వేదిక:వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="te">
  <siteinfo>
    <sitename>వికీసోర్స్</sitename>
    <dbname>tewikisource</dbname>
    <base>https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">మీడియా</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ప్రత్యేక</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">చర్చ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">వాడుకరి</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">వాడుకరి చర్చ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">వికీసోర్స్</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">వికీసోర్స్ చర్చ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">దస్త్రం</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">దస్త్రంపై చర్చ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">మీడియావికీ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">మీడియావికీ చర్చ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">మూస</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">మూస చర్చ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">సహాయం</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">సహాయం చర్చ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">వర్గం</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">వర్గం చర్చ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ద్వారము</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ద్వారము చర్చ</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">రచయిత</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">రచయిత చర్చ</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">పుట</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">పుట చర్చ</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">సూచిక</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">సూచిక చర్చ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">మాడ్యూల్</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">మాడ్యూల్ చర్చ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>వేదిక:వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70084</id>
    <revision>
      <id>585268</id>
      <parentid>583884</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T02:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>/* ప్రచురణలు */</comment>
      <origin>585268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3953" sha1="roz6g548m2803ey6wv52wum291kmgwl" xml:space="preserve">{{portal header
 | title     = వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్ 
 | class     = Z
 | subclass1 = 
 | reviewed  = 
 | shortcut  = 
 | notes     = 
}}

==ప్రచురణలు==
* [[బ్రహ్మోత్తరఖండము]] (1901)
* [[వేమన పద్యములు (సి.పి.బ్రౌన్)]] (1911)
* [[అభినయదర్పణమ్]] (1934)
* [[ఆంధ్ర కవిత్వ చరిత్రము]] (1921)
* [[కవి జీవితములు]] (1913)
* [[కవిరాక్షసీయము]] (1926)
* [[చిత్రలేఖనము]] (1918)
* [[నరస భూపాలీయము]] (1920) {{small scan link|Narasabhupaleeyamu.pdf}}
* [[శృంగారనైషధము]] {{small scan link|శృంగారనైషధము (1951).pdf}}
* [[శ్రీ వేమనయోగి జీవితము]] (1917)
* [[హరవిలాసము (1931)]] {{small scan link|హరవిలాసము.pdf}} మరియు [[హరవిలాసము (1966)]]
* [[శ్రీమాన్ ఎస్. శ్రీనివాస అయ్యంగారి జీవితము]] (1955) {{small scan link|Sri-Srinivasa-Ayengar.pdf}}
* [[ఆంధ్రరాష్ట్రము]] (1943) {{small scan link|Andhrarastramu.pdf}}
* [[అధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలు]] (1946) {{small scan link|Adhyatma-Ramayana-Keertanalu.pdf}}
* [[వ్రతరత్నాకరము]] ([[వ్రతరత్నాకరము - ప్రథమ భాగము|ప్రథమ భాగము, 1955]]) (ద్వితీయ భాగము: 1946)
* [[సౌందర్యలహరి (వావిళ్ల, 1929)]] (టీకాతాత్పర్యసహితము) {{small scan link|Saundarya-Lahari.pdf}}
* అనంతుని ఛందము అను నామాంతరముగల [[ఛందోదర్పణము]] (1921) {{small scan link|Ananthuni-chandamu.pdf}}
* [[ఆంధ్రభాషాభూషణము]] (1949)
* [[లంకావిజయము]] (1927) {{small scan link|Lanka-Vijayamu.pdf}}
* [[రామరాజీయము]] (1923) {{small scan link|2015.370872.Raamaraajyamu.pdf}}
* [[కాశీఖండము]] (1917) {{small scan link|కాశీఖండము.pdf}}
* [[చిత్తరంజనదాసుగారి జీవితచరిత్రము]] (1923) {{small scan link|Chitta-Ranjana-Dasugari-Jeevitacharitramu.pdf}}
* శ్రీయుత లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలకుగారి సెక్యూరటీకేసు స్వరాజ్య ఉపన్యాసములు (1920)
* [[నృసింహపురాణము]] (1924) {{small scan link|హరివంశము.pdf}}
* [[హరివంశము]] (1901) {{small scan link|నృసింహపురాణము.pdf}}
* [[సౌగంధికప్రసవాపహరణము]] (1949) {{small scan link|సౌగంధిక ప్రసవాపహరణము.pdf}}
* [[ధనాభిరామము]] (1950) {{small scan link|ధనాభిరామము.pdf}}
* [[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] (1922) {{small scan link|ఆనందరంగరాట్ఛందము (కస్తూరి రంగయ).pdf}}
* [[రాజయోగసారము]]
* [[భక్తిరసశతకసంపుటము]] (1926)
* [[హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానము]] (1930)
* [[స్వరశాస్త్రము]] (1933)
* [[శశిరేఖాపరిణయము]]
* [[ఆనందమఠము]] (1924)
* [[వైజయంతీవిలాసము]] (1909)

[[వర్గం:వేదికలు]]
[[వర్గం:వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్]]</text>
      <sha1>roz6g548m2803ey6wv52wum291kmgwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:కవిరాక్షసీయము.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>134735</id>
    <revision>
      <id>584874</id>
      <parentid>408679</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584874</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="e2fs9c1bxya5qnbfwo7oj5yxajage3v" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కవిరాక్షసీయము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:కవిరాక్షసుడు|కవిరాక్షసుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్
|చిరునామా=చెన్నపురి
|సంవత్సరం=1926
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
3=5
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>e2fs9c1bxya5qnbfwo7oj5yxajage3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584879</id>
      <parentid>584874</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T15:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>584879</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="498" sha1="grmr6373ve6sf0nstgacasei681d4l8" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కవిరాక్షసీయము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:కవిరాక్షసుడు|కవిరాక్షసుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్
|చిరునామా=చెన్నపురి
|సంవత్సరం=1926
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=&quot;పీఠిక&quot;
3=5
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>grmr6373ve6sf0nstgacasei681d4l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584880</id>
      <parentid>584879</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T15:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>584880</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="504" sha1="s9nck5cr1lqj83q2ilpt167ymzovel7" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కవిరాక్షసీయము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:కవిరాక్షసుడు|కవిరాక్షసుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్
|చిరునామా=చెన్నపురి
|సంవత్సరం=1926
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=&quot;పీఠిక&quot;
3=5
109=-
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>s9nck5cr1lqj83q2ilpt167ymzovel7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584881</id>
      <parentid>584880</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T15:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>584881</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="504" sha1="8wa12g2d8k7ijl8fj1cur43aihn4ha3" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కవిరాక్షసీయము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:కవిరాక్షసుడు|కవిరాక్షసుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్
|చిరునామా=చెన్నపురి
|సంవత్సరం=1926
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=&quot;పీఠిక&quot;
3=5
107=-
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>8wa12g2d8k7ijl8fj1cur43aihn4ha3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585265</id>
      <parentid>584881</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T02:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>585265</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="5qy70nvub1n90szsh9ye82vrtmnbix7" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కవిరాక్షసీయము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:కవిరాక్షసుడు|కవిరాక్షసుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[రచయిత:శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి|శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=[[వేదిక:వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్|వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్]]
|చిరునామా=చెన్నపురి
|సంవత్సరం=1926
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=&quot;పీఠిక&quot;
3=5
107=-
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>5qy70nvub1n90szsh9ye82vrtmnbix7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585266</id>
      <parentid>585265</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T02:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>585266</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="fpvkq9mlmfcv8rs01bbiard3d0fokju" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కవిరాక్షసీయము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:కవిరాక్షసుడు|కవిరాక్షసుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[రచయిత:శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి|శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=[[వేదిక:వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్|వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్]]
|చిరునామా=చెన్నపురి
|సంవత్సరం=1926
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=&quot;పీఠిక&quot;
3=5
107=-
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>fpvkq9mlmfcv8rs01bbiard3d0fokju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కవిరాక్షసీయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134736</id>
    <revision>
      <id>584873</id>
      <parentid>408672</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="552" sha1="bg9o74mqxj4ghusjiz4eysajrhzmhad" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[కవిరాక్షసీయము]]
 | రచయిత = కవిరాక్షసుడు
|అనువాదం=
 | విభాగము  =
 | ముందరి = 
 | తదుపరి =[[కవిరాక్షసీయము/పీఠిక|పీఠిక]]
 | వివరములు = 
|సంవత్సరం=1926
}}

&lt;pages index=&quot;కవిరాక్షసీయము.pdf&quot; from=1 to=1 /&gt;

{{PD-old}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>bg9o74mqxj4ghusjiz4eysajrhzmhad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కవిరాక్షసీయము/పీఠిక</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134739</id>
    <revision>
      <id>584872</id>
      <parentid>408676</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510" sha1="g71jbgfo5qeg6hrbsdas3e0z900uhlj" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = కవిరాక్షసుడు
|అనువాదం=
 | విభాగము  =పీఠిక
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి =[[../కవిరాక్షసీయము/]]
 | వివరములు = 
|సంవత్సరం=1926
}}

&lt;pages index=&quot;కవిరాక్షసీయము.pdf&quot; from=2 to=2 /&gt;

{{PD-old}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>g71jbgfo5qeg6hrbsdas3e0z900uhlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కవిరాక్షసీయము/కవిరాక్షసీయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134740</id>
    <revision>
      <id>584871</id>
      <parentid>408677</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="5gdkk7qk5elnm9hcc9q1dhxw3te0xhf" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = కవిరాక్షసుడు
|అనువాదం=
 | విభాగము  = కవిరాక్షసీయము
 | ముందరి = [[../పీఠిక/]]
 | తదుపరి =
 | వివరములు = 
|సంవత్సరం=1926
}}

&lt;pages index=&quot;కవిరాక్షసీయము.pdf&quot; from=3 to=106 /&gt;

{{PD-old}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>5gdkk7qk5elnm9hcc9q1dhxw3te0xhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:సీతారామాంజనేయ సంవాదము.pdf/333</title>
    <ns>104</ns>
    <id>209124</id>
    <revision>
      <id>584883</id>
      <parentid>546657</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesam54</username>
        <id>3001</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584883</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="17lg8wl2sc8ohloxhv87k6podqjjygp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Ramesam54&quot; /&gt;{{rh|314  | శ్రీ సీతారామాంజనేయసంవాదము | }}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;&lt;/poem&gt;
{{float right| }}

{{Telugu poem|type=  |lines=&lt;poem&gt;
&lt;/poem&gt;| ref =}}


బ్రహ్మంబనఁగన్  = తనకంటే రెండవపదార్థము లేక యుండువాఁడు కావున బ్రహ్మమ  
నియు, ఆల... నఁగన్  - అలఘు = మిక్కుటముగా, పరిపూర్ణ = నిండిన, చైతన్యమనఁ
గన్ = ఙ్ఞానరూపుఁడనియు, ఒప్పున్  = చెప్పఁబడుచు ప్రకాశించును.

తా, ఓఆంజనేయా! ఆపరబ్రహ్మమునకంటే వేఱగు పదార్థమే లేదు. ఆయనకు
నాదిమధ్యాంతములు లేవు. ఆయనను ఇట్టివాఁడు అని నిరూపించుటకు శక్యము కాదు.
ఆయన దేనితోను సంబంధపడువాఁడు కాడు. ఆయననే పరమాత్ముఁడనియు
బ్రహ్మమనియు సర్వవ్యాపక శుద్ధ చైతన్య మనియుఁ బేర్లు. ఈశ్వర సాక్షి యని చెప్పఁబడిన
వాఁ డాపరబ్రహ్మమే.


{{Telugu poem|type=సీ.  |lines=&lt;poem&gt;
కలశమేఘములఁ దద్గతజలంబులఁ దదీ
      యప్రతిబింబద్వయంబు నొకటఁ
గడకుఁ ద్రోచినఘటాకాశ మహాకాశ
      ములకు నేకత్వంబు గలిగినట్లు
వ్యష్టిసమష్టి దేహములను ధీమాయ
       లను జీవపరమేశులను విచార
దృష్టిచేఁ గని నిషేధించినయెడఁ బ్రత్య
       గాత్మున కప్పరమాత్మునకును

తే. సమరసైక్యంబు ఘటియించు సత్య మనుచు
    నిఖిల వేదాంతశాస్త్రము ల్నిశ్చయించు
    గురువు లి ట్లుపదేశింపుదురు బుధులకు
    ననఘ యిదియె మదీయది వ్యాశయుబు.&lt;/poem&gt;| ref = 59}}

టీ. అనఘ = పాపరహితుడవగు ఆంజనేయా ! కలశ మేఘజలములన్ - కలశ=
ఘటమును, మేఘములన్ = మేఘమును, తద్గతజలంబులు = వానియందున్న నీటిని,
తదీ…… యంబులన్  = తదీయ = ఆనీటియందున్న, ప్రతిబింబ = ప్రతిబింబముల యొక్క వ
ద్వయంబున్ = రెంటిని, ఒకటన్ = మొత్తముగా, కడకుఁ ద్రోచినన్  - తొలఁగించిన
యెడల, ఘటాకా…ములకున్  - ఘటాకాశ = ఘటజలప్రతిబింబములకు మూటికిని
సంబంధింపక ఘటమునందున్న యాకాశమునకును, మహాకాశములకున్ = మేఘజల
బింబములకు సంబంధింపక యున్న సర్వవ్యాపకాకాశములకును, ఏకత్వంబు గల్గినట్లు 
ఐక్యము సంభవించినవిధమున, వ్యష్టి నమృష్టి దేహములన్ - వ్యష్టి = ప్రత్యేకములైనట్టియు 
సమష్టి = సముదాయరూపములైనట్టియు, దేహములన్ = స్థూల సూక్ష్మ కారణశరీరముల
కును , ధీమాయలన్ = వాని నాశ్రయించి యున్న బుద్ధి (ఆవిద్య) మాయలను, జీవవర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>17lg8wl2sc8ohloxhv87k6podqjjygp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584884</id>
      <parentid>584883</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T16:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesam54</username>
        <id>3001</id>
      </contributor>
      <origin>584884</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="ehzvdb7p0zmpii01l2ai70rbpx4t3y1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Ramesam54&quot; /&gt;{{rh|314  | శ్రీ సీతారామాంజనేయసంవాదము | }}&lt;/noinclude&gt;
బ్రహ్మంబనఁగన్  = తనకంటే రెండవపదార్థము లేక యుండువాఁడు కావున బ్రహ్మమ  
నియు, ఆల... నఁగన్  - అలఘు = మిక్కుటముగా, పరిపూర్ణ = నిండిన, చైతన్యమనఁ
గన్ = ఙ్ఞానరూపుఁడనియు, ఒప్పున్  = చెప్పఁబడుచు ప్రకాశించును.

తా, ఓఆంజనేయా! ఆపరబ్రహ్మమునకంటే వేఱగు పదార్థమే లేదు. ఆయనకు
నాదిమధ్యాంతములు లేవు. ఆయనను ఇట్టివాఁడు అని నిరూపించుటకు శక్యము కాదు.
ఆయన దేనితోను సంబంధపడువాఁడు కాడు. ఆయననే పరమాత్ముఁడనియు
బ్రహ్మమనియు సర్వవ్యాపక శుద్ధ చైతన్య మనియుఁ బేర్లు. ఈశ్వర సాక్షి యని చెప్పఁబడిన
వాఁ డాపరబ్రహ్మమే.


{{Telugu poem|type=సీ.  |lines=&lt;poem&gt;
కలశమేఘములఁ దద్గతజలంబులఁ దదీ
      యప్రతిబింబద్వయంబు నొకటఁ
గడకుఁ ద్రోచినఘటాకాశ మహాకాశ
      ములకు నేకత్వంబు గలిగినట్లు
వ్యష్టిసమష్టి దేహములను ధీమాయ
       లను జీవపరమేశులను విచార
దృష్టిచేఁ గని నిషేధించినయెడఁ బ్రత్య
       గాత్మున కప్పరమాత్మునకును

తే. సమరసైక్యంబు ఘటియించు సత్య మనుచు
    నిఖిల వేదాంతశాస్త్రము ల్నిశ్చయించు
    గురువు లి ట్లుపదేశింపుదురు బుధులకు
    ననఘ యిదియె మదీయది వ్యాశయుబు.&lt;/poem&gt;| ref = 59}}

టీ. అనఘ = పాపరహితుడవగు ఆంజనేయా ! కలశ మేఘజలములన్ - కలశ=
ఘటమును, మేఘములన్ = మేఘమును, తద్గతజలంబులు = వానియందున్న నీటిని,
తదీ…… యంబులన్  = తదీయ = ఆనీటియందున్న, ప్రతిబింబ = ప్రతిబింబముల యొక్క వ
ద్వయంబున్ = రెంటిని, ఒకటన్ = మొత్తముగా, కడకుఁ ద్రోచినన్  - తొలఁగించిన
యెడల, ఘటాకా…ములకున్  - ఘటాకాశ = ఘటజలప్రతిబింబములకు మూటికిని
సంబంధింపక ఘటమునందున్న యాకాశమునకును, మహాకాశములకున్ = మేఘజల
బింబములకు సంబంధింపక యున్న సర్వవ్యాపకాకాశములకును, ఏకత్వంబు గల్గినట్లు 
ఐక్యము సంభవించినవిధమున, వ్యష్టి నమృష్టి దేహములన్ - వ్యష్టి = ప్రత్యేకములైనట్టియు 
సమష్టి = సముదాయరూపములైనట్టియు, దేహములన్ = స్థూల సూక్ష్మ కారణశరీరముల
కును , ధీమాయలన్ = వాని నాశ్రయించి యున్న బుద్ధి (ఆవిద్య) మాయలను, జీవవర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ehzvdb7p0zmpii01l2ai70rbpx4t3y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585219</id>
      <parentid>584884</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T23:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>585219</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4235" sha1="lwpkwuviq63adwdx214pjd2x37iu5xr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;{{rh|314  | శ్రీ సీతారామాంజనేయసంవాదము | }}&lt;/noinclude&gt;బ్రహ్మంబనఁగన్  = తనకంటే రెండవపదార్థము లేక యుండువాఁడు కావున బ్రహ్మమనియు, ఆల... నఁగన్  — అలఘు = మిక్కుటముగా, పరిపూర్ణ = నిండిన, చైతన్యమనఁగన్ = ఙ్ఞానరూపుఁడనియు, ఒప్పున్  = చెప్పఁబడుచు ప్రకాశించును.

'''తా'''. ఓఆంజనేయా! ఆపరబ్రహ్మమునకంటే వేఱగు పదార్థమే లేదు. ఆయనకు నాదిమధ్యాంతములు లేవు. ఆయనను ఇట్టివాఁడు అని నిరూపించుటకు శక్యము కాదు. ఆయన దేనితోను సంబంధపడువాఁడు కాడు. ఆయననే పరమాత్ముఁ డనియు బ్రహ్మ మనియు సర్వవ్యాపకశుద్ధచైతన్య మనియుఁ బేర్లు. ఈశ్వరసాక్షి యని చెప్పఁబడినవాఁ డాపరబ్రహ్మమే.
{{Telugu poem|type=సీ.|lines=&lt;poem&gt;కలశమేఘములఁ దద్గతజలంబులఁ దదీ
          యప్రతిబింబద్వయంబు నొకటఁ
గడకుఁ ద్రోచినఘటాకాశమహాకాశ
          ములకు నేకత్వంబు గలిగినట్లు
వ్యష్టిసమష్టి దేహములను ధీమాయ
           లను జీవపరమేశులను విచార
దృష్టిచేఁ గని నిషేధించినయెడఁ బ్రత్య
           గాత్మున కప్పరమాత్మునకును&lt;/poem&gt;|ref=}}
{{Telugu poem|type=తే.|lines=&lt;poem&gt;సమరసైక్యంబు ఘటియించు సత్య మనుచు
నిఖిల వేదాంతశాస్త్రము ల్నిశ్చయించు
గురువు లి ట్లుపదేశింపుదురు బుధులకు
ననఘ యిదియె మదీయది వ్యాశయుబు.&lt;/poem&gt;|ref =59}}
'''టీ'''. అనఘ = పాపరహితుడవగు ఆంజనేయా! కలశమేఘజలములన్ — కలశ = ఘటమును, మేఘములన్ = మేఘమును, తద్గతజలంబులు = వానియందున్న నీటిని, తదీ...యంబులన్  — తదీయ = ఆనీటియందున్న, ప్రతిబింబ = ప్రతిబింబములయొక్క, ద్వయంబున్ = రెంటిని, ఒకటన్ = మొత్తముగా, కడకుఁ ద్రోచినన్  = తొలఁగించినయెడల, ఘటాకా…ములకున్  — ఘటాకాశ = ఘటజలప్రతిబింబములకు మూటికిని సంబంధింపక ఘటమునందున్న యాకాశమునకును, మహాకాశములకున్ = మేఘజలబింబములకు సంబంధింపక యున్న సర్వవ్యాపకాకాశములకును, ఏకత్వంబు గల్గినట్లు = ఐక్యము సంభవించినవిధమున, వ్యష్టి నమృష్టి దేహములన్ — వ్యష్టి = ప్రత్యేకములైనట్టియు, 
సమష్టి = సముదాయరూపములైనట్టియు, దేహములన్ = స్థూలసూక్ష్మకారణశరీరములకును , ధీమాయలన్ = వాని నాశ్రయించి యున్న బుద్ధి (అవిద్య) మాయలను, జీవపర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lwpkwuviq63adwdx214pjd2x37iu5xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:Shri Garga Bhagavatam by B. S. Appayya Shastri Chivukula (Telugu).pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>218288</id>
    <revision>
      <id>584862</id>
      <parentid>583101</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T13:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>584862</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="l2b9erekfoe9lwwdzk9ec4ej51a0o4t" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=గర్గ భాగవతం
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:చివుకుల అప్పయ్య శాస్త్రి]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=
|చిరునామా=
|సంవత్సరం=
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=X
|పుటలు=&lt;pagelist 
6=&quot;బొమ్మ&quot;
7to15=&quot;విసూ&quot;
16to22=&quot;ఉపో&quot;
23=1
39=- 40=&quot;బొమ్మ&quot;
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}</text>
      <sha1>l2b9erekfoe9lwwdzk9ec4ej51a0o4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584863</id>
      <parentid>584862</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T13:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>584863</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="snq6nf7c2wftpq9g8lod5yl2noi321v" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=గర్గ భాగవతం
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:చివుకుల అప్పయ్య శాస్త్రి]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=
|చిరునామా=
|సంవత్సరం=
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=X
|పుటలు=&lt;pagelist 
6=&quot;బొమ్మ&quot;
7to15=&quot;విసూ&quot;
16to22=&quot;ఉపో&quot;
23=1
39=- 40=&quot;బొమ్మ&quot; 41=1
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}</text>
      <sha1>snq6nf7c2wftpq9g8lod5yl2noi321v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు</title>
    <ns>14</ns>
    <id>224313</id>
    <revision>
      <id>584869</id>
      <parentid>584691</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7838" sha1="1dzudxoooqb7i9u87n2ud2du4tdi1m8" xml:space="preserve">*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
[[ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
[[కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*హనుమచ్ఛందము
[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>1dzudxoooqb7i9u87n2ud2du4tdi1m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584870</id>
      <parentid>584869</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7840" sha1="6crvif9eg6h4umxeesw9o4i3ixauh8e" xml:space="preserve">*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*హనుమచ్ఛందము
[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>6crvif9eg6h4umxeesw9o4i3ixauh8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584882</id>
      <parentid>584870</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T15:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8088" sha1="f0igbp9kprau4ns63th849456asnqnd" xml:space="preserve">*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము
[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>f0igbp9kprau4ns63th849456asnqnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585218</id>
      <parentid>584882</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T23:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8382" sha1="cmdcl8b533fyg748jz3vwrh69b399oa" xml:space="preserve">*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము
[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>cmdcl8b533fyg748jz3vwrh69b399oa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585287</id>
      <parentid>585218</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T04:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="9pr7i14tl49pwazphqxlcgstclecnhv" xml:space="preserve">[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]

*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము
[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>9pr7i14tl49pwazphqxlcgstclecnhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585288</id>
      <parentid>585287</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="icr23zj145eq68d44obboeldm16d3vv" xml:space="preserve">[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]


[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>icr23zj145eq68d44obboeldm16d3vv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585289</id>
      <parentid>585288</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="47jgm3kidoafk2xfmklrqq7yiw90j74" xml:space="preserve">[[వర్గం:సాహిత్యం]]</text>
      <sha1>47jgm3kidoafk2xfmklrqq7yiw90j74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>224318</id>
    <revision>
      <id>584875</id>
      <parentid>584656</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf]] పేజీని [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (మమ్మటుడు).pdf]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>584656</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="sfx85bmjmos3rzpc457jx5ek9xl45u0" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కావ్యప్రకాశము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:మమ్మటుడు|మమ్మటుడు]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=సంస్కృతభాషాప్రచారసమితి
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=1995
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=2
|పురోగతి=C
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>sfx85bmjmos3rzpc457jx5ek9xl45u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584877</id>
      <parentid>584875</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, పేజీ [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (మమ్మటుడు).pdf]] ను [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf]] కు దారిమార్పు ద్వారా తరలించారు: Revert</comment>
      <origin>584656</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="sfx85bmjmos3rzpc457jx5ek9xl45u0" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కావ్యప్రకాశము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:మమ్మటుడు|మమ్మటుడు]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=సంస్కృతభాషాప్రచారసమితి
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=1995
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=2
|పురోగతి=C
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>sfx85bmjmos3rzpc457jx5ek9xl45u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224367</id>
    <revision>
      <id>584819</id>
      <parentid>579284</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584819</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4896" sha1="9tpd4zsuyna3467l5m2u9zp4tp46r23" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;పట్టుదలతో దాని దురుపయోగం చేసేవాళ్ళు కూడా బయలుదేరుతారు. ఆ యా కావ్యనాటకాదులు వ్యాఖ్యాతల చేతులలో పడి ధ్వని సిద్ధాంతానికి ఆ అవస్థయే పట్టింది. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు &quot;ఇక్కడ ఈ పదం ఉపయోగించాడు కాబట్టి ఈ ధ్వని, అక్కడ ఆ పదం ఉపయోగించాడు కాబట్టి ఆ ధ్వని&quot; అని అంటూ తమ మనస్సులలో ఉన్న భావాలన్నీ ఆ యా శ్లోకాలలో చొప్పిస్తూ వ్రాసిన వ్యాఖ్యానాలు చూస్తే ఏమనాలో తెలియదు. అయితే ఎంతవరకూ అవసరమో అంతవరకే దీనిని ఉపయోగించే మల్లినాథ - కుమారసోమపీథ్యాదులవంటి వ్యాఖ్యాతలు లేకపోలేదు. వ్యాఖ్యాతల ఈ విజృంభణం సాధారణంగా కావ్యప్రారంభిక శ్లోకాదులలో చూడవచ్చును. ఇలాంటి ఆకాశముష్టిప్రహరణం మన ఆలంకారికులలోనే కాదు; పాశ్చాత్యసాహిత్యవిమర్శకులలోను, వాళ్ళ పద్దతిని అనుసరించి మన భారతీయసాహిత్యాలను విమర్శించే కొందరు విమర్శకులలోనూ కూడా కనబడుతుంది. అందుచేతనే షేక్ ష్పియర్ తన నాటకాలు పాఠ్యగ్రంథాలుగా ఉన్న పరీక్షకు కూర్చొని పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణుడు కాలేకపోయా డనీ, ఇందుకు తన నాటకాలమీద బ్రాడ్లే వ్రాసిన విమర్శగ్రంథాలు చదవకపోవడమే కారణ మనీ చమత్కారంగా అంటూంటారు. వ్యాఖ్యాతలు ఆరోపించే ఈ ధ్వన్యమానార్థాలను కవి స్వప్నంలో కూడా ఊహించి ఉండడు. అయితే ఒక్క విషయం మాత్రం ఒప్పుకోవాలి. తప్పైనా, ఒప్పైనా భారతీయశాస్త్రానుసారం చేసే కావ్యవిమర్శలలో అస్పష్టత్వం ఉండదు.

65. ఇంతకూ సంపిండితార్థం ఏమనగా ― ప్రతీయమానార్థం అనేది ఉన్నది అనే విషయంలో ఎవరికి విప్రత్తి లేదు. దానిలో వాచ్యార్థం కంటె అధికమైన సౌందర్యం ఉండడంచేత సౌందర్యప్రధానా లైన కావ్యాలలో దానికి ప్రాధాన్యం ఉంది. అయితే ఈ ప్రతీయమానార్థజ్ఞానం వాచ్యార్థజ్ఞానానంతరమే కలుగుతుంది కాబట్టి వ్యంజన అనే శబ్దవృత్తిని వేరుగా అంగీకరించడం అనావశ్యకం. అయితే ఏదో ఒక &quot;అస్త మేతి గభస్తి మాస్&quot; వంటి వాక్యాన్ని తీసికొని, దీనిలో పదగుంఫనాసౌందర్యం మొదలైనవి ఉన్నాయా లేదా అని చూడకుండగానే &quot;ఈ ధ్వని ఉంది, ఆ ధ్వని ఉంది&quot; అని చెప్పి దానికి కావ్యత్వాన్ని ఆపాదించడంకోసం ప్రయత్నించడం ధ్వనిసిద్దాంతాన్ని దురుపయోగం చేసినట్లే అవుతుంది. అక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాదుల ఔచిత్యాదుల్ని కూడా దృష్టిలో ఉంచుకోవాలి. అనగా గుణ-అలంకార-శయ్యా-పాకాదులను కూడా పరిశీలించాలి. ఉదా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9tpd4zsuyna3467l5m2u9zp4tp46r23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224368</id>
    <revision>
      <id>584820</id>
      <parentid>579285</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584820</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4388" sha1="o76nfhddm2rurvceu2alp2c4tj0xrb6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;హరణకి “ఇతడు రాత్రి మోకాళ్ళు కౌగలించుకొని, పగలు ఎండలోను, సంధ్యలలో నిప్పు వేడిలోను కాలక్షేపం చేస్తూ చలికాలం గడుపుతున్నాడు&quot; అనేవాక్యంలో చమత్కారం ఏమీ లేదు. “ఇతడు గృహవస్త్రాదులు లేని దరిద్రుడు&quot; అనే వస్తుధ్వనో లేదా దైన్య-విషాదరూపభావాల ధ్వనో ఉన్నదని చెప్పినంతమాత్రంచేత దానికి కావ్యత్వం సిద్ధించదు. ఈ భావాన్నే―
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;“రాత్రౌ జానుర్దివా భానుః కృశానుః సంధ్యయోర్ధ్వయోః,
 ఏవం శీతం మయా నీతం జానుభానుకృశానుభిః&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
అని చెప్పినట్లయితే పదగుంఫనచేత, అనుప్రాసచేత, పై విషయాన్నే వృత్తంలో చెప్పడంచేత (వృత్తంకూడా ఒక శబ్దాలంకారమే అని మహిమభట్టు అభిప్రాయం) దీనిలో ఒక విధమైన కావ్యసౌందర్యం వచ్చింది. అందుచేత కావ్యంలో ఉండవలసిన ఇతరవిషయా లన్నీ మరచి &quot;ధ్వని, ధ్వని&quot; అంటూ ధ్వనికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం యుక్తం కాదని చెప్పడంలోనే మా తాత్పర్యం.

66. 'రసధ్వని' 'ప్రకృతిరసం' అనే విషయాలనుగూర్చి కూడా ఇక్కడ రెండు మాటలు చెప్పవలసి ఉంది. 'రసం' అనగానే భరతుని రససూత్రాన్ని ఉదాహరించడం, దానికి భట్టలోల్లట-భట్టశంకుక-భట్టనాయకులు చేసిన వ్యాఖ్యలు పూర్వపక్షాలుగా చూపడం, అభినవగుప్తుని వ్యాఖ్యానాన్ని సిద్ధాంతంగా ప్రతిపాదించడం ఇవి ఈనాడు ప్రచారంలో ఉన్న అలంకారశాస్త్రగ్రంథా లన్నింటిలోనూ మామూలుగా కనబడే విషయాలే. అయితే ఆనందవర్ధనుడు అంగీకరించిన రసధ్వనీ, అభినవగుప్తుడు సిద్ధాంతీకరించిన రసధ్వనీ ఒకటేనా అనే విషయం పరిశీలించవలసి ఉంది.

67. ఆనందవర్ధనుడు ప్రధానంగా వస్తుధ్వని, అలంకారధ్వని, రసధ్వని అని మూడు విధాల ధ్వనులు అంగీకరించినాడు. ఈయన ప్రతిపాదించిన పద్దతి చూస్తే వ్యంజింపచేయబడే ఈ రసాధికం రామాదిగత మన్నట్లుగానే కనబడుతుంది. రూపకాలలో అయితే నటాదిగతంగా కూడ భాసిస్తుం దని చెప్పడానికి అవకాశం లేకపోలేదు. &quot;భ్రమ ధార్మిక విస్రబ్ధమ్&quot; ఇత్యాది శ్లోకం వస్తుధ్వనికి ఉదాహరణంగా చూపబడింది. (ధ్వన్యాలోకం 1.4.1 కా. ప్ర.138) ఈ శ్లోకం వినిన వ్యక్తి వాచ్యార్థం తెలిసిన తరువాత రెండవ భావాన్ని (వస్తువును) కూడా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o76nfhddm2rurvceu2alp2c4tj0xrb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224369</id>
    <revision>
      <id>584821</id>
      <parentid>579286</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584821</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4770" sha1="1c5mexkohxz01l7qaukam6q47kswhuo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;గ్రహిస్తాడు. అందుచేత దీనికి 'వస్తుధ్వని' అని పేరు. అనగా &quot;ఈ శ్లోకం రచించిన కవి లేదా కవి సృష్టించిన వ్యక్తి, వాచ్యార్థాన్ని మాత్రమే కాకుండా మరొక అర్థాన్ని కూడా ఈ వాక్యం ద్వారా తెలుపుతున్నాడు&quot; అని పఠిత గ్రహిస్తా డని ఆరం.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;&quot;వీరాణాం రమతే ఘుసృణారుణే స తథా ప్రియాస్తనోత్సఙ్గే,
 దృష్టి రిపుగజకుమ్బస్థలే యథా బహలసిన్దూరే&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
అనే శ్లోకం అలంకారధ్వనికి ఉదాహరణంగా ఇవ్వబడింది. (ధ్వ. ఆ. 2.27 4) వాచ్యార్థం తెలుసుకొన్న తరువాత పఠిత దీనిలో స్త్రీకుచకుంభ-గజకుంభస్థలాలమధ్య ఉపమానోపమేయభావం గమ్యం అవుతున్నది కాబట్టి ఉపమాధ్వని అని గ్రహిస్తాడు. అనగా “కవి ఉపమను వాచ్యం కాకుండా ధ్వనింపచేస్తున్నాడు&quot; అని పఠిత గ్రహిస్తా డని అర్థం. అదేవిధంగా రసధ్వనిస్థలంలో కూడా పఠిత వాచ్యార్థాన్ని, లేదా విభావాదిప్రతిపాదకాలైన అర్థాలను గ్రహించిన పిమ్మట, దానిని పట్టి &quot;దుష్యంతునికి శకుంతలయందు రతి ఉన్నది&quot; అని లేదా &quot;భీమునికి దుర్యోధనాదుల విషయంలో క్రోధం ఉన్నది&quot; అని గ్రహిస్తాడు. వాచ్యార్థంచేత వ్యంజింపచేయబడుతున్నవి అవే కాబట్టి అవే శృంగారరౌద్రాలు అని ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం అన్నట్లు తెలుస్తుంది. అయితే రసం రామాదులలో ఉంటే పఠితకు, లేదా సామాజికునికి, ఆనందం ఎలా కలుగుతుంది అని ప్రశ్నించవచ్చు. ఒక వస్తుధ్వనిని, అలంకారధ్వనిని గుర్తించగానే &quot;ఆహా కవి ఎంత అందంగా ఈ విషయం చెప్పాడు&quot; అని సరిత మనస్సులో చమత్కారం కలుగుతుంది. అదే విధంగా దుష్యంతాదుల భావాలు తెలియగానే పఠితలో లేదా సామాజికునిలో సహజంగా ఉన్న సహృదయత్వాన్ని పట్టి, అనగా ఇతడు (పఠిత లేదా సామాజికుడు) కావ్యనాటకాదులలో వర్ణించిన సంనివేశాలలో అక్కడ ఉన్న నాయకాదుల మనస్సులో ఎలాంటి వికారాలు కలుగుతాయో అలాంటి వికారాలు తనలో కూడా కలిగే అవకాశం ఉన్న వ్యక్తి (a man of sympathy) అవడంచేత ఇతర ధ్వన్యమానార్థాల (వస్తు. అలంకారాల) జ్ఞానంవల్ల కలిగే చమత్కారం కంటె, ఆనందంకంటే, అధికమైన చమత్కారం ఆనందం కలుగుతుంది. ఆనందవర్ధనుడు వ్రాసినదానిని జాగర్తగా పరిశీలిస్తే అతనికి అంగీకార్యమైన రసధ్వని అంటే ఇదే. రసం నాయకాద్యాశ్రితమే. ఈ దృష్టితో చూస్తే భట్టలోల్లట భట్టశంకుకుల అభిప్రాయంలో కూడా అనౌచిత్యం ఏమీ లేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1c5mexkohxz01l7qaukam6q47kswhuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584822</id>
      <parentid>584821</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584822</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4775" sha1="3h5eozhwzqu088yy6vsh8afts51m7so" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;గ్రహిస్తాడు. అందుచేత దీనికి 'వస్తుధ్వని' అని పేరు. అనగా &quot;ఈ శ్లోకం రచించిన కవి లేదా కవి సృష్టించిన వ్యక్తి, వాచ్యార్థాన్ని మాత్రమే కాకుండా మరొక అర్థాన్ని కూడా ఈ వాక్యం ద్వారా తెలుపుతున్నాడు&quot; అని పఠిత గ్రహిస్తాడని అర్థం.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;&quot;వీరాణాం రమతే ఘుసృణారుణే స తథా ప్రియాస్తనోత్సఙ్గే,
 దృష్టి రిపుగజకుమ్బస్థలే యథా బహలసిన్దూరే&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
అనే శ్లోకం అలంకారధ్వనికి ఉదాహరణంగా ఇవ్వబడింది. (ధ్వ. ఆ. 2.27 4) వాచ్యార్థం తెలుసుకొన్న తరువాత పఠిత దీనిలో స్త్రీకుచకుంభ-గజకుంభస్థలాలమధ్య ఉపమానోపమేయభావం గమ్యం అవుతున్నది కాబట్టి ఉపమాధ్వని అని గ్రహిస్తాడు. అనగా “కవి ఉపమను వాచ్యం కాకుండా ధ్వనింపచేస్తున్నాడు&quot; అని పఠిత గ్రహిస్తా డని అర్థం. అదేవిధంగా రసధ్వనిస్థలంలో కూడా పఠిత వాచ్యార్థాన్ని, లేదా విభావాదిప్రతిపాదకాలైన అర్థాలను గ్రహించిన పిమ్మట, దానిని పట్టి &quot;దుష్యంతునికి శకుంతలయందు రతి ఉన్నది&quot; అని లేదా &quot;భీమునికి దుర్యోధనాదుల విషయంలో క్రోధం ఉన్నది&quot; అని గ్రహిస్తాడు. వాచ్యార్థంచేత వ్యంజింపచేయబడుతున్నవి అవే కాబట్టి అవే శృంగారరౌద్రాలు అని ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం అన్నట్లు తెలుస్తుంది. అయితే రసం రామాదులలో ఉంటే పఠితకు, లేదా సామాజికునికి, ఆనందం ఎలా కలుగుతుంది అని ప్రశ్నించవచ్చు. ఒక వస్తుధ్వనిని, అలంకారధ్వనిని గుర్తించగానే &quot;ఆహా కవి ఎంత అందంగా ఈ విషయం చెప్పాడు&quot; అని సరిత మనస్సులో చమత్కారం కలుగుతుంది. అదే విధంగా దుష్యంతాదుల భావాలు తెలియగానే పఠితలో లేదా సామాజికునిలో సహజంగా ఉన్న సహృదయత్వాన్ని పట్టి, అనగా ఇతడు (పఠిత లేదా సామాజికుడు) కావ్యనాటకాదులలో వర్ణించిన సంనివేశాలలో అక్కడ ఉన్న నాయకాదుల మనస్సులో ఎలాంటి వికారాలు కలుగుతాయో అలాంటి వికారాలు తనలో కూడా కలిగే అవకాశం ఉన్న వ్యక్తి (a man of sympathy) అవడంచేత ఇతర ధ్వన్యమానార్థాల (వస్తు. అలంకారాల) జ్ఞానంవల్ల కలిగే చమత్కారం కంటె, ఆనందంకంటే, అధికమైన చమత్కారం ఆనందం కలుగుతుంది. ఆనందవర్ధనుడు వ్రాసినదానిని జాగర్తగా పరిశీలిస్తే అతనికి అంగీకార్యమైన రసధ్వని అంటే ఇదే. రసం నాయకాద్యాశ్రితమే. ఈ దృష్టితో చూస్తే భట్టలోల్లట భట్టశంకుకుల అభిప్రాయంలో కూడా అనౌచిత్యం ఏమీ లేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3h5eozhwzqu088yy6vsh8afts51m7so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224370</id>
    <revision>
      <id>584864</id>
      <parentid>579287</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584864</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4710" sha1="7q63zlfahai6axn5s2vblg8q9wi5cau" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{nop}}
68. ఆనందవర్ధనుడు ప్రతిపాదించిన ఈ రసధ్వని స్వరూపాన్ని అభినవగుప్తుడు తన సిద్ధాంతానికి అనుగుణంగా మారుస్తున్నట్లు చెప్పకుండా మార్చివేశాడు. ‘ధ్వన్యాలోకలోచన' 'అభినవభారతు'లలో అభినవగుప్తుడు ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతాన్ని పండితరాయలు సుస్పష్టంగా విశదీకరించాడు. ఒక సుందరమైన కావ్యం సమర్పించిన విభావానుభావవ్యభిచారిభావాలను సహృదయుడు ఒకవ్యక్తికి సంబంధించినవాటినిగా చూడక, అనగా రామాదులకు సంబంధించిన పని గాని, తనకు సంబంధించినవని గాని, ఎవరో మూడవవ్యక్తికి సంబంధించినవని గాని గ్రహించకుండగా, సామాన్యరూపంలో గ్రహిస్తాడు. ఇందుకు ఇతని సహృదయత్వమూ, భావనాబలమూ కారణం. దీనికే 'సాధారణీకరణం' అని పేరు. ఆ విధంగా కలిసిన విభావానుభావవ్యభిచార్యాదులలో ఒక విధమైన, అలౌకికమైన వ్యాపారం ఉంటుంది. అదే వ్యంజనావ్యాపారం. ఈ వ్యాపారం సహృదయునిలో సహజంగా ఉన్న ఆనందదాంశాన్ని కప్పివేసిన అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుంది. అప్పుడు ఈ సహృదయునిలో ఉన్న వైయక్తికభేదం, జ్ఞానపరిచ్ఛిన్నత్వమూ కూడా తొలగిపోతాయి. అనగా ఆ సమయంలో తాను పరిమితజ్ఞానంగల ఒకవ్యక్తి అనే భావాన్ని పూర్తిగా సహృదయుడు మరచిపోతాడు. అప్పుడు తనలో అణగి ఉన్న రత్యాది భావాలతో కలసిన స్వరూపానందాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఆ అనుభవమే రసం. ఈ సందర్భంలో పండితరాయలు ఒక ఉదాహరణం చూపాడు. ఒక దీపాన్ని మూకుడుతో కప్పివేసినప్పుడు ఆ దీపం ప్రకాశించకుండా మరుగుబడి ఉంటుంది. ఆ మూకుడు తీసివేయగానే ఆ దీపం తనంతట తానే ప్రకాశిస్తూ చుట్టుప్రక్కల ఉన్న వస్తువులను కూడా ప్రకాశింపచేస్తుంది. అదేవిధంగా విభావాదులలో వ్యంజనవ్యాపారం అజ్ఞానావరణాన్ని తొలగించగానే ఆనందస్వరూపమైన చైతన్యం ప్రకాశిస్తూ తన ప్రక్కని ఉన్న విభావాదిసహితరత్యాదుల్ని కూడా ప్రకాశింపచేస్తుంది. ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారం వల్ల జరిగే 'వ్యక్తి' అనగా అజ్ఞానం తొలగి ఆత్మచైతన్యం భాసించడమే. ఇది సంక్షిప్తరూపంలో అభినవగుప్తుని సిద్ధాంతం.

69. దీనికీ, రసధ్వని విషయంలో మనం పైన చూచిన ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయానికి చాలా భేదం ఉంది.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;“కారణాన్యథ కార్యాణి సహకారీణి యాని చ,
 రత్యాదేః స్థాయినో లోకే తాని చేన్నాట్యకావ్యయోః,&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7q63zlfahai6axn5s2vblg8q9wi5cau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224371</id>
    <revision>
      <id>584865</id>
      <parentid>579288</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584865</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4870" sha1="au4uyg5iripl0jm8ez9e31zwunnhewn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{left margin|3em}}&lt;poem&gt; విభావాశ్చానుభావాశ్చ కథ్యనే వ్యభిచారిణః&quot;.&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
{{right|(కా.ప్ర. 27,28 కారికలు)}}
అని చెప్పినట్లు లోకంలో కారణ-కార్య-సహకారు లనే వాటినే కదా కావ్యంలో విభావానుభావవ్యభిచారు లంటున్నాం? లోకంలో ఇద్దరు స్త్రీపురుషులు కొన్నిపరిస్థితులలో, ఏవేవో చేష్టలు చేస్తూ, అదొకవిధంగా ప్రవర్తిస్తూండగా అది చూచినవాడు &quot;వీళ్ళిద్దరకీ పరస్పరం ప్రేమ ఉన్నది&quot; అని ఊహిస్తాడు. ఇద్దరు వ్యక్తులు గట్టిగా ఒకరిపై ఒకరు అరుచుకుంటూ ఉంటే వీళ్ళిద్దరూ క్రోధంతో ఉన్నారు అని ఊహిస్తాడు. అదేవిధంగా కావ్యనాటకాదులలోని విభావాదుల జ్ఞానం కలిగినవాడు అక్కడ చిత్రించిన వ్యక్తులమధ్య ప్రేమ ఉన్నదనో, క్రోధం ఉన్నదనో, లేదా వీళ్లు శోకంతో బాధపడుతున్నారనో గ్రహిస్తాడు. ఇదే ప్రేక్షకుడికి లేదా పఠితకు ముందుగా కలిగే జ్ఞానం. అందుచేత ఇక్కడ విభావాదులచేత వ్యంగ్యము లయేవి ఆ ప్రేమ-క్రోధ-శోకాదులే. అవి ఎవరియందున్నట్లు ఊహించబడుతున్నాయి? అక్కడ వర్ణించబడుతున్న వ్యక్తులయందు ఉన్నట్లు. అదే ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన రసధ్వని. వస్తుధ్వని, అలంకారధ్వనిస్థలాలలో ఆ ధ్వన్యమానవిషయాల జ్ఞానం కలగగానే ఒక విధమైన చమత్కారం సహృదయుని మనస్సులో కలిగినట్లు తత్తత్పాత్రగతభావాల జ్ఞానం కలిగినప్పుడు కూడా ఇతని మనస్సులో ఒక విధమైన చమత్కారం, వెనుకటి చమత్కారం కంటె అది అధికం కావచ్చు, కలుగుతుందని ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం. దానిని అతడు వివరించలేదు.

70. ఆ రత్యాదిప్రతీతి కలిగిన వెంటనే సహృదయుని మనస్సులో లేదా సహృదయునిలో కలిగే వికారాన్ని గూర్చి చర్చించాడు అభినవగుప్తుడు. భట్టనాయకుడు ప్రప్రథమంగా చెప్పిన సాధారణీకరణప్రక్రియను తానుకూడా స్వీకరించి తద్ద్వారా సహృదయునికి కలిగి అనుభూతికి ధనం అని పేరు పెట్టాడు. ఈయనమతం ప్రకారం చూస్తే వస్తుధ్వని - అలంకారధ్వనులలో పనిచేసే వ్యంజనావ్యాపారానికీ, ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారానికి పోలికే లేదు. ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారంవల్ల కలిగే వ్యక్తి (వ్యంజన), అనగా అజ్ఞానావరణచ్ఛేదంచేత చైతన్యస్వరూపం ప్రకాశించడం అని అర్థం. ఆనందవర్ధనుని ప్రకారం వ్యంజనావ్యాపారం రామాదినిష్ఠరసవ్యంజనంతో ఆగిపోతుంది. అభినవగుప్తుని ప్రకారం సహృదయునిలో కలిగే అనుభూతివరకూ కొనసాగుతుంది. ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>au4uyg5iripl0jm8ez9e31zwunnhewn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>584866</id>
      <parentid>584865</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584866</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4876" sha1="pgwrsqn4vvaowdq9tra8d9yfvo14rfx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{left margin|3em}}&lt;poem&gt; విభావాశ్చానుభావాశ్చ కథ్యన్తే వ్యభిచారిణః&quot;.&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
{{right|(కా.ప్ర. 27,28 కారికలు)}}
అని చెప్పినట్లు లోకంలో కారణ-కార్య-సహకారు లనే వాటినే కదా కావ్యంలో విభావానుభావవ్యభిచారు లంటున్నాం? లోకంలో ఇద్దరు స్త్రీపురుషులు కొన్నిపరిస్థితులలో, ఏవేవో చేష్టలు చేస్తూ, అదొకవిధంగా ప్రవర్తిస్తూండగా అది చూచినవాడు &quot;వీళ్ళిద్దరకీ పరస్పరం ప్రేమ ఉన్నది&quot; అని ఊహిస్తాడు. ఇద్దరు వ్యక్తులు గట్టిగా ఒకరిపై ఒకరు అరుచుకుంటూ ఉంటే వీళ్ళిద్దరూ క్రోధంతో ఉన్నారు అని ఊహిస్తాడు. అదేవిధంగా కావ్యనాటకాదులలోని విభావాదుల జ్ఞానం కలిగినవాడు అక్కడ చిత్రించిన వ్యక్తులమధ్య ప్రేమ ఉన్నదనో, క్రోధం ఉన్నదనో, లేదా వీళ్లు శోకంతో బాధపడుతున్నారనో గ్రహిస్తాడు. ఇదే ప్రేక్షకుడికి లేదా పఠితకు ముందుగా కలిగే జ్ఞానం. అందుచేత ఇక్కడ విభావాదులచేత వ్యంగ్యము లయేవి ఆ ప్రేమ-క్రోధ-శోకాదులే. అవి ఎవరియందున్నట్లు ఊహించబడుతున్నాయి? అక్కడ వర్ణించబడుతున్న వ్యక్తులయందు ఉన్నట్లు. అదే ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన రసధ్వని. వస్తుధ్వని, అలంకారధ్వనిస్థలాలలో ఆ ధ్వన్యమానవిషయాల జ్ఞానం కలగగానే ఒక విధమైన చమత్కారం సహృదయుని మనస్సులో కలిగినట్లు తత్తత్పాత్రగతభావాల జ్ఞానం కలిగినప్పుడు కూడా ఇతని మనస్సులో ఒక విధమైన చమత్కారం, వెనుకటి చమత్కారం కంటె అది అధికం కావచ్చు, కలుగుతుందని ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం. దానిని అతడు వివరించలేదు.

70. ఆ రత్యాదిప్రతీతి కలిగిన వెంటనే సహృదయుని మనస్సులో లేదా సహృదయునిలో కలిగే వికారాన్ని గూర్చి చర్చించాడు అభినవగుప్తుడు. భట్టనాయకుడు ప్రప్రథమంగా చెప్పిన సాధారణీకరణప్రక్రియను తానుకూడా స్వీకరించి తద్ద్వారా సహృదయునికి కలిగి అనుభూతికి ధనం అని పేరు పెట్టాడు. ఈయనమతం ప్రకారం చూస్తే వస్తుధ్వని - అలంకారధ్వనులలో పనిచేసే వ్యంజనావ్యాపారానికీ, ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారానికి పోలికే లేదు. ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారంవల్ల కలిగే వ్యక్తి (వ్యంజన), అనగా అజ్ఞానావరణచ్ఛేదంచేత చైతన్యస్వరూపం ప్రకాశించడం అని అర్థం. ఆనందవర్ధనుని ప్రకారం వ్యంజనావ్యాపారం రామాదినిష్ఠరసవ్యంజనంతో ఆగిపోతుంది. అభినవగుప్తుని ప్రకారం సహృదయునిలో కలిగే అనుభూతివరకూ కొనసాగుతుంది. ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pgwrsqn4vvaowdq9tra8d9yfvo14rfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224372</id>
    <revision>
      <id>585302</id>
      <parentid>579289</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585302</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="o2olptp281hysyt3lcupt5aulpfo5xy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనడం ఎంతవరకు సమంజసం అనేది ప్రశ్న. భట్టనాయకుడు అంగీకరించిన భావనా-భోజకత్వాలను కాదని వాటికే అభినవగుప్తుడు ఈ పేర్లు పెట్టినట్లయింది. నిజానికి వ్యంజనావృత్తిని రామాదినిష్ఠరత్యాదివ్యజనతో ఆపివేసి తరువాత కలిగే సహృదయానుభూతిపర్యంతప్రక్రియకు భావననే మూలకారణంగా అంగీకరించి ఉండవలసింది. సాధారణీకరణానికి ప్రధానకారణం సహృదయగతమైన భావనయే (లేదా భావుకత్వమే) కదా? వ్యంజనావ్యాపారంచేత ఆనందస్వరూపాన్ని ఆవరించి ఉన్న అజ్ఞానం తొలగించబడుతుంది అని చెప్పడంచేత రసాలన్నీ ఆనంద(సుఖ)రూపాలే అన్నట్లు సూచింపబడుతున్నది. ఇది కూడ ఎంతవరకు మన అనుభవానికి దగ్గరగా ఉన్నది అనే విషయాన్ని తరువాత పరిశీలిద్దాం. ఈ విధంగా వ్యజ్యమానరసస్వరూపం విషయంలో ఆనందవర్ధన-అభినవగుప్తుల మతాలలో భేదం ఉంది.

71. ఈ భేదాన్ని గుర్తించిన విద్యానాథుడు, కుమారస్వామీ కూడా లౌకికరసం, అలౌకికరసం అని రెండురకాల రసం అంగీకరించారు. ఆనందవర్ధనుడు అంగీకరించిన, వ్యంజనావృత్తిగమ్యమైన, రామాదినిష్ఠమైన రసం తాకికరసం అనీ, అభినవగుప్తుడు ప్రతిపాదించిన సామాజికనిష్ఠమైన రసం అలౌకికరసం అనీ వీరు విశదీకరించారు.

72. ఆనందవర్ధనునికాలంవరకూ రసం అనగా నాయకాదినిష్ఠమైన వ్యజ్యమానరసమే. భట్టనాయకుడు అభినవగుప్తుడు వచ్చి సామాజికనిష్ఠమైన రసాన్ని ప్రతిపాదించడంచేత ఈ రెండురసాలవిషయంలోనూ భ్రాంతి (Confusion) లేకుండా ఉండడంకోసం పండితరాయలు వ్యజ్యమానరనాన్ని 'సాయిభావం' అని మాత్రమే అంటాడు. రస్యమానరసాన్ని (అనుభూతిరూపరసాన్ని) మాత్రమే రసం అంటాడు. ఉదాహరణకి - “వాచో మాఙ్గలికిః ప్రయాణసమయే&quot; అనే శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానించే సందర్భంలో - &quot;అత్రాప్యాలమ్బనస్య నాయకస్య ... సంయోగా ద్రతిరభివ్యజ్యమానా ... విప్రలమ్భరసవ్యపదేశహేతుః&quot; అని అన్నాడు. రసాన్ని గూర్చీ, రసప్రధానకావ్యాదుల్ని గూర్చీ మాటలాడేటప్పుడు ప్రతిచోటా కూడ ఇతడు ఇదేవిధంగా వ్రాశాడు.

73. అయితే ఈ భేదాన్ని గూర్చి అభినవగుప్తునికి తెలియకపోలేదు. ధ్వన్యాలోకమంగళశ్లోకానికి వ్యాఖ్య వ్రాసే సందర్భంలో - &quot;నిత్యోద్యోగినశ్చ భగవతః అసంమోహాధ్యవసాయయోగిత్వేనోత్సాహప్రతీతే వీరరసో ధ్వన్యతే&quot; అని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o2olptp281hysyt3lcupt5aulpfo5xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224373</id>
    <revision>
      <id>585303</id>
      <parentid>579290</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585303</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="kenujll3krg77z1jaxi0wvgxxw40opj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అన్నాడు. భగవంతుని ఉత్సాహన్ని వ్యంజింపచేయడం ద్వారా వీరరసం ధ్వనింప చేయబడుతున్నది&quot; అని దీని భావం. ఈ విషయాన్నే బాలప్రియావ్యాఖ్య - &quot;స్వేచ్ఛా కేసరిణః, మధురిపోః, ప్రపన్నార్తిచ్ఛిదః, ఇతి పదైః హిరణ్యకశిపుప్రభృతి నిబర్హణాదివిషయకోత్సాహస్య వ్యఞ్జనయా సహృదమానాం ప్రతీతేరిత్యర్థః&quot; అని విశదీకరించింది. ఈ విధంగా ఇక్కడ &quot;ప్రతీతేః&quot; అనే పదానికి &quot;వ్యఞ్జనాత్&quot; (వ్యంజనావృత్తిచేత బోధింపబడడంవల్ల) అనీ 'ధ్వన్యతే' అనే పదానికి &quot;ఆస్వాద్యతే&quot; (ఆస్వాదించబడుతుంది) అని అర్థం. అందుచేత ఈ వీరరసధ్వని వస్తుధ్వనివంటిది కాని, అలంకారధ్వని వంటిది కాని, ఈ శ్లోకంలోనే ఉన్న ఉత్సాహధ్వనివంటిది కాని కాదు అని స్పష్టం అవుతున్నది. అందుచేత దీనిని 'వీరరసధ్వని' అనడం ఎంతవరకూ యుక్తమో సందేహాస్పదమే. వ్యంజనావృత్తిని, ధ్వనినీ అంగీకరించని ధనంజయ-భోజ-కుంతక-మహిమభట్టాదులు కూడా రసానికి ప్రాధాన్యం స్వీకరించడం గమనార్హం.

74. '''ప్రకృతిరసవాదం''':— ఒకరసం అన్నిరసాలకి కారణం అని, అందుచేత అది ప్రకృతిరస మనీ, ఇతరరసా లన్నీ దీని వికృతులే అనీ ఒకవాదం ఉంది. ప్రాచీకాలంకారికులలో ఒక్కొక్కరు ఒక్కొక్కరసాన్ని ప్రకృతిరసంగా అంగీకరించారు. ఈ ప్రకృతిరసవాదాన్ని ప్రారంభించినవాడు అభినవగుప్తుడే అన్నట్లు కనబడుతుంది.

75. '''శాంతప్రకృతిరసత్వవాదం''':— అత్యుత్తమమైన మోక్షరూపపురుషార్థంతో సంబంధించినది అవడంచేత శాంతరసం ప్రకృతిరసం అని అభినవగుప్తుడు ప్రతిపాదించాడు. మానసికవృత్తు లన్నింటికీ ఆధారమైన ఆత్మయే శాంతరసానికి స్థాయి. ఆత్మచేత ప్రకాశింపచేయబడిన చిత్తమే శృంగారాదివృత్తులుగా మారుతుంది. అందుచేత శాంతమే ప్రకృతిరసం, ఇతరరసాలన్నీ దీని వికృతులే అని ఈయన అభిప్రాయం.

76. '''శృంగారప్రకృతిరసత్వవాదం''':— శృంగారమే ప్రకృతిరస మని భోజుడు ప్రతిపాదించాడు. ఇది ప్రసిద్ధమైన శృంగారంకంటే భిన్నమయినది. అన్నిభావాలకీ మూలం అహంకారం. ఇది ఆత్మయొక్క గుణం, దీనికి 'శృంగారం' అనీ, 'అభిమానం' అని పేర్లు. 'నేను' అనే భావమే అహంకారం. మానవునిలో ఉన్న ప్రేమకు మూలం ఈ అహంకారమే. అందుచేత ఇదే ప్రధానరసం. మిగిలినవన్నీ దీని వికృతులు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kenujll3krg77z1jaxi0wvgxxw40opj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224374</id>
    <revision>
      <id>585306</id>
      <parentid>579291</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585306</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4371" sha1="4no722l8r32xm9snr0olhtydla38ofa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{left|}}
77. '''ప్రేమప్రకృతిరసత్వవాదం''':― ప్రేమ ప్రకృతిరసం అని కూడా భోజుడు ప్రతిపాదించాడు. ఇది అహంకారానికి చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది. మానవుని అన్ని పనులూ నడిపించేది ప్రేమయే. అతడు యుద్ధం చేస్తున్నాడంటే యుద్ధం అంటే ప్రేమ ఉంది కాబట్టి అలా చేస్తున్నాడు. ఈ రసంలో మూడు అవస్థలు ఉంటాయి. మొదటి అవస్థలో ఇది ఒకేవిధమైన అహంకారరూపంలో ఉంటుంది. దీనికి &quot;పూర్వకోటి&quot; అని పేరు. &quot;మధ్యమావస్థ&quot; అని చెప్పబడే రెండవ అవస్థలో ఈ అహంకారమే ముప్పైమూడు భావాలుగా పరిణమిస్తుంది. ఒక్కొక్కభావం విభావానుభావాదుల ద్వారా అత్యున్నతస్థితికి పరిపుష్టం అవుతుంది. &quot;ఉత్తరకోటి&quot; అని చెప్పబడే మూడవ అవస్థలో ఇవన్నీ ప్రేమరూపంలో పరిణమిస్తాయి. ఈ అవస్థనుంచి సహృదయుని అనుభవం అహంకారరూపమైన మూలస్థితిని చేరుకుంటుంది.

78. '''అద్భుతరసానికి ప్రకృతిరసత్వం''':- ఏ రసమైనా అత్యున్నతస్థితికి పరిపుష్టం అయినప్పుడు ఒక విధమైన ఆశ్చర్యభావం కలుగుతుంది. అద్భుతంతో సంబంధం లేని రచన గాని, అలంకారం గాని, వస్తువు గాని, రసం కాని ఉండదు. అందుచేత సాహిత్యదర్పణకర్త అయిన విశ్వనాథుని పూర్వపురుషుడైన నారాయణు డనే పండితుడు అద్భుతరసం ప్రకృతిరసం అని ప్రతిపాదించాడు. రసంలో ప్రధానమైనది చమత్కారమే కదా ? ఆస్వాదనమే కదా ? చమత్కారం ఉండాలంటే అద్భుతం ఉండి తీరాలి. అందుచేత అద్భుతమే ప్రకృతిరస మని ఈయన అభిప్రాయం.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;“రసే సారశ్చమత్కారః సర్వత్రావ్యనుభూయతే,
 తచ్చమత్కారసారత్వే సర్వత్రాప్యద్భుతో రసః,
 తస్మాదద్భుతమేవాహ కృతీ నారాయణో రసమ్”&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
79. '''భక్త్యాదుల ప్రకృతిరసత్వం''':― భక్తిరసం ఒకటే నిజమైన రసం అని మధుసూదనసరస్వతి 'భవద్భక్తిరసాయనం' అనే చిన్నగ్రంథంలో ప్రతిపాదించాడు. రూపగోస్వామి మొదలైనవారు కూడా భక్తిరసమే ప్రధానరసం అని ప్రతిపాదిస్తూ దీనిలో మధుర(దీనికే శృంగార మనీ, ఉజ్జ్వల మనీ నామాంతరాలు)-సఖ్య-వాత్సల్య-దాస్యా లనే నాలుగుభేదాలు అంగీకరించారు. మరి కొందరు వైష్ణవాలంకారికులు ఈ నాల్గువిధాల భక్తితోపాటు శాంతభక్తిని కూడా అంగీకరించి,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4no722l8r32xm9snr0olhtydla38ofa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224375</id>
    <revision>
      <id>585307</id>
      <parentid>579292</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585307</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3989" sha1="8jklgty1vi2bc0scguxg3x1ggqhijra" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఈ ఐదూ ముఖ్యభక్తిరసాలనీ, హాస్య-అమృత-వీర-కరుణ-బీభత్స-భయానక-రౌద్రరసాలు గౌణరసాలనీ, వీటికి కూడా రసత్వం కృష్ణరతిసంబంధం ఉన్నప్పుడే సంభవిస్తుందనీ ప్రతిపాదించారు. ఈ విధంగా ఏదో ఒక రసం ప్రకృతిరసం అనీ దాని వికృతులే ఇతరరసాలనీ వాదాలు అభినవగుప్తుని కాలంనుంచీ వస్తూనే ఉన్నాయి.

80. '''కరుణరసానికి ప్రకృతిరసత్వం''':― అభినవగుప్తునికి చాలాకాలంపూర్వమే భవభూతి “ఉత్తరరామచరితం”లో తన నాటకవస్తుసంవిధానాన్ని ప్రశంసించుకొంటూ ―
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;    &quot;అహో! సవిధానకమ్।
శ్లో॥ ఏకో రసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదా-
    ద్భిన్నః పృథక్ పృథగివాశ్రయతే వివర్తాౝ,
    అవర్తబుద్బుదతరఙ్గమయాన్వికారా-
    నమ్బో యథా సవిలమేవ హి తత్సమస్తమ్.&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
&quot;ఆహా! ఏమి కథాసంవిధానం! ఒకే నీరు సుళ్లు, బుడగలు, తరంగాలు మొదలైనరూపాలు ధరించినా ఆ నీరంతా ఒకటే అయినట్లు ఒకే కరుణం నిమిత్తభేదంవల్ల వేరు వేరు రూపాలు ధరిస్తూన్నట్లు కనబడుతున్నది!&quot; అని దీని అర్థం.

81. ఈ శ్లోకాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని, కొంతమంది ప్రాచీనవ్యాఖ్యాతలతో సహా, చాలమంది &quot;కరుణరసం ప్రకృతిరసం; మిగిలిన రసాలన్నీ దాని వికృతులు&quot; అని భవభూతి అభిప్రాయ మని నిరూపిస్తూ ఉంటారు. &quot;కరుణరసం చిత్తద్రుతికి హేతువు; ఆ చిత్తద్రుతి రసాస్వాదానికి సర్వథా అనుగుణమైనది. అందుచేతనే భవభూతి కరుణరసం ప్రకృతిరసం అన్నాడు&quot; అని వీరి సమర్థన. ఇదంతా ఈ శ్లోకాన్ని సరిగా అర్థంచేసికొనకపోవడం వల్ల వచ్చిన వాదం. &quot;కరుణరసమే ప్రకృతిరసం; ఇది అన్ని రసాలలోను అనుస్యూతంగా ఉంటుంది&quot; అని
నిజంగానే భవభూతి చెప్పినా సర్వానుభవవిరుద్ధమైన ఈ విషయాన్ని ఎలా అంగీకరించగలం? కరుణ చిత్తద్రుతిహేతువు అయితే కావచ్చు. ఇది చిత్తవికాసహేతువు లైన వీరాదిరసాలకీ, చిత్తవిస్తారహేతువులైన రౌద్రాదులకీ, చిత్తవిక్షోబానికి హేతువులైన బీభత్పాదులకి ప్రకృతి ఎలా అవుతుంది. వీటిలో ఏ మాత్రమూ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jklgty1vi2bc0scguxg3x1ggqhijra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/51</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224376</id>
    <revision>
      <id>585308</id>
      <parentid>579293</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585308</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="0sky0up6cfucezj35mb99t640utejpj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;48
చిత్తద్రుతి లేదు కదా? శాంతశృంగారాలను ప్రకృతిరసాలుగా అంగీకరించిన
అభినవ. భోజుల మతాన్ని కొంతవరకు సమర్థించవచ్చునేమో? ఎందుచేత సనగా
వీరు చెప్పే శాంత. శృంగారాలు (శాంత అహంకారాలు) సకలభావాలకి మూలా
ధారం అయిన చైతన్యస్వరూపమే. చివరికి &quot;సర్వం దుఃఖమ్ ” అని చెప్పే బౌద్ధులు
కూడా ప్రకృతిరసం ప్రశ్న వచ్చే సరికి శాంతమే ప్రకృతిరసం అన్నారు కాని
కరుణయో లేదా బీభత్సమో ప్రకృతిరసం అని అంగీకరించలేదు.

82. భట్టనాయక - అభినవగుప్తులు రసం సామాజికనిష్ఠం అని స్థాపించడానికి చాలాకాలంముందు ఉన్నవాడు భవభూతి.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;“రసవదర్శితస్పష్టశృఙ్గారాదిరసోదయమ్,
 స్వశబ్దస్థాయిసంచారివిభావాభినయాస్పదమ్”&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
{{right|(కావ్యాలంకారసారసంగ్రహం. 4-3)}}
అని ఉద్భటుడు చెప్పినట్లుగా కవి ఆ యా రసాలను ఆయా పేర్లతో నిర్దేశించవచ్చును అని అంగీకరించిన కాలం అది (రసాదులను స్వశబ్దాలతో నిర్దేశిస్తే అది వమనదోషం అనే దోషం అని తరువాతి ఆలంకారికుల అభిప్రాయం). లోల్లటాదులమతాలను పరిశీలించగా భవభూతి, తత్సమకాలికులూ కూడా రసానికి రామాదులే ఆశ్రయం అని అంగీకరించినట్లు స్పష్టం అవుతుంది.

83. మరొకవిషయం ఏమనగా రసాలు అన్నీ ఆనందాన్నే కలుగజేస్తాయని భట్టనాయక. అభినవగుప్తులు ప్రతిపాదించారు. అయితే &quot;నాట్యదర్పణ&quot; రచయితలైన రామచంద్ర - గుణిచంద్రులు కొన్నిరసాలు సుఖాత్మకా లనీ కొన్ని దుఃఖాత్మకా లనీ ప్రతిపాదించారు. చాలామంది ప్రాచీనాలంకారికులు కూడా ఇదే అంగీకరించినట్లు కనబడుతుంది. ఇది మన అనుభవానికి సరిపడేటట్లుగా ఉంది. దూరదర్శన్ ద్వారా ప్రసారం చేసిన రామాయణ మహాభారతాలలోని రామలక్ష్మణుల నాగపాశబంధదృశ్యాన్నీ, ద్రౌపదీవస్త్రాపహరణదృశ్యాన్నీ చూడగానే కొందరు ప్రాణాలు విడిచినట్లు పత్రికల ద్వారా అందరికీ తెలిసిన విషయమే. “ఎక్కడినుండో ద్వీపాంతరంనుంచి వచ్చిన ఒక నాట్యప్రదర్శకుడు అత్యధికంగా రౌద్ర-బీభత్స-భయానకరసాలు ఉన్న ప్రబంధాలను ప్రదర్శించి జనానికి చాలా విసుగు, బాధ పుట్టించాడు&quot;అని మురారి అనర్ఘరాఘవంలో సూత్రధారునిచేత చెప్పిస్తాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0sky0up6cfucezj35mb99t640utejpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/52</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224377</id>
    <revision>
      <id>585309</id>
      <parentid>579294</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585309</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4877" sha1="j0x1lrs7qht669ot9hwhg83g4hk73kx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{nop}}
&quot;కుతశ్చిద్ద్వీపాన్తరాదాగతేన కలహకన్దలనామ్నా కుశీలవాపసదేన రౌద్ర-బీభత్స-భయానకభూయిష్ఠం కమపి ప్రబన్ధమభినయతా నిత్యం కిలాయముద్వేజితో లోకః&quot;
{{right|(అనర్ఘరాఘవం. ప్రస్తావన)}}
84. మనం వెనక చూచినట్లుగా విభావానుభావవ్యభిచారులు అన్నీ కలిసినప్పుడు వాటిలో ఒక 'వ్యంజన' అనే వ్యాపారం ఉంటుందనీ, దానిచేత ఆత్మను ఆవరించుకొని ఉన్న అజ్ఞానం తొలగిపోయిందనీ, అప్పుడు ఆనందానుభూతి కలుగుతుందనీ అంగీకరించడంచేత అన్ని రసాలు ఆనందరూపాలే అని చెప్పవలసి వచ్చింది. నిజానికి &quot;తత్త్వమసి&quot; ఇత్యాదిమహాకావ్యాలకీ, భగవద్వర్ణనపరములైన స్తోత్రాదులకీ, ఇతరసాధనసంపత్తి అంటే ఉన్నవానిలోని అజ్ఞానావరణాన్ని తొలగించడానికి సామర్థ్యం ఉండడచ్చును. ఇందుకు ఉపనిషదాదులే ప్రమాణం. ఈ విభావాదులకు ఇలాంటి శక్తి ఉంటుందని చెప్పడానికి ప్రమాణం ఏమీ లేదు. అనుభవానుసారం ఆయా రసాల సుఖదుఃఖాత్మకత్యాన్ని అంగీకరించడం మంచిది. ఆనందం కలిగించకపోతే కరుణరసప్రధానాలైన నాటకాలు, సినీమాలు, మొదలైనవి ఎందుకు చూస్తారు అని కొందరు ప్రశ్నిస్తూ అక్కడ ఎవరికైనా కన్నీళ్ళు వస్తే అవి ఆనందబాష్పాలే; నఖక్షతదంతక్షతాదులవల్ల సుఖం కలిగినట్లే కరుణవల్ల సుఖం కలుగుతుంది అని సమర్థిస్తూ ఉంటారు. అయితే బీభత్సభయానకరసాల మాట ఏమిటి? అతి జుగుప్సాకరములైన విభావాదుల జ్ఞానంద్వారా కూడా ఆనందమే కలుగుతుందా? ఐతే ఇలాంటి దృశ్యాలు చూడడానికి మానవులు అభిలాష ఎందుకు చూపిస్తారు అనేది ప్రశ్న. నాటకాదులలో తరవాత వచ్చే దృశ్యాలలో శృంగారాదు లుండవచ్చు నని ప్రేక్షకులు వీటిని ఎలాగో సహించుకొని కూర్చుంటారు అని రామచంద్ర-గుణిచంద్రుల సమాధానం. వృత్తాన్ని చిత్రించడమే నాట్యంయొక్క ప్రధానోద్దేశ్యం అని భరతుడు చెప్పి ఉన్నాడు కదా? లోకంలో సుఖమూ ఉంది దుఃఖమూ ఉంది. జుగప్సాకరమైన వస్తువులూ ఉన్నాయి; ఆనందకరములైన వస్తువులూ ఉన్నాయి. కథాగమగానుసారం అన్నింటినీ వర్ణించడం జరుగుతుంది. సుఖకరాలైనా. ఏవణింపు కలిగించేవైనా అన్నింటినీ చూడాలని కుతూహలం మానవునికి సహజంగా ఉంటుంది. ఏదైనా భయంకరమైన హత్య జరుగుతే అది చూడడానికి పరుగెత్తుతాడు. సర్కస్సు చూస్తాడు. అతని కుతుహలానికి అంతం అనేది లేదు. కుతూహలోపశాంతి ఒకటే తప్ప అన్నింటివల్లా ఆనందమే పొందుతా డనేది లేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j0x1lrs7qht669ot9hwhg83g4hk73kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/53</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224378</id>
    <revision>
      <id>585310</id>
      <parentid>579295</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585310</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4320" sha1="5xu97nmy323smmfnwf65v3yeurlq32k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{nop}}
85. ఐతే వీటికి (బీభత్సాదులకి) రసం అని పేరు ఎందుకు పెట్టారు? అని ప్రశ్నించవచ్చును. ఇవి ఆనందకరాలు కాబట్టి రససంజ్ఞ రాలేదు. మానవునిలో సహజంగా, అంతర్లీనంగా ఉన్న ఏ భావాలను ఉత్తేజితము లయేటట్లు చేసి కొన్నినిమిషాలపాటు అతనిని ప్రపంచకం మరచిపోయేస్థితిలో ఉంచడానికి వీలు ఉంటుందో వాటికి రసం అని పేరు. ఈ క్షణంలో పుట్టి మరుక్షణంలో నశించేవాటిని, రసస్థితికి చేరేటట్లు పోషించడానికి శక్యం కానివాటిని, భావాలన్నారు. అందుచేత రససంజ్ఞ పెట్టినంతమాత్రాన అన్ని రసాలూ సుఖరూపాలే అని చెప్పవలసిన పని లేదు.

86. అన్ని రసాలలోను తనను తాను మరచిపోయి, చుట్టుప్రక్కల ఉన్న ప్రపంచకం కూడా మరచిపోయే స్థితి ఉంటుంది కదా? అప్పుడే కదా అది రసం అవుతుంది. అట్టి స్థితిలో అన్ని రసాలూ ఆనందరూపా లనడంలో అభ్యంతరం ఏమిటి? అని మరొక ప్రశ్న. ఆ
అవస్థలో కూడా ఆ యా స్థాయిభావాలు అనుస్యూతంగా ఉంటూనే ఉంటాయి. అలా కాకపోతే ఒకే రసం అవాలి. రతాదులుకూడా అనుస్యూతంగా ఉండని స్థితి సుషుప్తిలోకాని, అసంప్రజ్ఞాతసమాధిలో కాని మాత్రమే సాధ్యం అవుతుంది. ఈ విషయాన్ని (స్థాయిభావాలు అనుస్యూతంగా ఉంటాయనే విషయాన్ని) అభినవగుప్తుడు కూడా అంగీకరించాడు. &quot;ఇత్యానన్దరూపతా సర్వరసానామ్: కిన్తు ఉపరఙ్జక విషయవశాత్ తేషామపి కటుకిన్తా స్పర్మో౽స్తి వీర స్యేవ; స హి క్లేశసహిష్ణుతాది ప్రాణ ఏవ&quot; (హిందీ- అభినవభారతి. 478 పేజి). అందుచేతనే పండితరాయలు తన నిశ్చితాభిప్రాయం ఏమీ చెప్పకుండా కరుణాదులలో దుఃఖం కూడా ఉందా లేదా అనే విషయాన్ని సహృదయులు తమ అనుభవాన్ని పట్టి తేల్చుకోవాలి అని అన్నాడు.

87. దీనిని పట్టి అన్ని రసాలూ ఆనందరూపాలే అనే వాదం అనుభవవిరుద్ధం అనీ అందరికి అంగీకారయోగ్యం కాదనీ స్పష్టం అవుతుంది. (దీనిని గూర్చిన విస్తృతవిమర్శకు చూ. &quot;Panditaraja's Contribution to Sanskrit poetics&quot; రెండవ ప్రకరణం.)

ఇంక ప్రస్తుతవిషయానికి వద్దాం.

88. &quot;బంగారం మొదలైన లోహాలను పుటం వేసే, అన్నివైపులా గట్టిగా మూసివేసిన మూసలో కరిగిన లోహం కుతకుతా ఉడుకుతున్నట్లు రాముని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5xu97nmy323smmfnwf65v3yeurlq32k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224379</id>
    <revision>
      <id>585311</id>
      <parentid>579296</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585311</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="fzgng9vsrx49y681fil8hwz8vpgaud8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;హృదయంలో కరుణరసం ఉడుకుతున్నది. అయితే అతని హృదయం గంభీరం అవడంచేత అది బ్రద్దలైపోవడంలేదు గాని ఆ కరుణ ఆతని హృదయం లోలోపల చెప్పరానంత దుఃఖాన్ని కలగజేస్తూన్నది&quot; అని అంటాడు భవభూతి:―
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;“అనిర్భిన్నో గభీరత్వాదనరూఢఘనవ్యథః,
 పుటపాకప్రతీకాశః రామస్య కరుణో రసః.&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
{{right|(ఉత్తరరామచరితం)}}
దీనివల్ల రెండు విషయాలు స్పష్టం అవుతున్నాయి. ఒకటి కరుణరసం రామునిలోనే ఉంది. రెండు. ఇది చాలా దుఃఖం కలిగిస్తూన్నది. సహృదయునిలో రసానుభూతి కలగడానికి హృదయసంవాదమే ప్రధానమైనకారణం అయినపక్షాన రామాదిపాత్రలలో ఉన్న దుఃఖం సహృదయునిలో కూడా దుఃఖాన్నే కలిగించాలి గాని సుఖం ఎలా కలిగిస్తుంది?

89. ఈ దృష్టితో పరిశీలించినట్లయితే “ఏకో రసః&quot; ఇత్యాది శ్లోకానికి భావం “ఆహా! ఈ కథావస్తునిర్వహణం ఎంత అద్భుతంగా ఉంది! ఎందుచేత ననగా ఒకే కరుణరసం రాముడు, సీత, వాసంతి, కౌసల్య మొదలైన వేరు వేరు పాత్రలలో దాంపత్యం, మైత్రి, వాత్సల్యం మొదలైన వేరు వేరు సంబంధాలను పట్టి వేరు వేరు విధాలుగా ఉండేటట్లు చిత్రించబడింది &quot; అని భావం చెప్పాలి. వేరు వేరు పాత్రలే ఆ రసానికి ఆశ్రయం అని భవభూతి అభిప్రాయం అవడంచేతనే ఇలా వర్ణించాడు.

90. భవభూతి &quot;మహావీరచరితం&quot; అనే మరొకనాటకంలో కూడా ఇలాంటి అభిప్రాయాన్నే ఆవిష్కరించాడు. &quot;ఒకే వీరరసం, చిన్న చిన్న మార్పులతో, రాముడు, పరశురాముడు, వాలి, రావణుడు, హనుమంతుడు మొదలైన మహాపురుషులలో విభక్షమై ఉంది&quot; అని భవభూతి సూత్రధారునిచేత అనిపిస్తాడు.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;“అప్రాకృతేషు పాత్రేషు యత్ర వీరః స్థితో రసః,
 భేదైః సూక్ష్మైరభివ్యక్తైః ప్రత్యాధారం విభజ్యతే&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
{{right|(మహావీరచరితం, ప్రస్తావన)}}
అందుచేత కరుణరసం అన్ని రసాలకీ ప్రకృతిరసం అని భవభూతి ప్రతిపాదించాడు అని చెప్పడం క్షోదక్షమం కాదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fzgng9vsrx49y681fil8hwz8vpgaud8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224380</id>
    <revision>
      <id>585313</id>
      <parentid>579297</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585313</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4476" sha1="i0osrjsms0ku2ee9avpp95b9fyep6m1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{nop}}
91. నిజానికి ఒక రసం ప్రకృతిరసం అనీ మిగిలినవి వికృతిరసాలనీ, చెప్పే వాదం నిరర్థకం. మనం వివిధరసాలు (షడ్రసాలు) ఉన్న పదార్థాలు భుజిస్తున్నాం. అన్నిరకాల ఆహారమూ కూడా భూమినుంచి పుట్టినదే. భూపరిణామమే. అందుచేత మనం అన్ని రసాలకీ మూలభూతమైన రసం ఒకటి ఉన్నదని అంటూ దానికి ఏ &quot;పృథ్వీరసమో&quot; అని పేరు పెట్టి మిగిలినవన్నీ దాని ప్రకారాలే అని ఒక నూతనసిద్ధాంతంగా చెప్పవలసిన పని లేదు. అరిషడ్వర్గం అని చెప్పబడే కామక్రోధాదులు ఆరు ఉన్నాయి. కామమే అన్నింటికీ మూలకారణం అని భగవద్గీతాదులలో చెప్పినా కామం ఒక్కటే ప్రధానమైన భావం అని చెప్పడం యుక్తం కాదు. ఏ భావానికి సంబంధించిన లక్షణాలు ఆ భావానికి వేరు వేరుగా ఉండనే ఉన్నాయి. కావ్యమీమాంసలో రాజశేఖరుడు ఉదాహరించిన ఒక శ్లోకంలో చెప్పినట్లు ఒక్క భూమాతయే యాగం చేసిన సోమయాజులు గాను, కీర్తిమంతులైన మహారాజులుగాను, మృగాక్షులుగాను, పుష్పఫలాలతో నిండిన వృక్షాలుగాను, అనేకరూపాలలో పరిణామం చెందుతున్నా వేరు వేరు పదార్థాలను చూస్తూనే ఉన్నాం కదా.
{{left margin|3em}}&lt;poem&gt;&quot;య ఏతే యజ్వానః ప్రథితమహసో యే౽వ్యవనిపా
 మృగాక్ష్యో యాశ్చైతాః కృతమపరసంసారకథయా,
 ఆమీ తే దృశ్యన్తో ఫలకుసుమనమ్రాశ్చ తరవో
 జగత్యేవం రూపా విలసతి మృదేషా భగవతీ&quot;&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;
{{right|(కా.మీ. 8-14)}}
అదేవిధంగా మనం వేటిని రసాలుగా అంగీకరిస్తే మన అనుభవానికి సరిపడుతుందో వాటిని వేరువేరుగా అంగీకరించడం మంచిది. అంతా శాంతమే అని కాని, అహంకారమే అని కాని, అద్భుతమే అని కాని చెప్పడం అనుభవసంవాది కాదు. ప్రతిరసానికీ దాని వైయక్తికవిశేషం ఉండనే ఉంది కదా? కేవలం వాదదృష్టితో మాత్రమే చెప్పడం ప్రారంభిస్తే ఒకరసాన్ని మరొకరసంలో అంతర్గతం చేసి దానిని హుళక్కి చేయవచ్చును. విప్రలంభశృంగారాన్ని కరుణరసంలోను, సంయోగశృంగారాన్ని వీరరసంలోనూ కలిపివేయవచ్చు వీరానికి స్థాయి ఉత్సాహం కదా? అది లేని సంయోగశృంగారం ఏమి ఉంటుంది? అందుచేత 'ఆలింగనవీరం', ‘చుంబనవీరం' ఇత్యాదిభేదాలతో ఈ శృంగారాన్ని వీరం చేసివేయవచ్చు. అందుచేతనే ఒక ఘట్టంలో నాగేశభట్టు (ప్రదీపవ్యాఖ్యలో) వీరరసం అంటే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i0osrjsms0ku2ee9avpp95b9fyep6m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224381</id>
    <revision>
      <id>585314</id>
      <parentid>579298</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585314</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="kwh8ev8rwu8c6d4bhm8bsqzmn4ivdxz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;యుద్ధవీరం ఒక్కటే అని ప్రతిపాదిస్తూ “అన్యథా పలాయనవీరాదిభేదేన అనన్త్యం స్యాత్&quot; అని అంటాడు.

92. ప్రాచీనసంస్కృతాలంకారికులు చెప్పిన ఈ రససిద్ధాంతాదులన్నీ ప్రాచీనవాఙ్మయానికి ఉపయోగిస్తాయేమో కాని ఆధునికసాహిత్యాలకి ఏమి ఉపయోగిస్తాయి అని అంటూ కొందరు పెదవి విరుస్తూంటారు. ఈ అలంకారశాస్త్రం కేవలం సంస్కృతసాహిత్యాన్ని మాత్రమే దృష్టిలో పెట్టుకొని ప్రవర్తింపచేసినది అని అనుకోవడం అజ్ఞానవిలసితం. ప్రాచీనాలంకారికులు సంస్కృతకావ్యాలతోపాటు తమకు తెలిసిన ప్రాకృతకావ్యాలూ, అపభ్రంశకావ్యాలు మొదలైనవి కూడా దృష్టిలో ఉంచుకొని ఈ శాస్త్రాన్ని రూపొందిచారు. తరువాతి కాలంవాళ్ళు దేశభాషాకావ్యాలు ఉపేక్షించి కేవలసంస్కృతకావ్యాలే పట్టుకొని పాకులాడారంటే అది వాళ్ళ దోషం కాని శాస్త్రదోషం కాదు. సాహిత్యం ఎంత ఆధునికమైనా, ఏ భాషలో ఉన్నా ఉపయోగించినది అర్థవంతమైన భాషే అయితే, అది భావావిష్కరణకోసమే ఉద్దిష్టమైతే అలంకారశాస్త్రంలో చర్చించిన అన్ని అంశాలు ఆ సాహిత్యానికి కూడా తప్పకుండా అన్వయిస్తాయి. కొంచం ఓపికతో శాస్త్రం చదవాలి.

93. అలంకారశాస్త్రంలో అత్యుత్తమగ్రంథంగా ప్రసిద్ధి పొందిన కావ్యప్రకాశకు తెలుగులో, సులభమైన భాషలో వ్యాఖ్య వ్రాయవలసిందిగా చాలామంది మిత్రులు కోరడంచేత యథాశక్తిగా వ్యాఖ్య వ్రాశాను. కావ్యప్రకాశ కున్న ప్రసిద్ధవ్యాఖ్యానాలలోని విషయాలన్నీ సంగ్రహించి శ్రీవామనాచార్య రామభట్ట ఝల్{{ZWNJ}}కీకర్ సంస్కృతంలో ఒక విస్తృతవ్యాఖ్య వ్రాశారు. ఇది ప్రామాణికమైన, అత్యుత్తమమైన వాఖ్య. దీని ఆరవసంస్కరణం 1950లో ప్రకటింపబడింది. ఈ &quot;బాలానందిని&quot; వ్యాఖ్య వ్రాయడానికి ప్రధానంగా దుల్కర్ గారి &quot;బాలబోధిని&quot;వ్యాఖ్య సహాయం తీసికొనడం జరిగింది. విస్తృతములైన వాదాలు మాత్రం తీసికొనలేదు.

94. దీని ప్రచురణకార్యక్రమాన్ని సంస్కృతభాషాప్రచారసమితి చేపట్టింది. అందుకు ఈసమితి స్థాపకులు, అధ్యక్షులూ, భారతీయసంస్కృతీప్రియులు అనేక విద్యాలయస్థాపకనిర్వాహకులు అయిన జి. పుల్లారెడ్డిగారికి నా పక్షాన, అలంకారశాస్త్రప్రియుల పక్షాన కూడ కృతఙ్ఞత తెలుపుతున్నాను.

95. సుప్రసిద్ధ వ్యాకరణవిద్వాంసులు వేదమూర్తులు బ్రహ్మశ్రీ శ్రీ కొంపెల్ల సుబ్బరాయశాస్త్రిగారు మా వ్యాకరణాచార్యులు, తపోధనులు, శిష్యవా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kwh8ev8rwu8c6d4bhm8bsqzmn4ivdxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224382</id>
    <revision>
      <id>585315</id>
      <parentid>579299</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585315</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1705" sha1="g33bmz0pgbarsmfwx3pm35enb4lgf22" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;త్సల్యం విషయంలో వారికి వారే సాటి. వారిదగ్గర పుస్తకం పట్టినవారిలో ఏదోవిధంగా సంస్కృతవిద్యారంగంలో రాణించనివారు లేరు. వారు గవర్నమెంటు ఎంట్రన్స్ పరీక్షలో పాఠ్యగ్రంథంగా నిర్ధారితమైన ప్రతాపరుద్రీయం పాఠం చెప్పి నాలో అలంకారశాస్త్రబీజావాపం చేసినవారు. నేను మద్రాసు సంస్కృతకలాశాలలో వేదాంతకక్ష్యలో చేరి వేదాంతశాస్త్రాధ్యయనం చేయడానికి వారి ఆశీఃపూర్వకప్రోత్సాహనమే ఏకైకకారణం. వారి పుణ్యస్మృతికి ఈ గ్రంథాన్ని సవినయంగా పరఃశతప్రణామపూర్వకంగా అంకితం చేస్తున్నాను.

96. ఈ వ్యాఖ్యానం అలంకారశాస్త్రస్వరూపం తెలుసుకొనడానికి ఏ కొద్దిమందికి ఉపయోగించినా నా ప్రయత్నం సఫలమైనదని భావిస్తాను.
{{rh|హైదరాబాదు,&lt;br&gt;
24-6-1995.||'''పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు'''}}
{{Center|★★}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g33bmz0pgbarsmfwx3pm35enb4lgf22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224383</id>
    <revision>
      <id>585316</id>
      <parentid>579300</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585316</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1232" sha1="23bo84cm6v82bvntx1k5vyr91jvjx8f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|ac|fwb}}1. ఖడ్గబన్ధః&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf
|Page = 58
|bSize = 600
|cWidth = 476
|cHeight = 171
|oTop = 88
|oLeft = 58
|Location = center
|Description = 
}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;మారారి శక్రరామేభముఖైరాసారరంహసా,
సారారబ్దస్తవా నిత్యం తదార్తిహరణ క్షమా.&lt;/poem&gt;|ref=384}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;మాతా సతానాం సంఘట్టః శ్రియం బాధితసంభ్రమా,
మాన్యాథ సీమా రామాణాం శంమేదిర్యాదుమాది మా.&lt;/poem&gt;|ref=385}}
{{p|ac|fwb}}2. పద్మబన్ధః&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf
|Page = 58
|bSize = 600
|cWidth = 493
|cHeight = 473
|oTop = 425
|oLeft = 49
|Location = center
|Description = 
}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;భాసతే ప్రతిభాసార రసాభాతాహతా విభా,&lt;/poem&gt;|ref=}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>23bo84cm6v82bvntx1k5vyr91jvjx8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585318</id>
      <parentid>585316</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585318</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="cehu9s9faetetpbn2syobv05pw6ykql" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|ac|fwb}}1. ఖడ్గబన్ధః&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf
|Page = 58
|bSize = 600
|cWidth = 476
|cHeight = 171
|oTop = 88
|oLeft = 58
|Location = center
|Description = 
}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;మారారి శక్రరామేభముఖైరాసారరంహసా,
సారారబ్దస్తవా నిత్యం తదార్తిహరణ క్షమా.&lt;/poem&gt;|ref=384}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;మాతా సతానాం సంఘట్టః శ్రియం బాధితసంభ్రమా,
మాన్యాథ సీమా రామాణాం శంమేదిర్యాదుమాది మా.&lt;/poem&gt;|ref=385}}
{{p|ac|fwb}}2. పద్మబన్ధః&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf
|Page = 58
|bSize = 600
|cWidth = 493
|cHeight = 473
|oTop = 425
|oLeft = 49
|Location = center
|Description = 
}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;భాసతే ప్రతిభాసార రసాభాతాహతా విభా,
&lt;/poem&gt;|ref=387}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cehu9s9faetetpbn2syobv05pw6ykql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/59</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224384</id>
    <revision>
      <id>585317</id>
      <parentid>579301</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585317</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="8tb6p6w81cdjd1fux0zp2qc5cg7xuaz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|ac|fwb}}3. మురజబన్ధః&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf
|Page = 59
|bSize = 600
|cWidth = 458
|cHeight = 257
|oTop = 106
|oLeft = 61
|Location = center
|Description = 
}}
{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;సరలా బహులారమృతరలాలిబలారవా,
వారలా బహులామన్దకరలా బహులా మలా&lt;/poem&gt;|ref=386}}
{{p|ac|fwb}}సర్వతోభద్రః&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf
|Page = 59
|bSize = 600
|cWidth = 439
|cHeight = 324
|oTop = 507
|oLeft = 73
|Location = center
|Description = 
}}

{{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=&lt;poem&gt;రసాసారరసాసారసాయతాక్షక్షతాయసా
సాతావాతతవాతాసారక్షతస్త్వస్త్వతక్షర&lt;/poem&gt;|ref=388}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8tb6p6w81cdjd1fux0zp2qc5cg7xuaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224385</id>
    <revision>
      <id>585320</id>
      <parentid>579302</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585320</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2512" sha1="sizg8hq40syg4oyd014wloqy2q55ru2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీ}}
{{Center|శ్రీ మహాగణాధిపతియే నమః}}
{{p|ac|fs150}}కావ్యప్రకాశః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}బాలానందినీ వ్యాఖ్యాసహితః&lt;/p&gt;
{{p||acfs125}}ప్రథమ ఉల్లాసః&lt;/p&gt;
'''వృత్తి'''. గ్రన్ధారమ్భే విఘ్నవిఘాతాయనముచితేష్టదేవతాం గ్రన్ధకృత్ పరామృశతి.
 :
{{Telugu poem|type=కారిక.|lines=&lt;poem&gt;నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీమనన్యపరతన్త్రామ్.
నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి.&lt;/poem&gt;|ref=1}}
'''వృ'''. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్త్రా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్విలక్షణా తు కవివాఙ్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ నమస్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే.
{{p|ac|fwb}}అథ బాలాసన్టినీవ్యాఖ్యాప్రారమ్భః&lt;/p&gt;
&lt;poem&gt;'''వ్యాఖ్యానం'''. నత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్త్రాదిసద్గురూన్,
     వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కరోమ్యాన్ధ్రాబ్దం యథామతి.&lt;/poem&gt;
మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్రగ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనాకార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిన, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sizg8hq40syg4oyd014wloqy2q55ru2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585321</id>
      <parentid>585320</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585321</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="pbxmpq84kcsxc2qn0lqc3vwhasi3f5i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీ}}
{{Center|శ్రీ మహాగణాధిపతియే నమః}}
{{p|ac|fs150}}కావ్యప్రకాశః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}బాలానందినీ వ్యాఖ్యాసహితః&lt;/p&gt;
{{p||acfs125}}ప్రథమ ఉల్లాసః&lt;/p&gt;
'''వృత్తి'''. గ్రన్ధారమ్భే విఘ్నవిఘాతాయనముచితేష్టదేవతాం గ్రన్ధకృత్ పరామృశతి.
{{Telugu poem|type=కారిక.|lines=&lt;poem&gt;నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీమనన్యపరతన్త్రామ్.
నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి.&lt;/poem&gt;|ref=1}}
'''వృ'''. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్త్రా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్విలక్షణా తు కవివాఙ్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ నమస్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే.
{{p|ac|fwb}}అథ బాలాసన్టినీవ్యాఖ్యాప్రారమ్భః&lt;/p&gt;
&lt;poem&gt;'''వ్యాఖ్యానం'''. నత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్త్రాదిసద్గురూన్,
     వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కరోమ్యాన్ధ్రాబ్దం యథామతి.&lt;/poem&gt;
మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్రగ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనాకార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిన, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pbxmpq84kcsxc2qn0lqc3vwhasi3f5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585322</id>
      <parentid>585321</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585322</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="kpzin8il6hx78m0o9alp8cuqtiqgoui" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీ}}
{{Center|శ్రీ మహాగణాధిపతియే నమః}}
{{p|ac|fs150}}కావ్యప్రకాశః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}బాలానందినీ వ్యాఖ్యాసహితః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs125}}ప్రథమ ఉల్లాసః&lt;/p&gt;
'''వృత్తి'''. గ్రన్ధారమ్భే విఘ్నవిఘాతాయనముచితేష్టదేవతాం గ్రన్ధకృత్ పరామృశతి.
{{Telugu poem|type=కారిక.|lines=&lt;poem&gt;నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీమనన్యపరతన్త్రామ్.
నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి.&lt;/poem&gt;|ref=1}}
'''వృ'''. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్త్రా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్విలక్షణా తు కవివాఙ్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ నమస్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే.
{{p|ac|fwb}}అథ బాలాసన్టినీవ్యాఖ్యాప్రారమ్భః&lt;/p&gt;
&lt;poem&gt;'''వ్యాఖ్యానం'''. నత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్త్రాదిసద్గురూన్,
     వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కరోమ్యాన్ధ్రాబ్దం యథామతి.&lt;/poem&gt;
మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్రగ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనాకార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిన, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kpzin8il6hx78m0o9alp8cuqtiqgoui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585323</id>
      <parentid>585322</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585323</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="c0sh2r2bit3504osmqlvjt2l3555864" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీ}}
{{Center|శ్రీ మహాగణాధిపతియే నమః}}
{{p|ac|fs150}}కావ్యప్రకాశః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}బాలానందినీ వ్యాఖ్యాసహితః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs125}}ప్రథమ ఉల్లాసః&lt;/p&gt;
'''వృత్తి'''. గ్రన్ధారమ్భే విఘ్నవిఘాతాయనముచితేష్టదేవతాం గ్రన్ధకృత్ పరామృశతి.
{{Telugu poem|type=కారిక.|lines=&lt;poem&gt;నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీమనన్యపరతన్త్రామ్.
నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి.&lt;/poem&gt;|ref=1}}
'''వృ'''. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్త్రా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్విలక్షణా తు కవివాఙ్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ నమస్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే.
{{p|ac|fwb}}అథ బాలానన్టినీవ్యాఖ్యాప్రారమ్భః&lt;/p&gt;
&lt;poem&gt;'''వ్యాఖ్యానం'''. నత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్త్రాదిసద్గురూన్,
     వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కరోమ్యాన్ధ్రాబ్దం యథామతి.&lt;/poem&gt;
మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్రగ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనాకార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిన, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c0sh2r2bit3504osmqlvjt2l3555864</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585324</id>
      <parentid>585323</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585324</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="9qvnibso2mml8alwxy470hqimb7b274" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీ}}
{{Center|శ్రీ మహాగణాధిపతియే నమః}}
{{p|ac|fs150}}కావ్యప్రకాశః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}బాలానందినీ వ్యాఖ్యాసహితః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs125}}ప్రథమ ఉల్లాసః&lt;/p&gt;
'''వృత్తి'''. గ్రన్ధారమ్భే విఘ్నవిఘాతాయనముచితేష్టదేవతాం గ్రన్ధకృత్ పరామృశతి.
{{Telugu poem|type=కారిక.|lines=&lt;poem&gt;నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీమనన్యపరతన్త్రామ్.
నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి.&lt;/poem&gt;|ref=1}}
'''వృ'''. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్త్రా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్విలక్షణా తు కవివాఙ్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ నమస్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే.
{{p|ac|fwb}}అథ బాలానన్దినీవ్యాఖ్యాప్రారమ్భః&lt;/p&gt;
&lt;poem&gt;'''వ్యాఖ్యానం'''. నత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్త్రాదిసద్గురూన్,
     వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కరోమ్యాన్ధ్రాబ్దం యథామతి.&lt;/poem&gt;
మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్రగ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనాకార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిన, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9qvnibso2mml8alwxy470hqimb7b274</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585325</id>
      <parentid>585324</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585325</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="i9bl36dgo8i8zgzt79zfdinv3d5eei7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీ}}
{{Center|శ్రీ మహాగణాధిపతియే నమః}}
{{p|ac|fs150}}కావ్యప్రకాశః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}బాలానందినీవ్యాఖ్యాసహితః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs125}}ప్రథమ ఉల్లాసః&lt;/p&gt;
'''వృత్తి'''. గ్రన్ధారమ్భే విఘ్నవిఘాతాయనముచితేష్టదేవతాం గ్రన్ధకృత్ పరామృశతి.
{{Telugu poem|type=కారిక.|lines=&lt;poem&gt;నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీమనన్యపరతన్త్రామ్.
నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి.&lt;/poem&gt;|ref=1}}
'''వృ'''. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్త్రా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్విలక్షణా తు కవివాఙ్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ నమస్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే.
{{p|ac|fwb}}అథ బాలానన్దినీవ్యాఖ్యాప్రారమ్భః&lt;/p&gt;
&lt;poem&gt;'''వ్యాఖ్యానం'''. నత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్త్రాదిసద్గురూన్,
     వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కరోమ్యాన్ధ్రాబ్దం యథామతి.&lt;/poem&gt;
మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్రగ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనాకార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిన, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i9bl36dgo8i8zgzt79zfdinv3d5eei7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224389</id>
    <revision>
      <id>585326</id>
      <parentid>579320</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585326</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4482" sha1="q1xryecbiy1yhhzyoewil14agwrejiv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;నిర్విఘ్నంగా సమాప్తి పొందించగలిగిన, ఇష్టదేవత యైన భారతిని, సరస్వతీదేవిని, స్మరిస్తున్నాడు.

నియతీతి- నియతికృతనియమరహితామ్ = దైవంచేత లేదా అదృష్టంచేత కల్పించబడిన నియమాలు లేనిదీ, హ్లాదైకమయీమ్ = కేవలం ఆనందస్వరూపమైనదీ, అనన్యపరతన్త్రామ్ = ఇతరకారణాలమీద వేటిమీదా ఆధారపడనిదీ, నవరసరుచిరామ్ = తొమ్మిదిరసాలతో మనోహరంగా ఉన్నదీ అయిన, నిర్మితిమ్ = నిర్మాణాన్ని, ఆదధతీ = చేస్తూన్న, కవేః భారతీ = కవియొక్క భారతి, జయతి = సర్వోత్కర్షతో ఉన్నది.

'''వివరణం'''. ఈ ప్రార్థనాశ్లోకంలో కావ్యప్రకాశకారుడు, బ్రహ్మదేవుడు చేసే సృష్టికంటె కవి చేసే (కావ్య)సృష్టి విశిష్టమైనది అని చెపుతూ ఆ కవి భారతిని స్మరిస్తున్నాడు. సరస్వతి విద్యాధిదేవత. అందుచేత కవిభారతియే భారతి (సరస్వతి); భారతియే కవిభారతి. ఈ విధంగా కవిభారతీస్తుతి భారతీస్తుతియే అవుతుంది గాన ఈ శ్లోకం కవిభారతిని ప్రశంసిస్తూ భారతీదేవిని కూడా స్తుతిస్తూన్నది. అందుచేత మంగళశ్లోకంగా పరిగణింపబడుతుంది. ఈ విషయాన్నే రచయిత వృత్తిలో విశదీకరిస్తున్నాడు :-

నియతిశక్త్యా ఇతి :- నియతిశక్తి అనగా అసాధారణమైన ధర్మం. పద్మంలో పద్మత్వం ఉంది. ఈ పద్మత్వం అనే అసాధారణధర్మం, (ఇతరపుష్పాలలో లేని ధర్మం) దేనిలో ఉంటుందో దానిలో విశిష్టమైన పరిమళం మొదలైనవి ఉంటాయి. ఆ ధర్మం లేని పుష్పాదులలో అలాంటి సౌరభాదులు ఉండవు. అందుచేత బ్రహ్మ చేసే సృష్టి ఇలాంటి అసాధారణధర్మాలమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అనగా అలాంటి ధర్మం ఉన్నదానికే పరిమళాదులను ఇవ్వకలుగుతుంది. లేదా 'నియతిశక్తి ' అనగా అదృష్టం; దైవశక్తి బ్రహ్మదేవుని సృష్టి యా ప్రాణుల అదృష్టంచేత కట్టబడి ఉంటుంది. దానికి లోబడి ఉండే బ్రహ్మ సుఖదుఃఖాదులను ఇస్తాడు. తానుగా స్వతంత్రించి ఏమీ ఇవ్వజాలడు. అయితే కవి చేసే నిర్మాణం ఈ విధంగా అసాధారణధర్మాలమీద కాని, దైవాదులమీదకాని ఆధారపడదు. కవి ఎలా తలుచుకుంటే అలాగే వర్ణించగలడు. అదేవిధంగా బ్రహ్మ చేసే సృష్టి సత్త్వరజస్తమోగుణాలతో సంబంధించి ఉంటుంది. అందుచేత ఈ జగత్తులో సత్త్వగుణధర్మమైన సుఖం, రజోగుణధర్మమైన దుఃఖం,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q1xryecbiy1yhhzyoewil14agwrejiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>224390</id>
    <revision>
      <id>585327</id>
      <parentid>579321</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T11:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585327</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4208" sha1="msu1bryx89zc6y7mf19fz1qra82o45y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తమోగుణధర్మమైన మోహం ఈ మూడూ కూడా ఉంటాయి. కవిరచనలో కేవలం సుఖం (ఆనందం) మాత్రమే ఉంటుంది. బ్రహ్మసృష్టికి పూర్తి స్వాతంత్ర్యం లేదు. పరమాణువులు మొదలైన ఉపాదానకారణాలు, కర్మ మొదలైన సహకారి కారణాలు-వీటిమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. కవిసృష్టికి ఇలాంటి పారతంత్ర్యం లేదు. (కుండకు మట్టి ఉపాదానకారణం. కఱ్ఱ, చక్రం మొదలైనవి సహకారికారణాలు). బ్రహ్మసృష్టిలో ఆరు రసాలు మాత్రమే (మధురామ్లాదులు) ఉన్నాయి. అవి అన్నీ ఆనందాన్నే కలిగిస్తాయనే మాట లేదు. కవిసృష్టిలో తొమ్మిది రసాలు ఉంటాయి. అన్నీ ఆనందం కలిగించేవే. ఈ విధంగా కవివాఙ్నిర్మాణం బ్రహ్మదేవుని నిర్మాణంకంటే విలక్షణమైనది. అందుచేతనే అది, జయతి = సర్వోత్కర్షతో ఉన్నది. సర్వోత్కృష్టమై ఉన్నది అని చెప్పడంచేత 'నమస్కరిస్తున్నాను'
అని సూచితం అవుతున్నది. అందుచేత ఇలాంటి కవిభారతికి నమస్కరిస్తున్నాను అని భావం.

'''వృ'''. ఇహాభిధేయం సప్రయోజనమిత్యాహ-
{{Telugu poem|type=కా.|lines=&lt;poem&gt;కావ్యం యశసే౽ర్థకృతే వ్యవహారవిదే శివేతరక్షతయే
సద్యః పరనిర్వృతయే కాన్తాసంమితతయోపదేశయుజే.&lt;/poem&gt;|ref=2}} 
'''వ్యా'''. ఇహేతి. ఈ గ్రంథంలో ప్రతిపాదించనున్నదానికి ప్రయోజనం ఉన్న దని చెప్పుచున్నాడు. అనగా ఈ కావ్యప్రకాశ అనే గ్రంథం కావ్యలక్షణాలను గూర్చి చెప్పడంకోసం, ఎలా వ్రాస్తే కావ్యం అవుతుందో తెలపడంకోసం నిర్మించబడింది. అందుచేత ఏ కావ్యాన్ని గూర్చి విశదీకరించడంకోసం ఈ గ్రంథం వ్రాయబడిందో ఆ కావ్యానికి ఏది ప్రయోజనమో అదే దీనికి కూడా ప్రయోజనం అని భావం.

కావ్యమితి- కావ్యమ్ = కావ్యం, యశసే= యశస్సుకొరకు, అర్థకృతే = ధనంకొరకు, వ్యవహారవిదే = వ్యవహారజ్ఞానంకొరకు, శివేతరక్షతయే = అమంగళాలను నశింపచేయడంకొరకు, సద్యః పరనిర్వృతయే = చదివిన వెంటనే గొప్ప ఆనందంకొరకు, కాన్తాసంమితతయా = ప్రియురాలితో సమానమైనదవడంచేత, ఉపదేశయుజే = ఉపదేశంకొరకు, అవుతుంది. అనగా కావ్యంవల్ల యశస్సు లభిస్తుంది; ధనం లభిస్తుంది. లోకవ్యవహారజ్ఞానం కలుగుతుంది. అమంగళాలు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>msu1bryx89zc6y7mf19fz1qra82o45y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:కావ్యాదర్శః.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>228339</id>
    <revision>
      <id>585294</id>
      <parentid>584713</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585294</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="phc7k8v5vowu8gn9clofub8zq4qkn6a" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కావ్యాదర్శః]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:దండి|దండి]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడెమీ
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=1981
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>phc7k8v5vowu8gn9clofub8zq4qkn6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228400</id>
    <revision>
      <id>584777</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584777</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2823" sha1="7nx1zrazwflyfdyf74159rc8snwuhwn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}6. ప్రచండ చండికా పటలము&lt;/p&gt;

1. ప్రచండ చండికను గుఱించి వ్యాఖ్యానించెదము.

2. ఆమె దశమహా విద్యలలో నాఱవది.

3. ప్రచండచండికయే ఛిన్నమస్త యను నామాంతరము కలది.

4. కాళీ తత్త్వముచే ప్రచండచండికాతత్త్వము వ్యాఖ్యాతమయ్యెను.

5. కాని కొంత విశేషమున్నది.

6. సామాన్యముగా పరిణామములను గల్పించు విద్యుచ్ఛక్తి కాళి.

7. ప్రభువుయొక్క ఆయుధభూతమగు విద్యుచ్ఛక్తి (శాసించునది) ప్రచండచండిక.

8. కనుకనే యీమెను 'వజ్రవైరోచనీయా' అనియు పిలుచు చున్నారు.

9. వజ్రమే ప్రభువుయొక్క ఆయుధము.

10. విరోచనుని శక్తి ‘వైరోచనీయా'.

11. విశేషముగా (వజ్రముచే) బ్రకాశించు ప్రభువగుటచే విరోచను డయ్యెను. (కనుక వజ్రమందు బ్రకాశింపజేయు శక్తి వైరోచనీయాయగును.)

12. వైరోచనీ యనియు పేరున్నది.

13. 'కర్మఫముల ననుగ్రహించునది వైరోచనీ' అను నర్థముగల మంత్ర మిక్కడ ప్రమాణము.

14. ఈ విద్య కధిదైవతము 'మధ్యమ'.

15. కాళీ, సుందరీ, భువనేశ్వరీ విద్యలకు దేవతయైన మధ్యమను 'గౌరి' యందురు. ఈమెనే 'ఇంద్రాణి' యనియు కొందఱు పిలుతురు. (ఆ యింద్రాణియే ప్రచండ చండిక యగుచున్నది.)

16. నామభేదమేకాని వ్యక్తిభేదము లేదని (అనగా నధిష్టానతత్త్వముచే నిఱువురు కారని) వాసిష్ఠగణపతిముని యభిప్రాయము.

17. వ్యక్తిభేదమున్నట్లు తోచినయెడల నది యొకేస్వరూపము యొక్క వేషభేదమగును (కాని యితరము కాదు).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7nx1zrazwflyfdyf74159rc8snwuhwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/88</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228401</id>
    <revision>
      <id>584778</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 వక్రోక్తి జీవితము (అక్షరములు) ఒకానొక విచ్చిత్తివిశేషముచేత అనిర్వచనీయ మగు ఏదియో ఒక దానిని సమర్పించుచున్నవి, అని చెప్పుట కవికి అభీష్టము.. వి. ఈ వైశిష్ట్యమును సూచించు శక్తి...'</comment>
      <origin>584778</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="2kve02aoxm8bedrqbvua4z29wc53379" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;82
వక్రోక్తి జీవితము
(అక్షరములు) ఒకానొక విచ్చిత్తివిశేషముచేత అనిర్వచనీయ మగు ఏదియో ఒక
దానిని సమర్పించుచున్నవి, అని చెప్పుట కవికి అభీష్టము..
వి. ఈ వైశిష్ట్యమును సూచించు శక్తి 'ధ్వనన్తి' అను పదమునకే
ఉన్నది గాని, 'జల్పని' 'వదన్తి' ఇత్యాదిపదములకు లేదు. గాన ఇది క్రియా
వైచిత్ర్యమునకు మూడవ ఉదాహరణ మని యభిప్రాయము,
వ్యా, ఇపుడు &quot;వక్రతాయాః పరోప్యక్తి ప్రకారం ప్రత్యయాశ్రయః&quot;
అనెడు కారికాంశమును వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు..
వక్రభావము యొక్క మరి యొక భేదము కూడ ఉన్నది. ఎట్టిది ?
ప్రత్యయము నాశ్రయించినది. ప్రత్యయః - సుపత్యయమును, తిజ్ ప్రత్యయ
మును, దేనికి, ఆశ్రయః = స్థానమో, అట్టిరి. ఆ ప్రత్యయాశ్రయవక్రతకు
గూడ సంఖ్యావైచి త్యముచే లభించునది. కారక వైనిత్యము దేలభించునది, పురుష
వైచిత్ర్యముచే లభించునది— అని అనేక ప్రకారములు సంభవించును. కావ్య
బంధమునందు శోభను సంపాదించుటకై ఎచట విచిత్ర మగు వచనము నిబం
ధింపబడునో అచట సంఖ్యావైచిత్ర్యవిహిత మగు వక్రత్వ ముండును.
ఎట్లన
&quot;మైథిలీ యస్య దారాః&quot;
&quot;మైథిలి ఎవ్వని దారలో&quot;
వి ఇచట 'వైథిలీ యస్య భార్యా' అనుటకు బదులు &quot;దారా? &quot; అను
బహువచనాంత పదమును ప్రయోగించుటలో నౌక విధ మగు చమత్కార
మున్నది గాన ఇది సంఖ్యావైచిత్ర్యవిహిత మగు వక్రతకు ఉదాహరణ మని
యభిప్రాయము.
ఇంకను ఎట్లనగా—
&quot;ఫుల్లేన్డీవరకాననాని వయనే పాణీ సరోజాకరా!&quot;
84
&quot;ఆమె (రెండు) నేత్రములు వికసించిన పద్మవనములు (రెండు) హస్త
ముఖ పద్మనిధానములు&quot;
(తాపనవత్సరాజ చరితము) 1-88&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2kve02aoxm8bedrqbvua4z29wc53379</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/89</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228402</id>
    <revision>
      <id>584779</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 ఇచట ద్వివచన బహువచనములకు నయనే అను ద్వివచనాంతమునకు 'పుల్లేందీవర కాననాసి' అను బహువచనాంతరముతోడను, 'పాణి' అను ద్వివచ నాంతమురకు, 'సరోజాకరాః' అను బహువచనాంతముతోడప) సామానాధి కరణ్య...'</comment>
      <origin>584779</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3302" sha1="2wx6lrwhge3xr3bwhsjftsae0p4f3kj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;88
ఇచట ద్వివచన బహువచనములకు నయనే అను ద్వివచనాంతమునకు
'పుల్లేందీవర కాననాసి' అను బహువచనాంతరముతోడను, 'పాణి' అను ద్వివచ
నాంతమురకు, 'సరోజాకరాః' అను బహువచనాంతముతోడప) సామానాధి
కరణ్యము ఎంతయు చక్కగ నున్నది.
ఆదేతన మగు పదార్థమునందు గూడ చేతనత్వము నారోపించి క్రియతో
సంబంధించుట యను లక్షణము గల కర్తృత్వాధికారకత్వము, చేతనమునకు
వలె, రసాదిపోషణమునిమిత్తమై, ఎచట నిబంధింపబడునో అచట కారక
చిత్ర కృతమగు వక్రత్వ ముండును.
వి. కర్త, కర్మ, కరణము, హేతువు, సంప్రధానము, ఆపాదానము,
అధికరణము అని కారకములు ఏడు విధములు, క్రియకో ఆశ్వయించుడానికి
కారకము అని పేరు &quot; రామేణ ఫలం భవ్యతే&quot; అనునపుడు రాముడు
కర్త, ఫలము కర్మ, ఈ రెండును భక్షించుట అనెడు క్రియతో ఆశ్వయించు
దున్నవి గాన కారకములు,
ఆచేతనపదార్థము కూడ చేతనము వలె ఏదైన ఒక పనిని స్వతంత్రముగ
చేయుచున్నట్లు (by Personification) వర్ణించి దానియందు కర్తృత్వానిక
మును ఆరోపించినచో కారకపై చిత్ర్యవిహిత మగు వక్రత్వమని యభిప్రాయము,
ఎట్లనగా
“స్తనద్వంద్వం మనం స్నపయతి బలాద్బాప్పనివహో
హఠాద సఃకణం లుఠతి న రస పఞ్చమరవః.
శరజ్జ్యోత్స్నా పాండుః పఠతి చ కపోలః కరతలే
న జానీమ స్తస్యాః క ఇవ హి వికార వ్యతికరణ&quot;
65
&quot;బాష్పసముదాయము, స్తనద్వంద్వమును మెల్లమెల్లగ బలాత్కారముగ
స్నానము చేయించుచున్నది. హఠాత్తుగ సరస మగు పంచమధ్వని కంఠము
లోపల దొరలుచున్నది. శరత్కాలమునందలి వెన్నెల వలె తెల్ల నైన చెక్కిలి
అరచేతిలో పడుచున్నది. ఆమెకు కలిగిన వికారసంబంధము ఎట్టిదో తెలియ
జాలము&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2wx6lrwhge3xr3bwhsjftsae0p4f3kj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/90</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228403</id>
    <revision>
      <id>584780</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 వక్రోక్తి జీవితము ఇచట బాప్పనివహాదులు అచేతనము లైనను కవి వాటికి చేతనత్వమును ఆరోపించి కర్తృత్వమును కూర్చినాడు. ఆమె వివశురాలై యుండగా జుప్ప వివహాదు లీవిధముగ వ్యవహరించుచున...'</comment>
      <origin>584780</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3615" sha1="9ecakkjbsuovej1x4z7z9775i8kjgne" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;84
వక్రోక్తి జీవితము
ఇచట బాప్పనివహాదులు అచేతనము లైనను కవి వాటికి చేతనత్వమును
ఆరోపించి కర్తృత్వమును కూర్చినాడు. ఆమె వివశురాలై యుండగా జుప్ప
వివహాదు లీవిధముగ వ్యవహరించుచున్నవి. ఆమె మాత్రము ఏమియు చేయ
జాలకున్నదని (ఈ కర్తృత్వారోపణమునందలి) అభిప్రాయము. మరియొక
విశేషమేమనగా- కపోలాదికము లగు ఆమె అవయవములకు కలిగిన ఈ అవస్థ
అన్మదాదులకు ప్రత్యక్షముగ గోచర మగుచున్నది. ఆమె లోపల నున్న వికార
వ్యతికరము అనుభవైక గోచర మగుటచే అది ఎట్టిదో తెలియణాలము.
ఇంకను ఎట్లనగా—
రాపాచార్యస్త్రీపుర విజయీ కార్తికేయో విజేయః
శస్త్రవ్యస్తం సదన ముదధిర్భూరియం హన్తకారః ।
అస్త్యేపై తత్ కిము కృతవతా రేణుకాకణ్ణబాధాం
బద్ధస్పర్ధస్తవ పరశునా లజ్జోతే చన్ద్రహాసః॥
66
[ బాల రామాయణము II-87]
&quot;త్రిపుర విజేత యగు శివుడు ధనుర్విద్యాచార్యుడు; కుమారస్వామి
ఉయింపబడినవాడు (ఆయింపదగినవాడు). ఆయుధముచే దూరముగా తొలగింప
ఆడిన సముద్రము నివాసస్థానము ఈ భూమి హంతకారము; ఇది యంతయు
ఉండనే ఉన్నది; కాని రేణుకకు కంఠబాధను కలిగించిన నీ గండ్రగొడ్డలితో
స్పర్ధకు దిగిన నా చంద్రహాసము (రావణుని కత్తికి పేరు) సిగ్గు పడుచున్నది&quot;.
వ్యా ఇచట చంద్రహాసము సిగ్గు పడుచున్నది అని చెప్పుటలో (అదేతన
మగు ఖడ్గమున చేతనధర్మ మగు సిగ్గుపడుట యననది ఆరోపింపబడినది గాన)
పూర్వము నందు వలె కారక వైచిత్ర్యము ప్రతీత మగుచున్నది.
వి. పై శ్లోకము బాలరామాయణము ద్వితీయాంకములోనిది. పరశు
రామునితో రావణుడు అన్న మాట తివి. 'హకార' మనగా అతిథిబలి యని
కొందరు వ్యాఖ్యాతలు
“గ్రాసప్రమాణా భివా స్యాత్ అగ్రం గ్రాసచతుష్టయం
అగ్రం చతుర్గుణం ప్రాహుర్హన్త కారం ద్విజోత్తమా!&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ecakkjbsuovej1x4z7z9775i8kjgne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/91</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228404</id>
    <revision>
      <id>584781</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము అను మార్కడేయపురాణవాక్యము 86 ననుసరించి పదహారు సముల భిక్షకు హంతకార మని పేరు. పరశురాముడు భూమి నంతను జయించి దానిని కశ్యవునకు భిక్షగా నిచ్చినా డని యభిప్రాయము. వ్...'</comment>
      <origin>584781</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3356" sha1="7514ymkafie483yxq1gitff7wezo7ph" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
అను మార్కడేయపురాణవాక్యము
86
ననుసరించి పదహారు సముల
భిక్షకు హంతకార మని పేరు. పరశురాముడు భూమి నంతను జయించి దానిని
కశ్యవునకు భిక్షగా నిచ్చినా డని యభిప్రాయము.
వ్యా, కవులు ఎచట ప్రత్యక్తకును అనగా స్వత్వమునకు, (తాను లేదా
నేను అనుటకును), పరత్వమునకును విపర్యాసమును ప్రయోగింతురో అరట
పురుష వైచిత్ర్యకృత మగు వక్రత్వ ముండును.
వి. తాను లేదా నేను అని చెప్పు నవుడు ఉత్తమపురుషమును, పరులను
గూర్చి చెప్పునపుడు ప్రథమమధ్యమపురుషములును రావలసి యుండ తద్విప
ర్యాసమును చేయుదురని భావము.
వ్యా. యుష్మచ్ఛబ్దము గాని, అస్మచ్ఛబ్దము గాని ప్రయోగింపవలని
యున్నపుడు కావ్యము నందు వైచిత్ర్యముకొరకై ప్రాతిపదికమాత్రమును నిబం
ధింతురు. ఎట్లనగా-
&quot;అస్మద్భాగ్య విపర్యయాద్యది పరం దేవో న జానాతి తమ్&quot;. 67
(ఇది వెనుక 48 వ శ్లోకముగ ఉదాహరింపబడినది)
&quot;ప్రభువుగారు అతనిని గూర్చి ఎరుగక పోయినచో నది మా దుర
దృష్టమువలననే&quot;,
వ్యా ఇచట 'త్వం న జానాని' (నీవు ఎరుగవు) అని చెప్పుటకు
ఇదులు &quot;దేవో న జానాతి&quot; (ప్రభువు ఎరుగడు) అని చెప్పబడినది. కావున
ఇచట మధ్యమపురుషమునకు బదులు ప్రథమపురుషము ప్ర యుక్త మణ
కావ ఇది పురుషవక్రతారూప మగు ప్రత్యయవక్రతయందలి తృతీయ
భేదము.
అన. పై ఉదాహరణమున ప్రాతిపదికమును క్రియాపదమును గూడ
ప్రథమపురుషవాచకములై యున్నవి. కొన్ని యడం ప్రాతిపదికము మాత్రమే
ఉండవచ్చు నని చెప్పుచున్నాడు;
వ్యా. ఈ విధముగ యుష్మదాదిశబ్దముల మార్పు క్రియాపదము
లేకుండగ ప్రాతిపదికమాత్ర ప్రయోగమునందు గూడ కానవచ్చుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7514ymkafie483yxq1gitff7wezo7ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/92</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228405</id>
    <revision>
      <id>584782</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఉదా :- &quot;ఆయం జనః ప్రష్టుమనా స పోధనే వక్రో క్తి జీవితము న చేద్రహస్యం ప్రతివ క్తుమర్హసి&quot; (కుమా. 5-40) 68 &quot;ఓ తపోధనురాలా । ఈ జనుడు (నేను) ప్రశ్నించుటకు అభిలషించు చున్నాడు; రహస్యము కానిచో ప...'</comment>
      <origin>584782</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3224" sha1="o3lhft0dn8qwxpcrpy6p5cn2aplkcy4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఉదా :-
&quot;ఆయం జనః ప్రష్టుమనా స పోధనే
వక్రో క్తి జీవితము
న చేద్రహస్యం ప్రతివ క్తుమర్హసి&quot; (కుమా. 5-40)
68
&quot;ఓ తపోధనురాలా । ఈ జనుడు (నేను) ప్రశ్నించుటకు అభిలషించు
చున్నాడు; రహస్యము కానిచో ప్రతివచన మిమ్ము&quot;.
వి. ఇవి పార్వతి తపస్సు చేయుచుండగా శివుడు బ్రహ్మచారి వేషమున
వచ్చి పలుకు మాటలు.
ఇచట 'అహం ప్రష్టుకామ॥ &quot;నేను అడుగ దలచుచున్నాను&quot; అని
చెప్పవలసి యుండగా, తా నా విషయమున తటస్ట్లు డని సూచించుటకై 'ఆయం
జనః' అని చెప్పబడినది. ఇంకను ఎట్లనగా :-
&quot;సోఒయం దంభధృతవ్రతః&quot;
(ఇది వెనుక సంవృతి వక్రతకు ఉదాహరణముగ చూపబడినది)
68
వ్యా. ఇచట 'సోఒహం' అని చెప్పవలసి యుండ వెనుకటి ఉదాహరణము
నందువలె (రాఓస్య నిర్ధాక్షిణ్యాది ప్రతీతికొరకై 'ఆయం' అని ప్రయోగించుటచే
వైచిత్ర్య ప్రతీతి కలుగుచున్నది.
బడినవి.
ఈ పక్రతాభేదములు కొన్ని ముఖ్యము లగుటచే ఉదాహర ణార్థమై చూప
ఇంకను మిగిలినవి కొన్ని వేలకొలది సంభవించును కావున మహాకవి
ప్రవాహమున సహృదయులచే స్వయముగ ఊహించుకొనదగినవి.
19
ఈ విధముగ వాక్యమునకు అవయవములగు పదములకు, ఆవయవము
అగు వర్ణాదుల ద్వారా సంభావ్యము లగు వక్రత్వమును వ్యాఖ్యానించి ఇపుడు
పదసముదాయరూపమగు వాక్యము యొక్క వక్రత్వము వ్యాఖ్యానింపబడు
చున్నది.
కా. వాక్యస్య వక్రభావోఒన్యో భిద్యతే యః సహస్రధా
యత్రాలంకారవర్గో సౌ సర్వోప్యన్త దృవిష్యతి.
20
&quot;సహస్రభేదభిన్నమగు వాక్యవక్రత్వ మనునది మరి యొకటి కలదు.
ఈ ఉపమాద్వలంకారవర్గ మంతయు దీనియందు [వాక వక్రత్వమునందు]
అంతర్భూత మగును&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o3lhft0dn8qwxpcrpy6p5cn2aplkcy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/93</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228406</id>
    <revision>
      <id>584783</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 87 = &quot;వాక్యస్య వక్రభావాన్యం&quot; వాక్యస్య = పదసముదాయభూత మైన వాక్యముయొక్క, &quot;అవ్యయములతోడను, కారకములలోడను విశేషణముల తోడను, కూడినక్రియ వాక్యము&quot; అని ఏది ప్రసిద్ధమో అట్ట...'</comment>
      <origin>584783</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3628" sha1="swl0dtky4omsiokdkmz0ktas4fr18r8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
87
=
&quot;వాక్యస్య వక్రభావాన్యం&quot; వాక్యస్య = పదసముదాయభూత మైన
వాక్యముయొక్క, &quot;అవ్యయములతోడను, కారకములలోడను విశేషణముల
తోడను, కూడినక్రియ వాక్యము&quot; అని ఏది ప్రసిద్ధమో అట్టి శ్లోకాదివాక్యము
యొక్క వక్రభావం = వర్ణన శైలియందలి వైచిత్ర్యము, అన్యః = పూర్వము
నందుచెప్పబడిన (వర్ణవిశ్యాసవక్రత, పదవూర్వార్ధవక్రత, ప్రత్యయాశ్రితవక్రత
అనెడు) వక్రతలకంటే భిన్న మైన, పదసముదాయవైచిత్ర్యముపై ఆధారపడి
యుండు ఒకానొక వైచిత్ర్యము సంభవించును.
ఎట్లనగా :-
ఉపస్థితాం పూర్వమపాస్య లక్ష్మీం
వనం మయా సార్ధమసి ప్రపన్న
త్వామాశ్రయం ప్రాప్యతయా ను కోపాతో&quot;
సోడాస్మిన త్వద్భవనే వన స్త్రీజ
70
[రఘువంశము 14-80]
(ఆరణ్యమున పరిత్యక్త యగు సీత లక్ష్మణుని ద్వారా రామునకు
పంపిన సందేశములోని దీ వాక్యము)
&quot;పూర్వము నిన్ను చేరిన అక్ష్మీని విడచి, నాతో కూడ వనమును,
చేరినావు. (ఇపుడు) నిన్ను ఆశ్రయించుకొని, ఆ లక్ష్మి కోపముచే నేను నీ
గృహమునందు నివసించుటను సహింపజాలకపోయినది కాబోలు&quot;.
70
వ్యా- ఇది ఆ విధముగ అతి కరుణాక్రాంతాంతఃకరణ యుగు సీతాదేవి,
భర్తకు సందేశముగ పంపిన వాక్యము. నీ సేవకై దగ్గిరకు దేరిన లక్ష్మిని
విడచి పూర్వము నాతో అరణ్యమునకు వెళ్ళిన నీవిషయమున ఇది (నా పరి
త్యాగము) స్వప్నమునం దైనను సంభావ్యము కాదు. లక్ష్మి
కోపమువలననే, అనగా స్త్రీ సహజ మగు సపల్నీ ద్వేషమువలననే, నీ గృహము
నందు నివసించుచున్న నన్ను సహింప (చూడ) జాలకపోయినది&quot;. దీని యభి
ప్రాయమేమనగా— “ఆ నాడు అట్టి దుఃఖమయ మగు అవస్థదేత ఎగుడు
దిగుడుగా నున్న సమయమునందు కూడ నన్ను ఆ విధమగు అనుగ్రహమనకు
పాత్ర మైన దానినిగ చేసి, శివుడు సామ్రాజ్యము లభించిన పిమ్మట నిష్కారణ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>swl0dtky4omsiokdkmz0ktas4fr18r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/94</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228407</id>
    <revision>
      <id>584784</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వక్రో క్తి జీవితము మగ పరిత్యజించి అవమానపాత్ర మైన దానినిగ చేసినావు. ఇది యుక్తమా ఆయుక్తమా అను విషయమును వ్యవహారపరంపర బాగుగ తెలిసిన నీవే స్వయ మగ ఆలోచించుకొనుము | | వక్రభావముకూ...'</comment>
      <origin>584784</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3473" sha1="tcuhlczrlazt2u1yxyb3yhja6dhc4id" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;వక్రో క్తి జీవితము
మగ పరిత్యజించి అవమానపాత్ర మైన దానినిగ చేసినావు. ఇది యుక్తమా
ఆయుక్తమా అను విషయమును వ్యవహారపరంపర బాగుగ తెలిసిన నీవే స్వయ
మగ ఆలోచించుకొనుము |
| వక్రభావముకూడ ఆవిధమైనది. ఏది, సహస్రధాభిద్యతే = అనేక
విధములగు భేదమును పొందుచున్నదో. ఇచట సహస్రశబ్దము, 'సహస్రదలమ్'
(చాల దళములు గల పద్మము) అను పదము వలె ఎక్కువ సంఖ్యను మాత్రమే
బోధించును; కాని వెయ్యి అను నియత మగు అర్థమును బోధించునది కాదు.
ఏలయన కవి ప్రతిభఅనంతము గాన (కవి ప్రతిభాజన్య వాక్యపక్రతకు కూడ)
నియతసంఖ్యాకత్వము కుదరదు.
=
బహుప్రకార మగు ఈ వాక్యపకత్వ మెట్టిదో మాకు తెలియుట లేదు.
అని ఆశంకించుకొని చెప్పుచున్నాడు. &quot;యత్రాలంకార వర్గసౌ సర్వోప్మన్త
ర్భవిష్యతి&quot;. యత్ర = దేనియందు, అసౌ ఈ, అలంకారవర్గః = కవి ప్రవా
హమునందు ప్రసిద్ధ మగు ప్రతీతి గల ఉపమాద్యలంకార సముదాయము. సర్వః
అంతయు, ఆనర్భవిష్యతి అంతర్భావమును పొందగలదో, అది వేరుగ
నుండ జాలదు. ఆ వాక్యవక్రతా ప్రకారములలోని భేదముగ మాత్రమే చెప్పబడు
నని యర్థము, వాటి లక్షణములను చెప్పినపుడు ఆ అలంకారముల ఉదాహర
ణములను వేరు వేరుగ చూపగలము.
=
20
ఈ విధముగ వాక్యవక్రతను నిరూపించిన పిమ్మట వాక్యసమూహరూప
శుగు ప్రకరణముయొక్క వక్రతయు, ప్రకరణసముదాయాత్మక మగు ప్రణం
ధమ యొక్క వక్రతయు, నిరూ రూపింపబడుచున్నది.
కా. వక్రభావః ప్రకరణే ప్రబన్దే వాస్తి యాద్మశః ।
ఉచ్యతే సహజాహార్య పౌకుమార్యమనోహరణ
21
&quot;ప్రకరణమునందును ప్రబంధమునందును ఎట్టి వక్రత్వ మున్నదో
సహజమను ఆహార్యమును అగు సౌకుమార్యముచే మనోహర మగు అట్టి వక్ర
త్వము చెప్పబడుచున్నది.
21&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tcuhlczrlazt2u1yxyb3yhja6dhc4id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/95</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228408</id>
    <revision>
      <id>584785</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 80 వక్రభావః = విన్యాసమునందలి వైచిత్ర్యము, ప్రబంధములో ఒక భాగ మగు ప్రకరణమునందు, యాదృశః ఆస్తి, ఏవిధమైనది ఉన్నదో, ప్రబంధే వాటకాది ప్రబంధమునందు కూడ ఎట్టి వక్రత్వ మ...'</comment>
      <origin>584785</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="lz3y81v1i1vi31qbwj2z6lsaezlh4un" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
80
వక్రభావః = విన్యాసమునందలి వైచిత్ర్యము, ప్రబంధములో ఒక భాగ
మగు ప్రకరణమునందు, యాదృశః ఆస్తి, ఏవిధమైనది ఉన్నదో, ప్రబంధే
వాటకాది ప్రబంధమునందు కూడ ఎట్టి వక్రత్వ మున్నదో అది కూడ, ఉచ్యతే
చెప్పబడుచున్నది. ఎట్టిది? సహజాహార్య సౌకుమార్య మనోహరం. సహజం
స్వాభావికమురు, ఆహార్యం వ్యుత్పత్తిచే సంపాదింపబడినదియు నగు,
ఏ, సౌకుమార్యం = రమణీయత్వము గలదో, దానిచే, ఏది, మనోహర
మనోహర మైనదో, అద్దది.
==
అందు ప్రకరణమున వక్రభావ మెట్లనగా:- రామాయణమునందు
మారీచ మాయా మయ మగు మాణిక్య మృగమును అనుసరించి వెళ్ళిన రాముని
కరుణాక్రన్దరముచే దిగులు చెందిన హృదయము గల జానకి తన జీవిత రక్షణ
మును గూడ లెక్కజేయత, అతని ప్రాణములను రక్షించుటకై లక్ష్మణుని
భయపెట్టి (దూషించి) పంపినది. ఇది చాల అనుచితము, ఏలయన అనుచరుని
సన్నిధానమున ప్రధాన పురుషుడు అట్టి వ్యాపారమును చేయుట (ఆ విధముగ
మృగము నిమిత్తమై వెళ్లుట లేదా కరుణా క్రన్దనము చేయుట) సంభావ్యము కాదు,
అందరికంటెను ఉత్తమ మగు చరితము కలవాడుగా వర్ణింప బడుచున్న అతని
ప్రాణములను చిన్నవాడు రక్షించుట యనుదాని సంభావన కూడ మిగుల అసమీ
చీనము అని ఆలోచించి 'ఉదాత్త రాఘవము' (అను నాటకము) నందు, కవి
మారీచమృగమును చంపుటకై వెళ్ళిన లక్ష్మణుని రక్షించుటకై రాముడు భయ
స్వభావము గల సీతదే పంపబడినా డని నేర్పుగా వర్ణించినాడు. ఇచట కావ్య
శుర్మజ్ఞులకు ఆహ్లాదమును కలిగించుటయే వక్రత్వము.
ఇంకను ఎట్లనగా :-
కిరాతార్జునీయమునందు కిరాత పురుషుని వాక్యములలో తమ బాణము
యొక్క ఆశ్వేషణము మాత్రమే పాచ్యరూపమున ప్రారంభింపబడినది. కాని
వాస్తవసున తాత్పర్యార్థం పర్యాలోచనము చేయగా, అర్జునునితో విరోధమే
వాక్యార్ధముగ చూపబడిన 3.
వి. అర్జునుడు శివు నుద్దేశించి తపస్సు చేయు చుండగా మూకుడు అము
రాక్షసుడు అతనిని చంపుటకై వరాహరూపమున వచ్చుచుండెను. ఆ వరాహము
వారినుండి అర్జునుని రక్షించుటకును, అతనిని పరీక్షించుటకును, శివుడు కిరాత&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lz3y81v1i1vi31qbwj2z6lsaezlh4un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/96</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228409</id>
    <revision>
      <id>584786</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '90 వక్రోక్తి జీవితము వేషధారియై, ప్రమథగణములు కిరాత సైన్యవేషముతో అనుసరింప, అర్జునుని ఆశ్రమమును దేరి ఆ వరాహముపై బాణము వేనెను. అదే సమయమున అర్జునుడు కూడ ఆ వరాహముపై బాణమును ప్రయ...'</comment>
      <origin>584786</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3727" sha1="9rh7gud2zk1uoitj4gssngwrxvq2gd6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;90
వక్రోక్తి జీవితము
వేషధారియై, ప్రమథగణములు కిరాత సైన్యవేషముతో అనుసరింప, అర్జునుని
ఆశ్రమమును దేరి ఆ వరాహముపై బాణము వేనెను. అదే సమయమున
అర్జునుడు కూడ ఆ వరాహముపై బాణమును ప్రయోగించెను. అర్జునుని
బాణము తగిలి వరాహము మరణించెను. అప్పుడు అర్జునుడు తన బాణమును
వరాహ శరీరము నుండి తీసికొనబోవుచుండ శివభృత్యు డొకడు కిరాతవేషమున
వచ్చి ఆ బాణము తన అధిపతిదనియు, అర్జునునిది కాద నియు చెప్పుచు,
సామదాన భేదదండోపాయ పూర్వకముగ అర్జునునితో వాగ్వాదమునకు తల
ప ఆ బాణమును తన ప్రభువుకు ఇమ్మని చెప్పెను. కిరాతార్జునీయ
మందలి సండ్రెండవ సర్గలోని ఈ ప్రకరణమున కిరాతో క్తికి పరమతాత్పర్యము
అర్జునునితో ఏదో విధముగ యుద్ధము తెచ్చుకొనవలయు ననియే కాని తన
బాణమును తీసికొని వెళ్లుట కాదు. ఈ విషయము అర్జున ప్రత్యుత్తరము నందలి
ఈ క్రింది శ్లోకమువలన గూడ స్పష్టమగుచున్నది —
వ్యా. ఆ విధముగ అచటనే చెప్పబడినది గూడ-
ప్రయుజ్య సామాచరితం విలోభనం
భయం విభేదాయ ధియః ప్రదర్శితమ్
తథాభియుక్తం చశిలీముఖార్థినా
యథేతరన్న్యాయ్యమి వావభాసతే.
71
&quot;సామమును ప్రయోగించి, పిదప (మా ప్రభువుతో మైత్రి కలుగును
అనెడు) ప్రలోభనము కూడ చూపబడినది. నా మనస్సును మార్చుటకై
భయము కూడ చూపబడినది. బాణమును కోరుచున్న నీచే, అన్యాయ్యము
కూడ న్యాయ్యము వలె భాసించు నట్లు చిత్రింపబడినది&quot;
71
(ఈ విధముగ కిరాతార్జునీయ మండలి ఈ కిరాత వచన ప్రకరణము
ప్రకరణ వక్రతకు ఉదాహరణము.)
వ్యా, ప్రబద్ధమునందు వక్రత్వము ఎట్లనగా—
మహా కవి రచించిన, రామ కథతో కూర్చిన కొన్ని నాటకాది ప్రబద్ధము
అందు ప్రారంభమున (వర్ణ విన్యాస వక్రత, పద పూర్వార్ధ వక్రత, ప్రత్య
యాశ్రిత వక్రత, బాక్యపకత, ప్రకరణ పక్రత అను) పంచవిధ వక్రతా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9rh7gud2zk1uoitj4gssngwrxvq2gd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/97</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228410</id>
    <revision>
      <id>584787</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 91 సామగ్రి యొక్క సముదాయముచే సుందరమును, సహృదయ హృదయరియు నగు మహాపురుష వర్ణనము భానించును. వా స్తనమునందె తే&quot; రాముని వలె ప్రవర్తపవలెను; రావణుని వలె కాదు&quot; అని విధి ని...'</comment>
      <origin>584787</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3500" sha1="1q2owoh5cl8c91o860s2djrwre5in12" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
91
సామగ్రి యొక్క సముదాయముచే సుందరమును, సహృదయ హృదయరియు
నగు మహాపురుష వర్ణనము భానించును. వా స్తనమునందె తే&quot; రాముని వలె
ప్రవర్తపవలెను; రావణుని వలె కాదు&quot; అని విధి నిషేధాత్మక మగు ధర్మము
యొక్క ఉపదేశము పర్యవసించును.
ఇంకను ఎట్లనగా...
తాపస వత్సరాజమునందు కుసుమము వలె సుకుమారము అగు మనస్సు
కలవాడును. కేవలము సరస వినోదములందు మాత్రమే ఆసక్తి కలవాడును,
అగు నాయకుని చరిత్రము యొక్క వర్ణనము ప్రారంభింపబడినది. కాని
వాస్తవమున-అట్టి రాజనీతిని నిర్వహించుటలో చతురు లగు అమాత్యులు
వ్యసన సముద్రమునందు మునిగిపోవుచున్న తమ రాజును ఆయా ఉపాయము
లచే ఉద్ధరింప వలె నని ఉపదేశింపబడినది. ఈ విషయము నాటకాదుల
లక్షణములను వ్యాఖ్యానించు సమయమున స్పష్టము కాగలదు.
ఈ విధముగ కవి వ్యాపార వక్రతలు ఆరును ఉద్దేశ మాత్రముచే
వ్యాఖ్యానింపబడినవి. వాటి లక్షణములను తెలుపు సందర్భమున సవిస్తరముగ
వ్యాఖ్యానింపబడగలవు.
వి &quot;నామ మాత్రేణ వస్తుసంకీర్తనం ఉద్దేశం&quot;-అనగా, లక్షణాదులను
వివరింపక, కేవలము నామములను మాత్రము చెప్పుటకు ఉద్దేశ మని పేరు;
ఇచట వర్ణ విన్యాస వక్రత మొదలగు ఆరు విధము అగు కవివ్యాపార వక్రతం
నామధేయములు మాత్రమే పేర్కొనుట జరిగినది. వాటి లక్షణ స్వరూపాలు
మున్ముందు స్పష్టము కాగల వని యభిప్రాయము.
అవ- 'శబ్దారౌ సహితౌ' ఇత్యాది కావ్యలక్షణ నిరూపక మగు కారికలోని
'శబ్దారౌ', 'సహితౌ', 'పక్రకవి వ్యాపారశాలిని' అను పదముల అర్థము ఇంత
వరకును వివరింపబడినది. ఇప్పుడు 'బంధ' శబ్ధారమును వివరింపవలసి
యున్నది.
బడును
వ్యా, క్రమ ప్రాప్త మగుటచే ఇపుడు 'బంధ' శబ్దము వ్యాఖ్యానింప&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1q2owoh5cl8c91o860s2djrwre5in12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/98</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228411</id>
    <revision>
      <id>584788</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కా, వాచ్య వాచక సౌభాగ్య లావణ్య పరిపోషక, వ్యాపారశాలీ వాక్యస్య విన్యాసో బన్ద ఉచ్యతే. వక్రోక్తి జీవితము 22 &quot;వ్యాపారముతో ఒప్పునదియు, వాచ్య వాచకముల సౌభాగ్యలావణ్యము లను పోషించు నద...'</comment>
      <origin>584788</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3627" sha1="o9jcqxahl8y6xa88hls4svx5sqlwb3h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కా, వాచ్య వాచక సౌభాగ్య లావణ్య పరిపోషక,
వ్యాపారశాలీ వాక్యస్య విన్యాసో బన్ద ఉచ్యతే.
వక్రోక్తి జీవితము
22
&quot;వ్యాపారముతో ఒప్పునదియు, వాచ్య వాచకముల సౌభాగ్యలావణ్యము
లను పోషించు నదియు, నగు వాక్య విన్యాసము బద్ధ మని చెప్పబడు
చున్నది.
2
=
22
వ్యా. విన్యాసః = విశిష్ట మగు కూర్పు. ఆ సన్నివేశమే వ్యాపారశాలి
యగు నపుడు బన్ధ మని చెప్పబడును. ఇచట వ్యాపార మనగా ప్రస్తుత
కావ్య రచనారూప మైనది. ఆ వ్యాపారముచే, ఏది, కాలరే= ఉత్తమముగ
నుండునో అట్టిది, దేనియొక్క శ్లోకాది రూప మగు వాక్యము యొక్క. ఎట్టిది,
'వాచ్య వాచక లావణ్య పరిపోషకః' వాచ్య వాచకములు రెండింటి యొకయు,
-వాచ్మస్య = అర్థము యొక్కయు, వాచకస్యచ = శబ్దము యొక్కయు,
చెప్పబడనున్న సౌభాగ్య లావణ్యరూప మగు ఏ గుణద్వయము గలదో దానికి,
పరిపోషకః = పుష్ట్యతిశయమును కలిగించునది. ప్రతిభా ప్రవృత్తికి ఫలభూత
సహృదయ చమత్కార కారిత్వము సౌభాగ్యము. కూర్పులోని సౌందర్యము
లావణ్యము. ఆ రెండింటిని పోషించునది.
ఎట్లనగా
మాం ప్రతి
డక్త్వా వామకరం నితమ్బఫలకే లిలావలన్మధ్యయా
ప్రోత్తుంగ _స్తన మంచుమ్బి చుబుకం కృత్వా తయా
ప్రొన్త ప్రొతన వేన్ద్రనీల మణి మన్ముక్తావళీ విభ్రమాః
సాసూయం ప్రహితాః స్మరజ్వరముచో ద్విత్రా కటావచ్చటా 78
(ఇది కవీంద్ర వచనములో 218 వశ్లోకము)
&quot;విలాసములో కొంచెము తిరిగిన నడుముగల ఆమె, ఎడమ చేతిని
నితంబ ఫలకము పై నుంచి, ఎత్తైన స్తనములు కలుగునట్లుగా, గడ్డమును
ఋజమను స్పృశించునట్లు చేసి, చివర గ్రుచ్చబడిన నూతన మైన ఇంద్రనీల
మాణిక్యములు గల ముత్యముల సరముల వంటి విలాస కలిగినట్టియు, మన్మథ
జ్వరమును హరించునవియు నగు రెండు మూడు కటాక్ష పంక్తులు కోపముతో
నా వైపు విసరెను.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o9jcqxahl8y6xa88hls4svx5sqlwb3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/99</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228412</id>
    <revision>
      <id>584789</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 28 వ్యా. ఇచట సమగ్ర మగు కవి చాతుర్యముదే సంపాదింప తగిన సహృదయ చమత్కార కారిత్వరూప మగు సౌభాగ్యమునకును, కొన్ని వర్ణముల విన్యాసమునందలి శోభ నేర్పడినదియు, పదముల కూర్ప...'</comment>
      <origin>584789</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3863" sha1="bf7eqmczsjdcljjge1cmxn6p6dltcut" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
28
వ్యా. ఇచట సమగ్ర మగు కవి చాతుర్యముదే సంపాదింప తగిన
సహృదయ చమత్కార కారిత్వరూప మగు సౌభాగ్యమునకును, కొన్ని వర్ణముల
విన్యాసమునందలి శోభ నేర్పడినదియు, పదముల కూర్పు నందలి సొగసు చే
సంపాదింపబడినదియు నగు లావణ్యమునకును, గొప్ప పోషణము ఉన్నది. 22
బన్ధ స్వరూపమును వివరించి, పిదప తద్విదాన కారిత్వమును వివరించు
చున్నాడు ——
కా. వాచ్య వాచక వక్రోక్తి త్రికయాతి శయో త్తరమ్
తద్విదా హ్లాద కారిత్వం కి మప్యా మోద సున్దరమ్
28
&quot;తద్వి దాహ్లాద కారిత్వ మనునది వాచ్యము, వాచకము, వక్రోక్తి,
అనెడు త్రితయము యొక్క అతిశయము కంటె భిన్న మైనది. వర్ణింప శక్యము.
కాని రంజకత్వముదే రమణీయ మైనది.&quot;.
వ్యా, తద్విదాహ్లాద కారిత్వమ్ = కావ్యవేత్తలకు ఆనందమును కలిగిం
చుట, ఎట్టిది, &quot;వాచ్య వాచక వక్రోక్తి త్రితయాతిశయోత్తరమ్&quot; బాచ్యమ్ ఆ
అర్థము, వాచకమ్ శబ్దము, వక్రోక్తి అలంకారము,
=
-
-&gt;
ఈ మూడింటి
యొక్క ఏ అతిశయము కలదో - అనగా ఏ ఉత్కర్షము కలదో, దానికంటె
స్వరూపము చేతను, అతిశయము చేతను గూడ, ఉత్తరమ్ = అతిరిక్త మైనది.
స్వరూపముచే ఇది (తద్విదాహ్లాద కారిత్వము) వాచ్యాదిత్రితయము కందె
భిన్న మగు ఒకానొక విశిష్టతత్త్వము. ఆతిశయము చేత గూడ ఇది
ఈ మూడింటి కంటెను భిన్న మగు లోకోత్తర తత్త్వము అని యర్థము.
వి. వాచ్య వాచక వక్రోక్తుల స్వరూపము వేరు; తద్విదాహ్లాద కారిశ్వ
స్వరూపము వేరు. వాటి అతిశయము వేరు దాని అతిశయము వేరు.
ఇది లోకోత్తర మగుటచే ఆ మూడింటి కంటే అత్యుత్కృష్టమైనది. అందుచే
లోకోత్తర మైనది అని అభిప్రాయము.
=
ఇంకను ఎట్టిది ? కిమప్యామోద సున్దరమ్. కిమపి = వర్ణింప శక్యము
కానిది; సహృదయుల హృదయములకు మాత్రమే వేద్య మైనది, ఆమోదః
రంజకత్వ మను పేరు గల సుకుమార వస్తు ధర్మము. దానిచే సున్దర మైనది
(అనగా) రంజకత్వముచే రమణీయ మైనది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bf7eqmczsjdcljjge1cmxn6p6dltcut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228413</id>
    <revision>
      <id>584790</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 ఎట్లనగా— వక్రోక్తి జీవితము హంసానాం నినదేషు యైః కవలితై రాసజ్యతే కూజకా మన్యః కోఒపి కషాయకంఠ లుఠనా దాఘర్ఘరో విభ్రమః! తే సంప్రత్యకఠోరవారణ వధూదన్తాంకురస్పర్ధి నో నిర్యాతాః...'</comment>
      <origin>584790</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3514" sha1="n92qaq3hg5e03zkuobrrjpnpekdl4ch" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;84
ఎట్లనగా—
వక్రోక్తి జీవితము
హంసానాం నినదేషు యైః కవలితై రాసజ్యతే కూజకా
మన్యః కోఒపి కషాయకంఠ లుఠనా దాఘర్ఘరో విభ్రమః!
తే సంప్రత్యకఠోరవారణ వధూదన్తాంకురస్పర్ధి నో
నిర్యాతాః కమలాక రేషు బిసినీకన్దాగ్రిమ గ్రన్థయః.
78
'కబలింపబడిన వేటిదే, కూయుచున్న హంసల ధ్వనులలో వగ రెక్కిన
కంఠములో దొరలుటచే అపూర్వ మగు ఒకానొక ఘర్షర శబ్దమాధుర్యము
కూర్చబడుచున్నదో, అట్టి ఆడ ఏనుగ లేత దంతములతో పోటీ చేయజాలిన
తామరతూడుల మొదటి అంకురములు ఇపుడు పద్మ సరస్సులలో బయల్వెడ
లినవి.'
ఇచట వాచ్యము, వాచకము, వకోక్తి యనెడు త్రితయమునందును
గూడ ప్రధానముగ కవికి ఆసక్తి యేదియు ఉన్నట్లు కనబడుటలేదు. కాని
ప్రతిభా వైచిత్ర్యముచే ఒకానొక (అనిర్వచనీయ మగు) తద్విదాహ్లాదకారిత్వము
వికసింపచేయబడినది.
వాచ్యాపకతా-వాచక వక్రతా- శబ్దార సాహిత్యాదులకు పైన చూపిన
ఉదాహరణము లన్నిటియందును కావ్యలక్షణము లన్నియు ఆవికలముగ కాన
నగును. (అందుచే ఆ యుదాహరణములలో కొన్ని యంశములు మాత్రమే
యున్న వని చెప్పుట యుక్తము కాదు.) అయినను దీనిలో ఈ అంశము
ప్రధానముగ నున్నది అని చూపిన ఉదాహరణములలో ఆ అంశమే ప్రధానముగ,
ప్రత్యేకముగ ఇతరాంశము లన్నిటికంటెను అత్యధికముగ స్ఫురించు చున్నది
అను విషయమును సహృదయులు స్వయముగ నూహించుకొనవలెను.
ఈ విధముగ కావ్యసామాన్య లక్షణమును చెప్పి దాని విశేషలక్షణమును
చెప్పుటకై మార్గభేదమును బట్టి వచ్చిన త్రివిధత్వమును చెప్పుచున్నాడు.
కా. సంత్రతి తత్రయో మార్గా। కవి ప్రస్థాన హేతవః
24
సుకుమారో విచిత్రశ్చ మధ్య మశ్చోభయాత్మకః ॥
సుకుమారము, విచిత్రము, ఉభయాత్మక మగు మధ్యమము అనెడు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n92qaq3hg5e03zkuobrrjpnpekdl4ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228414</id>
    <revision>
      <id>584791</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 95 కవి ప్రవృత్తి హేతుభూతము లగు మూడు మార్గములుకావ్యము నందున్నవి.&quot; - 24 వ్యా, తత్ర ఆ కావ్యమునందు, మార్గా। మార్గములు; మూడు సంభవించును. రెండు కావు; నాలుగు కావు. ఏలయన, వా...'</comment>
      <origin>584791</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="002g1709vljp4eaihfbfnplagvt4r4h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
95
కవి ప్రవృత్తి హేతుభూతము లగు మూడు మార్గములుకావ్యము
నందున్నవి.&quot;
-
24
వ్యా, తత్ర ఆ కావ్యమునందు, మార్గా।
మార్గములు; మూడు
సంభవించును. రెండు కావు; నాలుగు కావు. ఏలయన, వాటి తత్వముల
నెరింగినవారు వడ్డాది స్వరములు మొదలగువాటి (నిర్ణీత) సంఖ్యను వలె అన్ని,
మార్గములను మాత్రమే వాస్తవమున కనుగొని యున్నారు. అవి ఎట్టివి?
కవి ప్రస్థాన హేతువ కవుల ప్రవృత్తికి హేతువులు. అనగా కావ్యరచనకు
ఏమి నామధేయములు కలవి సుకుమారము, విచిత్రము
మధ్యమము అనునవి. మధ్యమము ఎట్టిది- ఉభయాత్మకము, ఉభయమ్ .
పూర్వోక్త మగు మార్గద్వయము, ఆత్మ స్వరూపమ్ము యస్య = దేనికో ఆది
అని విగ్రహము. ఈ రెండింటి ఛాయపై ఆధారపడి యున్నదని యర్థము.
వాటి స్వరూపమును, వాటి లక్షణములు చెప్పు సమయమున చెప్పగలము.
కారణ భూతములు,
ఇచట అనేకములగు అభిప్రాయభేదము లుండుటకు అవకాశ మున్నది.
(వామనాదులగు కొందరు) ప్రాచీనులు విదర్భాదిదేశ విశేషములను బట్టి వై దర్భి
మొదలగు మూడు (వైదర్భి, గౌడి, పాంచాలి అను) రీతులను చెప్పియున్నారు.
ఉత్తమము, అధమము, మధ్యమము అను వైచిత్ర్యముచే ఆ మూడును మూడు.
విధము లని కూడ చెప్పి యున్నారు. మరి కొందరు (దండ్యాదులు) వైదర్భము,
గౌడియము ఆరు మార్గద్వయమును (మాత్రమే) చెప్పి యున్నారు. ఈ రెండు
మతములును యుక్తి యుక్తములు కావు. ఏలయన-దేశముల భేదమును బట్టి,
రీతులు కూడ భేదించును అని యంగీకరించినచో దేశము లనంత సంఖ్యాకము
లగుటచే రీతులు కూడ అసంఖ్యాకములు అని చెప్పవలసి వచ్చును. విశిష్టరీతితో
కూడిన కావ్యమును నిర్మించుట యనునది మాతులసురా వివాహము వలె
దేశధర్మ మని స్థాపించుట కూడ శక్యము కాదు.
వి. అనగా మాతుల సుతా పరిణయనము ఉత్తర దేశాదులలో నిషిద్ధము...
కాని ఆంధ్ర దేశాదులలో నిధి దేశాదారముగ అంగీకరింపబడినవి. అల్లే కొన్ని
దేశములలో కొన్ని రీతులతో కూడిన కవిత్వమును రచించుట దేశధర్మమువంటి
దని చెప్పుటకు వీలు లేదు అని భావము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>002g1709vljp4eaihfbfnplagvt4r4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228415</id>
    <revision>
      <id>584792</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా, ఏలయన దేశధర్మ మనునది సంప్రదాయ సిద్ధముగ వచ్చు పెద్దల ఆచారముపై ఆధారపడి యుండుటచే దానిని అనుష్ఠించుట ఆశక్యము కాదు, కాని అట్టి కావ్యమును నిర్మించుటకు...'</comment>
      <origin>584792</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="rihu9ycbavo8kxa0qm98t2p2mbwzw15" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;98
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా, ఏలయన దేశధర్మ మనునది సంప్రదాయ సిద్ధముగ వచ్చు పెద్దల
ఆచారముపై ఆధారపడి యుండుటచే దానిని అనుష్ఠించుట ఆశక్యము కాదు,
కాని అట్టి కావ్యమును నిర్మించుటకు (ఆ దేశములో జన్మించినంత మాత్రమున
బాలదు) శక్తి (ప్యుత్పత్త్యఖ్యాసములు) మొదలగు కారణసామగ్రి ఎంతయో
ఆవశ్యకముగాన, ఏదియో విధముగ అనష్ఠించుటకు (రచించుటకు) శక్యము
కాదు, దాక్షిణాత్యులకు గీతమునకు సంబంధించిన సుస్వరత్వము మొదలగు
ముధురధ్వని స్వాభావికముగ లభించి నట్లు (తత్తదేశ జనితులకు) అది (తత్త
ప్రీతి యుక్త కవితా నిర్మాణము) స్వాభావిక మని చెప్ప వీలు కాదు. అట్లైనచో
(ఆయా దేశములందు జనించిన) ప్రతి ఒక్కడును అట్టి కావ్యమును రచింప
సమర్థుడు కావలసి వచ్చును.
మరియు, శక్తి యున్నను (అనగా తరదేశ వాసులకు తత్తద్విధ ముగు
శక్తి సహజముగ ఉండును అని అంగీకరించినను) వ్యుత్పత్తి మొద లగు
ఆహార్య కారణ సమద (అనగా, కావ్యరచనకు కారణభూతమును, ప్రయత్న
పూర్వకముగ సంపాదించుకొన దగినదియు నగు వ్యుత్పత్త్యాదికము) ఈ
దేశమున ఈ విధ మగు వ్యుత్పత్త్యాదిక ముండనము నిర్ణీత రూపమున ఉండదు.
ఏలయన-అట్టి నియమమును చేయుటకు ఆధార మేడియును లేదు; అచట
(ఏ దేశములో నది ఉండు నని చెప్పుదుమో అరట) అది కానరాకపోవచ్చును.
మరి యొక దేశమున నుండ వచ్చును.
ఉత్తమము, అధమము, మధ్యమము అని, రీతులలో మూడు భేదములను
కల్పించుట కూడ యుక్తము కాదు. ఏలయన-సహృదయాహ్లాదమును కలిగించు
కావ్యము యొక్క లక్షణమును చెప్పెడు ప్రసంగమున (అట్టి ఆనందమును
కల్గించువది వైదర్భి యొక్కటియే గాన,) వైదర్భీరీతితో సమాన మగు
సౌందర్యము లేని మధ్యమాధమ కావ్యముల ఉపదేశము వ్యర్థము కావలసి
వచ్చును. ఈ రెండు భేదములను ఉపదేశించుటకు ప్రయోజనము వీటిని
పరిహరింపవలెనని చెప్పుటయే అని అక్షటకు కూడ వీలులేదు. ఈ విషయము
వారిచే అనంగీకార్యము కదా !
వి. అనగా - రీతివారు లగు వామనాదులు వైదర్భి, గౌడి, పొందాలి
ను మూడు రీతులును పరిగ్రాహ్యములే యని అభిప్రాయ పడుచున్నారు కాని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rihu9ycbavo8kxa0qm98t2p2mbwzw15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228416</id>
    <revision>
      <id>584793</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 97 గౌడీ-పాంచాలీ రీతులు అపరిగ్రాహ్యము లని అభిప్రాయపడుట లేదు. 'అగతిక గతి' న్యాయముచే వీలు కానపుడు ఏమి చేయవలయును అను పద్దతిలో దరిద్రదానమువలె (దరిద్రుడు యథా శక్తి...'</comment>
      <origin>584793</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4496" sha1="ls36bfmpo1a96d0td3iriltcaj8wsir" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
97
గౌడీ-పాంచాలీ రీతులు అపరిగ్రాహ్యము లని అభిప్రాయపడుట లేదు. 'అగతిక
గతి' న్యాయముచే వీలు కానపుడు ఏమి చేయవలయును అను పద్దతిలో
దరిద్రదానమువలె (దరిద్రుడు యథా శక్తిగ తృణమో పణమో దానము చేసి
నట్లుగ) యథాశక్తిగా కావ్యమును రచింపవచ్చును అని చెప్పుట యుక్తము
కాదు. (అనగా సహృదయాహ్లాదకముగ రచింప గల్గిననే కావ్యమును రచింప
వలెను కాని, 'నా శక్తికొలది రచించినాను, దీనిని కావ్య మని అంగీకరింపుడు, &quot;
అనుట యుక్తము కాదు అని యర్థము).
(ఈ విధముగ దేశమును బట్టి రీతులు మారుచుండు ననియు, వాటిలో
గూడ ఒకటి ఉత్తమము, మరి యొకటి అధమము, మూడవది మధ్యమము
అనియు చెప్పు వారి వాదము యుక్తి సంగతము కాదనియు తేలినది). (దేశ
విశేషమును బట్టి రీతుల నామములను నిర్ణయించుటలో మా యభిప్రాయ మది
కాదు. ఈ రీతులకు ఏవియో నామధేయములు ఈయవలెను గాన అందు కొర
కును- వాటికి ఏనియో నిర్వచనములను చూపుటకును మాత్రమే దేశ విశేషణా
మములను ఆశ్రయించినాము అన్నచో) కేవలము నిర్వచనమునకును నామకర
అమునకును కారణముగ దేశ వివేషముల నాశ్రయించినచో మాకు ఆ విషయమున
వివాదమేలేదు. (వైదర్భము గౌడియము అను మార్గ ద్వితీయమును అంగీక
రించు వారి (భామహ దండ్యాదుల) మతమునందు గూడ ఈ దూషణములు
(రీతిత్రయ వాదమున చూపిన దోషములు) ప్రవర్తించును. కాన, ఇక నిస్సార
తస్తు మర్దనము చాలును,
కవి స్వభావ భేదమును అట్టి కావ్యమార్గమునందు భేరమును చెప్పుట
సమంజసముగ నుండును. సుకుమార స్వరావము గల కవికి ఆ విధముగనే
యుండు శక్తి సహజముగ ఆవిర్భవించును. శక్తికిని శక్తికలవానికిని భేదము
లేదు (కావున శక్తిమంతుడు సుకుమార స్వరావు డైనచో శక్తి కూడ
సుకుమారముగనే యుండు నని అభిప్రాయము). అట్టి శక్తితో ఆవిధముగు
సౌకుమార్యముచే రమణీయ మగు వ్యుత్పత్తిని సమకూర్చుకొనుము. ఆ రెండింటి
చేతను (సుకుమారము లగు శక్తి వ్యుత్పత్తులచే) నుకుమార మార్గమున
అభ్యాసము చేయువాడుగ చేయబడును. అదే విధముగ, తద్విదాహ్లవకారి
కావ్యరచనా దృష్టిచే సుకుమార స్వభావునికంటే విచిత్ర మగు స్వభావము గల
కవికి సౌకుమార్యము కంటే భిన్న మగు వైచిత్ర్యముతో రమణీయ మ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ls36bfmpo1a96d0td3iriltcaj8wsir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228417</id>
    <revision>
      <id>584794</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 వక్రోక్తి జీవితము స్వభావ ముండును. ఆతని శక్తి కూడ తదను రూపముగ విచిత్రముగనే ఉల్లసించును. ఆ శక్తితో, అట్టి నేర్పుతో, సుందర మగు వ్యుత్పత్తిని సంపాదించుకొనును. ఆ రెండింటి చేతన...'</comment>
      <origin>584794</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="75zh6sbo25klii9z0dk6cg9andihqc5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;98
వక్రోక్తి జీవితము
స్వభావ ముండును. ఆతని శక్తి కూడ తదను రూపముగ విచిత్రముగనే
ఉల్లసించును. ఆ శక్తితో, అట్టి నేర్పుతో, సుందర మగు వ్యుత్పత్తిని
సంపాదించుకొనును. ఆ రెండింటి చేతను వైచిత్ర్య వాసనచే వాసిత మగు
మానసము గలవాడై విచిత్ర మార్గమున అభ్యాసము చేయువా డగును.
ఇట్లు సుకుమార విచిత్ర స్వభావు లగు) ఈ ఉభయవిధ కవుల
స్వభావముతో మిశ్రిత మగు స్వభావము గల కవికి, ఆ స్వభావమునకు అనునగు
నదియు, మిశ్రిత మగు శోభాతిశయముచే ప్రకాశించునదియును ఆగు శక్తి
ఉదయించును. ఆ శక్తి సహాయము, ఆ ఉభయ విధ స్వభావములచే సుందర
మగు వ్యుత్పత్తి నార్జించుకొనును. అందువలన ఆ రెండు రాయల పరపోషణ
ముచే రమణీయ మగు అభ్యాసమునందు ఆసక్తు డగును.
కావున ఈ విధముగ ఈ (సుకుమార విచిత్రోభయాత్మక స్వభావులగు)
కవులు, కావ్యరచన కావశ్యక మగు సాధన సముదాయ మంతయు పరాకాష్ఠను
చెందుటచే రమణీయ మగునదియు, అనిర్వచనీయమును అగు సుకుమార
కావ్యమును, విచిత్ర కావ్యమును, ఉభయాత్మక కావ్యమును రచింతురు. ఇవియే
వారి ప్రవృత్తికి నిమిత్త భూతములగు (సుకుమార, విచిత్ర, ఉభయాత్మక)
మార్గము అని చెప్పబడుచున్నవి.
కవి స్వభావ భేదముపై నాధారపడి యుండుటచే (కావ్యములు గూడ)
అనంత భేదము అని తప్పక చెప్పవలసి యుండును. అయినను (అనంత
భేదములను ఒక్కొక్కటిగ) పరిగణించుట శక్యము కాదు గాన సామాన్య
రూపముగ కావ్యములు త్రివిధము అని చెప్పుటయే ఉపపన్నము. కావున,
రమణీయము లగు కావ్యములను గూర్చి ముచ్చటింపవలసిన సందర్భమున
స్వభావ సుకుమార మనునది ఒక రకము. తద్భిన్న మగు అరమణీయ
కావ్యము, కావ్యముగ అనుపారేయము కదా! రమణీయముగ నుండి సుకుమారము
కంటె భిన్నముగ నుండ నది విచిత కావ్యమని చెప్పబడును. ఇది రెండవ
రకము, ఈ రెండును రమణీయములే గాన, వీటి ఛాయా ద్వయము నాశ్రయించి
యున్న మూడవది కూడ (ఉభయాత్మకము గూడ) రమణీయమే యని
న్యాయముచే సిద్ధించును, త్రివిధము లగు ఈ కావ్యములలో ప్రతియొక్క
దానికిని గిర్ధుష్ట మగు స్వభావ మహిమ తద్విదాహ్లాద కారిత్వము పూర్ణముగ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>75zh6sbo25klii9z0dk6cg9andihqc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228418</id>
    <revision>
      <id>584795</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 99 లభించుచున్నది గాన (అన్నియు ఉత్తమములే కాని) నీ ఒక్కటియు న్యూనము కాదు. కావున కావ్యములలో ఉత్తమాధమ మధ్యమత్వ విభాగము అనుచితము; ఉత్తమము కానిచో ఆది కావ్యమే కాజాల...'</comment>
      <origin>584795</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="6591n0jsxq0xntxqhb8zyq60ejuj1rw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
99
లభించుచున్నది గాన (అన్నియు ఉత్తమములే కాని) నీ ఒక్కటియు న్యూనము
కాదు. కావున కావ్యములలో ఉత్తమాధమ మధ్యమత్వ విభాగము అనుచితము;
ఉత్తమము కానిచో ఆది కావ్యమే కాజాల దాని భావము).
ఆవ, ఇంతవరకును కావ్యములలోని మార్గభేదము, దేశభేదముపై కాక
కవుల స్వభావ భేదముపై ఆధారపడి యుండు నని ప్రతిపాదింపబడినది శక్తి,
వ్యుత్పత్తి, అభ్యాసము అను మూడును కావ్యమునకు కారణము అని వెనుక
చెప్పబడి యున్నది. వాటిలో శక్తి స్వాభావికమే యైనను, వ్యుత్పత్యర్యాస
ములు ప్రయత్న సాధ్యములు గాన, శక్తి వ్యుత్పత్త్యభ్యాసములు మూడింటి
కలయికచే ఉత్పన్నము లగు కావ్యముల మార్గములు కేవలము స్వభావభేదముచే
భిన్నము అని చెప్పుట ఎట్లు పోసగును అని ఆశంకించుకొని, సమాధానము
చెప్పుచున్నాడు:-
వ్యా. (శంక). (సుకుమారవిచిత్ర) శక్తులు రెండును మిక్కిలి అంత
ర్ణీతములగుటచే (ఆత్మకు సంబంధించిన వగుటచే) అవి స్వాభావికము లని
చెప్పుట యుక్తముగ నున్నది. కాని వ్యుత్పర్యభ్యాసములు ప్రయత్న సంపా
ద్యము లగుటచే ఇవి (స్వాభావికము అని చెప్పుట) ఎట్లు పొసగును? (సమా
ధానము). ఇది దోషముకాదు. ఏలయన... కావ్యరచన మాట అటుండ అనాడి
సంస్కారముచేతను తత్కృత మగు అభ్యాసము (అలవాటు) చేతను, ఆధివాసిత
మగు మనస్సు గల ప్రతియొక్కని వ్యుత్పత్యభ్యాసములుకు స్వభావాను సార
ముగనే ప్రవర్తించుచుండును.
వి. అనగా - అసంఖ్యాకము అగు పూర్వజన్మగత సంస్కారములచే
ప్రతి ఒక్కనికి కొన్ని అలవాట్లు వచ్చును. ఆ అలవాట్లచే సంస్కార మేర్పడు
చుండును. ఈ విధముగ ప్రతి ఒక్క నియందును పూర్వజన్మ సంచితము లగు
సంస్కారములు ఉండుటచే ఆదియే ఈ జన్మమున స్వభావమై కావ్యనిర్మాణము
ననే గాక, దైనందిన వ్యవహారములందుగూడ, అతడు ఒకవిధ మగు వ్యుత్ప
త్తిని సంపాదించునట్లును, ఒక విధమగు అభ్యాసము చేయునట్లును చేయుచుండు
నని యభిప్రాయము .
వ్యా, అవియు (ప్యుత్పత్త్యభ్యాసములు గూడ) స్వభావాభివ్యం జనముచే
సాఫల్యమును పొందుచుండును. (అనగా ఆ వ్యక్తికి గల వ్యుత్పత్త్యభ్యాసము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6591n0jsxq0xntxqhb8zyq60ejuj1rw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228419</id>
    <revision>
      <id>584796</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100 వక్రోక్తి జీవితమం లము. ఇట్టి ఆతని స్వభావమును గూడ నిర్ణయింపవచ్చు నని భావము). ఏలయన స్వభావమునకును, వ్యుత్పత్త్యభ్యాసములకును నడుము పరస్పరము ఉపకార్యోప కారకతావ మున్నది. స్వభ...'</comment>
      <origin>584796</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="dxrbsga6e8ehcq9qy3w3c1l74up4luu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;100
వక్రోక్తి జీవితమం
లము. ఇట్టి ఆతని స్వభావమును గూడ నిర్ణయింపవచ్చు నని భావము). ఏలయన
స్వభావమునకును, వ్యుత్పత్త్యభ్యాసములకును నడుము పరస్పరము ఉపకార్యోప
కారకతావ మున్నది. స్వభావము వ్యుత్పత్త్యత్యాసములను జనింపచేయును
అవి (వ్యుత్పత్యభ్యాసములు) స్వభావమునకు పోషణమును చేయును.
అచేతనపదార్థముల స్వభావము గూడ వాటి స్వభావమునకు అనుకూలములగు
ఇతరపదార్ధముల సన్నిధానము ప్రభావముచే అభివ్యక్త మగు చుండును. ఉదా
హరణమునకు - చంద్రకాంతమణులకు చంద్రకరణస్పర్శ కలుగగనే, సహజము
గోవే, రసము స్రవించును.
వి. అనగా చంద్రకతస్పర్శచే చంద్రకాంత మణులనుండి రసము ఆవిర్భవించి
నట్లు కవికి గల సుకుమారస్వభావము, లేక విచిత్రస్వభావము అతని వ్యుత్పత్త్య
వ్యాసముల ద్వారా రచనలలో ప్రతిఫలించును. ఈ విధముగ కవి తన స్వభావ
మున కనుగుణ మగు వ్యుత్పత్యభ్యాసములనే సంపాదించుకొను చుండును గాన
అవి ఆహార్యములే యైనను స్వతావవిరుద్ధముగ నుండజాలవు. ఈతని స్వభావ
మెట్టి దాని నిర్ణయించుటకు గూడ వ్యుత్పత్యభ్యాసములు సహాయపడును.
విధముగ వ్యుత్పత్యవ్యాసములకు స్వరావముతో అవినాభావసంబంధ మున్నది.
గాన స్వభావమును బట్టి కావ్యమార్గములను నిర్ణయించుటలో దోషము లేదని
యభిప్రాయము.
24
ఈ విధముగ మార్గముల నామధేయనిర్దేశము చేసి ఇప్పుడు వాటికే క్రమ
మగ లక్షణములు చెప్పుచున్నాడు :-
కా. అమ్లాన ప్రతిభోద్భిన్న వవశబ్దార్థ బన్ధురః॥
అయత్న విహితస్వల్ప మనోహారి విభూషణ
కా. భావస్వభావప్రాధాన్య వ్యక్కృతాహార్యకౌశలు ।
రసాది పరమార్థజ్ఞ మనః సంవాద సున్దర
కా. అవిధావితనంస్థానరామణీయక రజ్జీకః
విధి ధనిష్పన్న నిర్మాణాతిశయో...మః॥
కా. యత్కి ఇ్చనాపి వై చిత్ర్యం తత్పర్వం ప్రతిభోద్భవమ్ |
సౌకుమార్యపరిసన్దన్యన్ది యత్ర విరాజశేఖ
25
20
27
28&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dxrbsga6e8ehcq9qy3w3c1l74up4luu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228420</id>
    <revision>
      <id>584797</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము జి. సుకుమారాభిధః సోడియం యేన సత్కవయో గతాః మార్గేణోత్ఫుల్ల కుసుమకాననేనేవ షట్పదాః 107 28 &quot;వసి వాడని కవిప్రతిభచే వికసింపచేయబడిన నూతనశబ్దములతోడను, ఆలౌకికార్థములత...'</comment>
      <origin>584797</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="kk4n1r51hzanf7qtcif6j2exrtkiaa1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
జి. సుకుమారాభిధః సోడియం యేన సత్కవయో గతాః
మార్గేణోత్ఫుల్ల కుసుమకాననేనేవ షట్పదాః
107
28
&quot;వసి వాడని కవిప్రతిభచే వికసింపచేయబడిన నూతనశబ్దములతోడను,
ఆలౌకికార్థములతోడను మనోహర మగునదియు, అప్రయత్నముగ కూర్చిన
స్వల్పములును మనోహరములును అగు అలంకారములు కలదియు&quot; 25
&quot;పదార్థముల స్వభావమునకే ప్రాధాన్య మిచ్చుటచే కృత్రిమ మగు
కౌశలము విషయమున ఉపేక్షాభావమును వహించునదియు, రసాదుల యథార్థ
స్వరూపము నెరింగిన సహృదయుల మనస్సుకు అనుకూలముగ నుండుటచే
సుందర మగునడియు &quot;
26
&quot;దురూహ్య మగు (వర్ణనాగోచరము గాని ఘటనాసౌందర్యముచే లేదా
ఊహింప నలవి కాని స్థితి కల సౌందర్యముచే రంజింపచేయునదియు, విధాత
యొక్క వైదగ్ధ్యముచే నిష్పాదిత నగు నిర్మాణాతిశయముతో సమాన మగు
దేనియందు ఏ యే వైచిత్ర్యము (వక్రోక్తియుక్తత్వము) సంభావ్యమో
అది యంతయు, (అనగా అలంకారాదికము లన్నియు ప్రతిధామాత సముద్భూ
థములై., అనగా (ఆనాహార్యములై) సౌకుమార్యముయొక్క రామణీయకముందే
రసమయముగ చేయబడినవై ప్రకాశించునో, అట్టిదియు....&quot;
28
&quot;అగునదియే సుకుమార మను పేరు గల మార్గము. వికసించిన పుష్ప
ములు గల అరణ్యమున తుమ్మెదలు సంచరించి నట్లు ఈ మార్గముననే సత్కవు
అందరును ప్ర చేసి యున్నారు”.
.
అధ. 25.వ కారిక మొదలు 29 వ కోరిక వరకు గల ఐదు జరికలలో
సుకుమారమార్గలక్షణము చెప్పబడు చున్నది. ఈ కారికలను ఆకాంగ్ర
మున వ్యాఖ్యానించుచు మొదట 29న కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు.
కుమారా సోఓయమ్&quot; మొ|| సోయం - వెనుక (25-28 కారి
లతో) చెప్పబడిన లక్షణము గల మార్గము సుకుమారమార్గ మను పేరు గలది:
యేన ఏ మార్గముడే, సత్కవయః - కాళిదాస ప్రభృతు ంగు సత్కవుణ;
గతాః all నడిచినారో, (ఆనగా), దానిని (సుకుమార మార్తమును ఆశ్రయింది.
.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kk4n1r51hzanf7qtcif6j2exrtkiaa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228421</id>
    <revision>
      <id>584798</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 = ם వక్రోక్తి జీవితము కావ్యములను రచించివారో. ఎట్లు : &quot;ఉత్పుల్లకును మతాననేనేవ షట్పదాః&quot; ఉత్సు కాని వికసించిన, కుసుమాని పుష్పములు, యస్మిన్ ఏ, కాననే వనమునందు కలవో, దానిచే, షట్పదా...'</comment>
      <origin>584798</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="lacwbz3fviqrt2npoq378qxpe6wf7ka" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;102
=
ם
వక్రోక్తి జీవితము
కావ్యములను రచించివారో. ఎట్లు : &quot;ఉత్పుల్లకును మతాననేనేవ షట్పదాః&quot; ఉత్సు
కాని వికసించిన, కుసుమాని పుష్పములు, యస్మిన్ ఏ, కాననే
వనమునందు కలవో, దానిచే, షట్పదాః ఇవ - ఈమ్మెదలువలె, ఆ మార్గమును
వికసిత కుసుమకాననముతో పోల్చుటచే, దానికి పుష్పసౌకుమార్యముతో సమాన
మగు ఉ త్తమజాతీయత్వము సూచింపబడుచున్నది. (వారిని సత్కవులను) భ్రమ
రములతో పోల్చుటచే వారు కుసుమమకరందముతో సమాన మగు సారమును
సంగ్రహించుటయందు అత్యాసక్తు లను విషయము ద్యోతిత మగుచున్నది... 29
అవ. ఇప్పుడు 38వ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు:-
=
=
వ్యా. ఆదియును ఎట్టిది ? యత్ర = దేనియందు, కించనాని ఏకొంచె
మైనను, వైచిత్ర్యమ్ విచిత్రత్వము, వక్రోక్తియుక్తత్వము (కందో)
తత్సర్వం ఆ అలంకారాదిక మంతయు, ప్రతిభోద్భవం = కవి శక్తిమాత్ర
ముదే ఉల్లగిత మగునో, ఏదియో విధముగ ప్రయత్నపూర్వకముగ సంపాదింప
బడుటచే ఆహార్యము కాదో, ఆ వైచిత్ర్యము) ఎట్టిది? &quot;సౌకుమార్య పరిస్చన్ద
స్యన్ది&quot; సౌకుమార్యంఉ తమజాతీయత్వము, దానియొక్క, పరిస్పన్దః
తద్విదాహారకారిత్వలక్షణ మగు రామణీయకము; దానిదే, ఏది, స్మస్థితి = రస
మయముగ చేయబడునో అట్టిది, (ఈ వైచిత్ర్యము అనుదానికి) 'యత్ర విరా
జతే' .. &quot;ఎచట శోభాతిశయమును పోషించునో, అనుదానిలో సంబంధము.
ఎట్లనగా-
ప్రవృత్తతాపో దివసోఒతిమాత్రమత్యర్థ మేవ తణదా చ తన్వీ
ఉలౌ విరోధక్రియా విలి న్నౌ జాయాపతీ సానుళయావి వాస్తామ్.
(ఇది రఘువంశము, 16వ సర్గలోనిది. గీష్మర్తువర్ణనమట్టమునకు
సంబంధించినది).
&quot;దివనము మిక్కిలి అధిక మగు తాపము గలది, రాత్రి కూడ ఎంతయు
క్షీణించిపోయినది, నిరోధక్రియలే (దివసరాత్రిపక్షమున బాగా పెద్ద దగుట,
బాగా చిన్న దగుట అను విరుద్ధక్రియ యని అర్థము. నాయికానాయకుల పక్ష
మున ప్రణయకలహము అని అర్థము) వేరు వేరుగ నున్న విడిపోయిన ఈ
రెండును (ఇరువురును) పశ్చాత్తాపముతో గూడిన భార్యాభర్తల వలె నున్నవి&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lacwbz3fviqrt2npoq378qxpe6wf7ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228422</id>
    <revision>
      <id>584799</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>584799</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="msl8dlkixrkvy67wiftozccy1hoq3bv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|40|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;18. మధ్యమశ్చే ద్భిన్న వేషో మధ్యమాపి భిన్న వేషా ।

19. అధ్యాత్మమపి కాల్యాస్తత్వేన ప్రచండచండికాయ స్తత్వం వ్యాఖ్యాతమ్ ।

20. అస్తి కశ్చన విశేషః ।

21. సామాన్యతః ప్రాణమావిష్టా కుండలినీ కాలీ ।

22. యోగిషు సుషుమ్నయా ప్రవహంతీ పశ్చాత్ప్రచండ చండికా ।


23. సుషుమ్నాయం చ ప్రచండ చండికా వ్యవహారః ।


24. సా యోగిషు ఛిన్నమస్తా భవతి ।


25. ఛిన్నమస్తాత్వంచ కపాలద్వయ భేదాత్।

26. న కేవలం మరణే ।

27. జీవిత కాలేపి ।

28. భిన్నకపాలోపి యోగీ జీవితుం శక్నుయాత్ !


