా. రణం చ మదోదయేన, తత్రా ప్యేతస్య దర్శనాత్. = వ్యా సమేనేతి - నిజేన = సహజంగా తనది గాని, ఆగన్తునా వాపి = నిమిత్తవశంచేత క్రొత్తగా వచ్చినది గాని అయిన సమేన కప్పబడేదానికి కప్పేదానికీ సాధారణమైన, లక్ష్మణా_ చిహ్నంచేత, వస్తు = ఒక వస్తువు, వస్తునా శ్రీ వస్తుగతిచేతనే అనగా స్వాభావికంగానే, నిగూహ్యతే ఇతి యత్ - కప్పివేయ బడుతుంది అనేది ఏది కలదో, తత్ = అది, మీలితమ్ ఇతి మీలితాలంకారం. ఆని, స్మృతమ్ చెప్పబడింది. == ====== = సహజమితి :- సహజమైనది కాని, ఆగంతుకం కాని అయిన ఏ సాధారణ, మైన లక్షణం (చిహ్నం) ఉండునో దాని ద్వారా ఒక వస్తువు మరొక వస్తువుచేత; ఆది సహజంగా అధికబలం కలది ఆవడంచేత, కప్పివేయబడడం ఏది గలదో' అది రెండు విధాలైన మీలితాలంకారం అని చెప్పుదురు. వి. రెండు పస్తువులలో ఒకే విధమైన చిహ్నం ఉంటుంది అది సహజం కావచ్చు, తరువాత కారణాంతరంచేత వచ్చినది కావచ్చు. అలాంటి చిహ్నాన్ని. పట్టి ఒక బలీయమైన వస్తువు మరొక వస్తువును కప్పివేస్తే అది మీలితం. చిహ్నం సహజం అయితే అదొక మీలితం, ఆగంతుకం అయితే అదొక మీలితం. ఈ విధంగా రెండు విధాలు. క్రమంగా ఉదాహరణలు. = అపాణేతి :- దృశౌ _ నేత్రములు, అపాఙ్గతరలే నేత్రాంతములయందు. చంచలములై నవి. గిరః = వాక్కులు, మధురవక్రవర్ణాః = మధురములైన, వక్ర<noinclude><references/></noinclude> pi8m3rmjrx8mxwznzexxqxsdwylzoyo 104 225154 580130 2026-09-19T03:49:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమో ల్లాసం = = 743 ములైన వర్ణాలు గలవి. గతిః = గమనం, విలాసథరమనరా - విలాసాతిశయం చేత మందమైనది. ముఖమ్ ముఖం, అతీవ = మిక్కిలి, కాన్తమ్ మనోహర మైనది, ఇతి ఈ విధముగా, మృగదృశః ఈ మృగనయనయొక్క, అఙ్...' 580130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమో ల్లాసం = = 743 ములైన వర్ణాలు గలవి. గతిః = గమనం, విలాసథరమనరా - విలాసాతిశయం చేత మందమైనది. ముఖమ్ ముఖం, అతీవ = మిక్కిలి, కాన్తమ్ మనోహర మైనది, ఇతి ఈ విధముగా, మృగదృశః ఈ మృగనయనయొక్క, అఙ్గకే = శరీరమునందు, స్వతః = సహజంగానే, లీలయా - విలాసచేత, స్ఫురితమ్ ప్రకాశించుట. విలాస = ప్రకాశిస్తూన్నది. తత్ = ఆ కారణం వల్ల, అత్ర = ఈ శరీరమునందు, కృతపదో.. పి_చేయబడిన స్థానం కలదైనా, మదోదయః = మదం యొక్క ఆవిర్భావం, స సంలక్ష్యతే చూడబడడంలేదు. ==== = అత్రేతి :- ఇక్కడ శరీరంలో ఉన్న నేత్రచాంచల్యాదిక మైన లింగం, చిహ్నం, స్వాభావిక మైనది. ఇది మదోదయంతో సాధారణం. అనగా మత్తు కలిగినప్పుడు కూడా ఈ చిహ్నం ఉంటుంది. మత్తు కలిగినప్పుడు ఈ నేత్ర చాంచల్యాదికం ఉంటుంది కదా? వి. సహజమైన నేత్రచాంచల్యాదిచిహ్నంచేత మదంవల్ల కలిగే చిహ్నం కప్పివేయబడింది గాని మీలితాలంకారం; ప్రథమభేదం. శ్లో॥ యే కన్దరాసు నివసన్తి సదా హీమాద్రే ॥ స్వత్పాతశజ్కితధియో వివశా ద్విషస్తే, అప్యఙ్గముత్పులకముద్వహతాం సకమ్పం తేషామహో బత భియాం న బుధో ఒప్యభిజ్ఞః. 547 వృ. ఆత్ర తు సామర్థ్యాదవసితస్య శైత్యస్య ఆన్తుకత్వాత్తత్ప్ర భవయోరపి కమ్పపులకయోస్తాద్రూప్యం సమానతా చ; భయేష్వపి తయోరుపలక్షితత్వాత్. = = వ్యా. యే ఇతి :- తే = నీ యొక్క, యే = ఏ, ద్విషః = శత్రువులు, త్వత్పాతశజ్కి తధియః = నీయొక్క హటాత్తుగా రావడంచే భయపడుతున్న = మనస్సులు గలవారై, వివశాః = వ్యాకులులై, హిమాద్రేః - హిమవత్పర్వతం యొక్క, కన్దరాసు = గుహలలో, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నివసన్తి - నివసిస్తున్నారో, ఉత్పులకమ్ = బయలుదేరుచున్న పులకములు గల, సకమ్సమ్ కంపంతో కూడిన, అఙ్గమ్ = శరీరమును, ఉద్వాహతామపి ధరిస్తూన్నవారైనా, తేషామ్ = ==<noinclude><references/></noinclude> rpc2ifvy756xhrt1xirfugaznfkdsvt 104 225155 580131 2026-09-19T03:49:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '744 కావ్యప్రకాశ = === వారియొక్క, భియామ్ భయాలకు, బుధః ఆపి = మంచి తెలివైనవాడు కూడ, అభిజ్ఞః = గుర్తించువాడు, న కాదు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ హిమాద్రికందరాలలో నివసిస్తున్నట్లు చెప్పడం సామర్థ...' 580131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>744 కావ్యప్రకాశ = === వారియొక్క, భియామ్ భయాలకు, బుధః ఆపి = మంచి తెలివైనవాడు కూడ, అభిజ్ఞః = గుర్తించువాడు, న కాదు. = అత్రేతి :- ఇక్కడ హిమాద్రికందరాలలో నివసిస్తున్నట్లు చెప్పడం సామర్థ్యంచేత శైత్యం ఉన్నట్లు తెలియబడుతున్నది. ఈ శైత్యం (శత్రువులకు) ఆగంతుకం. దీనివల్ల కలిగే కంపపులకలు భయంవల్ల కలిగే కంపపులకలు ఒకే విధంగా ఉంటాయి. ఇవి శైత్యానికీ, భయానికీ సాధారణమైనవి. వి. ఆగంతుకమైన శైత్యం వల్ల కలిగిన కంపపులకలు భయంవల్ల కలి గిన కంపపులకలను తెలియకుండేటట్లు కప్పివేసినా యని వర్ణించడంచేత ఆగం తుకచిహ్నంచేత మీలితానికి ఉదాహరణం. 51. ఏకావల్యలంకారం కా. స్థాప్యతే ఒపోహ్యతే వాపి యథాపూర్వం పరం పరమ్, విశేషణతయా యత్ర వస్తు నైకావలీ మతా. 131 వృ. పూర్వం పూర్వం ప్రతి యత్ర ఉత్తరస్య వస్తునో వీప్సయా విశేషణభావేన యత్ స్థాపనం నిషేధో వా సంభవతి సా ద్విధా బుధై రేకావలీ భణ్యతే. క్రమేణోదాహరణమ్. = === వ్యా. స్థాప్యతే ఇతి :- యత్ర = ఎచట, యథాపూర్వమ్ - పూర్వపూర్వ వస్తువును గూర్చి, పరంపరమ్ ఉత్తరోత్త రవస్తువు, విశేషణతయా — వి శేష ణంగా, = స్థాప్యతే = విధించబడుతుందో, ఆపోహ్యతే వాపి - లేదా నిషేధించబడు తుందో, సా, అది, ద్విధా = రెండు విధాలైన, ఏకావలీ - ఏకావల్యలంకారం. :- === = పూర్వమితి ఎక్కడ పూర్వపూర్వవస్తువుకు విశేషణంగా, అనేక పర్యాయాలు ఉత్తరోత్తరవస్తువును విధించడం గాని, నిషేధించడం గాని జరుగు తుందో అది రెండు విధాలైన ఏకావలిగా పండితులచేత చెప్పబడుతుంది. క్రమంగా ఉదా హరణం. వి. ఒక వస్తువును చెప్పి దానికి విశేషణంగా మరొక వస్తువును, దానికి విశేషణంగా మరొక వస్తువును, ఈ విధంగా వర్ణిస్తే అది ఏకావల్యలంకారం. విశే<noinclude><references/></noinclude> 0p0gosnxwf6k0xa95f1qsncd4zy2jiw 104 225156 580132 2026-09-19T03:50:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.దశమోల్లాసం 745 క్షణంగా చెప్పినదానిని విధిస్తే (ఉన్నట్లు చెపితే) ఒక భేదం; నిషేధిస్తే మరొక భేదం. శ్లో॥ పురాణి యస్యాం సమాజనాని 3 వరాఙ్గనా రూపపురస్కృతాఙ్గ్యః, రూపం సమున్మీలితసద...' 580132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.దశమోల్లాసం 745 క్షణంగా చెప్పినదానిని విధిస్తే (ఉన్నట్లు చెపితే) ఒక భేదం; నిషేధిస్తే మరొక భేదం. శ్లో॥ పురాణి యస్యాం సమాజనాని 3 వరాఙ్గనా రూపపురస్కృతాఙ్గ్యః, రూపం సమున్మీలితసద్విలాస మస్త్రం విలాసః కుసుమాయుధస్య. శ్లో॥ న తజ్జలం యన్న సుచారుపఙ్కజం న పఙ్కజం తత్ యదలీనషట్పదమ్, న షట్పదోఒసౌ కలగుణ్ణితో న యో న గుళైతం తన్న జహార యన్మనః. 549 వ. పూర్వత్ర పురాణాం వరాఙ్గనాః, తాసామఙ్గవిశేషణముఖేస రూపం, తస్య విలాసాః, తేషామప్యస్త్రమిత్యమునా క్రమేణ విశేషణం విధీయతే. ఉత్తరత్ర ప్రతిషేధే ప్యేవం యోజ్యమ్. ===== వ్యా. పురాణీతి - పద్మగుప్తుని నవసాహసాంక చరితంలోని శ్లోకం. - యస్యామ్ = ఏ నగరియందు, పురాణి గృహాలు, సవరాఙ్గనాని ఉత్తమస్త్రీలతో కూడినవి, వరాజనాః = వరాంగనలు, రూపపురస్కృతాజ్యః = రూపంచేత ఆలంక = రించబడిన శరీరాలు గలవారు, రూపమ్ రూపము, సమున్మీలితసద్విలాసమ్ విలాసః=విలాస, కుసుమాయుధస్య = వికసించిన మంచి విలాసలు గలది. మన్మథునియొక్క, అస్త్రమ్ = ఆస్త్రము. = = = == వి. ఇక్కడ పురానికి విశేషణంగా (సంబంధించినట్లుగా) వరాంగనలు, వరాంగనలకు విశేషణంగా రూపం, రూపానికి విశేషణంగా విలాసలు, విలాస లకు విశేషణంగా అస్త్రం చెప్పబడ్డాయి. ఇక్కడ విశేషణాల స్థితి వర్ణించబడింది. -అందుచేత ఏకావలీప్రథమభేదం. నేతి :- భట్టికావ్యంలోని శ్లోకం. యత్ = ఏది, సుచారు పఙ్కజమ్ చాల<noinclude><references/></noinclude> rtve80e5bexcih99uqk3kidsn0p5rmv 104 225157 580133 2026-09-19T03:50:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '746 = కావ్యప్రకాశ అందమైన పద్మాలు కలది, న= కాదో, తత్ = ఆట్టి, జలమ్ = జలము, న= లేదు. యత్ = ఏది, ఆలీనషట్పదమ్ కూర్చుని ఉన్న (అణిగి ఉన్న), తుమ్మె == పఙ్కజమ్ = దలు కలది కాదో, తత్ = అట్టి, కలగుణ్ణుతః...' 580133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>746 = కావ్యప్రకాశ అందమైన పద్మాలు కలది, న= కాదో, తత్ = ఆట్టి, జలమ్ = జలము, న= లేదు. యత్ = ఏది, ఆలీనషట్పదమ్ కూర్చుని ఉన్న (అణిగి ఉన్న), తుమ్మె == పఙ్కజమ్ = దలు కలది కాదో, తత్ = అట్టి, కలగుణ్ణుతః = మధుర మైన ధ్వని కలది, న పద్మం, న= లేదు. యః ఏది, కారో, అసౌ = అట్టి, షట్పదః = = - == తుమ్మెద, న = లేదు, యత్ = ఏది, మనః = మనస్సును, స జహార = హరించ = లేదో, తత్ = అట్టి, గుజ్జతమ్ ధ్వని, స = లేదు. = వి. ఇక్కడ జలంలో పంకజాన్నీ, పంకజంలో షట్పాదాలనూ, షట్పదా లలో గుంజితాన్నీ, గుంజితంలో మనోహరణాన్నీ విశేషణంగా నిషేధిస్తూ వర్ణన చేయబడింది గాన ఇది ఏకావలీద్వితీయ భేదానికి ఉదాహరణం. చివరికి జలాదు లలో పద్మాదులు ఉన్నాయని చెప్పినా ఆ చెప్పడం నిషేధముఖంగా కాబట్టి దీనిలో ఒక వైచిత్ర్యవిశేషం ఉంది. జరిగింది. వ్యా. పూర్వత్రేతి :- మొదటి ఉదాహరణంలో పురాలకు వరాంగనలు, వాళ్ళ ఆంగానికి విశేషణంగా రూపం, దానికి విలాసలు, వాటికి అస్త్రమూ అని, ఈ క్రమంచేత విశేషణం విధించబడుతున్నది. రెండవ ఉదాహరణంలో నిషేధం విషయంలో కూడా ఇట్లే అన్వయించుకోవాలి. 52. స్మరణాలంకారం కా. యథానుభవమర్థస్య దృష్టే తత్సదృశే స్మృతిః, స్మరణమ్. వృ. యః పదార్థః కేనచిదాకారేణ నియతః యదా కదాచిత్ . అనుభూతో ఒభూత్ స కాలాన్తరే స్మృతిప్రతిబోధాధాయిని తత్సమానే వస్తుని దృష్టే సతి యత్ తథైవ స్మర్యతే తత్ భవేత్ స్మరణమ్. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ నిమ్ననాభికుహరేషు యదమ్భః ప్లావితం చలదృశాం లహరీభిః,<noinclude><references/></noinclude> 4iekkbefnumeh8dkxds9y1q0nllzg3m 104 225158 580134 2026-09-19T03:50:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం తద్భవైః కుహరుతైః సురనార్యః స్మారితాః సురతకణ్ణరుతానామ్. వృ. యథా వా- 747 550 గాథ. కరజుగహిఅజసోఆర్థణముహవిణి వేసిఆహరపుడస్స, సమరిఅపఞ్చజణ్ణస్స ణమహ కణ్ణస్స రోమాఞ్చమ్. 551 “క...' 580134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం తద్భవైః కుహరుతైః సురనార్యః స్మారితాః సురతకణ్ణరుతానామ్. వృ. యథా వా- 747 550 గాథ. కరజుగహిఅజసోఆర్థణముహవిణి వేసిఆహరపుడస్స, సమరిఅపఞ్చజణ్ణస్స ణమహ కణ్ణస్స రోమాఞ్చమ్. 551 “కరయుగగృహీతయశో దాస్త నముఖ విని వేశితాధరపుటస్య సంస్మృతపాఞ్చజన్యస్య నమత కృష్ణస్య రోమాఞ్చమ్”. : = వ్యా. యథేతి :- తత్సదృశే ఆ వస్తువుతో సమానమైనది, దృష్టే = తెలియబడిందగుచుండగా, అర్థస్య = మరియొక వస్తువుయొక్క, యథానుభవమ్ అనుభవాన్ని అనుసరించి, అది పూర్వం ఏ విధంగా అనుభవగోచరం ఆయిందో ఆ విధంగా, స్మృతిః = స్మృతి, స్మరణమ్ = స్మరణాలంకారము. యః ఇతి :- ఒకానొక ఆకారంతో కూడినట్లు నిర్ధారితమైన ఏ పదార్థం. పూర్వం ఒకప్పుడు అనుభవించబడిందో, అనగా తెలియబడిందో, దానినే, మరొక కాలంలో స్మృతిని మేల్కొలిపే మరొక వస్తువు చూడబడగానే, స్మరించడం స్మరణాలంకారం. ఉదాహరణం. == - == నిమ్నేతిః. లహరీభిః = తరంగాలచేత, యత్ ఏ, అమృఃనీరు, చల దృశామ్ చంచలములైన చూపులు గల యువతులయొక్క, నిమ్న నాభికుహరేషు ఆ లోతైన నాభిరంధ్రములయందు, ప్లావితమ్ నింపబడిందో, తద్భవైః - దాని వల్ల కలిగిన, కుహరుతైః = 'కుహ' అనే శబ్దాలచేత, సురనార్యః అప్సరసలు, సురతకణరుతానామ్ - సురత సమయములందు కంఠధ్వనులకు, స్మారితాః స్మరింపచేయబడిరి. = ===== = వి. ఇక్కడ ఈ ధ్వనులను వినడంచేత పూర్వం అనుభవించబడిన, అనగా తెలిసి ఉన్న, సుర తసమయంలో చేసే ఖంఠధ్వనులు స్మరించబడినట్లు వర్ణించడంచేత స్మరణాలంకారం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా కరజుల ఇతి:. “హస్తద్వయంచేత పట్టుకొన<noinclude><references/></noinclude> 54tqyekq3twy83ey18pg7l9oe9qtar4 104 225159 580135 2026-09-19T03:50:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '748 కావ్యప్రకాశ బడిన యశోదస్తనాగ్రమునందు అధరపుటాన్ని (దొప్పవలె ముణిచిన పెదవులను) ఉంచగానే పాంచజన్యాన్ని స్మరించిన శ్రీకృష్ణుని రోమాంచానికి సమస్కరించండి”. వి. ఇక్కడ శంఖసందృ...' 580135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>748 కావ్యప్రకాశ బడిన యశోదస్తనాగ్రమునందు అధరపుటాన్ని (దొప్పవలె ముణిచిన పెదవులను) ఉంచగానే పాంచజన్యాన్ని స్మరించిన శ్రీకృష్ణుని రోమాంచానికి సమస్కరించండి”. వి. ఇక్కడ శంఖసందృశమైన స్తనాన్ని చూడగానే శ్రీకృష్ణునకు పూర్వ జన్మకు సంబంధించిన పాంచజన్యం జ్ఞాపకం వచ్చింది గాన స్మరణాలంకారం. 53. భ్రాంతి మదలంకారం కా. భ్రాన్తిమానన్యసంవి త్తత్తుల్యదర్శనే. 132 వృ. తదితి అన్యత్ అప్రాకరణికం నిర్దిశ్యతే, తేన సమానమ్ అర్థాదిహ ప్రాకరణికం ఆశ్రీయతే. తస్య తధావిధస్య దృష్టా సత్యాం యత్ అప్రాకరణికతయా సంవేదనం సబ్రాన్తిమాన్. న చైష రూపకం, ప్రథమాతిశయోక్తిర్వా; తత్ర వస్తుతో భ్రమస్యాభావాత్. ఇహ చ అర్థాను గమనేన సంజ్ఞాయాః ప్రవృత్తేః; తస్య స్పష్టమేవ ప్రతిపన్నత్వాత్. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ కపాలే మార్జారః పయ ఇతి కరాన్ లేడి శశినః తరుచ్ఛిద్రప్రోతాన్ బిసమితి కరీ సంకలయతి, రతాన్తో తల్పస్థాన్ హరతి వనితాప్యంశుకమితి ప్రభామ త్తశ్చన్ద్ర జగదిదమహో విప్లవయతి. 552 వా. బ్రాస్తితి. తత్తుల్యదర్శనే=ఆప్రకృత మైనదానితో సమానమైన ప్రకృత వస్తువును చూచినప్పుడు, ఆన్యసంవిత్ అన్యమైన, అప్రకృతమైన, వస్తువుయొక్క జ్ఞానం, బ్రాన్తిమాన్ = భ్రాంతి మదలంకారం. = = తదితి..‘తత్' అనే శబ్దంచేత అప్రాకరణికమైన మరొక వస్తువు నిర్దేశించ బడుతుంది. దానితో సమానం అనగా ఇక్కడ ప్రాకరణికము అని అర్థం. ఆ విధ మైన దానిని (ప్రాకరణికవస్తువును చూడగానే దానిని అప్రాకరిణకవస్తువునుగా గ్రహించడం భ్రాంతి మదలంకారం. అయితే ఇది రూపకాలంకారమో లేదా ఉప మేయాన్ని పూర్తిగా కప్పివేసి ఆధ్యవసానం చేయడం అనే మొదటి అతిశయో కి<noinclude><references/></noinclude> rd16eoi49eeyj07vkqz26k41f8g34el 104 225160 580136 2026-09-19T03:50:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 749 భేదమో అని చెప్పడానికి వీలులేదు. ఆ రూపకాతీశయస్థలాలలో భ్రమ లేదు. ఇక్కడ, “భ్రాంతి ఉన్నది"అనే అర్థాన్ని పట్టి ఈ అలంకారానికి ఈ పేరు పెట్టడం చేత భ్రమ స్పష్టంగానే తె...' 580136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 749 భేదమో అని చెప్పడానికి వీలులేదు. ఆ రూపకాతీశయస్థలాలలో భ్రమ లేదు. ఇక్కడ, “భ్రాంతి ఉన్నది"అనే అర్థాన్ని పట్టి ఈ అలంకారానికి ఈ పేరు పెట్టడం చేత భ్రమ స్పష్టంగానే తెలుస్తున్నది కదా? ఉదాహరణం. : = === == కపాలే ఇతి :- మార్జారః = పిల్లి, పయః ఇతి = పాలు అనుకొని, కపాలే = మూకుట్లో, శశినః = చంద్రునియొక్క, కరాస్ కిరణాలను, లేడి నాకు తున్నది. తరుచ్ఛాయాప్రోతాన్ = చెట్టు నీడలో గుచ్చబడిన (క్రిందికి ప్రసరింప చేయబడిన) ఆ కిరణాలను, బిసమ్ ఇతి= తామరతూడు అనుకొని, కరీ= ఏనుగు, సంకలయతి = గ్రహిస్తూన్నది. తల్పస్థాన్ = శయనంమీద ఉన్న ఆ కిరణాలను, అంశుకమితి = వస్త్రం అనుకొని, వనితాపి స్త్రీ కూడ, రతానై - సురతాంతము నందు, హరతి—ప్రోగుచేస్తూన్నది. ప్రభామత్తః = కాంతిచేత మత్తెక్కిన, చన్ద్రః = చంద్రుడు, ఇదం జగత్ = ఈ జగత్తును, విప్లవయతి - కంగారు పెట్టేస్తున్నాడు. ఆహో _ ఏమి ఆశ్చర్యం! = = = = వి. ఇక్కడ అపకృతాలైన క్షీరాదులతో సమానమైన ప్రకృతచంద్ర కిరణాలను చూచి మార్జారాదులు క్షీరాదులుగా భావించడంచేత భ్రాంతిమదలంకారం. 54 ప్రతీపాలంకారం కా. ఆక్షేప ఉపమానస్య ప్రతీపముపమేయతా తస్యైవ యది వా కల్ప్యాతిరస్కార నిబన్దనమ్. 133 వృ. అస్య ధురం సుతరాముపమేయమేవ వోడుం ప్రౌఢమితి కైమర్థ్యాన యదుపమానమాక్షిప్యతే, యదపి తన్యైవోపమానతయా ప్రసి ద్ధస్య ఉపమానాన్తరవివక్షయా అనాదరార్థముపమేయభావః కల్ప్యతే తదుప మేయస్యోమానప్రతికూలవ ర్తిత్వాదుభయరూపం ప్రతీపమ్. క్రమే. ణోదాహరణమ్. శ్లో॥ లావణ్యాకసి సప్రతాపగరిమణ్యగ్రేసరే త్యాగినాం దేవ త్వయ్యవనీభరక్షమభుజే నిష్పాదితే వేధసా,<noinclude><references/></noinclude> e46izmdkhbc09t68c68kxyatcgofdho 104 225161 580137 2026-09-19T03:51:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '750 కావ్యప్రకాశ ఇన్దుః కిం ఘటితః కిమేష విహితః పూషా కిముత్పాదితం చిన్తారత్న మదో ముధైవ కిమమీ సృష్టాః కులక్ష్మాభృతః. = -వ్యా. ఆక్షేప ఇతి:- ఉపమానస్య = ఉపమానం యొక్క, ఆక్షేపః = నిషేధం ల...' 580137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>750 కావ్యప్రకాశ ఇన్దుః కిం ఘటితః కిమేష విహితః పూషా కిముత్పాదితం చిన్తారత్న మదో ముధైవ కిమమీ సృష్టాః కులక్ష్మాభృతః. = -వ్యా. ఆక్షేప ఇతి:- ఉపమానస్య = ఉపమానం యొక్క, ఆక్షేపః = నిషేధం లేదా నింద, ప్రతీపమ్ ఒక ప్రతీపాలంకారం. యది వా లేక, = తస్యైవ = ఆ ఉపమానానికే, తిరస్కారనిబన్దనమ్ తిరస్కారానికి కారణమైన, ఉపమేయతా = ఉపమేయత్వం, కల్ప్యా = కల్పించబడినట్లయితే అది రెండవ ప్రతీపాలంకారం. = = ఆన్యేతి :- "దీని భారాన్ని పూర్తిగా ఉపమేయమే వహించగలదు. ఇంక ఇది ఎందుకు”అనే భావంతో ఉపమానం నిందించబడినట్లయితే అది మొదటి ప్రతీ పాలంకారం. ఉపమానంగా లోకంలో ప్రసిద్ధమైన చంద్రాదులకు, మరొక ఉప మానం చెప్పవలె ననే ఉద్దేశంతో, అనగా ఉపమేయమైన ముఖాదికాన్నే ఉప మానంగా చెప్పవలె ననే అభిప్రాయంతో, ఉపమేయత్వం కల్పించినా అది రెండవ ప్రతీపాలంకారం. ఉపమేయం ఉపమానానికి ప్రతికూలంగా ఉండడంచేత దీనికి ఆ పేరు. ఈ విధంగా ఇది రెండు విధాలు. క్రమంగా ఉదాహరణాలు. - = లావణ్యేతి:- దేవ రాజా ! లావణ్యాకసి = లావణ్యానికి స్థానమూ, సప్రతాపగరిమణి = ప్రతాపంయొక్క ఆధిక్యంతో కూడినవాడవు, త్యాగినామ్ = త్యాగవంతులలో, ఆగ్రేసరే - అగ్రమునందు ఉండేవాడవు, అవనీభరక్ష మభుజే. భూభారానికి సమర్త మైన భుజం కలవాడవూ అయిన, త్వయి- నీవు, వేధసా = బ్రహ్మ దేవునిచేత, నిష్పాదితే = సృష్టించబడినవాడ వగుచుండగా, ఇన్దుః - చంద్రుడు, కిమ్ ఎందుకు, ఘటితః కూర్చబడినాడు? ఏషః పూషా - ఈ సూర్యుడు, కిమ్ ఎందుకు, విహితః సృష్టించబడ్డాడు? అదః = ఈ, చినారత్నమ్ = చింతా మణి, ముదైవ వ్యర్థంగానే, కిమ్ ఎందుకు, ఉత్పాదితమ్ పుట్టించబడింది? ఆమీ_ఈ, కులక్ష్మాభృతః= కులపర్వతాలు, కిమ్ ఎందుకు, సృష్టాః=సృష్టించ బడ్డాయి? = = ===== = = = ఇక్కడ లావాణ్యాదిగుణాలు గల ఉపమేయమైన రాజు ఉండగా ఉప మానాలైన చంద్రాదుల సృష్టి అనావశ్యకం అని చెప్పడంచేత ప్రథమ ప్రతీ పొలంకారం.<noinclude><references/></noinclude> nkndgbwv5jz5o20xyu3l2ia57z000ds 104 225162 580138 2026-09-19T03:51:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 751 -గాథ. ఏ ఏహి దావ సున్దరి కణ్ణం దాఊణ సుణసు వఅణిజ్జు తుజ్ఝ ము హేణ కిసోఅరి చందో ఉఅమిజ్జఇ జణేణ. 554 “అయి ఏహి తావత్సున్దరి కర్ణం దత్వా శృణుష్వ వచనీయమ్, తవ ముఖేన కృశోదరి చ...' 580138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 751 -గాథ. ఏ ఏహి దావ సున్దరి కణ్ణం దాఊణ సుణసు వఅణిజ్జు తుజ్ఝ ము హేణ కిసోఅరి చందో ఉఅమిజ్జఇ జణేణ. 554 “అయి ఏహి తావత్సున్దరి కర్ణం దత్వా శృణుష్వ వచనీయమ్, తవ ముఖేన కృశోదరి చన్ద్ర ఉపమీయతే జనేన”. వృ. అత్ర ముఖేనోపమీయమానస్య శశినః స్వల్పతరగుణత్వాత్ ఉపమిత్యనిష్పత్త్యా ‘వఅణిజ్జమ్' ఇతి వచనీయపదాభివ్యఙ్గ్య స్తిరస్కారః. ఏ ఇతి:- “ఓ! సుందరీ! ఇటురా; నిన్నెంతగా కించపరుస్తున్నారో చెవి ఇచ్చి విను. ఓ! కృశోదరీ! లోకం చంద్రుణ్ణి నీ ముఖముతో పోలుస్తున్నారు”. అత్రేతి:- ఇక్కడ 'వచనీయ' పదంచేత ముఖంతో పోల్చబడుతూన్న చంద్రుడు చాల తక్కువగుణాలు కలవాడు అని సూచించడంచేత ఉపమితియే నిష్పన్నం కాదు. అనగా ఉపమానోపమేయభావమే కుదరదు, అని వ్యంగ్యం. తద్వారా చంద్రతిరస్కారం వ్యంగ్యం. అందుచేత ప్రతీపాలంకారద్వితీయ భేదం. వృ. క్వచిత్తు నిష్పన్నైవోపమితి క్రియా అనాదరనిబన్దనమ్. యథా- శ్లో॥ గర్వమసంవాహ్యమిమం లోచనయుగలేన కిం వహసి ముద్దే, సన్తీదృశాని దిశి దిశి సరస్సు నను నీలనలినాని. వృ. ఇహోపమేయీకరణమేవోత్పలానామనాదరః. 555 వ్యా. క్వచిదితి :- కొన్ని చోట్ల ఉపమితిక్రియ నిష్పన్నమై కూడ అనా దరానికి కారణం అవుతుంది. ఎట్లనగా- మోయ గర్వమితి :- “ఓ ముద్దరాలా! ఈ నేత్రయుగం చూచుకొని లేనంత గర్వం ఎందుకు వహిస్తావు. అన్ని దిక్కులలోను, సరస్సులలో ఈ నేత్రాల వంటి నీలనలినాలు ఉన్నాయి కదా!" అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉపమానాలుగా చెప్పవలసిన నీలోత్పలాలను ఉప మేయంగా చెప్పడమే దాని విషయంలో అనాదరం అవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> 8opxere595ih6ft8gfr8vluqophkwox 104 225163 580139 2026-09-19T03:51:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '752 కావ్యప్రకాశ వి. ఉపమేయంకంటే ఉపమానం ఎల్లప్పుడూ గొప్పదే అనే విషయం సునిశ్చితం. ఆలాంటి ఉపమానాన్ని ఉపమేయంగా చేయడమే దాని గొప్పతనాన్ని తగ్గించడం అవుతుంది. వృ. ఆనయైవ రీత్యా యదసా...' 580139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>752 కావ్యప్రకాశ వి. ఉపమేయంకంటే ఉపమానం ఎల్లప్పుడూ గొప్పదే అనే విషయం సునిశ్చితం. ఆలాంటి ఉపమానాన్ని ఉపమేయంగా చేయడమే దాని గొప్పతనాన్ని తగ్గించడం అవుతుంది. వృ. ఆనయైవ రీత్యా యదసామాన్య గుణయోగాత్ నోపమాన యదసామాన్యగుణయోగాత్ భావమపి అనుభూతపూర్వి తస్య తత్కల్పనాయామపి భవతి ప్రతీప మితి ప్రత్యేతవ్యమ్. యథా - శ్లో॥ అహమేవ గురుః సుదారుణానా మితి హాలాహల తాత మా స్మ హృష్యః, నను సన్తి భవాదృశాని భూయో భువనేఒస్మిన్ వచనాని దుర్జనానామ్. నిబద్ధమ్. 556 వృ. అత్ర హాలాహలస్యోపమానత్వమసంభావ్యమానమేవోప వ్యా. ఆనయేతి :- ఇదే రీతిచేత ఏది అసాధారణమైన గుణం ఉండడం చేత పూర్వం ఎన్నడూ ఉపమానంగా కూడా చెప్పబడలేదో దానికి ఉపమానత్వం కల్పించినా కూడా ప్రతీపాలంకారం అని గ్రహించవలెను. వి. ఒక వస్తువుకు మరొక వస్తువును ఉపమానంగా చెపుతున్నా మనగా ఆ రెండింటిలోను ఒక సమానధర్మం ఉన్న దని అర్థం. ఏ ఇతరవస్తువులోనూ లేని ఒక ధర్మం గలదానిని దేనికీ కూడా ఉపమానంగా చెప్పడం కుదరదు. కాని అలాంటిదానిని కూడా ఉపమానంగా చెపితే కూడ ప్రతీపాలంకారం అని అర్థం. ఎట్లనగా- = = అహమితి :- తాత నాయనా! హాలాహల – హాలాహలమా! సుదురుణా నామ్ చాల దారుణమైన వాటిలో, అహమేవ - నేనే, గురుః = గొప్పదానను, ఇతి = అని, మా హృష్యః స్మ = సంతోషించకుము. లోకంలో, భవాదృశాని - నీవంటి, దుర్జనానాం వచనాన్ని = ==== భూయః = అనేకములుగా, సని నను = 7 = ఉన్నాయి కదా? అస్మిన్ భువనే = ఈ దుర్జనులు వచనాలు,<noinclude><references/></noinclude> c0wre8ni0zhz1hhh6v1obk1kzdldxis 104 225164 580140 2026-09-19T03:51:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 753 అత్రేతి :- హాలాహలానికి ఊహింపశక్యం కాని ఉపమానత్వం చెప్ప బడింది గాన ప్రతీపం. 55. సామాన్యాలంకారం కా. ప్రస్తుతస్య యదన్యేన గుణసామ్యవివక్షయా, ఐకాత్మ్యం బధ్యతే యోగాత్...' 580140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 753 అత్రేతి :- హాలాహలానికి ఊహింపశక్యం కాని ఉపమానత్వం చెప్ప బడింది గాన ప్రతీపం. 55. సామాన్యాలంకారం కా. ప్రస్తుతస్య యదన్యేన గుణసామ్యవివక్షయా, ఐకాత్మ్యం బధ్యతే యోగాత్త త్సామాన్యమితి స్మృతమ్. వృ. అతాదృశమపి తాదృశతయా వివక్షితుం యత్ అప్రస్తుతా ర్థన సంపృక్త మపరిత్యక్త నిజగుణమేవ తదేకాత్మతయా నిబధ్యతే తత్ సమానగుణ నిబన్దనాత్ సామాన్యమ్. ఉదాహరణమ్- === వ్యా. ప్రస్తుత న్యేతి:- ప్రస్తుతస్య = ప్రస్తుతమైనదానియొక్క, అన్యేన = అప్రస్తుతమైనదానితో, యోగాత్ సంబంధంవల్ల, గుణసామ్యవివక్షయా = గుణ ముల సామ్యమును చెప్పాలనే ఇచ్ఛచేత, యత్ ఏ, ఐకాత్మ్యమ్ ఏకరూపత్వం, బధ్యతే = ప్రతిపాదించబడుతుందో అది, సామాన్యమితి = సామాన్యం అని, స్మృతమ్ చెప్పబడింది. = అతాదృశమితి :- ప్రస్తుత వస్తువు వాస్తవంలో అప్రస్తుతార్థంతో సమానం కాకపోయినా సమానమని ప్రతిపాదించడం కోసం అది అప్రస్తుతవస్తువుతో కలిసి తన గుణాన్ని విడిచి పెట్టకుండానే ఆ అప్రస్తుతవస్తువుతో ఏకత్వం కలది అన్నట్లు వర్ణించడం సామాన్యాలంకారం. సమానమైన గుణాలను కూర్చడం వల్ల దీనికి ఆ పేరు పెట్టబడింది. వి. తుల్యమైనవని చెప్పదలచిన రెండు వస్తువులు కలియడంవల్ల ఒకే వస్తువుగా భాసించినట్లయితే సామాన్యాలంకారం అని అర్థం. ఉదాహరణం. శ్లో ॥ మలయజరసవిలిప్తతనవో నపహారలతావిభూషితాః సీతతరదన పత్రకృతవక్త్రరుచో రుచిరామలాంశుకాః, శశభృతి వితతధామ్ని ధవలయతి ధరామవిభావ్యతాం గతాః ప్రియవసతిం ప్రయాన్తి సుఖమేవ నిరస్తభియోఒ భిసారికాః. 48<noinclude><references/></noinclude> diqr46vqqk5ccx6s94c0o3yovgg87dh 104 225165 580141 2026-09-19T03:51:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '754 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర ప్రస్తుతతదన్యయోరన్యూనానతిరిక్త తయా నిబద్దం ధవలత్వమేకాత్మతా హేతుః; అత ఏవ పృథగ్భావేన న తయోరుప లక్షణమ్. = వ్యా. మలయేతి :- మలయజర సవిలిప్తతనవః - మంచిగంధంచే...' 580141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>754 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర ప్రస్తుతతదన్యయోరన్యూనానతిరిక్త తయా నిబద్దం ధవలత్వమేకాత్మతా హేతుః; అత ఏవ పృథగ్భావేన న తయోరుప లక్షణమ్. = వ్యా. మలయేతి :- మలయజర సవిలిప్తతనవః - మంచిగంధంచేత పూయ బడినశరీరం కలవాళ్ళు, నవహారలతావిభూషితాః = నూతనములైన ముత్యాలహారాలు చేత అలంకరించ బడ్డ వాళ్ళు, సితతరదన పత్రకృతవక్త్రరుచః = చాల తెల్లనైన దంతాల తాటంకాలచేత చేయబడిన ముఖకాంతి గలవాళ్ళు, రుచిరామలాంశుకాః= సుందరమైన నిర్మలమైన వస్త్రాలు కలవాళ్ళు అయిన, అభిసారికాః = అభిసారి కలు, వితతధామ్ని = విస్తృతమైన కాంతిగల, శశభృతి = చంద్రుడు, ధరామ్ = భూమిని, ధవలయతి - తెల్లగా చేయుచుండగా, ఆవిభావ్యతామ్ చూడ శక్యం కాకపోవుటను, గతాః = పొందినవాళ్ళై, నిరస్తభియః - తొలగించబడిన భయం కలవాళ్ళై, సుఖమేవ సుఖంగానే, ప్రియవసతిమ్ ప్రియులు నివా సాన్ని గూర్చి, ప్రయాన్తి = వెళ్ళుచున్నారు. - = = = = = వి. ఇక్కడ ప్రస్తుతలు అభిసారికలు. చంద్రిక అప్రస్తుతం. వివక్షితం అయిన శుక్ల గుణంయొక్క సామ్యంచేత వీటికి ఏకాత్మత్వాన్ని (వెన్నెలలో అభి సారికలు కలిసిపోయినట్లుగా) వర్ణించడంచేత సామాన్యాలంకారం. అత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రస్తుతా ప్రస్తుతములలో ధవళత్వం హెచ్చుతగ్గులు లేకుండా ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది. ఆది వీటి ఏకాత్మతకు హేతువు. అందుచేతనే వీటిని వేరుగా గుర్తించడం శక్యం కాకుండా ఉంది. వృ. యథా వా- శ్లో॥ పత్రత్వచా తుల్యరుచాం వధూనాం కర్ణాగ్రతో గణ్ణతలాగతాని, భృఙ్గః సహేలం యది నాపతిష్యన్ కోఒ వేదయిష్యన్నవచమ్పకాని. 558 వృ. అత్ర నిమిత్తాన్తరజనితాపి నానాత్వ ప్రతీతిః ప్రథమప్రతి<noinclude><references/></noinclude> t6el38os7u77bv2o7qtzn0scme2hwg1 104 225166 580142 2026-09-19T03:51:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 755 పన్నమభేదం నవ్యుదసితుముత్సహతే, ప్రతీతత్వాత్, ప్రతీతేశ్చ బాధా యోగార్. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = వేత్రేతి :- వేత్రత్వచా= నీటిప్రబ్బలి కఱ్ఱ చర్మంతో, తుల్యరుచామ...' 580142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 755 పన్నమభేదం నవ్యుదసితుముత్సహతే, ప్రతీతత్వాత్, ప్రతీతేశ్చ బాధా యోగార్. వ్యా. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = వేత్రేతి :- వేత్రత్వచా= నీటిప్రబ్బలి కఱ్ఱ చర్మంతో, తుల్యరుచామ్ సమాన మైన కాంతిగల, వధూనామ్ = స్త్రీలయొక్క, కర్ణాగ్రతః= చెవుల అగ్రమునుండి, గణ్ణతలాగతాని= గండస్థలములనుపొందిన, నవచస్పుకాని=నూతనములైనచంపక పుష్పములను, స హేలమ్=విలాసపూర్వకంగా, భృఙ్గః=తుమ్మెదలు, నావతిష్యన్ యది వాలి ఉండకపోయినచో, కః = ఎవడు, ఆవేదయిష్యత్ = తెలుసుకొని ఉండెడివాడు? = వి. ఇక్కడ గండస్థలాలు, చంపకపుష్పాలు కూడ గౌరవర్ణం కలవి అవడం చేత భేదం తెలియలేదు. అందుచేత సామాన్యాలంకారం. అయితే ఇక్కడ తుమ్మెదలు వాలడంచేత అవి భిన్నము అని తెలిసినది కదా; సామాన్యాలంకారం ఎట్లు అని ఆశంకకు సమాధానం చెపుతున్నాడు. ఆత్రేతి :- ఇక్కడ మరొక నిమిత్తంచేత (భృంగపతనం చేత నానాత్వ జ్ఞానం కలిగినా కూడ ముందు కలిగిన అభేదజ్ఞానాన్ని తొలగించజాలదు. ఎందు చేత ననగా భృంగాలు వాలక మునుపు అభేద ప్రతీతి కలిగింది. ఆ ప్రతీతి తొల గించడం శక్యం కాదు. సామాన్యాలంకారత్వానికి మొదట కలిగిన అభేదప్రతీతి చాలును అని భావం. కా. 56. విశేషాలంకారం వినా ప్రసిద్ధమాధారమాధేయస్య వ్యవస్థితిః ఏకాత్మా యుగపద్వృత్తి రేకస్యానేకగోచరా. అన్యత్ ప్రకుర్వతః కార్యమశక్యస్యాన్యవస్తునః తథైవ కరణం చేత విశేషస్త్రివిధః స్మృతః. 135 136 వృ. ప్రసిద్ధాధారపరిహారేణ యత్ ఆధేయస్య విశిష్టా స్థితిరభి ధీయతే స ప్రథమో - విశేషః. ఉదాహరణమ్-<noinclude><references/></noinclude> r1tsigauxcpy5pw5yd1puc6d40k7pfw 104 225167 580143 2026-09-19T03:52:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '756 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ దివమప్యుపయాతానామాకల్పమనల్పగుణగణా యేషామ్, రమయన్తి జగన్తి గిరః కథమిహ కవయోన తే వద్ద్యాః. వ్యా వినేతి - ప్రసిద్ధమ్ = ప్రసిద్ధమైన, ఆధారమ్ ఆధారమును, వినా = విడ...' 580143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>756 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ దివమప్యుపయాతానామాకల్పమనల్పగుణగణా యేషామ్, రమయన్తి జగన్తి గిరః కథమిహ కవయోన తే వద్ద్యాః. వ్యా వినేతి - ప్రసిద్ధమ్ = ప్రసిద్ధమైన, ఆధారమ్ ఆధారమును, వినా = విడచి, ప్రసిద్ధమైన ఆధారం లేకుండా, ఆధేయస్య= అధేయం యొక్క, వ్యవ స్థితిః = ఉండుట (ఇది మొదటి భేదం), ఏకస్య = ఒక వస్తువుయొక్క, యుగ పత్ ఒకే కాలంలో, ఏకాత్మా = ఒకే స్వరూపం గల, అనేకగోచరా అనేక = ములు విషయంగా గల, వృత్తి ః= ఉండుట, అనగా ఒక వస్తువు ఒకే స్వరూపంతో ఒకే సమయంలో అనేకాధారాలలో ఉండడం అని అర్థం. ఇది రెండవభేదం), అన్యత్ కార్యమ్ = మరియొక కార్యమును, ప్రకుర్వతః = చేయుచున్న వానియొక్క (వాడు), తథైవ = ఆ ప్రకారంగానే, ఆశక్యస్య = శక్యం కాని, అన్యవస్తునః= మరియొక్క వస్తువుయొక్క, కరణం చ - చేయడము, ఇతి అని, విశేషః = విశేషాలంకారం, త్రివిధః = మూడు విధములైనదిగా, స్మృతః - చెప్పబడింది. = ప్రసిద్ధేతి - ఒక ఆధేయం ప్రసిద్ధమైన ఆధారం విడచి విశిష్టరూపంలో ఉన్నట్లు వర్ణించిన ట్లయితే ఆది మొదటి విశేషాలంకారం. ఉదాహరణం. = === దివమితి :- దివమ్ స్వర్గమును గూర్చి, ఉపయాతానామపి = వెళ్ళి పోయినవారైనా, యేషామ్ ఎవరియొక్క, అనల్పగుణగణాః - అధిక మైన గుణ గణం గల, గిరః= వాక్కులు, ఆకల్పమ్=కల్పాంతం నరకు, జగ న్తి = జగత్తు లను, రమయన్తి = సంతోష పెట్టుచున్నాయో, తే కవయః = ఆ కవులు, ఇహ= ఇక్కడ, కథమ్ ఎట్లు న వన్ద్యాః = నమస్కరింప దగనివారు = = వి. ఇక్కడ ప్రసిద్ధమైన కవిరూపాధారం లేకపోయినా వారి వాక్కులు ఉన్నట్లు వర్ణించడంచేత విశేషాలంకారం. వృ. ఏకమపి వస్తు యత్ ఏకెనైవ స్వభావేన యుగపదనేకత్ర వర్త తే స ద్వితీయః. ఉదాహరణమ్. గాథ. సా వసఇ తుజ్జ హీ అఏ సాచ్చిఆ అచ్చీసు సా అ వలణేషు అహ్మారిసాణ సున్దర ఓసాసో కత పావాణం. 560<noinclude><references/></noinclude> qm470s8kt4zfcx3w4ug1z5gtdgknp06 104 225168 580144 2026-09-19T03:52:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం “సా వసతి తవ హృదయే సైవాక్షిషు సా చ వచనేషు, ఆస్మాదృశీనాం సున్దర అవకాశః కుత్ర పాపానామ్,” వ్యా 757 ఏకమితి :- ఒకే వస్తువు, ఒకే స్వరూపంచేత ఒకే సమయంలో అనేక స్థలాలలో ఉండడం ర...' 580144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం “సా వసతి తవ హృదయే సైవాక్షిషు సా చ వచనేషు, ఆస్మాదృశీనాం సున్దర అవకాశః కుత్ర పాపానామ్,” వ్యా 757 ఏకమితి :- ఒకే వస్తువు, ఒకే స్వరూపంచేత ఒకే సమయంలో అనేక స్థలాలలో ఉండడం రెండవ విశేషం. ఉదాహరణం. నేతి :- ఓ సుంద రుడా? నీ హృదయంలో ఆమెయే ఉంది. నేత్రాలలో ఆమెయే ఉంది. మాటలలో కూడా ఆమెయే ఉంది. పాపాత్ములమైన మావంటివాళ్ళకు అవకాశం ఎక్కడ?” వి. ఇక్కడ ఒకే స్త్రీ, ఒకే రూపంలో, ఒకే సమయంలో అనేక స్థలాలలో ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది గాన విశేషాలంకారం. వృ. యదపి కించిద్రభ సేన ఆరభమాణ స్తేనైవ యత్నేనాశక్య ..మపి కార్యాన్త రమారభతే సోఒపరో విశేషః. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ స్ఫురదద్భుతరూపముత్ప్రతాప జ్వలన త్వాం సృజతానవద్యవిద్యమ్, విధినా ససృజే నవో మనోభూ 'ర్భువి సత్యం సవితా బృహస్పతిశ్చ. వృ. యథా వా శ్లో॥ గృహిణీ సచివః సఖీ మిథః 561 ప్రియశిష్యా లలితే కలావిధౌ, కరుణావిముఖేన మృత్యునా హరతా త్వాం బత కిం న మే హృతమ్. 562 వ్యా. యదపీతి :- తొందరలో ఒక పనిచేయడంకోసం ప్రారంభించిన వాడు అదే ప్రయత్నంచేత శక్యం కాని మరొక కార్యాన్ని కూడా ప్రారంభిస్తే అది మరొక విశేషం. ఉదాహరణం. స్ఫురదితి :— స్ఫురదద్భుతరూవమ్ = ప్రకాశిస్తూన్న అద్భుతమైన రూపం కలవాడవు, ఉత్ప్రతాపజ్వలనమ్ బయలుదేరుతున్న ప్రతాపాగ్ని కలవాడవు,<noinclude><references/></noinclude> q92kidtk5z3ux3rlgx0dyn866su1isz 104 225169 580145 2026-09-19T03:52:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '758 == కావ్యప్రకాశ- అనవద్యవిద్యమ్ నిరుషమైన విద్య కలవాడవు అయిన, త్వామ్ నిన్ను, సృజ సృష్టించుచున్న, విధినా= బ్రహ్మదేవునిచేత, నవః= క్రొత్తవాడైన, మనోభూజ = మన్మథుడు, సవితా = కొత్త సూర్...' 580145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>758 == కావ్యప్రకాశ- అనవద్యవిద్యమ్ నిరుషమైన విద్య కలవాడవు అయిన, త్వామ్ నిన్ను, సృజ సృష్టించుచున్న, విధినా= బ్రహ్మదేవునిచేత, నవః= క్రొత్తవాడైన, మనోభూజ = మన్మథుడు, సవితా = కొత్త సూర్యుడు, బృహస్పతిః చ = కొత్త బృహస్పతీ, భువి— భూలోకంలో, ససృజే సృజించబడెను. సత్యమ్ నిజము. = = = వి. ఇక్కడ రాజును సృజించడంకోసం ప్రయత్నం ప్రారంభించిన. బ్రహ్మదేవుడు అదే ప్రయత్నంలో కొత్త మన్మథాదులను కూడా సృజించినా డని చెప్పడంచేత విశేషాలంకారం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- = = గృహిణి ఇతి :- రఘువంశంలో ఇందుమతిని గూర్చి విలపిస్తూన్న అజుని, మాటలు. గృహిణీ = భార్య, సచివః = మంత్రి, మిథః = రహస్యంలో, సఖీ= సఖురాలు, లలితే = లలితమైన, కలవిధౌ కలానిర్మాణంలో, ప్రియశిష్యా = ప్రియశిష్యురాలు అయిన, త్వామ్ నిన్ను, హరతా= హరిస్తూన్న, కరుణావిముఖేన = కరుణ లేని, విధినా - దైవంచేత, మే - నాకు సంబంధించినది, కిమ్ ఏమి, న హృతమ్ హరించబడలేదు? బత - అయ్యో! == = = == వి. ఇక్కడ ఒక్క ఇందుమతిని హరించే ప్రయత్నంలోనే విధి గృహి ణ్యాదు లందరినీ హరించి నట్లు పగ్గించడంచేత విశేషాలంకారం. అవ. ఆధారం లేకుండా ఆధేయం ఉండడం, ఒక వస్తువు ఒకే సమయంలో అనేకస్థలాలలో ఉండడం, ఒకే యత్నంచేత అనేక కార్యాలు సాధించడం ఇవన్నీ కుదరవు కదా? ఇవి అలంకారాలు ఎట్లు అవుతాయి అనే అశంకకు సమాధానం. చెపుతున్నాడు. వృ. సర్వత్ర ఏవంవిధవిషయే అతిశయోక్తి రేవ ప్రాణత్వానావ తిష్ఠతే. తాం వినా ప్రాయేణాలంకారత్వాయోగాత్. అత ఏవోక్తమ్ “నైషా సర్వత్ర వక్రోక్తి రనయార్డ్లో విభావ్యతే, యత్నో ఒస్యాం కవినా కార్యః కో బలంకారో జనయా వినా" ఇతి. వ్యా. సర్వత్రేతి:- ఇలాంటి విషయాలలో అంతటా అతిశయోక్తి ప్రాణంగా<noinclude><references/></noinclude> qqhmzoyn4b20kd6rkecjgf23zuyl5i2 104 225170 580146 2026-09-19T03:53:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 759 ఉంటుంది. అతిశయోకి లేకుండా సాధారణంగా' ఆలంకారత్వమే కుదరదు. (కావ్యాలంకారంలో భామహునిచేత) ఇలా చెప్పబడింది. అందుచేతనే “ఈ వక్రోక్తి అంతటా ఉంటుంది. దీని చేతనే అర్థం స...' 580146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 759 ఉంటుంది. అతిశయోకి లేకుండా సాధారణంగా' ఆలంకారత్వమే కుదరదు. (కావ్యాలంకారంలో భామహునిచేత) ఇలా చెప్పబడింది. అందుచేతనే “ఈ వక్రోక్తి అంతటా ఉంటుంది. దీని చేతనే అర్థం సంస్కరించబడు తుంది. అందుచేత కవి ఈ వక్రోక్తి విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఇది లేకపోతే అలంకారం ఏమిటి" ? వి. ఈ ఘట్టంలో భామహుడు 'అతిశయోక్తి' 'వక్రోక్తి ' అనే పదాలను పర్యాయపదాలుగా వాడాడు. కావ్యంలో ఉపయోగించే శబ్దారాలలో కొంత వక్రత, అందమైన వంపు, అతిశయం, ఉండాలి. లోకంలో మాటలాడుకుంటున్నట్లు ఉంటే అది కావ్యం కాదు. అందుచేత ప్రతి అలంకారంలోనూ మూలాధారంగా అతిశ యోక్తి కొద్దిగానో గొప్పగానో ఉండితీరుతుంది. ఈ ఆతిశయోక్తిని పురస్కరించు కొని కవులు చమత్కారాలు చేస్తూ ఉంటారు అని భావం. 57. తద్గుణాలంకారం కా. స్వముత్సృజ్య గుణం యోగాదత్యుజ్జ్వల గుణస్య యత్, వస్తు తద్గుణతామేతి భణ్యతే స తు తద్గుణః. 137 వృ. ' వస్తు తిరస్కృతనిజరూపం కేనాపి సమీపగతేన ప్రగుణయా స్వగుణసంపదా ఉపరక్తం తత్ప్రతిభాసమేవ యత్సమాసాదయతి స తద్గుణః, తస్య అప్రకృతస్య గుణో త్రాస్తితి. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ విభిన్నవర్ణా గరుడాగ్రజేన సూర్యస్య రథ్యాః పరితః స్ఫురన్త్యా, రత్నైః పునర్యత్ర రుచా రుచం స్వా మానిన్యిరే వంశకరీరనీలై 8. 563 వృ. అత్ర రవితురగా పేక్షయా' గరుడాగ్రజస్య తదపేక్షయా చ హరిన్మణీనాం' ప్రగుణవర్ణ తా . వ్యా, స్వమితి:- వస్తు = ఒక వస్తువు, ఉజ్జ్వల గుణస్య = అధికంగా ప్రకా<noinclude><references/></noinclude> 575ixrb0vtkd81lgr9jrqqivjum8wou 104 225171 580147 2026-09-19T03:53:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '760 కావ్యప్రకాశ శించే గుణం గల మరొక వస్తువు యొక్క యోగాత్ సంబంధంవల్ల, స్వమ్ ' = = తన సంబంధమైన, గుణమ్- గుణమును, ఉత్సృజ్య = విడచి, తద్గుణతామ్ = దాని గుణం కలిగి యుండుటను, ఏతి ఇతి యత్ పొందు...' 580147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>760 కావ్యప్రకాశ శించే గుణం గల మరొక వస్తువు యొక్క యోగాత్ సంబంధంవల్ల, స్వమ్ ' = = తన సంబంధమైన, గుణమ్- గుణమును, ఉత్సృజ్య = విడచి, తద్గుణతామ్ = దాని గుణం కలిగి యుండుటను, ఏతి ఇతి యత్ పొందును అనేది ఏది కలదో, సః తు = ఆది, తద్గుణః = తద్గుణాలంకారం. వసు ఇతి ఒక వస్తువు తన సమీపమునం దున్న ఒకానొక వస్తువుచేత అధికమైన దాని గుణసంపదచేత పూయబడి ఆచ్చాదింపబడి) తిరస్కరించబడిన స్వీయరూపం కలదై, దాని సమీపమునందున్న వస్తువుయొక్క) రూపమునే పొందినట్లయితే అది తద్గుణాలంకారం. దానియొక్క అనగా అప్రస్తుతమైన దాని యొక్క, గుణం దీనియందు ఉన్నది గాన దీనికి తద్గుణం అని పేరు. ఉదాహరణం. = = విభిన్నేతి :- మాఘకావ్యంలో రైవతవర్ణనప్రకరణంలోని శ్లోకం గరుడా గ్రజేన = సూర్యసారథి అయిన అరుణునిచేత, పరితః = అంతటా, స్ఫురన్త్యా= ప్రకాశిస్తూన్న, రుబా = కా న్తిచేత, విభిన్న వర్ణాః భేదం పొందించబడిన వర్ణం గల, సూర్యస్య = సూర్యునియొక్క, రథ్యాః = గుఱ్ఱాలు, యత్ర = ఏ పర్వతము నందు, వంశకరీరనీ లైః = వెదురు అంకురముల వలె నీలవర్ణములైన, రత్నైః = రత్నాలచేత, (అంతటా ప్రకాశిస్తూన్న కాంతిచేత), పునః మరల, స్వామ్; తమసంబంధమైన, రుచమ్ - కాంతిని, అనిన్యిరే = = === పొందించబడినవో. = ఆత్రేతి. ఇక్కడ సూర్యుని గుఱ్ఱాలకంటె ఆరుణుడు, అతనికంటె మరకతమాణిక్యాలు అధిక మైన వర్ణం వి. ఆకుపచ్చని రంగు గల గలవి. సూర్యాశ్వాల రంగును అరుణుని రంగు కప్పివేసింది. ఈ పర్వతం దగ్గరకురాగానే దీనియందున్న మరకతమణుల కాంతి ఆరుణకాంతిని తొలగించి తమ కాంతి కప్పి మళ్ళీ వాటి సహజమైన ఆకుపచ్చని రంగుతో కనబడేటట్లు చేశాయి. అందుచేత తద్గుణాలంకారం. 58. అతద్గుణాలంకారం కా. తద్రూపాననుహార శ్చేదస్య తత్ స్యాదతద్గుణః. వృ.. యది తు తదీయం వర్ణం సంభవస్త్యామపి యోగ్యతాయామ్<noinclude><references/></noinclude> m11994g0kn1kq77z23wld6jhrq0qtg0 104 225172 580148 2026-09-19T03:53:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 761 ఇదం న్యూనగుణం న గృష్ణాయాత్ తదా భవేదతద్గుణో నామ. ఉదా హరమ్. .గాథ. ధవలో ఒసి జహవి సున్దర తహవి తఏ మజ్ఞ ర అం హిఅఅం రాఅభరిఏవి హిఅఏ సుహఅ ణిహిత్తో ణ రత్తోసి 564 “ధవలో ఒసి యద్య...' 580148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 761 ఇదం న్యూనగుణం న గృష్ణాయాత్ తదా భవేదతద్గుణో నామ. ఉదా హరమ్. .గాథ. ధవలో ఒసి జహవి సున్దర తహవి తఏ మజ్ఞ ర అం హిఅఅం రాఅభరిఏవి హిఅఏ సుహఅ ణిహిత్తో ణ రత్తోసి 564 “ధవలో ఒసి యద్యపి సున్దర త్వయా మమ రజ్జోతం హృదయమ్ రాగభరితితే ఒపి హృదయే సుభగ నిహితో న రక్తోఒసి” వృ. అత్రాతిరక్తేనాపి మనసా సంయుకో న రక్త తాముపగత ఇతి అతద్గుణః. వ్యా. తదితి :- అస్య = అప్రకృతవస్తువుయొక్క, తద్రూపాననుహారః చేత్ తన ప్రక్కన ఉన్న ప్రకృతవస్తువుయొక్క రూపాన్ని తీసికొనకకపోవడం జరిగినచో, తత్ = అప్పుడు, అతద్గుణః స్యాత్ = అతద్గుణాలంకారం అగును. = యదీతి:- తక్కువగుణం గల ఈ వస్తువు, యోగ్యత ఉన్నా కూడ దాని (అధికగుణం ఉన్న దాని)వర్ణాన్ని గ్రహించనట్లయితే ఆది అతద్గుణాలంకారం ఆవు తుంది. ఉదాహరణమ్. ధవల ఇతి:- సుందరుడా! నీవు తెల్లగా ఉన్నా కూడ నీచేత నా హృదయం -రంజింపచేయబడింది (ఎఱ్ఱగా చేయబడింది; అనురాగం కలదిగా చేయబడింది అని రెండర్థాలు). ఓ! సౌందర్యవంతుడా! రాగంతో నిండిన హృదయంలో ఉంచబడినా కూడ నీవు మాత్రం రక్తుడవు (ఎఱ్ఱని వాడవు, అనురాగవంతుడవు. “అని రెండర్థాలు) కాలేదు అత్రేతి :- "ఇక్కడ చాల రక్తమైన మనస్సుతో సంయుక్తుడ వైనా రక్త -త్వాన్ని పొందలేదు" అని అతద్గుణాలంకారం. వృ. కించ తదితి ప్రకృతం అస్యేతి చ ప్రకృతమత్ర నిర్ది -శ్యతే. తేన యత్ అప్రకృతస్య రూపం ప్రకృతేన కుతో - నాను విధీయతే స అతద్గుణ ఇత్యపి ప్రతిపత్తవ్యమ్. యథా- నిమిత్తాత్<noinclude><references/></noinclude> 8u2672pz1dx1luxvbuqhg3aghthtz71 104 225173 580149 2026-09-19T03:53:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '762 శ్లో॥ గాఙ్గమమ్బు సీతమమ్బు యామునం కజ్జలాభముభయత్ర మజ్జతః, రాజహంస తవ సైవ శుభ్రతా చీయతే న చ న చాపచీయతే. కావ్యప్రకాశ 565 కించేతి :- పై లక్షణంలోని 'తద్రూప' అనే దానిలోని తచ్చబం చేత అ...' 580149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>762 శ్లో॥ గాఙ్గమమ్బు సీతమమ్బు యామునం కజ్జలాభముభయత్ర మజ్జతః, రాజహంస తవ సైవ శుభ్రతా చీయతే న చ న చాపచీయతే. కావ్యప్రకాశ 565 కించేతి :- పై లక్షణంలోని 'తద్రూప' అనే దానిలోని తచ్చబం చేత అప్రకృతమూ 'ఆస్య' అనే దానిచేత ప్రకృతమూ, ఇక్కడ నిర్దేశింపబడు తున్నాయి. ఇలా చెప్పడంచేత ప్రకృతవస్తువు, ఏదో కారణంచేత ప్రకృతవస్తు గుణాన్ని స్వీకరించగపోయినట్లయితే అది కూడ అతద్గుణాలంకారం అని గ్రహిం చాలి. ఎట్లనగా- వి. అనగా అప్రకృతవస్తువు ప్రకృతవస్తుగుణాన్ని గ్రహించకపోయినా, ప్రకృతవస్తువు ఆప్రకృతవస్తుగుణాన్ని గ్రహించకపోయినా అతద్గుణాలంకారమే. మొదటిదానికి పై శ్లోకం ఉదాహరణం; రెండవదానికి ఈ క్రింది శ్లోకం ఉదా హరణం. గాఙ్గమితి :- గాఙ్గమ్ = గంగకు సంబంధించిన, అమ్బు= జలం, సీతమ్ తెల్లనిది, యామునమ్ = యమునకు సంబంధించిన, ఆమ్బు = జలం. కజ్జలాభమ్. కాటుకవంటి కాంతి గలది, రాజహంను ఓ రాజహంసా! ఉభయత్ర = ఆ రెంటింటిలోనూ, మజ్జతః = మునుగుచున్న, తవ = నీ యొక్క, శుభ్రతా = తెల్ల. దనం. నైవ అదే. పూర్వం ఎట్లున్నదో అట్లే ఉంది. నచ్చయతీ ==== = డంలేదు, న ఆ పచీయతే - తరగడం లేదు. = = పెరగ వి. ఇక్కడ ప్రకృతమైన రాజహంస ఆప్రకృతనదీవర్ణాలను గ్రహించడం. లేదుగాన ఆతద్గుణాలంకార ద్వితీయ భేదం. 59. వ్యాఘాతాలంకారం కా. యద్యథా సాధితం కేనాప్యపరేణ తదన్యథా, తథైవ యద్విధీయేత స వ్యాఘాత ఇతి స్మృతః. 131 వృ. యేనోపాయేన యత్ ఏకేనోపకల్పితం తస్యాన్యేన జిగీషు.<noinclude><references/></noinclude> en8k54iry19snhpefp9cgvyqe5uz8p7 104 225174 580150 2026-09-19T03:53:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 768 తయా తదుపాయకమేవ యత్ అన్యథాకరణం స సాధితవస్తువ్యాహతి హేతుత్వాత్ వ్యాఘాతః. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ దృశా దగ్ధం మనసిజం జీవయన్తి దృశైవ యాః, విరూపాక్షస్య జయినీస్తాః స్తువే...' 580150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 768 తయా తదుపాయకమేవ యత్ అన్యథాకరణం స సాధితవస్తువ్యాహతి హేతుత్వాత్ వ్యాఘాతః. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ దృశా దగ్ధం మనసిజం జీవయన్తి దృశైవ యాః, విరూపాక్షస్య జయినీస్తాః స్తువే వామలోచనాః. - 566 వ్యా, యదితి :- కేనాపి = ఒకని చేత, యత్ ఏది, యథా = ఏ ఉపా యంచేత, సాధితమ్ చేయబడిందో, ఆపరేణ = మరొకనిచేత, తత్ అది, తథైవ = ఆ ఉపాయంచేతనే, యత్ అన్యథా విధీయతే మరొక విధంగా చేయబడు తుంది అనేది ఏది కలదో, సః - అది, వ్యాఘాతః ఇతి వ్యాహతాలంకారం అని, స్మృతః = చెప్పబడింది. = == = యేనే : :- ఒకడు ఒక ఉపాయంచేత చేసినదానిని మరొకడు, అతనిని జయించవలెననే అభిప్రాయంతో, అనగా అతనికంటె తన గొప్పతనాన్ని చూపుకోవాలనే అభిప్రాయంతో, ఆదే ఉపాయంచేత మరొక విధంగా చేస్తే ఆది వ్యాఘాతాలంకారం. ఒకడు సాధించిన వస్తువునకు వ్యాహతిని (నాశాన్ని) కలి గించడంచేత దీనికి ఈ 'వ్యాఘాతం' అని పేరు. ఉదాహరణం. == దృశాఇతి:. రాజశేఖరుని విద్ధసాలభంజికలో మంగళశ్లోకం. 'విరూపాక్షస్య' అనేది ‘దృశా' 'జయినీ:' అనే రెండు పదాలతోను అన్వయిస్తుంది. విరూపాక్షస్య = శివునియొక్క, దృశా- నేత్రాలచేత, దగ్ధమ్ కాల్చబడిన, మనసిజమ్= మన్మథుణ్ణి, యాః = ఏ వామలోచనలు. దృశైవ దృక్కు చేతనే, (కన్ను, చూపు అని రెండర్థాలు) జీవయన్తి - జీవింపచేస్తారో, విరూపాక్షస్య= శివునకు, జయినీ = జయించే, తాః వామలోచనాః = ఆ స్త్రీలను, స్తువే స్తుతిస్తున్నాను. : = వి ఇక్కడ శివుడు దేనిని సాధనంగా చేసికొని మన్మథుణ్ణి భస్మం. చేశాడో దానినే సాధనంగా చేసుకొని స్త్రీలు ఆతనిని బ్రతికించి శివుడు చేసినపనికి విఘాతం కలిగించి నట్లు వర్ణించడంచేత వ్యాఘాతాలంకారం. 60 సంసృష్టి కా. సేష్టా సంసృష్టిరేతేషాం భేదేన యదిహ స్థితిః. 189<noinclude><references/></noinclude> 8464a38jfm8tds7mv5rqqwedaick03h 104 225175 580151 2026-09-19T03:53:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '764 కావ్యప్రకాశ్ వృ. ఏతేషాం సమనన్తరమేవ ఉక్త స్వరూపాణాం యథాసంభవ -మన్యోన్యనిర పేక్షతయా యత్ ఏకత్ర శబ్దభాగే ఏవ, అర్థవిషయే ఏవ, ఉభయత్రాపి వా అవస్థానం సా ఏకార్థసమవాయస్వభావా సంసృష్...' 580151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>764 కావ్యప్రకాశ్ వృ. ఏతేషాం సమనన్తరమేవ ఉక్త స్వరూపాణాం యథాసంభవ -మన్యోన్యనిర పేక్షతయా యత్ ఏకత్ర శబ్దభాగే ఏవ, అర్థవిషయే ఏవ, ఉభయత్రాపి వా అవస్థానం సా ఏకార్థసమవాయస్వభావా సంసృష్టిః. వ్యా, సా ఇతి :- ఏతేషామ్ ఈ అలంకారాలయొక్క, భేదేన వేరువేరుగా, ఇహ = ఇక్కడ, ఒక కావ్యంలో అనగా శ్లోకంలో లేదా, వాక్యంలో, యత్ = స్థితిః = ఏ ఉండడం కలదో, సా అది, సంసృష్టిః = సంసృష్టిగా, ఇష్టా = ఇష్ట మైనది. ఏతేషామితి :- ఏతేషామ్ = ఇంతవరకూ చెప్పబడిన స్వరూపం గల అలంకారాల యొక్క (లు), యథాసంభవంగా, పరస్పరాపేక్ష లేకుండా ఒక శబ్ద భాగంలో గాని, అర్థవిషయంలో గాని, రెండింటిలోనూ గాని ఉండడం, “ఒక అర్థంలో (విషయంలో) కలవడం” అనే రూపం గల సంసృష్టి. వి. ఒక అర్థం విషయంలో అర్థాలంకారాల కలయిక శబ్దభాగంలో శబ్దా లంకారాల కలయిక లేదా శబ్దార్థ భాగాలలో శబ్దాలంకార అర్థాలంకారాల కలయిక సంసృష్టి. ఈ అలంకారాలు ఒకదాని ఆపేక్ష మరొకదానికి లేకుండా ఉండాలి. ఒకదాని ఆ పేక్ష మరొక దానికి ఉన్నట్లయితే అది సంకరం అవుతుంది. తరవాత చెప్పబడుతుంది. ఒకచోట అనేకములైన అలంకారాలు కలుస్తున్నాయి. కాబట్టి దీనికి సంసృష్టి అని పేరు. వృ. తత్ర శబ్దాలంకారసంసృష్టిర్యథా- శ్లో॥ వదనసౌరభలోభపరిభ్రమ ద్భమరసం భ్రమసంభృతశోభయా, చలితయా విదధే కలమేఖలా కలకలో ఒలకలోలదృశాన్యయా. వ్యా. తత్రేతి :- వాటిలో శబ్దాలంకారసంసృష్టి ఎట్లనగా. 567 వదనేతి :- ఇది మాఘకావ్యంలోని శ్లోకం. “వదన.... శోభయా". వదవ ± ముఖంయొక్క, పౌరభ పరిమళమునందు, లోభ - ఆసక్తి చేత, పరిభ్రమత్ = =<noinclude><references/></noinclude> poqb48du9l5aiuyw9g9lzq4s2incppo 104 225176 580152 2026-09-19T03:54:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం = = == 76-5 = తిరుగుచున్న, భ్రమర - తుమ్మెదలవల్ల కలిగిన, సంభ్రమ - కంగారుచేత, సంభృతశోభయా= పెంచబడిన శోభ గల, చలితయా - చలించిన, అలకలోల. దృశా = ముంగురులచేత చంచలములైన నేత్రాలు గల, అన...' 580152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం = = == 76-5 = తిరుగుచున్న, భ్రమర - తుమ్మెదలవల్ల కలిగిన, సంభ్రమ - కంగారుచేత, సంభృతశోభయా= పెంచబడిన శోభ గల, చలితయా - చలించిన, అలకలోల. దృశా = ముంగురులచేత చంచలములైన నేత్రాలు గల, అన్యయా = మరియొక స్త్రీ చేత, కలమేఖలాకలకలఁ మధురమైన వడ్డాణం యొక్క కలకలం. విదదే. చేయబడెను. వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో భకారానుప్రాస, తృతీయచరణంలో కాను ప్రాస, నాల్గవ పాదంలో 'అకటోలకలో' అని యమకం. వీటికి పరస్పరము. అపేక్ష లేదు. ఈ విధంగా స్వతంత్రాలైన వృత్త్యనుప్రాసయమకాలకు సంసృష్టి. వృ. అర్థాలంకారసంసృష్టిస్తు- శ్లో॥ లిమ్పతీన తమోడ్గాని వర్షతీవాజ్ఞసం నభః. అసత్పురుష సేవేవ దృష్టిద్విఫలతాం గతా. 568 వృ. పూర్వత్ర పరస్పర నిరపేక్షా యమకానుప్రాసౌ సంసృష్టిం. ప్రయోజయతః; ఉత్తరత్ర తు తథావిధే ఉపమోత్రే క్షే. వ్యా. ఆర్థేతి: అర్థాలంకారాల సంసృష్టి ఎట్లనగా. అమృతీతి:- ఈ శ్లోకం. వెనక 417వ శ్లోకంగా వచ్చినది. పూర్వత్రేతి :- వెనకటి (వదనేత్యాది) శ్లోకంలో పరస్పర నిర పేక్షాలైన యమకానుప్రాస అనే శబ్దాలంకారాలు సంసృష్టికి హేతువులైనవి. ఈ శ్లోకంలో అలాంటివే అయిన (పరస్పరనిరపేక్షాలైన) ఉపమ, ఉత్ప్రేక్ష అనే సంసృష్టికి హేతువులైనవి. వృ. శబ్దార్థాలంకారయోస్తు సంసృష్టిః- అర్థాలంకారాలు. గాథ. సో ణత్తి ఏత్థ గామే ఓ ఏ అం మహమహన్త లాఅణ్ణం, తరుణాణ హిఅఅలూడిం పరిసక్కస్తం ణివారేఇ. 569 “స నాస్త్యత్ర గ్రామే ఏనాం మహామహాయమానలావణ్యామ్ తరుణానాం హృదయలుబాకీం పరిష్వక్క మాణాం నివారయతి"<noinclude><references/></noinclude> iyoip121r0i5veqz5u4nus8w4vme23b 104 225177 580153 2026-09-19T03:54:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '766 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్రానుప్రాసో రూపకం చాన్యోన్యానపేక్షే. సంసర్గశ్చ తయోరేకత్ర వాక్యే ఛన్దని వా సమవేతత్వాత్. వ్యా. శబ్దేతి :- శబ్దాలంకార అర్థాలంకారాల సంసృష్టి ఎట్లనగా - సో ఇత...' 580153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>766 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్రానుప్రాసో రూపకం చాన్యోన్యానపేక్షే. సంసర్గశ్చ తయోరేకత్ర వాక్యే ఛన్దని వా సమవేతత్వాత్. వ్యా. శబ్దేతి :- శబ్దాలంకార అర్థాలంకారాల సంసృష్టి ఎట్లనగా - సో ఇతి :- మహమహాయమానలావణ్యామ్ = ఉత్సవంగా, ఉత్సవంగా ఏర్పడుతున్న లావణ్యం కలదీ, 'మహమల్లావణ్యామ్' అనే పాఠంలో కొంక్రొత్త దిగా అవుతూన్న లావణ్యం కలది అని అర్థం. తరుణానామ్ యువకులయొక్క, హృదయలుణ్ణాకీమ్ – హృదయాన్ని దోచుకొనేదీ, పరిష్వక్క మాణామ్ తగిన పురుషుడు దొరకకపోవడంచేత ఇటూ అటూ తిరుగుతూన్న, ఏనామ్ = ఈమెను, యః_ఎవడు, నివారయతి – నివారిస్తాడో, సః = అట్టివాడు, అత గ్రామే = ఈ గ్రామంలో, నాస్తి = లేడు. = == == = = వి. ఇక్కడ పూర్వార్ధంలో 'అతి' 'ఏత్త' అని తకారథకారరూప అనేక వ్యంజనాలకు ఒక్కమారు సామ్యం ఉన్నదిగాన ఛేకానుప్రాస అనే శబ్దాలంకారం. 'హృదయలుణ్ణాకీమ్ ' అన్నప్పుడు రూపకం అనే అర్థాలంకారం. ఈ రెండింటికీ పరస్పరా పేక్ష లేదు. అందుచేత సంసృష్టి. అత్రేతి :- ఇక్కడ అనుప్రాస, రూపకమూ, పరస్పరాపేక్ష లేనివి. అలంకారాల సంసర్గం అనగా ఆవి ఒక వాక్యంలో కాని ఛందస్సు (శ్లోకం)లో కలిసి ఉండడం. 1. సంకరం • కా. అవి శ్రాని జుషామాత్మన్యజ్జజిత్వం తు సంకరః. వృ. ఏతే ఏవ యత్రాత్మని అనాసాదితస్వతన భావాః పర స్పరమ్ అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకతాం దధతి స ఏషాం సంకీర్యమాణ స్వరూపత్వాత్ సంకరః. ఉదాహరణమ్. శ్లో॥ ఆత్తే సీమనరత్నే మరకతిని హృతే హేమతాటఙ్కప త్రే లుప్తాయాం మేఖలాయాం ఝటితి మణితులాకోటియుగ్మే గృహీతే.<noinclude><references/></noinclude> kbmxghzgzng8i7bsi86p0gd5taopx2n 104 225178 580154 2026-09-19T03:54:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 767 శోణం బిమ్బోష్ఠకాన్త్యా త్వదరిమృగదృశామిత్వరీణామరణ్యే రాజన్ గుజ్జాఫలానాం ప్రజ ఇతి శబరా నైవ హారం హరన్తి. వృ. అత్ర తద్గుణమ పేక్ష్య భ్రాన్తిమతా ప్రాదుర్భూతమ్. త...' 580154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 767 శోణం బిమ్బోష్ఠకాన్త్యా త్వదరిమృగదృశామిత్వరీణామరణ్యే రాజన్ గుజ్జాఫలానాం ప్రజ ఇతి శబరా నైవ హారం హరన్తి. వృ. అత్ర తద్గుణమ పేక్ష్య భ్రాన్తిమతా ప్రాదుర్భూతమ్. తదా శ్రయేణ చ తద్గుణః సచేతసాం ప్రభూతచమత్కృతినిమిత్త మితి అన యోరజాజిభావః. యథా- వా. nn వ్యా. అవిశ్రాన్తితి:- ఆత్మని తనయందు. అవిశ్రాని జుషామ్ విశ్రాంతిని పొందని అలంకారాలకు, అజ్లాజీత్వమ్ = అంగాంగిభావం, సంకరః సంకరము. == ఏతే ఇతి :- ఈ అలంకారాలే, ఎక్కడ, తమయందు స్వాతంత్ర్యమును పొందనివై వరస్పరము అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకత్వాన్ని ధరిస్తాయో అప్పుడు అవి ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయిన స్వరూపం కలవి అవడంచేత అది సంకరం. వి. సంసృష్టిలో ఏ అలంకారానికి ఆ అలంకారం ఆత్మవిశ్రాంతం అయి, అనగా తనంతట తాను పూర్ణమై, స్వతంత్రమై ఉంటుంది. అందుచేత వాటి సంసృష్టి; తిలతండులాల సంసృష్టి వంటిది. సంకరంలో ఒకచోట ఉన్న అలంకా రాలు ఆత్మవిశ్రాంతాలు కాక ఒకదానిమీద మరొకటి ఆధారపడి అందుచేత దీనిలో వాటి కలయిక క్షీరనీరసంకరం వంటిది ఉదాహరణం. = ఉంటాయి. = ఆత్రే ఇతి:. రాజన్ = రాజాః అరణ్యే = అరణ్యంలో, ఇత్వరీణామ్ వెళ్లు చున్న, త్వదరిమృగదృశామ్ = నీ శత్రుస్త్రీల యొక్క, సీమనరత్నే = పాపిడి యందలి రత్నం, ఆతే = గ్రహించబడిందగుచుండగా, మరకతిని = మరకత మాణిక్యాలు గల, తాటఙ పత్రే = కర్ణాలంకారం, హృతే హరించబడిందగు చుండగా, మేఖలాయామ్ వడ్డాణము, ఝటితి - శీఘ్రంగా, లుప్తాయామ్ తెంపి వేయబడగా, మణితులా కోటి యుగ్మే = రత్నములు పొదిగిన అందెల ద్వయం, గృహీతే … గ్రహించబడిన దగుచుండగా, బిమ్బోష్ఠకాన్త్యా = దొండపండు వంటి పెదవుల కాంతిచేత, శోణమ్ ఎఱ్ఱనైన, హారమ్ ముత్యాలహారాన్ని, గుణ్ణ ఫలానామ్ గులి వెంతగింజల, స్రజః ఇతి_మాలలు అని, శబరా : బోయ వాళ్లు, నైవ హరన్తి – హరించడంలేదు. = ==== = = వి. ఇక్కడ ముత్యాలహారాన్ని చూచి గుంజాఫలాలమాలిక అని భ్రాంతి<noinclude><references/></noinclude> lhqrnwuinkfucec4whwtkvj4cuunnph 104 225179 580155 2026-09-19T03:54:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '768 కావ్యప్రకాశ- కలగడానికి ముత్యాల రంగు బింబోష్ఠరుచిచేత మారిపోవడం కారణం, ఇది తదు ణాలంకారం. ఈ తద్గుణాలంకారం భ్రాంతి మదలంకారానికి కారణం కాబట్టి దానికి అనుగ్రాహకం, అది అనుగ్ర...' 580155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>768 కావ్యప్రకాశ- కలగడానికి ముత్యాల రంగు బింబోష్ఠరుచిచేత మారిపోవడం కారణం, ఇది తదు ణాలంకారం. ఈ తద్గుణాలంకారం భ్రాంతి మదలంకారానికి కారణం కాబట్టి దానికి అనుగ్రాహకం, అది అనుగ్రాహ్యం. తద్గుణాలంకారం భ్రాంతిమదలంకార సాహాయ్యంచేత చమత్కారాతిశయాన్ని కలిగిస్తూన్నది కాబట్టి ఈ రెండు అలం కారాలకీ అంగాంగిభావరూప మైన సంకరం. తద్గుణాలంకారం అంగం, భ్రాంతి- మదలంకారం ఆంగి. ఈ విషయమే చెవుతున్నాడు. అత్రేతి:- ఇక్కడ తద్గుణాలంకారాన్ని ఆధారంగా చేసికొని భ్రాంతి మద లంకారం పుట్టింది. ఆ భ్రాంతి మదలంకారాన్ని ఆశ్రయించుకొని తద్గుణాలంకారం సహృదయులకు ఆధికమైన చమత్కారం కలగడానికి నిమిత్తం అవుతున్నది. అందుచేత వాటికి అంగాంగిభావసంబంధం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- శ్లో॥ జటాభాభిర్భాభిః కరధృతకలఙ్కాక్షవలయో వియోగివ్యాప త్తేరిన కలిత వైరాగ్యవిశదః, పరిప్రేజ్ఙత్తారాపరికరకపాలాజ్కితతలే శశీ భస్మాపాణుః పితృవన ఇవ వ్యోమ్ని చరతి. వృ. ఉపమా, రూపకమ్, ఉత్ప్రేక్షా, శ్లేష శ్చేతి చత్వారో త్ర పూర్వవత్ అజ్దాజ్ణతయా ప్రతీయస్ర్తీ. == వ్యా. జరేతి:- జటాభాభిః = జటలవంటి కాంతి గల, భాభిః - కిరణము లతో కూడినవాడు, కరధృతకలఙ్కాక్షవలయః హ సమునందు ధరించబడిన కలంకం అనే అక్షమాల జపమాల) కలవాడు, వియోగివ్యాపత్తేః ఇవ = వియోగు లకు ఆపద కలగడంవల్లవలె, కలిత వైరాగ్యవిశదః = పొందబడిన వైరాగ్యంచేత శుభ్రమైనవాడు, శుద్ధాంతః కరణుడు అని రెండవ అర్థం. భన్మాపాణుః - భస్మం వలె (భస్మంచేత అని మరొక అర్థం) తెల్లనైన, శశీ చంద్రుడు, పరి పేఙ్ఞత్తారా పరిక రకపాలాజ్కితత లే - కదలుచున్న నక్షత్రసముదాయం అనే కపాలాలచేత చిహ్నితమైన ప్రదేశం గల, పితృవనే ఇవ= శ్మశానము వలె ఉన్న, వ్యోమ్ని= ఆకాశంమీద, చరతి సంచరిస్తున్నాడు. = ఇక్కడ…‘జటాభాభిః భాభిః', 'పితృవనే ఇవ వ్యోమ్ని' అన్నచోట్ల ఉపమా<noinclude><references/></noinclude> nh2rtl1fh64isb91hz7ilv0kx68buct 104 225180 580156 2026-09-19T03:54:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 769 లంకారం. 'కలఙ్కాక్షవలయః' 'తారాపరికరకపాల' అనే చోట్ల రూపకాలంకారం. 'వియోగివ్యాపత్తేరివ' అన్నప్పుడు ఉత్ప్రేక్ష. 'వైరాగ్యవిశదః' అనే చోట శ్లేష. అలంకారాలు పరస్పరం అంగాం...' 580156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 769 లంకారం. 'కలఙ్కాక్షవలయః' 'తారాపరికరకపాల' అనే చోట్ల రూపకాలంకారం. 'వియోగివ్యాపత్తేరివ' అన్నప్పుడు ఉత్ప్రేక్ష. 'వైరాగ్యవిశదః' అనే చోట శ్లేష. అలంకారాలు పరస్పరం అంగాంగిభావంతో కనబడుతున్నాయి. ఉత్ప్రేక్ష శ్లేషకి అంగం. ఉత్ప్రేక్ష ఉండడంచేతనే 'విశద'శబ్దానికి రెండర్థాలు చెప్ప వలసి వచ్చింది. శ్లేష ఉపమారూపకాలకి అంగం. దానివల్ల నిర్వేదం సూచించ ఈ నాలుగు బడడంచేతనే జటలు, అక్షమాల ధరించడం కుదురుతుంది. 'తారాపరికరకపాల' అనే రూపకం 'పితృవనే ఇవ' అనే ఉపమకు అంగం. వీటి అన్నింటినీ పట్టి చంద్రునియందు మహాయోగివ్యవహారం గమ్యం అవడంచేత 'సమాసోక్తి'. ఈ విధంగా ఐదు అలంకారాలకు ఇక్కడ సంకరం. సమాసోక్తి స్పష్టంగా ఉండడం చేత మూలకారుడు చెప్పలేదని వ్యాఖ్యాతలు. ఇక్కడ సమాసోక్తి లేదని కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం. ఉపమా ఇతి:- ఉపమ, రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష, శ్లేష అనే నాలుగు అలంకా రాలు ఇక్కడ వెనుక చెప్పిన విధంగా అంగాంగిభావంతో ప్రతీతములు ఆవు. తున్నాయి. . వృ. కలఙ్క ఏవాక్షవలయమితి రూపక పరిగ్ర హే కరధృతత్వ మేవ సాధక ప్రమాణతాం ప్రతిపద్యతే. అస్య హి రూపకత్వే తిరోహితకల ఙ్కరూపమక్షవలయమేవ ముఖ్యతయావగమ్యతే, తన్యైవ చ కరగ్ర హణయోగ్యతాయాం సార్వత్రికీ ప్రసిద్దిః, శ్లేషచ్ఛాయయా తు కలఙ్కస్య కరధారణమ్ అసదేవ ప్రత్యాసత్త్యా ఉపచర్య యోజ్యతే; శశాఙ్కస్య కేవలం కలఙ్కస్య మూర్యైవ ఉద్వహనాత్, కలఙ్కః అక్షవలయమివ ఇతి తు ఉపమాయాం కలఙ్కస్య ఉత్కటతయా ప్రతీతిః న చాస్య కరధృతత్వం తత్త్వతో స్త్రీతి ముఖ్యే ఒప్యుపచార ఏవ శరణం స్యాత్. వ్యా. కలఙ్క ఇతి:- 'కలంకమే అక్షవలయం' అని రూపకాన్ని అంగీక రించడంలో కరధృతత్వమే, చేతితో పట్టుకొనబడడమే, సాధక ప్రమాణత్వాన్ని పొందుతుంది. ఇది రూపకం అయినప్పుడు కలంకరూపాన్ని తిరోహితం చేసిన అక్షవలయమే ముఖ్యంగా తెలియబడుతుంది. కరగ్రహణయోగ్యత దానికే ఉన్న దని అంతటా ప్రసిద్ధి ఉన్నది. శ్లేషచ్ఛాయచేత కలంకాన్ని కరంచేత ధరించడం 491<noinclude><references/></noinclude> r7ott0x3u4guihmscgn5qv2yblq0xa5 104 225181 580157 2026-09-19T03:54:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '770 కావ్యప్రకాశ అనేది లేకపోయినా సామీప్యంచేత ఆరోపించి అన్వయించబడుతుంది. శశాంకునిచేత కలంకం మూర్తిచేతనే ధరించబడుతున్నది కదా ? అక్షవలయం వలె ఉన్న కలంకం అని ఉపమ చెప్పిన పక్షంలో...' 580157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>770 కావ్యప్రకాశ అనేది లేకపోయినా సామీప్యంచేత ఆరోపించి అన్వయించబడుతుంది. శశాంకునిచేత కలంకం మూర్తిచేతనే ధరించబడుతున్నది కదా ? అక్షవలయం వలె ఉన్న కలంకం అని ఉపమ చెప్పిన పక్షంలో కలంకం ఉత్కటంగా, ప్రధానంగా, ప్రతీతం అవుతుంది. వాస్తవంలో దీనికి కరధృతత్వం లేదు గాన ముఖ్యమైన దాని విషయంలో కూడ ఉపచారమే శరణం అవుతుంది. వి. "కరధృతకలజాక్ష వలయః" అనే పదానికి కరంచేత ధరించబడిన కలంకాక్షవలయం కలవాడు, అనగా కలంకాక్షవలయాన్ని కరంలో ధరించినాడు అని అర్థం. ఇక్కడ 'కలంకాక్ష వలయ' అనే పదానికి 'కలంకమే అక్షవలయం' అని ఆర్థం గ్రహిస్తే రూపకాలంకారం అవుతుంది. 'అక్షవలయం వంటి కలంకం' అని అర్థం చెపితే ఉపమాలంకారం అవుతుంది. రూపకాలంకారంలో ఆరోపించబడే అక్షవలయానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ఉపమాలంకారంలో ఉపమేయమైన కలం కానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ఇక్కడ ఏ అలంకారం అనే విషయాన్ని ప్రక్క నున్న పదాలతో అన్వయించడానికి వీలుగా ఉండడం, లేకపోవడం అనేదాన్ని పట్టి నిర్ణయించాలి. కలంకాక్షవలయాన్ని కరంతో పట్టుకున్నట్లు చెప్పబడు తూన్నది. చేతిలో పట్టుకోవడం అనేది అక్షవలయం విషయంలోనే కుదురుతుంది కాబట్టి అక్షవలయానికి ప్రాధాన్యం వచ్చే విధంగా అలంకారం అంగీకరించాలి. అది రూపకాలంకారమే. కలంకాన్ని చేతితో పట్టుకొనడం కుదరదు గాన కలంకానికి ప్రాధాన్యం వచ్చే ఉపమాలంకారం గ్రహించకూడదు. రూపకాలంకారం గ్రహించిన పక్షంలో కూడా కపాలంమీద అక్షవలయ త్వాన్ని ఆరోపించడానికి సమానధర్మం ఏదో చూపించాలి కదా? ఆ సమానధర్మం ఏది అని ఆశంక కలగవచ్చు. దానికి సమాధానం ఏమనగా కరధృతత్వమే సమానధర్మం. చంద్రుడు కలంకాన్ని కరాలతో (కిరణాలతో) ధరిస్తున్నాడు కాబట్టి, 'కర' శబ్దానికి ఇక్కడ శ్లేష. అయితే ఈ శ్లేష కూడా సరియైన శ్లేష కాదు. చంద్రుడు కలంకాన్ని తన శరీరంమీద ధరిస్తున్నాడు కాని కిరణాలలో కాదు. అందుచేత 'కిరణాలలో కలంకాన్ని ధరిస్తున్నాడు' అనేదానిని 'కిరణాలతో సంబంధించిన శరీరంమీద ధరిస్తున్నాడు' అని ఔపచారిక (లాక్షణిక ప్రయోగంగా అంగీకరించాలి. ఈ విధంగా కరధృతత్వాన్ని సమర్ధించుకుని దాన్ని సాధారణ ధర్మంగా గ్రహించవచ్చు.<noinclude><references/></noinclude> p5bt4lfq56cz4pi9nfhdcer2dumc09u 104 225182 580158 2026-09-19T03:55:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 771 ఉపమాలంకారం గ్రహించిన పక్షంలో కూడ లేని కరధృతత్వాన్ని ఔప చారికంగా అంగీకరించవచ్చును కదా అని ఆశంకించవచ్చు, కాని ఉపమను అంగీక రించిన పక్షంలో కలంకం ముఖ్యం అవుతుంద...' 580158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 771 ఉపమాలంకారం గ్రహించిన పక్షంలో కూడ లేని కరధృతత్వాన్ని ఔప చారికంగా అంగీకరించవచ్చును కదా అని ఆశంకించవచ్చు, కాని ఉపమను అంగీక రించిన పక్షంలో కలంకం ముఖ్యం అవుతుంది కాబట్టి ముఖ్యమైన కలంకం విష యంలో కరధృతత్వంలో (చేతిలో ధరించడంలో లాక్షణికత్వం అంగీకరించ వలసివస్తుంది. తప్పనిసరిగా లక్షణ అంగీకరించవలసి ఉన్నప్పుడు అప్రధానమైన దాని విషయంలో అంగీకరించడం యుక్తం కాని ప్రధానమైనదాని విషయంలో అంగీకరించకూడదు అని శాస్త్ర సంప్రదాయం. రూపకాలంకారపక్షంలో కలంకం అప్రధానమైనది. దాని విషయంలో కరధృతత్వం (కిరణాలలోధరించబడడం కుదర్చడం కోసం లక్షణను అంగీక రిస్తున్నాం. ఉవమాపక్షంలో కలంకం ప్రధానం అవుతుంది. దానికి కరధృతత్వం (చేతిలో ధరించబడడం) కుదరడానికి లక్షణము అంగీకరించవలసివస్తుంది అని భావం. యథా- వృ. ఏవంరూపశ్చ సంకరః శబ్దాలంకారయోరపి పరిదృశ్యతే. శ్లో॥ రాజతి తటీయమభిహతదానవరాసాతిపాతిసారావనదా, గజతా చ యూథమవిరతదానవరా సాతిపాతి సారావనదా. 3 వృ. అత్ర యమకమనులోమ ప్రతిలోమశ చిత్రభేదః పాదద్వ యగతే పరస్పరా పేక్షే. వ్యా. ఏవమితి:- ఈ విధ మైన అంగాంగిభావరూపసంకరం శబ్దాలంకారా లలో కూడ కనబడుతున్నది. ఎట్లనగా- రాజతీతి:- ఇది రత్నాకరకవిరచించిన హరవిజయం పంచమసర్గలో పర్వత వర్ణన ప్రస్తావంలోని శ్లోకం. అభిహతదానవరాసా కొట్టబడిన (తొలగిన) దాన = వుల క్రీడ కలది, అతిపాతిసారావనదా = శీఘ్రంగా ప్రవహిస్తూన్న ధ్వనితో కూడిన సెలయేళ్లు కలదీ అయిన, ఇయమ్ ఈ, తటీ = ఒడ్డు, రాజతి = ప్రకాశి స్తూన్నది. అవిరత దానవరాజు ఎడతెగని మదోదకంచేత శ్రేష్టమైన, సారా = శ్రేష్ఠమైన, వనదా – వనాలను ఖండించే, సాఆ, గజతా చ_గజసముదాయం కూడ, యూథమ్ గుంపును, అతిపాతి - బాగా రక్షిస్తూన్నది. = ==<noinclude><references/></noinclude> 6bjv0yy5gm4lzud9jqn5vg4eswircru 104 225183 580159 2026-09-19T03:55:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '772 కావ్యప్రకా అత్రేతి:- ఇక్కడ రెండు పాదాలలో ఉన్న యమకం, అనులోమప్రతి. లోమం అనే చిత్రభేదమూ, పరస్పరాపేక్ష గలవి. రెండవ పాదం నాల్గవ పాదంలో ఆవృత్తిచేయబడింది. ఈ రెండు పాదాల లోను అనుల...' 580159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>772 కావ్యప్రకా అత్రేతి:- ఇక్కడ రెండు పాదాలలో ఉన్న యమకం, అనులోమప్రతి. లోమం అనే చిత్రభేదమూ, పరస్పరాపేక్ష గలవి. రెండవ పాదం నాల్గవ పాదంలో ఆవృత్తిచేయబడింది. ఈ రెండు పాదాల లోను అనులోమ ప్రతిలోమం అనే శబ్దచిత్రం ఉన్నది ఆ పాదాల మొదటి అక్షరం. నుంచి చదవగా ఏది వస్తుందో చివరి అక్షరం నుంచి వెనుకకు చదవగా ఆదే వస్తుంది. ఈ రెండు శబ్దాలంకారాలకు పరస్పరా పేక్ష ఉండ డంచేత అంగాంగి భావ సంకరం. ఒకదానివల్ల కలిగే చమత్కారమే గొప్పది. రెండవది కూడా ఉండ డంతో ఆ చమత్కారం అత్యధికం అయింది కాబట్టి పరస్పర పాపేక్షత్వం అని ఏదో విధంగా సరిపెట్టుకోవాలి. నిజానికి ఇక్కడ సంసృష్టిని అంగీకరించడమే. న్యాయం. కా. ఏకస్య చగ్రహే న్యాయదోషాభావాదనిశ్చయః. 140 వృ. ద్వయోర్బహూనాం వా అలంకారాణామేకత్ర సమావేశేఒప్పి విరోధాత్ న యత్ర యుగపదవస్థానం, న చైకతరస్య పరిగ్రహే సాధకం, తదితరస్య వా పరిహారే బాధకమస్తి యేనైకతర ఏవ పరిగృహ్యేత స నిశ్చయాభావరూపో ద్వితీయః సంకరః సముచ్చయేన సంకరస్యై వాక్షేపాత్ . ఉదాహరణమ్. గాథ. జహ గహీరో జహ రఅణణిబ్బరో జహ అ ణిమ్మలచ్చాఓ, తహ కిం విహిణా ఏసో సరసవాణీఓ జణిహీ ణ కిఓ. "యథా గమ్బీరో యథా రత్ననిర్భరో యథా చ నిర్మలచ్చాయః, తథా కిం విధినా ఏష సరసపానీయో జలనిధిర్న కృతః" వృ. అత్ర సముద్రే ప్రస్తుతే విశేషణ సామ్యాద ప్రస్తుత ప్రతీతేః కిమసౌ సమాసో క్తిః, కిమ్ అబ్దేర ప్రస్తుతస్య ముఖేన కస్యాపి తత్సమగుణ తయా ప్రస్తుతస్య ప్రతీతేః ఇయమ ప్రస్తుత ప్రశంసా ఇతి సందేహః. యథా వా-<noinclude><references/></noinclude> 8nfy6ulujh8ensnwo7m6g2m7tb1sho1 104 225184 580160 2026-09-19T03:55:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 773 వ్యా. ఏక న్యేతిః ఏకస్య = ఒక అలంకారంయొక్క, గ్రహే=గ్రహించ డంలో, న్యాయదోషాభావాత్ = న్యాయం కాని, దోషం కాని లేకపోవడంచేత, అని శ్చయః చ = నిశ్చయం లేకపోవడం కూడ సంకరం. ద్వయోర...' 580160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 773 వ్యా. ఏక న్యేతిః ఏకస్య = ఒక అలంకారంయొక్క, గ్రహే=గ్రహించ డంలో, న్యాయదోషాభావాత్ = న్యాయం కాని, దోషం కాని లేకపోవడంచేత, అని శ్చయః చ = నిశ్చయం లేకపోవడం కూడ సంకరం. ద్వయోరితి:- రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్న అలం కారాలకు ఒక చోట సమావేశం ఉన్నా (అవకాశం ఉన్నా) విరోధంవల్ల ఎక్కడ ఒకే సమయంలో అవి ఉండడం కుదరదో, ఒకదానిని అంగీకరించడానికి సాధక ప్రమాణం గాని, రెండవదానిని పరిహరించడానికి బాధక ప్రమాణం గాని లేదో, అందుచేత ఏదో ఒకదానిని అంగీకరించడానికి ఆధారం లేదో అక్కడ నిశ్చయా భావరూపమైన (ఇక్కడ ఈ అలంకారాన్నే అంగీకరించాలి అనే నిశ్చయం లేక పోవడం అనే) సంకరం రెండవది. సముచ్చయంచేత సంకరమే ఆక్షేపింపబడు తుంది గదా. అనగా కారికలో 'సంకరః' అనే పదం లేకపోయినా సముచ్చయార్థక మైన 'చ' ఉంది గాన దానిని వట్టి సంకరం అని గ్రహించాలి అని అర్థం. ఉదాహరణం. జహ ఇతి :- "ఈ సముద్రం బ్రహ్మదేవునిచేత ఏ విధంగా గంభీరంగాను, ఏ విధంగా రత్నాలతో నిండినది గాను, ఏ విధంగా నిర్మలమైన కాంతిగలది గాను చేయబడిందో అదే విధంగా సరసమైన జలం కలదిగా కూడ ఎందుకు చేయబడ లేదో!" ఇక్కడ సముద్రం ప్రస్తుతం అయి ఉండగా విశేషణాల సామ్యంచేత అప్ర స్తుతమైన అర్థం స్ఫురించడంవల్ల సమాసోక్త్యలంకారమా, లేక అప్రస్తుతమైన సముద్రం ద్వారా ఆ సముద్రంతో సమానమైన గుణాలు గల ఒక ప్రసుతపురు .షుడు స్ఫురించడంచేత ఇది అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారమా అని సందేహం. ఒకే వస్తువు ప్రస్తుతమూ! అప్రస్తుతమూ కూడ అవడానికి వీలు లేదు గాన ఈ రెండు ఆలంకారాలు ఇక్కడ ఉన్నా యని చెప్పడం కుదరదు. ఈ అలంకా రమే చెప్పాలనే సాధకప్రమాణం గాని, ఆ ఆలంకారం చెప్పకూడదు అని బాధక ప్రమాణం కాని లేదు. అందుచేత సందేహమే అని అర్థం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- శ్లో॥ నయనానన్దదాయీన్డోర్బిమ్బ మేతత్ప్రసీదతి, అధునాపి నిరుద్ధశమవిశీర్ణమిదం తమః. 574<noinclude><references/></noinclude> 9sz124n1aukj0m1fj5up49ssn9o8zlj 104 225185 580161 2026-09-19T03:55:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '774 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర కిం కామస్యోద్దీపకః కాలో వర్తతే ఇతి భజ్యన్తరేణా భిధానాత్ పర్యాయోక్తమ్, ఉత వదనస్యేన్దుబిమ్బతయా అధ్యవసానాత్ అతిశయోక్తిః, కిం వా ఏతదితి వక్త్రం నిర్ది...' 580161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>774 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్ర కిం కామస్యోద్దీపకః కాలో వర్తతే ఇతి భజ్యన్తరేణా భిధానాత్ పర్యాయోక్తమ్, ఉత వదనస్యేన్దుబిమ్బతయా అధ్యవసానాత్ అతిశయోక్తిః, కిం వా ఏతదితి వక్త్రం నిర్దిశ్య తద్రూపారోపవశాత్ రూపకమ్, అథవా తయోః సముచ్చయవివక్షాయాం దీపకమ్, అథవా ' తుల్యయోగితా, కిము ప్రదోషసమయే విశేషణ సామ్యాదాననస్యావగతౌ సమాసో క్తిః, ఆహోస్విత్ ముఖనైర్మల్యప్రస్తావాత్ అప్రస్తుత ప్రశంసా ఇతి సందేహాదయమేవ సంకరః = = వ్యా, :- నయనేతి నయనానన్దదాయినేత్రములకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే, ఏతత్ = ఈ, ఇన్గో: బిమ్బమ్ చంద్రబింబం, ప్రసీదతి ప్రసన్నం అవు తూన్నది. నిరుద్ధేశమ్=కప్పబడిన దిక్కులు గల, తమః - చీకటి, అధునాపి_ ఇప్పటికి కూడ, అవిశీర్ణమ్ _ నశించలేదు. = == అత్రేతి :- ఇక్కడ.కామోద్దీపకమైన కాలం వచ్చింది అనే విషయాన్ని మరొక భంగిలో చెప్పడంచేత పర్యాయోక్తాలంకారమా, లేక ముఖాన్ని చంద్ర బింబంగా అధ్యవసానం చేయడంచేత, అనగా ముఖాన్ని మనస్సులో పెట్టుకొని 'చంద్రబింబం' అనడంచేత, అతిశయోక్త్యలంకారమా, లేదా 'ఏతత్' అనేదాని. చేత ఎదురుగా ఉన్న ముఖాన్ని నిర్దేశిస్తూ దానిమీద చంద్రబింబత్వాన్ని ఆరో- పించడంవల్ల రూపకాలంకారమా లేదా ఈ ముఖమూ చంద్రబింబమూ కూడ ప్రసన్నం అవుతున్నాయి అని చెప్పడంచేత ఒకటి ప్రకృతము. మరొకటి అప్ర కృతము కాగా) దీపకాలంకారమా, లేదా (రెండూ ప్రకృతాలో అప్రకృతాలో అవడంచేత) తుల్యయోగితాలంకారమా, ప్రదోషసమయంలో, విశేషణ సామ్యం వల్ల ముఖం స్ఫురించడంచేత సమాసోక్త్యలంకారమా లేదా ప్రస్తుతమైన ముఖం. యొక్క నైర్మల్యాన్ని ప్రస్తావించడంవల్ల అప్రస్తుతప్రశంసయా అని అనేక. ఆలంకారాలసందేహం ఉండడంవల్ల సంకరం. వృ. యత్ర తు న్యాయదోషయోరన్యతరస్యావతారః తత్ర ఏకతరస్య నిశ్చయాత్ న సంశయః. న్యాయశ్చ సాధకత్వమ్, అను కూలతా. దోషోఒపి బాధకత్వమ్. ప్రతికూలతా. తత్ర<noinclude><references/></noinclude> 1ngsb0v3se5okapxaq4isjk5m1aa4di 104 225186 580162 2026-09-19T03:55:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 775 “సౌభాగ్యం వితనోతి వ క్త్రశశినో జోత్స్నేవ హాసద్యుతిః” ఇత్యత్ర ముఖ్యతయా అవగమ్యమానా హాసద్యుతిర్వక్తే ఏవానుకూల్యం భజతే ఇత్యుపమాయాః సాధకమ్, శశిని తు న తథా ప్రత...' 580162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 775 “సౌభాగ్యం వితనోతి వ క్త్రశశినో జోత్స్నేవ హాసద్యుతిః” ఇత్యత్ర ముఖ్యతయా అవగమ్యమానా హాసద్యుతిర్వక్తే ఏవానుకూల్యం భజతే ఇత్యుపమాయాః సాధకమ్, శశిని తు న తథా ప్రతికూలేతి రూపకం ప్రతి తస్యా ఆబాధకతా. వ్యా. యత్రేతి :- ఎక్కడ న్యాయదోషాలలో ఏదో ఒకదానికి ప్రవేశం ఉంటుందో, అక్షడ అనగా న్యాయం కాని, దోషం కాని ఉన్నప్పుడు, ఒక దానిని, (ఒక అలంకారాన్ని)నిశ్చయించడంవల్ల సంశయం ఉండదు. న్యాయం అనగా సాధిం చడం, అనగా అఅలంకారానికి అనుకూలంగా ఉండడం. దోషం అనగా బాధక త్వం. అనగా ఆ అలంకారానికి ప్రతికూలంగా ఉండడం. "వక్త్ర శశి యొక్క హాసద్యుతి వెన్నెలవలె సౌభాగ్యాన్ని కలిగిస్తూన్నది" అనే చోట ముఖ్యంగా కనబడే హాసద్యుతి వక్త్రం విషయంలోనే ఆనుకూల్యాన్ని పొందింది కాబట్టి ఇది ఉపమకు సాధకం. అయితే చంద్రుని విషయంలో ఆ విధంగా ప్రతికూలం కాదు కాబట్టి రూపకాన్ని గూర్చి అది బాధకం కాదు. టట్లు పై శ్లోకపాదంలో 'పక్త్రశశినః' అన్నప్పుడు 'ముఖమే చంద్రునియొక్క ' అని రూపకం గ్రహించాలా, "చంద్రుని వంటి ముఖంయొక్క" అని ఉపమా లంకారం గ్రహించాలా అని సందేహం. "హాసద్యుతి, అనగా నవ్వు యొక్క కాంతి, సౌందర్యాన్ని విస్తరింపచేస్తున్నది" అని చెప్పడంచేత హాసద్యుతి ప్రధానంగా కన బడుతుంది హాసం అనేది ముఖానికే యుక్తం గాన ముఖానికి ప్రాధాన్యం వచ్చే ఉపమాలంకారమే గ్రహించాలి. ఈ విధంగా ఇక్కడ 'హాసద్యుతిః' అనేది ఉపమాసాధకం అని అర్థం. అయితే ముఖమే చంద్రుడు అని రూపకాలంకారం గ్రహించి చంద్రునికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడానికి ఇది, హాసద్యుతి, ప్రతికూలం కాదు. ఏదో విధంగా, లక్షణచేత, 'వికాసకాంతి' అని అర్థం చెపితే చంద్రుడికి అన్వ యిస్తుంది కదా. ఈ విధంగా ఇక్కడ ఒక అలంకారం విషయంలో ఆనుకూల్యం ఉన్నా మరొకదాని విషయంలో ప్రాతికూల్యం లేదు. ఆనుకూల్యాన్ని పట్టి ఉపమా లంకారమే గ్రహించాలి. శ్లో॥ "వ స్త్రేనౌ తవ సత్యయం యదపరః శీతాంశురుజ్జృమృతే” M ఇత్యత్ర అపరత్వమిన్డోరనుగుణం, న తు వ క్త్రస్య ప్రతికూలమితి రూపకస్య సాధకతాం ప్రతిపద్యతే న తూపమాయా బాధకతామ్.<noinclude><references/></noinclude> i4ntrh3q3k4ov8jsyzgul14sro60uuf 104 225187 580163 2026-09-19T03:55:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '776 కావ్యప్రకాశ “రాజనారాయణం లక్ష్మీస్త్వామాలిఙ్గతి నిర్భరమ్” 577 ఇత్యత్ర పునరాలిఙ్గనముపమాం నిరస్యతి, సదృశం ప్రతి పర ప్రేయసీప్రయుక్తస్య ఆలిఙ్గనస్య అసంభవాత్. వ్యా. వ క్త్రశౌ...' 580163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>776 కావ్యప్రకాశ “రాజనారాయణం లక్ష్మీస్త్వామాలిఙ్గతి నిర్భరమ్” 577 ఇత్యత్ర పునరాలిఙ్గనముపమాం నిరస్యతి, సదృశం ప్రతి పర ప్రేయసీప్రయుక్తస్య ఆలిఙ్గనస్య అసంభవాత్. వ్యా. వ క్త్రశౌ ఇతి :- ఇది రత్నావళిలో సాగరికతో రాజు అంటూన్న మాటల సందర్భంలోని శ్లోకం తృతీయపాదం. “కిం పద్మస్య రుచిం న హన్తి నయనానన్దం విధ త్తే న కిం వృద్దిం వా ఝష కేతనస్య కురుతే నాలోకమాత్రేణ కిమ్, దర్పః స్యాదమృతేన చేదిహ తవాప్యస్త్యేవ బిమ్బాధరే. ” అని పూర్తి శ్లోకం. "(నీ ముఖచంద్రుడు) పద్మకాంతిని నశింపచేయడం లేదా ? నేత్రాలకి ఆనందం కలిగించడం లేదా? చూడగానే మన్మథ వృద్ధి చేయడంలేదా ? నీ ముఖచంద్రుడు ఉంటూండగా ఈ రెండవ చంద్రుడు ఎందుకు విజృంభిస్తున్నాడు. అమృతంచేత గర్వం అయితే అది నీ బింబాధరంలో మాత్రం లేదా ?" అని దీని భావం. L వక్త్రమే చంద్రుడు' అని రూపకాలంకారం అంగీకరించడానికి ఇక్కడ 'అపరః' (మరియొక) అనే పదం అనుకూలం. చంద్రునికి ప్రాధాన్యం వచ్చే రూపకాలంకారం చెపితేనే ఈ చంద్రు డుండగా 'ఆ మరొక' చంద్రుడు ఎందుకు విజృంభిస్తున్నాడు అనడం యుక్తంగా ఉంటుంది. అయితే 'చంద్రునివంటి ముఖం' అని ఉపమాలంకారాన్ని బాధించదు. “చంద్రునితో సమానమైన ముఖం ఉండగా ఆ చంద్రుడు ఎందుకు" అని ఏదో విధంగా సమర్థించవచ్చును కదా ? “లక్ష్మి రాజనారాయణుడవైన నిన్ను గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకుంటూన్నది" అన్నప్పుడు 'రాజనారాయణం' అనేది 'రాజే నారాయణుడు' అని రూపకమా, లేక నారాయణునివంటి రాజు అని ఉపమయా అని సందేహం. పోలిక ఉన్నంత మాత్రంచేత పరప్రేయసి ఒకనిని ఆలింగనం చేసుకొనదు. 'లక్ష్మీ' ఆలిఙ్గతి' అని చెప్పడంచేత లక్ష్మి నారాయణుణ్ణి ఆలింగనం చేసుకుంటుంది కాబట్టి నారాయణు నికి ప్రాధాన్యం వచ్చే రూపకం అంగీకరించాలి. ఆలింగనం ఇక్కడ ఉపమా బాధకం.<noinclude><references/></noinclude> 365hn04o31yguk12oqfxs9cvc575nc6 104 225188 580164 2026-09-19T03:56:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం శ్లో॥ "పాదామ్బుజం భవతు నో విజయాయ మజ్జు, మళ్లీ రశిజ్జితమనోహర మమ్బికాయాః" జ 777 578 ఇత్యత్ర మజ్జోరశిజ్జోతమ్ అమ్బుజే ప్రతికూలమ్, అసంభవాత్; ఇతి రూపకస్య బాధకం; న తు పాదేఒన...' 580164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం శ్లో॥ "పాదామ్బుజం భవతు నో విజయాయ మజ్జు, మళ్లీ రశిజ్జితమనోహర మమ్బికాయాః" జ 777 578 ఇత్యత్ర మజ్జోరశిజ్జోతమ్ అమ్బుజే ప్రతికూలమ్, అసంభవాత్; ఇతి రూపకస్య బాధకం; న తు పాదేఒనుకూలమిత్యుపమాయాః సాధక మభిధీయతే. విధ్యుపమర్దినో బాధకస్య తద పేక్షయా ఉత్కటత్వేన ప్రతిప త్తేః. ఏవమన్యత్రాపి సుధీభిః పరీక్ష్యమ్. వ్యా. పాదామ్బుజమితి :.. “ఆనన్దమన్థరపురందరముక్తమాల్యం, మౌలౌ హఠేన నిహితం మహిషాసురస్య" అనేది ఈ శ్లోకానికి పూర్వార్ధం. ఈ శ్లోకం ధర్మాచార్యవిర చితమైన 'పంచస్తవి' అనే దేవీస్తుతికావ్యంలోనిది. “ఆనందంతో మందుడైన (పూర్తిగా `నిండిన ఇంద్రునిచేత పూజార్థమై విడవబడిన (ఉంచబడిన) పుష్పమాలలు కలది, బలాత్కారంగా మహిషాసురుని శిరస్సుపైన ఉంచబడినది, నూపురాల మధుర మైన ధ్వనిచేత మనోహరమూ అయిన అంబిక పాదాంబుజం మీకు విజయ .మును ఇచ్చుగాక” అని దీని భావం. ఇక్కడ మంజీరశింజితం పద్మానికి ప్రతికూలం. దానిలో ఇది ఉండదు కదా ? అందుచేత 'పాదమే అంబుజము' అని అంబుజానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే రూపకం అంగీకరించకూడదు, ఇది రూపకానికి బాధకం. అయితే 'మంజీర శింజితం' పాదానికి అనుకూలం అవడంచేత పాదానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే ఉపమకు అనుకూలం అని చెప్పకూడదు. ఎందుచేత ననగా విధిని, పాదమునందు అంబుజ త్వారోపాన్ని, విమర్దించే, బాధించే, బాధకం, సాధకంకంటె బలీయంగా, కొట్ట వచ్చినట్లు ముందుగా కనబడుతుంది. “మంజీరశింజితం చెప్పబడింది కాబట్టి ఇక్కడ రూపకం కుదరదు" అనే బాధకం ముందుగా కనబడిన తరువాత ఉపమా సాధకత్వం కనబడినా దానికంత ప్రాధాన్యం లేదు. రూపకత్యాగం బాధకాన్ని పట్టే జరిగిపోతుంది అని భావం. ఈ విధంగా ఇతర స్థలాలలో కూడ బుద్ధి మంతులు ఊహించుకొనవలెను.<noinclude><references/></noinclude> qoplwpd70qgyg2f1rbjqmoxw6jt1icx 104 225189 580165 2026-09-19T03:56:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '778 కావ్యప్రకాశ ఆవ. మూడవ సంకరభేదాన్ని చెపుతున్నాడు. కా. స్ఫుటమేకత్ర విషయే శబ్దార్థాలంకృతిద్వయమ్. వ్యవస్థితం చ. వృ. అభిన్నే ఏవపదే స్ఫుటతయా యత్ ఉభావపి శబ్దార్థాలంకారౌ వ్యవస్థ...' 580165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>778 కావ్యప్రకాశ ఆవ. మూడవ సంకరభేదాన్ని చెపుతున్నాడు. కా. స్ఫుటమేకత్ర విషయే శబ్దార్థాలంకృతిద్వయమ్. వ్యవస్థితం చ. వృ. అభిన్నే ఏవపదే స్ఫుటతయా యత్ ఉభావపి శబ్దార్థాలంకారౌ వ్యవస్థాం సమాసాదయతః సోప్యపరః సంకరః. ఉదాహరణమ్- శ్లో॥ స్పష్టోల్లసత్కిరణ కేసరసూర్యబిమ్బ వి స్తీర్ణకర్ణికమథో దివసారవిన్దమ్, క్లిష్టాష్టదిగ్దలకలాపముఖావతార బద్ధానకారమధుపావలి సంచుకోచ. అత్ర ఏకపదానుప్రవిష్టా రూపకానుప్రాసౌ. 579 వ్యా. స్పుటమితి :- ఏకత్ర విషయే ఒకశబ్దంలో, శబ్దార్థాలంకృతి. . ద్వయమ్ = శబ్దార్థాలంకారాల ద్వయం, స్ఫుటమ్ = స్పష్టంగా, వ్యవస్థితం చ= ఉన్నది అనేది ఏది కలదో అది కూడ సంకరమే. అభిన్నే ఇతి- ఒకే పదంలో శబ్దార్థాలంకారాలు రెండూ స్పష్టంగా ఉనికిని పొంది ఉన్నట్లయితే (ఉంటే) అది కూడ మరొక సంకరం. ఉదాహరణం. = స్పషోల్లసదితి :- ఇది రత్నాకరుని హరవిజయంలోని సంధ్యాకాలవర్ణన ఘట్టంలోని శ్లోకం. ఆథో = అటుపిమ్మట, "స్పష్టో........ కర్ణిక మ్"- స్పష్ట = స్పష్టంగా, ఉల్లసత్ = ప్రకాశిస్తూన్న, కిరణ= కిరణాలనే, కేసర - కింజల్కాలు గల, సూర్యబిమ్బ = సూర్యబింబం అనే, విస్తీర్ణకర్ణికమ్ 'పెద్దదైన కర్ణికం. (పుష్పం మధ్యలో ఉన్న దుద్దు) గల, “శిష్టా........ ఆపలి"- శిష్ట = కలసిన, అష్టదిగ్ధల = ఎనిమిది దిక్కు అనే దళముల, కలాప = సముదాయముయొక్క, ముఖ= అగ్రభాగమునందు, అవతార - అవతరించడంచేత, బద్ద = బంధింపబడిన, అనగా అష్టదిగ్ధలములమీద వ్యాపించిన, అన్దకార - ఆంధకారం అనే, మధుపావలి =తుమ్మెదల సముదాయం గల, దివసార విన్దమ్ పగలు అనే పద్మం, సంచుకోచ. = సంకోచించెను.<noinclude><references/></noinclude> dulv9hne1gsqnbq64fm2xv7ids5f86x 104 225190 580166 2026-09-19T03:56:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 779 ఆత్రేతి :- ఇక్కడ రూపకానుప్రాసలు ఒకే పదంలో 'కిరణకేసర* “సూర్యబిమ్బ వి స్తీర్ణకర్ణిక" 'దిగ్ధలకలాప' అనే ఒకొక్క పదంలో కలిసి. ఉన్నాయి. అందుచేత సంకరం. కా. తేనాసౌ త్రిరూప...' 580166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 779 ఆత్రేతి :- ఇక్కడ రూపకానుప్రాసలు ఒకే పదంలో 'కిరణకేసర* “సూర్యబిమ్బ వి స్తీర్ణకర్ణిక" 'దిగ్ధలకలాప' అనే ఒకొక్క పదంలో కలిసి. ఉన్నాయి. అందుచేత సంకరం. కా. తేనాసౌ త్రిరూపః పరికీర్తితః. 141 వృ. తదయమనుగ్రాహకతయా, సందేహేన, ఏకపద ప్రతిపాద్య తయా చ వ్యవస్థితత్వాత్తి ప్రకార ఏవ సంకరో వ్యాకృతః, ప్రకారాన్త రేణ తు న శక్యో వ్యాకర్తుమ్ ; ఆనన్త్యాత్తత్ ప్రభేదానామితి. వ్యా. తేనేతి :- తేన ఈ విధానం చేత, అసౌ= ఈ సంకరం, త్రిరూపః = మూడురూపాలు కలదిగా, పరికీర్తితః - చెప్పబడింది. = తదితి :- ఈ విధంగా అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహక భావంచేత, సందేహంచేత, ఏక పద ప్రతిపాద్యత్వంచేత నిశ్చితమై ఉండడంవల్ల మూడు ప్రకారాలే గలా సంకరం ప్రతిపాదించబడింది. దీని ప్రభేదాలు అనంతములుగా ఉంటాయి. అందు. చేత దీనిని మరొక ప్రకారంచేత నిరూపించడం శక్యం కాదు. వృ. ప్రతిపాదితాః శబ్దార్ణోభయగతత్వేన త్రైవిధ్యజుషో 2లక్ష్కా రాః. కుతః పునరేష నియయో యదేతాషాం తుల్యే ఒపి కావ్య శోభాతిశయహే తుత్వే కశ్చిదలంకారః శబ్దస్య, కశ్చిదర్థస్య కశ్చిచ్చోభయస్య ఇతి చేత్ - ఉక్తమత్ర, యథా క్యా దోషగుణాలంకారాణాం శబ్దారోభయగతత్వేన వ్యవస్థాయామన్వయవ్యతిరేకావేవ ప్రభవతః నిమిత్తానరస్యాభావాత్. తతశ్చ యాలంకారః యదీయాన్వయవ్యతిరేకావను విధత్తే స తద లంకారో వ్యవస్థాప్యతే ఇతి. ఏవం చ యథా పునరుక్తవదాభాసః చ ఉభయోర్భావాభావానువిధాయితయా ఉభయా' లంకారౌ తథా శబ్దహేతుకార్థాన్తరన్యాస ప్రభృతయోపి ద్రష్ట వ్యాః - అర్థస్య తు వైచిత్ర్యమ్ ఉత్కటతయా ప్రతిభాసతే ఇతి వాచ్యా లంకారమధ్యే వస్తుస్థితిమన పేక్ష్యెవ లక్షితాః. పరంపరితరూపకం యో౬లంకారో యదాశ్రితః స తదలంకార ఇత్యపి కల్పనా<noinclude><references/></noinclude> 0kk40fxxousipyhflgbdlyouwy0bnuw 104 225191 580167 2026-09-19T03:56:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '780 కావ్యప్రకాశ -యామ్ అన్వయవ్యతిరేకావేవ సమాశ్రయితవ్యౌ. తదాశ్రయమన్తరేణ విశిష్ట స్యాశ్రయాశ్రయిభావస్య ఆభావాదిత్యలంకారాణాం యథోక్తనిమిత్త . ఏవ పరస్పర వ్యతిరేకో జ్యాయాన్. వ్య...' 580167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>780 కావ్యప్రకాశ -యామ్ అన్వయవ్యతిరేకావేవ సమాశ్రయితవ్యౌ. తదాశ్రయమన్తరేణ విశిష్ట స్యాశ్రయాశ్రయిభావస్య ఆభావాదిత్యలంకారాణాం యథోక్తనిమిత్త . ఏవ పరస్పర వ్యతిరేకో జ్యాయాన్. వ్యా. ప్రతిపాదితాః ఇతి :- కొందరు ఈ వాక్యాన్ని సంకరభేదాలను పరిగణించడం శక్యం కాదు అన్న వెనుకటి వాక్యంతో సమన్వయించి ఏమేమో వ్రాశారు. అది యుక్తంగా కనబడదు. ఈ భ్రాంతికి నాగేశుని ఉద్యోతం కారణం అని తోస్తుంది. “అనన్త్యాత్తద్భేదానామ్ ఇతి" అనే దానితో సంకరాలంకార విష యం పూర్తి అయిపోయింది. ఇప్పుడు అలంకారస్వరూపనామధేయాదుల నిర్ణయంకోసం మరొక ఘట్టాన్ని ఈ వాక్యంతో ప్రారంభిస్తున్నా డని చెప్పడం యుక్తం. శబ్ధగతములు, అర్థగతములు, ఉభయగతములూ అని మూడు విధాలైన -అలంకారాలు ఇంతవరకు నవమదశమోల్లాసాలలో చెప్పబడ్డాయి. (ఆశంక) ఇవన్నీ శబ్దార్థరూపమైన కావ్యానికి శోభను కలిగించడంలో తుల్యములే అయి నప్పుడు ఒక అలంకారం శబ్దానికి అలంకారం అనీ, ఒకటి అర్థానికి అలంకారం అనీ, ఒకటి రెండింటికీ అలంకారం అనీ ఈ నియమం ఎలా కుదురుతుంది ? (సమాధానం). కావ్యంలోని దోషగుణాలంకారాలలో కొన్ని శబ్దగతా లనీ, కొన్ని అర్థగతాలనీ, కొన్ని ఉభయగతా అనీ వ్యవస్థ ఏర్పరచడానికి అన్వయవ్యతిరేకాలే -ఉపకరిస్తాయి; మరొక ఉపాయం ఏదీ లేదు అని వెనక శ్లేషాలంకారంలో చెప్పే ఉన్నాం. అందుచేత ఏ అలంకారం విషయంలో, (శబ్ద. ఆర్థ . శబ్దార్ణోభయాలలో) దేని అన్వయవ్యతి రేకాలు కుదురుతాయో ఆ అలంకారం దానికి సంబంధించినది అని వ్యవస్థ చెయ్యబడుతుంది. 'పునరుక్తవదాభాస' 'పరంపరితరూపకం' ఈ రెండు -అలంకారాలూ కూడ శబ్దార్థాల రెండింటి భావాభావాలను, అనగా అన్వయవ్యతి రేకాలను, అనుసరించి ఉండడం చేత వాటిని ఏ విధంగా ఉభయాలంకారాలు అని ఆన్నామో అదే విధంగా ఆర్థాలంకారాలుగా చెప్పిన అర్థాంతరన్యాసం మొదలైన కొన్ని అలంకారాలను కూడా ఉభయాలంకారాలు అనడమే న్యాయం. “ఉత్పాదయతి లోకస్య ప్రీతిం మలయమారుతః, నను దాక్షిణ్యసంపన్నః సర్వస్య భవతి ప్రియః" “మలయమారుతం లో కానికి ప్రీతిని కలగచేస్తుంది. దాక్షిణ్య సంపన్నుడు అందరికీ ప్రియుడు అవుతాడు కదా?"<noinclude><references/></noinclude> szpxep6pav0g7b8ieg6ij8lotll5o50 104 225192 580168 2026-09-19T03:56:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 78f 'దాక్షిణ్య'శబ్దానికి దక్షిణానికి ఇది అర్థానరన్యాసానికి ఉదాహరణం. సంబంధించినది, దాక్షిణ్యం, అనగా మంచితనం, అని రెండర్థాలు ఉండడం చేత “మలయమారుతం అందరికీ ప్రీతిని...' 580168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 78f 'దాక్షిణ్య'శబ్దానికి దక్షిణానికి ఇది అర్థానరన్యాసానికి ఉదాహరణం. సంబంధించినది, దాక్షిణ్యం, అనగా మంచితనం, అని రెండర్థాలు ఉండడం చేత “మలయమారుతం అందరికీ ప్రీతిని కలిగిస్తూన్నది" అనేదానిని దాక్షిణ్యసంపన్నుడు అందరికీ ఇష్టుడు అవుతాడు కదా' అనే వాక్యంచేత సమర్థించడం కుదిరింది. ఇక్కడ ‘దాక్షిణ్య' శబ్దం పరివృత్త్యసహం. దాన్ని తీసి మరొక పదం వేస్తే ఈ నమర్థనం కుదరదు. అందుచేత ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాసం దక్షిణశబ్దాన్వయవ్యతిరే కానువిధాయిగా ఉంది. కొన్ని చోట్ల అలా లేకపోవచ్చు. అందుచేత దీనిని 'ఉభయాలంకారం' అనాలి. వెనుక నవమోల్లాసంలో ఉదాహరించిన 'సకలకలం పురమేతజ్ఞాతం సంప్రతి సుధాంశుబిమ్బమివ' ఇత్యాదులలో ఉపమ పరివృత్త్య సహమైన 'సకలకల' శబ్దంమీద ఆధారపడి ఉంది. అందుచేత ఉపమాలంకారం. కూడా ఉభయాలంకారం అని చెప్పాలి. కాని అలా చెప్పడం లేదు. వీటి అన్నింటినీ యథార్థస్థితిని పరిగణించకుండా అర్థాలంకారాలు అంటున్నాం. దీనికి కారణం ఏమి టనగా వీటిలోని శబ్దవైచిత్ర్యం కంటే ఆర్థవైచిత్ర్యం ఉత్కటంగా, అత్యధికంగా, స్పురించడం. ఏది శబ్దాలంకారం, ఏది అర్థాలంకారం, ఏది ఉభయలంకారం అని నిర్ణ యించడానికి ఆశ్రయాశ్రయిభావాన్ని పట్టి చూడాలి; అన్వయవ్యతిరేకాలు ఇందుకు ఉపయోగించవు అని కొందరి అభిప్రాయం. అనగా ఏ అలంకారం శబ్దాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటుందో, అది శబ్దాలంకారం. అర్థాన్ని ఆశ్రయించి ఉండేది అర్ధాలంకారం, రెండింటినీ ఆశ్రయించి ఉండేది ఉభయాలంకారం అని వీరి అభిప్రాయం. దీనికి సమాధానం ఏమనగా ఆశ్రయాశ్రయిభావం నిర్ణయించ డానికి కూడా అన్వయవ్యతిరేకాలు ఉపయోగించాలి. అన్వయవ్యతిరేకా లనగా ఏమిటి? ఈ శబ్దం లేదా అర్థం ఉంటే ఈ అలంకారం ఉంది; ఇది లేకపోతే ఇది లేదు అనికదా అన్వయవ్యతిరేకా లనగా ? ఇదే ఆశ్రయాశ్రయిభావాన్ని నిర్ణ యిస్తుంది. అందు చేత అన్వయవ్యతిరేకాలను పట్టి శాబ్దత్వార్థత్వాదులను నిర్ణ యించాలి అని అంగీకరించి దీన్నిబట్టి వివిధాలంకాలంకారాల మధ్య పరస్పరం భేదం అని చెప్పడమే యుక్తం. ఆశ్రయాశ్రయిభావాన్ని చెప్పినవాడు రుయ్యకుడు. ఆ మతాన్నే ఇక్కడ నిర్దేశించడం జరిగిందని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వ్రాశారు. దీనిని పట్టి మమ్మటుడు<noinclude><references/></noinclude> f4cer6oyz4hicuh5npe87q34ywmtwex 104 225193 580169 2026-09-19T03:57:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '782 కావ్యప్రకాశ రుయ్యకుని తరువాతవా డని కొందరి అభిప్రాయం. నిజానికి ఇది ఉద్భటా చార్యుని కావ్యాలంకారసారసంగ్రహంలో కూడా ప్రతిపాదించబడింది. అందుచేత దానినే ఇక్కడ నిర్దేశించడం జ...' 580169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>782 కావ్యప్రకాశ రుయ్యకుని తరువాతవా డని కొందరి అభిప్రాయం. నిజానికి ఇది ఉద్భటా చార్యుని కావ్యాలంకారసారసంగ్రహంలో కూడా ప్రతిపాదించబడింది. అందుచేత దానినే ఇక్కడ నిర్దేశించడం జరిగిం దని చెప్పడం యుక్తం. ఇతర ప్రమాణాల చేత రుయ్యకుడు మమ్మటునికి అర్వాచీను డని నిశ్చితంగా చెప్పవచ్చు. ఈ ఘట్టంలో రుయ్యకుని మతమే నిర్దేశించబడి నట్లు చెప్పినా మమ్మటునికి ఆర్వాచీ నత్వం రాదు. పరికరాలంకారంవరకే మమ్మటుడు కావ్యప్రకాశ వ్రాశా డనీ తరవాత భాగం అల్లటుడు పూరించడా డనీ విశ్వసనీయమైన సంప్రదాయం ఉంది. ఈ భాగం వ్రాసిన అల్లటుడు రుయ్యకునికి ఆర్వాచీనుడు కావచ్చును. అవ. ప్రాచీనాలంకారికులు కొన్ని అలంకారదోషాలు చెప్పినారు కదా; మీరు ఎందుకు చెప్పడంలేదు అని ఆశంకించుకొని ఈ దోషాలు దోష ప్రకరణంలో చెప్పిన దోషాలలో అంతర్గతాలవుతాయి, అందుచేత వేరుగా చెప్పవలసిన పని లేదు అని అంటున్నాడు. కా. ఏషాం దోషా యథాయోగం సంభవన్తోపి కేచన, ఉక్తే ష్వనర్భవనీతి న పృథక్ ప్రతిపాదితాః. 142 వృ. తథాహి :- అనుప్రాసస్య ప్రసిద్ద్యభావః, వైఫల్యమ్, వృత్తి విరోధ ఇతి యే త్రయో దోషాః తే ప్రసిద్ధివిరుద్ధతామ్, అపుష్టారత్వమ్, ప్రతికూలవర్ణతాం చ యథాక్రమం న వ్యతిక్రమన్తి, తత్స్వభావత్వాత్. క్రమేణోదాహరణమ్- == === వ్యా, ఏషామితి :- ఏషామ్ = ఈ అలంకారాల యొక్క, కేచన - కొన్ని, దోషాః = దోషాలు, సంభవనః ఆపి సంభవిస్తున్నా కూడ, ఉక్తేషు = చెప్పబడిన దోషాలలోనే యథాయోగమ్ యథాసంభవంగా, అనర్భవనీతి - అంతర్భావం చెందుతాయి గాన, పృథక్ వేరుగా, న ప్రతిపాదితాః - ప్రతిపాదించబడలేదు. == తథాహీతి :- అది యుక్తమే కదా. ప్రసిద్ధ భావం అనగా ప్రసిద్ధి లేక పోవడం, వైఫల్యం అనగా చమత్కారాన్ని కలిగించకపోవడం, వృత్తి విరోధం -అనగా ఉపనాగరికాదివృత్తులకు విరోధం అనే ఏ మూడు అనుప్రాసదోషాలు చెప్ప<noinclude><references/></noinclude> h9p4sp4f4dqb1ia3js3lz8trwggj9n1 104 225194 580170 2026-09-19T03:57:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 783 బడ్డాయో అవి వరసగా ప్రసిద్ధివిరుద్ధత్వం, అపుష్టారత్వం, ప్రతికూలవర్ణత్వం అనే దోషాలను అతి క్రమించవు; అనగా వీటి లోనే అంతర్గతాలౌతాయి. వీటి స్వభావం ఆ దోషాల స్వభావ...' 580170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 783 బడ్డాయో అవి వరసగా ప్రసిద్ధివిరుద్ధత్వం, అపుష్టారత్వం, ప్రతికూలవర్ణత్వం అనే దోషాలను అతి క్రమించవు; అనగా వీటి లోనే అంతర్గతాలౌతాయి. వీటి స్వభావం ఆ దోషాల స్వభావం ఒకటే. క్రమంగా ఉదాహరణలు ఎట్లనగా- చక్రీ చక్రారపఙ్ఞాం హరిరపి చ హరీన్ ధూర్జటిర్ధూర్ధ్వజాగ్రా నక్షం నక్షత్రనాథోఒరుణమపి వరుణః కూబరా గ్రం కుబేరః, రంహః సంఘఃసురాణాం జగదుపకృతయేనిత్యయుక్త స్య యస్య స్తోతి ప్రీతిప్రసన్నో ఒన్వహమహిమరు చేసో ఒవతాత్స్యన్దనో వః వృ. అత్ర కర్తృకర్మప్రతినియమేన స్తుతిః అనుప్రాసానురోధే నైవ కృతా న పురాణే తిహాసాదిషు తథా ప్రతీతేతి ప్రసిద్ధివిరోధః. = = = = వ్యా- చక్రీతి :- ఇది మయూరకవి రచించిన సూర్యశతకంలోని పద్యం. జగదుపకృతయే = జగత్తుయొక్క ఉపకారం కొరకు, నిత్యయుక్త స్య నిత్యమూ కట్టబడిన, సిద్ధం చేయబడిన, యస్య = ఏ రథం యొక్క, చక్రారవంజ్కిమ్ = చక్రముయొక్క ఆకుల పంక్తిని, ఆన్వహమ్ = ప్రతిరోజూ, ప్రీతిప్రసన్నః సన్= ప్రీతితో ప్రసన్నుడై, చక్రీ - విష్ణువు, సౌతి = స్తుతించునో, హరీన్ - గుఱ్ఱాలను, హరిరపి — ఇంద్రుడు స్తుతించునో, దూర్వజాగ్రాన్ - కాడిని, ధ్వజాగ్రాలను, .ధూర్జటిః — శివుడు స్తుతించునో, అక్షమ్ – ఇరుసును, నక్షత్రనాథః చంద్రుడు స్తుతించునో, అరుణమపి = ఆరుణుణ్ణి, వరుణః = వరుణుడు స్తుతించునో, కూడా రాగ్రమ్ కాడి కట్టే మధ్య దూలమును, కుబేరః కుబేరుడు స్తుతించునో, సురాణాం సంఘః – దేవతాసముదాయం, రంహః – వేగాన్ని స్తుతించునో, సః= అట్టి, అహిమరుచేః = సూర్యునియొక్క, సృన్దనః - రథం, వః - మిమ్ములను, అవతాత్ = రక్షించుగాక. === = = == = అత్రేతి :- ఇక్కడ కర్మకర్తల ప్రతినియమంచేత, అనగా స్తుతిక్రియలో చక్రారపంక్తి కర్మ, చక్రి కర్త అనే విధంగా కర్మకర్తల నిర్ధారణ చేసి, వర్ణించిన స్తుతి అనుప్రాసను అనుసరించి మాత్రమే చేయబడింది గాని దీనికి పురాణేతిహాసా దులలో ఇట్టిది జరుగుతున్నట్లు ప్రసిద్ధిలేదు గాన ప్రసిద్ధివిరోధం అనే దోషం.<noinclude><references/></noinclude> 8kmrpdb9f8i37rgk2kpn5uftaq9cwte 104 225195 580171 2026-09-19T03:57:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '784 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ భణ తరుణి రమణమన్దిర మానన్దస్యన్దసున్దరేన్దుముఖి యది సల్లీలోల్లాపిని గచ్ఛసి తత్ కిం త్వదీయం మే. 581 అనణురణన్మణి మేఖలమవిరతశిఙ్ఞానమణ్డమణీరమ్, పరిసరణ మరుణ...' 580171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>784 కావ్యప్రకాశ శ్లో॥ భణ తరుణి రమణమన్దిర మానన్దస్యన్దసున్దరేన్దుముఖి యది సల్లీలోల్లాపిని గచ్ఛసి తత్ కిం త్వదీయం మే. 581 అనణురణన్మణి మేఖలమవిరతశిఙ్ఞానమణ్డమణీరమ్, పరిసరణ మరుణచరణే రణరణకమకారణం కురుతే.. 582 వృ. ఆత్ర వాచ్యస్య విచిన్త్యమానం న కించిదపి చారుత్వం. ప్రతీయతే ఇత్యపుష్టారతైవానుప్రాసస్య వైఫల్యమ్. - == వ్యా. భణేతి :- ఇవి రుద్రటాలంకారంలో ఉన్న శ్లోకాలు. ఆనన్దస్యన్తిసున రేన్దుముఖి = ఆనందాన్ని స్రవించే సుందరమైన చంద్రుని వంటి ముఖం కలదానా! సల్లీలోల్లాపివి మంచి విలాసలతో మాటలాడేదానాః అరుణచరణే- ఎఱ్ఱని పాదాలు గలదానా? తరుణి = ఓ! తరుణీ! రమణమన్దిరమ్ భర్తృగృహాన్ని గూర్చి, గచ్చసి యది = నీవు వెళ్ళుచున్నట్లయితే, అనణురణన్మణిమేఖలమ్ అధికంగా ధ్వనిచేస్తూన్న మాణిక్యాల వడ్డాణం కలది, ఆవిరతశీఙ్ఞానమఱ్ఱ మజ్జోరమ్ ఎడ తెగకుండా ధ్వని చేస్తూన్న సుందరములైన అందెలు గలది అయిన, త్వదీయమ్ నీ సంబంధమైన, తత్ పరిసరణమ్ ఆ నడక, మే నాకు, అకారణమ్ కారణం ఏమీ లేకుండానే, రణరణకమ్ = ఉత్కంఠను, కిమ్ ఎందువలన, కురుతే _ చేస్తూన్నది? = = = == = అత్రేతి :- ఇక్కడ ఆలోచించి చూడగా అర్థంలో ఏ కొంచెమూ కూడా సౌందర్యం కనబడడంలేదు. అందుచేత ఈ అనుప్రాసకు ఆపుష్టారత్వం అనే దోష వృ. 'ఆకుణోత్కణ్ణయా' ఇతి అత్ర శృఙ్గరే పరుషవర్ణాడమ్బరః పూర్వోక్త రీత్యా విరుధ్యతే ఇతి పరుషాను ప్రాసోత్ర ప్రతికూలవర్ణ తైవ వృత్తి విరోధః. వ్యా. ఆకుణ్ణితి:— చూ. 207వ శ్లోకం. ఇక్కడ శృంగారరసంలో పరుష వర్ణాల ఆడంబరం వెనుక (అష్టమోల్లాసంలో) చెప్పిన పద్ధతిలో విరుద్ధంగా ఉన్నది గాన ఇక్కడ పరుషాను ప్రాసరూపమైన ఈ వృత్తివిరోధం, ఉపనాగరికావృత్తి<noinclude><references/></noinclude> hjwtww4brg9uke8dgjzv55ddj3u5k06 104 225196 580172 2026-09-19T03:57:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 785 ఉపయోగించవలసిన చోట పరుష వృత్తిని ప్రయోగించడం అనే వృత్తి విరోధం ప్రతికూలవర్ణత్వదోష మే. వృ. యమకస్య పాదత్రయగతత్వేన యమనమప్రయుక్త త్వం దోషః. యథా- శ్లో॥ భుజఙ్గమస్య...' 580172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 785 ఉపయోగించవలసిన చోట పరుష వృత్తిని ప్రయోగించడం అనే వృత్తి విరోధం ప్రతికూలవర్ణత్వదోష మే. వృ. యమకస్య పాదత్రయగతత్వేన యమనమప్రయుక్త త్వం దోషః. యథా- శ్లో॥ భుజఙ్గమస్యేవ మణిః సదమ్భా గ్రాహావకీర్ణేవ నదీ సదమ్భాః, దురన్తతాం నిర్ణయతోఒపి జన్తోః ని చేతః ప్రసభం సదమ్భాః. కర్షన్తి 583 వ్యా. యమక స్యేతి :- యమకాన్ని మూడు పాదాలలో వచ్చేటట్లు నియ మించడం అప్రయుక్త త్వదోషం క్రింద వస్తుంది. ఎట్లనగా- = భుజఙ్గమస్యేతి :- సదమ్భాః = కపటంతో కూడినవాళ్ళు, సదమ్భాః = : మంచి కాంతి గల, జలవాచకా లన్నింటినీ తేజోరూపార్థంలో ప్రయోగించడం అలవాటు, భుజఙ్గమస్య = సర్పం యొక్క, మణిః ఇవ మణి వలె, సదమ్భాః= మంచి నీరు గల, గ్రాహావకీర్ణా మొసళ్ళతో నిండిన, నదీవ నది వలె, దురన్త తామ్ చెడ్డ పరిణామం కలుగుటను, నిర్ణయతః ఆపి నిర్ణయించినవాడైనా, = = జన్తోః = పురుషునియొక్క చేతః = చిత్తమును, ప్రసభమ్ - బలాత్కారంగా, కరన్తి = ఆకర్షిస్తారు. వి. యమకం ఒకపాదంలో గాని, రెండు పాదాలలో గాని, నాలుగు పాదాలలో గాని కవిప్రయోగాలలో ఉంది. కాని పాదత్రయంలో ఉండదు. "యమకం తు విధాతవ్యం న కదాచిదపి త్రిపాత్" అని మూడు పాదాలలో యమకం నిషే ధించబడింది. అందుచేత ఇక్కడ అప్రయుక్త త్వం అనే దోషం. వృ. ఉపమాయామ్ ఉపమానస్య జాతిప్రమాణగతన్యూనత్వమ్ అధిక వా తాదృశీ అనుచితార్థత్వం దోషః. ధర్మాశ్రయే తు న్యూనాధి కత్వే యథాక్రమం హీనపదత్వమధిక పదత్వం చన వ్యభిచరతః. క్రమేణోదాహరణమ్. 50)<noinclude><references/></noinclude> 4o2qki7x3fwkuig663vq979imm1eawh 104 225197 580173 2026-09-19T03:57:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '786 కావ్యప్రకాశ చణ్ణాలైరివ యుష్మాభిః సాహసం పరమం కృతమ్, 584 వహ్నిస్ఫులిఙ్గ ఇవ భానురయం చకాస్తి. 585 ॥ అయం పద్మాసనాసీనశ్చక్రవాకో విరాజతే. యుగాదౌ భగవాన్ వేధా వినిర్మిత్సురివ ప్రజా...' 580173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>786 కావ్యప్రకాశ చణ్ణాలైరివ యుష్మాభిః సాహసం పరమం కృతమ్, 584 వహ్నిస్ఫులిఙ్గ ఇవ భానురయం చకాస్తి. 585 ॥ అయం పద్మాసనాసీనశ్చక్రవాకో విరాజతే. యుగాదౌ భగవాన్ వేధా వినిర్మిత్సురివ ప్రజాః. 586 ॥ పాతాలయిన తే నాభిః స్తనౌ క్షితిధరోపమౌ, వేణీదణ్ణః పునరయం కాలిన్ది పాతసంనిభః. 587 వృ. అత్ర చణ్ణాలాదిభిరుపమానై : ప్రస్తుతో ఒర్థో ఒత్యర్థమే కద ర్థిత ఇతి అనుచితార్థతా. వ్యా. ఉపమాయామితి :- ఉపమాలంకారంలో జాతిని పట్టి గాని, ప్రమా ణాన్ని పట్టి గాని ఉపమానం న్యూనంగా ఉండడం, లేదా ఈ రెండింటిని పట్టి అధికంగా ఉండడం అనుచితార్థత్వదోషం అవుతుంది. సామాన్య ధర్మంలో ఈ న్యూనత్వ-ఆధికత్వాలు ఉంటే అవి క్రమంగా హీనపదత్వం అధికపదత్వం అనే దోషాన్ని దాటివెళ్ళవు. అనగా ఆ దోషాలు అవుతాయి. క్రమంగా ఉదాహరణలు. చట్టాలై: ః ఇతి :- "మీచేత చండాలులచేత వలె గొప్ప సాహసం చేయ బడింది". వి. ఇక్కడ ఉపమానం జాతిచేత ఉపమేయం కంటె న్యూనం గాన అనుచితార్థత్వదోషం. వహ్నీతి :- "ఈ సూర్యుడు నిప్పు నెరసు వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు”. వి. ఇక్కడ ఉపమానం ప్రమాణంచేత ఉపమేయంకంటె న్యూనంగా ఉన్నది గాన అనుచితార్థత్వదోషం. ఆయమితి :- "పద్మాసనంమీద కూర్చొని ఉన్న ఈ చక్రవావాకం యుగ ప్రారంభంలో ప్రజలను నిర్మింపదలస్తున్న బ్రహ్మదేవుడు వలె ప్రకాశిస్తున్నది". వి. ఇక్కడ ఉపమానం ఉపమేయంకంటె జాతిచేత చాల అధికమైనది గాన పూర్వో క్తదోషమే.<noinclude><references/></noinclude> l30cuj7dkztmv9z2etbxd9vrme9uf0e 104 225198 580174 2026-09-19T03:58:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-దశమోల్లాసం 787 పాతాలమితి :- “నీ నాభి పాతాలం వలె ఉంది. స్తనాలు పర్వతాల వలె · ఉన్నాయి. ఈ దండం వలె పొడవైన జడ యమునా జలపాతం వలె ఉన్నది". వి. ఇక్కడ ఉపమానాలు ప్రమాణంచేత ఉపమేయాలకంటె చాలా...' 580174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-దశమోల్లాసం 787 పాతాలమితి :- “నీ నాభి పాతాలం వలె ఉంది. స్తనాలు పర్వతాల వలె · ఉన్నాయి. ఈ దండం వలె పొడవైన జడ యమునా జలపాతం వలె ఉన్నది". వి. ఇక్కడ ఉపమానాలు ప్రమాణంచేత ఉపమేయాలకంటె చాలా పెద్దవి గాన పూర్వోక్తదోషమే. అత్రేతి :- ఇక్కడ ప్రస్తుతమైన అర్థం, చండాలాద్యు పమానాల చేత పూర్తిగా తిరస్కరించబడిపోయింది. చెడ గొట్టబడింది. అందుచేత అనుచితార్థత్వం అనే దోషం. ఆవ. ధర్మాశ్రితమైన న్యూనత్వం హీనపదత్వంలో అంతర్గతం అని - చెప్పడానికి ఉదాహరిస్తున్నాడు. శ్లో॥ స మునిరాఞ్ఫతో మౌక్ష్యా కృష్ణాజినపటం వహన్, వ్యరాజన్నీలజీమూతభాగాళ్లిష్ట ఇవాంశుమాన్. 588 వృ. అత్రోపమానస్య మౌజ్జోస్థానీయః తడిల్లక్షణః ధర్మః కేనాపి పన న ప్రతిపాదిత ఇతి హీనపదత్వమ్. = === వ్యా, మౌజ్జ్యా = ముంజగడ్డి మొలత్రాడుతో, లాక్షాతః = చిహ్నితు డైన, కృష్ణాజినపటమ్ కృష్ణాజినం అనే వస్త్రాన్ని, వహన్ - ధరిస్తూన్న, సః మునిః = ఆ మునిః, నీలజీమూత భాగాశిష్టః నల్లని మేఘఖండంతో కూడిన, అంశు మానివ సూర్యుడు వలె, వ్యరాజత్ ప్రకాశించెను. అత్రేతి:- ఇక్కడ ఉపమేయమైన మహర్షితో సంబంధించి ఉన్న మౌంజికి ప్రతిగా ఉపమానానికి సంబంధించి మెరుపు అనే ధర్మం చెప్పాలి. కాని ఏ పదం చేతా కూడ అది చెప్పబడలేదు; అందుచేత న్యూనపదత్వం అనే దోషం. ఆవ. ధర్మాశ్రితమైన అధికత్వం అధికవదత్వంలో అంతర్గతం అని చెప్ప డానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. శ్లో॥ స పీతవాసాః ప్రగృహీతశార్ణో మనోజ్ఞభీమం వపురాప కృష్ణః,<noinclude><references/></noinclude> qzt88qdncqloxthj411ta4dnnr5ug5p 104 225199 580175 2026-09-19T03:58:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '788 శత హ్రదేన్ద్రయుధవాన్ని శాయాం సంసృజ్యమానః శశినేవ మేఘః. కావ్యప్రకాశ 589* వృ. అత్ర ఉపమేయస్య శదేరనిర్దేశే శశినో గ్రహణమతి రిచ్యతే ఇత్యధికపదత్వమ్. వ్యా, స ఇతి :- పీతవాసాః = పచ్చని వ...' 580175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>788 శత హ్రదేన్ద్రయుధవాన్ని శాయాం సంసృజ్యమానః శశినేవ మేఘః. కావ్యప్రకాశ 589* వృ. అత్ర ఉపమేయస్య శదేరనిర్దేశే శశినో గ్రహణమతి రిచ్యతే ఇత్యధికపదత్వమ్. వ్యా, స ఇతి :- పీతవాసాః = పచ్చని వస్త్రం కలవాడు, ప్రగృహీతశార్ణః = గ్రహింపబడిన శార్ ఙ్గధనస్సుకలవాడూ అయిన, సః కృష్ణఃఆ కృష్ణుడు, శత హ్రదేన్ద్రయుధవాన్ = మెరుపు ఇంద్రధనస్సూ కల, నిశాయామ్ రాత్రియందు, శశినా = చంద్రునితో, సంసృజ్యమానః కలుస్తూన్న, మేఘః ఇవ = మేఘం వలె, మనోజ్ఞభీమమ్ = మనోహరమూ, భయంకరమూ కూడా అయిన, వపుః = : = శరీరమును, ఆప పొందెను. === = అత్రేతి :- ఇక్కడ ఉపమేయమైన శంఖాదికం చెప్పనప్పుడు ఉపమాన కోటిలో చంద్రుణ్ణి చెప్పడం అధికం అవుతుంది. అందుచేత ఇక్కడ అధిక పదత్వదోషం. వి. పీతవస్త్రానికి ప్రతిగా మెరుపు, శార్ జ్గానికి ప్రతిగా ఇంద్ర ధనస్సు చెప్పబడ్డాయి. శ్రీకృష్ణుడు శంఖంధరించాడు అని కూడా చెప్పి ఉన్నట్లయితే ఉపమానకోటిలో చంద్రుణ్ణి చెప్పడం యుక్త మే. ఉపమేయకోటిలో శంఖం చెప్పక పోవడంచేత ఇది అధికపదత్వం అని భావం. వృ. లిఙ్గవచనభేదోఒపి ఉపమానోపమేయయోః సాధారణం. చేత్ ధర్మ మన్యరూపం కుర్యాత్ తదా ఏకతరస్యైవ తద్దర్మసమన్వయా వగతేః సవిశేషణ న్యైవ తస్య ఉపమానత్వముపమేయత్వం వా ప్రతీయ మానేన ధర్మేణ ప్రతీయతే ఇతి ప్రక్రాన్త స్యార్థస్య స్ఫుటమనిర్వాహాదస్య భగ్నప్రక్రమరూపత్వమ్. యథా- శ్లో॥ చిన్తారత్నమివ చ్యుతోసి కరతో ధిఙ్మన్దభాగ్యస్య మే. సక్తవో భక్షితా దేవ శుద్ధాః కులవధూరివ. 891<noinclude><references/></noinclude> bsa44dtn25qi07uh8b1y7vqdvjx6w4w 104 225200 580176 2026-09-19T03:58:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 789 లిథేతి:- ఉపమానోపమేయాల లింగవచనభేదం కూడా సాధారణధర్మాన్ని :మరో విధంగా చేసినట్లయితే ఆ ధర్మం ఏదో ఒకదానికే అన్వయిస్తుంది. అప్పుడు మరోవిధంగా ప్రతీయమానధర్మాన్ని పు...' 580176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 789 లిథేతి:- ఉపమానోపమేయాల లింగవచనభేదం కూడా సాధారణధర్మాన్ని :మరో విధంగా చేసినట్లయితే ఆ ధర్మం ఏదో ఒకదానికే అన్వయిస్తుంది. అప్పుడు మరోవిధంగా ప్రతీయమానధర్మాన్ని పురస్కరించుకొని సవిశేషణమైనదానికే ఉపమానత్వం కాని ఉపమేయత్వం కాని ప్రతీతం అవుతుంది కాబట్టి ప్రారంభించిన విషయాన్ని స్పష్టంగా నిర్వహించకపోవడం వల్ల భగ్నప్రక్రమరూపం అవుతుంది. వి. ఉపమానోపమేయాలు వేరు వేరు లింగాలలో కాని, వచనాలలో కాని ఉన్నప్పుడు సమానధర్మం వాటికి ఒకే విధంగా అన్వయించదు. ఉదాహరణకి “చన్ద్ర ఇవ ముఖం సున్దరమ్" అన్నప్పుడు ఉపమానమైన 'చంద్ర' శబ్దం పుం లింగంలోను ఉపమేయమైన 'ముఖ' శబ్దం నపుంసకలింగంలోనూ ఉన్నాయి. ఇక్కడ సాధారణధర్మవాచకమైన 'సున్దరమ్' అనే పదం నపుంసకలింగంలో ప్రయోగించబడింది. ‘సున్దరమ్' అనేది సాధారణధర్మవాచకం అవడంచేత ఉప మానోపమేయవాచకాలు రెండింటితోను సమంగానే అన్వయించడం అవసరం. `కాని ఇది సపుంసకలింగంలో ఉండడంచేత 'ముఖ' శబ్దంతో మాత్రమే అన్వ యిస్తుంది కాని చన్ద్రశబ్దంతో అన్వయించదు. అందుచేత ఇది కేవలం ముఖానికి చెందిన విశేషధర్మం వలె కనబడుతుంది. చంద్రశబ్దంతో కూడా అన్వయించడం కోసం దీని లింగాన్ని మార్చి ఏదో శ్రమపడవలసి వస్తుంది. ఏ వస్తువైనా సవిశే ·ణంగానే, అనగా సామాన్యధర్మంతో కూడినప్పుడే, ఉపమానం కాని ఉపమేయం “కాని అవుతుంది. అందుచేత లింగవచనభేదాలు ఉన్నప్పుడు సామాన్యధర్మం ఒక "దానితో ప్రత్యక్షంగా అన్వయించడం, మరొక దానితో మార్పులూ చేర్పులూ చేయడం ద్వారా అన్వయించడం అనే క్లేశం ఉంటుంది కాబట్టి ప్రారంభించిన విషయం స్ఫుటంగా నిర్వహించబడదు. ఈ విధంగా ఇది భగ్నప్రక్రమత్వదోషా .నికి స్థానం ఆవుతుంది. ఎట్లనగా. చిన్తా ఇతి :- "ఛీ! మందభాగ్యుడనైన నా చేతిలోనుండి చింతామణి వలె ..జారిపోయినావు". వి. ఇక్కడ ఉపమానవాచకమైన 'చింతారత్న' శబ్దం నపుంసలింగంలో ఉంది. ఉపమేయం ఒక పురుషుడు. అందుచేత 'చ్యుతః' అనే సాధారణ ధర్మ వాచకం పుంలింగంలో ఉన్నది. దీనికి ఉపమానవాచకంతో సరిగా ఆన్వయం కుదరదు గాన పైన చెప్పిన దోషం.<noinclude><references/></noinclude> boskmnp235g36h1u1rdj5zc4opzciq7 104 225201 580177 2026-09-19T03:58:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '790 కావ్యప్రకాశ- సక్త వః ఇతి :- "దేవా! కులస్త్రీ వలె శుద్ధము లైన సక్తువులు (పేలాల' పిండి) భక్షింపబడ్డాయి". వి. ఇక్కడ ఉపమానవాచకమైన 'కులవధూ' శబ్దం స్త్రీలింగంలో, ఏక వచనంలో ఉంది. ఉపమేయ...' 580177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>790 కావ్యప్రకాశ- సక్త వః ఇతి :- "దేవా! కులస్త్రీ వలె శుద్ధము లైన సక్తువులు (పేలాల' పిండి) భక్షింపబడ్డాయి". వి. ఇక్కడ ఉపమానవాచకమైన 'కులవధూ' శబ్దం స్త్రీలింగంలో, ఏక వచనంలో ఉంది. ఉపమేయవాచక 'సకు' శబ్దం పులింగబహువచనంలో ఉంది. 'శుద్ధాః' అనే సామాన్యధర్మవాచకాన్ని 'సక్తు' శబానికి అనుగుణంగా పుంలింగ బహువచనంలో ప్రయోగించడం జరిగింది. ఇక్కడ కూడా ఆన్వయక్లేశం. ఉండడంచేత పైన చెప్పిన దోషమే. వృ. యత్ర తు నానాత్వేఒపి లిజవచనయోః సామాన్యాభిధాయి పదం స్వరూపభేదం నాపద్యతే న తత్రై తాదృశదూషణావతారః. ఉద యథాపి అస్య అనుగమక్షమస్వభావత్వాత్. యథా- శ్లో॥ గుణైరనర్యైః ప్రథితో రత్నైరివ మహార్ణవః. శ్లో॥ తద్వేషో ఒసదృశో న్యాభిః స్త్రీభిర్మధురతాభృతః, దధతే స్మ పరాం శోభాం తదీయా విభ్రమా ఇవ. 592: 593 వ్యా. యత్ర ఇతి :- ఎక్కడ లింగవచనాలు వేరు వేరుగా ఉన్నా సామాన్యవాచక పదం స్వరూపభేదాన్ని పొందదో, అనగా సామాన్యధర్మవాచక పదం రూపంలో మార్పు ఉండదో అక్కడ ఆ పదం రెండింటితోనూ అన్వయించ డానికి సమర్థం అయి ఉండడంచేత పైన చెప్పిన దోషం ఉండదు. ఎట్లనగా- గుణైరితి :- అనర్యైః = గొప్ప విలువ గల, రత్నైః = రత్నాలచేత,. మహార్ణవః ఇవ = సుహాసముద్రం వలె, ఆనర్యైః = పూజ్యములైన, గుణైః=. గుణాలచేత, ప్రథితః = ప్రసిద్ధి పొందినాడు. = = వి. ఇక్కడ ఉపమేయవాచకమైన 'గుణ' శబ్దం పుంలింగంలోను ఉప: మానవాచకమైన 'రత్న' శబ్దం నపుంసకలింగంలోనూ ఉన్నా కూడ సాధారణ ధర్మవాచకమైన 'ఆనర్యైః'అనే తృతీయబహువచనాంతపదం పుంనపుంసకలింగా లకు రెండింటికి సమంగానే మార్పుచేయకుండానే) అన్వయిస్తుంది. అందుజేత. లింగభేద ప్రయుక్తమైన భగ్నప్రక్రమత్వదోషం లేదు.<noinclude><references/></noinclude> 7p2zkz0n0gu5aalhim7n21t08z5tf9z 104 225202 580178 2026-09-19T03:58:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం తద్వేష ఇతి :- = 791 = మధురతాభృతః = మాధుర్యంతో నిండిన, తద్వేషః = ఆ ప్రకృతనాయిక యొక్క వేషం, తదీయాః- ఆమెకే సంబంధించిన, మధురతా భృతః = మధురత్వాన్ని ధరించు, విభ్రమాః ఇవ విలాసల వ...' 580178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం తద్వేష ఇతి :- = 791 = మధురతాభృతః = మాధుర్యంతో నిండిన, తద్వేషః = ఆ ప్రకృతనాయిక యొక్క వేషం, తదీయాః- ఆమెకే సంబంధించిన, మధురతా భృతః = మధురత్వాన్ని ధరించు, విభ్రమాః ఇవ విలాసల వలె, ఆన్యాభిః ఇతర లైన, స్త్రీభిః = స్త్రీలతో (స్త్రీలవేషంతో), అసదృశః = సదృశం కానిదై, విభ్రమాల పక్షంలో కూడ అసృస్త్రీల విభ్రమాలతో, అసదృశః = సదృశములు కాని వై, పరామ్ గొప్ప, శోథామ్ = శోభను, దధతే స్మ = ధరిస్తూన్నది. === === వి. ఇక్కడ 'తద్వేషః' అనేది ఉపమేయం. 'విభ్రమాః' అనేది ఉపమానం. ‘అసదృశః' 'మధురతాభృతః' 'దధతే' అనేవి సాధారణధర్మవాచకాలు. ఉపమే యోపమానాలకు పచనభేదం ఉన్నా కూడ ఈసాధారణధర్మవాచక పదాలు రెండింటి తోను అన్వయించడానికి వీలుగా ఉన్నాయి. 'ఆసదృశః' అనే దానికి 'న సదృశ'' అని విగ్రహం చెపితే ఏకవచనం. 'న సదృక్ అసదృక్' క్విబంతం. దీనికి బహు వచనం 'అసదృశః'. అట్లే 'మధురతయా భృతః' అనే విగ్రహంలో ఏకవచనం. 'మధురతాం బిభర్తీ తి మధురతాభృత్' దాని బహువచనం మధురతాభృతః. క్వి బంతం. దధతే అనేది భ్వాదిగణంలో 'దధ ధారణే' అనే ధాతువుకు ఏకవచనం. "డు. ధారణపోషణయోః" అనే జుహోత్యాదిగణంలోని ధాతువుకు బహు వచనం. ఈ విధంగా సాధారణధర్మవాచకాలు మార్పు లేకుండా భిన్న వచనాలలో ఉన్న ఉపమేయోపమానాలతో అస్వయించడానికి వీలున్నది గాన పై దోషం లేదు అని అర్థం. వృ. కాలపురుష విధ్యాదిభేదేఒపి న తథా ప్రతీతిరస్థలితరూప తయా విశ్రాన్తిమాసాదయతీత్యసావపి భగ్న పక్రమతయైవ వ్యాప్తః. యథా- శ్లో॥ అతిథిం నామ కాకుత్థాత్ పుత్రమాప కుమద్వతీ, పశ్చిమాద్యామినీయామాత్ ప్రసాదమివ చేతనా. 594 వృ. అత్ర చేతనా ప్రసాదమాప్నోతి, న పునరా పేతి కాలభేదః. వ్యా• కాలేతి :- కాలపురుష విధ్యాదుల భేదం ఉన్నా కూడ అర్థప్రతీతి స్టాలిత్యం లేకుండా విశ్రాంతి పొందదు. అందువలన ఇది కూడా భగ్నప్రక్రమతా దోషంతో వ్యాప్త మైనదే (కూడినదే) అవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> fpj4szenvrdsic7kb48j2aorr9pu13q 104 225203 580179 2026-09-19T03:58:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '792 కావ్యప్రకాశ వి. ఉపమాలంకారంలో భూతభవిష్యద్వర్త మానకాలభేదం ఉన్నా, ప్రథమ మధ్యమ. ఉత్త మపురుషభేదం ఉన్నా, విధి మొదలైనవాటి భేదం ఉన్నా కూడ అర్థ ప్రతీతిలో కొంత తొట్రుపాటు ఉంటుంది....' 