వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 104 120206 583166 376758 2026-10-04T12:42:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" />{{rh|72|కావ్యాలంకారసంగ్రహము|}}</noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>మహిమ మించినమింటిమ్రాకులసాటిగా, బాదపంబుల నెల్ల బాదుకొల్పి వన్నె కెక్కినదేవవాహినిసాటిగా, నిల నెల్లయేఱుల నిరవుకొల్పి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>స్వర్గసృష్టికిఁ బ్రతిసృష్టి, సలుపుకీర్తి, వసుధఁ గౌశికగోత్రపావనుఁడ వైన నీక తగుఁగాక మఱి యన్యనృపుల కగునె, సరసగుణహార యోబయనరసధీర.</poem>|ref=65}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కతిపయసంయుక్తాక్షర, వితతం బౌదార్య మయ్యె విమలవిచిత్రా యతవర్ణావృత్తులు గల, యతిమృదుబంధంబు కాంతి యగు నె ట్లన్నన్.</poem>|ref=66}} {{p|al|fwb}}ఔదార్యము —</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>ఎదిరిన యోబశౌరినరసేంద్రునికీర్తి నిజాంశుపంక్తికిన్ మదనవిరోధి భీతుఁ డయి మార్కొన కేఁగినఁ దద్రథంబు ద త్సదనము నాక్రమించి రభసంబున నావృషభాధిపధ్వజున్ వెదకఁ జుమీ యజాండముల వే వెడలెం గడిలేనియీసునన్.</poem>|ref=67}} {{p|al|fwb}}కాంతి —</p> {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>నెలవంక తోడివెన్నెలవంక గలమేటి, నెలవంక రహితాంశునియతిఁ దెగడి ననయము వానిఁ గన్ననయమ్ము గలయింతి, ననయమ్ము దాల్చువానన్నఁ జెనకి కడలేక తరిగొండ కడలేకడలఁ ద్రోయ, కడ లేక మైనమీఁగడల గెల్చి కవురాలవన్నె చొక్కపురాల నగుమేని, కపురాలపోతు బింకంబు నణఁచి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>తనరుచులు లోకములు నిండఁ దనరుచుండు, లాటకరహాటలలనాలలాటఫలక మలయజము లైన నీదునిర్మలయశంబు, లమితగుణసాంద్ర నారసింహక్షితీంద్ర.</poem>|ref=68}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>విలసితసమాసభరితో, జ్జ్వలబంధం బోజ మయ్యె సరియవ్యగుణం బులు మఱి వేఱొక్కటి పై, నలరింప సమాధి యయ్యె నది యె ట్లన్నన్.</poem>|ref=69}} {{p|al|fwb}}ఓజము —</p> {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>మందారబిసకుందకుందాదినిధిబృంద, బృందారకాప్తశోభితయశుండు హేలావిజితహాలహాలాశనోత్తాల, తాలాంకభుజదండతాండవుండు దీనాపననిదానదానాంబుజనదీన, దీనాథపరిణయస్థితివిధాయి భీమాసురవిరామరామాతిశయధామ, ధామాంబకనిభాసిదారితారి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>రాజమాత్రుండె వసుధాధిరాజమకుట, నికటవికటమహానీలనికరసుకర మధుకరకరంభితాంఘ్రిపదద్వయుండు, సరసగుణహారి యోబయనరసశౌరి.</poem>|ref=70}} {{p|al|fwb}}సమాధి —</p> {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అలబలీంద్రునిచేత నడుగు వెట్టఁగ నేర్చి, ధారాధరముచేత నీరు మోచి కానీనుచేఁ గంచుకముఁ బూనఁగా నేర్చి, యెలమి దధీచిచే నెమ్ము బలిసి</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 1twi30j84yiqbjkfboimlgogexrxjdl 104 120207 583195 376759 2026-10-05T06:24:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" />{{rh||నరసభూపాలీయము. ఆ. 4|73}}</noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>క్షీరాంబురాశి ద్రచ్చినవెన్న నీడేరి, నైలింపగనిచన్నుఁబాలఁ బెరిఁగి కల్పపాదపఫలోత్కరములఁ జని గాంచి, వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ధరణిఁ బ్రోది వహించినదానకన్య, సకలయాచకబాంధవు ల్సంతసిల్ల నీకరగ్రహణావాప్తి నెరసె నౌర, వైరిగజసింహ యోబయనారసింహ.</poem>|ref=71}} {{p|al|fwb}}శబ్దాలంకారములు —</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఇఁక నలంకారనికరంబు లేర్పరింతు, నవియుఁ గవితాలతాంగికి హారకటక కంకణాదులక్రియ నలంకరణకరణ, పరిణతులచే నలంకారభావ మొందు.</poem>|ref=72}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఇవియును శబ్దార్థంబుల, ద్వివిధములై క్రమముతోడ వెలయు ననుప్రా సవిశేషంబుల నుపమా, దివిశేషమ్ములను గావ్యదీపితసరణిన్.</poem>|ref=73}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అం దను ప్రాసభేదంబు లైన శబ్ద, భవదలంకారమును మున్ను ప్రస్తుతింతు నడర నెడ లేక రెండు రెం డక్షరంబు, లెనయు నియమంబు ఛేకమౌ నెట్ల టన్న.</poem>|ref=74}} {{Telugu poem|type=పంచచామరము.|lines=<poem>స్ఫురత్కృపాబలప్రతాపభూతిధైర్యభూభరా ర్చిరంగదానబుద్ధివైఖరి న్హరి న్హరి న్సుధా హరు న్హరు న్గిరి న్గిరి న్మహానలు న్నలు న్రమా గురు న్గురు న్జయింతు వౌఁ దగు న్నృసింహభూవరా.</poem>|ref=75}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఒక్కవర్ణంబు కడదాక నుద్ధరింపఁ, బరఁగు జృంభణవృత్త్యనుప్రాస మయ్యె దలఁపఁ బునరుక్తి యయ్యుఁ దాత్పర్యభేద, మెనయు నియమంబు లాట మౌ నె ట్లఁటన్న.</poem>|ref=76}} {{p|al|fwb}}వృత్త్యనుప్రాసము—</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>సమదవిపక్షశిక్షణవిచక్షణదక్షిణదోరనుక్షణ భ్రమదసిదుర్ణిరీక్షసమరక్షపితక్షితిపక్షతక్షర త్సమధికశోణితక్షరకృతక్షణరక్షితపక్షిలోక నిన్ గమలదళాక్షుఁ డేలు బలగౌరవసింహ నృసింహభూవరా.</poem>|ref=77}} {{p|al|fwb}}లాటానుప్రాసము—</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>ఘనత నృసింహుఁ జూడఁ గలకన్నులు కన్నులు వానికౌఁగిటం జనువున నేపు చూపఁ గలచన్నులు చన్నులు వాని మోవికిం జొనిపిన పాటలాధరము జూన్నులు జున్నులు వాని మేనఁ జే ర్చినసరసాంగవల్లికల చెన్నులు చెన్నులు వో తలోదరీ.</poem>|ref=78}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సమవర్ణయుగాధిక మై, యమరిననియమంబు యమక మగుఁ గృతులం దా యమకం బనేకవిధ మగుఁ, గ్రమమున నొక రెండుమూడుగతు లెఱిఁగింతున్.</poem>|ref=79}}<noinclude><references/></noinclude> 6x122aapl9oufwa141qe4uo0w278e4t 583196 583195 2026-10-05T06:24:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" />{{rh||నరసభూపాలీయము. ఆ. 4|73}}</noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>క్షీరాంబురాశి ద్రచ్చినవెన్న నీడేరి, నైలింపగనిచన్నుఁబాలఁ బెరిఁగి కల్పపాదపఫలోత్కరములఁ జని గాంచి, వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ధరణిఁ బ్రోది వహించినదానకన్య, సకలయాచకబాంధవు ల్సంతసిల్ల నీకరగ్రహణావాప్తి నెరసె నౌర, వైరిగజసింహ యోబయనారసింహ.</poem>|ref=71}} {{p|al|fwb}}శబ్దాలంకారములు —</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఇఁక నలంకారనికరంబు లేర్పరింతు, నవియుఁ గవితాలతాంగికి హారకటక కంకణాదులక్రియ నలంకరణకరణ, పరిణతులచే నలంకారభావ మొందు.</poem>|ref=72}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఇవియును శబ్దార్థంబుల, ద్వివిధములై క్రమముతోడ వెలయు ననుప్రా సవిశేషంబుల నుపమా, దివిశేషమ్ములను గావ్యదీపితసరణిన్.</poem>|ref=73}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అం దను ప్రాసభేదంబు లైన శబ్ద, భవదలంకారమును మున్ను ప్రస్తుతింతు నడర నెడ లేక రెండు రెం డక్షరంబు, లెనయు నియమంబు ఛేకమౌ నెట్ల టన్న.</poem>|ref=74}} {{Telugu poem|type=పంచచామరము.|lines=<poem>స్ఫురత్కృపాబలప్రతాపభూతిధైర్యభూభరా ర్చిరంగదానబుద్ధివైఖరి న్హరి న్హరి న్సుధా హరు న్హరు న్గిరి న్గిరి న్మహానలు న్నలు న్రమా గురు న్గురు న్జయింతు వౌఁ దగు న్నృసింహభూవరా.</poem>|ref=75}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఒక్కవర్ణంబు కడదాక నుద్ధరింపఁ, బరఁగు జృంభణవృత్త్యనుప్రాస మయ్యె దలఁపఁ బునరుక్తి యయ్యుఁ దాత్పర్యభేద, మెనయు నియమంబు లాట మౌ నె ట్లఁటన్న.</poem>|ref=76}} {{p|al|fwb}}వృత్త్యనుప్రాసము—</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>సమదవిపక్షశిక్షణవిచక్షణదక్షిణదోరనుక్షణ భ్రమదసిదుర్ణిరీక్షసమరక్షపితక్షితిపక్షతక్షర త్సమధికశోణితక్షరకృతక్షణరక్షితపక్షిలోక నిన్ గమలదళాక్షుఁ డేలు బలగౌరవసింహ నృసింహభూవరా.</poem>|ref=77}} {{p|al|fwb}}లాటానుప్రాసము—</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>ఘనత నృసింహుఁ జూడఁ గలకన్నులు కన్నులు వానికౌఁగిటం జనువున నేపు చూపఁ గలచన్నులు చన్నులు వాని మోవికిం జొనిపిన పాటలాధరము జున్నులు జున్నులు వాని మేనఁ జే ర్చినసరసాంగవల్లికల చెన్నులు చెన్నులు వో తలోదరీ.</poem>|ref=78}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సమవర్ణయుగాధిక మై, యమరిననియమంబు యమక మగుఁ గృతులం దా యమకం బనేకవిధ మగుఁ, గ్రమమున నొక రెండుమూడుగతు లెఱిఁగింతున్.</poem>|ref=79}}<noinclude><references/></noinclude> qd41u7m82j8r5vnvhe357w4m3rk5q2k 104 120208 583199 376760 2026-10-05T06:37:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" />{{rh|74|కావ్యాలంకారసంగ్రహము|}}</noinclude>{{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మేలిమి రెండవపాదము, నాలవపాదంబు నొక్కయనువునఁ దనరం జాలినయమకము కృతులం, దాలింపఁగఁ బాదయమక మగు నె ట్లన్నన్.</poem>|ref=80}} {{p|al|fwb}}పాదయమకము —</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఔరా యోబనృపాలకు, మారా మనుమదనసమరమాధుర్యుఁడ వై ధీరానృసింహ కూడితి, మారా మనుమదనసమరమాధుర్యుఁడ వై.</poem>|ref=81}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ప్రస్తుత మగుముక్తపద, గ్రస్తం బన నదియుఁ గృతులఁ బరఁగు బదాంతో దస్తము పాదాద్యంత సు, విస్తృతము పదాంతసింహవీక్షణ మనఁగన్.</poem>|ref=82}} {{p|al|fwb}}పాదాంతపాదాదిముక్తపదగ్రస్తము —</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సుదతీనూతనమదనా, మదనాగతురంగపూర్ణమణిమయసదనా సదనామయగజరదనా, రదనాగేంద్రనిభకీర్తిరసనరసింహా.</poem>|ref=83}} {{p|al|fwb}}సింహావలోకనముక్తపదగ్రస్తము —</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మన వేటికి నూతనమా, తన మాయెడఁ బ్రేమ దనకుఁ దక్కితి ననుమా ననుమానక దయ దనరం, దనరంతులు మాని నరసధవు రమ్మనవే.</poem>|ref=84}} {{p|al|fwb}}పద్మబంధము —</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>కనుఁగొన రేకు లెన్మిదియుఁ గర్ణిక చుట్టిడి స్రగ్ధరాంఘ్రుల న్మునుపటియేడువర్ణములునుం గడయేడుఁ బ్రవేశనిర్గతు ల్పనుపడ నాల్గుదిగ్దళముల న్లిఖియించి విదిగ్దళంబులం దెనయఁగఁ బాదమధ్యగము లేడును వ్రాయఁగఁ బద్మబంధ మౌ.</poem>|ref=85}} {{Telugu poem|type=స్రగ్ధర.|lines=<poem>రామాకశ్రీసమగ్రరణకృతభయముద్రాససక్తారమారా రామారక్తాససద్రాష్ట్రభరణపటిమాత్రాసకుస్తికుమారా రామాకున్తీకుసత్రాప్రకటతరవిచిత్రాపవిత్రాసమారా రామాసత్రావిపత్రాశ్రయనరసరుచిగ్రామసశ్రీకమారా.</poem>|ref=86}} {{p|al|fwb}}చక్రబంధము —</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>పదిచుట్లు నాఱురేకులు, పదిలపఱిచి సుకవిపేరు పతిపేరును లోఁ బొదలఁగ నేవంవిధగుణ, విదితం బగుచక్రబంధవిధ మౌ నె ట్లనన్.</poem>|ref=87}} {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>రక్షానాకపమూర్తిభాసురగభీరావిక్రమోహాస్పదా దక్షారమ్యమతిస్థిరాభరణవిద్యాకృత్యశఙ్కిస్వనా వక్షస్సింధుపకన్యకానరసభవ్యాతిగ్మధీతంత్రదా దాక్షిణ్యారతనాదవైభవవినోదాహేమనాగాశ్వదా.</poem>|ref=88}}<noinclude><references/></noinclude> 8wnds5kwmq82hlgzo0if4zp6alrvgmb 104 120209 583214 376767 2026-10-05T10:14:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" />{{rh||నరసభూపాలీయము. ఆ. 4|75}}</noinclude>{{p|al|fwb}}వృత్తకందగర్భసీసము —</p> {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>మహితవిద్వజ్జనమండలీవినుతసా, హిత్యప్రియంభావుకాత్యుదార వితతభీమాహవవిక్రమక్రమసము, ద్యద్ద్వైరినిర్భేదనాభిరామ వినుతవిశ్రాణనవిభ్రమాపహసితా, నూనామరక్ష్మారుహా నృపేంద్ర వినతభూపాలకవిస్ఫురన్మకుటర, త్నద్యోతితాంచత్పదా మహాత్మ</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>'నిరుపమదయాపయోనిధినిరతభరిత, చారుచరితనిర్మలతరసత్యరుచిర తరణికులమణీనరసింహధరణిరమణ, ఘనతరగుణనిధీ' మనుజనులు వొగడ.</poem>|ref=89}} {{p|al|fwb}}ఓష్ఠ్యనిరోష్ఠ్యసంకరము —</p> {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>భూనాథోత్తమ జంభభంజనమహాభోగాభిరామ క్రియా దానోజ్జృంభితవారిపూరభరితోద్యద్వార్థివీచివ్రజా మానామేయసుధాబ్ధినిర్మలగుణా మాద్యన్మహాయూథప శ్రీనూత్నప్రథమానభాగ్యవరవైరివ్రాతభేదివ్రతా.</poem>|ref=90}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>నీహారశిఖరిశిఖర, వ్యూహామితతుహినకణమహోమహిమ మహా మోహావహవిమతవరా, రోహామణిహారనయన రూఢవిహారా.</poem>|ref=91}} {{Telugu poem|type=లయగ్రాహి.|lines=<poem>మిత్రకులభూషణ యమిత్రకులభీషణ విచిత్రమృదుభాషణ చరిత్రమణిహారా జైత్రవిశిఖాసన బలత్రిపురశాసన పవిత్రగుణభావన సగోత్రభృతిధీరా క్షాత్త్రశుభలక్షణ సుపాత్రజనరక్షణ కుశాత్రయవిచక్షణ యకృత్రిమవిహారా గోత్రసమసింధుర కళత్రితవసుంధర పతత్రిరథబంధుర తనుత్రభుజసారా.</poem>|ref=92}} {{Telugu poem|type=గద్యము.|lines=<poem>ఇది శ్రీహనుమత్ప్రసాదలబ్ధకవితాసారసారస్వతాలంకారనిరంకుశప్రతి భాబంధుర ప్రబంధపఠనరచనాధురంధర ప్రబంధాంక వేంకటరాయభూషణ సుపుత్త్ర తిమ్మరాజపౌత్త్ర సకలభాషావిశేషనిరుపమావధానశారదామూర్తి మూర్తిప్రణీతం బైనకావ్యాలంకారసంగ్రహం బనుమహాప్రబంధంబునందుఁ ద్రివిధదోషనిర్ణయంబును గుణప్రకరణంబును శబ్దాలంకారసంగ్రహంబు నన్నది చతుర్థాశ్వాసము.</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> la1uh4ah0o3zehsukflqp8as08risbj 104 219226 583164 572105 2026-10-04T12:23:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ననయమ్ము వానిఁ గన్ననయమ్ము గలయింతి ననయమ్ము దాల్చువానన్నఁ జెనకి కడలేక తరిగొండ కడలేకడలఁ ద్రోయ కడ లేక మైనమీఁగడల గెల్చి కవురాలవన్నె చొక్కపురాల నగుమేని కపురాలపోతు బింకంబు నణఁచి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>తనరుచులు లోకములు నిండఁ దనరుచుండు లాటకరహాటలలనాలలాటఫలక మలయజము లైన నీదునిర్మలయశంబు లమితగుణసాంద్ర! నారసింహక్షితీంద్ర!</poem>|ref=68}} ఇట నాలుగుపాదములందును వర్ణావృత్తులు స్పష్టము. ఈ పద్యమును జదువునవుడు ముక్తాయింపు స్ఫురించును. అట్లు స్ఫురించిన కాంతి యగును. ఇది యనుప్రాసము గాదు. రెండక్షరములు దగ్గఱగానుండి యావృత్తి యేర్పడినచో ననుప్రాసము. సమానములగు నచ్చులు సముచితస్థలమున వినఁబడినచో నేర్పడునది కాంతి. ఇది యమకభేద మగును. ఈక్రింది పద్యము విపరీతోదాహరణ మగును. {{left margin|3em}}<poem>శా. జ్యాఘోషం బతిభీషణంబయి దిశాచక్రంబు నిండన్ శర వ్యాఘాతంబున శాత్రవుండు వికలస్వాంతుండుగా నారద శ్లాఘాపాత్రముగా నిరర్గళభుజాసంరంభతన్ రౌద్రరే ఖాఘోరాకృతి యేన చూపెదఁ గడంకంజూడుఁడీ యేర్పడన్.