29. 'వ్యపోహ్య శీర్ష కపాలే' ఇతి శ్రుతి రత్ర భవతి ।

30. దేవ్యా ఏవం ఛిన్నమస్తాత్వం వ్యాఖ్యాతమ్ ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>msl8dlkixrkvy67wiftozccy1hoq3bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228423</id>
    <revision>
      <id>584800</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 108 వ్యా. ఇచట శ్లేషయొక్క రంగు పూసిన, కవి ప్రతిభామాత్రముచే వికసిత మగు అలంకారము, (ఉపమాలంకారము) అకృత్రిమమై, ఒక అపూర్వ శోభను పోషించుచున్నది. 'ప్రవృత్తతాపః' 'తన్వీ' అన...'</comment>
      <origin>584800</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="k1aalszdozvw7vh8lk500gplfgbqihe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
108
వ్యా. ఇచట శ్లేషయొక్క రంగు పూసిన, కవి ప్రతిభామాత్రముచే
వికసిత మగు అలంకారము, (ఉపమాలంకారము) అకృత్రిమమై, ఒక అపూర్వ
శోభను పోషించుచున్నది. 'ప్రవృత్తతాపః' 'తన్వీ' అను రెండు పదములును
సుందరస్వభావమాత్రమును వర్ణించుచున్నవి. ఆంయే గాని, (ప్రతియొక్క
సంతాపము, పత్నియొక్క కృశత్వము అనెడు) అర్థాంతరముల ప్రతీతి కలుగు
టకు అనుకూలముగ ప్రవర్తించుటలేదు. (అనగా 'ప్రవృత్తతాపః' అను పదము
నకు 'అధిక మైన తాపము కలది''అధిక మైన విరహశాధ కలవాడు' అను
అర్థద్వయమును బోధించు శక్తి ఉన్నది. అట్లే 'తన్వీ' అను పదమనకు గూడ
'చిన్నదిగా వైనది', 'కృశించినది' అను యర్థద్వయమును బోధించు శక్తి
యున్నది. అయినను ఇది గ్రీష్మఋతువర్ణనా ప్రసంగ మగుటచే ఈ పదముల
వాచకత్వము నియంత్రితమై ప్రకృతమున ఒక్కొక్క అర్థమును మాత్రమే
బోధింపగలవు. అర్థాంతరబోధకములు కాజాలవు). కాని కవిచే చూపబడిన
కౌశలముచే సమల్లనిత మగు ప్రకారాంతరము యొక్క అర్థప్రతీతికి అనుగుణ
ముగ మాత్ర ముండి సహృదయాహ్లాదకారులగుచున్నవి.
వి. ప్రకారాంతర మనగా 'విరోధ', 'విభిన్న', శబ్దముల ప్రయోగ
మని చెప్పనున్నాడు. కావున 'ప్రవృత్తతాపః' 'తన్వీ అను' పదములు
ద్వితీయార్ధ బోధనాశ క్తము లైనను 'నిరోధ' 'విభిన్న' శబ్దములకు గల
(ప్రణయ కలహాదిరూప) అర్థాంతరము స్పష్టముగ స్ఫురించుటకు సహాయము
చేయుచున్న వని యభిప్రాయము,
వ్యా. ఆ ప్రకారాంతర మనగా నేది అర్థాంతర ప్రతీతిని కలిగించు
'విరోధ', 'విభిన్న' అను శబ్దముల ప్రయోగము. ఉపమేయముల (దివసరా
త్రుల నడుమ గల విరోధము కలసి యుండళాలక పోవుట అనునది; రెండును
వేరు వేరు స్వభావములు కలిగి యుండుట యనునది వాటి విభిన్నత్వము.
ఉపమానముల (దంపతుల నడుమ విరోధ మనగా - ప్రణయ కలహము :
కోపముచే దూరదూరముగ నుండుట వారియందు గల విభిన్నత్వము 48
మాత్రమ్' 'ఆత్యర్థమ్' అనెడు విశేషణద్వయము కూడ రెండు పక్షము లందును
(ఉపమేయ పశోపమాన పక్షములు రెండింటి యందును) అత్యధికత్వ ప్రతీతిని
కలిగించుటచే మిక్కిలి రమణీయముగ నున్నది. ఇచట శ్లేషచ్ఛాయ కొంచెము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k1aalszdozvw7vh8lk500gplfgbqihe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228424</id>
    <revision>
      <id>584801</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 వక్రోక్తి జీవితము శ సంపావ్యమే యైనను ప్రయత్నము లేకుండగనే ఘటిత మగుటచే మనోహర గనున్నది. అన, 26వ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు.— - ఇంతను (ఆ మార్గము) ఎట్టిది ? &quot;ఆమ్లాన ప్రతిభోద్భి...'</comment>
      <origin>584801</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3686" sha1="lg2dlg50xh76goqsel5crhm4v5jwbbk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;104
వక్రోక్తి జీవితము
శ సంపావ్యమే యైనను ప్రయత్నము లేకుండగనే ఘటిత మగుటచే మనోహర
గనున్నది.
అన, 26వ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు.—
-
ఇంతను (ఆ మార్గము) ఎట్టిది ? &quot;ఆమ్లాన ప్రతిభోద్భిన్న నవశబ్దార్థ
ఇన్దురు&quot;. ఆమ్లానా దోషోపహతము కానిదియు, పూర్వజన్మ సంస్కారైత
జ్జన్మ సంస్కారములచే ప్రౌఢమైనదియు నగు ఏ, ప్రతిభా= ఒకానొక (అనిర్వచ
నీయ మగు) కవి శక్తి కలదో, దాని నుండి, ఉద్బిన్నౌ = నూతనాంశురముల
వలె స్వయముగనే మెలకెత్తిన, అంతియే కాని బలాత్కారముగ తెచ్చి పెట్టి
కొనినవి గానివి; నవౌ నూతనమైన, అనగా తద్విదాహ్లాదమును కలిగింప
శక్తి గం, శబ్దాదౌ వాచక వాచ్యములు, వాటిచే, బంధురః హృదయహారిగ
నుండునది.
-
=
ఇంకను ఎటువంటిది &quot; అయత్న విహిత స్వల్పమనోహారి విభూషణః&quot;
అయత్నేన = క్లేశము లేకుండగా, విహితం కూర్చబడిన, ఏ, స్వల్పం = స్వల్ప
మైనదియు, మనోహారి = హృదయాహ్లాదకర మగు, విభూషణం = అలంకరణము
కలదో అది దేనియం దుండునో ఆది. ఇచట స్వల్ప శబ్దము ప్రకరణాద్యవేక్షము
కాని వాక్యమాత్ర పరము తాడు.
వి. స్వల్పము లగు అలంకారము లుండవలె ననగా మొత్తము ప్రకరణము.
వనే అలంకారములు స్వల్పముగ నుండవలె నని యర్థము కానీ, ఏదియో ఒక
వాక్యమన అలంకారములు స్వల్పముగ నున్న చాలు నని యర్థము కాదు.
ఆ అలంకారములు కూడ స్వాభావికముగ నుండ వలెను. ప్రయత్నపూర్వకముగ
తెచ్చి పెట్టినవి కాకూడదు. ప్రయత్నపూర్వకముగ ఎన్నియో అలంకారములను
కూర్చిన కావ్యము సహృదయాహ్లాదకరము కాశాలదు. అలంకారములు అతి
సహజములు గను, రసోపకారకములుగను ఉండవలె నను విషయమును అనస్థ
వర్ధనుడు కూడ :-
“రసాక్షి _ప్తతయా యస్య బన్ధః శక్యక్రియో భవేత్
అపృథగ్యత్ననిర్వర్త్యః సోఒలక్కారో ధ్వవే మతఃః&quot;
అను. కారికలో చెప్పియున్నాడు.
(II. 16)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lg2dlg50xh76goqsel5crhm4v5jwbbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228425</id>
    <revision>
      <id>584802</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము. వ్యా, ఉదాహరణ మెట్లనగా బాలేన్దువశ్రాణ్యవికాస భావాద్భకు, పలాశాన్యతిలోహితాని సద్యో వస_స్తేన సమాగతానాం నఖతకానీవ వనస్థలీనాద్. 106 (ఇది కుమారసంభవ తృతీయ సర్గమున వస...'</comment>
      <origin>584802</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3511" sha1="il4hcragt8wnue9tdwy0qd140m7hbzw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము.
వ్యా, ఉదాహరణ మెట్లనగా
బాలేన్దువశ్రాణ్యవికాస భావాద్భకు, పలాశాన్యతిలోహితాని
సద్యో వస_స్తేన సమాగతానాం నఖతకానీవ వనస్థలీనాద్.
106
(ఇది కుమారసంభవ తృతీయ సర్గమున వసంతవర్ణనావసరమున చెప్పిన
శ్లోకము).
&quot;వికసింపకుండుటచే ద్వితీయ చంద్రుడు వలె వక్రముగ నున్నవియు,
మిక్కిలి ఎర్రగ నున్నవియు అగు మొగ్గలు వసన్తునితో అప్పుడే సమాగమము
చేసిన వనస్థలుల (శరీరమునందలి నఖక్షతములు వలె ప్రకాశించినవి.”
ఖ్యా. ఇచట; &quot;బాలేన్దు పక్రాణి, అతిలోహితాని&quot; &quot;సద్యః వన నేన
సమాగతానామ్&quot; అను పదములు సౌకుమార్యవశముచే పలాశ) స్వరావ
వర్ణనా మాత్ర పరములుగ ప్రయుక్తము లైనను, క్లేశ మేమియు లేక అతిసహజ
ముగ రూపొందిన &quot;నఖక్షతానీవ&quot; అనేడు అలంకారముతో సంబంధమును
పొందును. చమత్కార జనకములుగ నున్నవి.&quot;
ఇంకను ఎట్టిది?
&quot;రావస్వభావ ప్రాధాన్యన్యక్కృతా హార్య కౌశలం&quot;. భావాః = పదార్థములు,
వాటియొక్క, స్వభావః = తత్త్వము; దానియొక్క, ప్రాధాన్యమ్ – ముఖ్య
త్వము, దానిచేత, న్యక్కృతమ్ తిరస్కృతమైన, ఆహార్యం=వ్యుత్పత్తి
(మాత్రము)దే చూపబడిన, కౌశలమ్= నైపుణ్యము దేనియందో అట్టిది. దీని
యభిప్రాయ మేమనగా-దీనియందు (ఈమార్గమునందు) కవిశక్తిదే సమున్మీలిత
మగు పదార్థముల స్వాభావిక చమత్కారమే విజృంభించు చుండును; దీనిచే
(కవి ప్రతిభాసమున్మీలిత మగు పదార్థ స్వాభావిక చమత్కారములే) కావ్యాంతర
ములలో చూపబడిన వ్యుత్పత్తి మాత్ర కల్పిత మగు విలాస మంతయు, అందు
ఎంత వైవిధ్యమున్నను, తిరస్కరింపబడును.
రఘువంశములో దశరథుని మృగయా వర్ణన ఘట్టము ఇందులకు
ఉదాహరణము. ఎట్లనగా-(ఆ ప్రకరణము నుండి ఒక శ్లోకము చూపబడుచున్నది).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>il4hcragt8wnue9tdwy0qd140m7hbzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228426</id>
    <revision>
      <id>584803</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 తస్య స్తవ ప్రణయి ఖిర్ముహు రేణకాలై ర్వ్యాహన్యమా వహరిణీ గమనం పురస్తాత్. ఆవిర్భభూవ కుశగర్భముఖం మృగాణాం యూథం తదగ్రసరగర్విత కృష్ణసారమ్, వక్రోక్తి జీవితము 76 (0. 6.5) &quot;మాటిమాటికిన...'</comment>
      <origin>584803</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="kf1sdzqwkhp8ug2walfnsdtgmyn19jt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;108
తస్య స్తవ ప్రణయి ఖిర్ముహు రేణకాలై
ర్వ్యాహన్యమా వహరిణీ గమనం పురస్తాత్.
ఆవిర్భభూవ కుశగర్భముఖం మృగాణాం
యూథం తదగ్రసరగర్విత కృష్ణసారమ్,
వక్రోక్తి జీవితము
76 (0. 6.5)
&quot;మాటిమాటికిని పాలుత్రాగ ప్రయత్నించు లేడి పిల్లలదే అడ్డుకొనబడిన
ఆడలేళ్ళ గమనము కలదియు (అడ్డుకొనబడిన గమనము గల ఆడలేళ్లు
గలదియు) నోళ్ళ నడుము కుళములు గలదియు, ఎదుట నడుచుచున్న గర్వించిన
మగలేడి కందియు నగు ఒక మృగయూథము అతనికి ఎదురయ్యెను.&quot;
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా-కుమార సంభవమున (తృతీయ సర్గములో).
&quot;ద్వన్ద్వాని భావం క్రియయా వివవృ
&quot;అంటలు క్రియలచే తమ మనోగత ప్రేమభావమును ప్రకటించినవి&quot;
అని (85వ శ్లోకమున) చెప్పిన పిమ్మట, చేసిన ప్రాణి ధర్మవర్తనము కూడ
ఉదాహరణము. (ఈ శ్లోకము తరువాత 43వ శ్లోకము వరకును వివిధ ప్రాణుల
ధర్మములు వర్ణితములైనవి. వాటిలో ఉదాహరణార్థమై శ్లోకార్ధమును చూపు
చున్నాడు).
&quot;శృంగేచ స్పర్శనిమీలికాషీం
మృగీమకండూయత కృష్ణసారం&quot;
(కు. 8.85)
&quot;కృష్ణసారము (మొగలేడి) స్పర్శ (సుఖ)ముదే మూసికొనిపోయిన
కండ్లుగల ఆడలేడిని కృంగముతో గోకెను.&quot;
వి. &quot;మధు ద్వి రేఫః కుసు మైక పాత్రే
పపౌ ప్రియాం స్వామను వర్తమానః
శృంగేణ చ స్పర్శ నిమీలితాక్షీం
మృగీమ కణ్ణూయత కృష్ణసారం,&quot;
అనునది పూర్తి శ్లోకము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kf1sdzqwkhp8ug2walfnsdtgmyn19jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228427</id>
    <revision>
      <id>584804</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 107 వి. రఘువంశ కుమార సంభవముల నుండి ఇచట ఉదాహృతము అగు ప్రకరణములలో కవి, మృగముల స్వభావమును చాల చక్కగ చిత్రించినాడు. ఇచట కృత్రిమము లగు అలంకారముల ప్రయోగ మేదియును లేద...'</comment>
      <origin>584804</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3871" sha1="8omzmyl5umvka7j87la5peg52981dzl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
107
వి. రఘువంశ కుమార సంభవముల నుండి ఇచట ఉదాహృతము అగు
ప్రకరణములలో కవి, మృగముల స్వభావమును చాల చక్కగ చిత్రించినాడు.
ఇచట కృత్రిమము లగు అలంకారముల ప్రయోగ మేదియును లేదు. ఐనను
ఈ వర్ణనము చమత్కార జనకముగనే యున్నది. ఇది స్వభావోక్తి కృత
మగు చమత్కారమే యని స్వభావోక్తి వాదు అనవచ్చును. కవి తన ప్రతిభచే
ఈ స్వభావమును ఈ విధముగ వర్ణింపకలిగినాడు గాన ఇది కవి ప్రతిభామాత్ర
కల్పిత వర్ణనా వక్రతయని కుంతకుని అభిప్రాయము.
వ్యా. ఇంకను ఎట్టిది? &quot;రసాది పరమార్థజ్ఞమనః సంవాద సుందరం&quot;.
రసాః= శృంగారాది రసములు; 'రసాది' అనునపుడు &quot;ఆది&quot; పదమును ప్రయో
గించుటచే శృంగారాది రసములే కాక, రత్యాది భావములు కూడ గ్రహింపబడును.
వి. వెనుక కుంతకుడు చూపిన ఉదాహరణములలో మృగాది గత మగు
శృంగారము తిర్యగ్దత మగుటచేళ్ళంగారాభాసమే కాని శృంగారము కాణాలదు.
కావునదానినిగూడ పరిగ్రహించుటకై పై విధముగ వ్యాఖ్యానము చేసినాడు.
దీనిచే 'రసాది 'పదము రస-రసాభాస, భావ భావాథాసాదు లను బోధించునని
యర్థము.
=
.వ్యా. వాటియొక్క, పరమార్థః = పరమరహస్యము. దానిని ఎరింగిన
వారు శద్జ్ఞులు, వారి, మనః సంవాదః హృదయ సంవేదనము, అనగా
స్వానుభవ గోచరముగ భాసించుట, దానిదే, సున్దరః – సుకుమారమైనది. సహృ
దయ హృదయాహ్లాద జనక మగు వాక్యబంధము అని యర్థము. రఘువంశ
ములో రావణుని సంహరించి పుష్పకముపై తిరిగి వచ్చుచున్న రాముడు... నీ
వియోగముచే వ్యాకుల మగు హృదయము గల నేను ఈ ప్రదేశములలో చెప్ప
రాని దుఃఖము ననుభవించితిని, అని సీతతో వర్ణించి చెప్పుచు పల్కిన వాక్యము
అన్నియు ఇందులకు ఉదాహరణములు. ఎట్లనగా—
(ఆ ఘట్టములో నుండి ఒక శ్లోకమును ఉదాహరించుచున్నాడు)
పూర్వానుభూతం స్మరతావ రాత్రా
కంపోత్తరం భీరు! తవో పగూఢమ్.
గుహా విసారీణ్యతి వాహీతాని
మయా కథంచిత్ ఘనగర్జితాని&quot;
79 (6.18.28)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8omzmyl5umvka7j87la5peg52981dzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228428</id>
    <revision>
      <id>584805</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 చక్రో క్తీ జీవితము &quot;ఓ భయస్వభావము కలదానా? రాత్రియందు పూర్వమునందు అనుభ వించిన భయకంపముతో కూడిన నీ యాలింగమును స్మరించుచు, నేను గుహ లలో వ్యాపించుచున్న ఘనగర్జితములను ఎటులనో గ...'</comment>
      <origin>584805</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4280" sha1="6wh7r21ihdtyl0tuynx3i0eo8qoo8fi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;108
చక్రో క్తీ జీవితము
&quot;ఓ భయస్వభావము కలదానా? రాత్రియందు పూర్వమునందు అనుభ
వించిన భయకంపముతో కూడిన నీ యాలింగమును స్మరించుచు, నేను గుహ
లలో వ్యాపించుచున్న ఘనగర్జితములను ఎటులనో గడిపినాను&quot;.
వ్యా. ఇచట &quot;భావ స్వభావ ప్రాధాన్యన్యక్కృతా హార్య కౌశలం&quot; అనియు
*రసాది పరమార్థజ్ఞమనః సంవాద సున్దరః&quot; అనియు రెండు భాగములుగ చేసే
చెప్పుటలోని యభిప్రాయ మేమనగా – విభావాది రూపమున రసాంగము లగు
పక్షిధ్వనులు, వృక్షములు, జలములు, వసంతము, మొదలగు పదార్థములు,
అతిశయముతో కూడిన వాటి స్వభావముల వర్ణనముల ప్రాధాన్యము చేతనే
రసాంగము లగును, (ప్రధానముగ వాటి
స్వభావమును వర్ణించుటచే అవి రసాం
గములగును కావున 'భావ స్వభావ' మొదలగు విశేషణము చెప్పబడినది.)
తద్భిన్నులును, విశిష్టచైతన్య యక్తులును అగు సుర గంధర్వాదులను శృంగా
రాడి రస పూర్ణులనుగ వర్ణించిననే సహృదయ హృదయాహ్లాదము కలుగును.
(కావున &quot;రసాది&quot; ఇత్యాది ద్వితీయ విశేషణము). లక్ష్యములందు ఈ విధము
గవే కప్పట్టుచున్నది.
అవ. 27ఎ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు—
=
26
వ్యా. ఇంకను ఎట్టిది: &quot;అవి భావిత సంస్థాన రామణీయకరజ్జుకం&quot;
అవి భావితం అనాలోచిత మగు (మానసా గోదర మగు) సంస్థానం
సంస్థితి (శద్ధారాది సంఘటనము) దేనియందో అట్టి (లేదా ఊహింపబడని స్థితి
డేనియంతో అట్టి); రామణీయకేన= రమణీయత్వము, రజ్జకః=సహృదయ
హృదయాహ్లాదక మగునదియు, దీని యభిప్రాయమిది. రచనలో ఈ విధమగు కవి
కౌశల మున్నచో దానిని, ఇది, ఇంత ఉన్నది; అని ఏ విధముగను చెప్పుటకు
శక్యము కాదు. కేవలము సర్వోత్కృష్టముగ మనస్సులో స్ఫురించుచుండును.
ఇంకను ఎట్టిది? &quot; విధి వైదగ్ధ్య నిష్పన్న నిర్మాణాతి శయోపమ।&quot;
విధిఃబ్రహ్మ, వానియొక్క, వైదగ్ధ్యం = నేర్పు, దానిచే నిష్పన్నశి
పరి సమాప్తమగు ఏ, ఈ, నిర్మాణాతిశయం - రమణీయ లలనా లావణ్యాదిక
మగు సుందర మైన సృష్టికలదో, అది. ఉపమా – నిదర్శనము, దేనికో, అట్టిది.
కావున దేనియందు, బ్రహ్మ యొక్క కౌశలము వలె కవియొక్క కౌశ
లము వర్ణింప శక్యము కాదో (అది సుకుమార మార్గము.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6wh7r21ihdtyl0tuynx3i0eo8qoo8fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228429</id>
    <revision>
      <id>584806</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము ఎ...... జ్యాబన్ధ నిష్పన్దకుజేన యస్య వినిఃశ్వసద్వక్త్ర తారాగృహే నిర్జితవాదన దశాననే నోషితమా 109 పరంపరేm, ప్రసాదాత్. 80 (8.6-40) &quot;నారిచే బంధిచుటచే కదలనీ భుజములు కలవాడ ను, న...'</comment>
      <origin>584806</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3882" sha1="cwbpmt670rb656spwxxrwzthfy8zk0i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
ఎ......
జ్యాబన్ధ నిష్పన్దకుజేన యస్య వినిఃశ్వసద్వక్త్ర
తారాగృహే నిర్జితవాదన దశాననే నోషితమా
109
పరంపరేm,
ప్రసాదాత్. 80
(8.6-40)
&quot;నారిచే బంధిచుటచే కదలనీ భుజములు కలవాడ ను, నిట్టూర్చుచున్న ముఖ
పంక్తి కలవాడును, ఇంద్రుని కూడ జయింప కల్గినవాడును అగు రావణుడు ఎవని
కారాగృహమున (అతనికి) అనుగ్రహము కలుగు నంతవరకును నివసించెనో&quot;.
ఇచట మరియొక వర్ణనా విధాన మేదియు ఆపేక్షింపని కవిశక్తి పరిణామము
చరమనీనును అధిష్ఠించినవి.
వి. ఇది ఇందుమతీ స్వయంవర ఘట్టమున కార్తవీర్యార్జునుని ప్రతాప
నేరమును వర్ణించు శ్లోకము. కార్తవీర్యార్జునుడు ఇంద్రుని కూడ జయింప కల్గిన
రావణుని బంధించి కారాగారములో నుంచినాడు. ఇచట కవి ప్రయోగించిన
&quot;జ్యాబంధ నిష్పన్దభుడేన&quot; &quot;వినిఃశ్వసర్వక్త్ర పరం పరేఖ&quot; ఆగు విశేషణ
ద్వయము రావణుని దురవస్థను చాల చక్కగ స్పష్టీకరించుచున్నది. మరి యే
విశేషణమును ఈ విధముగ అతని దురవస్థను వ్యక్తీకరింప జాలదు గాన,
ఇచట కవి ప్రతిభ పరాకాష్టను చెండిన దని భావము.
వ్యా, ఈ కులకమునందలి ప్రథమ శ్లోకమున, ప్రధానముగ శబ్దముల
యొక్కయు, అలంకారముల యొక్కయు సౌందర్యము ప్రతిపాదింపబడినది.
రెండవ శ్లోకమున వర్ణనీయ వస్తువుయొక్క సౌకుమార్యము ప్రతిపాదిత మైనది.
తృతీయ శ్లోకమున మరియొక ప్రకారమును దేనిని గూడ నపేక్షింపని శబ్దార
సన్ని వేశముయొక్క సౌకుమార్యము ప్రతిపాదింపబడినది. వైచిత్ర్యమును గూడ
సౌకుమార్యమునకు ప్రతికూలము గాకుండు విధమున
అని చతుర్ధ శ్లోకమున
విషయుల (విషయము
తెలుపబడినది.
సంపాదింపవలెను?
విషయ
సుకుమార మార్గము; దాని ననుసరించు
సత్కవి విషయి) సౌకుమార్యము ప్రతిపాదింప సుద్ధిష్టమైనది.
వి. ఒకే అన్వయము గల ఐదు లేక
అంతకంటె అధిక సంఖ్యాకము
ంగు శ్లోకముల సముదాయమునకు కులక మని
పేరు, రెండు
శ్లోకములు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cwbpmt670rb656spwxxrwzthfy8zk0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228430</id>
    <revision>
      <id>584807</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 వక్రో క్తి జీవితము యుగ్మము, మూడు శ్లోకములు విశేషకము. నాలుగు శ్లోకములు కలాపకము. అంతకు పైన కులకము. ద్వాభ్యాం యుగ్మమితి ప్రోక్తం త్రిభిః క్లో కైర్విశేపకమ్| కలాపకం చతుర్భి, స...'</comment>
      <origin>584807</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3299" sha1="f0upgbugh9705u4taq6kuvmwk6clu3o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;110
వక్రో క్తి జీవితము
యుగ్మము, మూడు శ్లోకములు విశేషకము. నాలుగు శ్లోకములు కలాపకము.
అంతకు పైన కులకము.
ద్వాభ్యాం యుగ్మమితి ప్రోక్తం త్రిభిః క్లో కైర్విశేపకమ్|
కలాపకం చతుర్భి, స్వాత్, త దూర్ధ్వం కులకం స్మృతమ్||
25-29
ఈ విధముగ “సుకుమారము&quot; అను పేరుగల మార్గమునకు లక్షణము
చెప్పి దాని గుణములను నిరూపించుచున్నాడు.—
కా. అసమస్త మనోహారి పదవిన్యాస జీవితమ్
మాధుర్యం సుకుమారస్య మార్గన్య ప్రథమో గుణ॥ 30
&quot;సమాసములు లేనివియు, మనోహరములును, అగు పదముల విన్యా
సమే జీవితముగా గల మాధుర్యము సుకుమార్గ మార్గముయొక్క
(ప్రధాన) గుణము.&quot;
=
మొదటి
80
=
అస మస్తాని name సమానరహితములుము, మనోహారీణి వినుటకు ఇంపుగ
మండుటచేతను అర్థసౌందర్యము చేతను హృదయాహ్లాదకము అగు ఏ, పదాని
- నుబ నతిజస రూపము లగు పదములు కలవో, వాటియొక్క, విన్యాసః
సన్ని వేశ వై చిత్ర్యము, కూర్పులోని వైచిత్ర్యము, జీవితం = సర్వస్వము, దేనికో
అట్టి, మాధుర్య మనునది సుకుమార మనెడు మార్గముయొక్క, ప్రథమః =
ప్రధానమైన గుణము, ఇచట &quot;ఆస్తమస్త&quot; అనుదానికి సమాసములు లేని పద
ములు ప్రచురముగ నుంచవలెనని యభిప్రాయము. అంతియే కాని, సమాస
ములే ఉండరాదని నియమించుటకాదు. ఉదాహరణము ఎట్లనగా –
క్రీడారసేన రహసి స్మితపూర్వమినో
రేఖాం వికృష్య వినిబధ్య చ మూర్ధ్ని గౌర్యా-
3
కిం శోభితాహమనయేతి శశాంకమౌళే॥
సృష్టస్య పాతు పరిచుంబిత ముత్తరం వః.
-
&quot;ఏ కాంతమున పార్వతి క్రీడారసముచే చిరునవ్వు నవ్వుచు
81
చంద్ర
లేఖను లాగికొని తన శిరస్సున బంధించి, 'ఇది నాకు బాగుగా నున్నదా?' అని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f0upgbugh9705u4taq6kuvmwk6clu3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/117</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228431</id>
    <revision>
      <id>584808</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 112 ప్రశ్నించగా శశాంకమౌళి ఇచ్చిన చుంబన మనెడు ప్రత్యుత్తరము మిమ్ములను రక్షించుగాక.&quot; వ్యా. ఇచట పదములలో సమాసములు లేకుండుట, శబ్దారముల రమ ఉయత్వము, (అసమస్త పదముల) వి...'</comment>
      <origin>584808</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3540" sha1="1iarmj0ihi7vf4cf48bzfnp56ttmih4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
112
ప్రశ్నించగా శశాంకమౌళి ఇచ్చిన చుంబన మనెడు ప్రత్యుత్తరము మిమ్ములను
రక్షించుగాక.&quot;
వ్యా. ఇచట పదములలో సమాసములు లేకుండుట, శబ్దారముల రమ
ఉయత్వము, (అసమస్త పదముల) విన్యాసమున వైచిత్ర్యము,
మును ప్రకాశించుచున్నది.
80
ఈ విధముగ మాధుర్యమును చెప్పి ప్రసాద (గుణ) మును గూర్చి
చెప్పుచున్నాడు.
కా. అక్లేశ వ్యష్టేతా కూతం ముగిత్యర్థ సమర్పణమ్
రస వక్రోక్తి విషయం యత్ ప్రసాదః స కథ్యతే 81
'రసములును వక్రోక్తియు విషయముగా కలదియు, అనాయాసముగ
వ్యంజింపబడిన అభిప్రాయము (తాత్పర్య శోభ కలదియు అగు అతిశీఘ్ర మగు
అర్థబోధనము ప్రసాద మని చెప్పబడుచున్నది...
=
-
81
వాటి
ఝగితి మున్ముందుగనే. (పఠించిన వెంటనే), అర్థ సమర్పణమ్ = వస్తు
ప్రతిపాదనము. ఎట్టిది? అక్లేశ వ్యర్ణోరా కూతం బాధపడవలసిన పని లేకుండ
గనే ప్రకటింపబడిన అభిప్రాయము గలది. ఏది విషయముగా గలది? (దీని,
విషయమేదిః) 'రస వక్రోక్తి విషయమ్'. రసాః - శృంగారాది రసములును,
వక్రో క్తిః m సామాన్యరూపమున ఏ అలంకార మైనను, విషయఃగోచరము,
దేనికో అట్టిది. ఆదియే ప్రసాద మనెడు గుణముగా చెప్పబడుచున్నది. ఇచట
(ఈ ప్రసాద గుణమున) పదములు సమాస విహీనములుగ నుండుట,
యర్థము ప్రసిద్ధముగ నుండుట, ఆ పదముల పసస్పర సంబంధము దూరముగ
లేకుండుట (లేదా పదములకు అర్థముల తోడి సంబంధము
లక్షణాదులచే
వ్యవహితము కాకుండుట) సమాసములున్నను అర్థమునకు ఝటితిస్ఫూర్తిని
కల్గింప గలుగు సమాసములు మాత్రమే యుండుట, అనునది ప్రధాన మగు
రహస్యము. (&quot;ఆకేళ వ్యంజితాకూతం&quot; అనుదానిలోని &quot;ఆకూత&quot; శబ్దము
తాత్పర్య విచ్ఛిత్తి, (రమణీయ మగు తాత్పార్యము) అను నర్థమును బోధించును.
ఉదాహరణము ఎట్లనగా...&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1iarmj0ihi7vf4cf48bzfnp56ttmih4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/118</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228432</id>
    <revision>
      <id>584809</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '112 &quot;హిమవ్యపాయాద్వి శదాధరాణా... మాపాణ్డురీ భూతముఖచ్ఛవీనామ్. స్వేదోర్గమః కింపురుషాంగనావాం చక్రే పదం పత్రవిశేష శేషు&quot; వక్రో క్తి జీవితము 82. (కు, 8.88) &quot;మంచు తొలగిపోవుటచే స్వచ్ఛ మగు చల...'</comment>
      <origin>584809</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2779" sha1="hf2qycy42iqq1ffvgwiqhjf6nx9jbvn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;112
&quot;హిమవ్యపాయాద్వి శదాధరాణా...
మాపాణ్డురీ భూతముఖచ్ఛవీనామ్.
స్వేదోర్గమః కింపురుషాంగనావాం
చక్రే పదం పత్రవిశేష శేషు&quot;
వక్రో క్తి జీవితము
82. (కు, 8.88)
&quot;మంచు తొలగిపోవుటచే స్వచ్ఛ మగు చలిచే గలిగిన పగుళ్ళు
మొదలగునవి లేని) అధరములు కలిగినట్టియు, బాగుగ తెల్లనైన ముఖ కాంతి
గల కిం పురుష స్త్రీల గండ స్థలాదులందు రచితములగు) మకరి జుది పత్ర
బిహ్నములందు స్వేదాంకురము అడుగు పెట్టెను&quot; (ఇది వసంతఋతు వర్ణన
ఘట్టములోని శ్లోకము).
వ్యా. అచట (ఈ ఉదాహరణమున) అసమస్తత్వము మొద లగు
సామగ్రి యున్నది. వివిధములగు పత్ర చిహ్నముల వైచిత్ర్యముచే లభించిన
అపూర్వ మగు వదన సౌందర్యము ముత్యముల వంటి స్వేద బిందువులచే
ఇనుమడించినది, అనునది (తాత్పర్య విచ్చిత్తి గూడ సుస్పష్టముగనేయున్నది.
ఇంకను ఎట్లనగా——
ఇది రఘువంశ షష్ఠ సర్గలో ఇందుమతీ స్వయంవర ఘట్టమన
హేమాంగదుడను కలింగదేశ రాజును చూపి సునంద ఇందుమతితో
అనేనసార్ధం విహరాంబురా ?.
నీరేషు తాడిచన మర్మరేషు.
ద్వీపా నరానీతలవంగ పుష్పై-
రపాకృత స్వేదలవా మరుద్భిః .
అన్న
88. (5. 6.68)
&quot;ద్వీపాంతరముల నుండి తీసికొని రాబడిన అనంగ పుష్పములు గల
వాయువులచే తొలగింపబడిన చెమట బిందువులు గలదానపై తాటితోపులతో
మర్మర ధ్వని చేయుచున్న సముద్రతీరముల యందు ఈతనితో గూడ
విహరింపుము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hf2qycy42iqq1ffvgwiqhjf6nx9jbvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/119</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228433</id>
    <revision>
      <id>584810</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 118 అవ పై రెండు శ్లోకములును రసవిషయక ఝగిత్యర్ధ సమర్పణరూప మగు ప్రసాదమునకు ఉదాహరణములు: ఇపుడు అలంకార సామాన్యరూప మగు వక్షో క్తిని వెంటనే బోధించుట యనెను ప్రపాదమున...'</comment>
      <origin>584810</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3204" sha1="1wmh1c49l87z1w4tguyoixsomrf0h3w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
118
అవ పై రెండు శ్లోకములును రసవిషయక ఝగిత్యర్ధ సమర్పణరూప
మగు ప్రసాదమునకు ఉదాహరణములు: ఇపుడు అలంకార సామాన్యరూప
మగు వక్షో క్తిని వెంటనే బోధించుట యనెను ప్రపాదమునకు ఉదాహరణము
చూపుచున్నాడు.
వ్యా. అలంకారాభి వ్యక్తికి ఉదాహరణము ఎట్లనగా -
'బాలేందు వక్రాణి' అనునది.
వి. అలంకార రూపార్టీ సమర్పణరూప మగు ప్రసాదమునకు వెనుక
78 ఉదాహరణముగ చూపిన &quot;బాలేన్దు వక్రాణి&quot; ఇర్యాది కుమార సంభవ
గత శ్లోకము ఉదాహరణ మని యర్ధము.
ఈ విధముగ ప్రసాదమును నిరూపించి లావణ్య (గుణ) మునకు
లక్షణము చెప్పుచున్నాడు.
కా. వర్ణ విన్యాస విచ్చిత్తి పదపన్దాన నప్పదా.
స్వల్పయా బన్ధ సౌన్దర్యం లావణ్య ముఖి ధీయతే
88
&quot;స్వల్ప మగు వర్ణ విన్యాస విచ్చిత్తితో కూడిన పదసంధాన సంపదచే
ఏర్పడిన బంధ సౌందర్యమునకు లావణ్య మని పేరు.&quot;
-
=
వాక్య విన్యాసము, దానియొక్క, సౌన్దర్యం
సౌందర్యము, లావణ్యం అభిధీయతే లావణ్య మని చెప్పబడుచున్నది. ఎట్టిది?
వర్ణానాం = ఆక్షరములయొక్క, విన్యాసః - విచిత్రమైన కూర్పు. దానియొక్క
విచ్చిత్తి శోభ, అనగా నేర్పుతో పూడిన ఒక ఒడుపు. దానితో కూడిన,
పదానాం = సుబ న్తతిజఙ్ఞంతములు, సధ్ధానమ్ = కూర్పు, దానియొక్క సంపద,
ఆదియు శోభయే; దానితో కూడినవి. ఆ ఉభయరూప మగు శోభయు ఎట్టిది?
స్వల్పయాఆల్పమైనది, ఎక్కువ నిర్బంధము లేకుండగనే నిర్మింపబడినది.
కావున దీని యర్థమిది—-
శబ్దారముల సౌకుమార్యముచే సుందర మగు కూర్పు యొక్క మహిమయే
లావణ్య మనెడు గుణముగా చెప్పబడుచున్నది.
8&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1wmh1c49l87z1w4tguyoixsomrf0h3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/120</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228434</id>
    <revision>
      <id>584811</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 ఎట్లనగా.... స్నానార్ద్రము శ్లేష్వనుధూపవాసం వివ్యస్త సాయంత్యన మల్లి శేషు. కామో వసన్తాత్యయ మన్ద వీర్య కేశేషు లేఖే బలమఙ్గనానామ్ # వక్రో క్తి జీవితము 85 (రఘువంశము 18-50) &quot;వసన ఋతువు గ...'</comment>
      <origin>584811</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2807" sha1="f79gpgykibi1b94owxrr65g2di7wn0i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;114
ఎట్లనగా....
స్నానార్ద్రము శ్లేష్వనుధూపవాసం
వివ్యస్త సాయంత్యన మల్లి శేషు.
కామో వసన్తాత్యయ మన్ద వీర్య
కేశేషు లేఖే బలమఙ్గనానామ్ #
వక్రో క్తి జీవితము
85
(రఘువంశము 18-50)
&quot;వసన ఋతువు గడచిపోవుటచే మంద మైన పరాక్రమము గల
మన్మథుడు స్నానముచే తడసినట్టియు, జాలువారునట్లు చేయబడి నట్టియు;
ధూపముచే సువాసన కలిగింప దేసిన పిమ్మట ఉంచబడిన సాయంకాల మల్లికా
పుర్వములు గల, అంగనల కేశములందు, బలము పుంజుకొనెను. “
ఇచట సహృదయ హృదయైక సంవేద్య మగు కూర్పులో నున్న
రామణీయకము యొక్క గొప్ప తనము మాటలతో వర్ణింపనలవి కానిది. ఇంకను
చకార వాడై రసురాంగనానాం
గండస్థలీః ప్రోషిత పత్రలేఖాః&quot;
88. (రఘు, 6,72)
&quot;బాణములచే అసురాంగనల గండస్థలములను తొలగిపోయిన పత్ర
లేఖలు కలవాటినిగా చేసెను.&quot;
వి. ఈ శ్లోకము రఘువంశ షష్టసర్గము నందలి ఇందుమతీ స్వయంవర
ఘట్టములోనిది. సునన్ద అజుని చూపి అతని వంశమునకు మూలపురుషు డగు
కకుత్సుని వర్ణించిన శ్లోకమిది,
*మహేన్ద్ర మాస్థాయ మహోత రూపం
యః సంయతి ప్రొస్త పినాకిలీలం&quot;
అనునది దీని పూర్వార్ధము.
“ఆ నాడు దేవానుర యుద్ధము నందు వృషభరూపమును ధరించిన
మహేంద్రుని వీపుపై నెక్కి ఈశ్వరుని వలె నొప్పుచు&quot; అని దీని యర్థము.
'కకుత్' అనగా ఎద్దుమూపురము, దానిపై కూర్చుండుటచే ఈతనికి 'కకుత్స్థ'
అను పేరు వచ్చినది,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f79gpgykibi1b94owxrr65g2di7wn0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/121</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228435</id>
    <revision>
      <id>584812</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '115 వ్యా, ఇచట వర్ణ విన్యానవిచ్చిత్తియు, పదముల కూర్పుకు గల శోభయు, సన్ని వేశ సౌందర్యమును బట్టి స్ఫుటముగనే ప్రకాశించుచున్నవి. $2 ఈ విధముగ లావణ్యమును ప్రతిపాదించి, అభిజాత్య (గుణ) మ...'</comment>
      <origin>584812</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="pgcc30ccnvg7sm4bb9tdp24f7rhaouc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;115
వ్యా, ఇచట వర్ణ విన్యానవిచ్చిత్తియు, పదముల కూర్పుకు గల శోభయు,
సన్ని వేశ సౌందర్యమును బట్టి స్ఫుటముగనే ప్రకాశించుచున్నవి.
$2
ఈ విధముగ లావణ్యమును ప్రతిపాదించి, అభిజాత్య (గుణ) మును
గూర్చి చెప్పుచున్నాడు.
క్యా శ్రుతి పేళలతాకాలిసుస్పర్శమివ చేతసా
స్వభావమసృణచ్ఛాయమాభిజాత్యం ప్రచక్షతే.
33
&quot;చెవులకు (వినుటకు) అందముగా (ఇంపుగా నుండుటచే ప్రకాశించు
తున్నదియు, మనస్సుదే సుఖముగ సృృశింప శక్యమగునది వలె నుండునదియు,
స్వభావముచే మృదు నగు కాన్తి గల (బంధసౌందర్యము) ఆభిజాత్య మని
చెప్పుదురు.&quot;
=
-
వ్యా. ఈ విధ మగు వస్తువును, అభిజాత్యం ప్రచక్షతే - ఆభిజాత్య
మనెడు గుణమునుగా వర్ణించుచున్నారు. శృతిః - శ్రవణేంద్రియము, దానియందు,
వేళలతా జ రమణీయత్వము, దానిదే ఏది, కాలతే అత్యుత్కృష్టముగనున్నదో
అట్టిది, ' సుస్పర్శమివచేతసా మనస్సుచే సుఖముగా స్పృశింపబడినది వలె
నుండునది, అని ఇది అతిశయోక్తి. ఏలయన- స్పర్శయోగ్యమై యుండి, సౌక
మార్యముచే ఒకానొక స్పర్శనుఖమును కలిగించుచున్నది వలె నున్నది అను
ఈ ఉభయమును ఇందు ఉన్నది; అది అతిశయో క్తికల్పితమే.
వి. అనగా అభిజాత్య మనెడు ఈ గుణము మూర్త
పదార్థము వలె
స్పృశింపయోగ్య మైనదనియు, ఆ విధముగ స్పృశింపబడి మనస్సున స్పర్శ
సుఖము నిచ్చుచున్న దనియు, ఈ అంశద్వయమును గూడ కవి కల్పితమే గాన
అతిశయోక్తియని యభిప్రాయము.
వ్యా. ఎందువలన ననగా- స్వభావమసృణర్భాయయ్ ప్రయత్న సంపా
-
దితము గాని, ఏ సుకుమారకాంతి కలదో దానిని అభిజాత్యమని చెప్పుదురు అని
యర్థము. ఎట్లకగా-
&quot;జ్యోతి రేఖావలయి గలితం యస్య బర్హం భవానీ
పుత్రప్రీత్యా కువలయదలప్రాప్తి కణ్ణ కరోతి&quot; 87, (మేఘ,44)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pgcc30ccnvg7sm4bb9tdp24f7rhaouc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/122</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228436</id>
    <revision>
      <id>584813</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118. వక్రోక్తి జీవితము &quot;పార్వతీ మెరయుచున్న వలయాకార రేఖ కలిగిన; రాలి; ఏ స్కందుని మయూరము యొక్క ఈకను, పుత్రప్రేమదే, తన చెవిలోని కలువరేకు ప్రక్క చేరుదానినిగా చేయుచున్నదో&quot;. వ్యా. ఇచ...'</comment>
      <origin>584813</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4013" sha1="q7mojlqarm8wuz8i5jc7refyfg1t01b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;118.
వక్రోక్తి జీవితము
&quot;పార్వతీ మెరయుచున్న వలయాకార రేఖ కలిగిన; రాలి; ఏ స్కందుని
మయూరము యొక్క ఈకను, పుత్రప్రేమదే, తన చెవిలోని కలువరేకు ప్రక్క
చేరుదానినిగా చేయుచున్నదో&quot;.
వ్యా. ఇచట శ్రవణసుఖకరత్వము మొద లగు ఒకానొక స్వభావముచే
మృదు పగు కాంతి, సహృదయహృదయ వేద్యమై స్ఫురించుచున్నది. లోకోత్తర
మేగుతరణీ రూప మనెడు వస్తువుయొక్క ధర్మములుగా ప్రసిద్ధము అగు లావ
ణ్యుమును ఆభిజాత్యమును కార్యధర్మము లెట్లగునుఅని ఆశంతింపరాదు. ఏలయన
ఈ-యు క్తిని బట్టి: పూర్వప్రసిద్ధము లగు (అనగా పూర్వ కాద్యశావు ప్రసిద్ధ
రేఖలు లేదా పూర్వోక్తము లగు) మాధుర్యప్రసాదములు గూడ కావ్యధర్మముల
కావని చెప్పవలసియుండును. ఏలయన- గుడాదిమధురద్రవ్యముల ధర్మముతా
ప్రసిద్ధము మాధుర్యము అట్టి (గుడాద్రవ్యములు కలిగించు ఆనందమువంటి)
ఆనందమును కలిగించుట అపడు సమానధర్మాలోపముచే కావ్యమునందు కూడ
చెప్పబడుచున్నది. అట్లే స్వచ్ఛ మగు జలము, స్పటికము, మొదలగు వాటి
ధర్మముగ ప్రసిద్ధ మగు- ప్రసాదము స్ఫుటముగ భాసించుట అనెడు: సమానం
దర్మముయొక్క ఆరోపను. &quot;మముగ అర్థప్రతీతి కలుగుటచే కలిగిన సౌండః
ర్యను&quot; అను సరమును పొందుచున్నది. (అనఃనర్థమున ప్రయోగింపబడ
చున్నది. ఆ విధముగనే కావ్యమునందు కవిశ్వక్తిదే నేర్పుతో సంపాదింపబడిన
కాన్తిదే కమనీయ ముగు బన్ధసౌందర్యమును బోధించుటకు కూడ, సహృదయు
లత చమత్కారమును కలిగించుట అనేడు సమానధర్మమును పురస్కరించుకొని
ఏర్పడిన ఆరోపము లే, లావణ్యశబ్దము తక్క మరి యే శబ్దమును సమర్థముల
కాదు. ఇట్లే కావ్యమునందలి స్వభావసుందరచ్ఛాయత్వము ('మసృణచ్ఛాయా'
అనుపదమునకు నిగనిగలాడు కాని యని అర్థము). అభిజాత్యశబ్దముచే బోధింప
బడును.
వ్యా. (ఆశంక) లలనాలావణ్యముతో సామ్య ముంగుటదే ప్రతీయమాన
మగు వస్తువే లావణ్యమనునట్లు తోచు విధమును కొందరు (ఆనందవర్ధనాదులు)&quot;
చెప్పి యున్నారుకదా?&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q7mojlqarm8wuz8i5jc7refyfg1t01b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/123</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228437</id>
    <revision>
      <id>584814</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తన్మేషము &quot;ప్రతీయమానం పునరవ్య దేవ హస్త్వస్తి వాణీయ మహాకవీనామ్ ఉయత్తత్ప్రసిద్ధావయవాతిరి_క్తంవితి - లావణ్య మివాన్గా నాను ” 187 (ధ్వన్యా. 1-4) &quot;అంగనలలో ప్రసిద్ధము అగు కరచరణాద్యవయవ...'</comment>
      <origin>584814</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3750" sha1="oebl5bgsr4t7f8dy7w8nfldk7dfobz2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తన్మేషము
&quot;ప్రతీయమానం పునరవ్య దేవ హస్త్వస్తి వాణీయ మహాకవీనామ్
ఉయత్తత్ప్రసిద్ధావయవాతిరి_క్తంవితి - లావణ్య మివాన్గా నాను ”
187
(ధ్వన్యా. 1-4)
&quot;అంగనలలో ప్రసిద్ధము అగు కరచరణాద్యవయవములకంటె అన్న
పెరుగు లావణ్యము ప్రకాశించునట్లు, మహాకవుల వాక్కులలో ప్రసిద్ధము అగు
శబ్దార్థాద్యవయవములకంటె వ్యతిరిక్త మగు ప్రతీయమానార్థరూప మైన ఒక
నౌక వస్తువు ఉన్నది&quot;.
కావున బంధ సౌందర్యము మాత్రమే లావణ్యము అని చెప్పుట యెట్లు
పొసగును - అని - ఆకశింపరాదు. ఈ (లావణ్య) దృష్టాంతముచే వాద్యదాచక
రూపము లగు ప్రసిద్ధావయవములకంటె - వ్యతిరిక్తముగ ప్రతీయమానార్థ మను
నది ఒక టి యున్న దని మాత్రమే సాధింపబడుచున్నది. అంతియే కాని సహృ
'దోయహృదయములకు మాత్రమే గోచర మగు ప్రతీయమానార్ధము సకల జననేత్ర
గోదర రుగు అలరాలావణ్యములో సమానము అని చెప్పుట శక్యము కాదు.
'పదపదార్థవ్యుత్పత్తి లేనివారికి గూడ శ్రవణ మాత్రము చేతినే మనోహరముగ
గుండుట యనెడు సామ్యముచే బంధసౌందర్యమే లావణ్య మని చెప్పబడు
తీర్థమన్ననో, కేవలము కావ్యపరమార్థము నెరింగినవారికి
మాత్రమే అనుభవగోచర మగును. ఎట్లనగా. కామినుల సౌభాగ్యవిశేషము. దాని
ననుభవింపతగిన నాయకులకు మాత్రమే అనుభవగోచర మగును, వారి లావణ్య
మన్ననో — సత్కవీంద్రుల వాక్కు సౌందర్యము వలె సకలజనులకును
గోచరమగును అను విషయము కూడ చెప్పినట్లే, కావున ఇకనీ అతి ప్రసఙ్గము
-
ఈ విధముగ సుకుమారమార్గలక్షణము చెప్పి విచిత్రమార్గలక్షణము
చెప్పుచున్నాడు.
కా. ప్రతిభా ప్రథమోద్భేదసమయే యత్రి వక్రతా
శబ్దాభిధేయయోరనః స్ఫురతీవ విభావ్యతే.
84
&quot;కవి ప్రతిభ తొలుదొల్త అంకురించినపుడే, కొద్ధారములు లోపల వక్రత్వము
ఒప్పరించుచున్నట్లు దేనియందు (ఏ మార్గము వలదు) తోచునో...&quot;
-84&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oebl5bgsr4t7f8dy7w8nfldk7dfobz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/124</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228438</id>
    <revision>
      <id>584815</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 అలంకారస్య కవయో యత్రాలఙ్కరణా నరమ్ అపన్తుష్టా విబధ్నన్తి హారా దేర్మణిబంధవత్. వక్రో క్తి జీవితము 85 &quot;కవులు (ఒక అలంకారముతో) సంతృప్తి చెందక (సువర్ణ) హారాదు లతో మణులను కూర్చినట్...'</comment>
      <origin>584815</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3061" sha1="af9elt6tk87ogs7ejtyjoakj2lajuov" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;118
అలంకారస్య కవయో యత్రాలఙ్కరణా నరమ్
అపన్తుష్టా విబధ్నన్తి హారా దేర్మణిబంధవత్.
వక్రో క్తి జీవితము
85
&quot;కవులు (ఒక అలంకారముతో) సంతృప్తి చెందక (సువర్ణ) హారాదు
లతో మణులను కూర్చినట్లు ఎచట, అలంకారమునకు మరియొక అలంకారమును
చేర్చుచుందురో...&quot;
కా. రత్నరశ్మిచ్ఛటోత్సేక భాసురై ర్భూషణేర్యథా
కాన్తాశరీరమాచ్ఛాద్య భూషాయై పరికల్పతే.
కా. యత్ర తద్వదలంకారై రాజమా నైర్నిజాత్మనా
స్వశోభాతిశయాన్తస్థమలఙ్కార్యం ప్రకాశ్యతే,
85
86
87
&quot;రత్నకిరణసముదాయముల విజృంభణముచే ప్రకాశించుచున్న ఆలం
కారములచే కప్పివేసి కాన్తాశరీరము ఏ విధముగ సౌన్దర్యాతిశయముకొరకై
అలంకరింపబడునో ఆ విధముగనే, ఏ మార్గమునందు, నిజస్వరూపముతో ప్రకా
శించు అలంకారములచే, తమశోభదేత లోపలనున్న(రసాది) అలంకార్యము
ప్రకాశింపచేయబడుచున్నదో.... &quot;
కా. యదవ్యనూతనోల్లేఖం వస్తు యత్ర తదప్యలమ్
ఉక్తి వైచిత్ర్యమార్గేణ కాష్ఠాంకామని వీయతే.
&quot;క్రొత్తగ వర్ణింపబడని (అనగా పూర్వకవులు వర్ణించిన
86-87
38
విషయము
కూడ, దేనియందు, ఉక్తి వైచిత్ర్యమాత్రముచే ఒకానొక (సౌందర్య) చరపు
సీమను పొందింపబడునో...&quot;
కా. యత్రాన్యథా భవత్ సర్వమన్యధైవ యథారుచి
భావ్యతే ప్రతిలో ల్లేఖమహ త్వేన మహాకవేః.
88
36
&quot;మహాకవియొక్క ప్రతిభాప్రసరమాహాత్మ్యముచే ఏ మార్గమునందు,
వేరొక విధముగ (నిస్సారముగ నున్న సర్వమును, కవియొక్క రుచి ననుస
రించి, మరియొక విధముగ (అతిసుందరముగ) భావింపబడునో...
39&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>af9elt6tk87ogs7ejtyjoakj2lajuov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/125</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228439</id>
    <revision>
      <id>584816</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము కా. ప్రతీయమానతా యత్ర వాక్యార్థస్య నిబధ్యతే వాచ్యవాచకవృత్తిఖ్యాం వ్యతిరిక్తస్య కన్యచిత్. 40 &quot;వాచ్యనాచకవృత్తులకంటె భిన్న మగ ఒకానొక (అనిర్వచనీయస్వరూప మగు) వాక...'</comment>
      <origin>584816</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3286" sha1="qkuw1db8109r54244mp0tfpi611qvwq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
కా. ప్రతీయమానతా యత్ర వాక్యార్థస్య నిబధ్యతే
వాచ్యవాచకవృత్తిఖ్యాం వ్యతిరిక్తస్య కన్యచిత్.
40
&quot;వాచ్యనాచకవృత్తులకంటె భిన్న మగ ఒకానొక (అనిర్వచనీయస్వరూప
మగు) వాక్యార్థము ఏ మార్గమునందు ప్రతీయమానముగ నిబంధింపబడునో&quot; 40
కా, స్వభావః సరసాకుతో భావానాం యత్ర బధ్యతే
కేనాపి కమనీయేన వైచిత్ర్యేణోపబృంహితః.
&quot;ఒకానొక కమనీయ మగు వైచిత్ర్యముచే పోషింపబడినదియు, సరస
మగు అభిప్రాయము కలదియు, నగు పదార్థ స్వభావము ఏ మార్గమునందు
వర్ణింపబడునో......
కా. విచిత్రో యత్ర వక్రోక్తివై చిత్ర్యం జీవితాయతే
పరిస్ఫురతి యస్యాన్తః పా కాప్యతికయాలిరా.
41
42
&quot;దేనియందు వక్రోక్తియొక్క వైచిత్ర్యము జీవితమువలె నుండునో,
దేనిలోపల అపూర్వ మగు అతిశయముతో కూడిన ఉక్తి ప్రస్ఫురిత మగు
చుండునో, అది విచిత్రమార్గము ... &quot;
కా. పో౬లిదు,సంచరో యేన విదగ్ధకవయో గతాః
ఖడ్గధారాపథేనేవ మభటానాం మనోరథాః,
42
48
&quot;సుభటుల మనోరథములు ఖడ్గధారామార్గమున సంచరించు నట్లు ఏ
మార్గమన వైదగ్ధ్యవంతు లగు కవులు నడచినారో అట్టి ఈ విచిత్రమార్గము
సంచరించుటకు దాల కష్టమైనది...&quot;
అవ. ముప్పదినాల్గవ కారిక మొదలు నలుబదిమూడవ కారికవరకును
గల పది కారికలతో, విచిత్రమార్గలక్షణమును చెప్పి ఈ కులకమును అన్వయ
క్రమానుసారముగ వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు:-
వ్యా. విచిత్ర మను పేరు గల ఆ మార్గము ఎట్టిది? &quot;ఆతిదుః స్చరః&quot;
— దేనియందు చాల కష్టముతో ప్రయాణము చేయుదురో అట్టిది. వేయేల
ఏ మార్గముచే, విదగ్ధకవయః వ్యుత్పన్ను లగు కొందరు కవులు మాత్రమే,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qkuw1db8109r54244mp0tfpi611qvwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/126</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228440</id>
    <revision>
      <id>584817</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 వక్రోక్తిజీవితము - గతాః = వెళ్ళినారో; ఆ మార్గము నాశ్రయించి కావ్యములను రచించినారో యని ఆర్థము. ఎట్లు: &quot;ఖడ్గధారా పఠేనేవ సుభటానాం మనోరథాః&quot; — ఖడ్గధారా మార్గముచే, సుభటానాం = మహావీ...'</comment>
      <origin>584817</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3894" sha1="moz6q8hmdyelpa80iadv3lh4ts3l9mv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;180
వక్రోక్తిజీవితము
-
గతాః = వెళ్ళినారో; ఆ మార్గము నాశ్రయించి కావ్యములను రచించినారో యని
ఆర్థము. ఎట్లు: &quot;ఖడ్గధారా పఠేనేవ సుభటానాం మనోరథాః&quot; — ఖడ్గధారా
మార్గముచే, సుభటానాం = మహావీరుల; మనోరథాః = సంకల్ప విశేషములు
&quot;ఏ విధముగ (సంచరించునో అట్లు. దీని యభిప్రాయమేమనగా
ఔచిత్యానుసారముగ రుచి ననుసరించి అసిధారా మార్గగమనము చేయు
టకై ప్రవర్తించు మనోరథములకు కొంచెము కూడ అలసట సంభావ్యము
- కాదు. కాని (మనోరథమాత్రములచే సంచరించుటకు బదులు) సాక్షాత్తుగ
సమర సంమర్థమును చేయుటకు ప్రయత్నించినచో కొంచెయి అలసట కలుగు
`టకు కూడ అవకాశమున్నది.
వి. ఈ విధముగ సాక్షాత్తుగ సమర రంగమున పాల్గొని అలసట చెంద
కుండుట యున్నచో కొంతమందికి మాత్రమే సాధ్యము. ఈ విచిత్ర మార్గమున
సంచరించి సాఫల్యము నందుట యనునది- కూడ అట్టిదే యని యభిప్రాయము.
వ్యా, దీనిచే ఈ మార్గము చాలదుర్గమ మనియు, ఇందు ప్రయాణము
* చేయగలిగిన వారికిగల విహరణ ప్రౌఢియు ప్రతిపాదితములగుచున్నవి. 48
ముప్పదినాల్గవ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు.—
ఆ మార్గము ఎట్టిది। యత్ర జ= ఏ మార్గమునందు; శబ్దాభిధేయ యోః
శద్ధారముల, అన్తః = స్వరూపమున ప్రవేశించిన, వక్రతా ఉక్తిపై చిత్ర్యము,
స్ఫురతీన స్ఫురించు చున్నది వలె; విభావ్యతే = చూడబడుచున్నదో.
-ఎప్పుడు? ప్రతిభా ప్రథమోద్భేదనమయే ప్రతిరాయాః = కవిళక్తియొక్క,
-ప్రాథమిక వికాసమయమునందు; కావున ఇచట పరమార్థ మేమనగా
కవి ప్రయత్నా పేక్ష లేకుండగనే శబ్ధారములలో స్వాభావిక మగు ఒకా
“నొక వక్రతాప్రకారము స్ఫురించుచు కానవచ్చును. ఎట్లనగా—
&quot;కో ఒయం భాతి ప్రకార స్తవ పవన పదం లోకపాదాహతీనాం
తేజస్వివ్రాత మధ్యే నయని వయసి యత్పాంసుపూరం ప్రతిష్ఠామ్.
యన్మిన్నుకావ్యమానే జననయన పథోపద్రవస్తావ దాస్తాం.
కేనోపాయేన సహ్యో వపుషి కలుషతాదోష ఏష త్వయైవ&quot;
89&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>moz6q8hmdyelpa80iadv3lh4ts3l9mv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/127</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228441</id>
    <revision>
      <id>584818</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-ప్రథమోన్మేషము 181 &quot;ఓ పవనమా: లోతుల పాదసంపుట్టనమునకు స్థాన మగు (జనుల పాద ముందే త్రొక్కబడేడు) పరాగముల సముదాయమునకు, ఆకాశమున, తేజశ్శాలుల సమూహము మధ్యమున ప్రతిష్ఠను కల్పించుచున్నా...'</comment>
      <origin>584818</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3789" sha1="c83m4kcg5c1uf95cmxmg3kysjmevwo7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;-ప్రథమోన్మేషము
181
&quot;ఓ పవనమా: లోతుల పాదసంపుట్టనమునకు స్థాన మగు (జనుల పాద
ముందే త్రొక్కబడేడు) పరాగముల సముదాయమునకు, ఆకాశమున, తేజశ్శాలుల
సమూహము మధ్యమున ప్రతిష్ఠను కల్పించుచున్నావు.
ఇది ఏమి పద్థతిః
దీనిని పైకి ఎగుర గొట్టినపుడు (లేవదీసినపుడు) జనుల నేత్రమార్గమునకు
ఉపద్రవము మాట అటుండ (నీ) శరీరమున కల్గు కాలుష్య దోషమును నీవే
ఎట్లు సహింపగలవు?
89
వి. ఈ శ్లోకమున అప్రస్తుత మగు వాయువర్ణనముచే గుణదోష విమర్శ
అనునది లేక, నీచుని ఉన్నతస్థానము నధిరోహింప జేయు అవివేకి యొక్క
వృత్తాంతము గమ్య మగుచున్నది.
వ్యా. ఇచట (ప్రస్తుత మగు) మరి యొక పదార్థము ప్రతీయమాన మగు
విధమున (అప్రస్తుత వాయురూపార్ధము) ప్రయుక్తమగుటచే అప్రస్తుత ప్రశంస
యను 'పేరు గల అలంకారము ప్రధానముగ వాక్యార్ధము.
వి. అప్రాకరిణిక మగు విషయమును వర్ణించగా ప్రాకరణికార్థ ప్రతీతి
కలిగినచో అది అప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారము.
వ్యా విచిత్ర మగు కవిశ క్తిదే సంపాదితము లగు వజ్రశబ్దారములు
&quot;కూర్పు యొక్క మహిమచే ప్రతీయమానార్థము కూడ వాక్యార్ధము వలె కన్పట్టు
నట్లు చేయబడినది; ఏలయన ప్రకృతార్థముకూడ ప్రారంభముననే ప్రతిభా
వి. అనగా శ్లోకమును చదువగనే అప్రకృత వాయు వృత్తాంతము వలె
ప్రకృత వివేక శూన్యపుతష వృత్తాంతము కూడ ప్రతీత మగుతున్నది.
వ్యా, హాదములు అర్థాంతర ప్రతీతి కలిగించుచున్నను ఇచట శ్లేష యాని
చెప్పుటకు వీలు లేదు, చీరయన శాద్యార్థము ప్రతీయ మానార్ధముతో సమప్ర
ధానముగ లేదు.
వి.. అనగా రెండు అర్థములకును సమాన మగు ప్రాధాన్యము ఉన్న
య శ్లేషాలంకారమని చెప్పవచ్చును. కాని ఇచట వాచ్య తగు పవన
రూపౌర్ణము అప్రధానము, ప్రతీయమానార్థము ప్రధానము, ఈ విధముగ
రార్థద్వయమునకును సమప్రాధాన్యము లేకుండుటచే అది శ్లేష శాడు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c83m4kcg5c1uf95cmxmg3kysjmevwo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/128</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228442</id>
    <revision>
      <id>584823</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '122 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా, ప్రతీయ మాన మగు అర్థము స్ఫుటముగ బుద్దిగోచర మగుటకై కల్పింప బడిన (శబ్దముల) ద్వితీయార్థ బోధకత్వము ఎంతయు చమత్కార జన కముగ నున్నది. వి. అనగా పై శ్లోకములో...'</comment>
      <origin>584823</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3579" sha1="88ph1wv3pug4f61sobbbm67u6stz185" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;122
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా, ప్రతీయ మాన మగు అర్థము స్ఫుటముగ బుద్దిగోచర మగుటకై
కల్పింప బడిన (శబ్దముల) ద్వితీయార్థ బోధకత్వము ఎంతయు చమత్కార జన
కముగ నున్నది.
వి. అనగా పై శ్లోకములో ప్రయుక్తములగు 'ప్రతిష్టా ' &quot;తేజస్వి
వ్రాత నేవ్యే&quot; &quot;కలుషతా&quot; ఇత్యాది పదములకు 'ఉనికి' 'ఉన్నత స్థాన స్థితి'
'నక్షత్రాదులకు నిలయము-మహాపురుషుల స్థానము; 'మలినత్వము-పాపము'
తను విధమున రెండేసి అర్థములు కలవు. ఈ విధముగ
రెండేసి అర్ధముల
గల పదములను ప్రయోగించుటచే ప్రతీయ మాన మగు ప్రకృతార్థము స్ఫుట
ముగ తెలియుచున్నది అని భావము.
ఆవ, ముప్పదియైదవ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు.—
వి. ఆ విచిత్ర మార్గమునకే 'అలంకారస్య' ఇత్యాది శ్లోకముచే మరి
యొక విధ మగు లక్షణము చెప్పుచున్నాడు.
యత్ర ఏ మార్గమునందు; కవులు; నిబధ్న నిరచింతురో, ఆలం
కారస్య అలంకారమునకు, అలఙ్కరణాన్తరమ్ = మరియొక అలంకారమును
సంతృప్తిలేనివారై, ఎట్లు: 'హారాదేర్మణి స్ధావత్' ముక్తాహారము మొదలగు
దానికి, ఆలంకారములను తయారుచేయువారు పతకము మొదలగు మణి బంధ
మును అనగా రత్నముల విన్యాస విశేషమును ఏ విధముగ (ఏర్పరుతురో)
ఎట్లనగా...
&quot;హే హేలాజితబోధిసత్త్వ వచసాం కిం విస్తరైస్తోయ ధే
వాస్తి త్వత్సదృశః పరః పరహితాధాన గృహీతవ్రతం.
తృష్యత్పా జనోపకారఘటనపై ముఖ్య అబ్దాయ
భారప్రోద్వహనే కరోషి కృపయా సాహాయ్యకం యన్మరో&quot;
'బోధి సత్త్వుని గూడ అనాయాసముగ జయింప కలిగిన ఓ సముద్రమా!
వాగ్విస్తారముచే ఏమి ప్రయోజనము? పరులకు హితమును కూర్చుటకై ప్రత
మును గ్రహించిన నీ వంటి వాడు మరియెవ్వడును లేడు. ఏలయన దప్పిగొన్న
పాంథజనులకు ఉపకారమును చేయుటయందు వైముఖ్యముచే లభించిన అపకీర్తి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>88ph1wv3pug4f61sobbbm67u6stz185</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/129</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228443</id>
    <revision>
      <id>584824</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 128 యొక్క భారమును వహించుటలో, దయతో నీవు మరుభూమికి సహాయము చేయుచున్నావు!' వి. మరుస్థలమున జలమే లేకుండుటచే అది దప్పికొన్న వారికి ఉప కారము చేయజాలదు. సముద్రమునందు అంత...'</comment>
      <origin>584824</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3632" sha1="2wc309vg9mvhwlx88bp6effmt3jf7i6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
128
యొక్క భారమును వహించుటలో, దయతో నీవు మరుభూమికి సహాయము
చేయుచున్నావు!'
వి. మరుస్థలమున జలమే లేకుండుటచే అది దప్పికొన్న వారికి ఉప
కారము చేయజాలదు. సముద్రమునందు అంత నీరు ఉన్నను వారికి ఉపకారము
చేయుటలేదు. కావున దప్పిగొన్నవారికి ఉపకారము చేయకుండుట యను, అప
కీర్తి భారమును ఆ ఒక్క మరుభూమియే వహించుచున్న దను జాలిచే నీవు
కూడ కొంతకారము తీసుకొన్నావు. గాన నీవు నిజముగ
బద్ధదీపుడవు అని భావము.
పరోపకార కరణ
ధనము లేని వారు ఎటులను ఇతరులకు ఉపకారము చేయ జాలరు. ధన
వంతుడు కూడ వారివలెనే పరోపకార విముఖు డౌట ఎంతయు శోచనీయము
అని ఇందలి ప్రతీయమానార్థము.
వ్యా. ఇచట అత్యంత నింద్యచరిత్ర గల లుబ్ధరూప పదార్థానరమును
ప్రతీయమానముగ (ప్రతీతముకావలెనని మనస్సులో నుంచుకొని అట్టి ప్రవృత్తి
గల సముద్రము వాచ్యరూపమున ఉపక్రమింపబడినది. కావున (ఇచట) ఆప్ర
స్తుత ప్రశంసాలఙ్కారము యొక్క స్వరూపము ఇదియే. ఈ వాక్యము పర్యవ
సానముగ గర్షణీయ మగు ప్రతీయమాన పదార్థాన్తరమును బోధించునదే
యైనను స్తుతిచే ప్రారంభించుటచే రమణీయముగ నిబంధింపబడి తద్విదాహ్లాద
కారిగ నున్నది. ఈ విధముగ వాజ్యస్తుతి ప్రతిబింబము వలె నున్న మరియొక
అలంకారము అప్రస్తుత ప్రశంసకు అలంకారముగ కూర్పబడినవి.
వి. వాచ్య మగు నిందదే స్తుతి ప్రతీత మైనను, లేక వాచ్య మగు
స్తుతిదే నింద ప్రతీయమాన మైనను వ్యాజస్తుత్యలంకారము.
&quot;నిందయా వాచ్యయా యత్ర స్తుతి రేవానగమ్యతే
స్తుత్యా వా గమ్యతే నిన్ద వ్యాజస్తుతి రుదాహృతా॥,
అని దాని లక్షణము. ఇచట ఆముఖమున సముద్రుని స్తుతించిన
ట్లున్నను పర్వ్యవసానమున తన్నిందయే గమ్యమాన మగుచున్నది గాన ఇది
వ్యాజస్తుత్యలంకారము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2wc309vg9mvhwlx88bp6effmt3jf7i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/130</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228444</id>
    <revision>
      <id>584825</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '124 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా. ఇచట (వ్యాజస్తుత్య ప్రస్తుత ప్రశంసల) సంకర మనుట యుక్తము కాదు. ఏలయన ఈ రెండు అలంకారములు వేరు వేరుగ అతిస్పష్టముగ భాసించు చున్నవి. ఈ రెండును సమప్రధానముగ...'</comment>
      <origin>584825</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="o4zb2l0py4ywt0t60mz3eiidnvn5k17" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;124
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా. ఇచట (వ్యాజస్తుత్య ప్రస్తుత ప్రశంసల) సంకర మనుట యుక్తము
కాదు. ఏలయన ఈ రెండు అలంకారములు వేరు వేరుగ అతిస్పష్టముగ భాసించు
చున్నవి. ఈ రెండును సమప్రధానముగ లేవు. కావున సంసృష్టి కూడ కాదు.
ఈ రెండును విభిన్న విషయములు గాన ఇవి తాద్యాలంకారములు కూడ కావు.
. రెండు అలంకారములు ఒక శ్లోకమున అనుప్రవిష్టము లైనపుడు
వాటి పరస్పర సంబంధమును బట్టి సంకరాలంకారము గాని, సంసృష్ట్యలంకారము
గాని ఉండుటకు అవకాశ ముండును. రెండు ఆలంకారములకును అంగాంగి
భావము (ఒక అలంకారము అంగి గాను రెండవది అంగము గాని ఉండుట),
ఏకాశ్రయాను ప్రవేశము (రెండు అలంకారములును ఒకే విషయమును ఆశ్రయించు
కొని యుండుట), సందేహము, ఈ అలంకార మని చెప్పవలెనా, లేక ఆ
అలంకార మని చెప్పవలెనా యని సందేహము) అను మూడు నిమిత్తములలో
నేదైన ఒకటి ఉన్ననే సంకరాలంకారము చెప్ప వీలగును. ఇచట ఏదియును
లేదు గాన సంకరము కాణాలదు. సంసృష్ట్యలంకారమున రెండు అలంకారములు
పరస్పర నిరపేక్షములై సమప్రధానములై యుండును. ఇచట వ్యాజస్తుత్య
ప్రస్తుత ప్రశంసలకు సమప్రాధాన్యము లేదు. ప్రస్తుత ప్రశంస ప్రధానము;
వ్యాజస్తుతి ప్రధానము. కావున సంసృష్టి అని కూడ చెప్పజాలము,
రెండు అలంకారములలోను ఒకటి (వ్యాజస్తుతి) వాచ్యము, రెండవది (ఆప్రస్తుత
ప్రశంస) ప్రతీయమానము. కావున ఈ రెండును వాద్యాలంకారములే యని
చెప్పవీలు లేదు. ఈ విధముగ ఇచట వ్యాజస్తుత్యలంకారము అప్రస్తుత ప్రశంసా
లంకారమునకు అలంకారముగ హారమునందు రత్నములను పొదిగి నట్లు కూర్ప
బడియున్నదని భావము,
ఇంకను ఎట్లనగా....
నా మాప్యన్యతరోర్ని మీలితమభూత్ తత్తావదు న్మీలితం
ప్రస్థానే స్ఖలతః స్వ వర్త్మని విధేరన్యద్ గృహీతఃకరః.
లోకశ్చాయ మదృష్టదర్శన కృశాద్ధృద్వైళ సాదుర్దృతో
యుక్తం కాష్ఠిక లూపవాన్ యదసి తా మాశ్రిమా
మాకాలికిమ్ [కల్లట శతకము- 86]
ఈ
91&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o4zb2l0py4ywt0t60mz3eiidnvn5k17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/131</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228445</id>
    <revision>
      <id>584826</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథము 125 ఓ కాష్ఠచ్చేదకుడా ఆకాల ఫలముల నిచ్చు ఆ ఆ మవృక్షపంక్తిని రేపించి మంచి పని చేసితివి. ఇతర వృక్షముల నామధేయము కూడ కప్పబడి యుండెను. (ఇప్పుడు) అది పైకి తీసికొని రాబడినది. మర...'</comment>
      <origin>584826</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3795" sha1="aok7pml81nukjiij8f5z60t20j0o63a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథము
125
ఓ కాష్ఠచ్చేదకుడా ఆకాల ఫలముల నిచ్చు ఆ ఆ మవృక్షపంక్తిని
రేపించి మంచి పని చేసితివి. ఇతర వృక్షముల నామధేయము కూడ కప్పబడి
యుండెను. (ఇప్పుడు) అది పైకి తీసికొని రాబడినది. మరియొక్క విషయ
మేరునగా తన మార్గమున నడుచు నపుడు తొట్రుపడిన (అనగా ఈ చూత
వృక్షపంక్తియందు అకాలమున ఫలములను ఫలింపచేసి తన కర్తవ్యనిర్వహణ
మున పొరపడిన) బ్రహ్మ యొక్క హస్తము గ్రహింపబడినది. (అనగా అతని
చేయి పట్టుకొని అతడు చేయుచున్న తప్పును సరిదిద్దినావు.) ఈ ఆకాలమున)
చూడబడని వస్తువు యొక్క దర్శనముచే కలిగేడు. నేత్రబాధనుండి. ఈ లోకము.
కూడ ఉద్ధరింపబడినది&quot;
వి. సర్వదా పరోపకార నిరతుడగు ఒకనిని నిర్మూలించిన ఒక దుర్మా
ర్గవి మనస్సులో నుంచుకొని వ్రాసిన శ్లోకమిది. ఇది పైకి స్తుతివలె కన్పించు
నింద కావున వ్యాజస్తుతి. దీనిని ప్రతీయమాన మగు అప్రస్తుత ప్రశంసకు
అంతారముగ నుండుట 3 కూర్చి యున్నాడు కవి.
వ్యా, ఇచట కూడ పూర్వోత్తమగు న్యాయమే అనుసంధింప తగినది.
ఇంకను ఎట్లనగా:-
కిం కారుణ్యతరోరియం రసభరోద్బిన్నా నవా వల్లరీ
లీలాప్రోచ్ఛలితస్య కిం లహరికా లావణ్య వారాంనిధేశి.
ఉద్దామోత్కలికావతాం స్వసమయోషన్యాస విశ్రమ్భిణః
కిం సాక్షాదుపదేశయష్టి రథవా దేవస్య శృఙ్గరిణః॥
92
ఈ రుణ వృక్షము యొక్క రసకారముతో బయల్వెడలిన
క్రొత్త తయా విలాసచే ఎగురుచున్న లావణ్య సముద్రము యొక్క చిరు.
తరంగమాః అత్యధిక నుగు ఉత్కంఠ కలవారికి తన సిద్ధాంతములను బోధింప
వలె ననెడు విశ్వాసము గల శృఙ్గరాధిష్టాన భూతు డగు దేవుని (మన్మథుని)
ప్రత్యక్షముగ వచ్చుచున్న ఉపదేశయఙ్ఞయా- ఉపదేశమునకై ఉపయుక్త మగు
మాయాదండమా?&quot;
వ్యా. ఇచట రూపక మనునది (ప్రధాన మగ) వాక్యాలంకారము.
దానికి ఈ సందేహాలంకారము అపూర్వ మగు సౌందర్యాతిక యమును కూర్చుటకై!&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aok7pml81nukjiij8f5z60t20j0o63a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/132</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228446</id>
    <revision>
      <id>584827</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 వక్రోక్తి జీవితము (ఇచట సంకర కూర్చబడినదై సహృదయ చమత్కార కారిగ నున్నది. సంసృష్ట్యాదులను అంగీకరింపరాదు ఇత్యాదిక మగు) మిగిలిన విషయమంతయు పూర్వోదాహరణద్వయమున చూపబడిన విధముగన...'</comment>
      <origin>584827</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3731" sha1="0pe2a5j8vx9g700ypwkqr21p3zdsgq3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;128
వక్రోక్తి జీవితము
(ఇచట సంకర
కూర్చబడినదై సహృదయ చమత్కార కారిగ నున్నది.
సంసృష్ట్యాదులను అంగీకరింపరాదు ఇత్యాదిక మగు) మిగిలిన విషయమంతయు
పూర్వోదాహరణద్వయమున చూపబడిన విధముగనే అనుసరింపదగినది.
అవ. ముప్పదియారు, ముప్పదియేడవ కారికలను వ్యాఖ్యానించు
చున్నా...
వ్యా. ఇంకను ఎట్టిది? 'రత్న' ఇత్యాది శ్లోకద్వయము యుగ్మము.
(ఏకాన్వయము కలది). యత= దేనియందు &quot;అలజ్కూరై భ్రాజమానైః
నిజాత్మనా “తను జీవితముతో ప్రకాశించుచున్న ఆలఙ్కారములచే, &quot;భూషాయై
పరికల్ప్యతే&quot; = శోభార్థమై అలంకరింపబడుచున్నదో; ఎట్లు? ఏ విధముగా,
భూషణైః=కంకణాది భూషణములచే, ఎట్టిది &quot;రత్న రశ్మిచ్ఛటోత్సేక
భాసురై ః&quot; = మణికాంతుల ఉల్లాసముచే ప్రకాశించుచున్నవి. ఏమిచేసి? &quot;కాన్తా
శరీర మాచ్ఛాద్య&quot;కామినీ శరీరమును తను కాంతుల ప్రసారముచే కప్పబడిన
దానినిగా చేసి, శోభకొరకై అలంకరింపబడునో ఆ విధముగనే, అలఙ్కరణైః
ఉపమాద్యలంకారములచే, ఎచట అలంకరింపబడునో, ఇవి శోభకొరకై
ఆలంకరించుట యనునది ఏ మనగా-వీటిదే, &quot;స్వరోఛాతిశయా న్తిఃస్టమ్&quot;=
తమ కాన్తి యొక్క కామనీయకము నడుమ నున్న, అలంకార్యం - ఆలంకరింప
బడ దగినది, ప్రకాశ్యతే - ప్రకాశింప చేయబడును. దీని తాత్పర్య మిది.
ఇచట అలంకార మహిమ ఏ విధముగ నుండు ననగా- ఆత్యంతో ద్రిక్త మగు
దాని (ఆ అలంకారము యొక్క) శోభాతిశయములో ఇమిడి ఉండియే, అలంకార్య
మగు వస్తువు ప్రకాశించును.
వి. అనగా ఆలంకారములు అలంకార్య మగు రసాది వస్తువును పూర్తిగ
కప్పివేయును అని యర్థము.
ఎట్లనగా:-
-
ఆర్యస్యాజిమహోత్సవ వ్యతిక రేనాసం విభక్తోఒత్ర వః
కశ్చిత్ క్వాప్యవశిష్యతే త్యజత రే నక్తఞ్చరాః సంమమమ్.
భూయి షేష్వపి కా భవత్సు గణనాత్యర్థం కియత్తామ్యతే
తప్యోదారభుజోష్మణో ఒనవసితా నాచారసమృత్తయః॥
.98&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0pe2a5j8vx9g700ypwkqr21p3zdsgq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/133</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228447</id>
    <revision>
      <id>584828</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 187 ఆవ. రాముడు యుద్ధము చేయుచుండగా ఒక్కుమ్మడి వచ్చి పడుచున్న అసంఖ్యాకు లగు రాక్షసులను చూచి లక్ష్మణుడు పల్కిన మాట లివి. నున్న ఈ యుద్ధమహోత్సవ సందర్భమున మీలో ఏ ఒక...'</comment>
      <origin>584828</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3794" sha1="s9i2symf496icztgxewovp5272d7cvh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
187
ఆవ. రాముడు యుద్ధము చేయుచుండగా ఒక్కుమ్మడి వచ్చి పడుచున్న
అసంఖ్యాకు లగు రాక్షసులను చూచి లక్ష్మణుడు పల్కిన మాట లివి.
నున్న ఈ యుద్ధమహోత్సవ సందర్భమున మీలో
ఏ ఒక్కడును తన పాలు పొందనివాడు, ఎక్కడను ఉండడు. ఓరీ!
రాత్రించరులారా! తొందరపడకుడు. మీరు ఎందరు ఉన్న నేమి? ఇది ఒక
లెక్కయా ఎందుకీ విధముగ తొందరపాటు ఉదార మగు భుజశక్తి గం
అతని ఆచార సంపదలు (కార్యనిర్వహణ సంపదలు) అంతము లేనివి. &quot;
.
లభించునో లభించదో యని
అన్నగారు మీలో ఒక్కొక్కరిని
- వి. మన మసంఖ్యాకులముగ నున్నాము రాము డొక్కడే యున్నాడు.
ఆతనితో యుద్ధము చేయు నవకాశము మనకు
మీలో ఏ ఒక్కరును సందేహింప బనిలేదు.
గూడ చక్కబెట్టగలరు. అని యభిప్రాయము.
వ్యా. ఇచట &quot;అన్నగారు తమ శౌర్యముచే మిమ్ముల నందరను సంహరింప
గలరు.&quot; అను అలంకార్యమగు అర్థము పూర్తిగ (రూపక) అలంకార శోభాతి
శయమునం దంతర్గతమై ప్రకాశించు విధముగ, యుద్ధమే ఒక మహోత్సవ
వ్యతికరము అనెడు రూపణము చేయబడినది. మీలో సామాన్యు డైనను,
ఎచటనో దూర ప్రదేశము నందున్న వాడైనను, ఏ ఒక్కడును గూడ తన
పాలు పొందని వాడు మిగలడు. కావున సమర మహోత్సవమున మీ మీ
భాగములకై అత్యాసక్తితో తొందరపాటును విడువుడు, సంఖ్యలో మేము
అత్యధికముగ నున్నాము కదా ! కావున (ఎల్లరికిని వారి వారి భాగములను
పంచి
పెట్టుట యనునది) చేయ శక్యము కాని పని యని అనుకొనుచున్నారు
కాబోలును। అట్లు అనుకొనుట ఆయుక్తము. ఏలయన అసంఖ్యాకులకు భాగముల
నిచ్చుట ఆశక్యము అనుటకు సమృద్ధి లేక పోవుట, (సమృద్ధి యున్నను)
లుబ్ధత్వము అను రెండు కారణము లుండవచ్చును. ఈ ఉభయము కూడ
(రాముని యందు) లేదు అని &quot;తస్యోదార భుజోష్మణోఒనవసిరా నాచార
సమ్పత్తయః&quot; అను వాక్యము, ('ఉదారభుణ', 'సంవశ్రయం', 'న అపసితాః'
ఇత్యాది పదముల ద్వారా) చెప్పుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s9i2symf496icztgxewovp5272d7cvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/134</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228448</id>
    <revision>
      <id>584829</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 ఇంకను ఎట్లనగా— వక్రోక్తి- జీవితము &quot;కతమః ప్రవిజృంభిత విరహవ్యధః శూన్యతాం నీతో దేశః&quot;' 84 (హర్ష చ, 1_40–41) &quot; మిక్కిలి విజృంభించిన విరహ వ్యత గల ఏ దేశము శూన్యముగ ఇంకను ఎట్లనగా— &quot;కాని చ ప...'</comment>
      <origin>584829</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="aqvnxmeral8r0giiip836c7c7ort1z2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;128
ఇంకను ఎట్లనగా—
వక్రోక్తి- జీవితము
&quot;కతమః ప్రవిజృంభిత విరహవ్యధః శూన్యతాం నీతో దేశః&quot;'
84 (హర్ష చ, 1_40–41)
&quot; మిక్కిలి విజృంభించిన విరహ వ్యత గల ఏ దేశము శూన్యముగ
ఇంకను ఎట్లనగా—
&quot;కాని చ పుణ్యభాణ్ణి రజస్త్యభిఖ్యా మడరాణి&quot;
(I 40-41)
&quot;పుణ్యవంతము లగు ఏ అక్షరములు నామధేయమును సేవించు
చున్నవి? &quot;
ఇచట &quot;ఎక్కడ నుండి వచ్చినారు.&quot; &quot;ఈతని పేరేమి?&quot; అను
ఆలంకార్య మగు ఆర్థము ఆప్రస్తుత ప్రశంసా రూప మగు అలంకారము యొక్క
కాంతిచే పూయబడి, దాని శోభలో అంతర్గత మగుటచే సహృదయ హృదయా
హ్లాదకారి యగునట్లు చేయబడినది. ఇది 'వ్యాజస్తుతి', 'పర్యాయో క్తము'
మొదలగు వాటి విషయమున అధికముగ కాన నగును. (అనగా వ్యాజస్తుత్యా
ద్యలజ్కారము లున్న స్థలములలో ముఖ్యార్థము ఆ యలంకారముల సౌందర్య
ముదే తిరోహిత మయినట్లు కనబడును).
(శంక) రూపకాద్యణంశారముల స్వరూపము వాటి లక్షణములను చెప్పు,
సమయముననే నిర్ణయింపబడగలదు కావున వాటిని ఇచట ఉదాహరించుట...
ఎందులకు(సమాధానము). ఇది సత్యమే; కాని విచిత్ర మార్గములో నున్న
వైచిత్ర్య మేమనగా—(ఇందు) అలౌకిక కోలాతిశయముతో కూడిన ఆలంబడం
పూల కూర్పు ఒకానొక వాక్య వక్రత్వమును వికసింపచేయును. (ఈ విషయ
మును నిరూపించుటకే ఇచట కొంత వరకు వాటి స్వరూపము చూపబడినది.
విస్తృతముగ వాటి స్థానమును నిరూపింపబడగలదు అని యర్థము).
87
అద. &quot;యదప్య నూతనోల్లేఖం&quot; ఇత్యాది (88వ) తారికచే ఆ విచిత్ర
మార్గమునకే రూపాంతరముచే లక్షణము చెప్పుచున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aqvnxmeral8r0giiip836c7c7ort1z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/135</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228449</id>
    <revision>
      <id>584830</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 199 వ్యా, ఆనూతనోల్లేఖం = అనూతనముగనే (అనగా ప్రాచీనరూపము తోడనే) వర్ణింపబడిన ఏ, వస్తు = వాద్యము కలదో, అది కూడ, యత్ర దేని యందు, ఆలం అత్యంతము; కామని కాష్ఠాం నీయతే - లోకోత్...'</comment>
      <origin>584830</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="3j8h0ckanqaxycym9k8my26vd9079nf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
199
వ్యా, ఆనూతనోల్లేఖం = అనూతనముగనే (అనగా ప్రాచీనరూపము
తోడనే) వర్ణింపబడిన ఏ, వస్తు = వాద్యము కలదో, అది కూడ, యత్ర దేని
యందు, ఆలం అత్యంతము; కామని కాష్ఠాం నీయతే - లోకోత్తరాతిశయ
కోటిని అధిష్ఠింప చేయబడునో, ఎట్లు? 'ఉక్తి వైచిత్ర్య మాత్రేణ' = కేవలము
చెప్పుటలో చాతుర్యము చేత నని యర్థము. ఎట్లనగా——
====
అణ్ణం లడహ త్తణతం అణ్ణం చ్చిఱ శాఖ వ త్తణచ్ఛాతి,
సౌమా సామణ్ణప అవణణో రేహచ్చిఅ ణ హోఇజ
అన్యల్ల భటత్వ మన్యైవ కాపివర్తనచ్చాయా
శ్యామా సామాన్యప్రజాపతే రేభైవ చ న భవతి. ఇతి ఛాయా.
96
(గాథా సప్తశతి 989)
ఆ శ్యామ (శవ
&quot;ఆ సౌకుమార్యమే వేరు; ఆ శరీర కాంతియే వేరు.
యౌవనవతి యగు లలన సామాన్యు డగు బ్రహ్మ యొక్క సృష్టియే
కాజాలదు.&quot;
ఇంకను ఎట్లనగా...
ఉద్దేశో ఒయం సరస కదళీ శ్రేణిళోఖాతి శాయీ
కుళోత్కర్షాఙ్కురితరమణీ (హరిణీ) విభ్రమో నర్మదాయా!.
! ళ్చైతస్మిన్ సురత సుహృదస్తన్వి తే వాన్తి వాతా
యేషామగ్రే సరతి కలితాకాణ్ణకోపో మనోభూ॥
97
&quot;ఈ నర్మదాతీర ప్రాంతము సరసము లగు కదశీ వృక్షముల శ్రేణి
యొక్క శోభచే సర్వాతిశాయిగ మన్నది. పొదరిండ్ల ఉత్కర్షదే అంకురించిన
హరిణి (రమణి) విలాసములు కలది, మరియు, ఓ తన్వీ ఇచట సురతమున
సహాయకారులుగ నుండు అట్టి వాయువులు వీచుచున్నవి; వేటి ఎదుట అసమయ
మున ప్రకోపించిన మన్మథుడు నడుచు చున్నాడో.&quot;
వ్యా, ఇచట ఉక్తి వైచిత్ర్యము మాత్రమే కావ్యార్ధము; అంతియే కాని
నూతనోల్లేఖముతో గూడిన వాచ్యము యొక్క విజృంభణ మేదియును లేదు.
9&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3j8h0ckanqaxycym9k8my26vd9079nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/136</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228450</id>
    <revision>
      <id>584831</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 వక్రోక్తి జీవితము ఇట్టి ఉక్తి వైచిత్ర్యము సహస్ర విధముల నుండవచ్చును గాన స్వయముగనే ఊహించుకొనవలయును. &quot;యత్రాన్యథా&quot; ఇత్యాది (89వ) కారికదే మరల వైచిత్ర్యమునే విశదీక రించుచున్నా...'</comment>
      <origin>584831</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3505" sha1="afb4dy63k64yy2kdh9k2kx2hqil36x5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;180
వక్రోక్తి జీవితము
ఇట్టి ఉక్తి వైచిత్ర్యము సహస్ర విధముల నుండవచ్చును గాన స్వయముగనే
ఊహించుకొనవలయును.
&quot;యత్రాన్యథా&quot; ఇత్యాది (89వ) కారికదే మరల వైచిత్ర్యమునే విశదీక
రించుచున్నాడు.
యత్ర ఏ విచిత్ర మార్గమునందు, అన్యథాభవత్. మరియొక ప్రకార
మన నున్న, సకల పదార్థశాతము కూడ, అన్య శైవ మరియొక్క ప్రకారము
ననే ఊహింపబడనో, ఎట్లు? యథారుచి తన ప్రతిభాస్పూర్తికి అనురూప
మైన ప్రకారము ఉత్పన్నమగును. దేనిచేత &quot;ప్రతిభోలేఖ మహ త్వేన
మహాక వే॥, &quot;= సత్క వియొక్క ప్రతిభాన్పూర్తి వికాసము యొక్క అతిశయము
చేత. అది ఎట్లనగా - కవి ప్రస్తావాను గుణముగా, వర్ణ్యమాన మగు వస్తువునకు
సహృదయాహ్లాద జనక మగు ఒకానొక రూపాంతరమును కల్పించుచుండును.
కాపః స్వాత్మని సంశ్రితద్రుమలతా శోషో ఒధ్వగై ర్వర్జనం
సఖ్యం దుః శమయా తృష్ణా తన మరో కో2 సావనర్థో వయః.
ఏకో ఒర్థస్తు మహానయం జలలవ స్వామ్యస్మయోదర్జినః,
సన్నహ్యన్తి న య త్తవోపకృతయే, ధారాధరాః ప్రాకృతాః॥ 98
'
&quot;తనయందు తాపము। ఆశ్రయించిన వృక్షములను అతలను శోషింప
చేయుట పాంతులచే దూరముగా వర్ణింపబడుట తీర్పరాని దాహముతో
స్నేహము। ఓ। మరుస్థలమా॥ నీవద్ద నున్న గుణములలో అనర్థకరము కానిది
ఏది ఉన్నది? కాని ఇది మాత్రము ఒక నుగుణముఁ అది యేదనగా కొంచెము
జలమునకు ఆధిపత్యము లభింపగనే గర్వముచే గర్జించు సామాన్య మేఘములు
నీకు ఉపకారము చేయుటకై ప్రయత్నింపవు&quot;.
98
వి. కొంచెము ఐశ్వర్యము చేరగనే మిడిసి పడెడు వారినుండి సహాయ
మను పొంది సుఖమయ జీవితమును గడుపుటకంటె, తాను, తన ఆశ్రితులును
దుఃఖమును సహించుటయే ఆత్మాభిమాన వంతులకు కామ్యము అని ఈ ఆర్యోక్తి
యందలి భావము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>afb4dy63k64yy2kdh9k2kx2hqil36x5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/137</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228451</id>
    <revision>
      <id>584832</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా—— &quot;విశతి యది నో క్చత్ కాలం కిలామ్బునిధిం విధేః కృతిషు సకలా స్వేకో లోకే ప్రకాకతాం గతః. కథమితరథా ధామ్నాం ఛాజా తమాంసి నిశాకరం స్ఫురదిదమియత్...'</comment>
      <origin>584832</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="eorz0jexvfuawr28lujnvz5qse4ja1z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా——
&quot;విశతి యది నో క్చత్ కాలం కిలామ్బునిధిం విధేః
కృతిషు సకలా స్వేకో లోకే ప్రకాకతాం గతః.
కథమితరథా ధామ్నాం ఛాజా తమాంసి నిశాకరం
స్ఫురదిదమియత్తారాచక్రం ప్రకాశయతి స్ఫుటమ్&quot;
181
99
బ్రహ్మ సృజించిన పదార్థములలో ఏ సూర్యుడు లోకమును ప్రకాశింప
చేయు ఏకైక వ్యక్తియో, కాంతులకు నిలయభూతు డగు అట్టి సూర్యుడు
కొంత కాలము సముద్రమును ప్రవేశింపకపోయినచో, తమస్సులను, చంద్రుని,
ప్రకాశించుచున్న ఈ నక్షత్ర చక్రమును, స్పష్టముగ ఎట్లు ప్రకాశింపచేయ
గలడు:
ఈ
వి. సూర్యు డప్పుడప్పుడు సముద్రమున ప్రవేశించి ఆస్తమించకున్నచో
ఈ లోకమున తమస్సు, చంద్రుడు, నక్షత్రములు మొదలగు పదార్థము లున్నట్లు
తెలియుట ఎట్లు? అని దీని భావము.
వ్యా, ఇచట కవి తన ప్రతిభచే జగద్గర్హిత మగు మరుభూమిని గూడ
లోకోత్తర మగు ఔదార్యము విషయమున అగ్రస్థానముపై నిల్పి ప్రతీయ మాన
ప్రవృత్తి గల (ప్రతీయమాను డగు) ఒకానొక ఉదార చరితుని స్వరూపము
వంటి స్వరూపమును వికసింపచేసినాడు. యధోచిత మగు స్వభావముచే
సుందరము లగు వేల కొంది పదార్థము లున్నను అదియే (ఆ ఔదార్యమే)
ప్రధానముగ చెప్పుకొన దగినదిగ నుండు నని తాత్పర్యము.
(ఈ శ్లోకము) అవయవా మేమనగా దాహమునకు 'తీర్చరానిది'
ఆను విశేషణము చేర్చుటచే ప్రతీయ మానునకు (ఉదార పురుషునకు) త్రైలోకః
రాజ్యాధి పత్యము లభించినను, సంతృప్తి యండ దాని పర్యవసించును. అతనికి
ఔదార్య మున్నను, అతడు తగు దానమును చేయశాలకుండుటడే యాచకులు
సిగ్గు పడుచున్నవారు వలె తమంతట తామే అతని వద్దకు వెళ్లుట లేదు.
విషయము, 'అధ్వగైర్వర్జనమ్' అనువానిచే (సూచితమగుచున్నది). అతనిని
ఆశ్రయించుకొనియున్న వారు అట్టి కష్టసమయమునందు గూడ (తదేక సేవా
అను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eorz0jexvfuawr28lujnvz5qse4ja1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/138</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228452</id>
    <revision>
      <id>584833</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 వక్రోక్తి జీవితము నిరతులై) అతనిపై మాత్రమే ఆధారపడి యున్నా రను విషయము &quot;సంక్రిత ద్రుమలతాశోషః&quot; అను దానిచే సూచిత మగుచున్నది. ఆతనికి గూడ వెనుక చెప్పిన తన పరివారమును సంతోష పెట్...'</comment>
      <origin>584833</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="nqzn3lmfn77j2kq21lbi6i0pf5ifsru" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;182
వక్రోక్తి జీవితము
నిరతులై) అతనిపై మాత్రమే ఆధారపడి యున్నా రను విషయము &quot;సంక్రిత
ద్రుమలతాశోషః&quot; అను దానిచే సూచిత మగుచున్నది. ఆతనికి గూడ వెనుక
చెప్పిన తన పరివారమును సంతోష పెట్టజాలకు పోవుటచే తనలో తాపముగాని,
స్వల్ప భోగలాలస కాదని కూడ తెలియుచున్నది. అట్టి కష్టసమయమునందు
గూడ పరోపకారమును గ్రహింపకుండుటచే, క్లామనీయత్వము ఉత్తరార్ధమున
ప్రతిపాదింపబడినది.
రెండవ శ్లోకములో కూడ తన ఉదయముచే స్వపరపక్షము వారి
నందరిని కప్పివేయు సూర్యుడు, &quot;నీవు సకల పదార్థములను ప్రకాశింపచేయ
వలయును.&quot; అని బ్రహ్మ చేసిన నియమము యొక్క అంగీకారమును
నిర్వహించుకొనుటకై, విధి విహిత మగు సముచిత సమయమున సంభవించు
సముద్ర సజ్జనమును స్వయముగనే చేయుచుండును. అట్లు చేయకున్నచో,
చంద్రుడు, తమస్సు, నక్షత్రములు మొదలగునవి ఏనాటికిని కొంచెము కూడ
అభివ్యక్తములు కాకుండెడివి అని కవి చేసిన ఈ క్రొత్త వర్ణనము ప్రతీయ
మాన మగు మహత్త్వము గల వ్యక్తిని సూచించున దగుటచే చమత్కార
జనకముగ నున్నది.
విచిత్ర మార్గమునే (40వ కారికలో) మరి యొక్క ప్రకారముచే వివరించు
చున్నాడు....
=
యత్ర = దేనియందు; ప్రతీయ మానతా గమ్య మానత్వము,
వాక్యార్థస్య = ము ఖ్యముగా చెప్ప నఖిలషిత మైనదియు, కాని చెప్ప శక్యము
కానిదియు, అగు ఒకానొక వస్తువునకు, నిబంధింపబడునో, ఏ యుక్తి (వృత్తి)
చేతః వాచ్యపాచక వృత్తిభ్యాం = శబ్దార శక్తులచేత, వ్యతిరిక్తస్య, వాటికంటె
భిన్న మగు మృత్తికలం, అనగా వ్యంగ్య మగు భిన్న వాక్యార్థము యొక్క,
ఆభివ్యక్తి చేయబడునో, ఇచట 'వృత్తి' శబ్దము, శబ్దారములకు గల
ఆ వాక్యార్థమున, ప్రశాశింపచేయు శక్తిని శోధించును. ఈ 'ప్రతీయమానము'
అనెడు వ్యవహారము వాక్య వక్రతా వ్యాఖ్యాన సమయమున బాగుగ వివరింపబడ
వెనుకనే చెప్పిన 'తాపః స్వాత్మని,' 'విశతి యదినో' అను
ఉదాహరణద్వయమునే ఇచట ఉదాహరణముగ కూర్చుకొనవలెను.
గలదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nqzn3lmfn77j2kq21lbi6i0pf5ifsru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/139</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228453</id>
    <revision>
      <id>584834</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము ఇంకను ఎట్లనగా-- క్రేన్డోర హర భాష్పవయసాం ఢారా మనోజ్ఞాం శ్రియం నిశ్వాసా న కదగ్ధయన్తి మధురాం బిమ్బాధరస్య ద్యుతిమ్, తస్కా స్త్వద్విర హే విపక్వలవలీ లావణ్యసంవాద...'</comment>
      <origin>584834</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3980" sha1="17yutzr89tc85bm1d88nt3rgxble25p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
ఇంకను ఎట్లనగా--
క్రేన్డోర హర భాష్పవయసాం ఢారా మనోజ్ఞాం శ్రియం
నిశ్వాసా న కదగ్ధయన్తి మధురాం బిమ్బాధరస్య ద్యుతిమ్,
తస్కా స్త్వద్విర హే విపక్వలవలీ లావణ్యసంవాదినీ
188
ఛాయా వాపి కపోలియోరనుదినం తన్వ్యాః వరం పుష్యతిః 100
&quot;నీ విరహమునందు బాష్పోదకముల ధారలు ఆ తన్వి యొక్క ముఖ
చంద్రుని మనోహర మగు శోభను హరించుటలేదు. నిట్టూర్పులు బింబాధరము
యొక్క కాంతిని పాడుచేయుటలేదు. కాని ఆమె చెక్కిళ్ళముందు పండిన లవలీ
పత్రముల లావణ్యముతో సమాన మగు ఒకానొక కాంతి ప్రతిదినమునందును
పెరుగుచున్నది&quot;.
-
వ్యా, ఇచట &quot;నీయొక్క విరహముచే కలిగిన దుఃఖమును కప్పిపుచ్చు
కొనుటకై శ్రమపడుచు అట్టి గొప్ప కష్టస్థితిలో నున్న ఆమెకు వేయేల 1–
కన్నీటిని నిట్టూర్పును విడచుటకు అవకాశము కూడ లభించుట లేదు. కాని ఆమె
కపోలములపై పండిన లవలీపత్రముల లావణ్యము తో తుల్యమగుట దే
సుందర మగు, కప్పిపుచ్చుకొనుటకు శక్యము గాని ఒకానొక కాంతి
మాత్రము రోజురోజునకును ఎక్కువ పెరుగుచున్నది&quot;. అను వాచ్యముకంటె
భిన్న మగు వృత్తి గల దూత్యుక్తియొక్క తాత్పర్యము ప్రతీత మగుచున్నది.
పై విధ మగు కాంతి కలదై యున్నది అని చెప్పుట కూడ కాంతునికి ఉత్కంఠ
కలుగుటకు కారణ మగును. (కాంతునికి తత్పంగమోత్కంఠ కలుగుటకై పై
విధ మగు కాంతి యున్నట్లు వర్ణింపబడిన దాని యర్థము).
40
వ్యా, 'స్వభావ' ఇత్యాది (41) కారికదే ఆ విచిత్రమార్గస్వరూపమునే
మరి యొక విధముగ (విశదీకరించు) ప్రతిపాదించుచున్నాడు-
యత్ర = దేనియందు, భావానాం = = పదార్థముల, స్వభావః = స్వభావము,
సరసాకూతఃరసనిర్భర మైన అభిప్రాయము కలదిగా' నిబధ్యతే = కూర్ప
బడునో, ఎట్టిది, &quot;కేనాపి కమనీయేన వైచిత్రేణోపణృంహిత&quot; లోకోత్తర
మును, మనోహరముమ అగు నేర్పుచే ఉత్తేజిత మైనది. ఇచట భావశబ్దమునకు
పదార్థము అవి యర్ధము; రత్యాదిభావము అని మాత్రమే కాదు, ఉదాహరణము--&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>17yutzr89tc85bm1d88nt3rgxble25p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/140</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228454</id>
    <revision>
      <id>584835</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 &quot;క్రీడాసు బాలకుసుమాయుధసఙ్గతాయా యత్తత్ స్మితం న ఖలు తత్ స్మితమాత్రమేవ ఆలోక్యతే స్మితపటా_స్తరితం మృగాజ్యా ప్తస్యాః పరిస్ఫురది వాసర మేన క్చిత్&quot;. వక్రో క్తి జీవితము 101 &quot;బాలమన...'</comment>
      <origin>584835</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3599" sha1="b4ygvj6x71j1lspfedazpq09hgkdv2t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;184
&quot;క్రీడాసు బాలకుసుమాయుధసఙ్గతాయా
యత్తత్ స్మితం న ఖలు తత్ స్మితమాత్రమేవ
ఆలోక్యతే స్మితపటా_స్తరితం మృగాజ్యా
ప్తస్యాః పరిస్ఫురది వాసర మేన క్చిత్&quot;.
వక్రో క్తి జీవితము
101
&quot;బాలమన్మథునితో కూడిన (అనగా వయఃసంధియందు నూతనకాను
వికారము లావహించిన ఆమె క్రీడలలో (నన్ను చూచి)
చిరునవ్వు నవ్విన
దనగా అది చిరునవ్వు మాత్రమే కాదు. ఆ మృగాషియొక్క చిరునగవు తెరల
మాటున దాగిన మరియొక దేదియో కాననగుచున్నది&quot;.
ఇచట పూర్వార్ధమున 'న ఖలు తర్ స్మితమాత్రమేవ' అను వాక్యము
అభిలాషతో సుందర మగు సరసాభిప్రాయత్వమును చెప్పుచున్నది. ఉత్తరార్ధ
మున &quot;చిరునగవు తెరల వెనుక దాగినది మరి యేదియో కదలు చున్నట్లు కాన
వచ్చుచున్నది&quot; అని చెప్పుటలో సుందర మగు వైచిత్ర్యశోభ అభివ్యక్త మగు
చున్నది.
41
ఇపుడు &quot;విచిత్రోయత్ర&quot; ఇత్యాది శ్లోకమున (48) విచిత్రమార్గనిరూపణ
మును ఉపసంహరించుచున్నాడు.-
విచిత్రమార్గము ఈ విధ మైనది. యత్ర = దేనియందు; వక్రోక్తి
వైచిత్ర్యం = అలంకారముల వైచిత్ర్యము, జీవితాయతే జీవితమువలె
నుండునో, ఈ (వక్రోక్తి) వైచిత్ర్యమును బట్టియే విచిత్రమార్గమునకు (ఆ పేరు)
'విచిత్రము' అను పేరు వచ్చినది. కావున అదియే దానికి జీవితము,
వైచిత్ర్య మనునది ఏది అని చెప్పుచున్నాడు. &quot; పరిస్ఫురతి యస్యా నఃసాకావ్య
తిశయాభిధా&quot; దేవియొక్క, అంతఃలోపల, అనగా దేని స్వరూపములో
ఇమిడిపోవుటచే ఆ ఒకానొక ఆలౌకిక మగు అతిశయోక్తి ప్రకాశించునో, దేని
స్వరూపములో సంతర్గతమై అపూర్వ మగు అతిశయోక్తి ప్రకాంశీచునో అది
వైచిత్ర్యము అని యర్థము). ఎట్లనగా-
*యత్సేనాజసారముదఞ్చతి చయే ద్వాభ్యాం రవీయో నశాన్
పాణిభ్యాం యుగ పద్విలోచనపుటానష్టాతమో రక్షితమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b4ygvj6x71j1lspfedazpq09hgkdv2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/141</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228455</id>
    <revision>
      <id>584836</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము ఏకైకం దలమున్నమయ్య గమయన్ వాపాంబుజం కోళకాం ధాతా సంవరణాకులశ్చిరమభూత్ స్వాధ్యాయబద్ధానన&quot; 185 &quot;ఈ రాజు యొక్క సేనాపరాగసంఘాతము పైకి ఎగయునపుడు బ్రహ్మ దూరదూరముగా నున్...'</comment>
      <origin>584836</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="1mej7qp1qxw9cy303z3jln5p4jpzq3o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
ఏకైకం దలమున్నమయ్య గమయన్ వాపాంబుజం కోళకాం
ధాతా సంవరణాకులశ్చిరమభూత్ స్వాధ్యాయబద్ధానన&quot;
185
&quot;ఈ రాజు యొక్క సేనాపరాగసంఘాతము పైకి ఎగయునపుడు బ్రహ్మ
దూరదూరముగా నున్న ఎనిమిది నేత్రములను రెండు చేతులతో ఒక్కమారుగ
కప్పికొనణాలకు ఒక్కొక్కదశమును ఎత్తి తన నివాసస్థాన మగు (అష్టదళ)
పద్మమును మొగ్గగా చేయుచు, కప్పికొనుటకు అవస్థ పడుచు
స్వాధ్యాయమునుండి విరమించిన ముఖములు కలవా డయ్యెను&quot;.
దాలకాలము
102
వి. ఇచట &quot;బ్రహ్మ తన నేత్రములను సంరక్షించుకొనుటకై కమల
దళములను ముకుళీభవింప చేసెనా ?&quot; అని ఊహించుటచే (సంభావనచే)
ఉత్ప్రేక్షాలంకారము. కాని ఇవాదిశబ్దముల ప్రయోగము లేకుండుటచేనిది గమ్యో
త్రేష్. ఈ విషయమునే చెప్పుచున్నాడు.
వ్యా. సంభావనను అనుసరించి ప్రవర్తించు ఉత్ప్రేత ఈ విధముగ
ప్రతీయమానమగుటయే ఇందలి వైచిత్ర్యము. ఇది కూడ (రజస్సు యొక్క
స్వర్గ) అధిరోహణరామణీయకములే అతిశయోక్తివిలాసస్యందిగ కనబడు
చున్నది.
వి. అనగా రజస్సు బ్రహ్మలోకము వరకును పైకెగసినది అని చెప్పు
టలో గం అతిశయోక్తిదే ఉత్ప్రేక్షావైచిత్ర్యము ద్విగుణీకృత మైన దని యఖి
ప్రాయము
అవ. సుకుమారమార్గమునందు వలె విచిత్రమార్గమునందు గూడ ---
మాధుర్య— ప్రసాద—— లావణ్య
-
48
అభిజాత్యము- అనెడు నాలుగు
గుణము లుండును. వాటి లక్షణములు మాత్రము భిన్నముగనుండును,
వాటిని చెప్పుచున్నాడు.
వ్యా. ఈ విధముగ వైచిత్ర్యమును వ్యాఖ్యానించి దానికి సంబంధించిన
గుణములను వివరించుచున్నాడు.
కా. వైదగ్ధ్యస్యన్ది మాధుర్యం పదానామత్ర బధ్యతే
యాతి య త్త్య క్తశై థిల్యం బన్ధబన్ధురతాంగతామ్.
44&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1mej7qp1qxw9cy303z3jln5p4jpzq3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/142</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228456</id>
    <revision>
      <id>584837</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 వక్రోక్తి జీవితము &quot;ఏది శైథిల్యమును త్యజించి బంధసౌందర్యమునకు అంగముగ (పోషక ముగ నుండునో అట్టి, వైదగ్ధ్యమును స్రవించాడు పదముల మాధుర్యము, ఈ మార్గమున కూర్పబడును&quot;, 44 వ్యా, ఆత్రm ఈ...'</comment>
      <origin>584837</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="k972ryoebsb2375fcolkxno971d0fc7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
వక్రోక్తి జీవితము
&quot;ఏది శైథిల్యమును త్యజించి బంధసౌందర్యమునకు అంగముగ (పోషక
ముగ నుండునో అట్టి, వైదగ్ధ్యమును స్రవించాడు పదముల మాధుర్యము, ఈ
మార్గమున కూర్పబడును&quot;,
44
వ్యా, ఆత్రm ఈ మార్గమునందు, మాధుర్యము, వైద్యస్యన్ది = వైచిత్ర్య
మును కల్పించునట్టిది, పదానాం = వాక్యావయవము లగు పదములకు, బధ్యతే
=కూర్పబడును. ఏది= త్యక్త శైథిల్యమ్ విడువబడిన కోమలత్వము కలదై,
బన్ధబన్ధురతాంగం యాతి - సన్ని వేశ సౌందర్యమునకు
ఆగునో— ఎట్లనగా—
ఉపకరణముగ
&quot;కించారుణ్యతరో&quot; అను పూర్వోదాహృతశ్లోకము యొక్క (92వ ఉదా :
హరణము) పూర్వార్ధమునందు వలె.
ఈ విధముగ మాధుర్యమును చెప్పి ప్రసాదమును నిరూపించుచున్నాడు:
కా. అసమస్తపదన్యాసః ప్రసిద్ధ కవివర్మని
కిష్చోదోజి, స్పృశన్ ప్రాయం ప్రసాద్ ఒవ్యత్ర దృశ్యతే, 45
&quot;సమసింపని పదముల విన్యాసము కలదియు, కొంచెము ఓజస్సును
స్పృశించు నదియు, కవిమార్గమున ప్రసిద్ధ మైనదియు నగు ప్రసాదము గూడ
తరచుగ ఇచట (ఈ మార్గమున ] కానవచ్చుచున్నది&quot;.
45
ఆసమస్తానాం సమాసరహితములగు పదముల, న్యాసఃకూర్పు. కవి
వర్త్మని పండితులమార్గమునందు, ఏది, ప్రసిద్ధః = ప్రఖ్యాత మైనదో, అట్టి
ప్రసాద మనెడు గుణము గూడ, అస్మిన్ ఈ విచిత్రమను పేరు గల మార్గ
మున, కించిత్ = కొంచెము, ఓజ స్పృశన్ - ఓజస్సును స్పృశించుచు, (అనగా)
దీర్ఘకృతము వలెనున్నదై, ప్రాయః దృశ్యతే సాధారణముగ చూడబడు
చున్నది. ఏలయన అట్టి ఓజస్సు బంధసౌందర్యమును కలిగించును.
సమాసములతో కూడిన వృత్తి ఓజస్సు అని (వామనాద్రి) ప్రాచీనాలంకారికులు
చెప్పియున్నారు. కావున ఇందలి పరమార్థ మిది-
=
వెనుకటి (&quot;అక్లేక వ్యంజితాకూతమ్&quot; ఇత్యాది 81 వ కారికలో చెప్పిన)
ప్రసాదలక్షణము అటుండగా (ఇచట) ఓజస్పర్శమాత్రము (కొత్తగ) విధింప&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k972ryoebsb2375fcolkxno971d0fc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/143</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228457</id>
    <revision>
      <id>584838</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '187 బడుచున్నది. (సుకుమారమార్గమున కుపయుక్త మగు ప్రసాద గుణమునకే కొంచెము ఓజఃస్పర్శ యున్నచో అది విచిత్రమార్గమున కుపయుక్తమగునని యభిప్రాయము). ఎట్లనగా- 'అపాంగగత కారకాః _స్తిమితపత...'</comment>
      <origin>584838</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3317" sha1="4h06vvt4i7k7g5fppy1cteggnm7aqm5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;187
బడుచున్నది. (సుకుమారమార్గమున కుపయుక్త మగు ప్రసాద గుణమునకే
కొంచెము ఓజఃస్పర్శ యున్నచో అది విచిత్రమార్గమున కుపయుక్తమగునని
యభిప్రాయము). ఎట్లనగా-
'అపాంగగత కారకాః _స్తిమితపత్మపాలీధృతః
స్ఫురత్సుభగళాన్తయః స్మిత ముద్గతి ద్యోతితాః,
విలాసభరమస్థరా స్తరలకల్పితై కళ్ళువో
జయన్తి రమణేర్పితాః సమద సున్దరీ దృష్టయ
104
ఆచంచల మగు
నేత్రాంతములు చేరిన నల్లగ్రుడ్డు కలవియు,
కనురెప్పలు కలనియు, ప్రకాశించుచున్న అందమైన కాంతులు
కలవియు, స్మితోద్గమనముచే మెరయుచున్నవియు, విలాసభారముచే మందు
మైనవియు, ఋజువుగ నుండునట్లు చేయబడిన ఒక కనుబొమ్మ కలవియు,
ప్రియునియందు ప్రసరింపచేయబడినవియు నగు, మదవతి యైన సుంకరి యొక్క
చూపులు సర్వోత్కృష్టముగ నున్నవి.
104.45
ప్రసాదగుణమునే మరియొక విధముగ గూడ విశదీకరించుచున్నాడు.
కా. గమకాని నిబధ్యనే వాళ్యే వాక్యాఒ నరాణ్యవ
పదావీవాత్ర కోఒ ప్యేష ప్రసాదస్యాపరః క్రమః
48
&quot;ఒక వాక్యమునందు అన్వితార్థబోధకము లగు బాక్కాన్తరములు, వడ
ములువలె, కూర్చబడుచుండును. ఇది ప్రసాదము యొక్క అపూర్వ మగు మరి
యొక ప్రకారము&quot;.
46
వ్యా. అత్ర = ఈవిచిత్రమార్గమునందు, ఏ వాక్యం = పదసముదాయము
కలదో, దానియందు, గమకాని అర్థసమర్పకము లగు, ఆన్యాని ఇతర వాక్య
ములు, నిబధ్య నేజకూర్పబడును, ఎట్లు: పహనీన - పదములు వలె, పదములు
వరె పరస్పరాన్వితములు అని యర్థము. ఇది, కోడిపి = అపూర్వమైన, ప్రసా
దముయొక్క మరియొక, క్రమః = బన్ధబ్ఛాయాపద్ధతి. ఎట్లనగా 'నామాప్యన్య
తరోః' అనునది (వెనుక 91వ ఉదాహరణముగ చూపిన శ్లోకము)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4h06vvt4i7k7g5fppy1cteggnm7aqm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/144</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228458</id>
    <revision>
      <id>584839</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 వక్రోక్తి జీవితము వి. ఈ శ్లోకమున మహావాక్యార్థసమర్పకములును, పరస్పరాన్వితములును, ఆగు ఐదు వాక్యము లున్నవి గాన ఇది ప్రసాదమునకు ఉదాహరణము, అని యభిప్రాయము, వ్యా, ప్రసాదమును నిర...'</comment>
      <origin>584839</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="fuceuv10d5pbfothzcnp5s4xmuwyih2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
వక్రోక్తి జీవితము
వి. ఈ శ్లోకమున మహావాక్యార్థసమర్పకములును, పరస్పరాన్వితములును,
ఆగు ఐదు వాక్యము లున్నవి గాన ఇది ప్రసాదమునకు ఉదాహరణము, అని
యభిప్రాయము,
వ్యా, ప్రసాదమును నిర్వచించి, లావణ్యలక్షణము తెలుపుచున్నాడు.
కా. అత్రాలు ఏవిసర్గానైః సదైః ప్రోతై పరస్పరమ్
|| సంయోగపూర్వైశ్చ లావణ్యమతిరిచ్యతే.
47
&quot;ఇందు (ఈ విచిత్రమార్గమున) అంతమునందలి విసర్గములు లోపింప
నివియు, ఒకదానితో నొకటి దగ్గరగా కలసి యున్నవియు నగు పదముల
చేతను, సంయోగము (సంయుక్తాక్షరముకంటే) పూర్వమునందుండు హ్రస్వముల
చేతను లావణ్యము అధిక మగును&quot;.
47
వ్యా, ఆత్ర=ఈ మార్గమునందు, ఈ విధములగు పదములచే లావణ్యము,
అతిరిచ్యతే = పరిపుష్టినిపొందును. ఎట్టివి ? పరస్పరం పరస్పరము, ప్రో తైః
= సంశ్లేషమును (కలయికను) పొందింపబడినవి. ఇంకను ఎట్టివి? &quot;ఆలుప్త
విసర్గా! అలుపలిసర్గా వినబడుచున్న విసర్గలుకల, అంతములు వేటికో
అట్టివి, హ్రన్వైశ్చ= లఘ్వక్షరములతో, సంయోగముకంటె పూర్వమునం దున్న
వాటితో, 'ఆతిరిచ్యతే' అనుదానితో సంబంధము. దీని తాత్పర్య మేమనగా-
వెనుక 'వర్ణ విన్యాస' ఇత్యాది (83 వ కారికలో) లావణ్యలక్షణము చెప్పబడినది.
అది అట్లుండగా ఇది కూడ ఉన్నచో (ఈ కారికలలో చెప్పిన విశేషముకూడ
కలసినచో దానికొక వైశిష్ట్యము లభించును.
ఎట్ల
'శ్వాసోత్కమృతరఙ్గణి స్తనతటే ధాతార్జునశ్యామలా
కిర్యస్తే కణశః కృశాల్లో కీమమీ బాష్పామృసాం బిన్దవః.
కిం చాకుంచితకంఠరోధకుటిలాః కర్ణామృతస్యన్దినో
హుంకారాః కలపంచమ ప్రణయిన సృట్యన్తి నిర్యాన్తి చ
106
&quot;శ్వాసముచే కలిగిన ఉత్కంపము (పైకి ఎగయుట) చే తరంగిత మగు
స్తనతటమునందు, ఓ కృశాంగీ। కడిగివేయబడిన అంజనము కంపగుటచే నల్లనైన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fuceuv10d5pbfothzcnp5s4xmuwyih2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/145</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228459</id>
    <revision>
      <id>584840</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '189 ఈ బాష్పజలబిందువులు కణరూపమున ఏల చిమ్మబడుచున్నవి మరియు, వంద బడిన కంఠమునందు అడ్డుకొనుటచే కుటిలము లైనవియును, చెవులలో అమృత మును స్రవించు నవియును, మధుర మగు పంచమస్వరముతో సమాన...'</comment>
      <origin>584840</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="85fs3effjcpevii9odkq3schu2yl6j1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;189
ఈ బాష్పజలబిందువులు కణరూపమున ఏల చిమ్మబడుచున్నవి మరియు, వంద
బడిన కంఠమునందు అడ్డుకొనుటచే కుటిలము లైనవియును, చెవులలో అమృత
మును స్రవించు నవియును, మధుర మగు పంచమస్వరముతో సమాన మైనవి
యును అగు హుంకారములు (ఎక్కిళ్ళు) ఏం బయల్వెడలుచు ఆగిపోవు
చున్నవి
106
(ఈ శ్లోకము ప్రథమపాదములోని భాగము వెనుకు 48వ ఉదాహరణ
ముగ చూపబడియున్నది).
ఇంకను ఎట్లనగా...
ఏతన్మంద విద్వతిన్దుకఫల్యమోదరా పొల్గుర
ప్రాన్తం హన్త పులిన్దసున్దర కర స్పర్శక్షమం లక్ష్యతే.
తత్పల్లీ పతి పుత్రి కుబ్జరకులం కుమ్బార యాభ్యర్థవా
దీనం త్వా మనునాథతే కుచయుగం పజ్రంకుకై ర్మా విధాః. 107
*&quot;ఓ పల్లినాయకుని పుత్రీ । కొంచెము ముదిరిన తిందుకఫలమువలె నల్ల
నైన మధ్యభాగమును, తెల్లనైన ప్రాంతభాగమును గల ఈ కుచయుగము
పులిన్దసున్దరుని కరస్పర్శకు అనుకూల మైనదిగ కానవచ్చుచున్నది. దీనిని
పత్రవస్త్రములతో కప్పివేయకుము. (దీనికిగల) కుంభస్థల సాదృశ్యముచే, కుం
రముల సమూహము నిన్ను ప్రార్థించుచున్నది&quot;.
వి. నీవు కుచయుగము నాచ్చాదింపకున్నచో తత్స్పర్శానికుడై గాని,
ఏనుగుల కుంభములు నీకుచముల వలె నున్నవి కదాయని గాని పులిందసుంద
రుడు వేటాడుట మానివేయును. అపుడు ఏనుగులకు క్షేమము కలుగును.
అందుచే ఏనుగుణ నిన్ను ప్రార్థించుచున్నవి అని భావము.
వ్వా. ఇంకను ఎట్లనగా..
&quot;హంసానాం సినదేషు&quot; ఇత్యాది వూర్వోదాహృత పద్యమున
(78వ ఉదా)
వి. ఇచట మొదటి శ్లోకము ప్రధానముగ 'శ్యామలా', 'కణశం',
'బిందవః', 'కుంటిలాః', 'హుంకారాః', ఇత్యాదులలో విసర్గలోపములేకుండు
ఉదాహరణము రెండవ శ్లోకము సంయోగపూర్వక లఘువులకు ఉదాహర
అము. మూడవది ఉభయమునకును ఉదాహరణము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>85fs3effjcpevii9odkq3schu2yl6j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/146</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228460</id>
    <revision>
      <id>584841</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '140 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా. ఈ విధముగ లావణ్యమును చెప్పిన పిమ్మట అభిజాత్యము నిరూ పింపబడుచున్నది. కా. యన్నాతి కోమల చ్చాయం నాతి కాఠిన్యముద్వహత్ ఆభిజాత్యం మనోహారి శదత్ర ప్రౌఢిన...'</comment>
      <origin>584841</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="ck403eudk6cdd8qx9qu2bddu94scquk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;140
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా. ఈ విధముగ లావణ్యమును చెప్పిన పిమ్మట అభిజాత్యము నిరూ
పింపబడుచున్నది.
కా. యన్నాతి కోమల చ్చాయం నాతి కాఠిన్యముద్వహత్
ఆభిజాత్యం మనోహారి శదత్ర ప్రౌఢినిర్మితమ్.
48
&quot;ఇచట ఏది అతికోమలచ్ఛాయ కలది కాదో, అతికాఠిన్యమ ను గూడ
సహింపదో, అట్టి ఆభిజాత్యము కవికౌశలముచే నిర్మితమై మనోహరముగ
నుండును&quot;.
48
-
వ్యా, అత్ర=ఇచట, అభిజాత్యము, ఏది (ఏఅభిజాత్యము), నాతికోమల
చ్చాయంm మిక్కిలి కోమలమైనశాంతికలదికాదో, వాతికాలివ్యం ఉద్వహత్ ,
నాతికఠోరతాంధారయత్ ఎక్కువశాఠిన్యమును కూడా ధరింపదో, అది, ప్రాతి
నిర్మితమ్, సత్కవుల కౌశలముచే సంపాదింపబడినదై, మనోహారి హృదయ
రంజకము, అగును అని యర్థము. ఎట్లనగా..
&quot;అధికరతలతల్పం కల్పితస్వాపలీలా
పరిమిలన నిమీలత్పాండిన గండపాలి.
మతను కథయ కన్య వ్యఙ్ఞయత్యమై
సేవ
స్మరనరపతిలి యౌవరాజ్యాభి షేకమ్&quot;
109
&quot; ఓ అంద మైన శరీరము కలదానాః అరచేయి యనెడు తల్పముపై
కల్పిత మగు శయనము కలిగినట్టిదియు, (అరచేతితో) కలయికచే తగ్గుతున్న
తెలుపు కలదియు నగు గండ ప్రదేశము, ఎవనికి, వెంటనే మన్మథమహారాజు
యొక్క
చెప్పుము&quot;.
యౌవరాజ్యాభిషేకమును
సూచించుచున్నది !
109
వ్యా. ఈ విధముగ విచిత్రమార్గమున, సుకుమారమార్గమున విహితము
అగు గుణములకే ఒకానొక అతిశయము సంపాదింపబడును, అని తెలిసికొన
వలెను.
అభిజాత్యప్రకృతయః పూర్వమార్గోదితా గుణాః
ఆతిశయమాయా న్తి అని కాహార్య సమ్పదు.
110&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ck403eudk6cdd8qx9qu2bddu94scquk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/147</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228461</id>
    <revision>
      <id>584842</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 141 &quot;వెనుకటి (సుకుమార్) మార్గమునందు చెప్పబడిన అఖిజాత్యాది గుణములే కవి ప్రతిఖాదులచే జనించిన లోకోత్తర సౌందర్యముతో ఈ మార్గమున అతిశయ మును పొందును&quot;, ఇది అంతర శ్లోక...'</comment>
      <origin>584842</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3095" sha1="gfvd4izdlabjfyguse0pyyv7pb2u6rx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
141
&quot;వెనుకటి (సుకుమార్) మార్గమునందు చెప్పబడిన అఖిజాత్యాది గుణములే
కవి ప్రతిఖాదులచే జనించిన లోకోత్తర సౌందర్యముతో ఈ మార్గమున అతిశయ
మును పొందును&quot;,
ఇది అంతర శ్లోకముల
48
ఈ విధముగ విచిత్రమార్గమును చెప్పి మధ్యమమార్గమును నిరూపించుట
కుపక్రమించుచున్నాడు.
కా. వైచిత్ర్యం సౌకుమార్యం చ యత్ర సంకీర్ణతాం గతే
భ్రాజేతే సహజాహార్యశోభాతిశయశాలినీ.
కా. మాధుర్యాదిగుణగ్రామో వృత్తిమాశ్రిత్య మధ్యమామ్
యత్ర కామని పుష్ణాతి బవచ్చాయాతిరిక్తతామ్,
కా, మార్గోఒసౌ మధ్యమో నామ నానారుచిమనోహరణ
స్పర్ధయా యత్ర వర్తవే మార్గద్వితయవప్పరః.
కా. ఆత్రారోచకినః శేచిచ్ఛాయావై చిత్ర్యరఱ్ఱకే
విదగ్ధ నేపథ్యవిధౌ భుజఙ్గ ఇవ సోదరా!.
50
51
52
&quot;(క్రమము గ) ఆహార్యకోచాలికయముతోడను సహజశోదతోడను ప్రకా
శించు వైచిత్ర్యమును, సౌకుమార్యమును దేనియందు సంకీర్ణములై (కలిసిన వై)
ప్రకాశించునో...&quot;
49
మాధుర్యాదిగుణ సముదాయము మధ్యమవృత్తినా శ్రయించి
అపూర్వమగు రచనాసౌందర్యాతిశయమును పోషించునో..&quot;
50
&quot;అది వివిధరుచులు కలవారికి మనోహరముగా మండెడు మధ్యము
మనెడు మార్గము. దీనియందు మార్గద్వయ సంపనలు స్పర్ధతో మండును&quot;. 61
''ఆరోచకు లగు కొందరు కవులు, సౌందర్యవైచిత్ర్యముచే రంజక మాగు
దీనియందు విటులు విదగ్ధ వేషధారణము నందువలె ఆదరము కలవారై
యుందురు&quot;.
62
అవ. ఈ కలాపకమును అవ్వయక్రమమున వ్యాఖ్యానించుచు మొదట
51వ కారికను విశదీకరించుచున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gfvd4izdlabjfyguse0pyyv7pb2u6rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/148</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228462</id>
    <revision>
      <id>584843</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '142 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా. 'మార్గో ఒ సౌమధ్యమోనామ' ఇది మధ్యమ మను పేరుగల మార్గము. ఎట్టిది: నానా విధము లగు, రుచయః = అభిరుచులు, ఎవరికో, అట్టి సుకుమార-విచిత్ర...మధ్యమమార్గాసక్తులగు ఎల...'</comment>
      <origin>584843</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3558" sha1="5dtsbe26xg64y7s3xp8vt6mrmsn2r2t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;142
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా. 'మార్గో ఒ సౌమధ్యమోనామ' ఇది మధ్యమ మను పేరుగల
మార్గము. ఎట్టిది: నానా విధము లగు, రుచయః = అభిరుచులు, ఎవరికో, అట్టి
సుకుమార-విచిత్ర...మధ్యమమార్గాసక్తులగు ఎల్లరికిని, మనోహరః - హృద
యంగమును . దేనియందు మార్గద్వితీయసమృదః సుకుమార విచిత్రమార్గముల
సామ్యముతో, వర్తనే
-
శోభలు, స్పర్ధయా
తక్కువగగాని, ఎక్కువగగాని ఉండవో.
=
వ్యవస్థితమ లై యుండునో,
అవ. 48 వ కారికను వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు...
=&gt;
61
వ్యా, దేని యందు; వైచిత్ర్యం - విచిత్రత్వము, సౌకుమార్యం - సుకు
మారత్వము. స్కర్ణతాంగతే = మిశ్రత్వమునుపొందినవై, భాజేతే = ప్రకా
శించుచున్న వో, ఎట్టివి &quot;సహజాహార్యశోధాతిక యశాలినీ&quot; శక్తివ్యుత్పత్తులచే
లభించు ఏ శోభాతికయః శాన్త్యుత్కర్షముకలదో, దానిచేలోకో త్తరముగ
వి.
=
-
49
(50వ కారిక). దేనియందు; మాధుర్యాదిగుణగ్రామః = మాధుర్యము
మొదలగు గుణముల సమూహము, మధ్యమాం రెండింటి యొక్క రాయతో
కూడిన, వృత్తిం = తన స్వాభావిక పద్ధతిని ఆశ్రయించి, కామపి = అపూర్వమైన,
బన్ధచ్ఛాయాతిరి క్షతామ్ = సన్ని వేశశాంతియొక్క ఆధిక్యమును, పుష్ణాతి
పోషించ
=
అందు గుణముల ఉదాహరణములు: ముందుగమాధుర్యమున కుదాహరణ
వేలానిలై
ర్మృదుఖిరాకులితాలకాన్తాః
గాయన్తి యస్య చరితాస్యవరా న్తకాన్తాః.
లీలానతాః సమసలమ్బ్య లతాస్తరూణాం
హింతాలమాలిషు తటిషు మహార్ణవస్య.
111
[పొదతాడితక భాణము-65]
హింతాలవృక్షముల సంక్షులతో కూడిన మహార్ణవతటములందు మృదు
వైన సముద్రతీరవాయువులచే కదలుచున్న మంగురులుకల పడమటి సరిహద్దు
లలో నున్న స్త్రీలు, వృక్షములయొక్క లతలను గ్రహించి, విశానముతో వంగిన
వారై, ఎవని చరితములను గానము చేయుచున్నారో -&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5dtsbe26xg64y7s3xp8vt6mrmsn2r2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/149</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228463</id>
    <revision>
      <id>584844</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 148 వి. సుకుమారమార్గమునకు చెందిన మాధుర్యమున సమాసరహితము ఖగు పదముల విన్యాస ముండవలయును. విచిత్రమార్గమునకు చెందిన మాధు ర్యము శైథిల్యరహితమై బంధసౌందర్యోపయుక్తమ...'</comment>
      <origin>584844</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="c5vy0ebndx9sdym42ocoivg3vyih32g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
148
వి. సుకుమారమార్గమునకు చెందిన మాధుర్యమున సమాసరహితము
ఖగు పదముల విన్యాస ముండవలయును. విచిత్రమార్గమునకు చెందిన మాధు
ర్యము శైథిల్యరహితమై బంధసౌందర్యోపయుక్తమై యుండవలెను. ఈ ఉదా
హరణమున ఈ రెండును మిశ్రితములై యున్నవి. అనగా సమాసములు అధిక
ముగ లేవు; శైథిల్యము లేదు. 'నీ' 'ల' మొదలగు కొన్ని సుకుమారవర్ణము
లను ఆవృత్తి చేయుటచే ఒక విధ మగు వైచిత్ర్యము సంపాదింపబడినది. కావున
ఇవి మధ్యమమార్గమునకు చెందిన మాధుర్యము. మధ్యమమార్గమునకు చెందిన
ఇతర గుణోదాహరణములందు గూడ ఈ విధముగనే చూచుకొనవలెను.
ప్రసాదమునకు ఎట్లనగా &quot;తద్వ శ్రేన్దువిలోకనేన&quot; ఇత్యాది పూర్వోదా
హృతశోకము (ఉదా: 28).
లావణ్యము నకుదాహరణ మెట్లనగా:-
సంక్రాన్తాంగుళి పర్వసూచితకరస్వాపా కపోలస్థలి
నేత్రే నిర్భరముక్త బాష్పకలు సే నిఃశ్వాసశాన్తో ఒధరః.
బద్దోద్భేదవిసంస్ధులాలకతా నిర్వేదశూన్యం మనః
కష్టం దుర్నయ వేదిఖిః కుసచివైర్వత్సా దృఢంభేద్యతే. 118
[కాపపవత్సరాజ చరితము III-75].
&quot;కపోలస్థలము స క్రమించిన అంగుళి పర్వములచే సూచింపబడిన హస్త
స్వాపము కలది. (కపోలమున వ్రేళ్ళ ముద్ర లుండుటచే దాంకాలము కపోలము
అరచేతిలో నున్నట్లు తెలియుచున్నది. నేత్రములు అత్యధికముగ విడువబడిన
బాష్పముచే కలుషముగ నున్నవి అధరము నిట్టూర్పుచే వాడిపోయినది. ముంగు
రులు ముడి వీడిపోవుటరే వ్యాకులముగా నున్నవి. మనస్సు నిర్వేదవళములే
శూన్యమువలె నున్నది. ఎంత కష్టము దుర్నీతిమంతులగు కుసచివులచే వత్స
అధికముగ బాధింపబడుచున్నది&quot; .
.
ఆభిజాత్యగుణమున కుదాహరణ మెట్లనగా..
అలమ్బ్య లమ్బాః సరసాగ్రపల్లీః పిబన్తి యస్య స్తనభార సమ్రా
ప్రోతశ్చ్యుతం శీకరకూణితాజ్యో మందాకినీని రమశ్వముఖ్యః.
114&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c5vy0ebndx9sdym42ocoivg3vyih32g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/150</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228464</id>
    <revision>
      <id>584845</id>
      <timestamp>2026-10-13T12:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '144 14 వక్రోక్తి జీవితము “స్తవతారముదే వంగిన కిన్నర స్త్రీలు వేలాడుచున్న సరసము లగు నల్ల్యగములను పట్టుకొని, స్రోతో (ధారా) రూపమున పడుచున్న, ఏపర్వతము యొక్క మందాకినీ ప్రవాహమును త...'</comment>
      <origin>584845</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="544hivplamwp3lrvau2gvb81h93rbyj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;144
14
వక్రోక్తి జీవితము
“స్తవతారముదే వంగిన కిన్నర స్త్రీలు వేలాడుచున్న సరసము లగు
నల్ల్యగములను పట్టుకొని, స్రోతో (ధారా) రూపమున పడుచున్న, ఏపర్వతము
యొక్క మందాకినీ ప్రవాహమును తుంపురులచే కొంచెము మూయబడిన నేత్ర
ములుకలవారై త్రాగుచున్నారో..'.
114
వ్యా, ఈ విధముగ మధ్యను గుణమును వ్యాఖ్యానించి 'అత్రారోచకిన'
ఇత్యాది (52 వ) కారికయందు దానినే ఉపసంహరించుచున్నాడు.
అత దీనియందు, కేచిద్ = కొందరు, సొదరాః = ఆదరవంతులై
ఏతన్మార్గానుసారముగ కావ్యములను రచింతురు.
ఎందువలన అనగా వారు,
ఆరోచఠినః = కమనీయవస్తువులయందు వ్యసనము కలవారు.
ఇది ఎట్టిది ?
&quot;ఛాయావైచి, త్వరణ్ణకే&quot; కాంతి యొక్క వైచిత్ర్యముచే రంజింపచేయునది ·
ఎట్లు? విదగ్ధ నేపథ్య విధౌభుజఙ్గఇవ అ గ్రామ్యమగు వేషకల్పనయందు నాగర
కులు వలె. అది (నాగరకవేషధారణము కూడ) శోభా వైచిత్ర్యముచే
మనోరణ్ణకమే.
ఇచట గుణముల ఉదాహరణములు తక్కువ సంఖ్యలో నున్నవి గానః
వాటిని చూపియున్నాము. కాని ప్రతిపదమునందును గూడ ఛాయావైచిత్ర్య
ముండును; దానిని సహృదయులు స్వయముగనే తెలిసికొనవలెను. తెలిసికొనెడు
విధానమును మాత్రము చూపుచున్నాము.
-
-
ఎట్లనగా — మాతృగు ప్ర జ మాయు రాజు మంజీరాదులతావ్యములు
సౌకుమార్య - వై చిత్రముల కలయికలే సుందరముగ నుండును.
ఆ కావ్యము
అలో మధ్యమమార్గముతో గూడిన స్వరూపమును విచారింపవలెను. (ఆన్వేషింప
వలెను). ఇట్లే కాళిదాస సర్వనేనాదులు కావ్యములు సహజ మగు సౌకుమార్య
ముచే మనోహరములుగ కానవచ్చుచున్నవి. వాటిలో సుకుమారమార్గమును
గూర్చి చర్చించవలెను. అట్లే బాణభట్టుని హర్షచరితమున విచితవక్రత్వవిజృం
భణము ప్రచురముగ కానవచ్చుచున్నది. భవభూతి- రాజశేఖరులు రచించిన
బంధసౌందర్యముచే మనోహరము లగు ముక్తకశ్లోకములలో కూడ (విచిత్ర
వక్రత) చూడబడుచున్నది. కావున సహృదయులు ఈ అన్ని కావ్యములయందును
ఈ విశేషముల నన్నిటిని పరిశీలింపవలెను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>544hivplamwp3lrvau2gvb81h93rbyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/151</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228465</id>
    <revision>
      <id>584846</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 145 ఈ విధముగ మూడు మార్గముల లక్షణము విజ్యాతముగ చూపి యున్నాము. సత్కవుల కౌశలముతో గూడిన పద్ధతుల స్వరూపము పూర్తిగ చూపుట ఎవ్వరికిని శక్యము కాదు. మార్గములలో, గుణముల...'</comment>
      <origin>584846</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4105" sha1="hox6ivtk5adctbe1lpuhhm1dq7dbhg8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
145
ఈ విధముగ మూడు మార్గముల లక్షణము విజ్యాతముగ చూపి
యున్నాము. సత్కవుల కౌశలముతో గూడిన పద్ధతుల స్వరూపము పూర్తిగ
చూపుట ఎవ్వరికిని శక్యము కాదు. మార్గములలో, గుణములు సముదాయ
ధర్మములే కాని శబ్దాదిధర్మములు కావను విషయము వాటి లక్షణములను
వ్యాఖ్యానించు నపుడు ప్రతిపాదిత మైనది.
భామహాదులు మూడు
వి. వామనాదులు పది గుణముల నంగీకరించిరి.
గుణముల నంగీకరించిరి. కుంతకుడు సుకుమార, విచిత్ర మధ్యమము
అనెడు మార్గత్రముమున మాధుర్య, ప్రసాదలావణ్యాభిజాత్యము లనెడు
నాల్గు గుణములను ప్రతిపాదించినాడు. ఔచిత్యము సౌభాగ్యము అనెడు మరి
రెండు గుణములను గూడ చెప్పనున్నాడు. కావున ఈతని మతమున గుణములు
ఆరు. ఈ గుణములు కూడ శ్లోకాదిరూపపదసముదాయధర్మములే కాని (అనగా
మొత్తము శ్లోకమునకు లేదా శ్లోకసముదాయమునకు సంబంధించినవే కాని) కేవల
శబ్దాదిధర్మములు కావని కుంతకుని అభిప్రాయము.
వ్యా. ఈ విధముగ ప్రతినియత మగు (ఈ మార్గమునకు ఈ గుణసము
దాయ ముండును అని నిర్ణీత మగు) గుణసముదాయముచే రమణీయ మగు
మార్గశ్రయమును వ్యాఖ్యానించి (సర్వమార్గ) సాధారణములగు గుణముల
స్వరూప (స్వభావ) మును తెలుపుటకు చెప్పుచున్నాడు.
కా. ఆంజనేన స్వభావస్య మహత్త్వం యేన పోష్యతే
ప్రకారేణ తదౌచిత్యముచితాఖ్యాన జీవితమ్.
58
&quot;పదార్థము యొక్క ఉత్కర్ష స్పష్ట మగు అభిధవైచిత్ర్యముచే, దేనిదే
పోషింపబడునో అది ఉచితవర్ణనమే జీవనముగాగల ఔచిత్యము&quot;.
.
58
వ్యా, ఆది, ఔచిత్యము అనెడు గుణము, ఎట్టిది? ఆల్ట్రా సేన = సుస్పష్ట
మైన 'ప్రకారేణ విశేషణము). స్వభావస్య = పదార్థముయొక్క మహత్త్వం
= ఉత్కర్ష, యేన = దేనిచే, పోష్యతే - పోషింపబడునో. ఇచట 'ప్రకార 'శబ్దము
ప్రస్తుత మగుటరే అభిధావైచిత్ర్యమును బోధించును. ఎట్టిది? ఉచితాఖ్యానం=
ఉదార మగు అభిధానము, జీవితం = పరమార్థము దేనికో అట్టిది. దానికి అను
కూలముగ నున్న యడలనే అలంకారవిన్యాసము విచ్చిత్తిని కలిగించును.
10&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hox6ivtk5adctbe1lpuhhm1dq7dbhg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/152</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228466</id>
    <revision>
      <id>584847</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 ఎట్లనగా।- వక్రో క్తి జీవితము కరతలకలితాక్షమాలయోః సముదిత సాధ్వససన్నహస్తయోః కృతరుచిరజటాని వేళ యో రపర ఇవేశ్వర యోః సమాగమః. 115 తాపసవత్సరాజ చరితము. III. 84] &quot;హస్తములందు అక్షమాలలను గ...'</comment>
      <origin>584847</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="1575cxquv5khqgld1xkhdvs0p7x44ec" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;148
ఎట్లనగా।-
వక్రో
క్తి జీవితము
కరతలకలితాక్షమాలయోః సముదిత సాధ్వససన్నహస్తయోః
కృతరుచిరజటాని వేళ యో రపర ఇవేశ్వర యోః సమాగమః. 115
తాపసవత్సరాజ చరితము. III. 84]
&quot;హస్తములందు అక్షమాలలను గ్రహించినవారును, ఉదయించిన
సాధ్వసముచే వెన దీయుచున్న హస్తములు కలవారును, అందమగు జటాబంధ
మును కల్పించుకొన్నవారును అగు వారియొక్క సమాగమము, మరియొక
పార్వతీపరమేశ్వరుల సనూగమమువలె నున్నది&quot;.
ఇంకను ఎట్లనగా-
&quot;ఉపగిరి పుదుహూతస్యైష సేనాని వేళ
స్తట మపరమితోఒద్రే స్వద్భలాన్యావసన్తు.
ధ్రువవిహ కరిణ స్తే దుర్ధరా॥ సన్నికరే
సురగజ మదలేఖాసౌరభం న క్షమస్తే&quot;.
116
&quot;గిరి సమీపమున నిది దేవేంద్రుని సేనానివేశము. నీ నేనలు ఇటు
పర్వతము యొక్క రెండవ ప్రాంతమున విడియుగాక.
ఇచట సమీపమున
(నున్నచో) నిలుపుటకు శక్యము కాని నీ ఏనుగులు సురగణముల మద రేఖాగంధ
మును ఏమాత్రమును సహింపవు&quot;.
116
హే నాగరాజ బహుధాన్య నితంబభాగం
భోగేన గాఢమఖి వేష్టయ మన్దరాదేశ్.
సోడా విప హ్యవృష వాహన యోగలీలా
పర్యంకబధనవిధే స్తవ కోఒతిభారః.
117
&quot;ఓనాగరాజా। ఈ మందర పర్వతము యొక్క మధ్యభాగమును నీ శరీర
ముతో గట్టిగా బహు విధముల చుట్టి వేయుము. వృషవాహనుని సహింపరాని
యోగాసనబంధమును సహించిన నీకు ఇది ఎంతభారతము&quot;
వ్యా. ఇచట మొదటి రెండు ఉదాహరణములలో అలంకారముల (ఉప
మాతిశయోక్తుల గుణముచేతనే (ఔచిత్యరూప) గుణపరిపోషణము జరిగినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1575cxquv5khqgld1xkhdvs0p7x44ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/153</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228467</id>
    <revision>
      <id>584848</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 147 మూడవ ఉదాహరణమున స్వభావసిద్ధ మగు ఔదార్యమును వర్ణించుటచే (ఔచిత్య పోషణము జరిగినది). ఔచిత్యస్వరూపమునే ప్రకారాంతరముచే స్పష్టీకరించుచున్నాడు. కా. యత్రవక్తు ప్...'</comment>
      <origin>584848</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3522" sha1="pmnqg9jfahw1haeun1wzhci0yf5yveb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
147
మూడవ ఉదాహరణమున స్వభావసిద్ధ మగు ఔదార్యమును వర్ణించుటచే (ఔచిత్య
పోషణము జరిగినది).
ఔచిత్యస్వరూపమునే ప్రకారాంతరముచే స్పష్టీకరించుచున్నాడు.
కా. యత్రవక్తు ప్రమాతుర్వా వాచ్యం శోభాతి కాయినా
ఆచ్ఛాద్యతే స్వభావేన తదప్యౌచిత్యముచ్యతే.
58
54
&quot;వక్తయొక్క గాని, జ్ఞాతయొక్క గాని శోభాతిశయయుక్త మగు
స్వభావముచే ఎచట వాచ్యము ఆచ్చాదింపబడునో అదికూడ ఔచిత్య మని చెప్ప
బడును&quot;.
=
54
వ్యా. యత్ర = దేవియందు, వక్త్రుః = వక్త యొక్క కాని, ప్రమాతుర్వా
= శ్రోత యొక్క కాని, స్వభావేన స్వభావముచేత, వాచ్యం వాచ్య మగు
వస్తువు, శోఖాతిశాయినా... రామణీయకముచే మనోహర మైన ('స్వభావేన'కు
విశేషణము) ఆచ్ఛాద్యతే = ఆచ్ఛాది: పబడునో, అదియును ఔచిత్య మనియే
దెప్పబడును. ఎట్లనగా-
శరీరమాత్రేణ నరేన్ద్ర తిష్ఠన్నాభాసి తీర్థప్రతిపాదితర్థి
ఆరణ్యకోపా త్తఫల ప్రసూతిః స్తంబేన నీవార ఆవావశిష్ట, &quot;
118 (63. 5.15
יי
&quot;ఓరాజా : ఐశ్వర్యమును సత్పాత్రల కిచ్చివేసి శరీరముతో మాత్రము
నిలచిన నీవు అరణ్యనివాసులు పంట నంతను తీసికొనగా కాడ మాత్రము మిగిలిన
నీవారము (నివ్వరి మొక్క) వలె ప్రకాశించుచున్నావు.”
వి. గురుదక్షిణార్థమై 14 కోట్లు యాదించుటకై రఘువువద్దకు వచ్చి,
అతడు సర్వస్వమును విశ్వజిద్యాగమున వెచ్చించివాడని తెలిసిన పిమ్మట
అతనితో కౌత్సు డన్నమాట లివి.
ఇచట అట్టి మహారాజుయొక్క స్వభావమును కామ్యరూపమున వర్ణించుతు
ముని (తాను అరణ్యనివాసి యగుటచే స్వానుభవ సిద్ధ మగు వ్యవహారమును
అనుసరించి అలంకారమును (నీవారోపమను) కూర్చుట ఔచిత్యమునకు పుషి
కలిగించుచున్నది. ఇచట వక్తయొక్క స్వభావముచే బాచ్యము యొక్క&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pmnqg9jfahw1haeun1wzhci0yf5yveb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/154</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228468</id>
    <revision>
      <id>584849</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 వక్రోక్తి జీవితము స్వభావము కప్పివేయబడినట్లు కానబడుచున్నది. ప్రమాతముయొక్క (స్వభావ ముచే ధార్యార్ధము సంవృతప్రాయ మగుటకు ఉదాహరణము) ఎట్లనగా- ఏపీయమాన స్తబకా శిలీముఖై రశోక యష...'</comment>
      <origin>584849</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3295" sha1="jf3fj119npuyg74q587q0myuusbpnlw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;148
వక్రోక్తి జీవితము
స్వభావము కప్పివేయబడినట్లు కానబడుచున్నది. ప్రమాతముయొక్క (స్వభావ
ముచే ధార్యార్ధము సంవృతప్రాయ మగుటకు ఉదాహరణము) ఎట్లనగా-
ఏపీయమాన స్తబకా శిలీముఖై రశోక యష్టిశ్చల బాల వల్లవా!
విడమ్బయస్త్రీ దర్భశే వధూ జపై రమన్ద దష్టాష్టక రావధూవనమ్
(కిరాతార్జునీయమ్ 86) 119
&quot;తుమ్మెదలచే పానముఁ చేయబడుచున్న గుత్తులు కలదియు, చెంచలమగు
రేణిగుళ్ళు గల అశోకవృక్షశాఖ వధూజకులరే, గట్టిగా ఓష్ఠమును కొరుకుటచే
కలిగిన హ నదాలనమును అనుకరించుచున్నదిగా, చూడబడెను.”
119
వ్యా. ఇచట వధూజనులకు వారి స్వామభవవాసనానుసారముగా (వారు
అనందదష్టోష్ఠలగునపుడు ఆ విధముగ జేయుదురు గాన) అట్టి శోభచే కలిగిన
సౌందర్యము యొక్క అనుభూతి కలిగినది. ఇది ఔచిత్యమునకు పుష్టి కలిగించు
చున్నది.
ఇంతను ఎట్లనగా—
వాపీతడే కుడుంగా పిఅసహి హ్నాఉం గఏహీం దీపంతిః
ణ ధరంతి కరేణ ఢణంతి ణ త్తికలిఉం పుణ ఇదేంతి
[వాపీతటే కురంగాః ప్రియసఖిస్నాతుం గతైర్దృశ్య స్తే'
న ద్రియ స్తే క రేణ భణన్తి నేతి వలితుం పునర్నదదతి: ]
120
ఇతిచ్చాయా
&quot;ఓ ప్రియసఖి నావీతటమున, స్నానముచేయుటకు వెళ్ళిన వారిచే
కురంగములు చూడబడుచున్నవి. అవి చేతికి దొరకవు. మాటలాడవు .తిరిగి
పోనివ్వవు&quot;.
వి. ఈ శ్లోకమురావము అస్పష్టముగ మన్నదని S. K. De పండి
తుడు వ్రాసినాడు. ఆచార్య విశ్వేశ్వరుడు ఒక విధమగు ఛాయనిచ్చి మేమపర
ముగ సమన్వయించినాడు. రాధేశ్యామమిశ్రా మరియొక ఛాయనిచ్చినాడు.
రెండవ రాయయే యుక్తముగ మన్నట్లు, తోచుచున్నది. భావముమాత్రము
అస్పషముగనే యున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jf3fj119npuyg74q587q0myuusbpnlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/155</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228469</id>
    <revision>
      <id>584850</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 149 వ్యా.&quot; ఇచట జ్ఞాత్రి యగు ఒకానొకతెయొక్క అధికమగు మౌగ్ధ్యప్రసర సుందర మగు స్వభావముచే వాచ్యమార్చాదిత మై ఔచిత్యమునకు పుష్టిని కలిగించుచున్నది. ఈ విధముగ ఔచిత్యమ...'</comment>
      <origin>584850</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3455" sha1="8lg9tur4wt7yyyf7jvbjwdm4i636t1e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
149
వ్యా.&quot; ఇచట జ్ఞాత్రి యగు ఒకానొకతెయొక్క అధికమగు మౌగ్ధ్యప్రసర
సుందర మగు స్వభావముచే వాచ్యమార్చాదిత మై ఔచిత్యమునకు పుష్టిని
కలిగించుచున్నది.
ఈ విధముగ ఔచిత్యమును చెప్పి సౌభాగ్యమును వివరించుచున్నాడు.
కా. ఇత్యుపాదేయవర్గేఒస్మిన్ యదరం ప్రతిభా వే॥
సమ్యక్పంరథతే తస్య గుణః పౌధాగ్యముచ్యతే.
54
55
&quot;ఈ విధముగ ఈ కర్ణాదులగు ఉపాదేయవర్గమునందు దేనికొరకై
కవియొక్క ప్రతిభ ఎక్కువగ ప్రయత్నించునో, అట్టి వస్తువు యొక్క, గుణము
సౌభాగ్యమని చెప్పబడుచున్నది&quot;.
.
56
వ్యా, ఇతి ఈవిధమైన, అస్మిన్ = ఈ, ఉపాదేయవర్గ = శబ్దాదులగు
ఉవేయముల (సంపాదింపదగిన వస్తువుల) సమూహమునందు, యదార్థం దేవి
నిమి త్తము, కవేశి am కవియొక్క, ప్రతిభా శక్తి. సమ్యక్ సావధానత్వముతో,
సంరభతే = ప్రయత్నముచేయునో, తనః = ప్రస్తుతమగుటచే కావ్యరూపమగు
ఆ వస్తువు యొక్క, ఏ గుణము కలదో అది, సౌభాగ్య మని, ఉచ్యతే చెప్ప
బడును.
=
66
ఆ సౌభాగ్యము కూడ ప్రతిభా వ్యాపార మాత్రముచే సంపాదింప శక్య
మగునది కాదు, ఇక నేమన- ప్రతిభావిహిత మగు సమస్త సామగ్రిచే సంపాటించ
దగినది అని చెప్పుచున్నాడు.
కా సర్వసమ్పత్పరి వృన్ద సంపాద్యం సరసాత్మనామ్
అలౌకిక చమత్కార కారి కావ్యైక జీవితమ్
56
అన్నింటి సంపదయొక్క స్ఫురణచే సంపాదింపదగినది; సరస
హృదయులకు అలౌకిక మగు చమత్కారమును చేయునది; కావ్యమునకు
ప్రధాన జీవితము.&quot;
58
వ్యా. సర్వ సమృత్సరి స్పన్ద సమ్పాద్యం - సమస్త మగు ఉపాదేయ
రాశి యొక్క ఏ, సమ్పత్ = నిర్దుష్టత్వము యొక్క పరాకాష్ఠ కలదో దానియొక్క,
పరిస్పన్దిః = స్ఫురణము, దానిచేత, సమ్పాద్యం సంపాదింపదగినది. ఇంకను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8lg9tur4wt7yyyf7jvbjwdm4i636t1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/156</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228470</id>
    <revision>
      <id>584851</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '160 వక్రో క్తి జీవితము ఎట్టిది? సరనాత్మనాం= ఆర్ద్రచి తము కలవారికి, అలౌకిక చమత్కార కారి = లోకోత్తరమగు ఆనందమును చేయునది. వేయేలు అది, కావ్యైక జీవితమ్ = కావ్యము యొక్క సర్వోత్కృష్ట...'</comment>
      <origin>584851</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4244" sha1="s0fquj9bn3mewboox7jcuz120vcvbqx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;160
వక్రో క్తి జీవితము
ఎట్టిది? సరనాత్మనాం= ఆర్ద్రచి తము కలవారికి, అలౌకిక చమత్కార కారి =
లోకోత్తరమగు ఆనందమును చేయునది. వేయేలు అది, కావ్యైక జీవితమ్ =
కావ్యము యొక్క సర్వోత్కృష్టమగు పరమార్థ మని యర్థము.
ఎట్లనగా...
“దోర్మూలావధి సూత్రిత స్తనమురు స్నిహ్యత్కటాయే దృశా
కించిత్తాండవ పండితే స్మితసుధాసిక్తోక్తిషు భ్రూలతే.
చేతః కన్దలితం స్మరవ్యతిక రైరావణ్య భంగైర్వృతం
తన్వ్యద్యౌ స్తరుణిమ్ని సర్పతి శనైరన్యైవ కాచిల్లి పి&quot;
121
&quot;వక్షః స్థలమున స్తనముల పొంగు బాహుమూలముల వరకును వ్యాపించి
నది. నేత్రములు స్నేహయు క్తము లగు కటాక్షములు కలవి. స్మితామృతముతో
తడసిన మాటలతో కను బొమ్మలు కొంచెము నాట్యమునందు ప్రావీణ్యమును
చూపుచున్నవి. మనమున కామాంకురములు ఉదయించుచున్నవి. అవయవము
అదే లావణ్యము వరింపబడినది. (ఈ విధముగ) మెల్ల మెల్లగ తారుణ్యము
ప్రసరించుచుండగా తన్వంగికి అపూర్వ మగు రూపరేఖ ఏర్పడినది.&quot;
121
వ్యా. ఇచట తన్వికి ప్రథమ యౌవనము ఆవిర్భవింపగనే కలిగిన
ఆకారము, చిత్తము, చేష్ట, వీటి వైచిత్ర్యము వర్ణింపబడినది అందు &quot;సూత్రిత
స్తనం ఉరః&quot; &quot;లావణ్యం అద్దే॥ వృశమ్&quot; అనునవి ఆకార వైచిత్ర్యమును,
&quot;స్మర వ్యతికరై | కన్దలితమ్&quot; అనునది చేతో వై చిత్ర్యమును, &quot;న్నిహ్యత్కటాషే
దృశా,&quot; &quot;శ్చిత్తాన పట్టితే స్మితసుధా సిక్తోక్తిమ భ్రూలతే&quot; అనునవి చేష్టా
వైచిత్ర్యమును వర్ణించుచున్నవి. ఈ శ్లోకమున ప్రయుక్తము లగు 'సూత్రిత'
'సిక్త' 'తాణ్డవ' 'పణ్ణిత' 'కన్దళిత' అను పదములలో ఉపచార వక్రత్వము
కనబడుచున్నది. &quot;న్నిహ్యత్&quot; అను పదమున కాల విశేషమును (వర్తమాన
కాలమును) బోధించు ప్రత్యయ వక్రత్వము కనబడుచున్నది. &quot;అన్యైవ
కాచిత్&quot; అనగా 'వర్ణింపరాని' అని చెప్పుటచే సంసృతి వక్రతాకృత మగు శోభ
కనబడుచున్నది. 'ఆంగైః వృతమ్' అనునపుడు కారక వక్రత్వము కనబడు
చున్నది. విచిత్ర మార్గమునకు సంబంధించిన లావణ్య గుణము కూడ ప్రధాన
రూపమున నున్నది. కావున, ఈ శ్లోకమునం దీ విధముగ ప్రతిభా సంరంభముచే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s0fquj9bn3mewboox7jcuz120vcvbqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/157</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228471</id>
    <revision>
      <id>584852</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము · 151 కలిగిన సకల (వక్రతాది) సామగ్రిచే ఆవిష్కృతమై, సరసుల హృదయముల కాహ్లాదమును కలిగించు ఒకానొక (అనిర్వాచ్య మగు) సౌభాగ్యము ప్రకాశించు చున్నది. వెనుకి చెప్పిన గుణద్...'</comment>
      <origin>584852</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="btf5lawonsffvlwye1nb1bdty29l0b7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము ·
151
కలిగిన సకల (వక్రతాది) సామగ్రిచే ఆవిష్కృతమై, సరసుల హృదయముల
కాహ్లాదమును కలిగించు ఒకానొక (అనిర్వాచ్య మగు) సౌభాగ్యము ప్రకాశించు
చున్నది.
వెనుకి చెప్పిన గుణద్వయమునకు విషయమును (అనగా ఆగుణద్వయ
మండెడి స్థానమును) చూవుచున్నాడు.
కా. ఏక త్తిష్వపి మార్గేషు గుణద్వితీయ ముజ్జ్వలమ్ |
వరవాక్య ప్రబస్ధానాం వ్యాపకత్వేన వర్తతే॥
57
&quot;పద వాక్య ప్రబంధముల యొక్క ఈ ప్రకాశించుచున్న గుణద్వయము,
మూడు మార్గము లందును వ్యాపించి (అనగా) సర్వావయవ సంబద్ధమై
యున్నది.&quot;
వ్యా. ఈ గుణర్వితయం = ఔచిత్యము, సౌభాగ్యము అనెడు గుణద్వ
యము, ఉజ్జ్వలం=మిక్కిలి ప్రకాశించునది; పదవాక్య ప్రబంధములు మూడిం
టికిని సంబంధించినది, వ్యాపకత్వేనవర్తతే : సకలావయవములను వ్యాపించి
ఉన్నది. ఎక్కడ అని చెప్పచున్నాడు త్రివ్వని మార్గేషు – సుకుమార విచిత్ర
మధ్యమము లనెడు మూడు మార్గముల యందును, అందు, పదౌచిత్య మనగా
—బహువిధ భేదములతో భిన్న మగు (పద) వక్రత్వమే. స్వభావము ను స్పష్ట
మగు ప్రకారముచే పోషించుటయే వక్రతలోని పరమరహస్యము.
-
వాక్యమునకు గూడ ఉచితాభిధానమే జీవితము గాన ఔచిత్యము లేనిచో
అది తద్విదాహ్లాదకారి కాజాలదు ఎట్లనగా రఘువంశమన - (రావణ సంహారాన
న్తరము శ్రీ రాముడు సీతా సమేతుడై పుష్పకముపై తిరిగి వచ్చుచు ఆమెకు
పూర్వాను భూతము లగు ఆయా ప్రదేశములను చూపు సందర్భమున)
“పురం నిషాదాధిపతేస్తదేతత్
యస్మిన్ మయా మౌలిమణిం విహాయ.
జటాసు బద్ధాస్వరుదత్ , సుమస్త్రః
కైకేయి కామాః ఫలితాస్తవేతి&quot;
122
(050. 18-69)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>btf5lawonsffvlwye1nb1bdty29l0b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/158</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228472</id>
    <revision>
      <id>584853</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వక్రోక్తి జీవితము - “ ఇదియే ఆ నిషాదరాజు (గుహుని) పట్టణము. ఇచట నేను శిరోలంతార మగు. మణిని విడచి జటలు బంధించగా సుమంత్రుడు- &quot;ఓ కై కేయీ! నీ కోరిక తీరినది&quot; అని యనుచు ఏడ్చెను.&quot;- ఇచట అత్యు...'</comment>
      <origin>584853</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3685" sha1="oc9rqdndhn96udu259x6qec9sqdq7rv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;వక్రోక్తి జీవితము -
“ ఇదియే ఆ నిషాదరాజు (గుహుని) పట్టణము. ఇచట నేను శిరోలంతార
మగు. మణిని విడచి జటలు బంధించగా సుమంత్రుడు- &quot;ఓ కై కేయీ! నీ కోరిక
తీరినది&quot; అని యనుచు ఏడ్చెను.&quot;-
ఇచట అత్యుత్తమము లగు మహాపురుష లక్షణము లున్నట్లు వర్ణింపబడు
చున్న రఘునాథుడు -&quot;కైకేయి కామాః ఫలితానవ&quot; అనెడు తుచ్చ విషయ
మును స్మరించుట (చినట్లును, దానిని పైకి) చెప్పుట (చెప్పినట్లును వర్ణించుట)
ఎంతయు అనుచితముగ నున్నది.
ప్రకరణములోని ఒక ప్రదేశమున ఔచిత్య భంగము వాటిల్లినను,
ఏ ప్రబంధమైనను గూడ, ఒకచోట కాలిపోవుటచే పాడయిపోయిన దగ్ధ పటము
వంటి డగును. ఎట్లనగా- రముముశమున (వశిష్ఠముని ధేనువును సేవించుచు
ఆరణ్యమున సంచరించుచున్న) దిలీపునకును, (దిలీపుని భక్తిని పరీక్షించుటకై
ఆ ధేనువుచే సృజింపబడి, దానిని ఆక్రమించుకొనియున్న) సింహమునకును
నడుమ జరిగిన సంవాదము సందర్భమున సింహము ——
&quot;అథ్క ధేనోరపరాధ చండాత్
గురోః కృశాను ప్రతిమాది భేషి.
శజ్యోఒస్య మన్యుర్భవతాపి జేతుం
గాః కోటిశః స్పర్శయతా ఘటోర్నీ:&quot;
128
&quot;అట్లు కాక- ఈ ఒక్క ధేనువు విషయమున (నీవు చేసిన, దీనిని
రక్షింపజాలక పోవుట యనెడు) అపరాధముచే తీవ్రముగ కోపించిన, అగ్ని
సద్మకు డగు గురువు వలన భయపడుచుంటివా - (ఆదియును అనావశ్యకము;
ఏలయన, ఘటములవంటి పొడుగులు గల కోట్ల కొలది గోవులను అతనికి
సమర్పించి అతని కోపమును నీవు కూడ జయింపవచ్చును.&quot;
అని పల్కుట ఉచితమే. ఏలయన- ఈ వాక్యమును (సింహము)
రాజును పరిహసించుటకై పల్కుచున్నది. కాని రాజు, తన కీర్తిని సంరక్షించు
కొనుటయందు మాత్రమే ఆసక్తి కలవా డగుటచే అతనికి తన ప్రాణములు
గడ్డిపోచ వలె చాల తేలికగా కనబడును. అట్టివాడు (సింహము పలికిన)
ఈ పూర్వకుశమునుకు - ప్రత్యుత్తరముగ —&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oc9rqdndhn96udu259x6qec9sqdq7rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/159</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228473</id>
    <revision>
      <id>584854</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము &quot;కథం చ శక్యోనునయో మహర్షి విశ్రాణనాచ్చాన్య పయస్వినీనామ్. ఇమాం తనూజాం సుర భేర వేహి రుద్రౌజసా తు ప్రహృతం త్వయాస్యామ్'' 168 124 (రఘు 2.49) &quot;ఇతర ధేనువుల నిచ్చి మహర్షి కోపము...'</comment>
      <origin>584854</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2901" sha1="e5qrv3v6lfk8vvmqjqzh32zzkc3jh5o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
&quot;కథం చ శక్యోనునయో మహర్షి
విశ్రాణనాచ్చాన్య పయస్వినీనామ్.
ఇమాం తనూజాం సుర భేర వేహి
రుద్రౌజసా తు ప్రహృతం త్వయాస్యామ్''
168
124
(రఘు 2.49)
&quot;ఇతర ధేనువుల నిచ్చి మహర్షి కోపమును దీర్చుట ఎట్లు శక్యమగును?
ఈ ధేనువు కామ ధేనువు కుమార్తె యను విషముమును తెలిసికొనుము. కేవలము
రుద్రుని తేజో బలము (నీకు) ఉండుటలే నీవు దీనిని ఆక్రమించగలిగితిని&quot; 124
అని పల్కుటలో - ఈ గోవుకు బదులుగ ఇచ్చుటకు తగిన ఇతర గోపు
లేవైన యున్నచో ఆ మునియు, నేనును, ఇరువురమును గూడ దీని జీవితమును.
రక్షించుటకై ఇంతగ పాటుబడకుండుటకు వీలుండెడిది అను తాత్పర్యము
గమ్యమాన మగుటచే (వచ్చుటచే) ఈ ఉక్తి అత్యంతము అనౌచిత్యముతో
కూడినది.
3. కావున ఏక దేశ దగ్ధ పటము వలె ఈ ప్రకరణమంతయు సౌందర్య
విహీనమైనదని యభిప్రాయము.
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా-కుమార సంభవమున త్రైలోక్యమును ఆక్రమింప
మున్న పరాక్రమము గల తారకు డనెడు శత్రువును జయింపవలసి యున్నపుడు
(సురపతిచే స్మరణ మాత్రా హూతుడగు) మన్మథుడు సురపతితో ఈ విధముగ
కామేక పత్నీవ్రత దుఃఖ శీలాం
లోలం మనళ్ళారుతయా ప్రవిష్టామ్
నితమ్బినీ మిచ్ఛసి యు క్తలజ్జాం
కణే స్వయం గ్రాహ నిషక్త బాహుమ్ ||
125
(కుమార సంభవము 8–7)
&quot;పాతివ్రత్య వ్రతమును అవలంబించుటడే సాధించుటకు శక్యము
కానిజియు, సౌందర్యమునే. చంచల మైన నీ మనస్సును ప్రవేశించినదియు ఆగు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5qrv3v6lfk8vvmqjqzh32zzkc3jh5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/160</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228474</id>
    <revision>
      <id>584855</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '164 వక్రోక్తి జీవితము ఏ నితంబిని ముక్తలజ్ఞయై స్వయముగ వచ్చి నీ కంఠము నా శ్లేషింపవలె నని కోరుచున్నావు?” వ్యా, త్రైలోక్యాదిపత్య ప్రతిష్ఠితు డగు ఇంద్రునకే కలిగిన దైనను అట్టి (ప...'</comment>
      <origin>584855</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3914" sha1="8kal0pelfrj9l7qjq3mkltw0wwxbz4q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;164
వక్రోక్తి జీవితము
ఏ నితంబిని ముక్తలజ్ఞయై స్వయముగ వచ్చి నీ కంఠము నా శ్లేషింపవలె నని
కోరుచున్నావు?”
వ్యా, త్రైలోక్యాదిపత్య ప్రతిష్ఠితు డగు ఇంద్రునకే కలిగిన దైనను
అట్టి (పతివ్రతా వర్ణన రూప మగు దుర) అభిప్రాయమునకు అనుగుణముగ
పల్కి నట్లు చెప్పిన ఈ పాపానుష్ఠాన పర మగు వాక్యము అనౌచిత్యమును
కలిగించుచున్నది. (కావున ఈ ఘట్టము కూడ ఏక దేశ దగ్ధ పటము వలె దూషిత
మగుచున్నది )
అవ కాళిదాసు వంటి మహాకవి రచనలయందే దోషమును చూపుట యా
యని ఆశంకించుకొని, దోషములు చూపినచో అద్ద మహాకవి రచనలలోనే
చూపవలయును. సామాన్య కవులలో దోషముల కేమి కొదవ యనునట్లు
సమాధానము చెప్పుచున్నాడు.
వ్యా, ఇది కూడ సహజ మగు సౌకుమార్యముద్ర వహించిన సూక్తులతో
స్వాభావిక మగు సౌందర్యమును చూప కల్గిన ఈ కవి విషయముననే విమర్శింప
బడుచున్నది. అంతియే కాని. (ప్రయత్న సాధ్యమగు) కృత్రిమము మాత్రమే
యగు కావ్యరచనా కౌశలముచే బడాయి చెప్పుకొనెడు ఇతర కవుల విషయ
మున పర్యాలోచింపబడదు.
వేరువేరుగా అనేకారములుగల కమనీయకారణ కలాపముచే సంపాదింప
బడిన రామణీయకము గల పరవాక్య ప్రకరణ ప్రబంధముల సౌభాగ్య మనెడు
రెండవ గుణము గూడ, ఆనిర్వాచ్యమై, సహృదయహృదయ మాత్ర సంవేద్యమై,
కావ్యమునకు జీవితమై, అలౌకిక చమత్కార జనకమై, మిశ్రితము లగు అనేక
రసముల ఆస్వాదమురే సుందరమై, కావ్యమునందలి సకలావయవములందును
వ్యాపించి ఒప్పొరుచున్నది. ఇక (దీనిని గూర్చిన అతిప్రసంగము చాలును.
ఇపుడు దీనిని ప్రకృత మగు గుణనిరూపణమను విషయమును) ఉప
సంహరించి మరియొక విషయమును ప్రవేశ పెట్టుచున్నాడు: —
కా. మార్గాణాం త్రికయం తదేతద సకృత్ ప్రాప్తవ్య పర్వుత్సుకై :
క్షుణ్ణం కైరపి యత్ర కామపి భువం ప్రాప్య ప్రసిద్ధిం గతాః|
సర్వే వ్వైర విహారహారి కవయో యాస్యన్తి
తస్మిన్ కోటని స సాధుసన్దర సదన్యాసక్రమః కథ్యతే॥ 5&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8kal0pelfrj9l7qjq3mkltw0wwxbz4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/161</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228475</id>
    <revision>
      <id>584856</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమోన్మేషము 155 * ఇది (సుకుమార-విచిత్ర మధ్యమము లనెడు మార్గముల త్రయము, ప్రాప్తవ్య మగు వాటియందు ఆసక్తికల కొందరు (కాళిదాసాదులు) ఈ మార్గ మునెన్ని సార్లు నలగకొట్టి యున్నారు. దీన...'</comment>
      <origin>584856</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="ffk8ag08ck2jey3i1wpfx7qmsndpw1u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ప్రథమోన్మేషము
155
* ఇది (సుకుమార-విచిత్ర మధ్యమము లనెడు మార్గముల త్రయము,
ప్రాప్తవ్య మగు వాటియందు ఆసక్తికల కొందరు (కాళిదాసాదులు) ఈ మార్గ
మునెన్ని సార్లు నలగకొట్టి యున్నారు. దీని ద్వారా ఒకానొక భూమిని
(మహా కవిశ్వ పదమును) పొంది ప్రసిద్ధి నొందినారు. స్వైర విహారము చే
మనోహరు లగు కవులెల్లరును ఇంకను ఈ మార్గ త్రయమున ఏ సుందరాక్రమ
ముతో నడువకలరో; అట్టి ఒకానొక (అలౌకిక మగు) సుందరపద (న్యాస)
ప్రయోగక్రమమును కూర్చి (ఇపుడు) బాగుగ చెప్పబడుచున్నది&quot;
వ్యా. మార్గాణాం=సుకుమారాది మార్గముల, ఈ త్రయము, కైరపి =
కొందరు మహాకవులచేమాత్రమే, సామాన్యులచేకాదు, ప్రాప్తవ్యపర్యుత్సుకై =
పొందతగిన (మహా కవిత్వాది పదమునందు) ఆసక్తులగు గమ్యస్థానము చేరు
టకై ఔత్సుక్యము కలవా రని అర్థాంతరము), ఆసకృత్ - అనేక పర్యాయ
ములు, అభ్యాసముచేత, శుణ్ణం = నలగగొట్టబడినది. యత్ర= ఏ మార్గ త్రయ
మున, కామసి mm లోకో త్తరమగు, భూమిని అనగా స్థితిని, (ప్రదేశమును అని
అర్థాంతరము ) పొంది, ప్రసిద్ధి వడసినారు. ఇపుడు స్వైరవిహార హారిణః=
స్వేచ్ఛా విహారముచే రమణీయములగు, కవులెల్లరును, తస్మిన్ మార్గ
త్రయమున ఏ మార్గముచే, యాస్యన్తి వెళ్ళగలరో, అట్టి, కోఒపి = అలౌకిక
మైన, సున్దర పదన్యాసక్రమసున్దరమగు పదములను కూర్చెడు విధానము,
(సుందర ముగుపదవిన్యాస క్రమము). సాధు = బాగుగ చెప్పబడును. సుందర
మగు సుబంత, తిజంతముల ప్రయోగ పద్ధతి రూప మగు విన్యాసము వర్ణింప
బడుచున్నది. ఈ శ్లోకము నందలి &quot;మార్గ&quot; 'స్వైరవిహార' 'పద' మొదలగు
పదములను శ్లేషచ్ఛాయతో కూడిన వాటిచిగ వ్యాఖ్యానించుకొనవలెను.
వి. ఈశ్లేష- పూర్వము అనేకులదే క్షుణ్ణమగు మార్గమున స్వేచ్ఛావిహా
రము సలుపుచు పాంథులు గంతవ్యస్థానమును చేరి ఆశందనీమల నధిరోహించు
నట్లు కవులు కూడ కాళిదాసాది ప్రాచీన కవులచే ప్రహత మగు నీ మార్గశ్రయ
మున స్వేచ్ఛగా సంచరించి ఉత్తమ కవితాపదము నధిరోహింప వీలగుటకై
సుందర పదన్యాస క్రమమును వర్ణించి చెప్పుచున్నాము, అని తాత్పర్యము.
-
- ప్రథమోన్మేషము సమాప్తము .
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ffk8ag08ck2jey3i1wpfx7qmsndpw1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/162</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228476</id>
    <revision>
      <id>584857</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము అవ. కుంతకుడు ప్రథమోన్మేషమున ఆరు విధము లగు కవివ్యాపార వక్రతలు ఉండును, అని చెప్పి వాటి సామాన్య లక్షణములను కూడ చూపి యున్నాడు. ఈ ద్వితీయోన్మేషమున వాటి విశేష ల...'</comment>
      <origin>584857</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3703" sha1="5m7p56nsczcr3v41i2vv5r2lwx2y3sq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
అవ. కుంతకుడు ప్రథమోన్మేషమున ఆరు విధము లగు కవివ్యాపార
వక్రతలు ఉండును, అని చెప్పి వాటి సామాన్య లక్షణములను కూడ చూపి
యున్నాడు. ఈ ద్వితీయోన్మేషమున వాటి విశేష లక్షణములను చెప్పనున్న
వాడై, ఈ రెండు ఉన్మేషముల పరస్పరసంగతిని తెలుపుచున్నాడు.
లగు
వ్యా, ఏ గ్రంథమునందైనను, సామాన్య లక్షణము చెప్పిన పిమ్మట
విశేషలక్షణము చెప్పవలెను గావున, &quot;శబ్దార్థా సహితౌ&quot; ఇత్యాదికారిక మొదట
కావ్య సామాన్య లక్షణము చెప్పి, ఆ కావ్యలక్షణమునకు అవయవము
శబ్దారముల సాహిత్యమునకు విశేషలక్షణము కూడ ప్రథమోన్మేషమునందే చెప్పి
యున్నాడు. (దానితరువాత &quot;కవి వ్యాపార వక్రత్వ ప్రకారం సమృవనిషట్&quot;
ఇత్యాది కారికలలో షడ్విధ వక్రతలు ఉద్దిష్టములైనవి.) అందు ప్రథమోద్దిష్ట
మగు వర్ణ విన్యాస వక్రత్వమునకు లక్షణము నిపుడు ఉపక్రమించుచున్నాడు..
కా. ఏకో ద్వౌ బహవో వర్ణా ఐధ్యమానాః పునః పునః
స్వల్పా స్తరాస్త్రిధా సోక్తా వర్ణ విన్యాస వక్రతా.
&quot;ఒకటి లేక రెండు లేదా అంతకంటె అధికము, ఆగు వర్ణములు
తక్కువ వ్యవధానముతో మాటి మాటికిని కూర్చబడినచో అది మూడు విధము
లగు వర్ణవిన్యాస వక్రతగా చెప్పబడినది&quot;
-
వ్యా, ప్రసిద్ధి ననుసరించి, ఇచట వర్ణశబ్దమునకు వ్యంజనము (హల్లు)
అని యర్థము, దానిదే (ఆ వ్యంజనమును బట్టి) ఆ, వర్ణ విన్యాస వక్రతా
వ్యంజనముల కూర్పులో నున్న శోభః త్రిధా = మూడు విధములతో నున్నదిగ,
ఉత్త = వర్ణింపబడినది. ఆ ప్రకారము లేవి యనగా చెప్పుచున్నాడు. ఏకః
ఒక్కటి (హల్లు) మాత్రమే. ఒకప్పుడు రెండు లేక అధిక సంఖ్యాకములు అగు
వర్ణములు మాటిమాటికిని కూర్చబడినవై ఎత్తివి? స్వల్పా నరాః = స్వల్పం
స్వల్పమైన, స్తరం, వ్యవధానము; వేటికో అట్టివి. అవియే మూడు ప్రకారము
1&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5m7p56nsczcr3v41i2vv5r2lwx2y3sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/163</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228477</id>
    <revision>
      <id>584858</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-ద్వితీయోన్మేషము 187 అని చెప్పబడుచున్నవి. ఇచట &quot;పునః పునః&quot; అను ద్విరావృత్తి, ఆయోగ వ్యవచ్చేద పర మగు నియమమే గాని అన్యయోగవ్యవచ్చేద పర మగు నియ మము కాదు. కావున మాటిమాటికి కూర్పబడిన...'</comment>
      <origin>584858</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4623" sha1="a3cqt93fza5ox9lp8b9fz0bm6ws83dc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;-ద్వితీయోన్మేషము
187
అని చెప్పబడుచున్నవి. ఇచట &quot;పునః పునః&quot; అను ద్విరావృత్తి, ఆయోగ
వ్యవచ్చేద పర మగు నియమమే గాని అన్యయోగవ్యవచ్చేద పర మగు నియ
మము కాదు. కావున మాటిమాటికి కూర్పబడిన హల్లులే వర్ణ విన్యాసవక్రతా
ప్రయోజకములు. అంతియే కాని, మాటిమాటికి మాత్రమే కూర్చబడినవి కాదు.
తోచు
వి. ఇచట కుంతకుడు వ్రాయుదానిని బట్టి వీప్సకు (ద్విరావృత్తికి)
అయోగ వ్యవచ్చేద అన్యయోగవ్యవచ్చేదార్థకత్వ మన్నదన్నట్లు
చున్నది. కాని వీపుకు ఆ యర్థములు లేవు. 'ఏవ' కారమునకు మాత్రమే
ఆ అర్థము లున్నవి కావున గమ్యమాన మగు ఏవ కారమును మనస్సుకో
నుంచుకొని కుంతకు డీ విధముగ వ్రాసినాడు. కొవుననే చివర నున్న వివరణ
వాక్యమున &quot;పునః పునర్బధ్యమానా ఏవ, న తు పునఃపునరేవ బధ్యమానాః&quot;
అని ఏవకారమును ప్రయోగించెను.
'ఏవ' శబ్దమునకు ప్రధానముగ &quot;అవధారణము&quot; &quot;అసంభవము&quot; -
అనగా అవధార ణాభావము (&quot;కేకెవభోగ్యనే” ఇత్యాదులలో) అను రెండర్థము
లని కైయటాదులు చెప్పినారు ఏవ శబ్దమును ప్రయోగింపకున్నను అవధార
దార్థము బోధ్య మగుచునే యుండు నని శాస్త్రకారుల అభిప్రాయము. కావుననే
&quot;సర్వం వాక్యం సావ ధారణమ్&quot; అని అభియుక్తోక్తి. 'రామః ఆగచ్ఛతి' అని
యనగనే 'రాముడు వచ్చుచున్నాడు' అను నిస్సంశయ మగు ఆర్థబోధ కలు
గును. &quot;రాముడు తప్పకుండగ వచ్చుచున్నాడు; అందు సందేహములేదు&quot; అని
ప్రత్యేకించి చెప్ప బనిలేదు. &quot;రామః ఆగచ్చతి&quot; అను మాటలోనే ఆ అవ
ధారణము ఇమిడియున్నది. ఇక కేవలము స్పష్టత్వార్థమే 'ఏన' శబ్దమును
ప్రయోగించుట. గాని 'ఎవ' శబ్దము ఏ శబ్దముతో సంబంధించునో, దానిని బట్టి
అర్థవిశేషమును బోధించును. ఏవకారము విశేషణముతో సంబంధించి నపుడు
అయోగవ్యవచ్చేదరూప మగు అవధారణమును సూచించును. &quot;శంఖం పాల్దుర
ఏవ&quot; ఇత్యాదులలో ఏవకారము అయోగవ్యవచ్చేదమును సూచించును. అనగా
శంఖమునకు పాండురత్వముతో సంబంధము లేకపోవుట నిషేధింపబడుచున్నది.
శంఖము తప్పక తెల్లనిదే యని యర్థము. 'ఏవ' కారము విశేష్యముతో సంబం
ధించినపుడు అన్యయోగ వ్యవచ్చేదరూప మగు అవధారణమును తెలుపును.
'శ్రీరామ ఏవ ధనుర్ధరః&quot; అనునపుడు 'ఏవ' కారము &quot;రామ&quot; అను విశేష్య
మతో సంబంధించినది గాన అన్యయోగ్య వ్యవచ్చేదమును – అనగా ధనుర్ధర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a3cqt93fza5ox9lp8b9fz0bm6ws83dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/164</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228478</id>
    <revision>
      <id>584859</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 వక్రోక్తి జీవితము త్వమననది రామునియందు మాత్రమే ఉన్నది గాని ఇతరుల యందు లేదు, అని శోధించుచున్నది. 'శ్రీరాము డొక్కడే ధనుర్ధరుడు', అని యర్థము, 'ఏవ' కారము క్రియతో అన్వయించు నపుడ...'</comment>
      <origin>584859</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="ei5vjoxl8gfctw0h8ilc2s0kmqckgfm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;158
వక్రోక్తి జీవితము
త్వమననది రామునియందు మాత్రమే ఉన్నది గాని ఇతరుల యందు లేదు, అని
శోధించుచున్నది. 'శ్రీరాము డొక్కడే ధనుర్ధరుడు', అని యర్థము, 'ఏవ'
కారము క్రియతో అన్వయించు నపుడు అత్యన్తాయోగవ్య వచ్ఛేదమును బోధిం
చును. 'నీలం సరోజం భవత్యేన' (నల్లని పద్మము తిప్పక ఉన్నది) అను నపుడు
నల్లని పద్మము ఆత్యంతము లేదని చెప్పరాదు. నల్లని పద్మము కూడ తప్పక
ఉన్న దని యర్థము. ఇచట నీలసరోజము నకు అత్యంతాభావము నిషేదింప
బడినది.
&quot;అయోగ మన్యయోగం బావ్యత్యనా యోగమేవ చ
వ్యవచ్చిన ధర్మస్య ఏవకార స్త్రిధా మతః&quot;.
అని అభియుక్తోక్తి
ఇచట &quot;పునఃపునర్భధ్యమానాః&quot; అనుచోట గమ్యమాన మగు ఏవకారము
అయోగవ్యవచ్చేడకమేకాని అన్యయోవ్యవచ్చేద పరముకాదు. అనగా &quot;వర్ణములను
మాటిమాటికిని కూర్చినచో వర్ణవిన్యాసనక్రత&quot; అని యర్థము. అంతే కాని మాటి
మాటికిని మాత్రమే కూర్చవలెను అని యర్థము కాదు. కావున మాటి మాటికిని
కూర్చకపోయినను. రెండు పర్యాయములు మాత్రమే కూర్చినను ఈ వక్రత
ఉండవచ్చును.
-
వా స్తవమున &quot;శ్రీరామ ఏవ ధనుర్ధరః&quot; &quot;శ్రీరామ, ధనుర్ధర ఏవ &quot;
ఇత్యాదులతో 'ఏప'కారము విశేష్యసంబద్ధ మైనపుడు అన్యయోగవ్యవర్ఛేదమును
విశేషణ సంబద్ధమైనపుడు అయోగ వ్యవచ్ఛేదమును బోధించుట విస్పష్టము. కాని
&quot;పునః పునః ఏవ బధ్యమానా&quot; అని చెప్పినను, &quot;పునః పునః బధ్యమా
ఏవ&quot; అని చెప్పినను అర్థములో భేదమేమియు కానవచ్చుటలేదు. అన్యయోగ
వ్యవచ్చేదమే గమ్యమగుచున్నది. అనగా పునః పునః నిబంధనము లేనిచో,
వక్రత్వము లేదని తెలియుచున్నది. కావున ఇచట ఏవకారమునకు అర్థవైది
త్ర్యము చెప్పుట యుక్తము కాదని తోచుచున్నది.
&quot;పునః పునరికి ప్రాయోవాదః, క్వచిత్సానః పున్యాకా వేఒపి వక్రతా
ప్రతీ ( పునఃపునర్నిబంధనము లేకపోయినను ఈ వక్రత కానవచ్చు
చున్నది గాన, &quot;పునఃవునః&quot; అనుదానికి అంతగా ప్రాధాన్య మీయ వలసిన పని
లేదు) అని వ్రాసి యుండవలసినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ei5vjoxl8gfctw0h8ilc2s0kmqckgfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Shri Garga Bhagavatam by B. S. Appayya Shastri Chivukula (Telugu).pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228479</id>
    <revision>
      <id>584860</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = Shri Garga Bhagavatam by B. S. Appayya Shastri Chivukula (Telugu).pdf |Page = 40 |bSize = 600 |cWidth = 381 |cHeight = 600 |oTop = 171 |oLeft = 89 |Location = center |Description =  }}'</comment>
      <origin>584860</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="jwc6vsm3jxgck2bwy1h7hqasuxwkhsl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Rajasekhar1961&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = Shri Garga Bhagavatam by B. S. Appayya Shastri Chivukula (Telugu).pdf
|Page = 40
|bSize = 600
|cWidth = 381
|cHeight = 600
|oTop = 171
|oLeft = 89
|Location = center
|Description = 
}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jwc6vsm3jxgck2bwy1h7hqasuxwkhsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Shri Garga Bhagavatam by B. S. Appayya Shastri Chivukula (Telugu).pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228480</id>
    <revision>
      <id>584861</id>
      <timestamp>2026-10-13T13:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>/* పాఠ్యం లేనిది */</comment>
      <origin>584861</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Rajasekhar1961&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>దస్త్రం:క్షేమేంద్రుడు.pdf</title>
    <ns>6</ns>
    <id>228481</id>
    <revision>
      <id>584867</id>
      <timestamp>2026-10-13T14:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>584867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z" xml:space="preserve">
== లైసెన్సింగ్ ==
{{PD-India}}</text>
      <sha1>hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:క్షేమేంద్రుడు.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>228482</id>
    <revision>
      <id>584868</id>
      <timestamp>2026-10-13T14:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with ''</comment>
      <origin>584868</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="505" sha1="91gcnltw9lhqqn1i68c243r17xekmou" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[క్షేమేంద్రుని రచనలు]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:క్షేమేంద్రుడు|క్షేమేంద్రుడు]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=సురభారతీసమితి
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=1983
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=2
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>91gcnltw9lhqqn1i68c243r17xekmou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585202</id>
      <parentid>584868</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T22:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585202</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="504" sha1="msqbi34ai1ydyv2yklf2gqxx3lpybwg" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[క్షేమేంద్రుని రచనలు]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:క్షేమేంద్రుడు|క్షేమేంద్రుడు]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=సురభారతీసమితి
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=1983
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=2
|పురోగతి=C
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>msqbi34ai1ydyv2yklf2gqxx3lpybwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:కావ్యప్రకాశము (మమ్మటుడు).pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>228484</id>
    <redirect title="సూచిక:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf" />
    <revision>
      <id>584878</id>
      <timestamp>2026-10-13T14:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, పేజీ [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (మమ్మటుడు).pdf]] ను [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf]] కు దారిమార్పు ద్వారా తరలించారు: Revert</comment>
      <origin>584878</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="2r4qoe29b293mqdrew9pgeib5qqge8r" xml:space="preserve">#REDIRECT [[సూచిక:కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf]]</text>
      <sha1>2r4qoe29b293mqdrew9pgeib5qqge8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228485</id>
    <revision>
      <id>584885</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '479 6614-83 సురభారత్యలలసౌర రమాల :- ద్వితీయ కుసుమము - క్షేమేన్ద్ర కృతయః ఔచిత్యవిచారచర్చా కవికణాభరణమ్ సువృత్తతిలకం చ Roy 891.2109 బాలానన్దిన్యాఖ్యయా ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్యయా సముల్ల సితాః SRI వ్...'</comment>
      <origin>584885</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="oergyru3g7jhmajcq1stoyvqlo1wgri" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;479
6614-83
సురభారత్యలలసౌర రమాల :- ద్వితీయ కుసుమము
- క్షేమేన్ద్ర కృతయః
ఔచిత్యవిచారచర్చా
కవికణాభరణమ్
సువృత్తతిలకం చ
Roy
891.2109
బాలానన్దిన్యాఖ్యయా
ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్యయా
సముల్ల సితాః
SRI
వ్యాఖ్యాయాః రచయితా :
పుల్లెల శ్రీ రామచం ద్రః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oergyru3g7jhmajcq1stoyvqlo1wgri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585203</id>
      <parentid>584885</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T22:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585203</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="ttihcdtfdv3f0ymbvdreg0o7cc2y8mv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|సురభారత్యలంకారగ్రంథమాల : ద్వితీయ కుసుమము}}
{{p|ac|fs125}}క్షేమేన్ద్ర కృతయః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}&lt;poem&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
కవికణ్ఠాభరణమ్
సువృత్తతిలకం చ&lt;/poem&gt;&lt;/p&gt;{{p|fwb}}
{{Center|&lt;poem&gt;బాలానన్దిన్యాఖ్యయా
ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్యయా
సముల్లసితాః&lt;/poem&gt;}}