580179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>792 కావ్యప్రకాశ వి. ఉపమాలంకారంలో భూతభవిష్యద్వర్త మానకాలభేదం ఉన్నా, ప్రథమ మధ్యమ. ఉత్త మపురుషభేదం ఉన్నా, విధి మొదలైనవాటి భేదం ఉన్నా కూడ అర్థ ప్రతీతిలో కొంత తొట్రుపాటు ఉంటుంది. అందుచేత కాలాదిభేద స్థలాలు కూడ భగ్నప్రక్రమతాదోషంచేత ఆక్రమింపబడే ఉంటాయి. ఎట్లనగా. ఆతిథిమితి :- రఘువంశంలో 17వ సర్గలోని శ్లోకం. కుముద్వతి, కాకుత్థ్సాత్ = కుశునినుండి, కుమద్వతీ చేతనా బుద్ధి, పశ్చిమాత్ : - చివరిదై స, యామినీయామాత్రాత్రియొక్క, యామం (జాము) నుండి, ప్రసా దమ్ ఇవ ప్రసన్నత్వాన్ని వలె, అతిథిం నామ అతిథి అనే పేరు గల, పుత్రమ్ = పుత్రుణ్ణి, ఆప = పొందెను. ======= అత్రేతి :- ఇక్కడ- బుద్ధి వర్తమానంలో కూడ ప్రసాదాన్ని పొందు తూన్నది. అంతేకాని 'పొందినది' అని కాదు. అందుచేత కాలభేదం. వి. ఉపమేయమైన కుముద్వతి పుత్రుణ్ణి పూర్వం ఎప్పడో పొందింది. బుద్ధి అయితే ఇప్పుడు కూడా ప్రసాదాన్ని పొందుతూనే ఉంది. అందుచేత ఉపమేయోపమానాలు భిన్నకాలాలకి సంబంధించినవి ఆవడంచేత భగ్న ప్రకమత్వ దోషం. శ్లో॥ ప్రత్యగ్రమజ్జనవి శేషవివి క్తమూ ర్తిః కౌసుమ్భరాగరుచిరస్ఫురదంశుకాన్తా, విభ్రాజసే మకరకేతనమర్చయన్తి బాలప్రవాలవిటప ప్రభవా లతేవ. 595 వృ. అత్ర లతా విభ్రాజతే, న తు విభ్రాజసే ఇతి సంబోధ్య మాననిష్ఠస్య పరభాగస్య అసంబోధ్య మానవిషయతయా పురుషభేదః. వ్యత్యాసాత్ ప్రత్యగ్రేతి:- రత్నావళినాటికలో వాసవదత్తతో రాజు అంటూన్న మాటలు. ప్రత్యగ్రమజ్జనవి శేషవివి కమూర్తిః = నూతనమైన స్నాన విశేషంచేత పరిశుద్ధమైన శరీరంకలదానపు, కౌసుమరాగరుచిర స్ఫురదంశుకాన్తా కుసుంభానికి (అదొక రంగు) సంబంధించిన రంగుచేత అందమైన ప్రకాశిస్తూన్న వస్త్రాంతం (అంచు) -<noinclude><references/></noinclude> l0su5gzymg25snwnbhtrhc0iphb85u7 104 225204 580180 2026-09-19T03:59:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం == 798 కలదానవు, మకరకేతనమ్= మన్మథుని, ఆర్చయనీ = పూజిస్తూన్న దానవూ అయిన నీవు, బాలప్రవాల విటప ప్రభవా లేత చిగుళ్ళకు చిన్న రెమ్మలకు ఉత్పత్తి స్థానమైన, లతేవ లత వలె, విభాజనే...' 580180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం == 798 కలదానవు, మకరకేతనమ్= మన్మథుని, ఆర్చయనీ = పూజిస్తూన్న దానవూ అయిన నీవు, బాలప్రవాల విటప ప్రభవా లేత చిగుళ్ళకు చిన్న రెమ్మలకు ఉత్పత్తి స్థానమైన, లతేవ లత వలె, విభాజనే ప్రకాశిస్తున్నావు. = = అత్రేతి:- ఇక్కడ‘లతా విభ్రాజతే'అని చెప్పాలి. అంతేనే కాని 'విభ్రాజ నే' అని మధ్యమపురుష ప్రయోగించడానికి వీలు లేదు. అందుచేత సంబోధించబడే వ్యక్తికి సంబంధించిన పరభాగాన్ని అనగా 'విభ్రాజనే' అనే పదం చివర ఉన్న 'సే' అనే దానిని, సంబోధించబడని లతకు సంబంధించే టట్లు విభ్రాజతే అని మార్చవలసి ఉన్నది గాన పురుష భేదం భగ్నప్రక్రమతాదోషానికి హేతువు ఆపు తున్నది. 11 కీర్తిః. శ్లో॥ గడ్డేవ ప్రవహతు తే సదైవ కీర్తి ః. 3 596 వృ. ఇత్యాదౌ చ గఙ్గ ప్రవహతి న తు ప్రవహతు ఇతి అప్ర వృత్త ప్రవర్త నాత్మనో విధేః. ఏవంజాతీయస్య చాన్యస్య ఉపమానగతస్య ఆసంభవాత్ విధ్యాదిభేదః. వ్యా. గడ్డేతి :- "నీ కీర్తి గంగ వలె ఎల్లప్పుడు ప్రవహించుగాక" ఇత్యా దులలో గంగ ప్రవహిస్తూన్నది గాని 'ప్రవహించుగాక' అని కాదు. అందుచేత . ఇక్కడ ఒక పనిచేయడానికి ప్రవర్తించని వానిని ప్రవర్తింపచేయడం అనే స్వరూపంగల విధికి భేధం అనగా విపర్యయం ఉన్నది. అనగా "యథా గఙ్గ ప్రవ హతి తథా తే కీర్తి ః ప్రవహతు" అని మార్చు కోవలసి ఉన్నది అని అర్థం. ఈ విధంగా ఇతరమైన ఆశీరాదులు కూడ ఉపమానానికి సంబంధించినవిగా కుదరక పోవడంచేత విధ్యాదులభేదం, విపర్యయం, చెప్పవలసి ఉంటుంది గాన ఆపన్నీ ఈ దోషానికి స్థానాలు. ఆవ. ఈ లింగకాలాదిభేదం దోషం కాకుండా సమర్థించుకొనవచ్చును అని అశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు. వృ. నను సమానమ్ ఉచ్చారితం ప్రతీయమానం వా ధర్మానర ముపాదాయ పర్యవసితాయామ్ ఉపమేయస్య ప్రకృతధర్మాభిసంబద్ధాత్ న కశ్చిత్ కాలాది భేదో ఒస్తి. యత్రాప్యుపాత్తేనైవ సామాన్యధర్మేణ<noinclude><references/></noinclude> salp3sk8ij01mvrciomb6cdvufyil9y 104 225205 580181 2026-09-19T03:59:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '794 కావ్యప్రకాశ్ ఉపమా అవగమ్యతే; యథా- “యుధిష్ఠిర ఇవాయం సత్యం వదతి”ఇతి. తత్ర యుధిష్ఠిర ఇవ సత్యవాద్యయం సత్యం వదతీతి ప్రతిపత్స్యామ హే; సత్యవాదీ సత్యం వదతీతి చ న పౌనరుక్త్యమ్ ఆశఙ...' 580181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>794 కావ్యప్రకాశ్ ఉపమా అవగమ్యతే; యథా- “యుధిష్ఠిర ఇవాయం సత్యం వదతి”ఇతి. తత్ర యుధిష్ఠిర ఇవ సత్యవాద్యయం సత్యం వదతీతి ప్రతిపత్స్యామ హే; సత్యవాదీ సత్యం వదతీతి చ న పౌనరుక్త్యమ్ ఆశఙ్కనీయమ్, "రైపో షమ్ పుష్టాతి" ఇతివత్ యుధిష్ఠిర ఇవ సత్యవదనేన సత్యవాద్యయ మిత్యర్థావగమాత్. సత్యమేతత్ కింతు స్థితేషు ప్రయోగేషు సమర్థన మిదమ్; న తు సర్వథా నిరవద్యమ్. ప్రస్తుతవస్తువ్యాఘాతాదితి సచేతన ఏవాత్ర ప్రమాణమ్. వ్యా. నను ఇతి:- ఆశంక) స్పష్టంగా చెప్పబడిన లేదా ప్రతీయమాన మైన ఒక సమానధర్మాన్ని గ్రహించగా ఉపమ పర్యవసితం అయిన తరువాత (సిద్ధించిన తరువాత) ఉపమేయానికి ప్రకృతధర్మంతో సంబంధం ఏర్పడుతుంది అని చెప్పినట్లయితే కాలాదిభేదం ఏమీ ఉండదు. వి. “కామ ఇవ సున్దరః అయం రాజా ఖాతి" అనే వాక్యంలో సౌందర్యం అనే సాధారణధర్మం చెప్పబడింది. “కామ ణవాయం రాజా ఖాతి" అనే వాక్యంలో సౌందర్యం అనే సాధారణధర్మం గమ్యంగా ఉంది. ఈ సాధారణధర్మాన్ని పురస రించుకొని ఉపమానోపమేయభావం సిద్ధిస్తుంది. ఇంక 'భాతి' అనే ప్రకృతధర్మం (క్రియ)ఉపమేయమైన రాజుతో మాత్రమే అన్వయిస్తుంది. ఈ విధంగా ఉపమాని ష్పత్తికి అభ్యంతరం లేనప్పుడు కాలాదిభేదం ఉంటే మాత్రం దోషం ఏమున్నది? ఈ విధంగా కాలాదిభేదా లేవీ లేని సౌందర్యాధిసామాన్యధర్మాన్ని పట్టి ఉపమా నిష్పత్తి అయిన పిమ్మట 'యథా కామః అభాత్ తథా ఆయం రాజా భాతి' అని చెప్పినా తప్పులేదు కదా? అని ప్రశ్న. ఆవ. ఇక్కడ పూర్వపక్షి ఒక ఆశంక చేసికొని దానికి సమాధానం చెపు తున్నాడు. (ఆశంక) ‘సున్దరః' ఇత్యాది సాధారణధర్మవాచకం ప్రయోగించినప్పుడు లేదా అది గమ్యం అయినప్పుడు పైన చెప్పిన విధంగా కాలాది భేదకృతదోషం లేక పోయినా తిజంతవాచ్యమే ఔపమ్యంలో ఘటకం అయినప్పుడు పైదోషం ఉండనే ఉంటుంది కదా ? ఉదాహరణకి 'యుధిష్ఠిర ఇవాయం సత్యం వదతి' (ఇతడు యుధిష్ఠిరుడు వలె సత్యమే పలుకుతాడు) అన్నప్పుడు సత్యవదనకర్తృత్వమే సాధారణధర్మంగా చెప్పబడింది. యుధిష్ఠిరుడు సత్యం పలికాడు కాని పలుకు తున్నాడు అని కాదు. అందుచేత ఇక్కడ కాలభేదకృతమైన దోషం ఉంటుంది.<noinclude><references/></noinclude> lsq09ehebgx81rp7npwi3p69toiadmp 104 225206 580182 2026-09-19T03:59:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 795 కదా? దీనికి పూర్వపక్షి చెప్పే సమాధానం ఏమనగా (యత్రేతి) భిన్న కాలాదులతో' సంబంధించినట్లుగా చెప్పబడిన సామాన్యధర్మంచేత ఉపమాప్రతీతి కలిగే "యుధి- షిర ఇవాయం సత్యం వదత...' 580182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 795 కదా? దీనికి పూర్వపక్షి చెప్పే సమాధానం ఏమనగా (యత్రేతి) భిన్న కాలాదులతో' సంబంధించినట్లుగా చెప్పబడిన సామాన్యధర్మంచేత ఉపమాప్రతీతి కలిగే "యుధి- షిర ఇవాయం సత్యం వదతి" ఇత్యాదిస్థలాలలో కూడా 'సత్యవాదీ' అనే ఒక సాధారణధర్మవాచకాన్ని కల్పించుకొని ('కామ ఇవాయం రాజా ఖాతి' అన్న ప్పుడు 'సున్దరః' అనే సాధారణధర్మవాచకాన్ని కల్పించుకొన్నట్లు) యుధిష్ఠిర ఇవ సత్యవాదీ అయం సత్యం వదతి” (యుధిష్ఠిరుడు వలె సత్యమే పలికే ఇతడు సత్యం పలుకుచున్నాడు) అని అర్థం చెప్పుకుంటాం. 'సత్యవాదీ సత్యం వదతి' అనడంలో పౌనరుక్త్యం లేదా అని మీరు అనవచ్చు. లేదు. “రైపోషం పుష్టాతి" ఇత్యాతి ప్రయోగాలున్నాయి. “ధనాన్ని పోషిస్తూ పోషిస్తున్నాడు" అని దీని అర్థం. అదేవిధంగా ఇక్కడ కూడా “యుధిష్ఠిర ఇవ సత్యవదనేన సత్యవాదీ ఆయమ్" (ఇతడు యుధిష్ఠిరుడు వలె సత్యమే పలకడంచేత సత్యవాది) అని అర్థం గ్రహించ బడుతుంది. ఈ విధంగా పైన చెప్పిన లింగవచనకాలాదిభేదాలు దోష స్థానాలు కావు అని పూర్వపక్షి సమర్థించగా దానికి సమాధానం. సత్యమేతత్ ఇతి- ఇందతా- నిజమే, కాని ఇది ఉన్న ప్రయోగాలని ఏదో విధంగా సమర్థించడమే అవుతుంది. కాని పూర్తిగా దోషరహితం అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. ఇలాంటి ప్రయోగాలలో ప్రస్తుతమైన ఉపమారూపవస్తువు ప్రతీతి కలగడంలో కొంత వ్యాఘాతం కలుగు తుందని అంగీకరించాలి. ఈ విషయంలో సహృదయులే ప్రమాణం. వృ. అసాదృశ్యాసంభవావప్యుపమాయామ్ అనుచితార్థతాయా మేవ పర్యవస్యతః. యథా- శ్లో॥ గ్రథ్నామి కావ్యశశినం వితతార్థరశ్మిమ్. 597 'వృ. ఆత్ర కావ్యస్య శశినా, అర్థానాం చ రశ్మిభిః సాధర్మ్యం కుతాప్రి న ప్రతీతమితి అనుచితార్థత్వమ్. 3 ॥నిపేతురాస్యాదివ తస్య దీప్తాః, శరా ధనుర్మణ్ణలమధ్యభాజః. జాజ్వల్యమానా ఇవ వారిధారా దినార్ధ్భజః పరి వేషిణో ఒర్కాత్. 598<noinclude><references/></noinclude> qjf5i2rsf2ec5hk4bcv0st8n00yk7mb 104 225207 580183 2026-09-19T03:59:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '796 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్రాపి జ్వలన్త్యోఒమ్బుధారాః సూర్యమణలాత్ నిష్ప తన్త్యో న సంభవనీతి ఉపనిబధ్యమానో ఒర్థః అనౌచిత్యమేవ పుష్టాతి. వ్యా. అసాదృశ్యేతి:- ఉపమలో అసాదృశ్యం (ప్రసిద్...' 580183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>796 కావ్యప్రకాశ వృ. అత్రాపి జ్వలన్త్యోఒమ్బుధారాః సూర్యమణలాత్ నిష్ప తన్త్యో న సంభవనీతి ఉపనిబధ్యమానో ఒర్థః అనౌచిత్యమేవ పుష్టాతి. వ్యా. అసాదృశ్యేతి:- ఉపమలో అసాదృశ్యం (ప్రసిద్ధమైన సాదృశ్యం లేక పోవడం) అసంభవం అనేవి అనుచితార్థత్వం అనే దోషంలో పర్యవసానం చెందు తాయి. ఎట్లనగా- గ్రథ్నా మీతి: - "విస్తృతములైన అర్థా లనే కిరణాలు గల కావ్యం అనే చంద్రుణ్ణి గ్రథిస్తున్నాను (కూరుస్తున్నాను” అత్రేతి:- ఇక్కడ కావ్యానికి చంద్రునితోను, అర్థాలకి కిరణాలతోను సాధర్మ్యం (పోలిక) ఎక్కడా ప్రసిద్ధం కాదు. అందుచేత ఇక్కడ అనుచి తార్థత్వం దోషం, = = ని పేతురితి: ధనుర్మ్వణలమధ్యభాజః = "మండలాకార మైన ధనస్సు మధ్యలో ఉన్న, తస్య = ఆ వీరునియొక్క, అస్యాదివ = ముఖంనుడియా అన్నట్లు, ఉత్ప్రేక్ష, దీప్తాః = ప్రకాశిస్తూన్న, శరాఃబాణాలు, దినార్థ భాజః పగటి మధ్య భాగంలో ఉన్న, పరివేషిణః = పరివేషం (సూర్యుని చుట్టూ కట్టిన గూడు) గల, అర్కాత్ = సూర్యునినుండి, జాజ్వల్యమానాః = ప్రజ్వలిస్తూన్న, వారిధారాః ఇవ = జలధారలు వలె, నిపేతుః = నిష్క్రమించాయి. = జల అత్రాపీతి :- ఇక్కడకూడా. సూర్యమండలం నుంచి ప్రజ్వలిస్తూన్న ధారలు బయల్వెడలడం అసంభావ్యం గాన ఇక్కడ చెప్పిన అర్థం అనౌచిత్యాన్నే .పోషిస్తూన్నది. వృ. ఉత్ప్రేక్షాయామపి సంభావనం ధ్రువేవాదయ ఏవ శబ్దా వక్తుం సహస్తే న 'యథా' శబ్దాఒ.పి. కేవలస్యాస్య సాధర్మ్యమేవ ప్రతి పాదయితుం పర్యాప్త త్వాత్. తస్య చాస్యామవివక్షితత్వాదితి తత్రాశ శక్తి -రస్యావాచకత్వం దోషః. యథా- ॥ ఉద్యయౌ దీర్ఘ కాగర్భాన్ముకులం మేచకోత్పలమ్, .వారీలోచనచాతుర్యశఙ్కా సంకుచితం యథా. 599<noinclude><references/></noinclude> lcw32nvuieoc5a1prw4nqtonzqc68kk 104 225208 580184 2026-09-19T03:59:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 797 వ్యా, ఉత్ప్రేక్షాయామితి :- ఉత్ప్రేక్షాలంకారంలో కూడా, సంభావనాన్ని (ఊహను) ‘ధ్రువమ్' ‘ఇవ' మొదలైనశబ్దాలు మాత్రమే బోధించకలుగుతాయి. కాని ‘యథా' శబ్దం బోధించజాలదు. దీని...' 580184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 797 వ్యా, ఉత్ప్రేక్షాయామితి :- ఉత్ప్రేక్షాలంకారంలో కూడా, సంభావనాన్ని (ఊహను) ‘ధ్రువమ్' ‘ఇవ' మొదలైనశబ్దాలు మాత్రమే బోధించకలుగుతాయి. కాని ‘యథా' శబ్దం బోధించజాలదు. దీనిని స్వతంత్రంగా ప్రయోగించినప్పుడు ఇది సాధర్మ్యాన్ని మాత్రమే బోధించకలుగుతుంది. 'యథావిధి' 'యథాశక్తి' ఇత్యాదిసమాసాలలో దీనికి ఇతరార్థాలు ఉండవచ్చును). ఉత్ప్రేక్షలో సాధర్మ్యం. వివక్షితం కాదు. అందుచేత ఈ 'యథా' శబ్దానికి సంభావనార్థాన్ని బోధించడంలో శక్తి లేదు గాన ఆవాచకత్వం అనే దోషం ఎట్లనగా- = ఉద్యయౌ ఇతి :- ముకులమ్ ముకులాకారమైన, మొగ్గగా ఉన్న, మేచ కోత్పలమ్ = నల్లకలవ, నారీలోచనచాతుర్య జ్కు సంకులితం యథా = స్త్రీల నేత్రాల చాతుర్యంవల్ల కలిగిన భయంచేత సంకుచితమైనది వలె, దీర్ఘకాగర్భాత్ దిగుడుబావి మధ్యనుండి, ఉద్యయౌ - పైకి లేచెను. = వి. స్త్రీల నేత్రాలకి భయపడి సంకుచిత మైనదా అన్నట్లు మొగ్గగానే (సంకోచించిన రూపంలోనే) బైటకు వచ్చినది అని చెప్పడం కవి ఉద్దేశ్యం. కాని ‘యథా' శబ్దానికి సంభావనను చెప్పే శక్తి లేదు గాన అవాచకత్వదోషం. వృ. ఉత్ప్రేక్షితమపి తాత్త్వికేన రూపేణ పరివర్జితత్వాత్ నిరు పాఖ్యప్రఖ్యమ్. తత్సమర్థనాయ యత్ అర్థాన్తరన్యాసోపాదానం తత్ ఆలేఖ్యమివ గగనతలే అత్యన్తమసమీచీనమితి నిర్విషయత్వమేతస్య అనుచితార్థతైవ దోషః. యథా- వ్యా. ఉత్ప్రేక్షితమితి:- ఉత్ప్రేక్షించబడినదానికి (ఊహాకల్పిత మైనదానికి) యథార్థమైన రూపం ఉండదు. అందుచేత అసత్యమైన కుందేటి కొమ్మువంటి వాటితో సమానమైనది. అలాంటి విషయాన్ని సమర్థించడం కోసం అర్థాంతర న్యాసం కూర్చడం, ఆకాశంమీద బొమ్మ గీసినట్లు, అత్యంతమూ అసమీచీనమైనది, తగనిది. అందుచేత దీనికి. ఇలాంటిస్థలాలలో ఉపయోగించిన అర్థాంతరన్యాసకు సమర్థించవలసిన విషయమే లేకపోవడంచేత, ఇక్కడ అనుచితార్థత్వమే దోషం. ఎట్లనగా. ॥ దివాకరాద్రక్షతి యో గుహాసు లీనం దివాభీతమివాన్దకారమ్, క్షుద్రేపి నూనం శరణం ప్రసన్నే మమత్వముచ్చైశిరసామతీవ<noinclude><references/></noinclude> 15mehz3snhif3f2ul6bmsl1m3g84paq 104 225209 580185 2026-09-19T04:00:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '798 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్రాచేతనస్య తమసో దివాకరాస ఏవ స సంభవతీతి 'కుత ఏవ తత్ప్రయోజితమద్రిణా పరిత్రాణమ్: సంభావితేన తు రూపేణ ప్రతిభాసమానస్యాస్య న కాచిదనుపపత్తి రవతరతీతి వ్యర్థ ఏ...' 580185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>798 కావ్యప్రకాశ వృ. ఆత్రాచేతనస్య తమసో దివాకరాస ఏవ స సంభవతీతి 'కుత ఏవ తత్ప్రయోజితమద్రిణా పరిత్రాణమ్: సంభావితేన తు రూపేణ ప్రతిభాసమానస్యాస్య న కాచిదనుపపత్తి రవతరతీతి వ్యర్థ ఏవ తత్స .మర్థనాయాం యత్నః. == = వ్యా. దివాకరాదితి :- కుమారసంభవం ప్రథమసర్గలో హిమాలయవర్ణన ఘట్టంలోని శ్లోకం. యః = ఏ హిమవంతుడు, దివా పగటిభాగమునందు, దివా కరాత్ = సూర్యునివలన, భీతమ్ ఇవ - భయపడిందా అన్నట్లు ఉన్న, అన్ధకారమ్ = చీకటిని, గుహాసు – గుహలలో, రక్షతి రక్షిస్తున్నాడో, శరణం ప్రపన్నే = శరణుజొచ్చిన, క్షుద్రేపి - నీచునియందు కూడ, ఉచ్చైః శిరసామ్ ఉన్నత మైన శిరస్సుకలవార్లకు, ఆతీవ = మిక్కిలి, 'సతీవ' అనే పాఠంలో “సత్పురు మునియందువలె ' అని అర్థం. మమత్వమ్ మమకారం ఉండును, నూనమ్ = . సత్యము. === అత్రేతి :- ఇక్కడ అచేతనమైన చీకటి సూర్యునికి భయపడడం అనేదే 'సంభవించదు. అలాంటప్పుడు అది భయపడడంవల్ల పర్వతం దానిని రక్షించడం అనేది ఎలా ఉంటుంది? ఇంక కవి ఊహచేత మాత్రమే అది భయపడడం దాన్ని పర్వతం రక్షించడం అనేవి భాసిస్తున్నాయి. లేకపోయినా ఉన్నట్లు కనబడు తున్నాయి. ఊహాజన్యం అవడంచేత భయపడడంలో కాని రక్షించడంలో కాని -అనుపపత్తి ఏమీ లేదు. ఇంక దానిని సమర్థించడంకోసం చేసే ప్రయాస వ్యర్థమే. వృ. సాధారణవిశేషణవ దేవ సమాసోక్తి రనుక్త మపి ఉవమా నవిశేషం ప్రకాశయతీతి తస్యాత్ర పునరుపాదానే ప్రయోజనాభావాత్ అనుపాదేయత్వం యత్ తత్ ఆపుష్టార్థత్వం, పునరుక్తత్వం వా దోషః | యథా- శ్లో॥ స్పృశతి తిగ్మరుచౌ కకుభః కరై ర్దయితయేవ విజృమ్భితతాపయా, అతనుమానపరిగ్రహయా స్థితం రుచిరయా చిరయాపి దిన శ్రియా. 601<noinclude><references/></noinclude> fllvx8gbxqfynuonqplkn4ujc6musvx 104 225210 580186 2026-09-19T04:00:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోల్లాసం 799 వృ. ఆత్ర తిగ్మరుచేః కకుభాం చ యథా సదృశ విశేషణవ శేన వ్య క్తివిశేషపరిగ్రహేణ చ నాయకతయా, నాయికాత్వేన చ వ్యక్తిః తథా గ్రీష్మదివసశ్రియో2పి ప్రతినాయికాత్వేన భవిష్యత...' 580186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోల్లాసం 799 వృ. ఆత్ర తిగ్మరుచేః కకుభాం చ యథా సదృశ విశేషణవ శేన వ్య క్తివిశేషపరిగ్రహేణ చ నాయకతయా, నాయికాత్వేన చ వ్యక్తిః తథా గ్రీష్మదివసశ్రియో2పి ప్రతినాయికాత్వేన భవిష్యతీతి కిం దయిత యేతి స్వశభోపాదానేన, వ్యా. సాధారణేతి :- సాధారణములైన విశేషణాల బలంచేతనే సమాసో క్తి చెప్పబడని ఉపమానవిశేషాన్ని ప్రకాశింపచేస్తుంది. అందుచేత దానిని మరల గ్రహించడంలో ప్రయోజనం లేదు కాబట్టి దాని అనుపాడేయత్వం, ఆపుష్టారత్వం అనే దోషం కాని పునరుక్త త్వదోషం కాని అవుతుంది. వి. సమాసోక్త్యలంకారంలో వాచ్యార్థానికి గమ్యమానార్థానికి సమంగా అన్వయించే విశేషణాలు ప్రయోగించబడతాయి అందుచేత ఉపమానవిశేషాన్ని స్పష్టంగా చెప్పకపోయినా దాని ప్రతీతి కలుగుతూనే ఉంటుంది. అలాంటప్పుడు మళ్ళీ దాన్ని మాటలలో చెప్పడం అనవసరం. అందుచేత అక్కడ ఆపుష్టార్థత్వం అనే దోషం కాని, పునరుక్తత్వం అనే దోషం కాని చోటు చేసుకుంటుంది. ఎట్లనగా- = = = == స్పృశతీతి :- రత్నాకరుని హరవిజయంలోని గ్రీష్మవర్ణనఘట్టంలోని శ్లోకం. తిగ్మరుచౌ = సూర్యుడు, కరైః = కరముల చేత, కకుభః - దిక్కులను, స్పృళతి = స్పృశించుచుండగా, విజృమ్భితతాపయా విజృంభించిన తాపం గల, అతనుమానపరిగ్రహయా అధికమైన మానంయొక్క స్వీకారం గల, అధికమైన -మానాన్ని గ్రహించిన, రుచిరయా - సుందరమైన, దినశ్రియా - దివసభాగలక్ష్మి చేత, దయితయేవ = ప్రియురాలిచేత వలె, చిరయాపి దీర్ఘమైనదిగా, స్థితమ్ = = ఉండుట. 'కర' శబ్దానికి కిరణాలు, హస్తాలు అని రెండర్థాలు. 'తాప' శబ్దానికి జ్వాల, దుఃఖం అనీ, 'మాన' శబ్దానికి పరిమాణం, కోపం అనీ, 'చిరయా' అనే దానికి దీర్ఘము, ఆలస్యం చేసేది అనీ రెండేసి అర్థాలు. పుంలింగశబ్ధంతో చెప్పిన సూర్యుడు నాయకుడు అనీ, స్త్రీలింగశబోపాత్తములైన దిక్కులు నాయికలు అనీ, దినశ్రీ ప్రతినాయిక అనీ ఇక్కడ ప్రయోగించిన విశేషణాల మహిమచేత గమ్యం అవుతున్నది. ఈ విధంగా ఇక్కడ ప్రస్తుతసూర్య. దిక్. దిన శ్రీ వృత్తాంతంలో నాయక.నాయికావృత్తాంతారోపణం ఉండడం చేత సమాస్యోక్త లంకారం .<noinclude><references/></noinclude> kynsh3plh2fkm4a221sloqbzkzb5krq 104 225211 580187 2026-09-19T04:00:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '800 కావ్య ప్రకాశ అత్రేతి :- ఇక్కడ సాధారణమైన విశేషణాలను ప్రయోగించడంచేత, వ్య క్తివిశేషాలను, ఆనగా లింగవిశేషాలను, పరిగ్రహించడంచేత సూర్యుడు నాయకు. డనీ, దిక్కులు నాయిక లనీ, ప్రతీతి...' 580187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>800 కావ్య ప్రకాశ అత్రేతి :- ఇక్కడ సాధారణమైన విశేషణాలను ప్రయోగించడంచేత, వ్య క్తివిశేషాలను, ఆనగా లింగవిశేషాలను, పరిగ్రహించడంచేత సూర్యుడు నాయకు. డనీ, దిక్కులు నాయిక లనీ, ప్రతీతి కలిగినట్లే, దివసశ్రీ ప్రతినాయిక అనే' ప్రతీతి కూడా కలుగుతుంది. అలాంటప్పుడు 'దయితయా' అని స్వశబ్దంచేత అనగా ప్రతినాయికావాచకశబ్దంచేత గ్రహించడం అనావశ్యకం. అందుచేత ఆపు. ష్టారత్వం లేదా పునరుక్తత్వం అనే దోషం అని భావం. ఆవ. (అశంక) “స్పృశతి తిగ్మరుచౌ" ఇత్యాది శ్లోకంలో ఒక ప్రియుడు ఒక ప్రియురాలిని కరములతో స్పృశిస్తున్నప్పుడు మరొక ప్రియురాలికి ఏ విధంగా తాపం కలుగుతుందో అదే విధంగా సూర్యుడు కరాలతో దిక్కులమ స్పృశిస్తున్నప్పుడు గ్రీష్మ దిన శ్రీకి తాపం కలిగింది అని శ్లేషవల్ల ఇక్కడ శ్లేషోవమయే కాని సమాసోక్తి కాదు. అందుచేత 'దయితయా' పదాన్ని ప్రయో గించడం అవసరమే కదా అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు. వృ. శ్లేషోపమాయాస్తు స ఏవ విషయః యత్రోపమానస్యోపా దానమ స్తరేణ సాధారణేష్వసి విశేషణేషు న తథా ప్రతీతిః. యథా- '॥ స్వయం చ పల్లవాతామ్రభాస్వత్కరవిరాజితా, ప్రభాతసం ధ్యేవాస్వాపఫలలు భేహిత ప్రదా. 602 శ్లేషేతి :- సాధారణవిశేషణాలు ప్రయోగించినా కూడా ఉపమానాన్ని స్పష్టంగా చెపితేకాని ఎక్కడ, 'స్పృశతి' ఇత్యాదిశ్లోకంలో వలె ఉపమానం. స్పష్టంగా ప్రతీతం కాదో అక్కడ శ్లేషోపము. అనగా పై ఉదాహరణలో ఉపమాన వాచకాన్ని ప్రయోగించకపోయినా లింగవిశేషణాదుల మహిమచేత ఉపమానం. ఏ విధంగా స్పష్టంగా తెలుస్తున్నదో ఆ విధంగా ఉపమానం స్ఫురించని చోట ఉపమావాచకాన్ని ప్రయోగించడం జరుగుతుంది. అక్కడనే శ్లేషోపము అని అర్థం. ఎట్లనగా. స్వయమితి :- చూ. 377వ శ్లోకం ఈ శ్లోకం 'ప్రభాతసంధ్యేవ' అనే ఉపమానవాచకాన్ని ప్రయోగించకుండా ఉపమాప్రతీతి కలగదు. అందుచేత ఇక్కడ శ్లేషోవను అని భావం. 'స్పృశతి' ఇత్యాది శ్లోకంలో లింగవిశేణాదుల<noinclude><references/></noinclude> 9fj3m5rv2qijeuvsrsbeyg4i5s52a7l 104 225212 580188 2026-09-19T04:00:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 801 మహిమచేతనే ప్రతినాయి కారూపమైన ఉపమానం ప్రతీయమానం అవుతున్నది కాబట్టి ఇక్కడ సమాసోక్తియే కాని శ్లేషోపమ కాదు. వృ. అప్రస్తుతప్రశంసాయామపి ఉపమేయమ్ అనయైన రీత్యా ప్ర...' 580188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 801 మహిమచేతనే ప్రతినాయి కారూపమైన ఉపమానం ప్రతీయమానం అవుతున్నది కాబట్టి ఇక్కడ సమాసోక్తియే కాని శ్లేషోపమ కాదు. వృ. అప్రస్తుతప్రశంసాయామపి ఉపమేయమ్ అనయైన రీత్యా ప్రతీతం న పునఃప్రయోగేణ కదర్థతాం నేయమ్.యథా- శో„ ఆహూతేషు విహఙ్గమేషు మళకో నాయాన్ పురో వార్యతే మధ్యేవారిధి వా వసం స్తృణమణిర్ధత్తే మణీనాం రుచమ్. ఖద్యోతోపి న కమ్పతే ప్రచలితుం మధ్యే దిక్సామాన్యమచేతనం ప్రభుమివానామృష్టతత్త్వాన్తరమ్. తేజస్వినాం వృ. అత్ర అచేతనస్య ప్రభోర ప్రస్తుత విశిష్ట సామాన్యద్వారేణాభి వ్యక్తి న యుక్తమేవ పునఃకథనమ్. వ్యా. అప్రస్తుతేతి :- అప్రస్తుతప్రశంసలో కూడ ఈ రీతిచేతనే, అనగా విశేషణాదిమహిమచేతనే, ఉపమేయం ప్రతీతం అవుతున్నప్పుడు మళ్ళీ దాన్ని ప్రయోగించి దుష్టత్వం కలిగించకూడదు. ఎట్లనగా… = = ఆహూతేష్వితి:- ఇది భల్లటశతకంలోని శ్లోకం. విహంగమేషు= ఆకాశంలో సంచరించేవి, ఆహూతేషు పిలవబడిన వగుచుండగా, పురః = ముందుగా, ఆయాన్ వస్తూన్న, మళకః = దోమ, న వార్యతేజ నివారించబడదు. = న మధ్యేవారిధి = సముద్రమధ్యంలో, వసన్ ఉంటూన్న, తృణమణిః= పగడం, లేదా, గాజుముక్క, లేదా, అతిసామాన్యమైన మణి, మణీనామ్ - పద్మరాగాది మణులయొక్క, రుచమ్ = కాంతిని, ధత్తే = ధరించుచున్నది. తేజస్వినామ్ = తేజస్సు గల సూర్యాదుల యొక్క, మధ్యేఒపి = మధ్యయందు కూడ, ప్రచలితుమ్ = మసలడానికి, ఖద్యోతః అపి మినుగుడు పురుగు కూడ, న కమ్పతే = కంపించదు, భయపడదు. ఆనామృష్టతత్త్వానరమ్ పరిశీలించబడని యథార్థ స్వరూపం గల, ప్రభుమివ - ప్రభువువలె, అచేతనమ్ బుద్ధిరహితమైన, వివేకం లేని, సామాన్యమ్ = సమానధర్మమును గూర్చి, ధిక్ = నింద ఆగుగాక . మైన పక్ష్యాదులతో మళకాదులకు ఆకాశంమీద ఎగరడం మొదలైన సామాన్య ధర్మాలు ఉండడం మూలాన్నే ఆవి ప్రవర్తిస్తున్నాయి. అందుచేత ఆ సామాన్యమే నిందనీయం అని అర్థం. == === అలా === ఇతర 51)<noinclude><references/></noinclude> ihh1hqskw4rg95r22iwup68bvd4t8fy 104 225213 580189 2026-09-19T04:01:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '802 కావ్యప్రకాశ అత్రేతి :- ఇక్కడ. అప్రస్తుతమూ విశేణయు క్తమూ అయిన సామాన్యం ద్వారా వివేకరహితుడైన రాజుయొక్క ప్రతీతికలుగుతుండగా మళ్ళీ 'ప్రభుమివ’ అని చెప్పడం ఆయు క్తం. వృ. తదేతే అ...' 580189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>802 కావ్యప్రకాశ అత్రేతి :- ఇక్కడ. అప్రస్తుతమూ విశేణయు క్తమూ అయిన సామాన్యం ద్వారా వివేకరహితుడైన రాజుయొక్క ప్రతీతికలుగుతుండగా మళ్ళీ 'ప్రభుమివ’ అని చెప్పడం ఆయు క్తం. వృ. తదేతే అలంకారదోషాః యథాసంభవినః అన్యేఒ ప్యేవం జాతీయకాః పూర్వోక్తయైవ దోషజాత్యా ఆ నర్భావితాః, న పృథక్ ప్రతి పాదనమ ర నీతి సంపూర్ణమిదం కావ్యలక్షణమ్, వా వ్యా. తదితి :- అందువలన ఈ అలంకారదోషాలు, ఇంకా యథాసంభ వంగా కనబడే ఈ రకమైన ఇతరదోషాలు పూర్వం చెప్పిన దోషజాతిచేతనే అంతర్గతం చేసుకొనబడ్డాయి. (దోషజాతిలోనే అంతర్గతాలు అయ్యాయి) కాబట్టి వాటిని వేరుగా ప్రతిపాదించవలసిన పని లేదు. అందుచేత ఈ కావ్యలక్షణం సంపూర్ణం “కావ్యం లక్ష్యతే అనేన ఇతి కావ్యలక్షణమ్" అనే విగ్రహంచేత 'కావ్య లక్షణ' శబ్దానికి "దేనిచేత కావ్యం, దాని స్వరూపాన్ని, దానిలోని సకలవిశేషాలను వివరించడం ద్వారా తెలుపబడుతుందో అట్టి గ్రంథం" అని అర్థం. కావ్యానికి సంబంధించిన విషయా లన్నీ దీనిలో చెప్పబడ్డాయి; ఇంక చెప్పవలసినవి లేవు అని భావం. శో॥ ఇత్యేష మార్గో విదుషాం విభిన్నోఒ వ్యభిన్నరూపః ప్రతిభాసతే యత్. న తద్విచిత్రం యదముత్ర సమ్య గ్వినిర్మితా సంఘటనైవ హేతుః, ఇతి కావ్యప్రకాశే అర్థాలంకార నిర్ణయో నామ దశమ ఉల్లాసః . సమా ప్రశ్చాయం కావ్యప్రకాశః. = వ్యా. ఇతీతి :- ఇతి = ఈ విధంగా, ఏషః మార్గః అద్భుత మైన ఈ = ఈ అలంకారశాస్త్రమార్గం, విభిన్నః ఆపి = అనేక గ్రంథాలలో వేరువేరుగా ఉన్నా కూడ, విదుషామ్ = విద్వాంసులకు, అభిన్నరూపః = ఏకరూపంగా, ప్రతిభాసతే ఇతి యత్ = భాసిస్తూన్నది అనేది ఏది కలదో, తత్ = అది, విచిత్రమ్ = విచి త్రము, న= కాదు. యత్ = ఎందువలన అనగా, అముత్ర ఈ విషయంలో, = -<noinclude><references/></noinclude> g88pza3ijfpu6wsitc1zr3k4h49n43i 104 225214 580190 2026-09-19T04:02:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మోల్లాసం 808 - సమ్యక్ = బాగుగా, వినిర్మితా నిర్మించబడిన సంఘటనైవ కూర్పే, హేతుః == కారణము. == భామహ ఉద్భట-దండి.వామన - రుద్రట- ఆనందవర్ధనాదులు అలంకార శాస్త్రానికి సంబంధించిన వేరు వేర...' 580190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మోల్లాసం 808 - సమ్యక్ = బాగుగా, వినిర్మితా నిర్మించబడిన సంఘటనైవ కూర్పే, హేతుః == కారణము. == భామహ ఉద్భట-దండి.వామన - రుద్రట- ఆనందవర్ధనాదులు అలంకార శాస్త్రానికి సంబంధించిన వేరు వేరు విషయాలను తమ గ్రంథాలలో చర్చించి ఉన్నారు. అవన్నీ విషయభేదంచేత వేరు వేరు గ్రంథాలుగా కనబడతాయి. ఆయితే గ్రంథాలలో ఉన్న విషయాలన్నీ క్రోడీకరించి వ్రాసిన ఈ గ్రంథం సర్వవిషయ సంపూర్ణమై ఒక అఖండ గ్రంథం వలె కనబడుతూన్న దంటే ఇందుకు కారణం కూర్పులోని నైపుణ్యమే. ఇతరగ్రంథా లన్నీ ఈ గ్రంథంలో అంతర్గతా లవు ఆ తాయి అని భావం. కావ్యప్రకాశను మిమ్మటుడు పరికరాలంకారంవరకు వ్రాసినా డనీ, ఏ కారణంచేతనో అసమా ప్తంగా ఉండిపోయిన ఈ గ్రంథాన్ని అల్లటసూరి (అలక సూరి అని కూడా ఆయన పేరు) పూర్తిచేసినా డనీ చాలామంది, వ్యాఖ్యాతలు వ్రాశారు. “ఇది ఇద్దరు విద్వాంసుల రచన ఆయినా రచయితల నేర్పువల్ల (ముఖ్యంగా ద్వితీయరచయిత నేర్పు వల్ల) అతుకులు తెలియకుండా ఇది అఖండ గ్రంథంగా కనబడుతున్నది" అని కూడా ఈ శ్లోకానికి భావం అని కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యాతలలో ప్రప్రథముడైన మాణిక్యచంద్రు డనే జైనపండితుడు 'కావ్యప్రకాశ సంకేతం' అనే వ్యాఖ్యాసంలో చెప్పి ఉన్నాడు. "ఆథ చాయం గ్రన్దః అన్యేనారబ్దః ఆపరేణ సమాపిత ఇతి ద్విఖణోఒపి సంఘటనావశాదఖణాయతే. సుఘటితం హ్యలక్ష్యసంధి స్యాత్." అయితే రెండవవారి పేరు కాని, ఎవరు ఏ భాగం వ్రాశారు అనేది గాని మాణిక్యచంద్రుడు చెప్పలేదు. ఈ క్రింది శ్లోకాలు కొందరు వ్యాఖ్యాతలు ఉద్దరించి ఉన్నారు. వాటినిపట్టి పరికరాలంకారంవరకు మమ్మటుడు, తరవాత అల్లటుడు రచించి నట్లు తెలుస్తుంది. “కృతః శ్రీమమ్మ టాచార్యవర్యైః పరికరావధిః, ప్రబన్ధః పూరితః శేషో విధాయాల్లటసూరిణా." "కావ్యప్రకాశ ఇహ కోపి నిబద్ద కృద్భ్యాం ద్వాభ్యాం కృతేఒపి కృతినాం రసతత్త్వలాభః,<noinclude><references/></noinclude> 0mjj2gmdr1h040ujx7bp29fkxkvl3wx 104 225215 580191 2026-09-19T04:02:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '804 కావ్యప్రకాశ లో కేఒస్తి విశ్రుతమిదం నితరాం రసాలం బన్ధప్రకారరచితస్య తరోః ఫలం స్యాత్". పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' ఆను కావ్యప్రకాశాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో అర్...' 580191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>804 కావ్యప్రకాశ లో కేఒస్తి విశ్రుతమిదం నితరాం రసాలం బన్ధప్రకారరచితస్య తరోః ఫలం స్యాత్". పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' ఆను కావ్యప్రకాశాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో అర్థాలంకారనిర్ణయం అనే దశమోల్లాసం సంపూర్ణం. కావ్య ప్రకాశ సంపూర్ణం. యత్కృపాలేశ సంసర్గాద్వ్యాఖ్యేయం రచితా మయా, తన్యైవ జానకీజానేః పడయోరియమర్ప్యతే. దేవతానుగ్రహః పిత్రో సపశ్చాచార్యసత్కృపా కర్తాస్మద్గన్జజాతస్య కరణం కేవలం వయమ్. 14.10.1994<noinclude><references/></noinclude> 0yvc3edze5xu36if8a5s8cd1z1cs92d 104 225216 580192 2026-09-19T04:02:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యప్రకాశ కారికా-సూత్రసూచి పేజీ పేజీ అఙ్గనోనను అగూఢ మపర 473 అవిశ్రా నిజుషా 766 222 ఆసకృద్యద సం 723 అతాదృశి 13 అనన్వయః 606 ఆక్షేప ఉపమానస్య 749 అనుకరణే 450 ఆశ్రయైక్యే 491 అనుమానం 710 ఆహ్లాదకత్...' 580192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యప్రకాశ కారికా-సూత్రసూచి పేజీ పేజీ అఙ్గనోనను అగూఢ మపర 473 అవిశ్రా నిజుషా 766 222 ఆసకృద్యద సం 723 అతాదృశి 13 అనన్వయః 606 ఆక్షేప ఉపమానస్య 749 అనుకరణే 450 ఆశ్రయైక్యే 491 అనుమానం 710 ఆహ్లాదకత్వం 532 అను స్వానాభ 146 అనేకార్థస్య 61 ఇదముత్తమ 9 అన్యత్ ప్రకుర్వతః 755 అన్యస్తతో 708 ఉత్తర శ్రుతి 723 అన్యోన్యయోగా 248 ఉత్తరోత్తర 728 అపాస్యచ్యుత 328 ఉదాత్తం వస్తునః 695 అప్రస్తుతప్రశంసా 635 ఉపకుర్వన్తి 504 అర్థవ్యస్థీక తా అర్థశక్తుద్భవో 71 ఉపమానాద్య 658 134 ఉపమానాను 592 అర్థఃప్రకరణం 62 ఉపమానోపమే 606 అర్థాః ప్రోక్తాః 71 అరే సత్యర 539 ఏకం క్రమేణా 705 ఆర్థోపి వ్యజ్ఞకః 69 ఏకస్యచ 772 అర్థోపుష్టః 417 ఏక స్యాప్య 534 అర్ధానరైక 365 ఏతద్ద్విలో పే 597 అలంకారోద 146 ఏవమవ్యనవస్థా 58 అవివక్షితవాచ్యో (51-A) 84 ఏషాందోషాః 782<noinclude><references/></noinclude> rg3wkon2l96vc1yefatk4izn58kus8d 104 225217 580193 2026-09-19T04:02:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '806 కావ్యప్రకాశ ఏషాం భేదాః ఓజఃప్రకాశ కైః కరుణే విప్రలమ్భే కర్ణావతంసాది కారణాన్యథ 244 ఖ్యాతేర్థే 535 క క్రియా ఖ్యా 449 12 గు 735 513 గుణవృత్యా 515 443 ఛేక వృత్తి 583 89 కా • రేనిమిత్తే 635 జాతిశ్చతు...' 580193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>806 కావ్యప్రకాశ ఏషాం భేదాః ఓజఃప్రకాశ కైః కరుణే విప్రలమ్భే కర్ణావతంసాది కారణాన్యథ 244 ఖ్యాతేర్థే 535 క క్రియా ఖ్యా 449 12 గు 735 513 గుణవృత్యా 515 443 ఛేక వృత్తి 583 89 కా • రేనిమిత్తే 635 జాతిశ్చతుర్భిః 676 కావ్యలిఙ్గం 690 కావ్యంయశ సే 3 జ్ఞానస్య విష యో 59 కి కించిత్స్పష్టం 715 తచ్చగూఢ 50 కు తదదోషా శబ్దార్థా 8 కుతోపిలక్షితః కేచిద నర్భవ కేషాంచిదేతా 726 తచ్చితంయత్ర 572 కే తత్రవ్యాపారో 53 515 తత్సిద్ధి హేతా 697 536 తథాశబ్దార్థయో 577 తదదోషౌశబారౌ 8 CO కోప్యలక్ష్యక్రమ కోమలాపరైః 87 తదాభాసా 138 585 తదేవంపఞ్ఛధా 539 తదేషాకథితా 53 క్యచివాద్యుపమేయా 599 తద్ భూర్గాక్ష ణిక ః 53 తద్యుక్తోవ్యజ్ఞకః 69 క్రియయాతు 722 తద్రూపకమభేదో 613 క్రియాయాః ప్రతి 669 తద్రూపాననుహారః 760 క్వ తద్వద్ధర్మస్య 590 క్వచిద్యదతి 735<noinclude><references/></noinclude> s2as31qgnskj5lcpkm7xg4f149m4271 104 225218 580194 2026-09-19T04:04:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కారికా-సూత్రసూచి తాత్పర్యార్థోపి తేన నారగుణా తేనాసౌత్రిరూపః 807 పేజీ పేజీ 17 నిర్వేద ని 126 తే నిర్వేదస్థాయి 133 519 నిషేధోవకు 667 779 తేషాంచాన్యో 210 పదస్యాపి 537 పదానాంసః 537 త్రాసశ్చైవ 126 వ...' 580194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కారికా-సూత్రసూచి తాత్పర్యార్థోపి తేన నారగుణా తేనాసౌత్రిరూపః 807 పేజీ పేజీ 17 నిర్వేద ని 126 తే నిర్వేదస్థాయి 133 519 నిషేధోవకు 667 779 తేషాంచాన్యో 210 పదస్యాపి 537 పదానాంసః 537 త్రాసశ్చైవ 126 వదేప్యన్యే 170 పదైక దేశ 192 త్రిలో పేచ 600 పరివృత్తిర్విని 687 దీ ప క్తిర్భేద కైః 629 దీప్త్యాత్మవిస్తృతేః దుష్టంపదం .దృష్టానః పున ,ధర్మోపమానయోః దు 514 పర్యాయోక్తంవినా 302 పాదతద్భాగ 693 పా 541 దృ 651 పునరుక వదాభాసో 575 599 పూర్ణాలు ప్తాచ 579 న నదోషః 486 ప్రకృతం యన్నిషి ధ్యా 625 ప్రతికూల విభావాది 473 నాభిధాసమయా 55 ప్రతికూలవర్ణ 361 ని ప్రతిపక్షమశ కేన 739 .నిగీర్యాధ్యవసానం 646 ప్రతి వస్తూపమా 649 నిదర్శనా 681 ప్రత్యక్షాఇవ 689 నియతానాం సకృత్ 657 ప్రధానత్వేనస 146 నియతారోపణో 620 ప్రబన్ధప్యర్థః 189 నియతికృతనియమ నిరఙ్గన్తుశుద్ధమ్ 1 ప్రయోజనేన సహితం 618 ప్రస్తుతస్య యదన్యేన 59 753<noinclude><references/></noinclude> asf1wylpdupw0dhclrda7l6pxtyr4d7 104 225219 580195 2026-09-19T04:04:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '808 కావ్యప్రకాశ పేజీ ము ప్రోక్తాః శబ్దగుణా 521 ముఖ్యార్థ బాధే 35 ముఖ్యార్థహతిః 301 ప్రౌఢక్తి మాత్రాత్ 154 ముఖ్యేర నేపి 145 మూ బీభత్సరౌద్ర 514 మూర్డ్ని వర్గా 622 య భగ్నప్రక్రమ 365 యత్పోర్థాన...' 580195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>808 కావ్యప్రకాశ పేజీ ము ప్రోక్తాః శబ్దగుణా 521 ముఖ్యార్థ బాధే 35 ముఖ్యార్థహతిః 301 ప్రౌఢక్తి మాత్రాత్ 154 ముఖ్యేర నేపి 145 మూ బీభత్సరౌద్ర 514 మూర్డ్ని వర్గా 622 య భగ్నప్రక్రమ 365 యత్పోర్థాన్తర 69 యథానుభవ 746 భావఃప్రోక్త ః భావస్య శాన్తి యథాసంఖ్యం 072 141 యథోతరం 720 యదుక్త మన్యథా 530 భిన్న దేశ తయా 729 యద్యథాసాధితం 762 యస్య ప్రతీతి 54 మ భేదా అష్టాద భేదాభావాత్ భేదా విమౌచ భేదాస్త దేక భ్రా న్తిమానన్య మహతాంచోపలక్షణం 558 యేరసస్యాబ్దినో 168 యే 502 45 210 యోగ ఆద్య 523 748 రతిర్దేవాది 135 రతిరాసశ్చ 125 696 రసభావతదా 88 మహతోర్యన్మహీ 738 రసాదీనా 169 మాధుర్యవ్యజ్ఞు కైః 535 లక్షణాలేన 50 మాధుర్యౌజః 511 లక్ష్యంనముఖ్యం 56 మాలాతుపూర్వవత్ 619 13 వ మాలాదీపక 656 వక్తృవాచ్య 525<noinclude><references/></noinclude> pmxvez2j0hh86heyl9scujun21xg5d0 104 225220 580196 2026-09-19T04:04:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వస్తునోర్జననే కారికా_సూత్రసూచి వక్తృబోద్ధవ్య వక్త్రద్యౌచిత్య వర్ణ సామ్యమను వర్ణాఃసమాసో 71 వ్య 451 వృఙ్గ్యమేవం 53కి వ్యణ్యేనరహితా 521 వ్యభిచారిరస 809 222 50 478 722 వ్యా వస్త్వలంకార 154 వ్...' 580196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వస్తునోర్జననే కారికా_సూత్రసూచి వక్తృబోద్ధవ్య వక్త్రద్యౌచిత్య వర్ణ సామ్యమను వర్ణాఃసమాసో 71 వ్య 451 వృఙ్గ్యమేవం 53కి వ్యణ్యేనరహితా 521 వ్యభిచారిరస 809 222 50 478 722 వ్యా వస్త్వలంకార 154 వ్యాజస్తుతిర్ముఖే 682 వ్యాజో కిళ్ఛద్మనో 714 వాక్యేద్వ్యుతః వాచ్యభేదేన 170 వ్యాప్నోత్యన్యత్ 514 550 వాచ్యాదయః 17 క్రీడాచపలతా 126 598 చాదేర్లో పే వినాప్రసిద్ధ వినో క్తిఃసా విపర్యాస ఉపమే శక్తి ర్ని పుణతా 755 శబ్దచిత్రం 687 శబ్దప్రమాణ 6 14 82 107 శబ్దస్య విభావాలను నిరోధ సో 89 శబ్దార్థ చిత్రం 296 676 శబ్దారస్యానవచ్చేదే 62 వివక్షితం చాన్య 87 శబ్దార్ణోభయభూరేకః 167 విశిష్టలక్షణా 60 శ రేషుయుగ 210 విశేషణైర్యత్సా 712 విశేషాఃస్యుస్తు 60 శాబ్దస్తులాటా 536 విశేషోక్తి రఖ 670 విష య్య న్తఃకృతే 44 శుష్కేన్దనాగ్ని 514 వృ వృత్తా వన్యత్ర 538 శృఙ్గరహాస్య 111 వేదఖాబ్ది 210 శ్రుతిమాత్రేణ 524<noinclude><references/></noinclude> fchu298j3mx0ewl7og2s5q8zzxoqufb 104 225221 580197 2026-09-19T04:04:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '810 కావ్యప్రకాశ పేజీ సామర్థ్యమౌచితీ 62. శ్రితార్థాశ్చ శ్రాత్యార్థీ శ్లేషఃసవాక్య 616 సామాన్యంవా 673 580 సారోపాన్యా 42 3 a సాలంకారై : 247 628 సాసహో కిః 684 సంక రేణత్రిరూ సు ప్తంప్రబోధో 126 654 నే సకృ...' 580197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>810 కావ్యప్రకాశ పేజీ సామర్థ్యమౌచితీ 62. శ్రితార్థాశ్చ శ్రాత్యార్థీ శ్లేషఃసవాక్య 616 సామాన్యంవా 673 580 సారోపాన్యా 42 3 a సాలంకారై : 247 628 సాసహో కిః 684 సంక రేణత్రిరూ సు ప్తంప్రబోధో 126 654 నే సకృద్వృత్తిస్తు సంకేతితః సేష్టా సంసృష్టిః 763 సంచార్యాదేః 487 సో సత్వన్యోయుగ 702 సోనే కస్య 533 సందిగ్ధమప్ర 302 417 స్థాప్యతే పోహ్యతే 744 సమంయోగ్య సమస్త వస్తు 732 618 స్థితే ష్వేతత్ 447 సమాధిః సుకరం 781 సముఖ్యోర్థ : సమేన లక్ష్మణా 34 స్పుట మేక త్ర 778 741 స్మ సమ్భావనమథో 608 స్మర్యమాణో 494 సర్వేషాంప్రాయశో 21 స్యా ససందేహస్తుభేదోక్తో 610 స్యాద్వాచకో 17 సంయోగో విప్రయోగ సా 62 స్వ స్వభావో కిస్తు 681 సాగ్రిమా 580 స్వముత్సృజ్య 759 సాకాజ్ఞో 417 స్వసిద్ధయే 37 సాక్షాత్సడ్కే సాఙ్గమేతత్ 25 స్వస్వ హేత్వన్వయ 618 633 హే సాధర్మ్యముపమా 579 హేత్వభావాన్న హ్వేరుక్తా 56 659<noinclude><references/></noinclude> dosbf67e6y6ev8p24w5d81dhyk8vlrh 104 225222 580198 2026-09-19T04:05:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శోక సంఖ్య అ కావ్యప్రకాశోదాహృత శ్లోకసూచి పేజీ శ్లోకసంఖ్య 268 అనన్యసదృశం పేజీ 428 13 ఆ పిహులం 72 410 రాజ 603 251 ఆకలితతప నేజో 413 412 అనవరత 604 207 అకుణోత్కణ్ణ 865 382 అనురాగవతీ 569 467 అఖణ్డమణ్డలః 664 298 అస్త్...' 580198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శోక సంఖ్య అ కావ్యప్రకాశోదాహృత శ్లోకసూచి పేజీ శ్లోకసంఖ్య 268 అనన్యసదృశం పేజీ 428 13 ఆ పిహులం 72 410 రాజ 603 251 ఆకలితతప నేజో 413 412 అనవరత 604 207 అకుణోత్కణ్ణ 865 382 అనురాగవతీ 569 467 అఖణ్డమణ్డలః 664 298 అస్త్రప్రోత 453 450 అణ్ణంలడహ 647 20 అన్యత్రయూయం 79 72 0559559 167 33 అన్యత్రవ్రజ 115 594 అతిథిం నామ 791 298 ఆన్యాస్తా గుణ 377 202 అతి పేలవమతి 359 341 అపసారాయ 505 255 అతివితత 417 846 534 " 136 51 అత్తా ఏత్త 82,281 546 పాతరలే 742 394 అత్యాయ తై 587 184 ఆపాఙ్గ సంస్ఫర్శి 339 118 అత్యుచ్చాః పరితః 229 287 అపూర్వమధురా 443 115 అత్రాసీత్ఫణి 226 233 అప్రాకృతస్య 395 158 అత్రిలోచన 317 వృ. అబిన్దు సున్దరీ 567 128 ఆదృష్టే దర్శనో 241 446 అబ్దేరమ్భః 642 238 ఆద్యాపిస్తన 400 482 అభినవ నలినీ 677 345 అద్రావత్ర 510 56 అమితః సమితః 151 223 అధికరతల 381 432 ఆముష్మిన్లావ 636 141 అనఙ్గమఙ్గల 303 96 ఆముక నక 189 582 347 ఆనఙ్గరఙ్గ పతిమం అనణురణన్మణి 522 215 అమృతమమృతం 374 784 511 ఆయమేకపచే 702 364 అననమహిమ 548 586 ఆయం పద్మా 786<noinclude><references/></noinclude> g119mme6aweq33xeb3xlwpg2dt2gs4c 104 225223 580199 2026-09-19T04:05:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '812 శ్లోకం కావ్యప్రకాశ పేజీ శోకం 418 ఆయం మారాణః 610 420 అస్యాః సరవిధౌ 612 " 490 ఆయం వారామేకో 680 556 అహమేవ గురు: 752 116 ఆయం సరశనో 227 353 అహో కేనేదృశీ 532 336 494 542 అహో విశాలం 738 "" " 378 ఆయం సర్వాణి 556 481 అహో హిమే 675 408 అరా...' 580199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>812 శ్లోకం కావ్యప్రకాశ పేజీ శోకం 418 ఆయం మారాణః 610 420 అస్యాః సరవిధౌ 612 " 490 ఆయం వారామేకో 680 556 అహమేవ గురు: 752 116 ఆయం సరశనో 227 353 అహో కేనేదృశీ 532 336 494 542 అహో విశాలం 738 "" " 378 ఆయం సర్వాణి 556 481 అహో హిమే 675 408 అరాతివిక్రమా 600 44 అహొవాహా రే 183 389 అరివధదేహ 575 ఆ 496 అరుచిర్ని శయా 686 37 ఆకుఞ్చ్య పాణి 118 283 అరేరామా హస్తా 441 398 ఆకృష్టకర 591 277 అర్దిత్వే ప్రకటీ 435 399 ఆగత్య సంప్రతి 238 369 అలంకారః శిజ్కా 552 278 ఆజ్ఞాశక్ర 437 197 అలమతిచపల 353 570 అతే సీమ న సీమన 766 50 అలసశిరోమణి 156 307 రామా 462 93 అలంస్థిత్వా 189 383 ఆదాయచాప 569 427 అలౌకికమహా 623 445 ఆదాయవారి 641 148 ఆవన్ద్యకోప 309 200 ఆదావజ్జన 355 430 అవాప్తః ప్రా 625 95 ఆదిత్యోయం స్థితో 189 395 వి 588 540 అసన్దమను 736 526 అవిరల కమల 721 162 ఆసన్దసిన్దు రతి 322 120 231 426 ఆలాసం జయ 622 270 అష్టాజయోగ 429 154 ఆలిజిత స్తత్ర 314 402 అసితభుజగ 594 323 ఆలోక్య కోమల 476 463 అసిమా, తసహా 661 500 ఆసీదజ్జన 689 464 అసిమాత్రసహాయో—పి 661 673 ఆహూతేషు విహ 800 122 ఆసోఢా తత్కాలో 232 190 అసౌమరుచ్చుమ్బి 344 ఇత్యేషమార్గో 802 359 ఆస్త్రజ్వాలావతీ 422 222 ఇద మను చిత 380 286 అస్యాఃకర్ణా 443 264 ఇదంతే కేనోక్తం 425<noinclude><references/></noinclude> d15sesr01x6tlg63sfao163lhkveh7t 104 225224 580200 2026-09-19T04:05:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోకసూచి 813 శ్లోకం పేజీ క పేజీ 419 ఇన్దుః కింక్వ 612 465 ఇయం సునయనా 662 234 11 . ఏద్ద హ మే త ఏషోహమద్రిత 66 396 339 ఏ హి గచ్చ పతో 498 8 ఉఆ ణిచ్చల 23 187 ఉత్కమ్పినీ భయ 341 14 ఓణ్ణిద్దం దోబ్బ 78 42 ఉత్కృత్యోత్కృత్య 1...' 580200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోకసూచి 813 శ్లోకం పేజీ క పేజీ 419 ఇన్దుః కింక్వ 612 465 ఇయం సునయనా 662 234 11 . ఏద్ద హ మే త ఏషోహమద్రిత 66 396 339 ఏ హి గచ్చ పతో 498 8 ఉఆ ణిచ్చల 23 187 ఉత్కమ్పినీ భయ 341 14 ఓణ్ణిద్దం దోబ్బ 78 42 ఉత్కృత్యోత్కృత్య 123 70 165 304 ఉత్తానో చ్చూన 157 ఉత్ఫుల్ల కమల 52 ఉత్సత్తస్య తపః 489 308 330 ఔత్సుక్వేనకృత 486 143 క 436 433 ఉదయతివితతో ఉదయమయ 632 224 కఃకఃకుత్ర 382 628 45 కణకోణవిని 135 244 ఉదేత సవితా 406 134 కథమవనిప 275 17 ఉద్దేకోయం 76 552 కపాలేమార్జాల: 748 438 599 ఉద్యయౌ దీర్ఘకా ఉన్నతంపద 796 449 కమలమనమృసి 646 634 వృ. కమలమివముఖం 564 114 ఉన్ని ద్రకోక 225 415 కమలేవమతి 607 265 416 ఉన్మేషం యోఘమ 24 ఉపకృతం బహు ఉప పరిసర 214. ఉర్వ్యసావత్ర 54 ఉల్లాస్య కాల 608 551 కరజు అగహిఅ 747 86 399 కరవాలఇవా 591 426 191 కరవాలకరాల 345 378 303 కరిహస్తేనసంబాధే 459 147 475 కర్పూరణవద 671 ఏ 325 కర్పూరధూలి 477 471 ఏ ఏహి కంపి 668 512 కలుషంచ తవా 703 554 ఏ ఏహి దావ 751 194 కల్యాణానాంత్వ 348 477 ఏకధా వససి 872 276 కల్లోల వేల్లిత 435 51 ఏకస్మిన్ శయనే 142 447 కస్తంభోఃకథ 648 141 ఏతత్తస్యముఖా 638 205 కస్మిన్ కర్మణి 361 142 ఏతన్మన్దవిపక్వ 304 135 కస్సవాణహోఇ 275<noinclude><references/></noinclude> 8hn0o32hax5fg1sfaii3hg9fjp0pmqh 104 225225 580201 2026-09-19T04:05:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '814 శ్లోకం కా కావ్యప్రకాశ 246 కాచిత్కీర్ణావజోభిః 411 523 కౌటిల్యం కచనిచయే 719 185 కాతర్యం కేవలా 340 క్రా 529 కవిసమాదేవ్వ 725 శ్రీలిరి క్రామస్త్యఃక్షత 497 521 కిమా సేవ్యంపుంసాం 717 225 క్రేజ్కారః స్మ...' 580201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>814 శ్లోకం కా కావ్యప్రకాశ 246 కాచిత్కీర్ణావజోభిః 411 523 కౌటిల్యం కచనిచయే 719 185 కాతర్యం కేవలా 340 క్రా 529 కవిసమాదేవ్వ 725 శ్రీలిరి క్రామస్త్యఃక్షత 497 521 కిమా సేవ్యంపుంసాం 717 225 క్రేజ్కారః స్మర 383. 239 కిమితిన 401 206 కిముచ్యతే 362 329 క్రోధం ప్రభో 383. 457 కివణాణం ధణం 654 429 కిసలయక రైర్ల 624 488 క్రౌఞ్చద్రిరుద్దామ 679 522 కింభూషణం 718 క్వ 195 కింలో భేన 350 435 క్వసూర్యప్రభవో 631 కు క్వా 461 కుముదకమల 657 53 క్వాకార్యంశశ 143 423 కురఙ్గవాజ్గాని 618 331 488 " 508 కులమమలినం 697 క్ష 173 కువిన్దస్త్వం 330 82 క్షణదాసావక్ష 178 478 కుసుమితలతా 669 కృ 340 క్షిప్తోహస్తా 499. 39 కృతమనుమతం 120 258 " 421 462 క్షణ: క్షీణోపి 658 108 కృతంచగర్వాభి వృ. కృపాణపాణిశ్చ 205 క్షు 704 40 క్షుద్రాఃసంత్రాస 120 65 కేసు బలా మో 161 111 ఖణపాహుణిఆ 218 74 ఖలవవహారా 171 64 కైలాసస్యప్రదమ 117 కైలాసాలయభాల 160 గ 228 596 గణేవ ప్రవహ 793.<noinclude><references/></noinclude> 13gjq7yqs8o38tq8cp8mmfux7vikwlm 104 225226 580202 2026-09-19T04:05:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోకసూచి శ్లోకం పేజీ 815 పేజీ 127 గచ్ఛామ్యచ్యుత 239 555 గర్వమసంవాహ్య 751 390 చకాసత్యఙ్గనా 576 గా 393 చకితహరిణ 586 565 గాఙ్గమమ్బుసిత 762 580 చక్రీచ కార 783 63 గాఢ కానదశన 159 584 చద్దాలెరివ 786 310 గాఢాలిఙ్గన 465 181 చ...' 580202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోకసూచి శ్లోకం పేజీ 815 పేజీ 127 గచ్ఛామ్యచ్యుత 239 555 గర్వమసంవాహ్య 751 390 చకాసత్యఙ్గనా 576 గా 393 చకితహరిణ 586 565 గాఙ్గమమ్బుసిత 762 580 చక్రీచ కార 783 63 గాఢ కానదశన 159 584 చద్దాలెరివ 786 310 గాఢాలిఙ్గన 465 181 చత్వారోవయ 393- 66 గాఢా లింగణరహ 162 294 చన్ద్రంగతా 449 101 గామారుహమ్మి 197 293 చరణత్రపరిత్రాణ 448 396 గామ్బిర్యగరిమా 588 250 గాహనాం మహిషా 412 201 చాపాచార్యస్త్రిపుర 358 గి 230 392 " 483 గిరయోప్యనున్నతి 677 గు 343 చిత్రే విహట్టది 507 480 గుణానామేవ 675 536 చిత్రంచిత్రం 734 592 గుణైరస ర్యైః 790 43 చిత్రం మహానేష 124 21 గురు ఆణపరవస 79 81 చిన్తయ స్త్రీజగ 277 354 532 590 చిన్తారత్నమివ 788 గృ 166 చిరకాలపరి 325 562 గృహిణీ సచివః 757 268 గృహీతంయే వాసీః 424 257 జగతి జయిన నే 420 292 జగాదమధురాం 448 168 గోరపి యద్వా 327 150 జజ్ఞాకాల్డోరునాలో 311 232 394 గ్ర "" 597 గ్రథ్నామి కావ్య 795 571 జటాభాభిర్భాభిః 768 గ్రా 124 జనస్థానే ఖ్రాన్తం 236 3 గ్రామతరుణం 18 422 జస్సరణనే 617 నీతలి జన్సేఆ వణో 729 41 గ్రీవాభర్గాభిరామం 122 573 జహగిహిరోజహ 772<noinclude><references/></noinclude> psm8a806amfq8g2eotm8mf8glnq3dv0 104 225227 580203 2026-09-19T04:05:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '816 శ్లోకం పేజీ శ్లోకం కావ్యప్రకాశ పేజీ 216 జంపరిహరి ఉం 375 16 తఇఆ మహ 75 67 జాఠేరం వ హస స్త్రీ 162 212 తత ఉదిత ఉదార 372 47 జానే కోపపరాఙ్ముఖీ 137 401 తతః కుముదనాథేస 594 355 తరుణ పరి 534 466 జితేన్డ్రియతయా 316 జిత...' 580203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>816 శ్లోకం పేజీ శ్లోకం కావ్యప్రకాశ పేజీ 216 జంపరిహరి ఉం 375 16 తఇఆ మహ 75 67 జాఠేరం వ హస స్త్రీ 162 212 తత ఉదిత ఉదార 372 47 జానే కోపపరాఙ్ముఖీ 137 401 తతః కుముదనాథేస 594 355 తరుణ పరి 534 466 జితేన్డ్రియతయా 316 జితేన్డ్రియత్వం 663 515 తంతాణ సిరిసహో 706 470 15 తథాభూతాం దృష్ట్వా 74 525 720 220 379 " "1 జు 80 తదప్రాప్తి మహాముఃఖ 177 164 జుగోపాత్మాన 323 506 తదిదమరణ్యం 696 198 68 లంకాగిరి 163 తద్గచ్ఛ సిద్దె 354 జో 517 తద్దేహంసతభిత్తి 708 92 జోష్ణం మహుర 168 593 తద్వేషో సదృశో 790 391 తనువపు రజఘ 577 289 జ్యాబన్ధ నిష్పన్ద జ్యో 445 146 తపస్విభిర్యా 307 110 తరుణిమని కలయతి 208 421 జోత్స్నా భస్మ 615 409 తరుణిమనికృతావలోకనా 601 472 జ్యోత్స్నామౌ క్తిక 668 450 తవాహవే సాహస 652 411 జ్యోత్స్నవ నయనానన్దః 604 179 తస్మాధిమాత్రో 384 50 తస్యాః సాన్ద్ర 141 407 టుణ్ణుణ్ణన్తో (ఢుణులన్తో) 599 102 తాణం గుణగ్గ 198 8రి ణవపుణ్ణిమా మిఅంకస్స 184 322 తామనఙ్గజయ 476 ణి 180 తామ్బూల భృత 335 328 ణిహు ఆరమణమ్మి 480 315 తాలాజా అంతిగుణా 469 18 ణోల్లేఖ ఆణో 77 55 తిగ్మరుచిర 149<noinclude><references/></noinclude> jypmbe0obss24khjipr014leuic4jb0 104 225228 580204 2026-09-19T04:06:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోక సూచి 817 శ్లోకం పేజీ శ్లోకం 311 తిష్టేత్కో పవశా 466 దూ 29 దూరాదుత్సుక 109 145 తీర్థాన రేషుస్నా నేన తు 83 తుహవల్లహస్స 306 దృ 566 దృశాదగ్ధం 768 179 37 దేవత్వమేవ 566 140 తేదృష్టిమాత్ర 299 453 దేవీభావంగమి...' 580204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోక సూచి 817 శ్లోకం పేజీ శ్లోకం 311 తిష్టేత్కో పవశా 466 దూ 29 దూరాదుత్సుక 109 145 తీర్థాన రేషుస్నా నేన తు 83 తుహవల్లహస్స 306 దృ 566 దృశాదగ్ధం 768 179 37 దేవత్వమేవ 566 140 తేదృష్టిమాత్ర 299 453 దేవీభావంగమితా 649 176 తేన్యైర్వానం 382 208 దేశః సోయ 66 246 తే హిమాలయ 409 26 దైవాదహమద్య 228 త్వమేవం సౌన్దర్యా 652 437 దోర్భ్యాం తితీర్షతి 388 455 త్వయి దృష్ట ఏవ 235 త్వయినిబద్దదతేః 397 ద్వ 31 త్వం ముర్దాక్షి 118 186 ద్వయంగతం 340 544 త్వం వినిర్జిత 740 252 272,414 " త్వా 28 తాృమస్మి వచ్మి 85 22 ద్వారోపాన నిరన్తరే 80 36 త్వామాలిఖ్యప్రణయ 117 ద 397 ధన్యస్యానన్య 590 887 ద నక్షతాని 495 61 ధన్యాసియా 157 62 దర్పానగన 158 182 ధమ్మిల్లస్య నకస్య 336 564 ధవలోని జహవి 761 559 దివమప్యుపయాతానాం 756 6.00 దివాకరాద్రక్షతి 797 535 ధాతుః శిల్పాతిశయ 782 దీ 296 దీధీ వేవీట్సమః 451 210 ధీరోవినీతో 368 దు న 507 దుర్వారాః స్మర 697 414 న కేవలం ఖాతి 606<noinclude><references/></noinclude> psak6hictgkvlu5waz2tpdtkfz06r3l 104 225229 580205 2026-09-19T04:06:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '818 కావ్యప్రకాశ శ్లోకం పేజి శ్లోకం T 94 నచేహ జీవితః 189 107 పరిచ్ఛేదాతీతః 04 L 549 న తజ్ఞలం యన్న 745 489 680 " 167 సత్రస్తం యది 326 406 పరిపర్ణిమనో 598 513 నన్వాశ్ర యస్థితి 705 28 పరిమిృదితమృణాలీ 108 574 నయనానన్ద 773 34...' 580205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>818 కావ్యప్రకాశ శ్లోకం పేజి శ్లోకం T 94 నచేహ జీవితః 189 107 పరిచ్ఛేదాతీతః 04 L 549 న తజ్ఞలం యన్న 745 489 680 " 167 సత్రస్తం యది 326 406 పరిపర్ణిమనో 598 513 నన్వాశ్ర యస్థితి 705 28 పరిమిృదితమృణాలీ 108 574 నయనానన్ద 773 349 పరిమానం పీన 524 163 నవజలధరః 33 326 పరిహరతిరతిం 478 90 సంతీ 185 243 నాథేనిశాయా 405 492 499 నానా విధ ప్రహ 688 118 పశ్చాదత్ప్రప్రసార్య పశ్యేత్క శ్చిచ్చల 681 233 352 నారీణామనుకూల 530 పా 381 నాల్పఃకవిరివ 569 382 పాణుక్షామం వదనసం 488 ని 460 657 478 నిజదోషావృత 674 587 పాతాలమివతే 786 469 నిత్యోదితప్రతా పేన 665 578 పాదామ్బుజం భవతు 777 474 నిద్రానివృత్తా 670 పి 598 ని పేతురాస్యాదివ 795 177 పితృవసతిమహం 333 550 నిమ్ననాభికుహరేషు 746 పు 428 నిరవధిచ 623 548 పురాణియస్యాం 745 57 నిరుపాదాన 151 443 పుంస్వాదపి 639 305 నిర్వాణ వైర 460 పృ 85 నిశీతశరధియా 181 306 పృథుకార్తస్వర 461 2 నిః శేషచ్యుత న్య 10 370 553 " 183 న్యక్కా రోహ్యయమేవ 337 487 పేశలమపిల 679 403 పౌరం సుతీయతి 595 99 పదిపథిశుక చఞ్చు 194 ప్ర 58 పంథిఆ ణ ఏత్థ 152 502 ప్రణయిసలీ 691 -240 పరాపకారనిర తైః 402<noinclude><references/></noinclude> suhh2t2og9svhsjj960f53dajffhnc9 104 225230 580206 2026-09-19T04:06:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోకసూచి పేజీ శ్లోకం 819 పేజీ 595 ప్రత్యగ్రమజ్జన 792 139 ప్రత్యాఖ్యానరుచేః ప్రథమమరుణ 279 180 బ్రాహ్మణాతిక్రమ 243 298 భ 105 ప్రథనాధ్వని 201 371 భక్తి ప్రహ్వవిలోకన 553 281 ప్రయత్న పరి 439 524 భక్తిర్భవే 719 3...' 580206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోకసూచి పేజీ శ్లోకం 819 పేజీ 595 ప్రత్యగ్రమజ్జన 792 139 ప్రత్యాఖ్యానరుచేః ప్రథమమరుణ 279 180 బ్రాహ్మణాతిక్రమ 243 298 భ 105 ప్రథనాధ్వని 201 371 భక్తి ప్రహ్వవిలోకన 553 281 ప్రయత్న పరి 439 524 భక్తిర్భవే 719 327 ప్రసాదేవర్తస్వ 479 581 భణతరుణి 784 39 ప్రస్థానంవలయైః ప్రా 117 12 భద్రాత్మనో 67 138 భమధమ్మి ఆ 287 209 ప్రాగప్రాప్తని శుమ్భ 367 503 భస్మోద్ధూలన 692 317 470 387 భాసతే ప్రతిభా 574 318 470 " 271 290 ప్రాణేశ్వర పరిష్వఙ్గ ప్రాపాః శ్రియః 446 78 భుక్తిముక్తి 175 430 588 భుజంగమ స్యేవ 785 174 _ ప్రాభ బ్రాడ్విష్ణు ప్రి 331 భూ 175 పరు 332 236 ప్రియేణ సంగ్రథ్య 398 260 భూపాలరత్న 423 106 భూయోభూయః 203 32 ప్రేమార్థాఃప్రణయ 98 ప్రేయాన్ సోడియ ప్రౌ 351 ప్రౌఢచ్ఛేదాను రూపో 334 114 881 భూరేణు దిగ్డాన్ 492 193 126 భ్రమి రతి 239 527 మ 413 మతిరివమూర్తి 604 309 పుల్లక్కరం కలకు 464 131 మ 243 368 మధుపరాజి 550 431 బతసఖికి య దేతత్ 626 516 మధురిమరు 708 119 బస్తీకృత్యనృవ బి 514 బి మోృష్ణ ఏవ బిమ్బోష్ఠ 230 342 మనోరాగ స్తీవ్రం 506 350 మనాయస్తార్ణవామ్భః 526 706 557 మలయజరస 753<noinclude><references/></noinclude> 99vi8svrvhsofxpaz7w0079roxf41cx 104 225231 580207 2026-09-19T04:06:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '820 కావ్యప్రకాశ శ్లోకం పేజి శ్లోకం పేజ 226 మసృణచరణ 381 య 372 మహదేసుర 555 50.1 యం పేక్ష్యచిర 693 242 మహాలయ 494 1 యఃకౌమారహర ః 8 71 మహిలాసహస్ప 166 203 యూ 360 247 మహీభృతః 519 మహౌజసో మా 6 మాఏఘరోవ 409 193 యత్త దూర్జిత 347 712 273 518...' 580207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>820 కావ్యప్రకాశ శ్లోకం పేజి శ్లోకం పేజ 226 మసృణచరణ 381 య 372 మహదేసుర 555 50.1 యం పేక్ష్యచిర 693 242 మహాలయ 494 1 యఃకౌమారహర ః 8 71 మహిలాసహస్ప 166 203 యూ 360 247 మహీభృతః 519 మహౌజసో మా 6 మాఏఘరోవ 409 193 యత్త దూర్జిత 347 712 273 518 యత్రాసుల్లిఖితార్థ యత్రైతాల హరీ 431 710 21 148 యథాయం దారుణా 305 299 మాతఙ్గఃకిము 453 297 యదాత్వామహ 451 385 మాతానతానాం 573 365 యదానితో యదానితో 548 133 మాత్సర్యముత్సార్య 274 272 యదిదహత్యసిలో 481 262 424 454 650 534 మానమస్యా 732 312 884 మారారీశక్ర 573 యద్వఞ్చనాహిత 245 యశోదిగనుం 467 407 199 యశ్చాప్సరోవిభ్రమ 355 344 మిత్రేక్వాపిగతే 508 545 యస్యకించిదపకర్తు 740 ము 357 యస్యససవిధే 537 505 ముకాః కేలి 695 73 యస్యమిత్రాణి 171 9 ముఖం వికసిత 51 113 113 యస్యా సుహృత్కృత 224 76 ముద్దే ముగ్ధతయై 173 యా మూ 439 636 159 మూర్ధ్నా ముద్వృత్త 318 145 యావక రసార్ద్రపాద 306 348 524 యు " మృ 543 యుగాన కాలప్రతి 738 497 295 మృగ చతుష మృగలోచనయా 450 యే 686 547 యేకన్దరాసు 743 158 మృదు పవన 313 302 యేనధ్వత్త 456 404 మృధేనిదాఘ 596 189 యేనామ కేచిదిహ 343<noinclude><references/></noinclude> 21ln1bwdqlihx4vqz0jvqvyrplx6tpx 104 225232 580208 2026-09-19T04:06:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోక సూచి శోకం 821 ♡ పేజీ శ్లోకం పేజీ 444 యేనాస్యభ్యుదితేన 610 రే 484 యేషాంకణ పరిగ్రహ 678 103 రేరే చఞ్చల 199 227 యేషాం తాస్త్రాద శేభ 385 104 యేషాం దోర్బల మేవ 200 241 241 లగ్నం రాగావృతాజ్గ్యా 403 యో 253 438 " 192 యో...' 