</poem> </div> ఇందు ఓజస్సు, ప్రసాదము, కొంత శ్లేషమును గలవు. కాని కాంతి లేదు. {{p|ac|fwb}}9. ఓజస్సు</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>విలసితసమాసభరితో జ్జ్వలబంధం బోజ మయ్యె సరి........</poem>|ref=69}} దీర్ఘసమాసమగు బంధ మోజము. వామనుఁడు ‘గాఢబంధత్వమోజః’ (గాఢబంధము గలిగియుంట యోజస్సు) అని లక్షణము చెప్పెను. ఈ గాఢత్వ మెట్లు గలుగును? సంయుక్తాక్షరములు గలిగియుండుట, రేఫయుక్తమయిన వర్గ ప్రథమ ద్వితీయాక్షరములయొక్క సంయోగము (ర్క, ర్భ, క్ర, భ్ర), వర్గముల తృతీయ,<noinclude><references/></noinclude> k43acta8d94enbubulf59cqtxc36rt7 104 219227 583165 572106 2026-10-04T12:37:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థ వర్ణముల సంయోగము (గ్ఘ, జ్ఝ, మొ.), వర్గ ప్రథమ వర్ణసంయోగము (క్క, చ్చ, మొ.) వర్గతృతీయ వర్ణసంయోగము (గ్గ మొ.) విసర్జనీయ, జిహ్వామూలీయ, ఉపధ్మానీయముల ప్రయోగము, తుదియందు గురువుండుట, సమాసములు గలిగియుండుట, వీనిచే గాఢత్వము గలుగును. కానఁ గేవలసమాసములు గలిగియుంటయే యోజస్సు గాదు. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>మందారబిసకుందకుందాదినిధిబృంద బృందారకాప్తశోభితయశుండు హేలావిజితహాలహాలాశనోత్తాల తాలాంకభుజదండతాండవుండు దీనాపననిదానదానాంబుజనదీన దీనాథపరిణయస్థితివిధాయి భీమాసురవిరామరామాతిశయధామ ధామాంబకనిభాసిదారితారి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>రాజమాత్రుండె వసుధాధిరాజమకుట నికటవికటమహానీలనికరసుకర మధుకరకరంభితాంఘ్రిపదద్వయుండు సరసగుణహారి యోబయనరసశౌరి.</poem>|ref=70}} ఈ పద్యమున సమాసభూయిష్ఠత్వము గలదు. కాని బంధమందలి గాఢత్వము లేదు. ఈ క్రింది పద్యమున గాఢబంధత్వము గలదు. {{left margin|3em}}<poem>శా. దుర్వారోద్యమబాహువిక్రమరసాస్తోకప్రతాపస్ఫుర ద్గర్వాంధప్రతివీరనిర్మథనవిద్యాపారగుల్ మత్పతుల్ గీర్వాణాకృతు లేవురిప్డు నిను దోర్లీలన్ వెసంగిట్టి గం ధర్వుల్ మానముఁ బ్రాణముంగొనుట తథ్యం బెమ్మెయిం గీచకా!</poem> </div> {{p|ac|fwb}}10. సమాధి</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>......అన్యగుణం బులు మఱి వేఱొక్కటి పై నలరింప సమాధి యయ్యె నది యె ట్లన్నన్.</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> nrovyp5jmrdpy7zijfpfx3i2lx9mvva 104 219228 583167 572107 2026-10-04T12:56:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఒకదాని ధర్మములు మరొక్కదాని కంటఁగట్టుట యనఁగా నారోపించుట సమాధి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అలబలీంద్రునిచేత నడుగు వెట్టఁగ నేర్చి ధారాధరముచేత నీరు మోచి కానీనుచేఁ గంచుకముఁ బూనఁగా నేర్చి యెలమి దధీచిచే నెమ్ము బలిసి క్షీరాంబురాశి ద్రచ్చినవెన్న నీడేఱి నైలింపగనిచన్నుఁబాలఁ బెరిఁగి కల్పపాదపఫలోత్కరములఁ జని గాంచి వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ధరణిఁ బ్రోది వహించినదానకన్య సకలయాచకబాంధవు ల్సంతసిల్ల నీకరగ్రహణావాప్తి నెరసె నౌర! వైరిగజసింహ! యోబయనారసింహ!</poem>|ref=71}} ఇందలి యడుగుపెట్టుట, నీరు మోయుట, కంచుకముఁ బూనుట, ఎమ్ము బలియుట అను ధర్మములు బలి, ధారాధర, కానీన దధీచిమునులకు సంబంధించినవి. దాసకన్యయం దారోపింపఁబడినవి. వామనుఁడు “ఆరోహానరోహక్రమస్సమాధిః" అని లక్షణము నుడివెను. దీర్ఘాది గుర్వక్షరము లధికముగా నుండుట యారోహము. లఘ్వక్షరము లధికముగా నుండుట యవరోహము. క్రమముగా నారోహమును గ్రమముగా నవరోహమును గలబంధము సమాధి. {{left margin|3em}}<poem>క. కరుణించి యిండు నాకుం బురోహితునిఁ గాఁగ మీసుపుత్రుఁ బవిత్రుౝ బరమతపోనైష్ఠికు భా సురయమనియమాభిరాము సోమశ్రవనన్.</poem> </div> పూర్వార్థమునఁ గ్రమముగా నారోహమును ద్వితీయార్ధమునఁ గ్రమముగా నవరోహమును గలవు. {{p|ac|fwb}}గుణవిమర్శము</p> భరతుఁడు నాట్యశాస్త్రమున నీదశగుణములను బేర్కొని వాని లక్షణములను దెలిపెను. కాని యీ గుణములయొక్క యుపయోగ మేమియో తెలుపఁడయ్యెను.<noinclude><references/></noinclude> lwq30osurt4mjyuevft33u22bxpjwan 583168 583167 2026-10-04T12:57:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఒకదాని ధర్మములు మరొక్కదాని కంటఁగట్టుట యనఁగా నారోపించుట సమాధి. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అలబలీంద్రునిచేత నడుగు వెట్టఁగ నేర్చి ధారాధరముచేత నీరు మోచి కానీనుచేఁ గంచుకముఁ బూనఁగా నేర్చి యెలమి దధీచిచే నెమ్ము బలిసి క్షీరాంబురాశి ద్రచ్చినవెన్న నీడేఱి నైలింపగనిచన్నుఁబాలఁ బెరిఁగి కల్పపాదపఫలోత్కరములఁ జని గాంచి వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ధరణిఁ బ్రోది వహించినదానకన్య సకలయాచకబాంధవు ల్సంతసిల్ల నీకరగ్రహణావాప్తి నెరసె నౌర! వైరిగజసింహ! యోబయనారసింహ!</poem>|ref=71}} ఇందలి యడుగుపెట్టుట, నీరు మోయుట, కంచుకముఁ బూనుట, ఎమ్ము బలియుట అను ధర్మములు బలి, ధారాధర, కానీన దధీచిమునులకు సంబంధించినవి. దాసకన్యయం దారోపింపఁబడినవి. వామనుఁడు “ఆరోహావరోహక్రమస్సమాధిః" అని లక్షణము నుడివెను. దీర్ఘాది గుర్వక్షరము లధికముగా నుండుట యారోహము. లఘ్వక్షరము లధికముగా నుండుట యవరోహము. క్రమముగా నారోహమును గ్రమముగా నవరోహమును గలబంధము సమాధి. {{left margin|3em}}<poem>క. కరుణించి యిండు నాకుం బురోహితునిఁ గాఁగ మీసుపుత్రుఁ బవిత్రుౝ బరమతపోనైష్ఠికు భా సురయమనియమాభిరాము సోమశ్రవనన్.</poem> </div> పూర్వార్థమునఁ గ్రమముగా నారోహమును ద్వితీయార్ధమునఁ గ్రమముగా నవరోహమును గలవు. {{p|ac|fwb}}గుణవిమర్శము</p> భరతుఁడు నాట్యశాస్త్రమున నీదశగుణములను బేర్కొని వాని లక్షణములను దెలిపెను. కాని యీ గుణములయొక్క యుపయోగ మేమియో తెలుపఁడయ్యెను.<noinclude><references/></noinclude> e0y64htwkpri0xvs1pbgsxzste5p7y6 104 219229 583169 572108 2026-10-04T13:14:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పిమ్మట భామహుఁ డీ దశగుణములను జూపి వీనిలో మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదములను మూఁడుగుణములే ముఖ్యములనియు వచించెను. దండి యీ దశగుణములను జూపి కొన్నింటితో వైదర్భీరీతియుఁ గొన్నింటితో గౌడీరీతియు, నేర్పడునని చెప్పెను. వామనుఁ డీ దశగుణములనే శబ్దగుణములు, అర్థగణములు అని రెండు విధములుగా విభజించి వానికిఁ బ్రత్యేకముగా లక్షణనిర్వచనము సేసెను. అతఁడును గుణములతో రీతి యేర్పడునని వచించెను. భరత, దండి, వామనులు గ్రహించిన గుణము లొకటేకాని లక్షణనిర్వచనమున నెల్లరును భేదించిరి. ఒకరిమతమున నొకగుణము మరొకరిమతమున వేరొకగుణముగా నయ్యెను. ఆనందవర్ధనుఁడు భామహునివలెనే మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదనులు అను మూఁడుగుణములే గ్రహించెను. అతఁ డీ గుణములను రసధర్మములుగా నిర్ణయించెను. అతని పిమ్మటివారు మమ్మటాదు లందఱును నా మూఁడుగుణములనే గ్రహించిరి. ఈ విషయమున మమ్ముటుని నిర్వచన మిది. {{left margin|3em}}<poem>"మాధుర్యౌజః ప్రసాదాఖ్యాస్త్రయస్తే న పునర్ధశ కేచి దంతర్భవంత్యేషు దోషత్యాగా త్పరే శ్రితాః అన్యే భజంతి దోషత్వం కుత్రచి న్న తతో దశ”</poem> </div> మాధుర్యము, ఓజస్సు, ప్రసాదము, అనునవి మూఁడే గుణములు కాని పది కావు. ఇతరగుణములు కొన్ని వీనిలోనే యంతర్భవించును. కొన్ని తత్తద్దోషములను బరిహరించుటవలననే సరిపడును. కొన్ని (గుణములు) దోషములే యగును. కానఁ బదిగుణము లుండవు. మరియుఁ బైదశగుణములకు వామనుఁ డిచ్చిన లక్షణములను ఖండించుచుఁ బదిగుణము లెట్లు లేవో చూపుచున్నాఁడు. “పెక్కుపదము లేకపదాకారణముగా భాసిల్లుట” యను శ్లేషగుణమును, ఆరోహావరోహక్రమరూపమగు సమాధియు, వికటత్వరూపమగు నుదారతయు, ఓజస్సుతోఁ గూడిన శైథిల్యమను ధర్మముగల ప్రసాదమును, ఓజస్సులో నంతర్భవించును. పృథక్పదత్వమను పేరుగల మాధుర్యగుణము వామనలక్షణముకన్న భిన్నలక్షణముతో నదే సాక్షాత్తుగా స్వీకృతమై యున్నది. అర్థదీపనము (అర్థవ్యక్తి) ప్రసాదగుణమున నంతర్భవించును. మార్గాభేదరూపమగు సమత యొకానొకచో దోషమే. ఎట్లన {{left margin|3em}}<poem>శా. సింగం బాఁకటితో గుహాంతరమునం జేడ్పాటుమైనుండి మా తంగస్పూర్తితయూథదర్శనసముద్యత్క్రోధమై వచ్చుమో</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> c8kbzv998f1tzfbyfksx7drktpkz9dn 583170 583169 2026-10-04T13:15:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పిమ్మట భామహుఁ డీ దశగుణములను జూపి వీనిలో మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదములను మూఁడుగుణములే ముఖ్యములనియు వచించెను. దండి యీ దశగుణములను జూపి కొన్నింటితో వైదర్భీరీతియుఁ గొన్నింటితో గౌడీరీతియు, నేర్పడునని చెప్పెను. వామనుఁ డీ దశగుణములనే శబ్దగుణములు, అర్థగణములు అని రెండు విధములుగా విభజించి వానికిఁ బ్రత్యేకముగా లక్షణనిర్వచనము సేసెను. అతఁడును గుణములతో రీతి యేర్పడునని వచించెను. భరత, దండి, వామనులు గ్రహించిన గుణము లొకటేకాని లక్షణనిర్వచనమున నెల్లరును భేదించిరి. ఒకరిమతమున నొకగుణము మరొకరిమతమున వేరొకగుణముగా నయ్యెను. ఆనందవర్ధనుఁడు భామహునివలెనే మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదములు అను మూఁడుగుణములే గ్రహించెను. అతఁ డీ గుణములను రసధర్మములుగా నిర్ణయించెను. అతని పిమ్మటివారు మమ్మటాదు లందఱును నా మూఁడుగుణములనే గ్రహించిరి. ఈ విషయమున మమ్ముటుని నిర్వచన మిది. {{left margin|3em}}<poem>"మాధుర్యౌజః ప్రసాదాఖ్యాస్త్రయస్తే న పునర్ధశ కేచి దంతర్భవంత్యేషు దోషత్యాగా త్పరే శ్రితాః అన్యే భజంతి దోషత్వం కుత్రచి న్న తతో దశ”</poem> </div> మాధుర్యము, ఓజస్సు, ప్రసాదము, అనునవి మూఁడే గుణములు కాని పది కావు. ఇతరగుణములు కొన్ని వీనిలోనే యంతర్భవించును. కొన్ని తత్తద్దోషములను బరిహరించుటవలననే సరిపడును. కొన్ని (గుణములు) దోషములే యగును. కానఁ బదిగుణము లుండవు. మరియుఁ బైదశగుణములకు వామనుఁ డిచ్చిన లక్షణములను ఖండించుచుఁ బదిగుణము లెట్లు లేవో చూపుచున్నాఁడు. “పెక్కుపదము లేకపదాకారణముగా భాసిల్లుట” యను శ్లేషగుణమును, ఆరోహావరోహక్రమరూపమగు సమాధియు, వికటత్వరూపమగు నుదారతయు, ఓజస్సుతోఁ గూడిన శైథిల్యమను ధర్మముగల ప్రసాదమును, ఓజస్సులో నంతర్భవించును. పృథక్పదత్వమను పేరుగల మాధుర్యగుణము వామనలక్షణముకన్న భిన్నలక్షణముతో నదే సాక్షాత్తుగా స్వీకృతమై యున్నది. అర్థదీపనము (అర్థవ్యక్తి) ప్రసాదగుణమున నంతర్భవించును. మార్గాభేదరూపమగు సమత యొకానొకచో దోషమే. ఎట్లన {{left margin|3em}}<poem>శా. సింగం బాఁకటితో గుహాంతరమునం జేడ్పాటుమైనుండి మా తంగస్పూర్తితయూథదర్శనసముద్యత్క్రోధమై వచ్చుమో</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> fk5i7ijzt18j9t8nbj7ytdzvk4s63a2 104 219230 583171 572109 2026-10-04T13:35:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem> జంగాంతారనివాసఖిన్నమతి నస్మత్సేనపై వీఁడె వ చ్చెం గుంతీసుతమధ్యముఁడు సమరస్థేమాభిరామాకృతిన్.</poem> </div> ఇట రెండవ పాదమున మసృణమార్గత్యాగము గుణమే. {{left margin|3em}}<poem>చ. కనుఁగొని కోపవేగమునఁ గన్నుల నిప్పుల రాల, నంగముల్ దనరఁగ సాంద్రఘర్మసలిలంబులు గ్రమ్మ, నితాంతదంతపీ డనరటదాస్యరంగనికటభ్రుకుటీచటులప్రవృత్తన ర్తనఘటనాప్రకారభయదస్ఫురణాపరిణద్ధమూర్తియై.</poem> </div> ఇటను మూఁడు నాలుగు పాదములలో నుసృణమార్గత్యాగము గుణమే. కష్టత్వ, గ్రామ్యత్వములు దోషము లగుటవలన వానిని నిరాకరించినచో అపారుప్యరూపమగు సౌకుమార్యము, ఔజ్జ్యలరూపమగు కాంతియును గ్రహింపఁబడవలసిన పనియుండదు. కావునఁ బది శబ్దగుణములు లేవు. ఇట మాధుర్యౌజః ప్రసాదములలో నితరగుణముల నందర్భవింపఁజేసి చూపెను. మరియును దత్తద్దోషపరిహారమును జూపి కొన్నిగుణము లక్కఱలేదనియును జూపెను. నరసభూపాలీయకర్త యర్ధగుణవిభాగమును జూపలేదు. మమ్మటుఁ డర్థగుణవిభాగమునుగూడఁ బైవిధముగనే ఖండించెను. ఇందర్థగుణప్రసంగము లేదు. కావున నా ఖండనము చూపఁబడలేదు. జగన్నాథుఁడును వామనమతానుసారముగా శబ్దగుణ, అర్థగుణవిభాగములను జర్చించి చూపి తుదికి మమ్మటునివలెనే మాధుర్యౌజఃప్రసాదములను మూఁడుగుణములనే యంగీకరించెను. సామాజికుని చిత్తముందుఁ గలుగు ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను ధర్మములను బట్టి క్రమముగా మాధుర్యౌజఃప్రసాదములనే గుణములనుగా స్వీకరించెను. ఆతని నిర్వచన మిది:— "గుణానాంచైషాం ద్రుతిదీప్తి వికాసాఖ్యా స్తిస్రశ్చిత్తవృత్తయః క్రమేణ ప్రయోజ్యాః । తత్తద్గుణ విశిష్టరస చర్వణాజన్యా ఇతియావత్" ఈగుణములవలన ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను మూఁడు చిత్తవృత్తులు గలుగును. అనఁగా నాయాగుణములతోఁ గూడిన రసమును జర్వణము చేయుటవలన నాచిత్తవృత్తులు గలుగును. మూఁడుగుణములే స్థిరపడినను బ్రతాపరుద్రీయకర్త సామాన్యముగా నెల్లవిషయములలో మమ్మటుని ననుసరించినను గుణములలో భోజుని, అలంకారములలో<noinclude><references/></noinclude> ttaebs74t4nt26w1nt1w7i76e2c0wkn 583172 583171 2026-10-04T13:36:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem> జంగాంతారనివాసఖిన్నమతి నస్మత్సేనపై వీఁడె వ చ్చెం గుంతీసుతమధ్యముఁడు సమరస్థేమాభిరామాకృతిన్.</poem> </div> ఇట రెండవపాదమున మసృణమార్గత్యాగము గుణమే. {{left margin|3em}}<poem>చ. కనుఁగొని కోపవేగమునఁ గన్నుల నిప్పుల రాల, నంగముల్ దనరఁగ సాంద్రఘర్మసలిలంబులు గ్రమ్మ, నితాంతదంతపీ డనరటదాస్యరంగనికటభ్రుకుటీచటులప్రవృత్తన ర్తనఘటనాప్రకారభయదస్ఫురణాపరిణద్ధమూర్తియై.</poem> </div> ఇటను మూఁడు నాలుగు పాదములలో నుసృణమార్గత్యాగము గుణమే. కష్టత్వ, గ్రామ్యత్వములు దోషము లగుటవలన వానిని నిరాకరించినచో అపారుప్యరూపమగు సౌకుమార్యము, ఔజ్జ్యలరూపమగు కాంతియును గ్రహింపఁబడవలసిన పనియుండదు. కావునఁ బది శబ్దగుణములు లేవు. ఇట మాధుర్యౌజః ప్రసాదములలో నితరగుణముల నందర్భవింపఁజేసి చూపెను. మరియును దత్తద్దోషపరిహారమును జూపి కొన్నిగుణము లక్కఱలేదనియును జూపెను. నరసభూపాలీయకర్త యర్ధగుణవిభాగమును జూపలేదు. మమ్మటుఁ డర్థగుణవిభాగమునుగూడఁ బైవిధముగనే ఖండించెను. ఇందర్థగుణప్రసంగము లేదు. కావున నా ఖండనము చూపఁబడలేదు. జగన్నాథుఁడును వామనమతానుసారముగా శబ్దగుణ, అర్థగుణవిభాగములను జర్చించి చూపి తుదికి మమ్మటునివలెనే మాధుర్యౌజఃప్రసాదములను మూఁడుగుణములనే యంగీకరించెను. సామాజికుని చిత్తముందుఁ గలుగు ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను ధర్మములను బట్టి క్రమముగా మాధుర్యౌజఃప్రసాదములనే గుణములనుగా స్వీకరించెను. ఆతని నిర్వచన మిది:— "గుణానాంచైషాం ద్రుతిదీప్తి వికాసాఖ్యా స్తిస్రశ్చిత్తవృత్తయః క్రమేణ ప్రయోజ్యాః । తత్తద్గుణ విశిష్టరస చర్వణాజన్యా ఇతియావత్" ఈగుణములవలన ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను మూఁడు చిత్తవృత్తులు గలుగును. అనఁగా నాయాగుణములతోఁ గూడిన రసమును జర్వణము చేయుటవలన నాచిత్తవృత్తులు గలుగును. మూఁడుగుణములే స్థిరపడినను బ్రతాపరుద్రీయకర్త సామాన్యముగా నెల్లవిషయములలో మమ్మటుని ననుసరించినను గుణములలో భోజుని, అలంకారములలో<noinclude><references/></noinclude> gxcdg3mfrd5mdupce8t9rl7iiyunct8 583173 583172 2026-10-04T21:12:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem> జంగాంతారనివాసఖిన్నమతి నస్మత్సేనపై వీఁడె వ చ్చెం గుంతీసుతమధ్యముఁడు సమరస్థేమాభిరామాకృతిన్.