{{Center|వ్యాఖ్యాయాః రచయితా :}}
{{p|ac|fwb}}పుల్లెల శ్రీరామచంద్రః&lt;/p&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ttihcdtfdv3f0ymbvdreg0o7cc2y8mv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585204</id>
      <parentid>585203</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T22:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585204</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="701" sha1="12oao8s27rjl7t4i2skfoagmyhiln29" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|సురభారత్యలంకారగ్రంథమాల : ద్వితీయ కుసుమము}}
{{p|ac|fs125}}క్షేమేన్ద్ర కృతయః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}ఔచిత్యవిచారచర్చా&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}కవికణ్ఠాభరణమ్&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}సువృత్తతిలకం చ&lt;/p&gt;
{{Center|&lt;poem&gt;బాలానన్దిన్యాఖ్యయా
ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్యయా
సముల్లసితాః&lt;/poem&gt;}}

{{Center|వ్యాఖ్యాయాః రచయితా :}}
{{p|ac|fwb}}పుల్లెల శ్రీరామచంద్రః&lt;/p&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>12oao8s27rjl7t4i2skfoagmyhiln29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228486</id>
    <revision>
      <id>584886</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ACCNO 5325 సురభారత్యలంకార గ్రంథమాల ద్వితీయకుసుమము క్షేమేన్ద్రకృతయః ఔచిత్యవిచారచర్చా 'కవికణాభరణమ్ సువృత్తతిలకం చ డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రేణ విరచిత్తయా బాలానన్ది న్యాఖ్యయా ఆ...'</comment>
      <origin>584886</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="656" sha1="bffazm78t9mlwzfmtzobrcvt6mvskr2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ACCNO 5325
సురభారత్యలంకార గ్రంథమాల ద్వితీయకుసుమము
క్షేమేన్ద్రకృతయః
ఔచిత్యవిచారచర్చా
'కవికణాభరణమ్
సువృత్తతిలకం చ
డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రేణ విరచిత్తయా
బాలానన్ది న్యాఖ్యయా
ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్యయా
సముల్ల సీ తాః
भारती
సురభారతీ సమితి
హైదరాబాదు - 500 007&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bffazm78t9mlwzfmtzobrcvt6mvskr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585206</id>
      <parentid>584886</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T22:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585206</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="rxewnkjuh0iz4rgrktrxtzmc3s9ooa6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|సురభారత్యలంకారగ్రంథమాల : ద్వితీయ కుసుమము}}
{{p|ac|fs125}}క్షేమేన్ద్ర కృతయః&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}ఔచిత్యవిచారచర్చా&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}కవికణ్ఠాభరణమ్&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs150}}సువృత్తతిలకం చ&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రేణ విరచితయా&lt;/p&gt;
{{Center|&lt;poem&gt;బాలానన్దిన్యాఖ్యయా
'''ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్యయా'''
సముల్లసితాః&lt;/poem&gt;}}
{{Css image crop
|Image = క్షేమేంద్రుడు.pdf
|Page = 2
|bSize = 600
|cWidth = 199
|cHeight = 199
|oTop = 599
|oLeft = 204
|Location = center
|Description = 
}}
{{p|ac|fwb}}సురభారతీ సమితి&lt;/p&gt;
{{Center|హైదరాబాదు - 500 007}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rxewnkjuh0iz4rgrktrxtzmc3s9ooa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228487</id>
    <revision>
      <id>584887</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ACCNM 5325 ఔచిత్యవిచారచర్చా, కవికంఠాభరణమ్, సువృత్త తిలకమ్ Auchityavicharacharcha Kavikanthabharanam, Suvittatilakam ప్రథమముద్రణము జనవరి 1888 891.2107 SRI వెల రూ॥21-00 First Edition January 1983. Price: Rs. 21-00 - కార్యదర్శి, సతీసమితి. ఉస్మానియా యూనివర్శిట...'</comment>
      <origin>584887</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="2pq2wrkdu6xnm7ty90vun8qcixeo6n4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ACCNM 5325
ఔచిత్యవిచారచర్చా, కవికంఠాభరణమ్,
సువృత్త తిలకమ్
Auchityavicharacharcha
Kavikanthabharanam,
Suvittatilakam
ప్రథమముద్రణము
జనవరి 1888
891.2107
SRI
వెల రూ॥21-00
First Edition
January 1983.
Price: Rs. 21-00
-
కార్యదర్శి,
సతీసమితి.
ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ కాంపస్
హైదరాబాద్-500 007
For Copies -
Secretary
Surabharati Samiti,
Osmania University
Campus,
Hyderabad - 500 007.
All Rights reserved
ముద్రణ
మహిళా ప్రెస్,
ఆంధ్ర మహిళా సభ.
విద్యానగర్
హైదరాబాద్ - 500 044
Printed at:
Mahila Press,
Andhra Mahila Sabha,
Vidyanagar,
Hyderabad - 500 044&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2pq2wrkdu6xnm7ty90vun8qcixeo6n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585207</id>
      <parentid>584887</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T23:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585207</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="e53z1siczgck6sw6ycw1uqz0dxufnxf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{left|ఔచిత్యవిచారచర్చా, కవికంఠాభరణమ్, సువృత్తతిలకమ్}}
Auchityavicharacharcha, Kavikanthabharanam, Suvrttatilakam
ప్రథమముద్రణము
జనవరి 1883
First Edition
January 1983.