580208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోక సూచి శోకం 821 ♡ పేజీ శ్లోకం పేజీ 444 యేనాస్యభ్యుదితేన 610 రే 484 యేషాంకణ పరిగ్రహ 678 103 రేరే చఞ్చల 199 227 యేషాం తాస్త్రాద శేభ 385 104 యేషాం దోర్బల మేవ 200 241 241 లగ్నం రాగావృతాజ్గ్యా 403 యో 253 438 " 192 యోవికల్పమీద 316 280 442 376 యోసకృత్పరగోత్రాణాం 558 281 " ర 237 లగ్నః కేలికచ 399 97 రఇ కేలిహిఅణి అసణ 192 498 లతానా మేతాసా 687 300 రక్తాశోక కృశోడరీ 451 434 లహీఊణతుజ 629 للو 319 471 374 రజనిరమణమౌ లే: 556 75 లావణ్యంయదసౌ 172 388 రసాసార రసా సార 574 553 లావణ్యాకసి 749 రా 84 రాఈసుచంద 180 100 లిఖన్నా స్తభూమిం 196 451 రాకాయామక లఙ్కం 648 417 లిమృతీత తమోర్గాని 609 156 రాకావిభావరీ 315 568 765 " 49 రాకాసుధాకరముఖీ 140 572 రాజతితటీయ 771 152 లీలాతామర సాహతో 312 577 రాజనారాయణం లక్ష్మీః 776 వ 440 రాజన్ రాజసుతా 637 530 వక్త్రస్యన్ది స్వేదబిన్దు 726 211 జ్వరాని 369 274 వక్త్రమ్భోజం 432 532 రాజ్యేసారంవసుధా 728 576 వక్త్రజ్ఞాతవ 775 254 రామమన్మథశరేణ 416 567 వదన సౌరభలోభ 764 109 రామోసౌ భువనేషు 206 358 వదనం వరవర్ణిన్యాః 537 రు 313 వద వ ద జితః స 468 77 రుధిర విసర 174 501 వపుః ప్రాదుర్భావా 690 161 వపుర్విరూపాక్ష 322<noinclude><references/></noinclude> cwy713cgguxtuub1q9v26snhsykafqk 104 225233 580209 2026-09-19T04:07:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '822 కావ్యప్రకాశ పేజీ శ్లోకం 181 585 వస్త్ర వైదూర్య వహ్నిస్ఫులిఙ్గ 336 786 253 శక్తిర్ని స్త్రింశ జేయం 415 59 శని రళ నిశ్చ 153 518 వాణి ఆహత్తి 724 157 శరత్కాలసములాసి 816 182 వాణీరకుడం 244 509 శశీ దివసధూసరో 698. 282...' 580209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>822 కావ్యప్రకాశ పేజీ శ్లోకం 181 585 వస్త్ర వైదూర్య వహ్నిస్ఫులిఙ్గ 336 786 253 శక్తిర్ని స్త్రింశ జేయం 415 59 శని రళ నిశ్చ 153 518 వాణి ఆహత్తి 724 157 శరత్కాలసములాసి 816 182 వాణీరకుడం 244 509 శశీ దివసధూసరో 698. 282 వాతాహార తయా 440 8 86 వారిఙ్ఞన్తో వి పుణో 182 537 శిరీషాదపి 735 217 వికసిత సహకార 376 301 శీర్ణఘ్రాణాజ్ఞి 455. 510 విదలితసకలారి 702 288 విదీర్ణాభిముఖా 444 30 శూన్యం వాసగృహం 112 425 విద్వాన్మానసహంస 620 269 విధాయ దూరే 428 520 శైలేన్ద్రప్రతిపాద్య 714 204 వినయప్రణయైక 361 ర్యా 361 వినాయమేనో 546 275 శ్యామాం శ్యామి 438. 5 వినిర్గతం మానద 14 196 శ్రితక్షమా రక్త 352 248 విపదోభిభవ 410 137 288 10 శ్రీపరిచయాజ్ఞడా 52 541 విపులేన సాగరశయస్య 737 శ్రు 563 విభిన్న వర్ణా 759 279 శుతేన బుద్ధి 438 335 విమానపర్యఙ్క 493 శ్రేణీభార స్వజతి 707 27 వియదలి మలినామ్బు 108 91 విహలం ఖలం 186 308 463 స 213 వేదుడ్డియ 373 400 స అలకరణ ప ద వీ 592 558 వేత్రత్వచాతుల్య వ్యా 754 476 సఏక స్త్రీణి 671 వృ. సకలకలం 564 వృ. వ్యాసమ్రాదయితా 474 591 సక వోభక్షితా 788.<noinclude><references/></noinclude> r0h27j01bk8lq86yb6mmdhj4k1zjhaq 104 225234 580210 2026-09-19T04:07:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోకసూచి శోకం పేజీ శ్లోకం 823 పేజీ 531 సంకేతకాలమనసం 727 229 సంగ్రామాఙ్గణమాగతేస 389 121 సాకంకురఙ్గకదృశా 282 459 656 169 సాదూరేచసుధా 328 486 సతతం ముసలాసక్తాః 679 151 333 సత్యం మనోరమా 489 188 362 సత్వారమ్భరతో 547 363 " 25...' 580210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోకసూచి శోకం పేజీ శ్లోకం 823 పేజీ 531 సంకేతకాలమనసం 727 229 సంగ్రామాఙ్గణమాగతేస 389 121 సాకంకురఙ్గకదృశా 282 459 656 169 సాదూరేచసుధా 328 486 సతతం ముసలాసక్తాః 679 151 333 సత్యం మనోరమా 489 188 362 సత్వారమ్భరతో 547 363 " 256 సదామధ్యేయాసా 419 267 సదాస్నాత్వా 427 560 539 సద్యఃకరస్పర్శ సాధనం సుమహద్యస్య 312 సాధుచన్ద్రమసి 34 సాపత్యుఃప్రథమాపరాధ 116 547 72 సాయకసహాయ 330 79 సాయంస్నానముపాసితం 176 సావసఇతుజ్జ 7 సా హేన్రీ సహి 342 756 380 సద్వంశముక్తామణిః 569 సి 360 సన్నా రీభరణోపాయ 546 314 చి 22 589 సపీతవాసాః 787 359 468,538 " 491 సమదమతఙ్గజ 681 538 సింహికాసుతసం 736 588 సమునిరాఞ్ళతో 787 సు 324 సంప్రహారే ప్రహరణైః 477 155 సమ్యగ్ జ్ఞాన 315 165 సుధాకరకరాకార 325 386 సరలాబహులా 573 178 సురాలయోల్లాస 334 366 సర్వస్వతి ప్రసాదం 549 19 సువ్వఇ సమాగమిస్సది .78 181 సరాతువో 829 266 సుసితవసనాలంకారా 427 875 సర్వస్వంహర 557 479 674 " 405 సవితావిధవతి 321 సవ్రీడాదయితా 597 442 సుహృద్వధూ బాష్ప తిరిగి సశోణితైః క్రవ్యభుజాం 498 485 సృజతి జగదిద 639 474 నృ 678 367 ససార సాం 549 నే 495 సహది ఆహ 684 25 నేయంమమార్గేషు 93 89 సహిణవణిహువణ 184 69 సహివిరహఊణ 164 569 569 సోణతి ఏత ఏత్త 765<noinclude><references/></noinclude> pgw6yiebonffp96qo23yt3xefami8vq 104 225235 580211 2026-09-19T04:07:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 580211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 225236 580212 2026-09-19T04:27:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యవర శ్రావ్యయ స్థాయశివేతరసినృత య్యే ' 2 కాన్యంహి లోకోత్తగ వర్ణనానిపుణకవిశర్మ • యళ సే- అగ్ర పౌరద్వారా ధరంతా పాద్ : వినాయక్ మక్ ముఖీలృత్యహిత ఊశత- ఎఎ. యథాప్రభస ప్రయోజన సీపీ క...' 580212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యవర శ్రావ్యయ స్థాయశివేతరసినృత య్యే ' 2 కాన్యంహి లోకోత్తగ వర్ణనానిపుణకవిశర్మ • యళ సే- అగ్ర పౌరద్వారా ధరంతా పాద్ : వినాయక్ మక్ ముఖీలృత్యహిత ఊశత- ఎఎ. యథాప్రభస ప్రయోజన సీపీ కృత్వా ప్రృగ యతి తథాకం నిత్యకర్మాదం ప్రవర్తకÁయా డ భూసం మెలేక ఎణ ఐదారిపై పరీత్య అనిససాధన తయాను. శబ్దప్రధానాత్ వేదాత్, పస్తుతి స్తత్త్వాఖ్యానమాత్ర పరతయా సుహృత్సంగాల్ వాచ్యాసలో మాత్రి పరతయా అర్థప్రధానా చ్చ పురాణాదిశ్చ, రసప్రధానతీయా తదఙ్గభూత శబ్దాధకాలీ శిష్య కావ్య స్వాతిశయోదర్శితఇ కి ధ్యేయమ్- తథానిరు ధి కేచ్ఛా విషయతీయా సర్వప్రయోజనమాళి భూతం రసాయ కూలవిసౌనా ద్యమ సంఛా నైన్టాభివ్యక్తం స్వయంప్రకాశాను. భవాత్మకం విషయానర సంస్పర్శరహిత మానకంచ శ్రవణ సమనన్తరమైనా విశ్భానయతికి అత్రచక నెరిన సహృదయ స్యాప్వధీఖ్యా పదెన యశో ఒరకాశ్చభవితి. దేవతావిషయ కా వపాఠా దనర్ధనివృత్తి శ్చ - శాస్తవ దుపదెశస్ప హృదయ 'స్యైవ · కవెరపి సహృక దేశాయా మానన్డో భవతీతి య్యే యమ్- జీవంరాజాది విష కోభతో ఉచారాఠీ పరిజ్ఞానంద ప్రయోజనమూహమ్ ఎవంచి కావ్యస్య దృష్టా దృష్టా ఒకం -<noinclude><references/></noinclude> 9lx8ogn40hcn8jy642ch8hx1z6mcr9u 104 225237 580213 2026-09-19T04:28:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' శవమిష్టసాధనతాల్లో ఒకర్యోసాయతాజా నా థాటి చన్ద్ర మద్దిహీ హర ఖదావివన కాళ్ళె ప్రవృత్తి స్స్యాదితో శయ్యో పాయతాం తస్య దర్శయతి ॥ . శక్తిర్ని పుణతాలో కశాస్త్ర కావ్యాద్యవేక్ష ణ...' 580213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>' శవమిష్టసాధనతాల్లో ఒకర్యోసాయతాజా నా థాటి చన్ద్ర మద్దిహీ హర ఖదావివన కాళ్ళె ప్రవృత్తి స్స్యాదితో శయ్యో పాయతాం తస్య దర్శయతి ॥ . శక్తిర్ని పుణతాలో కశాస్త్ర కావ్యాద్యవేక్ష ణాల్ ! కావ్యజ్ఞ శిక్ష యోధ్యాసఇతి హేతున దద్భవే || ౩ || పదపనాథణ స్మరణం హోరు : కవిత్వజ భూతో బు ద్ధింశేషశ్శక్తిః-యదాము మనని సదాసు సరూధిని విస్తరణ బు నెక థా౭. భిఛెయ్య! అల్లిష్టానివదానిక విధాన్తి యస్యా మసౌశక్తిరితి- ప్రతిభై వశక్తి రిక్యవీరే-యదాహు - స్మృతిర్వ్య తీత విషయామతి రాశామిగోద శా బుద్ధిపాత్రా 40 తా|| ప్రజ్ఞ్యార్థినవనవో నేషళాలిసీం ప్రతిభాం నీగిరాల ప ఇంతయోరాజ్యం ప్రతిభోద్భవమసై మసుతి-న వాస్యా కవిత్వ హెర్వు కిల మానమీతివాచ్యస్ - అవధావెరచనాయా ఏవా మదయాత్ర కధంచిడుడతాయో ఆపి ఆపహానృతా దర్శనా 8 తస్యాఃకవితా హేతుత్వం నిశ్చయతే. నచతాంవి నా.. వీరి చమోదయెవ్యభిచారాన్నతస్యా పెతుత్వమితి వాచ్యమా-నహి రచనామాత్రం కవిత్వం కింపురపో శవస్థిత్యనుకూలరచనా - సా వతంవినాయో ఉత్యె వెతిన వ్యభిచారః - నచ తాదృశశజేర శృ,పైకసాధ్యతయీ కథంకావ్యన్య శక్యోపాయ౭లి బా చృమ్- జవతారాధనారి ద్వారా తాదృశ్రేష్టు సంపాదన నం భౄదితిథ్యెయమ్ - బోక పదంలోకవృత్తాస్త పరమ్. తజ్ఞాన స్యైన రచనా హెతుత్వాత్ 4ఉక్షా త్యుకాది చ్ఛమో భేద జ్ఞా ఘోపయోగినాం ఛన్దో విచిత్యాది వృనఖ్శాస్త్రాస్త్రం సుళ ద్దోవెశబ్దజ్ఞా నూపయోగి పాణినీయ ది వ్యాకరణశాస్త్రా ణంప ర్యాయా సేక పదలిఙ్గ భేదారి జాన్ని సూరన నామమరసింహ కృతాభిధాన కోశానాంనృత్తరీతానిలా ప్రతిపాదికధరతాధికా ణాం ధమాకాన= కాటీ మోక్ష రూశీ దతుర్వర్గ<noinclude><references/></noinclude> shiy704z07yrmv6ts9g2mogzm5u2a3n 104 225238 580214 2026-09-19T04:28:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'L. కావ్యదర్పణే.. - జం కాలి హెూలేది శృంగజతురగ బడాది లక్ష గ్రస్థానామ్, ఇతిహాసపురాణానాంచ శాస్త్ర పదంజాచకమ్. కావ్యపు రమ కవి ప్రణీత కుమార సంభజూధి పరమ్ తన స్వ కావ్యస్యామి కావ్యపడె...' 580214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>L. కావ్యదర్పణే.. - జం కాలి హెూలేది శృంగజతురగ బడాది లక్ష గ్రస్థానామ్, ఇతిహాసపురాణానాంచ శాస్త్ర పదంజాచకమ్. కావ్యపు రమ కవి ప్రణీత కుమార సంభజూధి పరమ్ తన స్వ కావ్యస్యామి కావ్యపడెమోూపాదానా ద న్యన్యా శ్రయఇత్య పాస్త ణ్. ఆది పదార్ రత్తన్నృత్తో చితాభినయ వేషాలజ్ఞా రాదికం గృ హ్యతే.. తతశ్చలోకవృత్తా నా దీనా మాలోచనాత్ ఉపార్టీ తోవ్యుత్పత్తి పదాఛి ధేయః తత్వదవ ధార ణ జనిత దృఢసంస్కార, నీశెపోని పుణతా-లోకవృత్తాదీనాంచ కావ్యాఙ్ఞత్వ ముక్తంసా హిత్యమిమా౦సాయామ్ - న సళజ్ఞోనత ద్వాచ్యం సావిద్యా.. నసాకలా|జాయతెయన్న కావ్యాఙ్గమ హెూభారోగురుః కవే 09- కావ్యవక్తుం విచారయితుం యేజానన్తి రద్దు వదేశీన ఆ. భ్యాసః కరణేవిచారణేచ పునః పునః ప్రవృత్తిః - నస్వస హేతుత్వ – న్యూన్యాశ్రయః- రణే సత్యభ్యాసో ఫ్యా స తి కరణమితిచేన్న- పూర్వ పూర్వజన్మాల్యాన స్యాత్త రోత్త రీ జన్మ కార్య హేతుత్వమి త్యెకె - ఆగ్రచరేవలం కావ్యార్ధిన్న యనాభ్యాసో ఒభ్యాసత్వే నాభిమతః తస్య చ కావ్య త్తు త్వమేవేత్యపరే- రచనామా శ్రీ పునఃపునఃవ వృత్తి రథ్యా-స: సవరసానుగుణరచనాయాం హేతురత్యేకే. ఆశ్రచ కేవలం కర్తురుపదేశాదభ్యాసక శైవభవతి నతుసహృదయః-సహృద త్యాకావేచ రచనాయాం రసానుగుణత్వాన నుగుణత్వనిణ యాభక్త తయా రసావనుగుణయా ఒపి కదా ద్ర భయే తథా కెవలంవిచారయితురుపదేశాదఖ్యాసే నకర్తా భవేత్ - ఆ తఃకర్తుర్విచారణకు రుపదేశా దేవాభ్యాసః కావ్యాఙ్గమితి. వ్యె యఙ:- ఏవంచళక్తి ర్ని పుణతా న్యాసఇత్యేతే. త్రయస్స ము బతాః కాద్యీన్య నిమా౯ణేతన్యరసాది వ్యక్తీకతీయ చబులే రేద్రసామగ్రీ - న పరం స్వరూపంగా గ్యాణి - వ్యస్తాస్తున సామ - కింతు స్వరూపయేగ్యా ఇవ్యథ :- చిత్తు ఆరుష్ట నగు ఐఫాలజ్కొరళ ద్ధాథణయుగళం కావ్యమితికక్ష్యతే తథాచ అనేకవిశేషణ విశిష్ఠసృతస్య నీలఘటన దేశ సామళ్లీ పుట్టి జ్యత్వా సంభ వాన్న కొన్విత్వం కార్యతా వచ్ఛేదమ్ . అతఎ<noinclude><references/></noinclude> 1y3em2mofvmagfacq7j61yhsgvgoh9a 104 225239 580215 2026-09-19T04:28:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ నశక్తి శ్వాదికలని శాణ్యత్వావచ్ఛిన్న రకతి కారణతాడ చ్ఛేడకమ్- కింకుళత్తి గోళావతిరస్కా-రేణోద్భవే హేతుఃషి ఆ వ్యాసోగుణాలజ్కో రే స్వీకారే- భవ్యత్పత్తి ను రసాభివృద్ధి నే హేత...' 580215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ నశక్తి శ్వాదికలని శాణ్యత్వావచ్ఛిన్న రకతి కారణతాడ చ్ఛేడకమ్- కింకుళత్తి గోళావతిరస్కా-రేణోద్భవే హేతుఃషి ఆ వ్యాసోగుణాలజ్కో రే స్వీకారే- భవ్యత్పత్తి ను రసాభివృద్ధి నే హేతుః త్రయాణామాథం సమాజేనతితద్వి కెషణా పేతం కా వ్యము నీలఘటవత్సం పద్యతే- తక్తము - కవిత్వంజాయతే శశ్యావధం లేఒభ్యాసయోగతః। ఆసచారుత్వ నిష్ప భ్యు త్పత్తిత్తు గరీయసీతీ త్యాహుః - స్వావచ్చిన్న కార్యతా ప్రతియో ౯ కైక కారణా సంభవరూప బాధ కననీలఖుట న్య కార్యతాన ఇచ్ఛేదక ల్వేపి కావ్యత్వస్యతా దృశ బాధకారా వేన కార్యతో వచ్ఛేదశత్వమవిరుద్ధమ్-ఆతసేవ అనిత్యషని మాత్వం కార్భతావ చ్ఛేదశమితి తార్కికా ఇత్యప్యుచ్యా॥ 3॥ 1 మధ్యన్య్య పాయ త్వెపితత్స్వరూపాపరిజ్ఞా నెకర్ర ప్రవృత్తి సంధవ ఇతితల్లక్ష ణ మాహు కావ్యంహ్యదుపై సగుణాళ ద్ధాందౌజు సదలంళ్ళ || దోషవజిజాతా సగ్గురే సతీ అలంకృతిర్యయోస్తో నదలం కృతీ తాదృశా శబ్దాథాజు కావ్యమ్- పనుక వేః శమజు కావ్యమీ తీయోగాత్ శబ్దాగ౯ విషయక కవి వ్యాపార ఏవ శావ్యత్వేన వస్తుముచితః సత్ప్రుశద్ధార్ఖావేవ అన్యథా శబ్దార్థయే స్సాధార శ్రీ రఘువంశాది కాళిదాస కృతమిత్యాది వ్యవహారాయో 3:- ఏవంచసూత్ర పుష్ప యొస్సాధారణ్యేసి యథా గ్రధన వే 2.మాలాకారవ్యా పారిస్త థాఒ త్రాపి శిద్దార్థయో స్సాధార శ్యపి యేజనమేవ వ్యాపారతి తదేవ కావ్యతయా వక్తుము చితి మితి చేత్చర్యమ్- తథాపి కవిశ్రమ విషయ భూతయోళ్ళ ఔరజయేు రేవలోకే కావ్యపదప్రయోగాల్ శబ్దాథంకా 'వ్యమితుఁ క్తమ్ - సదైవం లోకవ్యవహారానురోధేతాదృశ శబ్ద సేవలో కేవ్యవహారాజ్ తన్తాత్ర మే వోపాయమితి వాచ్యమ్, నే త్యమ్-త భాపివ్యంజుక త్వానికే పాదర్థిస్యాపి గ్రహణం- శ్రావ్య వ్యవహారే భ్యర్ధి తత్వస్తు శబ్దస్యై వేఠి ద్యోతనాయైన అబ్దళ్యు పూర్వని పాతః కృత ఇతి ధ్యేయమ్ - అరస్యూష నిగుణ నిర లంకారేశ్వతి వ్యాప్తి వారకాయ విశేషణత్రయమ్ ననునదో<noinclude><references/></noinclude> oayd7mooy2pygitqe5kspz7s8p28fpl 104 225240 580216 2026-09-19T04:28:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యోధావస్య లక్ష శాస్తర్ల తిర్యుక్తా తధావతి, నిశ్చేసచ్యుత జ స్థానం జ్ఞానతటం నిర్మృష్టరా గోధర ఇత్యస్యాస్తి కావ్యత్వంన . దిత్యు క్తతయా స్తనకటమిత్యస్యైవ ప్రథమం నిదేశాష్ట్రు...' 580216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యోధావస్య లక్ష శాస్తర్ల తిర్యుక్తా తధావతి, నిశ్చేసచ్యుత జ స్థానం జ్ఞానతటం నిర్మృష్టరా గోధర ఇత్యస్యాస్తి కావ్యత్వంన . దిత్యు క్తతయా స్తనకటమిత్యస్యైవ ప్రథమం నిదేశాష్ట్రు ముచిత త్వాస తధాని దివాళా భావేన ఆవిమృష్ట విధేయాం శన్యజాగ రూకత్వాత్ = న చేష్టాపత్తిః - తస్యోత్తమ కావ్యత్వేన సర్వై రువాహర జున్-కి- చైవం కావ్యవ్యవహారః ప్రవిరళ విషయా స్స్యాత్ - తథాగుణవత్త్వ విశేషణగువ్యయుక్తమ్- గుణన్యర నధనుఁ త్వేన వక్ష్యరూణతయా శబ్దార్థ ధరుళా త్వాసి ద్ధీ:- నచ రసవత్త్వజ్ఞా సనాథః మేసేన ఉపచాం.త్త థోక్తమితి వాచ్యమ్- తథాసతి రసవత్తానిత్యేవ వక్తుముచితమ్ నహిదూరవమో శా ఇతివాచ్యే శౌర్యవన్తో దేశా ఇవ కారోభవన్తీతి ప్రేమ సిరసోహినిబద్ధో యస్సో పశభో మహాక వేరితి ధ్వనికృష్ణా కాని రసాభివ్యంజరమేవ కార్యమిహలక్ష్యణ్ - నభనోషసత్త్వెర సాభివ్యక్తి స్సంభవతి- రసాభివ్యక్తి ప్రతిఙ్ఞద్ధక స్యైవ దోషత్వా త్-ఆన్యథాతస్య హియతైవనస్మాల్ - నిశ్శేషచ్యుత ఉన్దత మిత్యాదికం దుష్ట మేవ- నీదో పాదపి తస్మాద్దోమో జ్ఞా నే రసా భివ్యక్తే రుత్తము కావ్య శ్వవ్యవహారం - వస్తుతము ఆధాుష్ట మెవై త్తము కావ్య సవ్య కావ్యత కాధాన విజేన్స్యల్ ప్ర నిర్దళ్లవిషయతాచ శావ్యవ్యవహార సేవ- యథాహుర్ధం నికృతిః- అతఏవద్విశ్రా ఏవ కవయోర్వి త్రా ణ్యేవ కావ్యానీతి. న స్వేవమపి దోషాణా మన నుగమాత్త దథావఘటిత లక్షణ స్యా వృననుగమ ఏవ-నచ రసాభివ్యక్తి పతి బద్ధకత్వేన దోషాణా మునగము ఇతికాచ్యమ్- తథావోరాద్ర రసాభివ్యజ్ఞక భ్రాంతిక టువర్ణయ క్తబ్లో కావ్యా ప్తేః - శ్రుతికటుత్వశ్యశృంగార రసా వ్యభివ్యక్తి ప్రతిబన్ధక త్వెన క్వశిద్దోషత్వార్ - తత్తత్పద్యాభి. వ్యవ్యరస పతిబద్ధం చోటా కాలివిడియా మననుగ్ధమతాదవ స్థ్యస్ ఇతిచేన్న. ఆతీతా నాగతవర్త మాన తత్త్వత్కావ్యారాస వ్యక్తి వృత్తితత్తదోష వ్యక్తివిషయక సమూహాలమ్బకొత్తక, యోగిజ్ఞాన విషయశ్వ నా ను గమే అనభ వి ఘుక్కల అక్ష ణస్మో -<noinclude><references/></noinclude> jr6mhn419tty9zcv7ypwf0thcdtff0c 104 225241 580217 2026-09-19T04:28:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. వ్యనుగవని ల్యే హేలష్యస్యావ్యనను; తర్వాత మన నగ మ్యా - యదసి గుణవత్త్వమసిద్ధ మిత్యుక్తం కదపిన గుణస్వర్థ సేధర్మ శ్వేషి గుణివృత్త్యా శ్రీ రర సివృ త్తేః- శదిదము గమ్-- గుణవృత్తా,...' 580217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. వ్యనుగవని ల్యే హేలష్యస్యావ్యనను; తర్వాత మన నగ మ్యా - యదసి గుణవత్త్వమసిద్ధ మిత్యుక్తం కదపిన గుణస్వర్థ సేధర్మ శ్వేషి గుణివృత్త్యా శ్రీ రర సివృ త్తేః- శదిదము గమ్-- గుణవృత్తా, వునిస్తేసా? వృత్తిళ్ళ జార్థ * యేళ్ళ తేతి - యద్వాశ కీ రావచ్ఛిన్నా ఆ నిష్టపాృప్తి సుఖన్య శరీగిసుఖంతి ప్రతీతేః పరస్పరా సర్బనేన యథా శరీర వృత్తిత్వద్వత్థ క్రియతే తథా అబ్దాథాకు భివ్యఙ్ఞ్య రస నిష్ఠ స్యాపి గుణస్య శక్షార్థానిమధు రాలిత్యాది మల్లి. తెః పరం ప తయా శిద్ధాఖ నిృత్వాణీ కారా విరోధాల్ - 'నన్ను ప్రతిబచ్ఛక దోషాభావే ఆభివృలుక గుణనత్త్వేచ్ఛ రణభివ్య పునఃలత్వా పాల రతవిశేషణం వ్యాక్షన్ - లేదుక్తం గోపాలస్వా దోషహానం గుణాదానం కర్తవ్యం నియమాకృతా | రామచారః పునః ప్రో ఒలజా కమును నిషేభిరితి - తథా - ముఖ్యా మహాకవిగిరాను లఙ్కారభృతామణి- ప్రతీయ మానా యైవ భూషాలజ్ఞేవయోషితామితిధ్వని కారికాయా మనీ నా లంకాకాణా మనాస్థా వ్యజ్యతే తసాత్సా లంకార తే. త్వ విశేషణ మయు శ్రమితి వెన్న - శబ్దాలంకారాజా మధాజ లంకారాణాంచ యథాయథం రసాభివ్యక్షైక శబ్దార్థీవ రక త్వేనాలం కారత్వాడ పస్కార కాలావేచన రసాభి వ్య క్తిపౌ ఫల్యమితి సాలంకారత్వమావశ్యకమ్ ఉత్తవచసద్వయం చ స్ఫుటతరాలంకా రానాస్థాపరమ్- న న్వేవమపి యః మార హరస్స ఏఐహి ఐర స్తా ఏవ చైత్ర మ పా స్టేచో స్త్రీ లితమాలతీసు రఙయిః ప్రౌఢాః కదర్బూనిలాః- సాచైవాక్షి తథాపి తత్రను . రతవ్యాపార లీలావిధారేవా కోధని వేతసీతరుతలే చేతస్సము క్కణ్ణతే- ఇత్యత్రనిరలజ్ఞా రేసాల జారత్వఘటితంలక్ష ణమద్యా స్ట్రమ్" ఇదంహి ఉన్బుకేన కన్యకావస్థాయాం చెర్యేగాను. భూతాయాః పునస్తే నైఐపాశా గృహీతాయాః కుటుమ్బినీహ డమధిరూఢాయ, ఉమ్బాయాస్సభీం ప్రతివాక్యమి ర్యైతిహ్య ౯- యకర్ మారహర కుమాశ్రీభావం హృతవా ఋగ్ధతయా లజ్జా తులామ్మపి మాంసంభోగేచ్ఛా ముత్సాద్యోప భక్తవానితి -<noinclude><references/></noinclude> nxcbb8unn6co8jcm2fnbru826kfx8zb 104 225242 580218 2026-09-19T04:29:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'no- . "కావ్యదర్పణే. యావర్ - తేనవకన్యనిరతియ సౌన్దర్యవర్త్వంవ్వజ్య కేశవీ వనం:-కా ఏవయాశ్చ త పర్చకతయోద్దీపి శాతాలను నీ కరజన్యః- తేచచ కారణవ ళాకారః యే ప్రాగుద్దీ వశాస్త వ- ఉన్లీ లి తే...' 580218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>no- . "కావ్యదర్పణే. యావర్ - తేనవకన్యనిరతియ సౌన్దర్యవర్త్వంవ్వజ్య కేశవీ వనం:-కా ఏవయాశ్చ త పర్చకతయోద్దీపి శాతాలను నీ కరజన్యః- తేచచ కారణవ ళాకారః యే ప్రాగుద్దీ వశాస్త వ- ఉన్లీ లి తేలి యదృ పిమాలతీకదమ్బరర్వార్షి తయాస వా సన్తి శత్వంతథాపి ఉ స్త్రీలితమాలతీవ సురభయ ఇత్యర్థః-గడచ్చు. పదేనాపి వాసన్తికో ధూళికవచ్చు ఏవ వివక్షిత ఇత్యవిరోధః- ప్రౌఢకుదేనచ ఉచ్చీ పనే అన్యచార పెత్వ ముచ్యతే - నతురు: రూపత్వముద్దీ పకత్వవిరోధార్థ్ - ఆ సీత్యహమర్థకమవి యమ్-అన్యథా సా చేతి తత్త్వవిరో ధారుద్దేశ్యాలాభాత్ - చకా రోధిన్న క్రమః - తథాచాహఞఖ్య సైవ యా కొదూరఏవతస్లిం స్త థానురక్తా - ఆశ్రయజ్య పీత్యధ్యాహార్యమ్ నీవహీతిహి శబ్ద ఎవవాయద్యవ్యర్థక ఇత్యనే తథాపిత త్రాత్యమో దీప శేరేవా నదీతీరే తత్రాపివిని కతయ్య. స్వచ్చవు భోగ శ్యేవానీర తరుతలే తత్రిబౌర్య కృతే సురత వ్యాపార లీలావ్ దౌ చేత సృముక్కణ్ణతే- ఇత్యత్రనకశ్చి దవ్యలంకారః ప్రతీయ తే. నచాత్రరసవదలం కారళ్ళఙ్క నీయః- త్రహి రసఫ్యగు శ్రీభావస్తత్రైవర సేవదలంకారస్య విష్యమాణత్వాత్- ప్రగృ తేచోత్క వ్య్యలను శృగౌరరస ప్రధానభూ తవి వేతి నర సవదలం కారః- తష్టాన్నిరలంరే స్మిన్న వ్యా ప్తిః నచేదములక్ష్యమే చేతి వాచ్యమ్- రసాభి వ్యక వాక్యత్యే . సాహ్యేపి లక్ష్యత్వావశ్యం భావాదితిచేన్న - యద్యపత్రనసు టోలజ్ఞారస్త థావ్యస్ఫుటోస్త్యేవ - తథాహి- ఆత్ర హ్యతి సు నరవరాది ప్రదశక్షా సేవ ఉత్కతాకారణప్రతిషేధో గమ్య తే రఖా ప్యుర్క ణా శ్రుతిపాత నేన కారణం వినా కార్యోత్ప త్తిరూపో విధావ నా లం కారో ఒస్త్యేవ - అయళ్ళిన స్ఫుటర్-య తో జళోత్కకా కారణస్య అతి సున్దరవరాద్యభావ స్వాభా ఎనో బతిసున్దర హరాద్యభావాభావత్వేన వ ప్రతిపాద్యతే-న స్వే వృకారస్యాయేగవ్యవ చ్ఛేదక స్వరీదభా వాతావ శక్తి తయాన్ని ప్లేత్యేవకాశశాయేగవ్యవ చ్ఛేదకేన సున్దరవరాలౌ వాభావ శ్వే శైవప్రతీ తేకవిధానఛాయా ఆస్ఫుటత్వ మితిష్ఠన్న అభేద వి<noinclude><references/></noinclude> th9x36605ilp4dsfp6o1stsrk1jvoke 104 225243 580219 2026-09-19T04:29:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోల్లాసః, " రాత్రైవ కాలా ర్థోఒకటే దశ భావరూపో ఒన్య ఏ వేరినవిధావ నాయాస్సు ట్వమిత్చేవే సవివేత్యేవకారేగా యేశవ్యవ చ్ఛేదకేన సున్దరత్వాభావా (పతీయతే, నదూతశా కారణస్య సున్దరత్...' 580219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమోల్లాసః, " రాత్రైవ కాలా ర్థోఒకటే దశ భావరూపో ఒన్య ఏ వేరినవిధావ నాయాస్సు ట్వమిత్చేవే సవివేత్యేవకారేగా యేశవ్యవ చ్ఛేదకేన సున్దరత్వాభావా (పతీయతే, నదూతశా కారణస్య సున్దరత్వవిశిష్టవరా భావస్వాభావళి సత్వ రాజ దేవ ప్రతీయత ఇతి విభాజనాయ అస్ఫుటత్వమిత్య పరే రసాను ఏకారకత్వములం కారాణామస్ఫుటర్వీమ్ - సచరసాను పకా ర త్వే అలంకారి తైవన స్వాత్ రిసాఖివ్యజ్ఙరశీదార్థాన్యతలో , వస్కారక స్యైవాలం కారణ్వాదితి బాచ్యమ్- రసాభివ్యక్త్య నిరోధితయా ఒలం కారత్వో పపఠే రిత్యేకే - కేత్తువ్యజ్యో పేక్షయాచమత్కా రాజనకత్వమన్నుటత్వమలం కారాణాను శని పూత్తమ వ్యవ్య వ్యర్థ్య ప్రభవత్వాదస్ఫుటాల కార్వ మద్దములలో వ్యసృతువాద్య ప్రాధానేన స్ఫుటాలం కారత్వ' త్యాహు:- ఎవరనుతణ్ణి కారణే అనురక్తవరాదిరూ పేక ఇతని ప్రదర్శి తేజ ఉత్పణ్ణా విధి నుల్యేగా విరహూగ చ్యుత ఇత్యనుత ణాకారణే సత్యస్యముత్య రూపకార్యాను త్పాదరూపవిశేషోక్తీ కి-ఇయమవ్యస్ఫుటా అనుత్చణ్ణి రూప కార్యోత్పాదస్యతశ్వైనా ప్రతిపాదనాత్- వీవం విధావనాని శేషోక్త్యోరేక నాక్యమే వేశాత్పఙ్కరః- తతశ్చాస్ఫుటాల క్షారవ త్త్వమశ్రాపృస్త్రీ తినావ్యాప్తి:- అన్యేతు ఆదుష్టర్వే సతిగుణాలతో ధాన్యతరమత్వమేవలక్షణమ్ - నతు పశిష్ట మేకలక్షణమ్ త థాహి -మునిర్ణయతియోగీ క్రోమహాత్మాకుచ్భుసమ్భువః! యే సైక చుక్క * దృష్టాతాదివ్యౌమత్స్యకచ్ఛపొ-ఆర్ద్ర నిర బంకారే అవ్యాప్తి ప్రశంగాల్ - నచలేదలక్ష్యమేవేతివాద్యమ్ తత్రావ్యద్భుత ర అసాభివ్యక్తేః కావ్యత్వా వళ్య రావాల్ - నచాత్రమాహాత్యం జయఞ్చ ప్రతి, హేతుత్వ మేక చుకుక మత్స్యకచ్ఛ పదర్శనవ్య హె తుత్వ ప్రతిపాదక విభక్త్యభావే పి ప్రతీయతఇతి వాక్యాథశా se ఇతివాచ్యమ్ — సప్తాపివారినిధయేయేనాకుచుకు కీళ్ళవా? ల సామ్ము దాసహచరస్సోయమాస్తేపురోమవర్యత్ర తథాశ్యు ' . వ్యాప్తేరిత్యాహుః- ఆపరేతుర సాబ్దివ్య శబ్దార యుగళత్వ<noinclude><references/></noinclude> 2taqfh3cftwtgwknae8j5lq9fc1hvyy 104 225244 580220 2026-09-19T04:29:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య్యవచ్ఛ సౌథ యువశత్వ మేన లేదా పిలష్ ణమాస్తా, మిత్యా న్నలష్ ణత్వమిత్యప్యాహు || ఏవం సామాన్యలక్ష ణమభిధాయవిశేష లక్షణంవక్తుం విధి జు జే ఉత్త మంబుధ్యమం తద్వదధమం చేతితత్తికా హా...' 580220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య్యవచ్ఛ సౌథ యువశత్వ మేన లేదా పిలష్ ణమాస్తా, మిత్యా న్నలష్ ణత్వమిత్యప్యాహు || ఏవం సామాన్యలక్ష ణమభిధాయవిశేష లక్షణంవక్తుం విధి జు జే ఉత్త మంబుధ్యమం తద్వదధమం చేతితత్తికా హా ఠత్ కావ్యముత్త మంమధ్యము మధమం చేతి త్రివిధ మితృస్థిః ॥ కట్ట శా వాచ్యాతిశాయివ్యక్త్యంయదుత్త మంతర్ధ్వ నిశ్చ నః వీక్ష్యరామ, సన్నక్యామంసీ తాజాతానమమ్మాఖీ || ||h యత్ర కావ్యవస్థ్యం వాచ్యా, అలజ్కో రికమనేపదార్థన ద్వా క్యాన=స్యాపీ వాద్యతలు పదార్థ ద్వారాణి. తిశాయి ప్రకృష్టం కదుత్త మం కావ్య - తచ్చ ధ్వన్య వ్యుత్పత్త్యా ధ్వనింత పుచ్యతే- న కేవలమాల జ్కారికా నివ్ వ్యక్తీ కేధ్వనిపదం ప్రయజ్ఞతే అంతు వైకరణాలపి తథా హీ॰ గామానయదల్డే నేత్యాదౌ గోకర్మ కరస్థీకరణ కానయాన రై యాశవా క్యార్థ ప్రతీతిరుత్పద్యతే శత్ర పదజ్ఞానం పదార్ధస్మృ తిర్వాక్యాథ జ్ఞానమితిక్రమః - ఇదించాను పసన్నమ్ ఏకైక వణకాజ్ఞా సస్యపదార్థ స్మృత్యజనకత్వాల్ వార్ణాస్త రోచ్చారణ ణ కాభావేన తానద్వర్ణ ఘటిత పదజ్ఞా నా సంభవాల్ - ప్రత్యేకవ తాజు నుభవజనిత సంస్కారై: వదగోచరసృతాదానుపూర్వీ భే 32.పి అథశాస్మృతి ప్రసంగాదితి అధశాస్మృత్యనుకూలే పదె వాక్యార్థాను భవానుకూలే వాళ్యేచ స్ఫటస్త్య నేనేతి స్ఫోటం కశ్చిదష్టీ కార్య: తంచశబోవ్యజ్జనయైన (ప్రతిపాదయతి-నళ క్త్యాలక్షణయావాసం కేతాద్యభావార్ - సద్వ్యజ్ఞక శజ్ఞో ధ్వని స్థితికైయాకరరాజ్యవసరపై తత్చు వ్యష్టి కళల్లో వ్యక్తికత్వ దారి కైరపి ధ్వనిరితి వ్య పదిశ్యత ఇతినాం వ్యవహారస్స్వకపోలకల్పితః - ఏకంచ పర్యాయత్వకథ నేశనత్వ శ్రావ్యాప్తిర్నవా తస్యాలక్షిత శ్వేస న్యూన తేతి గ్యేయమ్ - ఆ 4<noinclude><references/></noinclude> ew59sj3381iihkkg7mk61r20z90hmem 104 225245 580221 2026-09-19T04:29:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23. DED ల్వేనవాబోధ్యమ్ - ఏలేన వాచ్యాతి రాయి వ్యవ్యతత్వం తామ న తావద్వాచ్యజన చమత్కారానిరూపిత వర్షాశ్రయచమత్థా రజనః వ్యర్ధ్యికత్వం వాచ్యస్యాచమత్కారకత్వపలే వాళ్యజీ శ్యచమత్కా ర...' 580221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>23. DED ల్వేనవాబోధ్యమ్ - ఏలేన వాచ్యాతి రాయి వ్యవ్యతత్వం తామ న తావద్వాచ్యజన చమత్కారానిరూపిత వర్షాశ్రయచమత్థా రజనః వ్యర్ధ్యికత్వం వాచ్యస్యాచమత్కారకత్వపలే వాళ్యజీ శ్యచమత్కా రాసిద్ధేరవ్బా ప్లేః - నాసివ్యసృజన్యచమత్కారణ రూపిత ప్రశషాశ్రయ చమత్కా రాజును వాచ్యకత్వం కుల్య ప్రధానాత్త కెమధ్యమే కావ్యే అవ్యాప్తః నొపివ్యదృజన్యచ తారాన్యూన చమత్థా రాజునక బాద్యత్వ్వరనవ్య్య్వస్యై | వచముతారరూసల్వేనశజ్జన్యచదుతారా శ్రీసిద్ధేరి వ్యా పేరణ రాస్తేమ్- వాచ్యా పేక్షయాచను ల్యేని శిజ్జనక త్వేసవాజా మృతికాయిత్వ స్యవివక్షతత్వాదిత్యాహు యథా వీక్ష్య రాకు రా వీరసస్యాతిశాయిత్యా దత్త మత్వామ్ - మనశ్యామమిత్యు వనూ ల్కరస్యఅనుప్రాసైన్యమాధుర్యాది గుణస్యదోషాభావన్య వాత పుష్కత్వాత్కావ్యసామాన్యలక్షణమవ్య నాకులమితి ధ్యేయమ్- యథావా - నిశ్శేష చ్యుతచు కనంపైనతటంనిగ్మృ చ్యుతచ్ఛకనం ష్టరాగోఒధరో నేత్రేదూరమనణ్ణునే పులకితా తన్వీత వేయంత సుః। మిథ్యావాదిని దూతి బార్ధ్భవ జన స్యాజ్ఞాత పీడాగమే జా ఓంస్నాకు మితో గతాసిన పున ప స్వాధమస్యాన్తికమ్ || ఆశ్ర జావీం స్నాతుంగతా నకు తత్పకాళమితి వాక్యాథే స్థితేర త్వకాశమేవ రస్తంగతా సీత్యధము వన ప్రాధాన్యేనవ్యజ్యా తే. తథాహి- అథమగ్వంజూత్యాకర్మణావాభవతి- రత్రోక్త మనాయికా వాయికస్య జాత్యాధమత్వం నవదతీతికర్మ తైవా శ్రాఢమత్వం హెచ్యమ్- తచ్ఛకర్త్మన పూర్వకృతాపరాధారూ ఫ్లేమ్- రత్సోవ్వైవ దూతీ ప్రేక్షలేన తస్యేదానీ యుద్ధానాన ర్హశ్వాత్ - శంతుదూతీ ప్రేష జనన రకృతరూతీ సంభోగరూ అంతచ్ఛశంభోగబి హ్నే జ్ఞోజు కుముద్ఘాటయినుంచి యొగ్య నా ధమపదేశతత్సకాశ మీద రాస్తుంగతో, సీతి దృజ్యతే- నిళ్ళే షే త్యాది వాక్యానికు సంభోగది హె్నూ ద్ఘాటనేన తత్రసాహాయకమాతరన్తి - రాత్రి ఉత్తరీయా తర్ష ణేశ<noinclude><references/></noinclude> 5vjitcimut6usi5o5j3jm8cl2lpeuoy 104 225246 580222 2026-09-19T04:29:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '" క- కార్యదర్ప శ. - ఆశపర్యుతే కన్యథా సిద్ధి పరిహారాన్ళి ఓ తి-స్నాన సాకా - రణ్య బ్యాభర్త నాయ చ్యుత పదంకటపదంచ- స్నా సేవేచన నస్య సర్వత్ర గౌరవమేవ స్యాత్ సతుప్త సతాయిస్తూ 'పే ఉవరీఖా X...' 580222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>" క- కార్యదర్ప శ. - ఆశపర్యుతే కన్యథా సిద్ధి పరిహారాన్ళి ఓ తి-స్నాన సాకా - రణ్య బ్యాభర్త నాయ చ్యుత పదంకటపదంచ- స్నా సేవేచన నస్య సర్వత్ర గౌరవమేవ స్యాత్ సతుప్త సతాయిస్తూ 'పే ఉవరీఖా Xఏవచ్చుణః- ఆరేఇయమాశ్లేషకృతైదేశీ. రథాతామ్బూలచ ర్వణవిలమ్బార్ (ప్రాచీన రాగస్య దృష్ట తెత్యన్యథా సిద్ధిశురిపో రాయినిర్మృష్టేతి- పునస్పా, నవ్యావర్త నాయాధరగ్రహణమ్ స్నా నేహి ఉత్త రోడ్డు సావ్మీృష్ట రాగతాస్యాదకంచు ద్బునకృతైవేతి - తథా ప్రాతగ్ధత మజ్జనం కాలేనశింబిల్లు సమిత్య న్యథాసిద్ధి పరిహారాయ దూరమితి- దూరమత్యర్థ మిత్యాపాత తోఒర్థః- తేన కాలీన్యదాసిద్ధినిరాశః- పునస్స్నాన సాధార ఖ్యనివర్త నాయడూ రేప్రాన్ర భాగ ఇతి హృదయస్థా ఒళ లత స్నానతో వాసర్వత్ర నిరబ్జాస్తా స్యాత్ రివరు దాలి ప్రాన ఇతి చుర్బు నకృతైవేయమితి- తథాతన్వీతి సహజుతానమ త్కీర్త నరూపొతతః పురకితాపితన్వీతి హృదిద్ధితో ఒర్థః- తేన స్నా నేన పుళళితాతనుః కించి ఇచ్ఛ్వసితా భవతిఇయంతున తథేతి సంభోగకృతావేద తానవ పుర కావితి గమ్యతే ' ఏవ మేఖిర్వాక్యైరు ఉస్కృతేవాధమపదేవ ప్రాధ్యానత స్యాన్తి తమేవరిస్తుంగతాసీతి వ్యజ్యతంతి న్య గ్భావితవాద్యతయాత్ర వ్యక్త్యం సూర్యాతిశాయి- ఈ శ్రీ ధమ పాదంది నా ఉక్త విశేషణమా ద్రస్తుం గతాసీత్యథజాస్వా ప్రతీతే రథము పద స్యైవ వ్యరణ శశ్వేప్రాధాన్యష్- కేచిత్తు-ఉపకృతంబహునాను ముచ్చ సుజనతా శ్రథిలౌభవతాపరమ్ | విదధదీదృశమైన సదాశ సుఖితమా స్స్వతతశ్శరదాంశతమిత్యాదాఖు పకృతా దిశ బ్లైర్వి ఉరీతలక్షణయా అను పకృతత్వాధికంయథాగమ్యులే తథాన మనస్తస్యాధమస్యాన్ని శమిత్యా కానీ నజ్ ఏజీ విపరీకలక్షణ యా తదన్తి శంశతాసీత్మయమ్మంశో లభ్యతే. రస్తుమిత్యంశం ఇవ్వజ్ఞుకొనిపఇత్యాహుః - తదయుక్తమ్ నగీతానీత్యత 'విపరీతలష్ గాయాం స్నాతుమితో గతా సీత్యస్యానన్వయాకు త్తైః నచతత్రాపీ గధునాభా పూలవ్యత ఇతి వాచ్యమ్ - ఆర్ద్రసే క్షప్రతిపే రాజత్తేరిత్యాహుః - నను పద్యవ్య కత్వమభిధా U<noinclude><references/></noinclude> 9hvzu8y5maq5bmhqoqvz46vcpe313qf 104 225247 580223 2026-09-19T04:30:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ax. మూర్ఖం లోష్, గాములంద్రాత శ్రీవిద్దామూలం నా నార్ధ కళలకు, మూల కంభాషణికస్ధలేన చారాధమ లేదు నానార్ధంనవా లాక్షణికముతఃశథంతస్య ద్విష్ణకత్వమితి చేత్ - ఆధము పద్యప్రతి పాద్యస్యా...' 580223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ax. మూర్ఖం లోష్, గాములంద్రాత శ్రీవిద్దామూలం నా నార్ధ కళలకు, మూల కంభాషణికస్ధలేన చారాధమ లేదు నానార్ధంనవా లాక్షణికముతఃశథంతస్య ద్విష్ణకత్వమితి చేత్ - ఆధము పద్యప్రతి పాద్యస్యార్థ స్యైవచ్యుతాం పదశాశ్పగ్యవిషయీభూతార్థ సా హర్యాదకత్వమ్ అధమ వేదవ్యంజకత్వ వ్యవహారస్తు ప్రయోజకత్వమాత్రేణేత్యేకే - ఆస్తంగత స్వవిజేత్యత్రేవ నానా ర్థత్వాథావేఒపి అభిధామూలవ్యంజనాధ్వీ కారే నవిరోధఇత్య స్యే ఆధము శుదను ఏకృష్ణ ర్మ త్వలక్షశవ్-నచాన్వయానుకు శుత్త్యథాజు న్నశత్రలడ్ ణేతివాచ్యమ్ - తాత్పర్యాను పపత్త్యాది సత్య స్వ 5. ం కావ్యం రతి కావ్యంతు మధ్యమంవ్యద్యైవాచ్యాధనతిశాయినికి క్షణాదథనజహూర్తా ద్వాయామాద్వాత్వమి హైష్యనీ!ఇత్యుక్త్వాహరతేయ శ్రీంపత్యుర్దూ యత్ర వాచ్యాసతిశాయి వ్యక్యం తన్మధ్యమం కావ్యమ్ - తదే వ గుణీభూత వ్యక్గ్యమితిచ కథ్యతే నవ్వధమ కావ్యే ఒలివ్యా హైః నచతత్రవ్యవ్యమేవ చేతివాచ్యము- అవ్యత్యస్య త్వాసచ్భువేవత వ్యస్పుట న్య వ్యక్గ్య స్వాభ్యుపగర్తవ్యత్వా 5 • నచతర్హి బాచ్యాసతిశాయి స్ఫటవ్యణ్యవత్త్వం లక్షణము స్వైతివాద్యమ్- అగూఢమ పురస్వార్ధం వాచ్యసిద్ధమన్నట మీలివ్యభూ గాస్ఫేటవ్య్యఖ్య మధ్యను కావె బ్యా ప్తేరితి చెన్న ఉపధేయసంక రేవ్యు సా ధీర సంగ రాది శ్యే కె. పోచ్యా దృతియిత్వం వక్ష్య రూపఢత్వాద్యవృత మత్వమేవ వి. నక్షిత మిత్యక్యు య్యే - యథావణాదథేత్య శ్రీ యావః పరమ్మా! వధిః తతః పర॰ప్రాణాళ ధారయితుంనళ్నమినన్గ్యమ్ • ప్రియ మాత్రా నివారణ రూపవార్యసిద్ధిం తీతి వాచ్యాన్లో త్యార్వాచ్యా లిశాయి. యథావా గ్రామరు ణం తరుణ్యా<noinclude><references/></noinclude> atmns63qdo3sqbwv53wzbnigljbpfq9 104 225248 580224 2026-09-19T04:30:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర్పడి. శస్త్రవన్యుతే రన్యథా సిద్ధి పరిహారాయ నిర్ళే షేతి-స్నాన సాధా రణ్య బ్యావర్త నాయ చ్యుత పదంతట పదంచ • స్నా నేహీచన్ల తస్య సర్వత్ర క్షాళనమేవ స్యాత్" సతుప్త సప్త పేజీ...' 580224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర్పడి. శస్త్రవన్యుతే రన్యథా సిద్ధి పరిహారాయ నిర్ళే షేతి-స్నాన సాధా రణ్య బ్యావర్త నాయ చ్యుత పదంతట పదంచ • స్నా నేహీచన్ల తస్య సర్వత్ర క్షాళనమేవ స్యాత్" సతుప్త సప్త పేజీ పరీక్షా Xఏవచ్చుగః- ఆāషయమా శ్లేషకృతైవేరి. తథాతామ్బూలచ ర్వణవిలమ్బాల్ ప్రాచీన రాగన్య మృష్ట అత్యన్యథా సిద్ధి పరిహ రాయినిర్మృతి- పునస్పా) సవ్యావర్త నాయాధరగ్రహణమ్ ప్నొ నేహి ఉత్త రోష్ణ స్యాపిఫిగ్మృష్టి రాగతాస్యాద ఇయ౦చు చ్బునకృడైవేతి -తథాప్రాతర్ధత మజ్జనం కాలేనకిందిల్లు సమిత్య న్యథాసిద్ధి పరిహారా దూరమితి - దూరమత్యర్ధ మిత్యాపాత తోర్థః- లేన కాహన్య గాసిద్ధినివాసః- పునస్స్నా సాధార ణ్యనివర్త నాయగూ రేప్రాన్ల భాగ ఇ తి హృదయస్థి, ఉర్ధ:- నా లత స్స్నానతో జాపర్వత్ర నిరణ్ణస్తాస్యాత్ అవతు ప్రాన ఇతి చుచ్బున గృడై వేయమితి - తఖాతన్వీతి సహజతానమ త్కీర్హ నమాపాతీతః పుర తాపితన్వీతి హృదిస్థితో ఒర్థః- తన స్నా నేన పుళకితాతనుః కించితచ్ఛ్వసితా భారతిఇయంతున తథేణ సంభోగగృతావేవి తానవపుర కావిలి గమ్యతే వీవ మేథిర్వాక్యైరు పస్కృతేనాధము పడేన ప్రాథా న్యేవతస్యాన్తి శమేవరిస్తుంగతా సీతి వ్యాజ్యత ఇతి న్య గ్భార వాద్యతయాత్ర వృష్ట్యా వాచ్యాతియి - త శ్రీ ధమ పదంవి నా ఉక్త విశేషణమా ద్రస్తం గతాసీత్యథ౯ స్యాప్రతీతే రధమ వేద స్యైవ వ్యంజ కత్వేప్రాధాన్యస్-కేచిత్తు - ఉపరృతంబహునాన కిముచ్చతే సుజనతా ప్రథితాభవతాపరమ్ | విదధదీదృశమైన సదా సౌభ సుభితమా స్ప్వతతశ్శరదాంశతమిత్యాదావు పకృతా దిశ దైర్వి పరీతలక్షణయాఆను పకృతత్వాధికంయథాగమ్యతే తఖాన పునస్త్ స్యాధమస్యాన్నిక మిత్యతాపి నఇఖ్పదే వివరీతలక్షణ యా తదన్తిరంతా సీతయమంతో లభ్యతే. రస్తుమిత్యంళఎ వవ్యల నానిషయఇత్యాహుః - తదయుక్తమ్ - నగతా నీత్యత్ర 'విపరీతల జాయాం స్నాతుమితో గతా సీత్యస్యానన్వయావ 3ః- నచతత్రాపి గథునారాపూలక్ష్యతఇతివాచ్యమ్ - ఆపన క్షప్రతిష్ కాకుత్తేరిత్యాహుః నను పదన్యవ్యష్టికత్వమభిదా<noinclude><references/></noinclude> lpkx5gnf5wo2zxxm3tzos2y0rsq9j69 104 225249 580225 2026-09-19T04:30:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మూలం లేక్ష మూలంఖాత శ్రీఖిద్ధామూలం నానార్ధస్థళ్ళేలలో మూల రీతులా మణికస్థలేన చారాధమ పాదం నానార్ధంసవా లాక్షణీశమతః శథంతస్యరి కత్వ మితి చేల్ - అధమ పదప్రతి పాద్యస్యార్థస్యైవ...' 580225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మూలం లేక్ష మూలంఖాత శ్రీఖిద్ధామూలం నానార్ధస్థళ్ళేలలో మూల రీతులా మణికస్థలేన చారాధమ పాదం నానార్ధంసవా లాక్షణీశమతః శథంతస్యరి కత్వ మితి చేల్ - అధమ పదప్రతి పాద్యస్యార్థస్యైవ చ్యుతాఙ పదతాన్పగ్యవిషయీ భూతార్ధ సా హైదర్యాద్వ్య కత్వమ్ అధమపదవ్యంజగత్వ వ్యవహారము ప్రయోజకత్వమాత్రేణే త్యేకే - అస్తంగత స్వవిజేత్యత్రేవనానా ర్థిత్వాభావే పి అభిధామూలవ్యంజునాధ్వీ కారే నవిరోధ ఇత్య న్యే" ఆధము పేదను పకృష్ట కర్మత్వలక్ష కవి- నచాన్వయాను ప విత్త్యభావా న్నరత్రలక్షణోతివాచ్యమ్ - తాత్పర్యానుశపువ్యాపి తత్సమనాత్ ఆలోలాక్షణికత్వాత వ్యవ్యంజకత్వాను పేశు కావ్యంతు మధ్యమంవ్యస్యేవాచ్యాధనతియినికి శ్రీ దేవర గుణీ భూతవ్య స్యామిత్యుచ్ఛ తేలుభైః || ౬. క్ష జదథ ముహూర్తాద్యాయామాద్వాత్వమి హైష్యనీ| ఇత్యుక్త్వాహరతేయా 200 త్రాంసత్యుర్దూ DO యత్ర వాచ్యాన తిశాయి వ్యక్గ్యం తన్మధ్యమం కావ్యమ్ - తదే వ గుణీభూత వ్యక్గ్యమితిచ కథ్యతే నవ్వధము కావ్యేతివ్యా ప్తిః సచతత్రవ్యద్య మీద చేతివాచ్యమ్- అవ్యృ స్యశ్యా 200 'త్ నచతర్హి వాచ్యాసతిళాయి సూటవణ్యవత్త్వం లక్ష్మణర ద్విలేవాద్యమ్- అగూఢమ పర స్వార్ధం వాచ్యసిద్యఙ్గము స్పుట మిలిన వ్య్యఖ్య మధ్యమ కావె ఒ వ్యాప్తేరీతి ఉన్న ఉపసం కరవ్యుసా ధీర సంకరాది త్యే కె- పోచ్యా దఃతిశాయిత్వం వక్ష్యరూణా హఢ శ్వాద్యన్యత మత్వ మేన వక్షితమిత్యళ్ళు న్యే - యథా క్షణా దథేత్య శ్రీ యామః ఉరమ్మా! వధిః తథః పేర ప్రాణాద్ ధారయితుంనశ్న మీ తినృక్యమ్ ప్రియాత్రా నివారణ రూపవాచ్యసిద్ధిం తీతి వాక్యాల్లో శ్వాద్వాచ్యాసాలిశాయి. యథావా - గ్రామరరుణం తరుణ్యా<noinclude><references/></noinclude> st5nifsmid3mv8hcw0jmg1fck3rsj8c 104 225250 580226 2026-09-19T04:30:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'Of. కావ్యదర్పణే. 00 95 నవనపురమంజరీ సనాధకరమ్, వ్యక్తా కభవతి సుభుర్ని త రాంబలనా ముఖచ్చాయా.॥ శ్రీమన్యతీరు ణమిత్యసేవ గ్రామ ఆయ మేక ఏవతరుణ స దిశ్చ బహు వల్ల భ త్వేన జర్ల భత్వంవ్యెజ్య త...' 580226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>Of. కావ్యదర్పణే. 00 95 నవనపురమంజరీ సనాధకరమ్, వ్యక్తా కభవతి సుభుర్ని త రాంబలనా ముఖచ్చాయా.॥ శ్రీమన్యతీరు ణమిత్యసేవ గ్రామ ఆయ మేక ఏవతరుణ స దిశ్చ బహు వల్ల భ త్వేన జర్ల భత్వంవ్యెజ్య తేతిరుణమిలి కామకలా కాశలమ్రుణ్యా ఇతిర రావు త్య గాని వవజ్ఞు ళేత్యాది సూద్దీ పనవిథావళి - మంజర్భాశికరగ్రహణయో వ్యతాప్రదర్శ నేనపంజుళ అత్యాయా భూతలస్పర్శిత యావజ్జ లలతా మూలస్య స్వైరోపభోగయోగ్యత్వా పశ్యప్త్య ఇతివర్తమా సర్భదు పదేశార్దర్శన సమ సమయమేవ ముఖమాలిన్యప్రతీతే ర తిక యొక్తి :- సుహ్రురిత్ళేత్ఫుక్యర్ - జనతాభయేన దర్శన స్వే విచ్ఛిద్యంచ్ఛిద్య కరణంలో శీత రామితి స్వాపరాధ ప్రవక్షోమతి నేత్యనుభావాళ్ళే వజ్యతే - అశ్రవజ్ఞులతాగృపే కృత సంగీత CA మనగతమ్. అనేన కు త గత్వా అ నేను తత్ర స్వగమన య వంజుళమంజరీమా ద్యాయ మదుపోయా్భూయ పునరాగణి ' హెూమమానౌచిత్యమితీశాయి కానౌచిత్యంవ త్చర సౌభఙ్గ హేతుత్వాన్న చమకారకారి-వాచ్య: ఈముఖచ్చాయా. మాలిన్యంది. పలమ్మ వ్యంజకత్వా చ్ఛమతారకారి - యద్యపివ్యో క్వమస్యనౌ చిత్యమనురణనన్యాయేన పరమ్పిరయాని వేలమ్భవ్య క్షాకంత థాపితస్యామభావరూపవాచ్యముఖ ప్రేక్ష తయావ్యంజ కత్వంబాచ్యంత్వనుభావరూపశయా సాక్షి దేవ వ్యంజకమితి వ్యంగ్యస్యాపేరాంX డ్రైవ- యన్నైర పేష్యేణ వ్యంజకంతమ్మ ఖ ప్రేక్షత్వ స్యైవావీరాంగ త్వేన వక్ష్యమాణత్వాత్- నచాత్ర వి. పలమ్బస్య ప్రాధా న్యేనధ్వనిల్వే కథం గుణీ భూతవ్యం గ్యతే' చార్యమ్. నిప్రలద్భవ్యంజన్మా పేషయ ధ్వనిశ్వేష్యన్ చిత వ్యంజనా పేక్షయాగుణీభూతవృత్యత్వానిరో ఛాదిత్యాహుకు ' 'అవ్యజ్ఞమపీ యచ్చారు తత్కావ్య మధమండ్లు తమ్|శబ్దచిత్రంవాచ్యచిత్రమిత్యేతద్ద్వివిధం విదుః, ఉత్తాల తాలహీన్తాలకృతమాల తయాూలకమ్! విసినంతత్సమాలోక్య నన్దనస్యా స్పరద్విభుః. చారు గుణాలజ్కార సమృద్ధిని బద్ధపచమత్కారకరం. తదుభీ య సరన్ద మాత్రస్య సకలసాధారణ్యాల్ ఏతచ్చ యేశజ్ఞా<noinclude><references/></noinclude> t3qu4dv0hebhe0g2nmecw8r1dw5gbfh 104 225251 580227 2026-09-19T04:30:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'థకానిష్ఠం గుణంమన్యస్యైతన తేన భోధ్యమ్- గుణానాంచిన 'నిష్ఠర్వే' గుణితం పెళోణ రసోత్క పాకావళ్యం భాహిదవ్య వ్యత్వానద్భురాత్ యధ్వాచారు గుణాభివ్యంజక ప్రశాం కార్థమాత్ర నిబద్ధన చ...' 580227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>థకానిష్ఠం గుణంమన్యస్యైతన తేన భోధ్యమ్- గుణానాంచిన 'నిష్ఠర్వే' గుణితం పెళోణ రసోత్క పాకావళ్యం భాహిదవ్య వ్యత్వానద్భురాత్ యధ్వాచారు గుణాభివ్యంజక ప్రశాం కార్థమాత్ర నిబద్ధన చమత్కార కారక మిత్యథశాః- వస్తు శిస్తుఅవ్య పదమ స్ఫుట వ్యక్తి పరమ్-అనద రాక నెృత్యాణా పేష ద ర్థేసి నక్షా స్పద్భవాత్ - ఆతో మీ రద్వయై వ్యతిరోధః- యక్తఞ్చతథా.వృఙ్యాభావే కావ్యలే హాళ్లే:-నదైవమస్ఫు టాఖ్య గుణీభూతవ్యణ్యే తవ్యా ప్తిరితివాచ్యమ్ - ఉపభన క్క రేవ్యుపాథే రసఙ్కరాదిత్యాహుః - అవివక్షిత వ్యక్గ్యత్వ ఈవ్యక్గ్యత్వముతో నాతివ్యాప్తి రిత్యమ్యహుః - తచ్చాధమకా వ్యక్తి శబ్దచిన మద్ధ చిత్రం చేతి ద్వివిధం విదుః- ఇదంచ స్వరూ ధాత్ర పరం నరునిలాగహారమ్ - షఫోల్లా సేవితాగ్యవృ గోృయిష్యమాణత్వాదిటిధ్యేయమ్- యథా ఉత్తాళతాళేష్యత పూర్వార్ధ్భేశబ్దచిత్ర ముత్త రార్ధన్మరణాలంకార నిబద్ధ్భ నాదరణ 4 గోముచ్ఛటా మూర్ఛదోహమహర్షి హర్షనిహిరి స్నా నొహ్నికా హ్నాయవః-ళి ద్యాదు దృడు చారదరురదరీదీ రా దరిద్రద్రుమ్మడో જ కద్భకుమా రేడులేటసమీ పగరేషు చ్ఛాలే రా కృశేతరా : అజ్ఞ శ్ఛటాజల సమూహాస్తా ఖగూర్పనైూహా విగళదజ్ఞానాయే జహ క్షయ సెగ రేణ విహితా స్స్నా నాదయ ఆహ్ని రాయస్యాం పాతథా ఉద్యన్నుర్గచ్ఛను దారి ఉద్భటోవర్టులో చుూరో యానుతా సుదరీషుంటకన రాసు దీర్ఘా ఆదరిద్రాలుస్తా కాయే రుచూ సేషాంద్రో పెళాద్రేక ఉస్తూల నాతిశయ క్తత్వ మరాఠీ ఠూర్తి భి మేం దుగో ఒఛి కమ్మదో స్యా స్వామన్దాకినీ మౌతో సున్ల తాము హాయఝడితి భిద్యానిత్యత్రి శబ్దగుణీనాఖసారమైన లజ్కోలేజాను ప్రాసాదినాశ యుక్తత్వా చ్ఛారుత్వమిదం శబ్ద చిత్రస్యాద్ధాహరణమ్- ఆర్థ చిత్రం యథా వా - వినిగ్గ త ం క నవమోత్త దుస్థిరా దృశ్యు వన్య యన్నశ్చయ. యమ్<noinclude><references/></noinclude> 8dapif9ocbwxb8h0ydiwgc327sba30i 0 225252 580232 2026-09-19T04:42:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యప్రకాశము]] | రచయిత = మమ్మటుడు | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత) | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యప్రకాశము/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]] | వివరమ...' 580232 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యప్రకాశము]] | రచయిత = మమ్మటుడు | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత) | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యప్రకాశము/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1995 }} <pages index="కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf" from=2 to=4 /> rb1aduq2dyosv99l68u9448r1qaizvv 104 225253 580235 2026-09-19T04:57:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ల కార్యదర్పణే. వతీః మాసదం శత్రూణాం సఖకం య హయగ్రీవంయద్మ చ్ఛయాలీలయా నతు యుయుత్సయా ఆశ బద్ది రాద్విని తంసత్వమరావతీ సమీపమాగతమ్ ఉపక్రుత్యనతుదృష్ట్వాసం. భ్రమేణ ఇన్ద్రణఝడితి ప...' 580235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ల కార్యదర్పణే. వతీః మాసదం శత్రూణాం సఖకం య హయగ్రీవంయద్మ చ్ఛయాలీలయా నతు యుయుత్సయా ఆశ బద్ది రాద్విని తంసత్వమరావతీ సమీపమాగతమ్ ఉపక్రుత్యనతుదృష్ట్వాసం. భ్రమేణ ఇన్ద్రణఝడితి పాతితార్ధళా సంఘటిత వాటా సతీ' మరావతీభియానిమీలితాక్షష భవతీతి. అత్ర ప్రపాదాది నాగు తేన ఉత్ప్రేక్షా లజ్కొ రేణ యుక్త త్వాచ్ఛారుతా- యద్యవ్య శ్రీప్రథముల్లో కే నున్దాకినీ విష. యేభక్తి రూపోభావోవ్యజ్యతే- ద్వితీయల్లో క్కేసి వీరరసోవ్యజ్యతె- తథాపినిశ్శేషచ్యుతచర్చన: మిక్య శ్రీవవాచ్యక్యవ్యంk్య ప్రవణతాంవినా విశ్రాక్ష్యభావా భావేన ప్రతీయమానార్థ స్యైవ స్ఫుట త్వాద్యంగా పనస తెతి వివక్షితము స్ఫుటవ్యంగ్యత్వ మశమిత్యేకమన ర్భావేశ్యత్ర వ్యం గ్యేక విలవలే వై దుర్యా దవ్యంగ్యత్వమ్ హృదయాస్తు రసాస్వాదలాలనా ఆల్ట్రా పిరశంభుంజత నీ కుతి సహృదయదృష్ట్యా సాధమత్వమిత్యమ్యే- ప్రథమళ్లో కేమాద్దా కేసీవో ముద్దతాంభిచ్యాదితి యోజనాయాం వ్యవధానం ద్వితీ యేచ వ్యభిచారిణోభయస్య స్వళ మోపాదానా ద్వ్యర్థి చారిర స్థాయిభావానాంశబ్దవాచ్యతేతి వక్ష్యమాణమనాచిఠ్య ఖా వ్యంగ్య ప్రతీతి మపకర్ష తీత్య ప్రతీయమాసవ్యంగ్య శ్వాదఢ ద్వందోషాజ్ఞా నే వ్యంగ్యప్రతీతా నాధమత్వమిఠ్య ప్యాహుణ ఇతి దన్తి ద్యోతది వా ప్రదీపాఙ్క విశ్వామిత్ర వంశ ముక్త ఫల లక్ష్మీభవ స్వామి భట్ట సుకృతి పరిపాకాద్వైత విద్యాచా ర్వసత్య మంగళరత్న భేట శ్రీనివాసదీక్షిత తనయస్య కోమా ద గర్భ సంభవస్య శ్రీమదర్థ నారీశ్వర దీక్షిత గురుచరణ సేహణి' తాలబ్ధవిద్యావై శద్యన్య శ్రీ రాజచూడామణిదీ శ్రీ తన్యకృతా (కావ్యదర్పణే శ్రధ్ధమోల్లా సః",<noinclude><references/></noinclude> r951w4po7p4v1ywr37ccnoocgvrrzc7 104 225254 580236 2026-09-19T04:58:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '• వ్యదర్పణ ద్వితీయో ల్లా స ర ప్రథమోల్లా సేహి గుణాధీవిశిష్టం శబ్దాధవాయు గళం కావ్య మిత్యుక్తము- చిత్రశబ్దార్థయోని ప్రాధాన్యాత్ ప్రథమంతయే స్న్వేరూపం దర్శయిష్యన్న రాపేక్ష...' 580236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>• వ్యదర్పణ ద్వితీయో ల్లా స ర ప్రథమోల్లా సేహి గుణాధీవిశిష్టం శబ్దాధవాయు గళం కావ్య మిత్యుక్తము- చిత్రశబ్దార్థయోని ప్రాధాన్యాత్ ప్రథమంతయే స్న్వేరూపం దర్శయిష్యన్న రాపేక్షయా. జెపి ఆబ్దస్య ప్రాధా న్యాచ్ఛద్దిశ్వరూపం తాపిద్విభజన నిర్దిశతి॥ W శభోఒశ్రత్రివిధళ్ళక లక్ష కవ్యర్ధ రాత్మ వారి శక్త లక్షకవ్యంజక భేదన శభోరె కావ్యత్రివిధః - యద్యః ప్రైమ్లు శక్తు లక్ష ర భేదేన ద్వివిధవీన శబ్దస్తథా జని కాప్పెవ్య శ్వాచ్ఛక్త న్య ప్రథమం నిర్దేశీ వ్యంజనాయీ ఉభయమూ ల ర్వాద్వ్యంజక సోదయానత్తరం నిర్దేశఇతి ధ్యేయమ్ ఆథారకా దూపి విభజిన్నేవ నిరిశతి || తదర్ధో ఒఫిత్రి థాళక్యలయ్యేవ్య్యని భేదతః॥ ౧- తేషాంశర్త లక్షక వ్యంజకరూపాణాం నామర్థ సదథశాః స్కోపిశక్యలయ్యేవ్యవ్య భేదాత్త్రివిధః- ఆశ్రయద్యపి విశా గాదేత త్రిపధత్వసిద్ధిస్త ఖాపి న్యూ నాధిక సంఖ్యావ్యవఛ్ఛే జా 'త్రిధేత్యుక్త మ్ యదృష్టి వాచ కాది శబ్ద నిర్దేశానన్తరం తల్ల క్షణము ర్వైవార్థ నిరూపణముచితం తథా వ్యధ ఘటిత మేసేవ తేషాంలక్ష ణంవక్త వ్య మతః ప్రాగథం స్వరూపప్రదర్శనిమితి 'ధ్యేయమ్ ॥ ౧. ననువాక్యాథ కాస్యోక్త త్రైవిధ్యానప్త ర్భావా ద్విభాగన్యూ న తెత్యతఆహ! అర్థ పాత్పర్యనిష, యే వాక్యార్ణ ఇతితార్కికాః ఆ న్యేశక్యం తను ప్మొహురవరేలక్ష్యమూర్తిరే॥ ఆకాజ్ఞా సత్తి మతాని పదానాం సముచ్చారణే సక్యపదార్థా పి ఘబాసయ వాది సందగ్గరూపో పూర్వోవాక్యార్ధ సాత్పర్య<noinclude><references/></noinclude> fmyqbwwm37x30pubid0ycd4zg5rb31k 104 225255 580237 2026-09-19T04:58:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణ. వియతీయానముల్ల సతీరృభిహితాన్నయబదిమో "నైయా C కాదయి:- వాక్యార్ధి శక్యని వేట్యన్వితాభిధా. న వా-దినః ప్రాధాక రాశి- వాక్యాథోజలక్ష్య వెతికాట్టా వేదాన్తి నళ్ళాము వస్త...' 580237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణ. వియతీయానముల్ల సతీరృభిహితాన్నయబదిమో "నైయా C కాదయి:- వాక్యార్ధి శక్యని వేట్యన్వితాభిధా. న వా-దినః ప్రాధాక రాశి- వాక్యాథోజలక్ష్య వెతికాట్టా వేదాన్తి నళ్ళాము వస్తుతము జాక్యాధో వశ్య వాపిల వ్యఇతి కళ్ళామే పద్యతే-స దైవంవిభాగ న్యూన శేతివాచ్యమ్ - శక్య పదేనవృత్త్య స్తరంవి నా శక్తి ప్రయుక్తో పస్థితివిషయ త్వస్య వివత్ త్వాది BAF - ఆధార్థ వ్యంజకతామాహ॥ 2 4 వాచ్యాదయ యొ వ్యర్థాః ప్రాయప్పక మతాఃశిజయత్యవర్గం దేవస్తా పైరనీక్షితః॥ 3- ణాచ్యలక్ష్యవ్యఙ్యరూపాన్తయో ఒవ్యర్థాః ప్రావ కానకు సర్వర్రే - జయతి పదవాచ స్యాత్కరేణ వరజ్య | వ్యవక్తృనయిస్కారవ్యంజకతయ వాచస్య వ్యంజకత్వఁ గ కౌపదలష్యస్యతీరస్యనైన్యాదివ్య(జకర్షియా లక్ష్యస్యేవం జకత్వమ్- తథాగత్థామిత్వశైవ వ్యక్త్యేన వై త్యేన భగవతిస్తా పానీష్ ణసామర్థ్యస్య వాల్ వ్యవ్యస్యాది వ్యక్తీకత్వమితి ఫ్యా యమ్- యిద్యప్యుద్దేశి క్రమానురోధార్భల్పస్య వ్యంజకత్వహ భిఛాయార్థస్యవ్యంజకత్వమభిధారు ముఖతమ్ తథా పిశబ్ధవ్య జ్ఞకత్వం స్ఫోటవ్యంజ కేషు వలే స్వేవదృష్టము అర్ధ వ్యంజకతా ఈ నక్వాపిదృచ్చు - తతః కథమ ధారా నామపి కావ్యత్వమితిళం.. కామ ప నేతు మిదమి హెూక్తమ్ - సతుప్రాధ్యానాధ కావ్య- జ్జళత్వనూ పదర్శయితుమ్ అతని వాగేశబ్ద స్యేవ్యంజకత్వము ప పాద్యార్థస్య వ్యంజకత్వం ప్రవఞ్చయిష్యకృతి ధ్యేయమ్- యథావావాద్యస్యవృష్ణోరతా - మాఏఘరోవరణం అజ్ఞాహు అద్ధితీ సాహిఅంతుమఏ|తంభణ కేంకరణిణ్ణుంచి మెఱణవాసరో శాఖ " మారన్గృ హెూ ఏకరణ మద్యఖలు నాస్త్రీశిశథితంత్వ యా! తద్భణకింకరణీయమే మేమన వాసరస్తిష్ఠతి|| "హెూ తగ్గృ హెూపకరణం న వ్యాజ్యా వేయజలాది రూపం శాస్త్రీ తి త్వయాసంప్రతికథితమ్- కింతతో 'కింవాకర్తవ్యంవద వార్తుగ వెన మేవసతిష్ఠ,శీత్యర్ర తడిగా కింకరణీయమిత్యాద్యరేనభర్తృ<noinclude><references/></noinclude> iuywj1pce1igrsxfwfahwc7gbmxd1ze 104 225256 580238 2026-09-19T04:58:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వైశిష్ట్యా హెలార రణసంపాదన బ్యా జెన స్వైరవిహారోద్య హెూదకర్మణ మావోజ్యతే లే, వ్రాసిమాతరిలివృద్ప వ్యజ్య తేతథాచ్యన్వయం ఇలాహర గాద్య కామర్బన్ గృహోపకరణ మిత్యనాథ్య సం " పాదనీయత...' 580238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వైశిష్ట్యా హెలార రణసంపాదన బ్యా జెన స్వైరవిహారోద్య హెూదకర్మణ మావోజ్యతే లే, వ్రాసిమాతరిలివృద్ప వ్యజ్య తేతథాచ్యన్వయం ఇలాహర గాద్య కామర్బన్ గృహోపకరణ మిత్యనాథ్య సం " పాదనీయత్వ మద్యఖల్విత్యపలా పాళిక్యతా త్వయే నమ లైయై 'శవ్యాజస్సంహదృత ఇత్యయమర్థ సద్భిణితి స్వస్య కర్త వ్యా జ్ఞానాభినయ ఎవ మేవేత్యాదిని క్షణమాత్రముపీ విళమ్బాన తావ్యజ్యత ఇతి ధ్యేయమ్ ఆశ్రతద్భణకిణికరణీయమిత్యాది వాక్యార్థ స్యవ్యం జకత్వ మితి భేదః- నచైవం వాచ్యావ్యంజలో | దాహరణత్వమయుక్తం స్యాద్వా ర్యార్థస్యవాభ్యత్వాభావాడి తివాచ్యన్ - వాక్యాథజస్యాపివా న్యాన ర్భావిస్యార్హ త్వాదిశీ రిక్ || లక్ష్యస్యణ్యఙ్ఞకతా యథావా - సాహస్తీ సహిసుహలం భీమ రూమి ఆసిబుజ్ఞ కల / సబ్భావణేహ కరణీజ్ఞి పరిచ్ఛం -హవవిరఇఅంతుమ్మ ॥ నాధయన్తి సఖి సుభగం చే ణేష్ దూ నెకి సీమమకృతే! సద్భావ స్నేహకరణీయ సదృక్షంతావద్విరళి తంగ్వయా|| హే--స్థఖిమమకృతేమన్నిమిత్తం సుభగంనాయడం సాధయస్ర్తీ సంఘటయితుం కృతసంచారేతియావత్ - క్షణేక్ష ఊదూనాని శ్రాన్తా సీ- సద్భావస్యసమీచీనహృదయతాయాః స్నేహన్యద యత్ కరణీయమ్ తత్సదృశంత్వయా కృతమితి వాచ్యార్ధ:- ఆశ్రదూత్యాః ప్రమాణాన రేణాపకారిత్వాఐగ *మాను ఖ్యార్థబాధావగమేనశత్రుత్వమా చరితమితి విపరీత ణయాఒవగమ్య తె లెనచ త్వమధమా యెనదూతీ విరుద్ధఁనా యకోప భోగ రచరితవతీ సోవ్మధమో యెనదూతి కాయాం త్వయ్యనురక్త ఇతివృజ్యతే- ఇదమవీవాళ్య లక్ష్మి సస్య వ్యక్తిక తాయ ముదాహరణ మితిభేదః- వృద్ధ్యన వ్యజ్ఞకతాయథా హె—ఉపణిచ్చరణ్పించాలిపిణీ వత్తమ్మి రేహణ = కౌతి ణీచ్ముళ్ జరగతి భాఅణపడిట్టి ఆ సంఖసిప్పిప్వ ! పశ్యనిశ్యల నిష్ప బిసినీ పత్రిరాజతేబీలా చేసి నిమ్మ ఆ మురళిత రాజన ప్రతిష్టి శంఖశు_క్తిశివ- ఇదం సంకేతాధికానం కాముక ప్రతి నా వచనమ్. హేనిశ్చలసంకేతార్థి తీయాలై దావస్థితి శీలవతి నీదళే నిష్ప‘నిశ్చలాని కళ్కామరకత పాత్రస్థితా శకశుక్తి -<noinclude><references/></noinclude> jnewa1angiv3jupry32f7uh27n6spze 104 225257 580239 2026-09-19T04:58:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యవర మ్ముకాస్ఫోటఇన రాజతి పశ్యత్యన నిప్పస్త త్వ బాశ్వాసత త్త్వం తేనజన రాహిత్యం తేనాపిత దేశ సంకేత స్థామికవ్యవస్థ తే-యద్వాసం కేతిస్థానమగుత్వైన శతో ఒస్త్రీ మిధ్యావదనం వ...' 580239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యవర మ్ముకాస్ఫోటఇన రాజతి పశ్యత్యన నిప్పస్త త్వ బాశ్వాసత త్త్వం తేనజన రాహిత్యం తేనాపిత దేశ సంకేత స్థామికవ్యవస్థ తే-యద్వాసం కేతిస్థానమగుత్వైన శతో ఒస్త్రీ మిధ్యావదనం వారంప్రతినాయి కావచనమిదమ్ ఆత్రాపి నిష్పన్దత్వేవా శ్వాసవత్వం తేన దనత్వం తత్ర తో ఒనిమిద్యైన గతో డెస్మీ. తిపరసిగతశ్చే న్నీ యంబలా కానిళ్ళజ్కొ వర్త తపతివ్యజ్ఞృ రె అస్త్మింశ్చపడే నిశ్చలేతినంబోధనం మిధ్యావిద సీతి వ్యక్తేనే హాయతాం ప్రతిపద్యలే- కేవిత్తు నా ధంద్రత్యన్యాపదేశేన వ దనమిదమ్- గర్యధారా నాం జ్ఞానార్థత్వా న్నిశ్చల పదం జ్ఞాన శూన్యపరమ్- ఐలా) ఇదేవచ స్త్రీలిజి మహిమ్మా నాయికా ప్రతీయ తే - తతశ్చ భోజ్ఞాన శూవ్యన్వయ మీద సమాగత్య వళ్ళ సావిరహాసహాసం ప్రతిబిసినీ న శ్రీ జ్జతేకతి పోయవ ప్రాణాన్న ధారయిష్యతి యతో నిప్ప - నిర్మలమురత కేత్య, త్ర బినీనీ పత్ర స్య మరళతరాజ నే నెపమికతయా తదఙ్గ సళ్ళ న్నీరనరాజ్యజ్యతే తస్యా క్త్యోపమితత్వేన ప్రాణుత్వమ్ తేన చోపమావ్యక్ష్యేనాను భావేన విప్రలమాృతిశయో వృశ్యీఖ్య ఏశమర్థ స్య స్వరూపంవ్యజ్ఞకత్వంచ రూప్యావసర సంగ త్యావాదశాదీశాం క్రమేణలష్ ణమాహ!! సాక్షాత్సం కెలితం యే ర్థ మభిధత్తె సవాచకఃః ఘనశ్యామః క్రియాద్రామః శ్రియంను గ్రీవరా జ్యదః || » అత్రాభిధత్తె ప్రతిపాదయతీత్యర్థః- సత్వభిధయా ప్రతిపాద యతీతి తధాసతి అభిఛాయా వాచక శబ్దవ్యాపార త్వేనా మ్యోన్యాశ్రయాత్తానతనిన సమ్యక్త్వా శేషవైయథ్యా చ్చ సంకేతశ్చాష్ఠాచ్ఛన్దాదయ మథొరబోధ్య ఇత్యా కారక ఆప్తా వ్యాపార సర్వీశ్వరాభిమమాత్రమ్ - యదృచ్ఛా శబ్దస్యా వ్య సంగ్రాహ్యత్వకథ సేన తత్రావ్యాప్తిఃఎవంచలక్ష్యస్యా స్వథకాన్య తాదృశాపాభి ప్రాయనీ ష యత్వేన సంకేతికత్వా విశేషాల్ల క్ష్యాధ= ప్రతిపాదశే లాక్షణిక పదె ఒతి వ్యాప్తి వార<noinclude><references/></noinclude> j1llsltvge5n69bmclirc5p8i5e206v 104 225258 580241 2026-09-19T05:09:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '• 35- ణాయ సోదితి. * ఆర్దాక్తర ప్రతీత్య ద్వారకత్వం సాక్షాత్యా మిషా విఐరకు- తావక్షేత్రంచ సమ్బీద్ధితయ ఒకాశ స్మారకే ఘటాదిశ బేఒరివ్యాప్తము శస్వం కేతిరమితి - శబ్దత్వేనవి "శేషణా శ్...' 580241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>• 35- ణాయ సోదితి. * ఆర్దాక్తర ప్రతీత్య ద్వారకత్వం సాక్షాత్యా మిషా విఐరకు- తావక్షేత్రంచ సమ్బీద్ధితయ ఒకాశ స్మారకే ఘటాదిశ బేఒరివ్యాప్తము శస్వం కేతిరమితి - శబ్దత్వేనవి "శేషణా శ్చన చేష్టాయా అతివ్యాప్తిరిత్యేకే అన్యేతు సాక్షాత్సం కేతి తోయేధణస్తత్ప్రతి పాదకత్వం లక్షణమ్ సంకేతశ్చ పూర్వో క్త అప్తాభిప్రాయ ఏవలక్షణాజ్ఞలేచ పరంపరియా సంకేత శ్శీక్యం బోధయిత్వా లక్ష్యం బోధయ్వత్యభి ప్రాయెనై వా పైన లాక్షణిక పదప్రయోగా దిత్యాహు:- అపరె సంకేతవ ఉదం సమ్బద్ధ పరం ఆధార సాక్షాత్సమ్బన విషయాథజ ప్రతి పాదకత్వం వాచకత్వమ్ ననుస్మత్రి గచ్ఛన్తీ త్యచ వృత్రిసా ధారణై కసాధళాగకృత్వేనలక్షణయాఒచ్చత్రిణోవి తంద కేఛత్రి పదేతివ్యాప్తి - సచయశ్నల్తో యద్విషయ సాటెక్సద్బుద్ధేన యదథికా స్మృతి హేతు స్వరస్యవాచక ఇతిని వగీతం ఛత్రి పదఞ్య స్పామ్బిచ్ఛేన దృచ్ఛత్రి సాధార ఇరూ పేణనచ్ఛు ట్రెస్మారకమితిన తత్రావ్యాప్తి రితివాచ్యమ్-చ్ఛత్రి విషయక సాక్షాత్ సద్బుద్ధ స్యాపి లక్షణయా చంక్రిస్మ రణేపి ప్రయేజకత్వము స్యైవాన్యథా శర్యగ్రహేపీలద ణయా తీత్కృ త్యాపత్తెః న్న చేష్టా పత్తి శృక్య సద్బుద్ధా గ్రహేణ లక్ష గాయా అప్రవృత్తిరీతిచేన్న- ఛత్రిణ ఇత్యత చ్ఛత్రిస్మృతి స్వాత్స మ్బభే నైవాచ్ఛత్తి షృతిః పరం లక్షణయెత్య జహల్లక్షలైన శాస్త్రీయుగ పద్వృత్తిద్వయ విరోధశ్చ గగ్గోయాం మత్స్య ఘోషానిత్యాదా వివాదోషాలైన యద్వా సాక్షాత్త్వన్య - ప్రతిపాదన క్రియా విశేషణల్వే నావ్యక్తీ కారాన్న దోషః- న న్వేపమపి సాక్షాత్పంబద్ధ విషయ మథశాం యఃపవార్దన త్యక్తి ర మద్వారీ కృత్య ప్రతిపాదయితి సేవాచక ఇతిహిపర్య వనీతం తథానతి శక్యభూతచ్ఛత్రిమాత్రృతిం ద్వారీ కృత్య చ్ఛత్ర్యేచ్ఛత్రిస్తార ఇచ్ఛత్రిక డే అవ్యాప్తే రథావేసి రాజావార తిలోకానాం హృదయంమృదుభిః కరైరిత్యాద్యభి భామూల వ్యనైనావలే ప్రకరణాదినాభిధాయాః ప్రాకరణికచత్రాద్య ర్థక్పతా నియభు నె సత్య ప్రాకరణిక భూపాద్యర్థన్య వ్యజ్ఞాన<noinclude><references/></noinclude> 05vfrpv4f0oxld5toav5cvlwwxkde0r 104 225259 580242 2026-09-19T05:09:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '41 కావ్యదర్షణ. యా ప్రతి పాద కే రాజాది పదేతివ్యాప్తి సత్ర ప్రాకరణికచ పదార్ధపృతే రప్రాకరణిక భూపావ్యర్థ స్మృతా ద్వారత్వా భావాసవదార్థ స్మృత్యన్త రావ్యవహితత్వం, మేచాత్ర సాక్ష...' 580242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>41 కావ్యదర్షణ. యా ప్రతి పాద కే రాజాది పదేతివ్యాప్తి సత్ర ప్రాకరణికచ పదార్ధపృతే రప్రాకరణిక భూపావ్యర్థ స్మృతా ద్వారత్వా భావాసవదార్థ స్మృత్యన్త రావ్యవహితత్వం, మేచాత్ర సాక్షి త్త్యం విజక్షిత మితివాచ్యమ్ - తథాపి సర్వవోచూధవః పా యిదిన్ధకడయకృత్ప జేత్యాదౌయత్ర హరిహరయోరపి ప్రాక రణిక్యం తధ్రప్రసిద్ధి ప్రాచుర్యాణార్ధ కానుక నాశకర ఇతి హరవిష. యార్థ స్య ఝజితి ప్రతీతిః పశ్చాత్పర్యాలోచనా యాం-యదప్రభదానాం క్షయకృత్ గృహకృతి హరివిష యాగ్ధస్వనిపోతారతయా ఒళంచేన ప్రతీసిన త్రార్ధం క్షయా, ఉపవ్యాప్తః - జవాదు సృత్యనరా వ్యవధానేన సారక త్వాభావాదితి చెన్న అస్వతస్త్రత్వేన పరాధికా విశేష - విషయత్వం తఠేళ్ళ స్వలెన్ద్ర పదార్ధ్భస్మృతి వ్యవధానేళ్ళువ్వ, తస్త్ర పదాధలు స్మృత్యవ్యవహితస్వమని తీనా వ్యాప్తిః అజహ ల్లక్షణా స్థలే తుచ్ఛత్రి ణాం శక్యతావ చ్చేదశీభూత చ్ఛత్రిత్వ ప కారేణాస్వయ బోధ విషయత్వాన్ని స్వీత వ్యమితిఆస్వేర్ న్ర పదార్థస్మృతివ్వవధానే నైవలక్ష్యపారకతేతి నతత్రాజ్యం వ్యాప్తిః- సదైవంలాక్షణికస్థలే సాక్షాత్పంబద్ధ విషయ స్యాన్వ యబోధ విషయత్వాభావేసి స్వాతి న్యాభావా దస్వతన్త లేదా ర్థన త్యవ్యవధాన పదేనైవ తతివ్యాప్తి వారశాత్ సామె శృద వైయగ్యమితి వాచ్యకు గయాం మత్స్యే ఘోషా త్యత్రసాక్షాత్సంబద్ధ విషయస్యాప్యన్వయబోధావిషయ త్వేన స్వేతస్త్రత్వాత్త తృృతివ్యవథా నెపితీరసృతేరస్వతస్త్ర ఉదా దదృ'్యవ్యవహిలత్వాతీర స్మృతి జనకతా దశాయ మతివ్యా స్త్రీ వారణాయ సాక్షాత్పదావశ్యంభావాత్ నచైవం రాజాహర తీవ్యత్రవ్యంజనయీ భూపాద్య శ్రీకరణి కార్ధ సార కేతివ్యా ప్తి స్ప్యాకతప్రాకరణి కార్థిస్యాన్వయా విష య త్వేన స్వాతన్యా తత్సృతి వ్యవథా నేపి అస్వతంత్ర పదార్థ స్మృత్యవ్యద ధాన సత్త్వాదితి నాచ్యమ్- నియన్తిత సంకేత స్యైవ సంకేత పదోన వివషీతత్వాదిత్యాహు: : యథా ఘనశ్యామా శబ్దాస్సా<noinclude><references/></noinclude> 8rfdunt9bzzqcjdph2p23fhjvouycgj 104 225260 580243 2026-09-19T05:09:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'stray p పస్థిత్య సంభవాన్నతా సూక్తి పూః యద్దిచి తాలో శభ్రతి సారి వారి పట్టే సూశస్థితిర్న స్వాతీ యది చర్వపళ్ళ గ్రహీ స్యన్యత్ర శాబ్దశీరిష్యతే తదాశధర్మాజజ్ఞ నే వ్యభిచారిణీతి కా...' 