</poem> </div> ఇట రెండవపాదమున మసృణమార్గత్యాగము గుణమే. {{left margin|3em}}<poem>చ. కనుఁగొని కోపవేగమునఁ గన్నుల నిప్పుల రాల, నంగముల్ దనరఁగ సాంద్రఘర్మసలిలంబులు గ్రమ్మ, నితాంతదంతపీ డనరటదాస్యరంగనికటభ్రుకుటీచటులప్రవృత్తన ర్తనఘటనాప్రకారభయదస్ఫురణాపరిణద్ధమూర్తియై.</poem> </div> ఇటను మూఁడు నాలుగు పాదములలో మసృణమార్గత్యాగము గుణమే. కష్టత్వ, గ్రామ్యత్వములు దోషము లగుటవలన వానిని నిరాకరించినచో అపారుష్యరూపమగు సౌకుమార్యము, ఔజ్జ్యలరూపమగు కాంతియును గ్రహింపఁబడవలసిన పనియుండదు. కావునఁ బది శబ్దగుణములు లేవు. ఇట మాధుర్యౌజఃప్రసాదములలో నితరగుణముల నంతర్భవింపఁజేసి చూపెను. మరియును దత్తద్దోషపరిహారమును జూపి కొన్నిగుణము లక్కఱలేదనియును జూపెను. నరసభూపాలీయకర్త యర్ధగుణవిభాగమును జూపలేదు. మమ్మటుఁ డర్థగుణవిభాగమునుగూడఁ బైవిధముగనే ఖండించెను. ఇందర్థగుణప్రసంగము లేదు. కావున నా ఖండనము చూపఁబడలేదు. జగన్నాథుఁడును వామనమతానుసారముగా శబ్దగుణ, అర్థగుణవిభాగములను జర్చించి చూపి తుదికి మమ్మటునివలెనే మాధుర్యౌజఃప్రసాదములను మూఁడుగుణములనే యంగీకరించెను. సామాజికుని చిత్తమందుఁ గలుగు ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను ధర్మములను బట్టి క్రమముగా మాధుర్యౌజఃప్రసాదములనే గుణములనుగా స్వీకరించెను. ఆతని నిర్వచన మిది:— "గుణానాంచైషాం ద్రుతిదీప్తి వికాసాఖ్యా స్తిస్రశ్చిత్తవృత్తయః క్రమేణ ప్రయోజ్యాః । తత్తద్గుణ విశిష్టరస చర్వణాజన్యా ఇతియావత్" ఈగుణములవలన ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను మూఁడు చిత్తవృత్తులు గలుగును. అనఁగా నాయాగుణములతోఁ గూడిన రసమును జర్వణము చేయుటవలన నాచిత్తవృత్తులు గలుగును. మూఁడుగుణములే స్థిరపడినను బ్రతాపరుద్రీయకర్త సామాన్యముగా నెల్లవిషయములలో మమ్మటుని ననుసరించినను గుణములలో భోజుని, అలంకారములలో<noinclude><references/></noinclude> qsr51ogwun9wy628ptaitj54amoy0yk 104 219231 583174 572110 2026-10-04T21:24:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రుయ్యకుని ననుసరించి <ref>భోజుని గుణము లివి:— శ్లేష, ప్రసాదము, సమత, మాధుర్యము; సుకుమారత, అర్థవ్యక్తి, ఉదారత్వము, కాంతి, ఉదాత్తత, ఓజుస్సు, సుశబ్దత, ప్రేయము, ఔర్జిత్యము, విస్తరము, సమాధి, సౌక్ష్మ్యము, గాంభీర్యము, సంక్షేపము, భావికము, సమ్మతత్వము, ప్రౌఢి, రీతి, ఉక్తి, గతి, అనునవి. భోజుఁడీ యిరువదినాల్గును శబ్దగుణములుగా, అర్థగుణములుగా మొత్తము 48 గుణములుగా విభాగించి యుదాహరించెను.</ref>భోజమతానుసారముగా 24 గుణముల నిచ్చెను. బట్టుమూర్తి సర్వథా ప్రతాపరుద్రీయము ననుసరించినను గుణములలో దాని ననుసరింపక వామను ననుసరించెను. కాని లక్షణనిర్వచనమానమాత్రము వామనుని ననుసరింపలేదు. ఏలక్షణము గూడ సమగ్రముగా నిర్దుష్టముగా లేదు. ప్రథమాశ్వాసములోని వీఠికాపద్యములలో పదునైదవదియగు 'సీ. బాణు వేగంబును భవభూతి సుకుమారతయు' అను పద్యమున వేగము, సుకుమారత, సువర్ణకలన, అర్థసంగ్రహము, శయ్యనేర్పు, ప్రసాదము, నియమము, సన్మార్గఘటన, ధారాశుద్ధి, సహస్రముఖసృష్టి అను తత్తత్కవుల గుణములును నిచ్చటి గుణములును జాల భిన్నములు. సుకుమారత, ప్రసాదము అను రెండుమాత్రమే యీ దశగుణములలో నున్నవి. ఈగుణములు భోజరాజోదాహృతగుణములును గావు. ఇవి శాస్త్రదృష్టితోఁ జెప్పఁబడినవికాక లోకదృష్టితోఁ జెప్పఁబడినవి. ఈ గుణములు రసధర్మములనియు ననఁగా “రస మెచ్చట నుండునో గుణము లచ్చట నుండును. గుణము లెచ్చట నుండునో రస మచ్చట నుండును” అనియును స్పష్టముగా నింతకుముందే నిర్వచింపఁబడియున్నది. ఇదియే సిద్ధాంతము, ఈసిద్ధాంతమునే యానందవర్ధన, అభినవగుస, మమ్మట, జగన్నాథాదులగు నాలంకారికసార్వభౌము లందఱును సమ్మతించిరి. ఈ మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదగుణముల లక్ష్యలక్షణముల నిట్లు మమ్మటుఁడు నిర్వచించెను. {{left margin|3em}}<poem>మూర్ధ్ని వర్గాంత్యగాః స్పర్శా ఆటవర్గా రణౌలఘూ అవృత్తి ర్మధ్యవృత్తిర్వా మాధుర్యే రచనా తథా.</poem> </div> ట, ఠ, డ, ఢ తక్క మిగిలిన కకారాది మకారాంతవర్ణములును, దమతమ యనునాసికాక్షరములతోఁ గూడిన వర్గాక్షరములును, హ్రస్వములగు ర, ణ వర్ణములును, అసమాసమును, మధ్యమసమాసమును (అల్పసమాసము) గలిగియున్న రచనయు మాధుర్యగుణమును దెలుపును. ఎట్లన<noinclude><references/></noinclude> mkwt7qp6e8l60395pwfxiabh88mcl4a 104 219232 583175 572111 2026-10-04T21:46:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>అనంగరంగప్రతిమం తదంగం భంగీభిరంగీకృతమానతాంగ్యాః కుర్వంతి యూనాం సహసా యథైతా స్స్వాంతాని శాంతాపరచింతితాని.</poem> </div> ఆ యువతియొక్క విలాసములు గలిగి మన్మథరంగమువలెనున్న శరీరము యువకుల మానసములను సమస్తములగు నితరచింతలను మానివేసినవానినిఁగాఁ జేయుచున్నది. ఈ శ్లోకము ౦గ, ౦త, వర్ణములు గలిగియున్నది. ఈ గుణప్రకరణమున సౌకుమార్యమున కిచ్చిన నరసభూపాలీయోదాహరణమగు “ చెందొవవిందు” అనుపద్యము గూడ మాధుర్యవ్యంజకమే. (మమ్మట మతానుసారముగా నందలి గుణము మాధుర్యమే కాని సౌకుమార్యము గాదు) మరియు టవర్గహీనమగు కకారాది మకారాంతవర్ణములుగల రచన కుదాహరణము. {{left margin|3em}}<poem>సీ. బంగరుగొలుసులుఁ, బవడంపుఁ దరవణికోళ్ళును, వింతబాగులబొగడలు, రత్నంపుఁజిలుకలు, రాయంచపతిమలుఁ, బసిడిపువ్వులవ్రాఁతపనుల సొబగు, వివిధంబులగు చిత్రవిరచనలును, దసిలీనూలిపట్టయల్లిక బెడంగుఁ, బలుతెఱంగుల పట్టుతలగడబిల్లలు, మవ్వంపుఁ గుంకుమపువ్వు పఱపు గీ. గలిగి మెఱుఁగులు దిక్కులఁ గడలుకొనఁగ మిందు దంతపుటుయ్యెల మంచమునను బొలుపుమీఱుచుఁ దన యంతిపురము సతుల యూడిగంబులు గైకొంచు నున్న శౌరి.</poem> </div> ఈమాధుర్యము సంభోగశృంగారమునందును, గరుణమునందును, విప్రలంభము నందును, శాంతమునందును దరతమాధిక్యముతోఁ బ్రయోగింపవలయును. ఈ రసమునందు సమాసరచనము దగదు. ఏలన సమాసము త్వరగా నర్ధము గామి నర్థబోధమున కాటంకము గలుగును. అర్థము లెస్సగా తెలిసినఁ గాని రసానుభావము గలుగదు. కావున నీరసములందు మాధుర్యగుణమునే కవి యుపయోగింపవలయును. ఏలనన మాధుర్యము చిత్తద్రుతికిఁ గారణమని చెప్పితిమి. {{left margin|3em}}<poem>యోగ ఆద్యతృతీయాభ్యా మంత్యయో రేణ తుల్యయోః టాది శ్శషౌ వృత్తిదైర్ఘ్యం గుంభ మద్ధత ఓజసి.</poem> </div> వర్గములలోని ప్రథమ తృతీయ వర్ణములకుఁ గ్రమముగా ద్వితీయ చతుర్థములతో యోగమున్నయెడలను (అనఁగా చ్ఛ, ట్ఠ, త్థ, ప్ఫ, జ్ఝ ఇత్యాదికము) రేఫ<noinclude><references/></noinclude> 31gbelb7ok9pcfkf1i1wkp23oondm5j 583176 583175 2026-10-04T21:48:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>అనంగరంగప్రతిమం తదంగం భంగీభిరంగీకృతమానతాంగ్యాః కుర్వంతి యూనాం సహసా యథైతా స్స్వాంతాని శాంతాపరచింతితాని.</poem> </div> ఆ యువతియొక్క విలాసములు గలిగి మన్మథరంగమువలెనున్న శరీరము యువకుల మానసములను సమస్తములగు నితరచింతలను మానివేసినవానినిఁగాఁ జేయుచున్నది. ఈ శ్లోకము ౦గ, ౦త, వర్ణములు గలిగియున్నది. ఈ గుణప్రకరణమున సౌకుమార్యమున కిచ్చిన నరసభూపాలీయోదాహరణమగు “చెందొవవిందు” అనుపద్యము గూడ మాధుర్యవ్యంజకమే. (మమ్మట మతానుసారముగా నందలి గుణము మాధుర్యమే కాని సౌకుమార్యము గాదు) మరియు టవర్గహీనమగు కకారాది మకారాంతవర్ణములుగల రచన కుదాహరణము. {{left margin|3em}}<poem>సీ. బంగరుగొలుసులుఁ, బవడంపుఁ దరవణికోళ్ళును, వింతబాగులబొగడలు, రత్నంపుఁజిలుకలు, రాయంచపతిమలుఁ, బసిడిపువ్వులవ్రాఁతపనుల సొబగు, వివిధంబులగు చిత్రవిరచనలును, దసిలీనూలిపట్టయల్లిక బెడంగుఁ, బలుతెఱంగుల పట్టుతలగడబిల్లలు, మవ్వంపుఁ గుంకుమపువ్వు పఱపు గీ. గలిగి మెఱుఁగులు దిక్కులఁ గడలుకొనఁగ మిందు దంతపుటుయ్యెల మంచమునను బొలుపుమీఱుచుఁ దన యంతిపురము సతుల యూడిగంబులు గైకొంచు నున్న శౌరి.</poem> </div> ఈమాధుర్యము సంభోగశృంగారమునందును, గరుణమునందును, విప్రలంభము నందును, శాంతమునందును దరతమాధిక్యముతోఁ బ్రయోగింపవలయును. ఈ రసమునందు సమాసరచనము దగదు. ఏలన సమాసము త్వరగా నర్ధము గామి నర్థబోధమున కాటంకము గలుగును. అర్థము లెస్సగా తెలిసినఁ గాని రసానుభావము గలుగదు. కావున నీరసములందు మాధుర్యగుణమునే కవి యుపయోగింపవలయును. ఏలనన మాధుర్యము చిత్తద్రుతికిఁ గారణమని చెప్పితిమి. {{left margin|3em}}<poem>యోగ ఆద్యతృతీయాభ్యా మంత్యయో రేణ తుల్యయోః టాది శ్శషౌ వృత్తిదైర్ఘ్యం గుంభ మద్ధత ఓజసి.</poem> </div> వర్గములలోని ప్రథమ తృతీయ వర్ణములకుఁ గ్రమముగా ద్వితీయ చతుర్థములతో యోగమున్నయెడలను (అనఁగా చ్ఛ, ట్ఠ, త్థ, ప్ఫ, జ్ఝ ఇత్యాదికము) రేఫ<noinclude><references/></noinclude> g917endd75tz8rywxq5gwpkouy05v9p 104 219233 583177 572112 2026-10-04T22:10:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యోగమున్నను (క్ర, ర్క, ఇత్యాది రూపము), తుల్యాక్షరయోగమున్నను (క్క, చ్చ, ట్ట, త్త, ప్ప ఇత్యాదిరూపము), టవర్గము, శ, ష వర్ణము లున్నను, దీర్ఘసమాసము లున్నను నా రచన యోజోగుణమును దెలుపును. ఇదియే గాడబంధము. {{left margin|3em}}<poem>మూర్థ్నాముద్వృత్త కృత్తావిరళగళ గళద్రక్త సంసక్తధారా ధాతేశాంఘ్రిప్రసాదోపనతజయజగజ్జాతమిథ్యామహిమ్నామ్ కైలాసోల్లాసనేచ్ఛావ్యతికరపిశునోత్సర్పిదర్పోద్ధురాణాం దోష్ణాంచైషాం కిమేతత్ఫలమిహనగరీరక్షణే యత్ప్రయాసః.</poem> </div> ఉద్ధతవృత్తిచే ఖండింపఁబడిన కంఠములనుండి యవిచ్ఛిన్నముగా జాలువాఱు రక్తధారలచే నీశ్వరుని పాదములు కడిగి యాతని ప్రసాదమున లభించిన జయపరంపరలచే జగజ్జాలమున మిథ్యామహిమము గొన్న నాశిరస్సులకును, గైలాసమును నెత్తుటచేత దర్పోద్ధురములయిన నా హస్తములకును, నీ నగరీరక్షణమునకుఁ బ్రయాసపడుటయా ఫలము? (రావణుఁడు వానరసేన లంకాపట్టణమును ముట్టడించినదని తెలిసికొని యనుకొన్న వచనము) ఇందు ర్ధ్నా, త్త, ద్ర, క్త, ఘ్రి, జ్జా, మ్నా, చ్ఛా, ర్ని, ర్సో, ష్ణాం, ఇత్యాద్యక్షరము లోజస్సును వ్యక్తముఁ జేయుచున్నవి. వెనుక నిచ్చిన 'దుర్వారోద్యమ’ పద్యమునందు గూడ నిఠ్లే సంయుక్తాక్షరములు గలవు. దానిని నట నోజస్సునకే యుదాహరించితిమి. ఈ యోజస్సు వీర, బీభత్స, రౌద్రములందుఁ గ్రమక్రమముగా నధికముగా నుండవలయును. మాధుర్యము చిత్తద్రుతి కారణమైన ట్లోజస్సు చిత్తదీప్తి కారణము, రౌద్రమునను బీభత్సములను దీర్ఘసమాసరచన యుక్తమే యగును. కాని యొకానొకచో నసమాసయు, నల్పసమాసయు నగు రచనయు నుండవచ్చును. “రౌద్రాదౌ మధ్యమ సమాసా సంఘటనా, కదాచిద్ధీరోద్ధతనాయక సంబంధ వ్యాపారాశ్రయేణ దీర్ఘసమాసాపి వా” రౌద్రాదులం దొక్కొక్కపుడు మధ్యమసమాసము గల యనఁగా నల్పసమాసము గల రచనయు, ధీరోద్ధతనాయకసంబంధవ్యాపారమును బట్టి దీర్ఘసమాస గల రచనయు నుండును. అని ధ్వన్యాలోకకర్త తెలుపుచున్నాఁడు. {{left margin|3em}}<poem>శ్రుతిమాత్రేణ శబ్దాత్తు యేనార్థప్రత్యయో భవేత్ సాధారణ స్సమగ్రాణాం సప్రసాదో గుణో మతః.</poem> </div> విన్నంతమాత్రముననే సామాజికుని కేరచనవలన అర్థము తెలియునో యారచన ప్రసాదగుణమును దెలుపును. ఈ ప్రసాదము సర్వరససాధారణము.<noinclude><references/></noinclude> t6pz7jjn98l7k1ebx9xp70trijgz1kc 104 219234 583179 572113 2026-10-04T23:04:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>పరిమ్లానం పీనస్తనజఘనసంగాదుభయతః తనోర్మధ్యస్యాంతఃపరిమిళన మప్రాప్య హరితం ఇదం వ్యస్తన్యాసం శ్లధభుజలతాక్షేపవలనైః కృశాంగ్యాస్సంతాపం వదతి బిసినీపత్త్రశయనం.</poem> </div> బలిసిన చనులయొక్కయు, జఘనముయొక్కయు నొత్తిడులచే నిరువైపుల వాడినట్టియు, సన్నని నడుముయొక్క యొత్తిడిలేమి నడుమ పచ్చగానున్నట్టియు (వాడకుంటచే), శిథిలములైన భుజలత లటునిటు వేసికొనుటచే దార్మారుగాఁ బెదరినట్టియు, నీ తామరాకుసెజ్జ యాకృశాంగియొక్క సంతాపమును దెలుపుచున్నది. ఇందలి పదములు మిక్కిలి మృదువుగా నుండి వినఁబడఁగానే యర్థప్రతీతినిఁ గలిగించచున్నవి. కాన నిందలి వర్ణములు ప్రసాదవ్యంజకములు. ఇట్లే {{left margin|3em}}<poem>శా. ఆనాకంబున నప్పరశ్శతముతో నానందనోద్యానమం దావర్తించుచుఁ బుష్పకుంజమృదుపర్యంకంబులౝ సీధుపా నానందంబున సంప్రవర్ధితరతివ్యామోహముద్ధాగ్ధాత్మతౝ నానాక్రీడలఁ దేలుచుంట బుధగణ్యంబైన కార్యంబొకో?</poem> </div> అనుచోఁగూడఁ బ్రసాదము గలదు. శుష్కేంధవాగ్నివలెను, స్వచ్ఛజలమువలెను జిత్తమును వెంటనే వ్యాపించునది ప్రసాదము. ఇది సర్వరసములందును నుండును. మొత్తముమీఁద వర్ణములు గుణవ్యంజకములు. గుణములవలన రీతు లేర్పడును. గుణములు రసధర్మములు గాన గుణముల వలన నేర్పడిన రీతులును రసధర్మములే యగును. మాధుర్యగుణము వైదర్భీరీతియందును, ఓజస్సు గౌడీరీతియందును, ప్రసాదము పాంచాలీరీతియందును నుండును. వెనుక నేరసమున కెట్టి రచన ముండవలయునో తెలిపితిమి. కాని కొన్నియెడల నీ నియమమునకు నవ్యధాత్వము గానిపించుచున్నది. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>వక్తృ, వాచ్య, ప్రబంధానా మౌచిత్యేన క్వచిత్క్వచిత్ రచనావృత్తి వర్ణానా మన్యథాత్వ మసీష్యతే.</poem> </div> వక్తృ, వాచ్య, (వర్ణనీయవిషయము) ప్రబంధములయొక్క యౌచిత్యమును బట్టి రచనా, వృత్తి, వర్ణముల కన్యథాత్వము గూడ నొక్కొక్కచో సమ్మతమే యగును. వక్తయనఁ గావ్యమందలి నాయకుఁడు. నాయకునిఁబట్టి రచన యుండ<noinclude><references/></noinclude> ayq50epwzumnmebpxdnbz3kjylrp4sm 583183 583179 2026-10-05T01:48:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>పరిమ్లానం పీనస్తనజఘనసంగాదుభయతః తనోర్మధ్యస్యాంతఃపరిమిళన మప్రాప్య హరితం ఇదం వ్యస్తన్యాసం శ్లధభుజలతాక్షేపవలనైః కృశాంగ్యాస్సంతాపం వదతి బిసినీపత్త్రశయనం.</poem> </div> బలిసిన చనులయొక్కయు, జఘనముయొక్కయు నొత్తిడులచే నిరువైపుల వాడినట్టియు, సన్నని నడుముయొక్క యొత్తిడిలేమి నడుమ పచ్చగానున్నట్టియు (వాడకుంటచే), శిథిలములైన భుజలత లటునిటు వేసికొనుటచే దార్మారుగాఁ బెదరినట్టియు, నీ తామరాకుసెజ్జ యాకృశాంగియొక్క సంతాపమును దెలుపుచున్నది. ఇందలి పదములు మిక్కిలి మృదువుగా నుండి వినఁబడఁగానే యర్థప్రతీతినిఁ గలిగించచున్నవి. కాన నిందలి వర్ణములు ప్రసాదవ్యంజకములు. ఇట్లే {{left margin|3em}}<poem>శా. ఆనాకంబున నప్పరశ్శతముతో నానందనోద్యానమం దావర్తించుచుఁ బుష్పకుంజమృదుపర్యంకంబులౝ సీధుపా నానందంబున సంప్రవర్ధితరతివ్యామోహముద్ధాగ్ధాత్మతౝ నానాక్రీడలఁ దేలుచుంట బుధగణ్యంబైన కార్యంబొకో?