వెల రూ॥21-00
Price: Rs. 21-00
-
కార్యదర్శి,
సతీసమితి.
ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ కాంపస్
హైదరాబాద్-500 007
For Copies -
Secretary
Surabharati Samiti,
Osmania University
Campus,
Hyderabad - 500 007.
All Rights reserved
ముద్రణ
మహిళా ప్రెస్,
ఆంధ్ర మహిళా సభ.
విద్యానగర్
హైదరాబాద్ - 500 044
Printed at:
Mahila Press,
Andhra Mahila Sabha,
Vidyanagar,
Hyderabad - 500 044&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e53z1siczgck6sw6ycw1uqz0dxufnxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228488</id>
    <revision>
      <id>584888</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'DEDICATED TO Late Dr. N. Ramesan, I. A. S., Whose love for &quot;Surabharati&quot; led to this blossoming of Publication Programme. సమిత్యాం సురభారత్యాః యః శక్తిం నమచీక్ పత్ గ్రస్థప్రకాశనీం తస్మై రమేశాయ సమర్ప్యతే. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు'</comment>
      <origin>584888</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="426" sha1="ol8c4a61hxvzznbbj7p8rzz8oiuk0cp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;DEDICATED TO
Late Dr. N. Ramesan, I. A. S.,
Whose love for &quot;Surabharati&quot; led to this blossoming
of
Publication Programme.
సమిత్యాం సురభారత్యాః యః శక్తిం నమచీక్ పత్
గ్రస్థప్రకాశనీం తస్మై రమేశాయ సమర్ప్యతే.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ol8c4a61hxvzznbbj7p8rzz8oiuk0cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/5</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228489</id>
    <revision>
      <id>584889</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'I. భానుహుని కావ్యాలంకారము : సురభారతీ సమితి ప్రచురణలు తె. వ్యా, డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు 8.00 2. విదురనీతి : తెలుగు ప్రతిపదార్థతా : శ్రీమతి సి. సుజాత 10.00 3. రామాయణంలోని రత్నాలు: 6.50 ప్...'</comment>
      <origin>584889</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2210" sha1="085waa7bc9cw709szo1yk3mdrl3vorh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;I.
భానుహుని కావ్యాలంకారము :
సురభారతీ సమితి ప్రచురణలు
తె. వ్యా, డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
8.00
2.
విదురనీతి : తెలుగు ప్రతిపదార్థతా :
శ్రీమతి సి. సుజాత
10.00
3.
రామాయణంలోని రత్నాలు:
6.50
ప్ర. తా. డా॥ వి. అనసూయ
4. సామాన్య ధర్మములు :
6.00
శ్రీ కేశవ పంతుల నరసింహశాస్త్రి
5.
శాంతి పర్వంలోని సూక్తులు :
6.00
ప్రతా. డా|| కె. కమల
8.
ఈశఐతరేయ కఠోపనిషత్తులు :
6.00
. . శ్రీ వి. సుందరశర్మ
7.
The Unique view Point of a Poet :
Sri A. V. Subramanian
5-00
8. శ్రీకృష్ణకర్ణామృతము :
16.00
9.
11.
12.
నీలకంఠదీక్షితుని కలివిడంబన సభారంజన
డా॥ బి. రామరాజు
భాగవతములోని రత్నాలు ;
శ్రీ ఎమ్. రంగాచార్యులు
10. సుందరపాండ్యుని ఆర్యా :
డా|| పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
శివానందలహరి - సౌందర్యలహరి
డా|| దివాకర్ల వెంకటావధాని
&quot;
వైరాగ్యశతకములు :
డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
13. క్షేమేంద్రుని సేవ్య సేనకోపదేశము :
డా॥ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
14. ఔచిత్యవిచారచర్చ, కవికంఠాభరణము,
సువృత్తతిలకము
డా|| పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
సురభారతీ సమితి,
హైదరాబాదు - 500007
8.00
5-00
10-00
-
8.00
1-00
21-00&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>085waa7bc9cw709szo1yk3mdrl3vorh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/6</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228490</id>
    <revision>
      <id>584890</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'FOREWORD In this volume Surabharati Samiti presents to lovers of Sanskrit three works of Kshemendra, a renowned poet of the eleventh century, and the author of many works of which only eighteen are available at present. Out of these the Samiti has chosen to publish in this volume Ouchitya Vichara Charcha, Kavi Kanthabaranam, and Suvritta Tilakam. The first deals with the important aspect of Ouchi- tya (propriety) in a kavya. In this work Ksh...</comment>
      <origin>584890</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1428" sha1="ermixdrw0tq3l4duzk0fsraugl069bg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;FOREWORD
In this volume Surabharati Samiti presents to
lovers of Sanskrit three works of Kshemendra, a renowned
poet of the eleventh century, and the author of many
works of which only eighteen are available at present.
Out of these the Samiti has chosen to publish in this
volume Ouchitya Vichara Charcha, Kavi Kanthabaranam,
and Suvritta Tilakam.
The first deals with the important aspect of Ouchi-
tya (propriety) in a kavya. In this work Kshemendra
gives 107 examples of verses of various authors in-
cluding 36 of Kshemendra himself. In order to fully
appreciate the importance of Ouchitya, Kshemendra very
boldly gives examples of verses suffering from lack of
Ouchitya of even such great poets as Kalidasa, Bhava-
bhuti and Bana.
The second work included in this volume describes
how to acquire mastery over the art or science of writing
poetry from the most elementary stages to the stage of
perfection. Some great poets no doubt are born and not
made. But There are many others who by constant
effort and application and devotion to the subject succeed
in establishing themselves as poets of repute and this
work is a valuable asset to them.
The last work of this volume is Suvritta Tilakam
which deals with the science of chandas (metre). As
Dr. Sri Ramachandrudu points out in his introduction,
there has been no other work on this subject comparable
to this either before Kshmendra's time or thereafter.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ermixdrw0tq3l4duzk0fsraugl069bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/7</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228491</id>
    <revision>
      <id>584891</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '== Dr. Sri Ramachandrudu has done a distinct ser- vice not only to the Surabharati Samiti of which he is the Secretary but also to all those who are Interested in Sanskrit poetry by giving an excellent translation of these important works along with his Comments. It is hoped that like all prior publications of the Samiti, this volume will earn the appreciation of lovers of Sanskrit literature. Hyderabad, 1-1-1983. ALLADI KUPPUSWAMI Chief Jus...</comment>
      <origin>584891</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="pipi4thz0dt2amg1yl68kvxtufbuve8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==
Dr. Sri Ramachandrudu has done a distinct ser-
vice not only to the Surabharati Samiti of which he is the
Secretary but also to all those who are Interested in
Sanskrit poetry by giving an excellent translation of these
important works along with his Comments. It is hoped
that like all prior publications of the Samiti, this volume
will earn the appreciation of lovers of Sanskrit literature.
Hyderabad,
1-1-1983.
ALLADI KUPPUSWAMI
Chief Justice of A. P. (Retd)
President
Surabharati Samiti.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pipi4thz0dt2amg1yl68kvxtufbuve8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/8</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228492</id>
    <revision>
      <id>584892</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అవతరణిక అలంకారశాస్త్ర చరిత్రలో 10-11 శతాబ్దాలు చాలా ప్రధాన మైనవి. ఈ రెండు శతాబ్దుల కాలంలో, ఎన్నో అలంకార శాస్త్రగ్రంథాలు, ప్రధానంగా కాశ్మీర మాల్వా దేశాల నుంచి వెలువడ్డాయి. అభ...'</comment>
      <origin>584892</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="g7huan3d50unzrns0td7067fy12v9bc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అవతరణిక
అలంకారశాస్త్ర చరిత్రలో 10-11 శతాబ్దాలు చాలా ప్రధాన మైనవి.
ఈ రెండు శతాబ్దుల కాలంలో, ఎన్నో అలంకార శాస్త్రగ్రంథాలు, ప్రధానంగా
కాశ్మీర మాల్వా దేశాల నుంచి వెలువడ్డాయి. అభినవగుప్తుడు, మమ్మటుడు,
కుంతకుడు, మహిమభట్టు, ధనంజయుడు, ధనికుడు,
హలాయుధుడు,
భోజుడు మొదలైన వారు వీరిలో చెప్పుకోదగినవారు. ఈ కాలానికే చెందిన
క్షేమేంద్రుడు, మహాకవి, అలంకారికుడూ కూడా,
క్షేమేంద్రుడు క్రీ.శ. 1028 నుండి 1068 వరకూ కాశ్మీరదేశాన్ని
పాలించిన ఆనంతుని ఆస్థానంలోనూ 1083 నుండి 1088 వరకూ రాజ్యం
పాలించిన అనంతుని కుమారుడు కలశుని ఆస్థానంలోనూ ఉండేవాడు. ఈతడు
బృహత్కథామంజరి 103-8 లోనూ, సమయమాతృక 1050 లోనూ, దశావ
తారచరితము 1066 లోనూ పూర్తి చేసినట్లు
వ్రాసుకున్నాడు. అభినవ
గుప్తుని దగ్గర అలంకారశాస్త్రం అభ్యసించినట్లుగా కూడా చెప్పుకున్నాడు.
అభినవగుప్తువి గ్రంథరచనాకాలం క్రీ.శ. 880-1020 సంవత్సరాల మధ్య
కాలం అని పండితుల నిర్ణయము. అందుచేత క్షేమేంద్రుడు పదకొండవ శతాబ్ది
ప్రథమపాదంలో జనించి ద్వితీయ, తృతీయ పాదాలలో గ్రంథరచన సాగించి
ఉంటాడని ఊహించవచ్చును.
క్షేమేంద్రుని తండ్రి పేరు ప్రకాశేంద్రుడు. ఈయన గొప్ప శివ
భక్తుడు; అనంతైశ్వర్యవంతుడు, దేవతలకోసమూ, బ్రాహ్మణుల దానాల
కోసమూ, మఠాలకోసమూ మూడు కోట్లు ఖర్చుపెట్టినాడట. ఈ విధంగా
క్షేమేంద్రుడు గొప్ప ఐశ్వర్యవంతుల కుటుంబంలో పుట్టినాడు. గంగకోపా
ధ్యాయుడు, అభినవగుప్తుడు. సోమాచార్యుడు అను పండితులవద్ద విద్యా
భ్యాసం చేపినాడు. క్షేమేంద్రుడు తాను సర్వమనీషిశిష్యుడ నని చెప్పుకున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g7huan3d50unzrns0td7067fy12v9bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/9</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228493</id>
    <revision>
      <id>584893</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అందుచేత ఈతని గురువైన అభినవగుప్తుడు దాదాపు ఇరవైమంది పండితుల వద్ద విద్యాభ్యాసం చేసినట్లు ఇతడు కూడా అనేక పండితులవద్ద విద్యాభ్యాసం చేసి ఉండవచ్చును. అభినవగుప్తుని వద్ద దాదా...'</comment>
      <origin>584893</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4068" sha1="q03rebdm2yu2wrvfsgnlo5vaphq0bw9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అందుచేత ఈతని గురువైన అభినవగుప్తుడు దాదాపు ఇరవైమంది పండితుల
వద్ద విద్యాభ్యాసం చేసినట్లు ఇతడు కూడా అనేక పండితులవద్ద విద్యాభ్యాసం
చేసి ఉండవచ్చును. అభినవగుప్తుని వద్ద దాదాపు 1200 మంది విద్యార్థు
లుండేవారట. వారిలో ఒకడు క్షేమేంద్రుడు. ఈతని వద్ద కూడా ఎందరో
రాజులూ, రాజకుమారులూ విద్యాభ్యాసం చేసి ఉన్నారు. ఉదయసింహు దనే
రాజకుమారునికొరకై ఔచిత్యవిచారచర్చ రచించినట్లు గ్రంథాంతంలో చెప్పి
ఉన్నాడు. పజ్జనానందుని కోరికను అనుసరించి, వీర్యభద్రు డనే బౌద్ధపండి
తుని సహాయంతో బౌద్ధావదాన కల్పలతలోని 107 పల్లవాలు వ్రాసినాడు.
-చివరి 108వ పల్లవం క్షేమేంద్రుని కుమారుడు సోమేంద్రుడు పూర్తి చేసినాడు.
రామయశస్సు అనే మిత్రుని కోరిక ప్రకారం ఎన్నో గ్రంథాలు రచించారు.
సూర్యసూరి అనేవాడు క్షేమేంద్రుని వద్ద వ్రాయసగాడుగా ఉండే వాడట.
ఈతని పేరు. ఈతని తండ్రి-కొడుకుల పేర్లు పట్టిచూడగా ఈ కుటుంబం
లోని వారి పేర్లు 'ఇంద్ర'' శబ్దాంతములుగా ఉండే పని తోచుచున్నది.
క్షేమేంద్రునికి వ్యాసుని మీద అమిత మైన భక్తి, మహా భారతాన్ని
సంక్షిప్తంగా వ్రాసి &quot;భారతమంజరి&quot; అనే గ్రంథం రచించి “వ్యాసదాస”
అనే బిరుదం సంపాదించినాడు. (మన వారైతే.&quot;అపరవ్యాస&quot; అనో
'ఆంధ్రవ్యాస' అనో, బిరుదు తగల్చుకొనేవారు:) జన్మతః పరమమాహే
శ్వరుడే అయినా సోమపాదు డనే గురువు ప్రభావంచేత విష్ణుభక్తుడై 'దశావతార
చరితము' రచించినాడు.
క్షేమేంద్రుని రచనలు: - క్షేమేంద్రుడురచించిన అనేక గ్రంథాలలో పద్దెనిమిది
గ్రంథాలు మూత్రమే ఇపుడు లభ్యం అవుతున్నాయి. పదిహేడు
గ్రంథాలను ఈతడు అక్కడక్కడ పేర్కొని ఉండడం చేత వాటి
స్వరూపాన్ని గూర్చి కొంతవరకు ఊహించడానికి వీలవుతున్నది.
లభ్యమవుతున్న గ్రంథాలు- ఈసంపుటంలో ఔచిత్య విచారచర్చ, కవి
కంఠాభణము, సువృత్తతిలకము అనే మూడు గ్రంథాలు చేర్చబడి
ఉన్నాయి. వాటిని గూర్చి తరువాత చర్చించెదము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q03rebdm2yu2wrvfsgnlo5vaphq0bw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/10</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228494</id>
    <revision>
      <id>584894</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.. iii 1. బౌద్ధావదాన కల్పలతః - ఇది బుద్ధుని జాతక కథల సంగ్రహము వల్ల వాలు అనే పేరుతో 108 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. చివరిది ఈతని కుమారుడైన సోమేంద్రుడు వ్రాసినది. ఇది మిథిలా 1958లో ప్రకటింపబడిం...'</comment>
      <origin>584894</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3087" sha1="dzqlyk7mslat2mab80nyvu3xug1ekz3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;..
iii
1. బౌద్ధావదాన కల్పలతః - ఇది బుద్ధుని జాతక కథల సంగ్రహము వల్ల
వాలు అనే పేరుతో 108 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. చివరిది ఈతని
కుమారుడైన సోమేంద్రుడు వ్రాసినది. ఇది మిథిలా
1958లో ప్రకటింపబడింది.
గంథమాలలో
2. భారతమంజరి: హరివంశంతో కూడా కలిపి 18 పర్వాలలో మహా
భారతకథ 10692 శ్లోకాలలో సంగ్రహింపబడింది. చాలా కాలంక్రితం
కావ్యమాలలో ప్రకటింపబడింది.
3 బృహత్కథామంజరి: ఇది గుణాఢ్యుని బృహత్కథకు సంగ్రహము.
18 లంబకాలు, 7689 శ్లోకాలు ఉన్నవి. కావ్యమాలలో ప్రకటితము.
బృహత్కను క్షేమేంద్రుని సమకాలీసు డైన సోమదేవుడు “కథాసరి
త్సాగరం&quot; అనే పేరుతోతూ, 800 ప్రాంతంనాడైన బుద్ధస్వామి &quot;బృహ
త్కథా శ్లోక సంగ్రహము&quot; అనే పేరుతోను సంగ్రహించి ఉన్నారు.
4. దశావతారచంతము :- కావ్యమాలా ప్రచురణము, 1764 శ్లోకాలలో
దశావతారవర్ణనాత్మకము.
5. నీతి కల్పతరువు:- &quot;కుసుమములు&quot; అనే 138 అంతర్విభాగాలతో రాజ
నీతిని బోధించే గ్రంథము, భండార్కర్ ఇన్స్టిట్యూట్, పూనా, 1956లో
ప్రకటించినది.
6. రామాయణమంజరి: ఏడు కాండలలో రామాయణ కథను సంగ్రహిం
చిన 6188 శ్లోకాల గ్రంథము. కావ్యమాల ప్రచురణ.
7. లోకప్రకాశము:- హిందువుల దైనందిన జీవితానికి, కాశ్మీర దేశ పరి
పాలనా విధానాదులకీ సంబంధించిన గ్రంథము, దీని కర్తృత్వం విష
యంతో అభిప్రాయభేదాలు ఉన్నాయి.
8. చతుర్వర్గసంగ్రహము:- ఇది నాలుగు పరిచ్ఛేదాలలో ధర్మార్థకామ మోక్షా
లనే నాలుగు పురుషార్థాలను గూర్చి చక్కగా వర్ణించిన 108 శ్లోకాల
గ్రంథము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dzqlyk7mslat2mab80nyvu3xug1ekz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/11</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228495</id>
    <revision>
      <id>584895</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'iv 8. చారుచర్య:- ఇందు మంచి నడవడికను ఉపదేశించే 101 అసుష్టుప్ శ్లోకాలు ఉన్నాయి. శ్లోకంలోని పూర్వార్ధం ఒక నీతిని ప్రతిపాదిస్తుంది. ఉత్తరార్ధం, రామాయణ మహాభారతబృహత్కథాదులనుంచి ఉదా...'</comment>
      <origin>584895</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3184" sha1="slzd91wkiqz2w6qgbju0j5fahdcb7bn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;iv
8. చారుచర్య:- ఇందు మంచి నడవడికను ఉపదేశించే 101 అసుష్టుప్
శ్లోకాలు ఉన్నాయి. శ్లోకంలోని పూర్వార్ధం ఒక నీతిని ప్రతిపాదిస్తుంది.
ఉత్తరార్ధం, రామాయణ మహాభారతబృహత్కథాదులనుంచి ఉదాహర
ణగా ఒక కథను నిర్దేశిస్తుంది.
-
10. దర్పదలనము సాధారణంగా మానవునికి దర్పం కలిగించేవి ఏడు-
కులము, ధనము, విద్య, రూపము, శౌర్యము, దానము, తపస్సు. వీటి
వల్ల ఏ విధంగా దర్పం కలుగుతుందో, జాగర్తగా పరిశీలిస్తే అదంతా
ఎంత అర్థవిహీనమో, వ్యర్థమో బోధిస్తూ ఏడు “విచారాల&quot;లో వ్రాసిన
590 శ్లోకాల గ్రంథం ఇది. ఇది నీతిబోధనకై ఉద్దిష్టమైన అధిక్షేపణ
కావ్యము (Satire).
11. సేవ్య సేపకోపదేశము- సేవకుల కష్టాలను వర్ణిస్తూ సేవ్యసేనకుల మధ్య
ఎలాంటి సత్సంబంధాలు ఉంటే బాగుంటుందో సూచించే 61 శ్లోకాల
లఘుకృతి, సురధారతీ సమితి ప్రచురించింది.
12. కలావిలాసము:- ఇందులో 557 శ్లోకాలు, 10 సర్గలు ఉన్నాయి.
13. దేశోపదేశము: - ఇందుకో ఎనిమిది ఉపదేశాలు (విభాగాలు) 300 శ్లోకాలు
ఉన్నవి.
14. నర్మమాల:- ఇందులో మూడు “పరిహాసాలు&quot; (విభాగాలు) 386 శ్లోకాలు
ఉన్నాయి.
15. సమయమాతృకః - ఇందులో 8 సమయాలు (విభాగాలు) 638 శ్లోకాలు
ఉన్నాయి. ఈ నాలుగు రచనలలో క్షేమేంద్రుడు తన కాలంలో ఉన్న
దురాచారాలనూ, దుష్ప్రభువులనూ, అధికారుల అన్యాయాలనూ, వర్త
కులు, స్వర్ణకారాది వివిధ శిల్పులు, మతగురువులు, వేశ్యలు, గాయకులు,
భిక్షకులు మొదలైన వాళ్ళుచేసే మోసాలను వ్యంగ్యోక్తి భరిత మైన శైలిలో
చక్కగా చిత్రించినాడు. సంస్కృత కావ్యాలలో ఉండే హాస్యానికీ,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>slzd91wkiqz2w6qgbju0j5fahdcb7bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/12</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228496</id>
    <revision>
      <id>584896</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆధిక్షేపానికీ (Satire) ఇవి అత్యుత్తమ మైన ఉదాహరణలు. 'సమయ మాతృక”లో వేశ్యావృత్తి కి సంబంధించిన అతివిస్తృతవర్ణనం ఉన్నది. 8-15 సంఖ్యలు గల లఘుకృతులు సంస్కృత అకాడమీ, ఉస్మానియా యూనివర్స...'</comment>
      <origin>584896</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="33yce01ht1doyrsqc4iekf1bb4ra04h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఆధిక్షేపానికీ (Satire) ఇవి అత్యుత్తమ మైన ఉదాహరణలు. 'సమయ
మాతృక”లో వేశ్యావృత్తి కి సంబంధించిన అతివిస్తృతవర్ణనం ఉన్నది.
8-15 సంఖ్యలు గల లఘుకృతులు సంస్కృత అకాడమీ, ఉస్మానియా
యూనివర్సిటీవారు ప్రచురించినారు.
లభించని గ్రంథాలు:- 1. అమృతతరంగము: దేవదానవులు చేసిన క్షీర
సాగర మథనం వర్ణించే కావ్యమై ఉంటుంది.
2. అవతారసారము :- ఎవరో గొప్పరాజును, బహుశా తనకు ఆశ్రయ
మిచ్చిన అనంతరాజును వర్ణించే కావ్యము.
3. చిత్రభారతము:- మహాభారతకథతో వ్రాసిన రూపకము.
4. కనకణానికిః- బహుశా రాముడు అరణ్యవాసంనుంచి తిరిగి వచ్చిన
పిమ్మట జరిగిన కథను ఆధారంగా చేసుకొని వ్రాసిన రూపకం అయి
ఉంటుంది.
5. కవికర్ణికః- కవి శిక్షాగ్రంథం అయి ఉంటుంది.
6. క్షేమేంద్రప్రకాశము: కవికంఠాభరణంలోని 10వ శ్లోకంలో చెప్పి
నట్లు క్షేమేంద్రత్వాన్ని సంపాదింప గల మంత్రసిద్ధిని గూర్చి చెప్పే
గ్రంథం అయి ఉండవచ్చును.
7.
రత్నవతీ వత్సరాజుల ప్రణయగాథను చిత్రించే
రూపకం అయి ఉంటుంది.
8. లావణ్యవతీకావ్యము:- అత్రివసువు అనే శోత్రియుణ్ణి వశం చేసు
కోవడంకొరకై ప్రయత్నించిన లావణ్యవతి అనే వేశ్యకథను చిత్రించే
కావ్యము.
8 ముక్తావలిః - ఒక యోగీంద్రుని జీవితచరిత్రను వర్ణించే కావ్యము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>33yce01ht1doyrsqc4iekf1bb4ra04h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/13</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228497</id>
    <revision>
      <id>584897</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'vi 10 మునిమతమీమాంస :- వ్యాసుని ఉపదేశాల' సారాన్ని సంగ్రహించి 11. నీతికల్పలత; - రామాయణంలోని చిన్న కథాంశాలను ఉదాహరణలుగా చూపుతూ వ్రాసిన నీతికావ్యము. 12. నృపవతీ లేదా రాజావతీ;- కాశ్మీరరా...'</comment>
      <origin>584897</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="rz8hb9wizxutlxb5haxjzh7vaq9ae6l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;vi
10 మునిమతమీమాంస :- వ్యాసుని ఉపదేశాల' సారాన్ని సంగ్రహించి
11. నీతికల్పలత; - రామాయణంలోని చిన్న కథాంశాలను ఉదాహరణలుగా
చూపుతూ వ్రాసిన నీతికావ్యము.
12. నృపవతీ లేదా రాజావతీ;- కాశ్మీరరాజులకు సంబంధించిన ఐతిహాసిక
కావ్యము. దీనిని గూర్చి రాజతరంగిణి ద్వారా తెలుస్తున్నది.
13. పద్యకాదంబరి:- బాణుని కాదంబరికి పద్యరూప సంగ్రహము,
14. పవన పంచాశిక :- వాయువును వర్ణించే 50 శ్లోకాల లఘు కావ్యము.
15 శశివంశము :- చంద్రవంశరాజుల చరిత్రలను వర్ణించే మహాకావ్యం
అయి ఉంటుంది.
10. వాత్స్యాయన సూత్రసారము:- వాత్స్యాయనుని కామసూత్రాల విషయ
సంగ్రహమై ఉంటుంది.
17. వినయవతీ - మహా భారతంలోని ఏదో ఒక కథను ఆధారంగా తీసుకొని
వ్రాసిన కావ్యం అయి ఉండవచ్చును.
ఔచిత్య విచారచర్చ ప్రారంభంలో క్షేమేంద్రుడు-
&quot;కృత్వాపి కావ్యాలజ్కారాం క్షేమేన్ద్ర కవి కర్ణికామ్
తత్కలఙ్కం వివేకం విధాయ విబుధప్రియమ్&quot;
అవి వ్రాసి ఉన్నాడు. ఇక్కడ బహుశా 'కావ్యాలక్ష్కారాన్' అనే
పాఠం ఉండి ఉండాలి. దానిని పొరబాటు చేత “కావ్యాలఙ్కారాం&quot; అని వాసి
ఉంటారు. కాని అలఙ్కార శబ్దం నిత్యపుంలింగం అవడం చేత కావ్యాలం
కారం&quot;. ఆని ఉండాలి కాని &quot;కావ్యాలంకారం&quot; అవి కాదు. &quot;కావ్యాలం
జ్కారాన్&quot; అనే పాఠం ఉన్నట్లు అంగీకరిస్తే &quot;కవికర్ణిక&quot; తత్కలంకము
అనగా &quot;కవి కలంకము&quot; &quot;కవి వివేకము&quot; అనే కావ్యాలంకారములను
రచించి అవి అర్థం చెప్పవచ్చును. ఏ అలంకార గ్రంథానికైనా “కావ్యాలం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rz8hb9wizxutlxb5haxjzh7vaq9ae6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/14</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228498</id>
    <revision>
      <id>584898</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'vii కారం&quot; అనేది సాధారణనామధేయంగా వాడడం పరిపాటియే కదా. అందుచేత క్షేమేంద్రుడు పై రెండు అలంకారశాస్త్ర గ్రంథాలు కూడా వ్రాసి ఉండ వచ్చును అని నా అభిప్రాయము. ఈ పంపుటంలో ఔచిత్యవిచార...'</comment>
      <origin>584898</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3859" sha1="oki9u1v7qkx7te0r3y578azrns8c529" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;vii
కారం&quot; అనేది సాధారణనామధేయంగా వాడడం పరిపాటియే కదా. అందుచేత
క్షేమేంద్రుడు పై రెండు అలంకారశాస్త్ర గ్రంథాలు కూడా వ్రాసి ఉండ
వచ్చును అని నా అభిప్రాయము.
ఈ పంపుటంలో ఔచిత్యవిచారచర్చా.. కవికంఠాభరణము, సువృత్త
తిలకము అనే మూడు గ్రంథాలు బాలానందిని అనే తెలుగు వ్యాఖ్యతో ప్రచు
రింపబడుచున్నాయి.
ఔచిత్యవిచారచర్చ.- కావ్యంలో ఔచిత్యం చాలా ప్రధానమైనది అనే
విషయాన్ని ప్రతిపాదించే గ్రంథం ఇది. కావ్యానికి రసం జీవితం అయితే
రసానికి కూడా జీవితం ఔచిత్యము. ఇది లేని పక్షాన గుణాలంకారాదులు
ఎన్ని ఉన్నా వ్యర్థమే; రసచర్వణ కూడా సాధ్యం కాదు అని క్షేమేంద్రుని
అభిప్రాయము. ఈ విషయమే ఈ గ్రంథంలో నవిస్తరంగా విచారింపబడింది.
ఐతే క్షేమేంద్రుడు ఈ గ్రంథానికి ఈ పేరు ఎందుకు పెట్టినాడో స్పష్టం
కాదు. &quot;విచారము&quot; అన్నా &quot;చర్చ' అన్నా అర్థం ఒకటే. అందుచేత
&quot;చిత్య విచారం&quot; అని కాని, &quot;ఔచిత్య చర్చ&quot; అని కాని పేరు పెడితే చాలు.
రెండు పదాలప్రయోగం అనావశ్యకము. ఈ పేరు ఈతడు పెట్టినదే కాని
ఇతరులు గ్రంథాద్యంతాలలో చేర్చినది కాదు. మూడవ శ్లోకంలో &quot;ఔచిత్య
స్య విచారం&quot; అని అన్నా. ఉపసంహారకాలలోని మూడవ శ్లోకంలో
“ఔచిత్య విచారచర్చామ్&quot; అనే పదం ప్రయోగించి ఉన్నాడు. &quot;చర్చా&quot; అనే
పదానికి “విమర్శ&quot; అనే సామాన్యార్థం చెప్పుకొని ఔచిత్యవిచార మనే చర్చ
అని అర్థం గ్రహించి ఏదో విధంగా సరిపెట్టుకోవాలి. “సంధ్యా చర్చా విచా
రణా' అని అమరంలో కూడా ఈ రెండూ సమానార్థకాలుగానే చెప్పబడ్డాయి.
కావ్యంలో అనౌచిత్యాన్ని మించిన రసభంగహేతువు మరొకటి లేదనీ.
రసంలో ఉన్న రహస్యం అంతా ఔచిత్యసంరక్షణమే అనీ ఆనందవర్ధనుడు
ధ్వన్యాలోకంలో స్పష్టీకరించి ఉన్నాడు.
&quot;అనౌచితా,దృతే నాన్యద్రసభఙ్గస్య కారణమ్.
ఔచిత్యోపనిబన్ధస్తు రనస్యోపనిషత్సరా&quot; (ధ్వ. III. ఉద్ద్యో)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oki9u1v7qkx7te0r3y578azrns8c529</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/15</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228499</id>
    <revision>
      <id>584899</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'viii ప్రబంధంలో రసాన్ని ఏ విధంగా నిర్వహించాలి అని చెప్పే ఘట్టంలో ఆనందవర్ధనుడు దీనికి సంబంధించిన ఎన్నో విషయాలు చెప్పి ఉన్నాడు. విభావానుభావ సంచారిభావాలలో ఔచిత్యం పాటించాలి. మ...'</comment>
      <origin>584899</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="buzbd648tsu02rqtokpkw38ajuknymk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;viii
ప్రబంధంలో రసాన్ని ఏ విధంగా నిర్వహించాలి అని చెప్పే ఘట్టంలో
ఆనందవర్ధనుడు దీనికి సంబంధించిన ఎన్నో విషయాలు చెప్పి ఉన్నాడు.
విభావానుభావ సంచారిభావాలలో ఔచిత్యం పాటించాలి. మూల కథలో ఉన్న,
రసానికి అనుగుణంగా లేని విషయాలు త్యజించాలి. సంధి సంధ్యంగాదులు
రసానికి అనుగుణంగా ఉన్నంతవరకే కూర్చాలి. శాస్త్రంలో చెప్పినారు కదా
అని కూర్చకూడదు. చేతనొను కదా అని ఎక్కువ అలంకారాలు గుప్పించ
కూడదు. ప్రధావరసాన్ని మర్చిపోకూడదు. సామాన్య మానవుల చరిత్రను
చిత్రించే, సందర్భాలలో వారికి అలౌకికశక్తు లున్నట్లుగా వర్ణించకూడదు.
అన్ని విధాల ఔచిత్యాన్ని పాటిస్తేనే రసనిర్వహణంలో కవి సఫలుడౌతాడు.
ఈ విధంగా రసం విషయంలో పాటించదగిన ఔచిత్యాన్ని కూర్చి అతడు
ప్రతిపాదించినాడు. ఈ విషయం చెప్పిన తరువాత ఆనందవర్ధనుడు సుప్&quot;
రిజ్ విభక్తి ప్రత్యయాలు, వచనాలు, సంబంధము, కారకాలు, కృత్-తద్ధిత
ప్ర్రత్యయాలు, సమాసాలు, నిపాతలు, ఉపసర్గలు, కాలాదులూ కూడా రసాదు
లను వ్యంజింపచేయడానికి ఉపకరిస్తాయని సోదాహరణంగా నిరూపించినాడు.
పద-వాక్య-ప్రబంధాలకి వ్యంజకత్వాన్ని ముందుగానే ప్రతిపాదించి ఉన్నాడు.
-
-
.
క్షేమేంద్రుడు ఈ విషయాన్నంతనీ ఆకళించుకొని తన సిద్ధాంతానికి
అనుగుణంగా మలచుకొని మరికొన్ని విషయాలు చేర్చి కావ్యానికి జీవితం ఈ
ఔచిత్యమే అనీ, ఇది పద - వాక్య - ప్రబంధార్థ - గుణ-రవ - అలంకార-క్రియా-
కారక-లింగ-పచన విశేషణ - ఉపసర్గ -నిపాత - కాల దేశ కుల-వత-
సత్త్వ తత్త్వ అభిప్రాయ - స్వభావ - సారసంగ్రహ - ప్రతిభా -
అవస్థా - విచార- నామ ఆశీస్సులనే 27 కావ్యాంగాలను ఆశ్రయించి
ఉంటుం దనీ ప్రతిపాదించాడు. వీటి కన్నింటికీ లక్షణాలు చెప్పి, ఉదాహరణ
ప్రత్యుదాహరణలతో విశదీకరించినాడు. ఈ గ్రంథంలో మొత్తం 38 కారి
కలు, 107 ఉదాహరణ- ప్రత్యుదాహరణ శ్లోకాలు ఉన్నాయి. వీటిలో 36
శ్లోకాలు క్షేమేంద్రునివే తాను ఏ ఔచిత్యాన్ని గూర్చి చెప్పినాడో ఆదిఉన్న
శ్లోకాన్ని ఉదారహణముగా చూసి, అందులో ఉన్న ఔచిత్యాన్ని తన మాట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>buzbd648tsu02rqtokpkw38ajuknymk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/16</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228500</id>
    <revision>
      <id>584900</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- ix - . లలో విశదీకరించి, ఆ ఔచిత్యం లేని శ్లోకం ప్రత్యుదాహరణంగా ఇచ్చి, అందులో, ఔచిత్యం ఏ విధంగా లోపించిందో స్పష్టీకరించడంచేత విషయం ఆతిస్పష్టంగా .. తెలుస్తూన్నది. ఆయా ఔచిత్యాలకి...'</comment>
      <origin>584900</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4135" sha1="pumbhrlxyvugge8a8z2ekvjpgel195c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;-
ix
-
.
లలో విశదీకరించి, ఆ ఔచిత్యం లేని శ్లోకం ప్రత్యుదాహరణంగా ఇచ్చి,
అందులో, ఔచిత్యం ఏ విధంగా లోపించిందో స్పష్టీకరించడంచేత విషయం
ఆతిస్పష్టంగా .. తెలుస్తూన్నది. ఆయా ఔచిత్యాలకి ప్రత్యుదాహరణంగా
(ఔచిత్యం లేకపోవడానికి ఉదాహరణంగా) అమరుక - కాలిదాస - భవ
భూతి - బాణ - కుమారదాప మాఘ రాజశేఖరాదుల వంటి మహామహుల
శ్లోకాలు కూడా చూపడానికి వెనుకాడకపోవడమే కాకుండా తన శ్లోకాలు కూడా
చూపించి క్షేమేంద్రుడు తత్త్వనిర్ణయవిషయంలో ఎలాంటి నిష్పాక్షికదృష్టి
ఉండవలెనో నిరూపించినాడు. ఐతే ఈ విభేదాలలో కొన్ని చెప్పాలికదా అని
-చెప్పినట్లు ఉంటాయి. ముఖ్యంగా కారకౌచిత్య కాలౌ చిత్య భేదాలలో ఇది
కనబడుతుంది. సంప్రదాన, అపాదాన- అధికరణాద్యోచిత్యాదులకు ఇచ్చిన
ఉదాహరణలలో ఆ కారకాలలో విశిష్టమైన ఔచిత్యం ఏమున్నదో సరిగా అర్థం
కాదు. అక్కడ ఆ కారకాన్నీ, ఆ విభక్తినీ, తప్ప మరొకటి ఏదీ ప్రయో
-గించడానికి అవకాశమే లేదు కదా? భూతవర్తమానాదికాలాల విషయంలో
ఇంతే.
మొత్తంమీద ఔచిత్యవిచారచర్చలో ఏదో నూతనత్వం ఉన్నట్లు ఆపా
తతః కనబడినా ఇది ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన విషయాల పునఃసంకలనమే
అని చెప్పక తప్పదు. అందుచేత ఈ ఔచిత్యసిద్ధాంతానికి అలంకార-ధ్వని
సిద్ధాంతాదుల వలె స్వతంత్య్ర ప్రతిపత్తి ఇవ్వవలసిన పని లేదని నా అభి
ప్ర్రాయము. ఇలాంటి విషయా లన్నీ సంగ్రహించి రేపు మరొకరు &quot;వివేక
సిద్ధాంతం&quot; వంటి పేర్లతో మరి కొన్ని సిద్ధాంతాలు కూడా లేవదీయవచ్చు.
తావన్మాత్రొంచేత దానికొక నూతన వైశిష్ట్యం కల్పింపజాలం కదాః
కవికంఠాభరణము:- కవిత్వం వ్రాయదలచినవాళ్లు ఏమేమి చెయ్యాలో
ఉపదేశిస్తూ కొన్ని గ్రంథాలు ఉన్నాయి. వీటికి &quot;కవిశిక్ష&quot; అని పేరు. ఇవి
అలంకారశాస్త్ర గ్రంథాలకి అనుబంధా లని చెప్పవచ్చు. రాజశేఖరుని ప్రసిద్ధ
గ్రంథం, కావ్యమీమాంస ఈ కోవకి చెందినదే. జైనపండితులు ఈ రకమైన
గ్రంథాలు చాలా వ్రాసినట్లు కనబడుతుంది. ఉదాహరణకి --హేమచంద్రుడు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pumbhrlxyvugge8a8z2ekvjpgel195c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228501</id>
    <revision>
      <id>584901</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'x ఇద్దరు వాగ్బటులూ కూడా వీరు ముగ్గురూ జైనులే తమ కావ్యాలంకారాలలో కవిశిక్షకు సంబంధించిన విషయాలు ఎక్కువగా చేర్చినారు. ఐతే ఈ విష యానికి సంబంధించిన స్వతంత్రగ్రంథాలలో జయమంగళా...'</comment>
      <origin>584901</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4136" sha1="7dot1sdq11ab5kc8k4blrf9ogulhohz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;x
ఇద్దరు వాగ్బటులూ కూడా వీరు ముగ్గురూ జైనులే తమ కావ్యాలంకారాలలో
కవిశిక్షకు సంబంధించిన విషయాలు ఎక్కువగా చేర్చినారు. ఐతే ఈ విష
యానికి సంబంధించిన స్వతంత్రగ్రంథాలలో జయమంగళాచార్యుని (12వ
శతాబ్దిప్రారంభము) “కవిశిక్ష&quot; మొదటి దాని చెప్పవచ్చును. అజ్ఞాతకర్తృక
మైన &quot;కవికల్పలతా వివేకం&quot; కూడా ప్రాచీనమైనదే. దీని ప్రాచీన లిఖిత
ప్రతిలో క్రీ.శ. 1148-49 సంవత్సరానికి సరిపోయే 1205 విక్రమవర్షం
గుర్తించబడింది. క్రీ.శ 13వ శతాబ్దానికి సంబంధించిన అరిసింహుడు.
అసురచంద్రసూరి అనే ఇద్దరు పండితులు కలిసి రచించిన &quot;కావ్యకల్పలత”
ప్రసిద్ధ మైనది. దీనికి అమరచంద్రసూరి, &quot;కావ్యశిక్షా&quot; అను పేరుతో ఒక
వ్యాఖ్య వ్రాసి ఉన్నాడు. ఈ కాలంలోనే వినయచంద్రాచార్యుడు “కావ్యశిక్షా&quot;
అనే పేరుతో మరొక గ్రంథం రచించినాడు. 14వ శతాబ్దం ప్రాంతం వాడైన
దేవేశ్వరుడు పైన చెప్పిన కావ్యకల్పలతను అనుకరిస్తూ మరొక కావ్యకల్ప
లతను రచించినాడు. ఈ శిక్షా గ్రంథా లన్నీ గుజరాతుకు చెందిన జైనపండి
తులు వ్రాయడం గమనించతగిన విషయము. క్షేమేంద్రుని కవికంఠాభరణం
కూడా ఒక “కవిశిక్ష”. ఇందులో &quot;సంధి&quot; అనేపేరుతో ఐదు విభాగా లున్నాయి.
&quot;కవిత్వప్రాప్తి&quot; అనే ప్రథమ సంధిలో
దేవతాను గ్రహపురుష ప్రయత్నరూపా లైన
ప్రారంభదశలో వృత్త నిర్మాణంలో చెయ్యి
తిరగడం కోసం, అర్థం ఉన్నా లేకపోయినా
అల్లుతూ ఉండాలట. (I-21-1) ప్రసిద్ధ మైన కాలిదాసాదిశ్లోకాలు తీసుకొని
కొన్ని పదాలు మార్చి కొత్త పదాలు చేరుస్తూ-
కవితాశక్తిని సంపాదించుకొనే
ఉపాయాలు చెప్పబడ్డాయి.
తిరగడం కోసం, లేదా నోరు
ఏవో పదాలు కూర్చి పద్యాలు
-
* వాగర్థావివ సంపృక్తి వాగర్థప్రతిపత్తయే
జగతః పితరౌ వన్డే పార్వతీపరమేశ్వరౌ&quot;.
&quot;వాణ్యర్థావివ సంయుక్తా నాణ్యర్థప్రతిపత్తయే
జగతో జనకౌ వన్డే శర్వాణీశశిశేఖరా”
అని ఉంటే
ఇత్యాదివిధంగా మార్చి వ్రాస్తూ ఉండాలట. కొన్నాళ్ళకి స్వయంగా
కవిత్వం వ్రాయడం అలవాటు అవుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7dot1sdq11ab5kc8k4blrf9ogulhohz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/18</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228502</id>
    <revision>
      <id>584902</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'xi &quot;శిక్షాకథనమ్&quot; అనే ద్వితీయసంధిలో, ఛాయోపజీవి (పూర్వకవుల కావ్యాలలోని అర్థఛ్ఛాయలను ఆధారంగా తీసికొని కవిత్వం వ్రాసేవాడు) పదకోషజీవి (పదాలు తీసుకొనేవాడు) పాదోపజీవి (నాల్గోవంతు...'</comment>
      <origin>584902</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="90b3i5g8k3z3xbkcz56g7ymllni5f81" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;xi
&quot;శిక్షాకథనమ్&quot; అనే ద్వితీయసంధిలో, ఛాయోపజీవి (పూర్వకవుల
కావ్యాలలోని అర్థఛ్ఛాయలను ఆధారంగా తీసికొని కవిత్వం వ్రాసేవాడు)
పదకోషజీవి (పదాలు తీసుకొనేవాడు) పాదోపజీవి (నాల్గోవంతు తీసుకొనే
వాడు) సకలోపజీవి (అంతా ఇతరులనుండే తీసికొనే వాడు) అని నాలుగు
విధాల కవులుంటా రని సోదాహరణంగా చెప్పి కవిత్వం నేర్చుకోవడానికి 20
కారికలలో నూరు ఉపాయాలు చెప్పినాడు. “చమత్కార కథనమ్&quot; అనే
చతుర్థసంధిలో శబ్ద- అర్థ- అలంకార రసాదులలో ఉండే చమత్కారాన్ని సోదా
కహరణంగా విశదీకరించాడు. &quot;గుణదోషవిభాగః&quot; అనే చతుర్థసంధిలో శబ్ద
వైమల్యము, అర్థవై మల్యము, రసవైమల్యము అనే మూడు కావ్యగుణాలను,
శబ్దకాలుష్యము, అర్థకాలుష్యము, రసకాలుష్యము అనే మూడు కావ్యదోషాలమ
సోదాహరణంగా విశదీకరించాడు. కవిత్వం వ్రాయదలచినవానికి ఏయే
శాస్త్రాణతో, రిళలతో పరిచయం ఉండాలో &quot;పరిచయప్రాప్తి ' అనే పంచమ
సంధిలో చెప్పినాడు, ఈ విధంగా &quot;కవికంఠాభరణం&quot;లో క్షేమేంద్రుడు ఎన్నో
విషయాలు చక్కగా ప్రతిపాదించి ఉన్నాడు.
సువృత్త తిలకము : -ఇది ఛందఃశాస్త్రానికి సంబంధించిన గ్రంథము. ఇందులో
వత్తాపచనయము, గుణదోషదర్శనము వృత్తవినియోగము అనేమూడు &quot;విన్యా
సాలు&quot; ఉన్నాయి. మహాకవులు తరుచుగా ఉపయోగించే ప్రసిద్ధమైన 28
వృత్తాలు లక్షణ లక్ష్యాలతో విశదీకరింపబడి ఉన్నాయి. ఇవి అనుష్టుభ్,
భుజంగశిశుభృత, దోధక, దృతవిలంబిత, హరిణీ, ఇంద్రవజ్రా, కుమార
లలితా, మందాక్రాంతా, మాలినీ, నర్కుటక, ప్రహర్షిణీ, ప్రమాణి, ప్రృథ్వీ,
రథోద్ధతా, శాలినీ, శార్దూలవిక్రీడిత శిఖరిణీ, నగరా, స్వాగతా, తనుమధ్య,
తోటక, ఉతజాతి, ఉపేంద్రవజ్రా, విద్యున్మాలా, వంశస్థ, వసంతతిలక
వృత్తాలు ఈ వృత్తాలను ఏ విధంగా నడిపిస్తే అందంగా ఉంటుందో ఎలా
నడిపించకూడదో, ఏయే రసాలకి ఏ యే వృత్తాలు అనుకూలంగా ఉంటాయో
ఉదాహరణ ప్రత్యుదాహరణలతో, నిరూపింపబడింది. పూర్వకవులలో ఏ
కవికి ఏ వృత్తం నడిపించడంలో మంచి నేర్పుఉన్నదో క్షేమేంద్రుడు చెప్పి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>90b3i5g8k3z3xbkcz56g7ymllni5f81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/19</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228503</id>
    <revision>
      <id>584903</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'xi ఉన్నాడు. అభినందుడు అనుష్టుప్పునీ, పాణినీ ఉపజాతినీ, భారవి వంశస్థ వృత్తాన్నీ, రత్నాకరుడు వసంతతిలకాన్ని, కాలిదాసు మందాక్రాంతాన్నీ, రాజ శేఖరుడు శార్దూలవి. కీడితాన్నీ నడపడంల...'</comment>
      <origin>584903</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2506" sha1="as9vku97vln4ks8cb4xekohaakq7rcj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;xi
ఉన్నాడు. అభినందుడు అనుష్టుప్పునీ, పాణినీ ఉపజాతినీ, భారవి వంశస్థ
వృత్తాన్నీ, రత్నాకరుడు వసంతతిలకాన్ని, కాలిదాసు మందాక్రాంతాన్నీ, రాజ
శేఖరుడు శార్దూలవి. కీడితాన్నీ నడపడంలో మంచి నేర్పు కలవారట. వృత్తాలను
గూర్చి ఇంత సునిశిత దృష్టితో చేసిన పరిశీలన క్షేమేంద్రునికి పూర్వం కాని,
తరువాత కాని జరగలేదు. దీవిలో క్షేమేంద్రుని ప్రతిభావిశేషం స్పష్టంగా
గోచరిస్తూన్నది.
క్షేమేంద్రుని ఈ మూడు కావ్యశాస్త్ర గ్రంథాలనూ సురభారతీసమితి
“బాలానందిని” అనే ఆంధ్రభాషా వ్యాఖ్యతో ఆంధ్రలోకానికి అందజేస్తూ
వారు దీనిని సాదరంగా పరిగ్రహిస్తారని ఆశిస్తున్నది. ఈ వ్యాఖ్య వ్రాసే అవ
కాశం ఇచ్చిన సురభారతీసమితి కార్యవర్గ సభ్యులకూ, ఈ గ్రంథానికి ఆంగ్ల
భాషలో తొలిపలుకు వ్రాసిన ఆంధ్రప్రదేశ భూతపూర్వ ప్రధానన్యాయ
మూర్తులూ, సురభారతీ సమిత్యధ్యక్షులూ అయిన శ్రీ అల్లాడి కుప్పుస్వామి
గారికీ నా కృతజ్ఞతలను తెలుపుతున్నాను.
హైదరాబాదు
30-12-1982
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
కార్యదర్శి - సురభారతీనమితి
రీడర్, సంస్కృత విభాగము:
డై రెక్టర్ - సంస్కృత అకాడమీ
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>as9vku97vln4ks8cb4xekohaakq7rcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228504</id>
    <revision>
      <id>584904</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయసూచిక ఔచిత్యవిచారచర్చ 1_142 ఔచిత్య ప్రాధాన్యము ఔచిత్యస్థానములు 1 కరణ పద 71 5 సంప్రదాన 74 పదగతౌచిత్యము 6 అపాదాన 76 వాక్యగతము 10 అధికరణ 78 బ 14 లింగౌచిత్యము .81 గుణగతము 18 వచనౌచిత్యము 64 అల...'</comment>
      <origin>584904</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="1qwoti3j3reuk7migayv1c5ytau5km7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;విషయసూచిక
ఔచిత్యవిచారచర్చ 1_142
ఔచిత్య ప్రాధాన్యము
ఔచిత్యస్థానములు
1
కరణ పద
71
5 సంప్రదాన
74
పదగతౌచిత్యము
6
అపాదాన
76
వాక్యగతము
10
అధికరణ
78
బ
14
లింగౌచిత్యము
.81
గుణగతము
18 వచనౌచిత్యము
64
అలంకారగతము
శృంగారరసగతము
హాస్యగతము
కరుణ గతము
రౌద్రగతము
27
22 విశేషణాచిత్యము
ఉపనగౌచిత్యము
.87
91
31
నిపాత
93
34 కాల
36
96
దేశ
101
38 కుల
104
భయానకగతము
41 ప్రత
107
బీభతము
109
అద్భుతగతము
46 సత్త్వ
412
శాంతగతము
48
అభిప్రాయ
115
రససంకరము
51
స్వభావ
117
క్రియా పదగతము
62
సారసంగ్రహ
120
కారకౌచిత్యము
66. ప్రతిభా
128
కృతము
66 అవస్థా
126
కర్మపద
69
విచార
180&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1qwoti3j3reuk7migayv1c5ytau5km7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228505</id>
    <revision>
      <id>584905</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నామ 133 ఉపసంహారము 141 ఆశీర్వచన 187 కవికంఠాభరణము 148-202 విషయోద్దేశము 144 శబ్దవై మల్యము 177 అకవేఃకవిత్వశ క్తిః 145 అర్థవై మల్యము 177 దివ్యప్రయత్నము 145 రవవైమల్యము 187 పౌరుష ప్రయత్నము 147 శబ్దకాలుష...'</comment>
      <origin>584905</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1730" sha1="msjozmgzbgkjz2ebsm5wa4wndrg7gh9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;నామ
133
ఉపసంహారము
141
ఆశీర్వచన
187
కవికంఠాభరణము 148-202
విషయోద్దేశము
144
శబ్దవై మల్యము
177
అకవేఃకవిత్వశ క్తిః
145
అర్థవై మల్యము
177
దివ్యప్రయత్నము
145 రవవైమల్యము
187
పౌరుష ప్రయత్నము
147 శబ్దకాలుష్యము
178
ఛాయోపజీవి
154 అర్థకాలుష్యము
179
పదకోపజ్వీ
15
రకాలుష్యము
179
పాదోపవి
158
నగుణము
180
సకలో జీవి
నిర్గుణము
180
భువనోపజీవ్యుడు
158
సదోషము
181
100 కవిశిక్షలు
158
గుణదోషము
181
చమత్కార ప్రాధాన్యము
185
తర్క పరిచయము
184
దశవిధచమత్కారాలు
187
వ్యాకరణ
185
అవిచారితరమణీయము
168
భరత
185
విచార్యమాణరదుణీయము
168
చాణక్య
186
సమస్త సూక్త వ్యాపి
సూకైక దేశ దృశ్యము
189 వాత్స్యాయన
187,
170
భారత
187
శబ్దగతము
171
రామాయణ
188
తము
171
మోక్షోపాయ
189
శబ్దార్థ గతము
అలంకారగతము
172 ఆత్మజ్ఞాన
189
173
ధాతువాద
190
రవగతము
174
రత్నపరీక్షా
191
ప్రఖ్యాతవృత్త
గతము
174 వైద్యక
191&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>msjozmgzbgkjz2ebsm5wa4wndrg7gh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228506</id>
    <revision>
      <id>584906</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జ్యోతిశాస్త్ర ధనుర్వేద గజలక్షణ 181 దేశ 19 వృక్ష 198 198 192 వనేచర 197 193 197 పురుషలక్షణ 194 అచేతనచేతనాధ్యారోప 198 దూ 194 199 ఇంద్రజాల చిత్ర 199 1 ప్రశమ 200 సువృత్తతిలకమ్ 208-284 మంగళాచరణము 209 స్వాగత 215 గురులఘ్...'</comment>
      <origin>584906</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1256" sha1="ef2jq19m3gvu681xa06ntrkx4oxns11" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;జ్యోతిశాస్త్ర
ధనుర్వేద
గజలక్షణ
181 దేశ
19 వృక్ష
198
198
192 వనేచర
197
193
197
పురుషలక్షణ
194 అచేతనచేతనాధ్యారోప
198
దూ
194
199
ఇంద్రజాల
చిత్ర
199
1 ప్రశమ
200
సువృత్తతిలకమ్
208-284
మంగళాచరణము
209 స్వాగత
215
గురులఘ్వాది సంజ్ఞలు
205
తోటకము
215
తనుమధ్య
205 వంశస్థము
216
కుమారలలితమ్
206
ద్రుతవిలంబితము
217
విద్యున్మాల
207 ప్రహర్షిణి
218
ప్రమాణి
208 వసంతతిలక
218
అనుష్టుప్
208
మాలివి
219
భుజగ శిశుభృత
208 నర్కుటము
220
రుక్మవతి
210 పృథ్వి
221
ఇంద్రవజ్ర
211
హరిణి
222
ఉపేంద్రవజ్ర
211
228
దోధకవృత్త ము
212 మందాక్రాంత
228
శాలిని
రథోద్ధత
213
శార్దూలవిక్రీడితము
224
14
225&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ef2jq19m3gvu681xa06ntrkx4oxns11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228507</id>
    <revision>
      <id>584907</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'గుణదోషదర్శనము అనుష్టుప్పు విషయం 227 మందాక్రాంత 254 ఉపజాతులు దోధకము శాలిని రథోద్ధత స్వాగ తోటకము వంశస్థము ద్రుతవిలంబితము ప్రహర్షిణి 238 వంశస్థము 227 శార్దూలవిక్రీడితము 228 ప్రదర 258 2...'</comment>
      <origin>584907</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="eii558lmuimd5lo8rre6ke1jdc8kxai" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;గుణదోషదర్శనము
అనుష్టుప్పు విషయం
227 మందాక్రాంత
254
ఉపజాతులు
దోధకము
శాలిని
రథోద్ధత
స్వాగ
తోటకము
వంశస్థము
ద్రుతవిలంబితము
ప్రహర్షిణి
238 వంశస్థము
227 శార్దూలవిక్రీడితము
228 ప్రదర
258
281
230 శాస్త్ర కావ్యము
268
231
కావ్యశాస్త్రము
286
234
వృతాల వినియోగము
287
234 అమ
288
L
236
271
236 రథోద్ధత
272
272
239
వసంతతిలకము
278
వసంతతిలక
240
శిఖరిణి
275
మాలిని
242
పృథ్వి
276
248 మందాక్రాంత
276
పృథ్వి
హరిణి
శిఖరిణి
251 వృత్తాలు
247
శార్దూలవిక్రీడితము
277
249
ఆయా కవులకు ఇష్టమైన
280&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eii558lmuimd5lo8rre6ke1jdc8kxai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228508</id>
    <revision>
      <id>584908</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీ మహాగణాధిపతయే నమః ఔచిత్యవిచారచర్చా కృతాఃవచ్చానే దృష్టిర్యేనాజ్ఞనమలీమసా అచ్యుతాయ నమస స్తస్మై పరమాచిత్యకారిణే బాలానందినీ వాఖ్యా నత్వా శ్రీ డాతపాడాదీన్ శాస్త్రమంత...'</comment>
      <origin>584908</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2815" sha1="1qr1wl8xd3ylw5d5nldjrxlqljzc5df" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;శ్రీ మహాగణాధిపతయే నమః
ఔచిత్యవిచారచర్చా
కృతాఃవచ్చానే దృష్టిర్యేనాజ్ఞనమలీమసా
అచ్యుతాయ నమస స్తస్మై పరమాచిత్యకారిణే
బాలానందినీ వాఖ్యా
నత్వా శ్రీ డాతపాడాదీన్ శాస్త్రమంత్రాదిసద్గురూన్
ఔచిత్యసద్విచారస్య చర్చామాంధ్ర్యాం వివృణ్మహే
1
శత్రువులను వంచించు సమయమున కండ్లను కాటుకతో నల్లగా
ఉండునట్లు చేసికొని మంచి ఔచిత్యజ్ఞానము చూపించిన ( మోహినీ రూప
ధారియైన ఆ అచ్యుతునకు నమస్కారము.
వివరణము :- చెడ్డవారి విషయమున మలినవృష్టిని ప్రసరింపచేయు
టయే ఉచితజ్ఞతకు లక్షణ మని భావము. క్షేమేంద్రుడు తాను రచించిన ఈ
ఔచిత్యవికారచర్చ అను గ్రంథములో, కవి తనకావ్యములో వివిధ విషయా
లను వర్ణించు సందర్భములలో ఔచిత్యమును ఎట్లు పాటించవలెనో చెప్ప
సున్నాడు. ఈ ఔచిత్యా నౌచిత్యజ్ఞానము చాలావరకు లోకవ్యవహారజ్ఞానమును
బట్టి నిర్ణయించ వలసి ఉండును. శత్రువు విషయములో కుటిలముగా
ప్రవర్తించుటలోనే ఔచిత్య మున్నది. అట్టి ఔచిత్యమును ప్రదర్శించిన శ్రీ
సహావిష్ణువునకు నమస్కారమని చెప్పుచు, గ్రంథ ప్రారంభమున నిర్విఘ్న
పరిసమాప్తికై చేసిన మంగళ శ్లోకమునందు కూడా ఇతడు ఔచిత్యజ్ఞానమును
చూపినాడు.
కృత్వాపి కావ్యాలజ్కో రాం(రం) క్షేమేస్ధః కవికర్ణికామ్
తత్కలఙ్కం వి వేకం చ విధాయ విబుధ వి
ప్రియమ్
2&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1qr1wl8xd3ylw5d5nldjrxlqljzc5df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228509</id>
    <revision>
      <id>584909</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా ఔచిత్యస్య చమత్కారకారిణశ్చారు చర్వణీ రసజీవిత భూతస్య విచారం కురుతే ధునా, 3 క్షేమేంద్రుడు కావ్యాలంకారమైన “కవికర్ణికను&quot; పండితులు మెచ్చిన &quot;కవికలంకమును&quot;, &quot;కవి...'</comment>
      <origin>584909</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2951" sha1="hmadznwjwqusp3fnqda3dhethhnm28d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఔచిత్యస్య చమత్కారకారిణశ్చారు చర్వణీ
రసజీవిత భూతస్య విచారం కురుతే ధునా,
3
క్షేమేంద్రుడు కావ్యాలంకారమైన “కవికర్ణికను&quot; పండితులు మెచ్చిన
&quot;కవికలంకమును&quot;, &quot;కవి వివేకమును&quot; రచించి, ఇపుడు, రసానికి జీవిత
మైనదియు, (రసమును) బాగా ఆస్వాదించుటలో చమత్కారమును కలిగించు
నదియు అయిన ఔచిత్యముయొక్క, విచారమును చేయుచున్నారు.
వి క్షేమేంద్రుడు 'కవికర్ణిక 'కవికలఙ్కము “కవివివేకము&quot; అనే
గ్రంథాలను కూడా రచించినట్లు దీనిని బట్టి తెలియుచున్నది. కాని అ
లభించుటలేదు. 'చర్వణే' అనగా “రసచర్వణే&quot; అని అర్థము. 'చారుని
అనే దానిని క్రియావిశేషణముగా గ్రహించి &quot;చక్కగా చేయుచున్నాడు&quot; అని
కూడా అర్ధము చెప్పవచ్చును.
కావ్యస్యాలమలఙ్కారైః కిం మిథ్యాగుణితైర్గుణి
యస్య జీవితమాచిత్యం విచిన్త్యాపి న దృశ్యతే.
4
ఏకావ్యములోని జీవితమైన ఔచిత్యము ఎంత ఆలోచించినను కన
బడదో అట్టి కావ్యమునకు అలంకారములచే ఏమి ప్రయోజనము? వ్యర్థముగా
లెక్కింపబడిన గుణాలచేత ఏమి ప్రయోజనము ?
వి. '్య'కు బదులు 'విచిత్య' అన్న పాఠమున్నచో యుక్తముగా
ఉండును, విచిత్యాపిణీ ఎంత వెదకినను.
అలజ్కా రాస్త్వలజ్కా రా గుణా ఏవ గుణాః సదా
ఔచిత్యం రససిద్ధస్య స్థిరం కావ్యస్య జీవితమ్.
(కావ్యమునకు) అలంకారాలు అలంకారాలే, గుణాలు గుణాలే. రస
సిద్ధమైన కావ్యమ నకు స్థిరమైన జీవితము బాచిత్యమే.
5&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hmadznwjwqusp3fnqda3dhethhnm28d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228510</id>
    <revision>
      <id>584910</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా పరస్పరోపకారకరుచిరశబ్దార్థరూపస్య కావ్యస్య ఉపమో స్ప్రేదయో యే ప్రచురాలజ్కా రాస్తే కటక క్కుల కేయూరహా రాదివత్ అలఙ్కారా ఏవ బాహ్యశోభా హే తుత్వాత్. యేపి కావ్...'</comment>
      <origin>584910</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4120" sha1="easxz8997bhs57yyr553l99tkuomm9e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
పరస్పరోపకారకరుచిరశబ్దార్థరూపస్య కావ్యస్య ఉపమో
స్ప్రేదయో యే ప్రచురాలజ్కా రాస్తే కటక క్కుల కేయూరహా
రాదివత్ అలఙ్కారా ఏవ బాహ్యశోభా హే తుత్వాత్. యేపి కావ్య
గుణాః కేచన తల్లక్షణ విచక్షణైః సమామ్నా తాః, తేఒపి శ్రుత
సత్యశీలాదివత్ గుణా ఏవ, ఆహార్యత్వాత్. ఔచిత్యం త్వగ్రీవమ్య
మాణలక్షణం స్థిరమవినశ్వరం జీవితం కావ్యస్య,
వినాఒస్య గుణా
లఙ్కారయుక్త స్యాఒపి నిర్జీవత్వాత్. రసేన శృద్ధారాదినా సిద్ధన్య
ప్రసిద్ధస్య కావ్యన్య ధాతువాదర ససిద్ధ స్యేవ తజ్జీవితం స్థిరమిత్యర్థః
పరస్పరము ఉపకారకాలుగా ఉండు అందమైన శబ్దార్థములే కావ్య
స్వరూపము. అట్టి కావ్యమునకు ఉత్ప్రేక్ష, ఉపమ మొదలైన అధిక
సంఖ్యాకములైన లేదా ప్రసిద్ధమైన (ప్రచుర) ఏ అలంకారాలు ఉన్నవో
అవి (మనిషికి) కటకకుండల కేయూరహారాదులు వలె అలంకారాలు మాత్రమే.
ఏందుచేత ననగా - అవి బాహ్యమైన శోభను మాత్రమే కలిగించును.
గుణలక్షణాలు నిరూపించుటలో సమర్థులైన వారు చెప్పిన కావ్యగుణాలు కూడా
విద్య, సత్యము, శీలము మొదలైన గుణాలవలె గుణాలు మాత్రమే: అవి
ప్రయత్న పూర్వకముగా సంపాదింపదగినవి కదా? (తెచ్చిపెట్టుకున్నవికదా?)
ముందు చెప్పబోవు లక్షణముగల ఔచిత్యమో - అది కావ్యానికి, స్థిరమైన,
నశించని, జీవితము. అది లేనిచో ఇది (కావ్యము) గుణా లంకారయుక్త మే
అయినా నిర్జీవమేకాదా? రససిద్ధస్య శృగారాదిరసముచేత ప్రసిద్ధమైన,
కావ్యముయొక్క ఔచిత్యరూపమైన జీవితము (ధాతువాద రససిద్ధుని జీవి
తము వలె స్థిరమైనది.
వి. శబ్దార్థములే రావ్యస్వరూపము. అందుచేతనే భామహుడు ఉద్ధార్థ్
సహితౌ కాప్యమ్”—&quot;కలసి ఉన్న శబ్దారాలే కావ్యము&quot; అని చెప్పిఉన్నాడు.
శబ్దార్థాలు ఎల్లప్పుడూ కలిసియే ఉండునుకదా? ఇట్లు చెప్పుటలో విశేషము
ఏమున్నది? అందుచేత దీనికి కొంత వివరణము చేర్చి తరువాతవారు దేవిలో
శబ్దము అర్థానికి ఉపకారకముగా ఉంటూ అర్థము శబ్దానికి ఉపకారకముగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>easxz8997bhs57yyr553l99tkuomm9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/27</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228511</id>
    <revision>
      <id>584911</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచ ర్చా ఉంటూ, అన్యూనానరి రిక్తములుగా అవి (హెచ్చు తగ్గులు లేకుడా) కలిసి మెలిసి ఉంటాయో అది కావ్యము. అని థామహుని వాక్యానికి అర్థం చెప్పినారు. ఆ వివరణము ప్రకారమే క్ష...'</comment>
      <origin>584911</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3374" sha1="1q3yvy3vvyney39apvaiff0kszc85ms" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచ ర్చా
ఉంటూ, అన్యూనానరి రిక్తములుగా అవి (హెచ్చు తగ్గులు లేకుడా) కలిసి
మెలిసి ఉంటాయో అది కావ్యము. అని థామహుని వాక్యానికి అర్థం
చెప్పినారు. ఆ వివరణము ప్రకారమే క్షేమేంద్రుడు ఇక్కడ &quot;పరస్పరోప
కారరుచిరశబ్దార్థరూపస్య&quot; అని వ్రాసినాడు.
పాదరసానికి ధాతువాదములో (ధాతువులకు-లోడా కనాదులకు
సంబంధించిన శాస్త్రంలో) చెప్పిన ప్రకారము శుద్ధిచేసి దానిని సేవించినట్లైతే
మనిషి స్థిరజీవి అవుతాడు. అట్టివానికి ససిద్ధుడు అని పేరు.
రససిద్ధమైన కావ్యము అనగా శృంగారాది దినములచే ప్రసిద్ధమైన కావ్యము
ఆ జీవనము ఔచిత్యము,
స్థిర జీవితమై ఉండును.
ఉకార
రాధ జ్యన విశేష రూహ-
ఉచిస్థాన్లో విన్యాసాదలఙ్కృతికల్కు-ృతిని
ఔచిత్యాదచ్యుతా నిత్యం భవస్త్యేన గుణా గుణాః.
దానివలెనే
పైన చెప్పిన విషయానికే సంబంధించిన విశేషమును చెప్పుచున్నాడు.
“తగిన స్థానములో ఉంచినప్పుడు మాత్రమే అలంకారము అలంకారము
అవును. ఔచిత్యమునుంచి భ్రష్టములు కొనపుడు మాత్రమే గుణాలు
గుణాలవును&quot;.
వి. &quot;ఏవ'ను &quot;అచ్యుతా?&quot; అనుదానితో అన్వయించుకొనవలెను -
అచ్యుతాఃఏవ = చ్యుతములు కానప్పుడే అని భావము,
ఆలంకృతి రుచితస్థాన విన్యాసాదలంకష్త్రం క్షమా భవతి
అన్యధాత్వలంకృతి వ్యపదేశమేప న లభతే, అద్వత్ ఔచిత్యాద
పరిచ్యుతా. గుణా గుణరామాసాదయన్తి; అన్యథా పునరగుణా ఏవ.
యదాహ
తగిన స్థానాలలో ఉంచినప్పుడే అలంకారము ఆలందిరించుటడు
సమర్థమైనవి అగును అట్లు కానప్పుడు దానికి అలంకారమనే పేరే లభిం
అదేవిధముగా ఔచిత్యము ఉన్నంతవరకునే గుణాలు గుణాలుగా
చదు.
6&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1q3yvy3vvyney39apvaiff0kszc85ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228512</id>
    <revision>
      <id>584912</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా పరిగణింపబడును. ఔచిత్యము లేని పక్షాన అని గుణాలే కావు. ఈ విష యమే చెప్పుచున్నాడు. 1. కణే మేఖలయా నితమ్బఫలకే తారేణ హారేణ వా పాజౌ నూపురబద్ధ నేను చరణే కేయూర పాళేన...'</comment>
      <origin>584912</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2776" sha1="4sgv22v27cmn4j6kfmpqytoxa20r688" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
పరిగణింపబడును. ఔచిత్యము లేని పక్షాన అని గుణాలే కావు. ఈ విష
యమే చెప్పుచున్నాడు.
1. కణే మేఖలయా నితమ్బఫలకే తారేణ హారేణ వా
పాజౌ నూపురబద్ధ నేను చరణే కేయూర పాళేన వా.
శౌరేణ్య ప్రణతే రిపౌ కరుణయా నాయాన్తి కే హాస్య తామ్
ఔచిత్యేన వినా రుచిం ప్రతనుతే నాలంకృతిన్నో గుణాః
5
కంఠమునవడ్డాణము ధరించుట చేత, ఫలకమువలె విశాలమైన నితంబము
మీద మంచి ముత్యాలహారముచేత, చేతిమీద అందలిచేత, పాదము మీద
దండకడియముచేత, నమస్కరించినవాని విషయమున శౌర్యము చూపుటచేత .
శత్రువుమీద కరుణచూపుటచేత, ఎవరైనాహాస్యాస్పదులు కాకుండా ఉందురా?
ఔచిత్యములేని అలంకారాలు గాని, గుణాలు కాని రుచిని కలిగించజాలవు.
కిం తదౌచిత్యమిత్యాహం —
ఉచితం ప్రాహురాచార్యాః సదృశం కిల యస్య యత్
ఉచితస్య చ యో భావస్త దౌచిత్యం ప్రచక్షతే
7
యత్కిల యస్యానురూపం తదుచితముచ్యతే తస్య భావ మాచి
వ్యా. ఆ ఔచిత్యము అనగా ఏమో చెప్పుచున్నాడు. &quot;ఏది దేనికి తగి
ఉంటుందో దానిని ఉచిత మని ఆచార్యులు చెప్పుదురు. ఉచితమైనదాని
ధర్మమే &quot;ఔచిత్యము&quot; అని అందురు.
ఏది దేవికి అనురూపమో అది ఉచితమని చెప్పబడును. దాని
ధర్మమును &quot;ఔచిత్యము&quot; అని అందురు.
అధునా సకల కావ్య శరీర జీవిత భూతస్య ఔచిత్యస్య ప్రాధా
న్యేనో పలభ్యాం స్థితిం దర్శయితుమాహ—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4sgv22v27cmn4j6kfmpqytoxa20r688</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228513</id>
    <revision>
      <id>584913</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 8 -పదే వాక్యే ప్రబద్ధారే గుణేలఙ్కరణేర సే క్రియాయాం కారకే లిడ్లే వచనే చ విశేషణే ఉపసర్లే నిపాతే చ కాలే దేశే కులే ప్రతే తత్త్వే సత్యే౬ వ్యభిప్రాయే స్వభావే స...'</comment>
      <origin>584913</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3314" sha1="plope4r8hw58l4xv8axgiplur1z11un" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
8
-పదే వాక్యే ప్రబద్ధారే గుణేలఙ్కరణేర సే
క్రియాయాం కారకే లిడ్లే వచనే చ విశేషణే
ఉపసర్లే నిపాతే చ కాలే దేశే కులే ప్రతే
తత్త్వే సత్యే౬ వ్యభిప్రాయే స్వభావే సారసఙ్గ
హే
ప్రతిభాయా మవస్థాయాం విచారే నాన్న్యథాశిషి
కావ్యస్యాద్దేషు చ ప్రాహు కాచిత్యం వ్యాపి జీవితమ్
ఏ శేషు పదప్రభృతిషు స్థానేషు మర్శస్వివ కావ్యస్య సకలశరీర
వ్యాపి జీవితమౌచిత్యం స్థుల త్వేన స్ఫురదవభాసతే
10
ఇపుడు సకలకావ్యశరీర జీవితమైన ఔచిత్యము ప్రధానముగా ఎక్క
డెక్కడ ఉండునో చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.
&quot;ఔచిత్యమనే జీవితము పదములోను. వాక్యములోను, ప్రబంధ
కథావస్తువలోను, గుణములోను, అలంకారములోను, రసములోను క్రియ
లోను. కారకములోను, లింగములోను, వచనములోను, విశేషణము లోను,
ఉపసర్గలోను, నిపాతములోను, కాలములోను, దేశములోను, కులము
లోను, ప్రతములోను, తత్త్వములోను, అభిప్రాయములోను, స్వభావము
లోను, సారసంగ్రహములోను, ప్రతిభలోను, అవస్థలోను, విచారములోను,
పేరులోను, ఆశీర్వాదములోను, ఈ విధముగా కావ్యాంగాలన్నింటిలోనూ
వ్యాపించి ఉండును అని చెప్పుదురు&quot;.
ఒక ప్రాణి జీవితము కణతలు గుండె మొదలైన మర్మస్థానాలన్నింటి
లోనూ వ్యాపించి ఉన్నట్లుగా కావ్యజీవితమైన ఔచిత్యము పదము మొద లైన
అన్ని స్థానాలలోనూ, ఉంటూ కావ్యముయొక్క సకల శరీరమును వ్యాపించి
స్పష్టముగా స్ఫురించుచు భాసించును.
శేషూదాహరణాని శ్రమేణ దర్మయితుమాహ:-
తిలకం బిభ్రతీ సూక్తి
ర్భాత్యేకముచితం పదమ్
చన్ద్రన నేప కస్తూరీకృతం శ్యామేవ చాన్దనమ్.
11&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>plope4r8hw58l4xv8axgiplur1z11un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228514</id>
    <revision>
      <id>584914</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 7 ఏక మేవోచితం పదం తిలకాయమానం బిభ్రాణా సూ క్తి ః సము చిత పరభాగశోభాతిక యేన రుచిరతామావహతి. యథా పరిమలస్య:- వీటికి వరుసగా ఉదాహరములు చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు. &quot;చంద...'</comment>
      <origin>584914</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3474" sha1="7wux1y5lapiksljh1zh6vb1h9lkxzwx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
7
ఏక మేవోచితం పదం తిలకాయమానం బిభ్రాణా సూ క్తి ః సము
చిత పరభాగశోభాతిక యేన రుచిరతామావహతి. యథా పరిమలస్య:-
వీటికి వరుసగా ఉదాహరములు చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.
&quot;చంద్రుని వంటి (తెల్లని) ముఖముగల యువతి కస్తూరీతిలకము
ధరించినట్లు చామనచాయగల యువతి మంచి గంధపు తిలకము దరించినట్లు
ఉచితమైన తిలకాయమైన ఒక్క పదము ఉన్న సూక్తి అనగా కావ్యము
(ఒక్క శ్లోకమైనను, వాక్యమైనను, ఆలంకారికుల లక్షణము ప్రకారము
కావ్యమే) మనోహరముగా ఉండును. ఉచితమైన, తిలకాయమైన (నుదుట
పెట్టిన బొట్టువలె చక్కగా, స్పష్టముగా కనబడెడు) ఒక్క పదమున్నను ఆ
సూక్తి, తగినదియు ఉన్నతస్థాయికి చెందినదియు అయిన శోభాతిశయముతో
సౌందర్యము కలిగేటట్లు చేయును. ఉదాహరణకు పరిమలని శ్లోకము.
2.
మగ్నాని ద్విషతాం కులాని సమరే త్వత్థడ్గధారాకు లే
నాథాస్మిన్నితి బన్దవాచి బహుళో దేవ శ్రుతాయాం పురా.
ముగ్ధా గుర్జరభూమిపాలమహిషీ ప్రత్యాశయా పాథసః
కాన్తా రే చకి తా విముఖతి మహుః సత్యుః కృపాణేదృశౌ.
అగ్ర ‘ముగ్ధా' పదేన అర్ధోచిత్యచమత్కారకారిణా సూక్తిః
శరదిన్దువద సేవ శ్యామతిల కేన శ్యామేవ శుభ్రవిశేష కేణ విభూషి తా
సకలకవికులలలామభూతాం విచ్చిత్తి మాతనోతి.
&quot;మహారాజా! నీ ఖడ్గధారచేత వ్యాకులమైన ఈ యుద్ధములో ఎన్నో
శత్రువంశాలు మునిగిపోయినవి&quot; అని అనేక పర్యాయాలు వంది మాగధుల
మాటలు పూర్వము వినబడినవిగు చుండగా (వినబడి ఉండుటచేత ఓ మహా
రాజా ! ముగ్ధ అయిన గూర్జరాజభార్య ఆరణ్యములో భయపడుచూ, (దప్పి
కతో బాపడుచు) ఉదకము లభించుననే ఆశతో మాటి మాటికి భర్త ఖడ్గము
వైపు దృష్టిని ప్రసరింపచేయుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7wux1y5lapiksljh1zh6vb1h9lkxzwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228515</id>
    <revision>
      <id>584915</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా వి. 'ధారా' శబ్దానికి 'జలధారా' అనీ 'ఖడ్గము యొక్క పదునైన భాగము' అనీ రెండు అర్థాలు. గూర్జరరాజును వర్ణించుచు పూర్వము వంది మాగధులు &quot;నీ ఖడ్గధారలో శత్రువులు మునిగి...'</comment>
      <origin>584915</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3559" sha1="9bc23szo41s9u6bqoxdngxnanrlcwot" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
వి. 'ధారా' శబ్దానికి 'జలధారా' అనీ 'ఖడ్గము యొక్క పదునైన
భాగము' అనీ రెండు అర్థాలు. గూర్జరరాజును వర్ణించుచు పూర్వము వంది
మాగధులు &quot;నీ ఖడ్గధారలో శత్రువులు మునిగి పోయినారు&quot; అని అను
చుండెడి వారు. ఇపుడా రాజు ప్రస్తుతము కవి వర్ణించుచున్న రాజు చేతిలో ఓడి
పోవుటతో అరణ్యాలలో సంచరించుచున్న ఆతని భార్య దప్పికతో బాధ
పడుచు వందిమాగధుల మాటలు స్మృతికి వచ్చి ఈ ఖడ్గధారతో దప్పిక తీరు
నేమో అను ఆశతో దానిపై పు చూచుచున్నది అని భావము.
ఇక్కడ ప్రయోగించిన 'ముగ్ధ' అను పదము ఇక్కడ చెప్పిన
అర్థానికి ఔచిత్యం కల్పించి తద్వారా చమత్కారజనకము అవుతున్నది. అట్టి
ఈ ముగ్ధా శబ్దముచేత, ఈ సూక్తి నల్లని తిలకముచేత శరదిందువదనవలె,
తెల్లని తిలకముచేత చామనచాయ గల యువతివలె అలంకరింపబడినదై
సకలకవికులశ్రేష్ఠమైన సౌందర్యమును, (అనగా ఈ కవికి సకలకవిలలా మత్వ
మును సంపాదింప గలిగిన) శోభను కూర్చుచున్నది.
వి, ఆమె ముగ్ధ కావుననే ఈ విధముగా వర్ణించుటకు వీలుకలిగినది.
ఆ ఒక్క పదము ప్రయోగించని పక్షాన ఈ వర్ణన అర్ధవిహీనముగా కనబడి
ఉండేది.
అందుచేత ఇందులో ఉన్న అర్థ చమత్కారము అంతయు ఒక్క '
పదము మీదనే ఆధారపడి ఉన్నది గాన ఇది పదౌచిత్యమునకు ఉదాహరణము.
న తు యథా ధర్మకీ స్తే8:—
3.
లావణ్య ద్రవిణవ్యయో న గణితః క్లేకో మహాన్ స్వీకృతః
స్వచ్ఛనస్య సుఖం జనస్య వసతశ్చిన్తాజ్వరో నిర్మితః.
ఏషా వీ స్వయమేవ తుల్యరమణాభావాత్ వరాకీ హతా
కోఒర్థ శ్చేతసి వేధసా వినిహిత స్తన్వ్యాస్తనుం తన్వతా.
అత్ర 'తన్వ్యా' ఇతి పదం కేవలశబ్దానుప్రాసవ్యసనితయా
నిబద్ధం న కాంచి Öచిదత్య చమత్కారకణికా మావిష్కరోతి.
కాంచిÖచిదత్య&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9bc23szo41s9u6bqoxdngxnanrlcwot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228516</id>
    <revision>
      <id>584916</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా “సున్దర్యా” ఇత్యత్ర పదమనురూపం స్యాత్. అన్యాని వా నిరతి శయలావణ్యవ్యక్తాకాని, 'తన్వీ' పదం తు విరహ విధుర రమణీజనే ప్రయుక్త మర్థాచిత్యశోభాం జనయతి. యథా శ్రీహర...'</comment>
      <origin>584916</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3126" sha1="sdd928gstb2883kqv4c8wzkgpplvhlt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
“సున్దర్యా” ఇత్యత్ర పదమనురూపం స్యాత్. అన్యాని వా నిరతి
శయలావణ్యవ్యక్తాకాని, 'తన్వీ' పదం తు విరహ విధుర రమణీజనే
ప్రయుక్త మర్థాచిత్యశోభాం జనయతి. యథా శ్రీహర్షస్య :
కూడదు.
కాని, ధర్మకీర్తి ప్రయోగించిన విధముగామాత్రము ప్రయోగించ
&quot;లావణ్యధనము వ్యయమైపోవుచున్నదని లెక్క చేయలేదు. చాలా
శ్రమ కూడా స్వీకరింపబడినది. స్వేచ్ఛగా హాయిగా ఉంటూన్న వ్యక్తికి
చింతాజ్వరము కల్పింపబడింది. సరియైన రమణుడు లేకపోవుటచేత,
పాపం : ఈ దీనురాలు బాధింపబడుచున్నది. బ్రహ్మ ఏమి ప్రయోజన
మును ఉద్దేశించి (ఎందుకోసం) ఈ తన్వియొక్క శరీరం నిర్మించినాడో
తెలియదు&quot;.
వి. శ్రమపడి ఇంతటి అతిలోక సౌందర్యవతిని సృష్టించినందుకు
ఈమెకు తగిన అతిలోకసుందరుని కూడా సృష్టించి ఉన్నచో బాగుండెడిది
అని భావము.
ఇచట &quot;తన్వ్యాః&quot; అనే పదము కేవలము శబ్దానుప్రాస కుదరవలెను
అను దృష్టితోడనే ప్రయోగింపబడినది. ఈ పదము అర్థాచిత్యమునకు
ఉపయోగించు చమత్కార లేశమునుకూడా పోషించుటలేదు.
ఇక్కడ
ప్రయోగించవలసిన పదము &quot;సున్దర్యా&quot; అనే పదము లేదా నిరతిశయమైన
లావణ్యమును వ్యంజింపచేయు అలాంటి పదాలను మరి వేటినైనా ప్రయో
గించవచ్చును. విరకూహముతో బాధపడుచున్న వ్యక్తి విషయంలో ప్రయో
గించినట్లైతే 'తన్వీ' పదము ఆర్థచిత్యశోభను కలిగించును. ఉదాహరణకు,
శ్రీహర్షుని శ్లోకము
4. పరిమానం దీనస నజఘన సద్గదుభయత
స నోర్మధ్యస్యాన శి
శ్రీ పరిమిలనమ
ప్రాప్య హరితమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sdd928gstb2883kqv4c8wzkgpplvhlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228517</id>
    <revision>
      <id>584917</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇదం వ్యస్త న్యాసం శ్లో థభుజల తానే పవల నై ః కృశాఙ్ఞ్యాః సన్తాపం వదతి బిసినీపత్రశయనమ్ | (రత్నాపళీ_2_13) అత్ర సాగరికాయా విరహావస్థాసూచకం “దృశాజ్యాః&quot; ఇతి &quot;పదం పరమ...'</comment>
      <origin>584917</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="ldojqkjpxu72qmmsuhedf8b9pa5gn1u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;10
ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇదం వ్యస్త న్యాసం శ్లో థభుజల తానే పవల నై ః
కృశాఙ్ఞ్యాః సన్తాపం వదతి బిసినీపత్రశయనమ్ |
(రత్నాపళీ_2_13)
అత్ర సాగరికాయా విరహావస్థాసూచకం “దృశాజ్యాః&quot; ఇతి
&quot;పదం పరమమౌచిత్యం పుద్థతి,
&quot;పీనమైన స్తనజఘనాల సంసర్గముచేత రెండు వైపులను (పైనను
క్రిందను) వాడిపోయినదియు, నడుముదగ్గర శరీరసంసర్గము కలగకపోవుటచేత
(మధ్యభాగములో) ఆకుపచ్చగా ఉన్నదియు, భుజలతలను శిఖిలముగా జార్చి
వేయుటచేతనూ, ఇటు అటు త్రిప్పుటచేతను కదిలిపోయిన (ఆకుల) కూర్పు
కలదియు అయిన ఈ తామరాకులతో చేసిన శయనము ఆ కృశాంగియొక్క
సంతాపమును చెప్పుచున్నది&quot;.
వి. విరహాతుర యైన సాగరిక కొంతసేపు బిసినీపత్ర (తామరాకుల)
శయనం మీద శయనించి వెడలిపోయిన తరవాత ఆ శయనమును చూచిన
రాజు అన్నమాటలు ఇవి.
ఇక్కడ &quot;కృశాద్ధ్యాః&quot; అనే పదము సాగరికయొక్క విరహావస్థను
&quot;సూచించుచు, ఔచిత్యమును చక్కగా పోషించుచున్నది.
ఇలాంటి స్థలాలలో &quot;తన్వ్యాః ” &quot;కృశాఙ్గ్యః&quot; వంటి పదాలు ప్రయో
గించిన ఔచిత్య హేతువులుగా ఉండును పై శ్లోకంవంటి సందర్భాలలో కాదు
అని భావము.
వాక్యగతమౌచిత్యం దర్శయి తుమాహ :
:-
ఔచిత్యరచితం వాక్యం సతతం సంమతం సతామ్
త్యాగోదగ్రమివైశ్వర్యం శీలోజ్జ్వలమిన శ్రుతమ్
12
వాక్యములో ఉండెడి ఔచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.
&quot;ఔచిత్యముతో రచింపబడిన వాక్యము త్యాగముచేత గొప్పదైన ఐశ్వర్యము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ldojqkjpxu72qmmsuhedf8b9pa5gn1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228518</id>
    <revision>
      <id>584918</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యనీచారచర్చా 11. వలె, శీలముతో ప్రకాశించే శాస్త్రజ్ఞానమువలె సత్పురుషులకు ఎల్లప్పుడూ అంగీకారయోగ్యముగా ఉండును” ఔచిత్యరచిత వాక్యం కావ్యవివేక విచక్షణానామభిమత తనమ్. యథా...'</comment>
      <origin>584918</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2647" sha1="9o1pvamigngnr59b88uqhhj75sd8uv9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యనీచారచర్చా
11.
వలె, శీలముతో ప్రకాశించే శాస్త్రజ్ఞానమువలె సత్పురుషులకు ఎల్లప్పుడూ
అంగీకారయోగ్యముగా ఉండును”
ఔచిత్యరచిత వాక్యం కావ్యవివేక విచక్షణానామభిమత
తనమ్. యథా మమ వినయవల్ల్యామ్ :-
ఔచిత్యంతో రచించిన వాక్యము, కావ్యవివేచనమున సమర్థులైనవారికి
చాలా ప్రీతిజనకముగా ఉండును. ఉదాహరణకు నా 'వినయవల్లి' నుంచి: -
5. దేవో దయావాన్ విజయో
6.
యమా మనఃసంయమమాననీయా.
ఇతి బ్రువాణః స్వభుజం ప్రమాష్టి
యః కీచకాకాలిక కాలదణ్ణమ్.
ధీరః స కిర్మీరజటాసురారిః
కుబేర శౌర్య|పశమోపదేష్టా.
దృష్టో హిడిమ్బాదయితః కురూణాం
పర్యన్త రేఖాగణనాకృతాన్తః.(యుగమ్)
అత్ర భీమస్య భీమచరితో చిత కీచకా కాలిక కాలదణ్ణ-హిడిమ్బా
దయితాదిభిః పదైరున్ని దశాద్రరసస్య రూపానురూపో వాక్యార్థః స-
జీవ ఇవావధాన తే,
&quot;అన్నగారు దయగలవాడు; అర్జునుడు ఆత్మనిగ్రహము కలవాడు,
కవలలు మనఃసంయమనముచేత గౌరవింపదగినవారు అని పలుకుచూ
ఎవ్వడు కీచకుని అకాలయమదండమైన తన భుజమును చరచుచున్నాడో.
అట్టి ధీరుడూ, కిర్మీరజటాసురులకు శత్రుపూ, కుబేరుని శౌర్యము ఎలా
శాంతింపచేయవలెనో ఉపదేశించినవాడూ, హిడింబాప్రియుడూ, కౌరవుల
చివరి రేఖను లెక్కించిన యముడూ అయిన భీమసేనుడు చూడబడినాడు. &quot;P&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9o1pvamigngnr59b88uqhhj75sd8uv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228519</id>
    <revision>
      <id>584919</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 ఔచిత్యవీచారచర్చా ఇచట భీముని భయంకర చరిత్రకు తగిన &quot;కీచకాకాలిక కాలదణ్ణ&quot; &quot;హెడియాృ దయిత&quot; మొదలైన పదాలతో వికసించిన రౌద్రరసమునకు అనురూప మైన వాక్యార్ధము సజీవమువలె ప్రకాశి చుచున్...'</comment>
      <origin>584919</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2843" sha1="fxwrs10kghd1eb8sypue5z1292xdhd5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;12
ఔచిత్యవీచారచర్చా
ఇచట భీముని భయంకర చరిత్రకు తగిన &quot;కీచకాకాలిక కాలదణ్ణ&quot; &quot;హెడియాృ
దయిత&quot; మొదలైన పదాలతో వికసించిన రౌద్రరసమునకు అనురూప మైన
వాక్యార్ధము సజీవమువలె ప్రకాశి చుచున్నది.
7.
యథా వా రాజ శేఖరస్య :-
సమ్బద్ధి పురుభూభుజాం మనసిజ వ్యాపార దీక్షాగురు
రౌరాజీవదనోపమాపరిచితస్తా రావధూవల్లభః .
సద్యోమార్జితదక్షి ణాత్య తరుణీదన్తా వదాతద్యుతి
శ్చన్ద్రః సున్దరి దృశ్యతామయమితశ్చడ్డీశచూడామణిః
( బా. రా. 10–41 )
అత్రాపి చన్ద్రకునః శృఙ్గనాన
రజ్జెరనళ్లోద్దీప నైః పదై
ర్నిర్వర్తి తో వాక్యార్థః సదశాచిత్య సామర్థ్యానాత్యర్థ మర్థనీయతాం
.
లేదా ఉదాహరణకు రాజశేఖరుని శ్లోకము :-
&quot;ఓ సుందరీః పురువంశానికి చెందిన రాజుల బంధువూ, మన్మథకార్య
కలాపాల విషయమున దీక్ష ఇచ్చే గురువూ, తెల్లటి శరీరముగల యువతుల
ముఖానికి, ఉపమానంగా సర్వపరిచితుడూ, తారామహిళల వల్లభుడూ, అప్పుడే
తోమిన దాక్షిణాత్య స్త్రీల దంతమువలె తెల్లని కాంతి కలవాడూ, పార్వతీ
ప్రియుని శిరోభూషణమూ అయిన చంద్రుడు ఇదిగో ఇటు వైపు చూడు.&quot;
ఇచట శృంగారానికి చాలా దగ్గరగా ఉండువవీ, మన్మథోద్దీపకాలూ
అయిన చంద్రునికి సంబంధించిన విశేషణాలతో) పదాలతో ఏర్పడిన
వాక్యార్థం మంచి అర్థాచిత్యాన్ని చూపగల సామర్థ్యముచేత ఎంతో కోరదగి
నదిగా (ప్రశంపవీయంగా) ఉన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fxwrs10kghd1eb8sypue5z1292xdhd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228520</id>
    <revision>
      <id>584920</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔ చి త్య వీ చా ర చ ర్చా 18 8. న త యథాఒ స్యైవ :– నాలే శౌర్యమహోత్సలస్య వివులే నేతా సమిద్వారి ధేః శశ్వత్ ఖడ్గభుజఙ్గచన్దనతరౌ క్రీడోపధానే శ్రియః. ఆలానే జయకుజ్జరస్య సుదృశాం కన్దర్పదర...'</comment>
      <origin>584920</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2837" sha1="13al9laty7vbn0ymld4z4wu3vpntb5u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔ చి త్య వీ చా ర చ ర్చా
18
8.
న త యథాఒ స్యైవ :–
నాలే శౌర్యమహోత్సలస్య వివులే నేతా సమిద్వారి ధేః
శశ్వత్ ఖడ్గభుజఙ్గచన్దనతరౌ క్రీడోపధానే శ్రియః.
ఆలానే జయకుజ్జరస్య సుదృశాం కన్దర్పదర్పే వరం
శ్రీదుర్యోధనదోష్టి విక్రమసరే లీనం జగన్నద్దతు.
( ప్ర. పా. 2.11)
అతాతిశయపర కర్కశసోత్కర్ష సుభట భుజ స్తంభస్యాసము
చితేన కువలయనాలతులాధిపతేన వాక్యార్థః సోపహాసత యేవ
నిబద్ధః పరిజ్ఞాయ తే.
ఐతే ఈతడే వ్రాసిన మరొక శ్లోకము వలె ఉండకూడదు -
&quot;శౌర్య మనే పద్మానికి నాలమూ (కాడ) యుద్ధ సముద్రానికి గొప్ప
సేతువూ, ఎల్లప్పుడూ ఉండే ఖడ్గమనే సర్పానికి చందనవృక్షమూ, లక్ష్మీకి
విలాసార్థమైన తలగడా, జయ మనే గజానికి బంధనస్తంభమూ, స్త్రీలకు
మన్మథ దర్పమూ, మహాపరాక్రమమూ అయిన దుర్యోధనుని బాహువు మీద
లీనమై (నిలచినదై) జగత్తు ఆనందించుగాక&quot;
ఇచట అత్యంతము కర్కశ మైనదీ. ఉత్కర్షతో కూడినదీ అయిన,
మహాభటు డైన దుర్యోధనుని భుజస్తంభమును కలవకాడతో పోల్చుట అను
చితము ఇట్లు చేయుటచేత వాక్యార్థం ఏదో వేళాకోళంగా కూర్చినట్లు కనబడు
తూన్నది.
వి. &quot;వా పుంపి పద్మం నలినమరవిన్దం మహోత్పలమ్&quot; అని అమ
రంలో చెప్పిన ప్రకారము 'మహోత్పలము' అనగా పద్మము. అందుచేత
•కువలయనాల' అనే క్షేమేంద్రుని వివరణము చింత్యము. 'కువలయం '
అనగా కలవ. &quot;స్యాదుత్సలం కువలయమ్&quot; అని అమరుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>13al9laty7vbn0ymld4z4wu3vpntb5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/37</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228521</id>
    <revision>
      <id>584921</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 ఔచిత్య విచారచర్చా ప్రబద్ధార్థేచిత్యం దర్శయి: తుమాహ:- ఉచితార్థ విశేషేణ ప్రబద్ధార్థః ప్రకాశ్యతే గుణప్రభావభవ్యేన విభవేనేవ సజ్జనః. 1B అమ్లానప్రతిభాప్రకర్ష్త్ప్రేక్షి తేన...'</comment>
      <origin>584921</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3231" sha1="bkwqx5roy2tssw10wqmiowzpldvn454" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14
ఔచిత్య విచారచర్చా
ప్రబద్ధార్థేచిత్యం దర్శయి: తుమాహ:-
ఉచితార్థ విశేషేణ ప్రబద్ధార్థః ప్రకాశ్యతే
గుణప్రభావభవ్యేన విభవేనేవ సజ్జనః. 1B
అమ్లానప్రతిభాప్రకర్ష్త్ప్రేక్షి తేన సకల ప్రబద్ధాప్యాయిపీ-యూష
వర్షణ సముచితార్థ విశేషేణ మహాకావ్యం స్ఫురదివచమత్కా
రితామాపద్యతే. యథా కాలిదాసస్య :-
ప్రబంధార్థము యొక్క ఔచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.
&quot;గుణాల ప్రభావమునుపట్టి పూజ్యమైన పైభవముచేత సజ్జనుడు ప్రకాశింప
చేయబడినట్లుగా, ప్రబంధార్థము ఉచితమైన అర్థవిశేషముచేత ప్రకాశింపచేయు
బడును.&quot; వసివాడని ప్రతిభాప్రకర్షలచేత ఊహింపబడినదీ, ప్రబంధాన్నంతనీ
తృప్తిపరచే అమృతవర్షమూ అయిన సముచితమైన అర్థవిశేషముచేత
మహాకావ్యము సజీవమువలె (స్ఫురదివ) చమత్కారజనకము అగును. ఉదా-
కూరణకు కాలిదాసుని శ్లోకము.
9. జాతం వం శే భువనవిదితే పుష్కలావర్త కానాం
జానామి త్వాం ప్రకృతిపురుషం కామరూపం మహోనః.
తేనార్థిత్వం త్వయి విధివశాదూర బన్దురతో హం
యాజ్ఞో మోఘా వరమధిగుణే నాధమే లబ్ధకామా.
(మేఘదూతం–6)
'అత్ర అచేతనస్య చేకనాధ్యారోపేణ మేఘస్య దౌత్య యోగ్య
తాధానాయ ప్రథితపుష్క రావర్త క పర్జన్య వంశ్యత్వమ్ అమాత్య
ప్రకృతి): పత్వం చ యదుపన్యస్తం తేన సమస్త ః ప్రబద్ధస్య అభిధాన
తోత్ప్రేక్షి తేతి వృత్త రుచిరతరస్యనిరతిశయమా చిత్యమ్ ఉద్ద్యోతితమ్.
“నీవు లోకప్రసిద్ధమైన పుష్కరావర్తకమేఘాలవంశములో పుట్టిన
వాడ పనీ, కామరూపుడ వనీ, దేవేంద్రుని ప్రకృతిపురుషుడ వనీ, నేనెరుగు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bkwqx5roy2tssw10wqmiowzpldvn454</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228522</id>
    <revision>
      <id>584922</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 15 దును. అందుచేతనే, దైవవశముచేత బంధువుకు (ప్రియురాలికి దూరమైన నేను నీ దగ్గరకు సాహాయ్యార్థినై వచ్చినాను. గుణవంతుని యాచించుట, అది ఒకవేళ సఫలము కాకపోయినను, మంచ...'</comment>
      <origin>584922</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="4bu44tv6u4cgadox9io73paiby6ysbp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
15
దును. అందుచేతనే, దైవవశముచేత బంధువుకు (ప్రియురాలికి దూరమైన
నేను నీ దగ్గరకు సాహాయ్యార్థినై వచ్చినాను. గుణవంతుని యాచించుట, అది
ఒకవేళ సఫలము కాకపోయినను, మంచిదే, సఫలమైనాకూడా అధముని
యాచించుట మంచిదికాదు&quot;.
వి. కామరూపం = ఇష్టము వచ్చిన రూపము ధరించగలిగినవారు.
ప్రకృతి పురుషం — ప్రధానపురుషుడు లేదా అష్టప్రకృతులలో ఒకడైన అమా
తుడు.
ఇచట అచేతనమైన మేఘానికి దౌత్యయోగ్యత్వమును కల్పించుట
కొరకు ఆతనికి చేతసత్వమును ఆరోపించి, అతడు ప్రసిద్ధమైన పుష్కరా
వర్తక మేఘాలవంశములో జన్మించినాడనీ, దేవేంద్రుని అమాత్యరూపుడైన
ప్రకృతిపురుషు డనీ చెప్పబడినది. ఇలా చెప్పుటచేత అభిధానంగా (మొత్తం
కావ్యానికి &quot;మేఘదూతం' అనే పేరుగా ఊహింపబడిన ఇతి వృత్తము
చేత చాలా అందంగా ఉన్న మొత్తము ప్రబంధమునకంతకును నిరతిశయ
మైన (అత్యధికమైన) ఔచిత్యము సూచితమైనది.
యథా వా భవభూతేః :-
(నేపథ్యే) 10. యోయమశ్వః పతాకేయమథవా వీరఘోషణా
సప్త లోకై కవీరస్య దశకణ్ణకులద్విషః,
(ȧ. . 427)
లవః :- (సగర్వమివ) ఆహో సన్తాపనాన్యక్ష రాణి! భోభోః!
శ్రీమక్షత్రియా భూమిః యదేవముద్దోష్యతే (విహస్య) ఆః కిం నామ
స్ఫురన్తి శస్త్రాణి ధనురారోపయన్)
11. జ్యాజిహ్వయా వలయితోత్కటకోటి దంష్ట్ర
ముద్గారిఘోరఘనఘర్ఘ రఘోష మేతత్
గ్రాసప్రసక్త హసద నకవక్త్రయస్త్ర
జృమ్భావిడమ్బివికటోదరమస్తు చాపమ్
(ఉ. రా. 429)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4bu44tv6u4cgadox9io73paiby6ysbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228523</id>
    <revision>
      <id>584923</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 ఔచిత్యవిచారచర్చా అత్రార్ధే రామాయణక థాతిక్ర మేణ నూతనో త్ప్రేక్షితా రామ తనయస్య సహజవిక్రమానుసారిణీ శౌర్యోత్కర్షభూమిః పరప్రతాప స్పర్శాసహిష్ణుతా ప్రబద్ధస్య రసబన్ధు రామ...'</comment>
      <origin>584923</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3104" sha1="r6uvocj11xp2qssssp1wwtvwvvdk3db" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16
ఔచిత్యవిచారచర్చా
అత్రార్ధే రామాయణక థాతిక్ర మేణ నూతనో
త్ప్రేక్షితా రామ
తనయస్య సహజవిక్రమానుసారిణీ శౌర్యోత్కర్షభూమిః పరప్రతాప
స్పర్శాసహిష్ణుతా ప్రబద్ధస్య రసబన్ధు రామాచిత్యచ్ఛాయాం ప్రయ
చ్ఛతి..
లేదా మరొక ఉదాహరణము భవభూతినుంచి ఎట్లనగా :- &quot; ( నేవ
థ్యంలో )&quot;. &quot;ఈ అశ్వము, సప్తలోకాలలో ఏకైక వీరుడును, రావణ
వంశానికి శత్రువును, అయిన శ్రీరాముని పతాక లేదా వీరఘోషణ&quot;
లవుడు:- (సగర్వంగా) ఏమిది! ఈ మాటలు చాలా సంతాపకరంగా ఉన్నవి.
ఓయీ భూమి మీద క్షత్రియులే లేకుండా పోయినా రని అనుకొనుచున్నారా
ఏమి, ఈ విధముగా చాటించుచున్నారు (నవ్వి) అహో! ఆయుధాలు అదురు
తున్నాయి. (ధనస్సును ఎక్కు పెడుతూ)
“నారి అనే నాలుకచే చుట్టబడిన అగ్రభాగము లనే కోఱలుగలది.
ఘోరమైన మేఘధ్వని వలె ఘర్ఘరధ్వని చేయుచున్నదీ, (అందుచేతనే)
శ్రేణ్చుచున్నదీ (ఉద్గారి,) (భూతాలను) మ్రింగడానికి ఉపక్రమించిన, అట్ట
హాసం చేయుచున్న యముని ముఖయంత్రముయొక్క ఆవులింతను అనుక
రించుచున్నదీ అయిన ధనస్సు వికటమైన మధ్యభాగం కలదిగా అగుగాక&quot;.
అర్థంలో రామాయణకథను అతిక్రమించి క్రొత్తగా
ఊహింపబడినదీ, లవుని సహజపరాక్రమమును అనుసరించునదీ, శౌర్యో
'త్కర్షకు స్థానమూ అయిన ఇతరులు ప్రతాపాన్ని సహించకపోవుట అనునది
ప్రబంధానికి రససుందరమైన ఔచిత్యశోభను సంపాదిఁచుచున్నది.
న తు యథా రాజ శేఖరస్య:-
&quot;రావణః-
13. యతార్వతీపాఠకచ గ్రహణ ప్రవీణీ
స్థాణా స్థితం పురభిదః శరదాం సహస్రమ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r6uvocj11xp2qssssp1wwtvwvvdk3db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228524</id>
    <revision>
      <id>584924</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔ చి త్య వి చా ర చ ర్చా గీర్వాణసారక ణనిర్మితగాత్రమత్ర 17 తన్మైథిలీ క్రియధసం ధను రావిరస్తు. (బా. రా.1.89 ) ఆరు సమమగర్భ సంభవయా సీతయా”. అత్ర - &quot;ఆవిరస్తు సమం సీతయా”తి జనకరాజేన యదుచ్యతే, త...'</comment>
      <origin>584924</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="4id0jw6qaoidkv1vnnysishcnzshhqm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔ చి త్య వి చా ర చ ర్చా
గీర్వాణసారక ణనిర్మితగాత్రమత్ర
17
తన్మైథిలీ క్రియధసం ధను రావిరస్తు. (బా. రా.1.89 )
ఆరు సమమగర్భ సంభవయా సీతయా”. అత్ర
-
&quot;ఆవిరస్తు సమం సీతయా”తి జనకరాజేన యదుచ్యతే, తేనాస్య
పిశితాశనాయ తనయా ప్రతి పాదన మభిరుతమివోపలక్ష్యతే. న చైత
ద్విద్మః కథం భవ్యభూతా కుసుమకోమలాజీ పురుషాదాయ ప్రతి
పాద్య తే; ఇత్యనౌచి త్యేన ప్రసిద్ధేశ వృత్త వైపరీత్యం పరం హృదయ
విసంపాదమాదధాతి.
ఐతే రాజశేఖరునిది మాత్రము ఉదాహరణముగా గ్రహించకూడదు.
అది ఎట్లనగా-
&quot;రావణుడు:-
ఏ ధనుస్సు బలాత్కారముగా పార్వతికొప్పు పట్టుకొనకలిగిన పురాం
తకుని కూ న్తములోవేయిసంవత్సరాలపాటు ఉండెనో, ఏది దేవతల సొరకణ
ములతో నిర్మింపబడెనో, మైథిలిని కొనే ధన మైన ఆ ధనుస్సు నా ఎదుటకు
వచ్చుగాక&quot;.
జనకుడు:- అయోనిజ మైన సీతతో కూడా (ఆధనస్సు) ఎదుటకు
వచ్చుగాక.
ఇక్కడ జనకుడు &quot;ఆవిరస్తు సమం సీతయా&quot; అని చెప్పుటనుపట్టి,
తన కుమార్తెను ఆ పిశితాశనునికి ఇచ్చుట అతనికి అభిమతమే అన్నట్లు కన
బడుచున్నది. భక్ష్యమైన కుసుమకోమలాంగి యైన ఆమె ఆ మనుష్యభక్ష
కునికి భక్ష్యముగా ఎలా సమర్పింపబడుచున్నదో మాకు అర్థము అపడంలేదు.
ఈవిధముగా కొట్టవచ్చినట్లు కనపడుచున్న (ప్రసిద్ధేన) అనౌచిత్యముచేత
(ఆతని ప్రవర్తనలోని వైపరీత్యము (లేదా కథలోని వైపరీత్యము) హృద
యానికి ఏమాత్రమూ నచ్చడం లేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4id0jw6qaoidkv1vnnysishcnzshhqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228525</id>
    <revision>
      <id>584925</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 ఔచిత్యవిచారచర్చా కావ్యగుణముతో తీవ్రత్వమును పొంది, వేయి రేట్లుగా విక్రమౌచిత్యరూప మైన గౌరవమును కలిగించుచున్నది. 15. :- యథా వా బాణభట్టస్య : హారో జలార్ద్రవసనం సలినీదలాని ప్రా...'</comment>
      <origin>584925</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2989" sha1="q0fgtyb04dxnk8wstx76hl8qnouvh8c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20
ఔచిత్యవిచారచర్చా
కావ్యగుణముతో తీవ్రత్వమును పొంది, వేయి రేట్లుగా విక్రమౌచిత్యరూప
మైన గౌరవమును కలిగించుచున్నది.
15.
:-
యథా వా బాణభట్టస్య :
హారో జలార్ద్రవసనం సలినీదలాని
ప్రాలేయశీకరముచస్తూ హీనాంశుభాసః
యస్యేన్దనాని సరసాని చ చన్దనాని
నిర్వాణమేష్యతి కథం స మనోభ వాగ్నిః
ఆత్రి నిసలమ్బభరథగ్న ధైర్యాయాః కాదమ్బర్యా
15
హన్యథా వర్ణనా మాధుర్య సౌకుమార్యాదిగుణయోగేన, పూర్ణేన్దు
వదనేన ప్రియంవద త్వేన హృదయానన్దదాయినీం డయితతమ తా
మరియొక ఉదాహరణము బాణ
బాణభట్టుది ఎట్లనగా :-
&quot;హారమూ తడిసిన వస్త్రమూ, తా రాకులూ, మంచుతుంపరలను
వర్షించే చంద్రకిరణాలూ, సరస మైన చందనమూ - ఇవన్నీ ఏ మన్మథాగ్నికి
ఇంధనాలుగా ఉపయోగపడునో అట్టి మన్మథాగ్ని ఎట్లు శాంతిచగలదు?&quot;
ఇక్కడ వియోగభారముచేత ధైర్యము కోల్పోయిన కాదంబరివిరహవ్యథా
వర్ణనము పూర్ణేందువదన యైన సుందరి ప్రియంగా కూడా మాటలాడుటచేత
హృదయానందమును కలిగించుచు ఏ విధముగా ప్రియతమ అగునో అదే
నిధముగా మాధుర్యమూ, సౌకుమార్యమూ అనే గుణాలు ఉండుటచేత హృద
యానందకర మైన ప్రియతమత్వమును కలిగించుచున్నది.
వి. విరహవర్ణనమే సహజముగా మనోహరముగా ఉండును. దానికి
తోడు మాధుర్యాదిగుణములు కూడా చేరినట్లైతే ఆవర్ణన అత్యంతమనో
హరముగా ఉండును. సహజసౌందర్యవతి యైన లలన ప్రియాలాపనిపుణ
కూడా అయినట్లైతే ఆమె మనోహరత్వము నిరతిశయంగా ఉండును కదా?&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q0fgtyb04dxnk8wstx76hl8qnouvh8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228526</id>
    <revision>
      <id>584926</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 ఔచిత్యవిచారచర్చా న తు యథా చన్ద్రకస్య :- యుద్ధేషు భాగ్యచపలేషు న మే ప్రతిజ్ఞా దైవం నియచ్ఛతి జయం చ పరాజయం చ ఏషైవ మే రణగతస్య సదా ప్రతిజ్ఞా పశ్యన్తి యన్న రిపవో జననం హయానామ్. 21 అత...'</comment>
      <origin>584926</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2744" sha1="0fyoudr3r97zprp2yqdxg9hgw3pogyl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16
ఔచిత్యవిచారచర్చా
న తు యథా చన్ద్రకస్య :-
యుద్ధేషు భాగ్యచపలేషు న మే ప్రతిజ్ఞా
దైవం నియచ్ఛతి జయం చ పరాజయం చ
ఏషైవ మే రణగతస్య సదా ప్రతిజ్ఞా
పశ్యన్తి యన్న రిపవో జననం హయానామ్.
21
అత్ర క్షత్రవృత్తి రివౌజపా కావ్యగుణేనాస్పృష్టా సుభ
టోక్తి రుచితార్థాపి తేజోజీవిత విరహితా దుర్గతగృహదీపశిఖేవ మద్దా
యమానా న విద్యోతితే.
ఐతే ఈ చంద్రకుని శ్లోకము ఉదాహరణముగా గ్రాహ్యము కాదు;-
“అదృష్టాన్ని పట్టి చంచలముగా ఉండే (లేదా అదృష్టము వలె చ
లముగా ఉండే) యుద్ధాల విషయములో నేనే తప్పక జయించెదనవి) నేను
ప్రతిజ్ఞ చెయ్యను. జయాన్నైనా. పరాజయాన్నైనా ఇచ్చేది దైవమే యుద
భూమిలో ఉన్నప్పుడు నేను ఈ ఒక్క ప్రతిజ్ఞ మాత్రమే చేయుదును. శత్రు
వులు నా గుఱ్ఱాల వెనకభాగమును ఎన్నటికిని చూడజాలదు. అనగా నేనెన్న
డును వెన్నిచ్చి యుద్ధభూమి నుంచి పారిపోవుట అనేది ఉండదు.&quot;
ఈ సుభటోక్తి లోని అర్థము ఉచితముగానే ఉన్నను. ఓజస్సు (ప్రతా
సం) లేని క్షత్రియవృత్తి వలె. ఓజస్సు అనే కావ్యగుణము లేకపోవుటచే
దరిద్రుల ఇండ్లలోని దీపమువలె, జీవితమైన తేజస్సు లేక, మిణుకు మిణుకు
మంటూ ఉన్నది.
యథా వా రాజ శేఖరస్య:-
17. ఏతస్యాః స్మరసంజ్వరః కరతలస్పరైః పరీక్ష్యో న యః
స్నిగ్ధానాపి జనేన దాహభయతః ప్రస్థంపచః పాథసామ్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0fyoudr3r97zprp2yqdxg9hgw3pogyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228527</id>
    <revision>
      <id>584927</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 13. ఔచిత్య విచారచర్చో యథా వా కాలిదాసస్య:- &quot;ఊరుమూలన మార్గ ప్కభిస్తత్ క్షణంహృతవిలోచనో పొససః ప్రశిథీలస్య సంయుతం కుర్వతీం ప్రియతమామ వారయత్.” (కు. సం. 887) అ తొమ్బికాసమ్భోగవర్ణనే పా...'</comment>
      <origin>584927</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="s1t3mf5vs0hy3uo7o6jj552trbh0498" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18
13.
ఔచిత్య విచారచర్చో
యథా వా కాలిదాసస్య:-
&quot;ఊరుమూలన మార్గ ప్కభిస్తత్ క్షణంహృతవిలోచనో
పొససః ప్రశిథీలస్య సంయుతం కుర్వతీం ప్రియతమామ
వారయత్.”
(కు. సం. 887)
అ తొమ్బికాసమ్భోగవర్ణనే పామర నారీసముచిత నిర్ల జ్ఞసజ్ఞ
నఖ రాజవిరాజితో ఈమూలహృతవిలోచనత్వం త్రిలోచనస్య భగవత
స్త్రీజగద్గురోర్యదుక్తం తేనాశౌచిత్యమేవ పరం ప్రబద్ధార్థ ః పుష్ణాతి .
అనేచిత్యానికి ఉదాహరణముగా కాలి వాసు చేసిన వర్ణన ఎట్లనగా :-
*ఊరుమూలము పైన ఉన్న నఖక్షతాల పంక్తులచేత అప్పుడే ఆకర్షింపబడిన
నేత్రాలు గల శివుడు శిధిలమైన వస్త్రమును కట్టుకొనుచున్న ప్రమురాలిని
నివారించినాడు.
ఈ అంబికాసంభోగవర్ణనఘట్టంలో త్రిజగద్గురువైన భగవంతు
డైన త్రిలోచనుని నేత్రాలు పామరస్త్రీల విషయములో మాత్రమే సముచితముగా
ఉండే రీతిలో నిర్లజ్జంగా కనబడేటట్లు చేయబడిన, (నజ్జ) నఖరాజులచే
ప్రకాశించుచున్న ఊరమూలము చేత ఆకర్షింపబడినట్లు వర్ణించుటచేత ఈ
ప్రబంధారం ఎక్కువ అనౌచిత్యమును మాత్రమే పోషించుచున్నది.
మూ. గుణోచిత్యం దర్శయితుమాహ:-
ప్రస్తు తార్ధోచిత: కావ్యే భవ్యకి సౌభాగ్యవాన్' గుణః
స్యన్దతీన్దురివానన్దం సంభోగా వసరోదితః.
14
ప్రస్తుతస్యార్ధ స్యాచిత్యేన ఓజః ప్రసాదమాధుర్య సౌకుమార్యాదలక్షణో
గుణః కావ్యే భవ్యః సౌభాగ్యవత్తామవాప్తః సహృదయానన్దసన్గోహమిన్దురివ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s1t3mf5vs0hy3uo7o6jj552trbh0498</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228528</id>
    <revision>
      <id>584928</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా స్యన్దతి, యథా భట్టనారాయణన్య :- గుణాచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు:- 19 కావ్యములో ప్రస్తుతమైన అర్ధానికి అనుగుణముగా ఉండునదీ, (అందుచేతనే) తగినదై సుందరముగా...'</comment>
      <origin>584928</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="rrhrmmkrktofgw76s451rmi9dnybaru" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
స్యన్దతి, యథా భట్టనారాయణన్య :-
గుణాచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు:-
19
కావ్యములో ప్రస్తుతమైన అర్ధానికి అనుగుణముగా ఉండునదీ, (అందుచేతనే)
తగినదై సుందరముగా ఉండునదీ అయిన గుణము, సంభోగసమయములో
ఉదయించిన చంద్రుడువలె ఆనందమును ఒలుకబోయుచున్నది.
ప్రస్తుత మైన అర్థానికి ఉచిత మైన పద్ధతిలో (కూర్చిన) ఓజస్సు,
ప్రసాదము, మాధుర్యము, సౌకుమార్యమూ ఇత్యాదిరూపంలో ఉండే గుణము
కాన్యములో పూజ్యమై (భవ్య) సౌందర్యమును పొందినదై. చంద్రబింబము
వలె, సహృదయులకు ఆనందసందోహమును స్రవింపచేయును. ఉదాహర
ణకు భట్టనారాయణుని శ్లోకము -
14.
మహాప్రలయమారుతముభిత పుష్క రావర్తక
ప్రచణమనగర్జితప్రతిరవానుకారీ ముహుః
రవః శ్రవణ భై రపః స్థగితరోదసీక న్దరః
కుతోఒద్య సమరోద ధేరయమభూత పూర్వః పురః
(వే. సం.84)
అత్ర ఓజస్వినః భటముకుటమణేరశ్వత్థామ్న: స్ఫూర్షదూర్జిత
ప్రతాపానురూపం వాక్యమోజసా కావ్యగుణేన ఉదగ్రతామవాప్తం
సహస్రగుణమిన విక్రమాచిత్య గౌరవమావహతి.
&quot;మహాప్రలయవాయుపుచేత క్షోభ పెట్టబడిన పుష్కరావర్త కమేఘాల
ప్రచండ మైన గంభీర మైన ఉరుముల ప్రతిధ్వనివలె ఉన్నదీ, వినుటకు
భయంకరమైనదీ, భూమ్యాకాశమధ్యగును కప్పివేయుచున్నది. ఇదివర
కెన్నడూలేనిదీ అయిన ఈ ధ్వని యుద్ధసముద్రమునుంచి బయలుదేరు
చున్నది ఏమి కారణమో !&quot;
ఇచట ఓజఃశాలియు, భటకిరీటరత్నమూ అయిన అశ్వత్థామవాక్యము,
విజృంభించుచున్న ఆతని అత్యధికప్రతాపానికి అనుగుణమై ఓజస్సు అనే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rrhrmmkrktofgw76s451rmi9dnybaru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228529</id>
    <revision>
      <id>584929</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 ఔచిత్యవిచారచర్చా నిర్వీర్యీకృతచన్దనౌషధనిధౌ తస్మింస్త డత్కారిణో లాజస్ఫోటనుమీ స్ఫుటని మణయః సర్వేఒపి హార ప్రజామ్ 17. (బా. రా. 511.) &quot; అత్రవిరహవిధుర రమణీమనోభవావస్థానురూపం మాధుర...'</comment>
      <origin>584929</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3138" sha1="1jyee5gjab1bzy111xp0j7zkwhv5isy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22
ఔచిత్యవిచారచర్చా
నిర్వీర్యీకృతచన్దనౌషధనిధౌ తస్మింస్త డత్కారిణో
లాజస్ఫోటనుమీ స్ఫుటని మణయః సర్వేఒపి హార
ప్రజామ్ 17.
(బా. రా. 511.)
&quot;
అత్రవిరహవిధుర రమణీమనోభవావస్థానురూపం మాధుర్య
ముత్సృజ్య “తడత్కారిణో లాజస్ఫోటం స్ఫుటని &quot; ఇతో
స్ఫూర్జి తోర్జితస్వ భావాధివాసితా సూకి క్తి రావణ్య పేశీలతను ర్లలితలల
నేవ పరుష భాషిణీ ఝటిత్యనౌచిక్యం చేతసి సంచారమతి.
(గుణానౌచిత్యమునకు) మరొక ఉదాహరణముగా రాజశేఖరుని శ్లోకము
ఎట్లనగా:-
&quot;చేతులు ఎక్కడ కాలునో అనే భయముచేత, సఖీజనము కూడా
ఈమె మన్మథతావమును, చేతులతో స్పృశించి పరీక్షించుటకు భయపడు
తున్నారు. కుంచాల కొలది నీళ్ళను మరిగింపచేసేదిగా ఉన్నది ఈ తాపము.
దీని విషయములో చేసిన చందనౌషధప్రయోగము నిర్వీర్యము అయిపోయి
నది. హారాలలో ఉన్న మణులు పేలాలు పేలినట్లు టపటపా పేలిపోతున్నవి.
ఇక్కడ- విరహముతో బాధపడుచున్న రమణియొక్క మన్మథావస్థను
వర్ణించుటకై అనురూపమైన మాధుర్యగుణమును విడిచిపెట్టి, “తడత్కారిణః
లాజస్ఫోటం స్ఫుటని&quot; వంటి ఓజః స్ఫూర్జితములైన పదాల ప్రయోగముచేత
ఓజోభరిత మైన ఈ సూక్తి లావణ్యముతో మనోహరమైన శరీరముగల లలిత
లలన పరుషముగా మాటలాడినచో ఏ విధంగా అనుచితముగా కనబడునో
అదే విధముగా ఇది చాలా అనుచితముగా ఉన్నదే అన్న భావమును
మనస్సులో కలిగించుచున్నది.
కా.
ఆలఙ్కారౌచిత్యం దర్శయితుమాహ:-
అజ్ఞాచిత్యవతా సూక్తి రలఙ్కారేణ శోభతే.
వీన స్తవస్థి తేనేవ హా రేణ హరిణేక్షణా,
15&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1jyee5gjab1bzy111xp0j7zkwhv5isy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228530</id>
    <revision>
      <id>584930</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 23 ప్రస్తుతార్థస్యౌచిత్యేన ఉపమో! త్పే రూపకాదినాలణ్కా- &quot;రేణ సూక్తి శ్చ కాస్త్రి, కామినీవ ఉచ్చకువచుమ్బినా రుచిరముక్తా- కలా. అలంకాలోచిత్యమును చూపుటకై చెప్ప...'</comment>
      <origin>584930</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="rm4g64c6lchqgk59zd92uwa2eswkw92" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
23
ప్రస్తుతార్థస్యౌచిత్యేన ఉపమో! త్పే రూపకాదినాలణ్కా-
&quot;రేణ సూక్తి శ్చ కాస్త్రి, కామినీవ ఉచ్చకువచుమ్బినా రుచిరముక్తా-
కలా.
అలంకాలోచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు! -
&quot;హరిణేక్షణ దీన నసాభోగముమీద ఉన్న హారముతో ప్రకాశించినట్లు,
సూర్తి అర్థానుగుణముగా కూర్చిన అలంకారముతో శోభించును.”
ప్రస్తుత మైన అర్థానికి ఉచితముగా ఉండే పద్ధతిలో కూర్చిన
ఉపమా- ఉత్ప్రేక్షా - రూపకాద్యలంకారాలతో, ఉన్నత కుచతటము మీద ఉన్న
హారముతో కామిని వలె, సూక్తి చాలా అందముగా ఉండును.
యథా శ్రీహర్ష స్యః-
18. విశ్రాన విగ్రహకథో రతిమాన్ జనస్య,
చిత్తే వసన్ ప్రియవస్త ఏవ సాక్షిత్,
పర్యుత్సుకో నిజముహోత్సవదర్శనాయ
ఐత్చేశ్వరః కుసురుచాప ఇవాభ్యు పై తి.
(00218
అత్ర వత్సేశ్వరస్య కుసుమచాపేన ఉపమా కృష్ణారావసరిస
రసచారుతర ఆమాచి త్యేన కామపి చేతశ్చముత్కా….రిణీమావిష్క
రోతి.
ఉదాహరణముగా శ్రీహర్షుని శ్లోకము ఎట్లనగా :-
విగ్రహకథ అనునది (శత్రువిరోధము) లేనివాడును, ఆనందము
కలవాడును, జనుల చిత్తాలలో నివసించువాడును, వసంతకుడు మిత్రుడుగా
కలవాడును అయిన వత్సరాజు, విగ్రహము, అనగా శరీరములేనివాడును,
రతితోకూడినవాడును. జనుల చిత్తములో వసించువాడును. వసంతర్తువు
మిత్రుడుగా కలవాడును తన మహోత్సవమును చూచుటకై వేడుకగలవాడును
అగు మన్మథుడువలె వచ్చుచున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rm4g64c6lchqgk59zd92uwa2eswkw92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228531</id>
    <revision>
      <id>584931</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 ఔచిత్య విచారచర్చా వి. ఇది మదనోత్సవసమయములో అంతఃపురమునకు వచ్చుచున్న వత్సరాజు వర్ణనము. &quot;విశాస్త్ర విగ్రహకథ&quot; మొదలైన విశేషణాలు ఇటు వత్సరాజుకు, అటు మన్మథునకు కూడా సంబంధించును...'</comment>
      <origin>584931</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3180" sha1="e71c5l0bd0tificcs4uzb5lco4tsj22" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24
ఔచిత్య విచారచర్చా
వి. ఇది మదనోత్సవసమయములో అంతఃపురమునకు వచ్చుచున్న
వత్సరాజు వర్ణనము. &quot;విశాస్త్ర విగ్రహకథ&quot; మొదలైన విశేషణాలు ఇటు
వత్సరాజుకు, అటు మన్మథునకు కూడా సంబంధించును.
ఇక్కడ వత్సరాజును కుసుమచావునితో పోల్చుట చాలా ఉచితముగా
ఉన్నదై చిత్తములో చమత్కారమును కలిగించుచు. శృంగారావసరములో
సరనమైన చారుత్వమును ఆవిష్కరించుచున్నది. అనగా నాయకుని మన్మ
థునితో పోల్చుట ప్రకృతమైన శృంగారరసానికి ఎంతో అనుగుణముగా
ఉండుటచేత ఇది (ఉపమా) అలంకారౌచిత్యానికి ఉదాహరణ మని అర్థము,
నతు యథా చన్దకస్య:
19.
ఖగ్యోక్షపై రక్త్ర స్త రుశిరసి దో లేవ రచితా
శివా తృష్ణాహారా స్వపితి రతిఖన్నేన వనితా.
తృష్ణార్తో గోమాయుః సరుధిరమనం లేఢీ బహుళో
బిలాన్వేషీ సర్పో హతగజకరాగ్రం ప్రవిశతి
అత్రానుచిత స్థాన స్థితాయాః పురుష పిశితతృప్త సుప్తాయాః శివా
యాః సురత కేలిక్లాస్త శాన్త యా విచ్ఛాయైనోపమా పరం వైపరీత్యం
ప్రకాశయతి.
36
ఐతే - అలంకారౌచిత్యానికి ఉదాహరణము ఈ చందకుని శ్లోకము
మాత్రము కాదు.
&quot;పక్షులు ఎగరవేసికొనిపోయిన పేగులచేత చెట్లమీద ఉయ్యాలలు
వ్రేలాడతీసినట్లు ఉన్నది, ఆహారముచేత తృప్తి చెందిన ఆడు నక్క రతి
చేత అలసట చెందిన వనిత వలె నిద్రపోవుచున్నది. దప్పికొన్న నక్క మాటి
మాటికివి రక్తంతో కూడిన కత్తిని నాకుచున్నది కన్నముకొరకై వెదకుచున్న
సర్పము చంపబడిన చచ్చిపడిఉన్న) ఏనుగుతొండము యొక్క అగ్రాన్ని
(రంధ్రములోనికి) ప్రవేశించుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e71c5l0bd0tificcs4uzb5lco4tsj22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228532</id>
    <revision>
      <id>584932</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిణారచర్చా 25 ఇక్కడ (శృంగారానికి) అనుచితమైన స్థానములో (రణభూమిలో) మనుష్యుల మాంసము తిని తృప్తిచెంది నిద్రపోవుచున్న నక్కను సురత కలిచేతఅలసిన కొంతతో పోల్చుట సౌందర్యవిహీ...'</comment>
      <origin>584932</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3092" sha1="surpxi2quqv0fw8cl41u65p3525wt6v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిణారచర్చా
25
ఇక్కడ (శృంగారానికి) అనుచితమైన స్థానములో (రణభూమిలో)
మనుష్యుల మాంసము తిని తృప్తిచెంది నిద్రపోవుచున్న నక్కను సురత
కలిచేతఅలసిన కొంతతో పోల్చుట సౌందర్యవిహీనమై చాలా విపరీతముగా
కనబడుచున్నది (అందుచేత ఇది అలంకారానౌచిత్యానికి ఉదాహరణము).
యథా వా మాలవరుద్రస్య :--
20.
అభిన న వమారోషస్వాదః కరీషతనూనపా
దసకలజనా శ్లేషక్రూర స్తుషారసమీరణః.
గలితవిభ వస్యా వాద్య ద్యుతిర్మసృణా రవే
ర్విరహీవనితాసక్త్రసమ్యం బిభర్తి నిశాకరః.
అత్ర కోమలకామినీకో పేన కరీషకృశాను. సాదృశ్యం శీత
సమయస్వాదుతయా హృదయ సంవాదసున్దర మప్యను చిత త్వేన సహ
పైవ చేతసః సజ్కో చమివాదధాతి.
అలంకారానౌచిత్యమునకు మరొక ఉదాహరణముగా మాటవరుద్రుని
శ్లోకము; ఎట్లనగా:-
(ఇది హేమఁతవర్ణనమై ఉండును ) పిడకనిప్పులో నూతనమైన
ప్రియాంగనారోషంలోని రుచివంటి రుచి ఉన్నది. మంచుతో కూడిన చల్లని
గాలి దుర్జనుల సంబంధమువలె క్రూరముగా ఉన్నది. &quot;సూర్యుని కాంతి
అధికారము పోయిన వాని ఆజ్ఞలె తీక్షత్వము లేకుండా ఉన్నది. చంద్రుడు
విరహముతో బాధపడుచున్న స్త్రీ యొక్క ముఖముతో సామ్యాన్ని వహించు
చున్నాడు.
ఇక్కడ కనిప్పును కోమల కామినీకోపంతో పోల్చుట, శీతకాల-
ములో రుచిగా ఉండుటను బట్టి కొంతవరకు హృదయసంవాదంచేత (హృద
యా.వికి నచ్చుటచేత) సుందరముగానే ఉన్నా అంత ఉచితముగా లేదు.
అందుచేత విన్న వెంటనే మనస్సుకు సంకోచమును కలిగించుచున్నట్లున్నది &quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>surpxi2quqv0fw8cl41u65p3525wt6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228533</id>
    <revision>
      <id>584933</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 ఔచిత్యవి చారచర్చా యథా వా రాజ శేఖరస్య:- పో 21. చితాచక్రం చన్ద్రః కుసుమధను షో దగ్ధవప్రషః కలఙ్కస్తత్రత్యః స్పృశతి మలినాఙ్గరకలనామ్. యదేతత్ సజ్యోతిర్ధరదలితకర్పూరధవలం మరుద్భి...'</comment>
      <origin>584933</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2929" sha1="hrszhuommnt9kgzi5qrcbt590ftjftg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;26
ఔచిత్యవి చారచర్చా
యథా వా రాజ శేఖరస్య:-
పో
21. చితాచక్రం చన్ద్రః కుసుమధను షో దగ్ధవప్రషః
కలఙ్కస్తత్రత్యః స్పృశతి మలినాఙ్గరకలనామ్.
యదేతత్ సజ్యోతిర్ధరదలితకర్పూరధవలం
మరుద్భిర్భస్మైతత్ ప్రసతి ప్రకీర్ణం దికి ది
అత్రాప్యాన స్దాసుధావస్యన్దసున్దరస్య ఇద్దోశ్చికా చక్రత్వమనుచిత
తయా కర్ణకటుకమాతఙ్కమివాతనోతి.
అలంకారానౌచిత్యమునకు మరొక ఉదాహరణముగా రాజశేఖరుని
శ్లోకము; ఎట్లనగా:-
ఈ చంద్రుడు కాల్చబడిన శరీరముగల మన్మథుని చక్రాకారమైన
చితి. చంద్రునిలో ఉన్న కలంకము మలినమైన అంగారత్వమును స్పృశించు
చున్నది. (అనగా మలినమైన అంగారము.) కొంచెము నలగగొట్టిన కర్పూ-
రమువలె తెల్లగా ఉన్న ఈ మంచికాంతి ఏది ఉన్నదో అది గాలిచే నలు-
దిక్కులా ఎగరగొట్టబడిన భస్మము.
వి. &quot;సజ్యోతి&quot;కి బదులు &quot;తజ్యోతిః” అనే పాఠము ఉన్నచో
యుక్తము. &quot;ఆ చంద్రునికాంతి&quot; అని అర్ధము.
ఇక్కడ కూడా ఆనందకరమైన అమృతవర్షముచేత సుందరమైన
చంద్రుని చితాచక్రముగా చిత్రించుట అనుచితముగా ఉండి, కర్ణకటు పై,
మనస్సుకు (అమంగళ శ్రవణంచేత) ఉద్వేగమును కలిగిఁచుచున్నది.
యోఒర్థస్తు హృదయసంవాదీ స యద్య నౌచిత్యస్పర్శలేశ
రహితస్త దధిక త రామలఙ్కారశోభాం పుష్ణాతి; యథా కార్పటికస్య:-
22. శ్రీ తేనోద్ధృషితస్య మాషళి మివచ్చినార్లవే మజ్జితః
శాన్తాగ్నిం స్ఫుటితాధరస్య ధమతః ముత్థామకణ్ణస్య మే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hrszhuommnt9kgzi5qrcbt590ftjftg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228534</id>
    <revision>
      <id>584934</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 2% నిద్రా క్వాపి విమానితేన దయితా సంత్యజ్య దూరం గతా సత్పాత్ర ప్రతిపాదితేవ వసుధా న శ్రీయతే శర్వరీ అత్రానౌచిత్యస్పర్శపరిహారేణ కేవలం హృదయసం వాద సౌన్దర్యమే...'</comment>
      <origin>584934</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="2mngwy9et0rltmufcskpvzq1llj8ijg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
2%
నిద్రా క్వాపి విమానితేన దయితా సంత్యజ్య దూరం గతా
సత్పాత్ర ప్రతిపాదితేవ వసుధా న శ్రీయతే శర్వరీ
అత్రానౌచిత్యస్పర్శపరిహారేణ కేవలం హృదయసం వాద
సౌన్దర్యమేవ స్వాదు తామాదధాతి.
ఐతే-హృదయసంవాది యైన అర్థము మాత్రము అనౌచిత్యస్పర్శ
లేశముకూడా లేకపోవుటచేత అలంకారశోభను అత్యధికముగా పోషించును.
ఉదాహరణకు కార్పటికుని శ్లోకము:-
==
&quot;నేను మినపకాయవలె చలిచేత గగుర్పాటు చెందిఉన్నాను. (శీతా
కాలంలో పంటకు వచ్చే మినప మొక్కల కాయలు పైన నూగుతో కప్పి
ఉన్నట్లు ఉన్నది నా శరీరం. &quot;శిమి&quot; = కంది, మినుము, పెసర మొదలైన
(గింజలుండే) కాయలు. చింతాసముద్రములో మునిగిపోవుచున్నాను. ప్రది
మెలు పగిలిపోయినవి. ఆరిపోయిన నిప్పును ఊదుచున్నాను. ఆకలికి
కంఠము ఎండిపోవుచున్నది. అవమానితురాలైన (కోపగించిన ప్రియురాలు
వలె నన్ను విడచి ఎక్కడికో వెళ్ళిపోయినది . సత్పాత్రకు దానముచేసిన
భూమి వలె రాత్రి తరగకుండా ఉన్నది.&quot;
ఇక్కడ అనౌచిత్యమేమీ లేకపోవుటచేత కేవలమూ హృదయసంవా
దము కలిగిన సౌందర్యమే (ఈవర్ణనలో) రుచిని పుట్టించుచున్నది.
రసౌచిత్యం దర్శయితుమాహ :-
కుర్వన్ సర్వాశయే వ్యాప్తి మాచిత్య రుచిరో రసః
మధుమాస ఇవాశోకం కరోత్యఙ్కరితం మనః
18
ఔచిత్యేన భ్రాజిష్ణుః కృష్ణారాజలక్షణో రసః సకలజనహృదయ
వ్యాపీ వసన్త ఇవాళో కతరుమఙ్కురితం మనః కరోతి.
రసౌచిత్యమును నిరూపించుటకై చెప్పుచున్నాడు:-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2mngwy9et0rltmufcskpvzq1llj8ijg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/51</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228535</id>
    <revision>
      <id>584935</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28. ఔచిత్య వీచారచర్చా ఔచిత్యముచేత రుచిరముగా ఉండే రసము అందరి కూృదయాలలోనూ వ్యాప్తిని పొంది, వసంతము అశోకమును అంకురింపచేపినట్లుగా మనస్సును అంకురింపచేయును. వి. మనస్సును అంకుర...'</comment>
      <origin>584935</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="tvajwp7sibyjn0f7u0nbtpolmh710qj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28.
ఔచిత్య వీచారచర్చా
ఔచిత్యముచేత రుచిరముగా ఉండే రసము అందరి కూృదయాలలోనూ
వ్యాప్తిని పొంది, వసంతము అశోకమును అంకురింపచేపినట్లుగా మనస్సును
అంకురింపచేయును.
వి. మనస్సును అంకురింపచేయుట అనగా మనస్సులో ఆనందంకు,
రాలను పుట్టించుట.
23.
యథా శ్రీహర్ష స్య :-
ఉద్దామోత్కలికాం విపాణురరుచం ప్రారబ్ధజృమ్యాం క్షణా
దాయానం శ్వసనోద
మైర విర లై రాతన్వతీమాత్మవః.
అద్యోద్యానలతామిమాం సమదనాం నార్మీనాన్యాం ధ్రువం
పశ్యన్ కోపనిపాటలద్యుతి ముఖం దేవ్యాః కరిష్యామ్యహమ్ ”
(రత్నా 2. 4.)
..ఆత్ర్యేని పలమ్భరూపస్య శృద్ధారరహస్య వాసవిదత్తాయామ
వేక్ష్యమాణస్య నవమాలికాలతాయా లలితవని తాతుల్యతయా విర
హావస్థారోపణేన నిత రామౌచిత్య రుచిరచమత్కారిణీ దీప్తిరుపపాదితా
ఉదాహరణకు శ్రీహర్షుని శ్లోకము:-
&quot;అధికముగా బయలుదేరిన మొగ్గలు కలదియు, తెల్లనికాంతికలదియు,
క్షణములో ప్రారంభించిన (కుసుమ) విజృంభణము కలదియు, అవిచ్ఛిన్న
ముగా ఉన్న వాయుప్రసారము చేత కదలిపోవుచున్నదియు, అయిన ఈ
ఉద్యానలతను. - మిక్కుటమైన వలపుకలదియు, పాలిపోయిన శరీరకాంతికల
ఓయు, క్షణకాలంలో ప్రారంభమైన ఆవులింతలు కలదియు, అవిచ్చిన్నము
లైన నిట్టూర్పులచేత తనకు ఆయాసమును కల్పించుకొనుచున్నదియు,
మన్మథుతో కూడినదియు, అయిన అన్యయువతిని వలె చూచుచు నేడు,
నేను తప్పక దేవిని కోపముచే ఎఱ్ఱవారిన ముఖముకలదానినిగా చేయగలను&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvajwp7sibyjn0f7u0nbtpolmh710qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/52</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228536</id>
    <revision>
      <id>584936</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 29 వి. ఈ శ్లోకము రత్నావళిలోనిది. దోహదప్రక్రియచేత పుష్పించిన నవమాలికాలతను చూచుటకై ఉద్యానమునకు వచ్చుచున్న రాజు అంటున్న మాటలు, ఈ శ్లోకములో నవమాలికాలతకూ, అన...'</comment>
      <origin>584936</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3198" sha1="6z044zjdnut8lzuwfior2rrd27smk23" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
29
వి. ఈ శ్లోకము రత్నావళిలోనిది. దోహదప్రక్రియచేత పుష్పించిన
నవమాలికాలతను చూచుటకై ఉద్యానమునకు వచ్చుచున్న రాజు అంటున్న
మాటలు, ఈ శ్లోకములో నవమాలికాలతకూ, అనురాగపతియైన అన్యకాంతకూ
సమన్వయించునట్లు విశేషణాలు కూర్చబడినవి. ఈ విధముగా ఉన్న నపమాలి
కను తదేకదృష్టితో చూచినట్లైతే ఈ విధముగా ఉన్న అన్యకాంతను చూచి
నట్లు భావించి దేవి కోపించును అని చమత్కారముగా అన్న వాక్యమిది.
ఇచట-నవమాలికాలత లలితవనితవలె ఉండుటచేత దానియందు
విరహావస్థను ఆరోపించి, దేవియైన వాసవదత్తలో కలుగనున్నట్లు భావింప
బడిన ఈర్ష్యా విప్రలంభశృంగారానికి ఎంతో ఔచిత్యముచేత సుందరమైన
దియు, చమత్కారమును, అయిన దీప్తి కూర్చబడినది.
వి కవి వాసవదత్త ఈర్ష్యావిప్రలంభముతో బాధపడ నున్నట్లు వర్ణింప
నున్నాడు. దానికి నాందిగా ఇక్కడ నవమాలికయందు అన్యనాయికాత్వమును
ఆరోపించి చేసిన ఈ వర్ణన ఆ విప్రలంభానికి దీప్తిని కలిగించుచున్నది.
అందుచే ఇది రసోచితముగా ఉన్న దని భావము.
21.
యథా వా కాలిదాసస్య :-
బాలేన్దు వ కాణ్యవికాసభావాద్బభు: పలాశాన్యతితో హితాని
సద్యో వసనేన సమాగతనాం నఖక్షరానీవ వనస్థలీనామ్
(కు. సం.3.29)
అత్ర పార్వత్యాం పరమేశ్వరస్య అభిలాషశృఙ్గరే వక్ష్యమాణే
ప్రధమముద్దీపనవిభావభూతస్య వసస్తస్య వర్ణనాయాం కాము
కాధ్యారోపేణ వనస్థలీలలనానాం కుటిలలోహిత పలాశకలికాభిర్న వసం
గమయోగ్యనఖక్షతాని ఉత్ప్రేక్షితాని పరమాచిత్యచారుతాం ప్రతి
పాదయన్తి .&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6z044zjdnut8lzuwfior2rrd27smk23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/53</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228537</id>
    <revision>
      <id>584937</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా మరియొక ఉదాహరణము కాలిదాసుది. ఎట్లనగా - పూర్తిగా విక సించకపోవుటచేత చంద్రకళవలె వంకరగా ఉన్నవియు, బాగాఎఱ్ఱనై నవియు ఆయిన పలాశపుష్పాలు అప్పుడే వసంతునితో సమాగ...'</comment>
      <origin>584937</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2939" sha1="8f1p6tp3djlnahui8o08jwxj9czdkr9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
మరియొక ఉదాహరణము కాలిదాసుది. ఎట్లనగా - పూర్తిగా విక
సించకపోవుటచేత చంద్రకళవలె వంకరగా ఉన్నవియు, బాగాఎఱ్ఱనై నవియు
ఆయిన పలాశపుష్పాలు అప్పుడే వసంతునితో సమాగమము చేసిన వనస్థణుల
(వనభూముల). నఖక్షతాలవలె ప్రకాశించినవి.&quot;
ఇక్కడ పరమేశ్వరునికి పార్వతి విషయములో అభిలాషశృంగారం
వర్ణింప నున్నాడు కవి. అంతకు ముందు ఉద్దీపనవిభావ మైన వసంతుని
వర్ణించే సందర్భములో ఆ వసంతునికి కాముకత్వమును ఆరోపించి, వంకర
గాను ఎఱ్ఱగాను ఉన్న మోదుగమొగ్గలను వనస్థలీలలనల నవసంగమసను
యములో ఏర్పడిన సంక్షతాలుగా ఉత్ప్రేక్షించుట ఔచిత్యముచేత ఎంతో
సౌందర్యమును కలిగించుచున్నది.
న తు యథా స్యైవ:-
25. వర్ణ ప్రకర్షే సతి కర్ణి కారం దునోతి నిర్గంధతయా స్మ చేతః
ప్రాయేణ సామగ్ర్యవిధా గుణానాం పరాఙ్మభి విశ్వసృజః
ప్రవృత్తి :
(కుసం 328)
అత్ర కేవలకర్ణి కారకుసుమవర్ణనమాత్రేణ విధాతృవాచ్యతా
గర్భేణైవ ప్రస్తుతశృఙ్గరానుపయోగినా తదుద్దీపనివిభావోచితం న
ఐతే ఈతడే రచించిన మరొక శ్లోకము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;కర్ణి కారపుష్పము మంచి రంగు ఉన్ననూ సువాసన లేకపోవుటచేత మనస్సును
బాధించుచున్నది. సాధారణముగా జగత్తును సృజించిన బ్రహ్మ యొక్క ప్రవృత్తి
గుడాలన్నింటినీ ఒక చోట కూర్చుట విషయంలో సరాజ్మఖముగా ఉండును
(బ్రహ్మ సాధారణముగా గుణాలన్నింటిని ఒక చోట కూర్చడు)&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8f1p6tp3djlnahui8o08jwxj9czdkr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228538</id>
    <revision>
      <id>584938</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 31 ఇక్కడ బ్రహ్మ యొక్క నింద గర్భమునందు గల కర్ణికారపుష్ప వర్ణన ప్రస్తుత మైన శృంగారవర్ణనకు అనుపయుక్తము అగుటచేత, ఆ శృంగారము యొక్క ఉద్దీపనవిభావమునకు తగినది...'</comment>
      <origin>584938</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3733" sha1="ftjjw86q2nvck4rs83xf10gtarj744k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
31
ఇక్కడ బ్రహ్మ యొక్క నింద గర్భమునందు గల కర్ణికారపుష్ప
వర్ణన ప్రస్తుత మైన శృంగారవర్ణనకు అనుపయుక్తము అగుటచేత, ఆ
శృంగారము యొక్క ఉద్దీపనవిభావమునకు తగినది ఏడియు చెప్పబడలేదు.”
వి. ఇక్కడ శృంగారసవర్ణనము ప్రస్తుతము. దానికి అనుగుణముగా
ఉండే విషయ మేమైనా చెప్పవలెను. కాని అప్రస్తుత మైన విధాతృనిందను
కూర్చుటవల్ల ప్రయోజనములేదు, కాన ఇది రసానౌచిత్యానికి ఉదాహరణము,
హాస్యరనే యథా మమ లావణ్యవతీనామ్ని కావ్యే -
సీధుస్పర్శభయాన్న చున్బుసి ముఖం కిం నాసికాం గూహసే
రే రే శ్రోత్రియతాం తనోషి విషమాం మద్దోఒసి వేశ్యాంవినా.
ఇత్యుక్త్వా మడఘూర్ణమాననయనా వాసన్తి కా మాలతీ
లీసస్యాత్రివసోః కరోతి బకులస్యేవాసవా సేచనమ్.
26.
అత్ర శ్రోత్రియస్యాత్రివసోరపవిత్ర సీధుస్పర్శశజ్కా సజ్కోచ
లీనస్య శుష్కనకులవృక్ష సేవ్య సరసతాపాదనాయ వేశవిలాసిన్యా
యదాసవాసేచనం తదఙ్గభూత శృఙ్గర రసాభాసస్పర్శేన హాస్యరసస్య
వరాసవస్యేవ సహకారరస వేధేన సచమత్కారమాచిత్య మాచినోతి,
హాస్యరసములో (రసౌచిత్యానికి ఉదాహరణము నేను రచించిన
&quot;లావణ్యవతి” అనే కావ్యములో ఎట్లనగా :-
(ఒక వేశ్య తన దగ్గరికి వచ్చిన శ్రోత్రియుని కొకనికి మధు సంస్కా
రం చేసిన ఘట్టము అయి ఉండును.) &quot;మద్య స్పర్శ ఎక్కడ కలుగుతుందో
అనే భయముచేత నీవు ముఖమును ముద్దుపెట్టుకొనుట లేదు: ఇలా ముక్కు
మూసుకొంటా వేమిటి: అరెరే: చెడ్డదైన శ్రోత్రియత్వమును చూపుతున్నావు.
వేశ్యాసంపర్కము లేకపోవుటచేత శుద్ధ జడుడువుగా ఉన్నావు &quot; అని అంటూ
మదముచేత తిరిగి పోవుచున్న కళ్ళుగల వాసన్తిక మాలశీలత క్రింద దాము
కుంటూన్న అత్రివసువుకు బకులవృక్షానికి చేసినట్లుగా మధ్యా సేధనాన్ని
(మద్యంతో తడుపుట) చేయుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ftjjw86q2nvck4rs83xf10gtarj744k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228539</id>
    <revision>
      <id>584939</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇక్కడ అపవిత్రమైన పద్యముయొక్క స్పర్శ కలుగుననే శంకచేత సంకోచము తో దాగిఉన్న శ్రోత్రియుడైన ఆత్రివసువుకి, శుష్క, మైన బొగడ చెట్టుకు వలె, సరసత్వమును సంపాదించ...'</comment>
      <origin>584939</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3448" sha1="ivjp5dp2omlicf930opt0uj3qq7xo3f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;82
ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇక్కడ అపవిత్రమైన పద్యముయొక్క స్పర్శ కలుగుననే శంకచేత
సంకోచము తో దాగిఉన్న శ్రోత్రియుడైన ఆత్రివసువుకి, శుష్క, మైన బొగడ
చెట్టుకు వలె, సరసత్వమును సంపాదించుటకొరకు వేశవిలాసిని మధ్యా సేచనము
చేసినది. ఇది. అంగమైన శృంగారరసాభాసము యొక్క స్పర్శచేత, సహ
కార(తీయమామిడి రసం చిలకరించుటచేత శ్రేష్ఠమైన ఆసవానికి క్రొత్త
రుచివచ్చి నట్లు హాస్యరసానికి చమత్కారభరిత మైన ఔచిత్యాన్ని కలిగించు
చున్నది .
వి. ఉత్తమమైన పర్మిన్యాదిజాతికి చెందిన స్త్రీ సిధుగండూష సేకం
(మద్యమును పుక్కిలిలో గ్రహించి దానితో తడుపుట) చేసినట్లైతే వక్తుల
వృక్షము అకాలములో పుష్పించునని కవిసమయము : -
27.
&quot;ఫ్రీణాం స్పర్శాత్రియఙ్గుర్వికనరి బకులః సధుగబ్లూష సేకాతో
పాదాఘాతాదశోకస్తి లకకురబకో వీక్ష ణాలిఙ్గనాధ్యామ్.
మన్దారో నర్మవాక్మాత్పటుమృదు హననాచ్చమ్పకో వక్త్రవాతాత్
చూతో గీతాన్ని మేరుర్వికసతి చ పురో వర్తనాత్కర్ణి కారు”
యథా వా మమ లావణ్యవత్యామేన:-
మార్గే కేతకసూచిభిన్న చరణా సీత్కారిణీ కేరలీ
రమ్యం రమ్యమహో పునః కురు విజేనేత్యర్థితా సస్మితా.
కాన్తాద న చతుష్క నిమ్భితశక్తిజ్యోత్స్నాపన క్షణం
ధూర్తాలోకసలజ్జితేవ తనుతే మన్యే ముఖాచ్ఛాదనమ్.
అత్రాపి హాస్యరసస్య కుటిలవిటనర్మోక్తి వచ నౌచిత్యేన శృఙ్గర
రసాభాసాధివాసితస్య సచమత్కారః పరః పరిపోషః సమున్మిషతి.
నా లావణ్యవతిలోనే మరియొక ఉదాహరణము, ఎట్ల?గా—
&quot;మార్గములో మొగలిముల్లు పాదానికి
సీత్కారము చేస్తూన్న ఒక కేరలదేశకాంత
గ్రుచ్చుకొని “స్స్&quot; అని
&quot;సెబాస్ : చాలా బాగున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ivjp5dp2omlicf930opt0uj3qq7xo3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228540</id>
    <revision>
      <id>584940</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అని 33 ఔ చి త్య వి చా ర చ ర్చా చాలా బాగున్నది: మళ్ళీ ఇంకొకమాటు అను&quot; అంటూ ఆ ప్రక్కనే ఉన్న విటుడు కోరగా, చిరునవ్వు నవ్వుతూ, ఆ ధూర్తుడు చూచుటచేత సిగ్గు పడినదా అన్నట్లు, నాలుగు మునిప...'</comment>
      <origin>584940</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="2kkff7etdvs4b0jto1y4eknf3rbeqah" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అని
33
ఔ చి త్య వి చా ర చ ర్చా
చాలా బాగున్నది: మళ్ళీ ఇంకొకమాటు అను&quot; అంటూ ఆ ప్రక్కనే
ఉన్న విటుడు కోరగా, చిరునవ్వు నవ్వుతూ, ఆ ధూర్తుడు చూచుటచేత సిగ్గు
పడినదా అన్నట్లు, నాలుగు మునిపళ్ళమీద ప్రసరించిన వెన్నెల అనే
వస్త్రంతో, క్షణకాలముపాటు, ముఖము కప్పుకొనుచున్నదని ఇక్కడ
కూడా కుటిలుడైన విటుని నర్మోక్తుల ఔచిత్యముచేత, శృంగారరసాభాసము
చేర్చుటచే ఏర్పడిన నువాసన గల హాస్యరసానికి చమత్కారపూర్ణ మైన,
అధికమైన. పరిపుష్టి కనబడుచున్నది.
న తు యథా శ్యామలస్య :-
28. చుమ్బనసక్త ః సోమస్యా దశనం చ్యుతములమాత్మనో
వదనాత్
జిహ్వామూలప్రాప్తం ఖాడికి కృత్వా నిరష్ఠీపత్ .
అత్ర హాస్యరసస్య బీభత్సరసాధివాసితస్య లశుసలిప్త స్యేవ
కుసురు శేఖరస్యాతిజుగుప్సితత్వాదనీప్సితస్య పరమనౌచిత్యేన చమ
త్కారస్తి రోహితః. వృద్ధాపరిచుక్బునే జిహ్వామూల ప్రా ప్త స్య చ్యుత
దశనస్య కణ్ణలోఠినః ష్ఠీవ నేన బీభత్సస్యైవ ప్రాధాన్యం న తు హాస్య
సస్య.
కాదు.
-
ఐతే (హాస్యరసౌచిత్యానికి) శ్యాముడిడి మాత్రం ఉదాహరణము
ఈతడు ఆవృద్ధురాలిని చుంబించడానికి ఉద్యుక్తుడై మొదలంటా
ఊడిపోయి తన అంగుడుదాకా పోయిన ఆమెపన్నును కాండ్రించి ఉమ్మి
ఇక్కడ - పుష్పాలతో తయారుచేసిన శిరోభూషణానికి వెల్లుల్లి పూసి
నట్లు భీభత్సరసపువాసన అంటించిన హాస్యరసము అభిలషణీయము కాదు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2kkff7etdvs4b0jto1y4eknf3rbeqah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228541</id>
    <revision>
      <id>584941</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 ఔచిత్య విచారచర్చా ఈ అత్యంతానౌచిత్యముచేత దాని (హాస్యరసము యొక్క) చమత్కారము కప్పబడి పోయినది. వృద్ధురాలిని చుంబించినపుడు అంగుడుదాకా పోయి కంఠంలో దొర్లుతూన్న ఊడిపోయిన వంటిన...'</comment>
      <origin>584941</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3098" sha1="1rflvdjcr6geplnptxwbs8ta26l6htr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;84
ఔచిత్య విచారచర్చా
ఈ అత్యంతానౌచిత్యముచేత దాని (హాస్యరసము యొక్క) చమత్కారము
కప్పబడి పోయినది. వృద్ధురాలిని చుంబించినపుడు అంగుడుదాకా పోయి
కంఠంలో దొర్లుతూన్న ఊడిపోయిన వంటిని ఉమ్మివేసినట్లు వర్ణించటంలో
బీభత్సానికే ప్రాధాన్య మున్నది కాని హాస్యరసానికి లేదు.
కరుణే యథా మంచు ముని మత
మాంసాయామ్ :-
29, ప్రత్యగ్రోపన తాభిమన్యునిధ నే హో వత్స హా పుత్ర కే
త్యశ్మవి సుభద్రయా ప్రలపితం పార్థస్య యత్తత్పుర
యేనో ద్బాప్పవిముక్త శష్పకబలై ః నేనాతురళ్లెరపి
న్యఞ్చత్పార్శ్వగ పై కకర్ణ కుహిరై ర్నీ స్పన్దమన్దం స్థితమ్
* 20
అత్రే ప్రత్యగోపనత ప్రియత రతన యివియోగోపనితళో శాఖ్య
స్థాయి భావోచితం దృషదామని హృదయద్రావణం సుభద్రయా
యత్ప్రలపితం తదర్జున చేతసి ప్రతిఫలితం న కేవలముద్దీర్ఘ తొమ
పగతం, యీవత్తి రజ్చొం తురఙ్గమాణామశ్యున్తః సుకాస్త ముద్బా
వీము శ శిప్పకట లనిఃష్పన స్థితాదిభిరను భావై ఉదీర్ణతమణ కరుణరస
ప్రతిపత్తిం కిమప్యాదధాతి.
కణరసముతో (బౌచిత్యమునకు) ఉదాహరణము నా మునిమిత
మీమాంసలో ఎట్లనగా 14
“అప్పుడే వచ్చిపడిన అభిమన్యువధను గూర్చి, సుభద్ర, అర్జునుని
ఎదుట, &quot;హాపత్రకా! హావత్సా&quot; అని అంటూ రాళ్ళు కూడా కరిగిపోవు
వీధముగా ఎట్లు ఏడ్చిన దవగా. (అది విని) సేనలోని గుఱ్ఱాలుకూడా కన్నీరు
కార్చుచు. నోటిలోని పచ్చగడ్డిని జారవిడుచుడు. చెవిని ఒక ప్రక్కకు తిప్పి,
నిశ్చలముగా, మందముగా నిలబడిపోయినవి.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1rflvdjcr6geplnptxwbs8ta26l6htr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228542</id>
    <revision>
      <id>584942</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 35 ఇక్కడ హఠాత్తుగా వచ్చిపడిన అభిమన్యు వియోగముచేత కలిగిన శోక మనే స్థాయిభావానికి ఉచితముగా, తాళ్ళ హృదయముకూడా కరిగిపోయే టట్లుగా సుభద్ర ఏడ్చిన ఏడ్పు అర్జును...'</comment>
      <origin>584942</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3071" sha1="df2zfw68fv2w6nwp7ssevz15sqtphkc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
35
ఇక్కడ హఠాత్తుగా వచ్చిపడిన అభిమన్యు వియోగముచేత కలిగిన
శోక మనే స్థాయిభావానికి ఉచితముగా, తాళ్ళ హృదయముకూడా కరిగిపోయే
టట్లుగా సుభద్ర ఏడ్చిన ఏడ్పు అర్జునుని చిత్తములో ప్రతిఫలించి, ఆది
ఉద్దీప్తత్వమును పొందుటయే కాక, తిర్యగ్జంతువు లైన గుఱ్ఱాలచిత్తములో
కూడా సంక్రమించినదై కన్నీరు కార్చుట, తృణకటళాలను జారవిడుచుట,
నిశ్చలముగా నిలచుట మొదలైన అనుభావాల చేత, మాటలలో వర్ణింపరాని
(కిమపి) విధంగా తీవ్రకరుణరస ప్రతిపత్తిని కలిగించుచున్నది.
న తు యథా పరిమలస్య :-
30. హా కృష్ణారతరఙ్గణీకులగిరే హా రాజచూడామణే
హా సౌజన్యసుధానిధాన హహహా వైదగ్ధ్యదుర్ధోదధే.
హాదేవోజ్జయి:నీభుత్ల యువతి ప్రత్యక్ష కన్దగ్ప హా
హా సద్బాన్ధవ హా కలామృతకర క్వాసి ప్రతీక్షస్వ నః.
అత్ర హొ హేతి హతమహీపతివిరహే తద్గుణామన్తణపదై
స్వక్షవక్త్రగత ఏవ శోకః కేవలముపలక్ష్యతే. న తు విభావానుభావ
వ్యభిచారిసంయోగేన శోకాఖ్యస్య స్థాయిభావస్య ఉచితం రసీకరణం
కించిన్నిమ్పన్నమ్.
&quot;అయ్యో శృంగారనదికి కులపర్వతమా అయ్యో రాజశిరోరత్నమా !
అయ్యో : సౌజన్యామృతానికి నిధియైనవాడా! అయ్యయో వైదగ్ధ్య క్షీరసాగరమాః
అయ్యో: మహారాజా ! ఉజ్జయిని అనే నాయికకు విటుడా! అయ్యో! యువ
తులపాలిటి మూర్తీభవించిన మన్మథుడా! అయ్యో! సద్బాంధవాః అయ్యో!
కళలకు చంద్రుడా! ఎక్కడ ఉన్నావు? మమ్ములను నిరీక్షించుము. (మేము
కూడా వచ్చేవరకు ఆగుము.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>df2zfw68fv2w6nwp7ssevz15sqtphkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/59</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228543</id>
    <revision>
      <id>584943</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 - ఔచిత్య విచారచర్చా ఇక్కడ హతుడైన రాజుయొక్క విరహములో &quot;అయ్యే అయ్యో&quot; అఁటూ ఆతని గుణాలను చెప్పే పదాలచేత వక్త యొక్క మాటలలో ఉండే శోకముమాత్రమే సూచింపబడుచున్నది. అంతే కాని విభావాన...'</comment>
      <origin>584943</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="2uwrbapumulo89csys1166r21okxjap" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;30
-
ఔచిత్య విచారచర్చా
ఇక్కడ హతుడైన రాజుయొక్క విరహములో &quot;అయ్యే అయ్యో&quot;
అఁటూ ఆతని గుణాలను చెప్పే పదాలచేత వక్త యొక్క మాటలలో ఉండే
శోకముమాత్రమే సూచింపబడుచున్నది. అంతే కాని విభావాను భావవ్యతి
చారుల సంయోగముచేత, శోకమనే స్థాయిభావానికి తగువిధముగా రసత్వ
సంపాదనము ఏమియు జరగలేదు. (అందుచేత ఇది రసానౌచిత్యానికి
ఉదాహరణము).
రౌద్రే యథా భట్టనారాయణన్యః
31. యోయః శస్త్రం బిభర్తి స్వభుజ గురుమదః పాణ్ణవీనాం .
ఉచితా
చమూనాం
యో యః పాఞ్చలగోత్రే శిశురధికవయా గర్భళయ్యాం
గతో వా
యే యస్తత్కర్మసాక్షీ చరతి మయర యశ్చ యశ్చ ప్రతీపం
క్రోథార్ధిస్తన్య తన్య స్వయము జగ తామన్త కస్మార్త కోహమ్
(వే. సం. 8.82)
అత్ర గ్రూర శోధస్థాయి భావాత్మకస్య ఉన్ని దరౌద్రరసన్య
శిశుస్థ విరగర్భగతవిశసనవి స్త్రీంశక ర్మాధ్యవసాయాధిరోహణ
ద్రోణవధవిధు రామర్ష విషవిష మవ్యథాకశ్మలశిథిల మశ్వ
ధౌమ్న! మానం ప్రతిజ్ఞ (జ్ఞా) వయతి.
రౌద్రరసములో ఔచిత్యానికి ఉదాహరణముగా భట్టనారాయణుని
శ్లో కము, ఎట్లనగా....
&quot;పాండవ సేనలలో
ఎవడేవడు అధికమైన భుజమదము కలవాడై
శస్త్రము ధరించునో, పాంచాలవంశములో ఎవడెవడు శిశువుగా గాని, వృద్ధుడుగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2uwrbapumulo89csys1166r21okxjap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228544</id>
    <revision>
      <id>584944</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 37 గానీ, గర్భములో శయనించిగాని, ఉంటాడో, ఎవడెవడు ఆ కర్మకు (నా తండ్రిని చంపుటకు) సాక్షియో, యుద్ధరంగములో ఎవడెవడు నాకు ఎదురుగా తిరుగుతాడో వాళ్ళందరికిని మాత్రమే...'</comment>
      <origin>584944</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3234" sha1="ovbi2s8i9nn37u79eyct0i88kujo1bp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
37
గానీ, గర్భములో శయనించిగాని, ఉంటాడో, ఎవడెవడు ఆ కర్మకు (నా
తండ్రిని చంపుటకు) సాక్షియో, యుద్ధరంగములో ఎవడెవడు నాకు ఎదురుగా
తిరుగుతాడో వాళ్ళందరికిని మాత్రమే కాదు సాక్షాత్తు జగదంతకు డైన యము
నికి కూడా కోధాంధుడనైన నేను అ తకుడను&quot;.
ఇక్కడ - శిశువు. నూ, వృద్ధులనూ, గర్భములో ఉన్న వారినీ కూడా
హింసించుట అనే క్రూర (నిష్రింశ) కర్మచేయుటకై చేసిన నిశ్చయానికి
అనుకూలముగా ఉన్న ప్రతిజ్ఞ, క్రూరమైన క్రోధము స్థాయిభావముగా గల
ఉద్బుద్ధ మైన రౌద్రరసానికి ఉచితముగా ఉన్నదై ద్రోణుని నధచే వ్యాకులు
డైన అశ్వత్థామయొక్క (మానసిక) స్థైర్యము అనర్హమనే విషమువల్ల కలి
గిన విషమవ్యథాకశ్మలము చేత శిథిలమైనట్లు తెలుపుచున్నది.
న తు యథా శ్రీప్రవర సేనస్య :-
థణ్యసుఏ
32. దణు ఏన్దరుహిరల గే జస్స పురన్తో ణహప్పహా విచ్ఛడే
గుప్పనీ విపలాఆ గరిఅవ్వ థణ్య సుఏ మహాసురలచ్ఛీ.
(దినుజేన్ద్రరుధిరల 'గ్నే యస్య స్ఫురతి నఖప్రభావి
32
వ్యాకులా విపలాయితా గలిత శివ స్తనాశంకే మహాసురలక్ష్మీః)
(5 wo. 12)
అత క్రోధవ్యజ్ఞక పదవిర హితతయా దనుజేన్ద్రరుధిరలగ్నే
యస్య నరసింహస్య స్ఫురతి సఖప్రభానమూ హే వ్యాకులీభవస్తే
విపలాయి తా గలితస్త నాంశుకా మహాసురలక్ష్మీః&quot; ఇతి వర్ణనయా
రుధిరలగ్న ఇతి భీభత్సిరససంస్పర్శే వ్యాకులీభవన్తీ దైత్యశ్రీః పలా
యితా ఇతి భయానక రససఙ్క రణ ప్రకృతో చిత ప్రధాన భూతస్య
రౌద్రరసస్య శ్వచిత్ ముఖమపి న దృశ్యతే.
ఐతే ప్రవరసేనుని శ్లోకము ఉదాహరణముగా చూపించకూడదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ovbi2s8i9nn37u79eyct0i88kujo1bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228545</id>
    <revision>
      <id>584945</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38 ఔచిత్యవిచారచర్చా &quot;హిరణ్యకశిపుని రక్తము అంటుకున్న నరసింహుని నఖకాంతిసము దాయము ప్రకాశించునప్పుడు వ్యాకులత చెంది ఆ మహాసురులు లక్ష్మి ఉత్త రీయము జారిపోవుచుండగా, పారిపోయి...'</comment>
      <origin>584945</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3424" sha1="0infvle9tw8rbazgp3n1x94sbw2i7e2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;38
ఔచిత్యవిచారచర్చా
&quot;హిరణ్యకశిపుని రక్తము అంటుకున్న నరసింహుని నఖకాంతిసము
దాయము ప్రకాశించునప్పుడు వ్యాకులత చెంది ఆ మహాసురులు లక్ష్మి ఉత్త
రీయము జారిపోవుచుండగా, పారిపోయినట్లున్నది&quot;.
ఇక్కడ క్రోధవ్యంజకాలైన పదాలు ఏవియు లేవు. దనుజేంద్రుని
రక్తము అంటుకొన్న నరసింహుని నబప్రభాజాలం ప్రకాశించుచుండగా (చూచి)
వ్యాకులత చెందిన మహాసురలక్ష్మి ఉత్తరీయము జారిపోవుచుండగా, పారి
పోయినది&quot; అని చేసిన ఈ వర్ణనలో &quot;రుధిరలగ్న&quot; అనుటచేత బీవత్సరస
స్పర్శ కనబడుచున్నది, &quot;కంగారుపడుచు దైత్యలక్ష్మి పారిపోవుచున్నట్లున్నది.”
అని చెప్పుటలో భయానకరసముతో సంకీర్ణత్వము (కలయిక) కనబడుచున్నది.
ఈ విధముగా ప్రకృతానికి ఉచితమైన, ప్రధానమైన రౌద్రరసము యొక్క
ముఖము ఎక్కడను కనబడుట లేదు.
వీరే యథా మమ నీతిల తాయమ్
88. శౌర్యరాధితభర్త భార్గవమునేః శస్త్రగ్రహోన్మార్గిణః
సంక్షే పేణ నివార్య సంక్షయమయీం క్షత్రోచితం తీక్ష తామ్
ఆకర్ణాయతకృష్ణ చాపకుటిల భూభఙ్గసంపర్గిణా
యేనాన్యాయని షేధినా శమమయీ బ్రాహ్మీ ప్రదిష్టా స్థితిః.
వీరరసౌచిత్యము విషయములో నా వీతిలతనుంచి ఉదాహరణము,
ఎ.
&quot;కర్ణాంతంవరకు లాగబడిన ధనస్సువలె కుటిలమైన కనుబొమ్మల
వీరుపుతో సంబంధము కలవాడును, (ధనస్సును వంచి, కనుబొమలు విరిచిన
వాడును) అన్యాయమార్గమును అడ్డగించువాడును. అయిన ఏ రామునిచేత ;
శ ప్రధారణముచేత చెడుమార్గమును అవలంబించినవాడును శౌర్యముచేత
శివుని ఆరాధించినవాడును అయిన పరశురాముని యొక్క సంక్షయముతో
కూడినదియు క్షత్రియోచితమైనదియు అయిన తీక్షత్వమును అనాయాసముగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0infvle9tw8rbazgp3n1x94sbw2i7e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228546</id>
    <revision>
      <id>584946</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 99 నీవొరించి (ఆతనికి) కమప్రధానమైన బ్రాహ్మణవృత్తి చూపబడినదో (ఆ రాముడు ఇతడే)&quot;. (శ్రీరాముడు సేతువు బంధించి, సముద్రము దాటి సైన్యముతో లంకాతీరాన్ విడిసి ఉన్నారు....'</comment>
      <origin>584946</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3940" sha1="l8pkfdq34wi5xs3paztzpko2fbsxxqs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
99
నీవొరించి (ఆతనికి) కమప్రధానమైన బ్రాహ్మణవృత్తి చూపబడినదో (ఆ
రాముడు ఇతడే)&quot;.
(శ్రీరాముడు సేతువు బంధించి, సముద్రము దాటి సైన్యముతో
లంకాతీరాన్ విడిసి ఉన్నారు. ఉకసారణులనే రాక్షసులు గూఢచారులుగా ఆ
నైన్యములో ప్రవేశించి కొన్ని విషయాలు తెలుసుకొని వచ్చి, ఎత్తైన ప్రాసాద
శిఖరము ఎడి, ఆ సైన్యాన్ని పరిశించుచున్న రావణునికి, దూరముగా ఉన్న
రాముని చూపించి &quot;ఇతడే రాముడు” అని చెప్పుచున్నారు..
&quot; ఆ రాముడు ఇతడే&quot; అని రావణుని ఎదుట ఈకసారణుల చేత చూప
బడుచున్న రాముడు (కొన్ని ఘడియలతో యుద్ధానికి పాల్పడలసిన ఆ సమ
యములో కూడా) ఏ మాత్రమూ కంగారు లేకుండా గంభీరముగా కనబడు
చున్నాడు. దానిని పట్టియే అతడు మహాప్రభావశాలి అని వ్యక్తము అవుతున్నది.
అట్టివాడు ఆయుధముపట్టి చెడుమార్గాన్ని అవలంబించిన వరటరామునికి
స్వజాతిధర్మమును ఉపదేశించుటలో సమర్థు డని సూచించటానికి చాపాన్ని
గూర్చి చెప్పినట్లుగా చెప్పుడు బ్రూభంగము వర్ణింపబడింది. ఇది బ్రూభంగం
స్వభావసిద్ధమ్.గా ఏర్పడిన చన్నట్లు వర్ణింపబడలేదు. ఎందుచేతననగా వీరునికి
కోపమువచ్చినను ( బాహ్యమైన) వికారాలేవియు ఉండవు. ప్రసన్నముగాను
శ్రీరముగాను మధురముగాను ఉండును వీరుల ప్రవృత్తి దానికి తగువిధము
ఇక్కడ చెప్పబడింది. పరశురాముని పరాభవమును వర్ణించుటద్వారా
ప్రధాననాయకుని ఉత్కర్ష కూడా సంపాదింపబడినది.
యథా వా రాజ శేఖరస్య-[[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]])
84. స్త్రీణాం మధ్యే సలీలం భ్రమిత గురుగదాఘాతనిర్నష్టసంజ్ఞ శి
సద్యో వధ్యోభవస్వం పశురివ వివశస్తేన రాజార్జునేన
తస్య చ్ఛేత్తా పి యోఒ సౌ సకలనృ పరిపుష్టామదగ్న్యో భుజానాం
్వచ్చైః సోపి యేస ద్విజ ఇతి న హతస్తాపనస్త్వేషరామః
(దూతాఙ్గద—8–78)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l8pkfdq34wi5xs3paztzpko2fbsxxqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228547</id>
    <revision>
      <id>584947</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 ఔచిత్యవిచారచర్చా అత్ర రావణ కార్త వీర్యజామదగ్న్యోత్కరోత్కర్షతిరసోపాన పరమ్ప రాధిరోహణక్ర మేణ ప్రధాననాయకస్య ప్రతాపః పరాం కోటి మారోపితః. మరొక ఉదాహరణముగా రాజశేఖరుని శ్లోక...'</comment>
      <origin>584947</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3019" sha1="ku2n8gl5ritoc90zeffqq2cepp193d3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;40
ఔచిత్యవిచారచర్చా
అత్ర రావణ కార్త వీర్యజామదగ్న్యోత్కరోత్కర్షతిరసోపాన
పరమ్ప రాధిరోహణక్ర మేణ ప్రధాననాయకస్య ప్రతాపః పరాం కోటి
మారోపితః.
మరొక ఉదాహరణముగా రాజశేఖరుని శ్లోకము, ఎట్లుగా.
*(ఆనాడు) ఆ కార్త వీర్యార్జునుడు, త్రిప్పబడిన గొప్ప గద యొక్క
ఆఘాతముచేత చేష్టతప్పిన విన్ను, స్త్రీలధ్య, కట్టబడిన పశువును చంపి
నట్లుగా ఆనాయాసముగా చంపవలసి ఉండెను. అట్టి కార్త వీర్యార్జునుని భుజా
లను ఖండించినవాడును సకల క్షత్రియులకు
రాముని జయించి కూడా ఏ రాముడు బ్రాహ్మణు డనే కారణముచేత ఆతనిని
చంపలేదో ఆ రాముడు తాపసుడే: నిజమే”.
శ తువును
అయిన పరిశు
ఇక్కడ ప్రధాన నాయకుని రాముని) ప్రతాపమును రావణ కార్త
వీర్యార్జున-పరశురాముల, ఉత్కృష్టము, ఉత్కృష్టతరము, ఉత్కృష్టతమము
ఆయిన పరాక్రమముయొక్క సోపానపరంపరను ఎక్కించుటద్వారా, అత్యు
త్తమమైన అవధిని చేర్చుట జరిగినది.
వి. ఇక్కడ అర్థముగా కుదురుటకై ఉత్కృష్ట = ఉత్కృష్టతర
ఉత్కృష్టతమ పరాక్రమసోపాన&quot; అన్న పాఠము లేదా తత్సదృశమైన
మరొకపాఠము ఉండిన బాగుండును.
న తు యథా భనభూతేః
35. వృద్ధాస్తే న విచారణీయచరితాస్తిష్ణన్తు హుం వర్త తాం
యుద్ధం స్త్రీ దమ నేప్యఖణ్డయళపో లోకే మహానో హి తే
యాని త్రీణి కుతోముఖాస్యని పదాన్యాసన్ ఖరాయోధ నే
యద్వా కౌశలమిన్ద్రసూనుదమనే తత్రాప్యభిజ్ఞో జనః
(ఉ.రా. 5–84)
ఐతే భవభూతిశ్లోకము మాత్రం ఉదాహరణము కాదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ku2n8gl5ritoc90zeffqq2cepp193d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228548</id>
    <revision>
      <id>584948</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 31 &quot;వారు వృద్ధులు; వారి చరిత్రను గూర్చి విచారించుట మంచిదికాదు. వారినీ అలా ఉండనిమ్ము. యుద్ధము ప్రవర్తించుగాక. స్త్రీని చంపినందుకు కూడా లోకములో అఖండమైన కీర...'</comment>
      <origin>584948</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3670" sha1="gqi8sk4qrd12bmo8z0l7nb6kpvqluzy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
31
&quot;వారు వృద్ధులు; వారి చరిత్రను గూర్చి విచారించుట మంచిదికాదు.
వారినీ అలా ఉండనిమ్ము. యుద్ధము ప్రవర్తించుగాక. స్త్రీని చంపినందుకు
కూడా లోకములో అఖండమైన కీర్తిని సంపాదించిన మహాపురుషులు వారు.
ఖడునితో యుద్ధము చేసేటప్పుడు ఏ మూడు అడుగులు ఏవైపునకో ప్రస
రించినవో వాటిని గూర్చి. ఇంద్రపుత్రుని (వాలినీ) సంకూరించుటలో చూపిన
నేర్పును గూర్చి ప్రజలకు బాగుగనే తెలియును.
ఉత్తరరామచరిత్రలో లక్ష్మణపుత్రుడైన చంద్రకేతువుతో (ఆశ్వమేధా
శ్వమును బంధించిన సందర్భములో) యుద్ధానికి తలబడిన అవుడు రాముని
గూర్చి ఆక్షేపించుచు పలికిన మాట లివి.
అత్రాప్రధానస్య రామసూనోః కుమారలవస్య వరప్రతాపో-
త్క— ర్షాసహిష్ణోర్వీర రసోద్దీపనాయ సకల ప్రబద్ధ జీవిత సర్వస్వభూతన్య
ప్రధాననాయక గతస్య వీరరసస్య తాడ కాదమన ఖరర ణావసర ణాన్య
రణసంసక్త వాలి వ్యాపాదనాది జనవిహితాసవాద ప్రతిపాదనేన
స్వవచసా కవినా వినాశః కృతిః ఇత్యనుచితమేతత్.
పరుల ప్రతాపోత్కర్షను సహించని రామకుమారు డైన లవుడు ఈ
నాటకములో ఒక అప్రధానపాత్ర ఆతని వీరరసమును ఉద్దీపింపచేయుటకొరకై
కవి, తాడకను సంహరించినందుకు, ఖరునితో యుద్ధముచేసే టప్పుడు (మూడు
అడుగులు) వెనక్కి వెళ్ళినందుకు, మరొకరితో యుద్ధముచేయుచున్న వాలినీ
సంహరించినందుకూ రాముని విషయములో ఉన్న జనాపవాదమును ప్రతిపా
దించి. ప్రబంధానికంతటికిని జీవితసర్వస్వమైనదీ ప్రధాననాయకునికీ
(రామునికి) సంబంధించినదీ అయిన వీరరసమును పాడుచేసినాడు. అందు
చేత ఇది అనుచితము,
భయాన కే యథా శ్రీహర్ష స్య :-
86. కణే కృత్తావ శేషం కనకమయమధః శృఙ్ఞలాదామ కర్షన్
క్రాన్వా ద్వారాణి హేలా చలచరణరణత్కి జ్కి శ్రీచక్ర వాలః!&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gqi8sk4qrd12bmo8z0l7nb6kpvqluzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/65</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228549</id>
    <revision>
      <id>584949</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$2 ఔచిత్య విచారచర్చా దత్తా తజ్కో ఒఙ్గనానామనుసృతసరణిః సంభ్రమాదశ్వపాలై ? నభ్రష్టోఒయం ప్లవఙ్గః ప్రవిశతి నృపతేర్మస్దిరంమన్దురాయాః - అ - (రత్నా. 2.2) 87. సష్టం వర్షవరై ర్మనుష్యగణనాభ...'</comment>
      <origin>584949</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="cokaxacwcgzka4zxe0otqn9k5aujn2b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;$2
ఔచిత్య విచారచర్చా
దత్తా తజ్కో ఒఙ్గనానామనుసృతసరణిః సంభ్రమాదశ్వపాలై ?
నభ్రష్టోఒయం ప్లవఙ్గః ప్రవిశతి నృపతేర్మస్దిరంమన్దురాయాః -
అ
-
(రత్నా. 2.2)
87. సష్టం వర్షవరై ర్మనుష్యగణనాభావాదకృత్వా త్రపా
మనః క్చుకి కఞ్చుకస్య విశతి త్రాసాదయం వామనః.
పర్యన్తా శ్రయిభిర్నిజస్య సదృశం నామ్నః కిరా తైః కృతం
కుబ్జా నీచతయైన రన్తి శనకై
రాజ్మేక్షణాశక్కి నః
P
(రత్నా. 2.8)
భయానకరవములో శ్రీహర్షుని శ్లోక ముదాహరణ మెట్లనగా :-
&quot;అశ్వశాలనుంచి తప్పించుకొని వచ్చిన ఈ వానరము, మెడలో
గాలి బంగారు గొలుసును నేల మీదు ఈడ్చుచు, ద్వారాలను దాటి
వీలాసగా ( స్వేచ్ఛగా) కదులుచూన్న పాదాలమీద ధ్వనిచేయుచున్న చిరుగంటలా
సముదాయము కలదై, స్త్రీలకుభయము కలిగించుచు, ఆశ్వపాలకులచే తొంద
రగా అనుసరింపబడిన మార్గముకలపై రాజ ప్రాసాదము ప్రవేశించుచున్నది.&quot;
&quot;మనుషులలో పరిగణింపబడకపోవుటచే, వృద్ధులు, సిగ్గు విడిచి
పారిపోవుతున్నారు. ఈ మరుగుజ్జు భయముతో కంచుకి చొక్కా క్రింద దాము
కొనుచున్నాడు. కిరాతులు ప్రక్కలకుచేరి తమ పేరుకు తగిన విధముగా
చేయుచున్నారు. తమను ఎక్కడచూచునో అని భయపడుచు గూనువారు
ఇంకనూ వంగి మెల్లిగా వెళ్ళుచున్నారు.&quot;
అత్ర అఙ్గనానాం విశితదశననఖశిఖో లేఖాతఙ్క దానేన, ప్రచు
రతరవానరాభివరణభయ సంధ్రాన శివురిక వృద్ధవామన కిరాత
కుబ్జదీనాం పురుషగణనాహీనతయ దైర్య విరహకాతరాణా ముచిక&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cokaxacwcgzka4zxe0otqn9k5aujn2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/66</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228550</id>
    <revision>
      <id>584950</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా చేష్టానుభావవర్ణనయా భయానక రససంవాదిరుచి శాచిత్యమాచశాస్త్రి. ఇచట, వాడి యైన దంతములతో కొరుకునేమో అను భయము స్త్రీలకు కలిగి నట్లు చెప్పబడినది. ఆ వానరము వచ్చి...'</comment>
      <origin>584950</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3323" sha1="1oigp8xahk24l3yv56ujtfzcynjryg1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
చేష్టానుభావవర్ణనయా భయానక రససంవాదిరుచి శాచిత్యమాచశాస్త్రి.
ఇచట, వాడి యైన దంతములతో కొరుకునేమో అను భయము స్త్రీలకు
కలిగి నట్లు చెప్పబడినది. ఆ వానరము వచ్చి ఎక్కడ మీద పడునో అను
భయాతిశయముచేత దిక్కు, తెలియక, అంతఃపురములోని వృద్ధులు, వామ
నులు, కుబ్జులు, కిరాతులు మొదలైనవారు, పురుషులలో పరిగణనము లేని
వారగుటచే ధైర్యము చెడి అందులకు తగువిధమున ప్రవర్తించిన విధము,
వారి చేష్టలరూపమున అనుభావములు చక్కగ వర్ణింపబడినవి. ఈ విధముగ
ఈ వర్ణనమంతయు భయానకరసమునకు అనుకూల మగుటచే ఔచిత్య
సమంచితమై ఉన్నది.
న తు యథా రాజపుత్రము
కాపీడస్య--
శిరి నీవార ప్రసరాగ్రముష్టికవలైర్యో వర్ధితః శైశవే
పీతం యేన సరోజపత్రపుటకే హోమావ శేషం వయః.
తం దృష్ట్వా మదమస్థరాలివలయవ్యాలోలగణ్ణం గజం
సానన్దం సభయం చ పశ్యతి ముహుద్దూరే స్థితస్తాపనః.
అత్ర గజస్యాఘాతక వికృతచేష్టానువర్ణ నావిరహితతయా
స్థాయి భావస్య భయస్యాను భావవర్జితన్య, కేవలం నామమాత్రోదీర
భయానక రసోచితనం భ్రమా భావాదు పచిత మౌచిత్యం న
ణేన
కించి దుపలభ్యతే.
మరి యొక ఉదాహరణము, రాజపుత్రు డైన ముక్తా
పీడునిది ఎట్లనగా -
&quot;శైశవములో, ఏ ఏనుగ, అడవి వరిమొక్కల చిగుళ్ళను పిడికిళ్లతో
నోటికి అందించి పెంచబడెనో, కామరాకు దొన్నెలలో, హోమము చేయగా
మిగిలిన పాలను ఏ ఏనుగ త్రాగెడిదో, అదియే ఇప్పుడు మదముచే మంద
ముగ నడచుచు, తుమ్మెదలు ముసురుచున్న గండస్థలము కలదై ఉన్నప్పుడు.
దానిని, తాపసుడు, దూరముననే నిలిచి, సానందముగాను, సభయముగాను
చూచుచున్నాడు.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1oigp8xahk24l3yv56ujtfzcynjryg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/67</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228551</id>
    <revision>
      <id>584951</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇచట, గజము (తాపసుని) హింసించుటకై వికృతచేష్టలేవియు చేసి పట్లు వర్ణింపబడలేదు. భయానకరసమునకు స్థాయి భావ మైన భయమును ('సభయం' అను పదముచే) పేర్కొన్నంతమాత్రాన భయానక...'</comment>
      <origin>584951</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3407" sha1="p7bfplu7imz4ovo5zqhzt2fi9vhh5j6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇచట, గజము (తాపసుని) హింసించుటకై వికృతచేష్టలేవియు చేసి
పట్లు వర్ణింపబడలేదు. భయానకరసమునకు స్థాయి భావ మైన భయమును
('సభయం' అను పదముచే) పేర్కొన్నంతమాత్రాన భయానకరసమునకు
తగిన సంభ్రమమేదియును కలుగదు గాన ఇక్కడ కౌచిత్యమేమియును
కనబడుటలేదు.
బీభత్సే యథా మమ ముని చుతవి మాం సాయామ్
39. సర్వాపాయచయాశ్రయస్య నియతం కుత్సానికాయస్య కిం
కాయస్యాస్య విభూషణైః సువసనై రానన్దనైశ్చన్దనై :
అన ర్యస్య శకృద్యకృత్కృమికులల్లో మాస్త్రమాలాకు లే
క్లేదిన్యస్త దినే ప్రయాన్తి విముఖాః కాలేయ
కాకా అపి.
అత్ర వైరాగ్య వాసనాచ్చురితబీభత్సరసస్య జుగుప్సాఖ్య స్థాయి
భావోచిత కాయగతకుత్సిత గా స్త్రత స్త్రీది సముదీరణేన పరా పరిపుష్టిః
నిఃసారశరీరాభిమాన వైరస్యజననీ ప్రతిపాదితా.
...
బీభత్సరసౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగ, నా మునిమత మీమాంస
లోని శ్లోక మెట్లనగా :-
&quot;ఈ శరీరము తప్పనిసరిగ సమన మైన జపాయముల (ఉపద్రవముల)
సముదాయమునకు ఆశ్రయము. ఇది అసహ్యాల కుప్ప. దీనికి అలంకారము
లెందుకు; మంచి వస్త్రము లెందుకు; ఆనందకరమైన చందనము లెందుకు?
మరణించిన పిమ్మట దీని లోపలి భాగము, మలము యకృత్తు (లివర్).
కృమిసముదాయము, క్లోమము (ఊపిరితిత్తులు). ప్రేవులు – వీటితో
వ్యాకులమై నీళ్ళు కారుచున్నప్పుడు దీనిని విడచి కుక్కలు, కాకులు, కూడ
దూరముగ తొలగిపోవును.&quot;
-
ఇచట వైరాగ్యవాసనతో మిశ్రితమైన బీభత్సరసము, స్థాయిభావ మైన
జుగుప్పకు తగిన విధముగ శరీరములోని కుత్సితములైన ప్రేవులు మొదలైన
వాటిని గూర్చి చెప్పుటచే చక్కగ పోషింపబడినదై నిఃసారమైన శరీరము పై&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p7bfplu7imz4ovo5zqhzt2fi9vhh5j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/68</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228552</id>
    <revision>
      <id>584952</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 45 అభిమానమును తొలగించు విధముగ (వైరస్యజననీ) ప్రతిపాదింపబడినది. న తు యథా చన్దకస్య:- 40. కృశః కాణః ఖజ్జః శ్రవణరహితః పుచ్చవిక లః తధా ఔమో రూక్షః పిఠరకకపాలార్దితగల...'</comment>
      <origin>584952</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3197" sha1="qaziv0c9ifqvharxiyw7eajopwx4og6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
45
అభిమానమును తొలగించు విధముగ (వైరస్యజననీ) ప్రతిపాదింపబడినది.
న తు యథా చన్దకస్య:-
40. కృశః కాణః ఖజ్జః శ్రవణరహితః పుచ్చవిక లః
తధా ఔమో రూక్షః పిఠరకకపాలార్దితగలః.
వ్రణైః పూతికి న్నైః కృమిపరివృతై రావృతతినుః
శునిమున్వేతి శ్వా తమపి మదయత్యేవ మదనః
అత్ర అశుచిచర్వణగు చేరుపచితివిచికిత్స కుత్సాని కాయ కాయస్య
స్వభావజుగుప్సితయోనేః, శుచకస్య కిమేతై: బీభత్సవిశేష డై రతిశయ
నిర్బత్థానుబ
దైరధిక ముద్భాసితమ్? ఏ తై రేవ పురుషగ తెరుగుప్సా పరం
గౌరవమావహతి..
అయితే చందకుని శ్లోకము ఉదాహరణము కాదు :-
&quot;ఆ శునకము చిక్కిపోయినది. ఒక కన్ను గ్రుడ్డిది ఒక కాలు
కుంటిది. చెవులులేవు, తోక తెగిపోయినది. ఆకలితో శుష్కించి పోయినది.
చూచుటకు క్రూరముగా ఉన్నది. కుండమూతి మెడను నొక్కుచున్నది. ఒళ్ళు
అంతటను పురుగులతో నిండిన చీము కారుచున్న వ్రణములు ఉన్నవి.
ఐనను అది ఒక ఆడకుక్క వెనకబడిపోవుచున్నది. మన్మథుడు దానికి కూడ
మదమును కలిగించుచున్నాడు:”
కుక్క అశుద్ధమైన పదార్ధములను తినుటయందు ఆసక్తి కలది. అందు
చేత దాని శరీరము నింద్యముగనే ఉండును. స్వభావముచేతనే జుగుప్సాకర
మైనది. అట్టిదానికి జుగుప్సను ఎక్కువ చేయుటకై చేర్చిన ఈ బీభత్స
విశేషణము లన్నియు ఎందుకు? ఐతే ఈ విశేషణములే పురుషునకు ఉప
యోగించిన పక్షములో జుగుప్స అత్యధికముగ గలుగును గాన అప్పుడు
ఉచితములు కావచ్చును. (ప్రస్తుతము ఈ శునకమునకు మాత్రము అనావశ్య
కములగుటచే అనుచితములే.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qaziv0c9ifqvharxiyw7eajopwx4og6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228553</id>
    <revision>
      <id>584953</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 ఔచిత్యవిచారచర్చా ఆద్భుతె యథా చన్దకస్య — 41. కృష్ణానామృగతేన రస్తుమధునా మృద్ భక్షితా స్వేచ్ఛయాం సత్యం కృష్ణ క ఏవమాహ ముసలీ మిథ్యామ్బ సశ్యావసమ్, వ్యాదేహీతి వికాసితేఒథ వదనే ద...'</comment>
      <origin>584953</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3583" sha1="o5yeoqq6ks28yn8wtap45eymp96upss" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;46
ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఆద్భుతె యథా చన్దకస్య —
41. కృష్ణానామృగతేన రస్తుమధునా మృద్ భక్షితా స్వేచ్ఛయాం
సత్యం కృష్ణ క ఏవమాహ ముసలీ మిథ్యామ్బ సశ్యావసమ్,
వ్యాదేహీతి వికాసితేఒథ వదనే దృష్ట్వా సమస్తం జగ
న్మాతా యస్య జగామ విస్మయపదం పాయాత్ స వః కేశవః.
అత్ర పాణ్ణురాజకర సాక్షిలక్షితమృద్భక్ష ణాక్షే పోద్యత జననీ
భయచకితస్య అసహ్నవకారిణః శిశోర్వికాసితాస్యస్యాన్తః సమస్త జగ
ద్దర్శనేన మాతుశ్చ తత్ప్రభావానభిజ్ఞత వాత్సల్యవిహ్వలాయా :
విస్మయగమనే నాత్యుచితో ఒయమద్భు తాతిశయః,
అద్భుతరసౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగా చందకునిది ఎట్లనగా —
&quot;అమ్మా! యిప్పుడు ఆడుకొనుటకై వెళ్ళిన కృష్ణుడు, ఇష్టము వచ్చి
నట్లు, మట్టి తిన్నాడు”. &quot;కృష్ణా: నిజమేనా? ఇట్లని ఎవరు చెప్పినారు?'
'బలరాముడు'! &quot;అమ్మా&quot;. అది ఆపత్యము, ('నా) నోరు చూడుము” .
('అయితే నోరు) తెరువుము' ఇట్లు చెప్పగానే ఆతడు నోరు తెరవగా దానిలో
ప్రపంచమునంతను చూచి ఏ శ్రీకృష్ణుని తల్లి ఆశ్చర్యము చెందెనో ఆతడు
మిమ్ములను రక్షించుగాక&quot;.
ఇచట——బలరాముడను ('పాండురంగక సాక్షి' అను పాఠమున్న
యుక్తము) సాక్షి ద్వారా తెలియబడిన మృద్భక్షణ మనే ఆక్షేపముచే (దండిం
చుటకై) ఉద్యమించిన తల్లి నుండి భయముచే కంగారు పడుచున్న ఆ
గోపాలబాలుడు తాను చేసిన పని కప్పిపుచ్చుచు నోరు తెరచిన వెంటనే దానిలో
సమస్త జగత్తును చూడగానే తల్లి, అందును అతని ప్రభావము నెరుగనిది.
వాత్సల్య విహ్వలయై ఆశ్చర్యమును పొందిన దని వర్ణించుటచే
అద్భుతాతిశయము ఎంతయు ఉచితముగ ఉన్నది.
న తు యథా మమ మునిమతమీమాంసాయామ్-
48. సమస్తాశ్చర్యాణాం జలనిధిరహరః ప వసతి
స్తతో ఒప్యాశ్చర్యం యత్ పిబతి సకలం తం కిల మునిః.
ఈ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o5yeoqq6ks28yn8wtap45eymp96upss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/70</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228554</id>
    <revision>
      <id>584954</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇదం త్వత్యాశ్చర్యం లఘుకలశజన్మాపి యదసౌ పరిచ్ఛేత్తుం కో వా ప్రభవతి తవాశ్చర్య సరణిమ్. 47. అద్రౌపారసరిత్పతిప్రభావేణ మునినా తస్యైకచులు కాచమ నేన, ము వేళ్చ లఘు...'</comment>
      <origin>584954</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="t8husi3lk2iojxbihrnnc9bie2hvij7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇదం త్వత్యాశ్చర్యం లఘుకలశజన్మాపి యదసౌ
పరిచ్ఛేత్తుం కో వా ప్రభవతి తవాశ్చర్య సరణిమ్.
47.
అద్రౌపారసరిత్పతిప్రభావేణ మునినా తస్యైకచులు కాచమ
నేన, ము వేళ్చ లఘుకలశజన్మనా క్రమా కాన్తి సమారూడోఒ ప్యసమ
విస్మయమయో యమద్భుతప్రసరః సంసారస్యైవంవిదై వాశ్చర్యసర
ణిరపరిచ్ఛిన్నా; న కించిదేతత్కౌతుక మిత్యర్థాన్తరన్యాససామ ర్థ్యాన
సహ సై వావరోపిత ఇవ తిరోభూతతాముపగతః.
వ్యా. ఐతే - నా మునిమతమీమాంసలోని శ్లోకము మాత్రము ఉదా :
కహరణము కాదు-
&quot;అపారమైన ఆ సముద్రము సమస్తమైన ఆశ్చర్యములకును నివాస
స్థానము. ఆ సముద్రము నంతను ఆ ముని త్రాగివేయుట అంతకంటెను
ఆశ్చర్యము ఐతే ఆ ముని చిన్న కలశములో జనించినాడనునది ఇంకను
ఆశ్చర్యము. నీ ఆశ్చర్యమార్గమును ఎవడు నిర్ణయించగలడు?&quot;
వీ
వి. ఇది పరమేశ్వరుని కాని, సంసారమును కాని ఉద్దేశించి చెప్పిన డై
యుండును సముద్ర - అగస్త్య - కలశములను చూడగా ఒకదానికంటె ఒకటి
ఆశ్చర్య జనకములుగా ఉన్నవి. నీ ఆశ్చర్యరచనావిధానమును ఎవడు ఇద
మిత మని నిర్ణయించగలడు అని అర్థాంతరన్యాసము.
ఇంట అపారమైన సముద్రము యొక్క ప్రభావము చేతను, ముని
దానిని ఒక్క చులుకముచే ఆచమనము చేయుటచేతను, ఆ ముని చిన్న కశము
నుండి జన్మించుట చేతను అద్భుతరసప్రసారము క్రమక్రమముగ 'పెంపొంది
నదై సాటి లేని విస్మయముతో నిండినదై ఉన్నది. కాని (“పరిచ్చేత్తుం కో
వా ప్రభవతి తవాశ్చర్యసరణిమ్&quot; అను వాక్యము చేర్చి) అర్థాంతరన్యాసము
చేయుటతోడనే – సంసారముయొక్క ఆశ్చర్య సరణి ఇట్లే అపరిచ్ఛిన్నముగా
ఉండును, ఇందులో అంతగా చెప్పుకొనుటకు ఏమి ఉన్నది అన్నట్లు భావము
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t8husi3lk2iojxbihrnnc9bie2hvij7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/71</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228555</id>
    <revision>
      <id>584955</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 48 కలిగి, ఆ అద్భుత ప్రసరము ఒక్క మారుగా కిందికి దించినట్లు అయిపోయి చివరకు అంతర్హిత మైపోయింది. (అందుచే ఈ శ్లోకములో రసాచిత్యము నాకు భంగము కలిగినది. తన శ్లోకము...'</comment>
      <origin>584955</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2811" sha1="ktpnucvsq7d3171fmc32pdkm0iv15tu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
48
కలిగి, ఆ అద్భుత ప్రసరము ఒక్క మారుగా కిందికి దించినట్లు అయిపోయి
చివరకు అంతర్హిత మైపోయింది. (అందుచే ఈ శ్లోకములో రసాచిత్యము
నాకు భంగము కలిగినది. తన శ్లోకములో కూడా దోషమును చూపగలిగిన
క్షేమేంద్రుని ఈ నిష్పాక్షికదృష్టిని విమర్శకులందరును ఆదర్శముగ గ్రహింప
వలెను.)
శాస్ర్తీ యథా మమ చతుర్వర్గ సజ్ఞ
హేర
భోగే రోగభయం సుఖే క్షయభయం వి తేగ్ని
(4.7)
భూభృద్భయం
48. దాన్యే స్వామిభయం గుణే ఖలభయం వంశీ కుయోషిద్భయమ్,
మానే మ్లానభయం జయే రిపుభయం కాయే కృతాన్తాద్
భయం
సర్వం నామ భవే భ వేద్భయమహో వైరాగ్యమేవాభయమ్.
అత్ర సకలజనాభిమతభోగ సుఖవిత్తాదీనాం భయమయతీయ
హేయతాం ప్రతిపాద్య వైరాగ్యమేవ సకలభయాయాసశ మనము
పాదేయతయా యదు-పన్యస్తం తేన శాస్త్ర రసన్య నిరర్గలమార్గావతరణ
ముచితతరముపదిష్టం భవతి.
శాంతరసౌచిత్యమునకు నా చతుర్వర్గ సంగ్రహమునుండి ఉదాహరణ
మెట్లనగా-----
&quot;భోగమునందు రోగమువలన భయము, సుఖమునందు ఆది తగ్గి
పోవుననే భయము; ధనమునందు అగ్నివలనను, రాజువలనను భయము;
దాస్యమునందు స్వామి (యజమాని) వలన భయము: గుణమునందు దుర్మా
ర్గులవలన భయము; వంశమునందు చెడ్డ స్త్రీల వలన భయము; ఆత్మాభిమా
నమునందు దానికి ఎక్కడ ఆఘాతము తగులునో అను భయము జయము
నందు శత్రువుల వలన భయము శరీరమునందు యమునివలన భయము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ktpnucvsq7d3171fmc32pdkm0iv15tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228556</id>
    <revision>
      <id>584956</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 49 ఈ విధముగ సంసారములో అంతయు భయమయమై ఉండును. పైరాగ్యము ఒక్కటే భయము లేనిది.&quot; ఇచట అందరికిని ఇష్టమైన భోగములు, సుఖము, ధనము మొదలగు నవన్నియు భయమయముఁ గుటచే పరిత్యజిం...'</comment>
      <origin>584956</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="pg87kt7g6v9i1y90bh46h90ovy7g4yl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
49
ఈ విధముగ సంసారములో అంతయు భయమయమై ఉండును. పైరాగ్యము
ఒక్కటే భయము లేనిది.&quot;
ఇచట అందరికిని ఇష్టమైన భోగములు, సుఖము, ధనము మొదలగు
నవన్నియు భయమయముఁ గుటచే పరిత్యజింపతగినవి అని చెప్పి, సమస్తమైన
భయాయాసములను తొలగించునదగుటచే వైరాగ్య యొక్క టే ఉపాధేయము
(గ్రహింపదగినది) అని చెప్పబడినది. ఇట్లు చెప్పుటచే శాంతరసమునకు
నిరర్గళముగ అవకాశము కల్పితమగుటచే దానికి ఎక్కువ దొచిత్యము చేకూరి
నది.
44.
యథా వా మమ మనిమతమో మాం సాయామ్ :-
కుసుమశయనం పాషాణో వా ప్రియం భవనం వనం
ప్రతను మసృణస్పర్శం వాస్తస్త్వగప్యథ తారవీ.
సరసమశనం కుల్మాపో వా ధనాని తృణాని వా
శమసుఖసుధాపాన క్షే బ్యే సనం హి మహాత్మనామ్.
అత్ర సకల వికల్పతల్పరహితాభేదావభాసమానాత్మతత్త్వ
విశ్రాన్తి జనిత సర్వసామ్య సముల్లసిత శమసుఖపీయూష పావనోదిత
నిత్యానన్ద ఘూర్ణమానమానసానాం, ప్రియా ప్రియసుఖదుఃఖాదిషు
మహతాం సదృశీప్రతిపత్తి రితి జీవన్ము క్తి సుముచితమభిహితమ్.
మరియొక ఉదాహరణము నా మునిమతమీమాంసలో ఎట్లనగా
&quot;శమసుఖ మనెడు అమృతమును త్రాగుటచే మత్తు కలిగిన పిమ్మట,
మహాత్ములకు, పుష్పశయన మైనను జాతిబండ యైనను, ప్రియమైన గృహ
మైనను వనమైనను, మెత్తని స్పర్శ గల సన్నని వస్త్రు మైనను నారబట్ట
యైనను, సరసమైన భోజనమైనను, గుగ్గిళ్ళైనను ధనమైనను తృణమైనను
సమానములేకదా! &quot;
ఎట్టి వికల్పముల (భేదముల) కల్పనలకును అవకాశములేని (&quot;వికల్ప&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pg87kt7g6v9i1y90bh46h90ovy7g4yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228557</id>
    <revision>
      <id>584957</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '150 ఔచిత్యవిచారచర్చా కల్పనారహిత&quot; అను పాఠమున్న బాగుండును) అభేదరూపమున భాసించు చున్న ఆత్మతత్త్వము నందు విశ్రాంతిని పొందుటచే అన్ని వస్తువులందును సమత్వబుద్ధి కలిగి శమసుఖము లభ...'</comment>
      <origin>584957</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3131" sha1="piykmm9i9l9k451zizjsepfjuoushk2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;150
ఔచిత్యవిచారచర్చా
కల్పనారహిత&quot; అను పాఠమున్న బాగుండును) అభేదరూపమున భాసించు
చున్న ఆత్మతత్త్వము నందు విశ్రాంతిని పొందుటచే అన్ని వస్తువులందును
సమత్వబుద్ధి కలిగి శమసుఖము లభించును. అట్టి శమసుఖామృతమును త్రాగు
టచే కలిగిన నిత్యానందముతో తిరుగుచున్న మనస్సు గల మహాత్ములకు
: ప్రియ-ఆప్రియ, సుఖ దుఃఖాదుల విషయమున ఒకే విధమగు ప్రతిపత్తి
(కావన) ఉండును గాన, ఇచట జీనన్ముక్తికి తగిన వి ముగ చెప్పబడినది.
న తం యథా శ్రీరుదుత్పల రాజస్య :-
45.
ఆహ వా హారేవా బలవతి రిపౌ వా సుహృది వా
మణి వా లోట్టే వా కుసుమశయనే వా దృవది హా..
తృణే వా స్త్రైణే వా మను సమదృళోయాన్తు దిశసోః
శ్వచిత్పుణ్యారణ్యే శివ శివ శివేతి
ప్రలపతః.
అత్ర జీవస్ముక్తోదితం ప్రియాప్రియ రాగ ద్వేపోషకమలక్షణ
మోక్షక్షమం సర్వసామ్యమహిహారసుహృదరిసమదృష్టిరూపమభి
దథతో క్వచిత్ పుణ్యారణ్యే యదభిహితం తద్వికల్న ప్రతిపాదకమ
భేద వాసనా
వీరుద్ధమనుచిత మవభాస
తే. ధారాధిరూఢసర్వసామ్య విగరీత
భేదాభీమాన గనేరి సర్వత్ర సర్వం శివమయం పశ్యత స పోవనే
నగరావస్కరకూటే చ విమలాత్మలాభతృప్త తయా సమానదృశః
క్వచిత్ పుణ్యారణ్యాఠినచనమనుచితో చ్చారణ మేవ.
ఐతే - శ్రీ మదుత్పలరాజు శ్లోకమును ఉదాహరణముగ చూప
&quot;సర్పమునందు గాని, హారమునందు గాని, బలవంతుడైన శత్రువు
నందు గానీ, మిత్రునియందు గాని, మణియందు గాని, మట్టి బెడ్డమీద గానీ,
కుసుమకయశమునందు గాని, బండడఖాతీయఁదు గాని తృణమునందు గాని,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>piykmm9i9l9k451zizjsepfjuoushk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/74</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228558</id>
    <revision>
      <id>584958</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 51 స్త్రీసముదాయమునందు గాని, సమానమైన దృష్టి గలిగి, ఏదియో యొక పుణ్యా రణ్యమునందు శివ, శివ, శివ అని ఉచ్చరించుచుండగా నా రోజులన్నియు గడచిపోవుగాక.&quot; ప్రియాప్రియుల...'</comment>
      <origin>584958</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3508" sha1="snqa6ef7nxldrflxq4p0mnly6o9jlnp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
51
స్త్రీసముదాయమునందు గాని, సమానమైన దృష్టి గలిగి, ఏదియో యొక పుణ్యా
రణ్యమునందు శివ, శివ, శివ అని ఉచ్చరించుచుండగా నా రోజులన్నియు
గడచిపోవుగాక.&quot;
ప్రియాప్రియులను, రాగద్వేషములును ఉపశమించుటయే మోక్షము
నకు లక్షణము. దానిని ఇచ్చుటకు సమర్థమైనదియును, సర్పహారములందును,
శత్రుమిత్రులందును, సమదృష్టి రూపమైనదియు, జీవన్ముక్తులకు తగినదియు
అగు సర్వసామ్యమును గూర్చి మొదట చెప్పి, మరల &quot;పుణ్యారణ్యములో&quot;
అని చెప్పుటలో భేదబుద్ధి (ఒక స్థలము పుణ్యక్ష నియు, మరియొకటి అపుణ్య
మనియు, భేదబుద్ధి) కనబడుచున్నది. అది అభేద వాసనకు ప్రతిబంధకము
కావున (మొదట చెప్పిన సర్వసామ్యమునకు) అనుచితముగ కన్పట్టుచున్నది.
సర్వసామ్యబుద్ధి ఉన్నత స్థాయిలో ఉండి భేదాభిమానగ్రంథి పూర్తిగా సడలి
పోయినవాడు అంతను శివమయముగనే చూచును. విశుద్ధాత్మ జ్ఞానతృప్తు డై
తపోవనమును గాని, నగరమును గాని, పెంటకుప్పను గాని, సమముగా
చూచువాడు &quot;క్వచిత్ పుణ్యారణ్యే&quot; అని చెప్పుట అనుచితమే.
యథా మధురతిక్షాద్యా రసాః కుశలయోజితాః
విచి త్రాదస్వాతాం యాన్తి శృఙ్గరాద్యాస్తథా మిథః
తేషాం పరస్పరా శ్లేషాత్కు ర్యాదౌచిత్య ల క్షణమ్
అనౌచిత్యేన సంస్పృష్టః కన్యేర్టో రససఙ్క ర
17
18
రసాః కటుశమధురామ్లలవణాద్యాః (యథా) కుశలనూ దేశ
వేసవార పానాదిషు (శుణ్యాదిచూర్ణ పానాదిషు) యోజితా విచిత్రా
సాద్వతాముప యాన్తి తథైవ పరస్పరమవిరుద్ధాః శృంగారాదయ
ఇతి. తేషామన్యోన్య మక్గాణ్ణి భావ యోజనాయామౌచిత్యస్య జీవిత
సర్వస్వ భూతస్య రక్షాం కుర్యాత్. అనౌచిత్యరజసా రససంయోగః
స్పృష్టోన కస్య చిదభిమత ఇత్యర్థః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>snqa6ef7nxldrflxq4p0mnly6o9jlnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228559</id>
    <revision>
      <id>584959</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 ఔచిత్యవీచారచర్చా “మధురము, చేదు మొదలైన రసములు కుళలులచేత కలపబడినవై విచిత్రమైన రుచి నిచ్చును. శృంగారాదిరసములు కూడ కలపబడినవై అట్లే రుచికరములుగ ఉండును.&quot; &quot;వాటిని ఒకదానితో ఒకట...'</comment>
      <origin>584959</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3413" sha1="imqfm6yv0clmraqd7ese9c18q94x1rf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;52
ఔచిత్యవీచారచర్చా
“మధురము, చేదు మొదలైన రసములు కుళలులచేత కలపబడినవై
విచిత్రమైన రుచి నిచ్చును. శృంగారాదిరసములు కూడ కలపబడినవై అట్లే
రుచికరములుగ ఉండును.&quot;
&quot;వాటిని ఒకదానితో ఒకటి కలిపి ఔచిత్యమును పరిరక్షించవలెను.
అనౌచిత్యముయొక్క స్పర్శగల రససంకరమును (రసముల కలయికను)
ఎవరు మెచ్చుకొందురు?&quot;
నేర్పుగల వంటపొనిచే, కంఠి చూర్ణము పానీయము మొదలగువాటిలో
కలపబడిన చేదు, తీపి పల్లన. ఉప్పన మొదలైన రసములు విచిత్రమైన
ఒక కొత్త రుచి కలిగించి నట్లు పరస్పర విరోధము లేని శృంగారాది రసము
లను కలిపినప్పుడు గూడ విచిత్ర సౌందర్యము లభించును. ఒక దానిని అంగి
రసముగను, మరికొన్నింటిని అంగరసములుగను పరస్పరము ఈ రసములను
కలుపునపుడు (కావ్య) జీవిత సర్వస్వమైన ఔచిత్యము దెబ్బతినకుండునట్లు
చూచుకొనవలెను. రససంయోగములో అనౌచిత్యమనేడు రజస్సు ఏ మాత్ర
మున్నను అట్టి సంయోగమును ఎవ్వరురు మెచ్చరని యర్థము.
రససః కరాచిత్యే శాస్త్ర శృఙ్గరయోరత్లోజిభావో యథా భగ
వతో మహర్షేః వ్యాసస్య -
-
46. సత్యం మనోరమా రామాః సత్యం రమ్యా విభూతయః
కిన్తు మత్తా జనాపాఙ్గభఙ్గలో లం హి జీవితమ్.
46
అత్ర భగవతా జన్తుహితాభినివిష్టేన మోక్షక్షమోపదేశే
అశ్లీనః శాన్తరసస్య రాగిజనానిస్టత్వాత్ సకలజనమనః ప్రహ్లాదనే
బాలగుడజిహ్వికయా శిృఙ్గ రే ఙ్గభావముపనీతే పర్యన్తో శాస్త్రస్యైప
&quot;లోలం జీవితమ్” ఇత్యనిత్య తా ప్రతిపాదన పరినిర్వహణేన పరమా
చిత్య ముచ్చైః కృతమ్.
i రఫసంకరౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగ భగవంతుడగు వ్యాస
మహర్షి శ్లోకములోని శాంతశృంగారముల అంగాగిభావము ఎట్లనగా—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>imqfm6yv0clmraqd7ese9c18q94x1rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228560</id>
    <revision>
      <id>584960</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా &quot; 58 &quot;స్త్రీలు మనోకూరమైనవారు నిజమే: ఐశ్వర్యములు చాల రమ్యము లుగా ఉండును. నిజమే కాని జీవితము, మదించిన యువతుల క్రీకంటి చూసలోని విరుపు వలె చంచలమైనది.&quot; భగవంతుడైన...'</comment>
      <origin>584960</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3139" sha1="e2755cci4iya3u1dydl45ij72knnxvt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
&quot;
58
&quot;స్త్రీలు మనోకూరమైనవారు నిజమే: ఐశ్వర్యములు చాల రమ్యము
లుగా ఉండును. నిజమే కాని జీవితము, మదించిన యువతుల క్రీకంటి
చూసలోని విరుపు వలె చంచలమైనది.&quot;
భగవంతుడైన వ్యాసుడు మానవులకు హితము చెప్పవలెనని పట్టు
దలతో ఉన్నాడు. ఐతే - మోక్షమునకు తగినఉపదేశములో అంగిగా ఉండ
వలసిన శాంతరసము రాగవంతులకు అంతగా రుచింపదు. అందుచే బాలగుడ
జిహ్వికాన్యాయముచేత (చేదు మదు మింగించవలసిన పిల్లలకు ముందుగా
నాలుకకు బెల్లము రాసినట్లు) ముందుగా, సకలజనులకు ఆహ్లాదజనకమైన
శృంగారమును అఁగముగ చేసిన పిమ్మట &quot;లోలం జీవితమ్&quot; అని చెప్పుచు
జీవితము అనిత్యమని ప్రతిపాదించి చివరకు శాంతరసమునే నిర్వహించుటచే
ఇచట ఎంతయు ఔచిత్యము పోషింపబడినది.
బీభత్సశృఙ్గరయోరఙ్గణ్ణిభావో యథా మను బౌద్ధావదాన కల్ప
లతాయామ్——
47. శ్రీఐ స్యేవాచలస్య ద్రుతహృతహృదయా జమ్బుకీ కణ్ణసక్తా
రక్తాభివ్యక్త కామా కమపినఖముఖి లేఖ చూసూత్రయ స్త్రీ.
ఆస్వాద్యాస్వాద్య యూనః క్షణమధరదలం దత్తదన
ప్రణాఙ్కం
లగ్నానఙ్గక్రియాయ మియమతిరథసోత్కర్ష మావిష్క.. రోతి.
బీభత్సశృంగారముల అంగాంగి భావము నా &quot;బౌద్ధావదాన కల్పలతలో&quot;
[ఈ శ్లోకములో - మరణించిన ఒక యువకుని శవమును పీకికొని
తినుచున్న ఒక ఆడునక్క వర్ణింపబడుచున్నది. ప్రయోగించిన పదములు
క్లిష్టము లగుటచే మద్యపానమత్తుడైన యువకునితో రతికేళి పలుపుచున్న ఒక
ప్రౌఢనాయిక వృత్తాంతము గమ్యమగుచున్నది. ఈ ఆడునక్క అట్టి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e2755cci4iya3u1dydl45ij72knnxvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228561</id>
    <revision>
      <id>584961</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 ఔచిత్యవిచారచర్చా నాయికవలె ఉన్న దని గమ్య మగుటచే శ్లేషాను ప్రాణిత మైన ఉపమాలంకార మని క్షేమేంద్రుని అభిప్రాయము. ప్రస్తుతము జంబుకీ వృత్తాంతము గావ దానికి సంబధించిన వీభత్సము...'</comment>
      <origin>584961</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3998" sha1="durgimztznw1q9wse43hreerm6fi349" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;54
ఔచిత్యవిచారచర్చా
నాయికవలె ఉన్న దని గమ్య మగుటచే శ్లేషాను ప్రాణిత మైన ఉపమాలంకార
మని క్షేమేంద్రుని అభిప్రాయము. ప్రస్తుతము జంబుకీ వృత్తాంతము గావ
దానికి సంబధించిన వీభత్సము అంగిరసము నాయికా వృత్తాంతము అప్ర
స్తుతము గాన దానికి సంబంధించిన శృంగారము అంగరసము.
సంబంధించిన రెండవ అర్థము బ్రాకెట్లలో చూపబడుచున్నది.]
నాయికకు
&quot;ఆ యువకుడు మద్యపాన మత్తుడు వలె నిశ్చలుడై యుండగా, ఈ
జంబుకి, తొందరగా కూరింపబడిన హృదయము కలదై (ఆకర్షింపబడిన
హృదయము కలడై) కంఠమునందు తగుల్కొన్నదై, రక్తమునందు వ్యక్త
ముగ తెలియుచున్న కోరిక కలదై (అనురాగముచే స్పష్టముగ తెలియుచున్న
రామము కలదై) గోళ్ళలోడను ముఖముతోడను ఏమేమో గీరుచు, (సఖాగ్ర
ములచే ఏమేమో గ్రుచ్చుడు) దంతముల వ్రణములచే చిహ్నితమైన అధ
రోష్ఠమును క్షణకాలముపాటు ఆస్వాదించి, ఆస్వాదించి, ఆసంగక్రియలో
అనగా శరీరము లేకుండునట్లు చేయుట అను క్రియలో—భక్షణములో
(మన్మథక్రీడలో లగ్నమై, చాల వేగముగా పైకి లాగుటను (గొప్పవేగాలి
శయమును) చూపుచున్నది.&quot;
అత్ర శ్లేసోపమయా తుల్య కక్షాదిరూఢయోరపి పరస్పర విరు
ద్ధయోరర్థయోః బీభత్సశృఙ్గ (రయోర) రాజాఙ్గభావయోజనాయాం
జమ్బుకీ తరుణశవస్య శ్రీ ది స్యేవ నిశ్చలస్థితేః సహసై వ హృతహృదయ
పద్మాకృష్ణ చిత్తా వా, కణే లగ్నా, శోణితే భృశమభివ్యక్త స్పృహా
రక్తాభివ్యక్త శామా నా, నఖోల్లేఖమాసూశ్రమన్తి, దత్తదన్తవ్రణ
చుధర మాస్వాద్యాస్వాద్య, అఙ్గచ్ఛేదక్రియాయామనఙ్గభోగ క్రియా
యాం వా లగ్నా,గా
త్రాణామూర్ధ్వగతం కర్షణం రక్త కాశలోత్కరం
వా ప్రకాశయతీతి సమానయోః బీభత్సశృఙ్గరయోః కామినీ పద
పరిత్యా గేన `కేవలం జమ్బుణ్యాః కర్తృత్వేన, బీభత్సస్యైవ ప్రాధాన్యే
శృఙ్గ రేఒఙ్గతాముపగ తే, నక్తుర్బోధిస త్వస్యా నర్గతగాఢ పై రాగ్యపాస
నాధివాసిత చేతను కుత్సార్హ జుగుప్సయా నితమ్బినీతివిడమ్బన...&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>durgimztznw1q9wse43hreerm6fi349</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228562</id>
    <revision>
      <id>584962</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 55 ఔచిత్యరుచికతా మాదధాతి, యద్యప్యత్ర మహావాక్యే శాస్త్ర స్యైవ ప్రాధాన్యం తథాప్యుదాహరణల్లోకవాక్యే బీభత్సస్యైవ. ' ఇచట శ్లేషోపమచేత (శ్లేషాను ప్రాణితమైన) ఉపమ...'</comment>
      <origin>584962</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4008" sha1="bi4z8nvoglav7pa28w2ql6ie3lyzgk7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
55
ఔచిత్యరుచికతా మాదధాతి, యద్యప్యత్ర మహావాక్యే శాస్త్ర స్యైవ
ప్రాధాన్యం తథాప్యుదాహరణల్లోకవాక్యే బీభత్సస్యైవ. '
ఇచట శ్లేషోపమచేత (శ్లేషాను ప్రాణితమైన) ఉపమచేత తుల్యకక్షను
అధిష్ఠించిన (అనగా ఇది ప్రధానము ఇది అప్రధానము అని చెప్ప వీలులేని)
పరస్పర విరుద్ధవిషయములైన బీభత్స శృంగారములకు అంగాంగిభావము
కూర్చబడినది. జంబుకి, మత్తెక్కినవాడు వలె నిశ్చలముగానున్న యువక
శవము యొక్క హృదయపద్మముకు వెంటనే హరించి, లేదా ఆకర్షింపబడిన
హృదయము కలదై, కంఠమునందు లగ్నమై, రక్తమునందు చాల ఆసక్తిని
లేదా రాగముచే (లేదా అనురక్తుని యందు) అభివ్యక్తమైన
కామము కలదై,) నభోల్లేఖము చేయుచు, దంతక్షతము లిచ్చిన అధరమును
ఆస్వాదించి ఆస్వాదించి, శరీరమును ఛేందించు పనిలో, లేదా మన్మథభోగ
క్రియలో, గాత్రములను పైకి లాగుటను లేదా అనురాగవంతులకు ఉండు
నేర్పు యొక్క ఉత్కర్షనుచూపుచున్నది - అను అర్ధములో బీభత్సశృంగార
ములు రెండును సమముగనే ఉన్నవి, కాని ఇచట కామినీ' అను పదము
ప్రయోగింపబడలేదు కేవలము జంబుకియే కర్తగా చెప్పబడినది. అందుచే
వీభత్సమునకే ప్రాధాన్యము లభించినది. శృంగారము దాని కంగమైనది.
ఇచ్చట వక్త బోధిసత్త్వుడు. ఈతని చిత్తము ప్రగాఢమైన వైరాగ్యవాసనతో
నిండియుండును. అందుచే ఈతడు నితంబినీ రతి వ్యాపారమును కూడ ఈ
జంబుకీ వ్యాపారమును వలె జుగుప్సతో చూచునను అంశమును సూచించుటచే,
(ఇచట శృంగారమును బీభత్సమునకు అంగముగ చేయుట) ఎంతయు ఔచి
త్యముతో రుచిరముగ నున్నది. ఇచట ప్రబంధరూపమైన మహావాక్యములో
ప్రధానరసము శాంత మేయైనను ఈ ప్రస్తుతోదాహరణ శ్లోకములో ప్రధాన
మైన రసము బీభత్సమే.
-
-
వి. రామాయణ భారత రఘువంశ - బుద్ధచరిత'- శీకుపాలవధాది
కావ్యములున్నవి. వీటిని మొత్తము ప్రబంధముగా గ్రహించినపుడు దానిని
మహావాక్య మందురు. శ్లోకములు అవాంతరవాక్యములు. రామాయణము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bi4z8nvoglav7pa28w2ql6ie3lyzgk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/79</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228563</id>
    <revision>
      <id>584963</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 ఔచిత్య వి చార చర్చా మొత్తము ఒక మహావాక్యముగా గ్రహించినప్పుడు అందులో ప్రధానరసము కరుణరసము, మహాభారతమును మహావాక్యముగా తీసికొనినప్పుడు శాంతము ప్రధానరసము. అట్లే రఘువంశ బుద్ధ...'</comment>
      <origin>584963</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="ezpufbp4btsnlvwe2jkmquzfvvov205" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;58
ఔచిత్య వి చార చర్చా
మొత్తము ఒక మహావాక్యముగా గ్రహించినప్పుడు అందులో ప్రధానరసము
కరుణరసము, మహాభారతమును మహావాక్యముగా తీసికొనినప్పుడు శాంతము
ప్రధానరసము. అట్లే రఘువంశ బుద్ధచరితాదులలో కూడ ప్రధానరసము
శాంతము. శిశుపాలవధమున వీరము. ఐతే అవాంతరవాక్యములలో అనగా
కొన్ని శ్లోకములలో, లేదా కొన్ని ఘట్టములలో పేరు వేరు రసము లుండవచ్చును.
అవి అన్నియు చివరకు ప్రధానరసమునకు అంగములు. ఈ దృష్టితో చూచి
నపుడు 'బౌద్ధావదానకల్పలత' అనెడు మహావాక్యములో ప్రధానరసము
కాంతమే అయినను, ఇక్కడ ఉదాహరించిన ఈ శ్లోకములో అంగిరసము
బీభత్సమే అని క్షేమేంద్రుడు చెప్పుచున్నాడు.
వీరకరుణయోర్యథా మమ మునిమతమో మాంసాయామ్——
గాజ్జీవ సువమార్జన ప్రణయినః స్నాతస్య బాష్పామ్బుభి
శ్చణ్ణం ఖాణ్ణవపావకాదపి పరం శోకానలం బిభ్రతః.
జిష్ణోర్నూ తనయౌవనోదయదినచ్ఛినాభిమన్యోశ్చిరం
హా వళ్సేతి బభూవ సైన్ధవవధార బ్ధాలిచారే జవశి.
వీర రుణముల సంకరము నా మునిమతమీమాంసలో ఎట్లనగా
&quot;గాండీవ మనెడు స్రువమును (అగ్నిలో నెయ్యి మొదలగు వాటిని
హోమము చేయుటకు సాధనము) మార్జించుటయందు (తుడుచుటయందు)
ఆసక్తి కలవాడును, బాష్పోదకములచే స్నానము చేసినవాడును ఖండవాగ్ని
కంటె కూడా తీవ్రమైన శోకాగ్నిని దరించుచున్నవాడును యౌవనము ఉద
యించు రోజులలో చంపబడిన కుమారుడు కలవాడును అగు అర్జునునియొక్క
&quot;హావత్సా&quot; అను జపము. పైంధవుని చంపుటకై ప్రారంభింపబడిన అభి
చారమునందు, జరిగెను.&quot;.
వి. ఎవరినైనను చంపుటకై అభిచారప్రక్రియ చేయువారు స్నానము
చేసి, సుక్కు డ్రైవము మొదలగు వాటిని గ్రహించి, ఏవో మంత్రములను జపిం
చుచు, అగ్నిలో హోమము చేయుదురు. ఇపుడు సైంధవుని సంహరించుట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ezpufbp4btsnlvwe2jkmquzfvvov205</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228564</id>
    <revision>
      <id>584964</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 57 ఉద్యుక్తుడైన గాండీని అట్టి అభిచారమ త్రజపహోమాధులయం దుద్యుక్తు డై నట్లున్న దని భానము. అత్ర త్రిగర్త సంగ్రామగతన్య గాణ్ణి వధన్వనః శత్రుభిర్నవ యౌవనోదయస క...'</comment>
      <origin>584964</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3517" sha1="lzh81uj636iui5yfw6lkk5lh3zo5i0c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
57
ఉద్యుక్తుడైన గాండీని అట్టి అభిచారమ త్రజపహోమాధులయం దుద్యుక్తు