580243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>stray p పస్థిత్య సంభవాన్నతా సూక్తి పూః యద్దిచి తాలో శభ్రతి సారి వారి పట్టే సూశస్థితిర్న స్వాతీ యది చర్వపళ్ళ గ్రహీ స్యన్యత్ర శాబ్దశీరిష్యతే తదాశధర్మాజజ్ఞ నే వ్యభిచారిణీతి కారణమేవనస్యార్ యరిచయద్ధమా శ్రి యెకి గ్రహస్త డ రూFశ్రయస్వసృత్యగోచరస్యాపియోగ్యతావశా దన్వయ బోధవిషయత్వం స్యాదేవ సమాన ప్రకారకత్వ స్యైవ నియామ జిత్వారితీసుతః తదాపివ్యక్తి మాత్రవ్య శివ్యగ్వే గౌళ్ళుక్లచ్చల తీత్యాధి పదానాంవ్యక్తి మాత్రవాచకత్వేన పర్యాయ పత్యా సహ ప్రయోగా నూపపత్తిః జాతిజ్ఞుణః క్రియేతివిభాగాను ప ప్రత్తిళ్ళ - యనిచ జాతా, దివిశిష్టవ్యక్తిషు శక్తి గ్రహమళ్లీడు 'రుషే తదాలాఘవాజ్జాత్యాదేవి శక్యతాయు। వ్యక్తి లో భక్త్వామే సాల్లÜణయావా భవిష్యతి - సభ సంకేత గ్రహణా పాధిరూతో జాత్యాద్రిరూపో ధర్మోనిస్తున్న స్వాభావిక శివక్ష యదృచ్ఛోసాధికశ్చైతి సామాన్యతో ద్వివిధః స్వాభావిక , కే దశ్చ సిద్ధ సాధ్య భేదేన ద్వివిధః తత్రసిద్ధి వస్తునఃప్రాణ ప్రదీవిశేషాధాన హేతుశ్చేతిద్వివిధః - ప్రౌద్యోజాతిః సాహి వస్తు నః ప్రాణ శ్రవ్యత్వాల్ ప్రాణ ప్రదేశ్యుచ్యతే తద .<noinclude><references/></noinclude> 8obanvm8y8vkmlhg31tup0ta1nqhqx1 104 225261 580244 2026-09-19T05:09:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '95- వన్నిన్నంహి ఐసు వ్యవహార యొక్యంభకతి నాన్యథా •క రక్తంఢ ర్తృహరిణా - గోస్స్వరూపేణ నగా : నాగో నాగనా త్వాచి సంబన్టైర్లు గౌణ- గౌఃవ్వరూ తేడా వ్యక్తి మాత్రేణ శాంతి పర్యంస్త్రీయతే...' 580244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>95- వన్నిన్నంహి ఐసు వ్యవహార యొక్యంభకతి నాన్యథా •క రక్తంఢ ర్తృహరిణా - గోస్స్వరూపేణ నగా : నాగో నాగనా త్వాచి సంబన్టైర్లు గౌణ- గౌఃవ్వరూ తేడా వ్యక్తి మాత్రేణ శాంతి పర్యంస్త్రీయతే సాస్య గౌరితి వావ్యవ ప్రియ తు గోప్వసంబధౌదేవ గౌరిని వ్యవ వ్రాయతే ఇ్యభయ' వ్వా ప్రాణప్రదిశ్వం యావదాశ్రయం తావ సాధారత్వకు. గుణానాంతుని త్వకు డె వి నయ వదాశ్ర యంలేదు కృతి ' త్వన్- ఆశ్రమె సతృప్తి సాకాదినా సమనాయనా? తదనా 'భారత్ ' స్వీశారాత్ ద్వితీయస్తు శుక్లాదిగుణః జాత్యా శుభ . మరిని శ్నెతిమెవహీ'పిసు జాతీయాది డె సమకాయోత్పత్తి ఈశ్చాత్ గుణైర్విశిష్యతే- ద్వితీయస్తు సాధ్యరూపోధర్మ వి యా-యద్యష్టి క్రియా సిసిత్యాన సాధ్యా తథాప్యాఖవచన సా ధ్యతయీ ప్రతీ తేస్సాసాధ్యాత్యుచ్యతే. దాహుః - యావ త్సిద్ధము సిద్ధంహ సాధ్యత్వానా ప్రతీయత ఇతి - చక్రియావూది పౌర్వాపర్యాణ వర్త మానాభిఃస్వావయవకల్పాభిష్ఛుల్లీ సమాజ నాద్యవ స్రావణానాభిః క్రియాభిరభివృజ్య తె-వక్తృయదృచ్ఛో సాధిక స్తుధర్మః పూర్వపూర్వవర్ణిర స్ఫుటతయా 24వ్యక్త శ్చర మవర్ణబుద్ధ్యాసటకరమభివ్యక్త స్స్ఫోటవనవృష్టి కానాం వణానాం క్రమవత్వైపిన స్వయంక్రమవాన్- ఇతరథాన ర్ణ వర్డ్ స్వాపిశ్రమవత్తె ఒళ్ల ప్రత్యాయకత్వా సామర్థ్య ప్రస క్లాత్ - తాదృశస్ఫోటరూపించ డి ద్ధాది ఐస్వరూపంవళ్ళై యదృళ్ళయా డిగ్ధాద్యర్థేషు శక్తి గ్రహిూపాధి ల్వే సంని వెళ్య తఇతి సంజ్ఞారూపం యదృచ్ఛాత్మకం చోళ్యతె- యదసిబా త్యాదిశబ్దానాదుపిస్ఫోటవ న్జీకల్వేమ విశిష్టన్ - తథాపిజా జ్యౌ దెశివ ప్రకారత్వాత్తెపామెనోపాధిత్వం డిదాదిశ ఔను స్ఫో ఉఏవ ప్రకారఇతి సవోప్రానిః - నచైవం యదృచ్ఛాళ బై, దవ్య మపాధికిల్డేన్యవహారఃకథమితి వాచనమ్. ప్ఫోటరూపశబ్దస్యా *ద్రవ్య త్పెన తదవిరోధాత్ - అతఏవ గౌళ్ళుర్లశ్చీలతి ఉద్ద ర్యాదౌ చతుష్టయీశద్ధానాం ప్రవృత్తి రీతి మహాభాష్య ననుఖిన్నా సుసుటాధివ్యక్తి సుఘటో యంఘటో ఒయమితృ<noinclude><references/></noinclude> dzfuyjvu7o42c50vq2rr5e9ah906vkq 104 225262 580245 2026-09-19T05:09:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తీయోల్లాసః .48 కణ్వువ్యాప్తము నది పరమా అత్వమసి జాతిసేనెం వాచ్యకు- “పరమ ణుత్పాటనో గుణమధ్యపారాధితి చిన్న- తెచ్ముగుణమభ్యపారాత్సారి రాషిక సెనగుణర్వేం సతువాస్త 'నమితిథ్యెయ - స...' 580245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తీయోల్లాసః .48 కణ్వువ్యాప్తము నది పరమా అత్వమసి జాతిసేనెం వాచ్యకు- “పరమ ణుత్పాటనో గుణమధ్యపారాధితి చిన్న- తెచ్ముగుణమభ్యపారాత్సారి రాషిక సెనగుణర్వేం సతువాస్త 'నమితిథ్యెయ - సమసణక్రియ యేుక ప్యాన్య్యక్తి శక్తి ప క్త సూక్షణసామ్మమితి చెన్న- తల్లీ నీలాది ఇళ్ళక్తయఃడ్రు త్యేక మెకై కాఏఐ నిత్యాశతత్తద్రవ్యవ్యక్తి భార్వ్వ్య-వినా శోత్పత్తి ధీస్తు తత్పమనాయని యిణీ- ఏలాసా కాని క్రిav+ఆ క్రమీకత్వ వహరః భేద ప్రతీతిస్త్వాశ్రయ నౌపాయక స్వైవముఖస్య ఇన్యీస్తంత శ్రమతా రాణ్యహ|| జాతి వార్త నారద్వా నవాహాహసవరా||. ఘటాదిశ ల్దేష్విన శుక్లాదిశ శ్లేష్యపి జాతి జీవ సంకేతవిషయః- తథాహి- శుక్లాదయేుణా- క్రియాశ్చ ప్రతివ్యక్తి భిన్న భిన్నా ఏవోత్పాదనినాశ ప్రతీ తెస్తస్యాబాధకంవి నా తత్వమునాయత్వ కల్పనానా చిత్యాడ్ - సమవాయ వ్యనిత్యత్వాచ్చ - ఆతశ్చిహిమ పశ్శభౌ ద్యాశ్రయ భేదె శుక్లాదయోగుణాభిన్నా ఏ వన్నె హ్వాసి తెము శుక్ల శుక్ల ఇవ్వనుగత, ప్రతీతిఎలా చ్ఛుక్ల త్వాదికంజాతి: తథా గుడకణ్ణులాదిపా కారి క్రియాసుపాకత్వాధికంజాతిశివం' బాతివృద్ధశు కాహ్యదీకి శేషు ఉదాదిశ స్టేషు ధౄటకర శైలకు ణ్యా సుభవాణ్" భేదసిద్ధేత త్రావ్యనుగత బుద్ధ్యను రోథాల్, డిగ్ధళ శ్వాదికంజాతిః పాచ శబ్దాథు యోర థెద వాదిను తె డిదాద్యర్థే షి వర్త తె॰ త ద్భెదవాదిక తె డిపి పరమ్పరయా డి రేతస్యా వృత్తి రవిశుద్ధా - యద్వా ప్రీతివీనియు కుచయా పచయవతైన డిజ్ఞాదిశరీతస్య ఫెదఆషళ్యక స్తథాపి అనుగతబుద్ధ్యా ఉద్ధత్వా దికంజాతి రె వేలి సర్వేషాం శబ్దానాం జాతివసం కేశవిషయ ఇత్యెక్టే- ఆన్యెరు తడ్వాస్ జాతివిశిస్య పదార్థ ఏవ సర్వత్ర సం<noinclude><references/></noinclude> lhu44zq273hpd4pv7q8m887kwi0nqs4 104 225263 580246 2026-09-19T05:09:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యదర "కేతవిషయః ప్రథమమానయనాది వ్యవహీర దర్శ న త త్రైవ సంకేత గ్రహాద శ్రే తత్త్యా గేనూ నాభో వాదిత్యాహుః- ఆకులేడు” పటాదివ్యావృత్తి రూపాపొహటన ఘటనా పదసంకేత విష యోపోహవ్యతిరిక్త...' 580246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యదర "కేతవిషయః ప్రథమమానయనాది వ్యవహీర దర్శ న త త్రైవ సంకేత గ్రహాద శ్రే తత్త్యా గేనూ నాభో వాదిత్యాహుః- ఆకులేడు” పటాదివ్యావృత్తి రూపాపొహటన ఘటనా పదసంకేత విష యోపోహవ్యతిరిక్త జూతౌమానాభావాదిత్యాహుః - విష్ణువక్షేషు :- యుక్తాయుక్త విచారణా శ్రద్ధగౌరవంయీత శృణవృక్షానా'ని రూపగాను పయోగార్చనకృతే ధ్యేయమ్ || ౫. వాచకంనిరూప్య పరి శిషాద భిధాద్భతిరిక్తాండ్యష్ణానాం సీ పాధయిషు స్తద్వ్యాపారభూతో మభిధాం తావల్లక్షలు ! ఈ వ్యాపారశ్శక్యధీ హెరుగుఖ్యశ్శబ్ద్పగతో 2విధాత × 4 శక్యస్యనా క్షా స్పంకేతవిషయస్య ధీస్తద్ధేతురుఖ్యాయశ్శబ్ద నిప్టోవ్యాపారస్సోధిధాత శ్రీశబ్ద గత వ్యాపారత్వమాత్రంఒ క్ష ణా యామతివ్యాప్త 5 - ఆతశ్శర్యఢీ హితురితో-న దైవము జేర్చËss గచ్ఛన్తీ త్యజహల్లు గాయాని ఛత్ర్య భృత్రి సాధారణైకసా ధగస్తృత్వేన శక్త్యానాం ఛత్రిగాజుని ప్రతీతెస్తత్రాణిజ్యా ప్తి రివాళ్ళమ్- శకృతాలిచ్ఛెదక ప్రకా రణళక్యధీ హెతుత్వ స్వవివక్షి తత్వాత్తా వచ్చా?ధాము వృష్టి నాయా మతివ్యాప్త వి. తిముఖ్య పదమ్- ముఖ్యవ్వంచ తదర శ్రుతా తద్గత వ్యాసా రాస్త రాన పెట్త్వమ్ అభిధా మూల వృష్టో నాయ వ్యర ప్రతీతా వ్యక్గ్యవిషయశక్త్యపేక్షాద్యైవాన్యథాశక్త్యగ్ర హెఒపీ వ్యష్ణోనయా తత్ప్రతీత్యా వత్తే సదైవఁలక్ష ణాయ మపి తావ తైవాతివ్యాప్తి నిరా సెశక్యధీ పేరు పదభైయర్థ్యమిలి వాచ్యమ్, స్వరూపవడాశాదిగతవ్యష్టా నాయామతివ్యాప్తి ని రసాయ కద వశ్యంభావాదిత్యాహుః అన్యైకు శక్తి రెవాభిధాశక్తి శ్చినం` కేతయి తురిచ్ఛాసం కేతయితే చజాత్యాదివారం పదే ష్వీశ్వరా' ఎవ- డిద్ధాది శుదేషు తత్త శ్పి శ్రాది పదిచ్ఛాయా శృశ్వరూప. స్వరూప సంబ సేన శØవిష్ఠత్వ వ్య & రుద్ధ మతశక్ష్యా తిరిక్తా "యామభిధాయర నకించిత్ప్ర రూణ మిత్యాహు, రూఢిర్యోగోయొగరూఢికితిసాత్రివిధాను VVక్షణ •<noinclude><references/></noinclude> d7cb1338pc0w92zv749kuh8ekimhzyn 104 225264 580247 2026-09-19T05:10:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లా:, F పీసౌవధూకు చావుచ్చైముక్తాహారాచ రాజకః ముదాయిళర్తీ మాత్రైగై కార్థ ప్రతివాదం తారూఢిః- ఆపయ $శక్త్యా ప్రతిపాద కేయోగే అవ్యాప్తి వారగాయ సముదా తి- సము నాయావయవశక్త...' 580247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లా:, F పీసౌవధూకు చావుచ్చైముక్తాహారాచ రాజకః ముదాయిళర్తీ మాత్రైగై కార్థ ప్రతివాదం తారూఢిః- ఆపయ $శక్త్యా ప్రతిపాద కేయోగే అవ్యాప్తి వారగాయ సముదా తి- సము నాయావయవశక్తి శ్యా ముర్థ ప్రతిపాదికాయాం యోగరూఢావతివ్యాప్తి నిరాసాయ మాత్ర పేదన్ - సము దాయ క్షాృదృడనికే చది శ్రుతి పొద కేఒవయవిశ క్యాబ్ తుర త్రాది ప్రతిపాద కేఒశ్వరగారి శబేడి వ్యాప్తి వారణా యై ఐ సంతత్రాశయవశక్త్యా థాశాస్తర్ ప్రతిపాద నెపి సముదా యమ్మమాత్రేణ వృక్షని తెపాజ్య పార్థ ప్రతిపాదత్వా న్నా వ్యాప్తిః - ఎవcచ సముదాయ శక్తి మాత్రేణ దశా ప్రతిపాదశీర్వ ముపయవార్థాప్రతిభానాత్తత్ ప్రతిభోనిపి తన్య ప్రపాద్య బాలాద్వాభవతీతి ద్వివీ ఛారూఢిః - యథా ధీనావధూతరు చే నితి భేదాభ్యాం నావయవార్థ ప్రతిధానం ముక్తా హారహారము క్త ఆహారోయాభ్యా మిక్యవయవాథస్య ప్రతిభా 72 పీ అధ్య ము కామయహారమాలికాలక్షణే ప్రతిపాద్య బాధఇత్యెపారూ ఢీ - యథావా - ప్రత్యథ్వి క్షితి పాలమౌళి కడత ప్రత్యక్రి ముక్తా తులా కోటి స్పర్శనమాత్మూతి చరణామ్భోజనదాతావరమ్ | వీళ్ల శ్రీరఘునాథనాయకవిభో విశ్వమ్య రాధీశతే దత్తెరుడ్య ఈలా ప్రధానకలనాచి త్తెన హెవిస్మయమ్ ఆడ్రా పియు క్తాదిశ ఔననావయవాఠం ప్రతిధానం తులా మోటిళ డై2వయవాథ ప్రతిఫొనె తన్యపాదాఙ్గ లక్షణె ప్రతిపాద్య బాధఇత్యే పారూఢిః - యద్యసి ప్రత్యథిక & తిపాలా నాఁ దలిభిశ్శిరోభిః ప్రతిమాకా రై శీకలి కోఘటిత ప్రత్యగ్రముక్తాము యేయస్తులా కటిఃపాదాఙ్గదమ్. తస్యత్పర్శశం భారణమైన ప్రత్యథి జ ఆ పాటకిరీటఖచిత ప్రత్యగ్రముక్తాత్మక ఠులి కద్రవ్యకోటి శ్రుతియా దన మిత్య భేదాధ్యవసాయాగంతులాకోటిశబ్దస్మావయూరో పి వివక్షితఃత థాని తస్మపాదాఙ్గ దగుత్వేన ప్రతిపాదనా త్త<noinclude><references/></noinclude> tloppow6p0yz8jr2izcdt20nac3o7ij 104 225265 580248 2026-09-19T05:10:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3- యతి హశాపతివ్యాప్తి వారణాయీ జయపతి. యోగరూఢా ఉద్వా రణాయఏవెలి. అవయవశక్తి మాత్రేణ కుసుమీ జాదివస్తుబ తీపాద శ్రీ నీలు రాయ శక్త్యావటనాశం ప్రతిపాదకి పుష్పవి దా దిక ఆ.. వ్యాప్తి కా...' 580248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3- యతి హశాపతివ్యాప్తి వారణాయీ జయపతి. యోగరూఢా ఉద్వా రణాయఏవెలి. అవయవశక్తి మాత్రేణ కుసుమీ జాదివస్తుబ తీపాద శ్రీ నీలు రాయ శక్త్యావటనాశం ప్రతిపాదకి పుష్పవి దా దిక ఆ.. వ్యాప్తి కారణయై ఐదవ్ - వయపశక్తి మాత్రేణు తిపాదకత్వమపి సముదాయార్థా ప్రతిపాద నార్తర్ ప్రతిపా, ద 32–సి తస్యావయవశక్తి ప్రతిపాద్యాజ్ఞానస్వయా ద్వాభావ తీలి యే గర్వివిధః^ యఫోరాగిన్నితి కేవలంయోగః ఆశో యార్థం సముదాయార్థ స్య వివక్షే ఆ త్వే 2వ శోకరహీతప్ప రూపొనయవశక్తి ప్రతిసాద్యాస్థానస్వయఏవ - యథావా — శాఖాభ్ళతాగేయడమి దావ నేను సమాశ్రితా నానుపీ పుష్పవ త్తాపన | ఛాయీతమిస్ర ఏక రై రజసం పాదాభజ నై పరిభుగా ఆమెవ|| ఆల్ట్రాసిశాఖాధృతామితి కేవలం యేగః - పుష్పవర్స జకుసుమవత్తి మేవదివాకరత్వమిత్య భేదాధ్యవసాయార్థం పే ముదాయాధం సృ వివిక్షిక త్వె ఒపి కుసుమవత్త్వరూ పాదయ నశక్తి ప్రతిపాద్యారే నన్వయ వివHU. యోగరూఢం లక్ష యతి ॥ యోగరూఢస్తుశక్తి భ్యా మే కార్థ ప్రతిపాదనమ్ | చృ గాషీ పద్మ నాభ స్యమన్ది లేవ స జన్మమ||F. T శక్తి భ్యామవయవశక్తి సమువాుశక్తిథ్యామ్ అత్రశక్తి ద్వయైన భిన్న భిన్నార్థ ప్రతిపాద క్కేశ్వరరావుది పదె అవ్యాప్తి వార చాయ ఏకపదమ్- యథామృగా శ్రీ పదం పద్మ నాభ పదంద- ప్పును వ్యవయవళకై ్య భాషయనవతవృత్త్యున్త రాణాప్తిసము దా యార్ధ ప్రతిపాద నే ఒపి భవతి. తభావయనార్థాన్వరస్యపి వాడీ కత్వే ఓపికన్య సముదాయార్థాన స్వీయపిళవతి తెజస్నూ. ర్తి గసావనన మణీం స్థైర్యంచ హెమాద్రిణీ కీర్తిస్తే శికోటిభిశ్చ<noinclude><references/></noinclude> 659gsvldaqmhhoiq6zblo05d82u00id 104 225266 580249 2026-09-19T05:10:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స్నూలులా రోహణమ్! ఆశ్రధన మణిని కణ్యనక్షస్యాకాశశ్య మాయన మణయఇత్వఎయరగతి గౌన్యాసాయినాయతి కార్య బాసత్యాః ప్రతీయ నైత గారి గ్వానివా నేణయోర త్నానిత్యం స్వసమునాయీ థాజ నర్వయశ్చ -...' 580249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స్నూలులా రోహణమ్! ఆశ్రధన మణిని కణ్యనక్షస్యాకాశశ్య మాయన మణయఇత్వఎయరగతి గౌన్యాసాయినాయతి కార్య బాసత్యాః ప్రతీయ నైత గారి గ్వానివా నేణయోర త్నానిత్యం స్వసమునాయీ థాజ నర్వయశ్చ - థా బూద్రి ముయోZద్రిరితో ఆవయవ శక్తి'్య సముదాయక్వాచ శాంత 'ప్రతీతౌ హేమాద్రినాద్రి సదృశం హెమెల్యే భ దాధ్యవసా P లెట్ రేటు కావసస్వయః-నవ హెమార్యాది పదానాం సేవలం మరు వ్రాయు భేషు రూఢి వాస్త్వితివాచ్యమ్- తశైవయాని కా రజాప్రతిభాన స్యాపి సర్వసాక్షికత్వాత్ సభత గ ్యలయవశక్తి మాత్రైణ మెర్వాద్యర్థి ప్రతిపాదకత్వోపప సముదాయళ శ్రీ రాస్తి ్వతివాచ్యమ్- మెరుస్సు పెరుగై, మాద్రి రిత్యాదభి ఛా శకోశ పరస్పరయా విశిష్యత శ్రీ సముదాయ త్తెరపిని :- అ న్యథా రాజభిఃక్రీడార్థం నిర్మిత హెమమయా ద్రావిఛలిశి స్యాను శాసనాన పెట్జెన్ తద్వైయర్థ్యాపత్తె రిత్యాహుః - క్వచిద్యోగ రూఢస్యాపి పదస్యావయవాజ్ఞానస్వయ. త్సముదాయార్థన -తెవిశ్రాన్తి ః • యథాస్థలకనులె నీరజాధిపదమ్ క్వచిత్తు ము ఛాయాథాకానస్వయాదవయదార్థమా శ్రవిశ్రాన్తిః-యభాసీల నీరజమిత్యాదౌ. అత్రో భయత్రా పి లక్ష దైవెతి న్యాయవిదః- తథాహి. నీరజపదెహి నీరజని కర్త ృత్వమవయవశక్త్యా సము యశక్త్యాత పదత్వం ప్రతీయతె తతశ్చ నీరజ పదరూపై కార్థ పదోపాదానరూపయస్త గట్ల ప్రత్యాసత్త్యాఫలకము లెన్డీ వారాన్వయార్ ప్రావేప నీరజనికర్తృత్వ సమానాధికరణ త్వెస ఉపస్థితస్యపద్మ త్వస్యపదత్వసమానాధికరణ త్వెమోపస్థిత భవ్య నీరజనికర్తృత్వస వస్థలకను లెన్దవ రాన్వయె నాకాస్థానవానిశీ స్యందన్వయ విషయితీ శాబ్దధీరితి తదన్వయార్థం స్వత పద్మత్వ, నీరజసి కర్తత్యోపస్థితాయ ధీర సదస్యలకు వా ه<noinclude><references/></noinclude> dz26a8d7y1n18qj2irpkc0gz0d9qy28 104 225267 580250 2026-09-19T05:10:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణ, భ్యుపగసై వ్యా శతురూఢిళో గోవా నవః ప్రథమంయోగరు•ఢి క్యాంస్వార్థ పనయెపి పశ్చాత్ స్థులకను లెన్దవ రాన్వయార్థం విరు ద్ధవృత్తి మూకీభావెనతి తదితరవృత్త్పైన స్వేత ఇద...' 580250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణ, భ్యుపగసై వ్యా శతురూఢిళో గోవా నవః ప్రథమంయోగరు•ఢి క్యాంస్వార్థ పనయెపి పశ్చాత్ స్థులకను లెన్దవ రాన్వయార్థం విరు ద్ధవృత్తి మూకీభావెనతి తదితరవృత్త్పైన స్వేత ఇదత్వ నీరజ నికర్తత్వోపస్థి తెరాశా జ్ఞాది సద్భానాన్నతదగ్ధమిహలక్ష ణే ఆవాచ్యం కెవలంరూఢ్యావనా స్వఠిస్తే పద్మత్వాద్యశక్తి త్య ర్థం శబ్ద్య పునరను సత్థాన కల్పనా గౌరవా పత్తె లక్ష గా పె క్షకు నాయందోషో యోరూఢ్యా నీరజనికర్తృత్వ సంవతీత వర్మ త్వరూ పనిశిష్టా వద్ధి తెర్విశేషణం స్యాత్యతిరలక్ష ణా ద్వా రత్వేన ద్వారిసతి ద్వారాణః శీనరన పెద నాన్న శక్యో వ స్థితి ము ణాయాంలక్ష్యో వస్థి తావిన శక్యో వర్ధిత్యస్త రెవి ద్వారం యెన పునరను సంధానంన కల్ప్యెత్యాము :- ఆ వెతు విశిష్టును స్వేత స్క్రూ పన్ధత్యరణం లక్ష ణాయామపీ విశ్లేష్యస్య స్వతన్తె పస్థితనలు గా ఆరివీదనిత్యోమట ఇక్యత, నిత్యత్వస్యవిశిష జన్వయిత మా విశేక్షణస్య స్వేతన్తో వస్థిత్యర్థం లక్షణాన ఊఘటషక్యతకు నలక్ష ్వతి నైయాయికై రెవ స్వీకృతం తతోళ్చ. నీలనీరజ మిత్యత్ర లక్షణాయామపి స్థలకు లె నీరజమిక్యత నల వణేశ్యాము:- ఆ ఉరిశుయ ఛాన్స్ రాజా హరతి లోకానాం హృ వయంచృడం:క రైరిత్యాదౌ ప్రకరణాదినా ప్రకృతచ స్ట్రా చా వెవాఖీ థాయాంనియమితాయా 3 భూపాద్యర్థాన రవిషయా త్వభిధామూకీ భవతి - తథా ప్రకరణాదినా స్థాలకను'లెవయవా శక్తి రిఫ్టీ వ రెసముదాయళ క్లెశ్చ తిరోభావాత్ ప్రథమమైన పద్మత్వం నీరజనికర్తృత్వంలో వస్థితం భవతీతి సర్వాపిలక్ష FI ఏవం త్రివిధాము వ్యభిధాంనిరూప్య వ్యాపారప్రసంగాల్లష్ W శ్రీయ త్వెన లక్షకర్టినిరూ ముతుందా లక్ష కాం లక్ష యర్ N తార్మక్యవిష యీభూశార్థాన్వయానుపవత్తి ఈః శర్యభిన్నార్థధీ హేతుఖ్యాణంపారోలక్షణోద్యలే॥70. అభిఛాయామతివ్యా ప్తివారణాయ శర్యభిన్నెతి వ్యష్టా నాయా ఈశీవాృప్తి నారణాయాన్వయా నుప పత్తి కఇ తత్రితం నము<noinclude><references/></noinclude> 14vo1nkip51yy6ydx20y12diuo4tkxi 104 225268 580251 2026-09-19T05:10:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33- కాన్వయానుప్పత్తి : తావత్యకై వ్ఛత్రి జాగద్భస్తేత్మక అవ్యాపి స్తోత్ర ముఖ్యార్థానాం భత్రి ణామపి గముసొన్వయ యోగ్యత్వెనో తదనుపపర్యథావార్ - అంజీర్ణం తాత్పర్యవిష, యీభూ తెతిప...' 580251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>33- కాన్వయానుప్పత్తి : తావత్యకై వ్ఛత్రి జాగద్భస్తేత్మక అవ్యాపి స్తోత్ర ముఖ్యార్థానాం భత్రి ణామపి గముసొన్వయ యోగ్యత్వెనో తదనుపపర్యథావార్ - అంజీర్ణం తాత్పర్యవిష, యీభూ తెతిపత్రహిచ్ఛ త్యచ్ఛత్రిసముదాయకరృక మేపగము నఁతాత్పర్యవిషయీభూతఁ తెస చచ్ఛత్రి మాత్రస్యవాన్వయ- యోగ్యశతిఖావాప్తి : తాశ్వర్యాను పిశత్తి మాత్రంచవృజ్జు నా యూరు స్తితాత్పర్య నిర్వాహాయైవ సర్వతవృత్తి కల్పనాత్ ఆత స్పార్య విషయార్థాశ్వయా నుపపత్తి పర్యక్ష ముక్తమ్ - విచశా దృశశ్చ వ్యాపారళ్ళకి భిన్నళ్ళకసం బర్భ వివ సచలత భూరి తీ రాదినిష్ఠ ఇతి కథమస్యశబ్దవ్యాపార తెలి వాచ్యమ్ - అస్యాథకా శిష్ట స్యాపి కట్టె ఆరోపాల్ కరుక్తం కావ్య ప్రకాశికాయాలి" లక్ష పిత శ్రీ యెతి ఇతి ప్ర్రాల్చు :- శక్యఘటిత పరబ్బు దానం బనైనస్కోపిశబ్దనాజ్ఞ ఏ జాతిన వ్యాః - తాత్పర్య విషయా రాన్వ యానుపవత్త్యాఃశ్య సంబద్ధదశ క్యార్థస్మృతిర్లక్ష ణాపూర్చ:- తనయ క్త మ్ అర్థపతి పర్త్యర్థంహి వృత్తి కల్పనమ్- నతుపై వవృతి రితి యుక్తం కల్పయితు మితిఖ్యేయమ్ ॥ ౧౦. ఏవం లక్ష ణాంలయిత్వా తాంవిభజులే !! ద్వివిధాసోరూఢి పూర్వాఫల పూర్వేతి భేదతః 4 సాలక్ష ణా రూఢి లక్ష ణాఫలలక్ష ణా చేతి సామాన్యతో ద్వివిధా. 'ప్రయోగ బాహుశ్యేన రూఢితుల్యతయా కవని ద్ధారూఢిలక్ష ణా యథా, కుశబోయింరథకముణీ రణేతి కుశలళ బోహిఠుశాకా లా శ్యాదత్త ఇతి అవయవశక్త్యావశాదాన కరివర్త తె. సము దాయశక్త్యా సమథకాక నీ జపదవద్యోగరూఢఃఇయారస్తులి శేషః నీరజ పదస్య నీలనీర జమితి యో గా స్థాపి పయో బాహుళ్య దస్తి కుళలళబ్దస్యతుమళ్లి చేశబ్ద స్యమణ్ణ పానకర్తృత్వరూపయే గార్థఇవ శుఠాదా నకర్తృత్వరూపయో గాజ్జెన ప్రయోగ బాహు శ్వమితి - శతశ్చ రథకర్మణి కుశాదా నకర్తృత్వరూప యోగ వాసంభవార్ కుశలశబ్దస్సామర్థ్వకా మాత్రే వివేచకత్వ రూప శ్య సంబన వత్త్వేన తల్ల వ ణయావతక్కతే. యథార్ధలకు లేనీర జ శబ్లోఒవయవాథాజ సంభవాల్లక్షణయా సమ ఛాయాగ<noinclude><references/></noinclude> 1p26icl4pj4sq0x5rd1379ceygv3k8l 104 225269 580252 2026-09-19T05:10:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్భగా.. పురష్కా రేణవత తెనఛకుళం శబ్దస్థ్యలా క్షణిక శ్వేశర్వనం బద్ధ జ్ఞానాయ కుశాదావకర్తృత్వనిశిష్ట సామర్థ్య రూపక క వీ ప్రతీయత ఇతివార్యమ్ - వ్యుత్పన్న స్వేషత్వాద్యు...' 580252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్భగా.. పురష్కా రేణవత తెనఛకుళం శబ్దస్థ్యలా క్షణిక శ్వేశర్వనం బద్ధ జ్ఞానాయ కుశాదావకర్తృత్వనిశిష్ట సామర్థ్య రూపక క వీ ప్రతీయత ఇతివార్యమ్ - వ్యుత్పన్న స్వేషత్వాద్యులిన్న స్వా నీరజాది పదసాఛారణ్యాత్ ఇయంచలక్షణా ప్రయోగజ్ఞాహు 'శ్యాద్రూఢవదతి (ప్రసిద్ధేతి రూఢిలక్షణా- వివక్షితార్థాస్తరద్యో తన ఫలాతుఫలలక్షణా- యథా ! యాం ఘోష ఇళెత్రగణా పదంముఖా, వస్స ప్రవాహస్య ఘోపాన్వయా యోగ్యత్వాల్ సామీప్యాంపర్య సంబద్ధ వ్యవసత్త్వాత్ వీ రిలక్ష ణయా వర్త తే స్వాయత్తేశబ్ద ప్రయేగే సత్యసార్థకావాచక పద్యతే యేగా నా బత్బార్ గన్గాగీత సావనత్వా ధర్మాణాం తీర నిష్టృత ౠ, పతీతిఃప్రయోజనమితిఫల లక్ష జై పా|| రూఢిల క్ష ణాల విభజతే॥ స్యాద్రూఢిలు ణాద్వెధాగౌ తీరు దేరి భేదతtion. G శ్యుసాదృశ్య సంబద్ధరూపాగౌశీ తుసామతాః లావణ్యనిధి గెసై వస్త్రనీణా యువవళ్ళి నె||" శక్యసాదృశ్యరూపసంబద్ధాత్మి : కా సారూఢా గౌ శ్రీ మతా- సము సాదృశ్యం న సంబద్ధః- విశిష్టధీనియామక సైనన సంబన త్వాత్ నహి సంయోగంతి దస్జీ డెవదత్త ఇతివత్సమవాయెనతి రూపీ ఘటఞలివద్వా సాదృశ్యసతి సింహవారి దేవదత్త ఇతి విశిష్టు ధీరస్తి తస్తాత్ గౌశీ లక్ష ణాతో భిన్నైవ వాద్యాలి చెన్న వ్యతిరే కలక్ష ణాస్థలే విశిష్టబుద్ధ నియామక స్యాపి విరోధన్య శక్యసం బద్ధత్వాభ్యుపగ మనసాదృశ్యస్యాపిశక్య సంబస్థత్వావిరో భాది త్యాహు:-యథాలావణ్య పదశ్య లవణత్వ నాభి మోహృదయం గమత్వాది సాదృశ్యాల్ సుషమాని* షె వృత్తి వ్యథాచ ప్రకృష్ట నీ ణ్వాత్త ్వవిశిష్ట సముథూ వాచరస్వ ప్రవీణశలస్యవి వేచకత్వా ఉసాదృశ్పెన సమఖహీమాతే వృత్తి రితీహరూఢా- గౌ" శీతిశుద్ధా సౌశక్యపాదృశ్యభిన్న సమ్బవరూపిణీ పుష్పధ నూర్యాద్వి రెఫాః సరక్త దపిదిద్దయీ సాదృశ్యభిన్న శిక్య సబ్బునరూపా రూఢా .. స్థాయథాద్వి రెఫశబ్దస్య ద్వారెఫౌయ సెలివ్యుత్పత్త్యాభ నువ<noinclude><references/></noinclude> n50pn2wtg0tn08f4ygjatgbqi01hw8e 104 225270 580253 2026-09-19T05:11:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయో…. PX సగం0 నా శక్తి ప్రయుకూ పస్థితివిషయత్వన వాక్యార్ణ పితి చె ఫిలలక్ష ణాం విభి జతే! సారోపాసాధ్యవసతిరిత్య పఞ్చ ధామతా॥ ౧౩. ఆధ్యాయులను ణా జహల్ల ట్ గా అజహల్ల శ్రీ తా జహడజహ...' 580253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయో…. PX సగం0 నా శక్తి ప్రయుకూ పస్థితివిషయత్వన వాక్యార్ణ పితి చె ఫిలలక్ష ణాం విభి జతే! సారోపాసాధ్యవసతిరిత్య పఞ్చ ధామతా॥ ౧౩. ఆధ్యాయులను ణా జహల్ల ట్ గా అజహల్ల శ్రీ తా జహడజహల్ల క్ష ణా సారాతి పలక్ష సాధ్యవసాన లక్షణా చేతి పఞ్చ ధా॥ ౧౩. తత్రజహల్ల క్ష ణాం లక్షయతి! ' • స్భాజ్జ హల్ల శాయిర్ర స్వార్థంత నచ్చ ల్లి తా| సాక్షి ముకున్ద కెళీనాం యమునాయామ యంప్రజః ౧౭. యత్ర స్వాథణత్యాగేన పరాధజవృతీశాకత జహాల్ల' క్ష ణా యథాయమునామిత్యక్రవాచ్యన్న ప్రవాహస్య ఘోషా స్వయీ యోగ్యత్వాత్ యమునా శబ్దస్స్వాధణం పరిత్యజ్య స్వార్థ సమ్బద్ధిని తీరే వతజాత ఇతి తత్రజహల్లక్ష గా ఇయిజేసేవ వాద్యమర్థ మిన్వయా మోగ్యత్వే మోప లక్షణీకృత్య అన్వయ యోగ్యమర్థం లక్ష యతీ శిలక్షణలక్ష ణేత్యుద్యతే - సరస్వతీ రా | వేరోపాద్య నధికరణశాసిద్ధి తీరాద్యర్థాత్తర ప్రతీతివ్యాసా `రత్వేమాత్రేణ స్వార్థ! పతీణి జనకత్వం యత్రత లక్షణలకు, ణేత్యన్యే నమస్వార్థత్యాగేన పరార్ధ వృత్తితాయత్ర ఆశ్రజహ ల్లక్షణేక్యయుక్తమ్ - తథాహిగనాయాం ఘోష ఇత్బాజ గగ్గోపదేతీరత్వ ప్రకారికానతీర ప్రతీతిఃకింతు స్త్రోత్సవ్వ, హా కారికైన అన్యథా తీరన్న ప్రవాహభేద ప్రతీ తెః ప్రతిపిపొ 'దంత ప్రవాహగత పావనత్వాది ధర్మప్రతీతిస్త్రీ శ నస్యాల్ కటోదీనాన్తి గడ్డాదిశ భైః ప్రతిపాదనేకత్వ ప్రతిప<noinclude><references/></noinclude> ectpmww943jufmhjhefuvhjrvixsa1m 104 225271 580254 2026-09-19T05:11:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32- ,' కావ్యదర్పణె, గ్రాహి ప్రతిపి సోదయిషిత ప్రయేజన సంప్రత్యయ ఇత్తికావ్య ప్రకాశికా యాముక్తిదా ? నన్యను పేవన్న మిదమ్' సహియైన' రూపేశానన్వయనిశ్చయ స్తేనరూపేణ ఉపస్థా శిరన్వయ ధీర్...' 580254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>32- ,' కావ్యదర్పణె, గ్రాహి ప్రతిపి సోదయిషిత ప్రయేజన సంప్రత్యయ ఇత్తికావ్య ప్రకాశికా యాముక్తిదా ? నన్యను పేవన్న మిదమ్' సహియైన' రూపేశానన్వయనిశ్చయ స్తేనరూపేణ ఉపస్థా శిరన్వయ ధీర్భవ తి అయోగ్యత్వాల్ ఆత్మకథం ప్రోతి స్వై సూపస్థితే ఘోష హ సాన్వయః-కంచైదఁ స్వాథావాద వ్యెనరూపేణ జ్ఞాతేభ వ తి త ణేతృభయుక్తో, శిరోధశ్చ స్రోతస్వైనై వాత్ర ప్రతీతేః ఆపిచము ఖాదౌచనం,ఒయమిత్యాదిసాధ్యవసానతో భేదోన స్యాదా దోస్యాభేద పతీ తేరుభయ త్రావిశేషాదితిచేన్న వహిసమాన ప్ర కారకజ్ఞానమాత్రం విరోధి కింతు సమాస విషయకత్వవిశేషిత' మున్వథా ఘుటః క్వచిదస్తిశ్వచిన్నా నీత్యపిధీర్న స్యాత్ నచా త సమాన విషయక్వము స్తిస్రోతస్వైనతీరస్యైలో శుద్ధి తెర విషయ 'భేదాల్ అతోనాయోగ్యతాజ్ఞానమ్ నచాసంసర్గ బ్రాహి ప్రో శక్త్వగ్రహ ఎవతీరె కథమితి వాచ్యమ్ పత్యక్షవత్సారో పల క్షతాయామపి అసంసర్గగ్రహస్యభేద నీ పతిబద్ధ కత్వాకల్ప నార్ - ఆతఏ వేదం ముఖమిత్యాది సారోపలీష్ గా దాన భే దధీస్సర్వాను భవసిద్ధా అన్యథాలక్ష డైమనస్యాత్ ప్రకారా న్తరేణ ప్రతిపి పాదయిషిత ప్రయోజనాలా రాత్ సర్వతో బల ఐతీహ్యన్యథాను పపత్తిడికి న్యాయార్ నాపి స్వార్థాద ్యనే త్యభి యుక్తి విరోధోపి తీర త్వే నైవ జ్ఞాతేశక్య సంబద్ధ గ హాశక్తరం శ్రోతస్వైన భావాభ్యుపగమాత్ తీరత్వ స్వనియ తో పస్థి తస్యా వ్యథా నేస్రోతస్త్వవ్యరథానే లక్షణా స్వాభావ్య మేఐబీజమ్ అన్యథా ప్రయోజనాలాధాల్ సాధ్యవసానాయా భేదత్త త్రారోప విషయనిగరణ దేవ- నచాతా ప్యారో జీవిక యతివాది బాచక పదాను పోనానాతన్ని గరణ మిహితుల్యమి తివాచ్యమ్ సహ్యారోప విషయవాచక పదాను పాదానమా 190 విషయనిగరణమ్ ళ్లింతు శ్రీవిష యె ఆరోజు విషంట్ వా శక పదో పాదా నేఒప్యభేద ప్రత్యయప్త త్రవిషయె ఆరో శ్యుమాత వారక శదోపాదానె నిగరణమ్ తథార నాశ్ర విష యనిగరణమితిసహృదలై ర్విభాజనీయన్ - నను ప్రోతస్మైనతీ రస్యపూర్వమసనుభవా స్న క్గా శదేన స్రోతస్త్వన శ్రీ రోళ<noinclude><references/></noinclude> 30k5fulky060fy9j35m5ein5f1p6eo8 104 225272 580255 2026-09-19T05:11:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స్పరిభవతి చన్ద్ర ఏ వేదంముఖమిక్యత్ర తువాక్యార్థమై వా లేదా శుభ్ర వఇతివదోప ఇతి చెన్న పళ్ళనీలోత్పలద్వS న్నిస్సరన్తి శిఖళ్ళకా ఇత్యాది సాధ్యవసానాయాం నీలోత్పల ళరాదిపదైరె ర్ర...' 580255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స్పరిభవతి చన్ద్ర ఏ వేదంముఖమిక్యత్ర తువాక్యార్థమై వా లేదా శుభ్ర వఇతివదోప ఇతి చెన్న పళ్ళనీలోత్పలద్వS న్నిస్సరన్తి శిఖళ్ళకా ఇత్యాది సాధ్యవసానాయాం నీలోత్పల ళరాదిపదైరె ర్ర కటాక్షాదీనాం ఇన్స్టీ వరత్వ సాధకత్వాది కారక కృతి స్పర్వానుభవ సిద్ధత్వేన లక్షణా స్వారాజ్యమైన తథావిధస్తృతావపీనియామక ర్వేనావశ్యకల్ప్యత్వా దతో త్ర ఫ్రోత స్వైనైపతీ రాది ప్రతీతే: కథంస్వార్థత్యాగ ఇతిజేల్ సే త్యం స్వార్థపదేవ స్వశశ్యతా వచ్ఛిన్న సంవత్' త్వాదథవా X౯ది పదాతీ రత్వే శైవతీరసృతి -చైవంవ యేజజాలా థాల్ల& డై వవస్మాదిత్యు క్రమితివాక్యామ్ య థైవత్వస తేలవ డా స్వాభావ్యాత్తీ రస్య సోలేస్వై మోపస్థితిప్రొద్భకోశపు స్థిత్యాచ పోతనగ్వాది ప్రతీతింతిక్యతే ఆథా స్మాభిరపిలట్ గా స్వారా వ్యాసేవ గత్గా ఉద్భవ తిపాద జ్ఞానాదేవ ప్రయేజన లాభ ఇత్యాస్త్రీయతే విశేష్ఠుభావాదశఎచ్ఛత్రితో గచ్ఛ స్తీత్యజి . ష్పేధారణే నైకసారఁగస్తృత్వేన పతీతిన్న తుచ్ఛత్రి ల్వే భేతిన్యాయవిదః ఏవంచ సాధ్యవసానతో స్యాభేదః స్పుటవీ ఖాభేదావిషయశ్వాదిది -ఇయం చదిహల్లష్ణా, -ఏకఃళ్ళ తీగకు నేషు యోన్యం శన్నయా చఇతే త్యాద్య ప్రస్తుత ప్రశంసా దేరలజా రచ్యబీజమ్-ఏవం, — ఉఉకృతంబషణునా మ। ముచ్యతే జనతా శ్రథతా భవితా వర మిత్యాది వివరీతల క్ష ణాపిజహ త్యేద~~త స్ప్వధురా నిని వేః సైనయి సేపాని మోదిత మిఠ్యాధివ్యాజస్తుతేర్బీజమ్. స్వసిద్ధయెవరాలే పేర్వజిహల్లక్షణోచ్యతే; వీ శ్యామదపతః కున్తారో ద్రవస్తి దృత్తి తోరణాత్ కేరర్రాజిహల్లష్ గా యథాను ద్రవతః శకున్తా నిత్యత్రకున్తా ఉద్యం శ్వరావ్యస్య కున్త ప్యొను ద్రవణ క్రియావ్వయార్థం శునక త్పురు పేషు భర్త తే. ఆక్రమున స్యాపి పురుషసాహి త్యెన క్రియా'<noinclude><references/></noinclude> 2oojgr92sqg7db2rcivup5n89wz22jm 104 225273 580256 2026-09-19T05:11:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3.0 కావ్యదర్పమే. స్వీయా దజహల్లవ గా అత్రిచకున్త వాహుక్యశ్రుతిభిక్ష తథాచ యా భృత్రియిదాయకర్తృకం గోమథమేవ తాత్పర్యవిషయీభ తం. తత్రఛత్రి మాత్రస్య నాన్వయఇతి స్వవాచ్యచ్ఛత్ర్యన్...' 580256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3.0 కావ్యదర్పమే. స్వీయా దజహల్లవ గా అత్రిచకున్త వాహుక్యశ్రుతిభిక్ష తథాచ యా భృత్రియిదాయకర్తృకం గోమథమేవ తాత్పర్యవిషయీభ తం. తత్రఛత్రి మాత్రస్య నాన్వయఇతి స్వవాచ్యచ్ఛత్ర్యన్వయి సిద్ధ్యర్థంచ్ఛత్రి పదంభ్ఛత్ర ్యచ్ఛత్రి సముదా యెవర్తతే ఆక్రాపి చ్ఛత్రిణామ వ్యఛ్ఛత్తి సాహిత్యే నాన్వయాదజహల్ల ష్ గా థ త్రిబాహుళ్య ప్రతీతిఃఫలమ్ - ఇయమేవ స్వార్థము పాదాయాన్య ల్లక్షయతీత్యుపాదానల, త్యుచ్యతే - ఆత్రాపి కున్తచ్ఛత్రా ధ్యాం తున్త త్వెన భృతిత్వెనచ లష్య ప్రతీతిం గ్యాకమతమ్ కు ఇత్యత్ర శుర్తు పాదార ణైన కుస్తీ సంయోగిత్వేన తరుభ యేకస్థితిక్ఛత్రిఇ ' త్రైర సార్థకన ృత్వేనూభయేశస్థితి రి - -1 శృరర్హ శ్చద్భుతి చన్ద్రచూ ఇత్యాది సమాసోక్తి బీజమ్ - కేలిత్తు "గొనూలభతఇత్యాదౌ X బాధి భేద రి స్వజన్యాయాజా వెళుతి చోదితాలద్భునాద్యన్వయనీదయె స్వవచృతి విశిష్టాం శ్య శ్రీ లక్షయతి- సర్వధికత్తె వి కెమ్యం నాభి రాగ ళ్ళే ల ర్విశ్లేషణఇతి న్యాయాత్ - రతశ్చ స్వవాద్యము పారాయివ్యక్తి ఆక్షణా దుపాదానలక్ష ణేత్యాహుః - తదయుక్తమ్ చేయంన అలక్షణా- ఆనాది శ్వేర ప్రయోజనాకల్పనాత్-నచతహిజురూ ఫలక్షణాన్పితి వాద్యమ్ నహిరూఢిలర్ ణాయాము పౌడాన్ని ఖ్యోథెరోఒస్త్రి కించ యత్రనిర్వచనాను పపత్తి రేక బాధు శ్రరూఢిలష్ ణా-కుళలాది పేదేతథా దర్శనాచ్చ - న భగోళబ్దన్య వ్యక్తీ నిర్వచనాను పపత్తి రక్తి - గళ్ళతీతిగారి తినిర్వచనస్యవ్య హైసత్త్వాత్ - కింబహునా అనన్యలభ్యవళ థజాః- వ్యక్తి ప్వ వినాభావాదనునకుం శక్యతఇలి సతత్రలక్ష ణాయుక్తా. నచ వ్య క్తీరను మేయిత్వే శాబ్దబోధవిక్షిత్వం న స్వాదితివార్యమ్- రాధ్యాన కృత్యథ్వూరా వేసే ఉత్ర ప్రత్యయాథ కక్కుకథారానస్వ యా పపత్తి కలిపేన గల్గెయాం ఘోష ఇర్వక్రా గక్షాడ 0<noinclude><references/></noinclude> 1appzkws1h9zmvwk9dg6f4vnf6gqk04 104 225274 580257 2026-09-19T05:11:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'F- త్యయాథ భూతాధారత్వావ్వయార్ధ దేవత వీలర్ గా స్వీ కారణరిజార్బన్- రత్రతథాత్వే ఒప్పి ప్రకృతేజా తేర్య్య్యద శ్ఛేదకతయా లాకాన్వయి యోగ్యత్వా జ్ఞాతా వేదశర్మత్వా న్వయ సంభ వేన వృత్...' 580257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>F- త్యయాథ భూతాధారత్వావ్వయార్ధ దేవత వీలర్ గా స్వీ కారణరిజార్బన్- రత్రతథాత్వే ఒప్పి ప్రకృతేజా తేర్య్య్యద శ్ఛేదకతయా లాకాన్వయి యోగ్యత్వా జ్ఞాతా వేదశర్మత్వా న్వయ సంభ వేన వృత్తాలష్, జాయా ఆకల్ప్యత్వాల్ - ఆతనీ చె 'క్రియా కారకయే కవినాభాజుదన్యతం ప్రతీతా వన్యం రాను మిలి సంభజూర్ క్రియతామిత్యత్ర నగర్తాలక్ష్యతే. తథాతుర్వి వ్యత్రయలించిక్కర, ప్రవిశత్యత్రగృహం, వడ్డీమిక్యత భా క్షయేతి క్రియాద, నలక్ష్యతే - నన్వెవమని సీమోూ దేవదత్తోది . దానభుర్త్కి ఇత్యత్ర భోజనాభావసహితం దీనర్వమును వివిద్య మానం రాత్రిభోజనంలక్షయకు, రాత్రి భోజన ఖ్య పీన తెన్షన వా భూనాధికరణ్యరూ పసంబద్ధ సత్త్వాల్ - రాత్రిభోజనమాత్రా చే బోయ్యం అనఇతి పు రాష్ట్ర వైద్య పతీతిరూ సఫల సత్త్వాచ్చ శాసాముగ్యా ఆవికలత్వాదిలి వెన్న పీమోూదేవదత్తో దివా న భుర్త్క ఇలె శ్రుతశ్శబ్ధ ఏనాను కపపద్యమాయో యోగ, తాఘట కరయా రాళుఙ్ఞ_ఇత్యభి ప్రాయశశబ్దంకల్పయ జ్వదినా భోజనాభావే డెని ప్రతీతిఁ పీనత్వ మను పళుద్యమా సంరాత్రిభోజనంకల్పయతీతి శశ్రావ్యన్యథాసిద్ధత్వా దాత్రి భోజన బవలష్యమిత్యాహు :- ఇయం చాటిహల్లష్ జహల్లక్ష జాజచ్ఛుడ్రైవ దైవ సాదృశ్యముల ద్వాభావార్ అస్యామలక్ష్య స్యవాద్యశ్యద నఖైదెన ప్రతీతిః ప్రతిపిపొదయిషి క్రయోజ చాలాళప్రసంగాదిత్యస్యాహుః 17% : స్వార్టైకడే వృతా ఈజహర్య జహతీకుతా | వు శదేశపరిత్యా సేన శదేశ దేశకృత్తిః పుష్పిత భూ స్వద్యో<noinclude><references/></noinclude> 7to4fcbjx26r9hmllv2avg5ejrdzqcb 104 225275 580258 2026-09-19T05:12:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర "సారోపారత్రయ స్త్రీ విషయీ విజ య యత్రి విష్ణయీ ఆరోవ్యమాణశ్చన్ద్రదికి, విషయక రివేపవిష యోముఖాదిశ్చమిథోన పహ్నుతభేధౌ సామానాధికరణ్యేననిర్ది పారోహంనిభజతే ! సారోసాద్వ...' 580258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర "సారోపారత్రయ స్త్రీ విషయీ విజ య యత్రి విష్ణయీ ఆరోవ్యమాణశ్చన్ద్రదికి, విషయక రివేపవిష యోముఖాదిశ్చమిథోన పహ్నుతభేధౌ సామానాధికరణ్యేననిర్ది పారోహంనిభజతే ! సారోసాద్విని ఛా సేయం గౌణీశుద్ధతి భేదతః 4 సాదృశ్యాల్లో క సంబద్ధ రూపాగౌ శీత్యు దీర్య *ద్ధాందన్యసంబద్దరూ పాపాతు నిగద్యతే! ను ఫేస్ఫుర్నయినా నన్దన వ్యాఖ్యవిజయ నెత రామ్: 1 సాదృశ్యాత్మక సంబద్ధరూపాల్లో రోపా గౌణ సారోపా - యి థా ను ఖెస్సు త్వగ్ర విషయవిషయవాచ! యోరిస్టును ఖ ఉదయా స్పామా నాధిక రణ్య ని కేజకాత్ సారోహ- ఇస్టు బసృహృదయ మిత్వాది సాదృశ్యన మత్తైరాణసారోపా భేదఃనలమ్ న యవాసక కారణే ముఖిస్తే సాదృళ్ళా స్చేన హేతు హేతువు ద్భావ సంబ నైన. నయనానన్ద ఉదన్న వృత్తెశ్శుద్ధ్భపారోపాః తా ద్రూస్యప్రతీఃప్రయేజనం నయనానన్ద ఇత్యత్రకు సారోపా - ఏవం ముఖంచర్ల ఇది వ్యాసేసిగౌణ సారోహ: అత్రాపితాద్రూ వ్యు ప్రతీతిస్తథాచాన్యవై లక్షణేన కార్యకారిత్వంచఫలమ్ య వ్యపత్రి గణ్ణాయాం ఘోషత్యా దానిన జహల్లక్షణై వేతిన తీతో భే డెన కథనం యయక్తం - తథాపి విషయి విషయ పదోపా దానకృతవై లక్ష ణ్యా త్తాద్రూప్యప్రతీతిరూపఫలదా దేశ శథనష్ -ముఖంచస్థ ఇత్య త చన్ద్ర శ బోలష్ ణయా చర్ద్రత్వ సహచారిణం హృదయఙ్గభుత్వాది ధర్మం ప్రతిపాదయలి. త తశ్చతన్ని మిల్లీ కృత్య ముఖముఖిధత్తె- నతుముఖమపీ లక్ష తీ తివేలిదయుక్త హెద్యవృత్తెరేవ ప్రతీతినియమత్వా చ్ఛస్ట్రో త్వ సహచారిధర్మ స్వచ్ వాచ్యవృత్తిక్వాకావాల్ తన్ని మిల్లీక్స త్య దరన ముఖము భిధాతున్న యుక్తం చస్త్ర శబ్దస్వజ ఋ ఖెడె.పి శక్తి శల్పనంచాయుక్తం' తచ్చనత్వ సహనానికు సొధెజీన సుఖగటగుణా వివ ద్దెనలయ్య- తైశ్చడు వైర్ము ఖమా<noinclude><references/></noinclude> hojatb0hsa056tk6dc2gj847nrqyllj 107 225276 580266 2026-09-19T06:05:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* లోపం */ కొత్త విభాగం 580266 wikitext text/x-wiki == లోపం == రాజశేఖర్ గారికి - ఈ లోపం ఎందుకు వస్తోందో పరిశీలిస్తారా. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 06:05, 19 సెప్టెంబరు 2026 (UTC) 117u5any2kdik2juh4f4yhwifn5x9rv 580280 580266 2026-09-19T07:30:54Z Rajasekhar1961 50 /* లోపం */ 580280 wikitext text/x-wiki == లోపం == రాజశేఖర్ గారికి - ఈ లోపం ఎందుకు వస్తోందో పరిశీలిస్తారా. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 06:05, 19 సెప్టెంబరు 2026 (UTC) * సరిచేశాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 07:30, 19 సెప్టెంబరు 2026 (UTC) 462a42dhemfv83bpydqqcgarks6lyo9 6 225277 580270 2026-09-19T06:49:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 580270 wikitext text/x-wiki == లైసెన్సింగ్ == {{PD-India}} hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z 104 225278 580273 2026-09-19T07:14:33Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{c|శ్రీరస్తు.}} {{Center| {{p|fs125}}లక్షణసారసంగ్రహము</p> }} {{Center| {{p|fs125}}విషయసూచిక.</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/పీఠిక|పీఠిక]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|లక్షణసారసంగ్రహము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాత...' 580273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{c|శ్రీరస్తు.}} {{Center| {{p|fs125}}లక్షణసారసంగ్రహము</p> }} {{Center| {{p|fs125}}విషయసూచిక.</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/పీఠిక|పీఠిక]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము.]]</p> }}<noinclude><references/></noinclude> f0uwwxs8kd1ufbpk86gn5vvsvo5erx0 580274 580273 2026-09-19T07:20:24Z Rajasekhar1961 50 580274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{c|శ్రీరస్తు.}} {{Center| {{p|fs125}}లక్షణసారసంగ్రహము</p> }} {{Center| {{p|fs125}}విషయసూచిక.</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/పీఠిక|పీఠిక]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అవతారిక]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|షష్ఠ్యంతములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|నక్షత్రక్రమము]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|భూతబీజాక్షరములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|కులములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అధిదేవతలు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|స్త్రీలింగ పుంలింగ నపుంసక లింగములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|వన్నెలు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అక్షరఫలవర్ణనియమము]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|గ్రహములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అమృతవిషాక్షరములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అల్పప్రాణమహాప్రాణములు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|స్నిగ్ధరూక్షలు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|దేవమనుష్యతిర్యగ్రౌరవగతులు]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|మాతృకార్చనక్రమము]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> 6a6axdygzs9oamrf5dghobo6lsm0eoj 580278 580274 2026-09-19T07:28:06Z Rajasekhar1961 50 580278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{c|శ్రీరస్తు.}} {{Center| {{p|fs125}}లక్షణసారసంగ్రహము</p> }} {{Center| {{p|fs125}}విషయసూచిక.</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/పీఠిక|పీఠిక]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ఉపోద్ఘాతము|ఉపోద్ఘాతము]]}} |{{DJVU page link|1|10}} }} {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అవతారిక]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|షష్ఠ్యంతములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|నక్షత్రక్రమము]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|భూతబీజాక్షరములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|కులములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అధిదేవతలు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|స్త్రీలింగ పుంలింగ నపుంసక లింగములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|వన్నెలు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అక్షరఫలవర్ణనియమము]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|గ్రహములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అమృతవిషాక్షరములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|అల్పప్రాణమహాప్రాణములు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|స్నిగ్ధరూక్షలు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|దేవమనుష్యతిర్యగ్రౌరవగతులు]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ప్రథమాశ్వాసము|మాతృకార్చనక్రమము]]}} |{{DJVU page link|1|24}} }}<noinclude><references/></noinclude> idn33fx26r4zw3zq05d8novv3boz9qt 104 225279 580276 2026-09-19T07:24:41Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/ద్వితీయాశ్వాసము|ద్వితీయాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ద్వితీయాశ్వాసము|స్వస్థానార్ధసమవృత్తములు]]}} |{{DJVU page link|43|10}} }}' 580276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/ద్వితీయాశ్వాసము|ద్వితీయాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ద్వితీయాశ్వాసము|స్వస్థానార్ధసమవృత్తములు]]}} |{{DJVU page link|43|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> 592h7p8gnysfer8nar4h7zw6e5jb3lr 580279 580276 2026-09-19T07:28:41Z Rajasekhar1961 50 580279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/ద్వితీయాశ్వాసము|ద్వితీయాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/ద్వితీయాశ్వాసము|స్వస్థానార్ధసమవృత్తములు]]}} |{{DJVU page link|43|24}} }}<noinclude><references/></noinclude> bdm4vl6dku5lupalwjqo7tn2ymw2hvn 104 225280 580277 2026-09-19T07:26:20Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/తృతీయాశ్వాసము|తృతీయాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/తృతీయాశ్వాసము|రేఫఱకారనిర్ణయము]]}} |{{DJVU page link|81|10}} }}' 580277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Center| {{p|fs125}}[[లక్షణసారసంగ్రహము/తృతీయాశ్వాసము|తృతీయాశ్వాసము.]]</p> }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[లక్షణసారసంగ్రహము/తృతీయాశ్వాసము|రేఫఱకారనిర్ణయము]]}} |{{DJVU page link|81|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> 3tn28rah9ja6f94802yyiwdvsoowksn 104 225281 580287 2026-09-19T08:52:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ః & హ్య లేనలు ముఖయిస్ లక్ష్యతి ఇత్యి పరే ముఖ నృచన ఐడి ప్రతిపాద్యక్ష్వే శాబ్ద సామానాధికరణ్యం వసా। దరిశ్చక్ష, శబ్ద స్స్వాథ భూశివన్ద- ముఖోభయమును భూతాని యిత్వా జనుభేర ముఖముపిం...' 580287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ః & హ్య లేనలు ముఖయిస్ లక్ష్యతి ఇత్యి పరే ముఖ నృచన ఐడి ప్రతిపాద్యక్ష్వే శాబ్ద సామానాధికరణ్యం వసా। దరిశ్చక్ష, శబ్ద స్స్వాథ భూశివన్ద- ముఖోభయమును భూతాని యిత్వా జనుభేర ముఖముపింష్ణయ ప్రతి పాదయ తీత్వ న్యా తి దుర - ర్యోశాద్వృత్తెకిష్టాతు గౌణతెలి- ఆత్రాభిధేయ శబ్రో వృ రవి శక్తిప్రయంతో పని విషయచర్య తనయ త యౌగిక స్పైనలక్ష! త్వంవెళత్రా ዋ మాత్రం-సమిునియతీ సంబ్భ : తథాసతి మథ్బాః క్రోనీ తృత సలష్ గా స్బాల్ - నచక్రూ శని కాలె మర్చి పురుష యేరవ్యని వాఖానోఒస్త్రీ తివాచ్యమ్- అని నాభావేనైవ తదనుమితి సంభ వేజీ లర్ట్స్ గా వైయథ్యాక్షాత్ కించాని నాధాని స్కైన లక్షణా బీ జత్వేఘటముచ్చారి యెత్యత్ర భుట పదస్య స్వపరత్వం లక్ష ణ యొక్యవివాదం-తత్ప్రశబ్దస్యాధేన సమం దైశికన్య కాలికవ్య రాజనినాభావస్యా సంభవాల్లష్ గానస్యాత్. ప్రతితితి ప్రొ చిందు తె- నవ్యము లేతు ప్రీతీయతే నేనేతి ప్రతీతి పదం కర ఇవ్యుత్పన్నమితి ధ్యేయమ్- లక్ష్యమాణగుణయోగాత్తు వృత్తి గౌశ్యీత్ర గౌణ్య పిలక్ష ణా భేదఇతి తాత్పర్య మి ఆగ్యేయస్ ఆతచశుద్ధ సారో పాసాదృశ్యాన్య సంబన్ధప్యానేక విధత్వాదనే తథాభిద్యతే- తత్రనయనానమో ముఖేన్దరితి శాగ్యకారణభా వెన శుద్ధపారోపోదాహృతా- తాదగ్ధ్య సంజ స్ధానయథా - ఇ దౌ థాజు సు స్థూణాప్తిస్త్ర ఇతి - అత్ర తాద్రూప్య ప్రతీతి ప్త థాచేస్టాథకా దాయిత్వధీశ్చ ప్రయోజనమ్ స్వస్వామిభావ సం బళె-యథా- రాజకీయ పురుషే రాజాజ యం పురుషఇతి - ఆత్రాపితా దూప్యప్రతీతిః - తథాచాలం మనీయ శాసనగ్వధీ శ్చ ఫలమ్ తత్కర్మ కారిశ్వంభంబ స్థానయథా - క్షత్తాయఁబ్రా హణఇతి అత్రాపితో దూ ప్యాప్రతిణః: రఖాచసాను థ్యాకా య ధీశ్చ ప్రయోజనమ్- అవయవాన్వయ సంబనైన యథా తీః రథాత కౌశలాతిశయ దీశ్చ కుయోజు:మ్ అత్రిచన<noinclude><references/></noinclude> b45zrldcupw4suua9lhwoz1m9urbh3u 104 225282 580288 2026-09-19T08:52:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '⋅ మదానాని మోహన్త కొద్ది వ్యప్యాకైక దేవృత్తితయాజహ దజహల్ల నా శ్వే జ నీ ఫలోది భేదారి జన కథవమితి ధ్యేలు ము అశ్రవృత్తివార్తికకృతః - యథాహి గజ్రాయం ఘోష ఇక్య త్ర గణ్ణా ఐదం స్వశక్య...' 580288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>⋅ మదానాని మోహన్త కొద్ది వ్యప్యాకైక దేవృత్తితయాజహ దజహల్ల నా శ్వే జ నీ ఫలోది భేదారి జన కథవమితి ధ్యేలు ము అశ్రవృత్తివార్తికకృతః - యథాహి గజ్రాయం ఘోష ఇక్య త్ర గణ్ణా ఐదం స్వశక్య సందిద్ధివితీరే ప్రవర్త మానం తీరజ్వ శ్రుకారి కామన ప్రతీలింజనయతి. తథా ముఖేస్తు రితమై శ్రావ ఇన్దుపడం సుఖే నూభయాను గతం కాన్తి ముత్త్వాది సాధారణ థముకాంలత్ యిత్వా తమ్పు ధాన ముఖే వేవర్త దూనం ముఖగ్వ సే కారికా, మేవధి యంజన యక్యా హెూన్వి దళయిసాధారణ కాన్తిముర్త ప్రశారికాంనా-నాద్యః - వథా ప్రతి ముఖపదెక। పౌసరు వ్యాప తైః - సాద్వితీయః- తథాహి- ముఖేన్దురిత్యనేన కా వినఃసుఖమితి (ప్రతీతిస్స్యాత్ తథాచకా విమానుఖ చంద్ర ఇ తివస్యాత్ - చన్ద్ర పద్య కాస్త మార్పదన పౌనరుక్ష్యాలో - నచరత్ప్రసాదృశ్య మాత్రం లక్షయిత్వా తద్వరియు ఖే ప్ర రజతే రతశ్చ చన్ద్ర ఉదృతం ముఖమిలీ ముఖేన్దు ఏజేన తీతిర్భవాలి- చంద్ర సదృశో ముఖ వద్ద రాతకు నశ్రేయోగ అని నాద్యణ్. తథా పతి సాదృశ్యస్యాపి శబ్దాపాత్త తయో పురు త్వాకుర్త్యాతత్రరూ పక్ష వ్యవహారలిరోధాల్ నహిసాదృశ్య . దాది పడెన తల్ల వ గాయా నువ్యు వేమాసం ప్రతిరుత్తె: అపిర చేదామ్బు జమిత్య, తోని మిఠంజ్యా ఫ్రూదిభిస్సా మాన్యాశ్రయు ఇక్యమ్భుజమిన పాద ఇతి పూర్వపదారణ ప్రాధాస్య నవ్యా ఫ్రూది సరూపి మోపమాయా, మయూర వ్యరస కాదో నేనూనె సూత్తర పదాథగా ప్రాధాన్యాన పాదఏవామ్బుజ మితి రూంక స్వేచ, సంభ వేళ, సర్వత్రోనవ ధారణే, ప్రాప్తి, -ముష్టశిజ్ఞానము ద్వారంపాతు గౌర్యాః సదామ్బు జమితీ యత్రపాడే సంభవన్నూ పురాదికం నిబుద్ధ్యతే తత్ర పూర్వపదార్థం ప్రాధాన్యమో చీమా! యిత్ర పునః —ఉత్తరసీత పర్చి ద్యైరితి, వర్తసాధ్య ముక్తంకు నాధికం నిబద్ధ్య తేరత్రోత్తర పదాఢకా ప్రాధ్యాన రూ చక, మీఖ్యాలకారిక వ్యవస్థా భజ్యేత - సాజముజమిత్వం జన సాదృశ్య సారథ్య (ప్రతీతా ఆస్యార్తం భవాను. గుణత్వా<noinclude><references/></noinclude> 5p71en0zy6k95bg67kb8habjtlgn3f4 104 225283 580289 2026-09-19T08:52:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ŋ - 83. రాజ సూత్తం నీకరివిరిజ్చూన్యైరివ్యతా వృత్తరపదార్థ హీ చ,—విద్వజ్ఞానన హంస త్తువో విజయ్ స్వవించు తెఇత్యత్రిల్లి వర్ధం ఐరిత రూపు హంస పదస్య రాజుని ప్రసిద్ధ సాదృశ్యా 'థార్...' 580289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ŋ - 83. రాజ సూత్తం నీకరివిరిజ్చూన్యైరివ్యతా వృత్తరపదార్థ హీ చ,—విద్వజ్ఞానన హంస త్తువో విజయ్ స్వవించు తెఇత్యత్రిల్లి వర్ధం ఐరిత రూపు హంస పదస్య రాజుని ప్రసిద్ధ సాదృశ్యా 'థార్ లక్ష్యత్ వచ విరుపొంమానసం హృదయ మేన మానసాఖ్యం సరఇర్య భేదాధ్యవసాన అభ్య మాన సేవానీ త్వరూప సాధారణ ధము నివిన్దనం సాదృశ్యం తత్రాస్త్రీ తి వాచ్యమ్- తత్ర సౌదృశ్య* లమ్భవస్య శ్లేషన్య రూపమోతా అప్యత యా లక్ష ణాదళాయాంతస్య బుద్ధిపథానారోహాల్ - నబ్ ప. స్యైకప్రాధమ్యం కింన స్యాదితి నాచ్య రూపకం వినాశవే రథకాద్వయి విపక్షాయా మిహ గమకాభావేన శేషానివృత్తి రభోధామాః ప్రకరణ నియమత్వేన రూపకాల్ ప్రాగప్రాం రణికస్య సరపోమానన పదేవానుకు స్థిత్యవశ్యం భావాచ్చ.కి. బహునా -ముఖం చ స్క్రూ రాజహంస ఇత్యాదౌ సర్వత లమ్ గైన ఖార్గీకరణ వ్యాముఖారి గత చన్ద్రతా ద్రూప్యస్య పామా సాధి కరణ్య బలేనవాక్యాథజు విధయైన ప్రతీక్యుపపత్త్యాలక్ష Wభలస్యాన్య థాపీ సిద్ధిర్లక్ష ణా వై యథ్యాకాధిత్యాహుః - తచ్చి వ్యం- చడ్డాదిపదం సాదృశ్యా సామాన్యమేవ పురస్కృత్య ముఖాదౌ ప్రవర్తతే-న శైవం సాదృశ్యస్యాః ప్రతిపాద్యత్వే ఉరస్యాదిత్యుక్తమి? వాచ్యమ్- ఉపదనబారక పదాడ స్యేన పదేన సాదృశ్య ప్రతిపాదన ఏవో పమాంగీ కారాత్ వ འ క్షీణ్యానిలుస్తోపే మాయాకునీ యథా దధి పశ్యత్యత్రలు పొయా విధి ర్తే రేవ కముశాతం శ్రీత్యాంజకతాతథా సమానీ శాస్త్రవళేశ లుప్తణ్యవాడే రేన సాదృశ్య ప్రత్యాయకత్వమి తీససమాజూరక పర్యాది వేదాశ్పాదృశ్యప్రతీతిః- నరయి త్రించిద్వైషయ్యమా త్రేణాలంకారత్వోక్తిర్ణయః ళ్తేని వాద్యమ్ శ్రీకృతా ప్రకృతయో రేవ " ధమాకా స్వయేరీకుశమ్- ప్రకృతి r 'మన్యుయా తెణా ప్యలజ్కో రాస్త రత్వావిపోధ్యా" "భర్ద్ర ఇవ ం ఖః ముఖమివ చక్ర) ఇశ్వత సదృశాస్తరణ్యచ్ఛేదరూ<noinclude><references/></noinclude> g4ihw0yxmqfaec8dok1zc9dbm79r20u 104 225284 580290 2026-09-19T08:53:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '°- కావ్యదర్పణ a పఫలభేదాను శోధన ఉపమా ప్రతి విద్వలు సంతృష్టృతిక కేణోపమేయో ఏనూ దృథగ క్రియతే తథా శ్రాప్తి ముఖ ప్రయోగలక్ష్యాధిగా లాక్షణిక ప్రయోగపై యథ్యం పరిహార యసాదృశ్య లక్షణయ...' 580290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>°- కావ్యదర్పణ a పఫలభేదాను శోధన ఉపమా ప్రతి విద్వలు సంతృష్టృతిక కేణోపమేయో ఏనూ దృథగ క్రియతే తథా శ్రాప్తి ముఖ ప్రయోగలక్ష్యాధిగా లాక్షణిక ప్రయోగపై యథ్యం పరిహార యసాదృశ్య లక్షణయా తాద్రూప్య ప్రతిపత్తి రూప ఫల భేద స్వాసత్త్వాదపినాలంకారాసరత్వ నిరోధః - యద వ్యుక్తమే' వం సతి పదాణ్బజు మిత్య తోత్తరీ సేవాను రోధాన రూపక వ్యవస్థాభజ్యేతేతి ఆదిపిన- ఆ పి సాదృశ్య లక్షణయా ప్ర తీతోత్తంపన రూ ఐకార్యబలేన రూపశవ్యవస్థాపపత్తె?- య దప్యుక్షమ్ విద్వాన్యానసహంసస్త్వమిత్యత ప్రసిద్ధసాదృశ్యాణా. వాల్ లక్షణయా సహృదయనృ ప్రథమం సాదృశ్య ప్రతీతి ర్న స్యాదితి-తదపినయ క్లమ్ నహి ప్రసిద్ధసాదృశ్య మత్రలక్ష్య మిత్యుక్త ౦- BCతుసాదృశ్యమా త్రం. తతశ్చతత్రాపి సామా ధికరణ్య ఐలాద్వక్తు రాప్తక్వ నిశ్చయవార్డు సహృదయ ప్పా దృశ్యబివక్ష యైవ రాజనిహంస పదం ప్రేము శ్రమితి నిశ్చి మోతి ప్రథమం పశ్చాత్ కింఠత్పాదృశ్యమితి గవేషమాణల్లెప, బిత్తి కా ఖేడాధ్యవసాయలభ్యమాన సవాసిత్వ నిబద్ధనం తత్పాదృ కృమితి సెర్చి సూరీతి శీమను ఏ పన్నమ్- యద వ్యుక్తం లక్ష ణాం వినైవసామానాధి కరణ్యబలైన తాదూ వ్యప్రతీతి సంభవాల క్ష ణాపై యధ్యః మితి-తదపిన- చన్ద్రదిపొదృశ్య వక్తృతా త్పర్యే సతితత్ప్రకారక ప్రతీ'్యర్ధం లక్షణావశ్యం భానాల్ వస్తుతస్తు ముఖంచం ద్రఇత్యత, చంద్రశాద్రూప్య ప్రాతీరు.. ఖ ఇతి సర్వానుభవసిద్ధమ్- తశ్చ చంద్ర పదస్య చంద్రశా ద్రూప్యవివలక్ష ణా- సాదృశ్య ప్రతీతిః ఫలమ్ - ఆతవిఐరూ ప్రశా ధిష సమావృణేృతి సారు దాయి కాకి-నిరతిశయ సౌకర్భవ త్వం కావ్యవ్యం నచచక్రశా క్రూ వ్యకన్య ము: ఖగతత్వారానే న శథంతత్ప్రచృత్తి నిమిత్రీ కృత్యంద స్త్ర పదస్య ముఖే ప్రవృత్తి, సత్యం - లక్షణయాచన్ద్రశపడిన చక్రతా రూపె ప్రతిపాది తె శాబ్దసామానాధికరణ్య బలాస్తుభే చక్రతాద్రూప్య ప్రతీత్యం రోధాత్ సవైఎంలక్ష స్వావి నైన వాక్యాథూ వితయా సమఖి<noinclude><references/></noinclude> 82g0d1k4z8sk9833rbyyjmdk6irdtkg 104 225285 580291 2026-09-19T08:53:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లా సః. వ్యాహారా త్తాద్రూ వ్యప్రతీతిరక్తి తివాచ్యమ్ తత కార¥ ప్రతీ డైర శుభవ సిద్ధ శ్వేన లక్ష ణాందిని తదనిర్వాహాత్మ - కంచ ముస్పలమిత్యాజబిన కొబ్దసామానాధికరణేవా భే...' 580291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లా సః. వ్యాహారా త్తాద్రూ వ్యప్రతీతిరక్తి తివాచ్యమ్ తత కార¥ ప్రతీ డైర శుభవ సిద్ధ శ్వేన లక్ష ణాందిని తదనిర్వాహాత్మ - కంచ ముస్పలమిత్యాజబిన కొబ్దసామానాధికరణేవా భేదన్యవా శ్యాధకావిడయా నిద్ధావని తాద్రూప్యన్యతథా త్వాయోగా త్త దేవవిష యిబిష య పదసామా నాధికరణ్యస్థలే సర్వ త్రవివడీ తప్ ఆన్యథా పదద్వయ వైయర్థ్యార్ అభేద ప్రతీ రతిక యోర్హాలివ చదివిషయి పదో పాదాదా దేవి సీజర్విషయా వాదశముఖాది పదానథణ క్యాత్ నచసా చద్ధ ఏవె ధమి త్వత్ర విషం విషయిబాచక పదద్వయోపాద నెట్ వ్యవకాశ సాక్షాత్ పదాఠ్యాం చన్ద్ర) భేద ప్రతీతిరహిత లేతి వాచ్బమ్ - తా' దృశస్థలే తథాత్వెప్యుత్సర్గతిః పదద్వయపాద ని తాద్ర వ్యకప్రతి రెవాను భవికత్వాది ధ్యేయమ్ ॥ అథసాధ్యవసానా రూహ! . P నిశీర్య విషయం యత్ర విషయ్యేవ నిబధ్యతే తత్రసాధృవసానాప్యా దౌణీశుద్ధతి సాద్విధా! సరోజుకా హళీ రక్భూ సైకతాకార భూధరై క శక్టేన్దుతిమి లైస్సేృష్టా వల్లీ కామిజనెూత్పవః యత్రారో పవిషయం ముఖాదిశంనిగీ ర్యాత్మ పరిశీషీకృత్యర్థి తో విషయ్యారొష్యమాణశ్చన్స్డ్ ది రేవనిబధ్యతే తత్రి సాధ్యవ ప్రానా-అధ్యవసాన ఏకాంశ ఉత్కటఁజ్ఞానం-జ్ఞా సస్యోత టక్వంచ, తత్తత్ కోటి సహచరితా నేరధమజా వద్ధమిక విష యిక శ్వాదిశమ్.పాళసాధ్యవసానా సావృక్యతదన్య సంబద్ధమూలత యా గౌణీశుద్ధేతి ద్వివిధా- యథా సరోజ కాహళిత్యం గౌణీ- శత్రశుదజడ్డాది ప్రతీగ్యరణుం సాదృశ్యం పురస్కృత్యవిషయి వేదమాత్రో పాదానాదత్రవాలెదధీస్తే థాచలాన గ్యాతిశయ ధీశ్చఫలం-కామిజయోత్సవ ఇత్యత సాదృశ్యాన్య కార్యకా ఇభావ సంబద్ధం పురస్కృత్య విహాయి కదమాతో పాదానేన శుద్ధసాధ్యవసానాత్రావ్యభేదధీ స్తథాకావ్యభిచారిణ కార్య కారిశ్వధీశ్ఛవలం క్వచిత్తాద్రూప్యధీరపిఫలమ్ - ఆనాకాధ యంగ ళిత్ర పరిణ శ్శీత కిరణపత్యత్ర శీతకిరణ ఇతివివయి వాచక<noinclude><references/></noinclude> aihizafebah19txfokystmgahv4m71n 104 225286 580292 2026-09-19T08:53:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5- రేకశ్రుతీత్యాగా ద్రూప్యమా ఈ ప్రతీ తెరిత ధ్యేయమ్ ఇయంచా యివాచక పౌదమాత్రో పాదానకృర వైలక్షణ్య దభేదప్రతీతి రూపఫల భేదార పృథగుహర్తా ఇయం చాజహల్ల క్షణానీ నేర భవతి! థాచ చన్ద్రము...' 