</poem> </div> అనుచోఁగూడఁ బ్రసాదము గలదు. శుష్కేంధవాగ్నివలెను, స్వచ్ఛజలమువలెను జిత్తమును వెంటనే వ్యాపించునది ప్రసాదము. ఇది సర్వరసములందును నుండును. మొత్తముమీఁద వర్ణములు గుణవ్యంజకములు. గుణములవలన రీతు లేర్పడును. గుణములు రసధర్మములు గాన గుణములవలన నేర్పడిన రీతులును రసధర్మములే యగును. మాధుర్యగుణము వైదర్భీరీతియందును, ఓజస్సు గౌడీరీతియందును, ప్రసాదము పాంచాలీరీతియందును నుండును. వెనుక నేరసమున కెట్టి రచన ముండవలయునో తెలిపితిమి. కాని కొన్నియెడల నీ నియమమునకు నవ్యధాత్వము గానిపించుచున్నది. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>వక్తృ, వాచ్య, ప్రబంధానా మౌచిత్యేన క్వచిత్క్వచిత్ రచనావృత్తి వర్ణానా మన్యథాత్వ మసీష్యతే.</poem> </div> వక్తృ, వాచ్య, (వర్ణనీయవిషయము) ప్రబంధములయొక్క యౌచిత్యమును బట్టి రచనా, వృత్తి, వర్ణముల కన్యథాత్వము గూడ నొక్కొక్కచో సమ్మతమే యగును. వక్తయనఁ గావ్యమందలి నాయకుఁడు. నాయకునిఁబట్టి రచన యుండ<noinclude><references/></noinclude> 2hkr6n8avlg65gsa1hy7hytp2agwhxa 104 219235 583184 572114 2026-10-05T02:03:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వలెను. <ref>వెనుక రసప్రకరణమున రసము సామాజికనిష్ఠమనికదా చెప్పితిమి. ఇట నాయకుఁడే రసాశ్రయుఁడైన... ఇత్యాదికమగు వ్రాఁత యెట్లు పొసఁగును? అన్నచో లౌకికరసము నాయకాశ్రయమే. సామాజికుఁ డాస్వాదకుఁడు. భట్టలోల్లటాదు లందరును లౌకికరసము నాయకాశ్రయమే యని నొడివి నాయకాశ్రయరసమును సామాజికుఁ డె ట్లాస్వాదించునో యా విధానమును దెలిపిరి. కాన రసము సామాజికనిష్ఠమన నలౌకికరసము సామాజికనిష్టమని భావము. లౌకికరసము నాయకాశ్రయము. అలౌకికరసము సామాజికాశ్రయము అని సిద్ధాంతము.</ref>నాయకుఁడే రసాశ్రయుఁడైన రచన తదనుకూలముగా నుండవలెను. అతఁడు శృంగారరసాశ్రయుఁ డగుచో వైదర్భిరీతియు, రౌద్రాశ్రయుఁ డగుచో గౌడీరీతియు నుండవలెను. ఇట్లే మిగిలిన రసములనుబట్టియు రచనను జేయవలెను. అట్లే 'వాక్యము' అనఁగా వర్ణనీయమగు విషయమునుబట్టియు రచన సాగవలెను. వర్ణనీయవిషయ మొకపుష్పోద్యాన మగుచో మృదురచనయు యుద్ధాది భయంకరఘట్టము లగుచో దీర్ఘసమాసరచనయు నుండవలెను. అనఁగా రచనను బట్టియే యా యా విషయములు స్ఫురింపవలెను. మరియుఁ 'బ్రబంధము’ అనఁగాఁ గావ్యభేదమును బట్టియు రచన యుండవలెను. కావ్యభేదములను వెనుకఁ దెలిపియుంటిమిగదా! అయితే యొకచో వాచ్యమునుబట్టియుఁ బ్రబంధమునుబట్టియుఁ గాక కేవలము వక్తను (కావ్యనాయకుని)బట్టియే రచన సాఁగును. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>మంథాయస్తార్ణవాంభః ఫ్లుతి కుహరచలన్మందరధ్వానధీరః కోణాఘాతేషు గర్జత్ప్రళయఘనఘటాన్యోన్యసంఘట్టచండః కృష్ణాక్రోధాగ్రదూతః కురుకులనిధనోత్పాతనిర్ఘాతవాతః కేనాస్మత్సింహబాదప్రతిరసితసఖో దుందుభిస్తాడితో౽యమ్.</poem> </div> {{left margin|3em}}<poem>మ. తత ఘూర్ణద్ఘటవార్థిమధ్యవిలుఠన్మంథాచలధ్వానధీ రతఁ గోణాహతమై జగత్ప్రళయగర్జన్మేఘసంఘట్టచం డతఁ గృష్ణోగ్రరుషాగ్రదూతకురురాణ్నాశంకరోత్పాతమై సతి! మత్సింహరవానుకారిరణనిస్సాణం బిదే! మ్రోఁగెడిౝ.</poem> </div> {{right|— (వేణీసంహారము)}} ఇట వక్త భీమసేనుఁడు. విషయము రౌద్రవ్యంజకము గాకున్నను ప్రబంధము నాటకమైనను దీర్ఘసమాసరచన చేయఁబడినది.<noinclude><references/></noinclude> 68op8ubv66bvfxwk5gpu0o2eszs16ls 104 219236 583185 572115 2026-10-05T02:19:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఒక్కెడ నాయకునిఁబట్టియుఁ బ్రబంధమునుబట్టియుఁ గాక కేవలము వాచ్యమునుబట్టియే రచన యుండును. వాచ్యమన వర్ణనీయవిషయము. {{left margin|3em}}<poem>ప్రౌఢచ్ఛేదానురూపోచ్చలనరయభవత్సైంహికేయోపఘాత త్రాసాకృష్ణాశ్వతిర్యగ్వలితరవిరధేనారుణేనేక్ష్యమాణం కుర్వత్కాకుత్స్థవీర్యస్తుతి మివ మరుతాం కంధరారంధ్రభాజాం భాంకారై ర్భీమ మేతన్నిపతతి వియతః కుంభకర్ణోత్తమాంగమ్</poem> </div> బలిష్టమైన ఖడ్గాఘాతమునకుఁ దగినట్లు పై కెగురుటచే రాహువు దమ్ముఁ బట్టవచ్చుచున్నాఁడని భయపడి యరుణుఁడు సూర్యాశ్వములఁ గుదించి తేరు ప్రక్కకుఁ ద్రిప్పి చూచుచుండఁగా, వాయుపూర్ణములయిన కంధరారంధ్రముల భాంకారములు శ్రీరాముని వీర్యమును స్తోత్రించుచున్నట్లుండఁగా నాకాశమునుండి కుంభకర్ణుని భయంకరమైన శిరస్సు నేలమీఁదఁ బడుచున్నది. ఇట విషయము భయంకరమగు దృశ్యము (కుంభకర్ణ శిరము). కాన దీర్ఘసమాసరచన సేయఁబడినది. ఒక్కెడ వక్తృవాచ్యమునుబట్టి గాక కేవల ప్రబంధమును బట్టియే రచన సాగును. ఎట్లన, నాఖ్యాయికయందు శృంగారరసమునఁ గూడ నాయకుఁ డుద్ధతుఁడు గాకున్నను మృదురచన గూడదు. సమాసభూయిష్టముగు రచనయే కాదంబరియందువలె నుండవలెను. నాటకాదులందు రౌద్రమునందును నతిగా దీర్ఘసమాసము గూడదు. ఏలన సామాజికుల కర్థప్రతీతిగామి రసానుభవము గలుగదు. కాన నల్పసమాసముగా నుండవలెను. ముక్తకాదులు రసప్రధానము లగుటఁ దత్తద్రసానుకూలముగా రచన యుండవలెను. అనఁగా శృంగారరసమయినఁ గోమలవర్ణబంధము, రౌద్రమయినచో సమాసజటిలతయు నుండవలెను; రసదృష్టియే లేనిచో నిచ్చవచ్చిన రచన సేయవచ్చును. సందానితకాదులందు సమీపసంబంధ ముండదు గాన దీర్ఘసమాసరచనయే యుండవలెను. పర్యాయబంధమున నసమాస, మధ్యమసమాసములు గల రచన యుండవలెను. పరికథలో నితివృత్తమాత్రోపన్యాసమే యుండును. కానఁ గామచారము. సర్గబంధమగు కావ్యమునఁ దాను నిబంధింపఁదలఁచిన రసానుకూలముగానే రచన యుండును. ఆంధ్రప్రబంధములలో నదీ, పర్వతి, పత్తన, రాజాది వర్ణనఘట్టములందుఁ జాలభాగము సమాసభూయిష్టమగు రచనయే యున్నది. ఇట వక్తృ, వాచ్య, ప్రబంధాచిత్యములం దేదియుఁ గానరాదు. {{left margin|3em}}<poem>ఆకాంచీనగరంబుఁ గాంచె... పత్తనవర్ణనము ఆవీణాధరుఁ డేగె. దేశవర్ణనము</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> 74nhlct9dit0fajk5c93ki8ggfdxjez 104 219237 583187 572116 2026-10-05T03:27:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఈ రెండు పద్యములను దోషప్రకరణమునందలి 'అస్థానసమాసము' అను దోషముక్రింద నుదాహరించితిమి. {{left margin|3em}}<poem>ఉ. ఆపురిబాయకుండు... నాయకవర్ణనము (మనుచరిత్రము) మ. కలఁ డుల్లోక ... నాయకవర్ణనము (వసుచరిత్రము)</poem> </div> ఇట్లే మిగిలినవాని నూహించునది. కొన్నియెడల విషయము రౌద్రరసాశ్రయమైనను నసమాసరచనయే కలదు. {{left margin|3em}}<poem>సీ. నేలయు నింగియఁ దాళముల్ గాఁ జేసి యేపున రేఁగి వాయించియాడఁ గులపర్వతంబులు గూల్చి యొండొంటితోఁ దాఁకంగ వీఁకమైఁ దన్నియాడ నేఁడుసాగరములు నిక్కడక్కడఁ బెట్టి పలుచనిరొంపి మై నలఁదికొనఁగ దిక్కులు నాలుగు నొక్కచోటికిఁ దెచ్చి పిసికి పిండలిసేసి పిడుచుకొనఁగ గీ. మిగిలి బ్రహ్మాండభాండంబు పగులవ్రేయ నప్పళించుచుఁ బ్రళయకాలానలమున గండరించినరూపంబుకరణి భీముఁ డతిభయంకరాకారత నతిశయిల్లె</poem> </div> ఇట ద్రౌపదీపరాభావమును (కీచకకృతము) గాంచిన భీమసేనుని వర్ణనము. ఇట సమాసభూయిష్ఠమగు రచన ముండవలెను. కాని లేదు. ఇట్లు లేకుంట దోషమే. ఈ క్రింది పద్యమున విషయౌచిత్యము పాటింపఁబడినది. చూడుఁడు. {{left margin|3em}}<poem>శా. భీష్మద్రోణకృపాదిధన్వినికరాభీలంబు దుర్యోధన గ్రీష్మాదిత్యపటుప్రతాపనిసరాకీర్ణంబు శస్త్రాస్త్రజా లోష్మస్ఫారచతుర్విధోజ్జ్వలబలాత్యుగ్రంబు దగ్రధ్వజా ర్చిష్మత్త్వాకలితంబు సైన్య మిదియేఁ జేరంగ శక్తుండనే?</poem> </div> ఉత్తరుఁ డర్జునునితోఁ గౌరవసైన్యమును జూపి యన్న పలుకులు. ఇందలివిషయమును బట్టి దీర్ఘసమాసము యుక్తమే. ఆంధ్రప్రబంధములందు వక్తృ వాచ్య ప్రబంధౌచిత్యము అంత లెస్సగాఁ బాటింపఁబడలేదు. {{Center|గుణప్రకరణము సమాప్తము.}} {{Center|——————}}<noinclude><references/></noinclude> 5kjzee7bm5ry8wwjwd9ar17zkl83p2b 104 219238 583188 572117 2026-10-05T03:49:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs125}}శబ్దాలంకారప్రకరణము</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఇఁక నలంకారనికరంబు లేర్పఱింతు నవియుఁ గవితాలతాంగికి హారకటక కంకణాదులక్రియ నలంకరణకరణ పరిణతులచే నలంకారభావ మొందు.</poem>|ref=72}} కావ్యకన్యకు హారకటకకంకణాదులవంటి వగుటను నలంకారపదము సార్థకము. వాని నిట వివరింతుము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అనియును శబ్దార్థంబుల ద్వివిధములై క్రమముతోడ వెలయు ననుప్రా సవిశేషంబుల నుపమా దివిశేషమ్ములను గావ్యదీపితసరణిన్.</poem>|ref=73}} ఆ యలంకారములు శబ్దార్థభేదములచే ద్వివిధము. అం దనుప్రాసాదులు శబ్దాలంకారములు; ఉపమాదు లర్థాలంకారములు. శబ్దార్ధాలంకార విభాగ మెట్లన, నర్థము నపేక్షింపక శబ్దమాత్రము నాశ్రయించిన శబ్దాలంకార మనియు, శబ్దము నపేక్షింపక యర్థమాత్రము నాశ్రయించిన నర్థాలంకార మనియు రుయ్యకుఁడు లక్షణము నుడివెను. మమ్మటుఁడు శబ్దపరివృత్తిని సహింపనిచో శబ్దాలంకార మనియు, సహించినచో అర్థాలంకార మనియును లక్షణము సేసెను. పరిణతిలో రెంటికిని నొకటే యర్థము. మరియుఁ గొందఱు శబ్ద, అర్థ, ఉభయాలంకారములని యలంకారములు మువ్విధములుగా విభజించిరి. పునరుక్తవదాభాస, పరంపరితరూపక, లాటానుప్రాసము లుభయాలంకారము లనియు, అనుప్రాసాదులు శబ్దాలంకారము లనియు, నుపమాదు లర్థాలంకారము లనియు వారు విభజించిరి. {{p|ac|fwb}}అనుప్రాసము — ఛేకానుప్రాసము</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అం దనుప్రాసభేదంబు లైన శబ్ద భవదలంకారమును మున్ను ప్రస్తుతింతు నడర నెడ లేక రెండు రెండక్షరంబు లెనయు నియమంబు ఛేకమౌ నెట్ల టన్న.</poem>|ref=75}}<noinclude><references/></noinclude> 6na5atz2zrc0dtn2fu0hc337fd6jed4 583189 583188 2026-10-05T03:52:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs125}}శబ్దాలంకారప్రకరణము</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఇఁక నలంకారనికరంబు లేర్పఱింతు నవియుఁ గవితాలతాంగికి హారకటక కంకణాదులక్రియ నలంకరణకరణ పరిణతులచే నలంకారభావ మొందు.</poem>|ref=72}} కావ్యకన్యకు హారకటకకంకణాదులవంటి వగుటను నలంకారపదము సార్థకము. వాని నిట వివరింతుము. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అనియును శబ్దార్థంబుల ద్వివిధములై క్రమముతోడ వెలయు ననుప్రా సవిశేషంబుల నుపమా దివిశేషమ్ములను గావ్యదీపితసరణిన్.</poem>|ref=73}} ఆ యలంకారములు శబ్దార్థభేదములచే ద్వివిధము. అం దనుప్రాసాదులు శబ్దాలంకారములు; ఉపమాదు లర్థాలంకారములు. శబ్దార్ధాలంకార విభాగ మెట్లన, నర్థము నపేక్షింపక శబ్దమాత్రము నాశ్రయించిన శబ్దాలంకార మనియు, శబ్దము నపేక్షింపక యర్థమాత్రము నాశ్రయించిన నర్థాలంకార మనియు రుయ్యకుఁడు లక్షణము నుడివెను. మమ్మటుఁడు శబ్దపరివృత్తిని సహింపనిచో శబ్దాలంకార మనియు, సహించినచో అర్థాలంకార మనియును లక్షణము సేసెను. పరిణతిలో రెంటికిని నొకటే యర్థము. మరియుఁ గొందఱు శబ్ద, అర్థ, ఉభయాలంకారములని యలంకారములు మువ్విధములుగా విభజించిరి. పునరుక్తవదాభాస, పరంపరితరూపక, లాటానుప్రాసము లుభయాలంకారము లనియు, అనుప్రాసాదులు శబ్దాలంకారము లనియు, నుపమాదు లర్థాలంకారము లనియు వారు విభజించిరి. {{p|ac|fwb}}అనుప్రాసము — ఛేకానుప్రాసము</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అం దనుప్రాసభేదంబు లైన శబ్ద భవదలంకారమును మున్ను ప్రస్తుతింతు నడర నెడ లేక రెండు రెండక్షరంబు లెనయు నియమంబు ఛేకమౌ నెట్ల టన్న.</poem>|ref=74}}<noinclude><references/></noinclude> sa3k1y7ypckm2nqfn7m0e68cs4d286k 104 219239 583190 572118 2026-10-05T04:21:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అస లనుప్రాస మనఁగా “ప్రకృష్టో వర్ణవిన్యాసో రసాద్యనుగతో హి యః సో౽నుప్రాస సృచ ఛ్ఛేకవృత్త్యుపాధిగతోద్విధా” (రసానుగతమగు ప్రకృష్టమగు వర్ణవిన్యాసము 'అనుప్రాసము'. రసము విభావాదులచేతనే వ్యజ్యమాన మగుచున్నను గొన్నివర్ణములు గొన్నిరసములను వ్యక్తము చేయుననియుఁ దెలిపితిమి. కాన నట్టి యా యా రసస్ఫోరకములయిన వర్ణముల ‘విన్యాసము' అని యభిప్రాయము.) ఈ యనుప్రాసము ఛేకానుప్రాసమనియు వృత్త్యనుప్రాసమనియు ద్వివిధము. ఛేకుఁడన విదగ్ధుఁడు. విదర్భులగువారు వ్యవహరించు ననుప్రాసము ఛేకానుప్రాసము. ఛేకానుప్రాసమన సవ్యవధానముగా రెండు రెండక్షరములు నొడువుట. రెండ్యక్షరములన రెండు హల్లులని యర్థము. అవ్యవధానముగా రెండేసి హల్లుల జంటలను, అనేకపర్యాయములు (ఒకసారికన్న నధికముగా) పద్యమున నొడువుట ఛేకానుప్రాసము. ఈ రెండేసి హల్లుల జంటలలో స్వరసాదృశ్యనియమము లేదు. అది యానుషంగికము. {{Telugu poem|type=పంచచామరము.|lines=<poem>స్ఫురత్కృపా బలప్రతాప భూతిధైర్యభూభారా ర్చిరంగదానబుద్ధివైఖరిన్ హరిన్ హరన్, సుధా హరున్ హరున్, గిరిన్ గిరిన్, మహానలున్ నలున్, రమా గురున్ గురున్, జయింతువౌఁ దగున్ నృసింహభూవరా!</poem>|ref=75}} హరిన్ హరిన్, హరున్ హరున్, గిరిన్ గిరిన్, నలున్ నలున్, గురున్ గురున్ అను పెక్కు రెండేసి హల్లుల జంటలు వచ్చినవి. ఇట స్వరసాదృశ్యనియమము లేకున్నను స్వరసాదృశ్యముగూడఁ గని కనఁబఱచెను. దీనికిఁ బదానుప్రాసమనియుఁ బేరు. నరసభూపాలీయ లక్షణము “భజేదవ్యవధానేన ద్వయోర్వ్యంజన యుగ్నయోరావృత్తి” అను ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము ననుసరించి యున్నది. సాహిత్యదర్పణమున దీని లక్షణము భిన్నముగా నున్నది. ఎట్లన “ఛేకో వ్యంజనసంఘస్య సకృత్సామ్య మనేకథా” స్వరూపముతోడను, గ్రమముతోడను వ్యంజనసంఘము నొకతూరి మాత్రమే యావృత్తి సేయుట ఛేకానుప్రాసము. ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణమున రెండేసి యక్షరములకుమాత్రమే యావృత్తి చెప్పఁబడినది. ఇట వ్యంజనసంఘమున కావృత్తి. అదియు స్వరూపమును గ్రమమును విడనాడకుండవలెను. అనఁగా 'సర' అనుదానిని ‘శరస' అని యావృత్తి చేసినను స్వరూపము తొలఁగదు. కాని 'సర' అను నక్షరక్రమము తప్పును. కావున స్వరూపక్రమము లుభయము నుండవలెను. {{left margin|3em}}<poem>ఆదాయ కమలగంధా సంధీకుర్వౝ పదేపదే భ్రమరాన్ అయ మేతి మందమందం కావేరీ వారిపావనః పవనః</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> p0dn0uw683xvqlv5vk6eb7pd41zlsuh 583191 583190 2026-10-05T04:23:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అస లనుప్రాస మనఁగా “ప్రకృష్టో వర్ణవిన్యాసో రసాద్యనుగతో హి యః సో౽నుప్రాస సృచ ఛ్ఛేకవృత్త్యుపాధిగతోద్విధా” (రసానుగతమగు ప్రకృష్టమగు వర్ణవిన్యాసము 'అనుప్రాసము'. రసము విభావాదులచేతనే వ్యజ్యమాన మగుచున్నను గొన్నివర్ణములు గొన్నిరసములను వ్యక్తము చేయుననియుఁ దెలిపితిమి. కాన నట్టి యా యా రసస్ఫోరకములయిన వర్ణముల ‘విన్యాసము' అని యభిప్రాయము.) ఈ యనుప్రాసము ఛేకానుప్రాసమనియు వృత్త్యనుప్రాసమనియు ద్వివిధము. ఛేకుఁడన విదగ్ధుఁడు. విదర్భులగువారు వ్యవహరించు ననుప్రాసము ఛేకానుప్రాసము. ఛేకానుప్రాసమన సవ్యవధానముగా రెండు రెండక్షరములు నొడువుట. రెండ్యక్షరములన రెండు హల్లులని యర్థము. అవ్యవధానముగా రెండేసి హల్లుల జంటలను, అనేకపర్యాయములు (ఒకసారికన్న నధికముగా) పద్యమున నొడువుట ఛేకానుప్రాసము. ఈ రెండేసి హల్లుల జంటలలో స్వరసాదృశ్యనియమము లేదు. అది యానుషంగికము. {{Telugu poem|type=పంచచామరము.