డై నట్లున్న దని భానము.
అత్ర త్రిగర్త సంగ్రామగతన్య గాణ్ణి వధన్వనః శత్రుభిర్నవ
యౌవనోదయస కుయనిహతతనయస్య, కార్ముక స్రువమున్మార్దయతః,
ప్రసరదశ్రుస్నాతస్య, శోకాగ్నిముద్వహతశ్చిరం హా పుత్రేతి జయ
ద్రథవధార ్భభిచారే జపో బభూవేతి యదుపన్యస్తం తేనారిక్షయే
దీక్షాసము చితవ్రతవర్ణ నయా శోకాగ్నేశ్చణ్ణత్వేన, ఖాణ్ణవపదోదీర ణేన
వీరరసస్మాళ్లినః సహసై వాగనుకే కరుణరసే ప్రజ్వలితే సైనవ
వధారబ్ధాభిధారాభిధానేన పర్యస్తే శౌర్యనిర్వహేణ పరమాచిత్య
ముజ్జృచ్భుతే.
గాండీవి త్రిగర్తులతో యుద్ధము చేయుచున్న సమయమున నూతన
యౌవనములో నున్న ఆతని కుమారుని శత్రువులు సంహరించినారు. అది
తెలియగానే అతడు ధనస్సు అనెడు స్రువమును తుడుచుచు (కార్యసన్నద్ధము
చేయుచు), కన్నీళ్ళతో తడిసి శోకాగ్నిని ధరించి, &quot;హా పుత్ర, హా పుత్ర&quot;
అను జపమును, జయద్రథుని సంహరించుటకై ప్రారంభించిన అభిచారము
నందు చేసెను అని ఇచట వర్ణించబడినది. ఇట్లు అరిక్షయదీక్షకు తగిన
వర్ణనముచేతను. శోకాగ్ని చండముగ నున్నదనుటచేతను, (అర్జునుని
పరాక్రమాతిశయమును స్మరింపచేయు) ఖాండవవనము పేరు చెప్పుటచేతను
వీరరసము అంగిరసముగా నుండగా, కూటాత్తుగా వచ్చిన కరుణరపము
ప్రజ్వలితమైనది. చివరకు సైంధవధారబ్ధాభిచారమును గూర్చి చెప్పుటచే
శౌర్యమే నిర్వహింపబడినది. అనగా శౌర్యవర్ణనముతో ముగింపు చేయుట
జరిగినది. అందుచే, ఇచట, (కరుణవీరరసములు అంగాగులుగ కలియుట)
ఎంతయు ఔచిత్యసమంచితమై యున్నది.
శాస్త్ర శృఙ్గరకరుణ బీభత్సానాం యధా మము తతైవ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lzh81uj636iui5yfw6lkk5lh3zo5i0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228565</id>
    <revision>
      <id>584965</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 ఔచిత్య విచారచర్చా 49. తీట్లైన స్త్రీ కటాక్ష శతహృదయతయా వ్యక్త సంసక్తరక్తాః క్రోధాది క్రూరరోగవ్రణగణ గణనానీతతీ ద్రవ్యథార్తాః. స్నేహ క్లేదాతిలగ్నైః కృమిభిరిన సుతైః స్వాఙ్...'</comment>
      <origin>584965</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="2p12fhn39pwsizwb732gor1a995g9h6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;58
ఔచిత్య విచారచర్చా
49. తీట్లైన స్త్రీ కటాక్ష శతహృదయతయా వ్యక్త సంసక్తరక్తాః
క్రోధాది క్రూరరోగవ్రణగణ గణనానీతతీ ద్రవ్యథార్తాః.
స్నేహ క్లేదాతిలగ్నైః కృమిభిరిన సుతైః స్వాఙ్గజైర్భక్ష్య
మాణాః
సంసార క్లేశశయ్యాని పతితతనవః పశ్యసీదన్తి మద్దాః.
ఆత్ర ముఖ్యస్యాసః శాన్త రసస్యైవోద్దీపనే కారణీభూతాః
తీకెస్త శ్రీ కటాక్ష క్షతహృదయవ్యథార్త స్నేహ క్లేదా తిలగ్నకృమితుల్య
తవయాదిపదో పాదానేన శృఙ్గరకరుణబీభత్సాః శాస్త్రముఖ పేక్షిణః
సఃలీనతయా స్తిమితవృత్తయో భృత్యా ఇవ పరమాచిత్యం దర్శ
యని.
శాంతశృంగార కరుణబీభత్సరసముల కలయికకు ఉదాహరణముగ
దావిలోనే (మునిమతమీమాంసలోనే) నా శ్లోక మెట్లనగా-
&quot;ఈ మూర్ఖులు, తీక్షమైన చివరి భాగము గల స్త్రీ కటాక్షములచే గాయ
పరుపబడిన హృదయములు కలవారగుటచే స్పష్టముగ లగ్నమైన వారై, అను
రక్తులై (హృదయమునందలి గాయములచే స్పష్టముగ అగ్నమై యున్న
రక్త ముకలవారై అని రెండవ అర్థము), క్రోధముమొదలైన క్రూర మైన రోగ
ప్రణముల పముదాయముయొక్క గణనచే ప్రాప్తించిన తీవ్రవ్యథచే పీడి
శులై 'స్నేహమనే (దుర్గంధ) స్రావముచేత ఎక్కువగ తగుల్కొనిన. తన
శరీరమునుండియే పుట్టిన నుతులచే, (క్లేదముచే తన శరీరమునుండియే
పుట్టిన) కృములచేత వలె, భక్షింపబడుచున్నవారై, సంసారబాధల.నే
పక్కపై పడియున్న శరీరముఁ కలవారై నశించుచున్నారు; చూడుము.&quot;
ఇచట-&quot;తీక్షమైన కొనలుగల ఫ్రీ కటాక్షములచే గ్రుచ్చబడిన హృద
యము కలవారు&quot; &quot;వ్యకడే ఆర్తులు,&quot; &quot;స్నేహ క్లేదముచే ఎక్కువగా లగ్నమై&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2p12fhn39pwsizwb732gor1a995g9h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228566</id>
    <revision>
      <id>584966</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య వి చారచర్చా యున్న కృమికుల్యులైన తనయులు&quot; మొదలైన మాటలను ప్రయోగించుటచే (వ్యంగ్యములగు) శృంగారకరుణ బీభత్సములు ముఖ్యమైన అంగిరసమైన శాంతము.ను ఉద్దీపింపచేయుటకు కారణములుగ...'</comment>
      <origin>584966</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3203" sha1="p3jsh7jgwzjtflaxjis4fxu4l6qptob" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య వి చారచర్చా
యున్న కృమికుల్యులైన తనయులు&quot; మొదలైన మాటలను ప్రయోగించుటచే
(వ్యంగ్యములగు) శృంగారకరుణ బీభత్సములు ముఖ్యమైన అంగిరసమైన
శాంతము.ను ఉద్దీపింపచేయుటకు కారణములుగ నున్నవి. కాని అవి (అణిగి
మణిగి ఉండి ప్రభువు ముఖము వైపే చూచుచు కదలకుండ నున్న) భృత్యుల
వలె, శాంతమునే చూచుచు, అణిగి, నిశ్చలముగా నుండుటచే మంచి ఔచి
త్యమును చూపుచున్నవి.
రససఙ్కర స్యానౌచిత్యముద్భాయితుమాహ:- శృఙ్గరిశాస్త్ర
యోః యథా అమరుకస్య
50. గస్తన్యం యది నామ నిశ్చితమహో గన్తాసి కేయం త్వరా
ద్విత్రాణ్యేన పదాని శిష్ఠతు భవాన్ పశ్యామి యావన్ముఖమ్.
సంసా రే ఘటికా ప్రణాలవిగలద్వారా సమే జీవితే
కో జానాతి వున స్వయా సహ మమ స్యాద్వా న వా సంగమః.
రససంకరమునందు ఉండు అనౌచిత్యమును ఊహించుకొనుటకై
చెప్పుచున్నాడు:- అమరుకుని శ్లోకములో శృంగార శాంత రసముల సంక
'రములో నున్న అనౌచిత్యము ఎట్లనగా...
&quot;తప్పకుండ వెళ్ళవలసి ఉన్నచో వెళ్ళెదవులే, ఇంత తొందర
ఎందులకు? రెండు మూడు అడుగులు ఆగుము. నీ ముఖము చూచెదను.
ఈ సంసారములో, కుండగొట్టమునుండి కారిపోవుచున్న నీటితో సమాన
మైన ఈ జీవితములో, నాకు మరల నీతో సమాగమము కలుగు నని ఎవరు
చెప్పరు&quot;
అత్ర ప్రకరణవ ర్తి నః శృఙ్గరరసన్య &quot;పశ్యామి యావన్ముఖమ్&quot;
ఇత్యుత్కణోత్కశాసముజ్జృమ్భమాణస్య స్వభావవిరోధిని శాస్ర్తీ ఒఙ్గ
భావము పనీతే విస్తీర్ణతరానిత్య తావర్ణనయా వైరాగ్యేణ రతేః
న్యగ్భాన రూపాదయన్త్యా అప్రధానరససమృద్ధేనాధికమనౌచిత్యముత్సా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p3jsh7jgwzjtflaxjis4fxu4l6qptob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228567</id>
    <revision>
      <id>584967</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 ఔచిత్యవిచారచర్చా హితమ్. నిఃసారాచారుతాశ్రవణేన హి కఠినక్రియా క్రూర చేతసామపి ఉత్సాహభ ఙ్ఞాదడ్గాన్యల సీభవన్తి, కీముతకుసుకుసుకుమారశృఙ్గరరస కోమలమనస్వా విలాసవతామ్ ! ప్రాన్త...'</comment>
      <origin>584967</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3540" sha1="37k4lmvxrz5ro3fdx07dtohcifvecvf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;60
ఔచిత్యవిచారచర్చా
హితమ్. నిఃసారాచారుతాశ్రవణేన హి కఠినక్రియా క్రూర చేతసామపి
ఉత్సాహభ ఙ్ఞాదడ్గాన్యల సీభవన్తి,
కీముతకుసుకుసుకుమారశృఙ్గరరస
కోమలమనస్వా విలాసవతామ్ ! ప్రాన్తోచ శాన పరిపోషనిర్వా హేణ
రాగమై రస్యమేవ పర్యవస్యతి, తదు క్త మానన్దవర్ధనేన —
“విరోధీ వానిరోధీ వా రసో ఒజ్గాని రసాన రే
పరిపోషం న నేతవ్యస్తేన స్యాదవిరోధితా”.
తదేవాత్ర వై పరీత్యేనోపలభ్యతే.
ఇక్కడ ప్రాకరణికమైన శృంగారరసము &quot;పశ్యామియావన్ముఖమ్&quot;
అను స్పష్టముగ పైకి కనబడుచున్న (ఉత్కఞ) ఉత్కంఠచే ఎక్కువగా
విజృంభించుచున్నది. ఈ శృంగారమునకు విరుద్ధస్వభావమైన శాంతము
అంగముగ చేయబడినది. ఈ శాంతరసమునకు అనుకూలముగ అత్యతో
వర్ణనము అత్యధికముగ చేయబడినది. దీఔవలన కలుగు పైరాగ్యము రతిని
పూర్తిగ అణచివేయుచున్నది. ఈ విధముగ అప్రధానమైన (శాంత) రసము
నాకు ఎక్కువ పరిపుష్టి నిచ్చుటచే, ఎక్కువ అనౌచిత్యము ఏర్పడినది.
విజసారమైన సంసారముయొక్క సౌందర్యవిహీనత్వమును వినగానే కఠిస
క్రియలు చేయగలిగిన క్రూరాత్ములకు కూడ ఉత్సాహము సమసిపోయి, అవ
యవములు దుర్బలములై పోవును, కుసుమ సుకుమార మైన శృంగారరస
ముతో కోమలమైన మనస్సులుగల విలాసవంతుల మాట చెప్పవలెనా చివరికి
పోషించబడినది శాంతరసమే అగుటచే రాగములో (శృంగారములో) విచ
పత్వమే ఏర్పడినది. ఆనందవర్ధనుడు ఈ విషయమునే చెప్పి ఉన్నాడు:-
&quot;ఒక రవము అంగిగా ఉన్నప్పుడు, మరొక రసము విరోధిరస
మైనను అవిరోధిరప మైనను, దానిని ఎక్కువ పోషించగూడదు. అట్లు
పోషించకుండుటచే(అంగాంగిరసముల మధ్య) విరోధము లేకుండ ఉండును. &quot;
ఈ ఉదాహరణములో ఆనంద వర్ధనుడు చెప్పిన దానికి విరుద్ధముగా
న్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>37k4lmvxrz5ro3fdx07dtohcifvecvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228568</id>
    <revision>
      <id>584968</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా పరిపోషవిపరీతే స్వభావవిరోధిన్యపి ప్రధానానుపరోధ ఏవ. యథా రాజ శేఖరస్య- 51. మాణం ముంచధ దేహ వల్లహజతే దిట్టిం తరంగుత్తరం తారుణ్ణం దిఆహా౨ం పంచ దహ వా వీణరణతంభణం. ఇ...'</comment>
      <origin>584968</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2864" sha1="r1sluzohhu80mfck1bclmghhuaqupn9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
పరిపోషవిపరీతే స్వభావవిరోధిన్యపి ప్రధానానుపరోధ ఏవ.
యథా రాజ శేఖరస్య-
51. మాణం ముంచధ దేహ వల్లహజతే దిట్టిం తరంగుత్తరం
తారుణ్ణం దిఆహా౨ం పంచ దహ వా వీణరణతంభణం.
ఇత్థం కోహలిమంజుసిఁజిణమిసాద్దేవస్స పంచేసుణో
దిణ్ణచిత్త
మహూస వేణ సహసా అణబ్బి సబ్బం కసా.
“మాసం ముఖ్చత దదత వల్ల భజనే దృష్టిం తరజ్ఞోత్తరాం
తారుణ్యం దివసాని పఞ్చ దశ వా పీన స్తన స్తమ్బనమ్.
పీనస్తనస్తమ్బనమ్.
ఇత్థం కోకిలనుజ్జుశిజ్జిత మిషా దేవస్య పశ్చిపో
ర్దత్తా చైత్రమహోత్సవేన సహసా జ్ఞాన సర్వంకషా
(6.5 1.18)
61
పరిపోషము లేని స్వభావవిరుద్ధమైన (అంగ) రస మున్నను ప్రధాన
రసమునకు ఉపరోధ మేమియు కలుగదు. ఉదాహరణకు రాజశేఖరుని
శ్లోకము-
&quot;మానమును విడిచిపెట్టండి. ప్రియులను ప్రేమపూర్ణమైన చూపులతో
చూడండి. బలిసిన స్తనములను బిగువుగా ఉంచగలిగిన యౌవనము ఐదు
రోజు లుండవచ్చును లేదా పది రోజు లుండవచ్చును&quot;. కోకిలల మధురధ్వను
లనెడు మిషచే ఈ విధమగు మన్మథాజును, చైత్రమహోత్సవము ఎల్లరికిని
చాటుచున్నట్లున్నది”.
అత్ర &quot;మానం ముఖ్చత; దదత వల్ల భజనే దృష్టిం తరంగితామ్;
తారుణ్యం దినాని వఞ్చ దశ వా పీనస్త నస్తమ్బనమ్ : ఇతం కోకిల
:
మధురధ్వనివ్యాజేన దేవస్య పళ్చెపోః చైత్రమహోత్సవేన ఆ జైవ
సర్వంకషా దత్తా &quot; ఇతి వాక్యే ముఖ్యః శృష్ణారరసః ప్రారంభపర్యన్త&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r1sluzohhu80mfck1bclmghhuaqupn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228569</id>
    <revision>
      <id>584969</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 ఔచిత్యవీచారచర్చా వ్యాప్తి శాలీ కతిపయదివసస్థాయి యావన మిత్యనిత్య తారూప శాస్త్ర రసబిన్దునా, మధ్యబ్రుడితేనేవ విరసతాం న నీతః విరుద్ధస్య పరిపోషా భావాత్. విరుద్ధవర్ణనోఁతేన...'</comment>
      <origin>584969</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="8yza39cixyu9k4jv3kbz34fuifm1kgq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;62
ఔచిత్యవీచారచర్చా
వ్యాప్తి శాలీ కతిపయదివసస్థాయి యావన మిత్యనిత్య తారూప శాస్త్ర
రసబిన్దునా, మధ్యబ్రుడితేనేవ విరసతాం న నీతః విరుద్ధస్య పరిపోషా
భావాత్. విరుద్ధవర్ణనోఁతేన హ్యనౌచిత్యేన స్థాయీ కుబ్జర ఇవ
శ్వభ్రపాతితః పునరుత్థాతుం నోత్సహత ఇత్యలం విస్తరేణ. అనయా
దిశా రససఙ్క రే భేద ప్రపచిత్యం విపశ్చిద్భిః స్వయం విచార్యమ్.
ఇచట— &quot;మానమును విడిచిపెట్టండి; ప్రియులపై (ప్రేమ) తరం
గీతమైన దృష్టిని ప్రసరింపచేయండి, బలిసిన స్తనములు బింకముగా నుండు
నట్లు చేయు యౌవనము ఐదు లేదా పది రోజులు మాత్రమే ఉండును. ఈ
విధముగ, కోకిలల మధురధ్వని యను వ్యాజముచే, చైత్రమహోత్సవము;
ప్రభువైన మన్మథుని, అందరికిని వర్తించు ఆజ్ఞను ఘోషించుచున్నట్లున్నది.&quot;
అను వాక్యములో ముఖ్యమైన శృంగారరసము ప్రారంభమునుండి చివరి
వరకుకు వ్యాపించి ఉన్నది. ఇది. &quot;యౌవనము కొద్ది రోజుల పాటు మాత్రమే
ఉండును&quot; అనెడు అనిత్యతారూప మైన శాంతరసబిందువు మధ్య ఒక బుడగ
వలె వచ్చినను, దావిచే వైరస్యమును పొందలేదు. ఏలన—ఇచట విరుద్ధమైన
శాంతరసమును పుష్టిపొందించుట జరుగలేదు. విరుద్ధరసమును ఎక్కువగా
వర్ణించుటచే కలుగు అనౌచిత్యముచే (ప్రధానరన) స్థాయిభావము, గోతిలోనికి
పడద్రోయబడిన ఏనుగ వలె, మరల లేవజాలదు. ఇంక ఈ విషయమును
దీనితో ముగించెదము. రపసంకరమునందు ఆ యా భిన్న భిన్న రసములను
విస్త రింపచేయుటలోని ఔచిత్యమును పండితులు ఈ మార్గముననే ఊహించు
కొనవలెను.
7. క్రియాపదౌచిత్యమ్
రసౌచిత్యవిచారాసస్తరం ఉద్దేశానుసారక్రమేణ క్రమోప
గతం క్రియాపదౌచిత్యం దర్శయి: తుమాహః –&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8yza39cixyu9k4jv3kbz34fuifm1kgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/86</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228570</id>
    <revision>
      <id>584970</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా సగుణత్వం సువృత్తత్వం సాధుతా చ విరాజతే కావ్యస్య సుజనస్యేవ యద్యౌచిత్యవతీ క్రియా. 63 19 కావ్యస్య మాధుర్యాది గుణవత్తా, వసన్త తిలకాది సువృత్తతా, పరిపూర్ణ లక్షణ...'</comment>
      <origin>584970</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="t0cgvxepxpez4no5mazvgof6fk0ankg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
సగుణత్వం సువృత్తత్వం సాధుతా చ విరాజతే
కావ్యస్య సుజనస్యేవ యద్యౌచిత్యవతీ క్రియా.
63
19
కావ్యస్య మాధుర్యాది గుణవత్తా, వసన్త తిలకాది సువృత్తతా,
పరిపూర్ణ లక్షణసాధుతా చ విరాజతే, యద్యాచిత్యయుక్తం క్రియా
పదం భవతి సుజన స్యేవేతి తత్తుల్యత్వం స్పష్టమేన.
రసౌచిత్యమును గూర్చి విచారించిన పిమ్మట, ఉదేశమును
అసుసరించిన క్రమము చేత, వరుసలో వచ్చిన క్రియాపదౌచిత్యమును
చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు. చెప్పవలసిన విషయముల పేర్లు
మాత్రము ఒక వరుసలో చెప్పుటకు “ఉద్దేశము” అని పేరు).
&quot;గుణములు, మంచి వృత్తములు, సాధుత్వము, ఇవన్నియు
కావ్యములో సత్పురుషునియందువలె, క్రియాచిత్యము కూడ
ఉన్నచో ఎక్కువ రాణించును,”
వి. ఒక మనుష్యుడున్నాడు. ఆతనికి మంచిగుణము లున్నవి; మంచి
నడవడిక ఉన్నది. మంచితన మున్నది. వీటితో పాటు అతడు చేయు పను
లలో ఔచిత్యము కూడ ఉన్నచో ఆతడు ఇంకము ప్రకాశించును. అట్లే సగు
ణము, సువృత్తము, సాధువు అగు కావ్యము క్రియాపదౌచిత్యము కూడ
ఉన్నచో ఎక్కువ బాగుండును.
కావ్యములోని క్రియాపదము ఔచిత్యయుక్తమై ఉన్నచో అపుడు, అది
మాధుర్యాదిగుణములు, వసంతతిలకాదు లగు మంచి వృత్తములు, పరిపూర్ణ
లక్షణములు ఉన్నందుకు ఎక్కువ అందముగ ఉండును. అట్టి కావ్యమునకు
సుజనులతో పోలిక విస్పష్టమే. (“సుజనస్యేన&quot; ఇత్యాదికము స్పష్టార్థమే.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0cgvxepxpez4no5mazvgof6fk0ankg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/87</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228571</id>
    <revision>
      <id>584971</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '64 59 52 ఔచిత్యవిచారచర్చా క్రియాపదౌచిత్యం యథా మను నీతిలతాయామ్- యః ప్రఖ్యాతజవః సదా స్థితివిధౌ సప్తాబ్దిసన్ధ్యర్చనే దోర్ద ర్పేణ నినాయ దున్దుభివపుర్యః కాలకజ్కాల తామ్. యః పాత్ర...'</comment>
      <origin>584971</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3276" sha1="5rtbwghw7vvpgkcibes7dx39h5o2pyt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;64
59
52
ఔచిత్యవిచారచర్చా
క్రియాపదౌచిత్యం యథా మను నీతిలతాయామ్-
యః ప్రఖ్యాతజవః సదా స్థితివిధౌ సప్తాబ్దిసన్ధ్యర్చనే
దోర్ద ర్పేణ నినాయ దున్దుభివపుర్యః కాలకజ్కాల తామ్.
యః పాత్రాలచుసృఙ్మయం ప్రవిదధే నిష్పష్య మాయావినం
సుగ్రీవాగ్యవిభూతిలు నపటుర్వాలీ స కిం స్మర్యతే.
క్రియాపడౌచిత్యమునకు ఉదాహరణము నా నీతిలతలలో ఎట్లనగా—
&quot;ఏ వాలి ఏడు సముద్రముల వద్ద సంధ్యావందనము చేయుట అనెడు
మర్యాదను (నియమమును) కాపాడుకయందు ప్రసిద్ధమైన వేగము గలవాడో,
బాహుదర్పముచేత దుందిఖి శరీరమును నల్లటి మృతశరీరమునుగా చేసినాడో,
మాయావిని నలగగొట్టి పాతాళము నంతనూ రక్తమయము చేసినాడో, సుగ్రీ
వుని ప్రధానైశ్వర్యమును (భార్యను) దోపిడీ చేయుటలో సమర్థుడైన ఆ వాలి
స్మరింపబడుచున్నాడా ?&quot;
అత్ర ససాబ్ధి సన్ధ్యర్చన ప్రధ్యాతజవః, మహిష రూపదుందుభి
దానవోన్మాధీ మాయావిదానవని స్వేపోద్భూత శోణితపూరిత పాతాల
తలః, స కిం వాలీ స్మర్యత ఇతి క్రియాపదేద శుకసారణాభ్యాం: రావ
ణస్య దుర్నయాభిని వేశిన సద్విరామాయ హితోపదేశేన భవాన్
వసనకోణనియమితతనుః శక్షాయాం నిక్షిప్త ఇత్యుచిత యుక్తియు క్త
ముక్తం భవతి.
ఇచట— ఏడు సముద్రముల వద్ద సంధ్యావందనము చేయుటచే
ప్రసిద్ధమైన వేగము కలవాడు, మహిష రూపముతో వచ్చిన దుందుభి అనే
దానవుని చంపినవాడు, మాయావి అనే దానవుని నలగగొట్టుచే పుట్టిన రక్తవ ము
చేత వింపబడిన పాతాలముకలవాడు అయిన వాలి గుర్తు ఉన్నాడా (నీచే
స్మరింపబడుచున్నాడా) అను వాక్యములో 'స్మర్యతే' అను క్రియాపదము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5rtbwghw7vvpgkcibes7dx39h5o2pyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/88</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228572</id>
    <revision>
      <id>584972</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 85 ప్రయోగింపబడినది. చెడ్డ పట్టుదలను వదలుట మంచి దని రావణునకు హితోపదేశము చేయ దలచిన శుకసారణులు ఈ విధముగ 'స్మర్యతే' అను క్రియాపదమును ప్రయోగించి, వాలి నిన్ను బ...'</comment>
      <origin>584972</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="5119tnw0me5j3u8fk6l1rx4tfj0ue1z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
85
ప్రయోగింపబడినది. చెడ్డ పట్టుదలను వదలుట మంచి దని రావణునకు
హితోపదేశము చేయ దలచిన శుకసారణులు ఈ విధముగ 'స్మర్యతే' అను
క్రియాపదమును ప్రయోగించి, వాలి నిన్ను బట్టి చివర చుట్టబెట్టి చంకలో
ఉంచుకున్నాడు కదా అను విషయమును కూడా గుర్తు చేయుచున్నారు గాన
ఈ క్రియాపద ప్రయోగము చాలా ఉచితముగ నున్నది.
న తు యథా శ్రీప్రవర సేనస్య-
2-
అసారిజాఅం కోతుహలచ్చిరహిఅం మహుమహస్సఉరం
సుమిరామి మహణపురఓ అముద్ధఅర్ధం హరఅడాపబ్భారం.
“స్వర్గమపారిజాతం కౌస్తుభలక్ష్మీరహితం మధుమథనస్యోరః
స్మరామి మథనపురతో ఒముగ్ధచంద్రం చ హరజటా
ప్రాగ్భారమ్”
అత్ర జామ్బవతాభిధీయమానే “స్వర్గమపారిజాతం కౌస్తుభ
లక్ష్మీభ్యాం విరహితం మధుమథన స్యోరః స్మరామ్యమృత మధన
పురతో ఒప్య బాలచన్ద్రం హరబటా ప్రాగ్భారమ్&quot; ఇతి ప్రగుణాఖ్యాన
ప్రసజ్ఞే క్రియాప దేన జరాజర్జరశరీరత్వమాత్రమేన ప్రతిపాదితమ్; న
తు పౌరుణోత్కర్ష విశేషాతిశయః కశ్చిదుచితః సంసూచితః .
ఐతే- శ్రీ ప్రవరసేనుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు
“నమద్రమథనము జరుగుటకు పూర్వము, పారిజాతము లేని స్వర్గ
మును, కౌస్తుభము లక్ష్మీయు లేని విష్ణువక్షఃస్థలమును, బాలచంద్రుడు లేని
శివ జటాజూటమును నేను ఎరుగుదును (స్మరించుచున్నాను)&quot; అని జాంబ
వంతుడు గొప్పగుణమును చెప్పు ప్రసంగమున ప్రయోగించిన స్మరామి అను
క్రియాపదము ఆతని జరాజర్జర శరీరతత్వమును మాత్రమే సూచించుచున్నది
గానీ పౌరుషోత్కర్షవిశేష మేమియు సూచించుటలేదు గాన ఇచట క్రియా
పదౌచిత్యము లేదు-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5119tnw0me5j3u8fk6l1rx4tfj0ue1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/89</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228573</id>
    <revision>
      <id>584973</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 ఔచిత్య విచారచర్చా 8. కారకౌచిత్యమ్ కారకౌచిత్యం దర్శయితుమాహ - సాన్వయం శోభతే వాక్యముచితై రేవ కార్యకైః కులాభరణమైశ్వర్యమౌదార్యచరితై రిప. 20 20 ఉచితై &quot;రేన కొరకై ః సదన్వయవత్ వాక్యం...'</comment>
      <origin>584973</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2345" sha1="bbmbrbmbb4xyy26n2qy7kq10qgz9kpu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;6
ఔచిత్య విచారచర్చా
8. కారకౌచిత్యమ్
కారకౌచిత్యం దర్శయితుమాహ -
సాన్వయం శోభతే వాక్యముచితై రేవ కార్యకైః
కులాభరణమైశ్వర్యమౌదార్యచరితై రిప.
20
20
ఉచితై &quot;రేన కొరకై ః సదన్వయవత్ వాక్యం విరాజతే సద్వం
శభూషితమైశ్వర్యం సచ్చరితే 8వ.
. కారకౌచిత్యమును చూటపుకు చెప్పుచున్నాడు:--
&quot;కులమునకు అలంకారమైన ఐశ్వర్యము ఔదార్యముతో కూడిన నడ
వడికచే ప్రకాశించినట్లు, కారకములతో మంచి అన్వయము గలదై వాక్యము
ప్రకాశించును
- సద్వంశముచే అలంకరింపబడిన ఐశ్వర్యము సచ్చరితములతో ప్రకా
శించినట్లు. వాక్యము ఉచితము లైన కారకములతోడనే మంచి అన్వయ
-మును పొందినదై ప్రకాశించును.
వి. 'కులాభరణం' అను పదమునకు కులమునకు అలంకారమైన అని
అర్థము. కాని క్షేమేంద్రుడు దీనిని బహువ్రీహిగా (కులం ఆభరణం యస్య)
గ్రహించి 'సద్వంశ భూషితం' అనగా సద్వంశముచే అలంకరింపబడిన
అని అర్థము చెప్పినాడు.
కర్త ృపదౌచిత్యమ్
కర్తృపదౌచిత్యం యథా భట్టబాణస్య -
స్తనయుగమశ్రుస్నాతం సమివాపతర వర్తి హృదయశోకాగ్నేః
చరతి విముక్తాహారం వ్రతమివ భవతో రిపుస్త్రీణామ్.
(కాదంబరి)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bbmbrbmbb4xyy26n2qy7kq10qgz9kpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/90</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228574</id>
    <revision>
      <id>584974</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా అత్ర శత్రుస్త్రియో వ్రతం చరనీతి వక్తవ్యే. స్తనయుగం బాష్పసలిలస్నాతం శోకాగ్ని సమీపపర్తి, విముక్త భోజనం, విగత ముక్తాహారం చ సద్ వ్రతం చరతి ఇత్యుక్తే కర్తృప...'</comment>
      <origin>584974</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3208" sha1="dzyevw0pxfsibzdkg56jwucjmj0eo62" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
అత్ర శత్రుస్త్రియో వ్రతం చరనీతి వక్తవ్యే. స్తనయుగం
బాష్పసలిలస్నాతం శోకాగ్ని సమీపపర్తి, విముక్త భోజనం, విగత
ముక్తాహారం చ సద్ వ్రతం చరతి ఇత్యుక్తే కర్తృపదమౌచిత్య
ముపచితం జనయతి.
కర్తృ పదౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగా భట్టబాణునీశ్లోక మెట్లనగా:-
&quot;నీ శత్రుస్త్రీల స్తనద్వయము కన్నీళ్ళతో స్నానము చేయుచు, కహృద
యమునందలి శోకాగ్నికి సమీపమున ఉన్నదై. విముక్తాహారమై (పోయిన
ముత్యాలహారము కలది, విడువబడిన ఆహారము గలది అని రెండు
అర్థములు) వ్రతమును ఆచరించుచున్న ట్లున్నది&quot;.
(తపస్సు చేయువారు వర్షానికి తడియుచు, గ్రీష్మములో అగ్ని సమీప
మున కూర్చుండి, ఆహారమును విడచి తపస్సు చేయుదురు. స్తనయుగము
కూడ ఆ విధముగ తపస్సు చేయుచున్నట్లున్నది అని భావము)
ఇచట— శత్రుస్త్రీలు వ్రతమును ఆచరించుచున్నారు. —అని చెప్పవలసి
యుండగా, (శత్రు స్త్రీలకుబదులు స్త నయుగమును కర్త గచేసి) బాష్పసలిలముతో
స్నానము చేసి, శోకాగ్నికి సమీపమున ఉండి, విడువబడిన ఆహారముకలదై
పోయిన ముత్యాలహారముకలదై, తపస్సు చేయుచున్నది అని చెప్పుటలో
(స్తనయుగం అను కర్తృపదము అత్యధికమైన ఔచిత్యమును కలిగించు'
చున్నది. కావున ఇది కర్తృకారకౌచిత్యమునకు ఉదాహరణము.
55.
న తు యథా పరిమలస్య-
ఆహారం న కరోతి . నామ్బు బతి స్త్రీణంన సంసేవతే
శేజేయత్ సికతాసు ముక్త విషయశ్చణ్ణాతపం సేవతే.
త్వత్పాదాబ్జరజః ప్రసాదకణికాలో భోన్ముఖస్తస్మరా
మన్యే మాలవసింహ! గుర్జర పతివ్రం తవస్త వ్యతే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dzyevw0pxfsibzdkg56jwucjmj0eo62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/91</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228575</id>
    <revision>
      <id>584975</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '68 ఔచిత్యనిచారచర్చా ఐతే – పరిమలుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణముకాదు . “మాలవదేశసింహమైన ఓ మహారాజా : గుర్జరదేశరాజు మరుప్రదే శము చేరి ఆహారము భుజించుటలేదు. జలము త్రాగుటలేదు; స్త్రీ...'</comment>
      <origin>584975</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3015" sha1="gz6wtmdogkncmnxgsd55zffv8wzjufa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;68
ఔచిత్యనిచారచర్చా
ఐతే – పరిమలుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణముకాదు .
“మాలవదేశసింహమైన ఓ మహారాజా : గుర్జరదేశరాజు మరుప్రదే
శము చేరి ఆహారము భుజించుటలేదు. జలము త్రాగుటలేదు; స్త్రీల సముదా
యమును సేవించుటలేదు; ఇసుకలో శయనించుచున్నాడు. విషయములను
విడచి తీవ్రమైన ఎండను సేవించుచున్నాడు. దీనిని బట్టి నీపాదపద్మమునందలి
పరాగకణము ప్రసాదముగ లభింపవలెనని కోరుచు, అతడు తీవ్రమైన
తపస్సు చేయుచున్నా డని తలచుచున్నాను.&quot;
అత గుర్జర పతిర్విద మరుగహనం ప్రవిష్టః పరిత్యక్తా
హారాదిసమస్త విషయశ్చ తపోవనేవీ తపశ్చరతీతి యదుక్తం
తత్క—ర్త)పదస్య విశేషాభిప్రాయోచితం న కించిదుపలక్ష్యతే. శత్రు
త్రాసతరలతయా మరుకాన్తా రాస్తే రావసన్నః సకలవిషయసుఖభోగ
పరిభ్రష్టః కిమన్యత్ కురు తామ్. స్తనయుగవత్ కర్తృపదస్య చమ
చించిదభిహితమ్.
పారిపోయిన గుర్జరదేశరాజు ఎడారిలో ప్రవేశించి, ఆహారాది సమస్త
విషయభోగములను విడచి, తీవ్రమైన ఎండలో పడి తపస్సు చేయుచున్నాడు,
ఆవి ఇచట చెప్పబడినది. కాని కర్తృవరములో (గుర్జరపతిః అను పదములో)
అభిప్రాయశేషమునకు ఉచిత మైనది ఏదియు కనబడుటలేదు. శత్రు
భయముచే మరుభూమిలో పడి క్రుంగిపోవుచు సకలవిషయసుఖమును కోల్పో
యినవాడు ఇంక ఏమి చేయగలడు. పై శ్లోకములో స్తనయుగమును కర్తగా
చేసినప్పు డున్న విధముగ ఇచట కర్తృపదమునకు సంబంధించి చమత్కారో
చితముగ ఏమియు చెప్పబడలేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gz6wtmdogkncmnxgsd55zffv8wzjufa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/92</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228576</id>
    <revision>
      <id>584976</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యనిచారచర్చా కర్మపదౌచిత్యమ్ కర్మపదౌచిత్యం యథా మమ లావణ్యవత్యామ్ :- సదాసకం శైత్యం విమజలధారాపరిచితం మనోల్లాసః క్ష్మాభృత్పృథుకటకపాతీ వహతి యః. విధత్తే శౌర్యశ్రీశ్రవణన...'</comment>
      <origin>584976</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="0miabexlq47bv3mfaq4uattsk3x9175" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యనిచారచర్చా
కర్మపదౌచిత్యమ్
కర్మపదౌచిత్యం యథా మమ లావణ్యవత్యామ్ :-
సదాసకం శైత్యం విమజలధారాపరిచితం
మనోల్లాసః క్ష్మాభృత్పృథుకటకపాతీ వహతి యః.
విధత్తే శౌర్యశ్రీశ్రవణనవనీలోత్పలరు చిః
స చిత్రం శత్రూణాం జ్వలదనల తాపం భవదసిః.
69
56
కర్మపధాచిత్యానికి ఉదాహరణగా నా లావణ్యవతిలోని శ్లోక మెట్లనగా
&quot;అధిక మైన ఉత్సాహము కలదియు (మేఘమువంటి ప్రకాశము
కలది అని రెండవ అర్థము), రాజుల విశాలసైన్యములపై పడునదియు,
(పర్వతముల విశాలము లైన చరియలపై బడుచున్నదియు అని అర్థాతరము)
అగు ఏఖడ్గము స్వచ్ఛమైన జలధారకు సంబంధించిన, ఎల్లప్పుడును లగ్నమై
ఉన్న రైత్యమును (శ్రీతస్య భావః శైత్యం చల్లదనము; శితస్య భావః
తైత్యం=వాడిగా ఉండుట అవి రెండర్థములు) వహించుచున్నదో, అట్టి
శౌర్యలక్ష్మి చెవిలోని లేతవల్ల కల్వపూవువంటి కాంతి గల నీ ఖడ్గము, శత్రు
వులకు ప్రజ్వలించుచున్న అగ్నివలన కలుగు తాపమును కలిగించుచున్నది.
ఆశ్చర్యము.&quot;
వి. 'ధారా' శబ్దమునకు కత్తి యొక్క వదునైన భాగము అని కూడా
అర్థము. 'విమలజలధారాపరిచితం' అనుపదమునకు &quot;విమలమైనజలము
వంటి పదునుతో కూడినది అని రెండవ అర్థము. కైత్యమును వహించునది
తాపజనక మగుట ఆశ్చర్యజనకము గాన విరోధాభాసము,
ఇక్కడ———నిశ్చలమైన(వదాసక్తం) అమలజలధారకు సంబంధించిన
తైత్యమును, అనగా శీతలత్వమును, అక్షత్వమును ఘనోల్లాసమైనది, అనగా
అధికమైన ఉత్సాహము కలది, మరియు మేఘముతో తుల్యమైన (ఆవిర్భా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0miabexlq47bv3mfaq4uattsk3x9175</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/93</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228577</id>
    <revision>
      <id>584977</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 ఔచిత్యవిచారచర్చా నము) కలది, క్ష్మాభృత్తుల (రాజుల - పర్వతముల) సానువులపై (సైన్య ములపై)పడుచుండెడిది అగు ఏ ఖడ్గము ధరించుచున్నదో, శౌర్యలక్ష్మియొక్క శ్రవణమునందలి నీతోత్పలముతో...'</comment>
      <origin>584977</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3067" sha1="0rt1505z2s5mah57ykmfccg9lm2n6zp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;70
ఔచిత్యవిచారచర్చా
నము) కలది, క్ష్మాభృత్తుల (రాజుల - పర్వతముల) సానువులపై (సైన్య
ములపై)పడుచుండెడిది అగు ఏ ఖడ్గము ధరించుచున్నదో, శౌర్యలక్ష్మియొక్క
శ్రవణమునందలి నీతోత్పలముతో సమానమైన అట్టి నీ ఖడ్గము శత్రువులకు
సంతాపమును కలిగించుచున్నది. అని చెప్పబడినది. ఇట్లు వర్ణించుటవలన
అత్యధిక మైన శిశిరకారణ సామాగ్రివలన కలిగినదియు, దానికి (*విధత్తే '
అనుక్రియకు) కర్మయు అయిన తాపమునకు అత్యధికపై చిత్యముతో గూడిన
ఔచిత్యము కూర్చబడినది.
*ఆపిః తాపం విధర్తే&quot; అనునపుడు 'తాపం' అనునది కర్మ. అని
తాపమును కలిగించుట కుదరదు. అందును కైత్యముతో నిత్యసంబద్ధమైన
అసి కలిగించుట అసలే కుదరదు. ఆయినను ఇచట తాపమును కర్మగా
చేయుటలో చమత్కారము, ఔచిత్యము ఉన్నదని భావము.
న తు యథా మమైవాపసరసా రే :-
భగ్నా హితశ్వసిత వాతవిబోధ్యమానః
కాష్ఠాశ్రయేణ సహసైవ వివృద్ధిమాప ?.
తాపం తనోతి విహతా విలాసినీనాం
వహ్ని ద్యుతీర్భువసనాథ భవత్ప్రతాపః.
3.
అత్ర విద్రుతారాతినిఃశ్వసితానిల ప్రబోధ్యమానః, కాష్ఠాశ్రయేణ
దిశ్చక్రపూరణేన ప్రౌఢతాం ప్రాప్తిః, పావకతుల్యస్త్వత్ప్రతాపః
శత్రుకాన్తానాం తాపమాత్రం తనోతీతి తత్సముచితమ్; ఆశ్చర్యం
న కించిత్.
నా అవసరసారములోని శ్లోకముమాత్రము ఉదాహరణము కాదు :-
*ఓ లోకనాథాః పరాజితులైన శత్రువుల విట్టూర్పులచేత రగుల్పబడు
చున్నదియు, దిక్కులను ఆశ్రయించుటచేత (నలుదిక్కులందు వ్యాపించుట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0rt1505z2s5mah57ykmfccg9lm2n6zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/94</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228578</id>
    <revision>
      <id>584978</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవి చారచర్చా 71 పొంది చేత) ('కాష్ఠా' శబ్దమునకు శ్రీ లింగములో దిక్కు అని యర్థము. నషంసక లింగములో కట్టె అని అర్థము. అందుచేత కట్టెలను ఆశ్రయించుటచేత, అనగా కట్టెలు లభించుటచేత అ...'</comment>
      <origin>584978</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="j00iqtj8wq5ovryn34v72knravhz8yy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవి చారచర్చా
71
పొంది
చేత) ('కాష్ఠా' శబ్దమునకు శ్రీ లింగములో దిక్కు అని యర్థము. నషంసక
లింగములో కట్టె అని అర్థము. అందుచేత కట్టెలను ఆశ్రయించుటచేత,
అనగా కట్టెలు లభించుటచేత అని రెండవ అర్థము] వెంటనే వృద్ధిని
నదియు అగు నీ ప్రతాపము, సంహరింపబడిన శత్రువుల స్త్రీలకు తాపమును
కలిగించుచున్నది.
ఇచట——పారిపోవుచున్న శత్రువులు నిశ్వాసానిలముచే రగుల్కొను
నట్లు చేయబడుచున్నదియు, కాష్టాశ్రయణముచే, దిక్చక్రమును నింపుటచే
ప్రౌఢమైనదియు, అందుచే అగ్నితో సమానమైన నీ ప్రతాపము శత్రుకాంత
లకు తాపమును మాత్రమే కలిగించుచున్నది. అని చెప్పబడినది. దానికి
(అంతటి తాపమునకు) తగిన ఆశ్చర్యకర మైన దేదియు చెప్పబడలేదు.
అందుచే ఇచట కర్మపదౌచిత్యము లేదని అర్థము.
కరణాచిత్యమ్
కరణాచిత్యం యథా గౌడకుమ్భ కారస్య
58. లాఙ్గూలేన గభస్తిమాన్ వలయితః ప్రోతః శశీ మాలినా
వ్యాధూతా జలదాః సటాభిరుడవో దంష్ట్రాభిరుత్తమ్భితాః.
ప్రోతీల్లో జలధిర్దృశైవ హరిణా స్వైరాట్టహాసోర్మిఖి
ర్ల జ్కేశస్య చ లబ్ధితో దిశి దిశి ప్రాజ్యప్రతాపానలః.
ణ
కరణాచిత్యమునకు
:--
ఉదాహరణముగ
1
గౌడకుంభకారుని శ్లోక
&quot;హనుమంతునిచేత — తోకచే సూర్యుడు చుట్టబడినాడు&quot; శిరస్సుచే
చంద్రుడు గ్రుచ్చబడినాడు. జూలుచేత మేఘములు ఎగురగొట్టబడినవి. కోర
లచే నక్షత్రములు పొడవబడినవి. చూపుచేతనే సముద్రము దాటబడినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j00iqtj8wq5ovryn34v72knravhz8yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/95</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228579</id>
    <revision>
      <id>584979</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '72 ఔచిత్య విచా ర చర్చా అన్ని దిక్కులందును తీవ్రముగా నున్న రావణుని ప్రతాపాగ్ని అట్టహాస తరంగములచే దాటబడినది. (అణగద్రొక్కబడినది).&quot; ఒ అత్ర హరిణా హనుమతా జలనిధితరణే తరణిరాజూ లేన వ...'</comment>
      <origin>584979</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="6hhmqq1lo13yxuns9l9mt498v2t8ime" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;72
ఔచిత్య విచా ర చర్చా
అన్ని దిక్కులందును తీవ్రముగా నున్న రావణుని ప్రతాపాగ్ని అట్టహాస
తరంగములచే దాటబడినది. (అణగద్రొక్కబడినది).&quot;
ఒ
అత్ర హరిణా హనుమతా జలనిధితరణే తరణిరాజూ లేన వల
యితః, కిరీట ప్రార్తేన శశీ ప్రోతః, సటాభిర్మేఘా వ్యాధూతాః,
తారా దంష్ట్రాభిరాయాసీతాః, తీర్లో 2 బిరృజ్యవ, అట్టహాసతర జై
లజ్కే శస్య విస్తీర్ణః ప్రతాపాగ్నిః శమిత ఇది బహుభిః కరణపదై
రుత్సాహాధివాసితైః విస్మయ శిఖరారోహణ సోపానై 8వ రఘపతిప్రభా
వారమ్భ విజయధ్వజాయమానస్య పవనసూనో శాచిత్యాతిశయః
ప్రణాళితః.
సముద్రలంఘనసమయమున, హనుమంతుడు లాంగూలముతో సూర్యుని
చుట్టినాడు. కిరీటప్రాంతముచేత చంద్రుని గ్రుచ్చినాడు; జూలుచేత మేఘము
లను ఎగురగొట్టినాడు; కోరలచే నక్షత్రములను బాధించినాడు. దృష్టిచేతనే
సముద్రమును దాటినాడు. అట్టహాసకరంగములచే లంకేశుని అతి విస్తృత
మైన ప్రతాపాగ్నిని శాంతింపచేసినాడు అని వర్ణించుచు, ఇచట, ఉత్సాహ
ముతో నిండి ఆశ్చర్యశిఖరమును అధిరోహించుటకై ఉపయుక్తము లగు
సోపానముల వలె ఉన్న అనేక కరణపదములచే (ఏదైనా కార్యమును చేయు
ఎక్కువ ఉపయోగించు సాధనమునకు కరణ మని పేరు. దానిని
బోధించు పదము కరణపదము. తృతీయా విభక్తిలో ప్రయోగింపబడును).
శ్రీరాముని ప్రభావప్రారంభమునకు విజయధ్వజమువంటి హనుమంతుని
ఔచిత్యాతిశయము ప్రకాశిత మైనది. అందుచే ఇది కరణ కారకాచిత్యము
నకు ఉదాహరణ మని భావము.
న తు భట్టబాణస్య
59. జయత్యు పేన్ద్రః స చకార దూరతో
బిఖిత్సయా యః క్షణలబ్ధలక్ష్యయా.
దృశైవ కోపారుణయా రిపోరుర
స్వయం భయార్భిన్న మివాసపాటలమ్
(కాదంబరీ)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6hhmqq1lo13yxuns9l9mt498v2t8ime</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/96</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228580</id>
    <revision>
      <id>584980</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యని చారచర్చా 78 అత్ర భగవతో నృసింహస్య కోపరక్త యా దృక్ష్యైన క్షణలబ్ధ లక్ష్యయా హిరణ్యకశిపోర్వతః స్వయం భయాన్భిన్నమి వేతియదుక్తం తన్మహోత్సాహపరా క్రమస్య ప్రతినాయకస్య రి...'</comment>
      <origin>584980</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="rr7voaacufuka0zwq54odxa5zvlwjw3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యని చారచర్చా
78
అత్ర భగవతో నృసింహస్య కోపరక్త యా దృక్ష్యైన క్షణలబ్ధ
లక్ష్యయా హిరణ్యకశిపోర్వతః స్వయం భయాన్భిన్నమి వేతియదుక్తం
తన్మహోత్సాహపరా క్రమస్య ప్రతినాయకస్య రిపోః ప్రధాననాయక
ప్రతాపోద్దీపన కరణీభూతాధిక ధైర్యస్య స్వయం భయవిహ్వలతయా
హృదయస్ఫుటన మిత్యుపచిత మనౌచిత్యం &quot;దృశైవ&quot; కరణపదస్య
కాని, భట్టబాణుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot; (నరసింహరూపధారి యైన ఏ ఉపేంద్రుడు, భేదించవలెననెడు
ఇచ్ఛచేత, (ఇచ్ఛకలవాడై). క్షణకాలముపాటు పొందబడిన లక్ష్యముగల
దియు, కోపముచేత ఎఱ్ఱనైనదియు అగు చూపుచేతనే, శత్రువుయొక్క వక్షః
స్థలమును భయమువలన స్వయముగనే బ్రద్దలై రక్త ముచేత ఎఱ్ఱనై నదా అనునట్లు
దూరమునుండియే, చేసెనో అట్టి ఉపేంద్రుడు సర్వోత్కృష్టుడై ఉన్నాడు&quot;
కోపముచే రక్త మైన భగవంతుడైన నరసింహుని దృట్టి క్షణకాలము
పాటు లక్ష్యమును (శత్రువక్షమును) పొందగనే, ఆ హిరణ్యకశిపుని వక్షః
స్థలము, భయమువలన తకంతట తానే బ్రద్దలైనట్లు అయినది అని యిచట
వర్ణింపబడినది. కాని, గొప్పఉత్సాకూ పరాక్రమములు కలవాడును, ప్రధాన
నాయకుని (నరసింహుని) ప్రకార ముద్దీప్త మగుటకు ఉపకరణమైన అధిక
ధైర్యము కలవాడును అగు ప్రతి నాయకుడు (హిరణ్యకశిపుడు) భయ
విహ్వలుడగుటచే అతని వక్షము స్వయముగనే బ్రద్దలైనదని చెప్పుట అను
చితముగా ఉన్నది. ఈ అనౌచిత్య మంతయు &quot;దృశైవ&quot; అను కరణవాచక
పదము నెత్తి పై ఉన్నది. అందుచే ఇచట కరణ పదానౌచిత్య మని భావము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rr7voaacufuka0zwq54odxa5zvlwjw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/97</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228581</id>
    <revision>
      <id>584981</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 ఔచిత్యవిచారచర్చా సంప్రదానమ్. సంప్రదానౌచిత్యం యథా భట్టు ప్రభాః రస్య -- 60. జాతఙ్గఘటావిభక్త చతురాఘాటా మహీ సాధ్య తే సిద్ధా సాపి, వదన్తా ఏప హి వయం రోమాళ్చతాః పశ్యత, విప్రాయ ప్రత...'</comment>
      <origin>584981</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2928" sha1="hb09mrzzi0ywy0i161bxwwdyl1sb6fi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;74
ఔచిత్యవిచారచర్చా
సంప్రదానమ్.
సంప్రదానౌచిత్యం యథా భట్టు ప్రభాః రస్య --
60. జాతఙ్గఘటావిభక్త చతురాఘాటా మహీ సాధ్య తే
సిద్ధా సాపి, వదన్తా ఏప హి వయం రోమాళ్చతాః పశ్యత,
విప్రాయ ప్రతిపాద్యతే కిమపరం! రామాయ తస్మై నమః
యస్మాదావిరభూత్ క థాద్భుతమిదం య డ్రైవచా స్త్రం గతమ్.
అత్ర దిగ్గజచతురస్రా భూః సాధ్యతే; సా చ సిద్ధా హేలయై
వాన్నముష్టిరిపై
కస్మై విప్రమాత్రాయ ప్రతిపాద్యతే ఇతి నిరతిశయాదా
ర్యాశ్చర్యచమత్కారరుచిరౌచిత్యచర్వణయా, వయం రోమా బ్బా
శ్చితాః; పశ్యత; రోమాఞ్చస్య ప్రత్యక్ష పరిదృశ్యమాన త్వాత్ కీమ
పరమ్ ? అపూర్వ త్యాగినే భార్గవాయ తస్మై నమ ఇతి విప్రాయ
ఇతి సంప్రదాన పదగత ఏవ ఉత్కర్ష విశేషః ప్రకాశతే.
సంప్రదానౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగా భట్టి ప్రభాకరుని శ్లోర
&quot;దిగ్గజదాయముచేత విభక్తమైన పేరు పేరుగా మోయబడు)
నాలుగు కొనలుగల భూమి అతికష్టముచేత సాధింప (సంపాదింప బడును.
'అట్టి సిద్ధమైన భూమి కూడా చూడుడు: ఆమాటలు చెప్పుచుండగనే మాకు
గగుర్పాటు కలుగుతున్నది బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చివేయబడుచున్నది. ఇంక
ఏమి చెప్పవలె! అట్టి రామునకు నమస్కారము. ఇట్టి ఆశ్చర్యకర మైన విష
యము ఆతనియందే (ఇదం ప్రథమముగా ఆవిర్భవించినది; అతనియందే
అస్తమించినది. అనగా పరశురామునకు పూర్వము ఇలాంటి పని చేసినవా
రెవరును లేరు : తరువాతకూడా పుట్టలేదు అవి భావము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hb09mrzzi0ywy0i161bxwwdyl1sb6fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/98</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228582</id>
    <revision>
      <id>584982</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 75 ఆంగ్లభాషలో ఒక వాక్యంలో అవాంతరవాక్యము (Peranthetical clause) ప్రయోగించినట్లు వాక్యమధ్యంలో “వదన్త ఏవ హి వయం రోమా ఇ్చతాః పశ్యత&quot; &quot;కిమపరమ్&quot; అను అవాంతరవాక్యాల ప్రయోగము అం...'</comment>
      <origin>584982</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3196" sha1="7tpuoxaickef6rl8o46wsi80i8zg4ca" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
75
ఆంగ్లభాషలో ఒక వాక్యంలో అవాంతరవాక్యము (Peranthetical
clause) ప్రయోగించినట్లు వాక్యమధ్యంలో “వదన్త ఏవ హి వయం రోమా
ఇ్చతాః పశ్యత&quot; &quot;కిమపరమ్&quot; అను అవాంతరవాక్యాల ప్రయోగము అంద
ముగా ఉన్నది.
దిగ్గజములచే చతురస్రముగా ఉన్న
ఉన్న భూమి ప్రయత్నము చేసి
సాధింపబడును. సిద్ధమైన దానిని హేలగా బిచ్చగానికి ఒక పిడికెడు అన్నము
పెట్టినట్లు, ఒక్క బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చినాడు అని వర్ణించునప్పుడే అత్యధిక
మైన ఔదార్యమువలన కలిగిన ఆశ్చర్యచమత్కారముచే మనోహరమైన
ఔచిత్యమును ఆస్వాదించుటచే “మేము రోమాంచితులు మైనాము: చూడుడు&quot;
అని చెప్పబడినది. రోమాంచమును ప్రత్యక్షముగ చూడవచ్చును గదా? ఇంక
నేమున్నది? ఆపూర్వ మైన త్యాగమును జూపిన ఆ భార్గవరామునికి నమ
స్కారము. ఈ విధముగ ఇచట (చమత్కారోర్షకు కారణభూతమైన) ఔచిత్యో
త్కర్ష అంతయు 'విప్రాయ' అను సంప్రదాన కారకమును ప్రయోగించుట
లోనే ఉన్నది.
ఇంత శ్రమపడి సంపాదించవలసిన భూమండలమును అసంఖ్యాకు
లైన ప్రతిగ్రహీతలకు దానము చేసినను ఆశ్చర్యకరము కాకపోవచ్చును.
అంత భూమిని కూడా బిచ్చగానికి ఒక అన్నకబళము వేసినట్లు ఒక బ్రాహ
ణునికి (విప్రాయ) ఇచ్చుటలోనే చమత్కార మంతయు ఉన్న దని భావము
న తు యథా రాజ శేఖరస్య,
61. పౌలస్త్యః ప్రణయేన యాచత ఇతి శ్రుత్వా మనో మోదతే
దేయో నైవ హరప్రసాదపరశుస్తే నాధికం తామ్యతి.
తద్వాచ్యః స దశాననో మమ గిరా దత్తా ద్విజేభ్యో మహీ
తుభ్యం బ్రూహి రసాతలత్రిదివ యోర్నిర్జిత్య కిం దీయతామ్.
(బా. రా. 2–20)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7tpuoxaickef6rl8o46wsi80i8zg4ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/99</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228583</id>
    <revision>
      <id>584983</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా అత్ర రావణ దూతేన పరిశుం యాచితో భార్గవో బ్రూతే&quot;నైవ హరప్రసాదలబ్ధః పరశుర్దానయోగ్యః. తత్త స్మాద్వన్మద చసానదశగ్రీవో వాచ్యః; పృథ్వీ మయా కశ్యపాయ ప్రతిపాదితా; త...'</comment>
      <origin>584983</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="2llh54fup7qclp2cip45pakyxqlckus" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
అత్ర రావణ దూతేన పరిశుం యాచితో భార్గవో బ్రూతే&quot;నైవ
హరప్రసాదలబ్ధః పరశుర్దానయోగ్యః. తత్త స్మాద్వన్మద చసానదశగ్రీవో
వాచ్యః; పృథ్వీ మయా కశ్యపాయ ప్రతిపాదితా; తుభ్యం పాఠాల త్రిది
వయోర్మధ్యాత్ కిం నిర్జిత్య దీయ తామ్!” ఇత్య నుచితం ము నేర్లోకహిత
ప్రవృత్తస్య త్రైలోక్యక ఐకభూతాయ రాక్ష సాయ భువన ప్రతిపాదనమ్.
అయితే రాజశేఖరుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;రావణుడు ప్రణయపూర్వకముగా యాదించుచున్నందులకు మనస్సు
ఆనందించుచున్నది. కాని ఈశ్వరుడు అనుగ్రహించిన ఈ గండ్రగొడ్డలిని
ఇచ్చుటకు వీలులేదు. అందుచే మనస్సు బాధపడుచున్నది. అందుచేత నా
మాటగా దశాననునితో చెప్పుము. భూమి బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చివేయబడినది.
పాతాళస్వర్గలోకములలో దేనిని జయించి నీకు ఇవ్వ మినెదవో చెప్పుము”
రావణుని దూత వచ్చి పరశువు యాచించగా పరశురాముడు పలికిన
మాటలివి—— “హరప్రసాదలబ్ధమైన ఈ పరశువును ఇచ్చుటకు వీలులేదు.
అందువలన నా మాటగా దశగ్రీవునితో చెప్పుము - నేను భూమిని కశ్యపునకు
ఇచ్చివేసి ఉన్నాను. పాతాలస్వర్గములలో దేనిని జయించి నీకిమ్మనెదవు?&quot;
లోకహితము చేయసమకట్టిన ముని త్రైలోక్యకంటకభూతుడైన రాక్షసుని
భువనమును ఇచ్చెవ ననుట అనుచితము.
అపాదానౌచిత్యమ్
అపాదానౌచిత్యం యథా మాలవరుద్రస్య
62. ఏత స్మాజ్ఞల ధేర్మి తామ్బకణికాః కశ్చిద్దృహీత్వా తతః
పాథోదాః పరిపూరయన్తి జగతీ రుద్ధామ్బరా వారిభిః .
భ్రామ్యన్మద్దరకూటకోటిఘటనాభీతి భ్రమత్తారకాం
ప్రాప్యై కాంజలమానుషీం త్రిభువనే శ్రీమానభూదచ్యుతః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2llh54fup7qclp2cip45pakyxqlckus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228584</id>
    <revision>
      <id>584984</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య వీచార చర్చా 77 అపాదానౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగా మాలవరుద్రుని శ్లోకము ఎట్లనగా... &quot;మేఘములు ఈ సముద్రమునుండి కొన్ని జలబిందువులను సేక రించి, ఆకాశమును కప్పివేయుచున్నవై భూమిన...'</comment>
      <origin>584984</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="2wtx61tmc8fpro81vfy0cpz0xzvpjck" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య వీచార చర్చా
77
అపాదానౌచిత్యమునకు ఉదాహరణముగా మాలవరుద్రుని శ్లోకము
ఎట్లనగా...
&quot;మేఘములు ఈ సముద్రమునుండి కొన్ని జలబిందువులను సేక
రించి, ఆకాశమును కప్పివేయుచున్నవై భూమిని నింపుచున్నవి. అచ్యుతుడు,
తిరుగుచున్న మందరపర్వతపు కొనలు ఎక్కడ తగులునో అను భయముచేత
చంచలమైన కనుగ్రుడ్లు గల ఒక జలమనుష్యశ్రీని (జలకస్యను) ఈ సము
ద్రమునుండియే పొంది, 'శ్రీమాన్' అను పేరుకో మూడులోకములందును
ప్రసిద్ధి పొందినాడు &quot;
అత్ర యదుక మీతస్మాన్మహోదధేః పరిమితామ్బుకణి కాః
ప్రాప్య జలదాః జగత్ పూరయన్తి తథా భ్రమన్మద్దర కూటకోటి
సంఘట్ట త్రాగతరలతార కామేకాం జలమానుషీం శ్రియం ప్రాప్య
శ్రీమానచ్యుతో ఒభూడి తేన సాగర గత నిరతిశయోత్కర్ష వి శేషః
ప్రదర్శితః. ఏతస్మాజ్ఞల ధేరితి పదమౌచిత్యస్య మూలభూ
2
&quot;ఈ సముద్రమునుండియే, పరిమితమైన కొన్ని జలబిందువులను
గ్రహించి, మేఘములు జగత్తును నింపుచున్న వనియు, మందరపర్వతము
తిరుగుచుండగా దాని శిఖరాగ్రములు ఎక్కడ తగులునో ఆను భయముతో
చంచలమైన నేత్రములు గల లక్ష్మి అనే ఒక నీటి ఆడమనిషిని ఈ సము
ద్రమునుండియే పొంది అచ్యుతుడు శ్రీమంతుడైనా దనియు వర్ణించుటచే
ఇచట సముద్రమనకు సంబంధించిన గొప్ప ఉత్కర్ష చూపబడినది &quot;ఏత
స్మాత్ జలధే!&quot; అను పదములోనే ఔచిత్య మంతయు ఉన్నది.
63.
న తు యథా థ పేన్దురా జస్య
ఆదాయ వారి పరితః సరితం ముఖేభ్యః
కిం నామ సాధితమనేన మహార్ణవేన .&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2wtx61tmc8fpro81vfy0cpz0xzvpjck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228585</id>
    <revision>
      <id>584985</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 ఔచిత్యవిచారచర్చా మోక్షారీకృతం చ వడవాదహనే హుతం చ పాతాలమూలకుహరే విని వేశికం చ ఆత్ర మహార్ణ వవ్యపదేశేన అన్యాయోపార్జిత ద్రవిణదుర్వ్యయ కారిణః సత్స విభాగవిముఖస్య కన్య చిదుచ...'</comment>
      <origin>584985</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2978" sha1="1xv9tfhtozcd1swnzr8ow9k8xf3dcw9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;78
ఔచిత్యవిచారచర్చా
మోక్షారీకృతం చ వడవాదహనే హుతం చ
పాతాలమూలకుహరే విని వేశికం చ
ఆత్ర మహార్ణ వవ్యపదేశేన అన్యాయోపార్జిత ద్రవిణదుర్వ్యయ
కారిణః సత్స విభాగవిముఖస్య కన్య చిదుచ్యతే సరితాం మఖేభ్యః
సమస్తా తో యమాదాయాపా త్రేభ్యః ప్రతిపాదితం దూషితమ్.
యత్త్వత్ర సరిద్భ్యః సమాదాయేతి పక్త వ్యే సరిమ్ము ఖేభ్యః ఇత్యు క్తం
ముఖశబ్ద స్యానౌచిత్య మేవ పర్యవస్యతి.
కాని భట్టేందురాజు శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;ఈ మహాసముద్రము నదీ ముఖములనుండి నలు వైపుల, జలమును
గ్రహించి ఏమి చేసినట్లు: ఆ జలమంతయు ఉప్పగా చేయబడినది; వడ
వాగ్నిలో హోమము చేయబడినది; పాతాళమవారంధ్రములోనికి నింపబడినది&quot;.
ఇక్కడ అన్యాయముగా సంపాదించిన ధనము నంతను దుర్వ్యయము
చేయుచు, సత్పురుషులకు దానము చేయుటలో వైముఖ్యమును చూపుఒకనిని
గూర్చి మహార్ణప మను వంకతో చెప్పబడుచున్నది. నలుమూలలు, నదుల
ముఖములనుండి జలమును గ్రహించి అపాత్రల కిచ్చుట అనునది దూషింప
బడుచున్నది. (అంతయు బాగుగనే ఉన్నది కావి) 'నదులనుండి గ్రహించి
అనుటకు బదులు 'నదుల ముఖముల నుండి గ్రహించి&quot; అని చెప్పుటలో
&quot;ముఖ&quot; శబ్దము నిరర్థకము గాన చివరకు అపాదానపదానౌచిత్యమే కనబడు
చున్నది.
64.
అధికరణాచిత్యమ్.
అధికరణాచిత్యం యథా కుక్తేశ్వరదాత్యే కాలిదాసన్య
ఇహ నివసతి మేరుః శేఖరః త్మాధరాణా -
మిహ విసిహితభారాః సాగరాః సప్త చాన్యే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1xv9tfhtozcd1swnzr8ow9k8xf3dcw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228586</id>
    <revision>
      <id>584986</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇదమహిపతిభోగస్త మ్భని భ్రాజమానం ధరణితలమి హైవ స్థానమస్మద్విధానామ్, 79 ఆత్ర మహారాజదూతో ఒపి సామనాస్థానే స్వప్రభు సముచిత గౌరవపూజార్హ మాసనమనాసాద్య కార్యవశే...'</comment>
      <origin>584986</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3110" sha1="n7qppwsqp6tfqenz3h4wy3nrkl1cqpv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇదమహిపతిభోగస్త మ్భని భ్రాజమానం
ధరణితలమి హైవ స్థానమస్మద్విధానామ్,
79
ఆత్ర మహారాజదూతో ఒపి సామనాస్థానే స్వప్రభు సముచిత
గౌరవపూజార్హ మాసనమనాసాద్య కార్యవశేన భూమా శేవోపవిష్టః
ప్రాగల్భ్యగామ్భిర్యేణైవ బ్రూతే యథా ఒ స్మద్విధానాం వసుధా
తల ఏవ భుజగపతి భోగ సర్భుప్రాగ్భారఃష్కమే ధరాసనే స్థానం
యుక్తం; యస్మాది హైన మేరురచలచక్రవర్తి సముపవిష్టః, సప్త
మహాబ్ధయశ్చ, తత్తుల్యడై వాస్మాక మిత్యోచిత్య మధికరణపద
అధికరణాచిత్యమునకు ఉదాహరణము కాళిదాసుని కున్హేశ్వరదౌత్య
ములో ఎట్లనగా :-
&quot;పర్వత శ్రేష్ఠ మైన మేరుపర్వతము ఇచటనే (ఈ భూమిమీదనే)
ఉన్నది సప్త సముద్రములు కూడా ఇచటనే ఉంచబడిన ధారములు కలవి. ఈ
ధరణి తలమే ఆదిశేషుని పడగలనే స్తంభములపై నిలుపబడినది. మా వంటి
వారికి తగిన స్థానము ఈ భూమిమీదనే&quot;
ఇచట—(కాళిదాసు) మహారాజుయొక్క దూతగా వెళ్ళినను సామంత
రాజు ఆస్థానములో ఆతని ప్రభువుకు తగిన విధముగ (ఆతనికి) పూజా స
నాదులు లభించలేదు. కాని ఒని సాధించవలసి ఉండుటచే భూమిపైననే
కూర్చుండి ప్రాగల్భ్యగాంభీర్యముతో ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు. &quot;ఆదిశేషుని పడ
గల స్తంభములపై నిశ్చలముగ నిలచిన భూమియే మావంటివారు కూర్చుండ
తగిన స్థానము. ఏలనన, పర్వతచక్రవర్తియైన మేరుపర్వతము దీనిమీదనే
కూర్చున్నది. సప్త సముద్రములకు ఆధారము కూడ ఇదియే. మేము కూడ
వాటితో సమానులమే!&quot; ఈ విధముగ ఇచట ఔచిత్యము అధికరణ పదములో
ఉన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n7qppwsqp6tfqenz3h4wy3nrkl1cqpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228587</id>
    <revision>
      <id>584987</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 ఔచిత్యవిచారచర్చా న తు యథా పరిమలస్య-- 65. తత్ర స్థితం స్థితిమతాం వరి దేవ దైవాద్ భృణ్యేన తే చకితచిత్త మియ స్యహాని. ఉత్కమ్పిని సంతటే హరిణేక్షణానాం హారాన్ ప్రవ(న) ర్తయతి యత్ర భవత...'</comment>
      <origin>584987</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2845" sha1="shwgfih4i1i1uz8h6sezm1a8ya8pjtg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;80
ఔచిత్యవిచారచర్చా
న తు యథా పరిమలస్య--
65. తత్ర స్థితం స్థితిమతాం వరి దేవ దైవాద్
భృణ్యేన తే చకితచిత్త మియ స్యహాని.
ఉత్కమ్పిని సంతటే హరిణేక్షణానాం
హారాన్ ప్రవ(న) ర్తయతి యత్ర భవత్ప్ర్పతాపః.
అత్రే త్వద్భృజ్యేన మయా తత్ర తస్మిన్ దేశీ స్థితం యత్ర
భవత్ప్ర్పతాపః కమ్పతరల స్తజ్ఞత టే హరిణదృశాం హారాన్ ప్రవ(న) ర్త
యతీథి యదుక్తం తేన శౌర్యశృఙ్గర గుణోత్కర్షస్తుతో సర్వతో
దిగ్గ మనానిచ్ఛిన్న ప్రసః ప్రతాపః పరిమిత్యం ప్రాప్తః, ఏకత్ర
పరిచ్ఛినే దేశే మయా తత్ర స్థితం యత్ర త్వత్ప్రశాప స్తరణీ స్తన
త టేషు హారతరలనం కరోత్యస్య దేశే విలక్షణమ పలక్షణమ్. సర్వ
గత శ్చేత్ ప్రతాపః తత్ సర్వత్రైవ మయా స్థితమితి వక్తవ్యే తత్రేత్యే
కదేశాభిధాయి పదం నోపపద్యతే. దస్యుమాత్రస్యాప్యేక దేశే
జృన్నుమాణ ప్రతాపత్వాత్, తధికరణపద గతమనౌచిత్య
ముపలభ్యతే, తత్ర తత్ర మయా స్థితం యత్ర యత్ర భవత్ప్ర
తాప ఇత్యేన స్తుత్యుచితం యుక్తము క్తం స్యాత్.
కాని పరిమËని శ్లోకము అధికరణాచిత్యమునకు ఉదాహరణముకాదు.
&quot;లోకమర్యాదను నిలుపుజారిలో శ్రేష్ఠుడైన ఓ రాజా: నీ భృత్త్యుడ నైన
నేను దైవవశముచే ఇన్ని రోజులపాటు (ఏ దేశమునందు) ఎచట నీ ప్రతాపము
కదలుచున్న స్త్రీల స్తనతటముపై హారములను కదలునట్లు చేయుచున్నదో
అచట భయపడుచు నివసించితిని..&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>shwgfih4i1i1uz8h6sezm1a8ya8pjtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228588</id>
    <revision>
      <id>584988</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 81 ఇచట - నీ భృత్యుడనైన నేను నీ ప్రతాపము ఏ దేశమునందు కంపముచే కదలుచున్న స్క్రీస్తనతటమునఁదలి హారములు ఊగునట్లు చేయు చున్నదో ఆ దేశమునందు నివసించినాను అని చెప్...'</comment>
      <origin>584988</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="k3j8nwqdbrm1oharv85u5nfr9e9szmg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
81
ఇచట - నీ భృత్యుడనైన నేను నీ ప్రతాపము ఏ దేశమునందు
కంపముచే కదలుచున్న స్క్రీస్తనతటమునఁదలి హారములు ఊగునట్లు చేయు
చున్నదో ఆ దేశమునందు నివసించినాను అని చెప్పుచు శౌర్యముయొక్క
శృంగారగుణోత్కర్షమును వర్ణించునపుడు అన్ని దిక్కులందును అవిచ్ఛిన్న
మైన ప్రసారము గల ప్రతాపమునకు పరిమితత్వమును (ఏదో ఒక దేశము
నందు మాత్రమే ప్రసరించుట అనునది) చెప్పినటైనది. నీ ప్రతాపము తరుణీ
స్తనతటహారములను కదల్చు ఒక పరిచ్ఛిన్న దేశములో నేనుంటిని అని
చెప్పగనే తదితరదేశములో (ప్రతాపము) కనబడకపోషటను (విలక్షణం)
చెప్పినట్లేకదా ? ప్రతాపము సర్వగతమైన పక్షమున &quot;నేను అంతటను
-ఉంటిని&quot; అని చెప్పవలసి యుండగా ఒక ప్రదేశమును మాత్రము చెప్పు
.పదమును ఉపయోగించుట యుక్తము కాదు. ఏదో ఒక ప్రదేశములో చోరుని
ప్రతాపము కూడ విజృంభించవచ్చును. అందుచేత ఇచట అధికరణ పదము
నందు (తత్ర) అనౌచిత్యము కనబడుచున్నది. స్తుతికి ఉచితముగ చెప్పవలె
నన్నచో నీ ప్రతాపము ఎక్కడెక్కడ ఉండెనో నేను కూడ ఆ ప్రతి ప్రదే
శమునందును ఉంటిని అని చెప్పినచో యుక్తముగా ఉండెడిది.
వి. ఇక్కడ ఆస్మచ్ఛద్ది వాచ్యు డెవ్వడో తెలియదు. ప్రకరణము
సరిగ స్పషము కాకుండుటచే ఈ ఉచితానుచిత చింత అస్పష్టముగ నున్నది.
9 లిబ్లౌచిత్యమ్.
లిబ్లౌచిత్యం దర్శయితుమాహ
ఉచితేనైవ లిడ్లేన కావ్యమాయాతి భవ్యతామ్
సామ్రాజసూచ కేనేవ శరీరం శుభలక్ష్ముణా. 21.
ప్రస్తుతార్ధోచితేన లీజ్ఞేన కావ్యం భవ్య తానుపయాతి, రాజ
·లక్ష ణేనేవ శరీరమ్ యథా మమ లలితరత్నమాలాయామ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k3j8nwqdbrm1oharv85u5nfr9e9szmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228589</id>
    <revision>
      <id>584989</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 ఔచిత్యవిచారచర్చా లింగౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు. &quot;సామ్రాజ్యమును సూచించు శుభలక్షణముచే శరీరము వలె, కావ్యము ఉచితమైన లింగముచేతను, పూజ్యత్వమును (సౌందర్యమును) పొందున...'</comment>
      <origin>584989</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="9okag07y32dd6dlv3tk4vxcv0588qua" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;82
ఔచిత్యవిచారచర్చా
లింగౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు.
&quot;సామ్రాజ్యమును సూచించు శుభలక్షణముచే శరీరము వలె, కావ్యము
ఉచితమైన లింగముచేతను, పూజ్యత్వమును (సౌందర్యమును) పొందును.&quot;
రాజలక్షణముచేత శరీరము వలె, ప్రస్తుతార్ణోచితమైన లింగముచేత
కావ్యము భవ్యత్వమును పొందును. నా లలితరత్నమాలలో ఉదాహరణ
66. విద్రాం న స్పృశతి త్యజిత్యసి ధృతిం ధత్తే స్థితిం న క్వచిత్
దీర్ఘాం వేత్తి కథాం వ్యథాం స భజతే సర్వాత్మనా నిర్వృతిమ్.
తేవారాధయతా గుణ స్తనజపధ్యానేన రత్నావళిం
నిఃసజ్ఞేన పరాఙ్గనా పరిగతం నామాపి నో సహ్యతే.
అత్ర వశ్సేశ్వరస్య రత్నావళి విరహవిధుర చేతసః స్మరావ
స్థాపముచితం విదూషకేణ సుసంగతాయై యదభిహితం, నిద్రాం
న స్పృశతి, ధృతిం త్యజతి. స్థితిం న దత్తే, దీర్ఘాం కథాం వ్యథామివ
వేత్తి. నిర్వృతిం న భజతే. తాం వినా తేన సద్గుణజాపినా.
తద్ధ్యాన నిత్యేన జనసఙ్గత్యాగి నాన్యా సామఙ్గనానాం నామమాత్రమపి
న సహ్యతే, స్థితిధృతి శథానిర్వృతీనాం స్త్రీలిష్గాభిధానేన ఆల్గోనా త్వా
ధ్యాదోపేణ పరమాచిత్యం ప్రతిపాదితమ్.
&quot;విద్రను స్పృశించుట లేదు: దృతిని (ధైర్యము) విడిచివేయు
చున్నాడు; ఎచ్చటనూ స్థితిని (విలకడను) పొందుటలేదు. దీర్ఘమైన కథను
వ్యథగా భావించుచున్నాడు; పర్వవిధముల నిర్వృతిని (సుఖమును) భజించుట
లేదు. (పొందుటలేదు). ఇతకపంగములన్నియు విడిచి, గుణముల స్తవము
చేతమ, జపముచేతను వ్యాసముచేతను రత్నావళిని ఆరాధించుచున్న అతడు
ఇతచస్త్రీల పేరుపు కూడ సహింపజాలకున్నాడు.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9okag07y32dd6dlv3tk4vxcv0588qua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228590</id>
    <revision>
      <id>584990</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-- ఔచిత్యవి చారచర్చా 83 ఇచట - రత్నావళీ విరహముచే వ్యాకులమైన చిత్తముగల వత్సేశ్వరుని మన్మథావస్థకు సముచితమగు రీతిలో విదూషకుడు సుసంగతతో చెప్పు చున్నాడు &quot;నిద్రను స్పృశించుట లేదు...'</comment>
      <origin>584990</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3073" sha1="383p7qg786557rce0hyvrw3defhhxte" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;--
ఔచిత్యవి చారచర్చా
83
ఇచట - రత్నావళీ విరహముచే వ్యాకులమైన చిత్తముగల వత్సేశ్వరుని
మన్మథావస్థకు సముచితమగు రీతిలో విదూషకుడు సుసంగతతో చెప్పు
చున్నాడు &quot;నిద్రను స్పృశించుట లేదు; ధృతిని విడచినాడు. స్థితిని ధరించుట
లేదు, దీర్ఘకథను వ్యథగా భావించుచున్నాడు. నిర్వృతిని భజించుటలేదు
ఆమే లేకపోవుటచే ఆమె గుణములను జపించుచు నిత్యము ఆమెను ధ్యానిం
చుచు ఇతరజనుల సంపర్కమును విడచిన ఇతడు ఇతర స్త్రీల' పేరు కూడ
సహింపజాలకున్నాడు.&quot; ఈ విధముగ స్థితి-ధృతి కథా నిర్వృతి నిదా
శబ్దములను స్త్రీలింగములో ప్రయోగించుటచే వాటియందు స్త్రీత్వమును ఆరో
పింప వీలగుచున్నది. గాన ఎక్కువ ఔచిత్యము ప్రతిపాదింపబడినది.
నతు యథా మమ నీతిలతాయామ్.
67. వరుణరణసముద్థ స్వర్గభజ్జెః కృతార్థా
యమనియనశక్తా మారుతోన్మాథసత్తా,
ధనద నిధన సజ్జా లఙ్ఞతే మర్త్యయుదే
దహనదలంచణ్ణా మణ్డలీ మద్భుజానామ్.
బ్రూ
-
అత్ర రావణః కపినికారామర్ష విషమనికారావిష్కా గోచితం
తే వరుణాదిలోకపాల విశాల బలావ లేప విప్లవ కారణే మర్త్య్వ
మాత్రయుద్ధే లజ్జతే ప్రచణ్ణా మద్భుజముణ్డలీ ఇతి స్త్రీలిడ్లేన నిర్దేశ
స్త్రైలోక్యవిజయోర్జితస్య ప్రతాపస్య కఠోరతా మపహరన్ అనౌ
చిత్యం సూచయతి,
కాని నా నీతిలతలోని శ్లోకము ఉదాహరణము కాదు,
“వరుణునితో యుద్ధము చేయుటయందు సమర్థ మైనదియు, స్వర్గమును
(అనేకపర్యాయములు) ఓడించుటచే కృతార్థమైనదియు. యముని నియమిం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>383p7qg786557rce0hyvrw3defhhxte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228591</id>
    <revision>
      <id>584991</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 ఔచిత్యవిచారచర్చా చుట లో సమర్థ మైనదియు, వాయువును పీడించుటలో, ఆసక్తి కలదియు కుచేరు.ని నశింపచేయుటకు సన్నద్ధమైనదియు, అగ్నిని చీల్చివేయుటలో తీవ్రమైనదియు అగు నా భుజమండలి మను...'</comment>
      <origin>584991</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2997" sha1="bf9s0j771w6l7xsha947uz16c3n5rzp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;84
ఔచిత్యవిచారచర్చా
చుట లో సమర్థ మైనదియు, వాయువును పీడించుటలో, ఆసక్తి కలదియు కుచేరు.ని
నశింపచేయుటకు సన్నద్ధమైనదియు, అగ్నిని చీల్చివేయుటలో తీవ్రమైనదియు
అగు నా భుజమండలి మనుష్యునితో యుద్ధము చేయుటకు సిగ్గుపడుచున్నది.
ఇచట— రావణుడు కపియొక్క అవమానముచే కలిగిన అమర్షముచే
విషమయమైన వికారమును ఆవిష్కరించుటకు తగినవిధముగ పలుకుచున్నాడు-
వరుణుడు మొదలైన లోకపాలుల విశాలబలగర్వమునకు ఉపద్రవమును లిక
గించిన ప్రచండమైన నా భుజమండలి మర్త్యునితో యుద్ధము చేయుటకు సిగ్గు
పడుచున్నది. కాని &quot;మద్భుజమణ్డలీ&quot; అని స్త్రీలింగములో నిర్దేశముచేయుట
(స్త్రీలింగము సుకుమారత్వమును సూచించునుగాన) మూడు లోకములను
జయించుటచే తీవ్రమైన ప్రతాపములోని కఠోరత్వమును తొలగించివేసి
అనౌచిత్యమును సూచించుచున్నది.
కా.
10. వచనౌచిత్యమ్.
వచనౌచిత్యం దర్శయితుమాహ—
ఉచితై రేవ వచనైః కావ్యమాయాతి చారుతామ్
అదైస్యధన్యమనసాం వదసం విధుషామివ . 22
ఉచితై రేశవచనద్వివచనబహువచనైః కావ్యం చారుతా
మాయాలి. ఆదైన్యోదారచేతసాం విదుషామివ వదనమయాచారు.
చినౌచిత్యచారుభిర్వచోభిః, యథా మము నీతిలతాయామ్-
వచనాచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు:-
&quot;దైన్యము లేకపోవుటచే ధన్యమైన మనస్సుగల విద్వాంసులముఖము-
వలె, కావ్యము ఉచితమైన వచనములచేత (ఏకవచనాదుల చేత, మాటల చేత
అని రెండు అర్థములు) చారుత్వమును పొందును.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bf9s0j771w6l7xsha947uz16c3n5rzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228592</id>
    <revision>
      <id>584992</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 85 ఉచితములైన ఏకవచన— ద్వివచన బహువచనములచే కావ్యము. దైన్యము లేకపోవుటచే ఉదారమైన చిత్తము గల పండితుల ముఖము. యాచన చేయకపోవుటచే రుచిరమైనవియు. ఔచిత్యముతో సుందర మై...'</comment>
      <origin>584992</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3355" sha1="85syu0uo0ke2n716amg22z4bkon8kwc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
85
ఉచితములైన ఏకవచన— ద్వివచన బహువచనములచే కావ్యము.
దైన్యము లేకపోవుటచే ఉదారమైన చిత్తము గల పండితుల ముఖము.
యాచన చేయకపోవుటచే రుచిరమైనవియు. ఔచిత్యముతో సుందర
మైనవియు అగు వాక్యములతో వలే, సౌందర్యము కలిగియుండును.
నీతిలతలో ఉదాహరణ మెట్లనగా
68,
నా
త్రైలోక్యాక్రమణై ర్వరాహని జయైర్నిస్సంఖ్యరత్నా ప్తిభిః
ప్రఖ్యాతః స్వర సస్వయంవరళతైర్యుద్ధాబ్ధిమధ్యే శ్రియః.
సాశ్చరై ్యర్బలిబన్దనైశ్చ బహుభిర్నిత్యం హసత్యుతః
పౌల స్త్యః సకృదుద్యమశ్రమవశాద్వ్యాస శనిద్రం హరిమ్. 68.
అత్ర శుకసారణాభ్యాం రఘుప తేర గేదశ గ్రీవ పరాక్రమేఖ
భిధీయమానే యదుకం పౌలస్యః శేషశాయినం హరి మేకవారోద్యోగ
శ్రగువ శే ససంసక్తాలస్యని దమనేక త్రైలోక్యక్రమర్వ రాహవిజయి నాం
సుభటానాం జయైకనేకరత్నప్రాప్తి భిః సమరసముద్రమధ్యే బహువార
విహితైః శ్రియః స్వయంవరశతైః బలినాం చ లోకపాలానాం
బద్ధ నైః ప్రఖ్యాతః సహసోస్థితః సోత్సాహః సతతం హసతి ఇది బహు
వచనై రేవ హరిపై లక్షణ్య లక్షణము పచితమౌచిత్యముదణ్చితన్
じ
త్రిలోకముల ఆక్రమణములచేతను, (విష్ణువు త్రివిక్రమావతారమున
త్రిలోకములను ఒక్కమారు మాత్రమే ఆక్రమించెను; రావణుడు అనేక
పర్యాయము లాక్రమించెను అని భావము), వరాహవిజయములచేతను
(వరాకూరూపమున విజయము సంపాదించుట అని విష్ణుపక్షమునను, “వర +
ఆహవి + జయైః&quot; అను పదచ్ఛేదముచే, గొప్ప యోధుల జయములచేత అవి
రావణపక్షమున అర్థము), అనంతరత్నములను సంపాదించుటలచేతను
(విష్ణువు కౌస్తుభ మొక్కదానినే సంపాదించెను). యుద్ధసముద్రమధ్యమున&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>85syu0uo0ke2n716amg22z4bkon8kwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228593</id>
    <revision>
      <id>584993</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 ఔచిత్యవిచారచర్చా లక్ష్మీస్వయంవరళత ముంచేతను. అనేక ఆశ్చర్యకరమైన బలిబంధనములు చేతను (బలిచక్రవర్తి బంధనము, బలవంతుల బంధనములు అని రెండర్థముల) ఎల్లప్పును ఉర్జితుడైన (కార్యోద్...'</comment>
      <origin>584993</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3285" sha1="onq1xrvqlwj98uyg7o3tepuuzj6htq9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;88
ఔచిత్యవిచారచర్చా
లక్ష్మీస్వయంవరళత ముంచేతను. అనేక ఆశ్చర్యకరమైన బలిబంధనములు
చేతను (బలిచక్రవర్తి బంధనము, బలవంతుల బంధనములు అని
రెండర్థముల) ఎల్లప్పును ఉర్జితుడైన (కార్యోద్యుక్తుడు; మేల్కొని
యుండువాడు అని రెండర్థములు) రావణుడు, ఒక్కమారు ప్రయత్నము
చేయుటవలన కలిగిన శ్రమవలన నిద్రావకంపదుడైన విష్ణువును చూచి నవ్వు
చున్నాడు&quot;.
శుకసారణులు రాముని ఎదుట రావణుని పరాక్రమమును వర్ణించుచు
ఇట్లు చెప్పుచున్నారు. అనేకవ్యయములు ముల్లోకములను ఆక్రమించుట
చేతను, సుభటులను జయించుటచేతను, అనేకరత్నముల ప్రాప్తులచేతను,
యుద్ధనముద్రమధ్యమున లక్ష్మీ స్వయంవరకతములచేతను. బలవంతులైన
లోకపాలులను బంధించుటలచేతను ప్రసిద్ధుడును, ఎల్లప్పుడును ఉదితుడు
అనగా ఉత్సాహవంతుడును అగు పొలస్త్యుడు. ఒక్కమారు ప్రయత్నము
చేసిన శ్రమకు నిద్రపోవుచున్న కూరిని పరిహసించుచున్నాడు.&quot; ఈ వి ఏ ముగ
బహువచనములప్రయోగముచే భారికంటే పౌలస్త్యుడు వైలక్షణ్యము కలవాడు.
అను విషయమునందలి ఔచిత్యము పెంచబడినది.
నతు యథా మాతృగుప్త న్య
69. వాయం నిశాముఖసరోరుహ రాజహంసః
కీరీ కపోలం లకొన తినుః శిశాఙ్క .
ఆభాతి నాథ తందం దివి దుగ్ధ సిద్ధు
డిగ్గీరపిణ్డపరిపాణ్డు యశస్త్వదీయమ్,
G
ఆత్ర నాయం శశీ; త్వదీయమిదం దః ద్ధాలి ఫేన సిద్ధిపొణుగం
యశ జతి యడభిహితం తడవిచ్ఛిన్న ప్రసారాణాం యశసాం బహు
నేన వర్ణనాయాం సముచి తొయా మేకవచనో
వన్యాసః చన్ద్రబిమ్బా
కారేణ పిణ్ణమా త్రపరిచ్ఛిన్నతయా సజ్కో చరూసమ నౌచిత్యము ద్భావ
యతి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>onq1xrvqlwj98uyg7o3tepuuzj6htq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228594</id>
    <revision>
      <id>584994</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా కాని మాతృగుప్తుని శ్లోకము ఉదాహరణము కాదు. 87 &quot;ఓరాజా : కేరళస్త్రీ యొక్క కపోలము వలె మనోహరమైన శరీరము గల ఇది, రాత్రియొక్క ముఖపద్మసమీపమునందలి రాజహంస యైన శశాం కుడ...'</comment>
      <origin>584994</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2869" sha1="ev2zp4740oaj6ixgdxyawdoapi2cnsm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
కాని మాతృగుప్తుని శ్లోకము ఉదాహరణము కాదు.
87
&quot;ఓరాజా : కేరళస్త్రీ యొక్క కపోలము వలె మనోహరమైన శరీరము
గల ఇది, రాత్రియొక్క ముఖపద్మసమీపమునందలి రాజహంస యైన శశాం
కుడు కాదు. పాలసముద్రమునందలి నురుగు ముద్దవలె తెల్లనైన నీ కీర్తి ఈ
విధముగ ఆకాశమున ప్రకాశించుచున్నది.
వి. 'కీరీకపోల' అనుటకు బదులు &quot;చేరీకపోల&quot; అను పాఠము
ఉండియుండును. 'కీరీ' అనగా ఆడచిలుక. ఈ అర్థము ఇకడ అసంగతము,
ఇచట ఇది చంద్రుడు కాదు; పాలసముద్రపు నురుగు ముద్ద వలె
తెల్ల నైన నీకీర్తి అనిచెప్పబడినది. కాని అవిచ్ఛిన్న ప్రసారము గల కీర్తులను
బహువచనముచే వర్ణించుట యుక్తము. అట్లు చేయుటకు బదులు ఏకవచన
మును ప్రయోగించుటచే, కీర్తి చంద్రవించాకారమునపిండీకృతమైనంకుచితమై
పోయిన దన్నట్లు అనౌచిత్యము భాసించుచున్నది.
11. విశేషణాచిత్యమ్
విశేషణాచిత్యం దర్శయితు మాహ
విశేషణైః సముచి తైర్వి శేషోఒర్థః ప్రకాశతే
గుణాధికైర్లుణోదార ః సుహృద్భిరివ సజ్జనః
23
కావ్యే వి శేష్యాఒర్థః సముచి తైరేవ విశేషణైః శోభాం లభ తే
గుణోదారః సాధుర్యథా భ్యధిక గుణైః సుహృద్భిః. యథా మమ
ముని మతవిమాంసాయామ్-
&quot;కావ్యములో&quot; విశేష్యమైన అర్థము, సముచితములైన విశేషణ
ములచేత, గుణములచేత ఉదారుడైన (వద్గుణవంతుడైన) సజ్జనుడు ఉత్తమ
గుణవంతు లగు మిత్రులచేత వలె, ప్రకాశించును. ”&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ev2zp4740oaj6ixgdxyawdoapi2cnsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228595</id>
    <revision>
      <id>584995</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 ఔచిత్య విచారచర్చా (ఒకదానిలో ఉన్న విశేషమును చెప్పునది విశేషము. దేవియందలి విశేషము చెప్పబడునో అది విశేష్యము.) గుణోదారుడైన సజ్జనుడు గుణాధికు లగు మిత్రులతో ఎట్లు ప్రకాశించు...'</comment>
      <origin>584995</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3299" sha1="nsxm186at3y9t1moorllynrv0dqfixj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;88
ఔచిత్య విచారచర్చా
(ఒకదానిలో ఉన్న విశేషమును చెప్పునది విశేషము. దేవియందలి
విశేషము చెప్పబడునో అది విశేష్యము.) గుణోదారుడైన సజ్జనుడు గుణాధికు
లగు మిత్రులతో ఎట్లు ప్రకాశించునో, అట్లే, కావ్యములోని విశేష్యార్థము
తగిన విశేషణములతో ప్రకాశించును.
ఉదాహరణమునకు నా మునిమతమీమాంసలోని శ్లోక మెట్లనగా
70. చైత్రే సూత్రితయా
వనాన్యు పవనాన్యామోడినీ పద్మినీ
జ్యోత్స్నా ప్రావరణాని రత్నవలభీహర్మ్యాణి రమ్యాః స్త్రియః .
సర్వం చారుతరం న కస్య దయితం యస్మింస్తు తద్భుజ్యతే
తన్మృన్నిర్మితమామభాజనమివ క్షిప్రక్షయం జీవితమ్.
70.
అత్ర యుధిష్ఠిరస్యాసాదితమహావిభూతే మయనిర్మితమణి
మయ సభాభిమానినో విభవప్రభావే వర్ణ్యమానే సకలభానాభా వస్వ
రూపా భావవాదోపదేశినోమహామునే రాశయవిచా రావస రేయదుక్తం
కుసుమ సమయ సముపచితయౌవనాన్యు సేవనాని, మకర స్థామోదసున్ద
రారవిస్టినీ పద్మినీ, జ్యోత్స్నా పటప్రావృతాని రత్నవలభిహర్మ్యాణి,
రమణీయా రమణ్య శ్చేతి సర్వమేతచ్చారుతరం సర్వస్యాభిమతమ్ కిcతు
యస్మిన్ భుజ్యతే తాజ్
జీవిత మామకృత్పాత్రనిఃస్సారం క్షిప్రక్షయ
మితి తద్వీ శేష్యపదోత్కర్ష కారి విశేషణ పదోదిత సౌన్దర్యేణ పర్య
_స్తవిః సార^తా నిర్వేదసంవాది స్ఫురదాచిత్యమాతనోతి.
&quot;చైత్రమాసమునందు ఉపవనములు అంతటను వ్యాపించిన
యౌవనముగలవి. పద్మలత సువాసనతో కూడినది. రత్నాలు పొదిగిన
పైభాగములు గల (వల బీడానా) మేడలు వెన్నెల అనే ఆవరణము కలవి.
శ్రీలు రమ్యమైనవారు అంతయు చాల సుందరముగనే ఉన్నది. ఇది ఎవరికి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nsxm186at3y9t1moorllynrv0dqfixj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228596</id>
    <revision>
      <id>584996</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచార విచారచర్చా 89 ఇష్టము కాకుండును? అది అంతయు దేనియందు అనుభవించబడునో ఆ జీవితము వచ్చి మట్టికుండ వలె శీఘ్రముగ నశించునది।&quot; మహావైభవమును సంపాదించి, మయుడు నిర్మించిన మణ...'</comment>
      <origin>584996</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3447" sha1="29876a5hlj5uw4vamrhrvxan1o9z5az" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచార
విచారచర్చా
89
ఇష్టము కాకుండును? అది అంతయు దేనియందు అనుభవించబడునో ఆ
జీవితము వచ్చి మట్టికుండ వలె శీఘ్రముగ నశించునది।&quot;
మహావైభవమును సంపాదించి, మయుడు నిర్మించిన మణిమయసభను
చూచుకొని అహంకారమును పొందిన యుధిష్ఠిరుని వైభవప్రభావమును
పర్ణించు ఘట్టమున— భావరూపములును ఆభావరూపములును అగు అన్ని
పదార్థములును చివరకు అభావరూపమునే పొందును (నశించును) అని ఉప
దేశించు మహామునియొక్క ఆశయమును విశదీకరించుచు, ఇట్లు చెప్పబడినది.
&quot; ఉద్యానవనములు వసంతాగమనముచే పెంపొందిన యౌవనము గలవి: పద్మ
లత మకరందసుగంధముతో నిండిన పద్మములతో కూడి యున్నది, రత్నాలతో
నిండిన పై కప్పులు గల ప్రాసాదములు వెన్నెల అనెడు. వస్త్రముతో కప్ప
బడినవి.
రమణులు రమణీయముగా ఉన్నారు. అతిమనోహరమైన ఇది
అంతయు అందరికిని ఇష్టమైనదే. కాని ఏజీవితములో (చే) ఇది అంతయు
అనుభవించబడునో అట్టి జీవితము పచ్చిమట్టి కుండ వలె విస్సారమైనది.
శీ ఘ్రముగ నశించిపోవును&quot; ఈ విధముగ విశేష్యవదమునకు జీవితం అను
పదమునకు) ఉత్కర్షను (నశ్వరమైనది అను అంశములో ఉత్కర్షను) కలి
గించు విశేషణ పదముచేత(మృన్నిర్మితమామభాజనమిన అనుపదముచే) కలి
గిన సౌందర్యముచే, చివరకు అంతయు నిస్సారమే అనెడు నిర్వేదమునకు
( వైరాగ్యమునకు) అనుగుణ మైన ప్రకాశించుచున్న ఔచిత్యము ఏర్పడినది.
న తు యథా భట్టలట్టనస్య—
71. గ్రీష్మం ద్విషన్తు జలదాగమమర్థయన్తాం
సఙ్కట ప్రకృతయో వికటా స్తడాగాః.
అభేస్తు ముగ్ధశఫరీచటులా లేన్ద
నిష్కమ్పకుక్షి పయసో ద్వయమవ్యచి న్త్యమ్.
అత గ్రీష్మం ద్విషన్లు, మేఘాగమం సఙ్కటన్వభావా వికటా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>29876a5hlj5uw4vamrhrvxan1o9z5az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228597</id>
    <revision>
      <id>584997</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '91). ఔచిత్య విచారచర్చా వి సీర్ణాశ్చ తటా కాః ప్రార్థయన్తామ్. మహా బ్రేస్తు బాలశ ఫరీలో లా చ'లేన్ద్ర ఫరీలోలా నిశ్చలక్కు పయసో గ్రీష్మమనాగ మావప్యగణనీయా ఇతి యదుక్తం, తత్ర తడాగ వి శే...'</comment>
      <origin>584997</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3915" sha1="c1vu9vs5sjzxycmwhai179zko1egbqc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;91).
ఔచిత్య విచారచర్చా
వి సీర్ణాశ్చ తటా కాః ప్రార్థయన్తామ్. మహా బ్రేస్తు బాలశ ఫరీలో లా చ'లేన్ద్ర
ఫరీలోలా
నిశ్చలక్కు పయసో గ్రీష్మమనాగ మావప్యగణనీయా ఇతి యదుక్తం,
తత్ర తడాగ వి శేణయోః సంకటవికటపదయోః పరస్పర విరుద్ధార్థ
యోః.. అనౌచిత్యం స్పష్టమవధాన తే. సఙ్క టస్వభావస్యహి వికటత్వం
వి స్తీర్ణత్వం నోపపద్యతే. అథస్వభావే సంకటత్వమాకారే విపులత్వం
చ తదపి ని శ్చేత నస్య స్వభావాభావాత్ అనుపపన్న మేవ,
కాని భట్టలట్టనుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;సంకట స్వభావము కలవియు, వికటములును అగు చెరువులు గీష్మర్తు
వును ద్వేషించుగాక, వర్షర్తువు కొరకు ఎదురుచూచుగాక. చేపపిల్ల వలె
ఇటు అటు కదిలిన మందర పర్వతముచే (మందరపర్వతము కదిలినను)
నిశ్చలముగా ఉన్న గర్భమునందలీ జలముగల సముద్రమునకు ఈ రెండింటిని
గూర్చి కూడా ఆలోచించవలసిన పని లేదు.&quot;
షి: ““సం కటప్రకృతయ్య – ఇరుకైన, స్వభావము కలవి, జనగా సహ
జముగా ఇరుకైనవి. వికటా విస్తృతమైనవి
t
-
1. వంకట స్వభావములును, వికటములును, అనగా విస్తీర్ణములును అగు
తటాకములు గ్రీష్మ ర్తువును ద్వేషించుగాక, 'వర్షర్తువును అభినందించుగాక;
మందర పర్వతము ఒక చిరుచేప వలె ఇటు నటు కదిలినను కదలకుండ
నున్న జలగర్భము గల సముద్రమునకు మాత్రము గ్రీష్మర్తువైనను, వర్షర్తు
వైనను ఒకటే అని ఇచట చెప్పబడుచున్నది. కాని ఇచట పరస్పర విరుద్ధా
ర్థములైన ‘సంకట', 'వికట' పదములను ప్రయోగించుటచే విశేషణా నౌచిత్యము
స్పష్టముగ కనబడుచున్నది. సంకటస్వభావముకలది, చిన్నగా అనగా ఇరుకుగా,
ఉండునది, వికటముగా అనగా విస్తీర్ణముగా ఉండుట అనుపపన్నము కదా?
&quot;అట్లు కాదు, తటాకములు స్వభావముచే సంకటములు (సంకుచితస్వభావము
కలవి) ఆకారము చే విపులములు అని అర్థము” అనికూడ చెప్పుటకు వీలు
లేదు; నిశ్చేతనమైన తటాకమునకు స్వభావ మనునది ఉండదు కదా?&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c1vu9vs5sjzxycmwhai179zko1egbqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228598</id>
    <revision>
      <id>584998</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 12. ఉపసర్గాచిత్యమ్. ఉపసర్గాచిత్యం దర్శయితుమాహ -. యోగ్యో వసర్గసంన ర్నిరర్గలగుణోచితా సూక్తి ర్వివర్ధ తే సమ్పత్` `సన్మార్గగమనైరివ. 24. :91 ఉచితై ః ప్రాడ్భికుపసర్...'</comment>
      <origin>584998</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2702" sha1="oz92qfolscvgw9pk0vagkrk1u7cijwi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
12. ఉపసర్గాచిత్యమ్.
ఉపసర్గాచిత్యం దర్శయితుమాహ -.
యోగ్యో వసర్గసంన
ర్నిరర్గలగుణోచితా
సూక్తి ర్వివర్ధ తే సమ్పత్` `సన్మార్గగమనైరివ. 24.
:91
ఉచితై ః ప్రాడ్భికుపసర్లె 8 సూక్తి యున్నతిమా సాదయతి; విభూ
తిరివ సన్మార్గగమనై 8.
a
యధా సను మునిమతమీమాంసాయామ్…..
ఉపసర్గాచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు —
అడ్డులేని గుణములచే ఉచితమైన సూక్తి (పద్యము లేదా కావ్యము)
యోగ్యమైన ఉపసర్గల సంబంధముచేత, నిరర్గలములైన గుణములచేత; ఉచిత
మైన సంపద మంచి నడవడికచేత వలె వృద్ధిపొందును లేదా &quot;విరర్గల గుణో
చితమై వృద్ధిపొందును&quot; అని అర్థము.
ఐశ్వర్యము సన్మార్గమునందు ప్రవర్తించుటచేత వలె సూక్తి ఉచితము
లైన ప్రాధ్యుపసర్గలచే ఉన్నతిని పొందును. ఉదాహరణము నా ముని మత
మీమాంసనుండి ఎట్లనగా—
ఆచారం భజతే త్యజత్యసి మదం వైరాగ్యమాలమ్బతే
కర్తుం వాఞ్ఛతి సఙ్గభఙ్గగలితో త్తుఙ్గభిమానం తపః,
దైవన్యస్త విపర్యయైః సుఖశిఖా భ్రష్టః ప్రణ జనః
ప్రాయస్తాపవిలీనలోహసదృశీ మాయాతి కర్మణ్యతామ్. 786
అత్ర దుర్యోధనస్య ఘోషయాత్రాయాం గన్ధర్వదిద్ధపరా
భవభగ్నాభిమానన్య ప్రాజ్యసామ్రాజ్యముత్సృజ్య తపః ప్రయత్నాని
విష్టస్య దుర్గ హే వర్ణ్యమానే యదుక్తం సర్వో జనః సుఖభ్రష్టః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oz92qfolscvgw9pk0vagkrk1u7cijwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228599</id>
    <revision>
      <id>584999</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 ఔచిత్య నీ చార చర్చా ప్రణష్టవిభవః సదాచారం భజతే, మదంత్యజతి, వైరాగ్యమాశ్రయతి, పఙ్గభద్దేశ విగలితోత్తు క్లాభిమానం తపః కర్తుం వాఞ్ఛతి, ప్రాయో బాహుల్యేన తాప విగలితలోహపిణ్ణ సదృ...'</comment>
      <origin>584999</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3887" sha1="fla4ko7k41r6rkvmzqr2yjkdf6iasv0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;82
ఔచిత్య నీ చార చర్చా
ప్రణష్టవిభవః సదాచారం భజతే, మదంత్యజతి, వైరాగ్యమాశ్రయతి,
పఙ్గభద్దేశ విగలితోత్తు క్లాభిమానం తపః కర్తుం వాఞ్ఛతి, ప్రాయో
బాహుల్యేన తాప విగలితలోహపిణ్ణ సదృశీ, కర్మణ్యతామాయాతి.
అశ్రోత్పూర్వతయా సోపసర్గస్య తుఙ్గసబ్దస్య స్వభావోన్నతిః ద్విగుణ
తామువయాతా దుర్మదాభిమానా దౌచిత్యముచ్చేః కరోతి.
“దైవముచే ప్రాప్తించిన విపరీతపరిస్థితులచేత సుఖశిఖరములనుండి
క్రిందికి జారిపోయి, వైభవము కోల్పోయినవాడు నదాచారమును అవలంబిం
చును. మదమును విడచును, వైరాగ్యమును పొందును. సంగము లేకపోవుటచే
తొలగిపోయిన ఉత్తుంగమైన (అత్యున్నతమైన అభిమానముగల తపస్సు
చేయదల పెట్టును. ఈ విధముగా సాధారణముగ వేడికి కరిగిన లోహముతో
సమానమైన కర్మణ్యత్వమును పొందును&quot;. వేడికి మెత్తబడిన ఇనుము ఎటు
త్రిప్పిన అటు వంగునట్లు ఈతడు గూడ ఏ పనియైనను చేయుటకు సిద్ధ
మగును అని అర్థము.
ఘోషయాత్రకు బయలుదేరిన దుర్యోధనుడు గంధర్వునిచే బంధింప
బడి, ఆ పరాభవముచే అభిమానమంతయు భగ్నముకాగా, తన సామ్రాజ్య
వైభవమునంతను విడచి తపస్సు చేసుకొందునని మొండి పట్టుదలతో చేసిన
ప్రయత్నము ఇచట వర్ణింపబడుచున్నది. &quot;సుఖమునుండి భ్రష్టుడై ఐశ్వర్యము
నంతను పొగొట్టుకొనిన ప్రతివాడును సదాచారమును అవలంబించును; మన
మును విడచును; వైరాగ్యము నాశ్రయించును; సర్వసంగములు తొలగిపోవు
టచే అంతవరకును ఉన్న అత్యున్నతమైన అభిమాన మంతయు నశింపగా
తపస్సు చేయవలెనని అభిలషించును. చాల వరకు వేడికి కరిగిన లోకూ
పిండముతో సమానమైన కర్మణ్యత్వమును పొందును.” ఇచట 'తుంగ' శబ్ద
మునకు &quot;ఉతొ&quot; అను ఉపసర్గ చేర్చుటతో ఆ శబ్దముచే బోధింపబడిన ఉన్నతి
రెట్టింపు అయినదై దుర్మదము వలన కలుగు అభిమానము (అహంకారము)
యొక్క ఆధిక్యమును సూచించుచు ఔచిత్యమును పెంపొందించుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fla4ko7k41r6rkvmzqr2yjkdf6iasv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228600</id>
    <revision>
      <id>585000</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78. ఔచిత్యవీచారచర్చా న తు యథా కుమారదాసస్య అయి విజహీహీ దృథో పగూహనం త్యజ నవసంగమభీరు వల్ల భమ్. ఆరుణకరోద్దను ఏష వ ర్తతే వరతను సంప్రవదన్తి కుక్కుటాః. అత్ర అభినవానఙ్గసఙ్గము గాఢ మా...'</comment>
      <origin>585000</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="3rdegev8stjlult6crefxe2v67tj70f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;78.
ఔచిత్యవీచారచర్చా
న తు యథా కుమారదాసస్య
అయి విజహీహీ దృథో పగూహనం
త్యజ నవసంగమభీరు వల్ల భమ్.
ఆరుణకరోద్దను ఏష వ ర్తతే
వరతను సంప్రవదన్తి కుక్కుటాః.
అత్ర అభినవానఙ్గసఙ్గము గాఢ మాలిఙ్గన నిశ్చలాఙ్గచ్ఛన్నాఙ్గనా
ప్రటోధనే సఖ్యా యదుక్తం -
-
వల్లభం ముఖ ప్రభాత సన్ధ్యయా
మరుణ కిరణోద్దమో వర్తతే; కుక్కుటాశ్చ సంప్రవదన్తి ఇతి, తత్ర
సంప్రోపసర్గ శూన్యశ బ్దాపూరణమాత్రేణ నిరర్థక త్వాదనుచిత మేన,
కానీ కుమారదాసుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;నవసంగమునందు భయపడు ఓ సఖీ గాఢాలింగనమును విడువుము.
ప్రియుని త్యజింపుము ఇదిగో సూర్యకిరణాలు పైకి వచ్చుచున్నవి. ఓ సుందర
మైన దేహము కలదానా! కోళ్ళు కూయుచున్నవి&quot;.
ఇక్కడ - క్రొత్తగా జరిగిన అనంగసంగమమునందు గాఢముగా
ఆలింగనము చేసికొనుటచే నిశ్చలమైన (ప్రియ) శరీరముచే కప్పబడిన నాయి
కను బోధించు సఖి ఇట్లు అనుచున్నది. &quot;ప్రియుని విడువుము (ప్రభాత సంధ్య
యందు) సూర్యకిరణాలు పైకి వచ్చుచున్నవి. కోళ్ళు కూడా కూయుచున్నవి&quot;.
ఇచట &quot;సంప్రవదన్తి &quot; అనునపుడు 'సం'ప్ర' అను శూన్యములైన
(అర్థములేని) శబ్దములను నింపినంత మాత్రముచే, ప్రయోజన మేమియు
(అర్థములో విశేష మేమియు లేకపోవుటచే) ఇది అనుచితమే,
13. నిపాతౌచిత్యమ్.
విపాతౌచిత్యం దర్శయితు మాహ--
ఉచిత స్థానవిన్య
సైర్ని పా తై రర్థసఙ్గతిః
ఉపాదేయైర్భవ త్యేవ సచివైరివ సిశ్చలా.
25.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3rdegev8stjlult6crefxe2v67tj70f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/117</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228601</id>
    <revision>
      <id>585001</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '94 ఔచిత్య విచారచర్చా ఉపా దేయైశ్చాదిభిర్ని పాతై రుచిత పదవిని వేళ్ళి ఫైః కావ్యస్య అర్థసఙ్గతిరసద్ధిగా సత్సహాయైరిన భవతి. నిపాతోచిత్యమును చెప్పుచున్నాడు' “తగిన స్థానమునందు ఉ...'</comment>
      <origin>585001</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2807" sha1="5d8ag789i6xuyl543t4u64xfdsfmjia" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;94
ఔచిత్య విచారచర్చా
ఉపా దేయైశ్చాదిభిర్ని పాతై రుచిత పదవిని వేళ్ళి ఫైః కావ్యస్య
అర్థసఙ్గతిరసద్ధిగా సత్సహాయైరిన భవతి.
నిపాతోచిత్యమును చెప్పుచున్నాడు'
“తగిన స్థానమునందు ఉంచబడినవియు, ఉపాధేయములును
(గ్రహింపదగినవి) అయిన నిపాతలచేత, తగిన స్థానములందు నియుక్తు
లును, గ్రహింపసర్హులును అగు సచివుల చేత వలె. అర్థసంగతి నిశ్చలమై
'ఉండును.&quot; (&quot;అర్థ సంగతి' అనగా అర్థము తగు విధముగా ఉండుట
అనియు, ధనప్రాప్తి అనియు రెండర్థములు).
ఉపాధేయము లైన &quot;చ&quot; &quot;తు&quot; మొదలగు విపాతలను తగిన స్థానము
లలో ప్రయోగించినపుడు, ఉత్తములైన సహాయులచేత వలె, అర్థసంగతి
అనందిగ్ధముగా ఉండును.
యథా మమ మునిమతని మాం సాయామ్
74. సర్వే. స్వర్గసుఖార్థి నః క్రతుశ తైః ప్రాద్యైర్యజనే జడా
స్తేషాం నాకపురే ప్రయాతి విపులః కాలః క్షణార్ధం చ తత్.
క్షీణే పుణ్యధనే స్థితిర్న తు యథా వేశ్యాగృహే కామినాం
తస్మాన్మోక్షసుఖం సమా శ్రయత భోః సత్యం చ నిత్యం చ
యత్,
అత్ర స్వర్గ సుఖస్య వేశ్యాభోగవదపసాన విరసచ పలతాయాం
ప్రతిపాదితాయాం నిశ్చలమోక్ష సుఖస్య నిస్సన్దేహనిశ్చితా ప్రతిపత్తిః
సిపాతపదోసబృంహితా వాక్యార్థాచిత్యం జనయతి.
&quot;మూడు లందరును స్వర్గసుఖమును కోరుచు ఆడంబరపూర్ణములై
న
వందల కొలది యజ్ఞములను చేయుచున్నారు. దీర్ఘమైన వారి కాలము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5d8ag789i6xuyl543t4u64xfdsfmjia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/118</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228602</id>
    <revision>
      <id>585002</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 95 స్వర్గములో క్షణార్ధము వలె గడచిపోవును. అటు పిమ్మట, పుణ్యధనము · క్షీణించిన దగుచుండగా, కాముకులు ధనము క్షీణించిన పిదప వేశ్యా గృహ మరో ఎట్లు ఉండజాలలో అట్లే, వ...'</comment>
      <origin>585002</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3051" sha1="qrq4wi90ormj3w20foex2noj5q89jgb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
95
స్వర్గములో క్షణార్ధము వలె గడచిపోవును. అటు పిమ్మట, పుణ్యధనము ·
క్షీణించిన దగుచుండగా, కాముకులు ధనము క్షీణించిన పిదప వేశ్యా గృహ
మరో ఎట్లు ఉండజాలలో అట్లే, వీరు స్వర్గములో ఉండజాలరు
-
అందు
వలన ఏమోక్ష సుఖము సత్యమైనదో, నిర్య మైనదో అట్టి మోక్షసుఖమును '
ఆశ్రయించుడు.&quot;
స్వర్గసుఖము వేశ్యాభోగము వలె అవసానము నందు విరసమైనది, చపల
మైనది అను విషయమును ప్రతిపాదించు ఈ వాక్యమున నిశ్చల మైన మోక్ష.
సుఖము యొక్క నిస్సందేహమును, నిశ్చితమును అయిన జ్ఞానము విపాత
పదములచే పోషింపబడినదై వాక్యార్థము యొక్క ఔచిత్యమును కలిగించు
చున్నది.
న'తు యథా శ్రీచక్రస్య -
75. దేవో జానాతి సర్వం యదపి చ తదపి బ్రూమ హే ' నీతినిష్ఠం .
సార్ధం సద్ధాయ జాలా స్తరధరణిభుజా నిర్వృతో బాన్ధవేన,
మ్లేచ్ఛానుచ్ఛిద్ధి బిష్ఠి ప్రతిదినముయశో రుద్ధ విశ్వం యశోభిః..
సోదన్వ స్మఖలాయాం పరికలయ కరం కించ
75.
విశ్వచ్భరాయామ్. 16-..
అత్ర క్షితిపతిస్తుతి ప్రస్తావే &quot;దేవో జానాతి సర్వం యదపి చ
తదపి” ఇతి యదుక్త్రం .తత్ర. పూర్వాపరపదయో రసర్బుద్ధత్వేన
నిరర్థక ఏవ నిరుపయోగశ్చ కారః ప్రతితోత్సవ బహుజన భోజన పడ్డా -
అపరిజ్ఞృతః స్వయమేవ మధ్యే సముపవిష్టః పశ్చాదభివ్యక్తః పరం
లజ్జాదుర్మనా ఇవానౌచిత్యం ప్రతనోతి.
కాని శ్రీచక్రుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;ప్రభువుగారు అన్నియు ఎరిగియే యున్నను, అట్లయినను, నీతికి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qrq4wi90ormj3w20foex2noj5q89jgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/119</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228603</id>
    <revision>
      <id>585003</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '96 ఔచిత్య విచారచర్చా సంబంధించిన విషయమును చెప్పుచున్నాము. బంధువైన జాలాంతరరాజుతో నంధి చేసికొని సుఖముగా నుండుము. మ్లేచ్ఛులను నశింపచేయుము. ప్రతి దినము అపకీర్తిని తొలగించుము....'</comment>
      <origin>585003</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3252" sha1="i6nx5dtze74770j54n3wo6oywcc01cw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;96
ఔచిత్య విచారచర్చా
సంబంధించిన విషయమును చెప్పుచున్నాము. బంధువైన జాలాంతరరాజుతో
నంధి చేసికొని సుఖముగా నుండుము. మ్లేచ్ఛులను నశింపచేయుము. ప్రతి
దినము అపకీర్తిని తొలగించుము. ప్రపంచమును కీర్తులతో కప్పివేయుము.
మరియు, సముద్రము వడ్డాణముగా గల భూవలయముపై పన్నును సంపా
దించుము&quot;.
వి. “యదపి” అనునది &quot;యద్యపి&quot; అనగా అయినను లను అర్థములో
ప్రయోగింపబడినది, ‘తదపి' అనగా అట్లయినను అని అర్థము. అందుచే ఇచట
నున్న ఈ యచ్ఛద్దితచ్ఛబ్దములు పరస్పరాన్వితములు కావు, &quot;జాలాస్త రధరణి
భుజా&quot; అనుదాని అర్థము తెలియలేదు. పాఠాంతరమేమైన ఉన్నదేమో?
'అంతర' అనుదానికి 'సరిహద్దులో' ఉన్న అని అర్థము చెప్పవచ్చును.
ఇచ్చట రాజును స్తుతించు సందర్భమున ప్రయోగించిన &quot;దేవో
జానాతి సర్వం యదని చ తదపి&quot; అనుదానిలోని 'యదపి' 'తదపి' అనునవి
సంబంధము కల పదములు కావు. (దేనిని తెలుసుకొనుచున్నాడో దానిని అను
విధమున పంబద్ధపదములు కావు) అందుచే వాటి మధ్య ప్రయోగించిన 'చ'
అను నిపాతము విరర్థక మైనది. గొప్ప ఉత్సవములో జరుగుచున్న విందులోని
బహుజన పంక్తిలో పిలవకుండగనే వచ్చి కూర్చున్న ఒక అజ్ఞాతవ్యక్తి.
అందరికి తెలిసిపోయినతోడనే పిగ్గు పడునట్లు ఉన్నది ఇక్కడ ఈ నిపాతము
వచ్చి కూర్చుండుట!
14. కాలోచిత్యమ్.
కాలౌచిత్యం దర్శయితుమాహ—
కాలౌచిత్యేన యాత్యేవ వాక్యమర్థేన చారుతామ్
జనావర్ణనరమ్యేణ వేషే శేవ సతాం వపుః. 26
కాలౌచిత్యప్రయుక్తే నారేన వాక్యం చారు తామేతి
సరిగ్రహేణేవ కాలయోగ్యేన సతామవసరజ్ఞానాం వపుః,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i6nx5dtze74770j54n3wo6oywcc01cw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/120</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228604</id>
    <revision>
      <id>585004</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా కాలౌచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు 87 &quot;కాలౌచిత్యముతో కూడిన అర్థముచేత వాక్యము, జనులను ఆవర్ణిం చుటచే రమ్యమైన వేషముచేత సత్పురుషుల శరీరము వలె ప్రకాశించు...'</comment>
      <origin>585004</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3160" sha1="h5q45bu6hygs13z13m49aqp3q5673vg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
కాలౌచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు
87
&quot;కాలౌచిత్యముతో కూడిన అర్థముచేత వాక్యము, జనులను ఆవర్ణిం
చుటచే రమ్యమైన వేషముచేత సత్పురుషుల శరీరము వలె ప్రకాశించును&quot;.
సమయ మెరిగి మసలుకొను సత్పురుషుల శరీరము కాలమునకు తగిన
వేష గ్రహణము చేత నలె, వాక్యము కాలముచే ఏర్పడిన ఔచిత్యముతో
కూడిన ఆర్థముచే సౌందర్యమును పొందును.
యథా మమ మునిమతమో మాంసాయామ్
76. యో భూద్ధో పశిశుః పయోదధి శిరశ్చారః కరీషంకష
సస్యైవాద్య జగత్పతే ఖగపతే శౌరే మురారే హరే,
శ్రీవత్సాఙ్క జడైరితి స్తుతిపదై, కర్ణా నృణాం పూరితా
హీ కాలస్య విపర్యయ ప్రణయినీ పాకక్రియాశ్చర్యభూః.
Ľ
ణ
అ అ విషష విష్కారముమూర్ఖుణా శిశు పాలే
నాభిధీయమానే యత్ ల గోపాలబాలః పయోదధిశిరశ్చార్య కరీషం
కపోఒభూత్ తస్యైవాద్య జగన్నాథాదిభిః స్తుతిపదైర్నృణాం కర్ణా
పూరితే, హీ బత కాలస్య విపర్యయకారిణీ పాకక్రియా శ్చర్యభూమి
రితి, తత్రా భూదితి భూతకాలేన ఆశ్చర్యపరిపోషరుచిరమారబ్ధాధిక్షేప
లక్షణం వాక్యాచిత్యం కృతమ్.
వా
వ్యా. నా మునిమత మీమాంసలో ఉదాహరణమెట్లనగా—
&quot;ఏ గొల్లపిల్లవాడు పాలు, పెరుగు, వెన్న అపహరించుచు, పేడ
మోయుచు ఉండేవాడో ఆతనినే స్తుతించుచు పలకబడుచున్న జగత్సతే | భగవతే !
శౌరే! మురారే: హరేః శ్రీవత్సాంకః, అను పదములచేత ఈనాడు జనుల
చెవులు మూర్ఖులచేత నింపివేయబడుచున్నవి. ఆహా! విపర్యయమును కలిగించే
(తలక్రిందులుగచేసే) కాలముయొక్క పరిపాకము ఎంత ఆశ్చర్యకరమైనది!&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h5q45bu6hygs13z13m49aqp3q5673vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/121</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228605</id>
    <revision>
      <id>585005</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇచట- అమర్ష మనెడు విషమును విషమరీతిలో ఆవిష్కరించుట ద్వారా మరణించదలచిన శిశుపాలుడు ఇట్లనుచున్నాడు. ఏ గోపాలబాలకుడు వాలు, పెరుగు, వెన్నదొంగిలించుచు పేడ మోస...'</comment>
      <origin>585005</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3123" sha1="12wnxxn0dhiz4xjw7qznlwwmqh1opm9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;98
ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇచట- అమర్ష మనెడు విషమును విషమరీతిలో ఆవిష్కరించుట ద్వారా
మరణించదలచిన శిశుపాలుడు ఇట్లనుచున్నాడు. ఏ గోపాలబాలకుడు వాలు,
పెరుగు, వెన్నదొంగిలించుచు పేడ మోసికొనుచు ఉండెడివాడో ఆతనినే
స్తుతించుచు పలికిన “జగన్నాథ వంటి పదములచే మనుష్యులు చెవులు నింప
బడుచున్నవి. ఆహా! ఇంతటి విపరీతపరిణామములను కలిగించు కాలము
యొక్క పాకక్రియ ఎంత ఆశ్చర్యకర మైనది.&quot; &quot;అభూత్&quot; అను భూతకాల
ప్రయోగముచే ఆరంభించిన అధిక్షేపమునకు లక్షణమైన వాక్యాచిత్యము
ఆశ్చర్యపరిపుష్టిచే రుచిర మైనదిగా చేయబడినది.
యథా వా మాలవకువలయస్య
చ్యుతసుమనసః కున్దాః పుష్పోదమెరులసా ద్రుమా
మనసి చ గిరం గృష్ణన్హీమే కిరన్తి న కోకిలా?,
అథ చ సవితుః శీతోల్లాసం లున న్తి మీరీచయో
న చ జరఠతామాలమ్బస్తే క్లమోదయదాయినీమ్.
అత శిశుతరవసన్తకాన్తోపవన నవరసోల్లాస సూచ్య మాన
మనసిజోత్క—కావర్ణ నాయామ్ ఋతుసద్ధి సముచితాః కున్దాః కుసుమావ
సానశూన్యతనవః, కింశుకాశోకా! కలికోద్దమభరాలసాః, మనసి
కోకిలొ : కలకూజితాని అనుసన్దధతి; ర వేర్మరీచయః శీతోల్లాస మథ
చ నివారయన్తి, న చ సన్తాపదాయినీం ప్రౌఢతామాలమ్బస్తే ఇత్యు
ई వర్తమానకాలపదే
సేవ హృదయసంవాద సున్దర మౌచిత్యం
కిమసా మోదతే,
మరియొక ఉదాహరణము మాలవకువలయునిది ఎట్లనగా
“కుందలతలు (మొల్లలు) పుష్పశూన్యముగా ఉన్నవి. వృక్షములు పుష్పాల
ఆవిర్భావముచే బరువెక్కినవి. ఈ కోకిలలు మనస్సులో ధ్వనిని గ్రహించి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>12wnxxn0dhiz4xjw7qznlwwmqh1opm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/122</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228606</id>
    <revision>
      <id>585006</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా నను పైకి వ్యక్తీకరించుట లేదు. మరియు సూర్యుని కిరణములు తగ్గించుచున్నవి. కాని అలసటను కలిగించు తీవ్రత్వమును ధరించుటలేదు. &quot; 98 చలిని కింళుకా ఇచట - ప్రారంభావస్...'</comment>
      <origin>585006</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="mabnciqnaa34ygz6d7lom3vdpuzx6i2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
నను పైకి వ్యక్తీకరించుట లేదు. మరియు సూర్యుని కిరణములు
తగ్గించుచున్నవి. కాని అలసటను కలిగించు తీవ్రత్వమును ధరించుటలేదు. &quot;
98
చలిని
కింళుకా
ఇచట - ప్రారంభావస్థలో ఉన్న వసంతరుపుచేత మనోహర మైన
ఉద్యానముల నూతన రసముచే సూచింపబడుచున్న మన్మథోత్కంఠను
వర్ణించు సందర్భమున “ఋతు సంధికి అనుగుణముగా కుందలతలు పుష్ప
ములు పూయుట మానివేయుటచే అవి శూన్యములుగా ఉన్నవి :
శోకాదివృక్షములు పుష్పములు బయలుదేరుటచే బరువెక్కి యున్నవి. కోకిలలు
మనస్సులో కూజితములను అనుసంధానము చేసికొనుచున్నవి: సూర్యకిరణ
ములు చలిని తగ్గించుచున్నవి గాని సంతాపము కలిగించునంతగా దీక్షముగ
లేవు; అని వర్తమాన పదములను ప్రయోగించుటలో హృదయ సంవాదముచే
( హృదయమునకు హత్తుకొనుటచే) సుందరమైన ఒక విధమైన ఔచిత్యము
పరిమళించుచున్నది.
యథా వా భట్టభల్లటస్య-~
78. మృత్యో
మృత్యో రాస్యమివాతతం ధనురిదం మూర్ఛద్విపాశ్చేషనః
శిక్షా సా విజితార్జునా ప్రతిలయం సర్వాత్లలగ్నా గతిః.
ఆన్తః క్రౌర్యమహో శరస్య మధురం హా హారి గీతం ముఖే
వ్యాధస్యాస్య యథా భవిష్యతి తథా మన్యే వనం 'నిర్మృగమ్.
అత్ర లుబ్ధకస్య ధనుః సాయకశిక్షాగతి క్రౌర్యగీతాని తథా
యథావనం
యథా వనం నిర్మృగం భవిష్యతీతి భవిష్యత్కాలః ప్రకృతార్థ పరి
పోపేణ హృదయసం వానౌచిత్యమాదధాతి.
ఈ ధనస్సు తెరచుకొనిన మృత్యుదేవత ముఖము వలె నున్నది.
బాణములు విషమును వెదజల్లుచున్నవి. శిక్ష (శస్త్రాభ్యాసము) అర్జునుని
మించి ఉన్నది. ప్రతిలయమునందును (ఆడుగడుగున) వీని నడక అన్ని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mabnciqnaa34ygz6d7lom3vdpuzx6i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/123</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228607</id>
    <revision>
      <id>585007</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100 ఔచిత్య విచారచర్చా అంగములకును సంబంధించి ఉన్నది. శుడైన ఈ వ్యాధుని హృదయ ములో క్రూరత్వము ఉన్నది. ముఖమునందు మాత్రము మనోళూరమైన గానము లేళ్ళను ఆవర్జించుటకు ఉన్నది. ఇదంతయు చూడగ...'</comment>
      <origin>585007</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3019" sha1="8ifwyizd5mqquivuh4aq3r2yrv2clxs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;100
ఔచిత్య విచారచర్చా
అంగములకును సంబంధించి ఉన్నది. శుడైన ఈ వ్యాధుని హృదయ
ములో క్రూరత్వము ఉన్నది. ముఖమునందు మాత్రము మనోళూరమైన
గానము లేళ్ళను ఆవర్జించుటకు ఉన్నది. ఇదంతయు చూడగా వనము మృగ
శూన్యము కాగల దని తలచెదను.”
&quot;లుబ్ధకుని ధనస్సు. బాణములు శిక్ష. గతి, క్రూరత్వము, గీతము
ఇవన్నియు ఎట్లున్నవనగా, వనము మృగశూన్యము కాగలదు&quot; అని భవి
ష్యత్కాలప్రయోగము ప్రకృతార్థమునకు పుష్టి చేకూర్చుటచే హృదయ సంవా
దౌచిత్యమును కలిగించుచున్నది. (మూడు కాలములకు మూడు ఉదాహరణ
ములు చూపబడినవి).
న తు యథా వరాహమిహిరస్య
79. శ్రీ ణశ్చ
విశతి తర ణేర్మణ్డలం మాసి మాసి
లబ్ధ్వా కాంచిత్ పునరపి కలాం దూరదూరానువ ర్తీ.
సమ్పూర్ణ శ్చేత్ కథమపి తదా స్పర్ధ యోదేవి భానో
ర్నో దౌర్జన్యాద్విరమతి జడో నాపి దైన్యాద్ వ్యరంసీత్ .
అత్ర ర వేర్మణలం క్షీణః శశీ ప్రతిమాసం ప్రవిశతి తతః
కాంచిదా ప్యాయికాం కలాం ప్రాప్య దూరేదూరే భవతి, పరిపూర్ణశ్చ
తస్యైవ స్పర్ధయాభ్యుదేవి. జార్జన్యాత్ న నిరమతి, న చ దైన్యాద్
వ్యరఁ సీత్ ' ఇతి, ఏతా 'విరమతి' 'వ్యరం సీత్' ఇతి పరస్పరాసంగతం
కాలపదద్వయం చన్ద్రస్య సదృశయోః దౌర్జన్యదైన్యయోః సర్వ
కాలమభి నిర్వృత్తయోః యదుపన్యస్తంత వ్యరం సీత్ ఇతి
విరుద్ధార్థ త్వాడనుచితమేవ.
కాని వరాహమిహిరుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు—
&quot;క్షీణుడైన (ధనము కోల్పోయిన అని మరియొక అర్థము) చంద్రుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ifwyizd5mqquivuh4aq3r2yrv2clxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/124</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228608</id>
    <revision>
      <id>585008</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 101 ప్రతిమాసమునందును సూర్యమండలమును ప్రవేశించును. మరల ఏదో ఒక కలను (స్వల్పడిన మని మరియొక అర్థము) పొంది దూరదూరముగా (సూర్యుని) అనుసరిం చును. ఏదియో విధముగ సంపూర...'</comment>
      <origin>585008</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3224" sha1="ag5vcjw9zto18mxzc7o89b2trm05yl8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
101
ప్రతిమాసమునందును సూర్యమండలమును ప్రవేశించును. మరల ఏదో ఒక
కలను (స్వల్పడిన మని మరియొక అర్థము) పొంది దూరదూరముగా
(సూర్యుని) అనుసరిం చును. ఏదియో విధముగ సంపూర్ణుడైనచో అపుడు
సూర్యునితో స్పర్ధ చేయుచు (పోటీపడుచు) ఉదయించును. (సూర్యుడస్త
మించు సమయమున తాను ఉదయించును.) ఈజడుడు (జడస్వభావంగల
దుష్టుడు. చల్లనివాడు అని రెండర్థములు) దౌర్జన్యమ నుంచి విరమించడు;
దైన్యమునుండి కూడ విరమించలేదు&quot;
&quot;చంద్రుడు క్షీణించినపుడు ప్రతిమాసమునందును సూర్య మండల
మును ప్రవేశించును. వానినుంచి ఒక ఆప్యాయిక కళను (తృప్తిని కలిగించు
లేదా నింపు కళను పొంది దూరదూరముగా తిరుగును. పరిపూర్ణుడై ఆ
సూర్యునికే పోటీగా ఉదయించును. ఈ విధముగ దౌర్జన్యమునుంచి విర
మించుటలేదు&quot;. అని చెప్పిన ఈ వాక్యమునందు “విరమతి&quot; (వర్త మాన
కాలక్రియ) &quot;వ్యరంసీత్” (భూతకాలక్రియ) అను పరస్పర విరుద్ధకాలము
లను బోధించు సదద్వయము ప్రయోగింపబడినది. చంద్రుని దౌర్జన్య దైన్య
ములు సర్వకాలములందును కొనసాగుచునే ఉండగా 'వ్యరంసీత్' అను
భూతకాలప్రయోగము విరుద్ధాలబోధకమగుటచే అనుచితమే. (ఇచట క్షేమేం
ద్రుని వాక్యనిర్మాణము విసంస్థులముగ ఉన్నది. పాఠలోపమేదైన ఉండ
వచ్చును).
15. దేశౌచిత్యమ్.
-
దేశౌచిత్యం దర్శయితు మాహ
దేశౌచిత్యేన కావ్యార్ధః ససంవాదేన శోభ తే
పరం పరిచయాళంసీ వ్యవహారః సతామిప
27.
దేశ విషయాచిత్యేన హృదయసం వాడినా కావ్యార్థః సతాం
వ్యవహార ఇవ పరిచయసూచకః శోభతే. యథా భట్టభవభూతేః-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ag5vcjw9zto18mxzc7o89b2trm05yl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/125</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228609</id>
    <revision>
      <id>585009</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 ఔచిత్యవిచారచర్చా దేశౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు. &quot;సంవాదముతో కూడిన దేశౌచిత్యముచేత, కావ్యార్థ పరిచయము సంవాదముతో కూడిన దేశౌచిత్యమువేత పరిచయమును సూచించు, సత్పురు ష...'</comment>
      <origin>585009</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3271" sha1="eze3t04k4879wn4jl81ajqj0aqrsgpd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;102
ఔచిత్యవిచారచర్చా
దేశౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు.
&quot;సంవాదముతో కూడిన దేశౌచిత్యముచేత, కావ్యార్థ పరిచయము
సంవాదముతో కూడిన దేశౌచిత్యమువేత పరిచయమును సూచించు, సత్పురు
షుల వ్యవహారము వలె ఎక్కువ ప్రకాశించును.&quot;
హృదయసంవాది యైన దేశ విషయకమగు ఔచిత్యము చేత, కావ్యా
ర్థము, పరిచయ సూచకమగు సత్పురుషుల వ్యవహారము వలె (లేదా
సత్పురుషుల వ్యవహారము వలె పరిచయసూచకమై) శోభించును.
వి.. సంపద మన హృదయమునకు సరిగా (అంగీకారయోగ్య
ముగా) ఉండుట. దేశానుగుణముగ వర్ణించినచో, వర్ణింపబడుచున్న దేశ
ముతో కవికి పరిచయమున్నట్లు తెలియును. సత్పురుషులు వ్యవహారము
కూడదేశానుకూలముగ నుండి పరిచయమును సూచించును.
ఉదాహరణమునకు భట్టభవభూతి శ్లోక మెట్లనగా--
80. పురా యత్ర ప్రోతః పులినమధునా తత్ర సరితాం
విపర్యాసం యాతో మనవిరలభావః శ్రీ తిరుహామ్.
బహోర్దృష్టం కాలాదపరమివ మన్యే వనమిదం
నివేశః శైలాసం తడిదమితి బుద్ధిం ద్రఢయతి (ఉ.రా. 2.27
అత్ర బహుభిర్వర్ష సహసై రతీక్రానైః శమ్బూకవధ ప్రసడ్దన
దణ్ణకారణ్యం రామః పూర్వపరిచితం పుశః ప్రవిష్టః సమన్తాదనలోక్య
ఏవం బ్రూతే “పురా యత్ర నదీనాం ప్రవాహ స తేదానీం తటమ్,
వృక్షాణాం ఘనవిరలల్వే విపర్యయశ్చి రాద్దృష్టం వనమిదమపూర్వ
మివ మన్యేపర్వతసన్ని
వేశస్తు తదేవ్ తదితి బుద్ధిం స్థిరీకరోతి” ఇత్యు
కే చిరకాల విర్యయ పరివృత్త సంస్థాన కాననవర్ణసయా హృదయ
సంవాదీ 'దేశస్వభావః పరమాచిత్యం ప్రద్యోతయతి.
“పూర్వము నదీప్రవాహ మున్న చోట ఇపుడు ఇసుక తిన్నె ఉన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eze3t04k4879wn4jl81ajqj0aqrsgpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/126</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228610</id>
    <revision>
      <id>585010</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవి చారచర్చా 108 చాల వృక్షములు దట్టముగాను, పల్చగాను ఉండుటలో మార్పు వచ్చినది. కాలము తరవాత చూడబడిన ఈ వనము మరియొక వనమా అన్నట్లున్నది. కాని పర్వతముల స్థితి మాత్రము ఆ వనమే ఇ...'</comment>
      <origin>585010</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3390" sha1="pwatw8e9zs7cyaz1musgh9r0ahrmh0h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవి చారచర్చా
108
చాల
వృక్షములు దట్టముగాను, పల్చగాను ఉండుటలో మార్పు వచ్చినది.
కాలము తరవాత చూడబడిన ఈ వనము మరియొక వనమా అన్నట్లున్నది.
కాని పర్వతముల స్థితి మాత్రము ఆ వనమే ఇది జను బుద్ధిని దృధీకరించు
చున్నది.”
అనేకవర్ష సహస్రములు గడచిన పిమ్మట శ్రీరాముడు శంబూకవధ
ప్రసంగముచే పూర్వ పరిచిత మైన దండకారణ్యమును ప్రవేశించి, నలు
మూలల పరికించి, ఇట్లనుచున్నాడు. &quot;పూర్వము నదీప్రవాహ మున్న చోట
ఇపుడు ఇసుక తిన్నెలు ఏర్పడినవి. వృక్షముల ఘనత్వవిరలత్వములలో
మార్పు వచ్చినది. చిరకాలమునకు చూచిన ఈ వనము క్రొత్తదని అను
కొనుచున్నాను. కాని సర్వతముల సంనివేళము (స్థితి) ఇది ఆదియే అన్న
బుద్ధిని స్థిరముచేయుచున్నది. ఈ విధముగ చాల కాలము గడచిపోవుటచే
మారిపోయిన సంస్థానము (వస్తువుల స్థితి) గల కాననమును వర్ణించుటచే
హృదయ సంవాది యైన దేశస్వభావము ఎక్కువ ఔచిత్యమును ప్రకాశింప
చేయుచున్నది.
న తు యాథా రాజ శేఖరస్య-
81. కర్ణాటీదశ
నాజీ ఈ శితమహా రాష్ట్రకటాక్షాహతః
ప్రౌఢార్థీ స్తన పీడితః ప్రణయినీ భూభఙ్గవిత్రాసితః.
లాటీ బాహుని వేష్టితశ్చ మలయశ్రీ తర్జనీ తర్జితః
సోఒ.యం సంప్రతి రాజ శేఖరకనిర్వారాణసీం వాళ్ళకి.
అత్ర కర్ణాటమహారాష్ట్రా లాటమలయలల నాసంభోగసుభగః
కాలేన గలితరాగమోహః సంప్రతి రాజశేఖరకవిః వారాణసీం
గన్తుమిచ్ఛతీత్యుక్తే శృష్ణారరసతరజితవరాజ్గనా ప్రసక్తే ఒక ఆనిరర్గల
దక్షిణాపథ దేశో దేశమధ్యే ప్రణయినీ భూభఙ్గ విత్రాసిత ఇతి
దేశోపలక్షణవిర హితి కేవల ప్రణయి నీప దేన దేశౌచిత్యము పచితమప్యను
చిత తాం నీతమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pwatw8e9zs7cyaz1musgh9r0ahrmh0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/127</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228611</id>
    <revision>
      <id>585011</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 ఔచిత్య విచారచర్చా కాని రాజశేఖరుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు. &quot;కర్ణాటకామినులు దంతములచే చిహ్నితుడును, మహారాష్ట్రమహిళల వాడియైన క్రీకంటిచూషలచే గ్రుచ్చబడినవాడును, ప్ర...'</comment>
      <origin>585011</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="q6lo6a1j865t455mtuagrbpwu2qge9x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;104
ఔచిత్య విచారచర్చా
కాని రాజశేఖరుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;కర్ణాటకామినులు దంతములచే చిహ్నితుడును, మహారాష్ట్రమహిళల
వాడియైన క్రీకంటిచూషలచే గ్రుచ్చబడినవాడును, ప్రౌఢలైన ఆంధ్రదేశ
యువతుల స్తనములచే పీడింపబడినవాడును, ప్రియురాండ్ర కనుబొమ్మల
విరుపుచే భయపెట్టబడినవాడును, లాటదేశ యువకుల బాహువులచే చుట్టబడిన
వాడును, మలయప్రాంతీయ స్త్రీల కర్జనులచే (చూపుడువ్రేలు. దాని ఆసలు
అర్థము జడిపించు వ్రేలు అని) జడిపించబడినవాడును అగు ఆ రాజశేఖర
కవి ఈ నాడు వారాణసినివాసమును కోరుచున్నాడు&quot;.
కర్ణాట-సుహారాష్ట్ర-ఆంధ్ర-లాట - మలయప్రాంతీయ యువతుల సంభోగ
భాగ్యమును పొందిన రాజశేఖరకవి కాలక్రమమున రాగమోహము లుడిగి
పోవుటతో, ఇపు డిక వారణాసికి పోవలెను కోరుచున్నాడు అని చెప్పు
ఈ సందర్భమున శృంగారరసతరంగితపరాంగనలను గూర్చి చెప్పుచు, నిర్దే
శించిన, మన్మథవ్యాపారమున అడ్డు లేని దక్షిణాపథమునకు చెందిన దేశముల
పేర్ల మధ్య &quot;పణయినీ భ్రూభఙ్గవిత్రాసిత;&quot; అని, దేశము పేరేదియు చెప్ప
కుండగా కేవల ప్రణయినీపదమును ప్రయోగించుటచే, అంతవరకును పెంపొం
దిన దేశౌచిత్యమునకు అనుచితత్వము ఏర్పడినది,
వి. &quot;ప్రణయినీ భ్రూభఙ్గవిత్రాపితః' అనుటకు బదులు మరి యొక
దేశము పేరేదైనచెప్పి, ఆచటి స్త్రీల భూభంగముచే భయపెట్టబడినవాడు అని
చెప్పినచో దేశౌచిత్యము బాగుండెడిది అని భావము,
16. కులౌచిత్యమ్
కులౌచిత్యం దర్శయితు మాహ..
కులో పచిఠమాచిత్యం వి శేషోత్కర్ష కారణమ్
બે
కావ్యస్య పురుషస్యేవ ప్రియం ప్రాయః సచేతసామ్.
28.
పురుష స్యేవ కావ్యన్య కులోన్నతమౌచిత్యం సవిశేషోత్కర్ష
జనక ప్రాయేణ బాహుల్యేన సహృదయానామభిమతమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q6lo6a1j865t455mtuagrbpwu2qge9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/128</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228612</id>
    <revision>
      <id>585012</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా కులౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు. 105 “పురుషునకు వలె, కావ్యమునకు విశేషోత్కర్షను కలిగించుటకు కారణ మైన కులముచే కలిగింపబడిన ఔచిత్యము, సాధారణముగా సహృదయ...'</comment>
      <origin>585012</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="1i66h5b2ll8fkabcz568xigrvi6vuwr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
కులౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు.
105
“పురుషునకు వలె, కావ్యమునకు విశేషోత్కర్షను కలిగించుటకు కారణ
మైన కులముచే కలిగింపబడిన ఔచిత్యము, సాధారణముగా సహృదయులకు
ప్రియ మగును.&quot;
కులోన్నత మైన ఔచిత్యము. పురుషునకు వలె కావ్యమునకు అతి
విశిష్ట మైన ఉత్కర్షను కలిగించుచు, చాలవరకు, సహృదయులకు ప్రియ
ముగా నుండుము.
82.
యథా కాలిదాసస్య—
ఆథ స విషయవ్యావృత్తాత్మా యథావిధి సూనవే
నృపతిక కుదం దత్త్వా యూనే సి తాత పవారణమ్.
మునివసతరుచ్ఛాయాం దేవ్యా తయా సహ శిశ్రియే
గలితవయసామివ్వకూణామిడం హి కులప్రతిమ్
(89500. 3-70)
అత్ర&quot;స రాజా వృద్ధస్తరుణాయ స్యూ వే రాజ్యం ప్రతిపాద్య
తయా దేవ్యా సహ తపోవనం భేజే. విరక్త చేతసామ్వికణా
మస్తే హి కుల వ్రతమిదమేవ &quot; ఇత్యుక్తే భూతవర్త
మానభావినాం
తద్వం శ్యానామాచిత్య మున్మీలితమ్.
ఉదాహరణమునకు కాళిదాసుని శ్లోక మెట్లనగా
“పిమ్మట ఆదిలీప మహారాజు, యువకు డైన కుమారునకు రాజచిహ్న
మైన శ్వేతచ్ఛత్రమును యథాశాస్త్రముగా ఇచ్చి. ఆ సుదక్షిణాదేవితో కూడ
తపోవనములలోని వృక్షముల చ్ఛాయను ఆశ్రయించెను.
ఇక్ష్వాకువంశరాజులు ఆచరించు కులవ్రత మిదియే కదా.”
వయస్సు గడచిన
ఇచట &quot;వృద్ధుడైన ఆ రాజు, యువకుడైన కుమారునకు రాజ్యము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1i66h5b2ll8fkabcz568xigrvi6vuwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/129</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228613</id>
    <revision>
      <id>585013</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '106 ఔచిత్యవిచారచర్చా నిచ్చి ఆ దేవితో కూడ తపోవనమును చేరెను; విరక్త మైన మనస్సు గల ఇక్ష్వాకు వంశరాజులు చివరకు అనుసరించు కులవ్రతము ఇదియే కదా?&quot; అని చెప్పుటలో భూతవర్తమాన భవిష్యత్...'</comment>
      <origin>585013</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3222" sha1="but1wp4qcidk6v7b4umhd6k7y7fdsxq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;106
ఔచిత్యవిచారచర్చా
నిచ్చి ఆ దేవితో కూడ తపోవనమును చేరెను; విరక్త మైన మనస్సు గల
ఇక్ష్వాకు వంశరాజులు చివరకు అనుసరించు కులవ్రతము ఇదియే కదా?&quot; అని
చెప్పుటలో భూతవర్తమాన భవిష్యత్కాలములకు చెందిన ఆ ఇక్ష్వాకువంశ
రాజుల ఔచిత్యము ప్రకాశిత మగుచున్నది.
89.
న తు యథా యశోవర్మ దేవస్య
ఉత్పత్తి ర్భణకు లే యదభీష్టం తత్పదం సమాక్రాన్తమ్
భోగాస దాపి డై వాత్ సకృదపి భోక్తుం న లభ్యస్తే.
a
అత్ర మమోత్పత్తిర్భణకులే, సమీహితపదాక్రమణం చ
నిష్పన్నమ్. తథాపి దైవార్పిత ప్రియాని ప్రయోగాద్ భోగా
భోక్తుం న లభ్యస్తే ఇత్యభిహితే స్వసం వేద్యమేవ భణ్ణకులమున్యత్రా
ప్రసిద్ధం స్వయమేవ నిర్దేశ్యమాన ముత్కర్ష విశేషణవిరహిత కేవలపదో
పాదా నేన నిరర్థకతయా నిరౌచిత్యమేన, ఇక్ష్వాకుకులస్య తు నిర్విశే
ణత్వమువపద్యత ఏప త్రిభువన ప్రసిదౌచిత్యచరిత్రత్వాత్.
కాని యశోవర్మదేవుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
శేష
&quot;పుట్టినది కండకులములో ఇష్టమైన పదవి పొందబడినది ఐనను,
రోగములు ఒక్క మారైనను అనుభవించుటకు కుదురుట లేదు.&quot;
ఇచట నేను థండకులంలో పుట్టినాను. కావలె ననుకొన్న పదవి
లభించినది ఐనను, దైవవశముచే కలిగిన ప్రియావియోగమువలన, భోగా
లను అనుభవించుటకు కుదురుట లేదు&quot; అని చెప్పబడినది. భండకులముమ
గూర్చి తనకు తప్ప ఇతరుల కెవ్వరికిని తెలియదు. ఆ కులమునకు సంబం
దించిన ఉత్కర్షను చెప్పగలిగిన విశేషణ పద మేదియు ప్రయోగించలేదు.
అందుచే విశేషణరహిత మగు ఈ దండపదము నిరర్థకము; అనుచితము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>but1wp4qcidk6v7b4umhd6k7y7fdsxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/130</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228614</id>
    <revision>
      <id>585014</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 107 ఇక్ష్వాకుకులచరిత్ర త్రిభువన ప్రసిద్ధ మగుటచే విశేషణ మేదియు ప్రయోగింపక పోయినను యుక్త మే. 17. వ్రతౌచిత్యమ్ వ్రతౌచిత్యం దర్శయితుమాహ కాన్యార్థః సాధువాదార...'</comment>
      <origin>585014</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="fj7j8vsd2dkhgk4e3bw8s7gt6mye4dd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
107
ఇక్ష్వాకుకులచరిత్ర త్రిభువన ప్రసిద్ధ మగుటచే విశేషణ మేదియు ప్రయోగింపక
పోయినను యుక్త మే.
17. వ్రతౌచిత్యమ్
వ్రతౌచిత్యం దర్శయితుమాహ
కాన్యార్థః సాధువాదార్హః సద్ర్వతౌచిత్య గౌరవాత్
సన్తోషనిర్భరం భక్త్యా కరోతి జనమానసమ్.
29
కావ్యార్థః సముచితవ్రతగౌర వాత్ సాధువాదయోగ్యః సన్తోష
పూర్ణం జనమనః కరోతి. భక్తిః విచ్ఛిత్తి ః
ప్రతౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు.
“మంచి ప్రతౌచిత్యముయొక్క గౌరవమువలన కావ్యార్ధము సాధువాద
మునకు (బాగున్నది' అను మాటకు) తగినదై, సౌందర్యముచే, జనుల మన
స్సును సంతోషపూర్ణమును చేయును &quot;
కావ్యార్థము, తగిన వ్రత గౌరవము వలన, సాధువాదమునకు తగినదై,
జనుల మనస్సును సంతోషముతో నింపును. 'భక్తి ' అనగా విచ్ఛిత్తి (సౌంద
ర్యము).
84.
యథా మమ ముక్తావలీకా వ్యే—
అలల
పలాశినః
పుష్ప రేణుభర భస్మభూషితాః
లోలభృఙ్గవలయాక్షమాలికాః|
తాపసా ఇవ విధాన్తి పాదపాః |
అత్ర తపోధనో చితవ్రతవ్యజ్ఞకవల్కలు భస్మాక్ష సూత్ర ప్రణయి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fj7j8vsd2dkhgk4e3bw8s7gt6mye4dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/131</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228615</id>
    <revision>
      <id>585015</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 ఔచిత్య విచారచర్చా పాదపవర్ణ నాయామ చేతనా నామపి ఔచిత్యముపజపయతి శమసమయవిమలచిత్త వృత్తి 8 ఉదాహరణముగా నా ముక్తావలీకావ్యములోని శ్లోక మెట్లనగా &quot;వల్కలములను (బెరడు, నారచీర అని రె...'</comment>
      <origin>585015</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3033" sha1="omf6twiipe6kmc81ywudcssvj6wm02w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;108
ఔచిత్య విచారచర్చా
పాదపవర్ణ నాయామ చేతనా నామపి
ఔచిత్యముపజపయతి
శమసమయవిమలచిత్త వృత్తి 8
ఉదాహరణముగా నా ముక్తావలీకావ్యములోని శ్లోక మెట్లనగా
&quot;వల్కలములను (బెరడు, నారచీర అని రెండర్థములు) ధరించినవి,
పలాశములు (పతాశవృక్షములు, పలాశసమిధలు లేదా దండములు) కలవి •
పుష్పపరాగముల భార మనెడు భస్మముచే పూయబడినవి, చంచలమైన
తుమ్మెదల వలయములే జపమాలగా కలవి అయిన వృక్షములు తావసుల వలె
ప్రకాశించుచున్నవి.&quot;
ఇచట- తపోధనులకు ఉచితమైన వ్రతమును త్యజింపచేయు వల్క
లములందును భస్మమునందును, అక్షసూత్రమునందును ప్రణయముగల
వృక్షములను వర్ణించునపుడు అచేతనము లగు వృక్షములకు కూడ శమనమ
యమున నిర్మల మగు చిత్తవృత్తి యున్నట్లు చెప్పుట ఔచిత్యమును కలిగించు
చున్నది
మాదాయ
న తు యథా దీపస్య
85. పుణ్యే గ్రామే వనే వా మహాతి సిగపటచ్చన్న పోలీక పోలీ
న్యాయగర్భద్విజహృతి హుతి భుగ్ధూమధూ మోపకణ్ణమ్.
ద్వారం ద్వారం ప్రవృత్తో పరముదరదరీపూరణాయ ఝదార్తో
మానీ ప్రాణీ సనాథో న పునర నుదినం తుల్యకు ల్యేషు దీనః.
అత్ర వైరాగ్య నిరర్గల వర్ణ నాయం భి. క్షాళ పాలీమాదాయ
ఝణుత్థామః కుక్షి పూరణాయ ప్రవృత్తి మానీ వరం, ద్వారం ద్వారం
యష్టినివిష్టపాణిః పరిభ్రాన్తో న పునరనిశం తుల్యకు ల్యేషు దీన ఇత్యు
కే సహజ ప్రశమనిచులమానసని శాన్తిసన్తోషముత్సృజ్య తుల్య
కుల్య ద్వేష విజిగీషాపర మేవ వాక్యం భృశమనౌచిత్యముద్భావయతి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>omf6twiipe6kmc81ywudcssvj6wm02w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/132</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228616</id>
    <revision>
      <id>585016</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 109 వరమే తేత్ తీవ్రత రకష్టం న తు స్వజనదైన్యయాచనమితి సంసార గ్రస్థిబద్ధాభిమానోపన్యాసః, కాని దీపకుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు. “ఆత్మాభిమానము కలవాడు, ఆక...'</comment>
      <origin>585016</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="s4ahzy29kxfqca7vip4u66ij9lehd2s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
109
వరమే తేత్ తీవ్రత రకష్టం న తు స్వజనదైన్యయాచనమితి సంసార
గ్రస్థిబద్ధాభిమానోపన్యాసః,
కాని దీపకుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
“ఆత్మాభిమానము కలవాడు, ఆకలితో బాధపడుచున్నప్పుడు, పుణ్య
మైన గ్రామమునందుగాని, పెద్ద వనము నందు గాని, తెల్లని బట్టచే కప్ప
బడిన అంచులు గల కపాలమును చేతిలో ధరించి, న్యాయము గర్భమునందు
గల (ధర్మప్రవర్త నగల) ద్విజులు హోమము చేయగా ఆ ధూమముచే ధూమ్ర
వర్ణ మైన సమీప ప్రాంతము గల ప్రతీద్వారమువద్దకును తిరిగి తన పొట్ట
నింపుకొనుట మంచిది కాని, ఎవరో పోషించే వాడున్నను, సమాన కులము
నకు చెందినవారి మధ్య దీనుడై జీవించుట తగినదికాదు.&quot;
వైరాగ్యమును నిరర్గలముగా వర్ణించు ఈ ఘట్టమున, ఆకలితో బాధ
పడుచు పొట్టనింపుకొనుటకై ఉద్యుక్తుడైన మానవంతుడు భిక్షాకపాలమును
ధరించి, దఁడమును చేత బట్టుకొని, ప్రతిగుమ్మమువద్దను తిరుగుట మంచిది
కాని తనవారిలో దీనుడుగా ఉండుట మంచిది కాదు అని చెప్పబడుచున్నది.
కాని ఈ వాక్యము సహజమైన ప్రశమముచేత నిర్మలమైన మనస్సుయొక్క
విశ్రాంతి సంతోషమును చెప్పుటకు బదులు, తన కులమువారి యెడ ద్వేష
ముచే దానిని తప్పించుకొను ప్రయత్నమును మాత్రమే బోధించుచున్నది ·
గాన ఎక్కువ అనౌచిత్యమును కలిగించుచున్నది దైన్యముతో స్వజనమును
యాచించుటకు బదులు ఈ తీవ్రకష్టమును అనుభవించుటయే మంచిది అని
చెప్పుటలో సాంసారిక బంధముచే అభిమానమునే ప్రకటించి నటనది. (కాని
వైరాగ్యము దృఢీకరించినట్లు కాదు అని భావము. అందుచే ఈత డవలం
బించదలచిన వ్రతములో ఔచిత్యమేమియు లేదు గాన ఇది వ్రతానౌచిత్యమున
కుదాహరణము).
18. తత్త్వాచిత్యమ్
తత్త్వాచిత్యం దర్శయితుమాహ—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s4ahzy29kxfqca7vip4u66ij9lehd2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/133</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228617</id>
    <revision>
      <id>585017</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 ఔచిత్యవిచారచర్చా కావ్యం హృదయసంపాది సత్య ప్రత్యయఃశ్చయాత్ తత్త్వోచితాభిధానేన యాత్యు పాదేయి తాం క వేః ఉత్త్వోచితాఖ్యానేన కవేః సూక్తణ నత్యప్రత్యయ స్థైర్యాత్ సంవాది గృహ...'</comment>
      <origin>585017</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="3224n94iearbix9t0zhu1mdg13t3qx7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;110
ఔచిత్యవిచారచర్చా
కావ్యం హృదయసంపాది సత్య ప్రత్యయఃశ్చయాత్
తత్త్వోచితాభిధానేన యాత్యు పాదేయి తాం క వేః
ఉత్త్వోచితాఖ్యానేన కవేః సూక్తణ నత్యప్రత్యయ
స్థైర్యాత్
సంవాది గృహ్యతాం యాతి.
తత్త్వాచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు..
80
“తత్త్వమునకు (యథార్థస్థితికి) ఉచితమైన రీతిలో చెప్పుటచే,
సత్యమనే నిశ్చయజ్ఞానమువలన, కవియొక్క కావ్యము హృదయమునకు
నచ్చినదై ఉపాదేయ మగును.
తత్త ్వమునకు ఉచితముగ చెప్పుటచే కవియొక్క సూక్తము(కావ్యము)
సత్య మనెడు జ్ఞానము స్థిర మగుట వలన, హృదయసంవాదియై గ్రాహ్యముగ
యథా మమ బౌద్ధావదానలతి కాయామ్---
8i. దివి భువి ఫణిలోకే శైశవేయాననే వా
జరినీ నిధనకాలే గర్భశయ్యాశ్రయే వా
సహగమనసహిష్ణోః సర్వథా దేహభాజాం
న హి భవతి వినాశః కర్మణః ప్రాక్ష నస్య,
a
ప్రాక్త సస్య కర్మణః త్రైలోక్యే, శైశవయా వసవృద్ధత్వా
వస్థాను దేహినాం సహగమనే సమర్థత్వాత్ న వినాశో ఒస్తి ఇత్యుక్తే
న్విసఁశయసకలజనహృదయ సంవాదితత్త్వాఖ్యానమాచిత్యం ఖ్యా
నా బౌద్ధావదానలతికలో ఎట్లవగా
ప్రాణుల పూర్వజన్మసంచిత మైన కర్మ స్వర్గములో కాని,భూలోకములో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3224n94iearbix9t0zhu1mdg13t3qx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/134</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228618</id>
    <revision>
      <id>585018</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యనిచారచర్చా 111 కాని పాతాళములో కాని, బాల్యములో కాని, యౌవనములో కాని, వార్ధక ములో కాని, మరణసమయములో కాని, గర్భశయ్యలో ఉన్నప్పుడు గాని సహగమనముచేయ (అనుసరింప) సమర్థమైనది. అట్టి...'</comment>
      <origin>585018</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="jbpmtmnvkslt9kiexejohxndxg06xp1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యనిచారచర్చా
111
కాని పాతాళములో కాని, బాల్యములో కాని, యౌవనములో కాని, వార్ధక
ములో కాని, మరణసమయములో కాని, గర్భశయ్యలో ఉన్నప్పుడు గాని
సహగమనముచేయ (అనుసరింప) సమర్థమైనది. అట్టి కర్మ ఏ విధమున
నైనను నశించదు&quot;.
ఇచట—పూర్వజన్మలో చేసిన కర్మ మూడు లోకములలో కాని, శైశవ
యౌవనవృద్ధావస్థలలో కాని ప్రాణులను వెన్నంటుకునే ఉండుటకు సమర్థ
మైనది. దానికి (అనుభవించవలసినదే కాని) వినాశము లేదు అని చెప్పుట
సకలమానవుల హృదయములకును నిస్సంశయముగా అంగీకారయోగ్యమైన
తత్త్వమును ప్రతిపాదించుచు ఔచిత్యము కలదిగ ఉన్నది.
87.
న తు యథా మాఘస్య -
బుభుక్షి తైర్వ్యాకరణం స భుజ్యతే.
పిపాసితైః కావ్యరసో న వీయతే.
నా విద్యయా కేంచిదుద్ధృతం కులం
హిరణ్యమేవార్ణయ నిష్ఫలాః కలాః.
అత్ర అర్థార్థితాపర త్వేన ధనమేవార్ణయ, క్షుధితైర్వ్యాకరణం
న భుజ్యతే, న కావ్యరసః పిపాసితైః వీయతే; న విద్యయా కులం
న
కేన చిదుద్ధృత మిత్యుక్తే సర్వ మేతదారిద్య దైన్యవిద్రుతదై ర్యకాత
రతయా తత్త్వవిరహితం విపరీతము పన్యస్త్రమ్. అనౌచిత్యం సువ్యక్త
మేవ. విద్యానామేప సర్వసంపత్ప్ర్పసవినీనాం కులోద్ధరణక్షమత్వ
నాన్యస్య,
కాని మాఘుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు —
&quot;ఆకలికొన్నవారు వ్యాకరణము తినరు. దప్పికొన్నవారు కావ్యరసమును
త్రాగరు విద్యచేత ఎవ్వరును కులమును ఉద్దరించలేదు. బంగారమునే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jbpmtmnvkslt9kiexejohxndxg06xp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/135</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228619</id>
    <revision>
      <id>585019</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '112 ఔచిత్యవిచారచర్చా సంపాదించుము. కళలన్నియు వ్యర్థములు&quot;. ఇచట—ధనసంపాదనమే ఉత్తమము అని చెప్పుచు, &quot;ఆకలిగొన్న వారు వ్యాకరణమును తిపరు; దప్పికొన్నవారు కావ్యరసమును త్రాగరు విద్యచ...'</comment>
      <origin>585019</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2630" sha1="cz2mdp5s0dw06fpyv9d3yl3iizmo4fn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;112
ఔచిత్యవిచారచర్చా
సంపాదించుము. కళలన్నియు వ్యర్థములు&quot;.
ఇచట—ధనసంపాదనమే ఉత్తమము అని చెప్పుచు, &quot;ఆకలిగొన్న
వారు వ్యాకరణమును తిపరు; దప్పికొన్నవారు కావ్యరసమును త్రాగరు
విద్యచేత కులమును ఉద్ధరించినవారెవరును లేరు ధనమునే సంపాదించుము'
అవి చేయు ఈ బోధ అంశయు దారిద్ర్యమువలన కలిగిన దైన్యముచే
ధైర్యము తొలగిపోయిన పిరికివానిచే చేయబడినది. తత్త్వశూన్య మైనది.
విపరీతమైనది అందుచేత అనౌచిత్యము స్పష్టమే కులమును ఉద్ధరించు శక్తి
సర్వసంపదలను ఇవ్వగలిగిన విద్యలకు మాత్రమే ఉన్నది
13. సత్తాచిత
సత్వౌచిత్యం దర్శయితుమాహ -
చముత్కారం కగోత్యేన వచః సత్వోచితం క వేః
విచారరుచిరోదార చరితం సురుతేదివ.
సత్త్వోచితం కావేర్వచశ్చమత్కారం కరోతి
విచార్య మాణం రుచిరముదారచరితమ్.
సత్త్వాచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు..
31
సుమ తే
&quot;సత్త్వమునకు తగిన విధముగా ఉన్న కవియొక్క వాక్కు, బుద్ధి
మంతుని యొక్క ఆలోచనచే అందమైన ఉదారచరితము వలె. చమత్కార
మును కలిగించును.&quot;
ఆలోచించినకొలది రుచిరముగా ఉండు బుద్ధిమంతుని ఉదారచరితము
వలె పచితమైన కవివాక్కు చమత్కారమును కలిగించును.
వి. సత్త్వ మవగా ఎట్టి పరిస్థితులందును చలించని స్థైర్యము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cz2mdp5s0dw06fpyv9d3yl3iizmo4fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/136</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228620</id>
    <revision>
      <id>585020</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా - మను చిత్రభారతే నాటకే — ద్దోద్దామ ప్రసరసలిలాపూరితతను, త్స్ఫీతజ్వాలా నిబిడ బడబాగ్ని వి ర ' దైన్యం స్పృశతి బహుసత, స్వః పతీర పొ స్థానాం భేదాద్ భవతి విశృతిర్...'</comment>
      <origin>585020</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="mupb89kb2s5ydcytks0g1tlexnsd346" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
- మను చిత్రభారతే నాటకే —
ద్దోద్దామ ప్రసరసలిలాపూరితతను,
త్స్ఫీతజ్వాలా నిబిడ బడబాగ్ని వి
ర ' దైన్యం స్పృశతి బహుసత,
స్వః పతీర పొ
స్థానాం భేదాద్ భవతి విశృతిర్నైవ మహతామ్.
113
i పయోధివ్యపదేశేన యుధిష్ఠిరస్య సత్తో
్వత్కరేఒభిధీయ
స్పర ప్రవర్ధితతనుర్వడ బాగ్నినిప్పీ తశ్చ, నోక్సేకం న
ర్విపులస త్వః స్పృశతి, నా హ్యవస్థానాం భేదాన్మహా
ఏకారో భవతీత్త్యుక్తే గమ్భిరధీరా సత్త్వవృత్తి శాచిత్య
త్రభారత నాటకములో ఎట్లనగా—
శ్రీకనదుల జలసముదాయముచే నింపబడిన శరీరముగలవాడును,
న్న, అతివిశాలమైనజ్వాలలతో నిండిన బడబాగ్నిచే త్రాగివేయ
కలవాడును అగు గొప్ప శక్తిగల సముద్రుడు, గర్వమును కాని,
కాని పొందుటలేదు. అవస్థాభేదముచే మహాత్ములు వికారమును
సముద్ర మనెడు మిషచే యుధిష్ఠిరుని సర్వోత్కర్ష వర్ణించుటకై.
ములచే వృద్ధిపొందించబడిన శరీరము కలదియు, బడబాగ్నిచే
డిన నీరు కలదియు అగు సముద్రము, అత్యధికసత్త్వము కలది
వ్వపడుటలేదు; దైన్యము చెందుట లేదు: ఆవస్థలు మారినను
లో వికారము కలుగదు కదా అని చెప్పుటలో గంభీరమును ధీర
న సత్తవృత్తి ఔచిత్యమును పెంపొందించు చున్నది.
తు యథా భ స్టేన్దు రాజన్య--&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mupb89kb2s5ydcytks0g1tlexnsd346</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/137</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228621</id>
    <revision>
      <id>585021</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 ఔచిత్యవిచారచర్చా 89. ఆశ్చర్యం వడవానలు స భగవానాశ్చర్యమమ్భోనిధి ర్యక్క_ర్మాతిశయం విచి న్య మనసః కమ్పః సముత్పద్యతే, ఏక స్యాశయఘస్మరస్య విబతి సృష్ఠిర జాతా జలై రన్యస్యాపి మహాత...'</comment>
      <origin>585021</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3452" sha1="gl2021exjyfa52y649vbvr6jlvl1717" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;114
ఔచిత్యవిచారచర్చా
89. ఆశ్చర్యం వడవానలు స భగవానాశ్చర్యమమ్భోనిధి
ర్యక్క_ర్మాతిశయం విచి న్య మనసః కమ్పః సముత్పద్యతే,
ఏక స్యాశయఘస్మరస్య విబతి సృష్ఠిర జాతా జలై
రన్యస్యాపి మహాత్మనో న వవుషి స్వల్ప ఒపి జాతః శ్రమః.
అత్ర వడవాశల సముద్రయోః సత్త్వమహత్త్వే వక్ష్యమాణే
అతివిపులాశయత్వా దేశస్య విబతః పయోభి సృస్తిన్న జాతా, ద్వి
తీయస్య తదుపజీవ్యమానస్య న మనాగపి భేదః; తదేతదుభయ
మాశ్చర్యమిత్యుక్తీ ని సన్తోషతయా సతతయాచశస్య న బడబాగ్నేః
లజ్జా, న చ జలనిధేరాశ్రితై కార్థి పూరణ సామర్థ్యమిశ్యసత్వే సత్వ
స్తుతిః అనౌచిత్యమావహతి.
కాని ఛట్టేందురాజు శ్లోకముమాత్రమ. దాహరణముకాడు.
&quot;బడబాగ్ని ఒక ఆశ్చర్యము. పూజ్యమైన ఆ సముద్రము (మరొక)
ఆశ్చర్యము, ఈ రెండును చేయు పనుల అతిశయమును ఆలోచించగనే
మనస్సులో కంపము బయలుదేరుతున్నది. గర్భములోనే ఉండి తినివేసే ఒక
దానికి (బడబానలమునకు) ఎంతత్రాగినను జలములచేత తృప్తియే కలుగుట
లేదు. రెండవ మహాత్మునికి (మహాశరీరముగల రెండవవానికి శరీరములో
స్వల్పమైనను శ్రమ కలుగుటలేదు.&quot;
&quot;
ఇచట-బడబానలనముద్రముల సత్త్వమహత్త్వమును వర్ణించవలె
ననెడు అభిప్రాయముతో-అతివిశాలమైన గర్భము కలదగుటచే ఒకదానికి
ఎన్ని నీళ్ళు త్రాగినను తృప్తి కలుగుటలేదు; దానిచే ఉపజీప్యమాన మైన
(ఒకరు జీవించుటకు ఆధారమైనది ఉపజీవ్యమానము) రెండవడానికి కొంచె
మైనను భేదము లేదు. ఈ రెండుమ చాల ఆశ్చర్యకరము లైన విషయములు
అని చెప్పబడుచున్నది. ఇట్లు చెప్పుటలో, సంతృప్తి లేకపోవుటచే ఎల్ల
ప్పుడును యాచకుడుగనే ఉన్న బడబాగ్నికి సిగ్గు లేదు, తనను ఆశ్రయించిన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gl2021exjyfa52y649vbvr6jlvl1717</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/138</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228622</id>
    <revision>
      <id>585022</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 115 ఆ ఒక్క యాచకుని స.తృప్తిపరచు శక్తి సముద్రమునకు లేదు అని పర్యవ పించుటచే సత్త్వము లేని పరిస్థితులలో సత్త్వమున్నట్లు స్తుతించుట ఆనౌచిత్య మును కలిగించుచు...'</comment>
      <origin>585022</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2600" sha1="kpfkkdvnsot7yzouduxprgu3xwh1bpi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
115
ఆ ఒక్క యాచకుని స.తృప్తిపరచు శక్తి సముద్రమునకు లేదు అని పర్యవ
పించుటచే సత్త్వము లేని పరిస్థితులలో సత్త్వమున్నట్లు స్తుతించుట ఆనౌచిత్య
మును కలిగించుచున్నది.
20. అభిప్రాయౌచిత్యమ్.
అభి ప్రాయాచిత్యం దర్శయితు మాహ
అకదర్థనయా సూ క్తమభి ప్రాయసమర్పకమ్,
చిత్త మావర్ణయ త్యేవ సతాం స్వస్థమివార్జవమ్.
32.
అక్లేశేనాభి ప్రాయసమర్పకం కావ్యం హృదయమా వర్జయతి
సజ్జనానాం నిర్మల మార్జవమివ.
అభిప్రాయౌచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు---
&quot;శ్రమకలిగించకుండగా అభిప్రాయమును వ్యక్తము చేయు కావ్యము,
నిశ్చలమైన సత్పురుషుల ఆర్జవము వలె, చిత్తమును ఆకర్షించితీరును.&quot;
క్లేశము లేకుండగ అభిప్రాయమును తెలుపు కావ్యము. సజ్జనులలో
ఉండు నిర్మలమైన ఆర్జపము వలె, హృదయమును వశము చేకొనును.
యథా దీపశస్య —
90. శ్యేనా గ్రహదారితో త్తరశతో జ్యాజ్క ప్రకోస్థాన్తర
శ్చాతా మాధర పాణిపాదనయన ప్రాన్తః పృథూర స్థల ః .
మన్యేయం ద్విజమధ్యగో నృపసుత కోప్యత్ర నిఃశబ్బలః
పుత్ర్యేవం యది కోష్ఠమేతు సుకృతైః ప్రాప్తో విశేషాతిథిః.
ఆత్ర స్వైరరమణీ రమణీయం దివసావసానే యువానం
పథికమారోక్య అభి
ప్రాయసూచకం జననీమేశం బ్రూతే—యదసౌ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kpfkkdvnsot7yzouduxprgu3xwh1bpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/139</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228623</id>
    <revision>
      <id>585023</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '116 ఔచిత్యవిచారచర్చా సాయం రాజపుత్రాకృతిః, జ్యేన గ్రహనారాచ పరిచయోచితః, సమయే ప్రాప్తః ఇత్యుక్తే మాత్రాపి అభి ప్రాయపూరక మభిహితమ్ పుత్రి యద్యేవం తత్కోసాఙ్కం పవిశతు; సువృతైర్...'</comment>
      <origin>585023</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="6bhxiry4nl4lz9wagz0sumz25ae2176" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;116
ఔచిత్యవిచారచర్చా
సాయం
రాజపుత్రాకృతిః, జ్యేన గ్రహనారాచ పరిచయోచితః,
సమయే ప్రాప్తః ఇత్యుక్తే మాత్రాపి అభి ప్రాయపూరక మభిహితమ్
పుత్రి యద్యేవం తత్కోసాఙ్కం పవిశతు; సువృతైర్వి శేషో 2. తిథిః
ప్రాప్తః పూజ్యః ఇత్యనేన స్ఫుటాభి ప్రాయసూచకమౌచిత్య ముపచితం
చ కాస్త్రి.
ఉదాహరణముగా దీపకుని శ్లోకము ఎట్లనగా——
&quot;తల్లీ డేగలను (పాటి) కాళ్ళతో పట్టుకొనుటచే చీల్చబడిన చేతి పై
భాగము కలవాడును; నారి గుర్తులు గల ముంజేయి కలవాడును, ఎఱ్ఱని
ఆకరము, హస్తములు పాదములు నేత్రాంతములు కలవాడును, విశాలమైన
వక్షఃస్థలము కలవారును. బ్రాహ్మణుల మధ్య నున్న ఈత డెవడో దారి
బత్తెము లేని రాజు కుమారుడు వలె నున్నాడు. పుత్రీ! అటు లైనచో పుణ్య
ములచే లభించిన ఈ విశేషాతిథి గదిలోనికి వచ్చు గాక.&quot;
ఇచట--ఒక స్వైరిణి, సాయంకాలమున ఒక సుందరుడైన పొంద
యువకుని జూచి అభిప్రాయసూచకముగా తల్లితో ఇట్లు చెప్పుచున్నది. -&quot;డేగ
లను పట్టుకొనుట నారాచచాణముల ప్రయోగము వంటి పనులు చేయుటకు
అలవాటు పడినవాడును, రాజపుత్రాకారముగలవాడును అగు ఇతడెవడో
సాయంసమయమున వచ్చినాడు.&quot; ఆ మాట విని తల్లి కూడ ఆమె అభి
ప్రాయమును పూరి_చునట్లు - &quot;పుత్రీ అట్లైనచో ఆతనిని గదిలోనికి ప్రవేశ
పెట్టుము. పుణ్యములచే లభించిన విశేషాతిథిని పూజించవలెను” అని
పల్కెను. ఈ విధముగా (ఆ ఇరువురి అభిప్రాయములను స్పష్టముగ
సూచించు విధమువ ఔచిత్యము పెంపొంది ప్రకాశించుచున్నది.
91.
న తు యథా అస్యైవ—-
అయి విరహవిచిత్తే భర్తు రథీ తథార్తా
సపది నిపతి౮ త్వం పాదయోశ్చణ్ణికాయాః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6bhxiry4nl4lz9wagz0sumz25ae2176</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/140</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228624</id>
    <revision>
      <id>585024</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవీచారచర్చా స్వయముపహిత ధూపస్థాలకచ్ఛత్రిశృణో ద్దలితమసి అలాటం యేన నై వాలలక్షే. 117 అత్ర (అ) వినయవత్యాః సుచిరాత్పత్యావా గతే లలాటన ఖోల్లేఖాపహ్నవవచ నే సఖ్యా సముపదిశ్యమాన...'</comment>
      <origin>585024</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="fxhbyehsyza9kdci1nosf0z6cbtpuw0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవీచారచర్చా
స్వయముపహిత ధూపస్థాలకచ్ఛత్రిశృణో
ద్దలితమసి అలాటం యేన నై వాలలక్షే.
117
అత్ర (అ) వినయవత్యాః సుచిరాత్పత్యావా గతే లలాటన
ఖోల్లేఖాపహ్నవవచ నే సఖ్యా సముపదిశ్యమానే, హే విరహోన్మత్తే,
భర్తు ర ర్థే చణ్ణి కాపాదపత నే స్వయం స్థాపితధూపస్థాలక కోటి క్షతమపి
న లక్షితం భవత్యా లలాట మిత్యుక్తా స్వై రావహ్న నశిందామాత్ర
మేవోప్యతే. నతు తస్యాః సఖ్యా వా కశ్చిదభి ప్రాయని శేషః.
కానీ అతనిదే మరి యొక శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు.
&quot;విరహముచే పని చేయకుండా ఉన్న మనస్సుకలదానా! భర్త కొరకై
అంతగా బెంగ పెట్టుకొనిన నీవు చండికాపాదములపై ఎట్లు పడితివనగా, నీవే
ఉంచిన ధూపపాత్రయొక్క శిఖరము తగిలి చీలిపోయిన లలాటమును కూడ
గుర్తించలేదు&quot;.
ఇచట
-
ఒక స్వైరిణియొక్క భర్త చాలా కాలము తరువాత వచ్చి
నపుడు ఆమె లలాటముపై ఉన్న గీరులను ఎట్లు కప్పిపుచ్చుకొనవలెనో ఉప
దేశించుచు, సఖురాలు -&quot;ఓ విరహోన్మత్తురాలా! భర్త కొరకై చండికకు
పాదములపై బడి నమస్కారము చేయు సమయమున నీ లలాటమునకు, అచట
నీవే ఉంచిన ధూపపాత్రశిఖరము తగిలిన విషయము కూడ నీవు గుర్తించ
లేదు&quot; అని చెప్పుటలో స్వైరవిహారమును ఎట్లు కప్పిపుచ్చుకొనవలెనో నేర్పి
నట్లు మాత్రమే కనబడుచున్నది గాని, ఆ నాయిక యొక్క గాని, సఖురాలి
యొక్క గాని అభిప్రాయవిశేష మేమియు తెలియుట లేదు&quot;
21. స్వభావౌచిత్యమ్.
స్వభావౌచిత్యం దర్శయితు మాహ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fxhbyehsyza9kdci1nosf0z6cbtpuw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/141</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228625</id>
    <revision>
      <id>585025</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 ఔచిత్య వీచారచర్చా స్వధావౌచిత్యమాభౌతి సూ క్తీ నాం చారుభూషణమ్ అకృత్రిమముసామాన్యం లావణ్యమివ యోషితామ్. 33. స్వభావోచితత్వం కవి వాచా మాభరణమాఛాతి, అకృత్రి మనన్యసామాన్యం లావణ్...'</comment>
      <origin>585025</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="7lugxwttenlz8jxuv6h36un3ompk4qv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;118
ఔచిత్య వీచారచర్చా
స్వధావౌచిత్యమాభౌతి సూ క్తీ నాం చారుభూషణమ్
అకృత్రిమముసామాన్యం లావణ్యమివ యోషితామ్. 33.
స్వభావోచితత్వం కవి వాచా మాభరణమాఛాతి, అకృత్రి
మనన్యసామాన్యం లావణ్యమిన లలనానామ్.
&quot;కృత్రిమము కానిదియు, సామాన్యము కానిదియు అగు లావణ్యము
స్త్రీలకు వలె, స్వభావౌచిత్యము, కావ్యములకు మంచిభూషణమై ప్రకాశించు
చున్నది&quot;.
సహజమును, అనితర సాధారణమును అగు లావణ్యము స్త్రీలకు
భూషణముగా నున్నట్లు స్వభావోచితత్వము కవివాక్కులకు ఆభరణమై ప్రకా
శించుచున్నది.
92
యథా మమ ముని తమీమాంసా యామ్
ణ
కర్ణో త్తాలితకు న్తలా సనిపరత్తోయక్షణాసఙ్గనా
హరేణేవ వృత సనీ పులకితా శీతేన సీత్కారిణీ.
నిర్ధాతాజ్ఞన శోణకోణనయనా స్నానావసానే ఒఙ్గనా
ప్రస్యన్దత్కబరీభరా న కురుతే కస్య స్పృహార్ద్రం మనః.
అత్ర వ్యాసనూనోః శుశస్య గాఢవైరాగ్య విస్సఙ్గవ్య గగన
గఙ్గతీరే స్నానో త్తీర్ణాః త్రిదశ యోషితో వివసనాః తద్దర్శనని స-
జ్కో చాః పశ్యత ప్రశమనిమలమనసః స్మరవృతిక రనిర్వికారతాయాం
ప్రతిపాద్యమానాయాం కర్ణములోని పాలక పర్యన్త నిపశత్తోయకణ
సన్తానేన స్తనయోః కృతముహూర్తవిభ్రమా, శీతేన రోమాఞ్చ
సీత్కారిణీ, నౌతాజ్ఞనారుణనయనాన్తా, ప్రస్రవన్ముక్తి
స్నానో త్తీర్ణా తరుణీ కస్య స్పృహార్ధం న మనః కరోతి ఇత్యుక్తే
స్వయమార్ద్రస్వభావః పరమప్యార్ధంక రోతీత్యుచిత మేతత్ .
.
క కేశకలాపా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7lugxwttenlz8jxuv6h36un3ompk4qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/142</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228626</id>
    <revision>
      <id>585026</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా కా మునిమతమీమాంసలో ఉదాహరణ మెట్లనగా 119 స్నానాంతమున చెవుల వెనుకకు జొనిపిన ముంగురుల చివరినుండి న్న జలబిందువులచే క్షణకాలముపాటు హారముతో కూడిన స్తనములు ఉన్న...'</comment>
      <origin>585026</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="oapn9jb01k2ghh4em10ljhe760qf804" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
కా మునిమతమీమాంసలో ఉదాహరణ మెట్లనగా
119
స్నానాంతమున చెవుల వెనుకకు జొనిపిన ముంగురుల చివరినుండి
న్న జలబిందువులచే క్షణకాలముపాటు హారముతో కూడిన స్తనములు
ఉన్నదియు, చలిచే గగుర్పొడిచి స్స్ అను ధ్వని చేయుచున్న
కాటుక కడిగివేయబడుటచే ఎఱ్ఱగా నున్న నేత్రాంతములు కలదియు,
చున్న కేశపాశము కలదియులగు అంగన ఎవని మనస్సును కోరి
మైనదా .నగా చేయదు?”
శిచట గాఢమైన వైరాగ్యముచే సంగరహితుడును, ఆకాశగంగాతీర
్ననముచేసి లేచి దిగంబరం గా ఉండియు అతని దర్శనముచే ఏమా
సంకోచించని దేవతాస్త్రీలను చూచికూడ శాంతముతో నిర్మలమైన
కలవాడును అగు వ్యాసకుమారుడైన శుకుని మన్మథ వీ కారరాహిత్య
ప్రతిపాదించు సందర్భమున, ఈ విధముగ చెప్పబడుచున్నది- &quot;చెవి
త్రిప్పబడిన ముంగురుల అగ్రభాగమునుండి నిరంతరముగ పడుచున్న
కులచే, స్తనములపై క్షణకాలముపాటు హార ముక్కట్లు భ్రాంతిని
నదియు, చలిచేత రోమాంచసీత్కారములు కలదియు, కాటుక తొలగి
కీ ఎఱ్ఱనైన నేత్రాంతములు కలదియు, విడిపోయి జలబిందువులు
చున్న కేశపాశము కలవియు, స్నానముచేసి అప్పుడే తీరమునకు
తరుణి ఎవరి మనస్సును స్పృహచే (కోరికచే) ఆర్ద్రమైనదానినిగ
* కాను ఆర్ద్రముగ నున్నది పరులను గూడ ఆర్ద్రులను చేయు నని
హో ఔచిత్య మున్నది.
న తు యథా మమ తత్రే వ---
భక్తిః కాతరతాం క్షమా సభయతాం పూజ్యస్తుతి దీన తాం
దైర్యం దారుణతాం మతిః కుటిలతాం విద్యాదిలం బతామ్.
ధ్యానం వఞ్చక తాం తపః కుహకతాం శీల వ్రతం వణ్ణతాం
పై శున్య ప్రతినాం గిరాం కిమిన వా నాయాతి దోషార్ధ తామ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oapn9jb01k2ghh4em10ljhe760qf804</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/143</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228627</id>
    <revision>
      <id>585027</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '120 ఔచిత్యవిచారచర్చా అత్ర పిశునస్వభావే వర్ణ్యమానే భక్త్యాదీనాం గుణానాం వైఫరీత్యే ప్రతిపాదితే, పిశునానాం వచసాం కిం వా దోషార్ద్రతాం నాయాతి ఇత్యభిహి తే స్వయమునార్ద్ర స్వభా...'</comment>
      <origin>585027</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2900" sha1="juprl6x3rhtcubf4enk7xoq5ixibfyv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;120
ఔచిత్యవిచారచర్చా
అత్ర పిశునస్వభావే వర్ణ్యమానే భక్త్యాదీనాం గుణానాం
వైఫరీత్యే ప్రతిపాదితే, పిశునానాం వచసాం కిం వా దోషార్ద్రతాం
నాయాతి ఇత్యభిహి తే స్వయమునార్ద్ర స్వభావస్య పరార్ద్రీకరణమను చిత
మే
కాని దానియందే (ముని తమీమాంసలోనే) నా మరియొక శ్లోకము
ఉదాహరణము కాదు.
&quot;భక్తి పిరికితనమును పొందును. (పిరికితనముగా పరిగణింప
బడును). ఓర్పు భయమును, పూజ్యులను స్తుతించుట దీనత్వమును, ధైర్యము
క్రూరత్వమును, బుద్ధి వక్రత్వమును, విద్యాబలము మత్తత్వమును (గర్వ
మును), ధ్యానము వంచకత్వమును, తపస్సు డాంబికమును మంచిశీలము
కలిగియుండుట జను నియమము నపుంసకత్వమును అసామర్థ్యమును)
పొందును. పైశున్యమనెడు వ్రతముకలవారి వాక్కులలో ఏది దోషార్ధ్రత్వ
మును పొందదు.?&quot;
వి, పైశున్య మనగా చాడీలు చెప్పుట. ఇచట దోషారోపణ మనిఅర్థము.
ఇచట.పిశానుల స్వభావమును వర్ణించునపుడు భక్త్యాదిసద్గుణములకు
వై పరీత్యము ప్రతిపాదింపబడినది. పిళునుల మాటలకు దోషార్ధ్వత్వమును
పొందనిది ఏది అని చెప్పినపుడు, తాను ఆర్ద్రము కానిది ఇతరములను
ఆర్ద్రములను చేయుట అనునది అనుచితమే.
వి. కావున ఇది స్వభావానౌచిత్యమునకు ఉదాహరణము.
22, సారస. గ్రహౌచిత్యమ్.
సారసంగ్రహచిత్యం దర్శయితుమాహ -
సారసహవా క్యేన కావ్యార్థః ఫలనిశ్చితః
అదీర్ఘ సూత్రవ్యాపార ఇవ కస్య న సంమత.
34.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>juprl6x3rhtcubf4enk7xoq5ixibfyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/144</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228628</id>
    <revision>
      <id>585028</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 121 సారసంగ్రహవా క్యేన కావ్యార్థః సునిశ్చితఫల! శీఘ్రకారిణ ఇవ వ్యాపారః కస్య నాభిమతః?. సారసంగ్రహౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు &quot;సారసంగ్రహవాక్యముచేత (సార...'</comment>
      <origin>585028</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2611" sha1="0ii1wp3xe91afzaj6nmgxu2d3ob18el" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
121
సారసంగ్రహవా క్యేన కావ్యార్థః సునిశ్చితఫల! శీఘ్రకారిణ
ఇవ వ్యాపారః కస్య నాభిమతః?.
సారసంగ్రహౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు
&quot;సారసంగ్రహవాక్యముచేత (సారమును సంగ్రహించి చెప్పువాక్యము
చేత) నిశ్చితమైన ఫలము గల కావ్యార్థము దీర్ఘసూత్రుడు కానివాని పని వలె
(దీర్ఘసూత్రు డనగా ఏ పనీ చేయజాలక దీర్ఘముగా ఆలోచన చేయుచూ జాగు
చేయువాడు) ఎవరికీ సంమతముగా ఉండదు?”
సారనం గ్రహవాక్యముచేతకావ్యార్థము సునిశ్చితమైన ఫలము కలదై
శీఘ్రముగా పనిచేయువాని వ్యాపారము (కార్యము) వలె ఎవరికి అభిమతము
కాదు?.
యథా మము మునిమతమో మాంసాయామ్—
94. వివిధగహనగర్భ గ్రంథ సంభారభారై
ర్మునిభిరఖినిని పై స్తత్త్వముక్తం న కించిత్ .
కృతరుచిర విచారం సార మేతన్మహరే -
రహమితి భవభూమిర్నాహమిత్యేన మోక్షః
అత్ర భగవద్గీతార్థవిచారే సారసంగ్రహ్మో భిహిత!, యత్
కీల మునిభిర నేక భేదభిన్నశాస్త్రజడై రభిని విష్ట మతిభి స్తత్త్వ
ముపాదేయం నా కించిత్ కథితమ్. భగవతో మహర్షేర్వ్యాసస్య
సుమ తేర్విమలవిచారోతీ ర్ణం నిశ్చిత మేత దేవ యదహంకార, సంసార
మూలభూమిః, మనుతాపరిత్యాగ ఏవ మోక్ష ఇతి తత్సం క్షే పేణ
భవక్ష యోప దేశః పరమాచిత్యం వుద్థతి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0ii1wp3xe91afzaj6nmgxu2d3ob18el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/145</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228629</id>
    <revision>
      <id>585029</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '122 ఔచిత్య విచారచర్చా నా మునిమతమీమాంసయందు (నుండి) ఉదాహరణ మెట్లనగా— &quot;అర్థము చేసికొనుటకు కూడ కష్టమైన అనేక గ్రంథములు కట్టలను ప్రోగుచేసిన ఎంతో పట్టుదల గల మును లెవ్వరును, ఏ తత్త్...'</comment>
      <origin>585029</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="hrafbijv848t99habguvqxpwk8307f9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;122
ఔచిత్య విచారచర్చా
నా మునిమతమీమాంసయందు (నుండి) ఉదాహరణ మెట్లనగా—
&quot;అర్థము చేసికొనుటకు కూడ కష్టమైన అనేక గ్రంథములు కట్టలను
ప్రోగుచేసిన ఎంతో పట్టుదల గల మును లెవ్వరును, ఏ తత్త్వమును
(సరిగ) చెప్పలేదు. మంచి విచారము చేయగా లభించిన మహర్షి (వ్యాసుడు)
చెప్పిన సారమిదియే.&quot;అకూమ్&quot; అనునదియే (అహంకారమే) సంసార
హేతువు. 'నాహం' అనునదియే (అహంకారము; దానినిపట్టి వచ్చిన మమ
కారము లేకపోవుటయే) మోక్షము &quot;
ఇచట-భగవద్గీతార్థవిచారసందర్భమున సారముయొక్క సంగ్రహము
చెప్పబడినది. ఏమనగా-అనేకభేదభిన్నము లైన, అనేకవిధములైన
శాస్త్రములచే జడులైన, మొండి పట్టుదల గల మునులెవ్వరును ఉపాడేయ
మైన తత్త్వమును దేనిని చెప్పలేదు. మహాబుద్ధిశాలి యైన భగవంతుడైన '
వ్యాసమహర్షి యొక్క ఉత్తమ విచారముల ద్వారా తేలిన, నిశ్చితమైన విష
యము ఇదియే ఏమనగా సంసారమూలము ఆకూంకారమే. మమకారము
నశించుటయే మోక్షము. ఈ విధముగ సంక్షేపముగ సంసారవినాశోపదేశము
ప్రకృతవిషయమునకు ఎక్కువ ఔచిత్యమును పోషించుచున్నది.
95.
న తు యథా పరివ్రాజకస్య—
తపో న ఆప్తం
వయ
భోగా న భుక్తా వయమేవ భుక్తాః.
జరా న జిల్లా వయమేవ జీర్ణా
స్త్రృష్ణా న యాతా వయమేవ యాతాః,
- అత్ర వయమేన తప్తా భుక్తా జీర్ణా యాతా ఇత్యుక్తే నిః
సారాచారుత్వాదపర్యవసితో వాక్యార్థః ఫలశూన్యతయా ర
సంగ్రహోచితం నా కించిత్, ప్రతిపాదయతి.
కాని పరివ్రాజకుని శ్లోకము మాత్రము ఉదాహరణము కాదు !&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hrafbijv848t99habguvqxpwk8307f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/146</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228630</id>
    <revision>
      <id>585030</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా 128 &quot;తపస్సు తప్తము కాదు (తపస్సు చేయబడలేదు); మేమే తప్తుల మైనాము, భోగములు భుక్త ములు కాదు (అనుభవింపబడలేదు) మేమే భుక్తుల మైనాము (తినివేయబడినాము). ముసలితనము జీర్ణ...'</comment>
      <origin>585030</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2730" sha1="65xha0k3xrp4ki44docbm3zxdx3ydnw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
128
&quot;తపస్సు తప్తము కాదు (తపస్సు చేయబడలేదు); మేమే తప్తుల
మైనాము, భోగములు భుక్త ములు కాదు (అనుభవింపబడలేదు) మేమే భుక్తుల
మైనాము (తినివేయబడినాము). ముసలితనము జీర్ణము కాలేదు; మేమే
జీర్ణుల మైపోయినాము ఆశ పోలేదు, మేమే పోయినాము.”
ఇచట-మేమే తప్తులమైనాము. భుక్తుల మైనాము, జీర్ణ మైనాము,
యాతుల మైనాము అని చెప్పుటలో సారముకాని, చారుత్వము కాని లేకపోవు
టచే వాక్యార్థము పర్యవసితము కాలేదు. (ఏమి చెప్పదలచుకున్నదీ చక్కగ
చెప్పలేదు) అందుచే ఫలకూన్య మగుటచే సారసంగ్రహమునకు తగిన విధ
ముగ దేనినీ ప్రతిపాదించుటలేదు.
23. ప్రతిభౌచిత్యమ్,
ప్రతిభౌచిత్యం దర్శయితు మాహ
ప్రతిభాభరణం కావ్యముచితం శోభతే క వేశ
నిర్మలం సుగుణన్యేవ కులం భూతినిభూషితమ్.
35
ప్రతిభాలఙ్కృతకవేః కావ్యముచితం గుణవతః కులమివ
విమలం లక్ష్మ్యా ప్రకాశితం శోభతే.
ప్రతిలొచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు —
&quot;కవియొక్క ప్రతిభ ఆభరణముగా గల కావ్యము ఉచితమైనదై,
సుగుణవంతుని నిర్మలమైనకులము ఐశ్వర్యముచే భూపితమై ప్రకాశించునట్లు
ప్రకాశి
&quot;
గుణవంతుని నిర్మలమైన కులము లక్ష్మిచే ప్రకాశితమై శోఖించునట్లు
ప్రతిభచే అలంకృతమై కవియొక్క కావ్యము ఉచితమైనదై ప్రకాశించును.
యథా మన లావణ్యన త్యామ్—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>65xha0k3xrp4ki44docbm3zxdx3ydnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/147</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228631</id>
    <revision>
      <id>585031</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '124 96. ఔచిత్య వీచారచర్చా .అడయ దశసి కిం త్వం బిమ్బబుద్ధ్యాధరం మే భప చపల నిరాశ! పక్వజమ్బూఫలానామ్. ఇతి దయితమవేత ద్వారదేశా సమన్యా విగదతి శుకముచ్చైః కా నద నక్షతోష్ఠీ. ·అత్ర కయాపి ద్...'</comment>
      <origin>585031</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3301" sha1="p92trfmp0n3yxgmr9j8jpuyz9y8goto" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;124
96.
ఔచిత్య వీచారచర్చా
.అడయ దశసి కిం త్వం బిమ్బబుద్ధ్యాధరం మే
భప చపల నిరాశ! పక్వజమ్బూఫలానామ్.
ఇతి దయితమవేత ద్వారదేశా సమన్యా
విగదతి శుకముచ్చైః కా నద నక్షతోష్ఠీ.
·అత్ర కయాపి ద్వార దేశా స్త్రం ప్రియం జ్ఞాత్వా అన్యకామక
దశనఖతోష్ఠ్యా సంప్రతి తదాగమనానభిజ్ఞ యేవ శుక్రముద్దిశ్య యదు
క్తం నిర్దయ కిం త్వం బిమ్బఫలలో భాదధరం మమ విదారయసి?
పక్వానాం జమ్బూఫలానా విదానీం చపల నిరాశో భవ. కుపితా
తుభ్యం నో దాస్యామి ఇతి తేనోచ్చైః ప్రత్యాయనాపహ్నవనవోన్మేష
ప్రజ్ఞా చాతుర్యచారువచనమౌచిత్య చమత్కారం కరోతి. యదాహ
భట్టతౌత, కావ్యకొతు కే:&quot;ప్రజ్ఞా నవనవోన్మేష శాలినీ ప్రతిభా మతా&quot;
ఇతి.
ఉదాహరణమునకు నా లావణ్యవతిలోని శ్లోక మెట్లనగా....
“ఉపపతియొక్క దంతములచే గ్రుచ్చబడిన ఓష్ఠములు గల మరి
యొకతె భర్త ద్వారముదగ్గరకు వచ్చినట్లు గ్రహించి చిలుకతో బిగ్గరగ ఇట్లను
చున్నది “దయలేనిదానా, దొండ పండు అనుకొని నా అధరోష్ఠమును
ఎందుకు కొరుకుచున్నావు. ఓ చపలస్వభావముగలదానా! ఇక ముగ్గిన నేరేడు
పండ్లమీద ఆశ వదలుకొనుము, &quot;
అన్యకాముక్తునిచే ఖండితమైన అధరోష్ణము గల ఒకానొకతె భర్త
ద్వారముదగ్గరకు వచ్చినట్లు తెలుసుకొని, అతడు వచ్చినట్లు తెలియనిది వలె
చిలుకతో ఇట్లు పలికినది- &quot;ఓ దయారహితమా దొండపండుమీద ఆసక్తిచే
నా ఆధరమును ఏల కొరికెదవు? కోపగించిన నేను నీకిక ముగ్గిన నేరేడు
పండ్లను ఇవ్వను, వాటిపై ఆశ వదలికొనుము.&quot; ఇట్లు బిగ్గరగా చెప్పుట
(భర్తకు నమ్మకమును కలిగించుటయందును, (రహస్యమును) కప్పిపుచ్చుట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p92trfmp0n3yxgmr9j8jpuyz9y8goto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/148</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228632</id>
    <revision>
      <id>585032</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జోచిత్య విచారచర్చా 125 యందును కొంక్రొత్తగా వికసించుచున్న బుద్ధిచాతుర్యముచే సుందరమైనదై చమత్కారమును కలిగించుచున్నది. &quot;క్రొత్త క్రొత్త విధముల వికసించు ప్రజ్ఞ ప్రతిభ&quot; అని కా...'</comment>
      <origin>585032</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3310" sha1="l4q22em7di2sqnwd6lrhq8iwns8ol5r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;జోచిత్య విచారచర్చా
125
యందును కొంక్రొత్తగా వికసించుచున్న బుద్ధిచాతుర్యముచే సుందరమైనదై
చమత్కారమును కలిగించుచున్నది. &quot;క్రొత్త క్రొత్త విధముల వికసించు
ప్రజ్ఞ ప్రతిభ&quot; అని కావ్యకౌతుకములో, భట్టతాతుడు చెప్పినాడు.
న తు యథా మమ త తైవ
87. నిర్యాతే దయితే గృహే విశయనే నిర్మాల్యమాల్యే హృతే
ప్రాప్తే ప్రాతరసహ్యరాగిణి పరే వారావహా రేఒన్యయా.
ద్వారాలీనవిలోచనా వ్యసనినీ సుప్తాహమే కాకినీ...
త్యుక్త్వా నీవివికర్షణః న చరణాఘాతైరశోకీకృతః,
ఆత్ర వేశ్యా వ్యాలగ్న కాముకన్య వారావహారం విధాయ,
నవకాముకేన సహ క్షపాయాం, నీతాయాం,
ప్రభాతే తస్మిన్ని
ర్యాతే, శయ్యా కుసుమా దిసంభోగలక్షణే నివారితే, వారవన
కుపితే గాఢానురాగగ్ర స్తమతౌ పూర్వకాముకే ప్రాస్తే, “త్వదా
లోకన కాంక్షిణీ వ్యసనినీ ద్వారస్య స్తనయనా అహమేకానీ సుప్తా”
ఇతి ప్రత్యాయనావచనవిలీనమన్యుః, సరభససరసనీవికర్షణోద్యతా
కృతిః కృతేర్ఘ్యాకోపయా చరణసలిన ప్రహారైః అశోకీకృత, శజ్కా
శల్యోన్మూలనాన్ని శోకః సంపాదితః, సస్తృతవుల కాఙ్కురత్వాత్
అశోకతుల్యతాం నీత ఇతి వా వాక్యార్థః, కేవలసత్యవి వలమ్భ
ప్రాగల్భ్యమాత్రమేన గణికాయా గాఢ రాగమూలతాం చ ప్రతిపాద
యతి, న తు ప్రతిభోద్భూతామాచిత్యకణికాం సూచయతి.
కాని నా లావణ్యవతిలోనే మరి యొక శ్లోక ముదాహరణము కాదు.
&quot;ప్రియుడు వెళ్ళిపోయిన పిమ్మట గదిలో నిశయనము తీసివేయ
బడినది. నిర్మాల్యమైన మాల త్యజింపబడినది. ఇంతలో, వారావహారము
జరిగిన మరియొక ప్రియుడు భరింపరాని రాగముతో ప్రాతఃకాలమున వచ్చి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l4q22em7di2sqnwd6lrhq8iwns8ol5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/149</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228633</id>
    <revision>
      <id>585033</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '126 ఔచిత్యనీ చారచర్చా చేరగా, మరియొకతె, నీవిని (వస్త్రగ్రంథిని) లాగుచున్న ఆతనితో &quot;ఎంతో విచారించుచు, ద్వారము వైపీ చూపుల నుంచి నేను వంటరిగా పండుకొని ఉంటిని&quot; అని పల్కుచు పాదాఘాతమ...'</comment>
      <origin>585033</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3683" sha1="6iw0oiwpg4ttifs6a8ccpdy0yw2a0k5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;126
ఔచిత్యనీ చారచర్చా
చేరగా, మరియొకతె, నీవిని (వస్త్రగ్రంథిని) లాగుచున్న ఆతనితో &quot;ఎంతో
విచారించుచు, ద్వారము వైపీ చూపుల నుంచి నేను వంటరిగా పండుకొని
ఉంటిని&quot; అని పల్కుచు పాదాఘాతములచే వానిని అశోకత్వమును పొందిం
చెను&quot;.
వి. ఐరావహారము అనగా వంతును ఎగవేయుట, వంతు ప్రకారము
కలవవలసిన కాముకుని కలియకుండుట. స్త్రీల పాదాఘాతముచే అశోకవృక్షము
పుష్పించునని కవిసమయము. ఈతడు ఈ వేశ్యపాదాఘాతములచే అశోకీకృతు
డయ్యెను అనగా ఆశోకవృక్షము వలె అయినాడు; శోకము, శంక లేని
వాడయినాడు అని అర్ధము.
ఇచట—ఒక వేశ్య తనను పూర్వమునుండి తగుల్కొని యున్న కాము
కునికి (వ్యాలగ్నకాముకస్య) వారావహారముచేసి క్రొత్త కాముకునితో రాత్రి
గడిపినది. ప్రాతఃకాలమున అతడు వెళ్ళిపోయిన పిమ్మట శయ్య, కుసుమ
ములు మొదలైన సంభోగచిహ్నము లన్నియు తీసివేయబడినవి. ఇంతలో
వంతు ఎగవేసి మోసము చేయుటచే కోపించిన పూర్వకాముకుడు గాఢాను
రాగముతో నిండిన మనస్సుతో వచ్చినాడు. &quot;నీ దర్శనమును కోరుచు,
చింతించుచు, చూపులు ద్వారము పై పే ఉంచి నేను వంటరిగ పండుకొంటిని&quot;
అను నమ్మకమును కలిగించు ఆమె మాటలచే కోపమంతయు పోయి ఆతడు
తొందరగా నీవిని విదల్చ ఉద్యుక్తుడైనాడు. అపుడు ఈర్ష్యాకోపమును
అభినయించుచు, ఆమె పాదపద్మప్రహారములు ఇవ్వగనే ఆతడు అశోక్
కృరుడై నాడు - శంకాశల్యము తొలగిపోవుటచే శోకరహితుడైనాడు. లేదా
పులకాంకురములు నిరంతరముగ ఆవిర్భవించుటచే అశోకవృక్ష సమాను
డైనారు. అను ఈ వాక్యార్ధము మోసము చేయుటలో గణికకు ఉన్న ప్రాగల్భ్య
మును గాఢరాగమును మాత్రమే ప్రతిపాదించుచున్నది; అంతేకాని; ప్రతి
భచే కలిగిన ఔచిత్యలేశమును కూడ సూచించుట లేదు.
24. అవస్థాచిత్యమ్.
అవస్థాచిత్యం దర్శయి తుమాహ -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6iw0oiwpg4ttifs6a8ccpdy0yw2a0k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/150</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228634</id>
    <revision>
      <id>585034</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా అవస్థోచితమాధత్తే కావ్యం జగతి పూజ్యతామ్. విచార్యమాణరుచిరం కర్తవ్యమిన ధీమతామ్. 127 36 అవస్థోచితతయా కావ్యం జగతి శ్లాఘ్యతామాయాతి మతిమతా మివ కృత్యం విచారనిర్...'</comment>
      <origin>585034</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2743" sha1="sjyvpezvxus6n8gdw4ndqhvuwfx33d2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
అవస్థోచితమాధత్తే కావ్యం జగతి పూజ్యతామ్.
విచార్యమాణరుచిరం కర్తవ్యమిన ధీమతామ్.
127
36
అవస్థోచితతయా కావ్యం జగతి శ్లాఘ్యతామాయాతి మతిమతా
మివ కృత్యం విచారనిర్ఘరరుచిర మ్.
అవస్థాచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.
&quot;ఆలోచించినకొలదీ అందముగాక నబడు, లేదా ఆలోచనచే అందమైన,
బుద్ధిమంతుల కార్యము వలె, అవస్థకు తగిన కావ్యము, జగత్తునందు పూజ్య
త్వమును కలిగించును.&quot;
ఆలోచన అనెడు ఒటిపిడి థాయిపై తాయుటచే అందమైన బుద్ధి
మంతుల కృత్యము వలె. కావ్యము అవస్థాచిత్యముచే, శ్లాఘ్యత్వమును
పొందును.
యథా మమ లావణ్యవత్యామ్.
98. ముక్తః కన్దుకవిభ్రమ స్తరంతా త్య కైన బాల్యోచితా
మౌద్ధ్యం నిర్ధుతమాశ్రితా గజగతిరూలాస్య మభ్యస్యతే.
యన్న ర్మోర్మిషు నిర్మితం మృగదృశా వైదగ్ధ్యదివ్యం వచ-
_స్తద్ విద్మః సుభగా భిమానలటభా భావే నిబద్ధో భరః
అత్ర యదు క్తం కన్దుకక్రీడా త్యక్తా, బాలచాపల్యం పరి
హృతం, మాద్యం విరసం, గజగతిరర్గీకృతా, భ్రూలతాలాస్యా
భ్యాసః క్రియతే; నర్మోక్తి షు వచన వైచిత్ర్యమాసూత్రితమ్ తేన
జానీమహే శైశవావస్థాం సముత్సృజన్త్యా యావనమాశ్రయన్త్యా
హే
ప్రౌఢతామనారూఢయాపి నవసంభోగగౌరవగ రేణ సుభగాభిమా నేన
లటభాభావే బాలయా భరో నిబద్ధ ఇత్యభిహితే స్ఫుటమ్మడు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sjyvpezvxus6n8gdw4ndqhvuwfx33d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/151</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228635</id>
    <revision>
      <id>585035</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 ఔచిత్య విచారచర్చా సమ్బద్ధాయాం వయోవస్థామధ్య సన్ధివర్ణనాయామాచిత్యం స్ఫురది వాస ఉదాహరణమునకు నా లావణ్యవతిలోని శ్లోకమెట్లనగా &quot;ఈ మృగాక్షి చేత కందుకక్రీడ విడువబడినది. బాల్...'</comment>
      <origin>585035</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="anu7utwk35cwt3odfrxk906wetlgip2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;128
ఔచిత్య విచారచర్చా
సమ్బద్ధాయాం వయోవస్థామధ్య సన్ధివర్ణనాయామాచిత్యం స్ఫురది
వాస
ఉదాహరణమునకు నా లావణ్యవతిలోని శ్లోకమెట్లనగా
&quot;ఈ మృగాక్షి చేత కందుకక్రీడ విడువబడినది. బాల్యోచితమైన చపల
త్వము త్యజింపబడినది. ముగ్ధత్వము దూరముగా ఉంచబడినది. గజగనునము
ఆశ్రయింపబడినది. కనుబొమ్మల లాస్యము అభ్యసింపబడుచున్నది. పరిహాస
వచనములందు నేర్పుతో సుందరమైన మాటలు కూర్పబడుచున్నవి. దీని నంతను
బట్టి ఈ మెచే సౌభాగ్యముచే కలిగిన అభిమానముతో కూడిన ప్రౌఢత్వము
నందు భారము కట్టబడినది (ఈమె సౌభాగ్యము వలన కలిగిన అభి
మానముతో అనగా గర్వముతో ప్రౌఢత్వమును చూప నిశ్చయించుకొనినది)
అని తెలుసుకొనుచున్నాము.&quot;
-
ఇచట - &quot;కందుక క్రీడవిడువబడినది; బాలచావల్యము పరిహరింప
బడినది. మౌర్ధ్యము నిరస్తమైనది. గజగమనము స్వీకరింపబడినది. భ్రూలతో
లాస్యాభ్యాసము చేయబడుచున్నది. ప్రరిహాస ప్రసంగములలో నేర్పుతో
కూడిన మాటలు చేర్చబడుచున్నవి. దీనిని బట్టి రై శవావస్థను దాటి యౌవనమును
ఆశ్రయించుచు, ఇంకను పూర్తిగ ప్రౌఢత్వమును ఆశ్రయింపకపోయినను,
ఈ వాల నూతనసంభోగమువలన కలిగిన గౌరవభావముతో కూడిన సౌభాగ్యా
భిమానముచే, ప్రౌఢత్వమున ( &quot;లటభ&quot; ప్రౌఢయగు సుందర యువతి )
భారము కట్టుచున్నదని తెలుసుకొనుచున్నాను అని చెప్పుటలో, స్ఫుటముగను,
మృదువుగను సంబంధించిన బాల్యయౌవనములను వయోవస్థల సంధి వర్ణ
నములో ఔచిత్యము మెరియుచున్నట్లు కనబడుచున్నది.
న తు యథా రాజ శేఖరస్య-
99. జ్యూయాన్ ధన్వీ నపధృతధనుస్తామహస్తోద రేణ
క్షత్రణోద వ్యతికర సటుస్తార కా తాడ కేన,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>anu7utwk35cwt3odfrxk906wetlgip2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/152</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228636</id>
    <revision>
      <id>585036</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా కర్ణాభ్య స్ఫురితపలితః శ్రీరక ణేన సార్ధం యోద్ధుం వాఞ్ఛస్ న కథనమునా లజ్జ తే జామదగ్న్య.. న (బా. రా. 4. 1.) 129 అత్ర భార్గవః స్థవిరావస్థాస్థిత. స్థిరతరపరాశ్రమకర్కశ ప...'</comment>
      <origin>585036</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="r33ql6ym8qg5zogce3obfj10h8zf6w1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
కర్ణాభ్య స్ఫురితపలితః శ్రీరక ణేన సార్ధం
యోద్ధుం వాఞ్ఛస్ న కథనమునా లజ్జ తే జామదగ్న్య..
న
(బా. రా. 4. 1.)
129
అత్ర భార్గవః స్థవిరావస్థాస్థిత. స్థిరతరపరాశ్రమకర్కశ
ప్రౌడో ధనుర్ధరః శిశునా రామేణ ధనుర్వహణారుణిత కోమలకర
కమలత లేని, క్షత్రియ క్షయ సంరమ్భప్రగల్భః తాట కాతాడ కేన
స్ఫురదాకర్ణ పలితః సమ్భావ్యమాన జననీ స్తనక్షీ రకణేన అమునా
యుయుత్సుః కథం న లజ్జతే ఇత్యుక్తే పేశలతయా రామ నావస్థాయాం
జామదగ్న్యవస్థావిపరీతాయాం ప్రతిపాద్యమానాయాం తాటకాతా
డకేన ఇతి విరుద్ధాధివాసోఒర్థః కిమప్యనౌచిత్యేన చేతసి సంకోచమా
దధాతి.
కాని రాజశేఖరుని శ్లోకము వలె మాత్రము కాదు.
“వయస్సుచే పెద్దవాడును, ధనుర్ధరుడును, క్షత్రియులను సంహరిం
చుటయందు సమర్ధుడును, చెవి దగ్గర కనబడుచున్న నెరపు కలవాడును, అగు
వరశురాముడు, ధనస్సును ధరించుటచే ఎఱ్ఱనైన హస్తము కలవాడును, తాట
కను కొట్టినవాడును, పాలు కంఠమునందు గలవాడును (పాల బుగ్గలవాడును)
అగు ఈ శ్రీ రామునితో యుద్ధము చేయగోరుచు ఎట్లు సిగ్గుపడుటలేదో 1
ఇచట వృద్ధావస్థను పొందినవాడును, స్థిరతరమైన పరాక్రమము చేత
కఠినుడును, ప్రౌఢుడును, ధనుర్ధరుడును, క్షత్రియులను నశింపచేయుట అను
సంరంభమున (కార్యమున) ప్రగల్భుడును, చెవివరకును స్పష్టముగా కన
బడుచున్న జుట్టునెరపు కలవాడును అగు పరశురాముడు, ధనస్సు పట్టుకొను
టచే కందిపోయిన కరకమలములు కలవాడును, తాడకను సంహరించిన
వాడును, ఇంకను కంఠమునందు తల్లి చనుబాలు ఉండవచ్చునేమో అని
అనిపించువాడును అగు శిశువైన రామునితో యుద్ధము చేయదలచుకున్నందు
లకు ఎట్లు సిగ్గుపడకుండా ఉన్నాడు అని చెప్పినపుడు, జామదగ్న్యుని వయో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r33ql6ym8qg5zogce3obfj10h8zf6w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/153</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228637</id>
    <revision>
      <id>585037</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 ఔచిత్యవిచారచర్చా వస్ధకు నిరుద్ధముగ శ్రీరాముని వయోవస్థ సుకుమారమైనదని ప్రతిపాదింప వలసి యున్నప్పుడు “తాటకా తాడకేన&quot; (తాటకసంహారము చేసినవాడు) అని చెప్పుట విరుద్ధార్థమై అనౌ...'</comment>
      <origin>585037</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2870" sha1="q7polncx8pbcv3osn8yz5k4qw1i7sao" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;180
ఔచిత్యవిచారచర్చా
వస్ధకు నిరుద్ధముగ శ్రీరాముని వయోవస్థ సుకుమారమైనదని ప్రతిపాదింప
వలసి యున్నప్పుడు “తాటకా తాడకేన&quot; (తాటకసంహారము చేసినవాడు) అని
చెప్పుట విరుద్ధార్థమై అనౌచిత్యముచే మనస్సులో ఒకానొకవిధ మగు సంకో
చమును కలిగించుచున్నది.
వి. రాముని తాటకసంహారమును చేసిన వాడుగా పేర్కొనుటచే, అది
మహావీరుడు మాత్రమే చేయవలసిన పని అగుటచే, అట్టిరామునితో షరశు
రాముడు యుద్ధము చేయ సమకట్టుట యుక్తమే గాన అందులో సిగ్గుపడవల
సినదేమియు లేదు. ఈ ఒక్క విశేషణము చేయకున్నచో శ్రీరామ పరశు
రాముల అవస్థాభేదమును వర్ణించుటలో ఔచిత్య ముండెడిది అని భావము.
25. విచారౌచిత్యమ్.
విచారౌచిత్యం దర్శయితు మాహ
ఉచితేన విచా రేణ చారుతాం యాన్తి సూక్తయః
వేద్యతత్త్వావటో ధేన విద్యా ఇవ మనీషి ణామ్.
&gt;.87.
విచారౌచిల్యేన సూక్తయశ్చారు తాం. యా.న్తి జ్ఞేయస్వరూప
జ్ఞానేన విద్యా ఇవ విదుషామ్,
విచారౌచిత్యమును చూపుటకు చెప్పుచున్నాడు.----
తెలియదగిన మును గ్రహించుటచే పండితులు, విద్యల వలె,
తగిన విచారము చేత కావ్యములు సౌందర్యమును పొందును&quot;
తెలియదగినదాని యథార్థస్వరూపమును తెలిసికొనుటచే... విద్వాంసుల
విద్యల వలె, విచారౌచిత్యముచేత కావ్యములు సౌందర్యమును పొందును.
యధా మను మునిమతమో మాంసాయామ్ :-
--100. అశ్వత్థామవధాభిధానసమయే సత్యవతోత్సాహినా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q7polncx8pbcv3osn8yz5k4qw1i7sao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/154</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228638</id>
    <revision>
      <id>585038</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యని చారచర్చా 181 మిథ్యా ధర్మను తేన జిహ్మవచసా హ స్థితి యద్వ్యాహృతమ్. సా సత్యామృతంశ్మి పై రమసమం సంసూచయన్త్యాః సదా శజే.. పఙ్కజసంశ్రయేణ మలినారమ్భా విజృమ్బా శ్రియ, అత ద్రోణ(...'</comment>
      <origin>585038</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3304" sha1="fabcjbr5cagdg53t7c4heih3cieqha0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యని చారచర్చా
181
మిథ్యా ధర్మను తేన జిహ్మవచసా హ స్థితి యద్వ్యాహృతమ్.
సా సత్యామృతంశ్మి పై రమసమం సంసూచయన్త్యాః సదా
శజే.. పఙ్కజసంశ్రయేణ మలినారమ్భా విజృమ్బా శ్రియ,
అత ద్రోణ(దౌణి)సిధనాఖ్యానే సత్యవ్రతోత్సాహవ తా
ధర్మతనయేనాసి మిధ్యాలఘువచసా కుజ్జర ఇతి యదు క్తం సా సతతం
సత్యచన్ద్ర ద్వేషం సూచయన్త్యాః శ్రియః శడే పఙ్కజసంశ్రయేణ
మలిన వ్యాపారా విజృమ్భా ఇత్యభిహితే సంవాదలక్ష్మీస్వభావ పరి
భావనయా తత్త్వావబోధేన మూలవిశ్రాన్త్యా ఫల పర్యవసాయీ
విచారః సహృదయసం వేద్య మౌచిత్యం వ్య క్తి.
ఉదాహరణమునకు నా మునిమత మీమాంసలోని శ్లోకము ఎట్లనగా -
&quot;అశ్వత్థామయొక్క వధను గూర్పి చెప్పు సమయమున సత్యవ్రతో
త్సాహవంతుడైన ధర్మసుతుడు, వక్రమైన వాక్కుగలవాడై &quot;హస్తీ&quot; అని
అసత్యముగ పలికినాడనునది, పద్మమును ఆశ్రయించుటచే సత్య మనెడు
చంద్రునితో అధికమైన వైరమును సూచించు లక్ష్మియొక్క మలిన మైన
ఆరంభము గల విజృంభణ మని తలచెదను.”
వి. ధర్మనందనుడు సత్యవ్రతోత్సాహి యైనను లక్ష్మి ఆతనిచేత కూడ
అసత్యము పలికించినది. ఇందుకు కారణ మేమనగా లక్ష్మి చంద్రునితో
ద్వేషము గల పంకజమును ఆశ్రయించుటచే ఆమెకు కూడ సత్యమనెడు చంద్రు
నిపై ద్వేషము బయలుదేరిన దని భావము. ధర్మజుడు రాజ్యలక్ష్మి కొరకు
లేదా జయలక్ష్మి కొరకు అసత్య మాడినాడు గాన లక్ష్మియే అతనిచే అసత్య
మాడించిన దని చెప్పబడినది.
ఇచట ద్రోణకుమారుని ద్రోణి అను పాఠముండవలెనని తోచు
చున్నది.) మరణమును చెప్పునపుడు సత్యవ్రతోత్సాహవంతుడగు ధర్మరాజు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fabcjbr5cagdg53t7c4heih3cieqha0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/155</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228639</id>
    <revision>
      <id>585039</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '132 ఔచిత్య విచారచర్చా కూడ అసత్యవాక్కు కలవాడై, 'కుంజరః' అని మెల్లగా చెప్పుట, పంకజ మును ఆశ్రయించుటచే సత్యచంద్రునిపై ద్వేషమును సూచించుచున్న లక్ష్మి యొక్క మలిన క్యాపార విజృంభణ...'</comment>
      <origin>585039</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="7a7den3fgye6thbgiy6g1easfvj2lgb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;132
ఔచిత్య విచారచర్చా
కూడ అసత్యవాక్కు కలవాడై, 'కుంజరః' అని మెల్లగా చెప్పుట, పంకజ
మును ఆశ్రయించుటచే సత్యచంద్రునిపై ద్వేషమును సూచించుచున్న లక్ష్మి
యొక్క మలిన క్యాపార విజృంభణము అని వర్ణించుటలో, సంవాదముతో
కూడిన (యుక్తి యుక్త మైన) లక్ష్మీ స్వభావమును ఊహించి తత్త్వమును బోధిం
చుటచే, మూలమును పరామర్శించి ఫలమువరకును పర్యగనన్న మైన విచా
రము సహృదయనం సేవ్య మైన ఔచిత్యము ప్రకటిత మగుచున్నది.
న తు యథా మమ త త్రైవ —
101. ప్రమ్లానే చిరకాలవృత్తతాయిద కేశామ్బరాకర్షణే
క్రూరం రాక్షసవైశసం యది కృతం భీమేన దుఃశాస నే.
తత్కాలక్షమిణా కుళాశ్మపరుపారణ్యప్రవాసే చిరం
కిం పీతం తత(ప)తాపమగ్నమహిష స్వేదామ్బపృక్తం పయః ॥
అత్ర భీమసేనచరితే విచార్యమాణే త్రయోదశవర్ష పర్యుపి తే
కృష్ణా కేశాకర్షణపరాభవే భీమేన భీమం రాక్షసకర్మ దుఃశాసనే
యది కృతం ఫత్ సద్యః కృతార్ద్రపరాధకాలక్షమిణా సుచిరం దర్భ
నూచీవిషమాశ్మీపరుష,వనవాసే కిం గ్రీష్మతాప నిమగ్నమహిమ స్వేద
సృతివృత్తం పయః పీఠమ్ ఇత్యనుపపన్నకృత్యే అభిహితే కారణ
విచారాభావాత్ నిర్మూలో పాలమ్భమా శ్రమనౌచిత్యమనుబధ్నాతి,
కాదు.
కాని నా మునిమతమీమాంసలోనే మరి యొక శ్లోకము ఉదాహరణము
&quot;చాలకాలము క్రితము జరిగిన భార్యా కేశవస్త్రాకర్షణము వాడిపోయిన
తరువాత (ఎన్నడో జరుగుటచే విస్మృతప్రాయమైన తరువాత) భీముడు
దుశాపమని విషయమున రాక్షసక్రౌర్యము నాచరించినాడు. ఆ కాలమున
(కేశాంబరాకర్షణము జరిగిన సమయము) ఓర్పు వహించి దర్భ గడ్డితోడను,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7a7den3fgye6thbgiy6g1easfvj2lgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/156</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228640</id>
    <revision>
      <id>585040</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 183 తాళ్ళతోడను పరుష మైన అరణ్యము నందు ప్రవాసము చేయు నపుడు గ్రీష్మ (తప) తాపములో మునిగిన మహిషముల చెమటతో కూడిన జలము ఎందుచే త్రాగబడినది? వి. దుఃశాసనుని విషయములో...'</comment>
      <origin>585040</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3105" sha1="2y1bsfiw3e7os9cjruhhmjtcwowbedc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
183