580292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5- రేకశ్రుతీత్యాగా ద్రూప్యమా ఈ ప్రతీ తెరిత ధ్యేయమ్ ఇయంచా యివాచక పౌదమాత్రో పాదానకృర వైలక్షణ్య దభేదప్రతీతి రూపఫల భేదార పృథగుహర్తా ఇయం చాజహల్ల క్షణానీ నేర భవతి! థాచ చన్ద్రముఖోభయవిష యేచనౌ విశ్యతిప్రయో వృత్తి వార్తి కకృరస్తు ముఖ్యాధకు పొదృక్యెనలష్, జాప్తి గౌత్ నచ తత్ప్రన తత్పాదృశ్యమని యేకముఖ్యే గౌణివృత్తి ప్ప్యా · అర్థాస్వజహల్లు డావిశేషణవాచియో విశిపై పిసంభవతి విశిష్ట విశెషణయో రెవ దే శ్యేక దేశరూపసంబద్ధ సత్త్వాత పాచ్య నౌపశ్యేక్యకాఖి థాలు పాఠ్యమేవాథశాద్వయ ప్రతీతి గ ఔయాం మత్స్య ఘోషా విశ్యమైన వృత్తి వ్వయరో ధవ్యా దోషత్వాదతో నగౌ శ్యామజ హల్లలోనెత్వాహుః - తచ్చిన్యం - కున్తాః ప్రవిశనీ క్యాదావనీ కున్తాంశస్య శ్యావో ఉస్థితి సంభ వే తత్రనలక్ష ణాగల్ప్యా. కింకు పురుషాంళవివ తక్కల్పనార తాజహబ్లడ్ ణేవ్యవహారను శక్తి రవ్యశ్వయ ప్రతియోగ్యు చేస్థానాథరావు త్యాగాదేవ ఆతశ్చ చస్త్రా నిర్యత్రాపశక్యర్యా గేన సాదృశ్య సంబ నైన ముఖేలక్ష ణాకల్పనావదాహద్ణసాధ్య ఇదను త్రోవ ధాతవ్యమ్- లక్ష ణార్థులె ల వ ళ పదెన లక్షకడ దవాళ్య తావిచ్ఛేదః ప్రజా లేని ప్రకతితి మతెకున్నాడు. విశశ్రీ త్యజహల్లత్, ణాయాం కుస్త కున్తి మోః శకున్త త్వనరూ పెణ ప్రతీతిః గల్గెయాం' 'ఘోషణఔ్యది జహల్ల గాయాం తీరా దేరత్వాది దైవ ప్రతీతిః తథాముఖంచర్ద్ర ఆర్ద్రమా శాఖ త్యాదిపారో కాయాం నన్దత్వాదిజ ముఖాది ప్రతీతిః శి పౌన్ద్ర! ఇన్ద్రఇత్యాది సాధ్యవసానాయామని, ముఖాదేశ్చన్ద్ర శ్వాది దైవ ప్రతీతిః-అజబాల్లష్ గా జహల్లష్ ఐ యేరోజభ్యన్య శార్యాన్వయానన్వయాధ్యాల భేదః 'సారోపాయాం విషయివి క్షయవాచక పదద్వయో హజావా ద్భేద్య సాధ్యవసాహియాం విషయనికర కార్భేద?. విషయనిగరణంచ విజయివిన జు<noinclude><references/></noinclude> h8vepwzsha0r6dlufgzthmh7h84wmvi 104 225287 580293 2026-09-19T08:53:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లాస, 81. శ శదద్వయోపాణాపై యర్రవిషయ ధ్య వినయిత్వేన ప్రతీతిః తత్ర శ్రీమాూయిన్య విషయి కొత్త్మ భూత్రోపరి శేషీ కరణమ్: ఇదంలో, మితివి షయి విషయవారక పదద్వయే పాదానే తీర ధ్య గ...' 580293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లాస, 81. శ శదద్వయోపాణాపై యర్రవిషయ ధ్య వినయిత్వేన ప్రతీతిః తత్ర శ్రీమాూయిన్య విషయి కొత్త్మ భూత్రోపరి శేషీ కరణమ్: ఇదంలో, మితివి షయి విషయవారక పదద్వయే పాదానే తీర ధ్య గజా శ్వేన్ ప్రతీత్యభావాల్ -మతాస్త్ర రేడుకున్నా ప్రదిశ స్త్రీ త్యజుహ ఫ్లష్ణాయాంకున్తకుని, మోరి కువ సంగా శ్రయత్వేన సా ధారయామితి జహీల్ల గాయాం తీర స్యతీరత్వేనైన పతి గౌణసారోప సాధ్యవసాయో శ్చ సాధి సదృశమ్వైన ముఖా దెశ్శుద్ధ సారో పసాధ్యవపానయో హైదథ్యాదివా ప్రతీతి రిత్యేకం మతమ్ ఫారోపాయాం శ స్ట్రోది తాద్రూ స్యేణ ముఖారి ప్రతీతిస్పాధ్యవసానాయాం భ ప్రౌద్యవైదైన ముఖాది, ప్రతీ తిరిత్య పరందనమ్- భేదస్తు పూ శ్వపదూహ్య ఇతిది కొ" ఏవం చిరూ వీకే రూఢ లక్ష జఫల లక్ష కె. యే లక్ష గాయీ భేదంవక్తు మథకు సిద్ధ మధురి కథంn Off తధ్రావ్యావృశ్యిరహితా సవ్యర్ధనలలక్ష ణా!? అద్యారూఢ ల క్ష ణా వ్యంగ్య రహితా ఫల లష్ణాతు అనన్య వృక్షానిక గహ్యత్వ నియమేన వ్యాజ్య సహితై వ- 86, శ్చ రూఢిలక్ష ణా ఫలలణ్ శార్యా, మన్యాలు గానవిధేయా యాధకా రూ దోషావ త్తెరిత్యవ సేయమని అర్థసిద్ధార్థకథ నేఫలమాహశీ క్వచిద్భవేత్ ! తచ్చవ్వ ్యంక్వచిద్దూఢను గూఢంచక్వచిద్భవెత్ ! ^ విశాసిహాసానిర్యాని చుచ్చు జ్యేస్ట్రీ మి వెస్త్రియః తథార ఫలటష్ణా భర్తప్త విధాఒకఢ వ్యక్త్యా సూఢ వ్యంగ్య భేదేన ప్రత్యేకం ద్వివిధా శీతీ చకుదకాశ ఛాభిద్యత ఇతిధ్య యమ్స్-అక్రమాఢత్వం సహృదయైకవేద్యత్వం-సతు భీహృదయై రవీణ4కైన ప్రతీయమానత్వం ప్రధానతి పక్ష్యరూణా స్ఫటత్వ లక్షణగుణీ భూత వ్యంగ్యరూ ఉత్తయా లీష్ గ్రాముల ప్రధానధ్వీ<noinclude><references/></noinclude> 687fzuirirxcvg590ry262qxltuf0u9 104 225288 580294 2026-09-19T08:53:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '800 ఛావా - - కావ్యదర్పణే. . శివ్యద్ధ్యిభేదాఢానా పత్తె: ఆహాఢత్వంచ సహృదయాహృదయో ఛాయ భేద్యశ్వం అగూఢ వ్యంగ్యంచ వత్యరణి గణీ భూర వ్యంగ్యార్హత మేవేతిధ్యేయమ్, తత్ర గూఢం విశా సీహాసా ఇ త...' 580294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>800 ఛావా - - కావ్యదర్పణే. . శివ్యద్ధ్యిభేదాఢానా పత్తె: ఆహాఢత్వంచ సహృదయాహృదయో ఛాయ భేద్యశ్వం అగూఢ వ్యంగ్యంచ వత్యరణి గణీ భూర వ్యంగ్యార్హత మేవేతిధ్యేయమ్, తత్ర గూఢం విశా సీహాసా ఇ త్యత్ర విశాసః పుష్పధర్మ స్వేచాన్తర భాగద్యోతకత్వ సాదృ ళ్ళేన స్థితే సమాూరోప్యతే సౌరభత్యాది వ్యక్గ్యం తచ్చ సహృద యైక వేద్యమితి కూఢమ్ ఆహఢం యథా చుబ్బు త్వెస్ట్ మితి- చుమ్బన పదం మిథునయోః కపోలాది స్థలవక్త్ర సంయోగ వాచక మక్యన తిరస్కృత వాద్యతయ సంబద్ధ మాత్రం ల డక్ జ్యూషస్యతాదాత్వికతారం వ్యంజయతి ఆశ్రమ ధృద్యంగ్యం సహృదయా హృదయ వేద్య మిత్యకూఢం- య -ముఖం వికసితమ్మిత ంవశితవక్రియ పేక్షితం సము చ్చలిఖి వి!భమాగీరిరపొస్తే సరస్థామతిః॥రో ముకులిగ స్తే'నం జసునమా సబ సర్ఫురంబతేన్దు బద వాత నౌ తరుణీ మోడ్డమోమో ద తె- ఆశ్రవికానః పుష్పధర్మ స్పచాన్తరభాగ ద్యోతకత్వేన పొ దృశ్యేన స్మి తే సమారోప్యతే- సౌరభత్వాధిపతథ్యమ్ - ఐశ్చితో వశీకృతోవి క్రిమాయేన ప్రేమ ణేనతద్వశిత వ క్రీము . ఆ శ్రవళిక త్వం చేతనగతం లేద చేత నే వ క్రిమ్లి ఆధీనత్వ దృశ్యన సమా రోప్యతే. నర సార్వత్రి యోలో చన స్య వ స్త్రీరూకింత్వభిమతని షం ఏ వెత్యుచిత పురుషాను రాగూవ్యజ్ఞ్యః - సముచ్చలనమూ ర్త ధమ స్సచవి ధ్ర హేతిక యితత్వ సాదృ ధ్యాన సమారోప్యన్ విభ్రమాణామయక సాధ్యత్వం వ్యగ్యమ్ - సంస్థాయథావకి తవిషయ ప్రకాశీకరణం- తదపాసనం చేతనధర్మః - సచోచి ఈ విషయత్వసాదృశ్యానముతొ సమారోప్యతె- గురు జుశా దీఢమీ పెద గోపనం వ్యక్గ్యమ్ - ముకుళ్ళబంపి పుష్ప ధర్మః- సచోజ్జ్స ద్భుణోమ్మఖత్వ సాదృశ్యాన స్తనయోచారోచ్యతే పరి రచ్బయో గ్యత్వం వ్యస్థ్యము సంబసైమోదు అత్వం దేహధర్మోనకుతదశబయి ఐశ్య జనసమాత్రస్య సచమాం ఏకత్వసాదృశ్యేనం సమారో వ్య ఉపథోగయోగ్యత్వం వ్యగ్యము సంబద్ధ వద్భుగంభుఙ్గళమితి శత్రోకు మైక స సమారో పఇతి కేచిదుద్ద మోమూర్మధర్మతి న చోమాతసాదృశ్యన తరుణిమ్ని సమారోప్యతే విభక్షాశయ する<noinclude><references/></noinclude> oh4xbzo5emvfa871383ksjyr5z7azrk 104 225289 580295 2026-09-19T08:53:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీ యోల్లా సః అత్వంవ్యయ్యం- లేనచ సాన ర్యాతిశయి: 'మోదర ఇతిచేరిన ధ వ్యతే తరుణిచ్చు: పరాకాష్టావరా-తదేత్సర్వం సహృద యైక వేద్యమితి ఖాఢ 3-ఆగఢ యథా - స్త్రీ పరిచయ్యాడా ఆవిధనన్యభిజ...' 580295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీ యోల్లా సః అత్వంవ్యయ్యం- లేనచ సాన ర్యాతిశయి: 'మోదర ఇతిచేరిన ధ వ్యతే తరుణిచ్చు: పరాకాష్టావరా-తదేత్సర్వం సహృద యైక వేద్యమితి ఖాఢ 3-ఆగఢ యథా - స్త్రీ పరిచయ్యాడా ఆవిధనన్యభిజ్ఞా విదగ్ధచరితానామ్. ఉపేటళతి కామినీవారి » యావనమీద ఏవలలితాని - qయంచ నాయికాయాః కథce ఔగ్రహణ సామర్థృమితి రాజ్ఞా పృష్టన్న నాయికా మధ్యా పే నాట్యాచారస్యో క్తిః" జడాం పిగా ముపదేశఁవి వాతత్పరిచయా దేవవిదద్దరజ్ఞతా నామభిజ్ఞాభవన్తి - అస్వే టం, స్త్రీణాం విదగ్గచరితాభిరి జాతుకుత ఇత్వా కార్డ్ యీ ము ర్త ముపదిశలీతి స్త్రీ గాలతుత్థారుణ్య దర్ప ఏవ విలాసా నుకు 939 ఐశ్శబ్ద విశేషస్పద సామాన్య విశేషభావ సంబ సేనాజ్ఞాత జ్ఞాపనమాత్రే వకతె అనాయాసైన వాయి కాయ శ్శిశ్ర హణం- రచ్చవ్యజ్ఞ మని ధేయవత్ స్ఫుటమిల్కీ గూఢమ్-ఇదం రగుణీ భూతివ్యాస్త్రమేవ- గూఢర్యర్థి - రూత్త'మరి కావ్యమితి ధ్యేయమ్|| పూర్వోక్షరీత్యా బహువిధామపి లక్షణాం విపక్షాలికే షేణ పునస్తే ఛ్యా సంగలయణ!! తదవ్యజ్ఞ్యోతథాగూఢా కూధన్న డై తిసాత్రిధా ఇతోరూఢి లక్షణాయాం సఫలం వృణ్వం ఫలలక్ష ణాద గూఢ చేతి తా సర్వవ్యవణ్యా గూఢ వ్యఒగూఢ వ్య్యచేతి త్రి *** ఏధంలక్షణం నిరూప్య తద్వారా లాక్షణికం లక్షయతి! భవేల్లాడణిశరృద్ది లక్ష ణాయాస్సమాశ్రయః 4 యద్యసి బాచకత్వ దళాయామపి లక్ష ణా శ్రయత్వము స్త్రీ తథా వీ యదలక్ష ణయా ప్రతిపాదకం ఆదలాక్షణికం వివత్ ది మిలీ • + అభవ్యక్తికంలఓయితుంజ్యంజనాం సంభావయతితో<noinclude><references/></noinclude> 4g0sc4p2oudc779jot7zher4rvzinl0 104 225290 580296 2026-09-19T08:54:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'x- *అన్యలావ శిళ స్యకబ్ద సృహం ప్రతిపాద్యయో వ్యాపార సవృద్ధి నెత్యుద్య. ఇదచ వ్యాజ్ఞానాయా నలక్షణ వేగం చన 10 ప్రతీయ్యేసుకూలలాక్షణిక శబ్ద గత వ్యాపారత్వస్యాభిధా మూలవ్య ఇ నాయాబధకా...' 580296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>x- *అన్యలావ శిళ స్యకబ్ద సృహం ప్రతిపాద్యయో వ్యాపార సవృద్ధి నెత్యుద్య. ఇదచ వ్యాజ్ఞానాయా నలక్షణ వేగం చన 10 ప్రతీయ్యేసుకూలలాక్షణిక శబ్ద గత వ్యాపారత్వస్యాభిధా మూలవ్య ఇ నాయాబధకాగతవ్యంజనాయ చావ్యాప్తికింతున్న త్తి ద్వయవ్యతిరేకేణ వ్య−జ్ఞ నైవ సా స్త్రీ తి వదనల ప్రతిక్య విద్వ్య కాళ్ళేతప్పన్భాంధ్ర దశఖాన పరమ్- యతివృతి నై " పి వాణీ ! నుతి దాలాక్షణిక లే ఇల ప్రతీతిగ్నహృపతి" త శ్రీ నా సేరూ శయశీయెతి భావ స్యాం యది లక్,శాస్త్రిలె ఫలమాపశ్యకం స్మార్త దేవ వస్తుభవశ్యం భాషాసనాదేవితర్ ప్రతిక సాం "వృద్ధి యొక్కవర హ ఫిలెశ క్షైకు స్వాగ్ధవ్వజ్ఞు నాన్నా వీరా క్రియ · గ్ సహి గగ్గోలీర ఘోట పని ఎత్తుం ప్రతిపాదయో నజానాళి- సద తిస్నయో ? తీరాధారః ఘోష ప్రతీతిరేవి నభవతి- యె ప్రయోజన ప్రతిప్పాదయినయైఐలాష్ ణికం ప్రయా - ఇతి లక్షణాజ్ఞలె ఫలమపెశి మేషితవ్యమ్ - తత్ప్రశ్రీ తిశ్చళద్దాదేవ నా సురాత్ - వ్యాప్త్యాద్య ప్రతి సంధా నెఒ పి జాయమాన శ్వాల్ శబ్దస్యచవ్యజ్ఞానాం వినానామ్యోవ్యాపార స్సమస్తీతి వృష్ణో నావిశ్యం కా గ్యాÛ స న్వెపమనీ శబ్దాదభీరయా లక్షణయావా తత్రఫిబద్ధీక స్వక్యత ఆజాః| నాభిధానమయాభావా దేత్వభావాన్నలక్ష ణా॥ ఆపావనత్వాది ప్రయోజనే హిగర్గాది శబ్దానాం స్థాక్షాదార్తా భిప్రాయవిషయత్వాభావెన సాత్సం కేతి తారకా ప్రతీత్యను కూ వ్యాపారాత్మ్యా ధాతతన సంభవతి - నాఫిలక్ష ముఖ్యా ర్ఘబాధావిమా పలక హేత్వభావాల్ |<noinclude><references/></noinclude> svtg9k4nvw8mjijen0xp8eby7pyoxrr 104 225291 580297 2026-09-19T08:54:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' హెత్యభావ మేన విశిద య || ప్రయోజనం అశ్రన చ బ్దః ద్ధతి॥ లక్ష గా యాంహీముఖ్యాథం బాధను వెన అత్యన్న సంసః ప్రయోజనంచ హేతు స్తథాచాత్ర లక్షగాయ. లత్యప్రతీత్య న వరం పునశ్చ లక్ష్మణ ఫల ప్ర...' 580297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>' హెత్యభావ మేన విశిద య || ప్రయోజనం అశ్రన చ బ్దః ద్ధతి॥ లక్ష గా యాంహీముఖ్యాథం బాధను వెన అత్యన్న సంసః ప్రయోజనంచ హేతు స్తథాచాత్ర లక్షగాయ. లత్యప్రతీత్య న వరం పునశ్చ లక్ష్మణ ఫల ప్రతి రఖిజ తారవా లక్ష్మ ల యేర్యు గ వ జవ లక్ష ణయ ప్రతీతి :- నాద్యః - కథాతి - క్ష్య తట ప్రతీక్యన స్తరంఫలె ప్రదకళామానాలతో శాత బాధా జీవ ప్రవతఖుత ఇతి వాచ్యన్ - పూర్వప్రతీకెథాజు బాధకం వినా లక్షణాయా ఆప్రవృత్తిరన్యథా శ్వస్య ప్రాతిని బాధాభావెపి తీరలక్షణా ప తైః। 'నచతీర బాధా దేవ : 326 తా న్నఫలెలక్షణాయుక్తా • నీవతమ్మ ఖ్యాధోక ఒత్త్వితిని చ్యమ్స్- తన్య లక్ష్యత్యే ముఖ్యత్వాభావాడిత్యాని యేమోక్తం లక్ష్యం నముఖ్యమితి-శను ముఖ్యాధరా బాధో నలష్ తాబీఐ మ్ కి తుజ్ఞాస్య కాధ ఏవేత్యత ఉక్తం నావ్యత్ర బాధ ఇది. నమున బాధో లక్ష ణా బీజంకిస్తు తాత్పర్యానుశుపత్తి రేవేశ్యత ఉక్షం యోగః ఫ లేన నేతి- పావనత్వాదయోహి స్రోతస్సంస్థాన వివరతీర సం బన్ధన ఇతిజ్ఞా ప్యాకా సంబద్ధాభావాచ్చన ఫలే లక్ష ణా- నను సాక్షాత్ సంబద్ధా భావేపి తీ కెణపాపనత్వాలే సోతో రూపై కారకా సంబద్ధిత్వా త్తకః పరంపరా సంబ మోస్తీత్యత ఉక్తం నాపిప్రయోజనంతశ్రేతి- తత్రఫలెలయ్యెసతి, ప్రయోజనాస్త రం వాఛ్యమ్-నచలేదస్తి, కించగశబ్దాల ణయాతటంప్రతిపా ద్యపునశ్చ లక్షణయా ఫలరూప్ ప్రతిపాదయితుం న సమర్ధ యతశ్శబ్రోహి లో తేనస్థలద్గతిర్విరము వ్యాపారవా న్నభః శీత్యర్థః- యద్వానను లక్ష గావలె ఫల ప్రతీతి రేవనా స్త్రీయేనజీ దర్థం వ్య నాసమాశ్రయణీయాశ్యాదిత్యత ఉక్తంనచో శబ్ద! స్థల ద్గతిఃతి ఆశ్రతత్రేతి పదం కాకాక్షి న్యాయేన సంబధ్యతె తథాఛ తత్రఫలేళజ్జో లాక్షణోఃస్థలద్గతిః ప్రతిహతబోధనశ్వ శ్చనభవతి- ఆశతో నఫలం-ప్రతీత్య పలాసఃకథంశక్యత ఇతిభావః 3<noinclude><references/></noinclude> 6ibuxi65bt4tre08o0mmngy4tu9xws0 104 225292 580298 2026-09-19T08:54:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణ.: సమయం వాపీ ప్రయోజనం కతేతి కదయక్తం- ప్రయోజనార్తర కల్పన సంభవాదిత్యత అహ్మ తత్రాపి ప్రయొజనస్సే లక్ష్యత్వా పండెపి యాది ప్రయోజ వానరం కల్ప్యతేతిహిళా కింతత్ ఫలా స్తర...' 580298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణ.: సమయం వాపీ ప్రయోజనం కతేతి కదయక్తం- ప్రయోజనార్తర కల్పన సంభవాదిత్యత అహ్మ తత్రాపి ప్రయొజనస్సే లక్ష్యత్వా పండెపి యాది ప్రయోజ వానరం కల్ప్యతేతిహిళా కింతత్ ఫలా స్తరంవ్యజ్ఞానా గమ్యది క్ష ణా గన్యుందా~+ ద్యె హృదిపై సిద్ధిః ద్వితీయే స్యాపి ఫలస్య లక్ష్యత్పే ఫస్తరం కల్ప్ప మనం తిన్య అస్మా వీరినవి . పస్వస్తుంహికా జక్ష్య సమ గాల మేవ పశిస్తు లక్షణయా ప్రతి శృతి ద్వితీయః పడః - నద ప్రయోజన ప్రశిష్టతయా 6, టాడి లక్ష ణా యామపి ప్రయోజనా నరేణభావ్య మితి వాచ్యన్ గగ్గోయాయీర్త్క ఘోష ఇతి ముఖ్యాల్ శ్రయోగాత్ గల్గె యాం ఘోష ఇతి కాక్షణిక ప్రయుగన్య హీవిన త్యాధి విశిష్ట తీర ప్రతీతి రేవ ఫలమితిన ఫలాక్షరకల్పనా దోషఇతి విశిష్ట లక్ష జై వాస్త్వశ్యత ఆహ ప్రయోజన విశిష్ఠ స్య లక్షణాతున యజతిక జ్ఞాన సృవిన యావస్యదతో వాచ్యం ప్రయోజనమ్ * అయ౦ఘుట ఇత్యాది ప్రత్యేక్ష జ్ఞానస్యహి విషయభూతాల్. ఘటా వేరన్యడేవజ్ఞా-తా ఖ్యం ఘటాది విష య గతం ప్రాకట్యం. ఫలమితిళా పై రశీకృతమ్- నైయాయికై రవీహామోసాదానా దిసంవి త్తిశ్విషయాద వ్యైవ ఫలమితి స్వీకృతమ్- కథాచలాక్షణి శశబ్దజన్యజ్ఞాన సాపి స్వవిషయ భిన్న దేవఫలందాచ్యగౌ-తచ్చ ఫలవిశిష్ట లక్షణాయాం నసంభవతి పావనత్వాదేరపిక బుజన్య జ్ఞాన విషయితీయా తద్భిన్నత్వా భావాదతోన ఫలవిశిష్టలక్ష గాయుక్తా- కించ గగ్గోయాం ఘోపాద్యవ్యథాను పేపత్త్యా హికల్ప్యకూనా వృతి స్నేరుపపాదకతీ రాదిరత్ర ఏవకల్పయి తుంయ జ్ఞాన ఫలవిశ్ని పైన చల్లేత్పర్యాను సవత్యాఫల విశి పై లక్షణా కల్పనమితి వాచ్యమ్ - తథా ఫల లక్షణం ఒక గ ద్రౌపదేన శక్యప్రవాహసంబద్ధి స్థావనత్వా రెవ ప్రతీతిస్స్యా న్నతుతీరగతస్య-ప్రోల్గోగత పావఃత్వాదేర గకత్వ ప్రతీతి శ్చార్రీ ఫలమిటి విశిష్ట లక్ష ణయ ఒసి అదంతత్సిద్ధికి- అఆరిక్ష వ్య •<noinclude><references/></noinclude> krmc5bdjys8zkzfqtfc2wiucdvz17pc 104 225293 580299 2026-09-19T08:54:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దృవీ కైనాళ్లీ ఇరేకు ధమి గ్రాహక మా నేన శ్రీప్యాప్త థావిధ ప్రతీతి జనః రేవైన సిద్ధి:తినకిందిద్బాధక మి" ధేయః. • పాపినత్వాని ప్రతీతి రేణవులక్ష్మి నవ తారవథాపి ఫలీ భూ శప్రతీ? పరిచ...' 580299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దృవీ కైనాళ్లీ ఇరేకు ధమి గ్రాహక మా నేన శ్రీప్యాప్త థావిధ ప్రతీతి జనః రేవైన సిద్ధి:తినకిందిద్బాధక మి" ధేయః. • పాపినత్వాని ప్రతీతి రేణవులక్ష్మి నవ తారవథాపి ఫలీ భూ శప్రతీ? పరిచాయకతయా పావనత్వా దేరివ్యు పంత్ ప్రయోజనవి శిస్టు స్వెక్యశ్రీ ప్రయోజనత్వో! - వస్తుతస్తు పా వనత్వాది విశిష్టలక్షణాయాః పౌవసత్వాని ధీన్నిలజ్ఞానాన్నా Gరి కె తితస్మాః ఫలత్వంయుః మితధ్యేలు. మీ- లెస్తాల్లమ్మె ప్రతీతీతు పావనత్వాం ధర, తా: అఖిధా - లక్ష ణా భిన్నా వృర్జునై వాత్రికారణవ్ || ఢచగల్గె శబ్దస్య లక్షణతికి ప్రతిపాదనేన వ్యాపార' బిర నూర్ కద్ధం వృనయాపి పుకః పావనత్వాది ప్రతీతి జనం తేతి బాచ్యమ్. లక్ష్యోపస్థిత్యక నరం వ్యజ్ఞానయావాళ్యైః బాక్యతా .ఆర్ ప్రయోజన నాయాస్వయః బోధస్య భవేన ఒక కూతా జ్ఞాత్ వ్యధే రూపాభిధేయా పర్యవపానైనా రాక్షాసక్త్వాతి త్యాహుః. త అధాభి ధామాలానుపి వ్యజ్ఞానాం సంభావయతి. అనేకార్థ శ్వశబ్దస్న వాచకత్వేనియ తె అనేకారకాస్య హరిరామాది శబ్ద్పన్న సంయోగాద్యై కృత్య మాటైర్వాచక త్వే స్వయ. ప్రతియుగిస్తారు . శ్వేనియఫ్రైతే ని యిమితె సత్య థావాస్తర స్మృతిజనన ప్రతిబ నై నై కారకాస్మృతి వృతి ర్వ్యాపార స్సోత్థానమిత్యభిధీయతే. పియదివళ్ళ తమాత్రనియమితత్వా దహ్రృతాథశాస్త్రృతిరనుభవిసిద్ధాన ప్యాల్ ఆగస్త దన్యధామ ప పిత్త్యా వ్యంజనా సమాశ్రయతీరు త్యథాజుపల్లి సపదర్శి శేతి ధ్యేయము * కంయేగాదీనాం నియక్త ృత్వం హరిణోక్త భముభదశి, సం గో ఏ ప్రయోగళ్ళ సాహచర్యంవిరోధితా।<noinclude><references/></noinclude> de277micut274p6518njf0kijy0rctj 104 225294 580300 2026-09-19T08:54:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అర్థః ప్రకరణం లిఙ్గం శబ్దస్యాన్యన్యం సంనిధిఃః సబ్యమాచితీ -శకాలో వృక్తి స్స్వరాదయ 1, శ ఔథస్య హరిరామాది నానాథళాశ దాథస్య సర్వపాత వచ్చేదే సతృపి పేణస్మరణే వనకైనతి సంయే గాటి యో...' 580300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అర్థః ప్రకరణం లిఙ్గం శబ్దస్యాన్యన్యం సంనిధిఃః సబ్యమాచితీ -శకాలో వృక్తి స్స్వరాదయ 1, శ ఔథస్య హరిరామాది నానాథళాశ దాథస్య సర్వపాత వచ్చేదే సతృపి పేణస్మరణే వనకైనతి సంయే గాటి యోవిశేషస్తృతావేకమాత్రస్మృతా హేతవ ఇతి యోజనా॥ అధ సంయోగం లక్ష య తి ॥ ' సంయోగిస్తు స్వవాచ్యక నిష్టార్థాన రసంగతిః॥ వృద్ధే మతృధి కాంభూతం శబ్ధచ శ్రధలో హరిఃu స్థః తేనద సంయేగేనశ్వవిద? దాని యమ్యతే యథా శఙ్ఞ చక్రధరో హరిరిత్యత్ర శజ్ఞ చక్ర సం అయేగేన హరిశబ్దవ్యు శ్రా ది సాధారణస్యశ్రీ ఏతావధానియమ్యతె విప్రయొగమాహి || . విప్రయోగను సంయేగా భావఏవ నిగద్యతే | ఆశష్టచ శ్రస్సహరిరసినా కూభవోభవా ? సంయోగాభావరూపేణ వి ప్రయోగేశాభిధానియమనం య థా ఆశపచక్రపతి - శబ్ధచక్ర సంయోగాభావేశ హరిశబ్దసృణ స్ట్రోదిసాధారణస్య నారాయణే థానియమ్యతే ప్రతి పే ధ ప్రసక్తి పూర్వకళ్వే నాన్యత్రశిజ్ఞాది ప్రసక్తే రథా వేస్తశ్రేతి ప్రధాన భవాః - ఏవమి వినాశీపతి సంయోగాథా వేశభవశం స్వసంసారనాధారణస్య రేఖధావిందమ్యతే ప్రయో గో ఐయోగ ఇరిపరే॥ సాహచర్యమాహ!!! సాహచర్యంస్వరాచ్యకవస్తునా సహచారితా: వన్డే గుజనమునా రౌ వ నైహికు రామలక్ష్మణా || స్వ చ్య భూతెషు వస్తుష్విశిన; వస్తునః పదాథాకాస్త రణ ప్రాయశశృహచరి కత్వం సాహచర్యం తెన రామలక్ష్మ ణావిత్య త్రి సౌమిత్రిసాహచ ర్యాత్ బలభద్రాది సాధారణస్య రాముడి ధ్యదాశరథావిభిధానియమే తేదీ<noinclude><references/></noinclude> 8w01ee5zwtf6e6eeko1188mgvzhcuwa 104 225295 580301 2026-09-19T08:54:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విరోధితామహ || ద్వితీయుల్లో సో సహానఎ ఆర్వధ్య హన్యంచ శిరోధిత్యా విరోధితో నాను నేహానవస్థి తెగ మా శాప - గేత్రి దిక ఇని కళామిక్యత్ర నిళా పద్మ హరిద్రాహధారణస్య టనేన సేహానవ స్థానల...' 580301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విరోధితామహ || ద్వితీయుల్లో సో సహానఎ ఆర్వధ్య హన్యంచ శిరోధిత్యా విరోధితో నాను నేహానవస్థి తెగ మా శాప - గేత్రి దిక ఇని కళామిక్యత్ర నిళా పద్మ హరిద్రాహధారణస్య టనేన సేహానవ స్థానలు ఇదిరో ఛాద్రాశ్రావఖిద్రానియమ్యతై- రాము దన్య భార్గవాది సాధారణస్య దశాన వెన సహవిద్యఘాకక వెలక్ష ణవిరోధాద్ధాశర నావని కానీ యమ్యనే - ప్రాఞ్చస్తుబభూవిభీమ బిఓయో రామార్ట్లు : గతిప్తయోరితివిరోధిత్వ సాధ్యమా యారు ప్రయణ్కై రా జవానగీ తిరిత్యత రామాజశాన తేది యోర్వ ధ్యభూతకభావ నిరోధేన భార్దవ కార్త వీర్యయే రభిధానియమ తఇత్యాహుః- ఆత్రవృత్తి వార్తిక కృతిః-భాగ్గ నెమ *స్యా భిథానియబు నెనతితవ్వరోధి ప్రతిసంధా నెనార్జున పదశ్యకా ర్త నీ ర్యేభిధానియమనంరష్మీ ంశ్చ పతితద్విరోధ వతి నానేన రా 50 ఎస్టీతాఢకార్విఏవ స్మృతతద్విరోధ, పతిసంధానా న్నా నార్థ పదస్యాభిధా నియమినమితి ప్రాగుక్త మేవాలో దాహరణ మి త్యాహుః అత్రాహివా శాన్తి కయోర్ఫీను సేన బకా సరయోః ర్విగో ఛాతకృపాప యో రామార్జున పదవార్య మోరపి బి తో ధరసామాన్యతో నిశ్చిత్య పశ్చా, ద్రామ సదస్య కార్ల వే ఒగ్గునప దస్య శార్త వీ ర్వెచాభిధానియమ న సుభ న్నా స్పూన్యాశ య ఇతిన వ్యాధి -- అథార్థంలక్షయతిః| ఆర్థః: ప్రయోజనం స్థాణుంతం సంసారచ్ఛి ధేనుమః u ఆత్ర సంసార చ్ఛెదనరూప ప్రయజనన స్థాణు బన్యన్కు భరూ ధృవృక్ష సాధారణస్య 'శఙ దీనియమ్య తె చతుర్థ్యా ఐయేజన నితేజ శఏనాడో కాని యామతః - ప్రాణుం భజభవచ్ఛి . సమితిద్విలీ చూని దె= శౌ శ్వాచిత్యం నియతకమితి వివేకఇ<noinclude><references/></noinclude> kuxacl0pb6vsu7ak449moir8dpjkysw 104 225296 580302 2026-09-19T08:55:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర అథప్రకరణం లక్ష యితి|| 'విధః ప్రకరణం, తృబుద్ధిద్దితంహియిర్) జానాతి సకలం దేవి ప్ర్న యంతథోధునా వన్య సంభోధ ఒభిధానీయబ్బ తేడా అథిలిఙ్గం' నిరూ పయతి శ లిద్దింస్వేవాప్యాస్త...' 580302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర అథప్రకరణం లక్ష యితి|| 'విధః ప్రకరణం, తృబుద్ధిద్దితంహియిర్) జానాతి సకలం దేవి ప్ర్న యంతథోధునా వన్య సంభోధ ఒభిధానీయబ్బ తేడా అథిలిఙ్గం' నిరూ పయతి శ లిద్దింస్వేవాప్యాస్త రిఖ్యో వ్యావృత్తో ధర్మ ఇష్యతే! జయ్యెజగతికే నైష దుపితో మకరధ్వజః అగ్ర సాగరరూ పవాచ్యాన్తర వ్యావృత్తైన పేరూ పులికైన, మకరధ్వజశబ్దనీ, మున్మ థి 2 భి భానీయమ్య కృఇతె కే- మకర ధ్వజఃణ్ణన, మన్మథె వేసి దైవ నియమనం నకు తోవరూ ఉ భిఘ్నేన జరఏప మకరధ్వజశ్య సాగర పరతయా "యో నిహతార్థత్వంవక్ష్యతి. కస్మోక్కు పికళకైనయావచ్చుపితో ఉ స్థితి కొఱకరధ్వజరూకుచ్నినకుషీత శబ్దఃకాదు దేవేనియ ద్యుతి-పచబపికళలో నా నేకార్థపతి వాచ్ఛమ్ అదేశవ్యత్త్యు కస్థాన సమర్థస్యైవా తానే కార త్వేవాభినుతత్వాత్ అతనివ వాటి సకలం దేవ ఇవ్యతా నేకవ్యక్యువు స్థాపకతయైనా సి కార్ధ త్వార్దేవశబ్దస్మాభిషే;త్యాభిధామూ నియమన ముక్త మితి మధు మతీకృ: 8. వస్తుత స్తుడుపితో భూభృదిత్యత్ర శోఉలికేన భూ కృత్పదస్య పర్వతి సాధారణస్య రాజ్ఞు అభిధా నియమ్యత్వ తిన వ్యాః - సంయోగోదాహరణే ద్రవ్యసంయోగాదిహ ' గు అథశ బ్దాన ర సంవిధమా హష్ సామానాధికరణంయర్నియర్ధ పడేనకల్ శబ్దాన రఫ్యసాన్నిధ్యందేవోడెవ్యాత్తి పురాహితః ! అత నియతార్థశ త్రిపురాహిలి" వేదసామానాధికరణ్యరూపే ణశబ్దానర సంవిధానార్దనే చదస్య విఖ్యాతి సాధారణవ్య అన్క రెఫౌథానియమ్యతి - అర్థవృత్తివార్తికకృత?-సమభివ్యా హృ, శబ్దస్యరియతార్ధ శ్వేతత్వ తి పోతలిని నేవకన్ని తిలక సమస్య ఖాలిద్య దాహరణే కల్దార్ సంనీదే రేవనియా<noinclude><references/></noinclude> 3gjr3htooy3i46ptormo29vp1di1nfa 104 225297 580303 2026-09-19T08:55:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-ద్వితీయోల్లాసః ✗ భగత్వాశుభైః ఆటోని తార్ధ శబ్ద సామానాధికారణ్యంలో జ్ఞాన్తర, సతి నిధిః. కింతునానార్థ సదీవాచ్యై కార్ధ సంబనృద్ధా స్తర గృహీత సత్వేతక నానార్థశబ్ద సమభివ్యాహార...' 580303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-ద్వితీయోల్లాసః ✗ భగత్వాశుభైః ఆటోని తార్ధ శబ్ద సామానాధికారణ్యంలో జ్ఞాన్తర, సతి నిధిః. కింతునానార్థ సదీవాచ్యై కార్ధ సంబనృద్ధా స్తర గృహీత సత్వేతక నానార్థశబ్ద సమభివ్యాహారవివ- సాఖ్య చనిషధం పళ్ళభూధృత మిద్యుదాహరణన్ • అతచ జన పడ ' విశిషే సాధారణథ్య నిషధ పదధ్య పర్వత వాబి ధూళృత్ ఒడ * సర్వసాధారణస్య పర్వత వీశేష శాచినిషధ శని సంవిధి నా పర్వతెఒభిధానియమ్యతే- సదాస్యూన్మాశ్రయ ఇతివా ్యమ్- సహ్యత్ర మభివ్యాహృతశి జైన విదథల ప్రతిపాదనమతి ఛానియబ నాయాపేక్ష లే- కంతుస్వాధిన గృహీత పంచస 7FZథే వ్యుత్ప న్నయజ్ఞను తృశభివ్యాహారమాం త థాచ యథా సంబ్ఛదగ్నతో సంబననర సృలికలే గృ హీత సంబన స్నవస్థమో దర్శనమాత్రం సంబవ్యసార స్వర 15 పిత్తినా సె్యూన్యా శయః తథేహాఫినిషధభూళ్ళ ఏదయోర ధా నియయనాయ గృహీతస్వార్థ సంసర్లకపదార్థపు నాన్న భూ శృన్ని షధ పదసమభివ్యాహార మాత్రమే శేష్యం ఇతి అత్త దర ప్రతిపాదన స్యాప్త పేష్ తత్వాన్నా న్యూన్యా శ్రయఃన స్వన ముపీ శబ్ధగక్రధరోహరి రిత్యా దావపే శంఖచక్ర శిక్షాక్షర సన్ని 9నై వాఛి ధానియమికం భఃషృతీతి వ్యథశాం పృథక్ సందే గార్యుదాహరణమితిచే సైనమ్. తర్రే శరచక్రాది శబ్దానాంని - యథార్థలేయా శశణ మాత్రాదగ్ధ ప్రతిపాదకశీయాత్ప్రతి పాదితార్థ సంయోగాదిభి రఖధానియమన సంభవాత్ - నచ శబ్ధాన్త ర సన్నిధిరపి శత్రాల్తీ ఆహ్రీచక్రం- అస్తుత ఛాపీహరిశ బ్దా ద్వభిధానీయమన నమ రేందర సంయోగాది రూపే ఇన్నిహిత సంబద్ధేనాక్షరల్లె చలేదా అప్పర్థి తి తస్యాపి వాచక తయా వ్యవహితి సంబమైన బహిరఙ్గ భూత కృష్ణాన రసన్నిధి.. న్నో దాహరణ మహళాతితస్త్రాన్ని పథం పశ్యభూళ్ళక విత్యా బొయత్రో భయంగా నాధళా తీయాన స్యా వ్యథస్య ప్రథ ముపస్థితిన త్రైవ బహిరెడ్ది స్యాపి తన్యనియామక శ్వే మో<noinclude><references/></noinclude> ke0e62u5hcsk4qtjdtpem01gskxig6r 104 225298 580304 2026-09-19T08:55:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణే.. దాహరణమి తినకశ్చిత్స ంకరః- ఏవంచరాదనిజజన గతిజ్ఞ యే సత్యత్రాపి శబ్దానర స్వనిధి రేవ నియామకః- తనావ్మాళ దానేన రాజత ఇత్యత్రాది శబ్దానర సంనిధి నైవ వ్యాళదాస పెద యోరహ...' 580304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణే.. దాహరణమి తినకశ్చిత్స ంకరః- ఏవంచరాదనిజజన గతిజ్ఞ యే సత్యత్రాపి శబ్దానర స్వనిధి రేవ నియామకః- తనావ్మాళ దానేన రాజత ఇత్యత్రాది శబ్దానర సంనిధి నైవ వ్యాళదాస పెద యోరహిఖణ్ణన సాధారణ యేహష్ట్ర గజిమీదజలయో రభి ఛానియమ్యత ఇక్యాహుః - తచ్చిన్త్యమ్ - ఏవరిసతినిషధ పద వాచ్యజనపద విశేష సంబద్ధిని రాజన్యపి భూభృచ్ఛజ్యగృ శ్రీహీత శబ్దవ్యుత్పత్తిశత్వాత్ భూభృత్పద్శ్య నిషధపడిన జన వే దవిశేవన కాలిపినియామకతాకు ల్యేతినకు త్రొప్యభిధానియ మసంస్యాతీ సచసారూనాధికరణ్య నిజశాను పకు తిజ్ఞానన హాయేన శబ్దాస్తర కాంనినినా త్రాభిధాయా నియమనమితి హెర్వర్ - ఆహ్వా= పళ్యకాదే చిత్యా జీవాభిధా నియమనే సం జీవేన శజ్ఞాన రభింనధి వైయస్థాన తెః- సచాత్రాబిత్యావశ్యం భావరి వ్యాళ దా నేని రాజక ఇకృత వ్యాళ ఎద వాచ్యార్ధా నర నెబన్ధక్మని వ్యాళపవస్యగృహిత సంకేంత్వాభావె సౌ చిత్యాన పే క్ష ణాత శద్ధాన్తర సంనిధినైహత్రాభిశేష స్మృతికితి వాచ్యమ్- గత్రాపీవ్యాళ పదన్య స్వాధం ప్రతిపాదనం వినాన వాన పEఒ విధానియమన సంభవః- పకాస్త రాభిధాని యమ నశ్యతదధి౯ సంబద్ధ్యధరా ప్రతిపాదకత్వజ్ఞానం వినా 2ను వ పత్తేః ఎవందాన పదసాక్యమ్యోనా శ్రయః- నచతదర సంబని గృహీతవ్యుత్ప త్తిక పద స్యైవ తదధకా స్మృతి హేతుత్వం సంభవతీత్యుక్త మితి వాచ్యమ్ తహికాగళ్లాయాం ఘోష ఇతి లక్ష ణాస్థ లే ఒపి తీరరూపాఠశా సంబద్ధి పరగృహీతశక్తి క గల్గెపదాత్ పూర్వంతీరస్మృతించినైవి తీరసృత్యాపత్తేః- తథా హస్తీ పదార్దజస్మృతింది నైవ హస్తి పరసృత్యాపత్తెళ్ళ= నదైవం సంబన్ధిదర్శనాల్ సంబవ్యస్త రస్మృతి లేపి సంబ స్ధిత్వజ్ఞానం సంబవ్యస్త రసృతిసమయే వ్యవత్యం స్యాదితి త్సంబధ్ధిస్మృతా తదన పేక్షేతి కార్యానురోధన కల్పనాల్ - ఆత్సవ పదేన శబ్దష్మృతాన శక్తి స్మృత్యవేక్షా - లక్ష్యనృతా డు లక్ష్యస్యశక్య సంబర్ధిజ్ఞా నా పేష్ చదృశ్యతే. అస్తాడు భయ<noinclude><references/></noinclude> gwhhxm5pbhyvtonf1m7uhbxa6fxzt73 104 225299 580305 2026-09-19T08:56:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నా నాఫర్ కద లేదా నిత్యాది నైవాక ధానియమనమ్ వేసి ' వ్యాత్తి పు రాహీతఇత్యాదావేవి శబ్దాన్తర సంసిధినా లెన్నియ మనమ్. సచ ఉదాన రస్య చాతీర శ్వేత ప్రతిపాదితలిం నేనైన తన్నియమని మిత్య...' 580305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నా నాఫర్ కద లేదా నిత్యాది నైవాక ధానియమనమ్ వేసి ' వ్యాత్తి పు రాహీతఇత్యాదావేవి శబ్దాన్తర సంసిధినా లెన్నియ మనమ్. సచ ఉదాన రస్య చాతీర శ్వేత ప్రతిపాదితలిం నేనైన తన్నియమని మిత్యుక్త మిలివాచ్యమ్ - గద్దతీగుణక్రియ యోరావు లిఙ్గత్వేన విప క్షిలత్వాల్ - నచి ఆద్దతా సాధారణ ధ మాత్రస్యైవ లిఙ్గగ్వనుపి విఐక్యతామితి పాద్యమే స్వతనై! ఇచ్చానాం ప్రొచాంనియోగ పర్యను యోగాసీహః త్వాగ్ ఆస్య థాతదశాన ఖబ్ధి మాత్రవ్య లిఙ్గః విష్ణ్వా సంయోగసా హచి ర్యాదీ నామపి లీజ్ఞాస్తద్భవామయోగి స్వదుష్పరిహరిత్వా సర్వం ముత్తోయంమధునా పీకః4 అగ్ర గలమద కారణశ్విగణసామ్యిన కరవాది సాధా రణవ్వ ముసుళబక్య పై సత్తె త దేశ మైత్ర మాసే ఒభిధా నియమ్య 7.న అల భేదః తత్ర ప్రయోజ నేనాభి ఛానియమినస్ - క్రిశ్రలు కార్మేణ. కార్యం చాసన రూపమని సంభవతీతి మ హాస్ భేదః- యలి వాతుల్వేమార్థం రిథోరా య త్రిత చ్ఛా బ్దం తత్రి సామర్థ్యమితి భేదళిత్యాహు ఆదౌచితీ హ| ఔషత్యస్వయయోగ్యత్వం పాతు వోడయితే ముఖమ్ ॥ అత్రి పాత్విక శబ్దస్య సుఖ సమర్పణ దుఃఖసగరణతి మభయా సుభూలవ్యాపారాది సాధారణస్య దయితాముఖే స్వరూ పే ణ సుఖ సమర్పణాద్యయోగాత దనుకూల వ్యాపారాత్మని సాం ముఖ్బె సమభివ్యాహృతి పదాథా స్వయ యోగ్యతారూపే ణాచి త్యెవాళి ఛానియన్యు తేగి అథ దేశమా హ|| దేశపు రాది ర్భార్యశ్రన గ రేపర మేళ్ళగళ ' అగ్రనగరంతి దేళేన పర మేశ్వరశబ్దన్య శఙ/- దాదిసాధారణ న్యరాజు నృభిధానియమ్యతే యదృప్యతి నగరధానరూపే లిద్దెన తన్నియమనం సంభవతీ తథాపి తద స్ఫురణదశాం.<noinclude><references/></noinclude> 5r39u0hje5ybqqjisa10jo2rj1q0p5b 104 225300 580306 2026-09-19T08:56:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'E - కావ్యదర్పణ- దేశ స్యాపీ నియామవ తేలిధ్యేయమ్ - నగరభ్య రాజునిష్ఠత్వా భావన అన్ని స్థద్రః్యసంజెన్భరూపేణ సంయో నేనన్మాత్రనియ మనః శ్వేత్యాహుః|| . అధ కాలమాూహ || కాలో నిశా :స్తాయి స్య...' 580306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>E - కావ్యదర్పణ- దేశ స్యాపీ నియామవ తేలిధ్యేయమ్ - నగరభ్య రాజునిష్ఠత్వా భావన అన్ని స్థద్రః్యసంజెన్భరూపేణ సంయో నేనన్మాత్రనియ మనః శ్వేత్యాహుః|| . అధ కాలమాూహ || కాలో నిశా :స్తాయి స్యాం చిత్రభానుర్వి రాజు తో 4 అగ్రనిశారూపకాలేనరఃసాధారణ స్యచిత్రభాను పదస్యాగ్నా పఖిఛానియద్యుతే. ఆది ప దద్దివ సేవ సన్తాది గ్రహః- తతక దివ సే చిత్రభాను ర్విథాతీ కృత్రరహ్మవసనై వున్నా గోఖాతీత్య త్ర పుణ్ణజసాధారణస్య పున్నాగ వేదశ్యన మెరా విభిధానియ మనేని:త్యాహుఃః .. అభివ్యక్తి మాహ! పుంలిజ్ఞా టర్ఫవేద్వ్వ కరి త్రంమిత్రశ్చ రాజతః 4 ఆత్రరణ సుహృత్సాధారణస్య మిద్రిశబ్ద్య నపు గోసకలికేన సున్బాది ఫుంలిళ్లేన రవౌచాభిథానియమ్యలే! . ఉదాత్తా ఉస్వరశ్చస్యా దిన్ద్ర శ స్రరతి తాఖ ఉదాత్తానుదాత్తాది స్వరశ్చ స్వాహేన్ద్ర శ త్రుర్వర్ధ స్వేత్యా దికుకొనేవాళి ధానియామకో వరుకావ్యే- తథాహి - శక్రుళ ఔళ్ళాకయితే రుపజని పిస్త ఆశ్చన్ద్ర శత్రుపదే యద్యాదేరికా రశ్న ఉదాత్త శ్వం తరాబహువ్రీహిర్బహువ్రీహిపక్షేచ ఇన్ద్ర ళ్ళత్రుశ్శాతయి తాయి సెలీన; సృశాత యితృత్వమ్యం చస్త స్య శత్రుశబ్దవర్తిన ఉకారస్య ఉదాత్తత్వం లేదా షష్ఠీ త త్పురుషః- తథా జీన్ద్రస్య శత్రుశ్శాతయి తేతి వృతన్యశాతయి తృత్వంలభ్యత ఇతీస్తే క త్రుపదస్య స్వర భేదె ధరాద్వయేు 1 ఆర్యువాత్త స్వరేణ ఇద్ద స్యశాత యితృ త్వేభిథానియమ్య తే.నను--సుభుత్వంతుపి తేత్యపాస్త్రము శ నం త్య కార థాయేష శాం దూరా దేవవివర్జితాస్సుర్గభయస్స గ్గననూ పొదయిః- మోజం రాగిణి మదృమయ్యవనతే దృష్టే వసీ దాధునా నీ త్యంత్వశ్వర హెభవన్తి వయితే సర్వామకూ నాదికీ ఇత్వశా దృష్టం పదస్యపు స్వక్షేణ సప్త మ్యస్త త్వ భ్రమవ్ళు దా సజ్వా రామయీత్యేర, ద్విశ్లేషణత్వ వ్యావర్త వెన దయతా<noinclude><references/></noinclude> qdmoj84f2qx6hyobrpo07bkdqw7pxhg 104 225301 580307 2026-09-19T08:56:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యాందృష్టిత్యారో పేణ తత్సంబోధనాస్తత్వ సూచన ద్వారా చపూరూ సాథణబి శే షేడె? ధానియమ సందృశ్యత ఇతి చేన్న అథాపి రక్రదృష్టి దృష్టళఙ్ఞయోర్భిన్నత్వేనానేకాథగా ప్రతిసా పిన కను ధ్ధకశ...' 580307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యాందృష్టిత్యారో పేణ తత్సంబోధనాస్తత్వ సూచన ద్వారా చపూరూ సాథణబి శే షేడె? ధానియమ సందృశ్యత ఇతి చేన్న అథాపి రక్రదృష్టి దృష్టళఙ్ఞయోర్భిన్నత్వేనానేకాథగా ప్రతిసా పిన కను ధ్ధకశబ్దత్వరూ ఉనానాథకా శబ్దత్వాభావేన సుతస్వర న్య నాభిధానియామకత్వమ్ - కంతు ప్రకృత్యప్త తసూచకత్వ సేవ- వస్తువస్తు ఉకార్తాది స్వరాణాం యద్యపి కావ్వేసు నాభిథానియాచకత్వం తథాపి కాకుస్యకన్యకావ్యాష్వధి ధానియామకత్వమస్త్యేవ - తథాహి — తరుణతాతరుణిర్యాతిని 'దడి కుకుమ్భ యుగంతథా! ఆనల సంగతితో వ ముడైతు మోకు సుమచాపరులా విలా బీజవ్ ! మన్మథగుమ్బుకా రచాతుర్యజనితం యావనది కర్ణకిరణ సంపాదిత దార్థ్యందము యినీ స్తరఘటద్వయం నభసంగత్యభావ ఏవ ఆనలస్యవ స్నే సంగతిస్తయాతా హము పైతు మో ఇత్యర్ధన లో ని షేధసాధార ఐన్యీ కాశ్వావిధానథి కానియమ్యతే - నచనలో నిషే భారజ త్వమీన నవిధ్యర్థిత్వమనీతి కథం నభో విధావభిధానియమనమి తికార్యమ్- ఆవ్యయానామ నే కాధకాల్వెన నణో విధ్యర్థత్వ స్యావ్యవిరోధా దన్యథోర్తనలే విధి ప్రతీతిర్న స్యాత్కా కోరప వశ్వేనాధ వత్త్వాభావార్ సచైవం కాకుంవినాపి నట్లూ విధి ప్రతీఃః కదాచిద్భ వేదితి వాచ్యమ్ - కే పొందిర్పదావాంద్యోత కర్వాభానే అథణవిశేషప్రత్యానికత్వాభావస్య స్వభావసి ద్ధశ్వా దశవిన థారూనాకు నేకార్థ ల్వేపి తిష్ఠతిధాతోః ప్రో పసర్గాభావే గమనరూపాథణవిశేష ప్రత్యాయకత్వాభావ శ్వసిద్ధ ఇతి ధ్యేయమ్- వస్తుతత్తు బ్రాహ్మణా 3 సంగచ్ఛేతి రాశిక వాక్యె పుతస్వరేణదూర ఫ్రై బ్రాహణెభిధా నియమ్య ఇతి ద్రష్ట వ్యమ్ శ్యరాదంయత్యత్ర ఆదిశ శైవాభినయో "పజేశాదయో, గృహ్యనై- రత్రాభినయో వివక్ష తార్థ స్వరూపప్రదర్శకో హ స్తాది వ్యాపారః - యథా - ఎద్దహ మెత్తతణియా ఎద్దహమ్' త్తేహి అద్ఛి పత్తేహిం! ఎద్దహ సత్తావత్థా ఎద్దహమెత్తేహిది అవి హిం॥ (ఏత్తావన్మాత్రప్త సవితావస్త్రాత్రా భ్యాముడి పడ్తాభ్యామ్ -<noinclude><references/></noinclude> kyykt2114za5wkbdyvszp80bnurige2 104 225302 580308 2026-09-19T08:56:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ED- కావ్యదర్పణ.; D ఏతావన్మా శ్రావస్థా నితావనా లైర్దిని పైకి) ఇదంచి శైళవే ప్ర అయిసం పరిత్యజ్య దేశాస్తరంగతస్య కాలాన్త 8. కృతవత కా మి మోపదనమ్ - ఆత్రాణి ఏదాభ్యాంతామర స సదూ ఖ్యానుష్...' 580308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ED- కావ్యదర్పణ.; D ఏతావన్మా శ్రావస్థా నితావనా లైర్దిని పైకి) ఇదంచి శైళవే ప్ర అయిసం పరిత్యజ్య దేశాస్తరంగతస్య కాలాన్త 8. కృతవత కా మి మోపదనమ్ - ఆత్రాణి ఏదాభ్యాంతామర స సదూ ఖ్యానుష్ ఫ్యామ్" ఉపలక్షణతృతీయే యస్- అత్రస్థాల్యవైశాల్యావ స్థాబి శేష కాలప్రదర్శకహస్త వ్యాపారైరేశావనాత్ర పద సృస్థి ల్యా దివి శేషే ఒభిధానియ్యరే - ఉపదేశ నామవల్లే తార్థస్యళు గ్రాహీశయాని దేశః- థా- -- ఇతన్య దైత్యఃప్రాప్తక్రి ర్నేత జార్హ త క్షయం | విషవృసి సంవర్ధ్య స్వయంచ్ఛేత్తుడు సొన్గతమ్ - ఇదం సురాభ్యర్థి తతారకామర నిగ్రహసించరు ర్ముఖ్యవచనమ్- అక్రఇత ఇతి స్వాత్మనిర్దేశన త్యవక్తరి పరమే స్థిని అభిథానియన్యుతే- ఇదమశ్రావథాతవ్యం యత్రకువా నాథ శబ్దస్యా నేకస్మిన్న థేమి? ధానియామక కులిశిష్టమ్ తత్ర నాన్యత రస్మిన్నం కాని యమ్యతే నియామకాధాకార్ య ఖా== సర్వదోమాధవఃసాయార్యోగకొం సముదీథరల్ ఇత్య త్రే హరిహరర్ధ ్వయోరపిస్తుశ్యతయా ప్రకరణమువిశిష్టమి తి-య: ఆగట్లో పధశాసం కృష్ణావతారే శాంభూమించి రంగా హావతారే సమదీధరత్ సర్వద సృమాధవశీపతిః సాయాని త్యథ్యేయఃగత్గాంజాహ్న వీం సమదీధరత్ ఉమాధవఃపార్వతీ కలిః సర్వదాపాయాదిత్య థే చాధి దైవ వ్యాపారో తవేద తత్ర శ్లేషాలఙ్కార ఇత్యధమ కావ్యత్వమాహుః - యర్రకు సం యేగాదిభిరత్థాన రవిషయాలిరా నియము నెవ్వనెకార శబ్ద రథశాస్త్ర రప్రతీతిప్తత్ర నాభిధాతస్యౌఅన్యత్రనియమిత శ్వాత్, నాపి లక్ష ణా ముఖ్యాథకా నాధావ్య భాగ్వార్ - ఆధితు వ్యక్తి నైవచ్యాపారః-న పాలికాయజవ వ్యజ్ఞ నాయా అపి ప్రకరణాదినా నియను నేన తఖావనతన్ని క్వాహణతి జూ చ్యమ్-తప్యాథర్మి శ్రాహకమానేన ప్రకరణాద్యనియమ్యతయైన భౌద్ధ:- ఆతనిన కావ్యాప్తన్ని అష్టస్య పాకరడికశించివర్ణనియన్తి - 'పదస్య హేయత్వమ్ అన్యభార శ్రీధిఛాయా ఇవవృష్టి వాయా అపప్రకరణాదిశానియన్ల ణి సత్యసభ్యాత్థాన శక్తి ప్రత్యయా<noinclude><references/></noinclude> o703n8slrnc0rin5gyn78obbawervm3 104 225303 580309 2026-09-19T08:56:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- శ్రమణ్ణరామేతి|ఆథాకాస్తు రావగను సేవ్యజ్ఞాన మేవక్షమఁత శ్రేలి- అప్రవృత్తి వాూర్తి కకృతః - అసౌవుదయమారూఢః కాని కూరక్త కుణ్ణలః | రాజాహరతిలోకానాం హృదయం మృ అధిఃకరైః॥ ఇత్యాదౌ ప్...' 580309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>- శ్రమణ్ణరామేతి|ఆథాకాస్తు రావగను సేవ్యజ్ఞాన మేవక్షమఁత శ్రేలి- అప్రవృత్తి వాూర్తి కకృతః - అసౌవుదయమారూఢః కాని కూరక్త కుణ్ణలః | రాజాహరతిలోకానాం హృదయం మృ అధిఃకరైః॥ ఇత్యాదౌ ప్రాకరణికే థేలు ప్రకరణపద ప్రాకరణి 128 రాజకరముణ్డలాది శబ్దానాం పరస్పశాన్వయయోగ్యన్న ఈశి రక్గ్రాహ్య ధన దేశాదివా చినాం సమభివ్యాహారరూపక ,మభిథానియమన మస్తీ శృథ్వద్వయస్యాపి ప్రాకరణికత్వఇవ ప్రాకరణీకా ప్రాకరణికరూపత్వే ఒప్యుభయత్రాభిదైన వ్యా పాఠః- యథోక్త పద నమభి వ్యాహారస్యాపి శానాధు వేదవా చ్యైకార్థం సంబద్ధాథాకాన్తిరగృహీత సంకేతక నానార్థశబ్ద సమభివ్యాహారరుణ్ణి శబ్దాన్తరణంనిధిత్వేన ప్రకరణపదఖిధా నియామకత్వాల్ -యైస్తు నియతాధు పద సంనిధి రేవశబ్దాన్తర 1 సిద్ధత్వే సౌథశాద్వయానుకూలా సేక పద సంఘటనాత్మకం ని యాకశాస్త్ర రమవశ్యమా స్టైయమ్-సచాప్రాకరణి కేఒర్థాన ర రూపమేకమేన'నియామకం ప్రాకరణికేరు తచ్ఛప్రకరణం చేలినియాము కాథి క్యాత్త తైవాభిధా స్యాదితివాచ్యమ్ శుకర దీనాం ప్రత్యేకముభిధానియమన సమర్థతయా రేషుకస్యచి దవీ సమవధా నేస్మృతిసామగ్రీపుష్క లేతి కింతబ్బాహుర్యేవ- యిత్రాప్యేక మేన 'పదం నానాథ కారు ప్రాకరణి కె2 తాత్ప శ్యం.యథా - అన్ధకద్విరదధ్వంసీ దేయాత్ప్చనన శి మిత్యాదౌ తత్రాపి సమభివ్యాహృత ద్విరదపద ప్రతీక గజవి లోథాశమద్రాకరణికేసం హేపీ ప్చనన పదస్యాళి భానియా చుకనుస్యైవ - శ్రకు యస్యానసంయోనిరుదారవాచామి వ్యాదానళ్లీ రే నైన తాదృశంసియాచకొండ శ్రీ పిబుభుత్సితార్థ. ప్యాసక్త సదున సప్త ముల్లక్ష్యా సహ్యదుర్గ వాదా ప్రవృత్తి వత్ప్ర కరణలియన్తి తస్యాపి శబ్దస్యరమల్లఙ్ఞు నేనవిషయ స్వాధాన్యా చర్లీ లేవీ ఉదృత్తి రితి న క్వాతిశక్తి విషయే వృత్తి రఙ్గ కార్యా<noinclude><references/></noinclude> 4s5u58n3h15mqm0drjmnob2jndrrra4 104 225304 580310 2026-09-19T08:57:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏ రాజ్యదర్పణే. యదిచైవంవిధాని నియామ కాని నాదీయ శదో బిళ్ళరస్థ లేషు వృత్తై నా వ్యాపారో ఉర్ఘటక్తోథాహి- ప్రకరణాళిక ము ల్లయ్యవృష్ణా నావ్యాసారెపొద్య భాజు సరి ప్రత్యయోన సర్వత్ర...' 580310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏ రాజ్యదర్పణే. యదిచైవంవిధాని నియామ కాని నాదీయ శదో బిళ్ళరస్థ లేషు వృత్తై నా వ్యాపారో ఉర్ఘటక్తోథాహి- ప్రకరణాళిక ము ల్లయ్యవృష్ణా నావ్యాసారెపొద్య భాజు సరి ప్రత్యయోన సర్వత్ర ఎత్తుం శక్యతె- ప్రకరణాదీ నామభిథానియామక కల్పనధ్య వై యథ్యాలపత్తెః, తద్ధినా దృష్టాథశాC వస్తూ సైద్భవ మాన యెత్యా రావే కాథకా. పరనానార్ధపల్కెరళా విశేషస్కృతి వ్యవస్థార్థం తద్యది తశ్రవ్యంజీనావ్యాపారిశార్థానం ప్రత్యయస్యాత్తదా అథమేషా వ్యవస్థా నీ ధ్వేర్ సహ్యభిమతాన భిముత క్షేత్ర సాధార ణస్య జలాశయప్యాభిమతమేత్ర జామినీ మే కాంకుల్యాం 8 త త్రైక శామ్వివ్యవస్థీకృతాభపతి - తథార యతకవయి తుశ్చముత్కారాయా ప్రాకరణికి 2 వ్యర్థ తాత్పర్యం యత్ర చార్లీలదోషన్త త్రైనవ్యజ్ఞి నా హ్యపారోనే జ న పర్వత్రకాదృ శబ్ధలేచ ప్రకరణనదస్త్రాణక్తానాము వ్యభి ఛానియా మళత్వ చ్ఛువాద్వ్యధః స్తత్ర వ్యక్తి కల్పనా పరిశ్రమః శించి ఉర్వార శ్చాతిత్రకావ్యక్తి ఖదిమ తేజు వ్యభిధావ్యాపారః - తథాహి- యిది శక్తి రభిధా తజానీభుప్రాకరణి కే.పి సాతర్వారా. యిదిచ కావ్య ప్రకాశికోత్త రీత్యా శక్యాథ ప్రతిపాదకత్వ రూప శృబ్దనిపోవ్యాపౌరస్సో౬వ్యస్యైవ సహితశ్రా ప్రాకరణికశక్య ప్రతీత్యాశత్తే శ్శబ్దాదనృజనకం నదశబ్దస్యైజతల్ ప్రతిపాద కత్వేన శక్తి గ్రహా సేతివాచ్యమ్- అర్ఘ్యగృహీత శక్తి కప్యొపి తశ్రవ్యజ్ఙనయాథాశాస్త్ర రప్రతీత్యా కు తేః-నసు శక్త్యాసాక్షాత్ప్ర అపాదకత్వరుభిధా సౌవితృధిశేషేణ ముఖ్యార్థశక్తి గ్రహమ వేద్య ముఖ్యాథ= (చేరిపొదనవ్యవధానేన తత్సంబద్భధాన రప్రతిపాదన్దరూపాయా లక్ష జాయా అ వ్యభిధాశ్వశ్రసత్థా త్ రథాచ ప్రొగేజనుమానేన ప్రదరణేన ప్రాకరణి కాథోకా వస్థాపనం శీఘ్ర కాలీ తద్వ్యవధానానార్థాక్షర ప్రతిపాదనం నాఖీ ధేతి చిన్న. తద్విషయియశక్తి గ్రహము పేక్ష్య తత్ప్రతిపాదనకు భీడోలివిశేషణెనైవసాయుజ్జు స్యే సాక్షాత్త్వవిశ్లేషణస్యగురుత్వా త్ తథానికే షణే సర్వదోమాధవః పాయా కృయేగం శాకుంతీ<noinclude><references/></noinclude> filhbklfj7cjolpn3l86vgnq9uhazx4 104 225305 580311 2026-09-19T08:57:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోః : భరత్ ఇత్యర శజ్ఞ్కర వేటే ఎం పడత్వేన గగ్గోమిశ్యత్ర ఝ వ్యర్థ కకితిర్వైకుణ్ణకు క్షేత్వగత్లో వేధకా నంగాం భూమిమితి పదభఙ్గళ్లేకేన గోపదస్యఘోనూ ప్రసిద్ధి ప్రాచుర్యా...' 580311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోః : భరత్ ఇత్యర శజ్ఞ్కర వేటే ఎం పడత్వేన గగ్గోమిశ్యత్ర ఝ వ్యర్థ కకితిర్వైకుణ్ణకు క్షేత్వగత్లో వేధకా నంగాం భూమిమితి పదభఙ్గళ్లేకేన గోపదస్యఘోనూ ప్రసిద్ధి ప్రాచుర్యాథావాచ్చ విళమ్పై నార్థ శ్రుతీతిరిత్యనుభవ సిద్ధత్వేన తత్రాభిధావివ యే. ఒ.పి. తదరాబాపత్తెః- కించ— కలా విభూషణం సేవేనీలకణ్ణంగుహాశ్ర యియమిత్యాదౌ ప్రకృతాప్రకృతో భయి పరేయత్ర ప్రకృరశ శిపయే చన్ద్రమధ్య పెసిద్ధతీరదు ప్రకృత బహిళాణరుక్షేతు బర్హే ప్రసిద్ధకరం కలాప పదం తత్ర శ్రుసిద్ధి ప్రాచుర్యగా ప్రకృతార్థ ప్రతీతేరేవ ప్రాథమిక త్వేనా పరృతేజం థా ప్రకృతే వ్యక్తి రితి వైపరీత్యా పత్తి :- ప్రకరణముల్లబావి ప్రసిద్ధ పదార్థస్యైవ ప్రథ తారకా మిత్యుక్త లక్షణస్య నిహతార్థ న్య కావ్యదోషత్వ మ భ్యుపగమ్యతే ప్రసిద్ధిత ఏదా ప్రకృతార్థ పతీత్యా ప్రకృతాథగా ప్రతిఠివ్యవథావాద్, నచనిపోతార్ధస్య కోషత్వార్ తల్ యోగో ఒఢ ద్వయి వివక్షా స్థలే ఒపి కావే, షు వసంభజతీతి - - వోర్ధశత్యకరోబహికా పత్రప్రియో2పతాక అన్ద కాసుర స్యేక్ష యం చాళఒక రోతీత్యర్థ కక్షయకరః బహీళా శిఖీ పత్రం వాహనం యస్య సబహి పత్రో గుహఃన ప్రియోయస్య సతథా తాదృశోదేవళ్ళక్కరో ఒవతార్ అర్థకానాం త్రియ శ్రుభే దానాం క్షయంగృహంకకోతీతి సరదా బహిరాణః శిఖినః ఇ త్రం పిఞ్ఛంత్రింయభ్య సతథా తాదృశోదేవః కృష్ణః ఆవ జాదిత్యత్రకఙ్కరపమే నిహితార్థ స్యబహిజు పత్రశుదశ్యకృ ష్ణపోతే నిజాతార్థ స్వార్ధకత ఐదస్య ప్రయోగదర్శనాచ తస్తాద్భబ్ద స్యార= ప్రతిపాదనపయోగితల్ ప్రత్యాసత్తి రూ పధర్త భేదఏన వృత్తి ప్రయోజుతోనతుత ర్భేదారావే ప్రతిపాదన గతసాక్షాత్త వ్య హితత్వ భేదశ్శక్తి శక్యసంబద్ధరూ ప్రతిపా వ్యపత్యాసత్తి భేదే నైజాభితాలక్షణయో ర్భేదదర్శనాత్ప్రచ్ఛే చాలావేళ పసిద్ధ ప్రసిద్ధ గోచరళం ట్లే ప స్థలే లక్షి లక్షణా స్థలే వ్యర్థి కావ్య్యర్ధే లేచాడు ద్వయి ప్రతీ క్యోస్పా త్త్వవ్యవ<noinclude><references/></noinclude> e6qrtezpd039qzic7566s53q93gwqxi 104 225306 580312 2026-09-19T08:57:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర్ప... హిరత్వభేదే సత్యవ్యంధాల జావృత్త్యతిరిక్త వృక్ష ్యదర్శణా శ్చేత్యప్రయోజక స్యావ్యవస్థాపక స్వరహశ్వాని కేవణస్యా రోశాత్త ద్విషయ శక్తి గ్రహమపేక్ష్య తత్ప్రతిపాదక...' 580312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర్ప... హిరత్వభేదే సత్యవ్యంధాల జావృత్త్యతిరిక్త వృక్ష ్యదర్శణా శ్చేత్యప్రయోజక స్యావ్యవస్థాపక స్వరహశ్వాని కేవణస్యా రోశాత్త ద్విషయ శక్తి గ్రహమపేక్ష్య తత్ప్రతిపాదకత్వమె వాభిధేత్య(ప్రకృతా థేజ ఒ వ్యధి వ్యాపారో తద్వారః తస్మాత్ ప్రకృతాప్రకృశోభంద పరే ప్రకృతో భయ పరశివాభిధైవకృ శ్రీః తఱ పద్ధతేషుచ పదా దేరాను ఆకాక్షాది సహకారీవశాదు. భయవిధ వాక్యాథశా ప్రత్యపఇత్యస్తుతవిషయేన పదాథను ( ప్రతీతయే వ్యష్టానా నాపి వాక్యాథ ప్రతీతయె వృష్టి యోగ న వ్యా = యత్తుస్రా చామ్మ వత్తులే శబ్దశక్తి మూలవ్య వాకృ త్యభిధానం తదప్రస్తుతాథశా ప్రతీతిమూల ధోదనూ రూఢః ఇక్యాదిని శేషణవిశిష్టః పృథినీపతిస్స్వల్పైన్స్లాహ్యథ నైలోకాశతృహృదయ రజ్జయతి ఏవంతథావిధశ్చన్ద్రభూమ్బు ముళైఃకిరణైరిత్యాదిరూ పేణ ప్రతీయమారే ఉపమాద్యథా లఙ్కారే వ్యష్టా నావశ్యంభవదృధీకరణాభి ప్రాయణ నీకు త దిగ్బరముగ్ఛకై ర్గారూశ్రమ్య వ స్థితముదగ్రØశాంశృఙ్గమ్ | మూ ఆర్ధికస్థలత్తుహినదీధితి మోటి మేన ముద్వీక్ష్యతో భువిన విస్మ య తే గౌరీశమిత్యాదీనాం శబ్దశక్తి మూలో మాల రధ్వనే రేపూ దాహరణ త్వేన తైరపిలిఖితత్వాత్ - ఉపోఢరాగేణలిలోల కా రశం తథాగృహీతం శశినా నిశాముఖ మితి శ్లేషాపాదితం కెవు ఇసాధారణ్యనిమిత్తక సరసోక్త్యలజ్కో రోజాహరణే రాగా జ్కారి దిశగ్దానా ముసు తేశ్యుభిధావృత్తెరేవ శ్లేషవ్యవహా రేణ "స్ఫుటీకరణాచ్చు- నచతత్ర స్వతో ప్రస్తు తయేరపి సామి మో ప్రస్తు తెశశిన్యవ ళ్ళేదిక త్వేశాన్వయా న్నతకతయొన ర్వదైవప్రకరణ సంభవ ఇతివార్యమ్- విశేషణ సామ్యాద సురథ్యగద్యల్వే సమాసోక్తిరితి లక్ష కామురోధే నా ప్రస్తు త ప్రతిపర్విశ్లేషణ సామ్యాధీవత్వేనా ప్రస్తు తథ్య ప్రకరణ సంబద్ధానగమాల్ ప్రాగేవ తద్విశ్లేష ణెవ్వని థారిత బాచ్య క్వార్ట్జ్ ప్రస్తు తో సమానత్వాదినా యథాశథం చిత్రాన్నీ కు శరణనింబద్ధ స్యాత్రా, వీసంభణాచ్వనర్వధా హస<noinclude><references/></noinclude> bhqbgkhr9p91sluv0t3g8bbaxj5qa1e 104 225307 580313 2026-09-19T08:57:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోల్లీ థః.2 శబ్దశక్తిమూలాల క్షారథ్వ నేరాచ్ఛార్జితాయక దిగబ్బుళమిత్యు దాహరణస ళ్త్వేపిరన్మలోక సుధ్వనర్లు స్యేత నిరలజా రేటిప్ర 'స్తునాథకానిన వస్తు ధ్వపెరుణాహరణీయత్...' 580313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయోల్లీ థః.2 శబ్దశక్తిమూలాల క్షారథ్వ నేరాచ్ఛార్జితాయక దిగబ్బుళమిత్యు దాహరణస ళ్త్వేపిరన్మలోక సుధ్వనర్లు స్యేత నిరలజా రేటిప్ర 'స్తునాథకానిన వస్తు ధ్వపెరుణాహరణీయత్వాత్ తర్రచ త్వయాభిధాణీ కారాదితిచేన్న - యత్రా ప్రస్తు తే కేజ అభి తయైన ప్రతిపద్యరూ నే రస్తూలమనవిధేయం వస్తుప్రతీయ కేతక్రకదళ్లీ శారాజతీయథా - కనిరనిశ్చలేముడ్చైర్నిహన్తి శ్రాదన్యనీ డా సమభివ్యాహృతళనినిరుద్ధశ విరూ నేవ్యర్ధే 2 ఛిధ యైన ప్రతిపద్యమా నేవిరుద్ధానపిత్వదనువర్త నార్ధ దేశం కార్యం కురురఇత్యుపల్ల్క్యస్య (ప్రణాఖాతిశయః ప్రతీతే ఇర్థ సేవ, చప్రాచీనైరపి శబ్ద శక్తి మూలో వస్తు ధ్వనిరుదాహృతః - న స్వే వం ప్రస్తుతాథజు పర్యాలోచనలభ్యయో రేవ వస్త్వలజా రయోర్వ్యక్త్యువేగమే' శరకాశక్తి మూలైన వ్యక్తిగ్భ వేడితి పృథాగథవా శక్తి మూలధ్వనే శ్శబ్దశక్తి మూలో ధ్వనిర్నస్యాదిణ చేన్నైనం తథాత్వెఒపీ ప్రస్తుతా ప్రస్తుతోభయ సాధారణళ ద్దిసాపేక్షతయ్యా వస్తుక మాత్ర పర పర్యాయళవాస్త రపరిచ్చ త్త్యసహిష్ణుత్వెనచ తతస్తస్య సృధిక్త్వవ్యవస్థ తేలేవ మున్యే న్యుపడుతశశ్య వ్యక్త్యను వేగమే సంభావితాః శుద్రో ద్రవాని రసవీయా ఇత్యాహుః- ఆర్రబూమః- య త్తూర మసావుడయిన మారూఢు ఇత్యాదౌ ప్రారణి కాథెకా ప్రకరణపద ప్రాకరణి కాథెళ్లాపి నా నాథ పేదవార్యై కార్థ సంబద్ధ్యథాశాస్తర గృహీత సంకేతక నానాథకు శబ్ద నమభి వ్యాహారలక్షణ శబ్దాక్షర సన్నిధిరథిధానియామకోస్తీత్యప్రా కరణికథలు సృతిక వ్యధయైన స్యాధితి తదయ కొన్ని య రాథపద సమభివ్యాహారవ శబ్దస్తర సన్నిధిర్న రూ రూపే ఇత్యు క్తతయా శబ్దానర సన్నిధేరేవతత్రోథావార్, ఆస్తుజతాదృశ నానాథకా శబ్ద సమధివ్యాహారలవణ కృష్ణా °<noinclude><references/></noinclude> r3ag70hcxpcu88z8qz7yv22i9czss6o 104 225308 580314 2026-09-19T08:57:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '4254 రక్షాద్వయ సాధారణత్వేనా ప్రాకరణికోథెరాభిధానియ కు భహేరుత్వా సంభవెనా సంజాత ప్రతిజషేణ ప్రకరణేన ప్రకృతాథణ ఏజాభిఛాయానిమ నాన్నా విదయా ఒర్థాం ఈ స్మృతి శంభవోన చైవము ప్యుకస్థ...' 580314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>4254 రక్షాద్వయ సాధారణత్వేనా ప్రాకరణికోథెరాభిధానియ కు భహేరుత్వా సంభవెనా సంజాత ప్రతిజషేణ ప్రకరణేన ప్రకృతాథణ ఏజాభిఛాయానిమ నాన్నా విదయా ఒర్థాం ఈ స్మృతి శంభవోన చైవము ప్యుకస్థలే థావర్తర ప్రతీ తెర సుభవసిద్ధత్వేనార్ధద్వయాను కహలానేక సంఘట నార్త్మకథ్య ' శబ్దాన్తర సంనిధౌ రేవతత్ర ప్రయోజకత్వమా స్థాయ మిత్యుక మితివాచ్యమ్* సత్య స్త స్యేవ్యజ్ఞానా సహకారితయైన తల్' ప్రే యేజనత్వం యుక్తం సర్వభిధా సహకారికయా తస్యాఃవే కృతాథ ఎవ ప్రకరణాన శృజ్ఞ లితత్వం న స్వేవచుపి అర్ధకద్వి" రదధ్వంసీ దయార్పీ థ్చాన పళ్ళి య మిత్యాదౌ తద్విరణా ప్రతీ నిరోధాది రూపము ప్రకృశాథ శవ్యభిధాని యామకము స్త్రీ తత్ర కాగతింతిచర్తత్రాపి ప్రకరణన్య నియామ శాస్త రాజేషయా బలవత్వైన తద్విరోధి సత్యుక్తనియాకు హూర్తస్యాప్యభిధా నియమనహెతుఖ్వా సంభవాత్- ఆర ఏవ యమళాజకాన వృక్ష భర్గీకరణే కృష్ణాదారంగనాథక్ నజా త వి సయాదిక్యగ్ర (శసిద్ధి ప్రాచుర్య సాహచర్యయోఃసాధ స్మృతి ప్రయేజకయోః స్వః ప్రకరణాద్వృక్ష విశేష స్మృతి రేవ జయతే సభ ప్రకరణ విశేషథ్య స్మృతి నియామకత్వ వ్యంజినాయాంపా కథం ఉదార్థా న శస్తేృతిప్ప్యాదితి బాచ్యమ్- ప్రకరణస్యాభి రామాత్రని యమన హేతుత్వేన ప్రకారాన్త రేణ తత్పృతా బాధకాభా జూల్, నర ప్రకరణస్యాభిధా నియామకత్వ కల్పనంన దృష్టా థకాంకింతునానార్థకశబ్దస్థలే అర్థవిశేషు సృతి వ్యవస్థార్థమ్- తద్యదిత శ్రీ పిచ్యంచినయా2ర్థానర స్వరణం ప్రదాకృతంలోస్య నియామకత్వకల్పనయేతి వాద్యమ్- ఏశార్థ పరనానార్థ కరె సైద్ధజమానయ్యేదా వేదార్థావర సృతిపతి ఐద్ధార్థత్వ “శతత్కల్పన స్యార్ధ వత్త్వాతా కల్, నానార్థస్థలత్వా వచ్చే దేన సామాన్యతో ఒగీ ధాని భూమికత్వేన కొఇ హాస్య ప్రకరణన్యా నే కార్ధ చేరవానార్ధస్ధ లేఒక్యభిథా నియామక శ్వే సిద్ధి ను భూ..మాసస్యారాప్తర ప్రత్యయస్య వ్యం జనో మన దాని<noinclude><references/></noinclude> qciep20wd57dpvlwn883yrnmklq6c7d 104 225309 580315 2026-09-19T08:58:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'фа శ్వాహా తక్కల్పశావశ్యం కావాత్ ఏఠేన ందవవ్యక్తం తో ఔన రఫ్రోలని ధ్యాయేగవి విశేషకృతి నియోజకత్వానట్లేశా సైన్దవమాన యెత్యెకార్థ పర నా సార్థకాలే వ్యంజనయా ఒపి "జ్ఞాప్తర ప్రతీత...' 580315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>фа శ్వాహా తక్కల్పశావశ్యం కావాత్ ఏఠేన ందవవ్యక్తం తో ఔన రఫ్రోలని ధ్యాయేగవి విశేషకృతి నియోజకత్వానట్లేశా సైన్దవమాన యెత్యెకార్థ పర నా సార్థకాలే వ్యంజనయా ఒపి "జ్ఞాప్తర ప్రతీతిః ఆసాపుడ యదూరూఢు ఇత్యనేక పరి నా నార్థస్థలేక్యుంజనయా - ర్థానక ప్రతీతిరి శివ్యవ స్థాన అవిశేషాల్ తతశ్చ శబ్దాన్తర సాంవిధ్యాడే రభావార్ ఎకార్థ జావర్ణాక్షర పతీ తిరితి తే పాంత్యంజనా సహకారిత్వంభ . ప్యా యం తవ్వరంత శ్రీ పిశేషామఖిధానియాను కత్వక ల్పనమేవేతి తదపి పరాన్తమ్ ఎకార్థ ఈర నానార్ధక లే వార్ధస్థలత్వావచ్ఛే డేన ప్రకరణ స్యాఖ ధాని యాజక కరణే కాభిధాని మనావశ్యం కాజల్ శబ్దాన్తాత నంది ధ్యాదేర్యృష్ణానా సహకారిత్వకల్పన స్యా ప్రామాణికత్వాల్ ఏ చంచార్లీల లేఖ వృష్టాయై వాళ్లీ లారణ ప్రతీతి సంభవే ప్ర రణిప్యాభిధా నియామకత్వ అంమోచకల్పన మయుక్త మీ యద ఫ్యుక్త మ్- తద్విషయ శక్తి గ్రహ ముప్యే తత్ప్రతిపా వనమభిలో సాచా ప్రకృతార్థ ప్రతిపాద శ్లో ఒవ్యస్యైవేతి తదవి న తద్విషయశక్తి గ్రహధ్య ఉత్పతిపాదనే కింసా ద్ద జే త్ర వివక్షతా శింవా పరంపరయా ఆ హెూన్విర్ సాక్షాత్పర ర్పు రౌదాధీ న్యే నా పేట్ మాత్రం నాద్యః శద్విషయశక్తి గ్ర హస్యాప్రకృతాథః ప్రతిపాదనే సాక్షాదేవేగా రావాల్ నచరిత్ర తద్విషణకశక్తీ రవపెతాయారు గృహీతశక్తి కస్య రాథాకాక రిష్కృతి ప్రసక్త్య భావేన ప్రకరణన్య తీత్రనియాను శత్వా పసక్త్యావ్యష్టా నానున్మెపాత్ తసారద్విషయశక్తి హశ్య ప్రకరణనియామకత్వ ప్రయోజకత్వే ఒసి తత్ప్రతిపాద నే పాటైన పేనా స్యైవ- వాపి శ్వత కుటాడ్యథ పై ప్రతిపాద వేతద్విషయక శక్తి గ్రహస్యపావాడే జ్ఞా పేక్షిక త్యేనాభిధాన స్యాత్ - నాపితృతీయః- భర్రిగో గచ్ఛ నీ ర్యత్ర లక్షణయా చ్ఛత్రీ ్యచ్ఛతి జోతిపోవ నే ఒవ్యం దైవ<noinclude><references/></noinclude> 7rzyen61c1cftmkez997zeoncva81nx 104 225310 580316 2026-09-19T08:58:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణ: ఉభయ సాధారణ సైక సాథకావస్తల్వేనైన లవ్ ణయా భతి తీరికాíయితే తథాశ్యవళ్ఛేదకత్వ ప్రజారకక్వయోర హుపదార్థ ఘణిని త్వీన #క్యతావళ్ళేదశ శ్రీశా రేణేతిని కోషజ క్షంతా పాక్షా...' 580316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణ: ఉభయ సాధారణ సైక సాథకావస్తల్వేనైన లవ్ ణయా భతి తీరికాíయితే తథాశ్యవళ్ఛేదకత్వ ప్రజారకక్వయోర హుపదార్థ ఘణిని త్వీన #క్యతావళ్ళేదశ శ్రీశా రేణేతిని కోషజ క్షంతా పాక్షాత్త్వవిశేషణమ్యైద లఘుత్వార్ విచ పైన్భవమా భీతిరజహల్లక్షణాకు చాస్యైకేతిమతం తదానీమని వైనవన భయెత్యాద్యే కార్థ జీరనావార్థు లెలాను వెననానార్థ పదతా వచ్ఛేదే దైవ ప్రకరణా జేః శ్రీకృతార్థ భిధామా శ్రీ నిందకు కప్రయోజకత్వకల్పనాద ప్రకృతార్థివ్యత నాయా ఏజావళ్యం జచ్యత్వేన దర్యిజవాత్యగా సాథు మీద తద్విషయ శక్తి గ హంపాద పేక్ష్య తత్ప్రతిపాదన ముభి ధ్యోముక్య వాద్యశ్వా త్ తద్విష యిశక్తి గ్రహస్యసాక్షాద పేషీతత్వంచ తదథశాస్మృ త్యమహలసిద్ధ్యంతో మన పేక్ష్యత్వేసతి తదభ స్మృత్యరకా ఈ పేత్యత్వం అతశ్చ చ్ఛత్రిణోగఛ్ఛస్తిత్యక లక్షణయా ళ్ళ శ్ర్యీచ్ఛతిష్కృత్యమమాల చ్చ 9, మాతస్మృతిసిద్ధ్యరజు దేవత ద్విషయక శక్తి గ్రహప్యాపేక్షతత్వాన్నా ?కా అనేకార్థక వనానార్ధపలే ఒవ్యశ్రీకృశార్థ విషయకశక్తి సహస్యాలే కృతార్థప్మృతివ సంజన ద్వారా ఐకృతార్థ పశరణెనాధికా నిమ్మ ఏనోపయోగిత్వేన పదర్ధనైృతి హేతువ్యంజు నై చరకూలాళి ధావియమన సిద్ధ్యథ మేవా రేచ్యతియా నసా వాద పేద్యత్వ మితి సర్గశ్రీ వ్యభిధాన కాళః వివంచ సా శాత్త్వవిశేషణే ఒపి యోగ౯ర సమరీధరదిత్వం వైళ్ళుకు - అగజోవధకా సంగం భూమిఎతి పదభల్లో నేనగోదస్య భూమా ప్రసిద్ధి ప్రాచుర్యాకా వేన విళయ్బే నార్ధ శ్రీ సీతా జపీప కృతార్థేశ వ్యంజనా పత్తిః శని తద్విషయక శక్తి శభ్య ప్రవర్థ స్మృత్యర్థ మేణా సక్షితత్వాత్ వుతకు, ప్రకృతాబ్ధ<noinclude><references/></noinclude> 59ufc2qm8vrggcy4ehjus1xwqsa32t8 104 225311 580317 2026-09-19T08:58:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయ ల్లా సః. - ప్రసిద్ధి ప్రా" మర్యవిభరశ్య వదన్య సయోగోనిపోతార్థత్వణి షాపతాకావ్యేషు నయయుక్త ఏవ శ్లేషయము కాదు నిజాతార త్వస్య వృద్ధిర్నిర్దోషత్వా+టినంచి ప్రకృతార్ధివస...' 580317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయ ల్లా సః. - ప్రసిద్ధి ప్రా" మర్యవిభరశ్య వదన్య సయోగోనిపోతార్థత్వణి షాపతాకావ్యేషు నయయుక్త ఏవ శ్లేషయము కాదు నిజాతార త్వస్య వృద్ధిర్నిర్దోషత్వా+టినంచి ప్రకృతార్ధివసిద్ధివినుర ప్రయోగ ఏవ అతఏఐ ప్రకృతాథే॥ ప్రసిద్ధివిదుర ప్రయో గమ కాధిష్వపి దుష్టత్వ వ్యవహారో లోకసిద్ధః యదశ్య క హో శ్రీచాకు పస్తుతే శబ్దశక్తి మూలవ్యంజునాఖ్య వ్యాపా రాభిధానను ప్రస్తుతార్థప్రతీతి మూలలో సమాద్యల క్షారే వ్యంజు. నావ్యాపారావశ్యం భావపరం నర్వవస్తుతా ఒపివ్యంజ 'నాస్తిత్వపరమితి తదపినయుక్తమ్ శ్రీ మమరతిమల సహృ దంతాం ప్రళయంమూళ్ళాంతమశరీర సాదకు ! మరణంచ జలదభుజఙ్గజం ప్రసహ్యక్కురు తేది షం వి యేగినీజామిత్యత్ర విషశబ్దవ్యాక్యం గరళంజలన భ్య భుజగత్వరూపేణరూ వన్య వా వ్యస్య సిద్ధికృతి కావ్యప కాశిరాయం కణ్ణర్పవ గరళ స్యేవిషశబ్దవృద్ధ్యే త్వాభి థానేన ప్రాచోను కస్తుతార్ధివ్యంజ శాస్త్రి శ్వాభిప్రాయ నిరాసాసంభవార్ సమాసోక్త్యాది స్థలేనే మన్యవహారోఒపి రాగాది శబ్దానాం నా నార్థత్వాభిప్రా యేణన త్వప్రకృతేశ్యభి ఛాక్తి త్వాభిప్రాయణ- న న్వేవం – శనిరళని శృరముచ్చైర్ని బాన్తి తప్పసిన రేన్ద్రయ సైల్వే మిత్యశ్రీశనిక లైన ప్రస్తుతాద్వదన్యస్య సమభివ్యాహృతకనివిరుద్ధ స్యా రూథ్య వ్యంజనయా ప్రతీతే శృద్ధి శక్తి మూల వస్తుధ్వనింతి వత్తు శక్యతయా నిరుద్ధావనీ శనీతద్విరుద్ధాద్వావపి త్వదను వర్తనాథమేణి కార్యం గురుతఇత్యువుల్లో కన్య ప్రభావా తీశయి ప్రతీతే రశ్రశబ్దశక్తి మూలవస్తుధ్వనింతి ప్రాచాంతాడ త్పర్యన్త భావనమయక్ష లస్యాదితిచేన్న నిరుద్ధావని త్వదను వర్త నాథః మేకం కార్యం కుకురిఖత్యస్యాధి వస్తునఋథకా పర్యాలోచ నాలభ్యయ్యే పినాథ మూలధ్వనిని జంటతో కింకు ప్రకృతాప్రకృతోభ సాధారణ శబ్ద సా పెజ్ తయా శబ్దశక్తి మూలధ్వనివిషయితై వెశ్యం ప్రాణ ప్రాఛాంతధో 10 సం సః న్యాయమతానుసారిణను శక్తి గ్రహజస్థిత<noinclude><references/></noinclude> kbhubdbwghnydzx38ipdpw0seup3n7s 104 225312 580318 2026-09-19T08:58:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2. కావ్యదర్పణః సుస్కారోద్బోధం శే నా ప్రాకరణి కార్థక్యృ కెరపి ప్రథముడు ను న య కూన త్వేన ప్రకరణాదీనాం నాభిధానియాకసకత్వం కింతు లిఙ్గవినయా లేషాం తాత్పర్య గ్రాహకత్వ మాత్రంఠశళ...' 580318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2. కావ్యదర్పణః సుస్కారోద్బోధం శే నా ప్రాకరణి కార్థక్యృ కెరపి ప్రథముడు ను న య కూన త్వేన ప్రకరణాదీనాం నాభిధానియాకసకత్వం కింతు లిఙ్గవినయా లేషాం తాత్పర్య గ్రాహకత్వ మాత్రంఠశళ్ళా ప్రాకరణి కాద్మరాజు నాంతాత్పర్వగ్రాహక ప్రకరణాద్యభావే స్వయబో ధావిషయ త్వే నిస్మృతిరని వార్యేత్యాహుః ॥ ఏవం వ్యంజనాయాఅశ్లీ కార్యశాం. అసాధ్యతాం లక్ష యితి|| వాచ్యలక్ష్య విభిన్నార్ధధీకృర్వ్యా వృతిరణ నవీ 4 ఇద :చ శబ్దార్ణోళయనిష్ఠ వ్యంజనా సాధారణంలక్షణమ్ - తా దృశీశబ్దవ్యాకృతిశ్శబ్దవ్యంజనాయ ఆథ్యాప్త రధీ హేతురర్థ వ్యాపృతిరధఁవ్యంజనాయాః అర్థస్యశబ్దవద్వాచ్యలక్ష్య ధీ హేరుత్వాభావేనార్ధాన్త రేవాచ్యలక్ష్య విభిన్నత్వ విశేష శాఖా ఏవరు భేధాలక్ష ణా విల్టష్ణాంద్యంజకాం నిరూవ్య యల్ల క్షణాథూమియం నిరూపితాతం వ్యంజక్షం శబ్దంలక్ష యితి వ్యంజు నేనార్ధధీ హేతుకృభోవ్యంజక ఎమ్యతే! సామోద నును సూజాత జుష్టో జయతి మాధవః॥ ఆశ్రశబ్ద చదం శాకాణీ న్యాయేన లక్షణేల య్యేచ సంబధ్యతే. తేనలక్ష్యమాత్రాన్వయే వ్యంజ కెర్థి 2 రివ్యాప్తి :- లక్షణనూ కాన్వయే వ్యంజకమాత్రస్య లక్ష్యత్వాపత్త్యా వ్యంజు కేం వ్యాప్తి రితినిరక్తమ్- ఆద్రవ్యంజన యార్థధీ హెభుత్వంలో ఉ ధానంవివరణ ఆతోన దాచకే ఒలివ్యాప్తి ః- యథా- సా మోడై రానన్ద సహి తైః సుమ మోజాలై దేశావ సమూ హైః పోష్టు స్సేవ్యోమాధవోముకు జయ గీర్యత్ర ససౌరభ పుష్పకవచ్చు భవ్యోవసన ఇత్య థాజుస్తే రాణాం వ్యంజనయా ప్రతీతి హేతవ స్పామోదాదిక కావ్యంజ కాళి- యథావా, భద్రాత్మ మోదు - రధిరోహత యోర్విశాలవంతోన్న కేః కృతశిలీముఖ సంగ్రహన్య। - శతంకరో భూల్ | అశ్రభ దాత్మన శోభనాకృతేః ఊరధిరో హతసర్దుర్ధర్ష వపుషః విశాలవంశోన్న తేః బహుళసజతాన మహత్తాశాభినః కృరశిలీముఖ సంగ్రహస్య సంగృహీత శరణ్య<noinclude><references/></noinclude> tiizn98wjk9741ldn3l05i0twnylkb4 104 225313 580319 2026-09-19T08:58:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '# 3- ఆనుష్ణనగ త్యేలను పర్రుతజ్ఞానస్య పరివారణస్యశత్రునిజాత కాశ్యం ప్యరాజ్ఞఃకరోహస్త స్పరథం దానామ్బు సేన శ్రుతిజా చనా - ముపాత్త జల సేచ సేవ ముక్క భచితృధయా తిపాద్యమా నే చంద్రమృ...' 580319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude># 3- ఆనుష్ణనగ త్యేలను పర్రుతజ్ఞానస్య పరివారణస్యశత్రునిజాత కాశ్యం ప్యరాజ్ఞఃకరోహస్త స్పరథం దానామ్బు సేన శ్రుతిజా చనా - ముపాత్త జల సేచ సేవ ముక్క భచితృధయా తిపాద్యమా నే చంద్రమృగజాతిద్వయాలి}ళ్తామ్యుత్కృష్ట భద్ర జరిశ్రుభవాకృ తి రత్యున్న తశయ ఈరారోహత మోర్విశాల కృష్ణాస్థి సముచ్ఛాయన్య కృతభ్రమర సంగ్రహ్యు నిష్ప్ర , త్యూహగమన్య యస్య పరపోత్కృష్టవ్య గజస్య ఈడ భోచుదజల సేక సుభగో భూదర్శి ప్రకృతారశృద్ధిశక్తి మూల వ్యంజనయా భ ద్రాదిపదైతే ప్రతిపాద్యతే, ధన్వత్రాశ్రుకృతా ఎముక బశక్తి మూల వ్యంజివయా ప్రతి పొదిశేషు ప్రకృతార్థప్యా ప్రకృతార్థిన ప్రతీయమానమాప య్యం కింక బ్దశక్తి మూలధ్వనే శివ విషయయః కింవా ఒర్థశక్తి మూ ఆశ్రార్ధ ప్రత్యద్వారేణో ఏమావేస్తుయామతిః; తస్యాంతశబ్దశభ్యుత్థావ్యంజనై పై వకారణమ్! ఆశ్రశబ్దశక్తి మూలీవ్యంజనాస్థులె ప్రకృతార్ధ ప్రతీతి ద్వారా (ప్రకృతాప్రకృతయే రుపమాలఙ్కా రస్యళ విరళనిశ్చతముచ్చై విశ్యత్ర విరుద్ధావసి త్వదమవర్త నార్ధ మేకం కార్యంకురుతో ఒ "హెూ తేప్రభావాతిశయ ఇత్యేవం భూతస్య వస్తునశ్చయా.ఐ శీతిప్తస్యాదుని ప్రతీతాశబ్దశక్తి మూలాన్యం జనైవ హేతుః- న సతత్రో ఏమా చేసి ప్రస్తుతా ప్రస్తుతీర్థమంద్యలో చనాలభ్యత్వా వథకా శక్తి మూలధ్వనివిషయ తైనయు చేతిచేన్న- ఆకాత్వే 22 ప్రకృతాప్రకృతో భయ సాధారణ శబ్దపాపేక్షతయా ప్రశృతి మాత్ర పరశుర్యాయి శబ్దాసహిష్ణుత్వేన శబ్దశక్తి మూలధ్వనివిష యతాయాఏవ తత్రోభిత్యాదీతి ధ్యేయమ్ న శ్వేనముక్త రీత్యా ఉ పమాదా వ్యజ్యమానేశుకృతాప్రకృ శార్ధయోః శరజాగళస్త నాయనూనలైన సెశ్యామా! యతో ఒథ=ధిముత్పాద్య శబ్దా ఖాశాస్త్రవ 6 బుద్ధిశృర్ 1 శతో ఒ ఢాకా వ్యక్తి కళ్ళర్థి సహ కారికయామతః<noinclude><references/></noinclude> hyobfl9049qsq26gsjpkmtzdkiaag4c 104 225314 580320 2026-09-19T08:58:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28. దర జనంతికతో ఒథోజునీ కబ్ద సహకారితీయా వ్యంజయో మర నచైకమధః స్యానీ వ్యంజః శ్వేత శబ్దశక్తి మూలత్యరణ వైద హేమంతి కథము శ్రమితికార్యమ్ - శబ్దమ్యైత శత్ర ప్రాధాన్యా ౮ శ్రధానేన వ్యవ...' 580320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28. దర జనంతికతో ఒథోజునీ కబ్ద సహకారితీయా వ్యంజయో మర నచైకమధః స్యానీ వ్యంజః శ్వేత శబ్దశక్తి మూలత్యరణ వైద హేమంతి కథము శ్రమితికార్యమ్ - శబ్దమ్యైత శత్ర ప్రాధాన్యా ౮ శ్రధానేన వ్యవవేతాభవనీతి న్యాయైన శభోక్త మితీధ్యే ఇతివస్తె జ్యోతి బణా ప్ర దీపాళ్కి విశ్వామిత్రసాన్ని చిత్య వి శ్వజిదలిరాశ్రయాదభర్యమద్ది కరత్న భేట శ్రీనివాసదీవర తన మధ్య కామాషీ గర్భ సంభవస్య శ్రీమదర్థ నారీశ్వర దీక్షిత న ప్రభరణ సహజతాలబ్ధవిద్యావైద్యశ్య శ్రీ రాజచూడామణిత మారభ్య కృతిషు కావ్యదర్పణే ద్వితీయియ జిల్లా<noinclude><references/></noinclude> o3fbsjokdf5vaqrj11o652plkiqqu7e 104 225315 580321 2026-09-19T08:59:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర్పణః, తృతీయ ఉల్లాణి: ఆకరండ కాం సేృగతిం దర్శయన్నుల్లో నీ ప్రతిపాద్యకూహక బావ లక్ష్మన్యస్యభే వాడతాయె ప్రతిపాదితాః తేషామహా రక్షణ స్వచుకునా ప్రతిష్ఠాద్యతే”. పూర్వతో...' 580321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర్పణః, తృతీయ ఉల్లాణి: ఆకరండ కాం సేృగతిం దర్శయన్నుల్లో నీ ప్రతిపాద్యకూహక బావ లక్ష్మన్యస్యభే వాడతాయె ప్రతిపాదితాః తేషామహా రక్షణ స్వచుకునా ప్రతిష్ఠాద్యతే”. పూర్వతో వ్రేల్లా సె వాదక ఒక వ్యస్థీక బెదెన త్రివిధానామనీళ రోజు పా)ధాన్యా ద్వజ్ఞాకత్వం ప్రతిపాదిత ఈశ m + త్వఋక్తమ్ - జానొకతా) సంకారనా నిరానాయాధా మమృతే - యర్వాహ కారి విశేష ప్రదర్శనాథల మయం 03 దక్ష్యబోర్ధివ్య కాకూశాం వాశ్య చాన్య హాన్ని ఛేః॥ ఆశ్రణోద్ధవ్య పత బున్హ వ్భాంతి ణి జన్న తయా బోధ యిలేవ్య రంనతువాదౄపరనుతో సహకరుశ్యమ్ కాకుధ్యం ని వికారః-<noinclude><references/></noinclude> 5ha7tea4nkxbnhp7nsj09snox4ia2l6 104 225316 580322 2026-09-19T08:59:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22. నవైరం సర్వేషాం సర్వ వాద్యకు - విశాది వైశిష్ట్యం నందివోనెషుకోలి జ్ఞా • అభవర్తృవై శిష్ట్యజ్ఞాన సృకృష్ణా వా సహకారి తాము దాహరతి. ఆరందిత స్వైరగా రక్త వైన్యం ప్రతీయమా ' సేమనే ఆ...' 580322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>22. నవైరం సర్వేషాం సర్వ వాద్యకు - విశాది వైశిష్ట్యం నందివోనెషుకోలి జ్ఞా • అభవర్తృవై శిష్ట్యజ్ఞాన సృకృష్ణా వా సహకారి తాము దాహరతి. ఆరందిత స్వైరగా రక్త వైన్యం ప్రతీయమా ' సేమనే ఆఫరిలశీ వాణి విహాస స కూమఖ - ॥ అతిపృథుళంజ లకుస్భోం గృహీత్వా సరూరతాన్ని సఖ్విరితం జేయ స్వేద న లింఫిశ్వాసనిన్నే హాన్నిశ్రగూమి క్షణమ్ - 999 ఆతి వృథుక మితి అశ్వహత్వం జిలకు య్భిమితి జల పూర్ణ స్వన మగ్వహతిరత్వణగృ తి పూర్ణమైన హీత్వెస్య చెవ మయె గృహీతో సశ్విన్యయో సాహాయక మా చరితమిత్వాయా సాధిశృంవ్యజౄ తె త్వరితమితిశ్రమావిర్భావేని జూనూవీ న్యాసః-ఇయము ఐపతనానదీ తీరా సద్యో భుక్త ముక్తా యా:కప్యాశ్చి దుక్తి :-9ర తానృశవిక్త వైశిస్పు నవతాం జాతీయ నైనా రైన చౌర్యరంగోపనం వ్యాజ్యతి. 34. జోధయి కశ్య వైశిష్టృజ్ఞానవ్య సహ కారితామాహ • పాకశ్చన్నాథదోషశాస్త్రోక్సి పిహిష్ణమ్ ! అరేపోతన్య వైశిష్ట్యాద్వక కోసః తీండ తె॥ 5 4. ఔదరిహి రాశానన్యాయ విభుద్యపా శరాగతం నాయకంత్ర -వా P క్ష ణంగిణిన్సనేజం! మహఈందరాఇణీ ఏ కేకంనహితు వావిఆ<noinclude><references/></noinclude> aotmn83oqgs856da2akubih26q77rnw 104 225317 580323 2026-09-19T08:59:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆసత్వంచ ఉన్ద భాగ్యా పిచక్పతే ఉన్నిమిత్తం హెశభి త్వాఖుషి పరిధనలో బాధితే ఆహహభేడె. ఇయం స్వనాయి కాంప్రతీయమానా రైన దూరా: అథ కాకువై అష్టాద, జ్జ సామాహ - ఇక్షంనా కలే ఉంగతా గతః తీంమా...' 580323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆసత్వంచ ఉన్ద భాగ్యా పిచక్పతే ఉన్నిమిత్తం హెశభి త్వాఖుషి పరిధనలో బాధితే ఆహహభేడె. ఇయం స్వనాయి కాంప్రతీయమానా రైన దూరా: అథ కాకువై అష్టాద, జ్జ సామాహ - ఇక్షంనా కలే ఉంగతా గతః తీంమాలిం ప్రతినాయికా **** అత్త్వెనెత్యాం విద్యార్థి నానుతో పాధావో వయుక్త ఇతివ్యజ్యుతె చోటస్యాతా సెట్టి రజను తాగమని భ్యరింగుల భైరం భిన్నె భయిభజలివాచ్యాపిక ర.షు || ఇవంశం బన్న భీము సెక్యజిబ్ కమ్ - నృపపదసినరు మం) శ్వాసి విస్త కలె పౌఞూల రాజు తనయాం నత్వజ్ఞాపకుల గోళా) తథాభూతాల కేశద్రోహ కాది సభన ప్రతీం దృష్ట్యా వైధ్యాహారః పల్కల ధల్ని క ప్రాభిtODష: జ్యూ ధైర్€ఎంతై స్పహసు బరలనకు యత్నా థాస్థిరమ్ ఎంఐడి గుగురుృధష్టి రిశీ ఉత్త విషయాభిన్నె ఆ నీళ్య ధ్యాహార: 4 మయి దేవంభిద్యతే సెనెలిదోమ హ్యాప్త విభజతి ఈరుషు దుర్యోధనాదిష్వరా పజశీకృత మరి తిక.మ్స్ తీక సప్తభ్యప్తం పవిద్వయం కాకుస్థానం ఈవ్యోరయినా<noinclude><references/></noinclude> aroa3902suc50nfvipedyqpo50hb4qv 104 225318 580324 2026-09-19T08:59:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తస్వథ్య కుపితోర్ధతనాయక వార్తృగత్వాద్వివ్య T పర్యత సాబుల్వదుజళ్ళవాద్యం తర్పక్యుల్యే ప్రశ రూపాని శపినా నసఁభఃతీతి శాకువృజిన్నే . కీరత్వా - 的 శువిషయత్వే నాశ విపర్యయ కర్మ పాశ...' 580324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తస్వథ్య కుపితోర్ధతనాయక వార్తృగత్వాద్వివ్య T పర్యత సాబుల్వదుజళ్ళవాద్యం తర్పక్యుల్యే ప్రశ రూపాని శపినా నసఁభఃతీతి శాకువృజిన్నే . కీరత్వా - 的 శువిషయత్వే నాశ విపర్యయ కర్మ పాశా కా వాల్ అజిఎ వారి న్యూన ఇదతాఖ్యం దోషంణత,తి అన, థాకోపావిస్టక ర్తృకత్వేన న్యూరఉడితాయదోషతన స్వాత్ - అలో 28) కోప్రశ్న మాత్ర ఎవ విశాస్త్రిరిత్ళాహః - ఆతి కోరెజ్ ఇదం ప్రణయకోపెన సపత్మ్యాః ధూరంస్క నటూ భూతం శాయామ్ అద్యత్కో వేదశాయామ్ ఆగ్ర+తి వాక్య I u -యథావా - అరఇఆ బహూకరణి హిజం డెట్టించేసి ఆహ్ల శ్లో॥ ఎత్తింసాదే అలహం తేల వోరాణపారిట్టి " రదామఈ శక్షాలని హితాందృష్టింనా నై షీరన్మతః - ఇకా నీ సైద్ధాహంతా అపోలో సపొద క్షి:- ఇయం ( దృష్టస్వతిపోల ప్రీతి కదాశఖ్యాముమగండస్థలే శుశా బిమ్బి త్వదశాయాం దీక కపోలదిలాసక్తాం విళమిన్యం ఐనీతివాసన్ ఇకావంకణి. క్రీస్తుక సాపూర్వపక్క పోలికల్లా కక్తాభవతి ఆధర్మర82. -<noinclude><references/></noinclude> hsj3iou7nzx3mukob8nf8vmeaz7acik 104 225319 580325 2026-09-19T08:59:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ': క్యార్థి ఉత్సభికపోల కలప అబిమ్బి తాం కళ్య* సేనృప్తి ఆ క్యాద శీ అనునాకశాలి పేపోతా దలితాయాంబ్ తస్యాబు న్యా కృతాటక కాలిని జారెన్య హెరి పర్భన్న కానుక 30 శికోఛాతిశాయీ ఏ . యథావా —...' 580325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>: క్యార్థి ఉత్సభికపోల కలప అబిమ్బి తాం కళ్య* సేనృప్తి ఆ క్యాద శీ అనునాకశాలి పేపోతా దలితాయాంబ్ తస్యాబు న్యా కృతాటక కాలిని జారెన్య హెరి పర్భన్న కానుక 30 శికోఛాతిశాయీ ఏ . యథావా — ఉడెకోయం సరళ కవలీ జోక్కరాదు | రమణీమా క్షయ.? - చైత స్మంతుకు సుహృడోవాలి. తెల్వనాతా యేషాను గౌ) సరితి క యికాల పశుృత్తి ః * వర్మ కాదూ రియ ముద్దెశ:- ఉద్దేశృత తునికటారితి జనరాహిత్యం వ్యాజ్యలే సరసరమా ఇంగ్లీ బాం శోధాధిరతీశాయీవె శాన రాతిక యన శీలః తెయోద్దీ శకతావ్య జ్యతె - కుడా క ళ్లైశాధిక్య రాఙు రికఉద్భూతో రమణీ కాల విధ స్స భోగ సంభ మోయక్తి శారికా తెనకు లూర్తు - వాత తవ్వితె సుగత సుబ్బావః సుకంజవిర్క్) కూ పనయ జన సుహృత్యాక, కారణ లెందిర కాలపంభోగ సౌలభ్యం త్య జ్యరే - రాతావానీ తృత్తి) ఇర్త మానా డెళెక పౌబ్రాతరూ స్త్రీ ః ఎతీయ తె - యెహంవాతా నామ కె లీ శాస్థానలోని తే జాత్మ మోరీక0 సాతిక రూ వృజ్య కె • మిసూభస్పురతి గచ్ఛతి. • 2.<noinclude><references/></noinclude> sabxbwq534vls5pkl9pn0vq5yt96lbo 104 225320 580326 2026-09-19T09:00:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ': బుర్లకుడా అత్తా ఉంఘరంగమి ఆశమై మరాశ్శ్వశూ) రాం గృహ భవనకలే: #ంఖ్యాయా) కెవలంధృతి వనాభవతి 27 n ఖణమెత్తం ఇం రూ8)0 ma ? - ఇయం రూ) స్పర్వస్త్మిక గృహకృత్యే మాం సూదయతి వేరొక యతి త స్వాశాస్త్...' 580326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>: బుర్లకుడా అత్తా ఉంఘరంగమి ఆశమై మరాశ్శ్వశూ) రాం గృహ భవనకలే: #ంఖ్యాయా) కెవలంధృతి వనాభవతి 27 n ఖణమెత్తం ఇం రూ8)0 ma ? - ఇయం రూ) స్పర్వస్త్మిక గృహకృత్యే మాం సూదయతి వేరొక యతి త స్వాశాస్త్రి రెవ సభపతి యజభ్శంతి లేదా వం శ్యామెన కెన అం శడా విద్ఛపతి తతాను క్షణమారే నేర శరావత్తు నవాభవతీ తిజాక్యార్ధిన సంధ్యాసంకేతి కాలఇక వ్యజ్య తె... వత్తిస్తార వై శిష్యాదాహం. వయస్యైప? వేశి వ్యాః చేతిగద్యశమాగ$11 ఆత) جد من బట్టగితా సహిపట్టే శరణిజ్ఞనరూ! అతే సమాగ మిష్య తీ తనది) యేవ్యపె హకరూ త}ని - ఎం మర శ్రీమితిలి ప్రసీతజ్ఞ తృభిసట్టి యకరణీమ్- అతా) ద్వని నిరణప}వృత్తి వకరణ జ్ఞానటతాం పే)కృతవాక్యార్థనాథ సరూప వృత్తా, మాని కణంవృజ్యతే. దెవైశిష్ట్యాదా సఖ్యోదూరంXతాగిస్తు ముషీ చూహి మిహస్థి. T 1433<noinclude><references/></noinclude> cudr7klw71hvfnopmmliffdq7k5wfgv 104 225321 580327 2026-09-19T09:00:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'D " "శ్రవాచ్యాన-స్పాధారణ సహ దరిచూరి పపయోవ్యజ్ఞ స్వ సాధారణ సూదకీ విషయ తథాద దె। వళెస వైశిష్ట్యాలిగత శాల వైస్యాదా. • a. 4 ణ ఆక్వతి కాలమై శి ప్యానగి పోయియం సాయం సమ మీ తుపామింద రాఇణీ ఆ...' 580327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>D " "శ్రవాచ్యాన-స్పాధారణ సహ దరిచూరి పపయోవ్యజ్ఞ స్వ సాధారణ సూదకీ విషయ తథాద దె। వళెస వైశిష్ట్యాలిగత శాల వైస్యాదా. • a. 4 ణ ఆక్వతి కాలమై శి ప్యానగి పోయియం సాయం సమ మీ తుపామింద రాఇణీ ఆ ఆహం, అజ్ఞాషవాసువచ్చ. పచ్చ శుద్దేశానిదాహస్ , ఆక్ష్య సేవా సంజని ప్రజ స్వీయ మీత జానాపకరణీయ: ఆక్ష గురుజన రవికోతి విపరీత లవ్ జాః ఈరేశ్చ గురుజిక పారవశ్యాకాశఒ్యద్య ద్భని హెూతేని స్నేహ శేతిపరిు; తే ప్రియేక్య నేనమమైదత్వం ప్రియోస తు త వాహ-ప్రియేతి కీ: భ గామాత్యు పాలయ్యా= యేజకత్వం మద్ద eణీతి ప్రజసిందేతికోపాతికః స్వయమే వీతిన, భ్య ఒక జోత్సాహశ్చంణ్యతే ఆద్య పద్మ తినాథ్యమధుక ఈ వైశిష్ట్యారిక రమ్య ” మధు ఈ యే ప్రజా తదాహంక్షణ జన్ జీవామాలివ్వని తె, ౧04, శరవనైతిన జర్విత్వాసావ పోతే.<noinclude><references/></noinclude> fsjpqhtutd9mncqk083j6pc6f3mf4tl 104 225322 580328 2026-09-19T09:00:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యవారశి) సపొ) బ్ల్యా ఆ యభువ కస్పర సరూర్తందిమా అనేవారస్తచ నివారితం ప్రసరణం సంకోచితె రిజు ద్వారథేమీ పె యీనిరిస్తేరె వ్యవిధాన రహితె సతి సంసిహి ఈ ఇతి యాకర్ లావణ్య సాక బృల్ యే...' 580328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యవారశి) సపొ) బ్ల్యా ఆ యభువ కస్పర సరూర్తందిమా అనేవారస్తచ నివారితం ప్రసరణం సంకోచితె రిజు ద్వారథేమీ పె యీనిరిస్తేరె వ్యవిధాన రహితె సతి సంసిహి ఈ ఇతి యాకర్ లావణ్య సాక బృల్ యే సిద్వయం విసార్యక శ్యామి దకృష్ణం కృశమే ఆజ్ఞ నూరుభ్యాం గాధ ఓ పీడనం కఠి తియ్యక అవృకో రుసమాశేషేణ ° { తే. అరణీకృతం ః పురత అనీ శంకుకే ముఖం కంబిజా జ్ఞతమితియావత్ • ఆరి వన విదృశ్య ముఖ క్యాటెర ణే నచ వార్త **చ:కె$కాలనిరి వ్యాజ్య సేవలేలోచ ని అధ్య రై యామి మదలోకిత తీణ యాపిల్ & ఆత చకోర సదృశ యాకర్త రమెశ నాగనవ్యం శిఁతు వింతిచటులాళ్చకోకా దానిరాజభూకూ స్థితాభవాన్ని తిదానీ మేనాగస్తవ్య మితిర్యజ్యతే. జాదత్తర పూర్వం నిరఙ్కుతమపి సరణం విజారికమ్ జత)3 కాపి ; కళికళో ఉళమి సత్యాగర్తవ్య మితి ఆజ్యతె - డోగ్ల తేళజో బతే ఇక నాగతధ్య తినాలిజ్ఞతో మేక పారితోషికం దదామితివి జ్యతే - రధాను భ్యా రూపా భిరాభి పావచ్చన్న . S " త్వయి దాహృతమిరి ఫనరి హెూ 1 హరణం పో= రుక్తగ్రస్తా మితి చేర్న - తేరే) సామానృత శ్రీహరి కోడి పిలిక్షాలపై వ్యె తవ్వేశారై)క హస్తాక నేరతయా అథక వ్యధికత్వన 1)<noinclude><references/></noinclude> j4alsn78ook3v7qg0y43gw04rusntww 104 225323 580329 2026-09-19T09:00:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దక్ష ృబోర్ధక్యదేశానాల వైశిష్ట్యాద్యకన్ని ధీరహ్మనికి. ఆకశ్వరూ;శయ్యాసాకారమైన కృళయ్యాయి * దర్శం క్యాÉస్మోద్యెలోనివార, తేజః జ్ఞాతి వారయో త్వ - - - 1 శీనషియా మితద్విన మితస్త్రోత...' 580329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దక్ష ృబోర్ధక్యదేశానాల వైశిష్ట్యాద్యకన్ని ధీరహ్మనికి. ఆకశ్వరూ;శయ్యాసాకారమైన కృళయ్యాయి * దర్శం క్యాÉస్మోద్యెలోనివార, తేజః జ్ఞాతి వారయో త్వ - - - 1 శీనషియా మితద్విన మితస్త్రోతిజ్ఞ కూలా కులం నీరం శాస్తను మాశిఖను జకరచ్ఛేదాఃళ గిర్ణయః హెకతికీ శివి కమీ బృహదేరిని అగృహేపీ ఇఈ గ్రంథృష్టి. ఒకరు అభ్యశి శోఃఫిణాపతి తీయవచ్ 18నా నీరు ఇజలానీ యె nఖిండ దేవన పాస్యతి - అతని కాశిన్యకు హం ప్రాతో రా హై దాశ్చర కాలళ్ళిన్నా : కావాం తృణ విశేషాణాం x య సుమాళిఖతునాను; దీ జిల్లా హరణ ప్యాంక్భ త్యాదేవి ౦ విధం మూకుళ్లువేసతృథియో మిరియాజల్ ఆత్ర సిద్ధాతి బారా 6 మాణమితి కాల్వ ఎకా! నీ తివాచృహ్య తర్వక మితిదేళ్ళ వీడజ్ఞాపను మిత్యాదివారా పదాతక ఐ కృష్ణార కాసిద్ధి సంభవాన్ని ఖతరాజకరణ పూర్వకం చ<noinclude><references/></noinclude> tcfodukbblvql9ozpx5wliiubnq2lsg 104 225324 580330 2026-09-19T09:00:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '"ఇప్పగచ్ఛ సహహహాలిక వ్యాధి వేళనక) తున్న స్యాస్పర్వ కాపరిహరణీయత్వం ధర వ ప్రవృత్తి ప్రస్తాశస్యద వైశిష్ట్యా ఎగము స్పహ రీఫ్ఫెయి . అత) బిమృగలభాన్యాకుశస్తవాధరం స్థాయి తీతిఁజ్యత...' 580330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"ఇప్పగచ్ఛ సహహహాలిక వ్యాధి వేళనక) తున్న స్యాస్పర్వ కాపరిహరణీయత్వం ధర వ ప్రవృత్తి ప్రస్తాశస్యద వైశిష్ట్యా ఎగము స్పహ రీఫ్ఫెయి . అత) బిమృగలభాన్యాకుశస్తవాధరం స్థాయి తీతిఁజ్యతే ఖతళ్ళకప్పణ హెూ ఓరో పోష"్యరి విత్యమాణరీత్యా ఇత్యు స్థితివాద్యస్యచ వైశిష్ట్యానగమో హెతురిక ధ్యేయమ్. వశ్వత థరా యేువ్వ, చకస్వామిస్టర్ తక్క థమ శతా రీత్వార దీక్షిత గురుచరణ సహజకోటప్భ విద్యా వైవి, శ్యే జిల్లా<noinclude><references/></noinclude> h7z8l4z85lefrho33aygsu8r8lpekgo 104 225325 580331 2026-09-19T09:01:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కాజ్యదర్పః- జతుర్ధ ఉల్లాసః. యద్యది నిర్చుకునగు గాలదా, ఆశక్తాభయగకo రూపన్నో కె : క శిషణజ్ఞావార్థం గుణాలజ్కోకయోర్నిద్ధు కన్యకా చాలా గిల్లా నాభవతైన ఆశని యోగినియా దోషా యా ధమిరా...' 580331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కాజ్యదర్పః- జతుర్ధ ఉల్లాసః. యద్యది నిర్చుకునగు గాలదా, ఆశక్తాభయగకo రూపన్నో కె : క శిషణజ్ఞావార్థం గుణాలజ్కోకయోర్నిద్ధు కన్యకా చాలా గిల్లా నాభవతైన ఆశని యోగినియా దోషా యా ధమిరాణి కావ్వె సాకల్పేష్ట రూపక ఎర ధర్మ స్వరూపు జిజ్ఞా పోడ క త స్ధిర భూప విషుస్నత్వ ప్రతియోగి నూ దోషా మం కావ్యథెన నిషూ వీణమెన్కోమ్రతా పార్టీ ధాన్యా మెత్తే రుకావ్యాక్యత వెద ువకు ధామం నిరూపణాహకాః- కంఠ తపహానికరత్వం ధోషత్వం సాక్షాద ఆధర,త్వం గుణత్వమ స్వారెణకనోపకారక శ్వమంతా స్వమితిటో మీదీ నాంక నిరూపణాధీన నిరూపణత్వాన పథము రసస్వతిశ్వరూపం నిమాపణీయ మ్మిక. 9 పెత్య ప్రథమం ధ్వని కావ్యల విభజతే. ధ్వనిహిrలక్ష ణామూలా భి ధామూలవిభిన. శి। సా రతాడ్వెలక్షణామూలె వా వార్యం స్యాదవిఐ తిమ్ విశ్లేక్షికంచార్వపరమభి రామూల కధ్వనా! .. భక్తిని కావ్యం లక్ష ణామూల ప ళి నామూలం చెతి సామాన్యలో ద్వివిధమ్- ఆత్మలష్ ణోమూలధ్వనా వాచ్యమునివ క్ష్మీథం భజతా కాచ్యం నిరణీతమపి వ్యజ్యనిష్ఠ భృతి తంచని న<noinclude><references/></noinclude> b9yt6i65lp9dye2r5pql09a04vyhdye 104 225326 580332 2026-09-19T09:01:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర్ప రెం 6 సోము పక్షి వాచ్యధ్వనిః - ఆతాభిధామూలె.తి వ్యాప్తి ని రానా లక్ష గా మూలపతి - అశధీరు పకస్యాణ మితి నవ్య కూణయోర గూఢా £రాక్ష యొ గణీ సూపర్యం మోస్తన్ని ఆభరమెనాథపక్షికం...' 580332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర్ప రెం 6 సోము పక్షి వాచ్యధ్వనిః - ఆతాభిధామూలె.తి వ్యాప్తి ని రానా లక్ష గా మూలపతి - అశధీరు పకస్యాణ మితి నవ్య కూణయోర గూఢా £రాక్ష యొ గణీ సూపర్యం మోస్తన్ని ఆభరమెనాథపక్షికం ర్యంః భజతే- అర్థాన అభుకు తెవాచ్యే ఒక ప్రతికృతే ద్వివినోలు 'కొమూల స్పామాన్నైన ససరితః ॥ 3 4 . తజాద్యభేదెన సామాన్యం ద్విపిః 34 - వాచ్యస్యాత్థాన రత్పైన కారణా అర్థాన Bpcg)d వాచ్యమాహుస్తు దాధ్యనిమ్ శృణుమోపదనం ఎత్సకురుభక్తి మధోష శ ॥ . వేదార్థానర జంక) మిలేవాచ్యతా మాధ్వనిః - యథా శృణు మెర: మిత తథాష నుక్త్వాని ఆధోష్ జెభక్తిం కుర్వతి శథక సంభ వెళ్ళణ్విత్యను పయక్త మా శాక్షో విరహాదతోయో పూర్వక శరణని శేషకూ పకయా పరిణతి తథాకృణ్వి త్యనేనైవ వచనస్యానుక్త సిద్ధృత్వా ద్వచక యిత్యేసాడహ్యను ఈ యుజ్యమానం వదనవి. పార్మికో పదెశరూపతీయా మర్చిణను * పరిశ్చ శుదుకే దేశం * ద్ధాపూర్వకం గృణితిలభ్యతే తేన ఇవ్వదనమవెళ్ళరును యమితి ఒళ్ళ కె. యథాశ్వా చూస్తే రదాత్మీ యాం మతి మా నాయకత్వయీత స్థారణ్యమితి<noinclude><references/></noinclude> 5etq8g4uc2wonttk0kowuix5xp7gpmi 104 225327 580333 2026-09-19T09:01:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తుర్థిజ్ఞానః - పిశథన సంభవాగ్వజ మిత్యను చేయుక్తం వచనని తెచ్చరు తేదెశరచీతయా పరిణతి తఖాత్వామిత్యస్యా వకర్థా జేజ్ సిద్ధేస్త్వామిక్యవ్యవసయజ్యమానం తస్యానిత్యం పావ శానకాండయ...' 580333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తుర్థిజ్ఞానః - పిశథన సంభవాగ్వజ మిత్యను చేయుక్తం వచనని తెచ్చరు తేదెశరచీతయా పరిణతి తఖాత్వామిత్యస్యా వకర్థా జేజ్ సిద్ధేస్త్వామిక్యవ్యవసయజ్యమానం తస్యానిత్యం పావ శానకాండయితి - తథాహమిత్యపి వచ్చి త్యనైనైత సిద్ధత్వా 'తను బయుజ్యమానం కప్యాల్ప కార్యావ్వని యోక్తృశ్వం లక్ష యతి- తథాత్మీయామి।గురూ పేదెశంఖనాఒళ్యుతి గజ నేప్వ వ్యథెజవ్వకుణ్ణి ర ప సరకాలద్యొతే. మతిమితి నాట్యశాస్త్ర ఊరిశీలన శాలిమకర్ల వ్యరెచర్చ శ్వామస్మి వచ్చి తెరవల్పకా కాబూలి చేరిణమలి - తెన మద్వచనమవశ్యమున్న మితిన్య జ్యతే - ఆత్మీయాం మతిమిత్యేకచ్చాతి గహనెద్వూ వ్యర్ధిష్య కుణ్ణితపు శరం నాట్యశాస్త్ర పరిశీలన శాలినీం మరిమితి వరిలో మతి - కెనతాదృశముత్యాణానైనైవ విద్వజ్జనానురజ్జనంళ వేన్నాన్య భేరి వ్యాజ్యతే ఆతమూర్త ద్రవ్యస్యైవాఖానయో X్యత్వాన తాగదథానే నా దాన పదుతాత్వక్త తిరస్కృతవా జ్యోరసత్ప్రప్తి ంలవయితి. తెనచపాప్త స్యత్యాగాయోగా త్పర్వధాసావధానతయైన స్థాతవ్యమితిద్యజ్యత ఇత్యాహు :- - -> రి ణామస్త త్కథమీయఈజహత్స్వార్టైత్యువ్యకఇతి బాచ్యమ్ సాచ్యసార్థాన రత్వైన పరిణా మోనారు కాచ్యతావళ్ఛెదకా పిచ్చ ర చ్చత్రి సాధారణ ఒకసార గస్తృత్వనైవోవ తెరర్తీతి ధ్యేయమ్ - ఇదముధయంచ రాక, స్వార్థాన్త ర 6 (8) మితక్వెఉదాహరణమ్ ద స్యత ధాత్వ ఉదాహరిష్యతే - ఆథార్యన తిరస్కృతవాక్యంలవంతి, ...<noinclude><references/></noinclude> bt6m5ttf3upwv2me2bp6i92vhv1zmw3 104 225328 580334 2026-09-19T09:01:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్వంతరాశ్యన్త ఆరక్కృరవాచ్యానాకు ధ్వనిః:- యథా ప్రియత్వ య్య వశ్యత దక్షిణ నాయకత్వసా యోగాద్వి శరీరలక్షణయో దదరాథః ప్రతిపాద్యతె తధావణ్యకుడె చాపి తద్విరోధాలవ్యతె - తెనదైవం శా...' 580334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్వంతరాశ్యన్త ఆరక్కృరవాచ్యానాకు ధ్వనిః:- యథా ప్రియత్వ య్య వశ్యత దక్షిణ నాయకత్వసా యోగాద్వి శరీరలక్షణయో దదరాథః ప్రతిపాద్యతె తధావణ్యకుడె చాపి తద్విరోధాలవ్యతె - తెనదైవం శార్యకారిణ్యపిత్వయికు యాసాస్త్వయేవోళ్ళతె తదితః శుఠంగా నైజంకాక్యమును ' యమితివ్యజ్య తె-యి భావా - ఉ ఉదృతం జ హుయ కి ము జ్యత్ సుజనతాశథితా భవతా పరమ్ విదధదీ దృశమేన సే దాభై సుఖితరూ స్ప్వతతశ్శర దాంళకమ్ ॥ ఇదమల్యేనా వ కారణం ప్రతి శస్యవిద్ధీరో దార్తస్య వచనమ్- బహూళేకృ తముపకారః కృతో యతో పరారై బహువ్య మితి విస్త శ భంగమ్భైణ యత్రైతిఫణతః - ముచ్యతపతి వక్తురీ రోజ భవతా సుజనతా పరం సౌజన్య మినీ థితా వృధూకృతా- హెనీ భేతర ఈదృళ ముద్ధ కార మెన సదా వితస్వర సంవత్స రాజాం శతం సుఖికంథాభవతికథాఙస్ప్వెత్యర విరో ధిలష్ణ రెయేుకు రాణాను పకార స్పౌజ్యన దౌజన్యంబి రా నానావిధానం సఖ్యాన శాతవం సౌఖ్యెనద శిఖితా సంవత్సరళ తావస్థానాన తద్వైపరీత్యంచ లక్ష్యం- తైన దైవ రుకారి ణ్యపీ మయాసాన్వ మెనోచ్యతంతి స్వస్య మహాశయత్వేదా వమళకారెకృకెఒ మయా సోధను తో ఒ కకర్తున ఖరుడి బిరుత్పత్ప్య ఇతివా వ్యజ్య ఆత్మవిరోధిన్యు వకార జా ధన్ముఖ్యాథ= X మో ఒపి నెతిజహల్లర్ గా - యదృష్టి పారో చేసాధ్యవసాన మూరాళ్ళ కెదవిఎష్ గోవార్యభహస్పంభవ న్తి . తథాపి తెపాను వ్యర్థాన్తరసఁక మితాత్యక్ష తిరస్కృత పాద్యయోరెవ యథాయథమస్త ర్భావ సంభవా న్నృధు కాంతి ధ్యేయమ్. .........ఎవంలష్ మూలధ్వని ఈ 1ఖియాలి కామూలధ్వనించి రూపయతి..<noinclude><references/></noinclude> tdvqiblsms6h1vtg1eo95g4x87vndq2 104 225329 580335 2026-09-19T09:01:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కళాధామూలో ధ్వని ఆత్మవాద్య సిద్ధ్యం గుణీరూరవ్య జ్యోతి వ్యాప్తి వార వాయవ్య వ ధానకఇవి- అూధరూ గుణీ సతవ్యర్థ్య తద్వారా జాయ గూఢతి - లక్షణామూల ధ్వనా తద్వారణా బీ వాచ్యవివక్షా యామ...' 580335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కళాధామూలో ధ్వని ఆత్మవాద్య సిద్ధ్యం గుణీరూరవ్య జ్యోతి వ్యాప్తి వార వాయవ్య వ ధానకఇవి- అూధరూ గుణీ సతవ్యర్థ్య తద్వారా జాయ గూఢతి - లక్షణామూల ధ్వనా తద్వారణా బీ వాచ్యవివక్షా యామిక్యుర్హమ్ నన్వ ఈవాచ్యస్య వివతత్వం నవక్త్రు మిసత్వముని శీతవాళ్యె ఒక రివాజ్యేపి నిండా సత్త్వార్ నాపిశ్వభూత విశాస్త్ర జాత్పర్య శత్వం వ్యవ్యవ ధాన శ్వే నా సంభవాదిలి చెన్న - ఆశా యోగ్యత్వాత్త్వమెవ వాద్యస్మేవివక్షతత్వం శ్వాముల్మై వచ్చి త్యాదావనుపయేగా ద్వాచ్యన్యానా రాష్ట్రా ఉపకృత (బహ్వి త్యత ఫయోగ్యతెతిభవత్తి వాచ్యవివక్షా యామిత్య సెనలక్ష గా మూలధ్వనివ్యు కాకుఇతి ధ్యేయము • ఆయంచాభిధామూలో ధ్వ నిరసంలక్ష్యక) మవ్య ల క్ష్య ను భేదెన ద్వివిధః = ఆ వ్యవృత్యక టీఎన్ సులక్ష్యక, మువ్యఙ్ఞ్య ఇత్యప్యుద్యత్. అత్కరని న్యప్రాధాన్యమాలిష్కర్తుం నమమ సలలవ్యక) రం వ్యజ్ఞ్యాన్యని దె ఇతి 7 దిర్- ఆన్యేతు సూ చీకటాహన్యాయా దస్యసాన్ని దె ళు -న చైకస్యైవ శృఙ్ఞా రస్యానౌకా భేదాంతి వష్్యనూణ త్వెన తదభివ్యజ్ఞ శానాము సంతమృత మువ్యం కాణ వ్య నైక విధత్వమవిశిష్ఠ మితిరాచ్యమ్ - తథావ్యసంలయ్య కమవ్యర్థ్య త్వెన రూ పెడైక్యస్య పక్ష్యమాణత్వాల్ - నదైత మవ్యసంలక్ష కమస్య లక్ష్యక రూభావరూ శతయా తన్ని రూపేణాధీన నిరూపణ త్వెన ప్రాజ్నె దెంతో భయుక్త ఇలినా జ్యామ్ - అలక్ష్య శ్రీమత్వంహి నలక్ష్య కరూభావః శింతు నీ అపీతయోరివ తయోః పరస్పర విరహహ్యవ్యత్వ మెజ్ నీతు శు తియొగ్యనుయోగిధాన ఇత్యాహుః - సముపధమం శబ్దస్య వణంతలో విభావాది ఏbతిరితి జోమ స్య లక్ష్యత్వా దలక్ష్య క మర్వమరకథమితిచేత్ - ఆర్యమ్ = తథాపివిరాజుది ప్రతీతే రపాద్యశ్చకనూ నలయ్యేకఇర్యలమ్యైక మత్వమ్ - నచళ బళ్ళోవజనగరం విభావాదయనీన ప్రతీయ నకుశ్రవతిరిక్తోర う<noinclude><references/></noinclude> fp9xkynccr0fz8v751pxb50vthz85p8 104 225330 580336 2026-09-19T09:01:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- భివ్యక్తీఢ్యుహెన్నామ శక్యత్వార్ - తథా శిధించి - 'అతాకు చేరాయన ! ఆహరాలికలశాస్త్రి వంశావంఘన నిధ్వి ఫ్రెం కిదపిశేమపి థ్యాంజ న్నార్యోనయాతినతిష్ఠతి అత మనస్తనిరావంఉద్దీ అనవి...' 580336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>- భివ్యక్తీఢ్యుహెన్నామ శక్యత్వార్ - తథా శిధించి - 'అతాకు చేరాయన ! ఆహరాలికలశాస్త్రి వంశావంఘన నిధ్వి ఫ్రెం కిదపిశేమపి థ్యాంజ న్నార్యోనయాతినతిష్ఠతి అత మనస్తనిరావంఉద్దీ అనవిధావా యేచ శిధిలశిరోన్యా సేవయ స ఫలిలపై కల్యనిరు ద్దీక ధ్యాన గతిష్ఠిత్యాదయో భాజు యొ చతదభివ్యక్తాశ్చిన్తా వేగదైన్యాదయే వ్యభిచారిణప్త ఎర్రనా నుభూయిస్తె శి0కు విశ్రులమృళ్ళదాకరపో -వ్యభివ్యజ్యత ఎవెతి సహృదయి హృదయమైన ప్రమాణమ్ సదరభావం తాజాది పనీ తెరప్రాభివ్యక్తిశ్చ యాః పద్యాత్కమో నవిద్య శఇత్యవిద్యరు నకముఇత్యేవ వక్తుముచితం సర్వలవలేక ముత్య జ్యోతి క్రమ స్యైవాభావాదితో బాచ్యమ్ నిర్హేతుక రసాభివ్య హై సర్వదాశదభివ్యక్తి ప్రజ్ఞః శబ్దశక్తివణమాత న్య హెకు ర్వేఒసి శబ్ద శరదానస్తరం సర్వత తదభివ్యక్త్యావర్తి :- భాబాదీన్యఞ కశబ్దస్య హేతుల్వెచ విశ్రాబాదీనా మెవలాఘనా తత హేతుత్వమిత్యక్తి క్రమః సతువ్యుత్పన్న తమాయ : శ్రేణి ఉత్తృప్రతీతెస్తీ ప్రసవృత్తి తయా- శతపత్సవతశతిభేదనక) మవద్దజిజఠళపణఘనానుమితిక మవచ్చనసం లక్ష్యత ఇశ్య సంలవ్యగ మవ్యర్థ్యం త్యెవవక్తుముచితవి శ్యాము: 24. తపాళ్ళృష్ణారాయి: ధావాదేశాది విషయార కాద యోవ్యధి చారిణశ్చ తవాధాసో రసాభాసో భావా తారే శృ భావార్తా౦నిర్వేదాదీ హంశాస్త్రి 1 అ ది వేదశా హ్యా భావోదలు భావసంధి రాజశణంతో బాధా న్యేన వ్యజ్యన్త తనీఖాభంలత, క్రమద్భ్యథ్వని: - అతక<noinclude><references/></noinclude> cp94xtfx0owe9kgslj8nijbeb3sp6iw 104 225331 580337 2026-09-19T09:02:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'T వ్యమాసత్వాత్ • నాపిన ధిళజలతే సంభవతః - స్థాయిభా వ్యాబినావత్యసంచల నేరసతయోజనభివృత్తిః తర్పంజల నేటి రళతా పర్యచసా నెవలిగళితవేద్యాప్త తత్వాది క్యాహు:- చిత్తు భావశబ్ద స్యరు థ...' 580337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>T వ్యమాసత్వాత్ • నాపిన ధిళజలతే సంభవతః - స్థాయిభా వ్యాబినావత్యసంచల నేరసతయోజనభివృత్తిః తర్పంజల నేటి రళతా పర్యచసా నెవలిగళితవేద్యాప్త తత్వాది క్యాహు:- చిత్తు భావశబ్ద స్యరు థ్యె గ్రహణం వ్యభిచారికావానామేనా అభావశబ్ద ప్రతి వాద్యణ్వమిశి ద్యో యికు మిత్యాహు వాళ్ళ ననురపాదీనాం వ్యక్త్యేత్వే రసేవిత్ప్ర వర్ణస్వీ సమాహి దయే ఒలజ్కా రా ఎవతెన గుణీభూత వృద్ధ్యి వస్తా న ఎద వర్తుముచితానతుధ్వని ప్రస్తాజ ఇత్యత ఆహ్మ - ఇమెపాధా స్యనాభి వృద్యమ నొరసాదయః - తథార రసౌ దీనాం యి ప్రాధాన్యం రతర సవజాదయే ఒలత్కారా స్త్రీచ్ గుణీ భూతవృద్ధ్యి వేస్తావ్యవ పక్ష్యస్తె - యతతు తెం సౌధాన్యం శశ్యాజ్ఞారాఎవ ఈఇతి ఇహతదఖి ఛానం యయ క్రైమ్ రసభావాటిధ్వనీ నా ముదాహరణంతు రసనిరూపణ సావే స్ఫుటకరంలక్ష్యత ఇతి నెహ శ్రుపర్చి తమితి ధ్యేయమ్ యదరసావయోవ్యఙృ నై తదానీ మనంలవ్య శ్రీ మచ్యజ్ఞశ్రీ ఇత్యుక్తమ్ • తతి ప్రశజ్గదసాది స్వరూపం లిండ్ యిపు కారణాన్యథ కార్యాణి సహకారీణియానిజ।8 ర్యాదె స్పాయిలో కెతానిచెన్నాట్య కావ్య యొః | విభావా అన్భుజాస్తత్క వ్యక్తి వ్యభిచారి mః | వ్యక్త స్ప తైర్విభావా డై ్యస్థాయి భావో రో on. లో కెహి యాచ మోద్ఛిన్న చిత్తవృత్తెర్యూన స్పుదృశశ్చమిథో దర్శదెన శ్రవిణెనవా పీతియే కృచ్యతే శ్రీకళ్ళ అదీయలా అజ్కొ రాదిభిస్తే ఆ ఫ్లైరు వ్యాసమున హామీకణచక్రాది దుద్దీపిశా<noinclude><references/></noinclude> nd95l5rztm30x9a4ntw7jmu6ac1o3nw 104 225332 580338 2026-09-19T09:02:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంజిల్లా భీమాన యోర్యూ సూశ్చినా ప్లానిశబా మీదాత యః జుదుర్భవత్తి రేటనురప్రీత్యాదినాదిభిశ్చ లేదుళ్ళ యవ్వ - శతి పగళ్ళనీతిస్థి తిః- ఏవంఠసాస్త ఔష్వప్యున్నెయిమ్- తథాచ లోకాద్య...' 580338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంజిల్లా భీమాన యోర్యూ సూశ్చినా ప్లానిశబా మీదాత యః జుదుర్భవత్తి రేటనురప్రీత్యాదినాదిభిశ్చ లేదుళ్ళ యవ్వ - శతి పగళ్ళనీతిస్థి తిః- ఏవంఠసాస్త ఔష్వప్యున్నెయిమ్- తథాచ లోకాద్య నాట్యవ్యతిరిక్త నాయికానాయక వ్యవ హార వలె స్థాయీయోరత్యాధిస్తే స్వయాని కారణాని నాయికానాయ కరూపాణీకదీ యలాజణ్యాలఙ్కరణోధ్యన మన్ద సమీరణా దీనిద యానివర్శ్యడె శ్చిన్తాదేశ్చ కార్యాణికటాక్ష భుజా షే చేస్తే ద్భుశయ రోమాఠ్చాదీని యాని చరర్యాదె సృహ కారీణి పరిపోష హేతుభూతాన్ని నిర్వెడిచినా దీనితో నీ మానికా రణాదీని న్యాఅభినయ శ్రుధా నెన వ్యాపా రేణ సోడాత్కా రయొగ్యకావ్యె గుణాలజ్కో రాది విశిష్టశావ్యె సందర్భం కెషిదంది స్యు లేదా శారదానివిభాబాఇతి కర్యన్తి విశేష ణరఖ్యాదయోఒయీభిర్భావ్యక్తి ఇతివ్యుత్పత్తైః * యానితు ర్యాణి కాన్యనుభావా ఇత్యుద్యస్తే అత్యాదికంచానుభావ న్యను మా పంస్తీ తివ్యుత్పత్తిః • యానితు సహకారికారణాని కానివ్యభిచారిణ ఇతికథ్యపై వివిధమాభిముఖ్యేన చీరనీ తివ్యు త్వత్తై 8 ఎత్తై రుక్ష రూపై ర్విధాబాద్యైర్వ్య విశేషణోక్తః హ నకరధన్యాయైన మిశ్రణేనై జాస్వాదనీయతాం ప్ర్రాప్తః స్థా యీభిన్తా దినదనపొయితీయాస్థాయీ భావోరత్యాది కోరనే ఇతికకతత్త్వవిద్భిస్మ ృత - ఉత్తంహి భరతెన - విభావాను భావవ్యభిచారినంయేుగా ద శనివృత్తి రితి. ఆతిచూ త్రి సంయొగ పదం నిష్పత్తి కుదందాన్యధాన్యథా తద్వ్యాఖ్యా తారో వ్యాచవ లే - లేస్త్ర భట్టలోల్లట ప్రభృతయః - ద్వివిధో విభాజఅలద్బున విభావఉద్దీ శకున విజ్ఞాన క్చెద్ధి తతయాశాలమ్బ్య విషయీశృం్యరత్యాదయో జాయస్తె తెనాయి కాజు కావ వయిశ్చజాతం రణ్యాదిక ముద్దీ వయ ఆఖిలాషా ద్యాnn<noinclude><references/></noinclude> jqst8un9khaoaythoob7z5w1o4knp13 104 225333 580339 2026-09-19T09:02:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్యాం రఖ్యాతికో భౌరోజుయితె యద్యవ్యుద్దీ జంకక త్యాటజనతత్వం తథాపీని కేకార పరిగా మజనకత్వా త్తెషా మది కార ణత్వ మితి ధ్యేయమ్' అనుధావాళిక టాష్ భుజా కండ సచ్భు: కళ కోకూర్చా స్వేద...' 580339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్యాం రఖ్యాతికో భౌరోజుయితె యద్యవ్యుద్దీ జంకక త్యాటజనతత్వం తథాపీని కేకార పరిగా మజనకత్వా త్తెషా మది కార ణత్వ మితి ధ్యేయమ్' అనుధావాళిక టాష్ భుజా కండ సచ్భు: కళ కోకూర్చా స్వేదవేలేదు వై దర్యా* త శ్వర్యాద మళ్ళీ డైరనుభావైః కార్యరూర పళ్ళతో ఒపిక త్యాదిభావః ప్రతీతి యోగ్యతాం నీయితె - వ్యభిచారిభిర్విచ మాణనిర్వేదాది ఈ స్త్రింశద్భావైరు జబీయతే - ఎవంద స్థాయినిధాపయోః కార్యకాణ భావః స్థాజ్యను రావయోర్డ వ్యజ్ఞాపకభావః స్థాయి వ్యభిచారిణోకి వోద్య పోషభాజశ్చిన దృక స్పంయొగ ర్దారణః- ఉత్పత్తి ర్ణ ప్తి : వృష్టిట్స్ నిష్పత్తిక 00: కుష్టారాజ్యాదికావో ముఖ్యారసస్పచవస్తుక స్పీతాం. గోరరో రామాదాదేవవర్త తె- సఎవరన: కావ్యేషు విశాఖ ఉపరిపొదలైనపడై :తభిధాఖ్య ముఖ్యయైన వృత్త్యా హృదయైః పతీ సభమో రసధిత్యుద్యత్-యథాచర స తీరిః కాన్వెవ్వభిధయైక తథాపఞ్చమోల్లా'పై ఛట్టలోల్లట వు తోపన్యాస వేస్తా వెనెయ్యే తె- నాట్యెతు రామాదావను కార్య ఎవ స్థితోరత్యాదికోభావో రామాద్యనుకర్తరిన టే రాజాతో చూ) ప్యారో.పాత్త తా సన్నవీసామాజికైః ప్రతీయమార థ ఇత్యుర్యతె-తథాచనిశావాదిజ స్యూరసోరార దావాను కార్య జివాధునాకు నకుతా పిరసోజన్యతే కింతున టెకెతలగిపొతూ ఎకైరాకో,వ్యతజ్ఞత్యాహు, ఆశను కాదయస్తుభవతుతా తాత్కా వ్యెవ్యభిధయైన రసప్రతీతిః వాప్యేతు కింది ద్భైదనీ హిస్టోర భేద స్యైత తాదూ వ్యత్వాన భేదావగాహిన్యాప్తారూ వ్యప్రతీతె రసప్రతీతి విరోధితయా తత్ప్రతీత్యజ్ఞత్వ శథనను ఏ సాహనత్ కించ సంయోగనిష్పత్తి పదయో రథం త్రంపపు శతాకల్పశించాయక ణ రహ్మదేవం వ్యాఖ్యేయమ్ లోహిత' g ప్రతీద కామఇత్యవ్య వేగవ్యలచ్చేది కాద<noinclude><references/></noinclude> ounihu8852wk6cj2i2s4mbil0rxk7n3 104 225334 580340 2026-09-19T09:02:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ど కార్యదర్పణే: ప్రతీతిభ్యో విలత కారామోడీ మితి నిర్గళి తాన ధారణరూపొ ప్రతీతిరనుకర్తరిన ఒజాయితే- యథాచిత్రకుక తురగఎవా యమిత్యాది ప్రతీతి విలక్ష ణాతురగోఒయమితి ప్రతీతి స్తద్వ...' 580340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ど కార్యదర్పణే: ప్రతీతిభ్యో విలత కారామోడీ మితి నిర్గళి తాన ధారణరూపొ ప్రతీతిరనుకర్తరిన ఒజాయితే- యథాచిత్రకుక తురగఎవా యమిత్యాది ప్రతీతి విలక్ష ణాతురగోఒయమితి ప్రతీతి స్తద్వర్ నచ అతీతెస్సభ్యత్వ౦ మిథ్యాత్వంచెతి ద్వైవిధ్య మైనతక్క థంత శుభయవిలక్షణా ప్రతీతిరుచ్యతే- కథంభ నీపేరామశ్వ ప్రతీూర్మి ద్యా ప్రతీతివిలవ రాచెతివాచ్యణ్ సర్యణ్ = వ్యవ చ్ఛేదాతిలిషం ఉత్వమితి సమ్యుక్త్వారి బాధశిరసత్వమి థ్యా త్వామభిమతో మిత్యుక్త రూకునటివిషయక క్రుతీతెర్వ్యవళ్చే జూ దివిష దత్వాభావాత్ బాథశిరస్క క్వాథావాచ్చ తముభయ వైలక్ష ణ్య కవికుద్ధమ్ కవరామ భేదాక గానీ ప్రతీతేరథ ప్రతీక్యవఙ్గత్వేన ఆద్వైలక్ష త్యావశ్యంధా వేడినీ సావ కారణ ప్రతీతి వైలక్షణ్యకథన మసగ్గా లేమితివాచ్యమ్ ఆఆరిక్ష వ్య వ్యవచ్ఛెదభారైన తాదృశ ప్ర తీనాథుని విశళిక వెజ్యన్త రక సప్రతీత్యనఙ్ఞతీయా తద్వైలక్షణ్యస్యాపి రచప్రతీత్యనుకూ ప్రతీకారవశ్యవాద్యత్వాల్ ఎనంచతాదృశ ప్రతీత్వాన విషయీశృంశతి తేనైదవ టెన యధాకారణ కార్యసహకా రిజో–భినయోష శుకాశ్యన్తి తథాకారణాద్ధయే విభావాను భావవ్యభిచారి పడవ్యపడెయ్యకకత్తి- 'సముతథంన పెన విధాత ప్రకాశనం కథంబాతేన ఉత్కార్యద్విదాది ప్రకటనంర క్షిం ప్తత్కారణలికాబాద్యభావాదితి చెన్న— సేయుము మార్గేషును ధారఉచ్ఛటా సుపూరకర్పూర ళలాకి కాదృశోః- ఈ మోర థ దర్శన పళ్ళ రీరిణీ హిడెశ్వరీతో తన మోచీరంగరా॥ ఆత) నే - - సత్యారాధ్యతే.. భుమా శ్లేష్వితి నిహుదదనేన దర్శనశ్రేణ<noinclude><references/></noinclude> bqg4923ulj89z6ht2b0x2i59mwavyjw 104 225335 580341 2026-09-19T09:03:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్వంసు పూరాచక దృశి పూరయితుం శశ్యా లెకకర్నూ కళలాకియాః సృభులన్నీద్ధ శీతల ర్వాదంః శర్యాయ్యి జై - రాదృశ కర్పూరశణాళికా శ్రీ రారో కుశ వాయి పాల శరీరిణి 19 అక్ష య్య సంపర్' - ఆశ్రమ మోత...' 580341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్వంసు పూరాచక దృశి పూరయితుం శశ్యా లెకకర్నూ కళలాకియాః సృభులన్నీద్ధ శీతల ర్వాదంః శర్యాయ్యి జై - రాదృశ కర్పూరశణాళికా శ్రీ రారో కుశ వాయి పాల శరీరిణి 19 అక్ష య్య సంపర్' - ఆశ్రమ మోతథానాంకు 23 రూ ధర్త శ్వేఒపి మనసతిగృహణం సద్విష ద్వార ఈ ఘోర భైర్తన స్పర్వదా ఒక్య గవ్వనిచ్చె జథకామ్ • ఆ నేవనిరిన రము మోరధ విషయతా ప్రత్య్యాతి - ప్రాణేశ్వ రీత్య నైన ప్రాణానాం ప్రఖ్యావత్తి కరత్వం ద్యబృత ఇతి ధ్యే యమ్ - ఎతాదృశాశాల సంభోగళృష్ణా రవిషయాజ్ మాట చున విజ్ఞాన విషయాఊరి కాహ్యవాదమనం ధానబలార్త థా- జై ఐదహమతతయాచ పలా మత్స వెరి యానియక్త శ్చ ! అ నిరళవిలోలజలదః కాలస్వము పౌళతళ్ళాయమ్ ॥ అతిచకుల దీర్ఘ లో జనయాతయాహమశ్రీ దైవాద్దురదృష్టవశాద్వియుక్త కోడె యింకా అశ్చ సముపాగత ఇతి శకారాభ్యాం వియొగజలవ కాల సమాగము యియో ర్యాగ ఈవ్యాదుడుత్త ర్యో కథజః ప్రత్యాయ్యి - ఎకాదృశానాం శృర విషయాగా ముద్దీకునవి శాతవిషయ గాం వాజ్యవామనుసంథానాన్ని పుణతమ సూత్రధార్యమౌ గృ హీకారం గుణని కాపర్ చీనా ద్విభావానాం తాదృశ్యాగుణని ధీశాలచ న పెనప్రకాళన మ్మకపున్నమ్ ఎవంచ రాజ్యాను . జాద్వ్యధికారిణాం చోశద్ధితా తత్ప్రభవణం స్కా రజన్మతా కదోచర స్మృతిప్త ప్రస్తత్సహగతిన వ్యాప్తి సృతిమతాం భసా అక్ష భూతన టవృత్తి తీయా సామాజికైర్వము శాస్తతా+న్నై "<noinclude><references/></noinclude> onis6xxnvfxv0slmobh7znecm46gvxs 104 225336 580342 2026-09-19T09:03:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఒ రాజ్యదర్పణ : జ్ఞానంద శ్రీ ఉరూపు వి కె మీ దర్శన దళాయామిహాపీ నవిత వం స్థాయి మోఒనుమెత్వె పహాస్యడి పచ్చదు కార శారీతా నర్యాదితివాద్యమ్ • రబుత్కార కారిత్వం తదభ వోవా, నా నుమెఱల్...' 580342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఒ రాజ్యదర్పణ : జ్ఞానంద శ్రీ ఉరూపు వి కె మీ దర్శన దళాయామిహాపీ నవిత వం స్థాయి మోఒనుమెత్వె పహాస్యడి పచ్చదు కార శారీతా నర్యాదితివాద్యమ్ • రబుత్కార కారిత్వం తదభ వోవా, నా నుమెఱల్వే నిబధనం అంతువస్తు స్వభావాయత్తమ్ - ఆశఎ హనుమిందననాపి కామినీహృదయాహ్లాదా య ప్రభవతి - కతశ్చానుమీయమానస్యాపి రత్యాదరా వనజన నె ప్రకర్ష స్థాగతం చమత్కార కార్వో బుఖరుద్ధమ్ అనుమానంతు - రామో ఒయం సీతాలమ్బున ప్రీతి శ్రీకర్ష విశేపాశ్రయస్తత్వాభా వాదినుత్త్వా వ్వ్యలో రికెగాహమైన - యవారు స్వశాస్త్రవిష యిక ప్రీతిప్రశ గ్షాశ్రయంతిసాధ్యం తాగాహమివెళ్యిన్వయీలి వష్ట వ్యమ్ ఆందమర్రి నిష్కర్ష! - చతుర్విధ శ్రత్మవిలక్షణ యారామోఒయమితి ప్రతీత్యావిషయీ యమానన సేన కావ్యాను సంధానాల్ శిక్షా బలా చ్చాలిని తైర్విరాదాదిధి స్త్రీ సైన్న విద్యరూ మోపి కళ్యాదిరను మాయమాన సామాజికై శ్చర్వ్యమార సఇ&=రితీళ్ళ నూత) గతం సంయోగ వేదం వ్యా రూరు సంబన వరం నిష్పత్తి పదంచానుమితిరూపే సామాజి కరర్వణశురమిత్యాహుః భట్టనాయ శాస్తు తటస్థ భూతన తగతత్వాన గత్యాద్యను మితా చమత్కారసస్యార్ జను సౌకర్యబలాద్యథాతథా ప్యు పద్ధితాచ మత్కారస్తదా శృఙ్ఞా రాది ఐదాదపి లేదు వర్ణితో భమత్కార స్క్యా కించ 8.స్య పూర్వమను పణ్ణి తేర్వ్యతిరెక వ్యాప్తి గోహస్యావ్యసం భవాన్నానుమితి సంభవః - సచ్చరామోడియం సీతాలమ్బనర వస్థి తె వేలిన వ్యాప్తి గ్రహాను జిత్తిరి మెపసాధ్యంరలిళ్ళో వస్థి తి డి 'యినాను మిత్ర సవివర గ్వ పర్యవసానమితి వాచ్యమ్. ఎ భ్రమతీ రసాస్వాదనభ్య ధారావాహన రూపతానస్యాత్ సిద్ధ సాధరైన జీవతావళ్ఛెవ కావచ్చె డెసౌసుమిత్యన్త రామజయా<noinclude><references/></noinclude> t99aipeesc8pirnjy4op1fq91l81l9w 104 225337 580343 2026-09-19T09:03:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '• జతుర్థీల్లో సః : F వశితివాచ్యమ్ - ఈసభ్య విగళిత వెద్యాన కఠియా రజాస్వా అధ్యకఏనుదయాన్ - నచతహిజు సరేతాదృళ కష్యాద్య సుమిత్యవస్త రంగాకూజిశాత్మని రసీ ఉత్పద్యరఇతి వాక్యన్- సాకూజ...' 580343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>• జతుర్థీల్లో సః : F వశితివాచ్యమ్ - ఈసభ్య విగళిత వెద్యాన కఠియా రజాస్వా అధ్యకఏనుదయాన్ - నచతహిజు సరేతాదృళ కష్యాద్య సుమిత్యవస్త రంగాకూజిశాత్మని రసీ ఉత్పద్యరఇతి వాక్యన్- సాకూజి కె రజ్జ నకవిభావాది సామశ్రీ నిరహుల్ ఆరఎన సారూ జికాత్మని రసోఒభివ్యజ్యర ఇత్యశ్యపాత్తమ్ • శర తదభివ్య దశవిభావాది సొమ శ్రీ నిరహర్ - శంతు విభావా సరోవాదీ నాం రామాద్య పేషీయా పూర్త మసాధారణాసాం సహృదయేము యత్సాధారణీకరణం తదను కూలో భిరా లక్ష ణాధ్యాం భి న్నః కావ్యెనా ట్యెచ భావశతాభ్యో ర్యాపారో ఒవళ్య ముళ్లీ త ర్తవ్యః ఇతిరథారామాద్య సాధారణా వారి విరాజాదీనాం సా ధారణ్యైన ప్రతీతిర్న స్యాత్ తేన చవ్యాపారణ సాధారణీ శ్రియ రణస్థాయిరత్యాధికారజ మోటనఖి భూతభుక్త్వాఖ్యను డా యాబిXళితి వేద్యానర్త తాతనుల్యేవి లో కాథ్యెన వ్యాపా రేణ భుజ్యమా మో! ఇఇత్యుద్యత్ | తదయం కొష్కషః, కావ్యా బ్యాచాభిధా లక్ష ణా ద్వయ భిన్నైన భావుకత్వాఖ్య వ్యాపా రెణ సాధారణీకృతో భోగాభ్యేక వ్యాపారాన రెణ శ్రీహృగ గైర్భుజ్యనూ సూ రత్యా-కస్థాయీరనఇతి - తరళ్ళనూత్రే సంయోగ పదం సాధారణీకరణ చర్చ నిష్పత్తి పదం భోగ పర మిత్యాహుః శ్రీ మదభినవగుప్తాచార్య పాదాస్తు వక్ష్యరూ ణరీత్యావి. వాదిపా భాణకరణకోగయోరుపపత్తా నలిపిస్తే వ్యా పౌరద్వయకల్పవఈయుక్తమ్ - కించాస్మిన్ పమె, ఆపో విభా వాదిర్ణన్యతెజ్ఞాప్య తెలభివృజ్య తెవా- నా వ్యౌదూప్యత్వార్ - నాన్యః అభివ్యక్తిస్త ్చయైన దూషికత్వా: - అసా దేవం బ్యా ఖ్యేయమ్ సర్వమంహి లోౄణాం పెక్ష కాణాంహనిత్య సుభార్మ కరత్యాది శస్థ్పాయి దానవారూ పెణా త్మని తిజ్ఞ 8- తతశ్చయె కావ్యజు టవ్యతిరిత్త వేలే . బేతళ్ఛయెరావ్యనాట్య నాయికానాయకా దిని: కార క్రైస్త చ్చెచ్చుదిభిఃకార్యైవ దనుమితైశ్చినౌత్సుక్యా ఇళి,కృపాకారిభిశ్చ స్థాయీ భూశరత్యాద్యను నూ నై పునః పునశ్నీల కెన్న ప్రజ్ఞాతిశయవస్త్ర సాదృశా వాంపోకూజీ కావాలి<noinclude><references/></noinclude> 4d0ae3cz3vmh7rr5e3x8zuc0zoxssft 104 225338 580344 2026-09-19T09:04:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణే కావ్యౌషు సంతృరైన్నా ఔ్యవ్యభినీ శై ర్వా కారనైర్వాణా శవాబ్ధి తథ్యరత్యాజీస్థాయి మోవిభావన మక్కుక దశార్న ణం క్రియతేతావ్యవైః కార్యైరీ సుభావనమునుభవమయో దృతా శ్రయ...' 580344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణే కావ్యౌషు సంతృరైన్నా ఔ్యవ్యభినీ శై ర్వా కారనైర్వాణా శవాబ్ధి తథ్యరత్యాజీస్థాయి మోవిభావన మక్కుక దశార్న ణం క్రియతేతావ్యవైః కార్యైరీ సుభావనమునుభవమయో దృతా శ్రయి తె-సహకారిఖర్వ్యభిచారిణం విశేషేణా ముఖ్య నీ చరణంజ్ఞానం సుకపర్వం క్రిదతె - ఆతఎవకార్యేనా స్వేర కారగానయో విభావాదిళ ధైర్వ్యకుదిశ్యస్తె - తెచవితా వాదయఃకావ్యేషుణా స్యేషు సాధారణ్యేనైన ప్రతీయ సతుకు మైవైతెశతో రెవైతే తటస్థ స్యైవైతే ఇతి సమృద్ధి లి 7వ స్వీకారేణ - నాపినయమైవైతెన్నతో పై తేనకటన్యై - ప్పోడ్ఛెదమవాశ్య కేళిళనాడుకాయ దూరస్థయ శాన్తిన సరితాధ రేణవధృతం భూ సంజ్ఞయాయాచితే ఆచ్ఛాద్య స్థిర పూర్ణ గణ్ణఫలకం చేశాళ్ళలెనాసనం మద్దాన్దళిత కు నాయి కాదంబఆలచ్చుననిధి జయేచ పుష్పా దృశావయి ఉద్దీ అనవిభావాయేవాధరస్ఫురణాదయేనుభావాయే తదభివ్య జ్జితొర్పుక్యాదయోవ్యభిచారిణళ్ళ నహి కేను వైవైక ఇత్యా సద్బుద్ధి విళెష #రిహారం నియమం కాపురస్కృత్యవతీయ నై శిఁతు సాధారణ్యేనైవ తతశ్చ కాన్యేక జ్ఞానవ్యాభినయేశ వికావాదీనాం సాధారణ్యేక ఉపస్థితా తద్బలాత్తత్కాలేసా మాజికావొమనామితి పరిమితా ప్రభూతృతావిగళతి వేద్యాత్తర సబుర్ర కూన్య స్పాధారణరూప ప్రమాతృభావశ్చోని పతి- త థోన్మిషిత సుమాతృభావైశ్య సామాజికై స్వ్వస్వాత్మని సూ త్కరూ పెణావస్థితో జ్ఞా నావద్ద స్వరూపోరత్యాది స్థాయీ విధా వారి ప్రతీతినఁ వలనైన సమావిర్భూత స్మాధారణ్యేన గోచరీక యితే- వచాన్య వ్యఒభాజదె హృధారగ్యార్ కథమన్యయ్యే స్థాయిన స్సాధారణ్యమిటీకార్యమ్ - వ్యావ్యసా కార ణ్యాధ్యా కహధారణ్యంభవుత్తిః - నరసాధారణ్యేన తత్ప్రలీతోనే<noinclude><references/></noinclude> lzwt3fofxx13ibqny9dmcudz9yqs0hf 104 225339 580345 2026-09-19T09:04:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔతుర్ధోల్లా 11. . " శర్వా, నదల్లా జభిన్న వ్య స్థాయినః కథం గోగర తా విషచిన విషయికావ స్యభేది గర్భ త్వాదితివార్యమ్ జిల్లా శాభిన్నస్యాప్యాత్మకతిక స్థాయి మోఒ పి ప్రకాశమానత్వాని రో...' 580345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఔతుర్ధోల్లా 11. . " శర్వా, నదల్లా జభిన్న వ్య స్థాయినః కథం గోగర తా విషచిన విషయికావ స్యభేది గర్భ త్వాదితివార్యమ్ జిల్లా శాభిన్నస్యాప్యాత్మకతిక స్థాయి మోఒ పి ప్రకాశమానత్వాని రోథేన విషయత్వోపగా రా5 - నచైతాదృళ స్థాయిని కిమా నమితివార్యమ్ దర్వ దైవమానమ్ నదై విమ భివ్యక్త స్థాయీ సర్వరాచర్వ్యెతేతివార్యమ్ - విభావాదిజ్ఞాన సంవలనిది?"యా మేవ తస్యాభివ్యక్త, భ్యుడగమన లెజ్జా కవిరహ దశాయాం తథ్యతిరోభావాభ్యు వేగనూల్ - నచైవ విభావరీవారి తదిఖి వ్యక్తి హేతుత్వే స్థాయివస్తే పృథగను భూ యొకక తతశ్చరన ప్యాసరాలవ్యక) మధ్యాద్యేత్వ నిరోధోఁ భావ సందళిక తయేవ స్థాయ్యనుభవ స్వీకారి విభావాదీనాం వ్యష్టికత్వాను జకు త్తి రితివాద్యమ్ - యద్యపై విరాజాదయః ప్రథమం శబ్దేశాభిన యేననా ప్రత్యేకంజ్ఞా యసై పచ్చిచ్చ యథా నకరసై ళ కరామాధుర్యం ముఫలరసాకర్పూరాది గత సౌరభా శిరం చాన పహు తమిధశ్చమత్కా రాతిశయమును భూ తథా తెనిభావాదయ స్థాయినా సంవళితా అన కుహ్ను తమిథ శ్చమత్కార మునుభూయనఇతి ఆస్తిక మస్తథాపీ యథా నిరశ్రవణ వ్యాప్తి స్మరణ వరామర్శ ఘనాను మితీనాం క్రోడ స్వపిలిపేన్న మతీనాం ఝటిత్సను మిత్యుదయార్క్ మో కలక్ష్యతె అథాత్రాపి విశావాది ప్రతీతీనాం విభావాది అంజలిక ఫ్యానుభవస్యచ ఝాటిత్యాల్ మోనలక్ష్యార ఇత్య సం అయ్యక ముగ్వం సస్యకవిరుద్ధమ్ ఎవరిపాసకర సన్యాయేన వి భావోది సంకలీకలేయా చర్వ్యమాణస్థాయిని టెరామాడి శ్రు తేలిదాజ్ఞ్యాత్ పురఇనపరిస్ఫుర యథాయథా దర్వణాధా రావాహి కడియా ప్రకృతేథాశథా హృదయం శ్రుప్తిశన్ని శోరఢది శాఖ గ్దాద్వయ బ్రహ్మానన్ద మనుభావయన్ని జరాశికత من జంతుకణాది రాశీ స్థాయినాం సర్వదుః భార్మకత్వము వ్యభ్యువ •<noinclude><references/></noinclude> s65vzs70h3ksknheda1saliuvrajzm5 104 225340 580346 2026-09-19T09:04:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300- భాత్మకవ్వ స్థాయినఎకత్వాదిలి వాచ్యడు - విభావాది భే జన థె వవ్యబద్ధి తేః - సదైవం కరుణా దావశుడు భృత్యను కు ఉత్తి జలి. బాచ్యణ్ • లోకేహి స్వరూపతో యస్మాద్యదుత్పత్తి ప్రసాద్ జ్ఞా...' 580346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300- భాత్మకవ్వ స్థాయినఎకత్వాదిలి వాచ్యడు - విభావాది భే జన థె వవ్యబద్ధి తేః - సదైవం కరుణా దావశుడు భృత్యను కు ఉత్తి జలి. బాచ్యణ్ • లోకేహి స్వరూపతో యస్మాద్యదుత్పత్తి ప్రసాద్ జ్ఞాయమానాత్తదుత్పత్తి గ్వస్తు స్వాఛావ్యాదిత్యవిరోధ తదియి C నిష్క్రక్షః - సామాజి లేదు నిత్య సుఖాత్మక మాృక్షకూ వెణస్థ తస్థాయీళల్దేఛాభినయైనవా విభావాదిషు ప్రత్యేకంతీయ మా నెవ్వదు. రాజ్యవస్థాం ప్ర్రాప్రళ్ళరాదినా సాధారణతయై భ ప్రతితై సైర్విభావాదిభిరభివ్యక్త తయా స్వయమవీసాధార ఇతన పానికర సన్యాయైనవిగా వాది సంవలి తయా చర్య్య చణళ్ళెమక్కా రై కఘన కృష్ణా రాధికోరసంతో నేను విభా ,వాద్యన్వయవ్యతిరె కామ్య విధాయి మోరసస్వతిత్కార్యలైన యతిచెన్న - తథాసతి విభావాది నాకే మ్మి తన్య సచ్చార ప్రసంగార్ - నచాస్యద్విత్వాది చన్నిమిత్త నాళ నాళ్ళ తెలి చ్యమ్ - తత్య్రాప్తి సంఖ్యాయనివ్యతయ ఓ పెఔబుద్ధార శర్వమారోత్వాభ్యుపగమాన్నిర్వసుఖాతి సృర సస్యాన కారెణ లేన్య కార్యత్వాయోగాచ్చ. నచతర్షి జో ప్యోఒత్త్వ శీవాద్యమ్= సూక్ష్మరూ పెణస్థి రఫ్పస్థాయి సూరసాత్మకంగా భిజ్య విభావా దెరుపయోగెన పూర్వంసిద్ధ వ్యకవ్యవహ్న్యాదిశ .దభావేన జ్ఞాప్యత్వానుపపత్తెః - న వైపంసిద్ధ మ్యైననటాడెర్డీ పౌవిశ్యష్ట్యా తెతి ప్ర్రాగసిద్ధక్యతథ్య అథం విభావారి వ్యక్తి తెతి భాచ్యమీ - విభావాది సంవలితతయా చర్వడై వత స్యాద్యక్తికి త్యలౌకిక స్యైద వ్య్యత్వ వ్యె హస్వీకారాచ్చర్వణీయత - మన్యం దంధ్యసకత్వంన°్వని దృష్టదరమితి వాద్యన్ అవ్వ తషశ్రుతీకేళ్ళ సర్వానుభవ సిద్ధయా మరఉన్నావ త్వెతై •<noinclude><references/></noinclude> qsbn1icvyat9qrf9js8b5zbul0g8wws 104 225341 580347 2026-09-19T09:04:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యత్వవ్యవహారాను విపత్తిరికివారు - చర్య్యమా ణతీయా రసస్యాధి వ్యక్తి నిష్పత్త్యా కార్యత్వ వ్యవహారో విపత్తేః- 9 యంద రసః పతీతిః ప్రత్యక్షాది శ్రమిత్విలక్షజైన అప్యాన బకటా...' 580347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యత్వవ్యవహారాను విపత్తిరికివారు - చర్య్యమా ణతీయా రసస్యాధి వ్యక్తి నిష్పత్త్యా కార్యత్వ వ్యవహారో విపత్తేః- 9 యంద రసః పతీతిః ప్రత్యక్షాది శ్రమిత్విలక్షజైన అప్యాన బకటాది బాహ్య పదాథల విషయతీయ లౌకికత్వాదస్యాన్నా త్తర నిత్యసుఖ ప్రకాశ రూపత్వాల్ థాయెత కరిమితజియా స్వార్త భిన్నతయూ జగదధ్య క్షయన్తియోగిన స్తనాదపీఠం విలక్ష ణా శాదృక యోగిజ్ఞాన వ్యతాటర్ప్రైసైవ జగదఙభానీ కత్వా దస్భాశ్చ ఫ్యాభిన్ని తయైన ఒలివాడివివయిత్వా తాను చేరిమికాద్వితీయాత్మ మార్క్ పర్యవసిత యోగి జ్ఞానాడ » విలక్షణయం కాదృశ్రీ యొగిజు నస్య వైద్యసంస్పర్శ రాహి తత్వాదస్యాశ్చ విభావాది పరామర్శ ప్రధానత్వాదతో క విలక్షణీయంగన, ప్రతీఃః ఏవం చైతాదృశారా ఠిక ప్రతీతాబ్రశా శమాన త్వెన రసస్యజ్ఞా వ్యశ్వ వ్యవహాలో ఫ్యాఉచారికవివ- - కం- నిర్వికల్పకం అటకల్పకంనా - నాద్యోరస ప్రతివెర్విధా వాది సందలనావ గాహిత నిర్వికల్పకత్వాను పశుత్తిః" నా వ్యస్సేవికల్పక్క షయ త్వే రసశ్య సంకల్ప శాస్తర విషయ మ టాదివచ్చర్వణైక సారతా లోకోత్త రానద్ద రూపతా స్వసం బెదననూ సిద్ధతాచ నస్యాత్ - నచైపమినికని పె ధ్యతరవి థినాన రీయికతయా రపప్రతీతి గ్నిర్వికల్పక భిన్న కయాలేవి కల్పకర్వం సకల్పక నిన్న తయా నిర్వికల్పకత్వం చేత్యుతో యాక్త శత్వం విరుద్ధరూప్యతి వాద్యమ్ ఉధయాత్మకత్వ ఊపి పూర్వదల్లో కోత్త గతామెనత స్యాఅభివ్యశక్తి న విశోధము శత్తుతస్ప్వప్రకాశాత్మ్య స్వరూపసంవిడప్తృతీయ పి శ్రీ • మాత గరం సంయోగ చడం సంవలన పరమ్ - నిష్పత్తి శకంగా ఖవ్యక్తి పరమౌ- యద్యవీ కాన్యె నాణ్యఒపీ విభామాద్యమ భవ కాననకా త్పారూరకానాం సుఖవిశేఉదాన్య శవివరశ<noinclude><references/></noinclude> 2qgbvxxhsetyit6lnrkjbqgn7kp96cl 104 225342 580348 2026-09-19T09:04:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '90# *కార్మకర్వనదశ్యవార్యమ్ - శీతకృతిపతిః_ అన్య సుఖ కల్పకారం కొరడాది, ఛావాది సంఖలితతీయా మాత్మశ్వరూపం సుఖమేదరశీదత్ముక్త మిత్యాహుః J క్షః = ప్రత్యేక మెవ తెషాం రసాభివ్యక్తి సమర్...' 