|lines=<poem>స్ఫురత్కృపా బలప్రతాప భూతిధైర్యభూభారా ర్చిరంగదానబుద్ధివైఖరిన్ హరిన్ హరన్, సుధా హరున్ హరున్, గిరిన్ గిరిన్, మహానలున్ నలున్, రమా గురున్ గురున్, జయింతువౌఁ దగున్ నృసింహభూవరా!</poem>|ref=75}} హరిన్ హరిన్, హరున్ హరున్, గిరిన్ గిరిన్, నలున్ నలున్, గురున్ గురున్ అను పెక్కు రెండేసి హల్లుల జంటలు వచ్చినవి. ఇట స్వరసాదృశ్యనియమము లేకున్నను స్వరసాదృశ్యముగూడఁ గని కనఁబఱచెను. దీనికిఁ బదానుప్రాసమనియుఁ బేరు. నరసభూపాలీయ లక్షణము “భజేదవ్యవధానేన ద్వయోర్వ్యంజన యుగ్నయోరావృత్తి” అను ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము ననుసరించి యున్నది. సాహిత్యదర్పణమున దీని లక్షణము భిన్నముగా నున్నది. ఎట్లన “ఛేకో వ్యంజనసంఘస్య సకృత్సామ్య మనేకథా” స్వరూపముతోడను, గ్రమముతోడను వ్యంజనసంఘము నొకతూరి మాత్రమే యావృత్తి సేయుట ఛేకానుప్రాసము. ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణమున రెండేసి యక్షరములకుమాత్రమే యావృత్తి చెప్పఁబడినది. ఇట వ్యంజనసంఘమున కావృత్తి. అదియు స్వరూపమును గ్రమమును విడనాడకుండవలెను. అనఁగా 'సర' అనుదానిని ‘శరస' అని యావృత్తి చేసినను స్వరూపము తొలఁగదు. కాని 'సర' అను నక్షరక్రమము తప్పును. కావున స్వరూపక్రమము లుభయము నుండవలెను. {{left margin|3em}}<poem>ఆదాయ కమలగంధా నంధీకుర్వౝ పదేపదే భ్రమరాన్ అయ మేతి మందమందం కావేరీ వారిపావనః పవనః</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> owk9104g8e7z3ygewue81djdgip3qaj 104 219240 583192 572119 2026-10-05T05:27:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>‘గంధా నంధీన్' అనుచో ‘౦ధ’ అను సంయుక్తాక్షరద్వయమునకును, ‘మందమందం' అనుచోఁగూడ ‘౦ద’ అను సంయుక్తాక్షరద్వయమువకును ‘వేరీ వారి’ అనుచో నసంయుక్తాక్షరద్వయమునకును, పావనః పవనః, అనుచో బహువ్యంజనములకును నొక్కొక్కయావృత్తిమాత్రమే చేయఁబడినది. ౦ధాన్ ౦ధీన్; చేరీ వారి; పావనః పవనః, అను నెడల వ్యంజనసాదృశ్యమేకాని స్వరసాదృశ్యము లేదు. స్వరసాదృశ్యనియమము లేదనియు నది యానుషంగికమనియును జెప్పితిమి. {{p|ac|fwb}}వృత్త్యనుప్రాసము</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ఒక్కవర్ణంబు కడదాక నుద్ధరింపఁ బరఁగు జృంభణవృత్త్యనుప్రాస మయ్యె</poem>|ref=76}} ఒక్క వర్ణమునే తుదిదాఁక ననఁగాఁ బెక్కుపర్యాయము లావృత్తి సేసినచో వృత్త్యనుప్రాసమగును. ప్రతాపరుద్రీయమున {{left margin|3em}}<poem>ఏక, ద్వి, ప్రభృతీనాం తు వ్యంజనానాం యదా భవేత్ పునరుక్తి రసౌ నామ వృత్త్యనుప్రాస ఇష్యతే</poem> </div> (ఒకటి, రెండు, మూఁడు, నాలుగు మొదలయిన వ్యంజనములను బెక్కుపర్యాయము లావృత్తి సేయుట వృత్త్యనుప్రాసము) అని చెప్పెను. ఇం దేకవ్యంజనము నొకసారిమాత్ర మావృత్తి చేసిన వైచిత్యములేమినిఁ బెక్కుపర్యాయము లావృత్తినిఁ జేయవలెను. వ్యంజనద్వయమున కొకతూరియే యావృత్తి సేయవలెను. దీనినిఁ గూడఁ బెక్కుపర్యాయము లావృత్తి సేసితిమేని ఛేకానుప్రాసమే యగును. వ్యంజనత్రయమును వ్యంజనచతుష్టయమును నొకతూరి గాని పెక్కుతూరులు గాని వ్యవధానముగాఁ గానీ యవ్యవధానముగాఁ గాని యావృత్తి సేయవచ్చును. అని సోనుపీథి వ్యాఖ్యానమునఁ గలదు. {{Center|వృత్త్యనుప్రాసోదాహరణము}} {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>సమదవిపక్షశిక్షణవిచక్షణదక్షిణదోరనుక్షణ భ్రమదసిదుర్ణిరీక్షసమరక్షపితక్షితిపక్షతక్షర త్సమధికశోణితక్షరకృతక్షణరక్షితపక్షిలోక నిన్ గమలదళాక్షుఁ డేలు బలగౌరవసింహ నృసింహభూవరా.</poem>|ref=77}} ఇందు 'క్ష'కారము పెక్కుపర్యాయము లావృత్తి చేయఁబడినది. కాన వృత్త్యనుప్రాసము. ఇట్లే ద్వి, త్రి, చతురాద్యక్షరావృత్తు లూహ్యములు.<noinclude><references/></noinclude> 2i4hbukcu1mnm4qsknmeiiqhc52uilq 104 219241 583193 572120 2026-10-05T05:48:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}లాటానుప్రాసము</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>తలఁపఁ బునరుక్తి యయ్యుఁ దాత్పర్యభేద మెనయు నియమంబు లాట మౌ నె ట్లఁటన్న.</poem>|ref=}} {{left margin|3em}}<poem>"శబ్దార్థయోః పౌసరుక్త్యం యత్ర తాత్పర్యభేదవత్ స కావ్య తాత్పర్యవిదాం లాటానుప్రాస ఇష్యతే.”</poem> </div> శబ్దార్థములయొక్క పౌనరుక్త్య మున్నను దాత్పర్యభేద మున్నచో నది లాటానుప్రాసము. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>ఘనత నృసింహుఁ జూడఁ గలకన్నులు కన్నులు వానికౌఁగిటం జనువున నేపు చూపఁ గలచన్నులు చన్నులు వాని మోవికిం జొనిపిన పాటలాధరము జున్నులు జున్నులు వాని మేనఁ జే ర్చినసరసాంగవల్లికల చెన్నులు చెన్నులు వో తలోదరీ.</poem>|ref=78}} కన్నులు కన్నులు, చన్నులు చన్నులు, జున్నులు జున్నులు, చెన్నులు చెన్నులు అనుచో శబ్దమును, అర్థమును సమానమే. కానఁ బౌనరుక్త్యము సంభవించుచున్నది. కాని తాత్పర్యము మాత్రము భిన్నము. ఎట్లవ, నృసింహుఁ జూడఁగల కన్నులు శ్రేష్ఠములైన కన్నులు, చన్నులు శ్రేష్ఠములైన చన్నులు. ఇట్లే మిగిలినవియును. ఈ విధముగాఁ దాత్పర్యమునుబట్టి మొదటి పదములకన్న రెండవ పదములు భిన్నములు. ఇట్టిది లాటానుప్రాసము. ఈ లాటానుప్రాసము నుభయాలంకారముగా మమ్మటాదులు తెలిపిరని వచించితిమి. సాహిత్యదర్పణకారుని మతమున ననుప్రాసము ఛేక, వృత్తి, భ్రుతి, అంత్య, లాటానుప్రాస భేదములచే నైదువిధములు. సరస్వతీకంఠాభరణకారుని మతమున శ్రుతి, వృత్తి, వర్ణ, పద, నామ (ప్రాతిపదిక) లాట భేదములచే నాఱువిధములు. ఈలాటానుప్రాసమును మమ్మటాదులు పదావృత్త్యనుప్రాసమనియుఁ, బ్రాదిపదికావృత్త్యనుప్రాసమనియుఁ, బ్రథమమున రెండు విధములుగా విభజించిరి. మరలఁ బదావృత్త్యనుప్రాసమును బహుపద్యాత్త్యనుప్రాసము, ఏకపదావృత్త్యనుప్రాసము అని ద్వివిధముగా విభాగించిరి. ప్రాదిపదికావృత్త్యనుప్రాసమును ఏకసమాసవృత్త్యనుప్రాసము (రెండుపదములును నేకసమాసమం దుండుట) భిన్నసమాసవృత్త్యనుప్రాసము (పదద్వయమును భిన్నభిన్నసమాసములం దుండుట) సమాసాసమాసవృత్త్యనుప్రాసము (ఒకపదము సమాసమునందును మరొకపద మసమాసమునను నుండును) అని ముత్తెఱఁగులుగా విభజించిరి. మొత్త మైదువిధములు.<noinclude><references/></noinclude> qkpli41pfzykj76z0ympbpf9czgece0 104 219242 583194 572121 2026-10-05T06:04:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}యమకము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సమవర్ణయుగాధిక మై యమరిననియమంబు యమక మగుఁ గృతులం దా యమకం బనేకవిధ మగుఁ గ్రమమున నొక రెండుమూడుగతు లెఱిఁగింతున్.</poem>|ref=79}} సమానమైన వర్ణములయొక్క జంటనుగానీ సమూహమును (అధికము) గానీ యావృత్తి సేయుట యమకము. ఇది యనేకవిధము. రెండు మూఁడు విధములు మాత్ర మెఱిఁగింతును. ఒకేవిధమైన క్రమమున నసమానమగు వర్ణముగల (సమానార్ధకములుగాని) సమానవర్ణములయొక్క జంటయొక్క కానీ పెక్కింటియొక్క గాని యావృత్తి యమకము. (సమానార్థకత్వాభావ వత్సమానానుపూర్వీకా నేకవర్ణావృత్తి ర్యమకం) ఇట సమానవర్ణములు స్వరవ్యంజనోభయసాదృశ్యము గలవిగానే యుండవలెను. “యమ ఏవ ప్రకృతి ర్యస్యతత్ యమకం” జంటయే యనఁగా స్వరవ్యంజనములయొక్క జంటయే ప్రకృతిగాఁ గలది యమకమని వ్యుత్పత్తి. అయితే ఛేకానుప్రాసమున వెనుకటి నరసభూపాలీయ పద్యమున హరిన్, హరిన్' ప్రభృతులందు యమకమని యేల చెప్పుకొనఁగూడదు? సమానార్థకత్వా భావ వత్సమానానుపూర్వీకానేకావృత్తి గలదు గదా? అన్నచో నిజమే. 'హరిన్ హరిన్' అను నుదాహరణకు యమకోదాహరణమే యనఁ జెల్లును. ఛేకానుప్రాసమున కది యుదాహరింపఁదగదు. 'గంధానంధీ కుర్వన్' అను సాహిత్యదర్పణోదాహరణమే యర్హము. ‘ఛేకానుప్రాసమున స్వరావృత్తి యానుషంగికము’ అనుట దోషమే. ఏలన, స్వరావృత్తి యున్నచోట్లనెల్ల నిదేవిధముగా యమకమా? ఛేకమా? అను శంక యుత్థితమగుచునే యుండును. కాన స్వరవ్యంజనపౌనరుక్త్య మున్నచోట యమక మనియుఁ గేవల వ్యంజనయుగ్మమున కావృత్తి యున్నచో ఛేకానుప్రాస మనియుఁ జెప్పుట లెస్స. కావున సాహిత్యదర్పణ ఛేకానుప్రాసమే యుచితమైనది. ఈ యమకము పాదయమక మనియుఁ బాదభాగయమక మనియును ద్వివిధము. పాదయమకము మరలఁ బదునొకండు విధములు. 1. ప్రథమపాద ద్వితీయపాదములు తుల్యములయిన ముఖయమకము. 2. ప్రథమ తృతీయ పాదములు తుల్యములయిన సందంశయమకము. 3. ప్రథమ చతుర్ధ పాదములు తుల్యములయిన నావృత్తియమకము. 4. ద్వితీయ తృతీయములు తుల్యములయిన గర్భయమకము. 5. ద్వితీయ చతుర్థములు తుల్యములయిన సందష్టయమకము. 6. తృతీయ చతుర్థములు తుల్యములయిన<noinclude><references/></noinclude> h7sxgxe5nagsy66x9kn9h2bveiwyqdp 104 219243 583197 572122 2026-10-05T06:25:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పుచ్ఛయమకము. 7. నాలుగు పాదములు తుల్యముగానున్నచోఁ బంక్తియమకము. 8. ప్రథమ చతుర్థములును, ద్వితీయ తృతీయములును దుల్యములయినచోఁ బరివృత్తియమకము. 9. ప్రథమ ద్వితీయములును, దృతీయ చతుర్థములును దుల్యము లయినచో యుగ్మకయమకము. 10. అర్ధావృత్తి యనఁగాఁ బూర్వార్ధమును నుత్తరార్ధమును దుల్యముగా నున్నచో సముద్ధకము లేక సంపుటము. 11. శ్లోకావృత్తి యనఁగా శ్లోకద్వయము తుల్యముగా నున్నచో మహాయమకము. ఇఁకఁ బాదభాగయమకము లసంఖ్యాకములు. ఎట్లనఁ, బాదమును రెండుభాగములుగా భాగింతము. పాదయమకమునఁ జూపఁబడిన విధమున నీ పాద ప్రథమభాగములు దుల్యముగా నుండెనేని, ద్వితీయభాగములును దుల్యముగా నుండెనేని నిరువదిభేదములు వచ్చును. (పాదభాగయమకములలో శ్లోకావృత్తి యమక ముండదు. కానఁ బాదభాగయమకభేదములు పది మాత్రమే. ఈ పదిభేదములును రెండుభాగములలో నుండును గాన నిరువదిభేదము లగును.) పాదమును మూఁడుభాగములుగా భాగించినచోఁ బైవిధమున యమకములు గూర్చినచో ముప్పదిభేదము లగును. పాదమును నాలుగుఖండములుగాఁ జేసినచో నలువదిభేదములు వచ్చును. మరియును బ్రథమపాదాదులయొక్క యంతభాగమును ద్వితీయాది పాదాదులయొక్క యాదియందుఁ గూర్చినచో నంతాదికయమకము. ప్రథమపాదాదుల యాదిభాగమును ద్వితీయాది పాదాదుల యంతమందుఁ గూర్చినచో నాద్యంతికయమకము. ఇట్లే మధ్యాదికయమకము, ఆదిమధ్యయమకము, అంతమధ్యయమకము, మధ్యాంతికయమకము, వీనికిఁ బరస్పరసముచ్చయము. మరియు నాయాభాగము లనియతస్థానమునఁ గూర్చుచున్నచో ననంతమగు భేదము లేర్పడును. ఈవిధమునఁ బాదభాగయమకము లనంతములు. మరియుఁ బ్రతిలోమయమక మను మరొకభేదము గూడఁ గలదు. వీని నన్నింటిని దండి కావ్యాదర్శమున మూఁడవపరిచ్ఛేదమున వివరించి చూపెను. అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారి ఆంధ్ర కావ్యాదర్శమునను జూపఁబడి యున్నవి. ఇవి కావ్యమున గడుభూతము లగుటచే ననఁగా నీరసము లగుటచే విస్తరింపలేదు. ఇవిగాక యప్పకవీయమున (చతుర్థాశ్వాసమున) అనులోమ, విలోమాది శబ్దాలంకారములును గలవు. వలసినవారు వానిని నట స్వీకరింపవలెను. {{Center|పాదయమకము}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మేలిమి రెండవపాదము నాలవపాదంబు నొక్కయనువునఁ దనరం</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> kgvwukchjesl2ox4xnpqwr55kmvvky5 104 219244 583198 572123 2026-10-05T06:36:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>జాలినయమకము కృతులం దాలింపఁగఁ బాదయమక మగు నె ట్లన్నన్.</poem>|ref=80}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ఔరా! యోబనృపాలకు మారా! మను! మదనసమ! రమాధుర్యుఁడవై; ధీరా! నృసింహ! కూడితి మారామను మదనసమరమాధుర్యుఁడవై.</poem>|ref=81}} ఇందు ద్వితీయ చతుర్ధ పాదములు తుల్యములు. దీనిని సందష్టయమక మందురు. ముక్తపదగ్రస్తము {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ప్రస్తుత మగుముక్తపద గ్రస్తం బన; నదియుఁ గృతులఁ బరఁగు బదాంతో దస్తము పాదాద్యంత సు విస్తృతము; పదాంతసింహవీక్షణ మనఁగన్.</poem>|ref=82}} ఇది పాదభాగయమకభేదము. ఇది ద్వివిధము. దీనిని దండి సందష్టయమక మనెను. ప్రకాశకారాదులు 'అంతాదియమకము, ఆద్యంతయమకము' అనిరి. దీని నీ గ్రంథకర్త పాదాంతపాదాదిముక్తపదగ్రస్త మనియు, సింహావలోకనముక్తపదగ్రస్త మనియును బేరిడెను. {{Center|పాదాంతపాదాదిముక్తపదగ్రస్తము (అంతాదికము)}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>సుదతీనూతనమదనా! మదనాగతురంగపూర్ణమణిమయసదనా! సదనామయగజరదనా! రదనాగేంద్రనిభకీర్తిరసనరసింహా!</poem>|ref=83}} ప్రధమపాదాంతస్థమగు 'మదనా' అను పదమే ద్వితీయపాదాదియందును, ద్వితీయపాదాంతస్థమగు 'సదనా ' అను పదమే తృతీయపాదాదియందును, దృతీయపాదాంతస్థమగు ‘రదనా' అను పదము చతుర్థపాదాదియందును గూర్పఁబడియున్నవి. {{Center|సింహావలోకనముక్తపదగ్రస్తము}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>మన వేటికి నూతనమా! తన మాయెడఁ బ్రేమ దనకుఁ దక్కితి ననుమా!</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> k0zvuql79pz1a1rdl4ucdaofako7u0e 104 219245 583200 572124 2026-10-05T06:53:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ననుమానక దయ దనరం దనరంతులు మాని నరసధవు రమ్మనవే!</poem>|ref=84}} ఇందు వెనకటిపద్యమునందువలెనే అంతాదియమక ముంటయే గాక ఆద్యంతయమకముగూడఁ గలదు. ఎట్లనఁ, బ్రథమపాదాదిస్థమగు 'మనవే' అను పదమే 'రమ్మనవే’ అని పద్యాంతమునను వచ్చినది. దీనిని సింహావలోకనముక్తపదగ్రస్త మనియు నందురు. {{left margin|3em}}<poem>యమకాదా భవే దైక్యం డలయో రలయోర్బవోః శషయోర్నణయోశ్చాంతే సవిసర్గావిసర్గయోః సబిందుకాబిందుకయో స్స్యాదభేదప్రకల్పనం.</poem> </div> యమకాదులందు (యమకము, శ్లేషము) డకార లకారములకును, రేఫ లకారములకును, బకార పకారములకును, శకార షకారములకును, నకార ణకారములకును, సవిసర్గ, అవిసర్గపదములకును, సబిందుకాబిందుకపదములకును నైక్యము సేయవచ్చును. ఎట్లన “<u>భుజలతాం</u> <u>జడతా</u> మబలా జనః” ఇట డకార లకారములకు భేదమున్నను యమకమే. ‘యమకంతు విధాతవ్యం న కదాచిదపి త్రిపాత్' యమక మొకపద్యమున నొకపాదమునఁ గానీ పాదద్వయమునఁ గానీ పాదచతుష్టయమునఁ గానీ కూర్పవచ్చును. పాదత్రయమునఁ గూర్పరాదు. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>భుజంగమస్యేవ మణిస్సదంభా । గ్రాహావకీర్ణేవ నదీసదంభాః దురంతతాం నిర్ణయితో౽పి జంతోః । కర్షంతిచేతః ప్రసభం సదంభాః॥</poem> </div> ఈ శ్లోకమున 'సదంభాః’ అను పదము మూఁడు పాదములలో నావృత్తమయినది. ఇట్లుండుట దోషము కాన నిట్టి పాదత్రయయమకమును రచింపరాదు. కాని కావ్యాలంకారచూడామణి కర్త త్రిపాద్యమకము నుదాహరించెను. {{left margin|3em}}<poem>శా. శస్త్రోదంచితుఁడైన యవ్విభు విపక్షశ్రేణికిౝ విభ్రమ త్వస్త్రీ తస్ఫుటకంకణధ్వని రణస్థానంబునౝ, విభ్రమ త్వస్త్రీ తస్స్ఫుటకంకణధ్వని మరుత్సౌధంబులౝ, విభ్రమ త్వస్త్రీ తస్ఫుటకంకణధ్వని సరిత్సంగంబులౝ జేకుఱుౝ.