తాళ్ళతోడను పరుష మైన అరణ్యము నందు ప్రవాసము చేయు నపుడు గ్రీష్మ
(తప) తాపములో మునిగిన మహిషముల చెమటతో కూడిన జలము ఎందుచే
త్రాగబడినది?
వి. దుఃశాసనుని విషయములో రాక్షసకృత్యమును ఆ నాడే చేయ
వచ్చును కదా: ఈ అరణ్యవాసాదిదుఃఖము లన్నియు అనుభవించుట ఎందు
లకు అని భావము,
ఇచట భీమసేనుని చరితమును విచారించు సందర్భమున - కృష్ణా కేశాం
బరాకర్షణమువలన జరిగిన పరాభవము పదమూడు సంవత్సరాలకు మాసి
పోయిన తరువాత ఈ నాడు దుఃశాసనుని విషయమున రాక్షసకృత్యము నాచ
రించిన భీమసేనుడు, ఆ అపరాధము జరిగిన క్రొత్త రోజులలో ఓర్పు
వహించి, దర్భమళ్ళచేతను విషమమైన రాళ్ళచేతను పరుష మైన వనవాసము
నందు చాలాకాలము పాటు గ్రీష్మతాపముచే మునిగిన దున్నపోతుల స్వేద
జలములతో కలసిన నీళ్ళను ఎందుకు తాగినట్లు అని తగని పని చేసినట్లు
చెప్పబడుచున్నది. కాని కారణమును గూర్చిన విచారము లేకపోవుటచే, నిర్మూ
లముగ నిందామాత్రము చేయుట అనౌచిత్యహేతు నగుచున్నది.
28.
నామౌచిత్యమ్
నామాచిత్యం దర్శయితు మాహ—
నామ్నా కర్మానురూ వేణ జ్ఞాయతే గుణదోష యోః
కావ్యస్య పురుషస్యేవ వ్యక్తిః సంవాదపాతినీ,
38.
కావ్యస్య కర్మఔచిత్యం; తేన నామ్నా పురుష స్యేవ గుణ
వ్యక్తి! సంవాదినీ జాయ తే,
నామౌచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.--
*కర్మకు (ఔచిత్యమునకు) అనురూపమైన పేరుచేత, కర్మకు (పనికి)
తగిన పేరుచే పురుషుని గుణదోషముల అభి వ్యక్తి వలె, కావ్యము యొక్క&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2y1bsfiw3e7os9cjruhhmjtcwowbedc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/157</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228641</id>
    <revision>
      <id>585041</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 ఔచిత్యవీ చారచర్చా గుణదోషముల అభివ్యక్తి, సంవాదమును చెందుచు తెలియబడును.” కావ్యముయొక్క కర్మ అనగా ఔచిత్యము. దానికి (ఆ ఔచిత్యమునకు తగిన పేరుక్షేత, పురుషుని గుణదోషాభివ్యక్తి...'</comment>
      <origin>585041</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="b2x3rhdgo3vyjkt37knsbxg5jdn9ndz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;184
ఔచిత్యవీ చారచర్చా
గుణదోషముల అభివ్యక్తి, సంవాదమును చెందుచు తెలియబడును.”
కావ్యముయొక్క కర్మ అనగా ఔచిత్యము. దానికి (ఆ ఔచిత్యమునకు
తగిన పేరుక్షేత, పురుషుని గుణదోషాభివ్యక్తి వలె, కావ్యము యొక్క గుణ
దోషాభివ్యక్తి సంాదినియై (హృదయాను కూలమై) తెలియబడును.
యథా కాలిదాసస్య
—
102. ఇదమసులభ వస్తు ప్రార్థనాదుర్నివారః
ప్రథమమపి మనో మే పశ్చి బాణ! క్షీణోతి.
కిముత మలయవా తాన్గోలి తా పాణ్ణువ త్తై
ర.పవనసహ కారై ర్దర్శితేష్వఙ్కు- రేషు.
వి. ఊ. 26.
అత ప్రారమ్భ ఏవ మమేదం మనః పఞ్చబాణః సుదుర్ల
భవస్తు ప్రార్థనాదుర్ని వారః శకలీకరోతి; కిముత నీలోద్యానసహ
కారైగ్మలయానిలాన్టోలిత బాలవల్ల వైరఙు రేషు దర్శి శేషు ఇత్యుక్తే
మదన స్మ పంచబాణాభిధానముచిత మేవ.
360
ఉదాహరణమునకు కాళిదాసుని శ్లోక మెట్లనగా
&quot;ఈ నా మనస్సును సులభము కాని వస్తువును కోరుటచే ఏ విధముగను
నివారింప శక్యము కావి పంచబాణుడు బాధించుచున్నాడు, మలయవాయువుచే
కదల్చబడిన ఎండుటాకులు గల ఉద్యానవనమునందలి సహకారవృక్షముల
మీద అంకురములు కనబడినతరువాత ఇంక చెప్పవలెనా?”
ఇచట
-
“నా మనస్సును, మొదటనే, దుర్లభవస్తువుపై కోరిక కలు
గుటచే నివారింప శక్యము కాని పంచబాణుడు బాధించుచున్నాడు. మలయ
వాయువుచే కదల్చబడిన లేత చిగుళ్ళు గల (కాని 'పాండు పత్ర' శబ్దమునకు
క్షేమేంద్రుడు డాలపల్లవము అని అర్థమెట్లు వ్రాసెనో తెలియదు) లీలోద్యాన
సహకారవృక్షములపై అంకురములు కనబడిన తరువాత చెప్పవలెనా&quot; అని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b2x3rhdgo3vyjkt37knsbxg5jdn9ndz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/158</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228642</id>
    <revision>
      <id>585042</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. ఔచిత్యవిచారచర్చా .135 చెప్పునపుడు మన్మథునికి పేరుగా పంచడాణం అనుపదము ప్రయోగించుట యుక్త మే. వి. ఐదు పుష్పములు బాణములుగా కలవాడు పంచబాణుడు. సహకార ములు పుష్పించుటతో ఆతనికి కొరత...'</comment>
      <origin>585042</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2989" sha1="mnp4sfbgb5guut5v0mstsyk35ytt0jc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;. ఔచిత్యవిచారచర్చా
.135
చెప్పునపుడు మన్మథునికి పేరుగా పంచడాణం అనుపదము ప్రయోగించుట
యుక్త మే.
వి. ఐదు పుష్పములు బాణములుగా కలవాడు పంచబాణుడు. సహకార
ములు పుష్పించుటతో ఆతనికి కొరత లేకుండ బాణములు లభించిన వవి
భావము.
యథా నా. మమ బౌద్ధావదానలతా యామ్-
108. తారుణ్యేన నివీతి శైశవతయా సానఙ్గశృక్లారిణీ
తన్వజ్గ్య సకలాఙ్గసఙ్గరుసఖీ భజ్జిర్న వాళ్లీకృతా.
నిఃసరమ్భపరాక్రమః పృథుతరారమ్మాభియోగం వినా
సామ్రాజ్యే జగతాం యయా విజయ తే దేవో విలాసాయుధ ః •
అత్ర యౌవననిపీత శైశవతయా తన్వర్గ్యానఙ్గశృఙ్గరవతీ
సర్వాజసఙ్గమసఖీ సాకాప్యభినవా భరద్గీకృతా యయా విష్ప్రయత్న
పరాక్రమః ప్రభూతతరారమ్భ సంభారం విహాయ త్రిభువన సామ్రాజ్యే
జయతి దేవో విలాసాయుధ ఇత్యుక్తే కామస్య విలాసాయుధ ఇతి
--నామోపపన్న మేవ. తన్వర్గీభణ్యేవ సిద్ధ త్రైలోక్యాధిపత్య విజిగీషాయాం
కామసాయకాదీనాం నైరర్థక్యాత్,
P
ఉదాహరణముగ నా బౌద్ధావదానలతలోని శ్లోక మెట్లనగా : —
&quot;కారుణ్యముచే త్రాగివేయబడిన శైశవము కలదగుటచే ఆ తన్వంగి.
మన్మథశోభతో కూడినదియు, సమస్త శరీరముతో సంబంధించిన నఖియు
అయిన నూతన భంగిని స్వీకరించినది. దానిచే, దేవుడైన విలాసాయుధుడు
(స్త్రీ. విలాసములే ఆయుధములుగా గల మన్మథుడు) పరాక్రమము విషయములో
ఎట్టి సంరంభము లేనివాడై అధికప్రయత్న మేమియు లేకుండనే జగత్తులో
. సామ్రాజ్యమును ఏలుచున్నాడు&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mnp4sfbgb5guut5v0mstsyk35ytt0jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/159</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228643</id>
    <revision>
      <id>585043</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 - ఔచిత్యవిచారచర్చా ఇచట — యౌవనముచే త్రాగివేయబడిన (తొలగింపబడిన) కైశ వము కలదగుటచే ఆ తన్వంగిచే, అనంగ శృంగారము కలదియు, సర్వాంగ సంగమసఖియు అగు ఒకానొక నూతన భంగి స్వీకరింపబడినది. ద...'</comment>
      <origin>585043</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3158" sha1="qbn1fia7psurue75fq27ykqcdits7gt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;186
-
ఔచిత్యవిచారచర్చా
ఇచట — యౌవనముచే త్రాగివేయబడిన (తొలగింపబడిన) కైశ
వము కలదగుటచే ఆ తన్వంగిచే, అనంగ శృంగారము కలదియు, సర్వాంగ
సంగమసఖియు అగు ఒకానొక నూతన భంగి స్వీకరింపబడినది. దానితో దేవు
డైన విలాసాయుధుడు ఆ వయత్నముగ సిద్ధించిన పరాక్రమముకలవాడై,
అత్యధిక మైన ఆరంభసంరంభము నంతను విడచి త్రిభువనసామ్రాజ్యము
నేలుచున్నాడు అని చెప్పునపుడు మన్మథ వాచకముగ ప్రయుక్తమైన &quot;విలాసా
యుధః&quot; అను పదము యుక్తముగ ఉన్నది. ఆ తన్వంగి యొక్క భంగి
చేతనే ఆతవి త్రైలోక్య విజిగీష (త్రిలోకములను జయించవలె ననెడు ఇచ్ఛ)
సిద్ధించినపుడు మన్మథబాణాదులు నిరర్థకములు కదా?
104. న తు యథా కాలిదాసస్య :-
క్రోధం ప్రభో సంహర సంహరేతి
యావద్ గిరః ఖే మరుతాం చరన్తి.
తావత్స వహ్నిర్భవనేత్రజన్మా
భస్మాన శేషం మదనం చకార.
(కు. సం. 3-72)
అత్ర పశ్యతో భగవతః త్రీ నేత్రస్య స్మరళర నిపాతతో వర్ణ్య భే
మానే తన్ని కారకోపశమాయ &quot;సంహర సంహర ప్రభో క్రోధమ్”
ఇతి యాపద్వచః ఖే దేవానాం చరతి తావత్ భవనేత్రోద్భవః స
వహ్నిః మదనం భస్మరాశి శేషమ కార్షీ దిత్యుక్తే సంహారావసరే
రుద్రస్య భవాభిధాన మనుచితమేన
కాని కాళిదాసు శ్లోకము మాత్ర ముదాహరణము కాదు--
&quot;ఓ ప్రభూ! క్రోధమును ఉపసంహరించుము, ఉపసంకూరించుము&quot;
అని ఆకాశముపై దేవతల మాటలు వ్యాపించునంతలోనే, భవుని నేత్రము
నుండి జన్మించిన ఆ అగ్ని మన్మథుని భస్మమాత్రావశిష్టునిగా చేసినది.&quot;
ఇచట - భగవంతుడైన త్రినేత్రుడు చూచుచుండగా మన్మథబాణములు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qbn1fia7psurue75fq27ykqcdits7gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/160</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228644</id>
    <revision>
      <id>585044</id>
      <timestamp>2026-10-13T21:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్య విచారచర్చా 187 వరుటచే కలిగిన క్షోభమును వర్ణించునప్పుడు ఆ శివుని ప్రతిక్రియను శాంతింప చేయుటకై &quot;ఓ ప్రభూ! క్రోధమును ఉపసంహరింపుము ఉపసంహరింపుము, అవి ఆకాశమున దేవతల వాక్కు...'</comment>
      <origin>585044</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="joo63869w868g53dsetmxp17monucl2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్య విచారచర్చా
187
వరుటచే కలిగిన క్షోభమును వర్ణించునప్పుడు ఆ శివుని ప్రతిక్రియను శాంతింప
చేయుటకై &quot;ఓ ప్రభూ! క్రోధమును ఉపసంహరింపుము ఉపసంహరింపుము,
అవి ఆకాశమున దేవతల వాక్కు ప్రసరించునంతలోనే శివుని నేత్రములనుండి
జనించిన ఆ అగ్ని మన్మథుని భస్మరాశి మాత్రమే మిగిలి నట్లు చేసెను.&quot;.
అని చెప్పునపుడు సంహారావసరమున 'రుద్ర' శబ్దమును ప్రయోగించుటకు
బదులు, 'భవ' శబ్దమును (సృజించువాడు అని ధనశబ్దమునకు అర్థము)
ప్రయోగించుటచే అనుచితమే.
27. ఆశీర్వచనౌచిత్యమ్.
ఆశీర్వచనౌచిత్యం దర్శయి: తుమాహ
పూర్ణారదాతుః కావ్యస్య సన్తోషిత మనీషి.ణః
ఉచితాశీర్నృపన్యేవ భవత్యభ్యుదయావహా,
89.
సంపూర్ణార్థ సమర్పకస్య సన్తోషి తవిదుషః కావ్యస్య నృపతేరి
నోచితమాశీః పదమభ్యుదయావహం భవతి.
ఆశీర్వచనౌచిత్యమును చూపుటకై చెప్పుచున్నాడు.
“పూర్ణ మైన అర్థమును ఇచ్చునదియు, పండితులను సంతోషింప
చేయునదియు అగు కావ్యమునకు పూర్ణ మైన ధనమును ఇచ్చువాడును
పండితులను సంతోషపెట్టువాడును అగు రాజునకు వలె, ఉచిత మైన ఆశీస్సు
అభ్యుదయమును కలిగించును&quot;.
సంపూర్ణార్థ ప్రతిపాదకమును, విద్వాంసులకు సంతోషము కలిగించు
నదియు అగు కావ్యమునకు, రాజునకు వలె, ఉచితమైన ఆశీఃపదము అభ్యు
దయ హేతువగును.
యథా అస్మదుపాధ్యాయగఙ్గకన్య
105. స ఒపి ప్రేమార్ద్ర' ప్రణయపరిపాక ప్రచలితో
విలాస్కోం చేయాత్ సుఖమనుపమం లో మృగదృశామ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>joo63869w868g53dsetmxp17monucl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/161</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228645</id>
    <revision>
      <id>585045</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 చిత్య విచారచర్చా యదాకూతం దృష్ట్వా సిదధతి ముఖం తూణవిప రే నిర స్తవ్యాపారా భువనజయిన పఞ్చ విశిఖాః. అత్ర స కోఒ ప్యసామాన్య ప్రేమ ప్రణయ వి, శాన్తిప్రగల్భకురఙ్గ దృశాం నిరుపమో నయ...'</comment>
      <origin>585045</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3272" sha1="m079i5qc74eugqu44sm0dmdt03dxz5l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
చిత్య విచారచర్చా
యదాకూతం దృష్ట్వా సిదధతి ముఖం తూణవిప రే
నిర స్తవ్యాపారా భువనజయిన పఞ్చ విశిఖాః.
అత్ర స కోఒ ప్యసామాన్య ప్రేమ ప్రణయ
వి, శాన్తిప్రగల్భకురఙ్గ
దృశాం నిరుపమో నయనవిలాసః సుఖం లో జేయాత్. యదభి
ప్రాయిమాలోక్య భువనవిజయిన కామస్య సఞ్చ సాయకాః సమాప్త
వ్యాపారా! తూణీరవివ రే లజ్జయేవ ముఖం విదధతి ఇత్యుక్తే సుఖం
వోచేయాత్ ఇత్యాశీ !పదముచితమేవ, క్రియా నయం విభ్రమస్య సుఖా
ర్పణ యోగ్యత్వాత్ .
ఉదోహరణమునకు మా ఉపాధ్యాయుడైన గాంగుకుని శ్లోక మెట్లనగా
&quot;వర్ణింప శక్యము కానిదియు, ప్రేమచే ఆర్ద్రమైనదియు, ప్రేమ వ
పొకముచే చంచల మైనదియు, అయిన మృగనయనల నేత్ర విలాసము నీకు
సాటిలేని సుఖమును ఇచ్చుగాక; ఏ విలాసముయొక్క ఆకూతమును (నిగూఢ
భావమును) చూచిన పిమ్మట భువన విజేత యైన మన్మథుని ఐదు బాణము
లును చేయవలసిన పని ఏమియు లేక, అంబులపొదుల రంద్రములలో ముఖ
మును దాచుకొనుచున్నవో&quot;.
&quot;అసోమాన్య మైన ప్రేమ ప్రణయముల విశ్రాంతి ప్రగల్భములైన
పరంగనయనల సాటి లేని నేత్రవిలాసము మీకు సుఖము నిచ్చు గాక; వేటి
అభి షాయము చూచి భువన విజేత యైన మన్మథుని ఐదు బాణములును వ్యాపా
రఘును విరమించినవై, సిగ్గుతో వలె అంబులపొది వివరమున ముఖమును
దోచుకొనుచున్నవో&quot; అని చెప్పునపుడు &quot;సుఖం వో యాత్&quot; అను
ఆశీఃపదము ఉచితముగ నున్నది. ప్రియురాలి నేత్రవిలాస సుఖమును కలిగిం
చుటకు యోగ్యము కదా?
యథా వా మగు వాత్స్యాయన సూత్రసా రే ---
106. కామః కామం కనులవదనా నేత్రపర్యన్తవాసీ
దాసీభూత త్రిభువ జనః ప్రీతయే జాయతాం వః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m079i5qc74eugqu44sm0dmdt03dxz5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/162</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228646</id>
    <revision>
      <id>585046</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యని చారచర్చా దగ్ధస్యాపి త్రిపురరివుణా సర్వలోక స్పృహాహ్హ యస్యాధిక్యం రుచిరతిత రామజ్జన స్యేవ యాతా. 199 అత్ర కామః ప్రీతయే వో జాయతాం యస్య దగ్ధస్యాప్యక్షైన స్యేవ ఆధిక o రు...'</comment>
      <origin>585046</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="ngsgzkqww4h238cploc59015ds3h3nw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యని చారచర్చా
దగ్ధస్యాపి త్రిపురరివుణా సర్వలోక స్పృహాహ్హ
యస్యాధిక్యం రుచిరతిత రామజ్జన స్యేవ యాతా.
199
అత్ర కామః ప్రీతయే వో జాయతాం యస్య దగ్ధస్యాప్యక్షైన
స్యేవ ఆధిక o రుచిర్యాతా ఇత్యుక్తే, ప్రీతయే జాయతామిత్యుచితం
కామస్య ప్రీత్యాత్మక త్వాత్.
నా వాత్స్యాయనసూత్రసారమునుండి మరి యొక ఉదాహరణ మెట్ల
&quot;కమల వదనలనే త్రాంతములందు నివసించువాడును, త్రిభువనము
అందలి జమలను దాసులనుగా చేసికొన్నవాడును అగు మన్మథుడు మీకు
అత్యంతము ప్రీతిని కలిగించుగాక. త్రిపురారిచే కాల్చివేయబడినను ఏ కాముని
యొక్క కాంతి, అంజనము యొక్క కాంతి వలె. సర్వలోకములచే కోరబడు
టకు తగినదై చాల ఆధిక్యమును పొందినదో.&quot;
దగ్ధుడైనను ఎవని కాంతి, అంజనము కాంతి వలె, ఆధిక్యమును
పొందినచో, అట్టి కాముడు మీకు ప్రీతిని కలిగించు గాక అని ఇట చెప్ప
బడుచున్నది. మన్మథుడు ప్రీతి స్వరూపుడే గాన 'ప్రీతయే జాయతామ్' అను
నది ఎంతయు యుక్తముగా నున్నది.
న తు యథా అమరుకస్య
యే
107. ఆలోలామల కావలీం విలులితాం బిభ్రచ్చలక్కు స్థలం
కించిన్మృష్టవి శేషకం తనుతరైః స్వేదామృసాం సీకర్ 8.
తన్వద్ద్యాః సుతరాం రతా ససమయే వక్త్రం రతివ్యత్యం
తత్ త్వాం పాతు చిరాయ కిం హరిహరస్కన్దాదిభిర్దేవ
తైః.
(అ.శ. 8)
అత్ర తన్వ్యా రతివ్యత్యయే లోలాలకం చలత్కుణ్ణలం స్వేద'&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ngsgzkqww4h238cploc59015ds3h3nw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/163</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228647</id>
    <revision>
      <id>585047</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 ఔచిత్య విచారచర్చా సలిలేన కించిదున్మృష్టతిలకం యద్ ముఖం తత్ హరిహార స్క–స్దాదిభిర్దేవతైః ఇత్యుక్తే పాతం శ్వామిత్యనుచితమ్; అనన్దయతు త్వామిత్యుచితం స్యాత్, అన్యేషు కావ్య...'</comment>
      <origin>585047</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3048" sha1="cf2q4b2n43vq99u32qqhsn8b5fh4p8e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;148
ఔచిత్య విచారచర్చా
సలిలేన కించిదున్మృష్టతిలకం యద్ ముఖం తత్
హరిహార స్క–స్దాదిభిర్దేవతైః ఇత్యుక్తే పాతం శ్వామిత్యనుచితమ్;
అనన్దయతు త్వామిత్యుచితం స్యాత్,
అన్యేషు కావ్యాశ్లేషు ఆసయైన దిశా స్వయమౌచిత్యముత్రే
క్షణీయమ్, తదుదాహరణాన్యాసన్త్యాన్ని ప్రదర్శితానీత్యలమతి ప్ర
స.
కానీ అమరుకుని శ్లోకము మాత్ర ముదాహరణము కాదు~~
&quot;పురుషాయితమునందు, రతాంతసమయమున చెరిగిపోయి కదలు
మన్న ముంగురులను ధరించుచున్నదియు, కదలుచున్న కుండలములు కల
దియు అతిసూక్ష్మములైన చెమటతుంపురులచే కొంచెము చెరిగిన తిలకము
కలదియు అగు తన్వంగియొక్క ముఖము చాలాకాలము నిన్ను రక్షించు గాక.
విష్ణువు శివుడు, స్కందుడు మొదలైన దేవతలచేత ఏమి ప్రయోజనము?&quot;
&quot;రతివ్యత్యయమున కదలుచున్న ముంగురులు కలదియు చలించుచున్న
కుండలములు గలదియు స్వేడోదకముచేత కొంచెము తుడిచివేయబడిన
చీలకము గలదియు ఆగు తన్వియొక్క ముఖము నిన్ను రక్షించుగాక; కూరి
హరస్కందాదిదేవత అందరును ఎందులకు?&quot; అని చెప్పిన ఈ శ్లోకమున
&quot;పాతుత్వామ్&quot; ఆనుట అనుచితము, “త్వామ్ ఆనన్దయతు&quot; నీకు ఆనందము
కలిగించుగాక అని అనుట యుక్తము.
ఇతర కావ్యాంగములలో కూడ ఇట్లే ఔచిత్యమును స్వయముగ
ఊహించుకొనవలెను వాటి ఉదాహరణములు అనంతము లగుటచే చూపబడ
లేదు. ఇంక అతిప్రపంగము చేయకుండ ముగించెదము.
ఉపసంహార
ఆసీత్ ప్రకాశేన్ద్ర ఇతి ప్రకాశః
కాశ్మీరదే శే త్రిడ శేరశ్రీః,శ్వ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cf2q4b2n43vq99u32qqhsn8b5fh4p8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/164</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228648</id>
    <revision>
      <id>585048</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఔచిత్యవిచారచర్చా అభూద్ గృహే యస్య పవిత్ర సత్ర.. మచ్ఛిన్న మగ్రాసన మగ్రజానామ్. 1 141 కాశ్మీరదేశములో దేవేంద్రుని వంటి ఐశ్వర్యము గల ప్రకాశేంద్రు డను ఒక ప్రసిద్ధపురుషుడు ఉండెడివ...'</comment>
      <origin>585048</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2695" sha1="qbwgizpfq3p663puhoq87xudwu6f7gf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఔచిత్యవిచారచర్చా
అభూద్ గృహే యస్య పవిత్ర సత్ర..
మచ్ఛిన్న మగ్రాసన మగ్రజానామ్. 1
141
కాశ్మీరదేశములో దేవేంద్రుని వంటి ఐశ్వర్యము గల ప్రకాశేంద్రు
డను ఒక ప్రసిద్ధపురుషుడు ఉండెడివారు. ఆతని గృహమున అగ్రజులకు
అగ్రాసనము ఇచ్చేది ఒక అవిచ్ఛిన్న మైన పవిత్రపత్రము (అన్నదాన
పత్రము) ఉండెడిది,
యః శ్రీస్వయంభూభవనే విచిత్రే
లేప్య ప్రతిష్ఠాపిత మాతృచక్రః.
గోభూమికృష్ణాజిన వేశ్మదాతా
తత్రైన కాలే తను ముత్ససర్జ. 2
ఆతడు విచిత్ర మైన స్వయంభూదేవాలయమున సున్నముతో (లేష్య)
మాతృచక్రప్రతిష్ట చేసి, గోవులను, భూమిని కృష్ణాజినమును, గృహమును
దానము చేసి ఆ సమయముననే దేహత్యాగము చేసెను.
తస్యాత్మజః సర్వమనీషి శిష్యః
శ్రీవ్యాసదాసాపర పుణ్య నామా.
క్షే మేన్ద్ర ఇత్యక్షయ కావ్యకీ ర్తి
శ్చక్రే నవౌచిత్య విచారచరామ్. 8.
ఆతని కుమారుడును, సర్వపడింతులకు శిష్యుడును, &quot;శ్రీ వ్యాపదాసుడు&quot;
అను మరి యొక, పుణ్యనామధేయము కలవాడును, అక్షయ మైన కావ్య
కీర్తిని గడించిన వాడును అగు క్షేమేంద్రుడు 'ఔచిత్యవిచారచర్చా' అను ఈ
క్రొత్త గ్రంథమును రచించెను.
శ్రీరత్నసిం హే సుహృది ప్రయా తే
శౌర్వం పురం శ్రీ విజయేశరాజ్ఞి' (జే),
తస్యాత్మజస్యోదయసింహనాన్ను.
కృతే కృతస్తేన గిరాం విచారః, ఓ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qbwgizpfq3p663puhoq87xudwu6f7gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/165</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228649</id>
    <revision>
      <id>585049</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '142 ఔచిత్య విచారచర్చా విజయేశపురమునకు (1) రాజైన మిత్రుడైన శ్రీరత్నసింహుడు కైలాసమునకు పోయిన పిమ్మట, ఆతని కుమారుడైన ఉదయసింహుని కొరకై ఆతనిచే కావ్యములకు సంబంధించిన ఈ విచారము చే...'</comment>
      <origin>585049</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="oth5bn03vjrpq6aclaxsjg01qi76bc5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;142
ఔచిత్య విచారచర్చా
విజయేశపురమునకు (1) రాజైన మిత్రుడైన శ్రీరత్నసింహుడు
కైలాసమునకు పోయిన పిమ్మట, ఆతని కుమారుడైన ఉదయసింహుని
కొరకై ఆతనిచే కావ్యములకు సంబంధించిన ఈ విచారము చేయబడినది.
యస్యాసీః పరినారకృత్త్రిభువన ప్రఖ్యాతశీల
శ్రుతే,
సర్వస్యావన తేన యేన నితరాం ప్రాప్తా విశేపోన్నతిః.
ఆశాః శీతలతాం సయత్యవిరతం యస్య ప్రతాపానల-
స్తస్య శ్రీమదన నరాజనృపతేః కాలే కిలాయం కృతః.
ఇతి శ్రీప్రకాశేన్ద్రత్మజ వ్యాసదాసావరాఖ్య శ్రీ క్షేమేన్ద్ర
కృతా ఔచిత్యవిచారచర్చా సమాప్తా.
5
మూడు లోకములందును ప్రసిద్ధ మైన శీలము శాస్త్రపాండిత్యము
గల ఎవనికి ఖడ్గము కేవలము పరివారముగా మాత్రమే ఉండునో (దానిని
ఉపయోగించు అవసరము లేకపోవుటచే అది కేవలము చిహ్నము మాత్రమే
అని అర్థము) అందరి విషయమునను నమ్రు డైన ఎవనిచే అధికమైన ఔన్న
త్యము సంపాదింపబడినదో, ఎవని ప్రతాపాగ్ని ఎల్లప్పుడును దిక్కులను చల్లగా
చేయునో, అట్టి శ్రీమదనంతరాజు పరిపాలనాకాలములో ఈ గ్రంథము
రచింపబడినది.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన
ఔచిత్య విచారచర్చా వ్యాఖ్య
సమాప్తము..
యత్కృపాలేశ సంపర్గాద్వ్యాఖ్యేయం రచితా మయా
తస్యైవ జానకీటానేః పదయోరియ మర్ప్యతే.
దేవతానుగ్రహః సిత్రోన పశ్చాచార్యపత్కృపా
వనజాతస్య కరణం కేవలం వయమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oth5bn03vjrpq6aclaxsjg01qi76bc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/166</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228650</id>
    <revision>
      <id>585050</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ కవిత్వప్రాప్తి ర్నామ ప్రథమః సంధిః. జయతి జితసుధామ్భఃసంభవద్వాగ్భవశ్రీ... రథ సరససముద్యత్కామతిత్త్వానుభావా. తదను పరమధా మధ్యాస స లబ్ధమోక్షా రవిశశిశిఖరూపా త్రై...'</comment>
      <origin>585050</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="epbkw5g4v9gqfb8uh7cuqkp6blrmiha" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
కవిత్వప్రాప్తి ర్నామ ప్రథమః సంధిః.
జయతి జితసుధామ్భఃసంభవద్వాగ్భవశ్రీ...
రథ సరససముద్యత్కామతిత్త్వానుభావా.
తదను పరమధా మధ్యాస స లబ్ధమోక్షా
రవిశశిశిఖరూపా త్రైపురీ మస్త్రశక్తిః.
చాలానన్దినీ వ్యాఖ్యా
నత్వా శ్రీ తాతపాదాదీన్ శాస్త్రమన్తాదిసద్గురూన్.
కవికజ్ఞాభర ణకం వ్యాకరోమ్యాన్ద్రభాషయా.
1.
మను
క్షేమేంద్రుడను మహాకవిపండితుడు కవితాశక్తిని ఎట్లు సంపాదింప
వలెనో, కవిత్వ మెట్లు వ్రాయవలెనో బోధించు కవికంఠాభరణ
గ్రంథమును రచింపబూని, నిర్విఘ్న సమాప్తిని కోరుచు పరమేశ్వరీ
సంస్మరణరూప మగు మంగళాచరణము నాచరించుచున్నాడు..
&quot;త్రికూటాత్మక మైన మంత్రశక్తి సూర్యచంద్ర
అగ్నిరూప మైనది.
వాటిలో మొదటి కూటము వాగ్భవకూటము, రెండవది కామకలాకూటము.
మూడవది ఆనందకూటము. ఈ విధముగ త్రికూటాత్మ మగు ఆత్రిపుర
మంత్రశక్తి సత్వోత్కర్షతో ఉన్నది.&quot;
ఈశ్లోకములోని విషయము మంత్రశాస్త్రమునకు సంబంధించినది.
దానినుండియే గ్రహింపదగినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>epbkw5g4v9gqfb8uh7cuqkp6blrmiha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/167</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228651</id>
    <revision>
      <id>585051</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '144 కవికజ్ఞాభరణమ్ శిష్యాణాముపదేశాయ విశేషాయ విపశ్చితామ్ అయం సరస్వతీసారః క్షేమేన్ద్రణ ప్రదర్శ్య తే 2. “శిష్యుల ఉపదేశము కొరకును, పండితుల విశేషవిజ్ఞానము కొరకును క్షేమేంద్రున...'</comment>
      <origin>585051</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3210" sha1="cz4mvvhpk3vzuqe70frofhbh7tfx5q6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;144
కవికజ్ఞాభరణమ్
శిష్యాణాముపదేశాయ విశేషాయ విపశ్చితామ్
అయం సరస్వతీసారః క్షేమేన్ద్రణ ప్రదర్శ్య తే
2.
“శిష్యుల ఉపదేశము కొరకును, పండితుల విశేషవిజ్ఞానము కొరకును
క్షేమేంద్రునిచే ఈ సరస్వతీ సారము చూపబడుచున్నది&quot;.
వి. సరస్వతి సకలవాఙ్మయస్వరూపిణి, వాఙ్మయమున
సారము వంటిది కావ్యము. అందుచే కావ్యము నెట్లు నిర్మింపవలెనో ఉప
దేశించు ఈ గ్రంథము సరస్వతీసారము వంటిది.
వే
తత్రాక వే' కవిత్వాప్తి ః శిక్షగా ప్రా పగిరః క వేః
చమత్కృతిశ్చ శిక్షావాప్తా గుణదోపోద్గతి స్తతః.
పశ్చాత్ పరిచయ ప్రాప్తిరిత్యేతే పఞ్చ సన్ధయః
సముద్దిష్టాః క్రమేణై షాు ల క్ష్య లక్షణముచ్యతే
3.
4.
“అందు మొదట (1) కవి కానివాడు కవిత్వమును సంపాదించుట,
(2) వాక్కును (కవిత్వమును) సంపాదించుకున్నవానికి అందులో ఇంకను
కొంత శిక్షణము, (3) శిక్షణము పొందిన తరువాత చమత్కారము (4) అటు
పిమ్మట గుణదోషముల జ్ఞానము, దాని తరువాత (5) పరిచయప్రాప్తి అని
ఐదు సంధులు (ప్రకరణములు) ఉద్దిష్టము లైనవి. క్రమముగ వాటి లక్షణ
లక్ష్యములు చెప్పబడుచున్నవి.
వి. ఈ గ్రంథములో (1) కవిత్వప్రాప్తి (2) శిక్షకథనము (8) చమ
త్కారకథనము (4) గుణదోషవిభాగము, (5) పరిచయప్రాప్తి అను ఐదు
ప్రకరణములున్నవి. ఈ గ్రంథమునకు కంఠాభరణ మని పేరు పెట్టినాడు.
గాన, క్షేమేంద్రుడు, ఇందులోని ప్రకరణములు, కంఠాభరణములోని సంధుల
(ఆశుకుల) వంటివి అను అభిప్రాయముతో వీటికి సంధు అని పేరు పెట్టి
ఉ
సువిభ క్తి సమవ్వితం బుదై
ర్గుణసంయు క్త మము క్త సౌష్ట
వెః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cz4mvvhpk3vzuqe70frofhbh7tfx5q6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/168</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228652</id>
    <revision>
      <id>585052</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ రచితం పద్మకై సువర్ణ వత్ కవికర్ణాభరణం విచార్యతామ్. 145 5 వి. గ్రంథమునకును అలంకారమునకును అన్వయించు క్లిష్ట విశేషణ ములను ప్రయోగించి ఈ గ్రంథములోని వైశిష్ట్యమును...'</comment>
      <origin>585052</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2962" sha1="b7oznpot20ycoq8aymqegxnwgxu06pg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
రచితం పద్మకై సువర్ణ వత్
కవికర్ణాభరణం విచార్యతామ్.
145
5
వి. గ్రంథమునకును అలంకారమునకును అన్వయించు క్లిష్ట విశేషణ
ములను ప్రయోగించి ఈ గ్రంథములోని వైశిష్ట్యమును సూచించుచున్నాడు.
&quot;మంచి విభక్తులు కలదియు (అలంకారము పక్షమున మంచి విభా
గములు కలదియు), చక్కని కూర్పు కలదియు, గుణములతో (త్రాడుతో)
కూడినదియు, సౌష్ఠవమును వీడని పదములతో (పదకములతో చిన్న చిన్న
బిళ్ళలతో) రచింపబడినదియు మంచి వర్ణములు (బంగారము) కలదియు
అగు ఈ కవికంఠాభరణమును పండితులు విమర్శింతురుగాక.&quot;
ఆథేదానీ నక వేః కవిత్వశక్తి రుపదిశ్య
ప్రథమం తావద్దివ్యః ప్రయత్నః, తతః పౌరుషః .
ఇపుడు కవి కానివాడు కవిత్వశక్తి నెట్లు సంపాదింపవలెనో చెప్పబడు
చున్నది. ముందుగా దివ్యప్రయత్నము, తరువాత పౌరుష ప్రయత్నము.
వి. దేవతాప్రసాదము ద్వారా కవిత్వమును సంపాదించుటకై చేయు
ప్రయత్నము - దేవతోపాసనాదికము - దివ్య ప్రయత్నము. లోకజ్ఞాన శాస్త్ర
జ్ఞానాదులను సంపాదించి, తద్వారా కవితాశక్తిని పెంపొందించుకొనుటకై
చేయు ప్రయత్నము పౌరుష ప్రయత్నము. ముందుగా ఆ దివ్యప్రయత్నమును
గూర్చి చెప్పుచున్నా మని అర్ధము.
ఓం స్వస్థ్యఙ్కం స్తుమః సిద్ధమన రాజ్యమితీప్సితమ్
ఉద్యదూర్ణప్రదం దేవ్యా ఋ ౠ ఇవూ నిగూహనమ్. 6,
ఏక మైశ్వర్యసంయుక్త మోజోవర్ధనమా
షధమ్
అన్త రాస్త ఃకలాఖణ్ణ గలర్ఘ నసుధాజ్కి తమ్.
7.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b7oznpot20ycoq8aymqegxnwgxu06pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/169</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228653</id>
    <revision>
      <id>585053</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '146 కవికజ్ఞాభరణమ్ చన్ద్రచ్ఛలజ్జలం ప్రో జ్ఞదజ్ఞానం టఠసయుతమ్ దన్బుర ప్రౌఢికిరణం తథతాం దధదున్నతమ్. పరం ఫలప్రదం బద్ధమూలోద్భవమయం వపుః రమ్యం లఘువరం శర్మ వర్ష త్సర్వసహాక్షరమ్. 8....'</comment>
      <origin>585053</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2877" sha1="8lwr07u643wbrhg39dkgn92m6oe5nnf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;146
కవికజ్ఞాభరణమ్
చన్ద్రచ్ఛలజ్జలం ప్రో జ్ఞదజ్ఞానం టఠసయుతమ్
దన్బుర ప్రౌఢికిరణం తథతాం దధదున్నతమ్.
పరం ఫలప్రదం బద్ధమూలోద్భవమయం వపుః
రమ్యం లఘువరం శర్మ వర్ష త్సర్వసహాక్షరమ్.
8.
9.
ఆరవ శ్లోకమునుండీ 9వ శ్లోకమువరకు క్షేమేంద్రుడు ఒక సరస్వతీ
మంత్రమును సాంకేతికపద్ధతిలో చెప్పి యున్నాడు. మంత్రములను గురువు
ద్వారా తెలిసికొని జపాదులు చేయవలెను గాని పుస్తకాదుల ద్వారా గ్రహింప
గూడదు. అట్లు చేసినచో ఆ జపాదులు నిష్ఫలములగుటయే కాక ప్రత్య
వాయ హేతువులు కూడ అగు నవి సంప్రదాయము. అందుచే మంత్రాక్షర
ములను ప్రత్యక్షముగ గ్రంథమాపమున చూపక సంకేతములద్వారా చూపుట
ఆచారము. ఆ ఆచారమునే క్షేమేంద్రు డసుసరించినాడు.
10.
11.
ఏతాం నమః సర్వత్యై యః క్రియమాతృకాం జపేత్
క్షేమమైన్ద్రం స లభతే భవ్యో ఒభినవవాగ్బనమ్,
శ్వేతాం సరస్వతీం మూర్ధ్న చంద్రమఁడలమధ్యగామ్
అక్షరాభరణాం ధ్యాయేద్వాఙ్మయామృత వర్షిణీమ్.
త్రీకోణయుగమధ్యే తు తడిత్తుల్యాం ప్రమోదినీమ్
స్వర్గమార్గోద్యతాం ధ్యాయేత్&quot; పరమామృత వాహినీమ్
నిర్వికారాం నిరాకారాం శక్తిం ధ్యాయేత్పరాత్పరామ్
ఏషా బీజత్రయీ వాచ్యా త్రయీవాక్కా మముక్తి సూః, 13,
కావ్యక్రియేచ్ఛాజ్కు—రమూలభూమి
మన్విష్య వి శాస్త్రిల నేన మోక్షః॥
అస్యావధా నే మదనస్య మోక్ష
తృతీయబీజే సక లేస్తి మోక్ష!.
1
12.
14.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8lwr07u643wbrhg39dkgn92m6oe5nnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/170</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228654</id>
    <revision>
      <id>585054</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 147 ఈ ఐదు శ్లోకములలో కూడ ఉపాననావిధానము, తత్ఫలితాలు చెప్ప బడినవి. ఇవియు మంత్రశాస్త్రగతములే. 10వ శ్లోకములో క్రియామాతృకాజపము చేసినవాడు ఇంద్రునికి సంబంధించిన క్ష...'</comment>
      <origin>585054</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3235" sha1="2b7oz5tx2vtm3xb65noea0y95fy8nwu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
147
ఈ ఐదు శ్లోకములలో కూడ ఉపాననావిధానము, తత్ఫలితాలు చెప్ప
బడినవి. ఇవియు మంత్రశాస్త్రగతములే.
10వ శ్లోకములో క్రియామాతృకాజపము చేసినవాడు ఇంద్రునికి
సంబంధించిన క్షేమమును (క్షేమమైన్ద్రం) పొందును అని చెప్పుటలో తానీ
ఉపాసన చేసి (“క్షేమేంద్ర&quot;) సంజ్ఞను పొందినట్లు క్షేమేంద్రుడు సూచించు
చున్నారు. బహుశా క్షేమేంద్రుడు అనునది దీక్షానామము అయి ఉండును,
వ్యావదాసు డనునది కవి అసలు పేరై ఉండును. పుష్పికలలలో &quot;వ్యావదాసా
పరాఖ్య క్షేమేంద్ర&quot; అని అనుటచే 'వ్యావదాన' అనునదికూడా భారతమంజ
ర్యాదులు రచించుటచే తరువాత వచ్చిన పేరైన పక్షాన అసలు పేరు ఈ
రెండును కాక మరియొకటి ఏదియో అయి ఉండవచ్చును.
అథ పౌరుషః
యాముప దేశ్యాః
అసాధ్య శ్చేతి.
-
-
- తత్ర త్రయః శిష్యాః, కావ్య క్రియా
అల్పప్రయత్న సాధ్యః కృచ్ఛ సాధ్యః.
ఇక పౌరుషప్రయత్నము చెప్పబడుచున్నది. అల్పప్రయత్నసాధ్యుడు.
కృచ్ఛసాధ్యుడు, అసాధ్యుడు అని శిష్యులు, అనగా కావ్యరచనను గూర్చి
ఉపదేశించుటకు తగినవారు, మూడు విధములుగా నుందురు.
వి. కొంచెము ప్రయత్నము చేసినచో కవిత్వము నేర్వగలిగినవాడు
అల్పప్రయత్నసాధ్యుడు. శ్రమపడినచో కవిత్వము నేర్వగలిగినవాడు కృచ్ఛ
సాధ్యుడు. ఎంత ప్రయత్నము చేసినను నేర్వణాలని వాడు అసాధ్యుడు,
సాధ్యుడు అనగా నేర్పుటకు తగినవాడు. ఈ పేర్లు ఆయుర్వేదములో ఉన్న
రోగవిభాగాలను అనుసరించి చేయబడినట్లున్నవి.
తత్ర ప్రథమః
కుర్వీత సాహిత్యవిరః సకాశే
శ్రుతార్జనం కావ్యసముద్భవాయ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2b7oz5tx2vtm3xb65noea0y95fy8nwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/171</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228655</id>
    <revision>
      <id>585055</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '648 కవికణ్ణాభరణమ్ న తార్కికం కేవలశాబ్దిశం కుర్యాద్గురుం సూక్తి వికాసనిఘ్నమ్ అందు మొదటివాడు - అల్పప్రయత్నసాధ్యుడు-చేయవలసిన ప్రయ త్నము చెప్పబడుచున్నది. కావ్యరచన చేయవలెనను...'</comment>
      <origin>585055</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2535" sha1="451wvwe8pyaq91srh903oj53x8zeni0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;648
కవికణ్ణాభరణమ్
న తార్కికం కేవలశాబ్దిశం
కుర్యాద్గురుం సూక్తి వికాసనిఘ్నమ్
అందు మొదటివాడు - అల్పప్రయత్నసాధ్యుడు-చేయవలసిన ప్రయ
త్నము చెప్పబడుచున్నది.
కావ్యరచన చేయవలెననుకొనువాడు సాహిత్యవేత్త దగ్గర శాస్త్రా
ఖ్యానమును (కావ్యరచనా విధానాధ్యాసమును) చేయవలెను. తార్కికుని గాని-
కేవలము వ్యాకరణ శాస్త్రమునందు మాత్రము పాండిత్యము కలవాసిని గాని,
గురువుగా” చేసికొనగూడదు. వీరిరువురును కావ్యవికాసమునకు విఘ్న హేతు
వులు.
విజ్ఞాతశ బ్దాగమనామ ధాతు
శ్చన్దోవిధానే విహితశ్రమళ్ళ
కావ్యేషు మాధుర్యమనోర మేషు
కుర్యాడభిన్నః శ్రవణాభియోగమ్.
16.
శబ్దశాస్త్రమును, నామవాచకములను, ధాతువులను బాగుగా తెలిసికొని,
ఛందోవిధానమునందు పరిశ్రమచేసి, మాధుర్యముచే మనోహరము లైన
కావ్యములను సాహ్లాదమైన మనస్సుతో నిరంతరము వినవలెను.
వి. అభియోగ మనగా ఒక కార్యమును సాధించుటకై పట్టుదల. శ్రవ
జాభియోగం — పట్టుదలతో వినుటను,
గీతేషు గాథాస్వథ దేశభాషా
కావ్యేషు దద్యాత్సర సేషు కర్ణమ్.
హచాం చచుత్కారవిథాయినీనాం
న వార చర్చాను రుచింవిదధ్యాత్ .
71
గీతములను, గాథలను (గాథలనగా ప్రాకృతభాషలో ఆర్యాఛందస్సు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>451wvwe8pyaq91srh903oj53x8zeni0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/172</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228656</id>
    <revision>
      <id>585056</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవి కథాభరణమ్ 149 వంటి ఛందస్సులో గ్రధితములైన, పద్యములు) సరసమైన దేశభాషాకావ్యము లను చెవి ఒగ్గి వినవలెను. చమత్కారకరములైన వాక్కుల నూతనార్థములను గూర్చిన చర్చలయందు అభిరుచిని చూప...'</comment>
      <origin>585056</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2533" sha1="dtfmpn5ycl53y93c96o69o7yrrzo6pj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవి కథాభరణమ్
149
వంటి ఛందస్సులో గ్రధితములైన, పద్యములు) సరసమైన దేశభాషాకావ్యము
లను చెవి ఒగ్గి వినవలెను. చమత్కారకరములైన వాక్కుల నూతనార్థములను
గూర్చిన చర్చలయందు అభిరుచిని చూపవలెను.
రసే రసే తన్మయతాం గతస్య
గుణే గుణే హర్ష వశీకృతస్య
వి వేక సేక స్వక పాక భిన్నం
మనః ప్రసూతే.ఙ్కురవత్కవిత్వమ్
18
ప్రతిరసమునందును తన్మయత్వమును పొందుచు, ప్రతి గుణము
నందును ఆనందముచే వశీకృతుడై నవాని మనస్సు. వివేకము యొక్క
సేకముచే సహజమైన పాశముచే భిన్నమైనదై, అంకురమును వలె కవిత్వ
మును ఆవిర్భవింపచేయును.
వి. నీళ్ళచే తడపబడిన బీజము బ్రద్దలై అంకురమును పుట్టించినట్లు
మనస్సు వివేక మనెడు సేకముచేత (నీటి తడుపుచేత) భిన్నమై (వికసించి
నదై) కవిత్వ మను అంకురమును తొడుగును. మొదటి తరగతికి చెందినవా
దీ విధముగ అల్పప్రయత్నముచేతనే కావ్యరచనాసామర్థ్యమును సంపాదింప
గలుగును.
-
అథ ద్వితీయః—
పఠేత్సమస్తాన్ కిల కాలిదాస
కృతప్రబస్థానితిహాసదర్శీ.
కావ్యాధివాసప్రథమోద్గమస్య
రక్షేత్పురస్తార్కికగధ్ధముగ్రమ్,
ఇంక రెండవవాడు, అనగా కృచసాధ్యుడు —
19.
ఇతిహాసములను పరిశీలించుచు, కాళిదాసు రచించిన ప్రబంధముల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dtfmpn5ycl53y93c96o69o7yrrzo6pj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/173</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228657</id>
    <revision>
      <id>585057</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '150 కవికతాభరణమ్ నన్నింటిని పఠించవలెను. కావ్యసుగంధ ప్రథమాంకురము యొక్క ఎదుట ఉగ్రమైన తార్కికగంధమును రక్షించవలెను. సున్నితమైన సువాసనను తీవ్ర మైన దుర్గంధము అణచివేసి నట్లు కవి...'</comment>
      <origin>585057</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2972" sha1="jjsccsiyru6br9jdyo2s55971ompdjr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;150
కవికతాభరణమ్
నన్నింటిని పఠించవలెను. కావ్యసుగంధ ప్రథమాంకురము యొక్క ఎదుట
ఉగ్రమైన తార్కికగంధమును రక్షించవలెను.
సున్నితమైన సువాసనను తీవ్ర మైన దుర్గంధము అణచివేసి నట్లు
కవితాసుగంధమును తార్కికోగ్రగంధము అణచివేయును. అందుచే ఆ
ఉగ్రగంధమునుండి కవితాగంధమును సంరక్షించుకొనవలెను. కఠినమైన
తర్కశాస్త్రమును అభ్యపించెడువారికి కవితాశక్తి ఆబ్బుట కష్టము గాన
కవిత్వము వ్రాయదలచినవాడు ఆ తర్కశాస్త్రము వైపు పోకూడదని భావము.
ఈ విషయమున సుప్రసిద్ధశ్లోక మొకటి కలదు——
నైవ వ్యాకరణజ్ఞమేతి పితరం న భ్రాతరం తార్కికం
దూరాత్సంకుచితైవ గచ్ఛతి పురశ్చణాల వచ్చాన్దసాత్,
మీమాంసానిపుణం నపుంసకమితి జ్ఞాత్వా నిరసాదరా
కావ్యాలఙ్కరణజ్ఞమేవ కవితాకన్యా సృణీతే స్వయమ్.
నేడు కూడా విజ్ఞానశాస్త్రము, గణితము, భాషాశాస్త్రము మొదలైన
శాస్త్రములను మాత్రమే ఎక్కువ అధ్యయనము చేయువారు సాధారణముగా
సాహిత్యవిముఖులుగా కనబడుచున్నారు.
మహాక వేః కావ్యనవ
క్రియాయై
త దేకచిత్త 8 పరిచారకః స్యాత్
పదే చ పాటే చ పదావ శేష
సంపూరణేచ్చాం మహురాదదీత.
20.
క్రొత్త గ కావ్యరచనాభ్యాసము చేయువాడు, తదేకచిత్తతతో మహాకవికి
పరిచారకుడుగా ఉండవలెను. పదమునందును, పాదమునందును పదశేషమును
పూరించుటకు కోరికను మాటిమాటికిని చూపవలెను.
వి. మహాకవి దగ్గర శుశ్రూష చేయుచు అతడు రచనావ్యాసంగమును&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jjsccsiyru6br9jdyo2s55971ompdjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/174</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228658</id>
    <revision>
      <id>585058</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవిక జ్ఞాభరణమ్ 151 జరుపునపుడు అవకాశము కలిగినపు డెల్లా అవపరమైన పదమును గాని, పాదమును గాని పూరించుచుండవలెను అని అర్ధము. అభ్యాస హేతోః పదసంని వేశా ర్వాక్యార్థశూన్యైర్విరధీత వృ...'</comment>
      <origin>585058</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="kvhhz4cl6utbzdj1e99g7pkbeq7rr1b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవిక జ్ఞాభరణమ్
151
జరుపునపుడు అవకాశము కలిగినపు డెల్లా అవపరమైన పదమును గాని,
పాదమును గాని పూరించుచుండవలెను అని అర్ధము.
అభ్యాస హేతోః పదసంని వేశా
ర్వాక్యార్థశూన్యైర్విరధీత వృత్తిమ్,
శ్లోకం పరావృత్తి పదైః పురాణం
యథాస్థితార్థం పరిపూరయేచ్చ.
21.
కవిత్వము (వృత్తరచన) అలవరుచుకొనుటకై ప్రారంభదశలో
వాక్యార్ధమేమియు లేకపోయినను. ఏవేవో పదములు కూర్చి వృత్తమును
పూచేయవలెను. అట్లే ప్రాచీన శ్లోక మేదైనా తీసికొని, అర్థము మారి
పోకుండగా, ఉన్న పదములకు బదులు వేరు పదములను ప్రయోగించి శ్లోక
మును పూర్తిచేయవలెను.
తత్ర వాక్యార్థశూన్యం యథా——
ఆనన్దసన్దోహపదార విన్దకు నేన్దుకద్దోదితబిన్దుబృన్దమ్
ఇన్దిన్ది రాన్గోలిత మన్ద మన్దనిష్యన్దనన్దన్మ కరన్దవన్ద్యమ్.
వీ. పై శ్లోకములో ఉపజాతివృత్తమునకు కావలసిన విధముగా పద
ములు కూర్చబడినవే కాని వాక్యార్ధ మేమియు లేదు. ప్రారంభదశలో ఈ
విధంగా నిరర్థక శ్లోకములు వ్రాయగా వ్రాయగా పార్థక శ్లోకములు వ్రాయు
అలవాటు ఏర్పడు నని భావము.
పరావృత్తి పదైర్యథా
-
వాగర్థావివ సంపృత్తా వాగర్థ ప్రతీపత
యే
జగతః పితరౌ వన్దే పార్వతీపరమేశ్వరా.
వాణ్యర్థావివ సంయుక్త వాఙ్యర్ధ ప్రతిపత్తయే
జగతో జనకా వన్డే శర్వాణీశశి శేఖరా.
(రఘు 1–1)
పదములనుమార్చి శ్లోకములను రచించుటఎట్లనగా - &quot;వాగర్థావివ&quot; మొ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kvhhz4cl6utbzdj1e99g7pkbeq7rr1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/175</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228659</id>
    <revision>
      <id>585059</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '152 కవికర్ణాభరణమ్ వి. ఇచట ప్రసిద్ధ మైన శ్లోకమును తీసికొని, దాని అర్థములో మాత్రము మార్పు లేకుండ, ఉన్న పదములకు బదులు వేరు పదములు ఉప యోగించి శ్లోకము రచింపబడినది. అథ తృతీయం --- యస్త...'</comment>
      <origin>585059</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2825" sha1="9x08ynbpacp9628bt24y2o4i45xzku1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;152
కవికర్ణాభరణమ్
వి. ఇచట ప్రసిద్ధ మైన శ్లోకమును తీసికొని, దాని అర్థములో
మాత్రము మార్పు లేకుండ, ఉన్న పదములకు బదులు వేరు పదములు ఉప
యోగించి శ్లోకము రచింపబడినది.
అథ తృతీయం ---
యస్తు ప్రకృత్యాశ్మసమాన ఏవ కట్టేన వా వ్యాకరణేన నష్టః
త ర్కీ…ణ దద్ధో౨ నలధూమినా వా వ్యవిద్ధకర్ణః సుకవిప్రబన్టైః :
న తస్య వక్తృత్వసముద్భవః స్యాచ్ఛికావి శేషైరపి
న గర్దభో గాయతి శిక్ష తో ఒపి
సందర్శితం పశ్యతి నార్క మన్ధః -
ఇంకా మూడవ తరగతికి చెందినవాడు.—
సుప్రయు కై
22
ఎవడు స్వభావము చేత బండరాయివంటి వాడో, లేదా, కష్టమైన
వ్యాకరణము చదివి చదివి చెడిపోయినాడో, లేదా నిప్పుతోటి పొగతోటి
నిండిన తర్కముచేత దహింపబడినాడో. లేదా సత్కవుల ప్రబంధములను
ఎన్నడును చెవిలో పడనీయలేదో, వానికి ఎన్ని శిక్షావిశేషములు చక్కగ
ప్రయోగించినను, వక్తృత్వము కలుగనే కలుగదు. ఎంతనేర్చినను గార్ధభము
గానము చేయజాలదు. గ్రుడ్డివానికి సూర్యుని చూపించినను చూడజాలడు.
వి. తర్కశాస్త్రములో &quot;పర్వతో వహ్నిమాన్ ధూమాత్&quot;
అనుమాన ప్రయోగములు ఉండును గాన “ఆనలధూమి నాత ర్కేణ&quot;
పరిహాస వచనము.
ఇతి శతసుకృతానాం ప్రాక్తనానాం విపాకే
భవతి శుభమతీనాం మస్త్ర సిద్ధం కవిత్వమ్.
తదనుపురుషయ త్నెర్థీను తామభ్యు దేతి
స్ఫురతి జడధియాం శ్రీ శారదాసాధ నేన.
వంటి
అని
24&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9x08ynbpacp9628bt24y2o4i45xzku1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/176</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228660</id>
    <revision>
      <id>585060</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ ఇతి వ్యాసదాసాపరాఖ్యక్షే మేన్ద్రకృతే కవికణాభరణే కవిత్వప్రాప్తి ః ప్రథమః సంధిః 153 ఈ విధముగ ప్రాచీనములైన (పూర్వజన్మకృతములైన) విస్తృత పుణ్యములు ఫలోన్ముఖములై...'</comment>
      <origin>585060</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3009" sha1="f46kzx1miycxleli41qomw9gmcs50ig" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
ఇతి వ్యాసదాసాపరాఖ్యక్షే మేన్ద్రకృతే కవికణాభరణే
కవిత్వప్రాప్తి ః ప్రథమః సంధిః
153
ఈ విధముగ ప్రాచీనములైన (పూర్వజన్మకృతములైన) విస్తృత
పుణ్యములు ఫలోన్ముఖములైనపుడు, శుభమైన మతికలవారికి మంత్ర
సిద్ధమైన కవిత్వము లభించును. అటుపిమ్మట బుద్ధిమంతులకు పురుష ప్రయ
త్నముచే కవిత్వము అభివృద్ధిచెందును. జడబుద్ధులకు శ్రీశారద సాధనముచే
స్ఫురించును.
వి మొదటి మూడుపాదములలో చెప్పినవారు అల్పప్రయత్నసాధ్యులు.
నాల్గవ పాదములో చెప్పినవారు కృచ్ఛసాధ్యులు.
కవికంఠాభరణవ్యాఖ్య యగు బాలానందినిలో
కవిత్వప్రాప్తి యను
ప్రథమసంధి సమాప్తము
ప్రాప్తగిరః క వేః శిక్షాకథనం నామ ద్వితీయః సంధిః
ఛాపజీవి పదకోపజీవీ పాదోపజీవీ సకలోపజీవీ
'వా
భవేదథ ప్రాప్త కవిత్వజీవీ స్వోన్మేషతో వా భువనోపజీవ్యః
ఛాయోపజీవి, పదకోపజీవి, పాదోపజీవి, సకలోపజీవి, అనీ కవులు
నాలుగు విధములుగా ఉందురు. కొంతకాలము తరువాత లభించిన స్వీయ
కవిత్వమునే ఆధారముగా గొనువాడుగా అయి, లేదా స్వీయప్రతిభావి శేషముచేత;
భువనోపజీప్యు డగును.
వీ. పూర్వకవుల కవిత్వచ్ఛాయలను స్వీకరించి కవిత్వము చెప్పువాడు.
ఛాయోపజీవి. పూర్వకవుల శ్లోకములలోని కొన్ని పదములు గ్రహించి కవి
త్వము చెప్పువాడు పదకోపజీవి. పాదములను గ్రహించువాడు పాదోపజీవి.
వదాలను అర్థచ్ఛాయను కూడ ప్రాచీన కవులనుండి గ్రహించినవాడు సకలోప&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f46kzx1miycxleli41qomw9gmcs50ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/177</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228661</id>
    <revision>
      <id>585061</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '154 కవికర్ణాభరణమ్ జీవి. ఇట్లు ప్రయత్నము చేయగా చేయగా కవితాశక్తి లభించినవాడు, లేదా ఛాయోపజీవిత్వాదులు లేకుండగనే స్వప్రతిభావిశేషముచే కవిత్వము చెప్ప గలిగినవాడు భువనోపజీవ్యు...'</comment>
      <origin>585061</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2844" sha1="3ud6cm405ioh34vd43jf06bd3s4d1wm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;154
కవికర్ణాభరణమ్
జీవి. ఇట్లు ప్రయత్నము చేయగా చేయగా కవితాశక్తి లభించినవాడు, లేదా
ఛాయోపజీవిత్వాదులు లేకుండగనే స్వప్రతిభావిశేషముచే కవిత్వము చెప్ప
గలిగినవాడు భువనోపజీవ్యు డగును. అనగా ప్రపంచములో కవిత్వము చెప్ప
దలచినవా రందరును ఈతనిపై ఆధారపడి యుందురు. ఇతరులపై ఆధార
పడి జీపించువాడు ఉపజీవి. ఇతరులు జీవించుటకు ఆధారమైనవాడు ఉప
జీవ్యురు.
-
ఛాయోపజీవీ యథా భట్టలల్లటస్య –
4. నవ్వాశ్రయస్థితిరియం తన కాలకూట
కేనో త్తరో త్తరవిశిష్టపదో పదిసా.
ప్రాగర్ల వస్య హృదయే వృషలక్ష్మణో ఒధ
కణేఒధునా వససి వాచి పునః ఖలానామ్.
యథా చ శ్రీమదుత్పలరాజు దేవస్య
5. మాత్సర్యతీవ్రతిమిరి వృతదృష్టయో యే
తే కస్య నామ న
ఇలా
మన్యే విముచ్య గలకన్దరమిన్దుమాలే
ర్యేషాం సదా వచసి వృతి కాలకూటః.
ఛాయోపజీవికి ఉదాహరణమును చూపుటకు భట్ట భల్లటుని శ్లోకము,
శ్రీమదుత్పలరాజదేవుని శ్లోకము ఎట్లనగా—
&quot;ఓ కాలకూటమా: ఉత్త రోత్తరము వైశిష్ట్యముతో కూడిన ఈ వివిధా
శ్రయములందు స్థితి నీకు ఎవరు ఉపదేశించినారు? మొదట సముద్రగర్భము
సమే, తరువాత శివుని కంఠమునందును నివసించి ఇపుడు దుర్మార్గుల వాక్కు
వందు నివసించుచున్నావు.&quot;
&quot;మాత్పర్యమనెడు తీవ్రమైన తిమిరముచే కప్పబడిన దృష్టి గల
దుక్మార్గులు ఎవరి మనస్సుకు బాధ కలిగించరు కాలకూటము శివుని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ud6cm405ioh34vd43jf06bd3s4d1wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/178</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228662</id>
    <revision>
      <id>585062</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికథాభరణమ్ 155 కంఠమును వదలిపెట్టి సర్వదా ఈ దుర్మార్గుల వాక్కులలోనే విహరించుచున్న దని నా అభిప్రాయము.&quot; వి. ఉత్పల రాజదేవుడు భట్టలల్లటుని శ్లోకములోని భావమును కొంత వరకు గ్రహిం...'</comment>
      <origin>585062</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2875" sha1="ek2lphi3n4o3ptkjrqlrhmlzkvr4giu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికథాభరణమ్
155
కంఠమును వదలిపెట్టి సర్వదా ఈ దుర్మార్గుల వాక్కులలోనే విహరించుచున్న
దని నా అభిప్రాయము.&quot;
వి. ఉత్పల రాజదేవుడు భట్టలల్లటుని శ్లోకములోని భావమును కొంత
వరకు గ్రహించినాడు గాన ఉతడు ఛాయోపజీవి.
పదకోపజీవీ యథా ముక్తాకణస్య—
6. యథా రన్ద్రం వ్యోమ్నశ్చల జలదధూమః స్థగయతి
స్ఫులిఙ్ఞానాం రూపం దధితి చ యథా కీటమణయః .
యథా విద్యుజ్జ్వాలోల్ల సని పరిపిజ్ఞాశ్చ కకుభ
స్తథా మన్యే లగ్న, పధిక తరుఖణ్ణి స్మరదవ..
యథా చైతదా తుశ్చక్రపాలస్య--
7. సరస్యామేతసాముదర బలి వీచీవిలు లితం
యథా లావణ్యామ్భో జఘన పులినోల్ల జనకరమ్.
393
యథా లక్ష్యశ్చాయం చలనయన మానవ్యతిక ..
_స్తథా మన్యే మగ్నః ప్రకటకుచకుమ్భః స్మరగజః•
పదకోపజీవికి ఉదాహరణమును చూపుటకు ముక్తాకణుని శ్లోకము,
ఆతని సోదరుడైన చక్రపాలుని శ్లోకము ఎట్లనగా —
&quot;కదలుచున్న మేఘములనే ధూమము ఆకాశరంధ్రమును కప్పివేయు
చున్నది. ఎఱ్ఱటి పురుగులు అగ్నికణముల రూపమును ధరించుచున్నవి. (అగ్ని
కణముల వలె నున్నవి). మెరపు లనెడు జ్వాలలు మెరియుటచే దిక్కులు
పచ్చగా కనబడుచున్నవి. ఇదంతయుచూడగా పాంథులనెడు వృక్షసముదాయము
నందు మన్మథు డనెడు దావాగ్ని రగుల్కొన్నదని తలచెదను.”
&quot;ఉదరమునందలి వళు లనెడు తరంగములచే కదల్చివేయబడిన
లావణ్య మనెడు జలము జఘన మనెడు పులినమును (ఇసుకతిన్నె) ముంచెత్తు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ek2lphi3n4o3ptkjrqlrhmlzkvr4giu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/179</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228663</id>
    <revision>
      <id>585063</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 కవికథావరణమ్ చున్నది. చంచలములైన నేత్రములనెడు మీనముల సంబంధము కానవచ్చు చున్నది. ఇదంతయు చూడగా ప్రకటమైన కుచకుంభములు గల స్మరగజము ఈ సరస్సులో (ఈ శరీరమున) మునిగిన దాని అనుకొనుచు...'</comment>
      <origin>585063</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3230" sha1="okyxd4ft5cq1qa3u1oycfhgyik6o1nu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;158
కవికథావరణమ్
చున్నది. చంచలములైన నేత్రములనెడు మీనముల సంబంధము కానవచ్చు
చున్నది. ఇదంతయు చూడగా ప్రకటమైన కుచకుంభములు గల స్మరగజము
ఈ సరస్సులో (ఈ శరీరమున) మునిగిన దాని అనుకొనుచున్నాను.&quot;
వి సంస్కృతములో 'యథాతథా' ప్రయోగము చాలా అంద
మైన ప్రయోగము. &quot;యథా ధూమః వ్యోమరంధ్రం స్థగయతి తథా స్మరదపః
పథికతరుఖండే లగ్నః ఇతి మన్యే&quot; ఇత్యాది ప్రయోగములలో ఇది &quot;ఎట్లు
జరిగెనో అది కూడ అట్లు జరిగెను&quot; అని మామూలుగా అర్థము చెప్పకూడదు.
“ఇది ఈ విధముగా ఉండుట చూడగా అది అట్లైనట్లు తోచుచున్నది&quot; అని
దీని అర్థము. ముక్తాకణుడు ఎట్లు 'యథా' 'కథా' ‘మన్యే' అను పదములను
ప్రయోగించి చక్కని కావ్యము రచించెనో అట్లే ఆతని సోదరుడు ఆ పదము
లను గ్రహించి మరి యొక కావ్యమును వ్రాయుటచే ఇతడు వదకోవజీవి.
పాదోపజీవీ యథాఒమరకస్య-
8. గస్తవ్యం యది నామ నిశ్చితమహో గన్తాసి కేయం త్వరా
ద్వి తాశ్యేవ దినాని తిష్ఠతు భవాన్ పశ్యామి యావన్ముఖమ్.
సంసారే ఘటికా
ప్రణాల విగలద్వారా సమే జీవితే
కో జానాతి పున స్వయా సహ నుమ స్యాద్వా న వా సంగమః.
X
9. హంహో! స్నిగ్ధ సఖీ!వి
వేక ! బహుభిః ప్రాప్తో ఒసి పుణ్యైర్మయా
గస్తన్యం కలిచిద్దినాని భవతా నాస్మత్స కాశాత్క్వచిత్.
త్వగ్సక్లేన కరోమి జన్మమరణోచ్ఛేదం గృహీతత్వరః
కో జానాకి వుశ స్వయా సహ మమ స్యాద్వా న నా సంగమః -
పాదోపజీవికి ఉదాహరణము చూపుటకు అమరుకుని శ్లోకము నా
(కేమేంద్రుని) శ్లోకము ఎట్లనగా.
వచ్చినది.
&quot;గస్తవ్యం&quot; ఇత్యాది శ్లోకము ఔచిత్య విచారచర్చలో 50వ శ్లోకముగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>okyxd4ft5cq1qa3u1oycfhgyik6o1nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/180</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228664</id>
    <revision>
      <id>585064</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణాభరణమ్ 157 &quot;హంహో&quot; ఇత్యాదిశ్లోకము —&quot; ఓప్రియమిత్రమాః వివేకమాః నేను ఎన్నో పుణ్యములు చేయుటచేత ఇన్నాళ్ళకు నాకు లభించినావు. కొన్ని నాళ్ళ పాటు, నీవు నా దగ్గరనుండి ఎచటికిని వెళ...'</comment>
      <origin>585064</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="9xkv56yy028628eyqp1k21ncub0td24" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణాభరణమ్
157
&quot;హంహో&quot; ఇత్యాదిశ్లోకము
—&quot; ఓప్రియమిత్రమాః వివేకమాః నేను
ఎన్నో పుణ్యములు చేయుటచేత ఇన్నాళ్ళకు నాకు లభించినావు. కొన్ని నాళ్ళ
పాటు, నీవు నా దగ్గరనుండి ఎచటికిని వెళ్ళిపోకుము. నీ సంగము చేత
తొందరగా జన్మమరణములను నశింప చేసికొందును. నీవు మరల నాకు
దొరికేదవో లేదో ఎవ డెరుగును ?”
వి. అమరుకుని శ్లోకములోని నాల్గవపాదమును క్షేమేంద్రుడు యథా
తథముగా గ్రహించినాడు గాన ఇతడు పాదోపజీవి.
సకలోపజీవీ యథార్యభట్టస్య
10. శబ్దార్లకు భిర్మలిస స్వభావాః
శ్రోత్రం ఖలా నిగడవత్ పరితస్తుదని.
శ్రవ్యైరలు ప్తపదబద్ధతయా తిమజ్జు
మజ్జారవత్ కు సుజనా జనయ న్తి మోదమ్,
యథా చ భట్టబాణస్య —
11. కటు క్వణన్తో వలదాయకాః ఖలా
స్తుద స్త్యలం బన్ధన శృఙ్ఞలా ఇవ.
మనస్తు సాధుధ్వనిభిః ఏదే పదే
హరన్తి సన్తో మణినూపురా ఇవ. (కాదం. 6.)
సకలోపజీవికి ఉదాహరణము చూపుటకు ఆర్యభట్టుని శ్లోకము. భట్ట
బాణుని శ్లోకము ఎట్లనగా—
“చెడ్డ స్వభావము గల దుర్మార్గులు కటువుగా నుండు శబ్దములతో
చెవులకు పీడ కలిగింతురు. సుజనులు లోపించని పదబంధముకల వగుటచే
శ్రవ్యములై న ' శబ్దములతో సుందరమైన ఆందెళ్ళ వలె ఆనందమును కలి
గింతురు.&quot;
వి. సంకెళ్ళు ఇనుప వగుటచే సహజముగా నల్లగా ఉండును. దుర్మా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9xkv56yy028628eyqp1k21ncub0td24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/181</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228665</id>
    <revision>
      <id>585065</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 కవికణ్ణాభరణమ్ ర్గుల స్వభావము చెడ్డదగుటచే వారు మలిన స్వభావులు. సుజనుల మాటలతో పదబంధములు చక్కగా ఉండును. అందుచే అవి లోపించని పదబంధములు గలవి. మంజీరములు కూడ ఎల్లప్పుడును పదమ...'</comment>
      <origin>585065</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="4u310lgotjmvyyr0mug9xntyl559tkd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;158
కవికణ్ణాభరణమ్
ర్గుల స్వభావము చెడ్డదగుటచే వారు మలిన స్వభావులు. సుజనుల మాటలతో
పదబంధములు చక్కగా ఉండును. అందుచే అవి లోపించని పదబంధములు
గలవి. మంజీరములు కూడ ఎల్లప్పుడును పదములకు బంధింపబడి యుండును&quot;.
“దుర్మార్గులు సంకెళ్ళ వలె తీవ్రముగా ధ్వనిచేయుచు, మలమును,
(చిత్త మాలిన్యము, ముటికి అని రెండర్థములు) కలిగించుచు ఎక్కువగా
పీడింతురు. నత్పురుషులు, మణినూపురముల వలె. ప్రతి మాటలోను, (ప్రతి
అడుగునందును) మంచి ధ్వనులచేత మనస్సును ఆకర్షింతురు.&quot;
వి. ఇచట బాణభట్టు పూర్వకవినుండి భావమును, చాలావరకు పదములను
గూడ సంగ్రహించి కావ్యము రచించినాడు గాన ఇతడు సకలోపజీవి.
12.
భువనోపజీవ్యో యథా భగవాన్ వ్యాసః. తిథా చోక్త్రమ్:—
ఇదం కవివరై ! సర్వైరాఖ్యానముపజీవ్య తే
ఉదయం పేప్సుభిర్భృత్యైరభిజాత ఇవేశ్వరః.
L
భువనోపజీవ్యు డగు కవికి ఉదాహరణము, వ్యాసభగవానుడు. అందు
చేతనే ఈ విధముగ చెప్పబడినది
“అభివృద్ధిని పొందగోరెడు భృత్యులు ఉత్తమనంశ సంజాతుడైన
సత్ప్రభువును సేంవీచినట్లు ఈ ఆఖ్యానమును (మహాభారతమును) కవివరు
అందరును సేవించి లాభము పొందుదురు.&quot;
ప్రాప్తగిరః క వేః శిక్షాస్తావదాహ
వ్రతం సారస్వతో యాగః పూర్వం విఘ్నేశపూజనమ్
వివేశశక్తి_రభ్యాసః సంధానం ప్రౌఢిరశ్రమః .
2.
ఇపు ఒక వాక్కును స్వాధీనము చేసికొనిన కవి చేయవలసిన పను
లను చెప్పుచున్నాడు.
&quot;వ్రతము, (పరస్వతీ ప్రసాదము నిమిత్తము చేయు) సారస్వత&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4u310lgotjmvyyr0mug9xntyl559tkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/182</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228666</id>
    <revision>
      <id>585066</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికథాభరణమ్ 159 యాగము, ముందుగా విఘ్నేశ్వర పూజనము, వివేకశక్తి (మంచి చెడుగుల జ్ఞానము) ఆఖ్యానము, కావ్యమును కూర్చుటకై ప్రయత్నము, ప్రౌఢత్వము (ఆత్మవిశ్వాసము) ఎక్కువ శ్రమ పడకుండుట.&quot;...'</comment>
      <origin>585066</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2778" sha1="5kidphd2kr1hj23qkdlk29qu48trmn2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికథాభరణమ్
159
యాగము, ముందుగా విఘ్నేశ్వర పూజనము, వివేకశక్తి (మంచి చెడుగుల
జ్ఞానము) ఆఖ్యానము, కావ్యమును కూర్చుటకై ప్రయత్నము, ప్రౌఢత్వము
(ఆత్మవిశ్వాసము) ఎక్కువ శ్రమ పడకుండుట.&quot; (1-8)
వృత్తపూరణముద్యోగః పాఠః పరకృతస్య చ
కావ్యాఙ్గవిద్యాధిగమః సమస్యాపరిపూరణమ్
3.
&quot;వృత్తమును పూరించుటకై ప్రయత్నము, పరుల కవితలను చదువు
చుండుట, కావ్యాంగము లైన విద్యలను సంపాదించుట, సమస్యా పూరణము&quot;
సహవాసః కవివరై ర్మహా కావ్యార్థచర్వణమ్
(8-12)
ఆర్యత్వం సుజనై కెత్రీ సౌమనస్యం సువేషతా. 4.
Pa
&quot;కవివరులతో కలిసిమెలిసి ఉండుట, మహాకావ్యముల అర్ధము
నాస్వాదించుట, ఆర్యత్వము (ఇతరులు దగ్గరకు చేరదగినవాడుగా ఉండుట),
సత్పురుషులతో స్నేహము, మంచి మనస్సు, మంచి వేషమును ధరించుట&quot;.
నాటకాభిరయ ప్రేగ్గా శృఙ్గ రాలిఙ్గతా మతిః
కవీనాం సంభవే దానం గీతేనా త్మాధివాసనమ్.
(13-18)
5.
&quot;నాటకాభినయమును చూచుట, శృంగారముతో కూడిన (సరసమైన)
బుద్ధి. వీలును అనుసరించి కవులకు ధనము నిచ్చుచుండుట, గీతముచే
ఆత్మకు అధివాసనము,&quot;
(19-22)
ఏ సుంగధద్రవ్యధూపాదులచే వస్త్రాదులకు సువాసన కలుగునట్లు
చేయుటకు అధివాసన మని పేరు. గీతాఖ్యానము ఆత్మకు ఒక విధమైన
అధివాసనము వంటిది.
లో శాచార పరిజ్ఞానం వివిక్తాఖ్యాయికారస
ఇతిహాసానుసరణం చారుచిత్రనిరీక్షణమ్.
6,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5kidphd2kr1hj23qkdlk29qu48trmn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/183</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228667</id>
    <revision>
      <id>585067</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 కవికణ్ణాభరణమ్ లోకాచారముల జ్ఞానము, పరిశుద్ధములైన (వివిక్త) ఆధ్యాయికల యందు ఆసక్తి. ఇతిహాసములను అనుసరించుట/పరిశీలించుట), సుందర మైన చిత్తరువులను చూచుట&quot;, శిల్పినాం కౌశల ప్రేక...'</comment>
      <origin>585067</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2917" sha1="lojhq3jfhw4powy88zz29m9fj69c1va" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;180
కవికణ్ణాభరణమ్
లోకాచారముల జ్ఞానము, పరిశుద్ధములైన (వివిక్త) ఆధ్యాయికల
యందు ఆసక్తి. ఇతిహాసములను అనుసరించుట/పరిశీలించుట), సుందర
మైన చిత్తరువులను చూచుట&quot;,
శిల్పినాం కౌశల ప్రేక్షా వీరి యుద్ధానలో కనమ్
శోక ప్రలాపశ్రవణం శ్మశానారణ్యదర్శనమ్.
(29-28)
7.
'ఆయా కళలలో ప్రవీణులైన శిల్పుల నేర్పును పరిశీలించుట, వీరుల
యుద్ధమును చూచుట, శోకముతో చేయు ప్రభావములను వినుట, శ్మశానము
లను అరణ్యములను చూచుట&quot;.
ప్రతినాం పర్యుపాసా చ నీడాయతన సేవసమ్
మధురస్నిగ్ధమళనం ధాతుసామ్యరుశోకతా.
(27-80)
8.
&quot;వ్రతములు నాచరించు వారిని సేవించుట, నీడములను ఆయతనము
లను సేవించుట మధురము రుచికరము అగు భోజనము, ధాతుసామ్యము ·
శోకము లేకుండుట&quot;
(31-35)
వి, నీడ మనగా పక్షుల గూడు, ఆయతనము అనగా దేవాలయమని
అర్థము చెప్పవచ్చును. నీడ సేవన మనగా పక్షులు ఎట్లు గూళ్ళు కట్టుకొనునో
పరిశీలించుట అయి ఉండవచ్చును. 'నీడాయతన' అను దానికే వేరేదైన
అర్థమున్నదేమో తెలియదు. ధాతుసామ్యమనగా శరీరములోని వివిధధాతువు
లకు ప్రకోపము లేకుండ ఆరోగ్యమును పరిరక్షించుకొనుట అని అర్థము.
నిశాశేషే ప్రబోధశ్చ ప్రతిభా స్మృతిరాదర
సుఖాసనం దివాశయ్యా శిశిరోష్ణ ప్రతిక్రియా.
9.
&quot;తెల్లవారుజామున మేల్కొనుట, ప్రతిభ, స్మరణశక్తి, ఆదరము,
సుఖ మైన ఆసనము, పగలు నిద్రించుట, చలికిని వేడికిని ప్రతిక్రియ చేసి
కొనుట,&quot;
(86-42)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lojhq3jfhw4powy88zz29m9fj69c1va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/184</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228668</id>
    <revision>
      <id>585068</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికర్ణాభరణమ్ ఆలోక, పత్ర లేఖ్యాదౌ గోష్ఠీ ప్రహసనజ్ఞతా ప్రేక్షా' ప్రాణిస్వభావానాం సముద్రాదిస్థితీక్షణమ్. 10. 161 పత్రలేఖనాదుల జ్ఞానము, గోష్ఠుల జ్ఞానము పరిహాసాలాపముల జ్ఞానము,...'</comment>
      <origin>585068</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3036" sha1="h2v50zznvbavntrwdkgbvbaoyds4wzk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికర్ణాభరణమ్
ఆలోక, పత్ర లేఖ్యాదౌ గోష్ఠీ ప్రహసనజ్ఞతా
ప్రేక్షా' ప్రాణిస్వభావానాం సముద్రాదిస్థితీక్షణమ్.
10.
161
పత్రలేఖనాదుల జ్ఞానము, గోష్ఠుల జ్ఞానము పరిహాసాలాపముల
జ్ఞానము, ప్రాణుల స్వభావములను పరిశీలించుట, సముద్రాదుల స్థితిని (స్వ
భావాదులను) చూచుచుండుట.
రవీన్దుల
రాకలనం సర్వర్డ్లు పరిభావన మీ
జనసంఘాభిగమనం దేశభాపోపజీవనమ్.
(48-47)-
11.
“సూర్య, చంద్ర-నక్షత్రముల పరిశీలనము, అన్ని ఋతువులను గమ
నించుట, జనసమూహముతో కలిసి తిరుగుట, దేశభాషల సాహాయ్యమును
తీసికొనుచుండుట.&quot;
ఆధానోద్ధరణ ప్రజ్ఞా కృతం) శోధనం ముహుః
అపరాధీన తా యజ్ఞ సభావిద్యాగృహస్థితి..
(48-51)-
12
“ఆధానమునందును ఉద్ధరణమునందును ప్రజ్ఞ, చేసిన దానిని వ్రాసిన
కావ్యమును) మాటిమాటికి శోధించుకొనుట, పరాధీనుడు కాకుండుట, యజ్ఞ
గృహ-సభాగృహ విద్యాగృహములందు స్థితి&quot;.
(52-57)-
వి. శ్లోకములోని ఒక స్థానములో తగిన పదమును ప్రయోగించుట
'ఆధానము' తాను ప్రయోగించిన పదము ఆ స్థానములో సరిగా లేదని తోచినచో
దానిని తీసివేయుట 'ఉద్ధరణము', అపరాధీనత అనగా భావస్వాతంత్ర్యము.
ఒకరి మెప్పుకై ఏవేవో భావాలు కవితావస్తువుగా తీసికొనకుండుట.
అతృష్ణ తా నిజోత్కర్షే పరోత్కర్ష విమర్శనమ్
ఆత్మఘాశ్రుతౌ లజ్జా పరశ్లాఘనుభాషణమ్.
18.
తనకు ఉత్కర్ష రావలె నని ఆశలేకుండుట. వరులకు కలిగిన ఉత్క
ర్షను పరిశీలించుట (వారి కవితలో అట్టి వైశిష్ట్యమునకు కారణ మేమి అని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h2v50zznvbavntrwdkgbvbaoyds4wzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/185</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228669</id>
    <revision>
      <id>585069</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 కవికతాభరణమ్ పరిశీలించుట) తన నెవరైనను ప్రశంసించునపుడు సిగ్గుపడుట, ఇతరులను ఎవరైన శ్లాఘించు నపుడు దానిని అనుసరించి మాటలాడుట సదా స్వకావ్యవ్యాఖ్యానం వైరమత్సర వర్జనమ్ పన్మ...'</comment>
      <origin>585069</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2963" sha1="5ric5rlmy8635qx2o2swww3psji55vr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;182
కవికతాభరణమ్
పరిశీలించుట) తన నెవరైనను ప్రశంసించునపుడు సిగ్గుపడుట, ఇతరులను
ఎవరైన శ్లాఘించు నపుడు దానిని అనుసరించి మాటలాడుట
సదా స్వకావ్యవ్యాఖ్యానం వైరమత్సర వర్జనమ్
పన్మేషజిగీషా చ వ్యుత్పత్యై సర్వశిష్యతా.
(58-61)-
14.
&quot; ఎల్లప్పుడును తన కావ్యములను వ్యాఖ్యానించుచుండుట, వైరమును
మాత్సర్యమును విడుచుట. పరులు ఆధిక్యమును జయించవలెననెడు అభిలాష
వ్యుత్పత్తి సంపాదించుకొనుటకై అందరికిని శిష్యుడుగా ఉండుట&quot;
పాఠ స్యావసర జ్ఞత్వం శ్రోతృచిత్తానువర్తనమ్
ఇడ్లి తాకార నేదిత్వముపా చేయనిబన్దనమ్.
(62-65)-
15.
&quot;కవితాపఠనము చేయు నప్పుడు సమయౌచిత్యమును గుర్తించుట,
శ్రోతల చిత్త మును అనువర్తించుట, ఇతరులు ముఖచేష్టాదులను బట్టి వారి
భావమును గ్రహింపగల్గి యుండుట, పరిగ్రహింపదగిన (సర్వామోదయోగ్య
మైన విషయమునే కావ్యములో కూర్చుట&quot;
ఉపదేశవి
శేపో క్తి రథీర్ఘ ర
రససం గతిః
స్వసూ క్త్ర ప్రే
ప్రేషణం ము పరసూక్తపరిగ్రహః.
(66-69)-
16.
విశిష్టమైన ఉపదేశమును చెప్పుట, అతిదీర్ఘము కాని రససంబంధము
(ఒకే రసమును ఆతిదీర్ఘముగ కూర్చకుండుట), తన కవిత్వమును నలు దికు
లకు పంపుట, పరుల కవిత్వమును స్వీకరించుట (పఠించుచుండుట)..
వైదగ్ధ్యం పటుతా భఙ్గర్నినక్షైకొ న్త నిర్వృతిః
ఆశాపాశపరిత్యాగః సంతోషః సత్త్వశీలతా.
(70-73)-
17.
&quot;నేర్పు, సమర్థత్వము, విచిత్రమైన పద్ధతి (భక్తి), ఎవ్వరి సాంగత్య&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ric5rlmy8635qx2o2swww3psji55vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/186</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228670</id>
    <revision>
      <id>585070</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 183 మును లేని ఏకాంత ప్రదేశమునందు ఆనందించుట, ఆశాపాశమును విడ నాడుట, సంతోషము, సాత్త్వికస్వభావము.&quot; అయాచకత్వము గ్రామ్యపదాలాపః కథాస్వపి (74-79)- కావ్యక్రియాసు నిర్బద్ధ...'</comment>
      <origin>585070</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="cuh8clkllaz1wyujs9wauy3fpleqlyk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
183
మును లేని ఏకాంత ప్రదేశమునందు ఆనందించుట, ఆశాపాశమును విడ
నాడుట, సంతోషము, సాత్త్వికస్వభావము.&quot;
అయాచకత్వము గ్రామ్యపదాలాపః కథాస్వపి
(74-79)-
కావ్యక్రియాసు నిర్బద్ధో విశ్రాన్తిశ్చాన్తిరాస్తరా. 18.
&quot;యాచించకుండుట, పరిహాసాలాపములలో గూడ గ్రామ్యపదములను
ప్రయోగించకుండుట, కావ్యరచనలయందు పట్టుదల, మధ్య మధ్య విశ్రాంతి
తీసికొనుట.&quot;
నూతనోత్పాదనే యత్నః సామ్యం సర్వసురస్తుతా
పరాక్షే
పసహిష్ణుత్వం గాంభీర్యం నిర్వికార తా.
(80-83)-
19.
&quot;నూతనకావ్యనిర్మాణమునందు ప్రయత్నము, అందరు దేవతలను
స్తుతించుటయందు పక్షపాతము లేకుండుట, ఇతరులు చేయు ఆక్షేపములను
సహించకలిగియుండుట, గాంభీర్యము, (మనస్సున) వికారము చెందకుండుట.
అవికతన తా2 దై న్యం
(84-88)-
నష్టయోజనమ్
పరాభిప్రాయకథనం పరసాదృశ్యభాషణమ్.
20.
&quot;తన గొప్పతనమును చెప్పుకొనకుండుట, దైన్యము లేకపోవుట, వరుల
కవితలలో నష్ట మైన భాగమును పూరించుట, వరుల అభిప్రాయమును చెప్పుట,
పరుల సాదృశ్యమును (ఒకరి కవితను పరిశీలించు నపుడు ఇతరుల కవితలతో
దానికి ఉన్న సామ్యమును గూర్చి) చెప్పుట.”
సప్రసాదపదన్యాసః ససంవాదార్థ సంగతిః
నిర్విరోధర సవ్య క్తి ర్యు క్తి ర్వ్యాసమాసయోః.
(89-88)-
21.
'ప్రసాదముతో కూడిన పదముల ప్రయోగము, సంవాదముతో కూడిన
అర్ధముయొక్క కూర్పు, విరోధము లేని రసమును కూర్చుట, వ్యానసమాసము
లను చేర్చుచుండుట.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cuh8clkllaz1wyujs9wauy3fpleqlyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/187</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228671</id>
    <revision>
      <id>585071</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 కవికత్థాభరణమ్ వి. సంవాద మనగా హృదయసంవాదము అనగా కహృదయమునకు నచ్చుట, ఇది నరిగనే ఉన్న దని నచ్చెడు విషయములను కూర్చుట నసంవాదార్థ సంగతి. పూర్వకవులు చెప్పిన విషయముతో పోలిక గల విష...'</comment>
      <origin>585071</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3181" sha1="4yd4igif9b3yom4jwk4kgghlpbnk24v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;184
కవికత్థాభరణమ్
వి. సంవాద మనగా హృదయసంవాదము అనగా కహృదయమునకు
నచ్చుట, ఇది నరిగనే ఉన్న దని నచ్చెడు విషయములను కూర్చుట నసంవాదార్థ
సంగతి. పూర్వకవులు చెప్పిన విషయముతో పోలిక గల విషయమును
కూర్చుట అని కూడ అర్థము చెప్పవచ్చును. ఒక విషయమును విస్తృతముగ
చెప్పుట వ్యాసము, సంక్షిప్తముగ చెప్పుట సమాసము (94-98)-
ప్రారబ్ధ కావ్యనిర్వాహః ప్రవాహశ్చతురో గిరామ్.
శిక్షాణాం శతమిత్యుక్తం యుక్తం ప్రాప్త గిరః క వే॥ 22.
ప్రారంభించిన కావ్యమును చివరివరకును కొనసాగించుట, చాతుర్య
ముతో కూడిన వాత్ప్రవాహము, ఈ విధముగ వాక్కు నువశము చేసికొవిన
కవికి నూరు శిక్షణములు చెప్పబడినవి.
ఇతి బహుతరళి
లక్షణక్షీణదో పే
ప్రభవతి గతని దే ప్రాతిభే సుప్రభాతే.
కవిరవిరవిలు ప్తవ్యా ప్తిభిః సూక్తపాదై
రయతి నవనవత్వం భావాభావస్వభావమ్.
(99-100)-
28.
ఇతి శ్రీవ్యాసదాసాపరాజ్యక్షే మేన్ద్రకృతే కవికఙ్ఞావరణే
ప్రా ప్తగిరః కవే శిక్షాకథన. నామ ద్వితీయః సంధిః.
ఈ విధముగా అధికమైన శిక్షలను లక్షించుట చేత (గుర్తించుటచేత)
క్షీణించిన దోషములు గల (ప్రభతపక్షమున - క్షీణించిన రాత్రి గల అని
అర్థము), తొలిగిపోయిన నిద్ర గల ప్రతిభారూపమైన (ప్రతిభకు సంబం
ధించిన సుప్రభాతము ఆవిర్భవించిన దగుచుండగా, కవిసూర్యుడు, అడ్డులేని
వ్యాప్తిగల కావ్యము లనెడు కిరణములచేత. భావము లనెడు పదార్థముల
స్వభావము నూత్ననూత్నముగ ఉండునట్లు చేయును.
వ్యాసదాసు డను నామాంతరము గల క్షేమేంద్రుడు రచించిన కవి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4yd4igif9b3yom4jwk4kgghlpbnk24v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/188</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228672</id>
    <revision>
      <id>585072</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'i కవికర్ణాభరణమ్ 165 కంఠాభరణమున వాక్కును వళము చేసికొనిన కవికి శిక్షణమును చెప్పుట. అను రెండవ నంధి సమాప్తము. చమత్కారకథనం నామ తృతీయః సంధి॥ అథ శిక్షితస్య కవేః సూక్తి, చమత్కారమాహ -...'</comment>
      <origin>585072</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2424" sha1="ttkp52ytm21xcgbu6je47kixt9oc06h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;i
కవికర్ణాభరణమ్
165
కంఠాభరణమున వాక్కును వళము చేసికొనిన కవికి శిక్షణమును చెప్పుట.
అను రెండవ నంధి సమాప్తము.
చమత్కారకథనం నామ తృతీయః సంధి॥
అథ శిక్షితస్య కవేః సూక్తి, చమత్కారమాహ -
సుక విరతిశయర్థీ వాశ్చమత్కారలోభా
దఖిసరతి మనోజ్ఞే వస్తుశబ్దార్ధసారే.
భ్రమర ఇవ వస్తే పుష్పకా నేవనాస్తే
నవకుసుమ వి శేషామోదమా
స్వాదలోలః
1
ఇపుడిక శిక్షితు డైన కవికి సూక్తి చమత్కారమును (కవిత్వములో
చమత్కార మెట్లు సంపాదింపవలెనో చెప్పుచున్నాడు.
వసంతమున పుష్పములచే మనోహర మైన వనమధ్యమున, ఆస్వాద
మునందు ఆసక్తి గల తుమ్మెద నూతనకుసుమములు ఆమోదవిశేషమును వలె,
సుకవి, అతిశయమును (వైశిష్ట్యమును) కోరుచున్నవాడై, వాక్కులోని
చమత్కారమునందు లోభమువలన మనోహర మైన విషయములు, శబ్దముల,
అర్థముల సముదాయమునందు (సముదాయమును సంపాదించుకొనుటకై)
తిరుగుచుండును (ప్రవర్తించును).
న హి చమత్కారవిరహితస్య కవేః కవిత్వం కావ్యస్య
వా కావ్యత్వమ్.
ఏకేన కేన చిదనర్ఘ మణిప్రభేణ
కావ్యం చమత్కృతిపదేన వినా సువర్ణమ్.
నిర్దోష లేశమపి రోహతీ కస్య చిత్తే
లావణ్యహీనమివ యౌవనమఙ్గనానామ్.
2.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ttkp52ytm21xcgbu6je47kixt9oc06h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/189</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228673</id>
    <revision>
      <id>585073</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 కవికర్ణాభరణమ్ చమత్కారము లేని కవి కవి కాడు; కావ్యము కావ్యము కాదు. &quot;మంచి వర్ణములు కలదై నను దోషలేశము కూడ లేనిదై నను కావ్యము అమూల్య మైన మాణిక్యమువంటి కాంతి గల ఒక చమత్కార జనక మ...'</comment>
      <origin>585073</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="lai1xtu6pxvufaknd4lwqlsl3qd9iq0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
కవికర్ణాభరణమ్
చమత్కారము లేని కవి కవి కాడు; కావ్యము కావ్యము కాదు.
&quot;మంచి వర్ణములు కలదై నను దోషలేశము కూడ లేనిదై నను కావ్యము
అమూల్య మైన మాణిక్యమువంటి కాంతి గల ఒక చమత్కార జనక మగు
పదము లేకున్నచో, లావణ్యవిహీన మైన స్త్రీల యౌవనము వలె ఎవని
చిత్తమునందు ప్రవేశించును (ఆనందకర మగును :)&quot;.
వి. &quot;పరిశుద్ధ మైన బంగారము కూడ అమూల మైన మణుల కాంతి
గల చమత్కారజనక మగు పదకము లేనిచో మనోహరము కాజాలనట్లు&quot;
అను అర్థము కూడ విశేషణ బలముచే తెలియవచ్చుచున్నది.
చమత్కారవిరహో యథా మాలవరుద్రస్య
వేల్లత్పల్లవ సంమిలల్లత లసత్పుష్ప స్ఫటత్కుడ్మల
స్ఫూర్జద్దుచ్ఛభర క్వణన్మధుకర క్రీడా వినోచాకర.
రక్తాశోక సభే దయాం కురు హర ప్రారబ్ధమాడమ్బరం
ప్రాణాఃకణ్ణము పాగతా, ప్రియతమో దూరే
త్వమేవ విధః. 18.
చమత్కారము లేకుండుటకు ఉదాహరణముగ మాలవరుద్రుని శ్లోక
“బయలుదేరుతున్న చిగుళ్ళు గల కలియుచున్న లతలు గల. ప్రకాశించు
చున్న పుష్పములు గల వికసించుచున్న మొగ్గలు గల విజృంభించుచున్న
గుత్తుల భారము గల ధ్వని చేయుచున్న తుమ్మెదల క్రీడావినోదమునకు స్థాన
మైన మిత్రుడవైన ఓ రక్తాశోకమా! దయ చూపము; ప్రారంభించిన
ఆడంబరమును ఉపసంహరించుము ప్రాణములు కంఠముదగ్గరికి చేరినవి;
ప్రియుడు దూరమువ నున్నాడు; నిన్ను చూడగా ఇట్లున్నావు.”
వి వర్ణనలో చమత్కార మేదియు లేదుగాద ఇది చమత్కారశూన్య
కవితకు ఉదాహరణము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lai1xtu6pxvufaknd4lwqlsl3qd9iq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/190</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228674</id>
    <revision>
      <id>585074</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవి కణాభరణమ్ చమత్కారో యథా యశోవర్మణః m 3 రక్త స్వం నవపల్ల పై రహమపి గ్లామ్యైః ప్రియాయా గుణై స్వామాయా న్తి శిలీసు ఖాః స్మరధనుర్ముక్తాః సఖీ మామపి, కాన్తా పాదతలాహతి స్తవమిదే తద్...'</comment>
      <origin>585074</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2904" sha1="t9ydug0slgfakfny7mezb8ep46byyhn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవి కణాభరణమ్
చమత్కారో యథా యశోవర్మణః
m
3
రక్త స్వం నవపల్ల పై రహమపి గ్లామ్యైః ప్రియాయా గుణై
స్వామాయా న్తి శిలీసు ఖాః స్మరధనుర్ముక్తాః సఖీ మామపి,
కాన్తా పాదతలాహతి స్తవమిదే తద్వన్మమాప్యావయోః
సర్వతుల
కేవలమహం ధాత్రా సశోకః
కృతః. 14.
చమత్కారమునకు ఉదాహరణముగ యశోవర్మ శ్లోక మెట్లనగా-
187
&quot;ఓ మిత్రమా ఆశోకమా | క్రొత్త చిగుళ్ళతో నీవు రక్తుడపు
(ఎఱ్ఱగానున్నావు); నేను శ్లాఘ్యములైన ప్రియురాలి గుణములచే రక్తుడను
(అనురాగము కలవాడును). శిలీముఖములు (తుమ్మెదలు) నిన్ను చేరు
చున్నవి: మన్మథుని ధనుస్సుచే విడువబడిన శిలీముఖములు (బాణములు)
నన్ను చేరుచున్నవి. కాస్త యొక్క పాదతలముచేత తన్నుట నీకు ఆనంద
కరము; నాకును అంతే. ఈ విధముగ మన ఇరువురికిని అన్నియు తుల్య
ముగనే ఉన్నవి. కాని ఒక్క భేద మేమనగా బ్రహ్మ (నిన్ను అశోకునిగా
చేసి) నన్ను మాత్రము సశోకునిగా (దుఃఖము కలవానినిగా) చేసినాడు &quot;
వి. ఉత్తమ (పద్మినీ జాతికి చెందిన స్త్రీ తన్నినచో అశోక
వృక్షము అకాలమునందు గూడ పుష్పించునని కవిసమయము. రెండవ
శ్లోకములోని చమత్కారము స్పష్ట సంవేద్యము.
-
దశవిధశ్చమత్కారః అవిచారితర మణీయః, విచార్యమాణ
రమణీయః, సమస్త సూ క్తవ్యాపీ. సూకైక దేశదృశ్యః శబ్దగ్రతః, అర్థ
గతః, శబ్దార్థగతః, అలం కారగ త, రసగతః, ప్రఖ్యాతవృత్తిగతశ్చ.
అవిచారితరమణీయో యథా మమ శశివం శే-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t9ydug0slgfakfny7mezb8ep46byyhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/191</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228675</id>
    <revision>
      <id>585075</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '168 కవికతాభరణమ్ శూరాః స్వస్తి సహస్రశః సుచరితైః పూర్ణం జగత్ పణ్ణి తె సంఖ్యా నాస్తి కలావతాం బహుత రై: శానైర్వనాన్తాః శ్రితాః. త్యక్తుం యః కీల ని త్తము త్తమమతిః శక్నోతి జీవాధికం...'</comment>
      <origin>585075</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3197" sha1="05jepwsio464zkez1l24nh3h1vnktoy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;168
కవికతాభరణమ్
శూరాః స్వస్తి సహస్రశః సుచరితైః పూర్ణం జగత్ పణ్ణి తె
సంఖ్యా నాస్తి కలావతాం బహుత రై: శానైర్వనాన్తాః శ్రితాః.
త్యక్తుం యః కీల ని త్తము త్తమమతిః శక్నోతి జీవాధికం
సోఒస్మిన్ భూమివిభూషణం శుభనిధిర్భవ్యో భవే దుర్లభః 15
అవిచారితరమణీయము, విచార్యమాణరమణీయము, సమస్త సూక్ష
వ్యాపి, సూక్తేకదేశదృశ్యము, శబ్ధగతము, అర్థగతము, శబ్దార్థగతము,
అలంకారగతము, రసగతము, ప్రఖ్యాత వృత్తిగతము అని చమత్కారము
పడి విధములు.
వి. అవిచారితరమణీయ మనగా బాగా పట్టి విచారణ చేయనంత
వరకు రమణీయముగా కన్పట్టునది; ఆపాత రమణీయము అని అర్థము.
అవిచారితరమణీయమునకు నా శశివంశమునుండి ఉదాహరణ మెట్లనగా
*వేలకొలది కూరు లున్నారు. మంచి చరిత్రగల పండితులతో జగత్తు
నిండి యున్నది. కలావంతులకు లెక్కయే లేదు. తపోవనము ఎందరో
శాంత స్వభావులచే ఆశ్రయింపబడినవి. ఉత్తమమైన బుద్ధి గల యెవడు
ప్రాణముకంపై అధికమైన ధనమును త్యజించగలడో, అట్టి, భూమికి అలం
కారభూతుడైన, శుభములకు విధియైన పూజ్యుడు ఈ సంసారములో దుర్ల
భుడు.&quot;
వి. మహాపంరంభంతో ప్రారంభించిన ఇంతటి పెద్ద శ్లోకములో
చెప్పి విషయ మేమనగా - ఈ భూలోకములోన త్యాగగుణము కలవారు
అరుదు అని మాత్రమే. అందుచే పైకి చూచుట కెంతయో రమణీయత్వ
మున్నట్లు కనబడినను, పట్టి పరిశీలింపగా అంత రమణీయత్వములేదని
భావము.
విచార్యమాణరమణీ యో యథా మమ పద్య కాదమ్బర్యామ్:-
అద్దే౬.నఙ్గజ్వరహుతవహశ్చశిషి. ధ్యానముద్రా
కణే జీవః కరకిసలయే దీర్ఘశాయీ కపోలః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>05jepwsio464zkez1l24nh3h1vnktoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/192</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228676</id>
    <revision>
      <id>585076</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవి కష్టాభరణమ్ అంటే వీణా కుచపరిసరే చన్దనం వాచి మౌనం ' 169 తస్యాః సర్వం స్థితమితి న తు త్వాం వినా క్వాపి చేతః. 16. విచార్యమాణ రమణీయమునకు (అనగా ఆలోచించినకొలది రమణీయ ముగ ఉండుదానికి...'</comment>
      <origin>585076</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="q92gs551fo066x0exeqdrfm296htnqv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవి కష్టాభరణమ్
అంటే వీణా కుచపరిసరే చన్దనం వాచి మౌనం
'
169
తస్యాః సర్వం స్థితమితి న తు త్వాం వినా క్వాపి చేతః. 16.
విచార్యమాణ రమణీయమునకు (అనగా ఆలోచించినకొలది రమణీయ
ముగ ఉండుదానికి) ఉదాహరణముగ నా పద్యకాదంబరిలో ఎట్లనగా—
&quot;ఆమె శరీరమున మన్మథాగ్ని, దృష్టియందు ధ్యానముద్ర, కంఠము
నందు జీవుడు (విరహముచే ప్రాణములు కంఠగతములైన వని అర్థము)
ఈ చిగురాకు వంటి చేతిలో దీర్ఘకాలము శయనించు కపోలము, భుజముపై
వీణ, కుచప్రాంతమున చందనము, వాక్కునందు మౌనము, ఈ విధముగ
ఆమెకు సంబంధించిన అన్నియు (అచ్చటచ్చట ఆ విధముగ ఆమె శరీరము
నందు) ఉన్నవి. చిత్తము మాత్రము నిన్ను విడిచి మరెచ్చటను లేదు&quot;.
సమ స్తసూ క్త వ్యాపీ యథా మను శశివం శే
మాధుర్యానుభ వేఒపి తే సువదనే తీగా: కటాక్షాః పఠం
పర్యనస్థితతారకా అపి నృణాం రాగానుబనోద్యతాః.
వొడ్డున్తి వివేకి నచ్చవల తాము త్సేక సంవాదినీ
మాశ్చర్యం శ్రవణా స్పృశన్తి చ పునర్మారం చ
కుర్వన్త్యమీ.
17
నీ కటాక్షములు మాధుర్యము యొక్క అనుభవ
మును ఇచ్చుచున్నను చాల తీక్షములుగా ఉన్నవి. (మాధుర్యకరములు తీక్ష
ముగా ఉండుట విరుద్ధము). ప్రాంతములం దున్న తారకలు (నల్ల గ్రుడ్లు, నక్ష
త్రములు అని రెండర్థములు) కలవైనను, పురుషులకు రాగానుబంధమును
(ఎరుపుతో సంబంధము, నిరంతరమైన అనురాగము అని రెండర్థములు)
కలిగించుటకు ఉద్యమించుచున్నవి. (సంధ్యాసమయమున ఆకాశాంతమునందు
నక్షత్రములు కనిపించగనే సంధ్యారాగము పోవలెను. అట్లు పోకుండుట విరు
ర్ధము). వివేకము కలవైనను (వివేక మనగా నేత్రపక్షమున తెలుపు లేదా
స్పష్టములుగా వికసించి యుండుట అని అర్థము, నిత్యానిత్యవివేకము. నద&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q92gs551fo066x0exeqdrfm296htnqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/193</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228677</id>
    <revision>
      <id>585077</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '170 కవికర్ణాభరణమ్ సద్వివేకము అని 'రెండవ అర్థము) గర్వముతో కలిసిన చాపల్యమును విడ చుట లేదు, (వివేకవంతులకు గర్వము, చాపల్యము ఉండుట విరుద్ధము). ఇవి కటాక్షములు) చెవులను స్పృశించుచున...'</comment>
      <origin>585077</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="i0fudkkcshcnhaoixw2nkpdfz8zq9b2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;170
కవికర్ణాభరణమ్
సద్వివేకము అని 'రెండవ అర్థము) గర్వముతో కలిసిన చాపల్యమును విడ
చుట లేదు, (వివేకవంతులకు గర్వము, చాపల్యము ఉండుట విరుద్ధము).
ఇవి కటాక్షములు) చెవులను స్పృశించుచున్నవి. (చెవివరకు వ్యాపించి
విశాలముగ ఉన్నవి. వ్రతపూజాదులు చేయు నపుడు పవిత్రత్వము కొరకై
చెవులు పట్టు కొనుచున్నవి, అని రెండర్థములు), ఐనను మారకరములై (మన్మ
థుని కలిగించునవి; మరణము కలిగించునవి అని రెండర్థములు) ఉన్నవి. ఇది
చాలా ఆశ్చర్యము.&quot;
వి. ఇచట చమత్కారము శ్లోకమునందు అంతటను ఉన్నదని భావము.
సూక్తి కదేశదృశ్యో యథా మమ పద్య కాదమ్బర్యామ్ :--
నిత్యార్చా హృదయస్థితస్య భవతః పద్మోత్పలై శ్చన్దనై
_స్వద్భక్తి స్వదనుస్మృతిశ్చ మనసి త్వన్నామ జపః,
సర్వత్రైవ ఘనానుబద్ధకలనా త్వద్భావనా సుభ్రువ
స్తస్యా జీవవిముక్తి రేవ దిన సైర్దేవ త్వదారాధనాత్.
చమత్కారము కావ్యములోని ఒక భాగములో ఉండుటకు ఉదాహర
ణము నా పద్యకాదంబరిలో ఎట్లనగా—
&quot;ఓ దేవాః హృదయములో నున్న నీకు, నిత్యము, పద్మోత్పలచంద
నములతో పూజ జరుగుతున్నది. (శీతలో పచారములకై పద్మాదులు పక్షమున
ఉంచబడుటచే అదియే ఆమె హృదయములో
నున్న ఆతనికి పూజ యని
అర్థము) మనస్సులో నీ భక్తియు, నీ స్మృతియు జరుగుచున్నవి. నీ నామ
మంత్రము జపింపబడుచున్నది. ఆమెకు అంతటను నీ భావనయే ఉండుటచే
అంతటను నీవేకనబడుచున్నావు. ఈ విధముగ నీ ఆరాధన చేయుచుండుటచే
ఆమెకు కొద్దిరోజులలో జీవవిముక్తి తప్పదు&quot; .
వి. జీవవిముక్తి అనగా జీవించి ఉండగనే ముక్తి (జీవన్ముక్తి) అని
అర్ధము. నిరంతరపర మేశ్వరారాధన జేయువానికి జీవన్ముక్తి లభించును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i0fudkkcshcnhaoixw2nkpdfz8zq9b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/194</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228678</id>
    <revision>
      <id>585078</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవీ కణ్ణాభరణమ్ అట్లే నీ విరహముతో బాధపడు చున్న ఆమె నిరంతరము నీ ఆరాధన చేయు చుండుటచే కొద్ది రోజులలో ఆమెకు జీవవిముక్తి తప్పదని భావము. కాని నాయికాపక్షమున జీవవిముక్తి అనగా ప్ర...'</comment>
      <origin>585078</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2922" sha1="4znr3k6cwfr8ijsmho5pjmex1kpkr3c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవీ కణ్ణాభరణమ్
అట్లే నీ విరహముతో బాధపడు చున్న ఆమె నిరంతరము నీ ఆరాధన చేయు
చుండుటచే కొద్ది రోజులలో ఆమెకు జీవవిముక్తి తప్పదని భావము. కాని
నాయికాపక్షమున జీవవిముక్తి అనగా ప్రాణాలు పోవుట అని యర్ధము. ఈ
విధముగ ఈ శ్లోకములోని చమత్కార మంతయు ఈ నాల్గవ పాదములో
నున్నది గాన ఇది సూక్షెకదేశదృశ్యచమత్కారమునకు ఉదాహరణము.
శబ్దగతో యథా మమ చిత్ర భారతే నాట
ఇతశ్చఞ్చచ్చూత చ్యుతమధుచయా వాస్తె చతురాః
సమీరాః సన్తో షం దిశి దిశి దిశన్తో మధులిహోమ్,
నిశాస్ర్తీ కాన్తా నాం స్మరసమర కేలి శ్రమములో
విజృమ్బస్తే జృమ్భాకలిత కమలామోద సుహృదః. 19
శబ్ద చమత్కారమునకు ఉదాహరణము నా చిత్రభారతమునందు
&quot;ఇటు వైపు కదలుచున్న చూతవృక్షములనుండి జారుచున్న మక
రందసముదాయము గలవాయువులు ప్రతి దిక్కునందును తుమ్మెదలకు ఆనం
ధమును కలిగించుచు వీచుచున్నవి తెల్లవారుజామున కాంతల రతికేళిశ్రమను
తొలంగిచుచు వికసించిన పద్మముల సువాసనలలో కూడినదై విజృంభించు
చున్నవి&quot; .
ఈ శ్లోకములోని చమత్కార మంతయు శబ్దాలంకారముల నాశ్రయించి
ఉన్నది గాన ఇది కట్టగతచమత్కారమునకు ఉదాహరణము.
అర్థగతో యథా మమ లావణ్యవత్యామ్
సదాసక్తం శైత్యం విమలజలధారాపరిచితం
ఘనోల్లాసః ్మభృత్పృథుకటక పాతీ వహతి యః.
విధత్తే శౌర్యశ్రీశ్రవణ నవనీలోత్పల రుచిః
స చిత్రం శత్రూణాం జ్వలదనల తాపం భవదసిః.
20.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4znr3k6cwfr8ijsmho5pjmex1kpkr3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/195</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228679</id>
    <revision>
      <id>585079</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '172 కవికణ్ణాభరణమ్ అర్థగతచమత్కారమున కుదాహరణము నా లావణ్యవతిలో ఎట్లనగా-- &quot;ఘనోల్లాసము (గొప్పప్రకాశము, మేఘము వంటి విజృంభణము అని రెండర్థములు) కలదియు, రాజుల గొప్పసేనాని వేళములపై ప...'</comment>
      <origin>585079</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3206" sha1="cr7tomhajiyiiqqz59tlpl86518am3z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;172
కవికణ్ణాభరణమ్
అర్థగతచమత్కారమున కుదాహరణము నా లావణ్యవతిలో ఎట్లనగా--
&quot;ఘనోల్లాసము (గొప్పప్రకాశము, మేఘము వంటి విజృంభణము
అని రెండర్థములు) కలదియు, రాజుల గొప్పసేనాని వేళములపై పడునదియు
(పర్వతముల విశాలములై న చరియలపై పడునదియు), శౌర్యలక్ష్మియొక్క
చెవులయందలి నల్లకలువల వంటి కాంతి కలదియు, అగు నీయొక్క ఏ
ఖడ్గము, నిర్మల మైన జలము వంటి ధారతో, పదునైన ప్రదేశముతో, పరి
చితమైన (స్వచ్ఛమైన జలధారతో పరిచితమైన) ఎల్లప్పుడును సంబంధించి
యున్న కైత్యమును (ఖడ్గపక్షమున “శితస్య భావః శైత్యం&quot; - తీక్షత్వమ
ఆనియు, జలము పక్షమున &quot;శీతస్య భావః శైత్యం” - చల్లదనము అనియ
అర్థములు) వహించుచున్నదో అట్టి నీ ఖడ్గము శత్రువులకు మండుచున్న అగి.
వలన కలుగు తాపము వంటి తాపమును కలిగించుచున్నది. చాల ఆశ్చర్యము
వి. ఇచట చమత్కారము అర్థములో నున్నది.
శబ్దార్థగతో యథా మమ పద్యకాదమ్బర్యామ్ —
కించిత్ కుశ్చత రామకార్ముకలతామైత్రీ విచితా భ్రువో
ర్నర్మోక్తి
! స్మిత కా న్తిభిః కుసుమితా ప్రాగల్భ్యగర్భా గిర
రాగోత్పఙ్గనివఙ్గభిః సరస తౌసంవాదిభిర్విభ్రమై
రాయుష్యం పరమం తయా రశీపతేః ప్రాప్తం మృగ్యా
వయః 21.
శబ్దార్ధములు రెండింటియందును ఉన్న చమత్కారమునకు ఉదాహర
ణము నా పద్యకాదంబరిలో ఎట్లనగా
&quot;మైత్రీవిచిత్రే భ్రువౌ&quot; అను పాతమున్నచో యుక్తముగా ఉండును.
*కనుబొమ్మలు కొంచెము పంచబడిన మన్మథుని ధనుర్లతతో మైత్రి
చేత సామ్యముచేత విచిత్ర మైనవి. పరిసోక్తి చిరునవ్వు కాంతులచేత&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cr7tomhajiyiiqqz59tlpl86518am3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/196</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228680</id>
    <revision>
      <id>585080</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 178 పుష్పించినది. వాక్కులు ప్రాగల్భ్యముతో నిండినవి. రాగము యొక్క సంబంధము అనెడు అంబులపొది గలవియు. నరసత్వముతో కూడినవియు అగు విలాసలతో, ఆ మృగాక్షి రతిపతికి దీర్ఘా...'</comment>
      <origin>585080</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="05v015m2glscrvunr0hvkkk55vxhf0u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
178
పుష్పించినది. వాక్కులు ప్రాగల్భ్యముతో నిండినవి. రాగము యొక్క
సంబంధము అనెడు అంబులపొది గలవియు. నరసత్వముతో కూడినవియు
అగు విలాసలతో, ఆ మృగాక్షి రతిపతికి దీర్ఘాయుర్దాయకరమగు ఉత్తమ మైన
వయస్సును (యౌవనమును) పొందినది.
వి. ఈ శ్లోకములో శబ్దార్థములు రెండింటియందును చమత్కా
మున్న దని అభిప్రాయము.
అలఙ్కారగతో యథా మమ లావణ్యవత్యామ్ :
22. స్తనౌ సభౌ తీక్ష్యం నయనయుగలం నిమ్నముదరం
భ్రువోర్వకా వృత్తి ర్విహితమునిమారో ఒధరమణిః
తథా సన్నే దైవాదియతి విషమే దుర్జనగణే
గుణీ మధ్యేహారః స్పృశతి తవ దోలాతరలతామ్.
ఎట్లనగా
అలంకారగత చమత్కారమునకు ఉదాహరణము నా లావణ్యవతిలో
&quot;సనములు సబ్ధములుగా ఉన్నవి. (' స్తబ్ధః' అనగా గట్టిగా బలిసి
యున్నది. మొండి పట్టు కలవాడు అని రెండర్థములు). నేత్రద్వయము తీక్ష
ముగా నున్నది. ఉదరము నిమ్నముగా (పల్లముగా, నీచముగా అని రెండు
అర్థములు) ఉన్నది. కనుబొమ్మల పద్ధతి వంకరగా నున్నది. మణి వంటి
అధరోష్ఠము ముసులను కూడా కొట్టునదిగా ఉన్నది. దైవవశముచే ఈ విధ
ముగా విషమ మైన దుర్జనసముదాయ మొకచోట చేరుటచే, మధ్యలోనున్న
గుణము గల (త్రాడు గల, మంచి గుణములు గల అని రెండర్థములు) నీ
హారము ఉయ్యాల వలె ఊగుచున్నది.&quot;
వి. ఇచట 'స' 'దీక్ష' 'నిన్ను' 'వక్ర' 'గుణి' మొదలగు శబ్ద
ములు క్లిష్టము లగుటచే ఈ శ్లోకములోని చనుత్కారము శ్లేషాలంకారములో
నున్నదని భావము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>05v015m2glscrvunr0hvkkk55vxhf0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/197</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228681</id>
    <revision>
      <id>585081</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 కవీకణ్ణాభరణమ్ రసగతో యథా మమ కనక జానక్యామ్ :— 23. అత్రార్యః ఖరదూషణ త్రిశిరసాం నాదానుబద్ధోద్యమే ఎ రుద్ధానే భువనం త్వయా చకితయా యోద్ధా నిరుద్ధః క్షణమ్ సన్నేహాః సరసాః సహాసరభసా...'</comment>
      <origin>585081</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3186" sha1="eym4zu2an67tlb9nwngz8xjc4ats88s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;174
కవీకణ్ణాభరణమ్
రసగతో యథా మమ కనక జానక్యామ్ :—
23. అత్రార్యః ఖరదూషణ త్రిశిరసాం నాదానుబద్ధోద్యమే
ఎ
రుద్ధానే భువనం త్వయా చకితయా యోద్ధా నిరుద్ధః క్షణమ్
సన్నేహాః సరసాః సహాసరభసాః సభూభ్రమాః సస్పృహాః
సోత్సాహా స్వయి తద్బలే చ నిద్ర దోలాయమానా దృశః,
రసగత మైన చమత్కారమునకు ఉదాహరణము నా &quot;కనకజానికి&quot; లో
&quot;ఖరదూషణ త్రిశిరస్సులు నిరంతరము చేయు ధ్వని భువనమునంతను
వ్యాపించి నపుడు వారితో యుద్ధము చేయ సమకట్టిన ఆర్యుని (మా అన్న
గాలైన శ్రీరాముని) భయపడిన నీవు ఇచ్చటనే క్షణకాలము పాటు (యుద్ధము
నకు పోకుండ) ఆపివేసితివి. అపుడాయన స్నేహముతో కూడినవియు, సరస
ములును, హాపవేగముతో కూడినవియు, కనుబొమ్మల కదలికలతో కూడి
నవియు, స్పృహతో కూడినవియు, ఉత్సాహభరితములును, ఇటు నటు కదలు
చున్నవియు అగు చూపులను, నీపైనను, ఆ సైన్యముపైనను, ప్రసరింప
చేపెను.&quot;
వి. సీతాదేవికి ఖరదూషణాదియుద్ధవృత్తాంతమును గుర్తు చేయుచు లక్ష్మ
ణుడు చెప్పిన మాటలివి. ఖరదూషణాదులతో యుద్ధము చేయుటకై రాము
దేకాకిగ వెళ్ళచున్న సమయమున సీతాదేవి ఆతనిని అడ్డుపెట్టగా సస్నేహ
ములు, సరసములు, సస్పృహములు ఆగు చూపులు ఆమెపై ప్రసరించినవి.
పహావరభవములు సథ్రూభ్రమములు, సోత్సాహములు అయిన చూపులు ఆ
రాక్షపసైన్యముపై ప్రసరించినవి. దోలాయమానము లైన చూపులు ఇరువురి
పైవను ప్రసరించినవి. ఈ విధముగ ఇచట శృంగార వీరరసములు సన్నివేశ
ముండుటచే ఇచట చమత్కారము రపగత మైనది.
ప్రఖ్యాతవృ౨(త్త)గతో యథా మమ శశివం శే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eym4zu2an67tlb9nwngz8xjc4ats88s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/198</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228682</id>
    <revision>
      <id>585082</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికర్ణాభరణమ్ 175 24. అగ్రం గచ్ఛత యచ్ఛత స్వపృతనాం వ్యుహక్షితిం రక్షత క్షోణిం పశ్యత నశ్యత ద్రుతతరం మామా స్థితిం ముఖ్చత. యత్నాత్ తిష్ఠత పృష్ఠత స్తనుభిదాముగ్రా గతిః పత్రీణ&quot; మిత...'</comment>
      <origin>585082</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2986" sha1="g8ltk6pdavq0a4wps5j8vxgp8di4dk0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికర్ణాభరణమ్
175
24. అగ్రం గచ్ఛత యచ్ఛత స్వపృతనాం వ్యుహక్షితిం రక్షత
క్షోణిం పశ్యత నశ్యత ద్రుతతరం మామా స్థితిం ముఖ్చత.
యత్నాత్ తిష్ఠత పృష్ఠత స్తనుభిదాముగ్రా గతిః పత్రీణ&quot;
మిత్యాసీజ్జన భజ్జనే రథపథే పార్ధస్య సృధ్వీ శ్రుతిః.
(*వృత్తి' కి బదులు 'వృత్త' అను పాఠమున్న బాగుండును)
ప్రసిద్ధ మైన వృత్తమునకు (కథకు) సంబంధించిన సౌచిత్యమునకు దాహిర
ణము నా &quot;శశివంశము&quot; నందు ఎట్లనగా-
&quot;అర్జునుని రథమార్గము జనులను నశింపచేయుచున్నపుడు -'ముందుడు
నడవండి; మీ సేనను అదుపులో ఉంచుకొనండి (యచ్ఛత): వ్యూహిభూమిని
రక్షించండి, భూమిని చూడండి; తొందరగా పారిపొండి: స్థితిని (ఉన్న
చోటును) విడవకండి విడవకండి; ప్రయత్నపూర్వరముగా వెనుక వైపున నిల
బడండి. శరీరమును ఛేదించు బాణముల తీరు చాల ఉగ్రముగా ఉన్నది&quot;
అని ఆత్యధికమైన కోలాహలము (కుతిః) జరిగినది.
వి. మహావీరుడైన అర్జునుని ప్రసిద్ధవృత్తాంతము వర్ణింపబడినది గాన
ఇచటి చమత్కారము వృత్తగత మైనది.
ఇత్యుక్త ఏష సవి శేషచమత్కృతీనాం
సారః ప్రకార పరభాగ విభావ్యమానః.
కర్పూర వేధ ఇవ వాఙ్మధుగన్దయుక్తే
శ్చేత్రాసవస్య సహకార రసాధివాసః,
ఇతి శ్రీవ్యాసదాసాపరాఖ్యక్షే మేన్ద్రకృతే కవికణ్ణా
భరణే చమత్కారకథనం నామ తృతీయః సంధిః॥
B.
ప్రకార పరభాగముచే, అనగా ఉత్కృష్టప్రకారముచే అనుభవింపబడు
సవిశేషములగు చమత్కారముల సారము ఈ విధముగ చెప్పబడినది,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g8ltk6pdavq0a4wps5j8vxgp8di4dk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/199</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228683</id>
    <revision>
      <id>585083</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 కవికర్ణాభరణమ్ ఈ చమత్కారం వాక్కు అనెడు మధువుకు గంధమును చేర్చుటకై చేసిన కర్పూరమిశ్రణము వంటిది. చైత్రమునందు తయారుచేయు మద్యమునకు తీయమామిడిపండ్ల రసముచే సంస్కారము వంటిది....'</comment>
      <origin>585083</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="81pxgcnydjtrv067x7t7zjvjin428k5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;178
కవికర్ణాభరణమ్
ఈ చమత్కారం వాక్కు అనెడు మధువుకు గంధమును చేర్చుటకై చేసిన
కర్పూరమిశ్రణము వంటిది. చైత్రమునందు తయారుచేయు మద్యమునకు
తీయమామిడిపండ్ల రసముచే సంస్కారము వంటిది.
కవికంఠాభరణములో చమత్కారకథన మసు తృతీయ
సంధి సమా పము
గుణదోషవిభాగో నామ చతుర్థః సంధిః-
అథ గుణదోషవిభాగః —
కావై ్యక పాత్రవిలసద్గుణదోషదుద్ధ
పాథఃసమూహపృథ గుద్ధరణే విదగ్ధం.
జాన న్తి కర్తుమభియు క్తతయా విభాగం
చన్ద్రవదాతమతయః కవిరాజహంసాః.
1.
తత్ర శబ్దవై మల్యమర్థవైమల్యం రసవైమల్యమితి త్రయః
కావ్యగుణాః శబ్ద కాలుష్యమర్థ కాలుష్యం రసకాలుష్యమితి కావ్య
దోషాః, సగుణం, నిర్గుణం, సదోషం, నిర్దోషం, సగుణదోషం చ
కావ్యమ్.
గుణదోషవిభాగము ప్రారంభించబడుచున్నది. “చంద్రుడు వలె నిర్మల
మైన బుద్ధి కలవారును, కావ్య మనెడు ఒక పాత్రలో ఉన్న గుణదోషము
లనెడు పాలను నీళ్ళను వేరు చేయుటయందు నేర్పు గలవారును అగు కవు
ల రెడు రాజహంసలు ప్రయత్నపంపన్నులగుటచే గుణదోషముల) విభాగ
మును చక్కగ చేయుటకు సమర్థులు.&quot;
శబ్దవైమల్యము, (శబ్దములు నిర్మలముగా నిర్దుష్టముగా ఉండుట), అర్థ
వైమల్యము, రనవై మల్యము అని కావ్యగుణములు మూడు. శబ్దకాలుష్యము;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>81pxgcnydjtrv067x7t7zjvjin428k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/200</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228684</id>
    <revision>
      <id>585084</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 177 'అర్థకాలుష్యము, రసకాలుష్యము అనునవి కావ్యదోషములు. నగుణము, నిర్గుణము: సదోషము నిర్దోషము, నగుణదోషము (గుణదోషములు రెండును : ఉన్నది) అని కావ్యము ఐదు విధములు. 25. శబ్ద...'</comment>
      <origin>585084</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="omu3b9opl4fqhwcbbem1jb0aig2iilr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
177
'అర్థకాలుష్యము, రసకాలుష్యము అనునవి కావ్యదోషములు. నగుణము,
నిర్గుణము: సదోషము నిర్దోషము, నగుణదోషము (గుణదోషములు రెండును
: ఉన్నది) అని కావ్యము ఐదు విధములు.
25.
శబ్దవేమల్యం యథా మను పద్య కాదమ్బ ర్యామ్
తత్కాలోపని తే వయస్యనిధనే హా పుణ్డరీ కేతి త-
న్మోహవ్యజ్జనమశ్మభజ్జన మలం జీవస్య సంతర్జనమ్,
కుబ్జవ్యాపి కపిజ్జు లేన కరణం నిస్పన్దమాక్రన్దితం
యేనాద్యాపి చ తై ః . స్మృతేన హరిణైః శష్పం పరిత్యజ్యతే.
శబ్దవైమల్యమునకు ఉదాహరణముగా నా పద్యకాదంబరిలోని శ్లోక
&quot;మిత్రుడు మరణించినవెంటనే కపింజలుడు 'హా పుండరీకా' అని
అనుచు తన మోహము స్పష్టముగ తెలియునట్లుగాను, రాళ్ళు కూడా బ్రద్దల
యేటట్లు (కరిగిపోవునట్లు) గాను, జీవునకే (తన ప్రాణాలకే) భయము
కలుగు నట్లుగాను, పొదరిండ్లలో ప్రతిధ్వనించునట్లు గాను ఎంత కరుణముగా
ఏడ్చె. ననగా ఈ నాడు కూడా ఆ ఏడ్పును స్మరించగనే లేళ్ళు గడ్డి తినుట
మాని వేయుచున్నవి. &quot;
-
వి. ఇచట ప్రయోగించిన శబ్దములన్నియు స్పష్టార్థములు, నిర్దుష్ట
ములు గాన ఇది శబ్దవైమల్యమునకు ఉదాహరణము.
అర్థవైమల్యం యథా మమ శశివం శే
26. స్నిగ్ధశ్యాతులశాద్వలే ఫలతరుచ్చాయా నిర్ణీతాత పే
చఞ్చద్వీచిచయోచ్చలత్క_లకలే ని సంగగగ్గోత.
అన్యోన్యాభిముఖోపవిష్టహరిణే స్వస్థైర్యది స్థీయతే
తత్' కా శ్రీః కిమకాణ్ణభఙ్గరసులై ర్మోహస్య దత్తో= ర్జాలి?•&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>omu3b9opl4fqhwcbbem1jb0aig2iilr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/201</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228685</id>
    <revision>
      <id>585085</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 కవికణాభరణమ్ అర్థవై మల్యమునకు ఉదాహరణము నా “శశివంశము”లో ఎట్లనగా- &quot;దట్ట మైన పచ్చని పచ్చిక బీడులు కలదియు, ఫలవృక్షముల నీడచే త్రాగివేయబడిన ఎండగలదియు, కదలుచున్న తరంగముల కలకలధ...'</comment>
      <origin>585085</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="83dfixy03pcxg8b307k0dbwq92f4zw8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;178
కవికణాభరణమ్
అర్థవై మల్యమునకు ఉదాహరణము నా “శశివంశము”లో ఎట్లనగా-
&quot;దట్ట మైన పచ్చని పచ్చిక బీడులు కలదియు, ఫలవృక్షముల నీడచే
త్రాగివేయబడిన ఎండగలదియు, కదలుచున్న తరంగముల కలకలధ్వనితో
కూడినదియు, ఎదురెదురుగా కూర్చొని ఉన్న లేళ్ళు కలదియు, దుష్టసంగము
లేవియు లేనిదియు అగు గంగాతటమున స్వస్థముగా కూర్చున్నవారికి ఇక
ఐశ్వర్య మనునది ఏమి హటాత్తుగా నశించు సుఖముల చేత ఏమి
ప్రయోజనముః మోహమునకు నీళ్ళు వదలినట్లే!&quot;
వి. ఇచట అత్యుత్తమ మైన అర్థముస్పష్టముగా ప్రతిపాదింపబడినవి.
గాన ఇది అర్థవై మల్యమునకు ఉదాహరణము.
రస వైమల్యం యథా మమ పద్యకాదర్భర్యామ్
27, అథోద్యయౌ బాలసుహృత్స్మరస్య
శ్యామాధవః శ్యామల లక్షఛద్ద్యా.
తారావధూ లోచనచుమ్బనేన
లీలావిలీనాజ్జున బిన్దురిన్దు a.
రసవై మల్యమున కుదాహరణమునా 'పద్యకాదంబరి'లో ఎట్లనగా-
&quot;ఇంతలో మన్మథుని బాల్యస్నేహితుడును, తార లనెడు నాయికలను
ముద్దుపెట్టుకొనుటచే అంటుకొనిన కాటుకకలవాడు వలె నల్లని మచ్చను
ధరించినవాడును అగు నిశావల్లభుడు (చంద్రుడు) పైకి వచ్చెను &quot;
వి. ఈ చంద్రోదయ వర్ణనము శృంగార రసభరితము గాన ఇది రస
వైమల్యమున కుదాహరణము .
28
శబ్దకాలుష్యం యథా భట్ట శ్రీ శివస్వామినః-
ఉత్భాత ప్రఖరా సుఖాసుఖసఖి ఖడ్గాసితా భేంగా
సృష్టిలఖలీకృతాఖలఖలా ఖే ఖేటకై ః థ్యాపి తా..
8&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>83dfixy03pcxg8b307k0dbwq92f4zw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/202</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228686</id>
    <revision>
      <id>585086</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవీ కష్ణా ధరణమ్. భేటాదుర్భనితుం నిఖర్వమనసాం మూర్ఖ్యం ముభారక్టటం నిఃసంఖ్యాన్యనిఖర్వసర్వమణిభూరాఖ్యాతు సంఖ్యాని వః. 179 ఈ శ్లోకంలో శబ్దాడంబరమే కాని సరి యైన అర్థమేదియు కనబడు...'</comment>
      <origin>585086</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2908" sha1="9gbf6vu7n9plki3seh933wen68dpyon" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవీ కష్ణా ధరణమ్.
భేటాదుర్భనితుం నిఖర్వమనసాం మూర్ఖ్యం ముభారక్టటం
నిఃసంఖ్యాన్యనిఖర్వసర్వమణిభూరాఖ్యాతు సంఖ్యాని వః.
179
ఈ శ్లోకంలో శబ్దాడంబరమే కాని సరి యైన అర్థమేదియు కనబడుట
లేదు. &quot;శ్లోకము వ్రాయుట పూర్తియైనది. ఇంక దీనిలో అర్థము పెట్టవలెను&quot;
అనే పద్ధతిలో వ్రాసిన శ్లోకము ఇది. అందుచే శబ్దకాలుష్యమునకు చక్కని
ఉదాహరణము :
అర్థకాలుష్యం యథా తస్యైవ
29. పిత్రాపి త్రాయతే యా న ఖలు ఖలధృతాజ్ఞానమా తాపమాత్రా
స్యోనస్యోగస్థి తేర్భూరనునయవినమద్దామపాశాప్యపాశా,
వర్షావర్షాంబుపాతాత్తృటితతృణవసత్య శ్రియా తాం శ్రియాతాం
సౌరీ సౌరీష్టయాగ్రే సరదిహ జనతాం సాశ్నువానాం
శ్నువానామ్.
ఈ శ్లోకము కూడా అస్పష్టార్థ మగుటచే ఇది అర్థ కాలుష్యమునకు
ఉదాహరణము.
రసకాలుష్యం యథా భట్టనారాయణస్య వేణీసంహారే భామ
మత్యా నకుల ప్రాణిస్వప్నదర్శనే పాణ్డవనకుల స్వైరసఙ్గ మేర్ష్యా సద్భా
వశ్చక్రవర్తి మహిష్యాః సామాన్య నీచవనితావత్.
రసకాలుష్యమునకు ఉదాహరణము ఎట్లనగా —
వేణీసంహారమునందు, భానుమతికి నకులము (ముంగిస) స్వప్న
ములో కనబడుటను వర్ణించునపుడు, చక్రవర్తికి పట్టపురాణియైన ఆమె విష
యమున, సామాన్య నీచ స్త్రీ విషయమునందు వలె. నకులు డనెడు పాండవువితో
స్వైర పంగము చేసిన దను ఈర్ష్య (దుర్యోధనునకు) కలిగిన దని వర్ణిం
చుటలో రసకాలుష్య మన్నది.
!&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9gbf6vu7n9plki3seh933wen68dpyon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/203</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228687</id>
    <revision>
      <id>585087</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 కవికణ్ణాభరణమ్ సగుణం యథా కాలిదాసస్య శ్వామాస్యఙ్గం చకితహరిణీ పేక్ష ణే దృష్టి పాతం గణచ్ఛాయాం శశిని శిఖనాం బర్హ భారేషు కేశాన్', ఉత్పశ్యామి ప్రతనుషు నదీవీచిషు భ్రూవిలాసాన్...'</comment>
      <origin>585087</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="8hgkabdkny7ng1irpkle8axj4qi3t5r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;180
కవికణ్ణాభరణమ్
సగుణం యథా కాలిదాసస్య
శ్వామాస్యఙ్గం చకితహరిణీ
పేక్ష ణే దృష్టి పాతం
గణచ్ఛాయాం శశిని శిఖనాం బర్హ భారేషు కేశాన్',
ఉత్పశ్యామి ప్రతనుషు నదీవీచిషు భ్రూవిలాసాన్ .
హ నైశస్థ క్వచిదపి న తే చణ్ణి సాదృశ్యమస్తి (మే. ఘ. 101)
సగుణమునకు ఉదాహరణము కాలిదాసుని శ్లోక మెట్లనగా
&quot;ప్రియంగులతలలో నీ శరీరమును, భయపడిన లేడిచూపులలో నీ
చూపును, చంద్రునిలో నీ చెక్కిలి అందమును, నెమలి పింఛములలో నీ..
కేశములను, చిన్న చిన్న నదీతరంగములలో నీ కనుబొమ్మల విలాసను చూడ
కలుగుచున్నాను. కాని, ఓ చండీ: నీ పోలిక లన్నియు ఒక చోట కాన
రాకున్నవి కదా! అయ్యో!”
వి ప్రియురాలి వియోగముతో బాధపడుచున్న యక్షుడు, ఆమెకు
మేఘుని ద్వారా కుళలవార్త పంపుసందర్భములోని శ్లోక మిది. ఈ శ్లోకములో
ప్రసాదము, సమత, మాధుర్యము, సుకుమారత మొదలైన గుణములు
ఉన్నవి గాన ఇది సగుణమునకు ఉదాహరణము.
నిర్గుణం యథా చన్ద్ర కన్య
81. స్తనౌ సుపీనౌ కఠినా ఠినౌ ఠినౌ
కటిర్విశాలా రభసా భసా భసా.
ముఖం చ చన్ద్ర ప్రతిమం తిమం తిమమ్
అహో సురూపా తరుణీ రుణీ రుణీ.
నిర్గుణమునకు ఉదాహణముగా చంద్రకుని శ్లోక మెట్లనగా—
&quot;సౌందర్యము విషయమున ముఖము చంద్రుని తిరస్కరించునది.
“మంథినిః సున్దరే” అవి అమరము, 'మంథిని ' అను నది ' మంథివి' శబ్దసప్త
మ్యేకవచనరూపము, ధర్మవరత్వవివక్షచేత దీనికి 'సుందరత్వమునందు' అని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8hgkabdkny7ng1irpkle8axj4qi3t5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/204</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228688</id>
    <revision>
      <id>585088</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 181 అర్థము. చెప్పబడినది. పీనములు, కఠినములు అయిన స్తనములు సమముగా వర్తులముగా ఉన్నవి. (ఠినౌ). హారాద్యలంకారములతో కూడినవి. (ఠినౌ). &quot;త! శూన్యే వర్తులే హారే సామ్యే చ పరికీ...'</comment>
      <origin>585088</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2834" sha1="kqmr5gm7euof5co37yg1jy2xwwzwn94" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
181
అర్థము. చెప్పబడినది. పీనములు, కఠినములు అయిన స్తనములు సమముగా
వర్తులముగా ఉన్నవి. (ఠినౌ). హారాద్యలంకారములతో కూడినవి. (ఠినౌ).
&quot;త! శూన్యే వర్తులే హారే సామ్యే చ పరికీర్తితః&quot; అని విశ్వనిఘంటువు.
విశాల మైన కటి ప్రదేశము, వేగముచేత ఆభనమును (ఇసుకఉన్నేను) ఆభ
సించుచున్నది (పరిహసించుచున్నది). ఈ విధముగ ఈ తరుణి ఏనుగయొక్క
(గమన) శోభను తిరస్కరించుచున్నది. &quot;కరికుంభే రుణే రుణః&quot; అను
శాశ్వతనిఘంటువు ననుసరించి, 'రుణ' అనగా (గజ) కుంభము, కుంభము
కలది 'రుణి' - గజము, దాని శోభ (ఈ) రుణీ, దానిని అడ్డు పెట్టునది
&quot;రుణీరుణీ'. ఎంత ఆశ్చర్యము. (ఈ శ్లోకము అల్లమరాజు సుబ్రహ్మణ్య
కవిగారు చాటుధారాచమత్కారసార మను గ్రంథములో చేసిన వ్యాఖ్య ననుస
రించి ఇచట, వ్యాఖ్యానింపబడినది).
వి. ఈ శ్లోకములో గుణము లేవియు లేవు గాన ఇది నిర్గుణమునకు
ఉదాహరణము.
సదోషం యథా భట్ట శ్రీశివస్వోమినః----
32. అద్యత్వావధి శిఙ్ఞ శి దృఢతాగూఢాని గుణేతరాం
ప్రౌఢిం దౌశయ సిద్ధి పిస్థో చ రుజం రూపాపరూఢాం తయా
మూఢం మూఢమమూఢయస్వ హృదయం వీఢ్వాద
మూఢ్వా తమః
సోఒవ్యూఢామితి చ ప్రభాపరివృథా వ్యూథా ద్రఢిమ్నే ఒస్తు
వ
సదోషమునకు ఉదాహరణముగా శ్రీ భట్టశివస్వామి శ్లోక మెట్లనగా--
ఈ శ్లోకములో అర్థస్ఫూర్తి లేకపోవుటయే పెద్ద దోషము.
సగుణదోషం యథా భట్టమయూరస్య.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kqmr5gm7euof5co37yg1jy2xwwzwn94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/205</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228689</id>
    <revision>
      <id>585089</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 కవికథాభరణమ్ 34. అస్తవ్యస్తత్వ కన్యో నిజరుచిరనిశానశ్వరః కరు మీశో విశ్వం వేశ్మేవ దీపః ప్రతిహతతిమిరం యః ప్రదేశస్థితో ఒపి. దిక్కాలా పేక్షయాసౌ త్రిభువనమటతస్తి గ్మభానోర్న వా...'</comment>
      <origin>585089</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3050" sha1="rgf4b7qo1sroa0eumjo2sdvz2nhk8r7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;182
కవికథాభరణమ్
34. అస్తవ్యస్తత్వ కన్యో నిజరుచిరనిశానశ్వరః కరు మీశో
విశ్వం వేశ్మేవ దీపః ప్రతిహతతిమిరం యః ప్రదేశస్థితో ఒపి.
దిక్కాలా పేక్షయాసౌ త్రిభువనమటతస్తి గ్మభానోర్న వాఖ్యాం
యాతః శాతక్రతవ్యాం దిశి దిశతు శివం శోచిషాముద్గమోపః,
(సూర్యశ 18)
గుణదోషములు రెండును కలదానికి ఉదాహరణముగా భట్టమయూరుని
శ్లోక మెట్లనగా --
&quot;ముల్లోకములందును సంచరించు సూర్యుని కాంత్యుద్గమము ఇపుడు
తూర్పు దిక్కున ఉన్నది. దిక్కును, కాలమును పట్టి ఇది నవము (క్రొత్తది)
అని చెప్పబడుచున్నది. ఈ కాంతిపుంజమున కెన్నడును అస్త వ్యస్తత్వ మును
నది ఉండదు సహజ మైన కాంతి కలది, అనగా పరాపేక్ష లేకుండగా
ప్రకాశించుచున్నది. ఎల్లప్పుడును (అనిశ) అనశ్వరముగా ఉండునది. ఒక
మూలనున్న దీపము ఇంటి నంతను ప్రకాశింప చేసినట్లు ఇది ఒక్క
ప్రదేశములో నున్నను ప్రపంచము నంతను ప్రకాశింపచేయును. అట్టి కాంత్యు
ద్గమము మిమ్ములను రక్షించుగాక.&quot;
వి. దీనిలో ప్రసాదగుణము లేకుండుట దోషము; సూర్యస్తుతి పర
మగుట ఉపమాలంకార ముండుట గుణము,
ఇతి గదితగుణార్థీ త్యక్త నిర్దిష్ట దోషః
కవిరుచిరపదస్థ శ్చక్రవర్తి త్వసిద్యై-
కిమపి కృతవి వేకః సాధుమధ్యాధమానాం
నృప ఇవ పరిరక్షేత్ సంకరం వర్ణ వృత్తే!.
2
ఇతి శ్రీవ్యాసదాసాపరాఖ్యక్షే మేస్ట్రకృతే కవికణాభరణే
గుణదోషవిభాగశ్చతుర్థః సంధిః.
ఈ విధముగా పైన చెప్పిన గుణములను సంపాదించుకొనగోరుచు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rgf4b7qo1sroa0eumjo2sdvz2nhk8r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/206</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228690</id>
    <revision>
      <id>585090</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 183 పైన చూపిన దోషములను పరిత్యజించుచు 'కవి' అనే మంచి స్థానమును పొందినవాడు, “కవిచక్రవర్తి &quot; &quot; కూడ కావలె నన్నచో, ఆతడు సామ-మధ్యమ- అధము కావ్యములు లేదా కవుల విషయమున సరియ...'</comment>
      <origin>585090</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2814" sha1="gu1v2utf7a45ojzsgsmrma1nwc9d3ge" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
183
పైన చూపిన దోషములను పరిత్యజించుచు 'కవి' అనే మంచి స్థానమును
పొందినవాడు, “కవిచక్రవర్తి &quot; &quot; కూడ కావలె నన్నచో, ఆతడు సామ-మధ్యమ-
అధము కావ్యములు లేదా కవుల విషయమున సరియైన వివేకమును సంపా
దించి వర్ణవృత్తికి సంకరము. లేని విధమున రాజు సంరక్షించి నట్లు (కవుల
తారతమ్యమును బాగుగా గుర్తించి) కావ్యరచనావృత్తిలో సాంకర్యము లేని
విధముగ చూచుకొనవలెను.
వ్యాసదాసు డను నామాంతరము గల క్షేమేంద్రుడు రచించిన కవికంకా
భరణములో గుణదోషవిభాగరూప మగు చతుర్ధసంది.
సమాప్తము
పరిచయప్రాప్తి ర్నామ పంచమః సంధిః
అథ పరిచయచారుత్వమాహ--
న హి పరిచయహీనః కేవలే కావ్యశ ప్టే.
కళ విరభినివిష్టః స్పష్టశబ్ద ప్రవిష్టః.
విబుధనదని పృష్టః క్లిష్టధీ ర్వేత్తి వక్తుం
న ఇప నగరాన రహ్వరే వ్యధృష్టః
-
-
1
* ' తత్ర తర్క - వ్యాకరణ-భరత చాణక్య వాత్స్యాయన_
భారత - రామాయణ - మోక్షోపాయాత్మజ్ఞాన ధాతువాదరత్న
పరీక్షా - వై ద్యక-జ్యోతిష - ధనుర్వేద - గజతురగపురుషలక్షణ
ద్యూ తేన్ద్రజాల-ప్రకీర్ణేషు పరిచయః కవిసామ్రాజ్యవ్యజ్ఞానః.
ఇపుడు (వివిధశాస్త్రాది) పరిచయమువలన తెలుగు చారుత్వమును
చెప్పుచున్నాడు.
&quot;వివిధ శాస్త్రాది పరిచయము లేకుండగనే కేవలము కావ్యరచనా రూప
మగు కష్టకార్యము చేయుటకు ఉపక్రమించిన కుకవి స్పష్టార్థము లగు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gu1v2utf7a45ojzsgsmrma1nwc9d3ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/207</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228691</id>
    <revision>
      <id>585091</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-184 కవికణ్ణాభరణమ్ సామాన్యవిషయములను మాత్రమే తెలిసికొనగలిగి ఉండును. అట్టివానిని. పండితసభలో ఎవరైన ప్రశ్నించినచో దారి తెన్నులు తెలియని మహానగరంలో క్రొత్త గా ప్రవేశించినవాడు...'</comment>
      <origin>585091</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="phw5y82dwu4xvjzsx4zn6xhnk8lnp30" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;-184
కవికణ్ణాభరణమ్
సామాన్యవిషయములను మాత్రమే తెలిసికొనగలిగి ఉండును. అట్టివానిని.
పండితసభలో ఎవరైన ప్రశ్నించినచో దారి తెన్నులు తెలియని మహానగరంలో
క్రొత్త గా ప్రవేశించినవాడు ఏమి చేయవలెనో తెలియక కొట్టుమిట్లాడినట్లు, ఏ
సమాధానము చెప్పజాలక కంగారుపడును.”
అందు-తర్కశాస్త్ర -వ్యాకరణశాస్త్ర - నాట్యశాస్త్ర - అర్థశాస్త్ర - కామశాస్త్ర -
భారత -రామాయణ. మోక్షోపాయ- ఆత్మజ్ఞాన-ధాతు (లోహాదులు) వాద-రత్న
పరీక్షా-వై ద్య-జ్యోతిష-ధనుర్వేద - గజలక్షణశాస్త్ర - అశ్వలక్షణశాస్త్ర - పురుష
లక్షణశాస్త్ర ద్యూత-ఇంద్రజాలవిద్యలందును, తదితరములైన సాధారణ
విద్యలందును పరిచయమున్నవాడు కవిసమ్రాట్టు అను బిరుదుకు అర్హుడు.
తర్కపరిచయో యథా మమ పద్య కాదమ్బ ర్యామ్
35. యత్ ప్రాప్యం న మనోర డైర వచసా స్వప్నేఒపి దృశ్యం
మన యత్
తత్రాపి స్మరవిప్రలబ్ధమనసాం లాభాభిమానగ్రహః.
మోహోత్ప్రేక్షితశుక్తి కారజతనవయేణ యూనాం
· భ్రమం
దత్తే తైమిరికది చన్ద్రసదృశం భే నూనమాశా. కృషిః,
తర్కశాస్త్ర పరిచయమున కుదాహరణముగా నా పద్యకాదంబరిలోని
శ్లోక మెట్లనగా
&quot;మన్మథునిచేత మోపగింపబడిన మనస్సుకలవారు మనోరథములచేత
గాని, మాటవరసకు గాని, పొంద శక్యము కాని వస్తువును కూడా- కోరు
చుందురు. స్వప్నములో కూడ చూడని వస్తువును సంపాదింపవలె నని పట్టు
దలతో ఉందురు. ఆశ ఆకాశములో వ్యవసాయము చేయుట వంటిది. అది
సాధారణముగా, యువకులకు, మోహముచే ఊహింబడిన శుక్తి కారజతము
(ముక్యపు చిప్పను చూచి రజతమనుకొనుట) వంటి, దృష్టిదోషము కలవానికి
కనబడే చంద్రద్వయము వంటి భ్రమను కలిగించును.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>phw5y82dwu4xvjzsx4zn6xhnk8lnp30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/208</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228692</id>
    <revision>
      <id>585092</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 185 వి, మోహముచేత శుక్తికపై రజతమును ఆరోపించుట, ద్విచంద్ర భ్రాంతి - ఇట్టి విషయము అన్నియు న్యాయశాస్త్రాదులలో ఉండునవి ఇచట వాటి ఉపయోగము కవికి ఉన్న న్యాయశాస్త్రజ్ఞ...'</comment>
      <origin>585092</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3015" sha1="gpspuv08vwh6eib5lpdzalj42bppaq1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
185
వి, మోహముచేత శుక్తికపై రజతమును ఆరోపించుట, ద్విచంద్ర
భ్రాంతి - ఇట్టి విషయము అన్నియు న్యాయశాస్త్రాదులలో ఉండునవి
ఇచట వాటి ఉపయోగము కవికి ఉన్న న్యాయశాస్త్రజ్ఞానమును సూచించు
చున్నది.
వ్యాకరణపరిచయో యథా భట్టముక్తి కలశస్య —
37. ద్విగురసి సద్వన్దేహం గృహే చ మే సతతమవ్యయీభా వః
తత్పురుష కర్మధారయ యేనాహం స్యాం బహువ్రీహిశి.
వ్యాకరణపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా భట్టముక్తి కలశుని శ్లోక
&quot;నేను ద్విగువును (రెండు ఎద్దులు కలవాడను) అయినను, ద్వంద్వ
ముతో కూడినవాడను, నా యింటిలో ఎల్లప్పుడును అవ్యయీభావము,. (ఖర్చు
కాకుండుట) ఉన్నది. అందువలన ఓపురుషుడా: (తత్ + పురుష) దేనిచే నేను
బహువ్రీహిని (చాలధాన్యము కలవాడను) అగుదునో అట్టి పనిని నిర్ణయించి
చెప్పుము.”
&quot;న మే నతతమవ్యయీభావః&quot; అను పాఠ మున్నచో బాగుండును.
&quot;నా యింటిలో ఖర్చు లేకపోవుట లేదు&quot; అని అర్థము. ఈ శ్లోకములోని
చమత్కార మంతయు 'ద్విగు' 'ద్వంద్వ' 'అవ్యయీభావ' 'తత్పురుష “కర్మ
ధారయ' 'బహువ్రీహి' పదములను ప్రయోగించుటలో ఉన్నది. ఇది కవికీ
ఉన్న వ్యాకరణ శాస్త్ర పరిచయమును సూచించుచున్నది.
భరతపరిచయో యథా భట్ట శ్రీ శివస్వామినః —
17. ఆతన్వత్సరసాం స్వరూపరచనామాసిన్ది బిన్దదయం
భావగ్రాహి శుభప్రవేశకగుణం గమ్భీర గర్భస్థితి.
ఉర్వృతి పుష్కరవ్యతికరం సంసారవిష్కంభకం
భిన్ధ్యద్వో భరతస్య భాషితమివ ధ్వాన్తం వయో యామునమ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gpspuv08vwh6eib5lpdzalj42bppaq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/209</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228693</id>
    <revision>
      <id>585093</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 కవికణ్ణాభరణమ్ భరత (నాట్యశాస్త్ర) పరిచయమునకు ఉదాహరణముగ భట్ట శ్రీ శివ స్వామి శ్లోక మెట్లనగా... &quot;యమునాజలము భరతుని భాషితము (శాస్త్రము) వలె సరసమైన రూపరచనను చేయుచున్నది. (రుచిగల...'</comment>
      <origin>585093</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3127" sha1="iwhlocfc0el81wzl4e4j8kr8j4mou7q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;186
కవికణ్ణాభరణమ్
భరత (నాట్యశాస్త్ర) పరిచయమునకు ఉదాహరణముగ భట్ట శ్రీ శివ
స్వామి శ్లోక మెట్లనగా...
&quot;యమునాజలము భరతుని భాషితము (శాస్త్రము) వలె సరసమైన
రూపరచనను చేయుచున్నది. (రుచిగల స్వరూపము అనియు నరస మైన రూప
కముల రచన యనియు రెండర్థములు). ఆనందమును కలిగించు బిందువుల
ఉదయము గలది. (జలబిందువులు, నాటకాదులలోని బిందువు అనియు రెండ
ర్థములు). మనోహర మైనది (నాట్యశాస్త్రపక్షమున భావములను గ్రహించు
నది). మంగళకరమైన ప్రవేశగుణము కలది. ఈ నదిలో ప్రవేశించినచో
పుణ్యము లభించు నవి అర్ధము. (నాట్యశాస్త్ర పక్షమున- అంద మైన “ప్రవే
శకము&quot; కలది). లోతైన మధ్యభాగము కలది. (గంభీరమైన గర్భసంధి
కలది). ఉన్నతమైన స్థితి కలది (వృత్తులు కలది). పుష్కరముల (పద్మ
ములు వాద్యవిశేషములు అని రెండు అర్థములు) సంబంధము కలది. సంసా
రమును తొలగించునది. (బాగుగా నడచు విష్కంభకము కలది). అట్టి జలము
మీ అంధకారమును తొలగించుగాక.”
ఇచట యమునానదీవర్ణనసందర్భమున, నాట్యశాస్త్రములో చెప్పిన
రూపరచన, బిందువు, భావము, ప్రవేశకము. గర్భము, పుష్కరము, విష్కం
భకము అనునవి కూర్చబడినవి గాన ఇది కవికి గల భరతశాస్త్ర ప్రవేశమును
సూచించుచున్నది.
చాణక్యపరిచయో యథా మమ పద్య కాదమ్బ ర్యామ్
38. స్వామి ప్రమాదేన మదేశ మనీ
కోపేన రాష్ట్రం వ్యసనేన కోషః,
ఛిద్రేణ దుర్గం విషమేణ సైన్యం
లో భేన మిత్రం క్షయమేతి రాజ్ఞామ్.
చాణక్యపరిచయమున కుదాహరణముగా నా పద్యకాదంబరిలోని శ్లోక
మెట్లనగా—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iwhlocfc0el81wzl4e4j8kr8j4mou7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/210</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228694</id>
    <revision>
      <id>585094</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికజ్ఞాభరణమ్ 187 &quot;రాజుల ప్రమాదముచేత ప్రభువు (తానే అనగా రాజు). మదముచేత మంత్రి, కోపముచేత రాష్ట్రము, దుర్వ్యసనము చేత ధనాగారము, చిన్న లోపముచేత దుర్గము, కష్టములు వచ్చుటచే సైన్యము,...'</comment>
      <origin>585094</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="bhb1grhjalgypyq4wk19783md5jl7gz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికజ్ఞాభరణమ్
187
&quot;రాజుల ప్రమాదముచేత ప్రభువు (తానే అనగా రాజు). మదముచేత
మంత్రి, కోపముచేత రాష్ట్రము, దుర్వ్యసనము చేత ధనాగారము, చిన్న
లోపముచేత దుర్గము, కష్టములు వచ్చుటచే సైన్యము, లోభముచేత మిత్రుడు
క్షయమును పొందును.”
ఈ శ్లోకములోని విషయములు అర్థశాస్త్రములో ప్రతిపాదింపబడినవి
గాన దీనివలన కవికి చాణుక్యుడు రచించిన అర్థశాస్త్రముతో పరిచయ మున్నట్లు
తెలియుచున్నది.
వాత్స్యాయనపరిచయో యథా భట్ట దామోదర గుప్తస్య
39. అధరే బిన్దుః కణ్ణణే మణిమాలా రుచయుగే శశప్లుతకమ్
తవ సూచయ న్తి సున్దరి కుసుమాయుధశాస్త్ర పండితం
రమణమ్.
(కుట్టనీ. 402)
పాత్స్యాయన కామశాస్త్ర పరిచయమునకు ఉదాహరణముగ చట్ట
దామోదరగుప్తుని శ్లోక మెట్లనగా -
&quot;ఓ సుందరీ నీ అధరమునం ప కనబడుడున్న బిందువు (ఒకవిధముగ
చేసిన దంతక్షతమునకు బిందు వని పేరు). కంఠమునందలి మణిమాల,
కుచయుగమునందలి శళపతము (“మణిమాల&quot; &quot;శశప్లుతము&quot; అనునవి ఒక
పద్ధతిలో చేసినసఖక్షతములకు పేర్లు) నీ రమణుడు కుసుమాయుధశాస్త్రములో
పండితుడని సూచించుచున్నవి.&quot;
భారతపరిచయో యథా మమ దేశోపదేశే (4-5)—
40. భగదత్త ప్రభావాభ్యా కర్ణశల్యోత్కటస్వనా
సేనేవ కురురాజస్య కుట్టనీ కిన్తు నిష్కృపా.
భారతపరిచయమునకు ఉదాహరణముగ నా దేశోపదేశములోని శ్లోక
మెట్లనగా—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bhb1grhjalgypyq4wk19783md5jl7gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/211</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228695</id>
    <revision>
      <id>585095</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 కవీ కజ్ఞాభ ర ణ మీ &quot;కుట్టని (తార్పుడుకత్తె) కురురాజసేనవలె, భగదత్త మైన ప్రభావముతో, నిండినది, (భగదత్తుడనేవాని ప్రభావముతోకూడినది). చెవికి శల్యమువలె ఉండు తీవ్రమైన ధ్వని గలది (కర...'</comment>
      <origin>585095</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3385" sha1="fobc20e9k7v0jy6zfe0nwsk9n97mddv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
కవీ కజ్ఞాభ ర ణ మీ
&quot;కుట్టని (తార్పుడుకత్తె) కురురాజసేనవలె, భగదత్త మైన ప్రభావముతో,
నిండినది, (భగదత్తుడనేవాని ప్రభావముతోకూడినది). చెవికి శల్యమువలె
ఉండు తీవ్రమైన ధ్వని గలది (కర్ణునియొక్కయు, శల్యుని యొక్క యు
తీవ్రమైన ధ్వనితో కూడినది). కాని జాలిలేవిది (కృపాచార్యుడులేనిది)&quot;.
రామాయణపరిచయో యథా భట్టవాచస్పతేః
41. జనస్థానే బ్రానం కనకమృగతృష్ణానితధియా
వచో వై దేహీతి ప్రతిపదముద శ్రు పలపితమ్.
కృతాలజ్కాభ ర్తుర్వదనపరిపాటీషు ఘటనా
మయ్యాప్తం రామత్వం కుశలవసుతా న త్వధిగతా.
ఇచట భగదత్త - కర్ణ శల్య-కృపనామనిర్దేశము కవికి గల భారతపరిచ
యమును సూచించుచున్నది.
రామాయణ పరిచయమునకు ఉదాహరణముగా భట్టవాచస్పతి శ్లోక
=
=
=
(సేవకునిపక్షమ: నఅర్ధము) కనక + మృగతృష్ణా + అస్ధితధియా =
బంగారమనే ఎండమావులచేత గ్రుడ్డిదిగా చేయబడిన బుద్ధితో, జనస్థానే
నగరములలో; భ్రాస్తం - తిరుగుట జరిగినది. దేహి + ఇతి = ఇమ్ము అని,
• ప్రతి పదం – ప్రతిపదమునందును, ఉదళ్లు బయల్వెడుచున్న కన్నీళ్ళు
'కలుగునట్లుగా, వచఃవాక్కు, ప్రలపితంపై = పలకబడినది. కాభర్తుః =
కు ప్రభువుయొక్క, వదనపరిపాటీషు - ముఖకవలికలయందు, అలం
అత్యధికముగా, ఘటనా— ఘటన (నేత్రములను ఉంచుట), కృతా చేయ
బడినది. మయా :-- నా చేత, రామత్వం రామత్వము, ఆప్తం = పొందబడి
వది. తు — కాని, కుశలవసుతా కుళలమైన ధనము కలిగియుండుట, నఅధి
గతా—పొందబడలేదు. (రాముని పక్షమున) కనకమృగ తృష్ణా + అంది
తధియా — బంగారులేడియందు ఆశచేత గ్రుడ్డిదిగా చేయబడిన ಬುದ್ಧಿ
చేత, జనస్థానే – జనస్థాన మనేడు అరణ్యమునందు, తిరుగుట జరిగినది.
=&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fobc20e9k7v0jy6zfe0nwsk9n97mddv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/212</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228696</id>
    <revision>
      <id>585096</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవీకణ్ణాభరణమ్ 189 ప్రతిపదం అడుగడుగునా కన్నీళ్ళు కార్చుచు. వైదేహి + ఇశివా హాః వైదేహీ అని వాక్కు పలకబడినది, లక్కా భర్తుః = రావణుని, వదనపరి పాటీ + ఇషు ఘటనా — ముఖపంక్తియందు బాణముల ఘ...'</comment>
      <origin>585096</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3079" sha1="aoeujnbq37v8h2olxosjp0ptn8g4rbc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవీకణ్ణాభరణమ్
189
ప్రతిపదం అడుగడుగునా కన్నీళ్ళు కార్చుచు. వైదేహి + ఇశివా హాః
వైదేహీ అని వాక్కు పలకబడినది, లక్కా భర్తుః = రావణుని, వదనపరి
పాటీ + ఇషు ఘటనా — ముఖపంక్తియందు బాణముల ఘటన, చేయబడినది.
పైన చెప్పినట్లుగా నాకును రామునకును అన్నీ సమముగనే ఉన్నవి.
గాని ఆయనకు ఉన్న &quot;కుశలవసుత&quot; మాత్రము నాకు లభింపలేదు అని సేవ
కుడు అనుచున్నాడు.
ఈ శ్లోకము కవికి గల రామాయణ పరిచయమును సూచించుచున్నది.
మోక్షోపాయపరిచయో యథా మను ముక్క
42. నిరాసక్గా ప్రీతిర్విషయనియమో
ముక్తా వల్యామ్—
నన్న తు బహిః
స్వభావే భావానాం క్షయయుజి విమర్శః ప్రతిదినమ్.
అయం సంక్షే పేణ క్షపితతమసామక్షయపదే
తపోదీక్షాగా క్షే పక్షపణనిర పేక్షః పరికరః
ఎట్లనగా..
య పరిచయమునకు ఉదాహరణముగా నా ముక్తావళిలో
“ఆసక్తి లేని ప్రేమ, విషయములను (భోగములను) బై ట నియమించు
కొనుట కాక లోపల నియమించుకొనుట; పదార్థము లన్నియు నశించెడి స్వభా
వముగలని తాను విషయమును ప్రతిదినము విమర్శించుట, ఇదియే అజ్ఞాన
మును తొలగించుకొన్నవారు మోక్షపదమును సంపాదించుకొనుటకై చేయ
వలసిన, తపోదీక్షాదుల శ్రమతో పని లేని, పరి:రము (ఉపాయాలంబనము) &quot;
ఆత్మజ్ఞానపరిచితిర్యథా మమ చిత్రభారతనాన్ని నాట కే——
43. పృథుశాస్త్రకథారమ్భరోమన్లైన వృభై వ కిమ్
అన్వేష్టవ్యం ప్రయత్నేన తత్త్వక్షైర్జ్యోతిరాన్త రమ్,
ఆత్మజ్ఞాన పరిచయమునకు ఉదాహరణముగా నా చిత్ర భారత మనే
నాటకములో ఎట్లనగా—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aoeujnbq37v8h2olxosjp0ptn8g4rbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/213</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228697</id>
    <revision>
      <id>585097</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 కవికణ్ణాభరణమ్ &quot;వ్యర్థ మైన పెద్ద పెద్ద శాస్త్రముల వాద మనే బొంతలను నమిలి నెమరువేయుటచేత ఏమి ప్రయోజనము: తత్త్వజ్ఞులు:, ప్రయత్నపూర్వకముగ లోపల నున్న జ్యోతిని అన్వేషించవలెను....'</comment>
      <origin>585097</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="qscor0ipm2aic09krrhrpuxxk1akyqv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;190
కవికణ్ణాభరణమ్
&quot;వ్యర్థ మైన పెద్ద పెద్ద శాస్త్రముల వాద మనే బొంతలను నమిలి
నెమరువేయుటచేత ఏమి ప్రయోజనము: తత్త్వజ్ఞులు:, ప్రయత్నపూర్వకముగ
లోపల నున్న జ్యోతిని అన్వేషించవలెను.
ధాతువాదపరిచయో యథా రాజ శేఖరస్య ----
44. నఖదలితహరిద్రా గ్రన్ధిగౌరే శరీరే
స్ఫురతి విరహజన్మా కో వ్యయం పాణుభావః.
బలపతి సతి యస్మిన్ సార్థమాపర్త్య హేమ్నా
రజతమివ మృగాఃక్ష్యః కల్పితాన్యఙ్గకాని.
ధాతువాదపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా రాజశేఖరుని శ్లోక మెట్ల
&quot;గోటితో గిల్లిన పసుపుదుంపకణుపు వలె పచ్చనైన ఆమె శరీరము
మీద, విరహము వలన కలిగిన తెలుపు వర్ణింపశక్యము కాని విధమున ప్రకా
శించుచున్నది. ఆ తెలుపు ఎక్కువ అయినపుడు, ఆమె అవయవములు బంగా
రముతో కలిపి కరిగించిన వెండితో నిర్మించినట్లున్నవి. (ధాతువాద మనగా
లోహములకు సంబంధించిన శాస్త్రము).
రత్నపరీక్షా
పరిచయో యథా భట్ట నల్లటస్య -
45. ద్రవీణమాపది భూషణముత్స వే
శరణమాత్మభయే విశి దీపశః.
బహువిధభ్యువ కారభరక్షమో
భవతి కోఒపి భవానివ సన్మణి. (భ. శ. 5)
రత్న పరీక్షాపరిచయమున కుదాహరణముగా భట్టభల్లటుని శ్లోక
&quot;నీవలెనే, ఉత్తమమైన మణి, ఆపత్సమయములో ధనముగాను, ఉత్స
వమునందు అలంకారముగాను, భయము కలిగినప్పుడు శరణముగాను, రాత్రి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qscor0ipm2aic09krrhrpuxxk1akyqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/214</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228698</id>
    <revision>
      <id>585098</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవిక జ్ఞాభరణమ్ 191 యందు దీపముగాను, అనేకవిధముల ఉపకారము చేయుటకు సమర్థ మగు చున్నది. (దీపకః అనగా మిత్రుని పక్షమున ప్రకాశింపచేయువాడు అని అర్థము) . a వైద్యకపరిచయో యథా మము పద్య కాదచ్...'</comment>
      <origin>585098</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="5obhmgvkcbgdwjdk44kgg0zhlqjroxg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవిక జ్ఞాభరణమ్
191
యందు దీపముగాను, అనేకవిధముల ఉపకారము చేయుటకు సమర్థ మగు
చున్నది. (దీపకః అనగా మిత్రుని పక్షమున ప్రకాశింపచేయువాడు అని అర్థము) .
a
వైద్యకపరిచయో యథా మము పద్య కాదచ్చు ర్యామ్--
అఙ్గం చన్దరపఙ్క పఙ్కజబిసచ్చేదా వలీనం ముహు
స్తాపః శాప ఇదైవ శోషణపటుః కమ్ప, సభీకమ్పనః
శ్వాసాః సంవృతతారహారరుచయ్య సంభిన్న చీనాంశుకా
జాతః ప్రాగతిదాహ వేదనముహారర్భుః స తస్యా జ్వరః.
వైద్యపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా నా పద్యకాదంబరిలోని శ్లోక
&quot;శరీరము మంచిగంధము క్రిందను తామరతూడులక్రిందను కప్పబడి
పోయినది. తాపము, శాపము వలె, ఎండించి వేయుచున్నది కంపము. సలీ
జనులకు కంపము కలిగించుచున్నది శ్వాసలు ముత్యాలహారములు కాంతులను
కప్పివేయుచు, పట్టుచీరను ఎక్కువగ కదల్చి వేయుచున్నవి. ఆమెకు ఆతి దాహ
మును కలిగించు జ్వరము కలిగినది.&quot;
వి. ఇచట జ్వరలక్షణములు వర్ణింపబడుటచే వైద్యశాస్త్ర పరిచయము
సూచిత మగుచున్నది.
జ్యోతిఃశాస్త్రపరిచయో యథా విద్యావ్య
47. ద్యామాలోకయతాం కలాః కలయతాం ఛాయాః సమాచిన్వతాం
క్లేశ, కేవలమఙ్గలీర్గణయతాం మౌహూర్తి కానామయమ్.
సా రజనీ తతేవ సుదినం పుణ్యః స ఏవ క్షణో
ధన్యా
య తాజ్ఞాతచరః ప్రియానయనయోః సీమానమేతి ప్రియః'
జ్యోతిఃశాస్త్రపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా విద్యానందుని శ్లోక
&quot;ఆకాశమువైపు చూచుచు, కలలు (సెకన్ వంటి అల్పకాలము) పరి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5obhmgvkcbgdwjdk44kgg0zhlqjroxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/215</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228699</id>
    <revision>
      <id>585099</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '192 కవికర్ణాభరణమ్ శీలించుచు, నీడలు కొలుచుచు, వ్రేళ్ళు లెక్క పెట్టుచు ఉన్న జ్యోతిష్కులు చేయునది ఇది అంతయు వ్యర్థమైన క్లేశము మాత్రమే. ప్రియుడు, ముందు తెలియకుండగ ఎపుడు ప్రియు...'</comment>
      <origin>585099</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3167" sha1="inqz5oiml7hqrw5ta36rtoelfn6zkew" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;192
కవికర్ణాభరణమ్
శీలించుచు, నీడలు కొలుచుచు, వ్రేళ్ళు లెక్క పెట్టుచు ఉన్న జ్యోతిష్కులు
చేయునది ఇది అంతయు వ్యర్థమైన క్లేశము మాత్రమే. ప్రియుడు, ముందు
తెలియకుండగ ఎపుడు ప్రియురాలి దృష్టిలో పడునో ఆ రాత్రియే ధన్య
మైనది; అదే సుదినము, ఆ క్షణమే పుణ్య మైన క్షణము&quot;.
ధనుర్వేదపరిచయో యథా మము కనకజానక్యామ్ —
48. ఆర్యమఘలాఘవవతీ సంధాన సంబంధినీ
స్థాణుస్థానక సౌష్ఠవప్రణయినీ చిత్ర క్రియాలఙ్క-ృతిః.
నిష్పన్దేన మయాతివిస్మయమయీ సత్యస్థితప్రత్యయా
సంహారే ఖరదూషణత్రిశిరసామే పైన దృష్టా స్థితిః .
ధనుర్వేదపరిచయమునకు ఉదాహరణముగ నా &quot;కనకజానికి&quot; లో
ఎట్లనగా....
&quot;ఆస్త్రములను ప్రయోగించుటలో మంచి లాఘవము కలదియు, శర
సంధానమునకు సంబంధించినదియు, స్థిరమైన నిలబడు రీతి యొక్క సౌష్ట
వముతో కూడినదియు, విచిత్రమైన క్రియయే అలంకారముగా కలదియు।
ఆశ్చర్యకర మైనదియు, నిజమైన విశ్వాసము కలదియు, అగు ఆర్యుని (అన్న
గారి) ఇట్టి స్థితినే నేను నిశ్చలుడనై, ఖరదూషణ త్రిశిరో సంహారసమయమున
చూచియుంటివి. &quot;
గజలక్షణపరిచయో యథా మమ కనకజానక్యామ్..
49. కర్ణాభ్యర్ణవికీర్ణ చామరమరుద్విస్తీ ర్ణనిఃశ్వాసవాన్
శబ్ధచ్ఛత్రవిరాజిరాజ్యవిభచ ద్వేషీ విలీనేక్షణః
స్మృత్వా రాఘవకుబ్జరః ప్రియతమా మే కాకినీం కొననే
సన్యక్తాం చిరముక్త భోగళవలః క్లేతోమ్మణా శుష్యతి.
గజలక్షణ పరిచయమున కుదాహరణముగా నా కనకజానకిలో ఎట్లనగా -
&quot;చెవి దగ్గర విసరబడుచున్న చామరముల వాయువుచేత అధికమైన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>inqz5oiml7hqrw5ta36rtoelfn6zkew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/216</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228700</id>
    <revision>
      <id>585100</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికత్థాభరణమ్ 193 నిట్టూర్పులు కలదియు (గజకర్ణాలుకారమునకు కూడ చామర మని పేరు). శంఖములతోటి,చక్రములతోటి, ప్రకాశించుచున్న రాజ్యవై భవమును ద్వేషించు చున్నదియు, మూయబడిన నేత్రములు...'</comment>
      <origin>585100</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2772" sha1="l2fzo7dqz5xa2cdmm6ir1effpq55q7n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికత్థాభరణమ్
193
నిట్టూర్పులు కలదియు (గజకర్ణాలుకారమునకు కూడ చామర మని పేరు).
శంఖములతోటి,చక్రములతోటి, ప్రకాశించుచున్న రాజ్యవై భవమును ద్వేషించు
చున్నదియు, మూయబడిన నేత్రములు గలదియు, అగు రాము డను
ఏనుగు. అడవిలో వంటరిగా విడుపబడిన ప్రియురాలిని స్మరించి, చిరకాలము
నుంచి భోగము లనెడు కవలములు విడిచి దుఃఖతావముచేత ఎండిపోవు
చున్నది.&quot;
క్రొత్త గా పట్టుపడిన ఏనుగ ఆడవిలోని తనప్రియురాలిని స్మరించుచు,
ఆహారము మాని, నిట్టూర్చుచు, తనపై ఉంచబడిన రాజచిహ్నాదులను ద్వేషిం
చుచు, శుష్కించు విధమున సీతను పరిత్యజించిన రాముడు కుష్కించు
చున్నాడు అని చెప్పుటలో గజస్వభావజ్ఞానము బాగుగ సూచిత మగుచున్నది.
కావ్యే-
తురగలక్షణపరిచయో యథా మమామృతతరంగనామ్ని
50. ఆవర్తశోభీ పృథుసత్త్వ రాశిః
ఫేనావదాత పవనోరు వేగః.
గమ్భిర ఘోషో2 ద్రివిమర్ద భేదా
దశ్వాకృతిం కర్తుమివోద్యతో ఒబి,
51. ఉచ్చైః శవ్రాః శక్రముపాజగామ
స విశ్వసామ్రాజ్యజయ ప్రదో ఒశ్వః•
జగ్రాహ హేలాఘనశఙ్ఞశబ్ద
ని వేదితా
శేషశుభం తమిన్ద్ర
(యుగ్మమ్)
తురగలక్షణపరిచయమునకు ఉదాహరణము నా అమృతతరంగ మను
కావ్యములో ఎట్లనగా-
“సుడులచేత ప్రకాశించుచున్నదియు, అధికమైన బలము యొక్క
రాశియు (సముద్రపక్షమున- పెద్దవైన జంతువుల రాశియు). నురుగు వలె&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l2fzo7dqz5xa2cdmm6ir1effpq55q7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/217</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228701</id>
    <revision>
      <id>585101</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 కవి కథాభరణమ్ (నురుగుచేత) తెల్లనిదియు, వాయువువంటి (వాయువుచేత) గొప్ప వేగము కలదియు, గంభీరమైన ధ్వని కలదియు, మందరపర్వతము రాపిడివలన కలిగిన భేదముచేత అశ్వాకారమును ధరించుటకై ప్రయ...'</comment>
      <origin>585101</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="qkfwo3mtd1css7c30bnvzajb9squxta" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;194
కవి కథాభరణమ్
(నురుగుచేత) తెల్లనిదియు, వాయువువంటి (వాయువుచేత) గొప్ప వేగము
కలదియు, గంభీరమైన ధ్వని కలదియు, మందరపర్వతము రాపిడివలన
కలిగిన భేదముచేత అశ్వాకారమును ధరించుటకై ప్రయత్నించుచున్న నము
ద్రమువలె ఉన్నదియు అగు ఉచైఃశ్రవ మనెడు. విశ్వసామ్రాజ్యమును
ఇచ్చెడు అశ్వము ఇంద్రుని దగ్గరకు వచ్చెను - ఆ ఇంద్రుడు, సకిలింపు అనెడు
గంభీర మైన శంఖధ్వనిచేత సూచించబడిన సమస్తమైన శుభములు గల దానిని
స్వీకరించెను.
'హేలా'కు బదులు &quot;హేషా&quot; అను పాత మున్నచో బాగుండును.
పురుషలక్షణపరిచయో యథా కాలిదాసస్య--
52. వ్యూడోరస్కో వృష స్కన్దః సాల ప్రాంశుర్మహాభుజః .
ఆత్మకర్మక్షమం దేహం తో ధర్మ ఇవాశ్రితః
పురుషలక్షణపరిచయమునకు
(రఘు. 1. 18.)
ఉదాహరణముగా
కాలిదాపుల్లోక
“విశాలమైన వక్షఃస్థలముకలవాడును, ఎద్దు మూపురము వంటి మూపు
రము కలవాడును, సాలవృక్షము వలె ఉన్నత మైనవాడును, గొప్ప భుజ
ములు కలవాడును అగు ఆ దిలీపుడు, తాను చేయదగిన కర్మకు తగిన దేహ
మును ఆశ్రయించిన క్షేత్రధర్మము వలె ఉండెను&quot;.
ద్యూతపరిచయో యథా చన్ద్రశస్య--
58. యత్రానేకే క్వచిదపి గృహే తత్ర తిష్ఠత్యధైకో
యత్రా ప్యేకస్త దను బహవస్తత్రనై క్కోపి చాస్తే..
ఇత్థం నేయౌ రజనిదివసౌ తోరియన్ ద్వావివా
కాలః కాల్యా సహ బహుకలః క్రీడతి ప్రాణిసారైః.
ద్యూతపరిచయమున కుదాహరణముగా చంద్రకుని శ్లోక మెట్లనగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qkfwo3mtd1css7c30bnvzajb9squxta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/218</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228702</id>
    <revision>
      <id>585102</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 195 &quot;ఒక సమయమున చాలామంది ఉన్న ఇంటిలో (గదిలో) కొంత కాలమైన తరువాత ఒక్కడే ఉండును. ఒక్కడే ఉన్న ఇంటిలో చాలామంది వచ్చి చేరుదురు. చివరికి ఒక్కరూ ఉండరు. ఈ విధముగా, అనేకకళల...'</comment>
      <origin>585102</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3098" sha1="2r6e6aq57x9loaohw0zaqg8oxai0ys5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
195
&quot;ఒక సమయమున చాలామంది ఉన్న ఇంటిలో (గదిలో) కొంత
కాలమైన తరువాత ఒక్కడే ఉండును. ఒక్కడే ఉన్న ఇంటిలో చాలామంది
వచ్చి చేరుదురు. చివరికి ఒక్కరూ ఉండరు. ఈ విధముగా, అనేకకళలు
గల కాలుడు. కాలితో కలిసి, ఆడించదగిన రాత్రింబగళ్ళను రెండు పాచిక
లను వలె ఆడించుచు, ప్రాణు లనెడు పావులతో ఆడుకొనుచున్నాడు&quot;.
54.
ఇంద్రజాలచరిచయో యథా శ్రీహర్షస్య –
ఏష బ్రహ్మ సరోజే రజనికరకలా శేఖరః శంకరోజయం
దోర్భిదైత్యాస కోఒసౌ సధనురరిగదా చక్రచిహ్నైశ్చతుర్భిః
ఏసోఒ ప్యై రావణస్థ శ్రీ దళపతిరమీ దేవి దేవాస్త థాన్యే
నృత్యన్తో వ్యోమ్ని చై తాళ్చలచరణరణన్నూవురా దివ్యనార్యః
(రత్నా 4.11)
ఇంద్రజాల పరిచయమునకు ఉదాహరణముగా శ్రీహర్షుని శ్లోక
“ఇదిగో, పద్మములో ఇతడు బ్రహ్మ. చంద్రకళ శిరోభూషణంగా
ధరించిన శంకరుడు ఇడిగో. ధనస్సు, ఖడ్గము, గద, చక్రము అను
చిహ్నములు గల నాలుగు హస్తములతో దైత్యాంతకు డైన శ్రీమహావిష్ణు
విడిగా. ఐరావణము మీద ఉన్న దేవతాధిపతి ఇడిగో. ఇదిగో వీరందరును
ఇతరదేవతలు. ఈ దేవతాస్త్రీలు కదలుచున్న పాదములమీద ధ్వని చేయుచున్న
సూపురములతో ఆకాశముమీద నాట్యము చేయుచున్నారు”.
రత్నావళి నాటికలో ఒక ఐంద్రజాలికుడు వచ్చి వత్సరాజు సమక్షమున
ఇంద్రజాల విద్య చూపు సందర్భములోని శ్లోక మిది.
ప్రకీర్ణ చిత్రపరిచయో యథా భగవతో వ్యాసస్య -
అతథ్యాన్యపి తథ్యాని దర్శయన్తి విచక్షణాః
సమే నిమ్నోన్నతానీవ చిత్రకర్మనిదో జనాః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2r6e6aq57x9loaohw0zaqg8oxai0ys5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/219</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228703</id>
    <revision>
      <id>585103</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 కవీకణ్ణాధరణమ్ ప్రకీర్ణము అనగా ఇతరవివిధవిషయపరిజ్ఞానములో (Miscellane- OUS) చిత్రపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా భగవంతుడగు వ్యాసుని శ్లోక మెట్ల &quot;చిత్రకర్మ తెలిపినవారు సమప్రదేశమును నిమ్నో...'</comment>
      <origin>585103</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2883" sha1="pazz25wfefjk0fq92g7iqw6sr2qd71o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;198
కవీకణ్ణాధరణమ్
ప్రకీర్ణము అనగా ఇతరవివిధవిషయపరిజ్ఞానములో (Miscellane-
OUS) చిత్రపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా భగవంతుడగు వ్యాసుని శ్లోక
మెట్ల
&quot;చిత్రకర్మ తెలిపినవారు సమప్రదేశమును నిమ్నోన్నతముగా నున్నట్లు
చూపించినట్లుగా, నేర్పరులు, అసత్యవిషయములను కూడ సత్యమైనవాటినిగా
చూపుదురు.&quot;
56.
దేశపరిచయో యథా మమ శశివం శే..
భోజై దృజ్జన భీరుభిర్విలులితం వ్యామీలితం మాలవైః
మ దైర్విద్రుతమేవ యాతమసకృనామార్గాదధోమాగ ధేః
వక్తానామభినన్యకఙ్కణరవై ర్వాతే పురఃసూచితే
మీనై 8 సంకుచితం పరస్పరధృతై ర్నీరన్ద్రమన్ద్రః స్థితమ్,
దేశపరిచయమున కుదాహరణముగా నా శశిదూతములోని శ్లోకము-
&quot;అభిమన్యుని కంకణధ్వనులచేత (అభిమన్యు అనునది ఒక యుద్ధ
గజమునకు పేరు కావచ్చును. దాని కాలి కంకణముల ధ్వని వినబడుటచే
అని అర్ధము) వంగసైన్యముల సముదాయము ఎదుట నున్నట్లు సూచింప
బడగా, పరాజయమువలన భయపడిన భోజదేశీయులు జారిపోయిరి; మాలవ
దేశీయులు అంతర్ధానమైరి. మద్రదేశీయులు పారిపోయిరి. మగధదేశీయులు
మార్గమునుండి దూరముగా తొలగిపోయిరి. మనదేశీయులు (1) సంకోచము
చెందిరి. ఆంధ్రులు ఒకరి నొకరు గట్టిగా పట్టుకొని, గుంపుగా నిలిచి
పోయిరి.&quot;
వృక్షపరిచయో యథా మమ కనక జానక్యామ్.-
57. జమ్బూబిమ్బకదమ్బనిష్ప్రటకులవ క్షాక్ష భల్లాతక
ద్రాకింశుకకర్ణి కౌర కదలీజవి్పూరకోదుమ్బరై !!&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pazz25wfefjk0fq92g7iqw6sr2qd71o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/220</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228704</id>
    <revision>
      <id>585104</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాధరణమ్ 197 సా సంతానకబిల్వతిల్వతిలకు శ్లేష్మాత కారగ్వన న్యగ్రోధార్జున శాతనాసనవనశ్యామాన్ దదర్శాశ్రమాన్, వృక్షపరిచయమున కుదాహరణము నా &quot;కనకజానకి&quot; లో ఎట్లనగా - పై శ్లోకమ...'</comment>
      <origin>585104</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2974" sha1="6oldxpnnsy53wmztfvghhonzbr1y3k8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాధరణమ్
197
సా సంతానకబిల్వతిల్వతిలకు శ్లేష్మాత కారగ్వన
న్యగ్రోధార్జున శాతనాసనవనశ్యామాన్ దదర్శాశ్రమాన్,
వృక్షపరిచయమున కుదాహరణము నా &quot;కనకజానకి&quot; లో ఎట్లనగా -
పై శ్లోకములో 24 వృక్షముల పేర్లు చెప్పబడినవి గాన ఇది కవికి
గల వృక్ష (నామః) పరిచయమును సూచించుచున్నది.
వనేచరపరిచయో యథా మమ త త్రైవ
మస్కన్దషణ శాంర్గ కుటిల ప్రాన్తార్పితాధోముఖ
స్యన్దచ్ఛోణితలమ్బమానశకాన్ పాణి లచ్చామరాన్.
బ్యాన ప్రోతక పోతపోతనిపతద్రక్తాక్త తూణీర కాన్
సాపశ్యత్ కరికుమ్భభేద జనితాక్రన్దాన్ పులిన్దాస్ పురః .
వనేచర పరిచయమునకు ఉదాహరణముగా ఆకనకజానకిలోనే మరియొక
శ్లోకము (వనేచరు లనగా వనములలో వివసించు కిరాతులు మొదలైన
వారు .)
&quot;పులిందులు తమ ఎడమ బుజాలకు రగల్చిన కొమ్ముతో తయారు
చేసిన ధనస్సుల వంకరగా నున్న ప్రాంతమునందు కుందేళ్ళను తలక్రిందు
లుగా వ్రేలాడదీసినారు, వాటి ముఖములనుండి రక్తము కారుచున్నది. చేతు
లలో చామరములను (చమరీమృగముల వాలాగ్రములను పట్టుకొని
యున్నారు. నారికి గ్రుచ్చిన పావురాల రక్తముతో అంబులపొదులు తడియు
చున్నవి. ఎన్నియో ఏనుగుల కుంభములను బ్రద్దలుకొట్టి అవి ఆక్రందించు
నట్లు చేసినారు. అట్టి పులిందులను, ఆమె తన ఎదుట చూచెను&quot;
ఔదార్యపరిచయో యథా మమ చతుర్వర్గసంగ్రహే
59. మాన్యః
విద్వాన్ కలాజ్ఞాద్విదుషః సుశీలః.
కులీనః కులజాత్కలావాన్
(1.26)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6oldxpnnsy53wmztfvghhonzbr1y3k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/221</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228705</id>
    <revision>
      <id>585105</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 కవికజ్ఞాఛరణమ్ ధనీ సుశీలాద్ధనినోఒపి దాతా దాతుర్జితా కీర్తి రయాచ కేన. ఔదార్యపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా నా చతుర్వర్గ సంగ్రహము నుండి ఎట్లనగా “సత్కులమునందు పుట్టినవాడు గౌరవిం...'</comment>
      <origin>585105</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3017" sha1="pl3l3t6dj62q145y4vyvdtbbo85r6ct" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;198
కవికజ్ఞాఛరణమ్
ధనీ సుశీలాద్ధనినోఒపి దాతా
దాతుర్జితా కీర్తి రయాచ కేన.
ఔదార్యపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా నా చతుర్వర్గ సంగ్రహము
నుండి ఎట్లనగా
“సత్కులమునందు పుట్టినవాడు గౌరవింపదగినవాడు. సత్కులము
నందు పుట్టినవానికంటే కళలలో ప్రావీణ్య మున్నవాడు, వానికంటె పండి
తుడు, చానికంటే మంచి శీలము గలవాడు, వానికంటె ధనికుడు, వానికంటె
గూడ దాతృత్వ మున్నవాడు ఎక్కువ గౌరవింపదగిన వాడు
చేయనివాడు దాతయొక్క కీర్తిని కూడ జయించును&quot;.
యాచన
అచేతనచేతనాధ్యారోపపరిచయో యథా మచ్ఛిష్యమహా
శ్రీభట్టోడయ సింహస్య లలితాభిధానే మహాకావ్యే --
60. ఇహ వికసదరో శాస్త్రోకపుప్పోపకారై
రయమతిశయరక్త ః సక్త సుస్నిగ్ధభావః.
త్రిభువనజయసజ్జః ప్రాజ్యసామ్రాజ్యభాజః
ప్రథయతి పృథుమైత్రీం పుష్పచావస్య చైత్రః .
1
అచేతనమునందు చే జనధర్మములను ఆరోపించి వర్ణించుటతో పరిచయ
మునకు ఉదాహరణముగా మా శిష్యుడైన మహాశ్రీ భట్టోదయసింహువి 'లలి
తము' అనే మహాకావ్యములోని శ్లోక మెట్లనగా -
&quot;ఇచట - వికసించిన
అసంఖ్యాకము లైన అశోకపుష్పములచేత
ఎక్కువ రక్త మైనదియు (ఎఱ్ఱగా నున్నది, అనురాగము గలది అని రెండు
అర్ధములు) అధిక మగు స్నిగ్ధత్వముతో (అందము, స్నేహము అని రెండ
ర్థములు) కూడినదియ, మూడు లోకములను జయించుటకు ఉద్యుక్త మైన
చైత్రము అతి విశాల మైన సామ్రాజ్యమును పొందిన పుష్పచావుని ఘనిష్ఠ
మైన మైత్రిని ప్రకటించుచున్నది&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pl3l3t6dj62q145y4vyvdtbbo85r6ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/222</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228706</id>
    <revision>
      <id>585106</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవికణ్ణాభరణమ్ 199 వీ. ఇట అచేతన మైన చైత్రమునందు చేతనధర్మము అగు అను రాగ- స్నేహ -త్రిభువనవిజయసన్నద్దత్వాదులు ఆరోపింపబడినవి గాన ఇది అచేతనచేత నాధ్యారోపప3చయమునకు ఉదాహరణ మని అర్థ...'</comment>
      <origin>585106</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3072" sha1="sffcpn08ktzl5pnji7pciza7nj8vldr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవికణ్ణాభరణమ్
199
వీ. ఇట అచేతన మైన చైత్రమునందు చేతనధర్మము అగు అను
రాగ- స్నేహ -త్రిభువనవిజయసన్నద్దత్వాదులు ఆరోపింపబడినవి గాన ఇది
అచేతనచేత నాధ్యారోపప3చయమునకు ఉదాహరణ మని అర్థము.
భ క్తి పరిచయో యథాస్యైన భ క్తి భవనామ్ని మహాకావ్యే
61. బాల్యా దేవ నిరర్గల ప్రణయినీ భక్తిర్భవానీపతౌ
జన్మాభ్యాసవికాసవాసీతమనః సంవాససందాయినీ
ప్రాయః ప్రాప్తి నకర్మనిర్మితమహామోహప్రరోహాపహా
భవ్యానాం భవభీతి భజ్ఞాన సఖీ స జాయతే సన్మతిః .
భక్తి పరిచయమునకు ఉదాహరణముగా ఆమహా శ్రీ భట్టోదయ సింహుని
భక్తి భవ మనే మహాకావ్యము లోని శ్లోక మెట్లనగా -
&quot;పుణ్యాత్ములకు డాల్యమునుండియే పరమేశ్వరునియందు, భక్తి రూప
మైన సద్బుద్ధి పుట్టును. ఈ భక్తిలోని ప్రేమకు ఎట్టి అడ్డును ఉండదు.
జన్మనుండియు. అఖ్యానముచేత వికసించిన మనస్సులో నిలచి ఉండును.
పూర్వకర్మలవలన కలిగిన మహామోహాంకురములను నశింపచేయును సంసార
భయమును తొలగించు సఖురాలు ఈ భక్తి&quot;.
62.
'
వివేకపరిచయో యథా మచ్ఛివ్య రాజపుత్రల క్ష్మణాదిత్యస్య—
ఆశాపాశవిముక్తి యుక్త మమలం సన్తోషమాన్యం మనః
'నేవాయా సవివర్జితం విహరణం మాయావిహీనం వచః.
చడ్డీశార్చనమాత్మశుద్ధిజననీ గల్దేవ సత్సఙ్గతిః
-సోయం సంతరణే పరః పరికరం సంసారవారాంని ధేః
వివేకపరిచయమునకు ఉదాహరణముగా నా శిష్యు డైన రాజపుత్ర
లక్ష్మణాదిత్యుని శ్లోక మెట్లనగా--
* ఆరాపారముల బంధము లేనిదియు, నిర్మల మైనదియు. సంతో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sffcpn08ktzl5pnji7pciza7nj8vldr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/223</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228707</id>
    <revision>
      <id>585107</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 కవికణ్ణాభరణమ్ షముచేత పూజించదగినదియు అయిన మనస్సు; ఇతరుల సేవ చేయుట అకెడు శ్రమ లేని ప్రవృత్తియు, మాయ లేని వాక్కు. పరమేశ్వరుని పూజించుట, గంగ వలె ఆత్మశుద్ధిని కలిగించు సత్సంగ...'</comment>
      <origin>585107</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3172" sha1="nka5ah3ug2bhj6is06pgxmxop00x4f2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;200
కవికణ్ణాభరణమ్
షముచేత పూజించదగినదియు అయిన మనస్సు; ఇతరుల సేవ చేయుట
అకెడు శ్రమ లేని ప్రవృత్తియు, మాయ లేని వాక్కు. పరమేశ్వరుని
పూజించుట, గంగ వలె ఆత్మశుద్ధిని కలిగించు సత్సంగతి, ఇది అంతయు
సంసార సముద్రమును దాటుటకు ఉపకరించు సాధన సామగ్రి&quot;.
ప్రశమపరిచయో యథా మమ చతుర్వర్గ సంగ్రహే —
63. చిత్తం వాతవి శాసిపాంసుసచివం రూపం దినానా తపం —
భోగం దుర్గత గేహజన్ధచపలం పుష్పస్మితం యౌవనమ్.
స్వప్నం బన్ధుసమాగమం తనుమని ప్రస్థానపుణ్యప్రపం
నిత్యం చిన్తయతాం భవన్తి నసతాం భూయో భవ గ్రన్దయ..
ప్రశమపరిచయమునకు ఉదాహరణముగ నా చతుర్వర్గసంగ్రహము
లోని శ్లోక మెట్లనగా—
&quot;చిత్తము (ను) వాయువుచే ఎగురగొట్టబడిన పరాగముతో సమాన మైన
దనియు (సమానమైనదిగాను), రూపము సాయంకాలపు ఎండ అనియు, భోగము
దరిద్రుని ఇంటి వలె నిర్మాణము చవల (ఆస్థిర) మైనదనియు, యౌవనము
చిరునవ్వుల (వికానము) అనియు, బంధుసమాగమము స్వప్న మనియు, శరీ
రము ప్రయాణములో కనబడిన పుణ్య మైన చలివెందలి అనియు, నిత్య
మును చింతించు సత్పురుషులకు మరల సంసారబంధములు ఉండవు.&quot;
ఇత్యుక్తా రుచికోచితా పరిచయప్రాప్తి ర్విభాగైర్గిరాం
డిజ్మాత్రేణ విచిత్రవస్తు రచనామైత్రీపవిత్రీకృతా.
యద్యస్త్యత్ర సవోప దేశవిషమే లేశేఒప్యు పాజేయతా
తత్సద్భిర్గుణకౌతుకాదవసర ః శ్రోతుం సమాధీయతామ్.
అందమైనదియు, ఉచిత మైనదియు అగు పరిచయప్రాప్తి కావ్యము
లలో ఎట్లుండవలెనో దిక్మాత్రముగ చెప్పబడినది. ఇది విచిత్ర మైన వస్తు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nka5ah3ug2bhj6is06pgxmxop00x4f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/224</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228708</id>
    <revision>
      <id>585108</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవి కణ్ణాభరణమ్ 201 వుల (కథావస్తువుల లేదా వర్ణనావిషయముల) రచనతో సంబంధ ముండుటచే పవిత్ర మైనది. నూతనముగా ఉపదేశించిన ఈ విషయమునందు కొంచె మైన ఉపాదయత్వము (గ్రహింపదగియుండుట) ఉన్నచో, స...'</comment>
      <origin>585108</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2903" sha1="oskqvki1hi0zhzdm8cie6kg909n05rl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవి కణ్ణాభరణమ్
201
వుల (కథావస్తువుల లేదా వర్ణనావిషయముల) రచనతో సంబంధ ముండుటచే
పవిత్ర మైనది. నూతనముగా ఉపదేశించిన ఈ విషయమునందు కొంచె
మైన ఉపాదయత్వము (గ్రహింపదగియుండుట) ఉన్నచో, సత్పురుషులు,
గుణములపై ఉన్న వేడుకచే, దీనిని వినుటకు అవకాశమును ఇచ్చెదరు గాక&quot;.
కృత్వా నిశ్చలదై నపౌరషమయోపాయం ప్రసూత్యైగిరాం
క్షేమేన్ద్రణ యదర్జితం శుభఫలం తేశాస్తు కావ్యార్థినామ్.
నిర్విఘ్న ప్రతిభాప్రభావసుభగా వాణీ ప్రమాణీకృతా
సద్భిర్వాగ్భవహస్త్రపూతవితం శ్రీతామృతస్యన్దినీ 3
౭తి శ్రీవ్యాసదాసాపరాఖ్యక్షే మేన్ద్రకృతే కవికణ్ణాభరణే
పరిచయప్రాప్తి ః పఞ్చమః సంధిః.
&quot;వాక్కులు (కావ్యములు) ఆవిర్భవించుటకు నిశ్చల మైన దైవోపాయ
మును, పౌరుషోపాయమును ఉపదేశించి క్షేమేంద్రుడు ఏ పుణ్యమును సంపా
దించెనో, దానిచేత, కావ్యమును కోరువారికి, విఘ్నములు లేని ప్రతిభా
ప్రభావముచేత సుందర మైనదియు, సత్పురుషులచేత ప్రమాణముగా చేయ
బడినదియు నాగ్భవమంత్రముచేత పవిత్రీకృత మైన, అధికమైన శ్రోత్రా
మృతమును స్రవించునదియు అగు వాక్కు, కలుగుగాక.&quot;
వ్యాసదాసు డను నామాంతరము గల క్షేమేంద్రుడు రచించిన
కవికంఠాభరణములో పరిచయ ప్రాప్తి యను పంచమసంధి
సమాప్తము.
కాశ్మీరేషు వృథుప్రతాపసవితుః కీర్త్యంశుతారాసతేః
ప్రౌఢారాతివనానలస్య ధనద సేన్ద్రస్య భూమిణ్ణలే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oskqvki1hi0zhzdm8cie6kg909n05rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/225</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228709</id>
    <revision>
      <id>585109</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 కవికణ్ణాభరణమ్ విశ్వాకారవతః పునః కలియుగే విష్ణోరివో త్సాహినో రాజ్యే శ్రీమదనన రాజనృపతే! కావ్యోదయోజయం కృతః ఇతి కవికణ్ణాభరణమ్ సమాప్తమ్. &quot;కాశ్మీరదేశమున గొప్ప ప్రతాపముచే స...'</comment>
      <origin>585109</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1834" sha1="5incxmbb84rltov9jqlcd003cwfs3gk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;202
కవికణ్ణాభరణమ్
విశ్వాకారవతః పునః కలియుగే విష్ణోరివో త్సాహినో
రాజ్యే శ్రీమదనన రాజనృపతే! కావ్యోదయోజయం కృతః
ఇతి కవికణ్ణాభరణమ్ సమాప్తమ్.
&quot;కాశ్మీరదేశమున గొప్ప ప్రతాపముచే సూర్యుడును, కీర్తి కిరణములచే
చంద్రుడును, ప్రౌఢ మైన శత్రువనమునకు అగ్నియు భూలోకమునందలి
కుబేరుడును, కలియుగమున మరల ప్రత్యక్షరూపమును దాల్చిన విష్ణువువంటి
వాడును, ఉత్సాహవంతుడును అగు శ్రీ మదనన్త రాజ నృపతియొక్క
రాజ్యమునందు ఈ కావ్యోదయము, అనగా కావ్యముపుట్టుటకు ఉపాయమును
బోధించు కవికంఠాభరణము, రచింపబడినది.
కవికంఠాభరణము సమాప. ము..
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన కవికంఠాభరణాంధ్రభాషా
వ్యాఖ్యయగు 'బాలానందిని సమాప్తము..
యత్కృపాలేశ సంసర్గా ద్వ్యాఖ్యేయం రచితా మయా
తస్యైవ జానకీజానే రర్ప్యతే పదపద్మయోః.
శ్రీ శ్రీ శ్రీః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5incxmbb84rltov9jqlcd003cwfs3gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/226</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228710</id>
    <revision>
      <id>585110</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ చాలానన్ది శ్యాఖ్యయా ఆంధ్రభాషాన్యాఖ్యయా సహితమ్ ప్రథమో విన్యాసః - వృత్తావచయః గణపతిగురోర్వక్రశ్చూడాశశాఙ్క. కలాఙ్కు ఈ గిరిపతిసు తాసంసకే క్ష్యావిలాసక చగ్రహ -...'</comment>
      <origin>585110</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2336" sha1="e84b2kivjqglrkdskq1i7jfxgvnff4a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
చాలానన్ది శ్యాఖ్యయా ఆంధ్రభాషాన్యాఖ్యయా సహితమ్
ప్రథమో విన్యాసః - వృత్తావచయః
గణపతిగురోర్వక్రశ్చూడాశశాఙ్క. కలాఙ్కు ఈ
గిరిపతిసు తాసంసకే క్ష్యావిలాసక చగ్రహ
-చ్యుతనఖశిఖా లేఖా కాస్త స్తనోతు సుఖాని వః.
సత్వా శ్రీతాకపాదావీన్ శాస్త్రమన్తాది సద్గురూన్
సువృత్త తిలకవ్యాఖ్యామాంధ్ర్యాం కుర్వే యథామతి.
1
క్షేమేంద్రు డసు మహాకవి సువృత్తతిలక మను ఛందోగ్రంథమును
ప్రారంభించి, నీక్వఘ్నపరిసమాప్తికై మంగళాచరణమును ఆచరించుచున్నాడు.
“గణపతి తండ్రియైన పరమేశ్వరుని శిరస్సుపై వక్త్ర మైన చంద్ర
రేంఖాంకుర మున్నది. ఆత డలంకారములుగ ధరించిన సర్పముల పడగలపై
ఉన్న మాణిక్యముల కాంతులు ప్రసవించుటచే అది ఎఱ్ఱగా నున్నది. అందుచే
అది—పార్వతితో ప్రణయ కలహ మేర్పడి నపుడు విలాసపూర్వకముగ
ఆమె కచగ్రహముచేయగా (శివుని జుట్టు పట్టుకొనగా) పడిన గోటి గీరు వలె
ఉన్నది. అట్టి చంద్రరేఖ మీకందరకును సుఖములను కలిగించుగాక&quot;.
స్వచ్ఛస్దలఘురూపాయ త్రిజగద్గురువే నమః
స్పష్ట వామన వృత్తాయ మాయావకాయ చక్రిణే.
2&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e84b2kivjqglrkdskq1i7jfxgvnff4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/227</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228711</id>
    <revision>
      <id>585111</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 సువృత్తతిలకమ్ &quot;స్వేచ్ఛగా చిన్న రూపమును ధరించినవాడును, మూడు లోకములకును గురువైనవాడును, ప్రసిద్ధ మైన వామనావతార చరిత్ర కలవాడును, మాయచే వక్రతను చూపినవాడును అగు చక్రధారియైన...'</comment>
      <origin>585111</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3167" sha1="gy3sex49btggt13zgl0s7zy92qtbobm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;204
సువృత్తతిలకమ్
&quot;స్వేచ్ఛగా చిన్న రూపమును ధరించినవాడును, మూడు లోకములకును
గురువైనవాడును, ప్రసిద్ధ మైన వామనావతార చరిత్ర కలవాడును, మాయచే
వక్రతను చూపినవాడును అగు చక్రధారియైన శ్రీ మహావిష్ణువునకు
నమస్కారము.&quot;
వి. ఇది వృత్తములను గూర్చి రచించిన గ్రంథ మగుటచే ఈ
ప్రార్థనాశ్లోకములో, లఘువు, గురువు, వృత్తము, వక్రము అను ఛందః
శాస్త్రమునకు సంబంధించు పదములు వచ్చునట్లు కూర్చినాడు క్షేమేంద్రుడు
నమళ్ళనోని ధానాయ సువృత్తా చార వేధ సే
తపః సత్యనివాసాయ వ్యాసాయామిత తేజనే.
వేదములకు నిధి యైనవాడును, మంచి నడవడికకును ఆచారమునకును
బ్రహ్మయు, తపఃసత్యములకు నివాసస్థానమైన వాడును, అమితమైన
తేజస్సు కలవాడును అగు వ్యాసునకు నమస్కారము.
క్షే మేన్ద్రణ సుశిష్యాణాం సరస్వత్యాః ప్రసాధనమ్
సువృత్తతి
రంక్రియతే ముఖే.
4.
మంచి శిష్యుల సరస్వతియొక్క ముఖమునందు వర్ణములచేత (రంగు
చేత అని మరియొక అర్ధము) సువృత్తతిలకము బాగుగా గుండ్రముగా ఉన్న
తిలకము అవి రెండవ అర్థము అలంకారముగా క్షేమేద్రునిచేత చేయ
బడుచున్నది.
దృష్ట్వా ఛందాంసి సౌందర్యం విచార్యార్య ప్రియః కృతః
ప్రసిద్ధ కావ్యకర్మణ్యవృత్తా నామేష సంగ్రహః.
5.
ఛందస్సులను అనగా ఛందః శాస్త్ర గ్రంథములను చూచి, సౌందర్యమును
గూర్చి బాగుగా ఆలోచించి, ప్రసిద్ధ మైన కావ్యముల రచనయందు సమర్థు
లైన మహాకవులు (అనగా వారు ఎక్కువగ ఉపయోగించిన) వృత్తముల
ఈ సంగ్రహము, ఆర్యులకు ప్రియమైనది, రచింపబడినది,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gy3sex49btggt13zgl0s7zy92qtbobm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/228</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228712</id>
    <revision>
      <id>585112</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'A సువృత్తతిలకమ్ దీర్ఘ సుయోగపూర్వే చ గురుసంజ్ఞా ప్రకీర్తితా అసంయోగ గ్రహం హ్రస్వం లఘున్నజ్ఞం ప్రకీర్తితమ్. 6. 205 దీర్ఘమునందును కను) సంయుక్తాక్షరమునకు వెనుక నున్న హ్రస్వ మునక...'</comment>
      <origin>585112</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="fclloz549a0olw89i7sycmo6411u93h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;A
సువృత్తతిలకమ్
దీర్ఘ సుయోగపూర్వే చ గురుసంజ్ఞా ప్రకీర్తితా
అసంయోగ గ్రహం హ్రస్వం లఘున్నజ్ఞం ప్రకీర్తితమ్. 6.
205
దీర్ఘమునందును కను) సంయుక్తాక్షరమునకు వెనుక నున్న హ్రస్వ
మునకును గురువు అని పేరు. సంయుక్తాక్షరము పరమునందు లేని హ్రస్వము
త్రిగురు; ప్రాగ్గుకుర్మధ్యగురురన్త గురుస్త థా
త్రిలఘుః ప్రాగ్లఘుర్మధ్యలఘురన్త లఘుస్తథా.
మభజాః సనయా రేఫతకారౌ చేతి సంజ్ఞ
క్లేయో లఘుర్ల కారోఒత్ర గకారశ్చ సురుర్మతః.
7.
8.
మూడు గురువులు గల గణము (మూడక్షరముల సముదాయము)
మగణము. మొదట గురు వున్నది భగణము. మధ్య గురు వున్నది జగణము.
చివర గురు వున్నది సగణము, మూడు లఘువు లున్నది నగణము. మొదట
లఘు వున్నది యగణము. మధ్య లఘు వున్నది రగణము. చివర లఘు
వున్నది తగణము. ఈ శాస్త్రమున లకార మనగా లఘువు. గకార మనగా
క్వచిద్విక్షిప్త
సంస్థానైః క్వచిదేక పదస్థి
సంయోగ సైః క్వచిద్దత్త ముదాహరణమక్ష రై 8.
9.
(ఈగ్రంథములో) కొన్ని చోట్ల వేరు వేరు పదములలో నున్న అక్ష
రములతోను, కొన్ని చోట్ల ఒకే పదములో ఉన్న అక్షరములతోను, కొన్ని
చోట్ల సంయోగస్థానమునందు (సంధిస్థానములందు) ఉన్న అక్షరములతోడను
ఉదాహరణములు ఇవ్వబడినవి. (భావము అస్పష్టముగా ఉన్నది)
1. తనుమధ్య :-
పూర్వాక్షరద్వయాసక్త విరామేణ వడక్షరా
తకారేణ యకారేణ తనుమధ్యాభిధీయ తే.
10.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fclloz549a0olw89i7sycmo6411u93h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/229</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228713</id>
    <revision>
      <id>585113</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '206 సువృత్త తిలకమ్ 1. యథా మము_ విభ కామం య సా యేన ప్రవిలాసం ధ త్తే తనుమధ్యా, ఆరు అక్షరములు. తగణ- యగణములు. మొదటి రెండక్షరముల పై యతి. ఇది తనుమధ్యావృత్తము. ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:— ఆ తన...'</comment>
      <origin>585113</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="c4qa7pq7cahdfj0fdjw681cfcxpdsyo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;206
సువృత్త తిలకమ్
1.
యథా మము_
విభ
కామం య సా
యేన ప్రవిలాసం ధ త్తే తనుమధ్యా,
ఆరు అక్షరములు. తగణ- యగణములు. మొదటి రెండక్షరముల పై
యతి. ఇది తనుమధ్యావృత్తము. ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:—
ఆ తనుమధ్య (సన్నవి నడుము గల ఆమె) నిజముగా ఆ వయస్సు
చేత విభజింపబడిన ఆవయవములు కలది. కావుననే విలాసలు ధరించు
చున్నది (చేయుచున్నది).
సంస్కృత శ్లోకములో విరామమనగా (దీనికి యతి అని కూడ పేరు)
పదము పూర్తియగుట. అనగా ఎన్నవ అక్షరము పై విరామ మని చెప్పబడునో
ఆ అక్షరముతో పదము పూర్తియై పోవలెను. ఆ పదము సమాసమధ్యమున
నున్నను ఉండవచ్చును; ఆచ్సంధిచే ఎదుట నున్న పదముతో కలిపినము యతి
భంగము కాదు. పై ఉదాహరణ శ్లోకములో రెండవ అక్షరము పై యతి గావ
'తేన' 'కామం' ఇత్యాది విధముగ పదములు పూర్తియైపోయినవి. లక్ష
ణములో చెప్పిన ప్రచారము తగణ- యగణములతో ప్రతిపాదమునందును
ఆరేసి అక్షరము లున్నవి. ఇట్లే రాబోవు లక్షణోదాహరణముల సమన్వ
యము చేసికొనవలెను.
ఛందఃశాస్త్ర గ్రంథములలో వృత్త లక్షణములు చెప్పి, వాటికి ఉదా
కూరణములు చూపునపుడు ఆ వృత్తము పేరు ఆ ఉదాహరణములో వచ్చు
నట్లు శ్లోకమును రచించుట కలవాటు. ఆ ప్రకారము ఈ ఉదాహరణములో
'తనుమధ్యా' అను పేరు వచ్చినది. వృత్తము పేర్లను శ్లోకములోని ఆర్థ
ముతో అన్వయించు విధమున కూర్చుచుందురు.
2. కుమారలలితమ్ :-
సప్తాక్ష రసమాయుక్తం జనాభ్యాం గురుణా తథా
అవిరామం విదుర్వృత్తం కుమారలలితాభిధమ్.
11.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c4qa7pq7cahdfj0fdjw681cfcxpdsyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/230</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228714</id>
    <revision>
      <id>585114</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ కుమారలలిత మను వృత్తములో ఏడక్షరము లుండును గణ గురువులు. యతి నియమము లేదు. యథా మము:- 207 జగణ- జనం స్మృతిదశాస్త్రం గతానుగతిఃః కిమ్ న శోచతి జనో ఒయం కుమారలలితం తత్. ఉదాహ...'</comment>
      <origin>585114</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2090" sha1="jsghy902o2btj2gy4qabtr9mghdklg3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
కుమారలలిత మను వృత్తములో ఏడక్షరము లుండును
గణ గురువులు. యతి నియమము లేదు.
యథా మము:-
207
జగణ-
జనం స్మృతిదశాస్త్రం గతానుగతిఃః కిమ్
న శోచతి జనో ఒయం కుమారలలితం తత్.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము –
గతానుగతిక మైన ఈ జనము స్మృతిదశను పొందిన (స్మరించ
దగిన అవస్థను పొందిన, అనగా మరణించిన) జనమును గూర్చి దుఃఖిం
చుట లేదా? ఇట్లు దుఃఖించుట పిల్లల చేష్ట: అనగా అజ్ఞానవిలసితము,
కొందరు ఒక పద్ధతిలో ప్రవర్తించుచున్నప్పుడు గ్రుడ్డిగా ఆ పద్ధతిని
అనుకరించువాడు గతానుగతికుడు.
శి విద్యున్మాల :-
మకారయుగపర్యన్తో యత్ సఁయుక్త గురుద్వయమ్
విద్యున్మాలాభిధం తద్ధి వృత్త మష్టాక్షరం విదుః.
రెండు మగణములు; వాటి తరువాత రెండు గురువులు. ఇట్లు ఎనిమిది
అక్షరముల వృత్తము విద్యున్మాల.
యథా మమః _
మౌనం ధ్యానం భూమా శయ్యా గుర్వీ. తస్యాః కామావస్థా
మేఘోత్సర్గే నృత్తాసక్తా యస్మిన్ కాలే విద్యున్మాలా.
ఉదాహరణముగ నా శ్లోకము-—&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jsghy902o2btj2gy4qabtr9mghdklg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/231</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228715</id>
    <revision>
      <id>585115</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 సువృత్తతిలకమ్ పండుకొనుట మేఘముల ఒడిలో మెరుపుల పంక్తి నాట్యము చేయుకాలములో (వర్షకాలములో మాటలాడకుండుట, ఏదో ఆలోచన, నేలపై ఈ విధముగా ఆమె కామావస్థ చాలా తీవ్రముగా ఉన్నది. 4. ప్రమా...'</comment>
      <origin>585115</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="e11dvkivg0augkr9o8rxnsxf0htlyi4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;208
సువృత్తతిలకమ్
పండుకొనుట
మేఘముల ఒడిలో మెరుపుల పంక్తి నాట్యము చేయుకాలములో
(వర్షకాలములో మాటలాడకుండుట, ఏదో ఆలోచన, నేలపై
ఈ విధముగా ఆమె కామావస్థ చాలా తీవ్రముగా ఉన్నది.
4. ప్రమాణి :-
లఘోర్గుకోశ్చ విచ్ఛిత్యా యత్రానన్తా ర్యసంగతిః
వృత్త ప్రమాణనిపుణై 8 నా ప్రమాణీతి కీర్తి తా.
18
ఒకటి వచ్చి
తెలిసినవారు
ఏ వృత్తములో లఘుగురువులు ఒకదాని తరువాత
అందముగా ఉండునో, దానివి వృత్తముల ప్రమాణము
ప్రమాణీవృత్త మందురు. (ఇది కూడా ఎనిమిది అక్షరాల వృత్తము)
4.
యథా మమ :-
లఘు శ్రుతం మదోద్ధతం గురుశ్రమాయ కేవలమ్
న యత్ పరోపకారకృద్వృదైవ శత్
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము--
గర్వముచే ఉద్ధత మైన (అనగా గర్వాతిశయమును కలిగించు) పాండి
త్యము (ఎంత ఉన్నను) తేలిక యైనదే (సారం లేనిదే). అది కేవలం గొప్ప
-శ్రమకు హేతు వగుచున్నది. లేదా మదహేతు వైన ఆల్పపాండిత్యమువలన
కేవలము అధికశ్రమ మాత్రమే కలుగును. లేదా గురువుగారి శ్రమమాత్రమే
మిగులును. పరోపకారము చేయనిది ఎంత ప్రామాణికమైనను వ్యర్థమే.
5 శ్లోకము (అనుష్టుప్) :-
పశ్చిమం లఘు సర్వేషు సప్తమం ద్విచతుర్థయో!
గురు వస్థం చ సర్వేషామేతచ్ఛోకన్య లక్షణమ్.
14&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e11dvkivg0augkr9o8rxnsxf0htlyi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/232</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228716</id>
    <revision>
      <id>585116</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త తి ల కమ్ అస“భ్యో భేదసంసర్గాదనుష్టుప్ ఛన్దసాం గణః తత్ర లక్ష్యానుసారేణ శ్రవ్యతాయాః ప్రధానతా. 15 209 అన్ని పాదములలోను ఐదవ అక్షరము లఘువు. రెండు నాలుగు పాదా లలో ఏడవ అక్షరమ...'</comment>
      <origin>585116</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="eatsq53bx0pe9b5a48ftsi10m59fi46" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త తి ల కమ్
అస“భ్యో భేదసంసర్గాదనుష్టుప్ ఛన్దసాం గణః
తత్ర లక్ష్యానుసారేణ శ్రవ్యతాయాః ప్రధానతా. 15
209
అన్ని పాదములలోను ఐదవ అక్షరము లఘువు. రెండు నాలుగు పాదా
లలో ఏడవ అక్షరము లఘువు. అన్ని పాదములలోను ఆరవ అక్షరము
గురువు. ఇది శ్లోకఛందస్సుకు లక్షణము. (ఇది కూడ ఎనిమి దక్షరముల
ఛందస్సు).
అవాంతర భేదములను బట్టి అనుష్టుప్ఛందస్సులు అసంఖ్యాకములుగ
నున్నవి. లక్ష్యానుసారముగా గ్రహించి, చెవికి ఇంపుగా ఉండుట అను విష
యమునకు ప్రాధాన్యమును ఈయవలెను.
5.
యథా భగవతో వ్యాసస్య—
తతః కుముదనాథేన కామినీగండపాణునా
నేత్రానన్దేన చన్ద్రణ మా హేన్ద్ర దిగలంకృతా.
(మ. థా. ద్రో. 184, 46)
ఉదాహరణముగా భగవంతు డైన వ్యాసుని శ్లోకము ——
అంతలో కలువలకు నాథుడును, యువతులు, చెక్కిత్తి వలె తెల్లగా నున్న
వాడును, నేత్రానందకరుడును అగు చంద్రునిచేత తూర్పు దిక్కు అలంకరింప
బడినది.
6. భుజగశిశుృభత
:-
సవాక్ష రాపి ననమైరక్ష రైరుపలక్షితా
భుజగాగ్రా శిశుభృతా కథితా వృత్త కోవిదై 1.
16
నగణ - నగణ - మగణములతో, తొమ్మిది అక్షరములు గలది, 'భుజగ
అనునది 'మొదట గల &quot;శిశుభృత' - అనగా “భుజగశిశుభృత&quot; అను వృత్తము•&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eatsq53bx0pe9b5a48ftsi10m59fi46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/233</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228717</id>
    <revision>
      <id>585117</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 యథా మమ సువృత్తతిలకమ్ 6. న నమతి చరణ్ భక్త్యా కిమితి జడ మతిల్లోళ ః 3 భవభయశమనా శమ్భోర్భుజగశిశుభృతావ గ్రే. ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము :- మూడాత్ము లైన ఈ జనులు, సంసారభయమును తొలగించునవి...'</comment>
      <origin>585117</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="dsj10xe43gr1p9rg7xfiwp4iqo3zznu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;210
యథా మమ
సువృత్తతిలకమ్
6.
న నమతి చరణ్ భక్త్యా
కిమితి జడ మతిల్లోళ ః
3
భవభయశమనా శమ్భోర్భుజగశిశుభృతావ గ్రే.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము :-
మూడాత్ము లైన ఈ జనులు, సంసారభయమును తొలగించునవియు,
. అగ్రమున సర్పశిశువులను ధరించినవియు అగు ఈశ్వరుని చరణములను.
భక్తితో ఎందుకు సేవించకున్నారో కదాః
7. రుక్మవతి :-
సంయు క్తంభమ సైరన్హే గురుణా చ దళాక్షరమ్
వృత్తం రుక్మవతీనామ కథితం వృత్త శాలిభిః.
17.
శ్రీ భగణ మగణ సగణములు, చివర గురువు. ఈ విధముగ పది అక్షర
ములు కల వృత్తము దుక్మవతి
యథా మమ :-
భగ్నమన త్యైః కాయసహసై గ్మో హమయీగుర్వీభవమాయా
స్వప్నవిలాసా యోగవియోగా రుక్మవతీ హా కస్య కృతే శ్రీ
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము :
-1
అసత్యమైన వేలకొలది శరీరములు నశించిపోవుచున్నవి. మోహమయ
మైన ఈ పంసారమాయ చాల గొప్పది. స్వప్నము వంటి విలాస కలది,
&quot;వచ్చుచూ పోవుచూ ఉండెడిది బంగారము కలది అయిన ఈ లక్ష్మీ ఎవరి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dsj10xe43gr1p9rg7xfiwp4iqo3zznu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/234</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228718</id>
    <revision>
      <id>585118</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తకారాధ్యాం సు వృత్త తి ల కమ్ 8. ఇన్ద్రవజ్ర :- జకారేణ యుక్తం గురుయుగేణ చ ఇన్ద్రవ బ్రాభిధం ప్రాహుర్వృత్త మేకాదశాక్షరమ్, 211 18 రెండు తగణములు, జగణము, రెండు గురువులు, ఇది పదకొండు అక్ష...'</comment>
      <origin>585118</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2146" sha1="g4y67g0dx1bkjl312sxsfyh8ts68owv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తకారాధ్యాం
సు వృత్త తి ల కమ్
8. ఇన్ద్రవజ్ర :-
జకారేణ యుక్తం గురుయుగేణ చ
ఇన్ద్రవ బ్రాభిధం ప్రాహుర్వృత్త మేకాదశాక్షరమ్,
211
18
రెండు తగణములు, జగణము, రెండు గురువులు, ఇది పదకొండు
అక్షరములు గల ఇంద్రవజ్రవృత్తము.
8.
యథా మను :-
తౌ జన్మ గూఢా చరణేన యస్య
కష్టా నివిష్టా హృది కామ కోపౌ.
తం దుస్సహాస్తా జ్వలదిన్ద్రవజ్ర
పాతోపమాః క్లేశదశా దహన్తి.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము——
పుట్టుకనుండియు గూఢముగా నున్నవియు, కష్టహేతువులును అగు
కామకోపములు, ఆచరణము ద్వారా ఎవని హృదయములో ప్రవేశించునో,