580348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>90# *కార్మకర్వనదశ్యవార్యమ్ - శీతకృతిపతిః_ అన్య సుఖ కల్పకారం కొరడాది, ఛావాది సంఖలితతీయా మాత్మశ్వరూపం సుఖమేదరశీదత్ముక్త మిత్యాహుః J క్షః = ప్రత్యేక మెవ తెషాం రసాభివ్యక్తి సమర్థత్వాల్ ' • ఆలో ఇధావై ర్వా వ్యభిచారిఖి ర్వా సంయోగాదిని విచృత్తి రిత్యెక ఆర్తవ్యమితిచెన్న - తేచ్చమే కైకస్యానెకరససాధారణ కయిగా వైశాన్ని కల్వెన మిళితానామెన రసాభివ్యక్తీకర్వాల్ తథా B- వ్యాఖాదయోహీ భరన్న స్యేవ వీరాద్భుతిరాజ జా క్యాడ్బిథ్తి కశ్చితన ర్వికమ్లా దుత్సహతే అన్యః కుతూహ శైవవిషయతే ఇతరః కు ధృశీతి విరావా నాజు వైకాన్యమ్ కథా పాఠానయి శ్శృఙ్ఞాతన్యైన కమలభయా ప్రశయో రాజ్యనుభావాప్త థాహి- యథా। ్చద్రం మనుభవన్నాన లేజ ముఖ్చతి - తి ఖాపరః కరదుఃఖైన శోచన్న ళ ముచ్చితి -' 6 తాన్యస్పోరా విదంకాద్భీతో ఒడ్రుమ్బత్యీను కాబావారు నై 1 . శకాజామ్ రథారీ- యథావిఫలమైన విజ్ఞా ఆథోత్సాహ క లోకన భయెనావీతి వ్యభిచారిగారునై కాన్స్ట్యమ్ ఆతిశ విభావాదీనాం ప్రత్యెకను ఇకరససాధార ణ్యాన్నై కైకన ఇక స్యాపి రఫస్యాభివ్యక్తికి మిలితా నిధికమై నుమిళితాబా అద్రియం సౌభారణ్యం యథాశాస్త్రి కృక్లోరియోస్తత వ్యాక్ స్యాఎ జామిజ్యాకుణపల్వెనభ శాస్త్ర త్వేనచ చేరివా ట్రా ముకయోః ప్రతీతివిషయ శ్వాశుభయి రస విభాతత్వ ముతుహ తప్యోరయామభావత్వంచినా యా ఉభయ వ్యభిచారిత్వంచ 1<noinclude><references/></noinclude> 27cy1iylrsoixrurfxpqlwyldeho6sy 104 225343 580349 2026-09-19T09:05:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3. ఈ3 ప్రసాదం నేడు గ్రామాయాధృఖ్యాపర్తిః - మ్ఫు అవ నీ భావతి ప్రనికాయ మేన ప్రసాదావసరః - కురి. సభోదు భుÉళ్యాుళ్ జాంగధజా మేఘవస్తురితం మేఘవ్య విశేవంద్వ యెమోరీ :శతాధిక్యం ద్యోత్వం-...' 580349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3. ఈ3 ప్రసాదం నేడు గ్రామాయాధృఖ్యాపర్తిః - మ్ఫు అవ నీ భావతి ప్రనికాయ మేన ప్రసాదావసరః - కురి. సభోదు భుÉళ్యాుళ్ జాంగధజా మేఘవస్తురితం మేఘవ్య విశేవంద్వ యెమోరీ :శతాధిక్యం ద్యోత్వం- గథాభ మరాశాం కూ లావా౦ఛ హజితై దిశా శాం కళ్ళో ధాతిక యాదృచ్ఛు కె - వద్ద ప్ర్ర ఇశ పపా స్వష్టికోకి: రూణం కలిసమ్మతమేవేతి నీకాలధిలో ధఇతి ధ్యేయమ్ = భూమిర వ్యళిన వాడు, ర వ్యాధి పాషాణ దా గణపతీ- వంశ్చనియ్యదిము దివినా చను షీ ఆపి ని ధాతుం కళ " * దూరేరాం ప్ర్రాణధారణకథేరీ వ్యజ్యతే - యీదిక ప్రాణాగత్త భామ మా సూన్న తండ్రియు నద్రమును ప్యుత్సహఇ తీహన్యసే తవపినాస్తి- యిం ప్రణతిపరz0-035 7 వలం దయిత ఇత్యాన విధావో చెయత్యాది మోదీ సేన : భావశ్చనిషద్ధి పశ్చిమభావ వ్యభిచారిణే పుష్కలా చాక సాభివ్యక్తిః ఆతో ఒక) విధానమా స్వరసాభివ్యక్షైకతాద శ్యతే - తథా — పరిచుృద్ధి కమృణాళమాన బద్దం జూ వృత్తి అపీ పరివార పార్థ భూ వాధి: క్రియాను। కలమతిచహీమారి. శరీఢమ బిరతనన్తా పవశాన పరితో బ్బదిరబి సవార్ మానమ్ అ నేన వై ఆర్య రూపోఒనునావోవ్యజ్యం ఆహారాజ్యాచిత 8) యాక్వస్ పరిజ్ఞార ప్రాథం నాభిరిన ఉదృత్తిర్నతుస్వరఇవి - జ్యోత్యతె - వ్యభిచారి గామాక్షరక్వెజా ప్రత్యక్షత్పాల్ రామభావాన రత్వం వేత్యాహుః - సద్యఃకృష్ణ దని దన, . శర్యంనిబద్ధ్భవో ఏవమతాను?తను త) నిబచ్ఛ పరిపాలిత్య<noinclude><references/></noinclude> gs925hf1gk76vx8q22hyy2adk0dfvdo 104 225344 580350 2026-09-19T09:05:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 డ్రమ్ | మాని వ్యాళ్ళరజనతివ్యతిక బాష్పీమ్బు పూర్ణంగ కాల్బథర్జాతకు హెూ ప్రపఞ్చ చతురం జాతా నీ ప్రెయవి. మారెపియెద్బపై సత్బుత్సుకం యద్యపాృత్సుక్యం చేతనథ ర్మప్త థాపి తదభివ్...' 580350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 డ్రమ్ | మాని వ్యాళ్ళరజనతివ్యతిక బాష్పీమ్బు పూర్ణంగ కాల్బథర్జాతకు హెూ ప్రపఞ్చ చతురం జాతా నీ ప్రెయవి. మారెపియెద్బపై సత్బుత్సుకం యద్యపాృత్సుక్యం చేతనథ ర్మప్త థాపి తదభివ్యస్థీక వ్యాపారవజ్ఞా కమితి యావల్ - అ ముకుల్ల మితిహర్ష : ఆళ్లి షృత్యిరుణమితిలో జః-భూసంచ నేనాసూయా బొప్పాయ్బ పూర్ణతయా వ పాదఇతివ్యభిచారి తామేఛాత్ర నిబద్ధ నమ్ . యద్యక్షి ప్రపాదోశవృభి చారి వ రిగణిరస్త ఛాపితెన స్వ హేతుభూతామితిరుపలవ్యతి శాస్త్రా మాన ఇతి ఐదన శాస్త్రానుసస్థానైన ప్రియశ్చర గానతో యత కే • ఎంచార వ్యభిచారిగా మేన వ్యష్టికత్వం దృశ్యతె - 68శీ క తమిళితానామీద వ్యజ్ఞక తేతి నూర్కే కారోత్తం సఙ్గచ్ఛతి ఇ ఆచేత్ నిర్యంతథా పెద్ద తెషాం విభావాదీ న్యాయపాన రసా శద్యాభావే నాసాధారణత్వాల్ స్వానుకూలె రద్వయా' వె డైం రస్రవ్యష్టా|తా సతుప్రుత్వెడం రసప్రతీ తెర్విభావాది త యసం. ళిత స్థాయివిషక్వ స్వాభాబ్యార్ • స స్వెవం కార్యో స్నేయధర్తానాం యథాకార్యమున్నయనాద సుప్రతీత్యను రోధేనానుపాత్తాఅస్తివిశానాదయే మిత్యాక్షే పెణవోషనీ తా కక్రదర్వణావిషయా ఇత్యుక్తం స్యాత్త ఆశ్చ వచ్చా కల్పన యావ్యక్తి రిత్య గే) వక్ష్యమాణోదోషః ప్రభుజ్యెతేలి చెన్న- యతిహ్యముభావ విభావయో రూపొత్త యోరపి ప్రణిధానగమ్య త్వం ఈత ప్రతీతివిళ హ్పేన దోషస్య వక్ష్యమా ణత్వాత్ - ఆర్ద్ర కొనుమి తెరా మస్య సంభృత సారగీ త్వెన ప్రతేత్యనిక బూదిత్యాహుః - ఆధ్యాతు వినా జూదీ నామ సాధారణ్యప్రత్యెక ఎ వ్యష్టాశత్వ సంధా నాదితరాలే పకల్ప నానయుక్తా - వృష్టా కఠిన మాన్యాలోక దీపశ్రీశాది వ్యకథా డెఒవిష వ్యధ్యేమ ·ూడా లెదో.. రపాభివ్యక్తి షుకురృ గౌరణిదణ్యాతి జన్య, తహ్ని<noinclude><references/></noinclude> 7or2jrf60i30hlxlhofgfjug0aqdd56 104 225345 580351 2026-09-19T09:05:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'الأول 00x- ద్వీప రై జాత్యక సైతం సదోషాపహమిత్యాహుః - రససారస్య లక్షణస్తు ర -సత్వమెన - నరతతమానాభా పశిరసేన శిక తా పొధిర్వేత్యాహుః . - అథ ప్రాస్తావ నిరతయ రసం Lభజితె - శృఙ్ఞార హాస్యోకకుణా...' 580351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>الأول 00x- ద్వీప రై జాత్యక సైతం సదోషాపహమిత్యాహుః - రససారస్య లక్షణస్తు ర -సత్వమెన - నరతతమానాభా పశిరసేన శిక తా పొధిర్వేత్యాహుః . - అథ ప్రాస్తావ నిరతయ రసం Lభజితె - శృఙ్ఞార హాస్యోకకుణా రాద వీరభయానశాః। b అకాట్టే రపాఇలిచా ద్యెయన్నాట్య గ్రహణం సత్కా వ్యష్వ *రొపింనాస్త్రీ తిద్యోతయితుమ్. తథావనా ఒళి న యేన జీషత్కార కారిణోఒసే వేన రసాళ్ళా వాలిన యిస్యతుభం ముత్కారిత్వ బత్ స్సే 'ట్య ఏవో పనిబద్ధస్ప్వవత ఇతి రాట్ప ర్యమ్- శాన్తోగపోవా ట్యె కన్య. శత) శృఙ్ఞారం లక్షయతి.. స్థాయీరలిరత్రింత స్పశ్శక్గార రసస్మృతః ॥ 3.04 కృతిర్నామయూనూ ర న్యూన్య విషయా పీతి: ఏక ఏవ విశ్య ముఖ విశేషప్సర్వెషు రసెషు స్థాయీతి పమేర ద్వికావా విభిరఙ్కు రాజదళాంనీయమానంవిక్యం సుఖమెదరితిహాసాడి సంజ్ఞాఞ్యం అధతే- శత్త ద్విభావాధి సంకలితిరయ చర్వ్యరూణ కుఅదెవ శృఙ్ఞా రహాస్యాదిర సంజ్ఞాంలభత క్షతిధ్యయాన్. * మెవ కృష్ణారం విభజతే . సమోగ విలన్భతాళ్ళత్తా ° త సమ్భోగం విభజతే.. • గోద్వివిధోభ వెల్ 3. తథాపి కామినీ కాన్తారబ్ధ భేదాద్ద్వికా ఇతః । యథాందథాకీర త్యెపాకటాక్ష శతాజ్. ప్రియె తథాతధావహత్యెజి సారి జార్చుక ఈ సయోగో యద్యపజాయికా నాయకయోః పరికరా జగోతన సమ్భూషణా లిత గన చుమ్బవాడి భేవాడని ఐత పతి - తథావి తదవాస్తరభేకానా మానక్త్యాతృరిగణ యితని<noinclude><references/></noinclude> rcwurlpozhkbd4w1y6221z1z51mgxh0 104 225346 580352 2026-09-19T09:05:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యిన్ ఆలస్బన విభావి కటారు ఏమాణమును భావః - తథనుమిత మాక్సుశ్యం వ్యభిచారి - నాయ కారణేకు నాయికాLలచు న విస్తాఐరి॰ రోమాజ్చోరుభావ:- రదను మిరే చూతృక్యం వ్యం చారీతి యి దృశృద్యమ్ - యథావ...' 580352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యిన్ ఆలస్బన విభావి కటారు ఏమాణమును భావః - తథనుమిత మాక్సుశ్యం వ్యభిచారి - నాయ కారణేకు నాయికాLలచు న విస్తాఐరి॰ రోమాజ్చోరుభావ:- రదను మిరే చూతృక్యం వ్యం చారీతి యి దృశృద్యమ్ - యథావా-- కూన్యం వారు గృహంలో క్వశయనా దుద్థ కింపళ్ళ నైర్ని రా బ్యాణ ము పొగతస్యను చిరం నిర్వర్ణ్య సత్యు ముఖమ్ - వినబ్ధం పరిచుర్బుజా తవుక కామాలోక్య గణ్ణస్థలీం లజ్ఞానము ముఖీ ప్రియెణ హసీతాబా ה వాళ్ళకై శిజ్చిదుత్థాయ ప్రియన్ననురాగ శోధనాయ॥ పటి నికాము సాగతస్య పత్యుముఖం సుదిరం శ్రీ రీక్ష్యంని శ్రద్భం ఉరిచుర్బ్భజాత పులకాం ఉత్పుర్ల స్థలీరూలో కృనణము భీ బాలాహఛతానికి యెణ రం మున్బి తెతి బాచ్యార క్య * ఖాశాన శాసవమార్ విజాం గోచరః-భూవరా సగృహ ఏలోక సముత్థానస్య ఉత్థానం ముఖనిర్వర్ణనస్య తచ్చ కంచు తావధ్య రచ్చవుల మార్గమయ్యే కదవలో తనర్పాలజ్జాయీస్సా. చఝుభావన తెస్పారపియ చుచ్బునస్య కారణభావరూ లబ్బు » ఇక్యరం పై కక్ష్యాత్వాలు కారికాణాం గోచర ధ్వ వ్యధ్వనీ ఖాస్తు సమ్భోగ శృంగారశ్చర్వణైక పధను ధ్యాస్తె " తథాహీ శూన్యమితి విజనరియా చునానయోగ్యతా వాసగృ హమితి లోక్చక నాది ప్రామ సమx సయోద్దీ పైకతానిలో క్యా అవిలో కనన్య పౌవః పున్యలక్షతో విశేష సైనచ చూశానోక యిఃశించి టితాయేతి పూర్వకాయమాత్రేణ శయ్యా ఐరిత్యా X1తేశ్రర వాయికోరు ఉందాని లో కుశాతాశ నైతిమికన్నీ, క్షాలితోరు సంక్షోభంత ఉత్యురు జ్ఞాన భీరుతా ఉష్ణోగత స్వేతి. రెవిక తయి చుమ్బికు ముచక్రాన మితి తస్యా<noinclude><references/></noinclude> e0xlte5k7520dvzwi713s4zd5y02ii8 104 225347 580353 2026-09-19T09:05:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'nói. కాబోధన నైపుణ్యం చరత్యుతి ధృశ్వభూతం కతువూ వృత్తి ర్జా కపుల కామితి పులకా నామంళా రావిర్భావ? ఆతా పమిత హ॥భీత్యయపథకాః కెనరలజ్ఞాతికయాదస్యాయుధా నను నేఒపి సప్యాతస్త్రలగత్తు ల...' 580353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>nói. కాబోధన నైపుణ్యం చరత్యుతి ధృశ్వభూతం కతువూ వృత్తి ర్జా కపుల కామితి పులకా నామంళా రావిర్భావ? ఆతా పమిత హ॥భీత్యయపథకాః కెనరలజ్ఞాతికయాదస్యాయుధా నను నేఒపి సప్యాతస్త్రలగత్తు లజ్ఞ యైవ స్వయంన దమిత్యర్థః తత్యురితి ప్ర్రాణ్నిదిశ్య ప్రియెజెతి ప్రతినిదె శాత్త కానీం తస్యాధిక పెడు విషయత్వం వాసేతికపరాగ ఉజ్ఞా సతఖ్య హపాతికయో బాలేతి చుబ్బిన చౌర్యా చాతుర్మం చిరమితి యీజతాసముయెన లజ్జా మని ధూ సమ్యోగ బ్ధపరి చుబ్బునార్హం కృష్ణా రస సాయి కారబ్ధశ్వం క్రియేణ హనతౌత్యానౌ వాయకారబ్ధత్వంచ తేన సమ్భోగతృష్ణార జ్వయిమపీహాభి వ్యాజ్య తె- అక్రవాళ విషయకరఠేరాయి శవాలమ్బున విశాఐ:- శూన్యవాస గృహాదికి ముద్దీ ఉన విధి Wikim కింబిమిత్థా నాదిశ మనుభానకి- తదనుమితా త్న క్యాదయే వ్య భిచారిణః- నాయికా విష యగర తెర్నాయి కై నా లక్బనో విధా వశిహాసోఒనుభావః రదసుమితహపాదయోవ్యభిచారిణ ఇతి ధ్యాయన్ ఆతి సమ్భోగవ్య ద్వయారబ్ధ్భ త్సెసీ ళ్యా, న వాయి కారబత్వాన్నాయి కారబ్ధవ్యై బెదముదాహర ణమితి. ఆపిల్ - తన్హ తెశాయి కారభోయథా త్వఁ యుద్ధాక్షి విశైవక, ఇ్చుళికయాధ త్పెరున హారిణీం లక్ష్మీ మిత్యభిధాయిని ప్రేక తమ శర్వీటికా సఁస్పృశి - శయ్యేపొన్త నివిష్ట శక్ష్మి, కకథ నే భోత్సవా నద్దితో నిర్యాతళన కైరళీ కవచమోసేవ్యాస మా జనః- హెముద్ధాతత్వం శబ్బుని కయానితో లేవని దైవ వతుజ, •<noinclude><references/></noinclude> 1do7ti0q8urrv5wek00fknhpi6o0d0q 104 225348 580354 2026-09-19T09:06:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'హంకారయిష్యామి ఖాభ్యాం స్వైరమా హ్యతామ్ ఇత్యాదిక మిథ్యాభూతోపచమో వ్యాసాయం క్రియాయాం సౌ యథాభవతి తథాశన రైవకైక శోయగ వర్గమన్న శత్కా శహత్వాల్ నిర్యాత ఇత్వత నాయికా విషయక ర తెర్...' 580354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>హంకారయిష్యామి ఖాభ్యాం స్వైరమా హ్యతామ్ ఇత్యాదిక మిథ్యాభూతోపచమో వ్యాసాయం క్రియాయాం సౌ యథాభవతి తథాశన రైవకైక శోయగ వర్గమన్న శత్కా శహత్వాల్ నిర్యాత ఇత్వత నాయికా విషయక ర తెర్మా యి శాలద్బనం తద్వీజికా స్పశూనాదిక మనఃభావశీ అధికాయి ని వరిస్కృతి అభిధాన సంసృళకనయోజక కాలత్వ ప్రతీతి బై దనుమిద కాలాష్మత్వ లక్షణమౌత్పుళ్యం వ్యభిచారీతి ఈ అభిలాష నియో నెచ్యజు వివా సైశ్చశాచతః| శతాఖిలాష హెత్తుక లక్షతి - అయొగశిపారణం త్వాద్వైర్వేప లమ్భోజి భిలా జః/ భూ యేఒసి కింను పశ్యామిప్రియం మన్మథ హ 2,524. పూర్వసజ్ఞతి వినుర యేర్నాకయోరనురాగ నను ఒ వహేతుకో విపలద్భుః- ఆయంచ పూర్వశద్ద్విధా- నాయి - కారకోనాయకా రబ్ధశ్చేతి - శతాద్యస్యభూయో పీత్యుదా - రిచయాదుద్గాఢ రాగోదయాస్తాస్తా ముగ్ధదృతో నిసర్గ భుభురా కృష్టా భవేయర్తయి! యాధ్వీనఃకరణధ్య బాహ్యకరణత్యా పౌరరోధీక్ష ణావాశం పాపరికల్పితా స్వపిభవత్యావస్ధ సాష్టో అయికి 1 అభిలాష, హెరు ? విహాలమె భయుప్రీతి మనస్సరా<noinclude><references/></noinclude> fi5rhuwrc7nrg88khf2bfabnt6hdn5h 104 225349 580355 2026-09-19T09:06:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పోతుర్థీల్లోనః - శరాకెట్టు విలాని విశేషా మయుడ్డూ స్త్రీ అనుకుల్యకా తినః కిర్ళవేయః. ప్రేముల దర్శదాద్వాక వ ణాద్వా విర్భూ తాపీ}తిః - తకుర్త = సర్దేశం నాదిజనితా లిః స్త్రీ మాని...' 580355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పోతుర్థీల్లోనః - శరాకెట్టు విలాని విశేషా మయుడ్డూ స్త్రీ అనుకుల్యకా తినః కిర్ళవేయః. ప్రేముల దర్శదాద్వాక వ ణాద్వా విర్భూ తాపీ}తిః - తకుర్త = సర్దేశం నాదిజనితా లిః స్త్రీ మానిపద్య రంకి - కథా ప్రణయ్పృశిశ్చ కిమ్భవేయుః ఉరణయళ్ళ ఆకృష్టం సే) వైవ= తదాహ - సే) మనీతం చే కపళారి చెత్త జా - గాయ ఉచ్యతఇతి - తథా పరిచయా ఉద్గాఢరాగో దయా శ్చకిమ్భవేయు;- ప్రణయ ఎవరిత్యాతు రజ్జన మోరాగ ఇక్యు వ్యతి-త భక్తమ్—రాగో విధీయతే గాఢః వణ యేగఱ్ఱనడు ముఇతి - యానుచెపాప్వొక పాపరి కల్పితాశ్వన్ ను మోగథ మాత్రశిషయాన్వీపి వసోకావ్యాన్డియ ప్రవృత్తి విరోధీ ఐయే నిర్వ్యాపారతాక్షిగా ద్భవతి - సస్వయ మవ స్థా ర్భాసాధారణీత్యగఉక్ష మానన్ద సాన ఇతి- జయమభిలాష, 3 • .. ఆరతిస్పంజ్వరః కార్యంలజ్జాత్యాగో మాతృతిఃకీ దశావస్థాళవ నైృతా ఎలభిలాష ఆతచదుః ప్రీతిం లక్షయతి - మూ చతుః స్త్రీలను శథితాతదేశాలోక నెరతిః ఉశ్య వ్యనిమిషం శాస్త్ర మాసీచ్చితాప్సి తెవసా || ౨౦. భావా--బిత్ భవన్తంలిఖితందిరాయని ధ్యాయ ని ధ్యా ఫిరమ్భవత్యాః- ప్ర్రాస్తాదృగాకార ఇజాని మేషరా వె... పిమీ పల క్ష ణం | యథా-సఖిజనానాం సరపోత్తి గుమ్మెన్సును ర రాయాహరిణేష్, గోయాః | శ్వద్వర్ణ నా కర్ణన సౌమన ప్య ముక ఔతాయాం శవసః 'ప్ర్రామా నామ్ ॥ నీక మితిజ్ఞాత్వాతాం ప్రతి పిషితం మనఃఖ లడ్డు -భిరామ విస్తూపథిదూతికాము ఖాతృ మేత్యస<noinclude><references/></noinclude> qjioykmlnjt3z44fxh97is56gpw2cg5 104 225350 580356 2026-09-19T09:06:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ధర 8దశాందిప్తం సంకల్పం సంప్రభవ ! వేమే చదూతీ నిపుణాం నజూ వేధవితవ్యతా !. పతావా — బిళ్తాముృషాదూతీకయైన చేతిల్చో రేణయోగంము అభంలథాయి - అభఃకివి;త్యాహితం. స్థిరరాజఖిర షా నోము ***** ... ప్...' 580356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ధర 8దశాందిప్తం సంకల్పం సంప్రభవ ! వేమే చదూతీ నిపుణాం నజూ వేధవితవ్యతా !. పతావా — బిళ్తాముృషాదూతీకయైన చేతిల్చో రేణయోగంము అభంలథాయి - అభఃకివి;త్యాహితం. స్థిరరాజఖిర షా నోము ***** ... ప్రజాగరిసుచిన్తాభిన్ని జ ష్ తిరహర్షిళన్/ నీ మే చÀంకథాశూన్య నిశినీలో లలియమ్ ! ఆవని కాప్నోరి కదా ఒపిచైనామ్ 15 శాంతి:- ఆరటిస్తుభ వేద్వైట్ళ ద్వెష్వపిళవుషు | చన్ద్రం కలయతే అన్వీచక్రవాశీ వపాలికమ్ ॥ 4. భావానిలయత్మ శ్రీ నిశాధినాధం కమీచర్సం వీక్ష్యత సోదరీసా - సమీరణాత్త కథ్యతి జీవి తెళసమీపతో హస్త ప Xజార్కిమ్........ ఆధనంజ్వు:- 0 ఛంజ్వరిస్తే నుసేన్తావే ధరస్పర శరోవతః తాక విస్యాయిదిర : శ్చన్ద వాద పిశీతలః 11 4£ 4 . అనాకవాలెపు రమక్కృతో2పిచనై వల శృర్దన శఙ్క లిపః-శదళ్లి ల్గొద్భత అత ణేన రప్తాయ స్థారీతిభునిళరోతి. ఆభకార్యము - నా శీలమధ్యదేశను - అనాద్య సముత్యలను హాకా ఖ<noinclude><references/></noinclude> 4cur812vv0vm8ivxex8750ygsxfe2lc 104 225351 580357 2026-09-19T09:06:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ందుకు స్యెతమయ్యేష ఇతి పృచ్ఛతి స్వాభభీమ్| మైకాని భీః పురాయా - సైంస్వయపరి గామిలి ఫామ్స్టకన్లు యిళోడీ విళ్ళ యభువంశి కెలో:- భయిస్సాృదయథాజ్ఞా సంత్వన్నయ ( వెత్తి పాజికల్ | ఖాతా—హ...' 580357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ందుకు స్యెతమయ్యేష ఇతి పృచ్ఛతి స్వాభభీమ్| మైకాని భీః పురాయా - సైంస్వయపరి గామిలి ఫామ్స్టకన్లు యిళోడీ విళ్ళ యభువంశి కెలో:- భయిస్సాృదయథాజ్ఞా సంత్వన్నయ ( వెత్తి పాజికల్ | ఖాతా—హరి సృ సుతీవ్యభితమ్య కీరం ఒదుర్విభాతీశ్యంలో కంచన 99- పడ్డానురాగే స్వరతీతి భానం పేక్ష్యం బుం గో చేయ నిజం మృతిస్తుబురణోద్యోగః పశ్యనీ ముంసపాహసా। 302 సాక్షాన్మరణస్యాశోభనత్వాత్త ఉద్యోగ ఎవమృతిః - ప్రత్యుజ్జీత న సంధావనాయా? మరణమషీకా చిన్ని బధ్నన్తి -రేదయక్తడి- అన్యతిరామరణ్కెవ్వర్య రజీఎ నె కారం స్నేహగణవారగుతో యమృతౌ న సమాగోమిత్యాహుః - యథా-దత్తె చతురు కుళికరణతో, కిలెబోలచూతే మాక్లీగాతం & శతిపకుళామో శగర్భశ్యవాయోః | దాహ ప్రేమా సర శబినీనీ పత మాత్రాన రీయసామ్యనూతికా కృయతి బహుతో మృత్యవే చన్ద్రపా చారా || ఏతావశాన స్థాః- బియ్యమాణ లివ్రేలద్భకృష్ణారా ర్త రేవ్విప్యెద ముదాహార్యమ్ . ఆ థవిరహంలక్షతి. • యూ యోఃకుతో ఓపివికె పోయక్త యోర్వీరీ హెూ యతః | నాస్తి 1988ద స్దా సేమాగతిః ॥ 37. యంయన్నా వ్యాధి ప్రథమం శరస్పరానురాకెణ సంయుక్త యో ర్మాన్నప్రదాన తాపాఠిరిస్తారు.—తోఒపీ హోథోర్విల్లే పోవిరహః - యథావా - అన్యత్రి ప్రజతీతి శాఖలు కథాకావ్యస్వతాదృ కుృహృద్యో - క్సెతరకల్ప నాకబళితస్వాఞు నిశాస్త్రన రేబాలా కృత్త వివరి నబ్యధిక రానాప్నో అని కాంనిశి ఆస్వత విపక్ష రణణీగృహె Xద్భతీలి కాతథా తచ్ఛక్కైవ శాస్త్రి . తహిళా సుహృడోగృ<noinclude><references/></noinclude> iczngcyayqfc4l8t5ki59254kbccd0x 104 225352 580358 2026-09-19T09:06:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కధ్యీసుహృదపివార్త - ఇయమైన సుహృదో ముహ్యనిచ్ఛా యమం స్వగ హెఒక సాణమపి మారిథిరహయతీతి - తథాపి నాగతః తసాద్వి ధేరి జాయము రాధ ఇవ్యనల్ప వికల్ప కాభిరన రహృదయ గృహాన్త రెవ ప్రవృత్తి విల...' 580358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కధ్యీసుహృదపివార్త - ఇయమైన సుహృదో ముహ్యనిచ్ఛా యమం స్వగ హెఒక సాణమపి మారిథిరహయతీతి - తథాపి నాగతః తసాద్వి ధేరి జాయము రాధ ఇవ్యనల్ప వికల్ప కాభిరన రహృదయ గృహాన్త రెవ ప్రవృత్తి విలువాతిక యాణాలానిశిని(గ్రారినాప్నోతి బిరయత్యధికం శాస్తే విర హెూర్కణ్ణితా మకెర్యుక్త లక్షణ విర హెూత్కణ్ణితా వ ఇయర్ూ.150 వలద్భున్న విజహ"హేతుశత్వం జైయమ్- అర్రివాయి కాగశిర తేర్నాయక ఆలమ్బనం, వర్త నాదిరనురాజ " కరుణాఒసిరహఏవాస ర్భవతి. వఛకరుగోనళ్ళఙ్ఞారు భ్య శోకస్థాయికత్వానితివాద్యను - ఉత్వుః పునర్జీవ వెనకవుతా న్య తరస్యాపీ రతెరనపోయర్ సత్ప్రకృతిశ్య శృతార స్యైవా చిత్యాదపథాూతస్థలె త్వజప్రభాషాద్ కరుణరసాన్యి సౌం ఖ్యాత్' కాదమ్బరీ ఐలా పాడిస్తూ తస్యాఃపూర్వము న౦యోగాడ ఖిలావ జివి( పలద్భు ఎవాన్త ర్భపతీశ్యాహుః . ఈర్ష్యా హేతుయాహ- - ఈర్ష్యా హేతుర్విపల మ్భోలి క్లెషస్పాగపి క్రియే! ధన్యా హం౬్వత్ప్రయానామ పితాస్త్ర్మిక కాద్య యత్ | 3౨.. వియెగోతస్థల నాణ్యాసంభోగాదినా కృతాపరాధీనతియే విశ్లేష సృఈర్ష్యా హేరుకూ విప్రుమ్భః యథాఢవ్యాహ మితీయంగోత) స్ధల కాత్కృతాపరాధంశకం ప్రతి నాయి కూ 1 !- యథావా — సాపత్యుః ప్రథమా పరాధ నేమయె శ్రఖ్యా ఉదెశంపినా భూజోవాతి సవీమార్గవల క్రాంతకో సంభూ బీనాద్ ! స్వచ్ఛైరచ్ఛకపోలములగళితై : పర్యప్త నేత్రామ్బు అనుపదేశీంవిజా దేవికమం సఖ్యాజము నా రివలనం పదా దుభీకర ణంశక్తీ నాంసోల్లు శ్రీ కాం సూచనంచనజనా అ - శిస్తుస్వ ర్పై రద్దైన 9: లుష్య రహితైః తెనయునా తృసా<noinclude><references/></noinclude> m6my6eymartvdyzrip28m8ltt3l6wci 104 225353 580359 2026-09-19T09:06:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '005- ధనపై ముఖ్యం వ్యగ్యతే - అచ్ఛేతి పూరక తెనక్షణం వేల మె శ్వదేశితx తైః ఇత్య"నైనవి ఎలద్భకృరతా పాపహరయ సారమ" క్త్యా ళయ్యాయా మెన లుభ తివ్యజ్యుతె అన్యథా చాప్పా గా ! కపోలమూలగళవాసంభజా...' 580359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>005- ధనపై ముఖ్యం వ్యగ్యతే - అచ్ఛేతి పూరక తెనక్షణం వేల మె శ్వదేశితx తైః ఇత్య"నైనవి ఎలద్భకృరతా పాపహరయ సారమ" క్త్యా ళయ్యాయా మెన లుభ తివ్యజ్యుతె అన్యథా చాప్పా గా ! కపోలమూలగళవాసంభజాత్ అత ఎపలుకల్లోలా అం రోదితి - అతనాయి కాని కులమ్బున్న నాయికఅల్బనమ్ ఆగ్రపొశాదయోనుకావా? కూనోవ్యధి చారితిధ్యేయాయ 5. ఆ నిప్రియ ఇత్యుక్త్యా మాపీ వ్యనాయి రాకర్తృక శైవత థా పీ— e 1 ఆస్తి స్నేపలతాగృహేత్వమభవద్య నార్ధ దత్తెష్ గా సాహం ఫైళ్ళ రికారు కా బిరచభూగోదావరీ సైకతే । ఆయాన్త్యాపరి దుర్మవాయికమిన త్వాం విద్య బద్ధవైయో కాశిర్యాద రవికు వాయికాంజతికృత ప్రణయకోపం నాశం ప్రతి దూతీ హెచనమ్- ఆరి వాయికకృతోమానఏఐ- ఏవయుజ కృ కసూయథాయి. హృదిమమరమణీయా కాబినిత్వర్గ వాళ్వేత్వ మిజ్ సజాతీతి స్త్రోతు కాదు న్యే వత్యుః | సురనుంధిత కోణం కయ్యానియోగః. ఆథప్రవాస హేరుతంల&యతి- వాసవి పలద్బు: పి యె దేశాన రోమ్మల | య మీతిదయితే మో కామివ్వాళన కాశి దక్ష | త్వనుభవిస్తే క్ష్యార్గవ త్తెక్షణ పాఠః- ఉత్తర రాజదరి వెళి రామం ప్రతి సీతాసౌఖావాస్య జనస్థానేతయేః పూ త్వవృత్త మునుస్తారయన్త్యాఉరితా క్యశురత్వాకథనం ప్ర్రారూ దికమ్.<noinclude><references/></noinclude> hxm7b26y9fdif80yk20f9sj0rdmvreh 104 225354 580360 2026-09-19T09:07:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర జిల్లా నీకుం జీవనాడీంతరమూలం కిమాతమ్ || 334 శాస్త్ర రస్థిత ఇతి V సత్యద్యోతనాయ తోన్ముఖఇత్యుక్త యథాజ—— ప్రస్థానం వలయైఃకృతం ప్రియ సభైరి పై రణ సంగరం ధృత్యావణ్ణమానీతం వ్య...' 580360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర జిల్లా నీకుం జీవనాడీంతరమూలం కిమాతమ్ || 334 శాస్త్ర రస్థిత ఇతి V సత్యద్యోతనాయ తోన్ముఖఇత్యుక్త యథాజ—— ప్రస్థానం వలయైఃకృతం ప్రియ సభైరి పై రణ సంగరం ధృత్యావణ్ణమానీతం వ్యవస్థితం విజ్ఞాన స్తుంపు శః - యాతుంనిశ్చిత చేతని ప్రియతమే సర్వైస్సమం స్థితంగ శ్రీ వ్యె సతిజీవిత ప్రియనుపాృత్పార్ధః కిముత్సృజ్యశె- వాయి యాతోనూ సతి రిర్షణ సంజాత కార్మాట కాయాః కప్యాశ్చిత్ జీవితం ప్రతిసోపాలంభోక్తి రియిమ్- హేజీ వితపి) యతే సేవకు యనూ తే గస్తుల నిశ్చిత చేతసి చేత వ్యవనీళ్ళ యం కృతవతి నఃపున ర్యాం ప్రతి మామిత్యుక్త వతి వలయైః శ్రీ స్థానఁకృతం సతుత్రేయశే. తెవశరీరసాదోప్యజ్య ప్రియభ భైః సర్వోూరుది త్వైబ జీవితం జహారి తంళ్ళ జీవితె నిర్ణ చతి నియమేన సహనిర్గమ వాద స్రా తాము కూడా జీవితం ప్రతిప్రింక శఖర్వం తశ్చన్వయి గచ్ఛతియైర్నియ మేన పెద్గమ్మ కె తెప్వ సేషుగ తెవ్వపిత్వం నగచ్ఛని; కె నిలజ్ఞతా మితిష్యజ్యరేజీ గతంనతుగబ్యు తె- తేన పి యతస్య గమన నిశ్చయష్ ణ ఏవ - r X వద్గరమితివ్యజ్య తెం తథాచ దావాన్రియ సాదః- తథాధృ త్యాచ్ ణమపిన స్థిత మిత్యనైః కరణథర్మాణాం త్తెన ప్రి తమన్య పురోXన్తుముద్యోగః కృత ఇత్యస్తేః కరణ్యచ వ్యాద్యితే - ఏవం సర్వైర్వలయ దిభిస్సమం యుగ ** స్థితం రవ్వలయాదిరూ పని ప్రియ "సుహృత్పార్థ ః గేహిమే | శరీగ సహ వాసాల్ ప్రింద సుహృత్త్వం కిమి తృృజ్యతే తాన్వి హాయి కాకితయాగము నేకో హేతు ఆగమన ఇ్చనా స్వైత్యాసా భర్త వ్యెచరీతి- ధిత్వాం నిర్ల జ్ఙయ ప్రియలే నగను ముద్యతిక Xచ్ఛ నీతిభావ? అక్రవాకు హేతుతో వళుల్బన అథశాహహేమం లక్ష యితి-<noinclude><references/></noinclude> 1wh64f8h2wn24hqm81its8jy5xbx05n 104 225355 580361 2026-09-19T09:07:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆరుర్థాల్లా 7: . • - కాం చాతురాశియా మాత్మాన నైచరణపతితం యావ , చ్ఛాఘికర్తుమ్ ఆసిస్తాలను హుగు జిల తెకృష్టి రాలి జ్యోతె యాంత్వాంప్రణ యెకుపితా మాళీ ఖ్యము మాతా సంత్వచ్చరణా శతంలిఖి...' 580361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆరుర్థాల్లా 7: . • - కాం చాతురాశియా మాత్మాన నైచరణపతితం యావ , చ్ఛాఘికర్తుమ్ ఆసిస్తాలను హుగు జిల తెకృష్టి రాలి జ్యోతె యాంత్వాంప్రణ యెకుపితా మాళీ ఖ్యము మాతా సంత్వచ్చరణా శతంలిఖితుం .దr*దిచ్ఛామితా నిన్ముహురభివృక్ష్పైరో 9 మెజా దృష్టా రాచ్ఛాద్య తెలిస్తే న్నా లెథ్యెపికూర స్సర్వ కారేణదుః అకారీగృతా యోజన ధోరై ఎంతా ఆవియేణి స్వార్థ ముచి న రహ తఇక్యంగా వేసారు కృషి రమహిమా విషజా భోగ్బౌణ భక్తురిక్యు 155 భేదస్స వ్ఛాృతి కథాసి క్సిడ్ఫేడ మఫలర్బం వృదగుక్తి కన్య కావిశెష త్పెన సమ్మాగ భిన్నా నామైశ్యాపల్లె: పాణోళ్ళా ఆధహాస్యం అక్షయలోని - హానస్థాయిభ వెద్యస్యవహాస్యరస ఇవ్వలే! విక్ టాప్లైను భూలా వస్త్రం చరాఙదం ఫణీ ఉం తోహువరోగౌర్యా ఇతీక సృష్టి తో ఒభవత్ || 3: లేథావా —ఆకుఞ్స పాణిశశుచిం, సుమమూర్నికా వెశ్యారు. స్త్రీద్భణం పెతి పదం వృష తైః #విశె) - తాగి వ్వనం స హితరూక్కరుద్ధాత్ప్రహారంహాహాహ హమితిలో ఒలిచి ముళ రా విష్ణుక కూజ విధానః కశ్చభ శోత్రియో హాహాహతో హ మితికోదతి. కులేః ఆశుదిం పాణి మామఞ్య్య ఆకు ఇచ్చి తాజ్ఞు శాతుష్టయి ఘటితాఙష్ఠం శృత్వా వెళ్ళా ప్రతి =4c పొద్ తైరన పూతానామమసా? శీకరైః స్థాపితే మము శిర తార స్వన ముచ్చవ్వనం యథాభవతి తథాస్త్రహిత శూత్రం కుజ్చూ తె వాధరోడ్డు నంపు పెశాసభ్యక్యూత్కారోని యథాభవతిమ థాజోహారమదార్ శఖ్చా ? యోగం కృతజతీతి యా జర్ ఇక్యతపిష్ణు శర్షా ఆలద్బనద్ రోవ సోదిక యుద్దీపనతో<noinclude><references/></noinclude> 0zpqyjgi34in052knt6rejqjz20jtrk 104 225356 580362 2026-09-19T09:07:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అజలోక కానారి ఈసాధిక్ మనుకావో లజ్జాజర్వ్యధివారీ కా క్యలిబద్ధరతై స్పంలిలితరియా హాపాఖ్యస్థాయా అహృదయై శ్చర్వ్యరతో హాస్యోరణ ఇతిథ్య యమ్ పూర్వోజహర్ డెవ ప్యోక గాత్యు ఆర్ద్ర స...' 580362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అజలోక కానారి ఈసాధిక్ మనుకావో లజ్జాజర్వ్యధివారీ కా క్యలిబద్ధరతై స్పంలిలితరియా హాపాఖ్యస్థాయా అహృదయై శ్చర్వ్యరతో హాస్యోరణ ఇతిథ్య యమ్ పూర్వోజహర్ డెవ ప్యోక గాత్యు ఆర్ద్ర స్థశ్చార) గాభ్యః పరస్థళ్చెతి భేదః, ఆథకరుణం లక్షయలి. శోకస్థాయీభ వేద్యశ్యతమాహలు రుణం రసమ్ ! మియె ప్రియెణచె దేవ శంకరీ తుప్తనద్ధం?! న చెద సహ్య^ వై ధన్యమిలీ మోహమియాయ సా|| 38 4: ఆర్ర ప్రియ మరణం విధాజ: కకాపో ఒనుబావిః దైశ్యతి చాదయోవ్యభిచారిణః శోకఃస్థాయీ - విభిఃకాశ్యబద్ధీక ఖినీ తైర్వా సంవలితతయా నేపాృదయైః కరుణర్నిర్వ, జె! తథావా —హానూతవ్వంతా కు కమిధంహాదేవతాఃస్వా? ఇత్థంబగ్బరముధ రు క ణ్యా పారాణి నా రాని గిరిశ్చిత స్థానాన వీరోదయిని శతథా కుర్వంని ఖతీరపి॥ ప్రశమితాల కూక తం ప్రత్యనుశోచనీః పౌరాజనాః ప్రక్యశోచతః రస్యదికు ౧రియమ్ - హేమారిః కురిసి హాదేవతాః కిమి దంశృ తమ్ బ్రాహ్మణేనామాళిషః స్వఃతాః ప్రాణాధిక్ - యేమాత రిగ తెఒపితిష్ఠని ఆ కార్డనివాళనికి పతః దుఃఖమే తాళని రెడ్డి వాధ్యపనీయ తె- హేమాతర్యత స్తేజే షుహుతవహః ప్రజ్వలతి దృశాచ తేదగ్ధ ఇద్థంబర్బరం యథాభవతి తథా = అతవీవార్ధ ఏఐరుద్ధాఆలె ఏఐకరు కాళ్ళో కాపహాఃపౌరస్త్రీ శాంత్య్రహః చిత్ర గతానపి జనాజు రోదయన్తి చి త్రవిత్తీ రశతథా కుర్వ వీర్యశ్రీ స్సుతామాతా అలబ్బిన విరావిః హుతవహ ప్రజ్వల వారికను ద్దీ సేన(ఏ) కాపాదిక మరుభావః తద్వజ్ఞతా దైన్య చిత్తాదయోవ్వభిచారణః- శోకఃస్థాయీ - ఏభిః కావ్యని ఐ స్థిరభి శ్రీతై ర్వా సంజలిశతయం సహృదయైః కరుణరణోశ్చర్వవైతే. ఆథరౌదం లక్షయితే E . కోరస్థాయి. భవేద్యవ్యసతురాద ర స్సుృతఃక<noinclude><references/></noinclude> kq70o9yjmgch51jbsdyb17p1s5kvg3o 104 225357 580363 2026-09-19T09:07:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ant ט. భాజః - పితృహననయ ద్దీ వనమ్- పేరుష భావ ణాదిక ను భాజః- కథనుమితా ఔ గ్యామిషాణా వయు వ్యభిచారిణః - యథా కారాకృత అనుమతం దృష్టంతా యై ందం గుగుపాతకం జ మజపశుభిర్ని హులా ర్యాదైక్భవద్భి...' 580363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ant ט. భాజః - పితృహననయ ద్దీ వనమ్- పేరుష భావ ణాదిక ను భాజః- కథనుమితా ఔ గ్యామిషాణా వయు వ్యభిచారిణః - యథా కారాకృత అనుమతం దృష్టంతా యై ందం గుగుపాతకం జ మజపశుభిర్ని హులా ర్యాదైక్భవద్భి రుదాయరైః నరక రివుతా సౌధకాం తేషాం సఖీయి కిరీటినా మయమహమవృత్తేదో నూరి సైః కకోమిడింబలివ్|| ఇదం ద్రోణ వధ శ్రుద్ధిస్యాశ్వత్థా మ్నోచదనమ్ - ఇదంద్రోణ వృధరూరుం' గురుమిహత్పాతకం యైరుకొనుజపశుభిః శశుప్రాయై దృష్ట కర్నూది?ః కృతం కుకువతది వేకేన చేసే రోవానిన్యర్తక సూచార్యం జన్యాదితీ భాజఃయైర్నిర్మ ర్యాదై కతికా క్ష ధర్మ సేతుభిఃం తరపు ప్ర భృతి సౌరం ధృష్టశ్వర్ను నివారిణె ససామర్థ్యమతి సూర్ణం దృష్ట మితి నాస్త్రాస్య ప్పరాధ ఇత్యత ఉత్త ముఖాయ ధైరితి- శేనతిన్ని వారణసామ ర్థ్యావ్యు పెక్షి మితియజ్యతే - తేమం భీమార్జునస హీతానాం సంక్షంపుగా సమంధవ తాము సృజేదో మాంసైరీ కొంబలిఁకరోమిత్యత్ర దృష్టర్యమ్నాద ఆల్బన ప్రభావా • గురువధాదయ ఉదీ లేన వికావాలి ఫొటో పొలాపోనుధావ:- ఉగ్రతాదయొవ్యభిచారిణః ధ స్థాయీతి ధ్యేయమ్ • వీరరసం లక్ష యిలి- స్థాయ్యత్సా హిూ భవేద్యస్య నవీరరసఇష్టం తె। చాపమాన సౌమిత్రైరాంశ్చా శీ నిజ పేరర్ | పొగరఁశోషయిప్యాసు వ్భ్యాం యాను సేవ 11804. తదనుమితగేర్వాదయో వ్యభిచారిణః - ఉత్సాహస్థ్పాయీ.. యధావా-తద్రాస్సంశ్రాథమే. సంవిజహిళ హరియోభిన్న * 1% కుబ్బా యష్మ న్గారెషు లజ్జా౦దదరి పేరడమీసాయి<noinclude><references/></noinclude> eon9ahh1o6oey06t6e3npz1xif59f32 104 225358 580364 2026-09-19T09:14:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'Aire శ్వతం మెరు నాదః కించిడూకంలీలోని జమిళలధిఁ రాజు అన్వేష నమి || హేష్ ద్రా! అలాళ) గర్భాభిజ్ఞాః హక తకుమారుటీయా శృరాధి విదల్లే మసస్పురిస్తూ లజ్జోతి ఎ హస్తి - జ్ఞానాం యగపల్ల వృతె త...' 580364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>Aire శ్వతం మెరు నాదః కించిడూకంలీలోని జమిళలధిఁ రాజు అన్వేష నమి || హేష్ ద్రా! అలాళ) గర్భాభిజ్ఞాః హక తకుమారుటీయా శృరాధి విదల్లే మసస్పురిస్తూ లజ్జోతి ఎ హస్తి - జ్ఞానాం యగపల్ల వృతె త్య సామి భూమి గ్రా దశానన్మీ సోఒహమితిన్యజ్యతే సన్వితి ప్రసిద్ధి. సముతహిళా కొస్తే కార్యక్యవిషయఇత్యే^ఆహ రాజం కించివన్వేషయా కన్యనగం మధ్యత్వాన్ కూర తాభిమానమైన శ్రీ సంధా వయితి - రూ భ స్థితి - అత) రామ లమ్బిన విరాదో జబధిన ఈనాధిగుద్దీ సన పధావో రామా న్వెషణాదిక నుళా జ ః లేదను మిశాగర్వాదయో వ్యభిచారిణకి ఉత్పాసాస్థా - ఆరి భవీకర సోరణ వీ రోనియా వీరోకాన వీర శ్చేతివిధః - 889 వ్యఉదాహృతః - ద్వితీయోయథా --- శ్రీరాముఖే వృద్ధ క్వనిక శముకానిదే హె చంకుమారి సమస్తే | తృప్తింన ఫత్యా లేదా సితారల్కి భర్త శాత్త్వంవికతో గరుత్మం || ఇయహనాకా న ద్దెగరుడో ఐహారీకృతిక కచూడార్థ విశ్వదేహంగరు డాహారత ! యాకృశనతోజీమూతవాహన స్వస్వ ర్యాలోక విస్ప యిత్తి మితంగరుక్మనం =శ్యుక్తి :- దానవీరోయి థా- కర్ణ శ్చే భరం దద్దీతపార శక్తిభృహీత్వా స్వయంజనారళ్ళ ఏడూ జిల్లా తాయంళ పె దత్తోనివాహర్జాలిః। స్వామిక్ టీ తన వాయి మోపి భువ నే నేస్యైన శేషాం పునః వస్తా వెళతమస్తే కాస్తు ఈరిధ్వ నేర్భీతానికర్త సైనృ గార్భ కాళి J.<noinclude><references/></noinclude> csam3itwwb2uyam8sav23exx45uf974 104 225359 580365 2026-09-19T09:14:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రాజకళ్యోది. పురత్వాన్వియ-బహుతిరింస్త్రోక్ ముర్వ్యాం r ద్భాగం సర్వభూధిక్యం పూర్వికాయ పంప్టం కుర్వక ఆ రణీరంబం బృగః సఙధిర పులిమిత్తయ సభస్మభిశంయా తి భూహప్పం ప్రయ తీక్షిత ఫ్...' 580365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రాజకళ్యోది. పురత్వాన్వియ-బహుతిరింస్త్రోక్ ముర్వ్యాం r ద్భాగం సర్వభూధిక్యం పూర్వికాయ పంప్టం కుర్వక ఆ రణీరంబం బృగః సఙధిర పులిమిత్తయ సభస్మభిశంయా తి భూహప్పం ప్రయ తీక్షిత ఫ్యాన్షన ఆల్బన : భాజః తథను పతనm ద్దీ స్థనం పూర్వశాయ ప్రవేశము పకృత మా॥ ఖ ‘్వదయోఒన:భాఖ్యా లేదను విరిశ క్రాపాదయేత్య విచారణ:- హార్బైయ ఖ్యన్పస్థాయినః ఇంపో మాధ్భయ - రసః. యవ్య=్యశిసౌ అ ధ్య వృధికారిణస్స్వశ యోహ దాసమయక్త - తథావ్యము భామధ్య పూర్వ కాయి ప్రవేశా స్థాయీజుగుప్పాయ స్యాశ్ప బీభత్సరసస్పృతః ఆర్ద్ర ప్రో) తహలాళీ భూషణా రాజ భీష ణా । పీ తో దృష్టి తరక్తార్త సవారిస్థితి కాటకా1 834 ఆతతాటకా అలకృన భావః తదీయాన పోర శసౌల భూ ష ణాదిరి దీపేన విధానః శరీక్షణ జనిత శస్త్రకణశాజ్ఞ నం. హృత్యాదియోఒనుభావా ఈ దినమితా శృష్ణా దయో వ్య coo అమ్మప్రపూరీ నిజవ్వా. అత్త న్నాయ్వాన్స్డ్ నేత, folll<noinclude><references/></noinclude> s3bszlcdl2yivqadm10ekkhmccpbzsh 104 225360 580366 2026-09-19T09:27:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '380- ని ఆంబుగా స్పిచో రూరుకుని ప్రజేశయో ః వృష్టిరాజ్యవ రసులభ ని ఉగ్రపూతిని సర్పహుపూతిxస్థోరూరిపో = రాక్ష రాణి నేత్రాణి చాత్తా ని భ షీరా ని న శీత థాపేకతక్కు, పేకేదపి శారవిశేశేష...' 580366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>380- ని ఆంబుగా స్పిచో రూరుకుని ప్రజేశయో ః వృష్టిరాజ్యవ రసులభ ని ఉగ్రపూతిని సర్పహుపూతిxస్థోరూరిపో = రాక్ష రాణి నేత్రాణి చాత్తా ని భ షీరా ని న శీత థాపేకతక్కు, పేకేదపి శారవిశేశేషు దర్శిదళ్శిత ర్వాత ట తదళన స్పన్నతి భిక్షలు తీర్మం వేగరభ్క అజ్బన విధా సా నితో మాధవిధ్యముఖ: రాజన్న రాజ్యం ఉనమితా వయువ్యం చాణకి ఎక్స్టెడ్జుగుప్సాఖ్య స్థాయి 2 ఇంపోషే బీఖ స్వరసశ్చర్వ్యతే.... .. అద్భుతం లక్ష యతి. #। ఆశ్రాది టిహంసౌధ్యామ జ్యోదృ పాక్షికే ఖర మ్! ఆ హెూలు హెూమహదహ౦ మిహరమ్యధి మానే • వ్య ఆయంచాగృతరసో దిబ్యోమానుషు లిద్వి ని ధః - శశ విభాఃశర్వే దివ్యోమనుష్యవిభాజకత్వెతు మానుషి ః. తత్రావ్య ఉవాళ్ళగః - శతిబు హెశ్వరఆలదృనవీధావి కథను పర ణజ ఖితా నేత్రనిశాపాద యే నుకోవాఃతదను మితాహర్షాదయే వ్యభిచారిణః ఎఖిర్సిఫైయిధ్య ఇరిపో పాదద్భుతరి శ్చర్య్యతే. చనుపోంథా – బరం మహా నైవ ఒకాని కారః క్వశాస్త్రి చె స్యాకృతిన్నూత ని ఎవ సర్గః యద్ధ సన్నద్ధం కుశకు వెక్ష్యరా సౌభద్రస్య వచనమికమ్ ఎషధాలోని ఈ హాసిన, భాతి-విత్ర<noinclude><references/></noinclude> icj3vsm74pkdm857xinaq9xcreopmvj 104 225361 580367 2026-09-19T09:27:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చీకురాల్లా:. మస్యాలీ కారో ఐతాశ్చర్యమెపాకాని: క్వీకుతఅగగా భ అవస్థితిరచిన పై వానను భూతపూర్వ అధ్యభిర్యం కొత్త రమ్ అస్య ప్రతాతః ప్రభుత్వమే హోజస్మాకృతి రవ యోజ నం స్థాననికెన్...' 580367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చీకురాల్లా:. మస్యాలీ కారో ఐతాశ్చర్యమెపాకాని: క్వీకుతఅగగా భ అవస్థితిరచిన పై వానను భూతపూర్వ అధ్యభిర్యం కొత్త రమ్ అస్య ప్రతాతః ప్రభుత్వమే హోజస్మాకృతి రవ యోజ నం స్థాననికెన్ కానీ వాళ్ల తా రిగిన ఖాతీప్ప పొద స్వైవ నితాదృ కుళ ఆల్బనఁఖాఈ ఉ దీయ కుహత్పాదయి ఉదీ ఐన విరాజాః తదదలో కుద్యతా రామస్య నేత నిశాసాదయో ఒనుజః తదనుమిరిహరాదయో వ్యాధికారిణ: ఏధిరియజ్య స్థాయి సఃపరిపో చదిద్భుతరసశ్చర్వ్యతే ఏమం స్థాయికా కానాంలక్షణముచ్యతఇతి ప్రోతాఖానీ తె- రత్తిరాసశ్చకోళేళ్ళ కో)నోత్సాహౌభయంతథా! కంసామాన్యలక్ష ణజ్ఞాహ • చింట సంబధ్యనే డ నుబద్ధి 21 18 సత్వం ప్రతిపద్యనే ప్రవృద్ధాప్పాయినట్లు తెర. రెవితై వీరం వాసనాల్మ వాపతిష్ఠ నై నుబనిధి ర్విధాబాడి : ه 1 తెస్థాయినఇత్యుర్యనై వీరు ధైరబిరు దైన్వాభావై ర్విచ్ఛిద్యతెశయః ఆత్మ - భావం నయత్యవ్యారా సస్థాయీలన కాకరః ॥ కూ. విరు క్రైస్థాయ్యి డై ఈవీరు దైర్వ్యభిచారి భిర్యోన విశ్ఛద్యతె ఆ తనీడ మాలతీ వరిణయాథణ మహామాం సేపిశయ ప్రసన - ' శశానవాటంగకనీ; దూధవస్య కరక్కాఉదర్శ వెనజాగు అన్యాణంలాబాదీలో ఆత్మభావమాత్మజా ఆహాప్వాదవిషయ కాంసయతి స్థాయి త్యాహుః ఎతేషాంశా) ధాన్యర తెస్తాయి మ్మోరా వాస్తే రై తనుకావైద్య్యంచారిక కార్య<noinclude><references/></noinclude> 9nitiy22f9ntvp0wwuqq6cpzm6pr67d 104 225362 580368 2026-09-19T09:27:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. తయ, ప్రాధాన్యంభజనై - కథుర్తమ్ స్థాయికా' మొదభా కాచానశశారాయ సర్వదా . మీ మోఒన కూలెప్వధిషు సుఖ సం వైదనంకతిః ( హాసోవికృత వెపొది దర్శనాన్తాననీ యా 1 గం: కృరే వెసబా గాదిదర్శన శ్రవణాద...' 580368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. తయ, ప్రాధాన్యంభజనై - కథుర్తమ్ స్థాయికా' మొదభా కాచానశశారాయ సర్వదా . మీ మోఒన కూలెప్వధిషు సుఖ సం వైదనంకతిః ( హాసోవికృత వెపొది దర్శనాన్తాననీ యా 1 గం: కృరే వెసబా గాదిదర్శన శ్రవణాది నాయిళ్చెపోపోవృత్తి వి శేష ... శోకంలష్యతి- శోకశ్చిత్త స్యో వై ధుర్యథ భీష్ట విరహాది ॥ cy ఇష్ట విరహాద విష్టపాప్త్యా" పరరుః ఖదర్శనాదినాపా వచ్చిత్త స్యేవై ధర్యం శూన్యతా ఆశోకః. ... *తికూలేదు చిత్తస్య వైరస్యం ఓత్సాహలక్షయతి. + ధం లక్ష యతి నఉచ్యతే| Act. బి 1 స్యస్థిరతాచర్వకార్యేషుత్సాహఇవ్య రేఖ y మూతి లక్ష సేవ్రాస్తే ఒలియచ్చిత్తస్య ప్రారబ్ధకార్య నిర్వహ *** భయం లక్షయతి- భయ౦చిత్త న్య వైక్షణ్యం వ్యాఘ్రాజితం వ్యాప్రోది హింసదర్శనాది భయ హేరూకు నిపాతే తత్పరిహా రాజీరిజ్ఞా నే నేతిక థజువ్యతోనభిజ్ఞ శాభయమ్, దాగుర్పారలక్ష తే తాకుప్పా నిశ్చ్యరాజ్ఞానం బోష సందర్శనాదిభిః || 4 ఆపూర్వదర్శవాచ్చిత్త విస్తారో విన యోగ ! 3. అపూర్వశస్తుదర్శవాద్యశ్చిత్త ధ్యేబిస్తార స్పవిప్తతిః<noinclude><references/></noinclude> 6711u935d6kfxucavg2txrjzf92arbg 104 225363 580369 2026-09-19T09:27:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుధాబ్దాకా లక్ష జలి. 043. · లేటం సామాన్యలు పోగూ జరగత పుఃఖరుణిఖతాం నా ధ్వా తమశ్వం సర్వం శతో భవా - ... - యభావా - బత్తి విధిస్తే సుదతీ యవాత్వాం విప్పడతా మేతిక రానిశాస్త్రమ్ | శథందు మా...' 580369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుధాబ్దాకా లక్ష జలి. 043. · లేటం సామాన్యలు పోగూ జరగత పుఃఖరుణిఖతాం నా ధ్వా తమశ్వం సర్వం శతో భవా - ... - యభావా - బత్తి విధిస్తే సుదతీ యవాత్వాం విప్పడతా మేతిక రానిశాస్త్రమ్ | శథందు మా కృష్టి కురళయ్య విశ్వంభ రాధారధృణ్యయీయమ్ ... ...**00x1 హరి గా డీ సమాలక్ష్వరుగ్నా మోహము హాన్ల వెళ్లే ౫౭. ... ఆథావాణి స్వేచామ్బునీవై, హృదయే సుదత్యారతీ శతా<noinclude><references/></noinclude> 7gc48cu552kuykyk5iodhmvwsk67tg9 104 225364 580370 2026-09-19T09:28:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'لاده కాక్ష్యదర్పణం *** .. అథ వైవర్మ్యమ్! 'నైవర్యం రాగరోషా దెర్జీ నితార్ధ వివర్ణతా | యథాబా -- అసావ పూర్వపరధాతువాది సనా వ్యసనా వృరపానునే ఛార్ - సువణస్యాస్సుదృశ శృరీకం దుర్వ రా 439 ఆథన...' 580370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>لاده కాక్ష్యదర్పణం *** .. అథ వైవర్మ్యమ్! 'నైవర్యం రాగరోషా దెర్జీ నితార్ధ వివర్ణతా | యథాబా -- అసావ పూర్వపరధాతువాది సనా వ్యసనా వృరపానునే ఛార్ - సువణస్యాస్సుదృశ శృరీకం దుర్వ రా 439 ఆథనే పథు;- రాగభీత్యాదిజంరం వేశథు గాళా గ్రకహ్వనమ్ | మ భీధితి ధామహా సె శ్రీ భువంనితచ్ పురాఃధాయ నెతేలి ధా కావ్యంధీయ తెఒమ్భః. ..... veతతో వైస్వర్యామ్- భవేద్దగ్గదభాషిత్వం పై స్వీర్వం ప్రేమ డాడిజమ్। బాష్పో కరుద్ధక గా సాకరు సూరక్ష్మి నిర్చాక || ౬ny. యథానా~కిమత ఒక ందకీరవాణీ ఖలాపినీ సాజనిని స్వ రా ఇ ఇంకుచితం యద నాథ యత్తె సూక్షిప్త థా సారతిక ఆథవ్యభిచారిణో నిర్ది కలి నిర్వెదనిక సౌఖ్యాప్త థాసూయీమద శ్రమాః ! ఆలస్యం చైవ దైన్యంర చిన్హా మోహెధృతికృృతిః= వీదాన ఫలతాహర్ష ఆవెగోజడతాకథా ! గర్వో బిషాదఔత్సుక్యంని ద్రావస్తారపవచః సుప్తం విలో ధోనషకాశ్చా వ్యవహిత్థ మధోగతా ! ఈతిర్వ్యాధి ప్రభోవాదస్తే థామరణ మెదచ | తానశ్చైవవిక క్కళ్ళవిల్లై యావ్యభిచారిణః। త యస్త్రింశదవీ భావాన్నేమాఖ్యాతాస్తునా మరి 28q. ....... భీజరిపామాన్యలక్ష ణమాహ- విశేషెగాభిముఖ్యెన స్థాయినంక్షా పయన్తి యె/ ఆస భావాది హేరూ౦ప్తాత " వదన్తి వ్యభిచారణ ఓఓ 4.<noinclude><references/></noinclude> 7o4s17hx3r1tblz7zdi12v03spfhd93 104 225365 580371 2026-09-19T09:29:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '** ఆథగానికి -ఆథావా - కృతంమృ #1137 లైరలంమె ప్రయోజనంకిం శ్రీనివాస్తరం! పీతాయి నేయం హిమవాలు కేతి సేయం. నిరు నై శిశిరోపచారాజు ...' బలస్వాÉచయేగాని ర్వైవ ర్యారళి కారణమ్ | ధ రాధరాదపి గరంవే...' 580371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>** ఆథగానికి -ఆథావా - కృతంమృ #1137 లైరలంమె ప్రయోజనంకిం శ్రీనివాస్తరం! పీతాయి నేయం హిమవాలు కేతి సేయం. నిరు నై శిశిరోపచారాజు ...' బలస్వాÉచయేగాని ర్వైవ ర్యారళి కారణమ్ | ధ రాధరాదపి గరంవేత్తి పాదుణికన్దకన్ || ఒలా4. యథావా — ఆ హార్మభా వాదివి హస్తే హారాద్దూ నాధునా దృ ప్తగణేన్ద్రయానా ! మహీళృతం త్వాం వృడి యెబిభర్హిమనో భావాజ్ఞాంమహిమాసవేదః ॥ ..... బోనునాయాః | అజానతీమాన సజాన్ని దీప్తి (కతోటముగాను నపారమల్లే శ్రీ అథాసూచియా ఉరోత్క రాసహిష్ణుత్వమసూయా ఉరికీర్తితా! మీ వ్యపి యు.న్వితాబస్యాం చాలా నీపరుడె క్ష ణా|| 27, యథాణా--మహీయ తెమాధవ సజ్ఞ తెయం నీ భరత్యాపుష్ 'తారా | ఆలోకయ్యేళిను దీర్ఘయనీ మా లో శలేమాఢత కుం*భూః | మాధవCవతి రుక్ష్మిణీదూతీవచనమిదమ్ . ఆ శశ్లేష మహిమ్నా వల్ల్యామాధః సఙ్గతించదనీ మాలీ 18క్ష్మి ఖ్యాతినూయాపర్తి తి భూర్యినే వ్యాజ్యతే... తరచుదః- ఫలమోహానవ స౦భేదో మదిరాజకృతో భవః! వ ఆధíర్లు :- *భుః ఖెవోధ్వరత్యాజిజ్ఞాల్ స్ప్వేదాదికారణమ్ ! • • ముహుర్తే దాగితిరాన్త్యాభిద్యతెసా గతాగతైn 2 3..<noinclude><references/></noinclude> 3urazzlge2mc4h21vmbelm8x1nkkjge 104 225366 580372 2026-09-19T09:29:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 అర్ధ ఏడా జహూ పూల్య స్వదశైతం మయితుం తెచ్చానదాం శం శక్తిన జొషనూస్తె ................ ఆథరకలతా, " . జానం శాడొక రేణ। వణం ఎకర వరి సమభర్త వైక 1 ... ఇష్టా లిష్ట్లా గరజ్దాక ఆ వేగశ్చిత్త ల భ వ హసాలా...' 580372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 అర్ధ ఏడా జహూ పూల్య స్వదశైతం మయితుం తెచ్చానదాం శం శక్తిన జొషనూస్తె ................ ఆథరకలతా, " . జానం శాడొక రేణ। వణం ఎకర వరి సమభర్త వైక 1 ... ఇష్టా లిష్ట్లా గరజ్దాక ఆ వేగశ్చిత్త ల భ వ హసాలా వేగా యథారా కళ్యాయ ధాపో. విధురర్చ తీతి తీంచను- ఆతృతీయ ఔతురూ పాదాభ్యాంత, మీణపార్లో వేగాభివ్యక్తి ఆ *** . jయేవూతె అభ్విన కంటేస్బులు కోత ణః || వారం - యథావా — సంచా 1 శాపంసాహసిక్యం కవ్యాజనావాం, శద్యాకజ్యమ్ | మోమోతేట తేతి ఒర్త భ్యమేమీ 204 *** ల్యాణయాకింసౌధూర్త రూపేణశీలియా ప్రియా<noinclude><references/></noinclude> 654foj06336qi2fq570m9ovexnyb6sc 104 225367 580373 2026-09-19T09:31:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యదర్పణ. ' అత హార్నీ నిర్జాపూర్వకచు తో, ర్కవకాకతీత్తే గర్వోక్య జ్యోతె. న్యా శైలీమ్ | అన్యావనీనాయకతవ్యకాభ్యోధన్యాహమేవేశ్వ భిమన్యతే సా. విషాదర్చేకసోభఙ్ఞ ఉపాయాపొయఁన్త నై...' 580373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యదర్పణ. ' అత హార్నీ నిర్జాపూర్వకచు తో, ర్కవకాకతీత్తే గర్వోక్య జ్యోతె. న్యా శైలీమ్ | అన్యావనీనాయకతవ్యకాభ్యోధన్యాహమేవేశ్వ భిమన్యతే సా. విషాదర్చేకసోభఙ్ఞ ఉపాయాపొయఁన్త నైఃః ఇతనే వైనమే చేతో మిద మోకూలన ముఖ్చతికి దూతీమపిన శుళ్యామికిచుక శరవా ణ్యహమ్ / తాము 4. ఆర్థ్రోపాయన, నేను మనసోభ్యకథనా ద్విపాదోవ్యజ్యుతే- యథావా-శృణోమి చెత్త న్య గుణానవజ్ఞ గుణధ్వక రాజ్బా ధిరీకరోతి, ఉశ్యామి చిలేయది పారికీ మే బాయ్స్ విరోధ్బతాను = ధౌత్సుకృమ్" కాలాక్షమత్వరత్పుర్యముఖిలాపాదీ హేతుభీః 1 సః .... ఆతక్షణాఒపి ఐహరివ దాచ రిశీవ్యనేవ కాలాక్షమల్యే ఐ) ఆ హద నాదౌత్సుక్యంవ్యమై తే- యథావా - దూతీమ ఘో వేగన తీరురాపా దూరేక రాం ద్వారావతీపురీచ। క్షణోపీహాల్స తాయి.మేకరోమికింవెతికలిబస్తూ మ॥ ఆథనిద్రా బాహ్యేన్రియాణాంపైకల్యంని దా) మశిఖర్ ) మాది:1 స్వే ప్నెదృష్ట్వాపి) యందాహూడు సారయతి సాము రాజతాతా ఆతస్వన్నా దర్శనేన బాహ్యేప్తియ వ్యాపారో పరము తీరేన్ని దావ్యజ్యతే -... ఆపస్త్రోకోంభీత్యా జరాకులీనార విష్యతే | స్వప్న ప్ర అతళ్ళళమాకులీ భా వేవాహరి వాక్యతే - నిదా వేపారా యథావా—నిమాలమాకగ్య శ్రీ నిశాసు వైదడి మేష మే సాథని మీ లయేచ్చేర్ ! ధనుర్ధరంŠష్య పునస్సు మాప్తం ధానత్యవిశా సుప్తంతు సుఖదుఃఖా డైరక్త శిస్త్రియమాలనమ్| చి<noinclude><references/></noinclude> bgriyfwvw0fg2jees0hkrjnim8bs6ki 104 225368 580374 2026-09-19T09:31:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యజ్ఞానా—కదారీబాలిడ్డెవ జాతమోద సుధాను థావారధిరు 'గ్నచేశాః ! భుజాన రేవస్వముఖంశయావారుజాంవి నేర్వే హమితీనాతేసా .... అలోని కతీతిని బోధోప్యజ్యితె * ...pri. శోధఃకృతాపరా ధేత స్త్రీ గో...' 580374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యజ్ఞానా—కదారీబాలిడ్డెవ జాతమోద సుధాను థావారధిరు 'గ్నచేశాః ! భుజాన రేవస్వముఖంశయావారుజాంవి నేర్వే హమితీనాతేసా .... అలోని కతీతిని బోధోప్యజ్యితె * ...pri. శోధఃకృతాపరా ధేత స్త్రీ గో ఒమర్షశ్వ మళ్నీ తే! యా అతాను నేతక్యపి పియే కోపొటెషగిడిన యోధ్య స్థైర్యా దఈరోవ్యజ్యతె - విబోధ ధామభావా-రాధానదా - విబోధశోధా హంగశివల్లభాతే ఉథికుల కి పతితో యావద్వృ రాకువ్యతి సాు యాహా యీహీతు కర్త మిష్వితీయమ అగ్ర వాదయేణ కో)ధనురృపాడైన విబోధశ్చవృజ్యతే. ఆవహిద్ధాకారగుప్తే ద్భవేల్లది సంభవాని హెన్నా తిసత్వరాగత్యవిశ్వాసంకల్పిగనే 34 ఆ3) సుర ౨శ)ను జశితశ్వాసస్య సర్వ రాగతాళ శిహ్న వెనావ హిరావృజ్బతే - యథావా — తరులకు) వరుణ సమీ వ్యతిస్వర ద్యావనయాతదైవఃస్విన్నా భిలాళీ సవితుఃక రేణ భిన్నా హమిస్మీ ఆ సలజ్జి కూహ || • ఆపకారిషు పారుష్యము, తా వక్ష వాటకృత్ (జితో ఒకి ... *** ఆతావకారిణి ప్మ రేపారు స్యారు తోవ్యజ్యతే ఆథమతిః: ' * లార్వాన్నిర్ట్స్మృతే నేను క్యతో దహతిమాసౌ కొ*q!<noinclude><references/></noinclude> gvcg2mfm0e1388q77k9qig2lopziun9 106 225369 580376 2026-09-19T09:48:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '' 580376 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[శృంగారరసాలవాలము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:వెణుతుర్ల వడ్డికవి|వెణుతుర్ల వడ్డికవి]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=శ్రీ డుండి గణపతి బుక్ డిపో |చిరునామా=మద్రాసు |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=2 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} pz3csxugclgm1nq5ketne6kqkhi72dt 14 225370 580380 2026-09-19T10:02:53Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 580380 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 580381 580380 2026-09-19T10:03:09Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580381 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 14 225371 580388 2026-09-19T11:14:24Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 580388 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 580389 580388 2026-09-19T11:14:40Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 580389 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:రచనలు]] oe0y4qfju14m7kps2v7c43rolw5s5qq 104 225372 580390 2026-09-19T11:20:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1331- సాహిణలాలు కానీ స్వరాలు మాహి వాడి యామ్ దేరున్తాదశ్చిత్త వి శ్రామః ! యిథాజా - బ్రవీష్ చెప్బిరి ఇవల్లభం మెక రాసమాదాయత వై ఆన మరణమ్ ముద్వీ L తె బాలా నిజజీవిత ని శృహాణ వార్షి అతర...' 580390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1331- సాహిణలాలు కానీ స్వరాలు మాహి వాడి యామ్ దేరున్తాదశ్చిత్త వి శ్రామః ! యిథాజా - బ్రవీష్ చెప్బిరి ఇవల్లభం మెక రాసమాదాయత వై ఆన మరణమ్ ముద్వీ L తె బాలా నిజజీవిత ని శృహాణ వార్షి అతరక్షరీక్షణరూ వీతరుణానేవ జరణం వ్యజ్యణ్ణయి వీయా, ఆరాఈభూమా ధనులిప్త గా తీ) ద స్త్రీ క ణంఛంచు, 0.0<noinclude><references/></noinclude> 5kkbqd1crzowtfs51l7sh4z45s5g1rb 104 225373 580391 2026-09-19T11:20:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శభయ దాకుతీధాః ఇతి భేదః- థా- అశ్వ్యలు దశమలాసమార్వీ,తాటో కృతిమేద కుర్వీఁ - ధ్యానాగతిశ్వి 0551- సువాస్మామిదైవనిదామ్- భవమోను సూదేశకలాపి బాధా మాయైశ మారి స్యే కడిత¿'పై తి-ఏబందనాన రేష...' 580391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శభయ దాకుతీధాః ఇతి భేదః- థా- అశ్వ్యలు దశమలాసమార్వీ,తాటో కృతిమేద కుర్వీఁ - ధ్యానాగతిశ్వి 0551- సువాస్మామిదైవనిదామ్- భవమోను సూదేశకలాపి బాధా మాయైశ మారి స్యే కడిత¿'పై తి-ఏబందనాన రేష్వపి భిచారిణా! యథాశరం కాహాధ్యాః- ఏంశ్యావాట్బసాధారణా కష్టా రసాన్ని రూళ్ళు కాల్యిమరాకెసాధారణం నతజరిగ 555*8. నిర్వేద స్థాయికః . యిత్వేన పకమున; పాదె యత్వెప్యుపాదానం. ్యనిచాంత్వే తవృత్తి ఏల రూపళ్ళను ఏఐక్యత సాయీజత పేర జుగు - మిత్యాహః :- అభాఐరూ జోక్యత+చేతో జృత్తిరూత్వాధాదేశ కయా<noinclude><references/></noinclude> 7zz98893x5dwy2n02ip5xfemjccac82 104 225374 580392 2026-09-19T11:20:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కార్యదర్పణ. 'జేళ సేవితా దీప్త దం శ్య[ స్యాధినయయో గ్వతీయా నాట్యర సర్వతపరస్యా విరుద్ధమిత్య వ్య, కరీనా క త రాగ ద్వేష జా సజానామయం:చర్వణీ శ్రీయః భ మ ధ్య ర స కెలి వాద్యమ్. త -> 16 సర్వం న...' 580392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యదర్పణ. 'జేళ సేవితా దీప్త దం శ్య[ స్యాధినయయో గ్వతీయా నాట్యర సర్వతపరస్యా విరుద్ధమిత్య వ్య, కరీనా క త రాగ ద్వేష జా సజానామయం:చర్వణీ శ్రీయః భ మ ధ్య ర స కెలి వాద్యమ్. త -> 16 సర్వం నప్యాల్ - సదైవపు వీధర తేన తృవిరాజద్యను దె' శాత్కథం ర సత్వమితివార్యమ్ - తన్య భావాద్య ప్రతిపాదనం పరమ పురుషార్థ తయా లోకయాత్రాతి కార్త శ్వాన్ కర్మంచతలంచవ రైస్స్వయము స్ప్రేష్ తుమ్-8 ఖా వ్యాధ్యాత్మ శాస్త్రార్యాస సత్పురుష సేవాదయే విధాబ్యాంకు నియమాదయో ఒభావాశింతిస్తృతిధృతిఃహైవితర్కా దయోవ్య .. భిచారిణఇత్యాహుః - థాజు - జహౌవాహారేవాబలవం రిపావా సుహృదిదారగౌళాలో పె నాకునురు కందనే వాదృ చదివా ! రృణేవా స్త్రిణెవారు ఈసముద్భబోయాం తుదివసాః క్వచిత్ప్రుశ్య ఒరణ్యా శివశిఐ శివేతివల తః॥ ఆతభుజచ్చి హార భీమదృక యా పరికచుకాని స్పృృహతా - పుష్పాస్తరణశీలా తలయోస్సమదృష్టికయా భోగూఢకరణని స్పృహతా రివు సుహృద్సోమదృష్టి గేయా పుత్రిషణా రాహిత్యం చెవ్యోష ణారయ రాహిత్యం చవఁజ్య తెలిన చశాక్త రసాభివ్యక్తి స్పహృ దహృదయి సాక్షిణీ సమేధతి తిధేయిన్. అసఖావత దాభాసాదీనాం వ్యవసంత్యక మవ్యవ ఇత్యుక్తమ్ తత సోసరూ పిలికి ఇదానీల పాపా పసరేలేయా- భావం నిరూ£యతి . రతిదెశావాది విషయావ్యణ్ణి తారాశ ఉర్య తెశ్యా మాదూర్వేపవాదూకె పాటలా వే=తానాతాల్౧౦ay. ఆదిళ క్షేక మూస పుగురు కృశమితాదర గృహ్మనైన స్వే పంపార్వత్యాః ఉరమేశ్వర ప్రపయిణీ రతిరపి దేవ్మయత్వా ద్భావాస్ప్యాదితిచెన్న. ఆతృతిక జ్ఞాన మన్మధాను దీశనీయ స్క్రీ ఆ విశేష ద్యైక విఐషీరత్వార్ అరశ్చపార్వత్యాః పరి యేశ్వర విషయాకతిరభివ్యక్తి, మన్మధోద్దీక్యరియా శృతాకరఏవే<noinclude><references/></noinclude> 05s7g4q25kiygvqejcyys80vp8t2en8 104 225375 580393 2026-09-19T11:21:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5 033: - మేడుహామృతమ్. ఆధ్యు పార్త మమృద్ధిం భవద్వపు డ్భేదవృత్తి యదికోచ వన చె || కాలకూటకు ఒక కోణ వినివిష్టయ భవ ద్వపురభిన్న వృత్తి తి మేమహామృతం ఐరచు ప్రేమాస్పదం—దుశీ ధాన్యపి సుఖాయ...' 580393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5 033: - మేడుహామృతమ్. ఆధ్యు పార్త మమృద్ధిం భవద్వపు డ్భేదవృత్తి యదికోచ వన చె || కాలకూటకు ఒక కోణ వినివిష్టయ భవ ద్వపురభిన్న వృత్తి తి మేమహామృతం ఐరచు ప్రేమాస్పదం—దుశీ ధాన్యపి సుఖాయ స్తె విషబు వ్యద్భుతాయ తె- మోక్షాను తెద సంసారోయత) మార్గ స్వరాజ్య - - ఇత్యుక్త త్వాజతిభావః- ఆ మృతం పునరుపొత్త ణుక్యునాయ. సంబ్భరపిభ విద్వపుషస్పశా శాద్భేదేశవ తేశారే యదిత బో తన్న మెరోచత ఇశిభక్తస్యకన్య బిదుక్తి ః ఆర్ద్ర) దేవితా విషయ రతిక్వ్యక్యుమానాభావ ఇత్యుచ్య తె. ముఖి విషయాయ థా-హరణ్యేఘ౦చువతి హేతు రేష్య తమ్ముళస్యపూర్వాచరితైః కృతం శుభైః శరీరనాజాం భవదీయ దర్శనం వర్ధిభక్తి కాలత్రితయే థియోగ్యతాము పంతీదానీ మఘంపొప౦వారతి ఉనహిభూతెనాలిఖివాతావృతిర్వాదృ శివర్త చూప ఇతిరీత్యావర్త భూనభ్య వేగము ని రేశ ప్రదనస్తరం ఘట్టితా పేదయాభాలని సీశ్యతిక యాదాహవిష్యతో భవిష్యత తృభవ్య హేతుః వైద్భ వద్దర్శకమకృతి పుణ్యైర్లభృమిత్యాహ పూర్వ మాచంతై శుభైః కృతం సంపాది ఏం భవదీయ దర్శ శంకరీరిణాం కాల}, యే ఒపయోగృతాంయోగోభిస్వార్ధము పత్తి ధ్యాన సంగతి యు1 ష్వీర్యుక్త తయు ఒక షార్థ నం వెత్త ఈతాంవ్యక్తీ అనారదు పతి శ్రీ కృష్ణ వాక్యె కృష్ణ స్యవా రద విష యోరతిర్వ్య జ్యతె-ఫతయే ఓష య య భోధావి హ్యేహీ వత్సరఘు నస్తన రాచప చుమ్బామి మూధకాని చికంచ పరి స్వజామీ- ఆరోవ్యవాహాది టానికే ముద్వహామీన ఒథరా చరణపుష్కరికవ్వయం యద్యపీయం మహా వీరచరి తెరా 'mళడం జతిజ;కస్యోక్తిః - తథాపిజానూతురఫి పుతిపా - యాయజ ఆలవ్యదస్త ముకుళాన నిమిత్త పో సైరవ్యక్త వర్ణ రమణీయవఛ పవృత్తిన్ - ఆజాశయ ప్రణయినన యాకో వహస్తూ ధన్యాప్త దచ్చి రజస్మారులిసి భతనైన గురువి<noinclude><references/></noinclude> niyx6g43t3f1zdpdc04cv9fud3j4pup 104 225376 580394 2026-09-19T11:21:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శార్యదర్పణే.. భిన్వన్ జావారూకేం జగదిదం హిం దృష్టి భాషత పూర్వమ్ • శశీరఘునాధ పంచతో గామి"్యకస్తాదృశారాధీ భూర మహఁనధిని నబుధే ప్ర్రాగేయ భూమిధరః ధర్మిణే వజీ తో నిజత్తు, మిహయన్మ...' 580394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శార్యదర్పణే.. భిన్వన్ జావారూకేం జగదిదం హిం దృష్టి భాషత పూర్వమ్ • శశీరఘునాధ పంచతో గామి"్యకస్తాదృశారాధీ భూర మహఁనధిని నబుధే ప్ర్రాగేయ భూమిధరః ధర్మిణే వజీ తో నిజత్తు, మిహయన్మ ణ్య విపత్యహి శ్వేత ద్వీపతి శింజడ విశ్చత యేజానని భావిస్థితిమితి విషయాయ థా- తె॥ కాపుపాగాం కుత్సిత పుకుషాణాం యోయలు ఐబాద్ః ఔడ పాణెంటవో రే రేక ఏయోఒకస్థాని కంఁ కోటు నూ కమపి సథ్యం కూ)యితామ్. బెయిమిత్థం ఇలాయితుం శంశత్యారామభదారణ శశిపాది యుక్తంళలాయనమ్• కించాన్యది స్వచ్యతే. రాజకీపీ] న్యూ సహరణ పఔళ సూర్యుక్తో యది వేదాః ఇ) భరిణ మిగివదశ విశె సస్తిగ వద్వరన మీదిమ్ ఆధార రామభద్రి ఏవర్యం కా త్యనాధ యిష్యతి తద్వృధా వైక్లబ్యమాలమ్బ్యతె = గతస్యా సామధ్యగా మిత్యాహు - కూరకము నూరఇతి లాలి పావనము ద)కోష గాణ నావృత్తే సారతా కూ} కశ లేక్పోతతే ఆక* . 00% భద్రం ప్రతి తీరూ హరతి భావోద్యజులైతె = ఏదుధ్యదవ్యు ఆహార్యమ్ ఏతేనన పై పదసా ఇ ను ఐవున్నం చేశాది విష .<noinclude><references/></noinclude> 4626a64ug6hm3363ddt5t3a1bxz4ram