</poem> </div> {{Center|పునరుక్తవదాభాసము}} {{left margin|3em}}<poem>యత్రార్థః ప్రముఖే కించిద్భాసతే పునరుక్తవత్ పునరుక్తవదాభాసో౽లంకార స్స సతాం మతః.</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> rk61vy6xwklo9v14ei12pvbdxe8uq1j 583201 583200 2026-10-05T06:58:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ననుమానక దయ దనరం దనరంతులు మాని నరసధవు రమ్మనవే!</poem>|ref=84}} ఇందు వెనకటిపద్యమునందువలెనే అంతాదియమక ముంటయే గాక ఆద్యంతయమకముగూడఁ గలదు. ఎట్లనఁ, బ్రథమపాదాదిస్థమగు 'మనవే' అను పదమే 'రమ్మనవే’ అని పద్యాంతమునను వచ్చినది. దీనిని సింహావలోకనముక్తపదగ్రస్త మనియు నందురు. {{left margin|3em}}<poem>యమకాదా భవే దైక్యం డలయో రలయోర్బవోః శషయోర్నణయోశ్చాంతే సవిసర్గావిసర్గయోః సబిందుకాబిందుకయో స్స్యాదభేదప్రకల్పనం.</poem> </div> యమకాదులందు (యమకము, శ్లేషము) డకార లకారములకును, రేఫ లకారములకును, బకార పకారములకును, శకార షకారములకును, నకార ణకారములకును, సవిసర్గ, అవిసర్గపదములకును, సబిందుకాబిందుకపదములకును నైక్యము సేయవచ్చును. ఎట్లన “<u>భుజలతాం</u> <u>జడతా</u> మబలా జనః” ఇట డకార లకారములకు భేదమున్నను యమకమే. ‘యమకంతు విధాతవ్యం న కదాచిదపి త్రిపాత్' యమక మొకపద్యమున నొకపాదమునఁ గానీ పాదద్వయమునఁ గానీ పాదచతుష్టయమునఁ గానీ కూర్పవచ్చును. పాదత్రయమునఁ గూర్పరాదు. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>భుజంగమస్యేవ మణి<u>స్సదంభా</u> । గ్రాహావకీర్ణేవ నదీ<u>సదంభాః</u> దురంతతాం నిర్ణయితో౽పి జంతోః । కర్షంతిచేతః ప్రసభం <u>సదంభాః</u>॥</poem> </div> ఈ శ్లోకమున 'సదంభాః’ అను పదము మూఁడుపాదములలో నావృత్తమయినది. ఇట్లుండుట దోషము కాన నిట్టి పాదత్రయయమకమును రచింపరాదు. కాని కావ్యాలంకారచూడామణి కర్త త్రిపాద్యమకము నుదాహరించెను. {{left margin|3em}}<poem>శా. శస్త్రోదంచితుఁడైన యవ్విభు విపక్షశ్రేణికిౝ విభ్రమ త్వస్త్రీ తస్ఫుటకంకణధ్వని రణస్థానంబునౝ, విభ్రమ త్వస్త్రీ తస్స్ఫుటకంకణధ్వని మరుత్సౌధంబులౝ, విభ్రమ త్వస్త్రీ తస్ఫుటకంకణధ్వని సరిత్సంగంబులౝ జేకుఱుౝ.</poem> </div> {{Center|పునరుక్తవదాభాసము}} {{left margin|3em}}<poem>యత్రార్థః ప్రముఖే కించిద్భాసతే పునరుక్తవత్ పునరుక్తవదాభాసో౽లంకార స్స సతాం మతః.</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> cs9kj02nq593f85xz4uuhr01hie0205 104 219246 583203 572125 2026-10-05T08:17:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆపాతముగా నెం దర్థము పునరుక్తమువలె నాభాసించునో (పరమార్థము విచారింపఁగాఁ బునరుక్తము గాదు) యది పునరుక్తపదాభాసము. ఇది యర్థాలంకార మైనను శబ్దపౌనరుక్తమును బట్టి శబ్దాలంకారమే. {{left margin|3em}}<poem>జిష్ణురింద్రః క్షితిభుజాం । శ్రీపతిః పురుషోత్తమః భాస్వాౝ సూర్యఃస్ఫురత్తేజాః । కాకతీంద్రో విరాజతే.</poem> </div> ఈ కాకతీంద్రుఁడు జిష్ణువు; (జయశీలుఁడు) రాజుల కింద్రుఁడు; శ్రీపతి; పురుషోత్తముఁడు (పురుషశ్రేష్ఠుఁడు); ప్రకాశమానుఁడు; సూర్యునివలె స్ఫురత్తేజస్కుఁడు. ఇట జిష్ణు, ఇంద్రపదములు, శ్రీపతి, పురుషోత్తమపదములు, భాస్వాౝ సూర్యపదములును పునరుక్తములవలె నున్నవి. పరమార్థమున భిన్నార్థకములే. ఇందలి యనుప్రాస యమకాదులను గావ్యమునఁ బ్రయోగించువిషయంబున ధ్వనికారుఁ డీ క్రిందివిధమునఁ దెలుపుచున్నాఁడు. {{left margin|3em}}<poem>శృంగారస్యాంగినో యత్నా దేకరూపానుబంధనాత్ సర్వేష్వేవ ప్రభేదేషు నానుప్రాసః ప్రకాశకః ధ్వన్యాత్మభూతే శృంగారే యమకాది నిబంధనం శక్తాపపి ప్రమాదిత్వం విప్రలంభే విశేషతః.</poem> </div> అంగిరసమగు శృంగారమున నేకప్రకారానుబద్ధమగు ననుప్రాసము గూడదు. అంగిరసమగు శృంగారమున యమకాది నిబంధనము గూడదు. (కోపాది మిశ్రితమగు శృంగారమున ననుప్రాస యమకములు వాడవచ్చును.) మరియు విద్యాధరుఁడు "ప్రాయశో యమకే చిత్రే రసపుష్టిర్నదృశ్యతే” తఱచుగా యమకమున రసపుష్టి లేదని తెలిపెను. {{p|ac|fs125}}బంధకవిత్వము</p {{p|ac|fwb}}పద్మబంధము</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>కనుఁగొన రేకు లెన్మిదియుఁ గర్ణిక చుట్టిడి స్రగ్ధరాంఘ్రులౝ మునుపటియేడువర్ణములునుం గడయేడుఁ బ్రవేశనిర్గతుల్ పనుపడ నాల్గుదిగ్దళముల న్లిఖియించి విదిగ్దళంబులం దెనయఁగఁ బాదమధ్యగము లేడును వ్రాయఁగఁ బద్మబంధ మౌ.</poem>|ref=85}} ప్రథమమునఁ గర్ణికను వ్రాసి గాలి కెనిమిదిదిక్కులందును నెనిమిదిదళము లనువుపఱచి యందలి నాలుగు దిగ్దళములందును స్రగ్ధరావృత్తముయొక్క పాదాదు<noinclude><references/></noinclude> qnq1oixxnd4m9hhlm886o9u6wwqss9h 583204 583203 2026-10-05T08:18:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆపాతముగా నెం దర్థము పునరుక్తమువలె నాభాసించునో (పరమార్థము విచారింపఁగాఁ బునరుక్తము గాదు) యది పునరుక్తపదాభాసము. ఇది యర్థాలంకార మైనను శబ్దపౌనరుక్తమును బట్టి శబ్దాలంకారమే. {{left margin|3em}}<poem>జిష్ణురింద్రః క్షితిభుజాం । శ్రీపతిః పురుషోత్తమః భాస్వాౝ సూర్యఃస్ఫురత్తేజాః । కాకతీంద్రో విరాజతే.</poem> </div> ఈ కాకతీంద్రుఁడు జిష్ణువు; (జయశీలుఁడు) రాజుల కింద్రుఁడు; శ్రీపతి; పురుషోత్తముఁడు (పురుషశ్రేష్ఠుఁడు); ప్రకాశమానుఁడు; సూర్యునివలె స్ఫురత్తేజస్కుఁడు. ఇట జిష్ణు, ఇంద్రపదములు, శ్రీపతి, పురుషోత్తమపదములు, భాస్వాౝ సూర్యపదములును పునరుక్తములవలె నున్నవి. పరమార్థమున భిన్నార్థకములే. ఇందలి యనుప్రాస యమకాదులను గావ్యమునఁ బ్రయోగించువిషయంబున ధ్వనికారుఁ డీ క్రిందివిధమునఁ దెలుపుచున్నాఁడు. {{left margin|3em}}<poem>శృంగారస్యాంగినో యత్నా దేకరూపానుబంధనాత్ సర్వేష్వేవ ప్రభేదేషు నానుప్రాసః ప్రకాశకః ధ్వన్యాత్మభూతే శృంగారే యమకాది నిబంధనం శక్తాపపి ప్రమాదిత్వం విప్రలంభే విశేషతః.</poem> </div> అంగిరసమగు శృంగారమున నేకప్రకారానుబద్ధమగు ననుప్రాసము గూడదు. అంగిరసమగు శృంగారమున యమకాది నిబంధనము గూడదు. (కోపాది మిశ్రితమగు శృంగారమున ననుప్రాస యమకములు వాడవచ్చును.) మరియు విద్యాధరుఁడు "ప్రాయశో యమకే చిత్రే రసపుష్టిర్నదృశ్యతే” తఱచుగా యమకమున రసపుష్టి లేదని తెలిపెను. {{p|ac|fs125}}బంధకవిత్వము</p> {{p|ac|fwb}}పద్మబంధము</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>కనుఁగొన రేకు లెన్మిదియుఁ గర్ణిక చుట్టిడి స్రగ్ధరాంఘ్రులౝ మునుపటియేడువర్ణములునుం గడయేడుఁ బ్రవేశనిర్గతుల్ పనుపడ నాల్గుదిగ్దళముల న్లిఖియించి విదిగ్దళంబులం దెనయఁగఁ బాదమధ్యగము లేడును వ్రాయఁగఁ బద్మబంధ మౌ.</poem>|ref=85}} ప్రథమమునఁ గర్ణికను వ్రాసి గాలి కెనిమిదిదిక్కులందును నెనిమిదిదళము లనువుపఱచి యందలి నాలుగు దిగ్దళములందును స్రగ్ధరావృత్తముయొక్క పాదాదు<noinclude><references/></noinclude> bsoufa8tu93ktax4v77rriz6siwqe32 104 219247 583205 572126 2026-10-05T08:27:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>లందున్న యేడువర్ణములును బాదాంతములందున్న యేడువర్ణములను బ్రవేశనిర్గమవిధమున వ్రాయవలెను. విదిగ్దళములందుఁ బాదమధ్యమున నున్న యేడువర్ణములను లిఖింపవలెను. ప్రవేశమనఁ బాదాంతమందలి యేడువర్ణములను దళాగ్రభాగమునుండి మొదలిడి కర్ణికలోని యక్షరముతో మగియునట్లును, నిర్గమ మనఁ దరువాతిపాదమునందలి మొదటి యేఁడువర్ణములను గర్ణికలోని యక్షరముతో మొదలిడి దళాగ్రము నందలి యక్షరముతో ముగియునట్లును వ్రాయువిధము. ఇది దిగ్దళములందుమాత్రమే యుండును. ఉత్తరదిగ్దళమున మాత్రము బ్రథమపాదాదివర్ణసప్తకమునే వ్రాయవలెను. మొత్తము మీఁద దిగ్దళములందలి వర్ణసప్తకమును ననులోమవిలోమములఁ జదువవలయును. ఇట్లు లిఖించి పటములోని యుత్తరదిగ్దళమునందున్న పాదాది యందలి యేడువర్ణములను గర్ణికనుండి చదివి (ఇదియే నిర్గమము) దాని వెంటనే విదిగ్దళము నందలి (ఈశాన్యము) వర్ణసప్తకమును గ్రిందినుండియే చదివి మరలఁ ప్రాగ్దిగ్దళము నందలి పాదాంతవర్ణసప్తకమును దళాగ్రము మొదలిడి కర్ణికాక్షరముతో ముగియునట్లు జదువవలెను (ఇదియే ప్రవేశము). ఇట్లే దక్షిణ, పశ్చిమదిగ్విదిగ్దళము లందలి వర్ణమాలను నిర్గమప్రవేశములతోఁ జదువవలెను. ఇది పద్మబంధము. ప్రకాశకార దర్పణకారుల పద్మబంధలక్షణములు భిన్నములుగా నున్నవి. అప్పకవీయమున మరొకవిధముగా నున్నది. స్రగ్ధరావృత్తమే పద్మబంధమున నుండవలెనన్న నియమము లేదు. వానిలో ననుష్టుబ్వృత్తమునే పద్మబంధ మన నిబంధించి చూపిరి. వివరముల కాగ్రంథములను జూచుకొనవలెను. {{Telugu poem|type=స్రగ్ధర.|lines=<poem>రామాకశ్రీసమగ్రరణకృతభయముద్రాససక్తారమారా రామారక్తాససద్రాష్ట్రభరణపటిమాత్రాసకుస్తికుమారా రామాకున్తీకుసత్రాప్రకటతరవిచిత్రాపవిత్రాసమారా రామాసత్రావిపత్రాశ్రయనరసరుచిగ్రామసశ్రీకమారా.</poem>|ref=86}} {{p|ac|fwb}}చక్రబంధము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>పదిచుట్లు నాఱురేకులు పదిలపఱిచి సుకవిపేరు పతిపేరును లోఁ బొదలఁగ నేవంవిధగుణ విదితం బగుచక్రబంధవిధ మౌ నె ట్లనన్.</poem>|ref=87}} ఒక పెద్దసున్నయు దానిలో మరొకటి యందులో నింకొకటి యిట్లు పదిసున్నలు చుట్టి యన్నింటికన్న చిన్నదగు సున్ననుండి పెద్దసున్నరేఖవఱకు నాఱురేకులు వ్రాసి నడుమ కవిపేరును రచించినఁ జక్రబంధము. ఇది విస్పష్టముగా లేదు. ఒకదానిలో నొక టిచొప్స్వపునఁ బదిసున్నలు వ్రాసి యాఱురేకులు రచించి యా రేకులలో స్రగ్ధరాది వృత్తములలో మూఁడుపాదములు వ్రాసి నాలవపాద<noinclude><references/></noinclude> 8kgstk8doqjeuev3zltzu0pz8uazcmg 583207 583205 2026-10-05T08:31:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>లందున్న యేడువర్ణములును బాదాంతములందున్న యేడువర్ణములను బ్రవేశనిర్గమవిధమున వ్రాయవలెను. విదిగ్దళములందుఁ బాదమధ్యమున నున్న యేడువర్ణములను లిఖింపవలెను. ప్రవేశమనఁ బాదాంతమందలి యేడువర్ణములను దళాగ్రభాగమునుండి మొదలిడి కర్ణికలోని యక్షరముతో మగియునట్లును, నిర్గమ మనఁ దరువాతిపాదమునందలి మొదటి యేఁడువర్ణములను గర్ణికలోని యక్షరముతో మొదలిడి దళాగ్రము నందలి యక్షరముతో ముగియునట్లును వ్రాయువిధము. ఇది దిగ్దళములందుమాత్రమే యుండును. ఉత్తరదిగ్దళమున మాత్రము బ్రథమపాదాదివర్ణసప్తకమునే వ్రాయవలెను. మొత్తము మీఁద దిగ్దళములందలి వర్ణసప్తకమును ననులోమవిలోమములఁ జదువవలయును. ఇట్లు లిఖించి పటములోని యుత్తరదిగ్దళమునందున్న పాదాది యందలి యేడువర్ణములను గర్ణికనుండి చదివి (ఇదియే నిర్గమము) దాని వెంటనే విదిగ్దళము నందలి (ఈశాన్యము) వర్ణసప్తకమును గ్రిందినుండియే చదివి మరలఁ ప్రాగ్దిగ్దళము నందలి పాదాంతవర్ణసప్తకమును దళాగ్రము మొదలిడి కర్ణికాక్షరముతో ముగియునట్లు జదువవలెను (ఇదియే ప్రవేశము). ఇట్లే దక్షిణ, పశ్చిమదిగ్విదిగ్దళము లందలి వర్ణమాలను నిర్గమప్రవేశములతోఁ జదువవలెను. ఇది పద్మబంధము. ప్రకాశకార దర్పణకారుల పద్మబంధలక్షణములు భిన్నములుగా నున్నవి. అప్పకవీయమున మరొకవిధముగా నున్నది. స్రగ్ధరావృత్తమే పద్మబంధమున నుండవలెనన్న నియమము లేదు. వానిలో ననుష్టుబ్వృత్తమునే పద్మబంధ మన నిబంధించి చూపిరి. వివరముల కాగ్రంథములను జూచుకొనవలెను.<noinclude><references/></noinclude> npagcai7adtaz2adqwt1fqiem48xv75 104 219248 583206 572127 2026-10-05T08:30:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}పద్మబంధము</p> {{Telugu poem|type=స్రగ్ధర.|lines=<poem>రామాకశ్రీసమగ్రరణకృతభయముద్రాససక్తారమారా రామారక్తాససద్రాష్ట్రభరణపటిమాత్రాసకుస్తికుమారా రామాకున్తీకుసత్రాప్రకటతరవిచిత్రాపవిత్రాసమారా రామాసత్రావిపత్రాశ్రయనరసరుచిగ్రామసశ్రీకమారా.</poem>|ref=86}} {{Css image crop |Image = 1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf |Page = 595 |bSize = 600 |cWidth = 518 |cHeight = 499 |oTop = 253 |oLeft = 33 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 52zcjedz4l2snujbax4fk172c8hq1nk 583208 583206 2026-10-05T08:31:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=స్రగ్ధర.|lines=<poem>రామాకశ్రీసమగ్రరణకృతభయముద్రాససక్తారమారా రామారక్తాససద్రాష్ట్రభరణపటిమాత్రాసకుస్తికుమారా రామాకున్తీకుసత్రాప్రకటతరవిచిత్రాపవిత్రాసమారా రామాసత్రావిపత్రాశ్రయనరసరుచిగ్రామసశ్రీకమారా.</poem>|ref=86}} {{Css image crop |Image = 1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf |Page = 595 |bSize = 600 |cWidth = 518 |cHeight = 499 |oTop = 253 |oLeft = 33 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> k20yqszkjdjcnt47rhj7ljhyqvnoaa0 104 219249 583209 572128 2026-10-05T08:41:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}చక్రబంధము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>పదిచుట్లు నాఱురేకులు పదిలపఱిచి సుకవిపేరు పతిపేరును లోఁ బొదలఁగ నేవంవిధగుణ విదితం బగుచక్రబంధవిధ మౌ నె ట్లనన్.</poem>|ref=87}} ఒక పెద్దసున్నయు దానిలో మరొకటి యందులో నింకొకటి యిట్లు పదిసున్నలు చుట్టి యన్నింటికన్న చిన్నదగు సున్ననుండి పెద్దసున్నరేఖవఱకు నాఱురేకులు వ్రాసి నడుమ కవిపేరును రచించినఁ జక్రబంధము. ఇది విస్పష్టముగా లేదు. ఒకదానిలో నొకటిచొప్పునఁ బదిసున్నలు వ్రాసి యాఱురేకులు రచించి యా రేకులలో స్రగ్ధరాది వృత్తములలో మూఁడుపాదములు వ్రాసి నాలవపాదమును బెద్ద సున్న (చక్రము)లో వ్రాసి రేకులలోని మూఁడవయక్షరములును నాఱవయక్షరములును గలిపినచోఁ గవి కృతిపతుల నామములు వచ్చునట్లు రచించినచో జక్రబంధ మగును (అప్పకవీయ లక్షణము). ఈ యుదాహరణపద్యము నందలి మొదటి మూఁడు పాదములలో మూఁడప యక్షరములును, నా పాదాంత మందలి యక్షరత్రయములో మొదటి యక్షరములును గలిపి చదివిన ‘నారసింహాంకితం' అని వచ్చును. మరల మొదటి మూఁడు పాదములలోని యాఱవయక్షరములును నా పాదాంతమందలి యారక్షరములలో మొదటి యక్షరములును గలిపి చదివినచో ‘మూర్తి(తి)కవికృతి' అనియును వచ్చును. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>రక్షా<u>నా</u>కప<u>మూ</u>ర్తిభాసురగభీరా<u>వి</u>క్రమో<u>హా</u>స్పదా దక్షా<u>ర</u>మ్యమతిస్థిరాభరణవిద్యా<u>కృ</u>త్యశఙ్కిస్వనా వక్ష<u>స్సిం</u>ధుపకన్యకానరసభవ్యా<u>తి</u>గ్మధీ<u>తం</u>త్రదా దాక్షిణ్యారతనాదవైభవవినోదాహేమనాగాశ్వదా.