అనగా ఎవడు కామక్రోధములకు లొంగి ప్రవర్తించునో వానిని, భరింప
శక్యము కానివియు, ప్రజ్వలించుచున్న ఇంద్రుని వజ్రముయొక్క పాతముతో
సమాన మైనవియు ఆగు దుఃఖదశలు ప్రవేశించును.
9. ఉపేన్ద్ర వజ్ర :-
జతజై రురుయుగ్మేన సంసకై రుపలక్షితమ్
వదన్త్యు పేన్ద్రన జాఖ్యం వృత్తమేకాదశాక్షరమ్.
19
జగణ-తగణ- జగణములు, రెండు గురువులు. ఈ విధముగ పదకొండు
అక్షరములు గలది ఉపేంద్రవజ్ర.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g4y67g0dx1bkjl312sxsfyh8ts68owv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/235</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228719</id>
    <revision>
      <id>585119</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '212 9, యథా మమ :- సు వృత్త తి ల క మీ జితో జగ త్యేష భవ భ్రమ సై ర్గురూదితం యే గిరిశం స్మరన్తి. ఉపాస్యమానం కమలాసనాద్యై రు పేన్ద్రవజ్రాయుధ వారినా డై .. ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము :- బ్రహ్మ మొదల...'</comment>
      <origin>585119</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2201" sha1="6xrstotaseaafw4zlcwt3434odcuvue" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;212
9,
యథా మమ :-
సు వృత్త తి ల క మీ
జితో జగ త్యేష భవ భ్రమ సై
ర్గురూదితం యే గిరిశం స్మరన్తి.
ఉపాస్యమానం కమలాసనాద్యై
రు పేన్ద్రవజ్రాయుధ వారినా డై ..
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము :-
బ్రహ్మ మొదలైన వారిచేతను, ఉపేంద్రదేవేంద్రవరుణులచేతను
ఉపాపింపబడుచున్నవాడును. గురువుచే ఉపదేశింపబడినవాడును అగు శివుని
ఎవరు స్మరింతురో వారిచే సంసారములో తిరుగుట జయింపబడినది.
ఉపజాతులు
పదాన న్త రవిన్యాసయోగై ర్బహుభిరేతి యోః
వైచిత్ర్యజాతిరుచిరా భవస్త్యేనోపజాతయః .
20
ఒక - శ్లోకములో ఒక పాదము ఇంద్రవజ్రావృత్తము. మరియొక
పాదము ఉపేంద్రవజ్రావృత్తము ఈ విధముగ కూర్చుటచే వైచిత్ర్యముతో
సు_దర మగు ఉపజాతివృత్తములు ఏర్పడును.
ఇచ్ఛానుసారముగా కొన్ని పాదములు ఇంద్రవజ్రావృత్తములోను:
కొన్ని ఉపేంద్ర వజ్రలోను; ఉండవచ్చును. ఈ విధముగ ఇంద్రవజో
పేంద్రవజ్రల కలయికచే ఏర్పడునవి ఉపజాతులు.
10. దోధకవృత్త ము
భ కారత్రడుసంయు క్త మన్హే గురుయుగాన్వితమ్
కథితం దోధకం నామ వృత్తమేకాదశాక్షరమ్.
21&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xrstotaseaafw4zlcwt3434odcuvue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/236</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228720</id>
    <revision>
      <id>585120</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త 8 ల క మ్ 213 మూడు భగణములు, చివర రెండు గురువులు. ఈ విధముగ పదకొండు అక్షరములు గల వృత్తము దోధకవృత్తము. యథా మమ; - 10. భో భవ విభ్రమ భఙ్గర భోగా గచ్ఛత నా స్త్యధునా మను మోహః తిష్ఠతి చే...'</comment>
      <origin>585120</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1879" sha1="226dtkq8qspgkqh4gg9d91urj7vmqfo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త 8 ల క మ్
213
మూడు భగణములు, చివర రెండు గురువులు. ఈ విధముగ పదకొండు
అక్షరములు గల వృత్తము దోధకవృత్తము.
యథా మమ; -
10. భో భవ విభ్రమ భఙ్గర భోగా
గచ్ఛత నా స్త్యధునా మను మోహః
తిష్ఠతి చేతసి చన్ద్ర కలాభ్ళు
ద్భక్త జనాభయదో2థ కపాలీ.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము:-
అశాశ్వతములైన ఓ సాంసారికభోగములారా దూరముగా వెళ్ళి
పౌండు ఇప్పుడు నాకు మోహము లేదు. చంద్రకళమ ధరించినవాడును,
భక్తజనులకు అభయమును ప్రసాదించువాడును అగు శివుడు నా హృదయ
ములో ఉన్నాడు.
11. శాలినీవృత్తము : --
పూర్వాక్షర చతుష్కాన్త విరతిర్మత తాన్వితా
గురుద్వితయయుక్తా చ శాలిన్యేకాదశాక్షరా.
చ
22
మగణ గణ తగణములు, రెండు గురువులు. ఈ విధముగ పద
కొండు అక్షరములుండి, మొదటి నాల్గక్షరముల తరువాత యతి ఉన్నచో
అది శాలినీవృత్తము.
11.
యథా మమః -
గోష్ఠీ.గర్భగూఢ ప్రలాపా
ప్రౌఢా గాఢా లిజ్జితా యౌవనేన,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>226dtkq8qspgkqh4gg9d91urj7vmqfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/237</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228721</id>
    <revision>
      <id>585121</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '214 నువృత్త తిలకమ్ మధ్వాతామన్వేదమీలత్కపోలా లోలా లీలాశాలినీ కస్య నేష్టా. ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:- మత్తెక్కి ఉన్నదియు, గోష్టుల మధ్య మూఢమైన అర్ధములేని) మాట లాడుచున్నదియు, ప్రౌ...'</comment>
      <origin>585121</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="t0sxwvf0sq31ny8mfr108y101fd9y8h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;214
నువృత్త తిలకమ్
మధ్వాతామన్వేదమీలత్కపోలా
లోలా లీలాశాలినీ కస్య నేష్టా.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:-
మత్తెక్కి ఉన్నదియు, గోష్టుల మధ్య మూఢమైన అర్ధములేని)
మాట లాడుచున్నదియు, ప్రౌఢయు, యౌవనముచే గాఢముగా ఆలింగనము
చేసికొనబడినదియు, మద్యముచే కొంచెము ఎరుపెక్కిన, చెమటతో నిండిన
చెక్కిళ్ళు కలదియు, చంచల స్వభావము, విలాసలతో ప్రకాశించునదియు
అగు యువతి ఎవరికి ఇష్టురాలు కాదు?
12. రథోద్ధతావృత్తము:—
రనరై రన్వితం యుక్తం లఘునా గురుణా తథా
ఖ్యాతం రథోద్ధతా నామ వృత్త మేకాదశాక్షరమ్.
23
రగణ-నగణ-రగణములు, ఒక లఘువు, ఒక గురువు. ఈ విధముగా
పదకొండు అక్షరముల వృత్తము రథోద్ధత.
యథా మమ:_
18. రచ్యునర్మకలభోగతర్జనీ
భ్రూలతేప తరలారి యోషి తామ్.
వైజయన్త్య భీముఖీ రణేరణే
ఖాతి తే నరపతే రథోద్ధతా,
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:-
ఓరాజా (శత్రువుల) రమ్యమైన పరిహాసకథలను భోగములను జడి
పించుచున్నదియు, శత్రుస్త్రీల భ్రూలత వలె చంచలమైనదియు, (వారి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0sxwvf0sq31ny8mfr108y101fd9y8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/238</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228722</id>
    <revision>
      <id>585122</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 215 భ్రూలత భయముచేతను, ఇది గాలికిని చంచలమైనవి). ప్రతియుద్ధము నందులు ఎదురుగా నిలచునదియు, రథముపై గర్వముగా నిలచినదియు అగు నీ జండా ప్రకాశించుచున్నది. 13. స్వాగతావృత...'</comment>
      <origin>585122</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2154" sha1="njsxfobdfvit16d4piche8xn5qu06ii" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
215
భ్రూలత భయముచేతను, ఇది గాలికిని చంచలమైనవి). ప్రతియుద్ధము
నందులు ఎదురుగా నిలచునదియు, రథముపై గర్వముగా నిలచినదియు అగు
నీ జండా ప్రకాశించుచున్నది.
13. స్వాగతావృత్తము :-
గురుద్వయయు తైరనే రన భైరుపలక్షితమ్.
గదితం స్వాగతా నామ వృత్త మేకాదశాక్షరమ్.
24
రగణ - నగణ-భగణములు, చివర రెండు గురుపులు ఇట్లు పదకొండు
అక్షరములు గలది స్వాగతావృత్తము.
యథా మమ :--
13. రత్నభఙ్గవిమ లైర్గుణతు జై
రర్థినామభిమతార్పణ సకైః.
స్వాగ తాభిముఖన మశిర
స్కై
వ్యతే జగతి సాధుభిరేవ.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము-
రత్నపు ముక్కల వలె నిర్మలమైన వారును, గుణములచే ఉన్నతు
లును. యాచకుల కోరికలను తీర్చుటయందు ఆసక్తి కలవారును, స్వాగత
మును చెప్పుటకై అభిముఖమైన వంగిన శిరస్సులు కలవారును అగు సత్పు
రుషులే ఈ జగత్తులో జీవించుచున్నవారు (వారి జీవనమే జీవన మని అర్ధము)
14. తోటక వృత్తము:-
సకారై రన్వితం వృ తం చతుర్భిర్యుగపతితై :
ఉదితం తోటకం నామ వృత్తథైర్ద్వాదశాక్షరమ్.
25&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>njsxfobdfvit16d4piche8xn5qu06ii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/239</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228723</id>
    <revision>
      <id>585123</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '216 సువృత్తతిలకమ్ నాలుగు నగణము లున్నచో పన్నెండు అక్షరముల తోటకవృత్తము యథా మము :- సరసః స్మరసారతరో వయసః సమయః స్మృతి శేషదశాపతీతః గలితాఖల రాగరుచిర్వీజనే పరితో ఒట కపాలకర్మ సుమతే,...'</comment>
      <origin>585123</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1817" sha1="j3upk7kbd4ekpfhgtlxb60tfy04lx96" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;216
సువృత్తతిలకమ్
నాలుగు నగణము లున్నచో పన్నెండు అక్షరముల తోటకవృత్తము
యథా మము :-
సరసః స్మరసారతరో వయసః
సమయః స్మృతి శేషదశాపతీతః
గలితాఖల రాగరుచిర్వీజనే
పరితో ఒట కపాలకర్మ సుమతే,
- ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము -
సరస మైనదియు, మన్మథునిచే మిక్కిలి సారవంతమును అగు యౌవ
నము స్మృతిమాత్రశేష మైనది. అందుచేత ఓ సుమతీః సమస్త రాగము
అందును రుచి తొలగిపోయిన నీవు విజనస్థానమునవసించుచు, కపాలము
చేత ధరించి సంచరించుము.
15. వంశస్థవృత్తము :-
సంలక్షితం జతజరై ర్ద్వాదశాక్షరమకు రై :
ఛన్దోవిచక్షణా వృత్తం వంశస్థాఖ్యం ప్రచక్షతే..
26
జగణా-తగణ - జగణ. రగణములతో
వృత్తము వంశస్థము.
యథా మ మ
జనస్య తీవ్రాతవజా ర్తి వారణా
జయన్తి సన్తః సతతం సమున్నతాః.
సితాతపత్ర ప్రతిమా విధాన్తి యే
విశాలవంశస్థతయా గుణోచితాః.
పండ్రెండు అక్షరములు గల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j3upk7kbd4ekpfhgtlxb60tfy04lx96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/240</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228724</id>
    <revision>
      <id>585124</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతి ల కమ్ ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము – 217 జనమునకు తీవ్ర మైన ఆతపము (మానసిక తాపాదికము, ఎండ అని రెండర్థములు) వలన కలిగిన పీడను తొలగించువారును, ఎల్లప్పుడును ఉన్న తులును అగు సత్ప...'</comment>
      <origin>585124</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="k508vognwfu7590op0ow26wkhy4gyok" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతి ల కమ్
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము –
217
జనమునకు తీవ్ర మైన ఆతపము (మానసిక తాపాదికము, ఎండ అని
రెండర్థములు) వలన కలిగిన పీడను తొలగించువారును, ఎల్లప్పుడును ఉన్న
తులును అగు సత్పురుషులు సర్వోత్కర్షగా ఉన్నారు. శ్వేతచ్ఛత్రములతో
సమాసు లగు ఎవరు, విశాలమైన (ఉత్తమమైన, పెద్దదైన) వంశమునందు
(కులము, వెదురు కఱ్ఱ) ఉన్నవారగుటచే గుణములకు (సద్గుణములు, త్రాళ్ళు)
తగినవారుగా ఉన్నారో.
16. ద్రుతవిలమ్బితవృత్తము :-
అభివ్యక్తం నభభరై రక్ష రైర్ద్వాదశాక్షరమ్
వదని వృత్త జాతిజ్ఞా వృత్తం ద్రుతవిలమ్బితమ్.
27
నగణ-భగణ-భగణ- రగణములు; పండ్రెండు అక్షరములు. ఇది ద్రుత
విలంబిత వృత్త లక్షణము,
16.
యథా మమ :-
నభసి దర్గగలచ్చవి. రనై
ర్ద్రుతవిలమ్బిత గైః పరివారితః.
సితకరః కలహంస ఇవాభిత
స్తరతి సంవలితో యమునోర్మిభిః.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము--
శివుని కంఠమువంటి కాంతి గల, శీఘ్రముగను, (ఒకప్పుడు) మందము
గను ఎగురుచున్న మేఘములచే చుట్టువారు కొనబడిన చంద్రుడు, ఆకాశముపై
యమునాతరంగములచే నలు మూలల ఆవరింపబడిన కలహంస వలె ఈదు
చున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k508vognwfu7590op0ow26wkhy4gyok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/241</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228725</id>
    <revision>
      <id>585125</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 సువృత్తతిలకమ్ 17. ప్రహర్షిణీ వృత్తము :- సమన్వితం మనజరై శ్ఛిన్నం పూర్వాక్షరైస్త్రిభిః త్రయోదశాక్షరం నామ్నా కీర్తయన్తి ప్రహర్షిణీమ్. 28 మగణ నగణ జగణ - రగణములు, చివరగురువు- ఈ వి...'</comment>
      <origin>585125</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="2sckkc8z19847ga7vh6pizjefxqpnme" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;218
సువృత్తతిలకమ్
17. ప్రహర్షిణీ వృత్తము :-
సమన్వితం మనజరై శ్ఛిన్నం పూర్వాక్షరైస్త్రిభిః
త్రయోదశాక్షరం నామ్నా కీర్తయన్తి ప్రహర్షిణీమ్.
28
మగణ నగణ జగణ - రగణములు, చివరగురువు- ఈ విధముగ పదమూ
డక్షరములు గల వ, తము ప్రహర్షిణీ వృత్తము. (పాదము చివర నున్న అక్ష
రాము గురు వగు నని సంప్రదాయము. అందుచే పదమూడవ అక్షరము
గురువు అని లక్షణములో చెప్పకపోయినను గురు వని గ్రహింపవలెను),
దీనికి మొదటి మూడు అక్షరముల పై యతి..
17.
యథా మము :-
మానేజః సురభిగుణై ర్యశఃసితానాం
నిర్వ్యాజా నిజభుజని క్రమక్రమాప్తా.
సర్వాశాప్రణయిజనోపజీవ్యమానా
భవ్యానాం భవతి పరప్రహర్షిణీ శ్రీః.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము—
కపటము లేనిదియు, తమ భుజపరాక్రమముచే సంపాదింపబడినదియు
అన్ని దిక్కుల యందలి మిత్రులచే అనుభవింపబడునదియు, అగు మానతేజ
సద్గుణములచే కల్గిన యశస్సుచే తెల్లగా సున్న ఉత్తమపురుషులు లక్ష్మి, ఇత
ములకు కూడ ఆనందకరముగ ఉండును.
13. వసన్తతిలక వృత్తము :-
అభిజ్ఞాతం తభజడై రక్తాసక్త గురుద్వయమ్.
చతుర్దశాక్షరం వృత్తం వసన్తతిలకం విదుః.
29.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2sckkc8z19847ga7vh6pizjefxqpnme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/242</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228726</id>
    <revision>
      <id>585126</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త తిలకమ్ 219 తగణ భగణ-జగణ-జగణములు: రెండు గురువులు - ఇట్లు పదునాలుగు అక్షరముల వృత్తము వసంతతిలకము. యథా మను:- తద్భాజి జన్మనిచివే భగవత్యనట్లే ప్రాప్తే లసత్కు సుమనణ్ణల పొద్దు...'</comment>
      <origin>585126</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="ai546tuxqxrs6n4ybwcm46wqy5r9x9w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త తిలకమ్
219
తగణ భగణ-జగణ-జగణములు: రెండు గురువులు - ఇట్లు పదునాలుగు
అక్షరముల వృత్తము వసంతతిలకము.
యథా మను:-
తద్భాజి జన్మనిచివే భగవత్యనట్లే
ప్రాప్తే లసత్కు సుమనణ్ణల పొద్దురేణ.
భృఙ్గపలీ కుటిలకున లసంని వేశా
కాన్తా వసన్తతిల కేన విభూషితా భూః.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము --
భగవంతుడైన మన్మథుడు వచ్చిన పిదప, అతని జన్మసచివు డైన
(పుట్టుకనుండియు మంత్రియైన వసంతుడు అతనిని
సేవించుచుండగా,
పకాశించుచున్న పుష్పముల మండలముచే తెల్ల నైన వసన్త కాలానుగుణ
మగు తిలకముచే (కుసుమమండలమే తిలకమని భావము) అలంకరింపబడి
నదియు, తుమ్మెదల సముదాయమనెడు కుంతలముల కూర్పు గలదియు అగు
భూమి మనోహరముగా మన్నది (ప్రకరణము తెలియకపోవుటచే అర్థము
అస్పష్టముగా నున్నది.)
19. మాలినీ వృత్తము :-
అష్టాక్షరవిరామేణ యుక్తం సనమయైః సయైః
వదన్తి మాలినీ నామ వృత్తం పఞ్చదశాక్షరమ్
BO
నగణ-నగణ-మగణ-యగణ. యగణములు- ఇట్లు పదిహేను అక్షర
ముల వృత్తము మాలిని. ఎనిమిది అక్షరములపై యతి.
19.
యథా మము
నసనసమయవాణీ మేఖలాకృష్టికా లే
ప్రవిచలదిన శీలం నోత్సుృజనీ దుకూలమ్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ai546tuxqxrs6n4ybwcm46wqy5r9x9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/243</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228727</id>
    <revision>
      <id>585127</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '220 సువృత్తతిలకమ్ తృణలవచలనే ఒపి స్వైరిణీ శఙ్క మానా శఙ్కమానా దిశి దిశి కృతిదృష్టిర్మాలినీ కన్య నేష్టా. ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము— పడ్డాణము లాగు సమయమున “న, న, న, న,” అని నకారములతో న...'</comment>
      <origin>585127</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3167" sha1="6pzsccsmqrpeooggtncvl2tksjboz55" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;220
సువృత్తతిలకమ్
తృణలవచలనే ఒపి స్వైరిణీ శఙ్క మానా
శఙ్కమానా
దిశి దిశి కృతిదృష్టిర్మాలినీ కన్య నేష్టా.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము—
పడ్డాణము లాగు సమయమున “న, న, న, న,” అని నకారములతో
నిండిన వాక్కు కలదియు (వలదు వలదు అనిపలుకుచున్నదియు) శీలమువలె
చలించుచున్న పట్టుచీరను విడువనిదియు. గడ్డిపరక కదలినను భయపడుచున్న
డియు, ప్రతి దిక్కున ప్రసరింపచేయబడిన దృష్టి కలదియు, పుష్పమాలలను
ధరించినదియు ఆగు స్వైరిణి ఎవరికి ఇష్టురాలు కాదు?
20. నర్కుట వృత్తము :-
నజ భైర్ణజలై రన గురుభిర్నర్కు టాభిధమ్
వృత్తం చానష్టవిచ్ఛేదం విదుః సప్తదశాక్షరమ్
నగణ-జగణ-భగణ- జగణ - జగణ - లఘు - గురువులతో
31
పదిహేడు
అక్షరములు గల వృత్తము నర్కుటము. దీనికి ఏడవ అక్షరముమీద యతి.
(ఈ లక్షణములో నున్న 'అనష్టవిచ్ఛేదం' అనుదానికి ఏడవ అక్షరము మీద
యతి అమ అర్థము వృత్తరత్నాకరములో చెప్పిన యతినియమమును బట్టి
చెప్పబడినది. గాని ఇచట ఉన్న ఈ పదము అస్పష్టారముగ నున్నది. క్షేమేం
ద్రు డిచ్చిన ఉదాహరణములో ఏడవ అక్షరము పై మొదటిపాదములో) యతి
కూడ లేదు. అందుచే దీనికి యతి నియమములేదని చెప్పుటకై 'అ నష్ట
విచ్ఛేదమ్' అని వ్రాసి ఉండును. వెనుక చెప్పిన మాలినీవృత్తములో ఎనిమి
దవ అక్షరము మీద యతి ఉన్నది. దీనిలో లేదు అని అర్థమై యుండును.
లేదా పాఠాంతర మేమైన (“అనిష్టవిచ్ఛేదం” వంటిది) ఉన్నదేమో తెలియదు.
20.
యథా మమ :-
నిజభుజ జైర్విశాలగుణవిక్రమకీర్తి భరైః
ప్రవిదధతా సుధాంశుధవలం భవతా భువనమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6pzsccsmqrpeooggtncvl2tksjboz55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/244</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228728</id>
    <revision>
      <id>585128</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ కథయ కథం కృతేయమతి రాగవతీ జనతా చరితమపూర్వమేప తవ కస్య న నర్కుటకృత్. ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము - 221 నీ భుజములనుండి పుట్టిన విశాలము లైన గుణ-పరాక్రమ కీర్తి భార ముల చేత ఈ...'</comment>
      <origin>585128</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2485" sha1="ebcw16rn3t3dzzoq0ficc1mlhc7mwdu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
కథయ కథం కృతేయమతి రాగవతీ జనతా
చరితమపూర్వమేప తవ కస్య న నర్కుటకృత్.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము -
221
నీ భుజములనుండి పుట్టిన విశాలము లైన గుణ-పరాక్రమ కీర్తి భార
ముల చేత ఈ లోకము నంతను చంద్రునివలె తెల్లనైన దానినిగా చేయుచున్న
నీ చేత ఈ జనసముదాయము ఎక్కువ రాగము (ప్రేమ, ఎరుపు అను రెండ
ర్థములు) కలదిగా ఎట్లు చేయబడినది? చెప్పుము. అపూర్వమైన నీ చరితము
ఎవరికి ఆశ్చర్యమును కలిగించడు? (నర్కుట శబ్దమునకు ప్రసంగమును
బట్టి ఆశ్చర్యమని అర్థము చెప్పబడినది.)
21 పృథ్వీ వృత్తము :-
జనజై ఃసయలై ర్గేన యుతాష్ట్రన పసంహృతీః
దశసప్తాక్షరా పృథ్వీ కథితా వృత్త వేదిభిః .
82
జగణ - సగణ - జగణ- సగణ - యగణ లఘు - గురువులతో పదిహేడు
అక్షరములు. ఎనిమిదవ అక్షరముపైనను, తరువాత తొమ్మిదవ (అనగా పడి
హేడవ) అక్షరముపైనను యతి. ఇది వృధ్వీవృత్తము.
21.
యథా మమ :-
జవాత్ స రజసా యుత, శ్రమవిసంస్థులాఙ్గః పథా
ప్రజన్ సతత సేవకః పిశుసధామ వేళ్మ ప్రభోః.
శదాచిదవలోకనై : ఫలవివర్జితై ర్మన్యతే
జడః కరసమర్పితామిన మదేన పృథ్వీమిమామ్.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము—
(ప్రయాణ) వేగమువలన పరాగముచే కప్పబడినవాడై, మార్గమునందు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ebcw16rn3t3dzzoq0ficc1mlhc7mwdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/245</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228729</id>
    <revision>
      <id>585129</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '222 సు వృత్త తి లకమ్ ప్రయాణము చేయుటచేత అలసటచే దుర్బల మైపోయిన శరీరము కలవాడై నిత్య సేవకుడు. చాడీలు చెప్పువారికి ఆటపట్టైన ప్రభువుయొక్క గృహమును చేరి, ఎట్టి ఫలమును ఇవ్వని, అప్పుడ...'</comment>
      <origin>585129</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="anbd36dj67bx6rlz0c34ok22q3zfarx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;222
సు వృత్త తి లకమ్
ప్రయాణము చేయుటచేత అలసటచే దుర్బల మైపోయిన శరీరము కలవాడై
నిత్య సేవకుడు. చాడీలు చెప్పువారికి ఆటపట్టైన ప్రభువుయొక్క గృహమును
చేరి, ఎట్టి ఫలమును ఇవ్వని, అప్పుడప్పుడు లభించే ప్రభుదర్శనములచే
గర్వికుడై ఈ భూమియంతయు తన చేతిలో ఉంచబడినట్లు భావించును.
22. హరిణీ వృత్తము :-
సనమై రసలై ర్గేన యుక్తా సప్త దశాక్షరా
విచ్ఛిన్నా హరిణీ షడ్ఛిశ్చతుర్భిః సప్త భిస్త థా.
33
నగణ - సగణ - మగణ-రగణసగణ - లఘు - గురువులతో పదిహేడు
అక్షరముల వృత్తము హరిణి, ఆరవ అక్షరము పైనను, తరువాత నాల్గవ
(18) అక్షరముపైనను, తరువాత ఏడన (17) అక్షరముపైనను యతి.
22.
యథా మమ : -
స సమరసవాః కాలే భోగాశ్చలం ఘనయౌవనం
కురత సుకృతం యావన్నేయం తనుః ప్రవిశీర్య తే.
కిమపి కలపా కాలస్యేయం ప్రభావతి సత్వరా
తరుణహరిణీ సంత్రస్తే వప్లవప్రవిసారణీ
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము-
భోగములు కాలమునందు (అన్నీకాలములందును) సమానమైన రుచి
కలవికావు. మేఘమువంటి యౌవనము చంచలమైనది. ఈ శరీరము నశిం
చుటకు పూర్వమే, పుణ్యము చేయండి అదేమో ఈ కాలముయొక్క రీతి:
ఇది భయపడి దుముకుతూ, పరిగెత్తుచున్న పడుచు ఆడలేడి నవె. చాల
తొందరగా పరుగెత్తుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>anbd36dj67bx6rlz0c34ok22q3zfarx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/246</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228730</id>
    <revision>
      <id>585130</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతి ల కమ్ 23 శిఖరిణీ వృత్తము యమనై ః సభ రైర్గేన యుక్తా సప్త దళాక్ష రా షడై కాదశవిచ్ఛేదవతీ శిఖరిణీ మతా యగణ-ముగణ - నగణ - సగణ గణ లఘు - గురువులు, 34 228 ఆరవ పద కొండన (17) అక్షరములపై యతి, ఇ...'</comment>
      <origin>585130</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2304" sha1="sgiu2vyadoox7k9szbc77dmhr4kh47u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతి ల కమ్
23 శిఖరిణీ వృత్తము
యమనై ః సభ రైర్గేన యుక్తా సప్త దళాక్ష రా
షడై కాదశవిచ్ఛేదవతీ శిఖరిణీ మతా
యగణ-ముగణ - నగణ - సగణ గణ లఘు - గురువులు,
34
228
ఆరవ పద
కొండన (17) అక్షరములపై యతి, ఇట్లు పదిహేడు అక్షరముల వృత్తము
శిఖరిణి.
23
యథా మమ : -
యథా మన్యుర్లీ నః స చ విభవభగ్నః స్మరస (మ) ద
స్తథా జానే జాతా శమస మయరమ్యా పరిణతిః.
ఇదానీం సంసారవ్యతికరహరా తీవ్రతపసే
వివిక్తా యుక్తా మే గిరివరమహీ సా శిఖరిణీ
1
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము –
కోపము అణగిపోయినది. మన్మథమదము వైభవముతోపాటు భగ్నమై
పోయినది లేదా వైభవముచేత అనగా సామర్థ్యముచేత, భగ్నమైనది. అనగా
సామర్థ్యము లేకుండ భగ్నమైనది. దీనిని పట్టి శాంతిసమయముచేత రమ్య
మైన మరిణామము కలిగిన దని తలచెదను. ఇంక నాకిపుడు, తీవ్రతపస్సు
చేయుటకై సంసారబంధమును తొలగించునదియు, శిఖరములతో
నదియు, అగు నిర్జనమైన గిరిశ్రేష్ఠముయొక్క పై భూభాగము తగినది.
24 మజ్దాక్రాంతా వృత్తము :-
చతుః షట్స ప్త విరతి వృత్తం సప్తదశాక్షరమ్.
మన్దాక్రాన్తా మధనతై స తగై శ్చాభిధీయతే.
తై స్తతగై
35
కూడి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sgiu2vyadoox7k9szbc77dmhr4kh47u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/247</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228731</id>
    <revision>
      <id>585131</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '224 సువృత్త తీరికమ్ మగణ - భగణ- నగణ - తగణ - తగణ- గురు - గురువులు; పదిహేడు ఆక్ష రములు. నాల్గవ ఆరవ (10) ఏడవ (17) అక్షరములపై విరామము. ఇది మందాక్రాంతావృత్తము- యథా మమ.... మధ్యే భజ్జీవలనవిత తాపాఙ్గ...'</comment>
      <origin>585131</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2560" sha1="hxone6721jjosvcrpt4fngz2msjgjdw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;224
సువృత్త తీరికమ్
మగణ - భగణ- నగణ - తగణ - తగణ- గురు - గురువులు; పదిహేడు ఆక్ష
రములు. నాల్గవ ఆరవ (10) ఏడవ (17) అక్షరములపై విరామము. ఇది
మందాక్రాంతావృత్తము-
యథా మమ....
మధ్యే భజ్జీవలనవిత తాపాఙ్గసంసఙ్గభాజిః
స్మర్యస్తే తే యది ధృతిముషః పద్మలాక్షీ కటాకాశి.
తత్ కిం మిథ్యా నియమనిభృతైః కాననే ధీయతే ధీ
ర్మన్దాక్రాన్తో దశతి సిళితా పన్నగీ పాణిసక్తే.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము
వంపులచే విస్తృతములైన నేత్రాంతములతో సంబంధమును పొందు
నవీయు, ధైర్యమును తొలగించునవియు అగు దట్టమైన కనురెప్పలు గల
సుందరుల కటాక్షములను మధ్య మధ్య స్మరించే పక్షములో, మిథ్యా
నియమములు అవలంభించి అరణ్యములో నివసించుటకై అభిలాష చూపుట
ఎందుకు (ఇట్లు చేయుటకు ఫలితమేమనగా) మందముగా నడచివచ్చి,
హస్తమునకు తగుల్కొవిన తీవ్రమైన సర్పము కఱచును. (అట్టివాడు చివరికి
బాడలకే గురి యగు నవి భావము).
25. శార్దూల విక్రీడితము :
20
మసకై ః సతతై ర్గేన యుక్త మేకోనవింశవతో
శార్దూలక్రీడితం ప్రాహుశ్ఛిన్నం ద్వాదశస ప్త భిః.
36
మగణ-సగణ-జగణ--
సగణ తగణ తగణ గురువులతో పందొమ్మిది
అక్షరములు. పండ్రెండవ అక్షరముపైనను, ఏడవ (19) అక్షరముపైనను
యతి. ఇది శార్దూలవిక్రీడితము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hxone6721jjosvcrpt4fngz2msjgjdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/248</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228732</id>
    <revision>
      <id>585132</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యథా మమ.- సు వృత్త తి ల కమ్ 25. మాద్యత్పజ్ఞ సమాతతోగ సుభటోద్భిన్నేభకుమ్భస్థల శ్లేష్యన్ర్మెట్టి కదస్తు ఈ సరభసో ద్వేల్లద్యశ, కేసరః, జృమ్ఫారమ్భ భయంకరవ్యతికరత్ర సై ః సముద్వీక్షిత...'</comment>
      <origin>585132</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3022" sha1="o1bwppt8lgk1yejpdonomlphkgbvuvm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;యథా మమ.-
సు వృత్త తి ల కమ్
25. మాద్యత్పజ్ఞ సమాతతోగ సుభటోద్భిన్నేభకుమ్భస్థల
శ్లేష్యన్ర్మెట్టి కదస్తు ఈ సరభసో ద్వేల్లద్యశ, కేసరః,
జృమ్ఫారమ్భ భయంకరవ్యతికరత్ర సై ః సముద్వీక్షితః .
శత్రూణాం త్వదసిః కరోతి సమరే శార్దూలవిక్రీడితమ్.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము—
225
మరించిన, సన్నద్ధులైన, ఉగ్రుడైన గొప్పభటులచేత బ్రద్దలు కొట్ట
బడిన ఏనుగుల కుంభస్థలములనుండి విడిపడుచున్న ముత్యములతో ప్రకా
శించుచున్నది (ఎత్తుపల్లములతో నున్నదియు), తొందరగా పైకి ఎగురు
చున్న కీర్తి యనెడు జూలు గలదియు, విజృంభణ ప్రారంభమున (పులి
పక్షమున ఆవులించుట అని యర్థము) భయంకరమైన సంబంధమువలన
భయపడిన (శత్రువులచే) చూడబడినదియు అగు నీ ఖడ్గము, యుద్ధమునందు
శత్రువుల విషయమున, శార్దూలవిక్రీడితమును శార్దూలము క్రీడ వంటి
క్రీడను) చేయుచున్నది.
26. స్రగ్ధర :-
యుక్తం మరభనై ర్యైశ్చ త్రిభిః సప్తాక్షరై స్త్రిభిః
ఛేదైశ్చ స్రగ్ధరావృత్త మేకవింశాక్షర విదుః.
87.
మగణ-రగణ-భగణ- నగణములు, మూడు యగణములు ఈ విధ
ముగ ఇరువదియొక్క అక్షరములతో శ్రద్ధరావృత్తము. ప్రతి ఏడవ అక్ష
రమునందును మూడు యతులు.
యథా మమ :-
26. సారారమ్భానుభావ ప్రియపరిచయయా స్వర్గర జనానాం
లీలాక ర్ణావతంసశ్రియమతనుగుణ శ్లేషయా సంశ్రయన్త్యా.
ఆభాతి వ్యక్త ముక్తా విచకిలలవలీవృద్దకున్దేన్దుకొన్త్యా
త్వత్కీర్త్యా భూషితేయం భువనపరివృఢ సద్దరేవ త్రిలోకీ,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o1bwppt8lgk1yejpdonomlphkgbvuvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/249</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228733</id>
    <revision>
      <id>585133</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '226 సువృత్త తిలకమ్ ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:- ఓ భువనశ్రేష్ఠుడా నీ కీర్తి, శ్రేష్ఠమైన కార్యములను ఆ యందలి (నీ) సామర్థ్యముతో ప్రియమైన పరిచయము కలది. గొ ములతో (దారము అని రెండవ అర్థము)...'</comment>
      <origin>585133</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="dl80wy94ijspk5m9sbu6j9042jpwseb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;226
సువృత్త తిలకమ్
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:-
ఓ భువనశ్రేష్ఠుడా నీ కీర్తి, శ్రేష్ఠమైన కార్యములను ఆ
యందలి (నీ) సామర్థ్యముతో ప్రియమైన పరిచయము కలది. గొ
ములతో (దారము అని రెండవ అర్థము) సంబంధము కలది. స్వ
నందలి స్త్రీలకు కర్ణాలంకారముగ అగుచున్నది దీని కాంతి,
ముత్యములు, వికసించిన లవలీ పుష్పములు. మల్లిపూవులు, చం
వంటి కాంతి గలది. అట్టి నీకీర్తి చేత ఈ లోకత్రయము పుష్పమాల
నట్లు ఉన్నది.
ఇతి సరలతరత్వాత్సర్వకావ్యోచిత త్వాత్
సుకవిపరిచిత త్వాత్కీర్ణకర్ణామృత త్వాత్.
పరుష విష మమాత్రాదుర్విరామోజ్ఞి తేయం
ప్రచురరుచిర వృత్త వ్యక్తి రుక్తా హితాయ.
ఇంతవరకును ప్రతిపాదించినవృత్త ములన్నియు, చాలా సర
అన్నీ కావ్యములకును తగినవి. ఉత్తమకవు లందరికిని పరిచితము
లలో అమృతమును నింపునట్టివి. వీటిలో పరుషములు, విషమముల
మాత్రలు కాని, దుష్టయతులు గాని లేవు. అందుచేత కవితాభ్యాస
వారి హితము కొరకై ప్రసిద్ధములును, సుందరములును అగు 1
వివరణము చేయబడినది.
ఇతి శ్రీప్రకాశేంద్రాత్మజవ్యాసదాసాపరనామ
శ్రీ క్షేమేన్ద్రవించితే సువృత్త తిల కే
వృత్తా వచయో నామ
ప్రథమో విన్యాసః
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని
a
సువృత్త తిలకాంధ్రవ్యాఖ్యలో &quot;వృత్తములను ఏరుకొన
అను ప్రథమవిన్యాసము సమాప్తము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dl80wy94ijspk5m9sbu6j9042jpwseb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/250</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228734</id>
    <revision>
      <id>585134</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్త తి ల క మీ ద్వితీయ విన్యాసః-గుణదోషదర్శనమ్ కృణే ప్రసిద్ధవృత్తానాం లక్ష్యలక్షణసంగ్రహే ఆధునా క్రియతే తేషాం గుణదోష ప్రదర్శనమ్. 227 ఇంతవరకును. కొన్ని ప్రసిద్ధవృత్తముల ల...'</comment>
      <origin>585134</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2730" sha1="47d3ytlurthqkolzwl1ovlx2msre5yn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్త తి ల క మీ
ద్వితీయ విన్యాసః-గుణదోషదర్శనమ్
కృణే ప్రసిద్ధవృత్తానాం లక్ష్యలక్షణసంగ్రహే
ఆధునా క్రియతే తేషాం గుణదోష ప్రదర్శనమ్.
227
ఇంతవరకును. కొన్ని ప్రసిద్ధవృత్తముల లక్షణములు చెప్పి లక్ష్య
ములు (ఉదాహరణములు) చూపబడినవి. ఇపుడు ఆ వృత్తములకు సంబం
ధించిన గుణములను దోషములను చూపుచున్నాము.
న షట్సప్తాక్షరే వృత్తే విశ్రామ్యతి సరస్వతీ
కృడ్గవ మల్లి కాబాల కలి కాకోటిసంకటే
2
ఆరు లేదా ఏడు అక్షరాల వృత్తములలో సరస్వతి, లేత మల్లి మొగ్గల
ఇరురైన అగ్రభాగమునందు ఆడుతుమ్మెద ఎట్లు విశ్రమింపజాలదో, అట్లే
విశ్రమింపజాలదు (ఆరు ఏడు అక్షరాల వృత్తములు కవితకు అంతగా అను
పగా ఉండవని అర్థము).
సమా సైర్లఘువృత్తా నామసమా
సైర్మహీయసామ్
శోభా భవతి భవ్యానాముపయోగవ శేన వా.
3
సమాసము లున్నచో చిన్న వృత్తములును; సమాసములు లేకపోయి
నచో పెద్ద వృత్తములును అందముగా ఉండును. కొందరు ఉత్తమకవుల
ఉపయోగమును బట్టి కూడ వృత్తములకు అందము చేకూరును,
అనుష్టుప్ఛన్దసాం భేదే కెశ్చిత్సామాన్యలక్షణమ్
యదుక్తం పఞ్చమం కుర్యాల్లఘు షష్ఠం తథా గురు. 4
ఈ తాప్యనియమో దృష్టః ప్రబన్దే మహళామపీ
తస్మాదవ్యభిచారేణ శ్రవ్యతై వ గరీయసీ.
5
అనుష్టుప్ ఛందస్సుల సామాన్యలక్షణమున ఐదవ అక్షరము లఘువు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>47d3ytlurthqkolzwl1ovlx2msre5yn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/251</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228735</id>
    <revision>
      <id>585135</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 సువృత్తతి ల కమ్ కావలె ననియు, ఆరవది గురువు కావలె ననియు చెప్పబడినది. కాని మహా కవుల రచనలలో కూడ కొన్నిచోట్ల ఈ నియమము పాటింపబడలేదు. అందుచేత ఈ నియమముకంటె కూడ ప్రధానమైనది శివ్యత...'</comment>
      <origin>585135</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2643" sha1="c3skhpa8xtw0d5djtwhi84hvuz69cb7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;228
సువృత్తతి ల కమ్
కావలె ననియు, ఆరవది గురువు కావలె ననియు చెప్పబడినది. కాని మహా
కవుల రచనలలో కూడ కొన్నిచోట్ల ఈ నియమము పాటింపబడలేదు.
అందుచేత ఈ నియమముకంటె కూడ ప్రధానమైనది శివ్యతాగుణము,
అవగా వినుటకు ఇంపుగా ఉన్న పక్షాన ఈ నియమమును పాటించకున్నను
దోషము లేదు.
యథా కాలిదాసస్య :
:-
27. తదన్వయే శుద్ధిమతి ప్రసూతః శుద్ధిమత్త ఈ
దిలీప ఇతి రాజేన్దురిన్దుః క్షీరనిధావివ (రఘు. 1-12)
ఉదాహరణమునకు కాళిదాసుని శ్లోకము :-
&quot;తదవ్వయే&quot; మొ॥ ఈ శ్లోకము మొదటి పాదములోని ఐదవ
అక్షరము (ఉ) గురువు, ఆరవ అక్షరము (ద్ధి) లఘువు. ఐనను చదువు
చున్నపుడు శ్రవ్యత దెబ్బతినలేదు గాన ఇది యుక్తమే అని భావము.
పరిశుద్ధమైన ఆ వైవస్వతమనువంశమున, అధికముగా పరిశుద్ధు
డైన దిలీపు డను రాజచంద్రుడు, తెల్లని క్షీరసముద్రమున, ఇంకను తెల్లవి
చంద్రుడు వలె, జనించెను.
ఉపజాతివికల్పనాం సిద్ధో యద్యపి సబ్కరః
తథాపి ప్రథమం కుర్యాత్పూర్వపాదాక్షరం లఘు.
ఉపజాతివృత్తములు (ఇంద్రవత్రో పేంద్రవజ్రవృత్తముల) సంకర
ముచే ఏర్పడునవే యైనను మొదటి పాదములోని మొదటి అక్షరము, లఘు
వగునట్లు చూచుకొనవలెను.
యథా శ్రీమదుత్పల రాజస్య -
28. హృతాజ్జగ శ్యామరుచన
వై తే
స్థూలాః కిమిత్యశ్రుకణాః పతస్తి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c3skhpa8xtw0d5djtwhi84hvuz69cb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/252</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228736</id>
    <revision>
      <id>585136</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృర్తతిలకమ్ భృత్గా ఇవ వ్యాయతపఙ్కయో యే తనీయసీం రోమలతాం శ్రయన్తి. ఉదాహరణమునకు శ్రీముదుర్బల రాజు శ్లోకము — &quot;హృతాజ్ఞాన&quot; మొ|| ఉపజాతివృత్తము మొదటి పాదము లక్షలను సారముగా ఇంద్ర...'</comment>
      <origin>585136</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2917" sha1="prp73svgjt6tnihy3lrs6t8clwvg27q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృర్తతిలకమ్
భృత్గా ఇవ వ్యాయతపఙ్కయో యే
తనీయసీం రోమలతాం శ్రయన్తి.
ఉదాహరణమునకు శ్రీముదుర్బల రాజు శ్లోకము —
&quot;హృతాజ్ఞాన&quot; మొ|| ఉపజాతివృత్తము మొదటి పాదము లక్షలను
సారముగా ఇంద్రవజ్ర యైనను కావచ్చును. కాని అపుడు మొదటి అక్షరము
గురువై పోవును. అట్లు కాకుండ ఉపేంద్రవజ్రపాదమును గూర్చి మొదటి
అక్షరమును లఘువు చేయుటలో సొగసు ఉన్నదని భావము.
&quot;నీ కాటుక యొక్క నల్లని కాంతిని హరించుచు, స్థూలములైన కన్నీటి
బిందువులు రాలుచున్నవేమి? ఇవి దీర్ఘమైన పంటలు కట్టి, తుమ్మెదలువలె,
సన్ననైన నీ రోమంతను ఆశ్రయించుచున్నవి (చేరుచున్నవి)&quot;.
సూత్ర స్యేవాత్ర తీగ్ర శ్లోకస్య లఘునా ముఖమ్
కర్ణం విశతి నిర్విఘ్నం సరలత్వం చ నోజ్ఞృతి.
గుర్వక్ష రేణ సంరుద్ధం గ్రన్ధియు క్త మివాగ్రతః
కరోతి ప్రథమం స్థూలం కించిత్ కర్ణా కదరనామ్.
8
శ్లోకముయొక్క ముఖము, లఘువు చేత, తీర్ణమైన సన్నని) ఆగ్రము
కలడై, దారముయొక్క ముఖమువలె, నిర్విఘ్నముగా. కర్ణమును (చెవి.
సూదిబెజ్జము అని రెండర్థములు) ప్రవేశించును. సరలత్వమును విడవదు.
(వంకర కాదు అని దారము పక్షమున అర్థము.)
గురువుచేత అడ్డగింపబడిన శ్లోకముఖము, మొదటనే స్థూలముగా
నున్నదై కొసను ముడి ఉన్న దారము వలె, కొంచెము కర్దమునకు బాధ
కలిగించును.
యథా' కాలిదాసస్య -
29. అస్త్యుత్తరస్యాం దిశి దేవతాత్మా
హిమాలయో నామ నగాధిరాజః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>prp73svgjt6tnihy3lrs6t8clwvg27q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/253</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228737</id>
    <revision>
      <id>585137</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 సువృత్తతి ల కమ్ పూర్వాపర్ వారినిధీ వగాహ్య స్థితః పృథివ్యా ఇవ మానదణ్ణః (కు 1-1) ఉదాహరణమునకు కాళిదాసు ఉపజాతివృత్త శ్లోకము : - 'అస్త్యుత్తరస్యామ్' మొ. ఇచట ప్రథమపాద ప్రథమాక్షరము (...'</comment>
      <origin>585137</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2276" sha1="8y5xfwr8n6pqx41hb6h47m2hbrp9auq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;280
సువృత్తతి ల కమ్
పూర్వాపర్ వారినిధీ వగాహ్య
స్థితః పృథివ్యా ఇవ మానదణ్ణః (కు 1-1)
ఉదాహరణమునకు కాళిదాసు ఉపజాతివృత్త శ్లోకము : -
'అస్త్యుత్తరస్యామ్' మొ. ఇచట ప్రథమపాద ప్రథమాక్షరము (అ)
గురువగుటచే చెవికి ఇంపుగా లేదని అభిప్రాయము.
హిమవంతుడనే, దేవతాత్మ గల నగాధిరాజు
పూర్వపశ్చిమసముద్రములోనికి వ్యాపించి, భూమికి మానదండము వలె
ఉన్నాడు&quot;.
త్ర్యక్షరస్తు (త్ర్య)క్షరై రేవ చ్ఛేదై రాఖాతి దోధకమ్
అతోఒల్పైరధికై ర్వాపి యతీం తాలమివో మతి,
ట
9
దోధకవృత్తము మూడేసి మూడేసి అక్షరముల మీద విరామ మున్న
యెడలనే అందముగ నుండును అంతకంటె అల్పమైనను, అధికమైనను,
(సంగీతములో) కాలము వలె యతి చెడిపోవును,
30
యథా మమః _
సజ్జనపూజనశీలన శోభా
మర్జయ వర్ణయ దుర్జనసఙ్గమ్.
దుస్తరసంస్కృతిసాగర వేగే
మజ్జన కారణవారణ మేతత్.
ఉదాహరణముగా నా శ్లోకము : -
&quot;సజ్జన&quot; మొ. ఈ శ్లోకములో అన్ని పాదములలోను మూడేసి అక్షరా
లకు పదములు విరుగుచున్నవి. అందుచే వృత్తము హృద్యముగ నున్నది.
&quot;సజ్జనుల పూజ చేయుటవలన కలుగు శోభను సంపాదించు కొనుము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8y5xfwr8n6pqx41hb6h47m2hbrp9auq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/254</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228738</id>
    <revision>
      <id>585138</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్తతిలకమ్ 231 దుర్జనుల సంగమును విడుపుము. ఇదే, దాటరాని సంసారసాగరవేగమున మునిగిపోకుండగ చేయునది”. - అతో ఒల్పాధి హైర్యథా తక్జరస్య 31. త్వన్ముఖచన్ద్రనిరీక్షణవర్త్యా యః సుతరామ...'</comment>
      <origin>585138</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="nkw60a104n1dxrb84m2zkvf65ijguym" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్తతిలకమ్
231
దుర్జనుల సంగమును విడుపుము. ఇదే, దాటరాని సంసారసాగరవేగమున
మునిగిపోకుండగ చేయునది”.
-
అతో ఒల్పాధి హైర్యథా తక్జరస్య
31. త్వన్ముఖచన్ద్రనిరీక్షణవర్త్యా
యః సుతరామిహ నిర్మలనేత్రః.
సర్వజనస్య పురః స్థితమేతత్
సోనళవర్మ న పశ్యతి చిత్రమ్.
అంతకంటే అల్పము, అధికము అగుటకు ఉదాహరణముగా తంజీ
రుని శ్లోకము:-
&quot;త్వన్ముఖ&quot; మొ॥ ఇచట మొదటి పాదములో 'చన్ద్ర' అని రెండక్ష
రముల పైన. 'నిరీక్షణ' అని నాలుగు అక్షరములు పైన యతి వచ్చుటచే .
వృత్తము సరిగా సాగుటలేదని భావము. ఇతర పాదములలో కూడా అట్లే.
&quot;నీ ముఖచంద్రుని చూచుట అనెడు వర్తి చేత (నేత్రదోషమును తొల
గించుకొనుటకు ఉపయోగించు కణిక) ఎవడు తన నేత్రములను పూర్తిగ
నిర్మలము కావించుకొనునో, అతడు, అందరి ఎదుటను ఉన్నదే యైనను
యముని మార్గమును చూడడు. ఆశ్చర్యము &quot;
శ్లాలినీ క్లథబ నైవ స్వభావేన విభావ్యతే
ఉత్తేజయేత్తాం యత్నేన మన్దదీపశిఖామివ
స్వధానముచేత శాలినీవృత్తము శిథిలబంధము గల (బింకములేని)
వృత్తము. మందమైన దీవశిఖను ప్రయత్నపూర్వకంగా ఉత్తేజితము చేసినట్లు
దానిని ప్రయత్నము చేసి ఉత్తేజితము ( బిగువ కలుగునట్లు) చేయవలెను.
క్ల థా యథా మమ :-
32.
ప్లోషక్లేశం ప్రోషితానాం దిశన్తీ
మానగ్లానిం మానినీనాం దధానా,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nkw60a104n1dxrb84m2zkvf65ijguym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/255</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228739</id>
    <revision>
      <id>585139</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '232 శ్లోకము- సువృత్తతిలకమ్ గాఢం సక్తా సద్గుణగ్లాని దానే చన్ద్రస్య శ్రీర్ధుర్జన స్యేన జాతౌ, శాలినీవృత్తము శిథిలబంధముగా ఉండుటకు ఉదాహరణముగా నా 'ప్లోషక్లేశమ్' మొ|| ఈ శ్లోకములోన...'</comment>
      <origin>585139</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="grbzh7f26a4gwy05t86lihmles3as7g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;232
శ్లోకము-
సువృత్తతిలకమ్
గాఢం సక్తా సద్గుణగ్లాని దానే
చన్ద్రస్య శ్రీర్ధుర్జన స్యేన జాతౌ,
శాలినీవృత్తము శిథిలబంధముగా ఉండుటకు ఉదాహరణముగా నా
'ప్లోషక్లేశమ్' మొ|| ఈ శ్లోకములోని పదములు పొడి పొడిగా చల్లి
నట్లు ఉండుటచే బంధము శిథిలముగా ఉన్నది.
&quot;చంద్రుని కాంతి ప్రవాసులకు ఎండిపోవుటవలన కలుగుదుఃఖమును
కలిగించుచున్నది మానవతుల మానమును తగ్గించుచున్నది. సద్గుణములగు
పద్మాదులకు గ్లానిని కలిగించుటయందు ఎంతయు ఆసక్తి కలదై ఉన్నది.
ఈ విధముగ దుర్జనుల ఐశ్వర్యము వలె ఉన్నది.&quot;
శత్రన్తాక్షర సంయోగై : కించిత్కార్కశ్యకారిభిః
అనే విసర్జనీయైశ్చ శాలినీ యాతి దీప్త తామ్.
11
'శతృ' ప్రత్యమము చేర్చుటచే ఏర్పడిన అక్షరసంయోగములచేతను
చివర విసర్గ లుండునట్లు చేయుట చేతను శాలినీవృత్తమునకు ఒక విధముగా
దీప్తి (చురుకు) వచ్చును. ఏల ననగా ఇవి కొంచెము కాఠిన్యమును
కలిగించును.
యథా మమః _
33.. లజ్జామజ్జల్లోల తారాన్త కాన్తా
స్తిర్యణ్నిర్య త్కేతకీపత్రతీక్షాః.
మగ్నాశ్చిత్తే కస్య విర్యాన్తి భూయః
ప్రేమోన్మీలత్పక్ష లాక్షీ కటాః.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము:-
&quot;లజ్జా&quot; మొ॥ ఈ శ్లోకములో 'మజ్జత్ ' 'నిర్యత్' 'ఉన్మీలతో&quot; అను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>grbzh7f26a4gwy05t86lihmles3as7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/256</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228740</id>
    <revision>
      <id>585140</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త రి ల కమ్ 233 శత్రంతపదములను ప్రయోగించగా వాటి సంధులచే వృత్తము నడకలో ఒక విధ మగు బిగి యేర్పడినది. &quot;లజ్జలో మునిగిపోపుచున్న చంచల మైన నల్ల గ్రుడ్లచే అంతములందు సుందరమైనవియు...'</comment>
      <origin>585140</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2778" sha1="jxb8lx9f2ktnspzla32tksa4gznijxt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త రి ల కమ్
233
శత్రంతపదములను ప్రయోగించగా వాటి సంధులచే వృత్తము నడకలో ఒక
విధ మగు బిగి యేర్పడినది.
&quot;లజ్జలో మునిగిపోపుచున్న చంచల మైన నల్ల గ్రుడ్లచే అంతములందు
సుందరమైనవియు, అడ్డముగా బయల్వెడలుచున్న మొగలిరేకుల వలె తీక్ష
మైనవియు అగు, ప్రేమతో వికసించిన పక్ష్మలాక్షీ కటాక్షములు (దట్టమైన
రెప్పలు గల నేత్రములు గలది పక్ష్మలాక్షి) ఎవరి కైనను చిత్తములో
లైన పిమ్మట మరల పైకి వచ్చునా?&quot;
క్లథస్వభావాన్మాధుర్యం శాలిన్యాః పరివర్ణ్యతే
రుచిః ప్రయాతి మన్దాగ్నేః శ్రీ రేణాత్యస్తమన్దితామ్ 12
శాలినీ వృత్తము స్వభావము చేతనే శిథిలముగా నుండును. అందువే
దానిలో మాధుర్య గుణమును కూడా చేర్చుటకు ప్రయత్నించగూడదు. మంద
మైన జఠరాగ్ని కలవానికి క్షీరము ఇచ్చి నట్లైతే
గించును.
వాని రుచి ఇంకను మంద
విసర్గయుకైః పాదానై ర్విరాజతి రథోద్ధతా
కలాపరిచయైర్యాతా లట భేవ ప్రగల్భతామ్.
13
సంగీత నాట్యాదికళలతో పరిచయ మేర్పడుటచే ఒక జాణ ఇంకను
ప్రగల్భ మైనట్లు, రథోద్దతావృత్తము, పాదాంతములందు విసర్గలున్నచో
ఎక్కువ ప్రకాశించును.
యథా మమ:_
అత్ర చైత్రసమయే నిరస్తరాః
ప్రోషి. తాహృదయకీర్ణ పావకాః.
వాన్తి కాముకమనోవిమోహనాః
వ్యాలలోలమలయాచలానిలాః.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము;- &quot;ఆత్ర&quot; మొ. పాదాంతములందు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jxb8lx9f2ktnspzla32tksa4gznijxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/257</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228741</id>
    <revision>
      <id>585141</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '234 సువృత్తతిలకమ్ విసర్గ లుండుటచే నాలుగు పాదములదగ్గరను నిలిపి చదవవలసియుండుటచే ఒక సొగసు వచ్చినది. &quot;ఈ చైత్రమాసమునందు, ప్రోషిత స్త్రీల హృదయములందు అగ్నిని విరజిమ్ముచున్నవియు...'</comment>
      <origin>585141</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="n93t8hk482ca9930ibpb7g5nex7fwm4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;234
సువృత్తతిలకమ్
విసర్గ లుండుటచే నాలుగు పాదములదగ్గరను నిలిపి చదవవలసియుండుటచే
ఒక సొగసు వచ్చినది.
&quot;ఈ చైత్రమాసమునందు, ప్రోషిత స్త్రీల హృదయములందు అగ్నిని
విరజిమ్ముచున్నవియు, కాముకుల మనస్సులను మోహింప చేయునవియు,
అగు కదలుచున్న సర్పముల వలె నున్న మలయ వాయువులు నిరంతరముగ
వీచుచున్నవి.&quot;
ఆవిసర్దేస్తు పాదానైర్నిష్ప్రభైవ రథోద్ధతా
a
అ ప్రార్థనా ప్రణయినీ మ్లానమానేవ మానినీ.
ప్రియుడు ప్రార్థించకపోయినను వానియందు ప్రణయమును చూపు,
వాడిపోయిన మానము గల మానిని వలె, పాదాంతములందు విసర్గలు లేని
రథోద్ధత సౌందర్యవిహీనమే.
యథా కలశకస్య -
35
అజ్జలొ జలమధీరలోచనా
లోచన ప్రతిశరీర శారితమ్.
ఆత్త మా త్త మణి కాన్త మాక్షితుం
కాతరా శఫరశంకినీ జహ.
పాదాంతములందు విసర్గలు లేకపోవుటచే
శోభావిహీనముగానుండు
రథోద్ధతకు ఉదాహరణముగా కలశకుని శ్లోకము &quot;అజ్ఞులౌ&quot; &quot;మొ
“జలక్రీడాపమయమున, ఒక చపలనయన, ప్రియునిపై చల్లుటకై
దోసిలితో ఎన్నోసార్లు వీరు తీసుకొన్నది. దానిలో ప్రతిబింబించిన తన నేత్ర
ములను చూచి, ఆవి చేప లను భ్రాంతిచే ఉలికిపడి మాటిమాటికిని ఆ దోసిలిని
విడిచి వేపినది.&quot;
20
సాకారాద్యైర్విసర్గానైః సర్వపాదైః సవిభ్రమా
స్వాగతా స్వాగతో ఢాతి శమికర్మవిలాసినీ,
15&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n93t8hk482ca9930ibpb7g5nex7fwm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/258</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228742</id>
    <revision>
      <id>585142</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 235 స్వాగతావృత్తములోని అన్ని పాదములకు మొదటి ఆకారము ఉండ వలెను. చివర విసర్గలుండవలెను. అట్లున్న స్వాగత, స్వాగతముకలరై (మంచి నడకగలదై) కావ్యకర్మకు సంబంధించిన విలాస...'</comment>
      <origin>585142</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2737" sha1="5ih959fnerttlyeun0iemxhyisudjw9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
235
స్వాగతావృత్తములోని అన్ని పాదములకు మొదటి ఆకారము ఉండ
వలెను. చివర విసర్గలుండవలెను. అట్లున్న స్వాగత, స్వాగతముకలరై
(మంచి నడకగలదై) కావ్యకర్మకు సంబంధించిన విలాసినిగా (కవితావిలా
సినిగా ప్రకాశించును.
36.
యథా మనుః -
వ్యావలన్తి
తరలా జలధారా?
పానపఙ్గమధృతేః పరిహారా!
ప్రాన్త రత్నవిభ విద్యుదుదారాః
ప్రొవృషః పృథుపయోధర హారాః
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము— “వ్యావలన్తి &quot; మొ॥
శ్లోకము— “వ్యావలన్తి &quot; మొ॥ నాల్గ పాదముల
ప్రారంభమునందును ఆకార మున్నది పాదాంతములందు విసర్గలున్నవి.
అందుచే ఇది మధురముగా నున్న దని భావము.
&quot;పాంథుల ప్రియా సంగమదైర్యమును పరిహరించునవీయు, ప్రాంత
ములందు పొదిగిన రత్నములతో సమానమైన మెరుపులతో ప్రకాశించు
నదియు, నర్షర్తువుయొక్క విశాలమైన పయోధరముల (స్తనములు మేఘములు
అనిరెండర్థములు) హారములును అగు చంచల జలధారలు పడుచున్నవి.
న తు యథా మమైన
37. అన్బు రేఒమ్బుధరలమ్బిపయోదే
మత్త బర్హి రుచిరేఒద్రినిత మ్బే.
పుష్పధామని కదమ్బకదమ్బే
కా గతిః పధిక కాలవిల మే
కాని నాడే మరి యొక శ్లోక మున్నట్లు ఉండగూడదు. &quot;అమ్బరే”-
మొ॥ దీనిలోని పాదముల ప్రారంభమున ఆకారము లేదు. అంతమును
విసన్గలు లేవు. ఇట్లున్నచో స్వాగతావృత్తము అంతగా బాగుండ దని ధానము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ih959fnerttlyeun0iemxhyisudjw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/259</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228743</id>
    <revision>
      <id>585143</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '236 సువృత్తతి ల కమ్ &quot;ఓ పాంథుదాః ఆకాశము ఉదకభారముచే వ్రేలాడుచున్న మేఘములు కలుగుచుండగా, పర్వతనితంబము మదించిన నెమళ్ళచే సుందరముగా నుండగా, కదంబవృక్షముల సముదాయము పుష్పములకు నిలయ...'</comment>
      <origin>585143</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2695" sha1="fyjuk9sgntewwgdwh82f4mv3gwvyyx8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;236
సువృత్తతి ల కమ్
&quot;ఓ పాంథుదాః ఆకాశము ఉదకభారముచే వ్రేలాడుచున్న మేఘములు
కలుగుచుండగా, పర్వతనితంబము మదించిన నెమళ్ళచే సుందరముగా
నుండగా, కదంబవృక్షముల సముదాయము పుష్పములకు నిలయమై యుండగా,
కాలమునందు విలంబమైనచో (ఇంక ఆలస్యమైనచో) గతి యేమున్నది?&quot;
ద్రుతతాలలయైరేన వ్యక్తం రూణాపరైః పదైః
ప్రనర్త యతి యచ్చిత్తం తత్ తోటకమభీప్సితమ్.
16
ద్రుకతాలలయములు గలవియు, కటువులైన అక్షరముల కలవియు
అగు పదములతో ఏది చిత్తమును నర్తింపచేయునో అట్టి తోటకవృత్త మే
ఇష్టమైనది.
యథా మమ :-
88. మదభూర్ణి తలోచనషట్చరణం
ఘనరాగమని జశ రాభరణమ్.
కమలద్యుతి ముగ్ధవధూవదనం
సుకృతీ పిబతీహ సుధానసనమ్.
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము - 'మద' మొ॥ ఈ శ్లోకము చదువు
చున్నప్పుడు ద్రుతతాలలయములున్నట్లు చక్కగ నడచును గాన ఇది పైన
చెప్పిన విధమున నున్నది.
“మనముచే త్రిప్పబడిన తుమ్మెదల వంటి నేత్రములు కలదియు,
దట్టమైన రాగము కలదియు, మన్మథుని కలిగించు కలంకారములు కలదియు *
(లేదా మన్మథుని చేతిలోని అలంకారమైనదియు), పద్మము వంటి కాంతి
గలదియు, అమృతమునకు నిధియు అగు సుందర వధూముఖమును ఎవ్వడో
పుణ్యాత్ముడే ఆస్వాదించగలడు&quot;
ఆసమస్త
పదైః పాదసంధివిచ్ఛేదసున్దరమ్
సర్వపాదై ర్విసర్వంశస్థం యాత్యనర్ఘ తామ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fyjuk9sgntewwgdwh82f4mv3gwvyyx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/260</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228744</id>
    <revision>
      <id>585144</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతి ల కమ్ 287 సమసించని పదములు పాదసంధులయందు విరుగుటచేత సుందరముగా నుండు వంశస్థవృత్తము, వివర్గ అంతమునందు గల పర్వపాదములతో, మంచి విలువకలది అగును. 39. యథా భట్ట బాణస్య - జయన్తి...'</comment>
      <origin>585144</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="ad6w9lx00x9ne3uh4brrc9uhluwa4wo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతి ల కమ్
287
సమసించని పదములు పాదసంధులయందు విరుగుటచేత సుందరముగా
నుండు వంశస్థవృత్తము, వివర్గ అంతమునందు గల పర్వపాదములతో,
మంచి విలువకలది అగును.
39.
యథా భట్ట బాణస్య -
జయన్తి బాణాసురమౌలిలాలి తా.
దశాస్య చూడామణీచక్రచుమ్చినః
సురాసురాధీశ శిఖా న్త శాయిన
సమశ్ఛిదస్త్ర్యమ్బకపాదపాంనవశి (కాద. ప్రా. 2)
ఉదాహరణమునకు భట్టబాణుని శ్లోకము
&quot;&quot; &quot; మొ. ఇచట ప్రథమ తృతీయ పాదాంతములందలి పదములు
తరువాత వచ్చు పాదములలోని పదములతో సమసించలేదు. అన్ని పాదముల
చివరను విసర్గ లున్నవి. వంశస్థవృత్తము ఇట్లుండవలె నని భావము.
&quot;బాణాసురిని శిరస్సుపై లాలన చేయబడిననియు, దళ కంఠుని శిరస్సు
పై నున్న మాణిక్యసముదాయమును చుంబించుచున్నవియు, దేవాధీశ రాక్ష
సాధీశుల శిఖాంతములపై శయనించునవియు అగు, ఈశ్వరుని పాద
పరాగములు తమస్సును భేదించుచున్నవై, సర్వోత్కర్షతో నున్నవి.&quot;
40.
విపరీతం యథా
స్యైవ—
నమామి భర్వోశ్చరణామ్బుజద్వయం
సశేఖరై ర్మౌఖరిఖిః కృతార్చనమ్,
సమస్త
కిరీట వేది కా
విటఙ్క పీవోల్లుతారుణాఙులి,
దానికి విరుద్ధముగా ఆతడే వ్రాసిన శ్లోక మెట్లనగా—
“నమామి&quot; మొ. ఈ శ్లోకములో మూడవపాదములోని చివరి పదము నాల్గవ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ad6w9lx00x9ne3uh4brrc9uhluwa4wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/261</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228745</id>
    <revision>
      <id>585145</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '238 సువృత్తతిలకమ్ పాదములోని పదముతో సమసించినది. పాదాంతములందు విసర్గలు లేవు... అందుచే ఇది అంత మధురముగా లేదని భావము. &quot;శిరోభూషణములతో కూడిన మౌఖరివంశరాజులచేత చేయబడిన అర్చనము కలది...'</comment>
      <origin>585145</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2999" sha1="0c5bgvwdfwkwode746r4vjsmizaab5o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;238
సువృత్తతిలకమ్
పాదములోని పదముతో సమసించినది. పాదాంతములందు విసర్గలు లేవు...
అందుచే ఇది అంత మధురముగా లేదని భావము.
&quot;శిరోభూషణములతో కూడిన మౌఖరివంశరాజులచేత చేయబడిన
అర్చనము కలదియు, సమస్త సామంతరాజుల కిరీటము లనెడు వేదికపై
దొరలుచున్న వ్రేళ్ళు కలదియు అగు భర్వుని పాదపద్మద్వయమును ననుష్క
రించుచున్నాను&quot;.
ప్రారమ్భే ద్రుతవిన్యాసం పర్యస్తేషు విలమ్బితమ్
విచ్ఛిత్త్యా సర్వపాదానాం భాతి ద్రుతవిలమ్బితమ్.
18
ప్రారంభమున శీఘ్రముగా నడచు విన్యాసము కలదై, చివర మంద
ముగా నడచేడు ద్రుతవిలంబితము సర్వపాదముల శోభతో ప్రకాశించుచున్నది.
41. కమలవవారిణోపమం
కిమిష పాసి సదా విధనం ధనమ్.
కలభకర్ణ చలాఞ్చలచఞ్చలం
స్థిరథరాణి యశాంసి న జీవితమ్,
ఉదాహరణమునకు నా శ్లోకము : -
'కమల' మొ. ఈ శ్లోకములలోని అన్ని పాదములందును ప్రారంభ
మున హ్రస్వాక్షరము లున్నవి. ప్రధానముగ ప్రథమ తృతీయపాదములలో
మొదటి ఆరు అక్షరములును హ్రస్వాక్షరములు. అందుచే ప్రారంభములో
ద్రుతోచ్చారణ ముండును. తరువాత దీర్ఘాక్షరములలో విలంబితోచ్చారణ
ముండును. ఈ స్వభావమును సంరక్షించిననే దానికి ద్రుతవిలంబిత మను
పేరు సార్థకమగును.
“తామరాకు చిగురు) మీది జలబిందువుతో సమాన మైనదియు, ఏనుగు
యొక్క కర్ణాంతము వలె చంచల మైనదియు ఆగు, ఎల్లప్పుడును దుఃఖ హేతు
వగు ధవమును ఏల రక్షించెదవు? కీర్తియే స్థిర మైనది. జీవితము కాదు.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0c5bgvwdfwkwode746r4vjsmizaab5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/262</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228746</id>
    <revision>
      <id>585146</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42. సువృత్తతిలకమ్ ద్రుతహీనం విలమ్బితం యథా మము - నిపత తాం భ్రమతాం వినిమజ్జతాం ప్రవిశతాం పరివారశ తై రధః, తనుభృతాం భవ ఏవ భవార్ణవే భయమయే భగవానవలన్సునమ్. 239 ద్రుతము లేని విలంబితము...'</comment>
      <origin>585146</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2547" sha1="rp8d6ugsw5zkcdlmwi5qm4qikay9xcr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;42.
సువృత్తతిలకమ్
ద్రుతహీనం విలమ్బితం యథా మము -
నిపత తాం భ్రమతాం వినిమజ్జతాం
ప్రవిశతాం పరివారశ తై రధః,
తనుభృతాం భవ ఏవ భవార్ణవే
భయమయే భగవానవలన్సునమ్.
239
ద్రుతము లేని విలంబితమునకు ఉదాహరణముగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా
&quot;నివతతామ్&quot; మొ. దీనిలో మొదటినుండియు దీర్ఘాక్షరములే అధికముగా
ఉండుటచే విలంబితమే కాని ద్రుతము లేదని భావము.
“భయంకర మైన సంసార సముద్రములో పడి, తిరుగులాడి,
మునిగి, వందలకొలది పరివారజనముతో క్రిందికి పోవుచున్న దేహధారులకు
భగవంతుడైన శివుడే ఆలంబనము”.
ఆకారమన్థరై 8 ప్రాయః పాడే పాడేఒక్షరై స్త్రిభిః
శేషాక్షరైర్ద్రుతతరైః ప్రహర్షాయ ప్రహర్షిణీ.
8
19
ప్రహర్షిణీనృత్తములో అన్ని పాదములందును మొదటి మూడు అక్ష
రములును, సాధారణముగా ఆకారము ఉండుటచే మందముగా నడచును
మిగిలిన అక్షరములు అతి శీఘ్రముగ నడచును. అట్టి ప్రహర్షిణి హర్ష
జనకముగా నుండును.
యథా శ్రీహర్ష దేవస్య...
43. దుర్వారాం కుసుమశరప్యథాం వహన్త్యా
కామిన్యా యదభిహితం పురః సభీనామ్.
తద్ భూయః శిశుశుకసారి కాభిరుక్తం
ధన్యానాం శ్రవణపథాతిథిత్వమేతి (రత్నా. 2.8)
ఉదాహరణముగా శ్రీకహర్ష దేవుని శ్లోక మెట్లపగా. “దుర్వారావ్&quot; మొ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rp8d6ugsw5zkcdlmwi5qm4qikay9xcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/263</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228747</id>
    <revision>
      <id>585147</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 సువృత్తతి ల కమ్ ఈ శ్లోకములోని మూడు పాదములలో మొదట మూడు అక్షరములలో రెండేసి దీర్ఘాకారములుండి నడక మందముగా నుండి. తరువాతి అక్షరములలో శీఘ్రముగ ఉన్నది. అందుచేత ఈ వృత్తము హర్షద...'</comment>
      <origin>585147</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2638" sha1="2yntv726o2cdqy92543zdcvd39ewptf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;240
సువృత్తతి ల కమ్
ఈ శ్లోకములోని మూడు పాదములలో మొదట మూడు అక్షరములలో రెండేసి
దీర్ఘాకారములుండి నడక మందముగా నుండి. తరువాతి
అక్షరములలో
శీఘ్రముగ ఉన్నది. అందుచేత ఈ వృత్తము హర్షదాయక మగుచున్న దని
భావము.
&quot;ఒక యువతి తన చెలిక త్తెలతో చెప్పుకొనిన దుర్వార మన్మథవ్యతను
శిశువులు, కుకములు, గోరింకలు మొదలగునవి అనువదింపగా, అది తమ
చెవిలో పడిన వారు ధన్యాత్ములు.&quot;
విపరీతం యథా మమ—
44. సంకోచవ్యతికరబద్ధభీతిలో లై
ర్నిర్యాద్భిర్భమరభరై 8 సరోరుహేభ్యః.
ఆరబ్ధః క్షణమిత సన్ధ్యయా జగత్యా
ముత్పత్యై ఘనతిమిరస్య బీజవాపః.
ఈ నియమమునకు విపరీతముగా నా శ్లోకము:-
&quot;సంకోచ&quot; మొ, దీనిలోని పాదములో మొదటి మూడక్షరముల నడక
మందముగ లేదు. అందులకు కారణము ఆకారములు లేదా ఇతర దీర్ఘాక్ష
రములు లేకపోవుట.
&quot;సాయంసంధ్యాసమయమున పద్మములు ముకుళీభవించునపుడు తుమ్మె
దలు పద్మములలో కట్టుబడిపోవుద మనే భయముతో ఇటు అటు తిరిగి పోవు
చున్నవి. దీనిని బట్టి సంధ్యాకాలము దట్టమైన చీకటి పుట్టుటకై (మొల
చుటకై) విత్తనములు చల్లుచున్నదా అన్న ట్లున్నది.
వసన్తతిలకస్యాగే సాకారే ప్రథమాక్ష రే
ఓజసా జాయతే కాని : సవికాసవిలాసినీ.
في
వ తిలకవృత్తమున మొదటి అక్షరములో ఆకారముండి, ఓ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2yntv726o2cdqy92543zdcvd39ewptf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/264</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228748</id>
    <revision>
      <id>585148</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త తిలకమ్ 241 జస్సును (సమాసములను ఎక్కువగ) కూర్చినచో వికాస విలాసములతో కూడిన కాంతి ఏర్పడును. 45 యథా విద్యాపత్యపరనామ్నో రత్నాకరస్య- కణ్ణ శ్రియం కువలయస్తబకాభి రామ దామానుకా...'</comment>
      <origin>585148</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2759" sha1="7wfc1r6vc18i6s8haeap1s8dv6w401t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త తిలకమ్
241
జస్సును (సమాసములను ఎక్కువగ) కూర్చినచో వికాస విలాసములతో
కూడిన కాంతి ఏర్పడును.
45
యథా విద్యాపత్యపరనామ్నో రత్నాకరస్య-
కణ్ణ శ్రియం కువలయస్తబకాభి రామ
దామానుకారి వికటఛ్ఛవి కాలకూటమ్.
బిభత్సుఖాని దిశతాదుపహార పీత
ధూపోతధూమవ:లినా మిన ధూర్జటిర్వః.
ఉదాహరణముగ విద్యాపతి యను నామాంతరము గల రత్నాకరుని
శ్లోకము:-
&quot;కఱ్ఱశ్రియమ్&quot; మొ. ఈ శ్లోకము మొదటి అక్షరమైన &quot;క&quot;లో &quot;ఆ
ఉన్నది. దీర్ఘ సమాసము ఉండుటచే ఓజోగుణ మున్నది.
&quot;నల్లకలువల గుత్తులతో కట్టిన మాలను అనుకరించు వికటమైన కాంతి
గల కాలకూటవిషము గలదైన పూజాసమయములందు (భక్తులు సమర్పించిన)
ధూపమునుండి బయల్వెడలినః ధూమముచే మలిన మైనదా అన్నట్లున్న కంఠ
కాంతిని వహించుచున్న శివుడు మీకు సుఖములను ఇచ్చుగాక&quot;.
అకారేఒక కృతేః పూర్వం బగ్దే ఒల్పపదలే శ. లే
వసన్త తిలకం ధత్తే నిర్గన్ధి రమణీయతామ్...
1
21
ప్రారంభమునఅకారమున్నను, బంధము చిన్న పదములచే పేశలమైన
పక్షమున వసస్తతిలకము, (వసంతమునకు అలంకారమైన పుష్పము అని
కూడా అర్ధము) సువాసన లేని సౌందర్యమును పొందును, అనగా దీర్ఘ
సమాసము లున్నచో అందముతో పాటు సుగంధము కూడ ఉన్నట్లుండు నని
అర్థము.
యథా పరిమలస్య -
46 అచ్ఛాసు హంస ఇవ బాలమృణాలి కాసు
భృద్ధో నవాస్విన మధుద్రుమనుజ్ఞరీషు,.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7wfc1r6vc18i6s8haeap1s8dv6w401t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/265</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228749</id>
    <revision>
      <id>585149</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 సువృత్తతిలకమ్ కోఒవన్తి భర్తురపరో రసనిర్భరాసు పృథ్వీపతిః సుకవిసూ క్తి షు బద్ధభావః. ఉదాహరణముగా పరిమలురి శ్లోకము :- “అచ్ఛాసు” మొ. ఈ శ్లోకములో ప్రారంభమున అకార మున్నది. కాని...'</comment>
      <origin>585149</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2591" sha1="e7kh80hrmkwogiu70f5ch63s9nzstu2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;242
సువృత్తతిలకమ్
కోఒవన్తి భర్తురపరో రసనిర్భరాసు
పృథ్వీపతిః సుకవిసూ క్తి షు బద్ధభావః.
ఉదాహరణముగా పరిమలురి శ్లోకము :-
“అచ్ఛాసు” మొ. ఈ శ్లోకములో ప్రారంభమున అకార మున్నది.
కాని దీర్ఘసమానములు లేకపోవుటచే ఓజస్సు లేదు
&quot;స్వచ్ఛ మైన లేతితామరతూడులయందు హంస వలె, క్రొత్తవైన
వసంతవృక్ష (చూత) పుష్పమంజరులయందు తుమ్మెద వలె, రసనిర్భరము
లైన సుకవికావ్యములయందు ఆసక్తి గల రాజు, ఆవంతిరాజు తప్ప వేరెవ
కున్నాడు?&quot;
విసర్గిహీన పర్యన్తా మాలినీ న విరాజ తే
. చమరీ ఛిన్నపుచ్చేప వల్లీవాలూనపల్లవా.
22
అంతమునందు విసర్గలు లేని మాలినీవృత్తము, తోక తెగిన చమరీ
మృగము - వలె, చిగుళ్ళు తుంపివేసిన లత వలె ప్రకాశింపదు.
ఉదాకూరణలను పట్టి చూడగా తృతీయచతుర్థపాదా . తములయందు
విసర్గలుండవలె నని అభిప్రాయ మన్నట్లు తోచుచున్నది.
47.
యథా భట్టవల్లటస్య:
వరమిహ రవితాపై 8 కిం న శీర్ణాసి గుల్మే'
కిము దవదహనై ర్వా సర్వదాహం న దగ్ధ...
యదహృదయజన్ మైర్వృ ప్త పర్ణానభికైన
రితరకుసుమమధ్యే మాలతి ప్రోమ్భితాసి.
ఉదాహరణమునకు భట్టవల్లటుని శ్లోకము:--
&quot;వరమికూ* మొ, ఈ మాలినీవృత్త ము తృతీయచతుర్ధపాదాంతములందు
వివర్గలు లేకపోవుటచే సౌందర్యము లేదని భావము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e7kh80hrmkwogiu70f5ch63s9nzstu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/266</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228750</id>
    <revision>
      <id>585150</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్త తి ల కమ్ 243 &quot;ఓమాలతీ:తొడిమి అనగా ఏమో, ఆకు అనగా ఏమో తెలియని. హృదయము లేని జనులు నిన్ను తీసికొని వచ్చి ఇతరపుష్పములతో పాటు చేర్చి గ్రుచ్చినారు. ఇక పొదలోనే ఎండకు ఎండిపోయినన...'</comment>
      <origin>585150</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3058" sha1="g6s6r4zy4hjdc952x0ni9rj93qc5sz3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్త తి ల కమ్
243
&quot;ఓమాలతీ:తొడిమి అనగా ఏమో, ఆకు అనగా ఏమో తెలియని.
హృదయము లేని జనులు నిన్ను తీసికొని వచ్చి ఇతరపుష్పములతో పాటు
చేర్చి గ్రుచ్చినారు. ఇక పొదలోనే ఎండకు ఎండిపోయినను,
లేదా దావాగ్నికి పూర్తిగా దగ్ధ మైనను, చాల బాగుండెడిది:&quot;
సంపూర్ణా సాయథా కాలిదాసస్య -
48 అథ స లలితయోషిద్భూలతా చారుశృఙ్గం
రతివలయపదాజ్యే చాపమాసజ్య కణే.
సహచరమధుహ స్త న్య స్తచూతాఙ్కు రాష్ట్ర ః
-
శతమఖముపతట్టే ప్రాజ్జలిః పుష్పకేతుః. (కు. స.2.66)
విసర్గలుండుటచే నిండుగ కనబడు మాలినికి ఉదాహరణముగా కాళి
దాసుని శ్లోక మెట్లనగా - 'ఆశ' మొ. దీని తృతీయ చతుర్ధ పాదాంతముల
యందు విసర్గలున్నవి గాన ఇది సంపూర్ణముగ, అందముగ నున్న దనిభావము,
“అంత ఆ మన్మథుడు, సుందర మైన స్త్రీల కనుబొమ్మల వలె అంద
మైన కొనలు గల ధనస్సును రతీదేవి యొక్క వలయముల నొక్కులు
చిక్నూముగా గల కంఠమునందు తగల్చుకొని, కూడా వచ్చుచున్న వసంతుని
చేతిలో చూశాంకురాష్ట్రము నుంచి, నమస్కరించుచు దేవేంద్రుని సమీ
పించెను &quot;
ద్వితీయార్ధే సమసాభ్యాం ప్రాదాభ్యాం మాలినీ వరా
ప్రథమార్ధ సమస్తాభ్యాం పాదాభ్యామవరా మతా.
23
ఉ త్త రార్ధములోని పాదములు రెండును కలిసి ఉన్నచో మాలిని శ్రేష్ఠము.
పూర్వార్ధములోని పాదములు రెండును కలిసి ఉన్నచో మంచిది కాదు.
ద్వితీయార్ధే సమస్త పాదా యథా గన్ధినకస్య-
49. కరతరలితబద్ధం కఞ్చకం కుర్వతీనాం
ప్రతిఫలితమిదానీ, దై పమా తామమర్చిః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g6s6r4zy4hjdc952x0ni9rj93qc5sz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/267</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228751</id>
    <revision>
      <id>585151</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '244 సువృత్తతిలకమ్ స్తసతటపరిణా హే భామినీనాం భవిష్య- న్న ఖవదలి లీలాసూత్రపాఠం కరోతి. ద్వితీయార్ధములో సమస్త పాడ యగు మాలినికి ఉదాహరణముగా గన్దనకుని క్లోకము— *కర' మొ. ఈ శ్లోకములోని...'</comment>
      <origin>585151</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3056" sha1="0nphg3ajmxk4hhol1f6le5u2aqsjwu7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;244
సువృత్తతిలకమ్
స్తసతటపరిణా హే భామినీనాం భవిష్య-
న్న ఖవదలి లీలాసూత్రపాఠం కరోతి.
ద్వితీయార్ధములో సమస్త పాడ యగు మాలినికి ఉదాహరణముగా
గన్దనకుని క్లోకము— *కర' మొ. ఈ శ్లోకములోని తృతీయ చతుర్ధ పాదములు
(&quot;భవిష్యన్నఖ') సంధిలో కలియుటచే అందముగా నున్నది
“ఇపుడు (సాయం సమయమున) భామినులు తమ రవికెల బంధనము
లను శిథిలము చేయుచున్నారు అందుచే వారి విశాలస్త నతటము పై ఎఱ్ఱని
దీపకాంతి ప్రతిఫలించుచున్నది. ఇది శొలది సేపటిలో చేయనున్న నఖక్షత
లీలకు సూత్రపాతము చేయుచున్నట్లున్నది.
(చిత్తరువు మొదలగునవి వ్రాయువారు ముందుగా ఆనవాలుగా
దారము, రంగుపిండి మొదలగువాటితో గుర్తులు పెట్టుకొందురు. దానికి
సూత్రపార మని పేరు)
50
ప్రథమార్ధ సమస్త పాదా యథా రాజశేఖరస్య -
ఇహ హ్ సవవస స్తే 'మజ్జరీపుజ్జు రేణు
-చ్ఛురణధవల దేహా బద్ధ హేలం స్మరన్తి .
తరలములిసమూహా హారిహుంకారకణ్ణ
బహులపరిమలాలీ సున్దరం సిన్దువారమ్. (వి.శా. 130)
పూర్వార్ధములో సమస్తపాద యగు మాలినికి ఉదాహరణముగా రాజ
శేఖరుని శ్లోకము:—
'ఇహ' మొ. ఇచట ప్రథమద్వితీయపాదములు సంధిచే (“రేణుచ్చు
రణ&quot;) కలిపినవి. ఇట్లు కలియుట అందముగా లేదని ఆశయము.
'
&quot;ఈ నవవసంతమునందు, పుష్పగుచ్ఛములలోని పుప్పొడి తగిలి
తెల్లని దేహములు కలవియు, మనోహర మైన హుంకారధ్వని కలవియు
అగు తుమ్మెదల సముదాయములు. అత్యధిక మైన పరిమలముతో సుందర
మైన నిందుచారమును విలాసపూర్వకముగా చేరుచున్నవి&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0nphg3ajmxk4hhol1f6le5u2aqsjwu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/268</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228752</id>
    <revision>
      <id>585152</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త తి ల క మీ 245 'ఆజ్ఞో ఒప్యలక్ష్యం మాలిన్యాం వీణాయ మివ విశ్వరమ్ శ్రుత్వైవోద్వేగమాయాతి వాచా వస్తుంన వేత్తి తత్ 24. వీణావాదనములోని ఆపస్వరమును వలె మాలినీవృత్తములో'వి, సరిగ...'</comment>
      <origin>585152</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="tqww0f7180x78kz0nubc1r4gieyhckl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త తి ల క మీ
245
'ఆజ్ఞో ఒప్యలక్ష్యం మాలిన్యాం వీణాయ మివ విశ్వరమ్
శ్రుత్వైవోద్వేగమాయాతి వాచా వస్తుంన వేత్తి తత్ 24.
వీణావాదనములోని ఆపస్వరమును వలె మాలినీవృత్తములో'వి, సరిగా
గుర్తింప శక్యము కాని విస్వరమును కూడా వినినంతనే, ఏమీ తెలియని
వానికి కూడ ఉద్వేగము కలుగును. ఐతే అక్కడ ఆ లోప మేమిటో ఆతడు
మాటలలో చెప్పలేకపోవచ్చును .
51.
యథా భ ట్టేనురాజస్య ---
తా దీపే
రహసి హృతదుకులా శీలి
త్వదుపగతసముృద్ధేః వేయనీ శ్రోత్రియస్య.
వికిరతి పటచా సైర్హన్తి కర్ణావతం పై 8
శమయతి మణిదీపం వాణిపూత్కానిలేన.
ఉదాహరణమునకు భలేందురాజు శ్లోకము;-
'రహసి' మొ. దీనిలోని విస్వరత్వమును 25వ కారికలో వివరింప
నున్నాడు.
&quot;నీవలన మహైశ్వర్యమును పొందిన శ్రోత్రియుని ప్రేయసి. పూర్వము
నూనె దీపాలలో పెరిగినది. ఇపుడు, రహస్యమునందు, ఆమె దుకూల
-మును హరించినపుడు, మాణిక్యదీపము వైపు పటవాసములను చిమ్ముచున్నది.
కర్ణభూషణములచే ఆదీపమును కొట్టుచున్నది. చేతులను కదల్చిన గాలిచేతను,
నోటితో ఊదిన గాలిచేతను శాంతింపచేయుచున్నది.&quot;
తైలదీపాల అలవాటుచే, ఇది మణిదీప మను మాట మరచిన దాని
అర్థము. శరీరమునకు పూసికొను గంధ చూర్ణము పటవానము.
గరులఘ్వాదినియమాదవిభ్ర పే.ఒ. పి లక్షణాత్
దోష స్వదుపగేత్యత్ర శ్రోత్రగ్రాహ్యోఒ విస్వరః. 25&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tqww0f7180x78kz0nubc1r4gieyhckl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/269</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228753</id>
    <revision>
      <id>585153</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '246 సువృత్త తి ల క మీ లక్షణములో చెప్పిన గురు లఘ్వాదుల కూర్పునకు సంబంధించిన నియమమునకు భంగము లేకున్నను, 'త్వదుపగత' ఆసుచోట విస్వరరూప మగు దోష మొదటి ఉన్నది. అది చెవికి మాత్రమే తెలి...'</comment>
      <origin>585153</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="2niixg8it1ogah50lkuta4gx8625iqw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;246
సువృత్త తి ల క మీ
లక్షణములో చెప్పిన గురు లఘ్వాదుల కూర్పునకు సంబంధించిన
నియమమునకు భంగము లేకున్నను, 'త్వదుపగత' ఆసుచోట విస్వరరూప
మగు దోష మొదటి ఉన్నది. అది చెవికి మాత్రమే తెలియును
ప్రథమం ద్వ్యక్షరై శ్ఛేదై స్తృత చతురాక్ష రైః
పక్ష రైళ్ళ పర్యనే నర్కుటం యాతి చారుతామ్. 26
నర్కుట వృత్తమున మొదట రెండేసి అక్షరముల పైనను, తరువాత
మూడునాలుగు అక్షరముల పైనను, చివర ఐదు అక్షరముల పైనను పద
ముల విరుపు ఉన్నచో అందముగ ఉండును.
52.
యథా వీర దేవస్య —
తవ శతపత్ర పత్ర మృదు తామ్ర తలశ్చరణ
శ్చల కలహంస నూపురవరధ్వనినా ముఖరః.
మహిషమహాసురస్య శిరసి ప్రసభం నిహితః
సకలకహీధరేన్ద్రగురుతాం కథ మచ్చు గతః.
ఉదాహరణముగా వీర దేవుని శ్లోకము. 'తవ' మొ దీనిలో వెనుక
చెప్పినట్లు పదముల విరుపు ఉన్నట్లు సమన్వయించుకొనవలెను.
“ఓతల్లీ: నీ పాదము పద్మము రేకుల వలె సుృదువైన, ఎఱ్ఱ నైన
అడుగు భాగము గలది. కదలుచున్న కలహంసల వంటి నూపురములు ధ్వనిచే
మ్రోగుచున్నది. మహిషమహాసురుని శిరన్నుపై బలాత్కారముగ ఉంచబడి
నది. అట్టి పకలమహీధరేంద్రగురుత్వమును (సమస్తములైన పర్వతముల
రాజుకంటె బరువుగా నుండుట, అట్టి పర్వతరాజగు హిమవంతుడు తండ్రిగా
కలిగి యుండుట అవి రెండర్థములు) ఎట్లు పొందినదో కదా! &quot;
విపరీతం యథాస్యైవ—
53. సశిఖశిఖేవ ధూమనిచితజ్ఞాన శైలగుహా
సకపిశపన్న
గేవ యమునోన్న తినీలశిలా.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2niixg8it1ogah50lkuta4gx8625iqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/270</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228754</id>
    <revision>
      <id>585154</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ మహిషముహాసురోపహిత భాసురశూలక రా బహులని శేవ భాసి సతడిద్గుణ మేఘయుతా. నియమమునకు విపరీతముగ ఈతనిదే ము యొక శ్లోకము &quot;స శిఖి&quot; మొ- 247 &quot;మహిషమహాసురునిపై ఉంచబడిన శూలము చేతి...'</comment>
      <origin>585154</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2431" sha1="evjpa7zrruyej08cycx4xjmsq0e5iy4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
మహిషముహాసురోపహిత భాసురశూలక రా
బహులని
శేవ భాసి సతడిద్గుణ మేఘయుతా.
నియమమునకు విపరీతముగ ఈతనిదే ము యొక శ్లోకము
&quot;స శిఖి&quot; మొ-
247
&quot;మహిషమహాసురునిపై ఉంచబడిన శూలము చేతితో పట్టుకొనిన నీవు,
అగ్ని జ్వాలతో గూడినదై ధూమముచే వ్యాప్తమైన అంజన శైలగుహ వలె
కపిశవర్ణము గల సర్పముతో గూడిన, ఉన్నతమైన నీలకిలలు కల యమున
వలె, కాడువంటి మెఱుపుతో కూడిన మేఘము గల కృష్ణపక్షరాత్రి వలె
ఉన్నావు&quot;
' అసమా సైః పదై రాృతి పృథ్వీ పృథ్వీ పృథక్ స్థితై :
సమాసగ్రస్ధిభిః సైవ యాతి సుకోచఖర్వతామ్,
27
పృథ్వీవృత్తము సమాసములు లేని, విడివిడిగా ఉన్న పదములతో
విశాలముగ ఉండును సమానముల ముడులు వేసినచో అదియే సంకుచితమై
పోయి, గూనుకలది వలె ఉండును.
“పృథక్పదా యథా సాహిలస్య-
54. చగ్రహమనుగ్రహం దశనఖణ్డనం మణ్ణనం
దృగఞ్చనమవఞ్చనం ముఖరసార్పణం తీర్పణమ్.
నఖార్దనమతర్దనం దృఢమపీడనం పీడనం
కరోతి రతిపఙ్గరే మకరకేతనః కామినామ్.
వేరు వేరు పదముల కూర్పు గల పృథ్వీవృత్తమునకు ఉదాహరణముగా
సాహిలుని శ్లోకము- &quot;కచగ్రహ&quot; మే. ఇందు దీర్ఘసమాసములు లేక
వృత్తము విశాలముగ నున్నట్లు ఉన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>evjpa7zrruyej08cycx4xjmsq0e5iy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/271</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228755</id>
    <revision>
      <id>585155</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 సువృత్తతిలకమ్ &quot;కాముకుల రతియుద్ధములో మన్మథుడు, జుట్టుపట్టి లాగుటను అను గ్రహముగాను, దంతఖండనమును అలంకారముగాను, చూపులు వంచుటను అవంచనమును గాను. ముఖరసమును అర్చించుటను సంతర్...'</comment>
      <origin>585155</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="kpig86b79gaws7merlu1olbx41nxtpa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;248
సువృత్తతిలకమ్
&quot;కాముకుల రతియుద్ధములో మన్మథుడు, జుట్టుపట్టి లాగుటను అను
గ్రహముగాను, దంతఖండనమును అలంకారముగాను, చూపులు వంచుటను
అవంచనమును గాను. ముఖరసమును అర్చించుటను సంతర్పణముగాను,
గోళ్ళతో గీరుటను బాధింపకుండుటగాను, దృఢముగా పీడించుటను పీడింప
కుండుటగాను చేయుచున్నాడు&quot;.
సమాసవతీ యథా మను
56. కచగ్రహసముల్ల సత్కమలకోషపీడాజడ.
ద్వి రేఫకలకూజి తానుకృత సీత్కృతాలఙ్కృతాః,
జయన్తి సురతోత్సవవ్యతికరే కురజ్జీదృశాం
ప్రమోదమదనిర్భరప్రణయుచుమ్బినో విభ్రమాః.
సమానము లున్న పృథ్వీవృత్తమున కుదాహరణముగా నా శ్లోక మెట్ల
నగా - &quot;కచగ్రహ&quot; మొ. ఇది దీర్ఘ సమాసయుక్త
వలె అయి అంతగా హృద్యముగ లేదని భావము.
మగుటచే సంకుచితము
&quot;సురతోత్సవసమయమున మృగనయనం విలాసాలు. జుట్టుముడిని
పట్టుకొని నపుడు బయల్వెడలుచున్న సీత్కారముచే 'స్స్ ' అను ధ్వని చేయుట
సీత్కారము) అలంకరింపబడినవి. ఆ సీత్కారములు కమలములు ముకుళీ
భవించు నపుడు కలిగిన పీడచే జడము లైన తుమ్మెదల మధుర కూజిత
ముల వలె నున్నవి మరియు ఆ విలాసలు ఆనందముతోడను, మదముతోడను
నిండిన ప్రేమతో కూడినవి అట్టి విలాసాలు సర్వోత్కర్షగనున్నవి”.
పృథ్వీ సాకారగమ్భిరై రోజఃసర్జిభిరక్ష రైః
సమాసగ్రంథియుక్తాని యాతి. ప్రత్యుత, దీర్ఘతామ్..
28
సమాసగ్రంథులున్నను పృథ్వీవృత్తము. ఆకారములతో కూడి గంభీర
మైనవియు ఓజస్సును సృజించువనియు, అగు అక్షరములతో కూడినట్లయితే
సంకోచ కర్వత్వమును పొందుటకు బదులు దీర్ఘత్వమును. (విశాలత్వమును)
పొందును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kpig86b79gaws7merlu1olbx41nxtpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/272</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228756</id>
    <revision>
      <id>585156</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '57 సు వృత్త లి లా కమ్. యథా భట్టనారాయణస్య మహా ప్రలయమారుత భిత పుష్కరావర్తక ప్రచణఘన గర్జిత ప్రతీరుతాను కారీ ముహుః. రవః శ్రవణభైరవః స్థగితరోదసీశన్దరః ' కుతోఒద్య సమరోద ధేరయమ భూతపూ...'</comment>
      <origin>585156</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2621" sha1="mc7spem7eykouapw25ry481zxototqj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;57
సు వృత్త లి లా కమ్.
యథా భట్టనారాయణస్య
మహా ప్రలయమారుత భిత పుష్కరావర్తక
ప్రచణఘన గర్జిత ప్రతీరుతాను కారీ ముహుః.
రవః శ్రవణభైరవః స్థగితరోదసీశన్దరః '
కుతోఒద్య సమరోద ధేరయమ భూతపూర్వః శ్రుతః.
ఉదాహరణముగా భట్టనారాయణుని శ్లోకము:-
(వే సం, 8. 4)
248
.&quot;మహాప్రలయ&quot; మొ॥ ఈ శ్లోకములో అకారములు ఎక్కువగా ఉన్నవి.
ర వంటి కటువర్ణములును, మహాప్రాణవర్ణములును, ఓజోవర్ధకములుగ
నున్నవి. అందుచే దీర్ఘ సమాసయుక్త మైనను ఈ శ్లోకము బాగున్నది.
&quot;ఏమిది। యుద్ధ సముద్రమునుండి. చెవులకు భయంకరముగ నున్న
దియు, భూమ్యాకాశమధ్యరంధ్రమును కప్పివేయుచున్నదియు, పూర్వ మెన
డును లేనిదియు, మహాప్రలయవాయువుచే క్షోభింపచేయబడిన పుష్కరా
వర్తక మనెడు మేఘము గర్జితప్రతిధ్వని వలె మన్నదియు అగు ధ్వని మాటి
మాటికిని వినవచ్చుచున్నదే!&quot;
త్వరాతరల విచ్ఛే దైర్విభాతి హరిణీ పదై!
మనరై ర్ద్రర్థిబ దేవ యాతి నిఃస్పన్దసఙ్గతామ్. 29
తొందరగా కదలెడు విచ్ఛేదములు గల పదములతో హరిణి చక్కగ
ఉండును. ఆ పదవిచ్ఛేదములు మందముగా ఉన్నచో,
సరియైన నడక లేకుండును.
తరలపదా యథా దీపకస్య
58. తనుధనహర క్రూరసైనోత్కటాం వికటాటవీం
తరతి తరసా శౌర్యో త్సేకాత్ స్వసార్థవశాజ్జనః,
ముడులు పడినట్లు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mc7spem7eykouapw25ry481zxototqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/273</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228757</id>
    <revision>
      <id>585157</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 సువృత్తతి లక్షమ్... పుర వర వధూలీలా వర్గిత్కటాక్ష బలాకులే నగరినీకి పే పన్హాః పాస్థ స్ఫుటం దురతిక్రమః. చంచల పదములు గల హరిణికి ఉదాహరణగా దీపకుని శ్లోకము-- 'తను' మొ. ఇచట “తను ధన హర...'</comment>
      <origin>585157</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3179" sha1="mtfbalotpu7j3evpc24z9zmpd0zrn32" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;250
సువృత్తతి లక్షమ్...
పుర వర వధూలీలా
వర్గిత్కటాక్ష బలాకులే
నగరినీకి పే పన్హాః పాస్థ స్ఫుటం దురతిక్రమః.
చంచల పదములు గల హరిణికి ఉదాహరణగా దీపకుని శ్లోకము--
'తను' మొ. ఇచట “తను ధన హర— క్రూర&quot;
ఇత్యాదివిధమున చాల
చోట్ల రెండేసి అక్షరములకు పరములు విరుగుటచే పద్యము నడక చంచల
ముగ అందముగ నున్నది.
* ఓ పాంథుడా, శరీరమును, ధనమును హరించు క్రూరులైన దొంగ
లతో భయంకర మైన మహారణ్యమును కూడ, మానపుడు శౌర్యాతిశయము
వలనను, కూడా ఉన్న జనసముదాయము సహాయము వలనను అనాయాసముగా
దాటివేయవచ్చును. కాని, నాగరిక శ్రీల, లీలాచలము లగు కటాక్షము అనెడు
నైవ్యముచే వ్యాకుల మైన సగరసమీపమునందలి మార్గము మాత్రము దాటుటకుప్
చాల కష్టమైనది.&quot;
మనరై ర్యథా భ ట్టేను రాజస్య –
50. గుణపరిచయస్తీర్థే వాసః స్థిరోభయపడతా
వపురతిదృడం వృత్తం సమ్యక్ సఖీ తవ కిం పుః ?.
సరతి సుములే యస్త్వాం పాతుం దృశా విషయా
బడిశ! విషమం తస్యాక్షేపం కఠోపి, సహాసుభిః,
మందమైన విచ్ఛేదములు గల హరిణికి ఉదాహరణముగా కట్టేందు
రాజు శ్లోకము -- 'గుణ' మొ. దీనిలోని విచ్ఛేదములు వెసుకటి శ్లోకమునందు
వలె తరలములు కావవిభావము.
&quot;ఓ బడిశమా: (చేపలను పట్టు గాలము), నీకు గుణపరిచయము
(త్రాడుతో పరిచయము సద్గుణముల పరిచయము అని రెండర్థములు)
ఉన్నది. తీర్ధమునందు నివాసము, రెండు పక్షములు (పార్శ్వములుసు) స్థిరము
లుగా నున్నవి. శరీరము చాలా దృఢ మైనది. బాగా వృత్త మైనది అనగా
వక్త్రవాకార మైనది. (నీ నడవడి మంచిది అని రెండవ అర్ధము), కాని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mtfbalotpu7j3evpc24z9zmpd0zrn32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/274</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228758</id>
    <revision>
      <id>585158</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ ' 251 ఓసుమతీః. రెప్పపాటు,లేని కంటితో నిన్ను త్రాగుటకై సాదరముగా చూచు ఉకై) వచ్చినవానిని (చేపలకు రెప్పపాటు ఉండ దని చెప్పుదురు) ప్రాణా లతోపాటు అన్యాయముగా లాగివేయుచ...'</comment>
      <origin>585158</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="r1r837uf5b7i2wvi7c0ircb7fq0w5lu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్ '
251
ఓసుమతీః. రెప్పపాటు,లేని కంటితో నిన్ను త్రాగుటకై సాదరముగా చూచు
ఉకై) వచ్చినవానిని (చేపలకు రెప్పపాటు ఉండ దని చెప్పుదురు) ప్రాణా
లతోపాటు అన్యాయముగా లాగివేయుచున్నావు&quot; .
త్రిషు పొదేషు విశ్రాన్తలిలాసైర్లరీతా పదై
అనే తరఙ్గతగతిర్హణీ హారిణీ తరామ్ B0.
మొదటి మూడు పాదములలో పదములు మెల్లగా నడచుటచే సుందర
ముగ నుండు కూరిణీవృత్తము, చివరి పాదమున శీఘ్రముగ నడచినచో అది
చాలా మనోహరముగ నుండును
60
యథాస్యైవ—
ఉపపరిసరం గోదావర్యాః పరిత్యజ తాధ్వగా!
సరిణి మపరో మార్గస్తావద్భవద్భిర వేక్ష ్యతామ్.
ఇహ హి హితో కాశోకః కయాపి హతాశయా
చరణనలినన్యాసోదఞ్చన్న వాఙ్కుర కఞ్చుకః. 60.
ఉదాహరణముగా ఈతని (భట్టేందురాజు) శ్లోకము:--
&quot;ఉపపరిసరం&quot; మొ. మొదటి మూడు పాదములలో దీని పడక అను
స్వారదీర్ఘాదులచే మందముగ, నాల్గవ పాదమున శ్రీఘ్రముగను ఉన్నదని
భావము.
.&quot;ఓ: బాటసారులారా ః గోదావరీ ప్రాంతమునందున్న మార్గమును పరి
హరించండి. మరి యొక మార్గమును చూచుకొనండి. ఇక్కడ ఎవరో ఒక
నిర్ధయురాలు పాదపద్మవ్యాసముచే రక్తాశోకవృక్షమును నవాంకురములు-
తొడుగునట్లు చేసినది&quot;.
శిఖరిణ్యాః స్సమారోహాత్సహజై వౌజనః స్థితిః
సేవ లుప విసర్గానైః. ప్రయాత్యత్య సమున్నతీమ్. 31.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r1r837uf5b7i2wvi7c0ircb7fq0w5lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/275</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228759</id>
    <revision>
      <id>585159</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 సువృత్త తిలకమ్ శిఖరిణీ వృత్త మును అధిష్ఠించుటవలన (గ్రహించుటవలన) పహజము ఓజస్సు ఉండును. విసర్గలు లోపించిన అంతములు గల పదాలతో ఆ ఓజస్సు ఆత్యున్నతిని పొందును. యథా ముక్తాకణస్య - 6...'</comment>
      <origin>585159</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2592" sha1="b5snv3s84m5kuydg750e10ujvu3qd08" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;252
సువృత్త తిలకమ్
శిఖరిణీ వృత్త మును అధిష్ఠించుటవలన (గ్రహించుటవలన) పహజము
ఓజస్సు ఉండును. విసర్గలు లోపించిన అంతములు గల పదాలతో ఆ
ఓజస్సు ఆత్యున్నతిని పొందును.
యథా ముక్తాకణస్య -
61. యథా రన్ద్రం వ్యోమ్నశ్చల జలదధూమః స్థగయతి
`స్ఫులిక్గానాం రూపం దధతి చ యథా కీటమణయః,
యథా విద్యుజ్జ్వాలోల్ల సనపరిపిద్దాశ్చ కకుభ
స్తథా మన్యే లగ్నః పథిక తరుఖణే స్మరదవః.
ఉదాహరణముగా ముక్తాకణుని శ్లోకము—
&quot;యథా&quot; మొ. ఈ శ్లోకము కవికంఠాభరణములో ద్వితీయసంధిలో
ఆరవ శ్లోకముగ వెనుక (పు 155) వచ్చినది.
విపరీతా యథా భట్టశ్యామలస్య;—
62. ధృతో గణాభోగే మధుప ఇవ బద్ధో ఒబ్జవిపరే
విలాసిన్యా ముక్తో బకులతరు మాపుష్పయతి యః.
విలాసో నేత్రాణాం తరుణసహకార ప్రియసఖః
స గణ్ణూవః సీధోః కథమివ శిరః ప్రాప్ప్యతి మధోః.
దీవికి విపరీత మైన ఓజఃస్థితికి ఉదాహరణముగా భట్టశ్యానులుని
శ్లోకము . &quot;ధృతోగడ్డాభోగే 'మొగా
మొదటిశ్లోకములో శిఖరిణీ వృత్తమును బట్టియే సహజముగా ఓజస్సు
లభించినది. రెండవ శ్లోకమున 'ధృతో''బద్ధ' మొదలగు విసర్గలోపము
వలన, వివర్గకు బదులుగా ఓకారాదేశాదులు వచ్చిన రూపముల ప్రయోగము
వలన) ఈ ఓజస్సు ఉన్నతిని పొందిన దని క్షేమేంద్రుని అభిప్రాయమై&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b5snv3s84m5kuydg750e10ujvu3qd08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/276</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228760</id>
    <revision>
      <id>585160</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సుచృత్త తిలకమ్ 253 ఉండును. ఇలాంటి స్థలములలోని చమత్కారతారతమ్యము తాదృశసహృ దయైకవేద్యము,' ఈ రెండవ శ్లోకము అర్థము (భావము) అస్పష్టముగా నున్నది &quot;పద్మవివరమున బంధింపబడిన తుమ్మెదల వల...'</comment>
      <origin>585160</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="9ga1z4h8v4d3akzfiy82iwzvnznqrcx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సుచృత్త తిలకమ్
253
ఉండును. ఇలాంటి స్థలములలోని చమత్కారతారతమ్యము తాదృశసహృ
దయైకవేద్యము,' ఈ రెండవ శ్లోకము అర్థము (భావము) అస్పష్టముగా నున్నది
&quot;పద్మవివరమున బంధింపబడిన తుమ్మెదల వలె, విశాలగండమునందు
(పుక్కిట) ధరింపబడిన ఏ మద్య గండూషము (పుక్కిలిలో పట్టిన మద్యము)
విలాసపరిచే (నకులవృక్షముపై విడువబడినదై, వకులవృక్షమును పుష్పించ
చేయునో, అట్టి మద్యగండూషము, తరుణ సహకారవృక్షములు ప్రియసఖు
దైవ నేత్రవిభాసము, వసంతము యొక్క శిరస్సును ఎట్లు పొందును?&quot;
&quot;స్త్రీణాంస్పరాత్ప్రయఙ్గుర్వికసతి వకులు సీధుగణజ్ఞాషనే శాతో
పాదాఘా లౌదశోక స్త్రీలకకురవ వీక్ష ణాలిజ నాభ్యామ్,
మన్దరో నర్మవాక్యాత్పటుమృదు హసనాచ్చమ్పకో వస్త్రవాతా
చ్చూతో గీతాున్న మేరుర్వికసతి చ పురో నర్తనాత్క కారః.&quot;
అను ప్రసిద్ధశ్లోకములో చెప్పినట్లు శ్రీ పీధుగండూష సేకముచేత వరు
లము పుష్పించునని కవిసమయము.
శిఖరిణ్యాః పదైశ్ఛిన్నైః స్వరూపం సరిహీయతే
ముక్తాలతాయా ని సూత్రముకైర్ముక్తాఫలై 8వ. 32.
దారము లేకపోవుటచే ముత్యములన్నియు జారీపోగా, ముత్యాలహారము
స్వరూపమే లోపించినట్లు, పదములన్నియు చిన్న ముక్కలుగా విడిపోయిన
యేడల శిఖరిణీవృత్తము రూపమే లోపించును.
యథా భట్టభవభూతేః-
68. అసారం సంసారం పరిము పి.తరత్నం త్రిభువనం
నిరాలోకం లోకం మరణ శరణం బాన్ధవజనమ్.
అదర్పం కన్దర్పం జననయనని ర్మాణమఫలం
జగజీర్ణారణ్యం కథమసి విధాతుం వ్యవసితః.
(మా, మా. 5 50)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ga1z4h8v4d3akzfiy82iwzvnznqrcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/277</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228761</id>
    <revision>
      <id>585161</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '254 సువృత్తతిలకమ్. ఉదాహరణమునకు భట్టభవభూతి శ్లోకము:- &quot;అసారమ్&quot; మొ. దీనిలో పదము లన్నియు చిన్న చిన్న తునకలుగా. ఉండుటచే శిఖరణీవృత్త మున కుండవలసిన సహజ సౌందర్యమే లోపించిన దాని భావము...'</comment>
      <origin>585161</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="cr0of88bl7n99accoa07iuo3ksjta6p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;254
సువృత్తతిలకమ్.
ఉదాహరణమునకు భట్టభవభూతి శ్లోకము:-
&quot;అసారమ్&quot; మొ. దీనిలో పదము లన్నియు చిన్న చిన్న తునకలుగా.
ఉండుటచే శిఖరణీవృత్త మున కుండవలసిన సహజ సౌందర్యమే లోపించిన
దాని భావము
&quot;ఏమిది! ఈ మాలతిని సంహరింపదలచిన నీవు సంసారమును అసా
రమును గాను, త్రిలోకములను అపహరింపబడిన రత్నముకలవాటిని గాను,
లోకమును వెలుతురు లేనిదానిని గాను, బాంధవులను మరణమే శరణము కల
వారిని గమ, మన్మథుని గర్వవిహీనుని గాను, జనుల నేత్రసృష్టిని నిష్పల
మైనదానివిగను ఈ జగత్తును జీర్ణారణ్యముగను చేయుటకై సమకట్టినాపు:&quot;
గ్లో కేఒస్మిన్ సచమత్కార సరసాస్వాదశాలిని
కేవలం శిఖరిణ్యైవ స్వరూపముపహారితమ్. 38.
.
ఈ శ్లోకములో చమత్కారజనక మైన రసాస్వాద మున్నది.
శిఖరిణీవృత్తము మాత్రము తన స్వరూపమును కోల్పోయినది..
మన్థరా శా స్త విసద్ధేశ్చతుర్భిః ప్రథమాత్మ రై •
మధ్యష
స్కే—–2తి చతురే మన్దా కాన్తా విరాజ తే. 34.
మొదటి నాలు గక్షరములను దీర్ఘామస్వారాదులతో మెల్లిగా నడిపించి,
మధ్య మున్న ఆరు అక్షరములను నేర్పుగా కూర్చినచో మందాక్రాంతావృత్తము
చక్కగా ఉండును.
64.
యథా కాలిదాసస్య
-
బ్రహ్మావర్తం జపపదమథ
చ్ఛాయయా
క్షేత్రం క్షత్త ప్రథనపితునం కౌరవం తద్భజేవాః.
రాజవ్యానాం శితశరశతై ర్యత్ర గాణీవధన్వా
ధారాసారై స్వమిన 'కమలాస్యభ్యషీ ఇ్చన్ముఖాని.
(మేఘ. 1.51)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cr0of88bl7n99accoa07iuo3ksjta6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/278</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228762</id>
    <revision>
      <id>585162</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ ఉదాహరణమునకు కాళిదాసుని శ్లోకము:- &quot;బ్రహ్మావర్త మ్* మొ ఈ శ్లోకములో పాదాలలోని మొదటి నాలుగు అక్షరములు దీర్ఘసుస్వా రాదులచే మెల్లగ నడచినవి. తరువాత వచ్చు ఆరక్షరము...'</comment>
      <origin>585162</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2985" sha1="1j30weuur68bi9y9jyhxqf9pc4tq1gj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
ఉదాహరణమునకు కాళిదాసుని శ్లోకము:- &quot;బ్రహ్మావర్త మ్* మొ
ఈ శ్లోకములో పాదాలలోని మొదటి నాలుగు అక్షరములు దీర్ఘసుస్వా
రాదులచే మెల్లగ నడచినవి. తరువాత వచ్చు ఆరక్షరములును తేలికగా పలుకు
వీలుగా ఉన్నవి. ఈ విధముగ దీని నడకలో ఒక సొగసు ఉన్నది.
&quot;ఆటు పిమ్మట బ్రహ్మావర్త మను జనపదమును నీడతో ప్రవేశించి,
క్షత్రియుల నాశనమును సూచించు ఆ కౌరవక్షేత్రమును సేవించుము, ఇచట
అర్జునుడు వాడి యైన వందలకొలది బాణములతో, నీవు ఆవిచ్ఛిన్నములైన
వర్షధారాపాతములతో కమలములను అభిషేకించినట్లు, రాజుల ముఖములను
అభిషేకించెను.&quot;
ఆదిమధ్యే తుల్యా యథాస్యైవ-
65. కశ్చిత్కా స్లొవిరహగురుణా స్వాధికారాత్ప్రమత్తకి
శాపేనాస్తంగమితమహిమా వర్ష భోగ్యేణ భర్తుః
యక్షశ్చ శ్రే జనకతనయా స్నానపుణ్యోదకేషు
స్నేగ్ధచ్చాయా తరుషు వసతీం రామగిర్యాశ్రమేషు
(మేఘ. 1. 1.)
ప్రారంభమునందును, మధ్యమందును తుల్యముగానున్నది (అండగా
చుచిరముగ లేనిది) ఈ కవిదే మరి యొక్క శ్లోకము :-
వేద్యము .
&quot;కశ్చిన్కాన్తా&quot; 'మొ, ఈ భేదము కూడ క్షేమేంద్రాది సహృదయైక
&quot;తన కర్తవ్యమునందు ప్రమత్తుడై ఒక సంవత్సరము పాటుఅనుధ
వింపదగిన, కాంతావిరహముచేదుర్భరమైన ప్రభుశాపముచేత అస్తమించిన
మహిమగల ఒక యక్షుడు, సీతాదేవి స్నానముచేయుటచే పవిత్ర మైన ఉదక
ములు గల, దట్టముగా ఉన్న ఛాయావృక్షములుగల, రామగిర్యాక్రమములందు
నివసించెను.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1j30weuur68bi9y9jyhxqf9pc4tq1gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/279</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228763</id>
    <revision>
      <id>585163</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '256 సువృత్త కమ్ సాకారాద్య క్షరై 8 పాదపర్యమైః సవిసర్గకై: శార్దూలక్రీడితం ధత్తే తేజో, జీవితమూర్జితమ్.: 35. ఆకారముతోకూడిన ఆద్యక్షరములతోడను, విసర్గలతో కూడిన పాదాంత ములతోడను, శార్ద...'</comment>
      <origin>585163</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2758" sha1="dl63c949rkcptlfv3yysbxe5qzud6px" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;256
సువృత్త కమ్
సాకారాద్య క్షరై 8 పాదపర్యమైః సవిసర్గకై:
శార్దూలక్రీడితం ధత్తే తేజో, జీవితమూర్జితమ్.: 35.
ఆకారముతోకూడిన ఆద్యక్షరములతోడను, విసర్గలతో కూడిన పాదాంత
ములతోడను, శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తము, అత్యధికమైన తేజోరూప మైన
జీవితమును ధరించును.
66.
యథా భట్టశ్యామలస్య-
ఆలానం. జయకుబ్జరస్య దృషదాం నేతుర్విపద్వారిదేవి
పూర్వాద్రిః కరవాలచణ్ణమహసో లీలోపధానం శ్రియః..
సబ్స్క్రిమామృతసాగర ప్రమథన క్రీడాకృతౌ మన్దరో
రాజన్! రాజతి వీరవైరివనితావైధవ్యదస్తే కరః.
ఉదాహరణముగా భట్టశ్యామలుని శ్లోకము:- &quot;ఆలానమ్&quot;.&quot;మొ. ఇచట
ప్రారంభమున ఆకారమున్నది. పాదాంతములందు విసర్గలున్నవి.
&quot;ఓరాజాః: వీహస్తము, జయ మనెడు ఏనుగను బంభించుస్తంభము.
ఆపత్సముఁడ్రమునకు తాళ్ళతో నిర్మించిన పేరువు. ఖడ్గసూర్యునకు ఉదయ
పర్వతము, లక్ష్మికి విలాపార్థ మైన తలగడ. యుద్ధ మనెడు అమృతసాగ
రమునుమతించుట యనెడు క్రీడను చేయుటలో మందరము వీరులైన శత్రువుల
స్త్రీలకు వైధవ్యము నిచ్చునది.&quot;
విపరీతం యథా లాటడిన్డరస్య—
67. చిత్రం కావదిదం సురేన్ద్రభవనాస్మన్దాకినీ పాథ సా
కేనాప్యుత్తమ లేజసా నృపతినా శ్మామణ్డలం మణ్ణితమ్.
నాతశ్చిత్రతరం విశాకరశలాలావణ్యదుగోద
రూమేర్యద్భవతా విరిఖినగరీ కీర్తిస్లవై :
132
ప్లావ్యతే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dl63c949rkcptlfv3yysbxe5qzud6px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/280</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228764</id>
    <revision>
      <id>585164</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ దీనికి విపరీతముగా లాటడిందీరుని శ్లోకము:- 257 &quot;చిత్ర&quot; మొ. ఈ శ్లోకములో పాద ప్రారంభమున అకార ఆకారములు లేవు. అంతమున విసర్గలు లేవు గాన ఇది అంతగా మనోహారి కాదనిభాషము. &quot;ఉత...'</comment>
      <origin>585164</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="gpsljcu51fllog7k9dc6cmvty11am05" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
దీనికి విపరీతముగా లాటడిందీరుని శ్లోకము:-
257
&quot;చిత్ర&quot; మొ. ఈ శ్లోకములో పాద ప్రారంభమున అకార ఆకారములు
లేవు. అంతమున విసర్గలు లేవు గాన ఇది అంతగా మనోహారి కాదనిభాషము.
&quot;ఉత్తమతేజఃశాలియైన ఒక రాజు (భగీరథుడు) స్వర్గమునుండి మందా
కిరీజలమును తీసికొనివచ్చి భూమండలమును అలంకరించినాడు. ఇది ఆశ్చర్య
కరమే. ఐతే, నీచే చంద్రకలాపదృశలావణ్యము గల పాలసముద్రముగా
నేర్పడిన భూమినుండి, కీర్తి ప్రవాహములచే, బ్రహ్మలోకము ముంచెత్తివేయ
బడుచున్నది. ఇంతకంటె ఎక్కువ ఆశ్చర్యకరమైనది మరొకటి లేదు.&quot;
విసర్జనీయస్యో త్వేన పదైర్నిమ్నోన్నతైరివ
శార్దూలక్రీడితం యాతి పాఠే సాయాసతామివ 36.
విసర్జనీయమునకు ఉత్వము వచ్చి పదములు ఎత్తుపల్లములవలె (ఎగుడు
దిగుడుగా) అయిపోవుటతో కార్డుల క్రీడితము, చదువుతున్నపుడు ఆయాస
పడుచున్నట్లుండును,
యథా ముక్తా కణస్య:-
68. లీలా చామరడమ్బరో రతిపతేర్చాలామ్బుద శ్రేణయో
రాగోద్దణశిఖణ్ణినో ముఖవిధూద్భూతాస్త మో విభ్రమాః
సౌగన్యోద్ధత ధావదాకులవలన్మత్తాలి మాలాకులో
ధమ్మిల్లో హరిణీదృశో విజయతే
స్రస్తో రతివ్యత్యయే.
-ఉదాహరణమునకు ముక్తాకణుని శ్లోకము:–
&quot;లీలా&quot; మొ ఈ శ్లోకములో ఏడు స్థానములలో విసర్గమునకు
- ఉత్వము వచ్చి, గుణముచే ఓ కారముగా మారినది. చదువుతున్నపుడు ఆయా
ప్రము.. వచ్చుచున్న ట్లుండునని ఆశయము.
&quot;రతివ్యత్యయమునందు- పురుషాయితనమునందు-విడిపోయిన మృగ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gpsljcu51fllog7k9dc6cmvty11am05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/281</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228765</id>
    <revision>
      <id>585165</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 సువృత్తతి ల క మీ నయనయొక్క కేశపాశము మన్మథుని విలాసార్థమైన చామరమువలె, ముఖ చంద్రుని నుండి ఆవిర్భవించిన తమర్చటల వలె ఉన్నది. సువాసనకు పరు గెత్తికొని వచ్చుచున్న వ్యాకులముగా...'</comment>
      <origin>585165</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3059" sha1="qdneuew5i0c5ovpuvcdsl33urcsisq2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;258
సువృత్తతి ల క మీ
నయనయొక్క కేశపాశము మన్మథుని విలాసార్థమైన చామరమువలె, ముఖ
చంద్రుని నుండి ఆవిర్భవించిన తమర్చటల వలె ఉన్నది. సువాసనకు పరు
గెత్తికొని వచ్చుచున్న వ్యాకులముగా ఎగురుచున్న తుమ్మెదల పంక్తి చేత
(లేదా పంక్తి వలె) వ్యాకుల మైనది. అట్టి కేశపాశము సర్వోత్కర్షగ
మన్నది.&quot;
విచ్ఛిన్నపాదం పూర్వార్ధే ద్వితీయార్ధే సమానవత్
శార్దూలక్రీడితం భౌతి విపరీతమతో ఒధమమ్ 87.
శార్దూలవిక్రీడితమునందు, పూర్వార్ధములో పాదములు విడిగా ఉన్నచో
ఉత్తరార్ధములో సమస్తములై ఉన్నచో అందముగా ఉండును. దీనికి విపరీత
మైనయడల అది అధమము.
పూర్వార్ధ యథా భట్టభవభూ తేః-
69. అజ్ఞానాద్యది నాధివత్యరభ సాదస్మత్పరోక్షం హృతా
సీతేయం ప్రవిముచ్యతాం శర మరుత్పుత్రస్య హస్తే ఒధునా.
నో చేల్ల క్ష్మణము_క్తమార్గణగణచ్ఛేదోచ్ఛలచ్ఛోణిత
చ్ఛత్రచ్ఛన్న దిగన మన కపురం పుత్రైర్వృతో యాస్యసి.
పూర్వార్ధములోని ప్రథమద్వితీయపాదములు సమసించకుండుటకు ఉదా
హరణముగా భట్టభవభూతి శ్లోకము:-
&quot;అజ్ఞానాత్&quot; మొ. 'హృతా' అను పదముతో ప్రథమపాదము విచ్ఛిన్న
మైనది. &quot;శోణితచ్ఛత్ర&quot; అనునపుడు తృతీయపాదాంత చతుర్ధ పాదాదులు
తమసించినవి. ఇట్లుండవలె నని అర్ధము.
&quot;మేము లేనపుడు, ఆజ్ఞానమువలననో అధికార గర్వమువలననో సీతను
హరించితివి, అయినదేదో అయినది. ఓశతుడా! ఇపుడామెను హనుమంతుని
ద్వారా పంపివేయుము. అట్లు కానిచో, పుత్ర సమేతుడవై, లక్ష్మణుడు విడ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdneuew5i0c5ovpuvcdsl33urcsisq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/282</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228766</id>
    <revision>
      <id>585166</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిన సువృత్తతి ల కమ్ 259 బాణములు ఛేదించుటచేపైకి ఎగిసిన రక్తచ్ఛత్రములచే కప్పబడిన డిగంతములు గల యమసురమునకు వెళ్ళగలవు.&quot; విపరీతం యథా రిస్సోశి— 70. స్నాతుం వాఞ్ఛతి కిం ముద్దైన ధవళక...'</comment>
      <origin>585166</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="iguujhhzrwfdk9fwc545o3ph4plbydu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;చిన
సువృత్తతి ల కమ్
259
బాణములు ఛేదించుటచేపైకి ఎగిసిన రక్తచ్ఛత్రములచే కప్పబడిన
డిగంతములు గల యమసురమునకు వెళ్ళగలవు.&quot;
విపరీతం యథా రిస్సోశి—
70. స్నాతుం వాఞ్ఛతి కిం ముద్దైన ధవళక్ష్మీ రోద ఫేనచ్ఛటా
ఛాయాహారిణి వారిణి ద్యుసరితో దిద్దేర విస్తారిణి.
తే
ఆస్తే తే కలికాలకల్మషము ప్రక్షాల నైకమా
కీర్తిః సంనిహితై న స_ప్రభువనస్వచ్ఛన్దమన్దాకినీ,
దీనికి విపరీతముగ రిప్పుకవి శ్లోకము :-
&quot;స్నాతుం&quot; మొ. &quot;తెల్లని క్షీరసముద్రము యొక్క సురుగుల కాంతినీ
హరించునదియు, అధికమైన నురుగు కలదియు అగు ఆకాశగంగాజలమున
స్నానము చేయవలెనని ఎందుకు వ్యర్థముగా కోరుచున్నావు. కలికాల
పాపములనేడు మసిని ప్రక్షాళన చేయుటలో అనితరసాధారణమైన సామర్థ్యము
కలదెయు, ఏడు లోకములందును స్వేచ్ఛగా విహరించు మందాక్షినియు ఐన
నీ కీర్తి సమీపముననే ఉన్నది కదా?.”
ఆద్యన యోర్గుణోత్కర్ష కాన్త్యా సర్వాతీశోయినోః.
శార్దూలక్రీడితం ధత్తే మధ్యే తదొరవోన్నతిమ్, తిర్మి
గుణోత్కర్షవలన కలిగిన కాంతిచే అన్నింటిని మించిన ఆద్యంతముల
మధ్య శార్దూలవిక్రీడితము గౌరవముయొక్క ఉన్నతిని పొందును.
లథా కాలిదాసస్య—
71. గాహన్తాం మహిషా నిషానసలిలం కృక్లెర్ముహుస్తాడితం
ఛాయాబద్ధకదమ్బకం మృగకులం రోమర్ధమధ్యస్యతు.
వినన్గైః క్రియ తాం వరాహపతిభ్మిస్తారు. ఈ పల్వలే...
విశ్రాన్తిం లభ తామిదం చ శిథిలజ్యాబన్ధమన్మద్దను .
(శా. 2. 6.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iguujhhzrwfdk9fwc545o3ph4plbydu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/283</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228767</id>
    <revision>
      <id>585167</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 సువృత్తతిలకమ్ ఉదాహరణముగా కాళిదాసు శ్లోకము &quot;గాహన్తామ్&quot; మొ. ఇచట &quot;గాహన్తామ్&quot; అని ఎట్లు ప్రారంభము చేయబడినదో అట్లే “విశ్రాన్తిం&quot; ఇత్యాదివిధమున ముగింపు చేయుటలో ఈ శార్దూల విక్ర...'</comment>
      <origin>585167</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3054" sha1="9f24yra6m3r8c2uyeegxeasyvh89j2q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;280
సువృత్తతిలకమ్
ఉదాహరణముగా కాళిదాసు శ్లోకము &quot;గాహన్తామ్&quot; మొ. ఇచట
&quot;గాహన్తామ్&quot; అని ఎట్లు ప్రారంభము చేయబడినదో అట్లే “విశ్రాన్తిం&quot;
ఇత్యాదివిధమున ముగింపు చేయుటలో ఈ శార్దూల విక్రీడితమున కొక
సొగసు వచ్చినది.
&quot;మహిషములు కొమ్ములచే మాటిమాటికిని కొట్టబడిన సరోజలమును
ప్రవేశించుగాక. లేళ్ళ సముదాయము నీడలక్రింద గుంపుగుంపులుగా
కూర్చుండి నెమరువేయుగాక. వరాహవతులు చిన్న చెరువులలో నిర్భయముగా
తుంగకాయలను నములుగాక, మా ధనస్సు కూడ శిథిల మైన నారికలదై
విశ్రాంతిని పొందుగాక&quot;,
ఆద్యన్తా కారవిరహాత్పర్యస్తే చావిసర్గతః
శార్దూలక్రీడితం స్వస్య రూపం నై వోపలభ్యతే.
(&quot;శార్దూలక్రీడితస్యాస్య&quot; అనుపాఠమున్నచోయుక్తము). ఆద్యంతము
లందు ఆకారము, పాదాంతములందు విసర్గలు లేకపోయినచో శార్దూల విక్రీ
డితస్వరూపమే లేకుండ పోవును.
యథా శ్రేయశోవర్మణః--
72. యత్త్వన్నేతసమాన కాన్తి సలిలే మగ్నం తదిస్దావరం
మేఘైర నరితః ప్రియే తవ ముఖచ్చాయాను కారి శశి.
యేఒపి త్వర్గమనానుకారిగతయస్తే రాజహంసా గతా
స్వత్సాదృశ్య వినోదమాత్రమసి మే దే వేన న క్షమ్యతే.
ఉదాహరణమునకు శ్రీయశోవర్మశ్లోకము &quot;యత్&quot; మొ. దీనికి ఆద్యం
తములందు ఆకారము లేదు. పాదాంతములందు వివర్గ లేదు. అందుచే అంత
గంభీరముగా లేదని భావము.
&quot;ఓ ప్రియురాలా నీ నేత్రములతో సమానమైన కాంతి గల నల్ల
కలువ వీటిలో మునిగిపోయినది. నీముఖకాంతిని అనుకరించు చంద్రుడు మేఘ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9f24yra6m3r8c2uyeegxeasyvh89j2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/284</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228768</id>
    <revision>
      <id>585168</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతి ల కమ్ 281 ములచే కప్పివేయబడినాడు నీ నడకను అనుకరించునడక గల రాజహంసలు కూడ వెళ్ళిపోయినవి నీ పోలికలను చూచి వినోదము. చెందుదామన్నను.. దైవము సహింపకున్నది.&quot; సుకుమారరసస్యా రక...'</comment>
      <origin>585168</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="a53srxstcg2wp9pt0mmr5rppqbda6eq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతి ల కమ్
281
ములచే కప్పివేయబడినాడు నీ నడకను అనుకరించునడక గల రాజహంసలు
కూడ వెళ్ళిపోయినవి నీ పోలికలను చూచి వినోదము. చెందుదామన్నను..
దైవము సహింపకున్నది.&quot;
సుకుమారరసస్యా రక్షాయై వృత్తమ ద్ధతమ్
వాక్సా కేనైవ గలితం కవినా 'నీతముల్పతామ్.
శార్దూలవిక్రీడితము ఉద్ధతమైన వృత్తము.' సుకుమారమైన విప్ర
లంధశృంగారమును రక్షించుకొనుటకై కవి ఈ వృత్తము పాకమును పల్చన
చేసినాడు. దానితో ఇది అల్పమైపోయినది.
ఆ కారగురుయు క్తాదిపర్యన్తా న విసర్గిణి
అసంస్యూతవిరామా చ స్రగ్దరా రాజతే తరామ్. 41.
ఆదియందును, అంతమందును ఆకారము కలదియు అంతములందు
విసర్గకలదియు, దగ్గరదగ్గరగ విరామములు లేని సగ్గర చాలా ప్రకాశించును.
యథా రాజ శేఖరస్య-
తామ్బూలీనద్ద ముద్ద క్రముకతరులతాప్రస్త రే సానుగాభిః
పాయం పాయం కలాయీకృత కదలిదలం నారికేలీఫలామృః .
సేవ్యం వ్యోమయాత్రా శ్రమజలజయినః సైన్యసీమని నీథి
దౌత్యూహవ్యూహ
కేలీక లి తకుహకుహారావకాన్తా వనానా?.
(బా. రా. 1.63)
ఉదాహరణముగా రాజశేఖరుని శ్లోకము &quot;తామ్బూలి&quot; మొ. ఈ
శ్లోకము మొదటి అక్షరమునందును చివరి అక్షరమునందును ఆకారమున్నది.
పాదాంతములందు విసర్గలున్నవి. &quot;గురుయు క్త &quot;
&quot; అను పదమునకు గురువైన
సంయుక్తాక్షరము అంతమునందు గల అని కూడ అర్థము చెప్పవచ్చును. ఈ
శ్లోకము చివర 'న్తాః' అను సంయుక్తాక్షరము, గురువు, ఉన్నది,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a53srxstcg2wp9pt0mmr5rppqbda6eq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/285</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228769</id>
    <revision>
      <id>585169</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 సువృత్త తి ల కమ్ “తమ సహచరులతో కూడిన సైనికవనితలు, తాంబూలీలతలతో అల్లు కొనిన అంద మగు పోకచెట్ల నీడలలోని ఆస్తరణములపై, దొన్నెలుగా చేసిన అరిటాకులతో నారికేళ ఫలజలమును త్రాగి త్ర...'</comment>
      <origin>585169</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="kdsyt5fkz6bwsxwp244znihuap76yt3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;282
సువృత్త తి ల కమ్
“తమ సహచరులతో కూడిన సైనికవనితలు, తాంబూలీలతలతో అల్లు
కొనిన అంద మగు పోకచెట్ల నీడలలోని ఆస్తరణములపై, దొన్నెలుగా
చేసిన అరిటాకులతో నారికేళ ఫలజలమును త్రాగి త్రాగి, ఆకాశ ప్రయాణ
మున కలిగిన చెమటబిందువులను తొలగించునవియు, కాకనమూహముల
క్రీడలలో బయల్వెడలిన కుహకుహధ్వనులతో మనోహరములును అగు వనాం
తములను సేవింతురుగాక&quot; (సీతాస్వయంవరమునకై సేనాసమేతముగ
మిథిలా ప్రాంతము చేసిన రావణుని మాటలివి.)
విపరీతం యధా చక్రకస్య-
74. సత్యం పాతాలకుక్షింభరి చిరవిలసద్దిక్కరి ప్రీణితాభ్రం
శ్రీగర్భ శ్వభ్ర మాభ్రంలి హాలహరి హరిస్థాననమ స్యేవ కించిత్.
కల్పా స్తే వ్యా ప్తవిశ్వం పరికటతి సరిన్నాథ పాథ స్వదీయం.
కిం శ్వేతణ్ కుమ్భయోనేః కరకుహరదిరీపూరమాచా
మతోఒభూత్.
దీనికి వివరీతముగా చక్రకవి శ్లోకము:-
*సత్యమ్* మొ. ఈ శ్లోకప్రారంభావసానములలో ఆకారము లేదు.
పాదాంతములందు విసర్గలు లేవు, అందుచే దీని కంత శ్రావ్యత లేదని
భావము.
&quot;ఓ: సముద్రమా: నీ జలము పాతాలకుడిని నింపుచున్నది: నిజమే.
దీవిలో దిగ్గజములు చాలకాలమునుండి విహరించుచున్నవి. మేఘాలను
సంతోషపెట్టుతున్నది. సంపదలు లేదా లక్ష్మి గర్భమునందు గల గోతులు
కలది. ఆకాశమువంటు తరంగములు కలది. కొంచెము (భాగమున విష్ణువు
నకు స్థానము. కల్పాంతమున ప్రపంచము నంతను వ్యాపించి ధ్వవి
చేయును. కాని ఇంత జలముకూడ ఆచమనము చేయబోయిన ఆగస్త్యుని చేతి
లోని వల్లపుభాగమును నింపునంతది మాత్రమే అయినది.&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kdsyt5fkz6bwsxwp244znihuap76yt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/286</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228770</id>
    <revision>
      <id>585170</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ ఆద్యన్తా కారవిర హాదృన్దదోషః స్ఫుటో ఒపి య్య అవిలు పైర్విసర్గానైః స్రగ్దరాం సమీహతే. 289 స్రగ్ధరావృత్తములో ఆద్యంతములందు ఆకారము లేకపోవుటవలన బంధమునందు దోషము స్...'</comment>
      <origin>585170</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2963" sha1="10v7h1b8bx5rqqku35zib2xfd1gh0cm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
ఆద్యన్తా కారవిర హాదృన్దదోషః స్ఫుటో ఒపి య్య
అవిలు పైర్విసర్గానైః స్రగ్దరాం సమీహతే.
289
స్రగ్ధరావృత్తములో ఆద్యంతములందు ఆకారము లేకపోవుటవలన
బంధమునందు దోషము స్పష్టముగ కానవచ్చును కాని అంకములం దున్న
విసర్గలు లోపించకున్నచో ఆ దోషము కొంతవరకు సర్దుకొనును.
యథా మమ _
75 శౌర్య శ్రీ కేశపాశః శరిదలను మిలన్మౌక్తి శవ్య క్తపుష్పః
క్షోణీరక్షాభుజఙ్గః కులశిఖరిల్వ ఠత్కీర్తి విర్మోక పట్టr.
శత్రువాత ప్రతాప ప్రలయ జలధర స్ఫారధారాక రాలః
ప్రీత్యై లక్ష్మీకటాక్షః కువలయవిజయీ యన్య పాజౌ-
ఉదాహరణముగా నాశ్లోకము:–
కృపాణః.
&quot;శౌర్యశ్రీ&quot; మొ ఈ శ్లోకములో ఆద్యంతములందు ఆకారము లేక
పోయినను విసర్గలు లోపించకుండ ఉండుటచే దీని నడక బాగున్నదని
భావము.
&quot;అతని చేతిలోని ఖడ్గము శౌర్య లక్ష్మి యొక్క కేశపాశము, ఏనుగు
లను (కుంభములను బ్రద్దలు కొట్టుటచే వచ్చిన ముత్యములు దీనిని పుష్ప
ముల వలె అలంకరించుచున్నవి. ఇది, కులపర్వతములపై దొరలుచున్న కీర్తి
యనెడు కుబువము గల, భూరక్షక మగు సర్పము. శత్రుసముదాయముల ప్రశా
పమునకు ప్రలయరాల మేఘముయొక్క విస్తృతధార వలె భయంకర మైనది.
లక్ష్మియొక్క కటాక్షము. భూవలయమును జయించునది. అట్టి ఈ ఖడ్గము
ఆనందకరముగ మన్నది. లేదా అడుగాక.&quot;
-
ఏపముద్దేశ లే శేన వృత్తానాం ధర్శితః క్రమః
అనయైన చీశా సర్వం జ్ఞేయం తగ్డ్ క్లైర్యథోచితమ్ 48,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>10v7h1b8bx5rqqku35zib2xfd1gh0cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/287</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228771</id>
    <revision>
      <id>585171</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 సువృత్తతిలకమ్ ఈ విధముగ వృత్తములను చెప్పిన క్రమములో కొన్ని వృత్తముల పద్ధతి చెప్పబడినది. ఈ మార్గముననే అన్నింటిని యథోచితముగ తెలుసు కొనవలెను. ..మన్దా: కాన్తా భవేన్మధ్యే శాల...'</comment>
      <origin>585171</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="k4n70e55o6w715akliv4v1iuk2g7srp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;284
సువృత్తతిలకమ్
ఈ విధముగ వృత్తములను చెప్పిన క్రమములో కొన్ని వృత్తముల
పద్ధతి చెప్పబడినది. ఈ మార్గముననే అన్నింటిని యథోచితముగ తెలుసు
కొనవలెను.
..మన్దా: కాన్తా భవేన్మధ్యే శాలిని పూరితాక్షరా
ఉపేన్ద్రవజ్రం వంశస్థం పర్యనై శాక్ష రాధికమ్.
ఇత్యాది దర్శితం నేహ స్వతఃసిద్ధ హ్యయం శ్రమః
న వేత్తి తదవృత జ్ఞ స్తద్ జ్ఞస్య క్వోవయుజ్య తే..
45
45
మధ్యలో, పూరింపబడిన అక్షరములు గల శాలినీవృత్తము మందా
క్రాంతావృత్త మగును, చివర ఒక అక్షరము అధిక మైనచో ఉపేంద్రవజ్ర
వృత్తము వంశస్థవృత్త మగును.
• ఇలాంటి విషయములను ఇచ్చట చెప్పలేదు. ఈ క్రమము స్వతః
కదా? వృత్తజ్ఞానము సరిగా లేనివానికి ఇది చెప్పినను అర్థము కాదు.
తెలిసిన వానికి చెప్పి ఉపయోగము లేదు.
సిద్ధమే
శాలినీవృత్తములో మ-త-త-గ-గణ ఉండును. దీనికే మొదటి
నాలుగక్షరముల తరువాత ఆరు అక్షరములు (5 లఘువులు, గురువు చేర్చినచో
మందాక్రాంత మగును. ఉదా. &quot;మత్తా గోష్ఠీగర్భమూఢ ప్రలాపా - శాలినీ
వృత్తము .&quot;ప త్తాగోష్టీ&quot; &quot;విరహగురుడా”, “గర్భమూఢ ప్రలాపా&quot;, మందా
శ్రాంత, జ-త-జ-గు-గు-లు ఉపేంద్రవజ్ర దీనికే చివర ఒక అక్షరము
చేర్చినచో జత జర లతో వంశష్ట మగును. ఇట్టి విషయములు వృత్త
జ్ఞానము కలవానికి ఎవరు చెప్పకుండగనే తెలియు నని భావము.
ఇతి పరిచితనానారూపపాణీగుణ నాం
విదిత వివిధదోషో దేశలేశా న్త రాణామ్.
ఇద్ద (య) మతిశయసూమ్మైర్వృత్త చర్చావిచా రై --
రఖీహిత కుభిగమ్యం యోగితుల్యాళయనామ్.
46&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k4n70e55o6w715akliv4v1iuk2g7srp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/288</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228772</id>
    <revision>
      <id>585172</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 285 నానారూపము లగు వాణీగుణములు తెలిపిన వారును, దోషములలోని ఆల్పబేధములను గూడ గ్రహింపగలవారును, యోగులతో తుల్య మైన ఆశ యము కలవారును అగు ధీమంతులు గ్రహింపదగిన ఈ వృత్త...'</comment>
      <origin>585172</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="6dokiubkre81hmx719woe01itzhn40m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
285
నానారూపము లగు వాణీగుణములు తెలిపిన వారును, దోషములలోని
ఆల్పబేధములను గూడ గ్రహింపగలవారును, యోగులతో తుల్య మైన ఆశ
యము కలవారును అగు ధీమంతులు గ్రహింపదగిన ఈ వృత్తములను
మీ సూక్ష్మములైన విచారములతో చేయబడినది.
ఇతి శ్రీప్రకాశేన్ద్రత్మజవ్యాసదాసాపరనామ శ్రీ క్షేమేన్ద్ర
విరచితే సువృత్తతిలకే గుణదోష దర్శనం నామ
ద్వితీయో విన్యాసః.
తృతీయో విన్యాసః వృత్త వినియోగః
ప్రబద్ధం సుతరాం భౌతి యధాస్థానం వివేచకః (వివేశితై ఒ)
నిర్దోషై ర్గుణసంయుకైః సువృక్షై ర్మాక్తి కై రివ
1
తగినస్థానములందు ఉంచబడినవియు, దోషరహితములుమ, గుణము
లతో (త్రాడుతో) కూడినవియు అగు మంచి వృత్తములతో (ఇది 'మౌక్తికై '
అనుదానికి విశేషణమైనపుడు. &quot;బాగుగావర్తులాకారములో ఉన్నవి&quot; : అవి అర్ధము)
ముత్యములతో వలె, ప్రబంధము (కావ్యము - కంఠహారము అని రెండర్థములు)
చాల ప్రకాశించును.
శాస్త్రం కావ్యం శాస్త్రకావ్యం కావ్యశాస్త్రం చ భేదతః
చతుష్ప్రకారః ప్రసరః సతాం సారస్వతో మతః.
2
శాస్త్రము, కావ్యము, శాస్త్రకావ్యము, కావ్యశాస్త్రముఅని సారవ్వత
ప్రక్రియ నాలుగువిధములని పండితులు అంగీకరింతురు..
శాస్త్రం కావ్యవిదః ప్రాహుః సర్వకావ్యాఙ్గలక్షణమ్
కావ్యం విశిష్టశ బ్దార్థసాహిత్యసదలఙ్కృతి.
సమస్త మైన కావ్యాంగములకు లక్షణ మైన దానిని శాస్త్ర మని కావ్య&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6dokiubkre81hmx719woe01itzhn40m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/289</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228773</id>
    <revision>
      <id>585173</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 సువృత్తతిలకమ్ వేత్తలు చెప్పుదురు. విశిష్టములైన శబ్దార్థములు సాహిత్యము, ఉత్తమమైన అలంకారములు కలది కావ్యము. వి. క్షేమేంద్రుని అభిప్రాయము ప్రకారము శాస్త్రమనగా ఇచట అలంకార...'</comment>
      <origin>585173</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2667" sha1="tgonpqy1sxtlsju3lq9szk9iv63lbyb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;286
సువృత్తతిలకమ్
వేత్తలు చెప్పుదురు. విశిష్టములైన శబ్దార్థములు సాహిత్యము, ఉత్తమమైన
అలంకారములు కలది కావ్యము.
వి. క్షేమేంద్రుని అభిప్రాయము ప్రకారము శాస్త్రమనగా ఇచట
అలంకారశాస్త్ర మని అర్ధము.
శాస్త్రకావ్యం చతుర్వర్గప్రాయం సర్వోపదేశకృత్
భట్టిభౌమక కావ్యాది కావ్యశాస్త్రం ప్రచక్షతే.
సకలవిధములగు
ఉప
ధర్మార్థకామమోక్షరూ పచతుర్వర్గప్రధాన మై
దేశములను చేయునది శాస్త్ర కావ్యము (రామాయణమహాభారతాదులు ఉదాహర
ణముగా గ్రహింపవచ్చును). భట్టి కావ్య-భౌమకకావ్యాదులు కావ్యశాస్త్ర మని
“చెప్పుదురు.
వి. భట్టి మహాకవి వ్యాకరణనియమములను సూచించుచు రావణవధ
మకు మహాకావ్యమును రచించెను. అది కావ్యరూపమున నున్న వ్యాకరణ
శాస్త్రము గాన దీనికి కావ్యశాస్త్రమనిపేరు, భౌమకరచితమగు రావణార్జున
(కావ్యము కూడ అట్టిదే.
తత్ర కేవలశాస్త్రే ఒపి కేచిత్ కావ్యం ప్రయుజ్జతే
తిషధరసోద్వేగే గుడ లేశమివోపరి,
5.
చేదుముందు మీద బెల్లము చల్లినట్లు, కొందరు, కేవలశాస్త్రములోకూడ
కావ్యమున ప్రయోగింతురు.
యథా ‘వైద్య కే వాగ్భటస్య-
76. మధు ముఖమివ సోత్పలం ప్రియాయాః
కలరసవా పరీవాదినీ ప్రియేవ.
కుసుమచయమనోహరా చ శయ్యా
C. కేసలయినీ అతికేన వుష్పితా గా
పుష్పితాగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tgonpqy1sxtlsju3lq9szk9iv63lbyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/290</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228774</id>
    <revision>
      <id>585174</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 287 వాగ్భటునివైద్యశాస్త్రములో కావ్యప్రయోగమునకు ఉదాళూరణము :- &quot;ముఖమిన&quot; మొ. &quot;తేనె ఉత్పలములతో కూడిన ప్రియురాలి ముఖమువంటిది. కలరసన (ఒకఔషధమైయుండును?) ఎల్లప్పుడును ని...'</comment>
      <origin>585174</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2931" sha1="g859y9t0em9n6h8jh6sq29sw6uxo5kd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
287
వాగ్భటునివైద్యశాస్త్రములో కావ్యప్రయోగమునకు ఉదాళూరణము :-
&quot;ముఖమిన&quot; మొ.
&quot;తేనె ఉత్పలములతో కూడిన ప్రియురాలి ముఖమువంటిది. కలరసన
(ఒకఔషధమైయుండును?) ఎల్లప్పుడును నిందించుచుండు ప్రియురాలివంటిది.
పుష్పసముదాయముతో మనోహరమైన శయ్య, చిగుళ్ళతో నిండినది, పుష్పిం
చిన అగ్రభాగము కలది అయిన లతవంటిది. &quot;
వి. ఆయుర్వేద శాస్త్ర గ్రంథములో కూడ కావ్యములోవలె అలంకా
రాదులు ప్రయోగింపబడినవి గాన శాస్త్రమునందు కావ్యప్రయోగమునకు
ఉదాహరణము.
శాస్త్రం కుర్యాత్ ప్రయత్నేన ప్రసన్నార్థమనుష్టుభా.
యేన సర్వోపకారాయ యాతి సుస్పష్ట సేతుతామ్. 6
శాస్త్రమును అనుష్టుప్ వృత్తములో అర్థము స్పష్టముగా ఉండునట్లు
రచించవలెను. ఆపు డది (జ్ఞానసముద్రతరణమునకు సుస్పష్టసేతువై
సర్వోపకారక మగును,
కావ్యే రసానుసారేణ వర్ణ నానుగుణేన చ
కుర్వీత సర్వవృత్తానాం వినియోగం విభాగవిత్.
7
విభాగమును పరిగ తెలిసికొని, రసానుసారముగాను, వర్ణనానుగుణము
.గాను, కావ్యమునందు అన్ని వృత్తములను వినియోగించవలెను.
శాస్త్రకావ్యే2 తిదీర్ఘాణాం వృత్తానాం న ప్రయోజనమ్
కావ్యశాస్తే ఒపి వృత్తాని రసాయత్తాని కావ్యవిత్. 8
శాస్త్రకావ్యములో ఆతిదీర్ఘములైన వృత్తములను ప్రయోగింపకూడదు.
అట్లే కావ్యశాస్త్రములో కూడ కావ్యవేత్త రసానుగుణము లైన వృత్తములనే
ప్రయోగించవలెను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g859y9t0em9n6h8jh6sq29sw6uxo5kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/291</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228775</id>
    <revision>
      <id>585175</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '268 సు వృత్త శీ ల క మ్ - పురాణ ప్రతిబిమ్పేషు ప్రసన్నోపాయవర్త్మను ఉపదేశ ప్రధానేషు కుర్యాత్సర్వేష్వనుష్టుభమ్. 9 రీతిలో పురాణములకు ప్రతిబింబములను అనగా పురాణముల ఉండునేవియు, ప్ర...'</comment>
      <origin>585175</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3132" sha1="8bejyw7vlx58xt6owobla56mduiiyy3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;268
సు వృత్త శీ ల క మ్
- పురాణ ప్రతిబిమ్పేషు ప్రసన్నోపాయవర్త్మను
ఉపదేశ ప్రధానేషు కుర్యాత్సర్వేష్వనుష్టుభమ్.
9
రీతిలో
పురాణములకు ప్రతిబింబములను అనగా పురాణముల
ఉండునేవియు, ప్రసన్న మైన ఉపాయములకు మార్గములును, ఉపదేశ ప్రధా
నముకను అగు అన్ని కావ్యములయందును అనుష్టుప్ చందస్సును ప్రయో
నాయోవృత్త విశేషాస్తు కవేః శస్తస్య శాసనాత్
:గేయాన్తి ప్రభోరివాత్య న్తమయోగ్యా అపి యోగ్యతామ్. 10
అత్యంతము అయొగ్యము లైన వివిధవృత్త విశేషములు కూడా సమర్థు
డైన కవి దక్కవనమువలన, సమర్థుడైన ప్రభువుయొక్క శాసనము వలన
అయోగ్యులయిలైన వారు కూడ యోగ్యులయినట్లు, యోగ్యము లగును.
ం గగ్మోగ్రహసంగ్రామే తత్కాలసదృశోపమాః
ఉద్యవాస శ్రీన, వై రాజేస్త ఏనాళ్వాః కిరీటినః,
11
గోగ్రహణసందర్భమునందు జరిగిన ఉగ్రవం గ్రామమునందు, ఉత్త
రుడు తన గుఱ్ఱములనే అర్జునునికి తగిన వాటినిగా చెప్పుచు, వాటిని ఆ సమ
యుంతకు తగ్గ విధముగ ఉత్త మోసమానములు కలవాటినిగ చూచెను.
ప్రణమునందు, కురువైన్యమును చూచి భయపడి పారిపోవు
ధైర్యము చెప్పి అర్జునుడు తనకు సారథ్యము చేయుటకు
అప్పుడు ఉత్తరుడు ఉత్సాహముతో, తన రథమునకు
రాజ్య సుగ్రీవ, మేఘపుష్ప - బలాహకము లను శ్రీకృష్ణుని
. పెట్టి గుఱ్ఱములు కట్టిన రథము అర్జునునకును, అర్జు
తగ్గియున్నవనియు అనెను. అర్జునుడని తెలిసిన తరు
అంతకుముందు, ఆరథమునే విడచి పారిపోదలచినవాడు)
గుఱ్ఱములతో పోల్చెను. ఇది ఆ గుఱ్ఱములకు అర్జు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8bejyw7vlx58xt6owobla56mduiiyy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/292</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228776</id>
    <revision>
      <id>585176</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సు వృత్త తి ల క మీ 269 నుని పట్టి వచ్చిన గౌరవము. అట్లే కవి సమర్థుడైనపుడు ఏ వృత్త మైనను చక్కగనే నడచు నని భావము. తథాప్యవస్థాసదృశైః సాధుశబ్దపదస్థితాః సువృత్తై రేవ శోభ స్తే' ప్రబన...'</comment>
      <origin>585176</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2796" sha1="pbgr2m0ut6aafzqmql1in5098ihtync" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సు వృత్త తి ల క మీ
269
నుని పట్టి వచ్చిన గౌరవము. అట్లే కవి సమర్థుడైనపుడు ఏ వృత్త మైనను
చక్కగనే నడచు నని భావము.
తథాప్యవస్థాసదృశైః సాధుశబ్దపదస్థితాః
సువృత్తై రేవ శోభ స్తే' ప్రబన్ధః సజ్జనా ఇవ.
12
అట్లయినను. ప్రబంధములు, స్వజనుల వలె సాధుశద్దిపదములలో
ఉన్నవై (సజ్జనుల పక్షమున మంచి శబ్దములందును, పదవులందును ఉన్న
వారై) అవస్థకు తగిన మంచి వృత్తములతోడనే (మంచి నడవడికలతోడనే)
ప్రకాశించును.
వృత్తరత్నావళీ కామాదస్థానే వినివేశితా
కథయత్యజ్ఞ తామేవ మేఖలేవ గలే కృతాః
13
ఇష్టము వచ్చినట్లు అస్థానమునందు ఉంచబడిన వృత్తిరత్నముల
వంక్తి ; మెడలో 'వేసుకొనిన వడ్డాణము వలె, ఆ వ్యక్తి. అజ్ఞుడనే విషయమును
ప్రకటించును.
న హి నామ నవోన్మేషికు చాయా శ్చారు చత మః
చిరత్యక” స్మరాచారే జర్తాజీర్ణ శచే రుచిః.
ణ
14
నూతనముగా అంకురించుచున్న కుచములు గల, అందమైన నేత్ర
ములు గల లలనకు, ఏనాడో మన్మథవ్యవహారము వంతమ విడిచిపెట్టిన,
ముసలితనముచే జీర్ణ మైన కేశపాశము గల పురుషునియందు రుచి ఉండదు
కదా!
తస్మాదత్ర యథాస్థానే వినియోగాయ సంగతి!
ఉదాహరణదిజ్మాతే ర్దర్శితాభిమతా సతామ్.
15
అందుచే ఇచట దిఙ్మాత్రముగ ఉదాహరణములను జూపి తగు వ
ములలో వృత్తములను ఎట్లు వినియోగించవలెనో, పండితులకు అంగీకార
మైన మార్గము తెలుపబడినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pbgr2m0ut6aafzqmql1in5098ihtync</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/293</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228777</id>
    <revision>
      <id>585177</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '270 సువృత్తతిలకమ్ ఆరమే సర్గబన్ధస్య కథావిస్త రసంగ్ర హే శమోపదేశవృత్తాన్తో సన ః శంసన్త్యానుష్టుభమ్. 16 మహా కావ్య ప్ర్రారంభమందును, కథానిస్తరమును సంగ్రహించి నపుడును, శమమును ఉపద...'</comment>
      <origin>585177</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2860" sha1="4bw9rvy83yn0nm94bdech34oy0mlx10" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;270
సువృత్తతిలకమ్
ఆరమే సర్గబన్ధస్య కథావిస్త రసంగ్ర హే
శమోపదేశవృత్తాన్తో సన ః శంసన్త్యానుష్టుభమ్.
16
మహా కావ్య ప్ర్రారంభమందును, కథానిస్తరమును సంగ్రహించి
నపుడును, శమమును ఉపదేశించు కథను చెప్పునపుడును, అనుష్టువ్ ప్రయోగ
మును వత్పురుషులు ప్రశంపింతురు.
ఆర మ్బే యథా భర్తృమేణ్ణన్య :-
77. ఆసీట్లైత్యో హయగ్రీవః సుహృ ద్వేశ్మసు యన్య తాః
ప్రథయన్తి బలం బాహ్వోః సీతచ్ఛత్రస్మితాః శ్రియః
కావ్యారంభమున అనుషువ్ ప్రయోగమునకు ఉదాహరణముగా భర్తృ
మేంఠువి శ్లోకము ఆ'&quot;సీత్”. మొ. ఇది (భర్తృమేంఠుని కూయగ్రీవవధ మహా
కావ్యములోని మొదటి శ్లోకము, మొత్తము ప్రథమ వర్గ మంతయు రఘు
వంశ ప్రథమ వర్గ వలె ఈ వృత్తములోనే ఉండి యుండును. ఈ కావ్యము
ఇపుడు అలభ్యము).
&quot;ఎవ్వని మిత్రుల గృహములలో శ్వేతచ్ఛత్రములతో నవ్వుచున్న
ఐశ్వర్యములు ఎవని బాహులలమును ప్రకటించు చున్నవో అట్టి హయగ్రీవు
డవే దైత్యుడు ఉండెద్దు&quot;
-కథాశ్రుల్లే యథాభివన్దస్య -
78. తస్యాం నిజభుజోద్యోగ విజితారాతిమణ్డలః
1
అఖణ్డల ఇవ శ్రీమాన్ రాజా శూద్రక ఇత్యభూత్.
కథా విస్తర వం గ్రహము చేయునపుడు అనుష్టుప్ ప్రయోగమునకు
ఉదాహరణముగా అభినందుని శ్లోకము &quot;తస్యామ్&quot;. మొ ( అభినందుడు
'కాదంబరీకథా ఫారము వ్రాసెను. ఇతడు కాశ్మీరదేశీయుడు. ఏడవశతాబ్ది చివరి
&quot;వాడు, ఇది దానిలోని శ్లోకము )&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4bw9rvy83yn0nm94bdech34oy0mlx10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/294</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228778</id>
    <revision>
      <id>585178</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 271 “ఆ నగరిలో, తన భుజోద్యోగముచేత జయింపబడిన శత్రు మండ లము కలవాడును. దేవేంద్రుడు వలె శ్రీమంతుడును ఆగు శూద్రకుడనే రాజు ఉండెను&quot;. శమోపదేశీ యథా మమ :- 79 పృథుశాస్త్రకథాశ...'</comment>
      <origin>585178</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2335" sha1="5ct2jlru6nzeo8uwiq9uby2vdaar23o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
271
“ఆ నగరిలో, తన భుజోద్యోగముచేత జయింపబడిన శత్రు మండ
లము కలవాడును. దేవేంద్రుడు వలె శ్రీమంతుడును ఆగు శూద్రకుడనే రాజు
ఉండెను&quot;.
శమోపదేశీ యథా మమ :-
79 పృథుశాస్త్రకథాశస్థారోమనేనవృడై వ కిమ్
అన్వేష్టవ్యం ప్రయత్నేన త త్వక్షైజ్యోతిరాస్త రమ్,
శమమును ఉపదేశించునపుడు అనుష్టుప్ ప్రయోగమునకు ఉదాకూరణ
ముగా నా శ్లోకము &quot;వృథు' మొ ఇది కవికంఠాభరణములో 43వ శ్లోకముగ
(పేజీ 189) వచ్చినది.
శృఙ్గకాలమ్బనో దార నాయికారూపవర్ణ నమ్
వసిస్తాది తదఙ్గం సచ్ఛాయముపజాతిభిః.
17
శృంగారరసమునకు ఆలంబనమైన ఉదారనాయిక యొక్క రూపమును
వర్ణించునపుడును, దానికి అంగమైన వసంతాదులను వర్ణించునపుడును ఉప
జాతి వృత్తముల ప్రయోగము అందముగా ఉండును
రూపవర్ణనం యథా కాలిదాసస్య-
80. మధ్యేన సా వేదివలగ్న మధ్యా
వలిత్రయం చారు బధార బాలా.
ఆరోహణార్థం సవయౌవనేన
కామస్య సోపానమివ ప్రయుక్తమ్.
(కు. సం. 1.39)
నాయికా రూపవర్ణనమునందు ఉపజాతి ప్రయోగమున కుదాహరణ
ముగా కాలిదాసు శ్లోకము - &quot;మధ్యేన&quot; మొద
&quot;వేదివలె సన్నని నడుము గల ఆ బాల తన నడుమున మూడు వళులను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ct2jlru6nzeo8uwiq9uby2vdaar23o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/295</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228779</id>
    <revision>
      <id>585179</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '272 సువృత్తతిలకమ్ ధరించెను. అవి మన్మథుడు ఆరోహించుటకై యౌవనము ఏర్పరుపబడిన మెట్ల వలె ఉన్నవి&quot;.. వసన వర్ణనం యథా౬స్యైను 81. బాలేన్దువ క్రౌణ్యవికాసభాపా దృభుః పలాశాన్యతిలోహితాని, సద...'</comment>
      <origin>585179</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="hunra4raqj79lybymcio6claxxotwcg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;272
సువృత్తతిలకమ్
ధరించెను. అవి మన్మథుడు ఆరోహించుటకై యౌవనము ఏర్పరుపబడిన
మెట్ల వలె ఉన్నవి&quot;..
వసన వర్ణనం యథా౬స్యైను
81. బాలేన్దువ క్రౌణ్యవికాసభాపా
దృభుః పలాశాన్యతిలోహితాని,
సద్యో వసనేన సమాగతానాం
నఖక్షతా నీవ వనస్థలీనామ్.
(కు, సం. 3. 29)
వసంతవర్ణనమునకు ఉదాహరణముగా ఈ తనిదే మరియొక శ్లోకము :-
&quot;బాలేన్దు&quot; మొ.
&quot;ఇంకను వికపించకపోవుటచే బాలచంద్రుడు వలె వక్రమైన, చాల
ఎఱ్ఱగా నున్న పలాశ కోరకములు, అప్పుడే వసంతుని సమాగమము పొందిన
వనస్థలుల నఖక్షతముల వలె ప్రకాశించినవి&quot;.
రథోద్ధతా విభావేషు భవ్యా చంద్రోదయాదిషు
సాద్గుణ్య ప్రగుణా నీతిర్వంశస్థేన విరాజతే.
చంద్రోదయాది విభావములను వర్ణించునపుడు రథోద్ధతావృత్తము
శ్రేష్ఠము. (సంధి - విగ్రహ - యాన- ఆనవ - ద్వైధీభావ
-
సమా
శ్రయములను ఆరుగుణములతో ఒప్పారు రాజనీతి వంశస్థవృత్తము చేత
ప్రకాశించును.
చంద్రోదయే యథాఒ స్యైవ-
82. అఙ్గులీభిరివ కేశసంచయం
సంనియచ్యు తిమిరం మరీచిభిః-'
కుడ్మలీకృతసరోజలోచనం
చుమ్బతీప రజనీముఖం శశీ..&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hunra4raqj79lybymcio6claxxotwcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/296</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228780</id>
    <revision>
      <id>585180</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 273 చంద్రోదయ వర్ణనములో రథోద్ధతా వృత్త ప్రయోగమునకు ఉదా కూరణముగా ఈతనిదే (కాళిదాసుదే) ఒక శ్లోకము.&quot; అఙ్గులీభిః&quot; మొ. &quot;వ్రేళ్ళచేత కేశములను తొలగించి పట్టినట్లు కిరణము...'</comment>
      <origin>585180</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2715" sha1="dzp5l6yqvpuz1v3r7k18yqfkf19xbsd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
273
చంద్రోదయ వర్ణనములో రథోద్ధతా వృత్త ప్రయోగమునకు ఉదా
కూరణముగా ఈతనిదే (కాళిదాసుదే) ఒక శ్లోకము.&quot; అఙ్గులీభిః&quot; మొ.
&quot;వ్రేళ్ళచేత కేశములను తొలగించి పట్టినట్లు కిరణములచేత చీకటిని
సంనియతము చేసి, చంద్రుడు, ముకుళములుగా చేయబడిన పద్మములనే నేత్ర
ములుగల రాత్రిముఖమును (సాయంసమయమును చుంబించుచున్నట్లున్నాడు.&quot;
నీతిర్యథా ధార వేః :-
శ్రియః కురుణామధిపస్య పాలనీం
ప్రజా వృత్తి యమయుజ వేదితుమ్,
న వర్ణిలిజ్లో విదితః సమాయయౌ
యుధిష్ఠిరం ద్వైతవనే వనేచర
(కి. రా. 1.1.)
రాజనీతిని వర్షించునపుడు వంశస్థవృత్త ప్రయోగము నకు ఉదా
హరణముగా భారవి శ్లోకము &quot;శియ&quot; మొ. (ప్రీతిప్రతిపాదనాత్మక మగు
ప్రథమ సర్గ అంతయు ఈ వృత్తములోనే నడచినది).
“రాజ్యపరిపాలన విషయమున దుర్యోధనుడు ప్రజలలో ఎట్లు ప్రవ
ర్తించుచున్నాడో తెలిసికొనుటకై పంపబడి, వృత్తాంతములను తెలిసికొనిన,
సన్యాసివేషములో ఉన్న వనేచరుడు, ద్వైతవనములో, యుధిష్ఠిరుని వద్దకు
వచ్చెను,&quot;
వసన్తతిలకం భాతి సంక రే వీరరౌద్రయోః
కుర్యాత్ సర్గన్య పర్యస్తే మాలినీం ద్రుతతాలవత్. 19
వీరరౌద్రముల సంకరము ఉన్నప్పుడు వసంతతిలకవృత్తము అంద
ముగా ఉండును, సర్గాంతమునందు, ద్రుతతాలమును వలె, మాలినీ వృత్తమును
కూర్చవలెను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dzp5l6yqvpuz1v3r7k18yqfkf19xbsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/297</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228781</id>
    <revision>
      <id>585181</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '274 సు వృత్త తి ల కమ్ వీరరౌద్రయోర్యథా రత్నాకరస్య - 84. జృమ్భావికాసితముఖం నఖదర్పణాస్త రావిష్కృతప్రతిముఖం గురురోషగర్భమ్. రూపం పునాతు జనితారిచమూవిమర్శ ముద్వృత్త దైత్యవధనిర్వహ...'</comment>
      <origin>585181</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3100" sha1="b5m61ow3p2qkm7peyz0oyt8nrfxsrrq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;274
సు వృత్త తి ల కమ్
వీరరౌద్రయోర్యథా రత్నాకరస్య -
84. జృమ్భావికాసితముఖం నఖదర్పణాస్త
రావిష్కృతప్రతిముఖం గురురోషగర్భమ్.
రూపం పునాతు జనితారిచమూవిమర్శ
ముద్వృత్త దైత్యవధనిర్వహణం హరేర్వః.
84
వీరరౌద్ర రప సంకరమునందు వసంతతిలక వృత్త ప్రయోగమునకు
ఉదాహరణముగా రత్నాకరుని శ్లోకము- &quot;జృమ్భా&quot; మొ.
&quot;ఆవలించుటచే వికసించిన ముఖము కలదియు, అద్దములవంటి గోళ్లలో
కవబడుచున్న ముఖ ప్రతిబింబము కలదియు, అధికమైన లోషము గర్భమందు
కలదియు, శత్రు సేనలకు భయమును కలిగించునదియు, దుర్మార్గుడైన దైత్యుని
(హిరణ్యకశిపున) వథను నిర్వహించునదియు అగు విష్ణువు యొక్క రూపము
, మిమ్ములను రక్షించుగాక.&quot;
సర్దాత్రే యథా కాలిదాసస్య-
85. అవచితబలివ్సు వేది సం మార్గద
నియమవిధిజలానాం బర్హిమాం చోపనేత్రీ.
గిరిశముపీచచార ప్రత్యహం సా సుకేశీ
నియమిత పరి భేదా తచ్చిరశ్చన్ద్రపాదైః. (కు. సం. 1. 60)
వర్గాంతమునందు మాలినీ వృత్త ప్రయోగమునకు ఉదాహరణముగా
కుమారసంభవ ప్రథమ వర్గాంతమున కాళిదాసు శ్లోకము &quot;అవచిత” మొ.
&quot;సుకేశి యైన ఆ పార్వతి, పూజకై పుష్పములు కోయుచు, వేదికను
చక్కగా యనవిధికి ఉపయోగించు జలమును బర్హిస్సును
తీసుకొని వచ్చును శివుని శిరస్సుపైన నున్న చంద్రుని కిరణములు శ్రమను
ప్రతిదినమునను, ఈశ్వరునికి ఉపచారములు చేసెను,&quot;
సంగోష్ఠిలోని ప్రతతాలములో శతకు చివరి మత్తాయింపు
సల్కె వర్గాంతమున మాలివీ ప్రయోగము అందమును చేకూర్చుశని. భారము .&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b5m61ow3p2qkm7peyz0oyt8nrfxsrrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/298</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228782</id>
    <revision>
      <id>585182</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-సు వృత్త శ్రీ ల కమీ * ఉపపన్న పరిచ్ఛేద కాలే శిఖరిణీ మతా ఔదార్య రుచిరౌచిత్యవిచారే హరిణీ యథా, 20 275 తాను నమ్మి చెప్పదలచిన విషయమును నిర్ణయించి ఖచ్చితంగా చెప్పు టలో శిఖరిణీవృత్తమ...'</comment>
      <origin>585182</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2930" sha1="scxv3227hkwuf5n1y64vafxpjhf8a65" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;-సు వృత్త శ్రీ ల కమీ
* ఉపపన్న పరిచ్ఛేద కాలే శిఖరిణీ మతా
ఔదార్య రుచిరౌచిత్యవిచారే హరిణీ యథా,
20
275
తాను నమ్మి చెప్పదలచిన విషయమును నిర్ణయించి ఖచ్చితంగా చెప్పు
టలో శిఖరిణీవృత్తము యుక్తముగా నుండును. ఔదార్యముతో అందమైన
ఔచిత్యమును గూర్చి విచారించుటలో హరిణీవృత్తము శ్రేష్ఠము,
86
-
ఉపపన్న పరిచ్చేదే యథా భర్తృహరేః -
భవన్తో వేదాన ప్రణిహితధియామత్ర గురవో
.... విచిత్రాలాపానాం వయమపి కవీనామనుచ రా.
తథా ప్యేవం. బ్రూమో న హి పరహితాత్పుణ్యమపరం
న చాస్మిన్ సంసారే కువలయదృశో రమ్యమపరమ్.
ఉపపన్నపరిచ్ఛేదమునకు ఉదాహరణముగా
భర్తృహరిశ్లోకము:- “భవన్తః” మొ.
-శిఖరిణీవృత్త ములో,
&quot;మీరు వేదాంతములపై చిత్తమును నిలిపిన వారికి గురువులు. మేము
కూడ విచిత్రవాక్షులుగల కవులకు అనుచరులము. అయినను మేము ఈ విధముగ
వక్కాణించుచున్నాము ఈ సంసారమునందు పరహితమును మించిన
పుణ్యములేదు. కువలయనేత్రలను మించిన మరి యొక రమ్యవస్తు వేదియును
లేదు.&quot;
ఇందులో కవి తాననుకొన్న విషయమును నిశ్చయపూర్వకముగా
చెప్పినాడు. ఇట్టి విషయములలో శిఖరిణీవృత్త విన్యానము అందముగ
నుండును.
ఔదార్యే ప్య సై ్యవ—
سد
87. విపులహృదయైరన్యైః కై శ్చిజ్జగజ్జనితం పురా
విధృతమపరై ర్దరం చాన్యైర్విజిత్య తృణం యథా.
ఇహ హి భువనాన్యన్యే ధీరాశ్చతుర్దశ భుజ్జతే
- కతిపయపురస్వామ్యే పుంసాం క ఏష మదజ్వరః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>scxv3227hkwuf5n1y64vafxpjhf8a65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/299</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228783</id>
    <revision>
      <id>585183</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '276 సువృత్తతిలకమ్ ఔదార్య విషయమున కూడ ఉదాహరణముగా భర్తృహరిదే మరి యొక శ్లోకము హరిణీ వృత్తములో:- &quot;విపుల&quot; మొ, &quot;పూర్వము విశాలహృదయు లెవ్వరో ఈ జగత్తును సృజించినారు. మరికొందరు దీనిని ప...'</comment>
      <origin>585183</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2952" sha1="66f8yno02pyvteniqujre3ehxgi7yr4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;276
సువృత్తతిలకమ్
ఔదార్య విషయమున కూడ ఉదాహరణముగా భర్తృహరిదే మరి
యొక శ్లోకము హరిణీ వృత్తములో:- &quot;విపుల&quot; మొ,
&quot;పూర్వము విశాలహృదయు లెవ్వరో ఈ జగత్తును సృజించినారు.
మరికొందరు దీనిని పాలించినారు. మరికొందరు దీనిని జయించి గడ్డిపరకను
వలె దానము చేసినారు. మరికొందరు ధీరులు ఈ చతుర్దశ భువనములను
అనుభవించుచున్నాడు. ఏవో కొన్ని పురములపై ఆధిపత్యము లభించగానే
మానవులకు ఈ మదజ్వరము ఎందుకో!&quot;
ఔదార్యముతో (ఉన్నతభావముతో) కూడిన ఇట్టి నద్విచారమును
నిబంధించుటకు హరిణీవృత్త ప్రయోగము ఉచితమని భావము.
-స్వాక్షేప
క్రోధధిక్కారే పరం పృథ్వీ ధర్మమా
ప్రావృట్ ప్రవాసవ్యసనే మన్దాక్రాన్తా విరాజతే.
21
న క్రోధములో ఆక్షే సపూర్వకముగ ధిక్కరించునపుడు పృథ్వీవృత్తము
ఆ హారము వంతను వహింప సామర్థ్యము కలది. వర్షకాల ప్రవాసదుఃఖ
వర్ణనమున మందాక్రాంత చాల అనుకూలముగ ఉండును.
- సాక్షేపే యథా యశోవర్మణః
-88 యస్య దశక న్దరం ధృతవతో ఒపి కూడా నరే
ఒడఈ స్ఫుటమవన్ధ్య తామధిపయోధి సావ్యో విధిః.
తదాత్మజ ఇహాఙ్గదః ప్రహీత ఏష సౌమిత్రిణా
క్వప శ్వ స దశాననో నను ని వేద్యతాం రాక్షసాః.
పాశేవధిక్కారమున పృథ్వీవృత్త ప్రయోగమునకు ఉదాహరణ
ముగా యశోవర్మ శ్లోకము—“నయస్య&quot; మొ.
&quot;దశావమని కక్షాంతరములో ఉంచుకొన్నను సముద్రము దగ్గర
ఎవని' సాంధ్య వీరికి ఎట్టి విఘ్నమును కలుగలేదో. అతని కుమారురైన ఈ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>66f8yno02pyvteniqujre3ehxgi7yr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/300</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228784</id>
    <revision>
      <id>585184</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 277 అంగదుడు లక్ష్మణునిచే పంపబడినాడు. ఓరాక్షసులారా! చెప్పండి; ఎక్కడ, ఆ దశాననుడు ఎక్కడ?&quot; 89. రావణుని సాక్షేపధిక్కారము చేసినట్లు వర్ణించు ఈ వాక్యమును పృథ్వీ వృత్తమ...'</comment>
      <origin>585184</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2962" sha1="cfc2uxx39a7c75qj26u7s1q52qr71is" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
277
అంగదుడు లక్ష్మణునిచే పంపబడినాడు. ఓరాక్షసులారా! చెప్పండి; ఎక్కడ,
ఆ దశాననుడు ఎక్కడ?&quot;
89.
రావణుని సాక్షేపధిక్కారము చేసినట్లు వర్ణించు ఈ వాక్యమును పృథ్వీ
వృత్తములో నిబంధించుటచే దీని శోభ ఇనుమడించిన దని భావము.
ప్రావృట్ ప్రవాసే యథా కాలిదాసస్య -
తస్మిన్నద్రో కతిచిదబలాని
ప్రయుక్త ః స కామీ
నీత్వా మాసాన్ కనకవలయ భ్రంశరిక్త ప్రకోష్ఠః.
ఆషాఢస్య ప్రథమదివసే మేఘమాళ్లిష్ట సామం
వప్ర క్రీడాపరిణతగఙ పేక్షణీయం దదర్శ. (మేఘ. 1. 2)
...
వర్షకాలప్రవాస వర్ణనమున మందాక్రాంతా ప్రయోగమునకు ఉదా
హరణముగ కాలిదాసు శ్లోకము:- “తస్మిన్&quot; మొ.
&quot;భార్యావియుక్తుడైన ఆ కాముకుడు బంగారు వలయము జారిపోవుటచే
శూన్యమైన ముంజేయి కలవాడై, ఆ పర్వతమున, కొన్ని మాసములు గడిపి
ఆషాఢ ప్రారంభదివనమున చరియలపై దంతములతో అడ్డముగా పొడుచుచు
ఆడుచున్న ఏనుగు వలె చూడముచ్చటగానున్న, పర్వతసానువులపై నున్న
మేఘమును చూచెను.&quot;
శౌర్యస్త వే నృపాదీనాం శార్దూల క్రీడితం మతమ్
సావేగపవనాదీనాం వర్ణనే స్రగ్ధరా మతా
22
రాజాదుల శౌర్యమును స్తుతించు నపుడు శార్దూల క్రీడితమును ఉప
యోగింపవలెను. వేగముతో వీచు పవనము మొదలగు వాటిని వర్ణించుటకు
మంచిది.
90.
శౌర్యస్త వే యథా శ్రీ చక్రస్య
నేతుం నౌఖిరిభా స యాన్తి దృతిభిస్తార్యాః కియన్తో హయా
సజ్జాను ద్వయ సేన దేవ పయసా సైన్యం సముక్తార్యతామ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfc2uxx39a7c75qj26u7s1q52qr71is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/301</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228785</id>
    <revision>
      <id>585185</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '278 సువృత్తతిలకమ్ నోచేద్భఙ్గభయద్రు తారివని తానే త్ర ప్రణాలీలుఠ ద్బాస్పామ్భఃప్ల వపూరితో భయతటీ డ్రాగ్ వర్త్యతీరావతీ, శౌర్యమును స్తుతించు నపుడు శార్దూల విక్రీడిత ప్రయోగము...'</comment>
      <origin>585185</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3551" sha1="rqrd45rrlvksag56eejtnsxb38195g9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;278
సువృత్తతిలకమ్
నోచేద్భఙ్గభయద్రు తారివని తానే త్ర ప్రణాలీలుఠ
ద్బాస్పామ్భఃప్ల
వపూరితో భయతటీ డ్రాగ్ వర్త్యతీరావతీ,
శౌర్యమును స్తుతించు నపుడు శార్దూల విక్రీడిత ప్రయోగమున కుదా
హరణముగా శ్రీచక్రుని శ్లోకము:-“నేతుమ్&quot; మొ.
&quot;ఏనుగులను నావల మీద తీసుకొని వెళ్ళుట కుదరదు. చిన్న
తెప్పల మీద, ఎన్ని గుఱ్ఱము లని దాటించగలము అందుచేత, ఓరాజాః
మోకాలుబంటి నీటిమీదుగా సైన్యమును దాటింప చేయుము అట్లు కాని
పక్షమున, పరాజయభయముచేత 'పారిపోయిన శత్రువుల వనితల నేత్రము
లవెడు గొట్టములనుండి దొరలుచు వచ్చిన కన్నీటి ప్రవాహముచే నింపబడిన
రెండు తటములును గల ఇరావతి శీఘ్రముగ వృద్ధిపొందగలదు.&quot;
91.
సావేగపవనే యథా మమ పవన స్చూశికాయామ్ :-
ఘాతస్ఫుటదలిత చలచ్చు క్తి నిర్ముక్త్యముక్తా
ముక్తో వ్యక్తాట్టహాసాః స్మరనృపసకలద్వీపసంచారచా రాః.
. సర్పత్క ర్పూర పూర ప్రవణశరచితా దిగ్వధూకర్ణ పూరా
ధావన్త్యాధ్మాతవిశ్వా రతవిధుతవధూబన్ధవో గన్ధవాహా!
వేగముగా వీచు గాలిని' వర్ణించు నపుడు స్రగ్ధరావృత్త ప్రయోగమున
కుదాహరణముగా వవసపంచాళికలో నా శ్లోకము:- &quot;ప్రేజ్ఝతొ&quot; మొ.
దొర్లుచున్న శంఖముల ఆఘాతముచే బ్రద్దలైన అనేకము
లైన ముత్యపుచిప్పలనుండి బయటపడిన ముత్యములచే విడువబడిన
(చేయబడిన) స్పష్టమైన అట్టహాసము కలవియు, సకలద్వీపములందును
పంచరించు మన్మథుని గూఢచారులును, కదలుచున్న కర్పూరసముదాయమును
గ్రహించుటయందాసక్తి గల హస్తములతో వ్యాప్తమైనవియు, (చేతులలో పట్టు
కొని వివరినట్లు కర్పూరపూరమును ఎగురగొట్టుచున్నవని యర్థము చెప్పుకొన
పలెము) దిక్కు లనెడు స్త్రీల కర్ణాభరణములును, సురతమునందు శ్రమపడిన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rqrd45rrlvksag56eejtnsxb38195g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/302</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228786</id>
    <revision>
      <id>585186</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 279 స్త్రీలకు బాంధవులును అగు వాయువులు ప్రపంచము నంతను పూరించుచు పీచు చున్నవి.&quot; దోధకతోట నర్కుటయుక్తం ముక్తక మేన విరాజత్తి సూక్త మ్. నిర్విషయస్తు రసాదిషు తేషాం...'</comment>
      <origin>585186</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2930" sha1="syh7dmtnctespf78uyuj71a0rmx8gea" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
279
స్త్రీలకు బాంధవులును అగు వాయువులు ప్రపంచము నంతను పూరించుచు పీచు
చున్నవి.&quot;
దోధకతోట నర్కుటయుక్తం
ముక్తక మేన విరాజత్తి సూక్త మ్.
నిర్విషయస్తు రసాదిషు తేషాం
నిర్నియమశ్చ సదా వినియోగః.
23.
క
దోధక-తోటక - నర్కుటవృత్తములతో కూర్చిన కావ్యము ముక్త
రూపమునందు మాత్రమే ప్రకాశించును. అనగా ఈ వృత్తములను సుక్తక
ములలో (వెనుక ముందు శ్లోకములతో సంబంధము లేక స్వతంత్రముగ ఒక
భావమును బోధించు శ్లోకము ముక్తకము) మాత్రమే ఉపయోగించవలెను. ఈ
రసమునకు దీనిని ఉపయోగించవలె నని గాని, ఈ విధముగ వీటిని వినియో
గించవలె నవి గాని ఈ వృత్తముల విషయమున నియమము లేదు.
లేదు.
శేషాణామప్యనుక్తానాం వృత్తానాం విషయం వినా
వైచిత్ర్యమాత్రపాత్రాణాం వినియోగో నదర్శితః. 24.
ఇక్కడ చెప్పని వృత్తములకు ప్రత్యేకించి చెప్పదగిన విషయమేదియు
వాటివలన పై చిత్ర్యము మాత్రమే కలుగును.
యోగమును చెప్పలేదు.
ఇశ్యేష వశ్యవచసాం సర్వవృత్త ప్రసన్గనామ్
ఉక్తో విభాగః సద్వ) త్తవి
తనిని వేశే విశేష వాన్.
అందుచే వాటి విని
25.
ఈ విధముగ వశ్యవాక్కులగు, సర్వవృత్తములను ప్రయోగించ
- గలిగిన మహాకవులు మంచి వృత్తములను ప్రయోగించుటలో ఉన్న విశేష
ముతో కూడిన విభాగము చెప్పబడినది.
త్రేషు వా శ్రమః
ఏకస్మిన్నేన యైర్వృత్తే కృతో ద్విత్రే
న నాకు వినియోగాౄస్తే దరిద్రా ఇవోత్సవే.
26.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>syh7dmtnctespf78uyuj71a0rmx8gea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/303</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228787</id>
    <revision>
      <id>585187</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 సువృత్తతిలకమ్ ఒకే వృత్తమునందు గాని, రెండు మూడు వృత్తములందు గాని పరిశ్రమ చేసినవారు, ఉత్సవసమయములందు దరిద్రులు వలె. వినియోగ మునకు (వివిధవృత్త వినియోగమునకు) తగినవారు కాదు. వ...'</comment>
      <origin>585187</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2901" sha1="gddsbanxkxqmegzhtxwiyw22qv0ej1y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;280
సువృత్తతిలకమ్
ఒకే వృత్తమునందు గాని, రెండు మూడు వృత్తములందు గాని
పరిశ్రమ చేసినవారు, ఉత్సవసమయములందు దరిద్రులు వలె. వినియోగ
మునకు (వివిధవృత్త వినియోగమునకు) తగినవారు కాదు.
వృత్తే యస్య భ వేద్యస్మిన్నభ్యానేన ప్రగల్భతా
స తేనైవ విశేషేణ స్వసందర్భం ప్రదర్శయేత్. 27.
అభ్యాసము ఎక్కువగా చేయుటచే ఎవనికి ఏ వృత్తమునందు ప్రాగ
ల్యము కలుగునో అతడు ఆ విశేషముచేతనే తన కావ్యమును రచింపవలెను.
ఏకవృత్తాదరః ప్రాయః. పూర్వేషామపి దృశ్యతే
త త్రై వాతిచమత్కా రాదన్య తారబ్ధ పూరణాత్.
28.
సాధారణముగా ప్రాచీన కవులలో గూడా ఒకే వృత్తము నందు
ఆడరము కనబడుచున్నది. వారు ఆ వృత్తములో వ్రాసినపుడే ఎక్కువ
చమత్కార మున్నది. మిగిలిన వృత్తములు ప్రారంభించితిమి కదా అని
పూర్తి చేసినట్లుండును.
'అనుష్టుప్ సతతాసక్తా సాభినన్దన్య నన్దినీ
విద్యాధరస్య వదనే గులికేప ప్రభావభూః.
29.
అభినందుని అనుష్టుప్ నిరంతరాయముగ నడచునది. ఆనందజనక
మైనది. విద్యాధరుని నోటిలోని మంత్రితగుళిక వలె ప్రభావమునకు ఉత్పత్తి
స్థాన మైనది.
ఒక విధ మైన ఔషధగుళికను నోటిలో పెట్టుకొని విద్యాధరులు అలౌ
కిక శక్తి మంతు లగుదురు. అభినందుని అనుష్టుప్లో కూడ ఆ గుళికలో
సున్నంత శక్తి ఉన్న దని భావము.
స్పృహణీయత్వచరితం పాణినే రుపజాతిభిః
చమత్కా_రేశసారాభిరుద్యానన్యేవ జాతిభిః. 80.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gddsbanxkxqmegzhtxwiyw22qv0ej1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/304</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228788</id>
    <revision>
      <id>585188</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ 281 జాతి (విరజాజి) తీగలచే ఉద్యానవనము వలె, చమత్కారముచే విండిన ఉపజాతులతో సాణివి రచనకు స్పృహణీయత్వము లభించినది. (“ఇది చాలా బాగున్నది; మాకు కావలెను&quot; అని దేవిని అందద...'</comment>
      <origin>585188</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2936" sha1="cz9u4sqgout6r3f8d2ikwan3wx2v03a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
281
జాతి (విరజాజి) తీగలచే ఉద్యానవనము వలె, చమత్కారముచే విండిన
ఉపజాతులతో సాణివి రచనకు స్పృహణీయత్వము లభించినది.
(“ఇది చాలా బాగున్నది; మాకు కావలెను&quot; అని దేవిని అందదును
కోరుకుందురో అదిస్పృహణీయము). పాణిని జాంబవతీ పరిణయమనుకావ్య
మురచించెననిప్రసిద్ధి.
వృత్తచ్ఛత్రస్య సా కాపీ వంశస్థస్య విచిత్రతా
ప్రతిభా భార వేర్యేన సచ్చాయేనాధికీకృతా.
81.
వంశస్థవృత్త మనెడు ఛత్రముయొక్క వైచిత్ర్యము అనిర్వచనీయ
మైనది. (వెదురుకట్టమీద నిలబడిన గుండ్రని ఛత్రము అని మరియొక అర్ధము).
ఛాయతో (కాంతి, నీడ అని రెండర్థములు) కూడిన ఆ వంశస్థవృత్తఛ్ఛత్రము
చేత భారవియొక్క ప్రతిభ ఇనుమడింపచేయబడినది.
వస స్తతిల కారూఢా వాగ్వల్లీ గాఢసక్తినీ
రత్నాకరస్యోత్కలికా చకాస్త్యాననకాననే.
32
వసంతతిలకమును అధిష్ఠించినదియు, బిగువుగా అలముకొన్నదియు,
అగు రత్నాకరుని కవితాలత, బయల్వెడలిన మొగ్గలు కలదై (అత్యంతాసక్తిని
కలిగించునదై) (పఠితల) ముఖము లనెడు అరణ్యమునందు ప్రకాశించు
చున్నది.
భవభూ తేః శిఖరిణీ నిరర్గలతరక్షిణీ
రుచిరా ఘనసన్దర్భే యా మయూరీవ నృత్యతి.
33.
భవభూతి యొక్క శిఖరిణి నిరర్గల మైన నదీప్రవాహము. రుచిర
మైన ఆ శిఖరిణి వర్షకాలమునందు మయూరివలె నృత్యము చేయును.
సువళా కాలిదాసస్య మన్దాశ్రాన్తా ప్రవర్గితి
సదశ్వదమక స్యేవ శామ్భోజతురగాఙ్గనా.
34.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cz9u4sqgout6r3f8d2ikwan3wx2v03a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/305</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228789</id>
    <revision>
      <id>585189</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 సువృత్తతిలకమ్ కాలిదాసునకు పూర్తిగా వశ మైన మందాక్రాంత నేర్పు గల అశ్వ శిక్షకునికి వశ మైన, కాంభోజ దేశమునకు చెందిన ఆడ గుఱ్ఱము వలె చక్కగ శార్దూలక్రీడి తెరేవ ప్రఖ్యాతో రాజ శే...'</comment>
      <origin>585189</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="2s45h5f0ss4huikntltdlyhjel1jee4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;282
సువృత్తతిలకమ్
కాలిదాసునకు పూర్తిగా వశ మైన మందాక్రాంత నేర్పు గల అశ్వ
శిక్షకునికి వశ మైన, కాంభోజ దేశమునకు చెందిన ఆడ గుఱ్ఱము వలె చక్కగ
శార్దూలక్రీడి
తెరేవ ప్రఖ్యాతో రాజ శేఖరః
శిఖరీవ పరం పకై ః సోల్లే భైరుచ్చ శేఖరః..
35.
'ఉన్నతమైన శిఖరములు గల పర్వతము, సుందరములు, వర్ణనా
. ర్హములును అయిన కార్డుల గమనములచేత నలె, రాజశేఖరుడు శార్దూలవి
క్రీడితములను బట్టియే ప్రసిద్ధుడాయెను.
ఇత్యేవం పూర్వకవయః సర్వవృత్తకరా అపి
అస్మిన్ హార ఇవైకస్మిన్ ప్రాయేణాధ్యధికాదరా। 36
పూర్వకవులు సర్వవృత్తములను ఉపయోగించు వారైనను. సాధారణ
ముగ ముత్యాల హారమునందువలె, ఈ ఒక్క వృత్తమునందే ఎక్కువ
. ఆదరము చూపిస్తారు..--
అనగా ఈ శార్దూల విక్రీడితమునందు ఎక్కువ ఆదరము చూపినా రని
అర్థము లేదా ఒక్కొక్క కవి, వెనుక చెప్పిన విధముగ, ఒక్కొక్క
వృత్తముపై మక్కువ చూపినా డని అర్ధము చెప్పవచ్చును. గాని శ్లోకములోని
వాక్య నిర్మాణము మొదటి ఆర్థమునకే అనుగుణముగ ఉన్నది;
సువర్ణార్హ ప్రబన్ధషు యథాస్థానని వేశినామ్
రత్నానామివ వృత్తానాం భవత్యభ్యధికా రుచి..&quot; 87.
సువర్ణములకు తగిన కావ్యములలో (బంగారు అలంకారములలో)
తగిన స్థానములలో ఉంచిన వృత్తముల అందము, రత్నముల అందము
వలె, అధిక మగును &quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2s45h5f0ss4huikntltdlyhjel1jee4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/306</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228790</id>
    <revision>
      <id>585190</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సువృత్తతిలకమ్ తస్మాద్యథాయం వినియోగమార్గః ప్రదర్శితో వృత్తని వేశనేషు. త దైవ కార్యః కవిభిః కృతజ్ఞ రవశ్యవాచాం నియమస్తు నాయమ్.. 38. 288 కావున కృతజ్ఞులైన (రచించిన కావ్యములోని సౌం...'</comment>
      <origin>585190</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2522" sha1="k6c0v2dwkv6e6dvqbqbg4gjausbawef" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సువృత్తతిలకమ్
తస్మాద్యథాయం వినియోగమార్గః
ప్రదర్శితో వృత్తని వేశనేషు.
త దైవ కార్యః కవిభిః కృతజ్ఞ
రవశ్యవాచాం నియమస్తు నాయమ్..
38.
288
కావున కృతజ్ఞులైన (రచించిన కావ్యములోని సౌందర్యమును
గుర్తింపగలిగిన కవులు, ఆయా వృత్తములను వినియోగించుటలో మేము
చెప్పిన మార్గమునే అనుసరింపవలెను. వాక్కు వశము కానివారికి &quot; ఈ
నియమములు వర్తించవు. అనగా వారు తమ కేవృత్తము బాగుగా నడచునో
వృత్తములోనే వ్రాయుట మంచిదని భావము.
ఆ
ఇత్యారురుక్షోః ప్రథ మోపయుక్తం
ప్రృవ త్తవాచశ్చ వివేకకారి,
మహాక వేరప్యతిసూక్ష్మతత్త్వ
విచారహర్ష ప్రదమేతదు క్తమ్.
ఎ
39
ఇంతవరకు చెప్పిన ఈ వృత్తవినియోగ మార్గము, కవిత్వపదవివి
అధిష్ఠింపదలచిన వానికి ప్రారంభదశలో ఉపయోగ కరముగా ఉండును.
కవితారచన అలవాటు పడిన వానికి వివేకమును కలిగించును. అతిసూక్ష్మము
లైన తత్త్వవిచారములు ఉండుటచే మహాకవికి కూడ ఆనందమును కలి
గించును.
ఇత్యౌచిత్య ప్రచురరచనావి శ్రుత శ్రవ్యవృత్త
వ్యక్తిః శక్తిప్రసృతవచసాం దర్శితా సర్గ్రహేణ.
క్షే మేన్ద్రణ పణయివిపదాం హర్తు రాశ్చర్యకర్తు
ర్భూళృద్భర్తు ర్భువనజయిన్కోనన్త రాజస్య రాజ్యే, 40.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k6c0v2dwkv6e6dvqbqbg4gjausbawef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/307</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228791</id>
    <revision>
      <id>585191</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 సువృత్తతిలకమ్ ఇతి శ్రీ ప్రకా శేన్ద్రత్మజవ్యాసదాసావరనామ శ్రీ క్షేమేన్ద్ర విరచితే సువృత్తతిలకే వృత్తవినియోగో నామ తృతీయో విన్యాసః ఇతి సువృత్త తిలకమ్. మిత్రుల ఆపదలను తొల...'</comment>
      <origin>585191</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1957" sha1="h0xk6avkxk65nntt3ji85befdfdrwr9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;284
సువృత్తతిలకమ్
ఇతి శ్రీ ప్రకా శేన్ద్రత్మజవ్యాసదాసావరనామ శ్రీ క్షేమేన్ద్ర
విరచితే సువృత్తతిలకే వృత్తవినియోగో నామ
తృతీయో విన్యాసః
ఇతి సువృత్త తిలకమ్.
మిత్రుల ఆపదలను తొలగించువాడును, ఆళ్చ్యకరము లగు విషయ
ములను చేయువాడుము, భువన విజేరియు అగు అనంతరాజు యొక్క రాజ్యము
నందు, క్షేమేంద్రుడు, ప్రతిభచే ప్రసరించిన వాక్కులు గల మహాకవుల,
కౌచిత్యముతో ప్రకాశించు, ప్రసిద్ధమైన శ్రవ్యము లైన వృత్తముల వివరణ
మును సంగ్రహముగ చేసెను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలా
నందిన్యాఖ్య యగు సువృత్తతిలక వ్యాఖ్యలో
వృత్త వినియోగ మను తృతీయ విన్యాసము,
సంపూర్ణము
సువృత్తతిలకము సంపూర్ణము.
యత్కృపాలేశసంపర్గాద్వ్యాఖ్యేయం రచితా మయా
తస్యైవ జాన కే జానేః పదయోరియమర్ప్యతే,
దేవతానుగ్రహః పిత్రో సపశ్చాచార్యసత్కృపా
కర్తాస్మద్గ్రస్థజాతస్య కేవలం కరణం వయమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h0xk6avkxk65nntt3ji85befdfdrwr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/308</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228792</id>
    <revision>
      <id>585192</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లో కానుక్రమణిక శ్లోకము అనుష్టుప్ 227 అనుష్టుప్ 2.80. అకారేపి .అభిజ్ఞానం 2.18 అగ్రగచ్చ 175 అభిషత ...25 అభివృత్తం 212 అఙ్గలీఖి. - 262 అధ్యాస హే హే ఁ అమ డేమ్బు 285 అచ్ఛాత్మకూం 241: అజ్జలౌరీ -93: అజ్ఞాన...'</comment>
      <origin>585192</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1034" sha1="cd9bwy7nn8xjtetdzxyh2as80i29ufy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;శ్లో కానుక్రమణిక
శ్లోకము
అనుష్టుప్
227
అనుష్టుప్
2.80.
అకారేపి
.అభిజ్ఞానం
2.18
అగ్రగచ్చ
175 అభిషత
...25
అభివృత్తం
212
అఙ్గలీఖి.
- 262
అధ్యాస హే
హే
ఁ అమ
డేమ్బు
285
అచ్ఛాత్మకూం
241:
అజ్జలౌరీ
-93:
అజ్ఞానాధ్య
16.
అజ్ఞోక్యల
అతథ్యన్య
- 4-2-45-- అష్ఠాచిత్య
22
అతృష్ట
18.1
295 అలక్ష్కారా
అవ
2
274
23% . అవస్థాతి
H
183
అత్రేక్యఃఖ
-1-2
23b
అథసం
243
అశ్వత్థామ
130
అథనవి
105
అష్టాక్షర
$19
అథోద్యయౌ
N8. . అసంఖ్యోభే
అద
అద్యత్వాహ
అధరేబి
42. అసమస్తే
181 అసమా
33
: 237
187
- అసారంనం
253&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cd9bwy7nn8xjtetdzxyh2as80i29ufy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/309</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228793</id>
    <revision>
      <id>585193</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 శ్లోకము అస్త వ్యప్త అ 228 శ్లోకము 50 తశ్చంచ ఇతిగది $3 171, 182 152 ఆకారకురు 264 1-84 A 296 ఇదేవ 204 285 ఇత్యుక్తి ఏ ఇత్యుక్తారు 175 .200 ఇత్యేవంవ 10: ఇత్యేషన 282 279 ఇత్యాచిత్య 283 ఆర 270 ఇదం కవి 158 ఆర్వపాప +134 78 ఇక 184 244 ఆశ...'</comment>
      <origin>585193</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="msvihfpdbaoj24tveuljxneoq6b75s6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;288
శ్లోకము
అస్త వ్యప్త
అ
228
శ్లోకము
50 తశ్చంచ
ఇతిగది
$3
171,
182
152
ఆకారకురు
264
1-84
A
296
ఇదేవ
204
285
ఇత్యుక్తి ఏ
ఇత్యుక్తారు
175
.200
ఇత్యేవంవ
10: ఇత్యేషన
282
279
ఇత్యాచిత్య
283
ఆర
270
ఇదం కవి
158
ఆర్వపాప
+134
78
ఇక
184
244
ఆశ్చర్మం
164
144
టీ
ఆహార
ఉచితంప్రా
ఉచిత స్థా
మరో ఉచిత స్థా
268
83&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>msvihfpdbaoj24tveuljxneoq6b75s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/310</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228794</id>
    <revision>
      <id>585194</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '287 శ్లోకము చి ఉన ఉచిథేనై ఉచితై రే ఉచ్చైఃశ్రవాః ఉత్పత్తి ర ఉద్దామోత్క ఉపజాతి ఉ ఉన్న ఉపపరి ఉప r 14 &quot;130&quot; ఓంస్వస్త్య -81 84 _193 ఔచిత్యర 178 బాంత్యస్య 108 28 fi. 22.8 గ్రహ 247 - 182 248 కచగ్రహ 275) కటుక్వణ c. 25–1 : కఱ్...'</comment>
      <origin>585194</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1004" sha1="aik8okjwwshjh9gj4gnbzfnw5glwtad" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;287
శ్లోకము
చి
ఉన
ఉచిథేనై
ఉచితై రే
ఉచ్చైఃశ్రవాః
ఉత్పత్తి ర
ఉద్దామోత్క
ఉపజాతి
ఉ
ఉన్న
ఉపపరి
ఉప
r
14
&quot;130&quot;
ఓంస్వస్త్య
-81
84
_193 ఔచిత్యర
178 బాంత్యస్య
108
28
fi.
22.8
గ్రహ
247
- 182
248
కచగ్రహ
275) కటుక్వణ
c. 25–1 : కఱ్ఱశ్రియ
?
కట్టేకృత్తా
కట్టేమేఖ
238,
ఊరుమూల
18
248
కర్ణాటీద
103
ఏ
ఏకవృత్తా
280
145 కర్ణాభ్యర్థ
కర్ణోత్తాలి
192
ఏకస్మిన్నే
279 కశ్చిత్కా
254
ఏకేకే
185
కామః కామం
198
ఏతస్యాఃస్మ
21. కావ్యం హృది
110
నమః
&amp;
ఏవము
ఏష బ్రహ్మా
42.88... కావ్యస్యాల
2&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aik8okjwwshjh9gj4gnbzfnw5glwtad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/311</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228795</id>
    <revision>
      <id>585195</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 పేజ కావ్యేరసా కావ్యైకపా కాశ్మీరేషు 287 గాజీవస్త్రు 56 176 గాహన్తాంమ 259 201 గీతేషుగా 148 172 గుపరి 250 కుర్వన్ స 27. గుర్తుద్వయ 215 సా 147 గురులఘ 245 కులోపచి కుసుమ కృ 104 గ్రీష్మంద్విష 89 49 ప్రసి 1 . చతుః...'</comment>
      <origin>585195</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1066" sha1="fbw5yc2as9ig09mskb4f5hx8978m748" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;288
పేజ
కావ్యేరసా
కావ్యైకపా
కాశ్మీరేషు
287 గాజీవస్త్రు
56
176
గాహన్తాంమ
259
201
గీతేషుగా
148
172
గుపరి
250
కుర్వన్ స
27. గుర్తుద్వయ
215
సా
147
గురులఘ
245
కులోపచి
కుసుమ
కృ
104
గ్రీష్మంద్విష
89
49
ప్రసి
1 . చతుఃషట్స
27 చన్దోచ
228
146
301 చమత్కారం
112
కృత్వాపికా
...
చితచక్రం
.26
కృళకాణః
త
200
కృష్ణనామృ
-40. చిత్రంకావ
256
క్రోధంప్రభో
33
క్వచిద్వి
205 - చైత్రేసూత్రీ
88
1-9ళ్లి చ్యుత సుమ
98
53
ఛాయోపజీ
.153.
జ
24
211
గస్తవ్యంయ
58
జనంస్కృ
1209 జనష్టానే
జనత్యతీ
207
188
218.
· 150
జమ్బూబిమ్బ
196&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fbw5yc2as9ig09mskb4f5hx8978m748</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/312</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228796</id>
    <revision>
      <id>585196</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '289 శ్లోకము పేజీ శ్లోకము జయత్యుపే 72 తస్మాద్య 283 జయతిజి 143 తమ్మన్న 277 287 తస్యాంనిజ 270 221 తస్యాత్మజః 141 జనకై న జాతం వం 221 తామ్బూలీ 261. 14 కారుణ్యేన 185 212 తిలకంటే B 27 58 జ్యాజిహ్వయా 15 న వి 208. జ్యాయాన్ 1...'</comment>
      <origin>585196</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1225" sha1="qxm7zvop8ws0e5j3b3m83176mufs6w7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;289
శ్లోకము
పేజీ
శ్లోకము
జయత్యుపే
72
తస్మాద్య
283
జయతిజి
143 తమ్మన్న
277
287
తస్యాంనిజ
270
221
తస్యాత్మజః
141
జనకై న
జాతం వం
221
తామ్బూలీ
261.
14
కారుణ్యేన
185
212
తిలకంటే
B
27
58
జ్యాజిహ్వయా
15
న వి
208.
జ్యాయాన్
128
తేషాంపర
51
జన్మగూ
211.
త్రికోణయు
146-
తకారాఖ్యాం
211
త్రిగురుఃప్రా
205
209
త్రిషుపారే
251
తత్కాలోప
177
త్రైలోక్యాక్ర
85:
తత్ర కేవ
266
230:
స్థితం
తత్రాకవేః
80
త్వన్ముఖచ
281
144
త్వత
249
227
తథాప్యవ
269
యే
తద్భాజిజ
తనుధన
తపోతన
219
తపళత
తస్మాదత్ర
280
28 దనుజేన్ద్ర
249. దివి భువి
122 దీర్ఘసంయో
246
దుర్వారాంకు
దృష్ట్వాఛందా
37
74
110
205:
.
239
204.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qxm7zvop8ws0e5j3b3m83176mufs6w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/313</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228797</id>
    <revision>
      <id>585197</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 శ్లోకము దేవోజానా 95 222 ద 11 నహినామ 269 చి 101 నహిపరి 183 దోధకతో 279 నాటకాభి 159 డ్యామాలోక 191 నా నా వృత్త 268 ద్రవిణమా 190 నామ్నాకర్మా 133 ద్రుతతాల 230 నాయంని 86 ద్విగు 185 13 ద్వితీయార్ధే 248 నిజభుజ 220 నిత్య...'</comment>
      <origin>585197</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1152" sha1="rjr4diiwzz8cvbw0sujmouuwd96d3h0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;290
శ్లోకము
దేవోజానా
95
222
ద
11
నహినామ
269
చి
101
నహిపరి
183
దోధకతో
279
నాటకాభి
159
డ్యామాలోక
191
నా నా వృత్త
268
ద్రవిణమా
190
నామ్నాకర్మా
133
ద్రుతతాల
230
నాయంని
86
ద్విగు
185
13
ద్వితీయార్ధే
248
నిజభుజ
220
నిత్యారాహ్మ
170
11
నిప్పుృ
82
ధృతోగ
నఖదలి
258
239
Y2
189
190 నిర్యాతేద
125
నజ
భైర
నదీవృన్ది
220
నిర్వికారాం
146
118 నితాశేషే
180
నననన
219
నీవార ప్ర
43
ననమతి
209
నూతనోత్పా
168
నన్వాశ్రయ
154 నేతుంనౌఖి
277
నభ సి భ
217
204
నమామి
237
నషట్పద
పఞ్చమంల
227 పఠేత్సమ
208
149
నష్టం వర్ష
42
నవాక్షరా
నపమర
పదానన
209 పదేవ్యా
212
6
222
వరం ఫల
146&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rjr4diiwzz8cvbw0sujmouuwd96d3h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/314</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228798</id>
    <revision>
      <id>585198</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ': 291 శ్లోకము సమానం 272 144 బాల్యాదేవ 199 పొతస్యావ 162 బుభుతై 111 179 బ్రహ్మావర్తం 254 పున్యగ్రామే 108 పురాణ పు 268 పుత్ర 102 భకారత్ర 212 పూర్ణ 137 భ క్తి ఃకాత 119 187 205 ప 213 భగ్నమన 210 పృథుశాస్త్ర 189 భగ్నాహిత - 70 275 ప...'</comment>
      <origin>585198</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="ktscq9kynw2ul2qmjyy1do5v51or9rj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;:
291
శ్లోకము
సమానం
272
144 బాల్యాదేవ
199
పొతస్యావ
162
బుభుతై
111
179
బ్రహ్మావర్తం
254
పున్యగ్రామే
108
పురాణ పు
268
పుత్ర
102
భకారత్ర
212
పూర్ణ
137
భ క్తి ఃకాత
119
187
205
ప
213
భగ్నమన
210
పృథుశాస్త్ర
189 భగ్నాహిత
- 70
275
పృథుశాస్త్ర
171
281
248
48
పౌలస్త్యఃప్ర
75
ప్రతితాభ
123 భోజైర్భంజ
196
6
భోభవవి
218
ప్రత్య
34
ప్రథమంద్వ్య
246
మూరయు
207
265
ప్రమ్లానేబి
132
మగ్నానిద్వి
7
213
ప్రస్తు తాళో
18
ప్రారబ్ధకా
164
మదమూర్ణి
286
ప్రాుమ్భేద్రు
238
మమముఖ
260
278
&quot;మధ్యేనసా
271
ప్లోషక్లేశం
281
మధ్యేకళ్లీ
224
254
29
264&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ktscq9kynw2ul2qmjyy1do5v51or9rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/315</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228799</id>
    <revision>
      <id>585199</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 శ్లోకము శ్లోకము పేజీ మభజా స 205 యథారంధ్రం 252 మన స 224 యః స 223 150 యస్తు ప్రకృ 152 మహాప్ర 19 యస్యా 112 మహా ప్ర మాత్సర్యతీ 249 యుక్త ంమర 225 154 యుద్ధేషుభా 20 మాద్యత్పజ్ఞ మాధుర్యాను 225 యోగ్యోవస .81 169 యోభ...'</comment>
      <origin>585199</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1344" sha1="21j8a44mmnbjss9okzt00sggdmyawi0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;292
శ్లోకము
శ్లోకము
పేజీ
మభజా స
205
యథారంధ్రం
252
మన
స
224
యః స
223
150
యస్తు ప్రకృ
152
మహాప్ర
19
యస్యా
112
మహా ప్ర
మాత్సర్యతీ
249
యుక్త ంమర
225
154
యుద్ధేషుభా
20
మాద్యత్పజ్ఞ
మాధుర్యాను
225 యోగ్యోవస
.81
169
యోభూర్గోప
87
మానంముఖ్చ
61
38
మానౌజఃసు
218
యోయమశ్వః
15
కులీ
197
మా
32
రక్త సంస
187
ముక్త కందు
మృత్యోరాస్య
మౌనంధ్యానం
127
రత్నభగ్గ
215
272
207
ధనసై ర
214
&amp;
రమ్య వర్మ
214
రవీన్దుతా
161
యః ప్రఖ్యాత
యఃశ్రీన్వయం
యత్త్వన్నేత్ర
64
149
141
రహసిహృ
245
260
యత్ ప్రాప్యం
184
16 ల ఘోర్గులో
లఘుశ్రుతం
208
208
యత్రానేకే
194 _ లజ్జామఙ్ఞ
282
71
యథాముడు
51
లావణ్యద్ర
8
యకామమ్మ
223
లీలాచామ
257
యథారంధ్రం
155
లోకాచార
159&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>21j8a44mmnbjss9okzt00sggdmyawi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/316</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228800</id>
    <revision>
      <id>585200</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '293 వైదగ్ధ్యంప 162 వరమిహ 242 వ్యాలని వ్యూతోరస్కో 235 194 వరుణర వర్ణప్రక 83 వ్రతంసార 158 ప్రతినాంప 160 80 వసతి 240 232 వసన్తతి వసన్తతి వాగర్థావి 278 281 'బ్లైర్నిన 157 151 శార్దూలక్రీ. 282 151 కాలినీళ్ల 231 వామస్...'</comment>
      <origin>585200</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1375" sha1="i9ufurl7fv145u6m37g3hp5uq85z66k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;293
వైదగ్ధ్యంప
162
వరమిహ
242
వ్యాలని
వ్యూతోరస్కో
235
194
వరుణర
వర్ణప్రక
83
వ్రతంసార
158
ప్రతినాంప
160
80
వసతి
240
232
వసన్తతి
వసన్తతి
వాగర్థావి
278
281 'బ్లైర్నిన
157
151
శార్దూలక్రీ.
282
151
కాలినీళ్ల
231
వామస్కన
197
శాస్త్రం కావ్య
265
చిన్న
258
శాస్త్రంకావ్యం
265
విజ్ఞాతక
విపుల హృ
148
శాస్త్రంకుర్యా
267
275.
వివిధగ
శాస్త్రకావ్యం
121. శావుకావ్యే
266
267
విశేష
87
శిఖరిణ్యాః
251
23.
శిఖరిణ్యాల
258-
233
శిల్పినాంకౌ
160
వినయ
257
శిష్యాతాము
144
విసర్గ
242
26
వృత్త చ్ఛత్ర
281
రాస
168
వృత్త పూర
159
శృంగారాలం
271
వత్త రత్నా
269
శేషాణామ
279
వృత్తే యస్య
280
శౌర్యశ్రీ కే
288
వృద్ధాప్తేన
40 శౌర్య స్తవే
188 శౌర్యారాధి
277
88&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i9ufurl7fv145u6m37g3hp5uq85z66k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:క్షేమేంద్రుడు.pdf/317</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228801</id>
    <revision>
      <id>585201</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 శ్లోకము శ్లోకము శ్యామాస్వంగం · 180 సర్వేస్వర్గ 94 115 159 శ్రియఃకురూ 273 సాకారాద్య 256.. శ్రీరత్నసిం శథస్వభా కేసి శ్వేతాంసర 141 సాకారాద్యై 234 233 సాక్షేప 276. 254 సాన్వయంతో 66 140 సారసంగ్ర 120 12 225 210 సీధ...'</comment>
      <origin>585201</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="47biwodt2m4vyobsayjrr4vdaognjjf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;294
శ్లోకము
శ్లోకము
శ్యామాస్వంగం
· 180
సర్వేస్వర్గ
94
115
159
శ్రియఃకురూ
273 సాకారాద్య
256..
శ్రీరత్నసిం
శథస్వభా
కేసి
శ్వేతాంసర
141
సాకారాద్యై
234
233 సాక్షేప
276.
254
సాన్వయంతో
66
140 సారసంగ్ర
120
12
225
210
సీధుస్పర్శ
31
సుక విధ
-105
సంలక్షితం
216
సుకుమార
కో
215-
187
సువ
త్వ
68
సజ్కో వ్య
240
సజ్జనపూ
230
సూత్ర
స్యేవా
సత్యం
282
సత్యంమనో
న్నవయుగ
స్తనౌసుపీ
52
సదాసక్తం
సదాస
171
69 శ్రీణాంమధ్యే
AC No: 3
5325
891.2109
SRI 180
261
281
144
239
67
173
39
స్నాతుంవాంఛ
పదాస్వకా
162
ప్రసాద
సప్తాక్షర
208
163 స్మృహణీయ
65-21-00259
177
208
సమన్వితం
218
స్వభావాచి
118
సమస్తాశ్చ
46
స్వర్గమహి
186
సమా సైర్ల
సమృద్ధపు
227
12
సయస్యద
156
సరసఃష్మ
216
హారోజలా
20
నరస్యామే
సర్వాసాయ
155 శృంగార
85
44 కూృతాజ్ఞాన
228&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>47biwodt2m4vyobsayjrr4vdaognjjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228802</id>
    <revision>
      <id>585205</id>
      <timestamp>2026-10-13T22:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585205</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="g0zwhglcwap9ddx4gqmfpatqrey80xa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||ప్రచండ చండికా పటలము|41}}&lt;/noinclude&gt;18. మధ్యముడైన ప్రభువు (అంతర్యామి) భిన్న వేషుడైనచో మధ్యమయు భిన్న వేషియే.