</poem>|ref=88}} {{Css image crop |Image = 1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 452 |cHeight = 424 |oTop = 444 |oLeft = 91 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> r4vmwixopesjlcowu2pjv05usjkovb4 104 219250 583210 572129 2026-10-05T09:11:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇవి గాక గోమూత్రికా, ఛత్ర, గుచ్ఛ, కుండలి, నాగ, కంకణ, మురజ, ఖడ్గ, సర్వతోభద్ర, మాలికా, క్షురికా, శరయంత్ర, వ్యోమ, వివిడిత, ద్విశృంగాటక, అర్ధభ్రమక, బాణ, ముసల, శూల, అంకుశ, శక్తి, హల, ఉరశ్చక్ర, స్వస్తిక, నంది, ఆవర్త, భృంగార, చామర, ఘంటా, సప్తచక్రిక ప్రభృతులగు బంధములు గలవు.<ref>పాశ్చాత్యసాహిత్యమునఁ గూడ నొకానొకకాలమున బంధవిలోమాది కావ్యము లున్నట్లు 'బెరిడెల్ కీత్' పండితుఁ డిట్లు వ్రాయుచున్నాఁడు. {{left|}} "Nodoubt, we hear in the Alexandrian age as in the latter Roman Poetry (Martial ii86) of such things as Sotadean Verses to be read backwards of simmias making poems, technopaignia, in the form of an axe, or a nightingale's egg of Dosiada's similar feet with an altar so on. It may be that these tricks arose from the practice of writing inscriptions on swords and leaves. {{right|History of Sanskrit literature page 127}}</ref> పద్మబంధములో అష్టదళ, ద్వాదశదళ, షోడశదళ భేదములు గలవు. ఈ బంధములలోఁ గొన్ని గిడుగు వెంకటరామమూర్తిగారిచేఁ బ్రకటింపఁబడిన యప్పకవీయములో 281 పుట మొదలుకొని యున్న పుటలలోఁ జిత్రింపఁబడియున్నవి. వానినిఁ జూచుకొనవలెను. {{p|ac|fwb}}గర్భకవిత్వము</p> ఒకవృత్తమునఁ గొన్ని యక్షరములను విడిచి చదివినచో మరొకవృత్త మేర్పడును. ఇ ట్లొకవృత్తముననే రెండు, మూఁ డితరవృత్తములు గర్భితములై యుండును. ఎట్లన {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>మ'హితవిద్వజ్జనమండలీవినుతసా హిత్యప్రియంభావుకా'త్యుదార! వి'తతభీమాహవవిక్రమక్రమసము ద్యద్ద్వైరినిర్భేదనా'భిరామ! వి'నుతవిశ్రాణనవిభ్రమాపహసితా నూనామరక్ష్మారుహా'! నృపేంద్ర! వి'నతభూపాలకవిస్ఫురన్మకుటర త్నద్యోతితాంచత్పదా'! మహాత్మ!</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 06v87kf5jjh8o8n74gyd89zoeks0z5x 104 219251 583211 572130 2026-10-05T09:25:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>'నిరుపమదయాపయోనిధి నిరతభరిత చారుచరిత! నిర్మలతర! సత్యరుచిర! తరణికులమణీ! నరసింహ! ధరణిరమణ! ఘనతరగుణనిధీ!' మను జనులు వొగడ.</poem>|ref=89}} ఈ సీసపద్యమున నాల్గుపాదములందలి ప్రథమవర్ణములును బాదాంతమునందలి మూఁడువర్ణములును దొలఁగించి చదివినచో మత్తేభవృత్తము వచ్చును. మరియు గీతపద్యమున నాలవపాదమునందలి ‘గుణనిధీ’ అన్నంతదనుకఁ గందము వచ్చును. ఇట్టిది గర్భకవిత్వము. ఈ భేదములు 'అప్పకవీయము నందలి చతుర్థాశ్వాసమునఁ దుదిభాగమునఁ గలవు. చూచుకొనునది. ఈశబ్దాలంకార, బంధ, గర్భకావ్యములు చిత్రకావ్యము లనియుఁ జిత్రకవిత్వ మనియును వ్యవహరింపఁబడును. ఈ కావ్యములు రసహీనములగుట నధమకావ్యములుగాఁ బేర్కొనఁబడినవి. ఇంకను వినివిషయమును గూలంకషముగాఁ దెలిసికొనఁదలఁచినవారు సాహిత్యదర్పణమునకు ‘రుచిర' యను వ్యాఖ్యను వ్రాసిన శివదత్తపండితుని 'చిత్రరహస్యము' అను గ్రంథమును జూచునది. {{p|ac|fwb}}ప్రహేళికలు</p> {{left margin|3em}}"ప్రహేళయతి సూచయతి భావం నతు స్వరూపార్థమితిప్రహేళికా” </div> స్వరూపార్థము ననఁగా నర్ధస్వరూపమును దెలుపక భావమును సూత్రమును సూచించునది ప్రహేళిక. ఇది పొడుపుకథ వంటిది. “రసస్య పరిపంథిత్వాన్నాలంకారః ప్రహేళికా” ఇది కావ్యజీవితభూతమగు రసమునకు శత్రువగుటవలన నలంకారము గాదు. క్రీడాగోష్ఠీవినోదములందును రహస్యసంభాషణములందును (పెక్కండ్రున్నచోట) బరవ్యామోహమునకై యివి యుపయోగపడును. ఇవి పదునాఱుభేదములని దండి చెప్పెను. వీని లక్షణలక్ష్యసంజ్ఞాభేదము లాంధ్రకావ్యాదర్శమునఁ జూచునది. సాహిత్యదర్పణమున చ్యుతాక్షరా, దత్తాక్షరా, చ్యుతదత్తాక్షరా, అక్షరముష్టి, బిందుమతి, అర్థమతి అని యాఱుభేదములు దెలిపెను. సాహిత్యదర్పణమున చ్యుతాక్షరా, దత్తాక్షరా, చ్యుతదత్తాక్షరా అను ప్రహేళికల కుదాహరణ మిచ్చెను. వాని నిటఁ జూపుదుము. "కూజంతి కోకిలాస్సాలే” సాలమునఁ గోకిలలు కూయుచున్నవి. ఇట ‘ర’ ఆనునక్షరము చ్యుతము చేయఁబడినది. రసాలమని యభిప్రాయము. (చ్యుతాక్షరా ప్రహేళికా)<noinclude><references/></noinclude> fnqltl0ny9pk3nk4pghnb3gbxs45cef 104 219252 583212 572131 2026-10-05T09:57:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"యౌవనే ఫుల్లమంబుజం” యౌవనమునఁ దామరపువ్వు వికసించినది. ఇట ‘యౌ’ అనునక్షర మధికముగా నీయఁబడినది. (దత్తాక్షరా ప్రహేళికా) ‘కిం కరోతు కురంగాక్షీ వదనేన నిపీడితా" వదనముచే మిక్కిలి పీడితురాలయిన యువతి యేమి చేయును? ఇట 'మ' వర్ణమును జ్యుతము సేసి 'వ' వర్ణము నొసంగెను. 'మదనేన' అని భావము. (చ్యుతదత్తాక్షరా ప్రహేళికా) ఇందొకచో నొకవర్ణమును దీసివేసియు నొకచో నధికముగా నిచ్చియు నొకచో నొకవర్ణమును దీసివేసి మరొకవర్ణమును బెట్టియు నుంటచే నర్థము పొసగకున్నది. ఆయావర్ణములు దెలిసికొని యర్థమును బొసగునట్లు చేయవలెను. 'బిందుమతి' యను ప్రహేళిక కాదంబరీ వ్యాఖ్యాక చూపినదాని నిట నుదాహరింతును. ఈక్రింది విధమున బిందువులు (సున్నలు) ఇచ్చినచో నా పద్యమును గనుఁగొనవలెను. అది బిందుమతి. {{Css image crop |Image = 1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf |Page = 599 |bSize = 600 |cWidth = 429 |cHeight = 189 |oTop = 358 |oLeft = 96 |Location = center |Description = }} {{left margin|3em}}<poem>త్రిభువనచూడారత్నం మిత్రం సింధోః కుముద్వతీ బంధుః అయముదయతి ఘుసృణారుణ రమణీ వదనోపమశ్చంద్రః</poem> </div> ఇతరముల లక్ష్యలక్షణములు ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణమునఁ గలవు. గ్రంథవిస్తరభీతిచే వానిని వదలితిని. బంధ, గర్భకావ్యములును బ్రహేళికలును గావ్యాంతర్గడుభూతములే కాన విస్తరించి తెలుపఁ దలఁపలేదు. {{Telugu poem|type=శా.|lines=<poem>భూనాథోత్తమ! జంభభంజనమహాభోగాభిరామ క్రియా దానోజ్జృంభితవారిపూరభరితోద్యద్వార్థివీచివ్రజా!</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> m6bofcgcu40oko03tgqenhiqwdx3jkn 104 219253 583213 572132 2026-10-05T10:06:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>మానామేయ! సుధాబ్ధినిర్మలగుణా! మాద్యన్మహాయూథప శ్రీనూత్నప్రథమానభాగ్యవర! వైరివ్రాతభేదివ్రతా!</poem>|ref=90}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>నీహారశిఖరిశిఖర వ్యూహామితతుహినకణమహోమహిమ మహా మోహావహవిమతవరా రోహామణిహారనయన రూఢవిహారా.</poem>|ref=91}} {{Telugu poem|type=లయగ్రాహి.|lines=<poem>మిత్రకులభూషణ! యమిత్రకులభీషణ! విచిత్రమృదుభాషణ! చరిత్రమణిహారా! జైత్రవిశిఖాసన! బలత్రిపురశాసన! పవిత్రగుణభావన! సగోత్రభృతిధీరా! క్షాత్త్రశుభలక్షణ! సుపాత్రజనరక్షణ! కుశాత్రయవిచక్షణ! యకృత్రిమవిహారా! గోత్రసమసింధుర! కళత్రితవసుంధర! పతత్రిరథబంధుర! తనుత్రభుజసారా!</poem>|ref=92}} {{Center|<poem>'''గద్యము''' ఇది శ్రీహనుమత్ప్రసాదలబ్ధ కవితాసార సారస్వతాలంకార, నిరంకుశప్రతిభా బంధుర, ప్రబంధపఠనరచనాధురంధర, ప్రబంధాంక వేంకటరాయభూషణ సుపుత్త్ర, తిమ్మరాజపౌత్త్ర, సకలభాషావిశేష, నిరుపమావధాన శారదామూర్తి మూర్తిప్రణీతంబైన కావ్యాలంకారసంగ్రహం బను మహాప్రబంధంబునందుఁ ద్రివిధదోషనిర్ణయంబును గుణప్రకరణంబును, శబ్దాలంకారసంగ్రహంబు నన్నది చతుర్థాశ్వాసము.</poem>}} {{Center|———————}}<noinclude><references/></noinclude> bdbcndwkfkeaeqfbjyr6tkb9ah08ldb 104 219254 583216 572133 2026-10-05T10:39:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs150}}పంచమాశ్వాసము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>శ్రీనందనసౌందర్య! బు ధానందన! కీర్తివిజితహరిచందన! మే ధానయనిధాన! దానే దానీంతనకర్ణ! నరసధరణీశమణీ!</poem>|ref=1}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అవధరింపుము లక్ష్మలక్ష్యముల నెల్ల ననఘ! భవదీయనామధేయాంకితముగ బహువిభక్తుల నొనరింతుఁ బద్యవితతి నింకఁ జతురార్థభవదలంకృతులు వరస.</poem>|ref=2}} {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem> ఉపమా - అనన్వయ - ఉపమేయోపమా - స్మరణ - రూపక - పరి ణామ - సందేహ - భ్రాంతిమత్ - అపహ్నవ - ఉల్లేఖ - ఉత్ప్రేక్షా - అతిశ యోక్తి - సహోక్తి - వినోక్తి - సమాసోక్తి - వక్రోక్తి - స్వభావోక్తి - వ్యాజోక్తి - మీలన - సామాన్య - తద్గుణ - అతద్గుణ - విరోధాభాస - విశేష - అధిక - విభావనా - విశేషోక్తి - అసంగత - విచిత్ర అన్యోన్య - విషమ - సమ - తుల్యయోగితా - దీపక - ప్రతివస్తూపమా - దృష్టాంత - నిదర్శనా - వ్యతిరేక - శ్లేష - పరికర - ఆక్షేప - వ్యాజస్తుతి - అప్రస్తుత ప్రశంసా - పర్యయోక్తి - ప్రతీప - అనునూన - కావ్యలింగ - అర్థాంతర న్యాస - యథాసంఖ్య - అర్థాపత్తి - పరిసంఖ్యా - ఉత్తర - వికల్ప - సము చ్చయ - సమాధి - భావిక - ప్రత్యనీక - వ్యాఘాత - పర్యాయ - సూక్ష్మ - ఉదాత్త - పరివృత్తి - కారణమాలా - ఏకావళీ - మాలాదీపక - సార రసవత్ - ప్రేయ - ఊర్జస్వి - సమాహితంబు లన దెబ్బది యలంకారంబులు. అందు రూపక - పరిణామ - సందేహ - భ్రాంతిమత్ - ఉల్లేఖ - అపహ్నవ - ఉత్ప్రేక్షా - స్మరణ - తుల్యయోగితా - దీపక - ప్రతివస్తూ పమా - దృష్టాంత - సహోక్తి - వ్యతిరేక - నిదర్శనా - శ్లేషంబులు పది యాఱును బ్రతీయమానౌప్యంబులు.</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 3k41409scuoqkui18zt2mkskong0ejj 583217 583216 2026-10-05T10:41:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs150}}పంచమాశ్వాసము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>శ్రీనందనసౌందర్య! బు ధానందన! కీర్తివిజితహరిచందన! మే ధానయనిధాన! దానే దానీంతనకర్ణ! నరసధరణీశమణీ!</poem>|ref=1}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>అవధరింపుము లక్ష్మలక్ష్యముల నెల్ల ననఘ! భవదీయనామధేయాంకితముగ బహువిభక్తుల నొనరింతుఁ బద్యవితతి నింకఁ జతురార్థభవదలంకృతులు వరస.</poem>|ref=2}} {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem> ఉపమా - అనన్వయ - ఉపమేయోపమా - స్మరణ - రూపక - పరి ణామ - సందేహ - భ్రాంతిమత్ - అపహ్నవ - ఉల్లేఖ - ఉత్ప్రేక్షా - అతిశ యోక్తి - సహోక్తి - వినోక్తి - సమాసోక్తి - వక్రోక్తి - స్వభావోక్తి - వ్యాజోక్తి - మీలన - సామాన్య - తద్గుణ - అతద్గుణ - విరోధాభాస - విశేష - అధిక - విభావనా - విశేషోక్తి - అసంగత - విచిత్ర అన్యోన్య - విషమ - సమ - తుల్యయోగితా - దీపక - ప్రతివస్తూపమా - దృష్టాంత - నిదర్శనా - వ్యతిరేక - శ్లేష - పరికర - ఆక్షేప - వ్యాజస్తుతి - అప్రస్తుత ప్రశంసా - పర్యయోక్తి - ప్రతీప - అనునూన - కావ్యలింగ - అర్థాంతర న్యాస - యథాసంఖ్య - అర్థాపత్తి - పరిసంఖ్యా - ఉత్తర - వికల్ప - సము చ్చయ - సమాధి - భావిక - ప్రత్యనీక - వ్యాఘాత - పర్యాయ - సూక్ష్మ - ఉదాత్త - పరివృత్తి - కారణమాలా - ఏకావళీ - మాలాదీపక - సార రసవత్ - ప్రేయ - ఊర్జస్వి - సమాహితంబు లన డెబ్బది యలంకారంబులు. అందు రూపక - పరిణామ - సందేహ - భ్రాంతిమత్ - ఉల్లేఖ - అపహ్నవ - ఉత్ప్రేక్షా - స్మరణ - తుల్యయోగితా - దీపక - ప్రతివస్తూ పమా - దృష్టాంత - సహోక్తి - వ్యతిరేక - నిదర్శనా - శ్లేషంబులు పది యాఱును బ్రతీయమానౌపమ్యంబులు.</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 5rh6odyicfujjsixaj01eudjxxrqvbp 104 219255 583218 572134 2026-10-05T11:10:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem> సమాసోక్తి - పర్యాయోక్తి - ఆక్షేప - వ్యాజస్తుతి - ఉపమేయో పమా - అనన్వయ - అతిశయోక్తి - పరికర- అప్రస్తుతప్రశంసా - అనుక్త నిమిత్తవిశేషోక్తులు పదియును ప్రతీయమానవస్తుకంబులు. రసవత్ - ప్రేయ - ఊర్జస్వి - సమాహితములు నాలుగును బ్రతీయ మానరసభావంబులగు. కడమ యుక్తనిమిత్తవిశేషోక్తిసహితంబులగు నుపమాద్యలం కారంబులు (అనఁగా ఉపమా - వినోక్తి - అర్థాంతరన్యాస - విరోధ - విభావనా - ఉక్తనిమిత్తవిశేషోక్తి - విషమ - సమ - చిత్ర - అధిక - అన్యోన్య - కారణమాలా - ఏకావళీ - వ్యాఘాత - మాలాదీపక - కావ్యలింగ – అనుమాన - సార - యథాసంఖ్య - అర్థాపత్తి - పర్యాయ - పరివృత్తి - పరిసంఖ్యా - వికల్ప - సముచ్చయ - సమాధి - ప్రత్యనీక - ప్రతీప - విశేష - మీలన - సామాన్య - అసంగతి - తద్గుణ - అతద్గుణ - వ్యాజోక్తి - వక్రోక్తి - స్వభావోక్తి - భావిక - ఉదాత్త - సారములు) నలువదియు నస్ఫుటప్రతీయమానౌపమ్యరసభావంబులగు . (అనఁగా వీనియం దేదియుఁ బ్రతీయమానము గాదు.)</poem>|ref=3}} ప్రతీయమానౌపమ్యములు 16; ప్రతీయమానవన్తుకములు 10; కడమ యుపమాదులు 40; రసవత్, పేయస్, ఊర్జస్వి, సమాహితములు 4; మొత్తము 70 అలంకారములు. రసవదాద్యలంకారములు వినాగా 66 అలంకారములు. ప్రతాపరుద్రీయ పాఠానుసారము రసవదాదులు 7. (రసవత్, ప్రేయస్, ఊర్జస్వి, సమాహిత, భావోదయ, భావసంధి, భావశబలతలు.) మొత్తము 73 అలంకారములు. నరసభూపాలీయమున డెబ్బది. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అవని సాధర్మ్యంబు త్రివిధమౌ భేదప్ర ధాన, మభేదప్రధాన, మరయ నుభయప్రధాన మై యొగి; దీపకము తుల్య యోగితయుఁ, బ్రతివస్తూపమయును, దృష్టాంతమును, సహోక్తియు, నిదర్శన ప్రతీపము, వ్యతిరేకంబుఁ, బ్రబలు భిన్న</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> tt5dwk2l0l1nj8fjv0a2zxyvyc4z2iw 104 219256 583221 572135 2026-10-05T11:34:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>సామ్యముల్; రూపక సందేహ పరిణామ ములు భ్రాంతిమదపహ్నుతులు నభిన్న</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>సామ్యధర్మంబు లుల్లేఖసంగతముగ; నుపమ, యుపమేయకోపమయును, ననన్వ యంబు, స్మరణంబుఁ దలఁప భేదావిభేద సహితసాధర్మ్యగుణవిశిష్టములు మరియు.</poem>|ref=4}} భేదప్రధానము, ఆభేదప్రధానము, భేదాభేదప్రధానము అని సాధర్శ్యము (సాదృశ్యము) మూఁడువిధములు. దీపకము, తుల్యయోగిత, ప్రతివస్తూపమ, దృష్టాంతము, సహోక్తి, నిదర్శన, ప్రతీపము, వ్యతిరేకము అను నెనిమిదియు భేదప్రధానమగు సాదృశ్యముగల యలంకారములు. రూపక, సందేహ, పరిణామ, భ్రాంతిమత్, అపహ్నవ, ఉల్లేఖాలంకారముల భేదప్రధానమగు సాదృశ్యముగల యలంకారములు. ఉపమ, ఉపమేయోపమ, అనన్వయము, స్మరణము అనునవి భేదాభేదప్రధానమగు సాదృశ్యముగల యలంకారములు. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అతిశయోక్త్యుత్ప్రేక్ష లధ్యవసితమూల; లొగి విభావన, విశేషోక్తి, విషమ ములు, నసంగతిచిత్రము, లతద్గుణానోన్య ములు, భావికవిశేషములు విరోధ జన్యముల్ వ్యాఘాతసహితంబు గాఁగ; స ముచ్చయంబు, వికల్పముఁ, బరిసంఖ్య మలయథాసంఖ్య, మర్థాపత్తియును వాక్య భవములు; పరివృత్తి, ప్రత్యనీక</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>తద్గుణసమాధులు, వినోక్త్యుదాత్తసమము లును, స్వభావోక్తి, లోకవర్తనభవములు; గరిమ ననుమానకావ్యలింగములు తర్క జంబు లర్ధాంతరన్యాససంగతముగ.</poem>|ref=5}} అతిశయోక్తి, ఉత్ప్రేక్ష, ఈ రెండును నధ్యవసాయమూలకములు. విభావన, విశేషోక్తి, విషమ, అసంగతి, చిత్ర, అతద్గుణ, అన్యోన్య, భావిక, విశేష, వ్యాఘాతములు విరోధమూలకములు. సముచ్చయ, వికల్ప, పరిసంఖ్యా, యథాసంఖ్య, అర్థా<noinclude><references/></noinclude> j6dwq67w77wxkvbx1v9gzsr73sdgiri 0 219416 583215 572408 2026-10-05T10:17:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583215 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = పంచమాశ్వాసము | ముందరి = [[../చతుర్థాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../పరిశిష్టము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=601 to=748 /> 8j8ohlkwgj98uxd72g9uehv4bcnlxrv 14 224313 583202 580269 2026-10-05T07:33:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 583202 wikitext text/x-wiki *[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగ కవి *[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ *అలంకారశేఖరము ― *అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ *ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు *[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు **ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు *[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు *కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు *[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు **బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) ― దండి **ఆంధ్రకావ్యాదర్శము ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి *కావ్యానుశాసనము ― హేమచంద్రుడు *[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన *కావ్యాలంకారము ― భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] ― రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు *కువలయానందః ― అప్పయ్యదీక్షితుడు *చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు *[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు *చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు *[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] ― విద్యానాథుడు *[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి *[[రసమఞ్జరీ]] ―భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] ― *[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు *లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి *లక్షణదీపిక ― గౌరన *[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన *వక్రోక్తిజీవితము ― కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము ― వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] ― *వైజయంతీ ― యాదవప్రకాశుడు *[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు *శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్ *[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి *శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన *సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు *[[సాహిత్యచింతామణి]] ― *సాహిత్యదర్పణః ― విద్యానాథుడు *[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు **ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి *[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] hsj3g0nqvzrehxbrppez8l6n2mm8ciz 104 227395 583178 2026-10-04T23:00:10Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>మీరాబాయి 337. ముక్తానందుడు 133. ముముక్షుప్రకరణము 209. ముర్రే, ఆండ్ర్యూ 204-5. ముల్లరు, జార్జి 204. మూడవతరగతి-రైలుపయనము 113; ఇందలికష్టములను తెలుసుకొనదలచుట 35; టిక్కట్ వెలలు బండ్లు, అందలి సౌకర్యములలో మొదటి తరగతికి దీనికిగల అంతరము, యూరవులోను, దక్షిణాఫ్రికాలోను మూడవతరగతికిగల సౌకర్యములు 366; రైల్వేవారి చెడునడత, ఏర్పాటులు, బాటసారులు పడుపాట్లు, వారి అశుచిత్వము 367 ; దీని సంస్కారము, చదువుకొన్న వారు చేయవలసినపని 367. మెట్రిక్యులేటు 303. మెట్రిక్యులేషన్–పరీక్ష 54, 82;- విద్యార్థులు 144. మెయిట్లండ్, ఎడ్వర్డు 209. మెయిన్స్ హిందూలా 122-142. మెహతా, ప్రాణజీవన్, డాక్టరు 67, 70 ; — నాకు పాశ్చాత్య దేశాచారము తెలుపుట 68 ;- తమయింటికి తీసికొనివెళ్లుట, రామచందు బాయిగారి పరిచితి గలిగించుట. 329-30. మెహతా, ఫిరోజిషా-చూడు-ఫి- మేజిస్ట్రీటుకోర్టు 307. మేమన్, దుకాణము 153; మిత్రులు 168. మేరీ, వర్జిన్ 118.<noinclude><references/> {{c|42}}</noinclude> ifovxiis973gk3cm4r1dsz8a4jyzd13 104 227396 583180 2026-10-04T23:10:36Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>మేసన్ 238. మొంబాసా 158. మొజాంబిక్, గవర్నరు జనరలు 156, 159. మొదటి-కేసు, నేపనిచేసిన 142;- బిడ్డ, పుట్టుక, చావు 46;- తరగతి పయనమున గర్వముకలిగెను 381 ;- దెబ్బ, నాజీవితమునకు 147, 150. మోఢ్ వైశ్యులు-బనియాలు 60-61. మోతీబాబు, అమృతబజారు పత్రికాధిపతి 341. మౌనము, మితభాషి 94, 97. {{p|fs150|ac}}య</p> యరవాడ చెఱసాల 253, ప్రస్తా-1. యూక్లిడ్ 23. యోగసాధన-ఆరంభించుట 243. {{p|fs150|ac}}ర</p> రంగస్వామి పడయాచ్చి 214. రంగు తెగులు 183;- పోరు 171. రంగూన్ 364. రంభ, నాదాది 47; అది నాహృదయమున విత్తిన రామనామ బీజము 47-8, 72. రక్తనది, కాళికాలయముస 360. 'రక్షకదళము’- చూడు - 'బోయర్ యుద్ధము'. రవిశంకర్ 139-40.<noinclude><references/> {{c|43}}</noinclude> 0io13u0akay1z3udob72nxii59q5oc8 104 227397 583181 2026-10-04T23:25:22Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>రస్కిన్ 'సర్వోదయము' 135. రాజకోట-సంస్థానము 11-2, 18, 44, 48-9, 54, 59-61, 104, 136, 138, 144, 146, 155, 259, 261-2, 264, 366, 372, 374;- నా తండ్రి దివానుగా నుండుట 2 ; — నావిద్యార్థిదశ 5, 6; సంస్కరణములు తరంగితము లగుచుండెను 27 ; భాగవత కాలక్షేపములు జరుగుచుండెను; సర్వమత సమత్వ మేర్పడినది 50;- బారిస్టరీ ఆరంభించితిని 14; పొలిటికల్ ఏజెంటుచే నవమానితుడ నగుట 147-9; పచ్చపుస్తకము వ్రాయట 256; ఇచటి వ్యాధిపరీక్షాసంఘములో పాల్గొనుట 257-8;- లో తిరిగి వకాలత్ పని, విక్టోరియా డైమండ్ జూబిలీలోకి వెళ్లుట, తిరిగి వకాలత్తు చేయ నారంభించుట 246. రాజనీతి ప్రయోగములు, నా-ప్రస్తా-4. రాజభక్తి, 260;——లో తెల్ల వారినికూడ మించితిని 260;-- ఒక విధి, దీనిని అమ్ముకొనలేదు 261. రాజశత్రువులను చంపుము 262. రాజస్థానిక కోర్టు, నాతండ్రి ఇం దొకసభ్యుడు 2. రాజీ-ద. ఆ. కేసు పరిష్కరించు యత్నము 168;- కుదుర్చుట వకీలు ధర్మము 202-3. రానడే, మహాదేవ గోవింద, జడ్డి, వారిదర్శనము 262-3, 323 వీరియెడ గోఖలేగారికి గల గౌరవము-చూడు-గోఖలే, వీరిశక్తి సర్వాంగీణము 356.;- వీరు కాంగ్రెసుసభకు ప్రేక్షకులుగా హాజ రగుచుండువారు 356.<noinclude><references/> {{c|44}}</noinclude> ilpzbkixih66ege3ff7k2lfb2o7rt95 104 227398 583182 2026-10-05T00:55:08Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>రాబర్ట్సు, ప్రభువు, లెఫ్టి నెంటు - గుండు తగిలి చచ్చుట 330. రామ-కృపయే సాధనము 321;- కృష్ణభండార్ కరు-చూడు-భం ;- నామము 38, 50, 321, 376;- మందిరము 38, 50;- రక్షా స్తోత్రము 48. రామాయణము 49; దానిపఠనము కుష్ఠు కుదురుట 48. రాయచంద్ భాయి, కవి 131-2, 208-9, 242; ఆయన ధారణాపటిమ 132, వ్యాపారము 133, ఉపదేశములు 134;—యే నాహృదయస్వామి 135;-తో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరములు 209;—నా బ్రహ్మచర్య వ్రతమునకు కారకుడు 310;- వచనబలము నన్ను వశపఱచుకొన్నది 311. రాయి, ప్ర. చం-చూడు-ప్ర. రాళ్ల వర్షము, నాపై- 290. 'రిక్రూట్ ' - కూలివారు 236, 327. రిక్షా, ఎక్కుట, నా కిష్టములేదు 262;- లో నన్నెక్కించుకొన్న రిక్షావానిని చంపుదుమని బెదరించుట 261. రిచ్‌మండ్ 74, 86. రిటెయినర్ 219-220. రిప్పన్, కాలనీ సెక్రటరీ 216;- కాలేజీ 341. రూటర్ 256, 294. రెడ్ క్రాసు, మా భారతీయ రక్షకదళమునకు తగిలించితిమి 308. రేవాశంకర్, జగజ్జీవన్ 132, 381. రైలు, నాకై ఒకనిమిష మాపియుంచుట 255.<noinclude><references/> {{c|45}}</noinclude> oe2on00fm55oaofji6jsw1s775eulqq 104 227399 583186 2026-10-05T02:29:54Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>రోగుల కుపచరించుట 262, 264. రోమన్‌లా 122. {{p|fs150|ac}}ల</p> లండన్ 69, 73, 99, 116;- టైమ్సు 218; —— భారతీయులు 106;- మెట్రిక్యులేషన్ 82, 122;— విక్టోరియా హోటల్ 68, 70, 76. లచ్చీరాం, సి. 214. లా, ఇంగ్లీషు 122-3;- హిందూ ఇండియన్ 124, 139, 141-2, 372;- రోమన్ 82, 223;- రోమన్ డచ్చి, దక్షిణాఫ్రికాలో ప్రమాణము 122-3; - లో జాతిభేదములు 297. లాక్ హార్టు ఛీఫ్ కోకోరూమ్సు 84. లాటన్, మిస్టర్, దాదా అబ్దుల్లాకంపెనీ వకీలు 284;- దర్బాన్‌లో పట్టపగలు ఓడ దిగుడని నాకు సలహా యొసంగెను 289; వారిని నన్ను గుంపు విడదీసెను 290;- 292;- 294-5, 327. లాటిన్, భాష 82-3, 122. లాథామహారాజు, రామాయణపఠనము 48-9. లామూ, రేవు 154-7. లాయరు 22, 69; దివానుగిరి 55;- పనికి నాయోగ్యత 219';- లాటిన్ భాషాజ్ఞానము 82;- హిందూదేశ చరిత్ర చదువ వలయును 126. లార్డు కర్జన్ దర్బారు 352;——హార్డింజి, హిందూ విశ్వవిద్యాలయ శంకుస్థాపనోత్సవము 352.<noinclude><references/> {{c|46}}</noinclude> 3cu9xkw7zwqsd0my4ll8go76bb6ug42 104 227400 583219 2026-10-05T11:13:36Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>లావేటర్, ముఖసాముద్రిక గ్రంథము 126-7. లియోనార్డు, ద. ఆ. లో గొప్పబారిస్టరు 211. లేడీ స్మిత్ 329. లేలీగారు, ఫ్రెడరిక్ –పోరుబందరులో వ్యవహారాధికారులు 57-8, 82. లైట్-అఫ్-ఎషియా, ఎడ్విన్ ఆర్నాల్డుగారి 103, 244. లోకమాన్య తిలక్ 271, 340;- దర్శనము 270; —సముద్ర సమానులు 271. లోక సేవకునకు-కానుకలు నిజవస్తువులు కావు 338. {{p|fs150|ac}}వ</p> వంగ - గానము వింటిని 362;- దేశము 364;'-వాసి' పత్రిక, ఖ్యాతి, తత్సంపాదకుని నిర్లక్ష్యము 274;- వాసులు 361 '- సంఘము' వారి విందు 361. వకీలు 56, 139; నావకీలు తనము 141; రాజీ కుదుర్చుట వకీలు ధర్మము 202-3. 'వకీలుసభ '- చూడు - నేటాలు. వర్ణద్వేషము 171, 181, 259. వసిష్ఠ విశ్వామిత్రులకథ, ప్రస్తా-9. వాంక నేరు 2. వాగ్దానములు, మాతల్లికిచ్చిన మూడు 60. వాచా, డి. ఇ. 339-40, 348-9-;- మెహతాగారి కుడిభుజము 263;—వారిని మాటలాడుమని సభలో కేకలు 266 ;- చూడు - 'దిన్షా' వార్ఫు, ఇంజనీయరు 211.<noinclude><references/> {{c|47}}</noinclude> m5577aimtpzb6nxrpdsw9w8umb6cy5l 104 227401 583220 2026-10-05T11:23:49Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>వారక్రాంజు 329. వాషింగ్టన్ ఇర్వింగ్ - గారి Life of Mahomet and his Successors 243. విందులు : స్త్రీలు 81;- పాశ్చాత్యులు 93. విక్టోరియా-రాణి డైమండుజూబిలీ 261. 'విక్టోరియా హోటల్' చూడు - 'లండన్'. విద్య, పిల్లలకు 312; బాలుర విద్యాభ్యాస సంస్కరణము 138; నావిద్యాప్రయోగములు 304; మనవిద్య 24. విలియం-హంటర్, సర్ 233. విలియమ్సు అండు ఎడ్వర్ట్సు 'రియల్ ప్రాపర్టీ' 123. వివాహము: నావివాహనాటకము 10-3;- వలన విద్యనాశనము19, 22, 37. వివేకానందస్వామి దర్శనము 362. విశ్వప్రేమ 243. విశ్వాసఘాతకుడు: అతనిని వెడలగొట్ట సూపరింటెండెంటు మద్దతు 249. 'విహారము' నకు రమ్మని పిలుచుట 158. వీడికొలుపు విందు 213. వీరచందు గాంధి 141, 263. వుడ్ గేటు, జనరల్, గారిని యుద్ధభూమినుండి చేరవైచు భాగ్యము 328. వృత్తినిరోధము, సంపూర్ణ బ్రహ్మచర్యమనగా 320.<noinclude><references/> {{c|48}}</noinclude> aqlue4g74hjzoo5c32b9uznmsvt9euq 104 227402 583222 2026-10-05T11:36:30Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>వెజిటేరియన్ పత్రిక 89. వెలివేయుట, కులమునుండి 61, 136-7. వెల్లింగ్ టను పట్టణము, అందు జరిగినసభ 204-6. వెస్టు కెన్సింగ్టను 73. 'వెంటనర్' 92-7. వెస్లి యన్ చర్చి, అచటి మండలి 243. 'వేడి-వెలుగు' 83. వేదములు-అపౌరుషేయములట 207. 'వేరావల్ ' 377; —గ్రామమున అప్పీలు శ్రవణము 373. “వైట్ అండు ట్యూటర్సు లీడింగ్ కేసెస్" 123. వైద్యప్రవేశము, నా 307. వైద్యుడు, ఆయుర్వేద,—ఆంగ్లేయ; 43; వైద్యవృత్తి 56. వైష్ణవ-సాంప్రదాయము, మా గాంధులు, తలిదండ్రులు ఈ సాంప్రదాయకులు 29-30, 47, 56; విధులు కఠినమైనవి 43-4 వోకింగు సెమిట్రి 116. వోట్ల హక్కు 215, 217, 231;- తొలగించుబిల్లు 238; - భారతీయిలు—చూడు— నేటాలు. వ్యయము, తగ్గించుట 322, 325;—నకు సరియైన లెక్కలు 80. వ్యాధిపరీక్షాసంఘము — రాజకోటలో నా సేవ 257, 259. {{p|fs150|ac}}శ</p> శపథముచే బంధించుకొనుట 313-4.<noinclude><references/> {{c|49}}</noinclude> adhuyjst7f54bhp58szxabhy1qao337 104 227403 583223 2026-10-05T11:47:55Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 583223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{p|fs150|ac}}అకారాదిపదాది సూచి</p></noinclude>శస్త్రచికిత్స 43. శాకాహారము 74-5, 85, 184, 255;- నా ప్రతిజ్ఞ 69;— గ్రంథకర్తలు 85, దొరల పద్ధతిన 140. శాకాహార పరిశోధన, ఇంగ్లండులో ఆర్థిక దృష్టితోను, ద. ఆ. లో ధార్మికదృష్టితోను జరిపితిని 89, శాకాహారప్రచారకసంఘము, స్థాపన, అందు కార్యనిర్వాహక సభ్యుడను 85; ఇందలి ఇతర సభ్యులు 81; అందుండి ఒకరిని తొలగించు విషయమై తగువులు 91. శాకాహారభోజనశాల, ఫారింగడన్ వీధిలో 74, 75-6. 85-6, 89, 117. శాకాహార మహాసభ, పోర్ట్సుమత్ లో జరుగుట 108. శారీరక సేవ 306. శాస్త్రజ్ఞానము, అనుభవము 107. శివాలయము 50. శిశునాధశాస్త్రి, పండిత 362. శిశుపోషణము 309-10. శిశువునకు-విద్యారంభము తల్లిగర్భమునుండియే 31౦. శ్యామలభట్టు వాక్యములు 105. శ్రవణుడు - శ్రవణ పితృభక్తి, నాటకము 7, 42. {{p|fs150|ac}}ష</p> షడ్దర్శన సముచ్చయము, హరిభద్రసూరిరచితము 209. షరతు, దేశమునకు మఱలునపుడు దక్షిణాఫ్రికామిత్రులు పెట్టిన 334.<noinclude><references/> {{c|50}}</noinclude> sdo5vr1yewe1qe08qcqb0mnya449pdg