19. అధ్యాత్మమందును కాళీతత్త్వముచేతనే ప్రచండచండికయొక్క తత్త్వము వ్యాఖ్యానమైనదగును.

20. కొంచెము మాత్రమిందును విశేషమున్నది.

21. సామాన్యముగా ప్రాణమునావేశించిన కుండలినీశక్తి కాళి యగును.

22. యోగులయందు (అనగా తమోనాశనముచే కుండలినియొక్క యుద్గారమును సాధించినవారియందు) సుషుమ్నలో బ్రవహించు పశ్చాన్నాడీ శక్తిని ప్రచండచండిక యందురు. (సుషుమ్నయనబడు నాడి మూలాధారమునుండి వెన్నెముకద్వారా శిరస్సువఱకు వ్యాపించి పశ్చాన్నాడి యనబడుచున్నది. అది శిరస్సును బొందినపిదప శిరస్సునుండి యమృతానాడి యనుపేరుతో రొమ్మువైపున నుండు హృదయమునకు వ్రేలాడును. ఇది పురోనాడి యగును కనుక పశ్చాన్నాడీ విలాసమును మాత్రమే కవి పేర్కొనినట్లు గ్రహించవలెను).

23. సుషుమ్న యందే ప్రచండచండిక వ్యవహారముగావున. (కాళికి శరీరమంతటను వ్యవహారము).

24. అట్టి (అనగా నామె వ్యవహారమును బొందినట్టి) యోగులం దామె ఛిన్న మస్త యగుచున్నది.

25. శీర్ష క పాలముల రెండింటిని భిన్న మొనర్చుటయేఛిన్న మస్తాత్వము.

26. మరణకాలమందు మాత్రమే చేయుటకాదు.

27. జీవిత కాలమందును (విచ్ఛిన్న మొనర్చునది ఛిన్నమస్తయగును).

28. కపాలవిచ్ఛేదము బొందియు యోగి జీవించగలడు (కవి కిది స్వానుభవము).

29. 'వ్యపోహ్య శీర్షికపాలే....' అను శ్రుతి యిక్కడ ప్రమాణము.

30. దేవియొక్క ఛిన్నమస్తాత్వ మిట్లు వ్యాఖ్యానమయ్యెను. (ఈమె&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0zwhglcwap9ddx4gqmfpatqrey80xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228803</id>
    <revision>
      <id>585208</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585208</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="7sxarl37lez9ar1o45ah687w00q3k6k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|42|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;31. డాకినీ వర్ణిన్యౌ దేవ్యాః సభ్యౌ ।


32. ఇడైవ డాకినీ।

33. పింగలైవ వర్ణినీ।

34. ఛిన్నమస్తాయాః సుషుమ్నాయాః స్వాయత్తత్వాత్ మస్తకం కరస్థిత మివస్యాత్ ।

35. ఇదమేవ ధ్యేయవిగ్రహే తత్కరస్థస్య నిజమస్తస్య  తాత్పర్యమ్ ।

36. కబంధా దుద్గతం రక్తధారా త్రికం నాడ్యగ్రా దుద్గత మమృతధారా త్రికమ్ ।


37. ఏకయా శిరసస్తర్పణమ్ ।

38. ఇతరాభ్యా మిడా పింగళయోః ।

39. తద్ద్వారా సర్వస్య దేహస్య ।


40. ధ్యేయవిగ్రహే రతికామయోః పాదాభ్యా మవష్టంభనేన కామజిత్వం శక్తే ర్వ్యజ్యతే ।


41. సిద్ధేషు భగవత్యా అభివ్యక్తిః ।

42. యః సిద్ధా నారాధయేత్ స భగవతీం షష్ఠీ మారాధయతి ।


43. ఇత్యధ్యాత్మమ్ ।

44. అథాధిలోకమ్ ।

45. దేవయానః పంథాః ప్రచండచండికా ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7sxarl37lez9ar1o45ah687w00q3k6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>క్షేమేంద్రుని రచనలు</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228804</id>
    <revision>
      <id>585209</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[క్షేమేంద్రుని రచనలు]]  | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  =   | ముందరి =   | తదుపరి = క్షేమేంద్రుని రచనలు/అవతరణిక|అవ...'</comment>
      <origin>585209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="tlo4hy4mvxdkyvoijnk74fl3l0mnj8x" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[క్షేమేంద్రుని రచనలు]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = 
 | ముందరి = 
 | తదుపరి = [[క్షేమేంద్రుని రచనలు/అవతరణిక|అవతరణిక]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=1 to=7 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>tlo4hy4mvxdkyvoijnk74fl3l0mnj8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228805</id>
    <revision>
      <id>585210</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585210</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3115" sha1="kofonlm1q7kzb4qe8fw6frr0hw3e6qt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||ప్రచండ చండికా పటలము|43}}&lt;/noinclude&gt;కృపను బొంది కపాలభేదసిద్ధి బొందినవారికి పిదప పురోభాగమందున్న అమృతానాడి తెరువబడి దాని విలాస మనుభవ మగును).

31. డాకినీ వర్ణి నీ లిద్దరు దేవియొక్క సఖురాండ్రు. (వీ రిఱువురకు మధ్య నున్నందునను మధ్యమ యను పే రీమెకు సార్థకమగును).

32. ఇడా నాడియే డాకిని.

33. పింగళా నాడియే వర్ణిని.

34. ఛిన్నమస్తకు సుషుమ్న యొక్క స్వాధీనముండుట చేత మస్తకము హస్తగతమైనట్లగును (అనగా స్వాధీనమైనట్లు).

35. ధ్యేయవిగ్రహమం దామె శిరస్సు నామె హస్తమందే యుంచుట కిదియే తాత్పర్యము.

36. కబంధమునుండి వెడలుచున్నట్లు ధ్యేయవిగ్రహమందు జూపబడు మూడు రక్తధారలు యోగసిద్ధి బొందినవాని నాడీయగ్రమనబడు భ్రూమధ్యనుండి వెడలు మూ డమృతధారల కర్థము.

37. ఒక ధార శిరస్సుయొక్క తర్పణముకొఱకు (సహస్రారమందు).

38. మిగిలిన రెండు నిడా పింగళములయొక్క యగుచు,

39. వాని ద్వారా దేహమంతటను తర్పణముకొఱ కగుచున్నవి. (తర్పణ మనగా తడపుట యని గైకొనవలెను).

40. ధ్యేయవిగ్రహముయొక్క రెండు పాదములచే రతికామము లవష్టంభనమగుటబట్టి యీమె కామమును జయించు శక్తి నిచ్చునని బోధపడును.

41. సిద్ధులయం దీ భగవతియొక్క స్పష్టమైన వ్య క్తత్వముండును.

42. ఎవడు సిద్ధుల నారాధించునో వా డీ యాఱవ విద్యాస్వరూపిణి నారాధించినవాడగును.

43. ఇ ట్లధ్యాత్మ సంబంధము (ముగిసెను).

44. ఇంక నధిలోకము గుఱించి.

45. (అధిలోకమందు) దేవయానమార్గమే ప్రచండచండికారూపము.  ( దేవయానమార్గ మనగా Milky way - ఆకాశముమీదుగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kofonlm1q7kzb4qe8fw6frr0hw3e6qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>క్షేమేంద్రుని రచనలు/అవతరణిక</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228806</id>
    <revision>
      <id>585211</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = అవతరణిక  | ముందరి = [[../]]  | తదుపరి = [[../ఔచిత్యవిచారచర్చా/]]  | వివరములు =   |సంవత్సర...'</comment>
      <origin>585211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="622" sha1="sbid112ic1ozl6bpolgb9qfk2lbi3cy" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = అవతరణిక
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి = [[../ఔచిత్యవిచారచర్చా/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=8 to=19 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>sbid112ic1ozl6bpolgb9qfk2lbi3cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228807</id>
    <revision>
      <id>585212</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ఔచిత్యవిచారచర్చా  | ముందరి = [[../అవతరణిక]]  | తదుపరి = [[../కవికంఠాభరణము/]]  | వివరమ...'</comment>
      <origin>585212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="660" sha1="roh3yn8pu97jqwyhmxz627iftf72fes" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఔచిత్యవిచారచర్చా
 | ముందరి = [[../అవతరణిక]]
 | తదుపరి = [[../కవికంఠాభరణము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=24 to=165 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>roh3yn8pu97jqwyhmxz627iftf72fes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585215</id>
      <parentid>585212</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T23:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="661" sha1="mevwiplqt6udqdyyl14c0d22fh4c2e0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఔచిత్యవిచారచర్చా
 | ముందరి = [[../అవతరణిక/]]
 | తదుపరి = [[../కవికంఠాభరణము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=24 to=165 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>mevwiplqt6udqdyyl14c0d22fh4c2e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228808</id>
    <revision>
      <id>585213</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585213</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1526" sha1="irnn60mt41qk3i015vmqxzlvqbm52gr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|44|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;46. సా జుష్టా కర్మ ఫలేషు ।

47. దుర్గా నామాంతరేణ।

48. దుర్గమా హ్యకృతాత్మనామ్ ।


49. ఆదిత్యమండలా దస్మత్సుషుమ్నాపర్యంతమస్తి కశ్చన మార్గః ।


50. సచాసంఖ్య శాఖః ।

51. రశ్మయస్తే నాయాంతి ।

52. యావంతః ప్రాణిన స్తావత్యః శాఖాః తస్యపథః శరీర ఇహ రశ్మీనాం ఆగమనాయ ।

53. సుషుమ్నాయా ఏవైషా విభూతిః ।

54. సుషుమ్నా నకేవలం శరీరమాత్ర నిష్ఠా నాడీ ।

55. అపి త్వనేకాభిః శాఖాభిః ప్రపంచేస్థితా నాడీ ।


56. సా రశ్మీ నధో నయతి ।

57. ఊర్ధ్వంచ శుద్ధాన్ఫ్రాణా స్మరణే ।


58. ఏకైకా శాఖా తస్యా అసంఖ్య సూక్ష్మరేణుమయీ ।


59. సో౽యం దేవయాసః పంథా అంతరిక్షా న్నా తిరిచ్యతే ।


60. అతఏవాంతరిక్షం మహద్రజ ఉచ్యతే మహర్షిభిః ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>irnn60mt41qk3i015vmqxzlvqbm52gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228809</id>
    <revision>
      <id>585214</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = కవికణ్ఠాభరణమ్  | ముందరి = [[../ఔచిత్యవిచారచర్చా/]]  | తదుపరి = ../సువృత్తతిలకమ్...'</comment>
      <origin>585214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="683" sha1="onc2e4slqfzrkyunlbu1muyida8l75r" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కవికణ్ఠాభరణమ్
 | ముందరి = [[../ఔచిత్యవిచారచర్చా/]]
 | తదుపరి = [[../సువృత్తతిలకమ్/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=166 to=225 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>onc2e4slqfzrkyunlbu1muyida8l75r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228810</id>
    <revision>
      <id>585216</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = సువృత్తతిలకమ్  | ముందరి = [[../కవికంఠాభరణము/]]  | తదుపరి = [[../శ్లోకానుక్రమణిక/]]  |...'</comment>
      <origin>585216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="677" sha1="pmo13h614cbyf4je5t3q5ia7j4sw6d5" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సువృత్తతిలకమ్
 | ముందరి = [[../కవికంఠాభరణము/]]
 | తదుపరి = [[../శ్లోకానుక్రమణిక/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=226 to=307 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>pmo13h614cbyf4je5t3q5ia7j4sw6d5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>క్షేమేంద్రుని రచనలు/శ్లోకానుక్రమణిక</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228811</id>
    <revision>
      <id>585217</id>
      <timestamp>2026-10-13T23:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = శ్లోకానుక్రమణిక  | ముందరి = [[../సువృత్తతిలకమ్/]]  | తదుపరి =   | వివరములు =   |సంవత...'</comment>
      <origin>585217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="ou8b6bvwptyw9xw6m6qmxawvhv1jyib" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = క్షేమేంద్రుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = శ్లోకానుక్రమణిక
 | ముందరి = [[../సువృత్తతిలకమ్/]]
 | తదుపరి = 
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1983
}}

&lt;pages index=&quot;క్షేమేంద్రుడు.pdf&quot; from=308 to=317 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>ou8b6bvwptyw9xw6m6qmxawvhv1jyib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/165</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228812</id>
    <revision>
      <id>585220</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము వ్యా, అందు ఒక వ్యక్తానమును కూర్చిన ఉదాహరణము ఎట్లనగా- ధమ్మిల్లో వినివేశితాలకు సమః సౌన్దర్యధుర్యం స్మితం విన్యాసో వచసాం విదగ్ధమధుర॥ కణేకల పఞ్చమః. లీలామన్...'</comment>
      <origin>585220</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3632" sha1="j2jekqg0ncmlg56c5pm5z4hdf0afar1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
వ్యా, అందు ఒక వ్యక్తానమును కూర్చిన ఉదాహరణము ఎట్లనగా-
ధమ్మిల్లో వినివేశితాలకు సమః సౌన్దర్యధుర్యం స్మితం
విన్యాసో వచసాం విదగ్ధమధుర॥ కణేకల పఞ్చమః.
లీలామన్దర తారకే చ నయనే యాతం విలాసాలసం
కోఒ ప్యేపం హరిణీదృశః స్మరళరాపాశావదాతః క్రమః॥
&quot;కేశపాశమున కొంచెము పుష్పములు ముడువ బడినవి
159
చిరునవ్వు
సౌందర్యధుర్య మైనది. (సౌందర్యమున శ్రేష్ఠమైనది) వచో విన్యాసము
నేర్పుతో కూడినది, మధుర మైనది. కంఠమున మధుర మగు పంచమస్వర
మున్నది. నేత్రములు విలాసచే మందమైన గ్రుడ్లు కలవి. నడక విలాసరే
అలసముగా నున్నది. ఈ విధముగ మృగనయనయొక్క అనిర్వచనీయ మగు
పద్ధతి మన్మథబాణపాతముచే అందముగ నున్నది&quot;.
ఇచట 'వినివేశిత' అనునపుడు 'వ'కారమునకు, 'సౌందర్యధుర్య' అను
నపుడు 'ర్య'కు, 'విన్యాసో వచసాం విదగ్ధ' అనునపుడు 'వ'కార 'స'కారములకు
'కంఠే కలః' అనునపుడు 'క' కారమునకు, 'విలాసాలసమ్' అనునపుడు సకార
లకారములకు, 'పాతావదాతః' అనునపుడు తకారమనకును ఆవృత్తి యుండు
ఓచే ఇది వర్ణవిన్యాసవక్రతకు ఉదాహరణము. ఇదియే ఇతరాలంకారికుల మత
మున అనుప్రాస.
వ్యా. పునఃపునర్ని బద్ద మగు ఏక వ్యంజనమునకును, వ్యంజనద్వయ
మునకను, బహువ్యంజనములకును ఉదాహరణము ఎట్లనగా-
భగ్నైలా వల్లరీకా స్తరలిత కదలీ
సమృ తాము ల్బ జమ్బూ
జమ్బీరాస్తాల కాలీసరళ తరలతాలాసిళా యస్య జహుం.
వేలత్కల్లోల హేలా బిసకలన జడాః కూలకచ్ఛేషుసిద్ధా
సేనాసీమ న్తినీనా మనవరతరతాభ్యాస శాన్తిం సమీరాః.
సింధుతీరమునందలి జలప్రాయ ప్రదేశములయందు ఏలకులతీగెలను
వంచినవియు, అరటిచెట్లను, తాంబూలంతలను, నేరేడు చెట్లను, నిమ్మ చెట్లను
కదల్చుచున్నవియు, తాలవృక్షములను తాలీవృక్షములను సరలము లగుంతలను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j2jekqg0ncmlg56c5pm5z4hdf0afar1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/166</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228813</id>
    <revision>
      <id>585221</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 వక్రోక్తి జీవితము నాట్యముచేయించునవియు, తరంగములతో క్రీడించునవియు, తామరతూడులను స్పృశించుచున్నవియు నగు సమీరములు ఎవని నైనికుల భార్యల అనవరతరతి శ్రమను తొలగించుచున్నవో&quot; వి....'</comment>
      <origin>585221</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="3ovzq9mlnslh95jwg6c4l9rlkiee7k5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;180
వక్రోక్తి జీవితము
నాట్యముచేయించునవియు, తరంగములతో క్రీడించునవియు, తామరతూడులను
స్పృశించుచున్నవియు నగు సమీరములు ఎవని నైనికుల భార్యల అనవరతరతి
శ్రమను తొలగించుచున్నవో&quot;
వి. ఇచట ప్రథమచరణమున 'ల'కారమునకు ఆవృత్తి, 'ఠాలతాలీ'
ఇత్యాదులలో వర్ణద్వయమున కావృత్తి, 'జమ్బూజమ్బీరా' ఇత్యాదులలో బహు
వర్ణముల కావృత్తి. ఈ విధముగ ఈ శ్లోకమున ఏక-ద్వి- బహు - వర్ణముల
అవృత్తికి ఉదాహరణము నూహించుకొనవలెను.
కుంతకుడు చెప్పిన ఈ వర్ణవక్రతాభేదములు, ఇతరాలంకారికులు అంగీ
కరించిన ఛేకానుప్రాస. వృత్త్యను పాస, శ్రుత్యనుప్రాస అన్త్యానుప్రాస
లాటానుప్రాసము లనెడు ఐదు అనుప్రాసములలో అంతర్గతము లగును.
వ్యా, ఈ వర్ణ విన్యాసవక్రతకే చెందిన మరియొక విధ మగు విచ్చిత్తిని
(సౌందర్యమును) వివరించుచున్నాడు.
కా. వర్గానయోగినః స్పర్శా ద్వియుక్తార్తలనాదయః
శిష్టాశ్చ రాదినంయుక్తాః ప్రస్తుతౌచిత్యశోభినః,
&quot;వర్గపంచమాక్షరముతో కూడిన స్పర్శవర్ణములు కకారము మొదలు
మకారము వరకును గల వర్ణములకు అనగా కవర్గము మొద లగు ఐదు వర్గము
లకును స్పర్శ అని పేరు). ద్విత్వమును పొందిన, తకార, అకార, వకారాదులు,
ప్రస్తుతరసాదులకు అనుకూలముగ నుండుటచే శోభించు రేఫాదిసంయుక్తము
లగు ఇతరవర్ణములును (మూడువిధము లగు మరి యొక వర్ణనిన్యాసవక్రతకు
స్థానములు&quot;
వ్యా, ('శిష్టాశ్చ'...ఆను) 'చ' కారముచే వెనకటి శ్లోకముతోనున్న 'వర్ణ
విన్యాసవక్రతా త్రిధా ఉత్తా&quot; అనుదానితో సంబంధించును.
మరి యొక విధ
మగు ఈ వర్ణవిన్యాసవక్రత మూడు విధములుగ నుండును అని దాని యర్థము.
దీని ఆ మూడు ప్రకారములును ఏవి అని ఆశంకించుకొని చెప్పుచున్నాడు...
&quot;వర్గానయోగినః స్పర్శాః&quot; కకారము మొదలు మకారము వరకును గల
వర్ణములు స్పర్శములు, వర్గానైః = జకారముమొద లగు వర్గాన్యాక్షరములతో
సంబంధము వేటికో అవి; అట్టి స్పర్శములు మాటిమాటికిని కూర్చబడినచో అది&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ovzq9mlnslh95jwg6c4l9rlkiee7k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/167</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228814</id>
    <revision>
      <id>585222</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము = 181 మొదటి ప్రకారము, తలనాదయః - త కార, ల కారన కారాదులు, ద్విరుక్తాః = రెండు పర్యాయములు ఉచ్చరింపబడినవై అనగా - ద్విరుక్తరూపమున మాటి మాటికిని కూర్చబడినవై ఉన్నచో అద...'</comment>
      <origin>585222</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3949" sha1="qhuzupsd4vsquqnn6iw9isw0auo64w7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
=
181
మొదటి ప్రకారము, తలనాదయః - త కార, ల కారన కారాదులు, ద్విరుక్తాః =
రెండు పర్యాయములు ఉచ్చరింపబడినవై అనగా - ద్విరుక్తరూపమున మాటి
మాటికిని కూర్చబడినవై ఉన్నచో అది రెండవ ప్రకారము. వాటికంటే భిన్నము
అగు మిగిలిన వ్యజ్ఞానసంజ్ఞకము లగు వర్ణములు రేవ మొదలగు వాటితో సంయు
శములుగ- మాటిమాటికిని కూర్చబడినచో అది మూడవ ప్రకారము.
=
-
(వెనుకటి కారికలోని &quot;స్వల్పా నరాః&quot; &quot;తక్కువవ్యవధానము కలవి&quot;
అనునది అన్నింటియందును (భేదత్రయమునందును) అన్వయించును. అవి
ఎట్టివి? ప్రస్తుతౌచిత్యశోభినః॥ప్రస్తుతం వర్ణింపబడుచున్న ఏవస్తువుకలదో?
దాని యొక్క, ఏ, ఔచిత్యం ఉచితత్వము కలదో దానితో ప్రకాశించుచున్నవి.
అంతియే కాని నవర్ణము లగు వర్ణములను కూర్పవలె నదెకు పట్టుదలతో
మాత్రమే కూర్పబడి ప్రస్తుతౌచిత్యమునకు కొదువను కూర్చునవి కాకూడదు.
పరుషరసములను కూర్చుసందర్భములందు అట్టి వర్ణములే ప్రస్తుతౌచిత్యము చే
శోభించును. గాన (ఆచట అట్టివిఉండవచ్చునని అంగీకరించుచున్నాడు.
వి. ఈ విధముగ కుంతకుడు మొత్తము ఆరు వర్ణ విన్యాసవక్రతాభేదము
లను నిరూపించినాడు, మొదటి మూడు భేదములు ఇతరాలంకారికుల అనుప్రాస
భేదములలో అంతర్గతములని చూచియుంటిమి. ఈ మూడు భేదములను గూర్చి
ఇతరాలంకారికులు వృత్తులను, రీతులను వర్ణించు ప్రసంగమునవివరించియున్నారు.
వ్యా. అందు &quot;వర్గానయోగినఃస్పర్శాః అను మొదటి ప్రకారమునకు
ఉదాహరణము. ఎట్లనగా-
ఉన్ని ద్రకోకనద రేణు పిశఙ్గకాక్గా
గుజ్జున్తి మజ్జు మధుపాః కమలాక రేషు.
ఏతచ్చకాస్తి చ ర వేర్నన బన్ధుజీవ
పుష్పచ్ఛదార ముదయా చలచుమ్బి బిమ్బమ్
8
&quot;వికసించిన పద్మముల పరాగములదే పింగళముగ చేయబడిన (పచ్చ
నైన) అంగములు గల తుమ్మెదలు పద్మాకరములందు మంజు గుంజితములను
చేయుచున్నవి. నూతన మగు బంధుజీవపుష్పముయొక్క రేకులతో సమానమైన
11&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qhuzupsd4vsquqnn6iw9isw0auo64w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/168</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228815</id>
    <revision>
      <id>585223</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '162 వక్రోక్తి జీవితము కాంతి గల సూర్యబింబము ఉదయాచలనమును చుంబనము చేయుచు ప్రకాశించు చున్నది.—&quot;. ఇంకను ఎట్లనగా- &quot;కడలీ సబ్బుతాంబూలజమ్బూజమ్బీరా&quot; అను పూర్వోక్తోదాహరణము, ఇంకను ఎట్ల...'</comment>
      <origin>585223</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3311" sha1="5rovh4ok8h7u7f8jpvodn8dyokkjtlw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;162
వక్రోక్తి జీవితము
కాంతి గల సూర్యబింబము ఉదయాచలనమును చుంబనము చేయుచు ప్రకాశించు
చున్నది.—&quot;.
ఇంకను ఎట్లనగా-
&quot;కడలీ సబ్బుతాంబూలజమ్బూజమ్బీరా&quot; అను పూర్వోక్తోదాహరణము,
ఇంకను ఎట్లనగా-
(చూ. 11. 8)
5.
&quot;సరస్వతీహాృదయార విన్దమకరన్దబిన్దు సన్డోహసున్దరామ్&quot;
&quot;సరస్వతియొక్క హృదయారవిందమునందలి మకరంద బిందువుల
సందోహము వలె నుందరములగు&quot;.
వి. పై మూడు ఉదాహరణములందును బ్లి, జ్ఞా న్దు, మృ, న్ద మొదలగు
వర్ణములు అనేక పర్యాయము లావృత్తము లైనవి. కకారము తన వర్గములో
ఐదవ దగు జకారముతో కలిసి అయినది. అట్లే,ర,మ, ద, కారములు
స్వస్వవర్గ పంచమాక్షరములతో కలసినవి. కావున ఇవి &quot;స్పర్శాక్షరములు
వర్ణాంతవర్ణములతో కలియుట&quot; అను మొదటి ప్రకారమునకు ఉదాహరణము ·
వ్యా. &quot;ప్రథమనురుణచ్చాయ (చూ. 1-41) ఇత్యాది శ్లోకమునందలి
ద్వితీయ చతుర్ధ పాదములు (ద్విరుక్తము అగు, తకార, లకార, నకారములను
ప్రయోగించుట అను) ద్వితీయవర్ణవక్రతా ప్రకారమునకు ఉదాహరణము,
వి. &quot;తదను విరహోత్తామ్య తన్వీకపోలతలద్యుతిః&quot;.
అను ద్వితీయచరణమున ఈ కారద్విత్వమును రెండు మార్లు ప్రయోగించు
అది ఉదాహరణము. నాల్గవపాదమగు-
కవిర్మృగరాఞ్ళనః&quot;
ఆను చోట తకార, లకార, నకారములలో ఏ ఒక్క దాని ద్విత్వమును
ప్రయోగింపబడలేదు. ఐనను &quot;తలనాదయః&quot; అను 'ఆది' గ్రహణముచే ఇతర
వర్ణములను గూడ గ్రహింపవచ్చును గాన ఇచట చకారద్విత్వము రెండు పర్యా
యములు ప్రయుక్త మగుట దీని కుదాహరణము.
వ్యా, (మిగిలిన వ్యంజనములు రేఫాదులతో సంయుక్తములగుటఅనెడు)
తృతీయభేదమునకు ఈ శ్లోకములోని తృతీయ పాదము ఉదాహరణము। -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5rovh4ok8h7u7f8jpvodn8dyokkjtlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/169</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228816</id>
    <revision>
      <id>585224</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము వి. &quot;ప్ర సరతి తతో ధ్వాన్తచోదక్షమః క్షణదాము భే&quot;- 168 అను నీ తృతీయపాదమున ప్ర, 4, మొదలగునవి రేవషకారాది సంయోగము లగుటచే ఇందుకు ఉదాహరణము. వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా (పూర్వోక్...'</comment>
      <origin>585224</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3311" sha1="65k44xxzl573hgqsnxzgocrxjykh1x4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
వి. &quot;ప్ర సరతి తతో ధ్వాన్తచోదక్షమః క్షణదాము భే&quot;-
168
అను నీ తృతీయపాదమున ప్ర, 4, మొదలగునవి రేవషకారాది సంయోగము
లగుటచే ఇందుకు ఉదాహరణము.
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా
(పూర్వోక్తోదాహరణము ]]-1 లోని)
&quot;సౌన్దర్యధుర్యం స్మితమ్&quot; అనునది. (ఇచట ర్య అను రేవయకార సంయోగము
రెండు పర్యాయములు ప్రయుక్తమైనది.)
ఇంకను ఎట్లనగా—
'కహ్లార' శబ్దముతో హ్లాద శబ్దప్రయోగము.
3
వి. అనగా 'రహ్లాద' ఇత్యాది ప్రయోగములలో హకారసంయుక్త
మగు లకారము రెండు పర్యాయములు ప్రయోగింపబడినదిగాన ఇందులకుదాహర
జము. దీనిని బట్టి &quot;రాది సంయుక్తాః&quot; అనుదానిలోని 'అది' పదము చే
షకారహకారాదులను గ్రహింపవలె నని యభిప్రాయము.
వ్యా. పరుషమగు రసమును చిత్రించు ప్రసంగమున అట్టి (రేఫాది)
స్వయోగమునకు ఉదావారణము ఎట్లనగా —
&quot;ఉత్తమ్యత్తాలవశ్చ ప్రతపతి తరణావాంశవీం తాపతం
అద్రిద్రోణీకుటీరే కుహరిణి హరిణా రాతయో యావయన్తి&quot;
&quot;నూరుడు మిక్కిలి ఎండ కాయుచుండగా) ఎండిపోవుచున్న చెలు
కలవై సింహములు కొండలోయలలోని గుహారూపము లగు కుటీరము
లలో సూర్యకిరణతాపము వలన కలిగిన మాంద్యమును గడుపుచున్నవి&quot;
వి. ఇచట భయంకర మగు గ్రీష్మమును వర్ణించు సందర్భమున
'తస్త్రీం', 'అద్రి', 'ద్రోణీ' ఇత్యాదులలోని రేఫసంయుక్త వర్ణప్రయోగము
ఔచిత్యసమం చితమై గ్రీష్మమునందలి తీవ్రతను సూచించుచున్నది.
వ్యా. దీనినే (ఈ వర్ణ విన్యాసవక్రతనే మరియొక్క వైచిత్ర్యముతో
ప్రతిపాదించుచున్నాడు: —
కా- క్వచిద వ్యవధానే ఒపి మనోహారినిబంధనా
పాస్వరాణా మసారూప్యాత్ వరాం పుష్ణాతి వక్రతామ్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>65k44xxzl573hgqsnxzgocrxjykh1x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/170</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228817</id>
    <revision>
      <id>585225</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 వక్రో క్తి జీవితము &quot; (వాక్యమునందలి) కొన్ని ప్రదేశములలో, వ్యవధానము లేకున్నను, అది మనోహర మగు కూర్పు కలడిగ ఉండును. స్వరములకు (అచ్చులకు) సామీప్యము లేకపోవుటచే అది అధిక మగు వక్రత...'</comment>
      <origin>585225</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="e55zruk1rknscki85w0u5gfg2rlxrow" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;104
వక్రో క్తి జీవితము
&quot; (వాక్యమునందలి) కొన్ని ప్రదేశములలో, వ్యవధానము లేకున్నను,
అది మనోహర మగు కూర్పు కలడిగ ఉండును. స్వరములకు (అచ్చులకు)
సామీప్యము లేకపోవుటచే అది అధిక మగు వక్రత్వమును పోషించును.&quot;
త్యా; క్వచిత్ = వాక్యముయొక్క. ఏదియో యొక భాగమునందు,
అవ్యవధానేఒసి = వ్యవధానము లేకున్నను (మొదటి కారికలో చెప్పిన విధ
మగ) మాటిమాటికిని నిబంధింపబడుచున్న ఒకటి, లేక కలసియున్న రెండు,
లేక అనేకములు ఆగు వ్యంజనముల, మనోహరనిబన్ధనా హృదయావర్ణక మగు
విన్యాసము కలదై, అగును. ఒకానొక వక్రత ఈ విధముగ సంపన్న మగు
నని యర్థము. యమకమునందు స్థాననియము ముండును, గాన దీనిని యమక
మరుటకు వీలులేదు. ఇచట (ఆవ్యదానే ఒపి అనగా వ్యంజనాంతరములతో
వ్యవధానము లేకుండవలె నని యర్థము గాని) స్వరములతో వ్యవధాన ముండరా
దని యర్థము కాదు. అట్టి అవ్యవధానము ఆసంభావ్యము కదా!
వి. అనగా ప్రథమ కారికా ప్రతిపాదిత మగు వర్ణ విన్యాసవక్రతతో
పునఃపునర్నిబధ్యమానము లగు వ్యంజనములకు ఇతర జాతీయ వ్యంజనములతో
స్వల్పవ్యవధాన ముండవచ్చునని (&quot;స్వల్పా నరా॥&quot; అను పదముచే) చెప్పబడు
చున్నది. ఇచట పురః పునర్ని ఐధ్యమానము లగు వ్యంజనములకు ఇతర వ్యంజ
నములతో వ్యవధానము లేకపోయినను-స్వరవ్యవధాన ముండవచ్చును. - అది
వర్ణ వక్రతలోని ప్రకారాన్త మని యర్థము.
అందు ఒక వ్యంజనమును వ్యవధాన రహితముగళూర్చుట ఎట్లనగా.
'వామం' మొ॥ (చూ 1- 44). ఇదట &quot;ఉరో రోహల్&quot; అను నపుడు
'రో రో' అని రేవ పునరావృత్తమైనది గాన ఇందుల కుదాహరణము.
ద్వయమునకు ఎట్లనగాః–
తామ్బూలీ నద్ధముగ్ద క్రముకతరుతలస్తరే సానుగా లిః
పాయం పాయం కలాచీకృతకదలదలం నారికేలీఫలామృః
సేవ్యం వ్యోమయాత్రాశ్రమ జలజయినః సైన్యసీమ న్తినీథి
ర్దాత్యూహవ్యూహ కేలికలిత కుహకుహారావకాన్తా వనాన్తాః ॥
(కాలరామాయణము 1-68)
10&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e55zruk1rknscki85w0u5gfg2rlxrow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/171</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228818</id>
    <revision>
      <id>585226</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము .185 “తమ సహచరులతో గూడిన సైన్యవనితలు తాంబూలీలతలతో అల్లు కొనిన అందమగు పోలి చెట్ల నీడలలోని ఆస్తరణములపై దొన్నెలుగా చేసిన అరిటాకులతో నారికేళ ఫంజలమును త్రాగి త...'</comment>
      <origin>585226</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2980" sha1="ihf2iwctn894lfg28af4cwf90r0s8kh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
.185
“తమ సహచరులతో గూడిన సైన్యవనితలు తాంబూలీలతలతో అల్లు
కొనిన అందమగు పోలి చెట్ల నీడలలోని ఆస్తరణములపై దొన్నెలుగా చేసిన
అరిటాకులతో నారికేళ ఫంజలమును త్రాగి త్రాగి, ఆకాశప్రయాణమున కలి
గిన చెమటబిందువులను తొలగించుననియు, కాక సమూహముల క్రీడలలో
బయల్వెడలిన కుహకుహధ్వనులతో మనోహరములును అగు వనాంతములను
సేవింతురుగాక.&quot;
వి, సీతా స్వయంవరమునకై, నేనాసమేతముగ మిథిలా ప్రాంతము
చేరిన రావణుని మాటలివి.
10
ఇచట ‘పాయం సాయం', 'దలదలం', 'కేలికలి' 'కుహకుహ', అను
స్థలములందు వ్యంజనద్వయము వ్యవధానరహితముగ ఆ వృత్త మైనది.
ఇంకను ఎట్లనగాః——
అయి పిబత చకోరాః కృత్స్నమున్నామ్య కణ్ణన్
క్రమక (బ) వలనచఞ్చచ్చఞ్చవశ్చన్ది కామః ॥
విరహ విధురితానాం జీవిత త్రాణ హేతో
ర్భవతి హరిణలజ్మా యేన తేజో దరిద్రఃశ
11
[ బాల రామాయణము V_78]
* ఓ! చకోరము లారాః క్రమమున కబళించుటచే కదలుచున్న ముద్దెలు
కలవై, కంఠములను ఎత్తి విరహపీడితుల జీవనము లను
వెన్నెలనీటినంతను కబళింపుడు అట్లు చేయుటచే, చంద్రుడు తేజఃశూన్యు
డగును.&quot;
వి. ఇచట 'చ్చచ్చ్చవః' అనునపుడు రెండేసి హల్లులు అవ్యవధాన
ముగ ఆవృత్తములైనవి.
వ్యా, బహువ్యంజనములకు ఆవృత్తి అవ్యవధానముగ వచ్చినపుడు ఎట్లనగా-
&quot;సరల తరతలతా లాసికా&quot; అను పూర్వోక్తదాహరణాంశమున (11-2),
'రంత', 'లత'' అని వ్యంజనత్రయమునకు అవ్యవధానముగ అవృత్తి ఉండు
టరే దీని ఉదాహరణము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ihf2iwctn894lfg28af4cwf90r0s8kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/172</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228819</id>
    <revision>
      <id>585227</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 వక్రోక్తి జీవితము (అవ్యవధానేఒపి అనునవుడు) ఆది శబ్దమును ప్రయోగించుటచే, కొన్ని స్థలములందు వ్యవధాన మున్నను, ఈ వక్రత యుండును. రెండు వ్యంజనము లకు (వ్యవధానముచే నిట్టియావృత్తి...'</comment>
      <origin>585227</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3543" sha1="o22fn0j8v7godwbe0jqwalo3t8pwg3t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
వక్రోక్తి జీవితము
(అవ్యవధానేఒపి అనునవుడు) ఆది శబ్దమును ప్రయోగించుటచే, కొన్ని
స్థలములందు వ్యవధాన మున్నను, ఈ వక్రత యుండును. రెండు వ్యంజనము
లకు (వ్యవధానముచే నిట్టియావృత్తి యున్నపుడు) ఎట్లనగా —
. &quot;స్వస్థాః సన్తు వసన్తతే రతిపతే రగ్రేసరా వాసరాః&quot;
18
&quot;ఓ వననమా! రతిపతికి అగ్రేసరము లగు నీ వాసరములు స్వస్థముగ
ముండుగాక&quot;
వి. ఇచట 'సను' 'సన' 'సరా' 'సరీ' అను వ్యంజన ద్వయమటిత
సముదాయములు ఆవృత్తము లైనవి. కాని ఇవి 'వ' &quot;వా&quot; లడే వ్యవహితము
లైనవి. 'సన్తు' 'సన' అనునపుడు నకారతకారముల నడుమ స్వరము లేదు
గాన, ఏతదుదాహరణప్రసంగమున ఆ హల్ ద్వయమును ఏకహల్లుగ తీసి
కొనవచ్చును.
వ్యా- బహువ్యజ్ఞానములు, ఇతర వ్యజ్ఞాన వ్యవహితములై ఆవృత్తము
లైనపుడు ఎట్ల
&quot;చకిత కతమేచకిత నియతి వర్షాత్యయే&quot;
14
'చకితము బగ “చాతకములచే నల్లగా చేయబడిన వర్షాకాలాంతమునందు'
వి. ఇచట 'చకిత&quot; అను వ్యంజనత్రయ సముదాయము పునరావృత్త
మైనది, కాని వాటి నడుమ &quot;చాతకమే&quot; అను దానిచే వ్యవధాన మేర్పడినది,
చూపబడి
వ్యవధానముతో ఆవృత్తి చేసిన పక్షమున కల్గు వర్ణ విన్యాస వకతకు
వెనుకనే (ప్రథమ కారికా వ్యాఖ్యానావసరమున) ఉదాహరణాదులు
యున్నవి. కావున మరల ఇచట చెప్పుట పునరుక్త దోషనిహతము.
-
అవ. ఇపుడు మూడవ కారిక ఉత్తరార్ధమును వ్యాఖ్యానించుచున్నాడు.
వ్యా, సాయి ఇపుడే చెప్పబడిన ఆ వర్ణ విన్యాస వక్రత, స్వరాణం=
ఆకారాదిస్వరములయొక్క, అసారూప్యాత్ = అసాదృశ్యమువలన, క్వచిత్.
ఆ వృత్త మగు వర్ణసముదాయము యొక్క ఒక భాగమునందు, పరాం జ మరి
యొక్క అనిర్వచనీయ సుగు వక్రతను, పుష్టాతి పోషించును. (ఒకే విధ మగు
హల్లుల సముదాయములు ఆవృత్తము లైనను వాటితో సంబంధించి అచ్చులు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o22fn0j8v7godwbe0jqwalo3t8pwg3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/173</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228820</id>
    <revision>
      <id>585228</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 3167 మాత్రము వేరువేరుగ నుండుటచే ఒక శోభాతిశయము లభించునని యం ప్రాయము. ఎట్లనగా— “రాజీవ జీవితేశ్వరే” 15 వి. ఇచట 'జీవ', 'జీవి', అను హల్సముదాయములలోని హల్లులు తుల ములే య...'</comment>
      <origin>585228</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="j0peoykyebkj7m9eodvdzo9n87misp2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
3167
మాత్రము వేరువేరుగ నుండుటచే ఒక శోభాతిశయము లభించునని యం
ప్రాయము. ఎట్లనగా—
“రాజీవ జీవితేశ్వరే”
15
వి. ఇచట 'జీవ', 'జీవి', అను హల్సముదాయములలోని హల్లులు తుల
ములే యైనను 'జీవ' అను మొదటి సముదాయమున క్రమముగ ఈకార, ఆకార
ములును, రెండవ సముదాయ మగు 'జీవి' అన్నదానిలో ఈకార, ఇకారములును
ఉన్నవి. ఈ విధముగ హల్లులు తుల్యములై యుండ అచ్చులు వేరగుటచే ఒక
వక్రతావిచ్ఛిత్తి కానవచ్చుచున్నది.
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా...
'ధూసరసరీతి'-
వి. ఇచట గూడ 'సర' 'సరి' అను రెండు హల్సముదాయములలో వేరు
చున్నవి.
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా-
. &quot;స్వః వస్తువసన&quot;
17
వి. ఇచటగూట ఆవృత్తము లగు 'సమ్తు' 'సన' అను హల్సముదాయ
ములలోని అచ్చులు మాత్రము భిన్నములు. ఇచట వ్యంజనాన్తరవ్యవధానము
విశేషము.
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా-
18
వి. ఇచట కూడ ఆవృత్తములగు 'తాల' 'తాలీ' అను వ్యంజసము
దాయములలో అచ్చులు వేరువేరుగ నున్నవి.
వ్యా, వర్ణవిన్యాసవక్రతతో కూడిన వాక్యమునందు విన్యస్త మగు యము
కము వలె కనబడు ఈ ఉభయవిధ మగు (వ్యవహీతావ్యవహిత వ్యంజనా వృత్తి
రూపమగు) సన్ని వేశ విశేషము ముక్తాకలాపము నడుమ గ్రుచ్చిన మాణిక్యముల
పదకము వలె సుందర మైనదై ఎంతయు సహృదయహృదయాహ్లాదకారిగ
నుండును. కావుననే 'ఆలఙ్కార స్య' ఇత్యాదికము, (చూ. 1.86) చెప్ప
బడినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j0peoykyebkj7m9eodvdzo9n87misp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/174</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228821</id>
    <revision>
      <id>585229</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 వక్రో క్తి జీవితము వివిధ ప్రకారము గల ఈ వక్రతను ఈ చెప్పు విశేషణములతో కూడిన దానినిగా చేయవలె నని చెప్పుచున్నాడు. కా. నాతీ నిర్బన్ధవిహితా నాయ్య పేశలభూషితా పూర్వావృత్తపరిత్...'</comment>
      <origin>585229</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3521" sha1="aevj9yfoqd6up6ihgm1n5eznwkfnkrz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
వక్రో క్తి జీవితము
వివిధ ప్రకారము గల ఈ వక్రతను ఈ చెప్పు విశేషణములతో కూడిన
దానినిగా చేయవలె నని చెప్పుచున్నాడు.
కా. నాతీ నిర్బన్ధవిహితా నాయ్య పేశలభూషితా
పూర్వావృత్తపరిత్యాగ నూతనావర్తనోజ్వలా.
&quot;దీనిని ఎక్కువ పట్టుదలతో, కూర్చగూడదు. ఇది అసుందరము లగు
(రసానసుగుణము లగు) వర్ణములతో భూషితము కారాదు. పూర్వము ఆవృత్తము
అగు వర్ణసముదాయమును విడచి (అనగా మాటిమాటికిని ఒకే వర్ణసముదాయ
మును ఆవృత్తిచేయరాదు. ఒకటి రెండు సార్లు ఒక వర్ణసముదాయమును ఆవృత్తి
చేసి, దానిని విడచి) క్రొత్త (మరియొక వర్ణసముదాయము యొక్క ఆవృత్తిచే
ప్రకాశించునది ఉండవలెను&quot;
=
వ్యా. 'నాతి నిర్బన్ధవిహితా' ఇచట నిర్భస్థశబ్దము వ్యసనము అనగా
'అదియే కావలయును' అనుపట్టుదల- అను అర్థమును బోధించును. అట్టి అతి
నిర్బన్దేన మాటిమాటికి ఆవృత్తి చేయవలయు ననెడు పట్టుదలతో, కూర్చ
బడనిది; అప్రయత్నముగ రచిత మైనది అని యర్థము. పట్టుదలతో ప్రయత్న
పూర్వకముగ కూర్చినచో ప్రస్తుత (రసాద్యౌ) చిత్యము దెబ్బతినుటచే, వాచ్య
వాచకముల పరస్పరస్పర్ధిత్వరూప మగు సాహిత్యము లేకుండ పోవును. (అనగా
ప్రయత్నపూర్వకముగ వర్ణముల నావృత్తి చేసినచో అర్థము కుంటువడును.
అపుడు శబ్దార్థముల నడుమ పూర్వప్రతిపాదిత మగు సాహిత్యము లేకుండ
పోవును). ఎట్లనగా-
&quot;భణతరుణి&quot; మొ॥ (చూ. ఉదా 1-8)
వి. ఈ శ్లోకమున కవి ప్రయత్నపూర్వకముగ వర్ణావృత్తికై పాటు
బడుటచే వాచ్యవిచ్ఛిత్తి లోపించినది. కావున ఈ విధముగ కూర్పరాదు.
=
వ్యా. 'నాస్య పేశల భూషితా' ఆ వేళలై - సుకుమారములు కాని
వర్షములతో; కూర్చబడినది కాకూడదు. ఎట్లనగా-
&quot;శీర్ణఘ్రాణాంఘ్ర&quot; ఇత్యాద్యుదాహరణమున.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aevj9yfoqd6up6ihgm1n5eznwkfnkrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/175</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228822</id>
    <revision>
      <id>585230</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 189 వి. శీర్ణఘ్రాణాంమ్రిపాణీన్ ప్రణిభిరపఘపై కర్ట రావ్య క్తఘో పాన్ దీర్ఘాఘ్రాతా నమౌఘైః పునరపి ఘటయత్యేక ఉలామయన్యః. ఘర్మాంలో సస్యవో 2 సర్విగుణ ఘనమృణానిఘ్న ని...'</comment>
      <origin>585230</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3543" sha1="dik22ufegugml7nyzqizaqpzi8j3hnh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
189
వి. శీర్ణఘ్రాణాంమ్రిపాణీన్ ప్రణిభిరపఘపై కర్ట రావ్య క్తఘో పాన్
దీర్ఘాఘ్రాతా నమౌఘైః పునరపి ఘటయత్యేక ఉలామయన్యః.
ఘర్మాంలో సస్యవో 2 సర్విగుణ ఘనమృణానిఘ్న నిర్విఘ్నవర్తే
ర్దతారాః సిద్ధసం మైర్వి దధతుఘృణయః శీఘ్రమంహో
విఘాతమ్.
అను నీ మయూర విరచిత సూర్యశతక శ్లోకమున ర్ఘ, మ్న, మొదలగు
_పరుషవర్ణముల పునఃపునరావృత్తి ఔచితీదూర మైనది గాన ఇది వర్ణ విన్యాసవక్ర
لقومية
తకు ఉదాహరణము కాణాలదు.
వ్యా. అట్లైన ఎట్టి దానిని కూర్చవలెను. అని ఆశంకించుకొని దెప్పు
చున్నా..
*పూర్వావృత్త పరిత్యాగ నూతనావర్త నోజ్జ్వలా&quot; పూర్వం వెనుక,
ఆ వృత్తానాం మాట మాటికిని కూర్చబడిన వర్ణముల, పరిత్యాగేన విడచుట
చేతను, నూతనా నాం = క్రొత్త వర్ణముల, ఆవర్తనేన-మాటి మాటికిని
కూర్చుట చేతను, ఈ విధముగ రెండు ప్రకారముల చేతను ప్రకాశించునది.
ఎట్లనగా....
ఏతాం పశ్య పుర_స్తటీమిహ కిల క్రీడాకిరాతో హరః
కోదండేన కిరీటినా వరథపం చూడారే తాడితః .
ఇత్యాకర్ణ్య కథాద్భుతం హీమనిధావద్దే సుభద్రావతే
ర్మన్దం మన్దమకారి యేన నిజయోర్దార్ద యోగ్మణ్ణవమ్.
22
&quot;ఎదుట ఈ తటమును చూడుము - ఇచట కిరాత వేషధారి యగు
ఈశ్వరుని అర్జునుడు ధనస్సుతో నడినెత్తిపై కొట్టినాడట. ఈ విధముగ
హిమవత్పర్వతముపై అర్జునుని కథకు సంబంధించిన అద్భుత విషయమును
విని అతడు తన దోర్దండముల అలంకారములను మెల్లమెల్లగ సర్దుకొనెను&quot;
అనగా యుద్ధ సన్నద్ధత్వమును సూచించుచు వాహుపురులు మొద లగు అలంకార
ములను సర్దుకొనెను.
22
వి. ఈ శ్లోకమునందలి పూర్వార్ధమున క్షకారమును అనేక పర్యాయములు
ఆ వృత్తి చేసి దానిని విడచి క్రమముగా 'డ' కారము, ద కార రేఫములు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dik22ufegugml7nyzqizaqpzi8j3hnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/176</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228823</id>
    <revision>
      <id>585231</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '170 వక్రోక్తి జీవితము 'మన' శబ్దము ఆకార, డకారములు ఆవృత్తము లగుటచే శాతాతిశయము చేకూరినది. బ్యా, ఇంకను ఎట్లనగా... &quot;హంసానాం వినదేవు&quot; ఇత్యాది పూర్వోదాహృత (చూ. I-78) వి. ఈ శ్లోకమున మొదట నకార...'</comment>
      <origin>585231</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2359" sha1="8wc16m0dfu3pfffd4yx4pcqq4s4ey8d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;170
వక్రోక్తి జీవితము
'మన' శబ్దము ఆకార, డకారములు ఆవృత్తము లగుటచే శాతాతిశయము
చేకూరినది.
బ్యా, ఇంకను ఎట్లనగా...
&quot;హంసానాం వినదేవు&quot; ఇత్యాది పూర్వోదాహృత (చూ. I-78)
వి. ఈ శ్లోకమున మొదట నకారము, పిమ్మట శకారము, తరువాత
గకార రేఫములను ఆ వృత్తము లైనవి.
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా——
'ఏతన్మంద విపక్వ' ఇత్యాది పూర్వోదాహృత (చూ. I-107) శ్లోకమున.
వి. ఇచట మొదట 'న్ద' అనునదియు, పిమ్మట 'న' మరల 'న్ద' పిమ్మట
'వ' మొదలగునవి పునః పునరావృత్తములై శోభాతిశయ జనకములుగ
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా——
“నమత దళానవ సరథస
కర తులితవలచ్ఛైల భయ విహ్వలామ్.
వేపమానస్థూల స్తనభర
హరకృతకంఠ గ్రహాం గౌరీమ్&quot;
25
&quot;దశాననుడు తొందరగ కరములతో కదల్పుటచే వంగుచున్న
పర్వతముపై భయముచే వ్యాకులు రాలైనట్టియు, కదలుచున్న స్థూలముగు
స్తనభారము కలుగునట్లుగా హరుని విషయమున చేయబడిన కొంత గ్రహణము
గల (హరుని కంఠమును కౌగలించుకొనుచున్న) పార్వతికి నమస్కరింపుడు. &quot;25
వి. ఇచట మొదట 'అ' కారము పిమ్మట 'హర' శబ్దము ఆ వృత్తము
లైనవి.
వ్యా. ఈ విధముగ వర్ణ విన్యాస వక్రతను వ్యాఖ్యానించి దానిని
ఉపసంహరించుచున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8wc16m0dfu3pfffd4yx4pcqq4s4ey8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/177</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228824</id>
    <revision>
      <id>585232</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము కా. వర్ణచ్ఛాయానుసారేణ గుణమార్గాను వర్తినీ వృత్తి వైచిత్ర్యయు శ్రేతి నైవ ప్రోక్తా చిరంతనైః. 171 5 &quot;వర్ణముల సౌందర్యము ద్వారా ప్రధాన వస్తువునందు (రసాదికమునందు...'</comment>
      <origin>585232</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4096" sha1="pf12trhuya95j1js2fg8lwoca686gc4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
కా. వర్ణచ్ఛాయానుసారేణ గుణమార్గాను వర్తినీ
వృత్తి వైచిత్ర్యయు శ్రేతి నైవ ప్రోక్తా చిరంతనైః.
171
5
&quot;వర్ణముల సౌందర్యము ద్వారా ప్రధాన వస్తువునందు (రసాదికమునందు)
ఇముడచు గుణములను, మార్గములను, అనుసరించుచు ఉండెడు ఆదియే
(వర్ణ విన్యాస వక్రతయే) వృత్తి వైచిత్ర్యముతో కూడిన దని అతిప్రాచీనులదే
చెప్పబడినది.&quot;
వ్యా, వర్ణానాం అక్షరములయొక్క, ఏ, ఛాయా కాన్తి యున్నదో
అనగా శ్రవ్యముగా నుండుట వంటి గుణసంపద కలదో-నిమిత్త భూత మగు
దానిచేత, 'ఏ' అనుసరణం – ప్రాప్యము లగు గుణమార్గముల స్వరూపమునందు
అను ప్రవేశము కలదో, దానిచేత, గుడాన్ మాధుర్యాది గుణములను,
మార్గాంశ్చ = సుకుమారాది మార్గములను, ఏది అనుసరించుచున్నదో, అట్టిది.
వాటిలో గుణములు అంతరంగికములు గాన వాటిని (మార్గములకంటె ముందుగ
చెప్పియున్నాడు. ఏలయన-ముందుగ గుణముల ననుసరించి వాటి ద్వారా
మాత్రమే మార్గానుసరణము చేయ వీలగును. దీని యర్థ మేమనగా - వర్ణ విన్యాస
వక్రత యనునది వ్య జ్ఞాన దాయను అనుసరించి యుండునదే యైనను, ఇది
(ఈ వర్ణ విన్యాస వక్రత) ప్రతి నియతము లగు (ఈ మార్గమునకు ఈ గుణములు
అను రీతిని నియతములగు) గుణములతో గూడిన మార్గములను అనువర్తించుచు,
(అనగా మార్గములకు అనుకూలముగ నుండుచు.) ఏ విధముగ స్వరూపాను
ప్రవేశమును చేయునో (గుణమార్గముల స్వరూపమున లీన మగునో)
ఆ విధముగ చేయదగినది.
వి. అనగా వర్ణ విన్యాస వక్రత యను దాని కొక స్వతంత్రస్థితి లేదు.
ఇది గుణములకును, తద్వారా మార్గములకును, అంగముగ నుండును. ఈ వర్ణ
విన్యాస వక్రతను బట్టియే గుణము లేర్పడును. తద్వారా మార్గము లేర్పడును.
అని అభిప్రాయము. వర్ణములను తీసి వేసిన పదము లుండనట్లు, దీనిని తీసి
వేసిన గుణములు కూడ ఉండవు. కాని, వ్యవహారార్థమై పదముల నుండి
విడదీసి వర్ణములను గూర్చి ముచ్చటించినట్లు గుణమార్గాదుల నుండి విడదీసి
ఈ వర్ణవిన్యాస వక్రతను గూర్చి చెప్పుచుందురు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pf12trhuya95j1js2fg8lwoca686gc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/178</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228825</id>
    <revision>
      <id>585233</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '172 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా. కావుననే, గుణమార్గానువర్తన మూలకము లగు ఎన్నియో, వర్ణవిన్యాస వక్రతా భేవములు, కానవచ్చుచున్నవి. కాని, ప్రాచీనాలంకారికులు అదియే స్వతంత్రరూపమున వృత్తి...'</comment>
      <origin>585233</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="cq49ht4rxyq3rrvjtgjfuwufk9a5ehl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;172
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా. కావుననే, గుణమార్గానువర్తన మూలకము లగు ఎన్నియో,
వర్ణవిన్యాస వక్రతా భేవములు, కానవచ్చుచున్నవి. కాని, ప్రాచీనాలంకారికులు
అదియే స్వతంత్రరూపమున వృత్తి వైచిత్ర్యముతో కూడియున్న దని చెప్పి
యున్నారు. అనగా, వృత్తినాం = ఉపనాగరి కాది వృత్తుల, ఏ, వైచిత్ర్యం
తమ యందున్న సంఖ్యా భేదముచే భిన్న ముగుట అనెడు ఏ విచిత్రత్వము
కలదో, దానితో కూడిన దని ప్రాచీను అగు పండితులచే చెప్పబడినది.
వ్యా. దీని తాత్పర్య మేమనగా- ఇది (వర్ణ విన్యాన వక్రత) సకల గుణ
ముల స్వరూపములను అనుసరించుచు, వాటితో సమన్వయమును పొందుచు,
(తద్వారా) సుకుమారాది మార్గములను అనువర్తించుటకై ప్రయత్నించు
చుండును. కావున దీనికి అస్వాతంత్ర్యము, అపరిమిత సంఖ్యాకత్వము అను
ఉభయమును ఉండి తీరును. కావున ఇది స్వతంత్ర మనియు, పరిమిత మగు
భేదములు కలదనియు చెప్పుట అంత యుక్తము, కాదు.
(ప్రశ్న) మొదట (ద్వితీయోన్మేష ప్రారంభమున) &quot;ఏకో ద్వా&quot;
ఇత్యాది కారికచే పరిమిత సంఖ్యాకము లగు భేదములను ప్రతిపాదించి దీనికి
స్వతంత్రత్వమును గూడ స్వయముగ చూపి, ఇపుడు ఇట్లచుట ఆయుక్తము
కదా? అని ఆకంఠింపరాదు. ఏలయన
(సమాధానము) లక్షణకారులు, ఒక సముదాయమునందు (ఆంగముగ
నుండి) పరాధీనముగ నున్నను, ఒక పదార్థమును, పరవ్యుత్పత్తి కొరకు,
బౌద్ధిక కల్పనలచే విడదీసి దాని స్వరూపమును స్వతంత్రముగ చూపుచుందురు.
పిమ్మట అది సముదాయాంతర్భూతమే యగును. కావున ఈ అతిప్రసంగము
చాలును.
ఆవ, ఇపుడు యషకరూప వర్ణవిన్యాస వక్రతను ప్రతిపాదించు
చున్నా...
వ్యా ఈ వర్ణవిన్యాస వక్రతారూప మగు శబ్దాలంకారమునకు స్థాననియ
మము లేదు గాన, ఇది సకల వాక్య విషయకము. (వాక్యమునం దెక్కడైనచు
ఉండవచ్చును. దీనినే నియతస్థానమునందు కూర్చినచో ప్రకారాన్తర విశిష్టమై
మరియొక విధమగు వైచిత్ర్యమును కూర్చునని చెప్పుచున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cq49ht4rxyq3rrvjtgjfuwufk9a5ehl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/179</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228826</id>
    <revision>
      <id>585234</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము కా. సమాన వర్ణ మన్యార్ధం ప్రసాది శ్రుతి పేశలమ్ ఔచిత్య యుక్త మాద్యాది నియతస్థానశోభి యత్ కా. యమకం నామ కోఒవ్య స్యా॥ ప్రకారం పరిదృశ్యతే స తు శోఠా స్తరాభావా దిహ...'</comment>
      <origin>585234</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4065" sha1="m6ro3zxm1khshupqml1mrayuzrjqvfn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
కా. సమాన వర్ణ మన్యార్ధం ప్రసాది శ్రుతి పేశలమ్
ఔచిత్య యుక్త మాద్యాది నియతస్థానశోభి యత్
కా. యమకం నామ కోఒవ్య స్యా॥ ప్రకారం పరిదృశ్యతే
స తు శోఠా స్తరాభావా దిహ నాతి ప్రతన్యతే
178
7
&quot;సమాన మగు వర్ణములు కలదియు, (కాని) భిన్నార్థములు కలదియు,
ప్రసాద గుణయుక్తమును, చెవులకు ఇంపైనదియు, (రసాది) ఔచిత్య యుక్త
మును, ఆది, మొదలగు (ఆది, మధ్యము, అంతము అనేడు) స్థానములందు
శోభించునదియు, ఆగు యమక మనెడు మరి యొక వర్ణ విన్యాస వక్రతా
భేదము కూడ ఉన్నది. కాని శోభా భేద మేమియు లేకుండుటచే దానిని గూర్చి
ఇచట అంతగా విస్తృత నిరూపణము చేయుటలేదు &quot;
6; 7
వ్యా. 'కోఒప్యస్యాః |పకారః పరిదృశ్యతే' అస్యాః = పూర్వోక్త మగు
ఈ వర్ణవిన్యాసవక్రతయొక్క, కోడిపి అపూర్వమగు భేదము చూడబడు
చున్నది. అది ఏది అని చెప్పుచున్నాడు. 'యపకం నామ్' యనుకమని
దేనికి ప్రసిద్ధి యున్నదో ఆది. అది ఎట్టిది- 'సమానవర్ణమ్'; సమానా
సమాన మగు రూపము, సమాన మగు శ్రవణము, గల వర్ణములు దేనియందో
అట్టిది. ఒకటి గాని, రెండు గాని, అంతకంటే ఎక్కువ గాని యగు సమాన
ముగ వినవచ్చు వర్ణములను వ్యవహితముగా గాని, అవ్యవహితముగా కాని,
కూర్చుటకు యమక మని పేరు. ఈ విధముగ ఒకే విధముగ నుండు రెండు
ఆకారము లున్నను – అన్యార్థమ్ వేరువేరు అర్థములు కంది.
-
ఇంకను ఎట్టిది : ప్రసాది – ప్రసాదగుణముతో కూడిన వెంటనే అర్థ
స్ఫూర్తి కలిగించునది. అర్థము తెలిసికొనుటకు శ్రమపడవలసిన పని లేనిది
అని భావము. దాసికే 'శృతి పేశలమ్' అని గూడ విశేషణమును దెప్పు
చున్నాడు. శ్రుతిః = శ్రవణేన్డ్రియము, దానియందు, వేళలం - రంజకము;
కఠినము కాని శబ్దములతో కూర్పబడినది. ఎట్టిది? 'ఔచిత్యయుక్తమ్' ఔచిత్యం
=వస్తువుయొక్క స్వభావమునందలి ఉ తర్షము; దానితో, యుక్తం కూడినది.
ఎచట యమకమును కూర్చుటయందలి ఆసక్తిదే ఔచిత్యమనకు గ్లాని కలుగ
కుండునో, అది యని యర్థము. దానినే &quot;ఆధ్యాదినియతస్థానశోభి యర్&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6ro3zxm1khshupqml1mrayuzrjqvfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/180</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228827</id>
    <revision>
      <id>585235</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 వక్రోక్తి జీవితము అను మరి యొక విశేషణముచే విశేషించుచున్నాడు. ఆదిః ఆదిః యేషాం తే = ఆది వేటికి మొదటిదో అవి, ప్రథమ మధ్యమాంతములు. అవియే నియతము లగు స్థానములు అనగా విశిష్టము లగు...'</comment>
      <origin>585235</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="7e3kmnxwflte2fdusker8yaeoqodawn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;174
వక్రోక్తి జీవితము
అను మరి యొక విశేషణముచే విశేషించుచున్నాడు. ఆదిః ఆదిః యేషాం తే =
ఆది వేటికి మొదటిదో అవి, ప్రథమ మధ్యమాంతములు. అవియే నియతము
లగు స్థానములు అనగా విశిష్టము లగు సన్నివేశములు. వాటితో శోభలే-
ప్రకాశించుచున్నది గాన అట్లు చెప్పబడుచున్నది. ఇచట 'ఆది' మొదలగు
సంబంధిశబ్దములను (సంబంధవాచకశబ్దములను) 'పద' మొదలగు శబ్దములతో
కూడిన వాటినిగ గ్రహింపవలెను.
వి. అనగా ఆది, మధ్యము, అంతము, అని యనగనే, దేని యొక్క
ఆది? అను ఆశంకకలుగును. కావున పదము యొక్క లేక పాదము యొక్క లేక
శ్లోకము యొక్క ఆది, మధ్యము, అంతము, అను వర్ణమును గ్రహింపవలె నని
యభిప్రాయము.
-
వ్యా. ఆ (యమకరూపమగువర్ణ విన్యానవక్రతా) ప్రకారము పైన చెప్పిన
లక్షణసంపదతో కూడిన దైనను; ఇహనాతి పఠన్యతే = ఈ గ్రంథమున ఎక్కువ
విస్తారముగ వర్ణింపబడుటలేదు. ఎందువలను 'శోలా నరాభావాత్' = స్థాన
నియమకంటె భిన్నమగు మని యొక్క శోథాన్తరస్య = ఛాయాంతరము,
సంభావ్యముకాదు కావున అని యర్థము. దీనియందు (యమకము నందు) వర్ణ
విన్యాస వైచిత్ర్యము మాత్రమే యున్నది కాని తర్భిన్న మగు మరి యొక్క జీవిత
విశేష మేదియును కానరాదు. కావున ఇది వెనుక చెప్పిన వర్ణ విన్యాసవక్రతా
రూపాలంకారములో ఒక భేదము అని మాత్రమే అంగీకరించుట యుక్తము.
శిశుపాలవధమునందలి చతుర్ధసరమునందలి, ఝటిత్యర్థస్ఫూర్తిజనకము లగు
కొన్ని యమకములును, రఘువంశము నందలి వసంతవర్ణనఘట్టమునందలి (నవమ
సర్గలోని) (అన్ని) యమకములును ఇందులకు ఉదాహరణము.
వి. అనగా శీఘ్రముగ స్ఫూర్తి కలిగింపజాలని, శిశుపాలవధచతుర్థ
సర్గమునందలి మిగిలిన యమకములను వాస్తవమున యమకములుగ గ్రహింప
రాదని యభిప్రాయము.
వ్యా. ఈ విధముగ పదావయవములగు వర్ణముల విన్యాసమునందలి
వక్రతను గూర్చి విచారించిన పిమ్మట వర్ణసముదాయాత్మకములగు పదముల
వక్రభావము యొక్క విచారము క్రమప్రాప్తము గాన, అందు పదపూర్వార్ధవక్ర
తలో ఎన్ని భేదము లుండవచ్చునో చెప్పుటకుపక్రమించుచున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7e3kmnxwflte2fdusker8yaeoqodawn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/181</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228828</id>
    <revision>
      <id>585236</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 175 వి. సుబంతములు, అజంతములు అని పదములు రెండు విధములు. సుబంతపదముల పూర్వార్ధము ప్రాతిపదికము; తిజంతపదముల పూర్వార్ధము ధాతువు. ఈ రెండింటి వక్రతకు పదపూర్వార్ధ వక...'</comment>
      <origin>585236</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="9qxckgrkaui8lx4av8qs48k3dz8nt4p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
175
వి. సుబంతములు, అజంతములు అని పదములు రెండు విధములు.
సుబంతపదముల పూర్వార్ధము ప్రాతిపదికము; తిజంతపదముల పూర్వార్ధము
ధాతువు. ఈ రెండింటి వక్రతకు పదపూర్వార్ధ వక్రత యని పేరు. ఇందు
1. రూఢివైచిత్ర్యపక్రత, 8. పర్యాయవక్రత, 8. ఉపచారవక్రత, 4. విశేషణ
వక్రత, 5. సంవృతి పక్రత, 6. వృత్తి వైచిత్ర్య వక్రత, 7. లింగవక్రత,
8. క్రియావైచిత్ర వక్రత అను ఎనిమిది భేదములున్న వని ప్రథమోన్మేషనమున
చెప్పబడెను ఇపుడు రూఢి వైచిత్ర వక్రతను నిరూపించుచున్నాడు.
కా. యత్ర రూఢరసంభావ్యధర్మాధ్యారోపగర్భతా.
సద్ధర్మాతిశయారోపగర్భత్వం నా ప్రతీయతే.
లోకో త్తరతిరస్కార గ్లా ఘ్యోత్కర్షాభిధిత్సయా,
వాచ్యస్య సోచ్యతే కాపి రూఢిపై చిత్ర వక్రతా.
&quot;వాచ్య మగు అర్థమునకు, లోకోత్తర మగు తిరస్కారమును గాని,
కామ్య మగు ఉత్కర్షను గాని చెప్పవలె ననెడు ఇచ్చదే, ఎచట రూఢశబ్దము
అసంభావ్య మగు ధర్మము యొక్క ఆధ్యారోపము గర్భమునందున్నట్లుగ గాని,
వాస్తవముననున్న ధర్మముయొక్క అతిశయముయొక్క ఆరోపము గర్భము
నందున్నట్లుగా గాని, ప్రతీ మగునో అది అట్టి ప్రతీతి) ఒకానొక అపూర్వ
మగు రూఢివైచిత్ర వక్రత యని చెప్పబడుచున్నది&quot;.
8.9
వ్యా. &quot;యత్రరూరేరసమాృవ్యధర్మాధ్యారోపగర్భతా ప్రతీ యతే&quot; - నియత
మగు అర్థమును బోధించుట అనెడు శబ్దము నందలి ఒక ధర్మమునకు రూఢి యని
పేరు. రోహణము (అనగా ఒక శబ్దమునుండి ఒక యర్థము మొలచినట్లు పైకి
వచ్చుట) రూఢి యని దీని వ్యుత్పత్త్యర్ధము. నియతముగ ఒక సామాన్యార్థమును
బోధించుట యనియు, నియతముగ ఒక విశేషార్థమును బోధించుట యనియు ఆ
రూఢి కూడ రెండు విధములు. కావున ఇచట ధర్మమునకును, ధర్మికిని
అభేదమును ఆరోపించుటచే (ధర్మవాచక మగు) 'రూఢి ' శబ్దము, రూఢిప్రధాన
మగు (ధర్మియైన) 'శబ్ద'మును బోధించును. (అనగా ఈ కారికయందలి
'రూఢః' అనుదానికి 'రూఢార్థమును బోధించు శబ్దమునకు' అని యర్థము).
యత్ర = ఏ విషయమున, రూఢిశబ్దమునకు, అసమాన్యం ఊహింప శక్యము
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9qxckgrkaui8lx4av8qs48k3dz8nt4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/182</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228829</id>
    <revision>
      <id>585237</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 వక్రోక్తి జీవితము కాని, ఏ, ధర్మః = ఒకానొక పరిస్పందము, కలదో, దానియొక్క, ఆధ్యారోపః = సమర్పణము, గర్భః = అభిప్రాయము దేనికో ఆది; దానియొక్క భావము. అసమాృవ్యధర్మాధ్యారోపగర్భత, ఆది ఏ వ...'</comment>
      <origin>585237</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="p1pdb63zq7bnxokfrfhkij4wivevhdy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;178
వక్రోక్తి జీవితము
కాని, ఏ, ధర్మః = ఒకానొక పరిస్పందము, కలదో, దానియొక్క, ఆధ్యారోపః
= సమర్పణము, గర్భః = అభిప్రాయము దేనికో ఆది; దానియొక్క భావము.
అసమాృవ్యధర్మాధ్యారోపగర్భత, ఆది ఏ విషయమున ప్రతీత మగునో అని
సంబంధము.
'సర్వాతిశయారోపగరృత్వం' నన్ చ అని ధర్మశ్చ సద్ధర్మః
విద్యమాన మగు పదార్థధర్మము; దానియందు ఏదియో ఒకానొక అపూర్వ మగు
అతిశయస్య అద్భుత రూప మగుమహిమ యొక్క, ఆరోపణమ్ సమర్పణము,
గర్భః = ఆభిప్రాయము దేనికోఅది, దానియొక్క భావము. సద్ధర్మతికయా
రోషగర్భత్వము. ఆదిగాని ఎదట ప్రతీయమానమగునో.
ఏ హేతువుచేత
&quot;
b
=
&quot;లోకో తంతిరస్కారళ్లామ్యోత్కర్షభికిత్సయా”
లోకోత్తర = సర్వాతిశాయి యగు, ఏ, తిరస్కారః = దూపణము కలదో,
గ్లామ్యశ్చ = ప్రశంస నీయ మగు, ఏ ఉత్కర్షః = సాతిశయత్వము కలదో,
వాటి యొక్క అభిధిర్సా చెప్పుటకొరకు ఇచ్చ, చెప్పవలెననెడు అభిలాష:
దానిదే. దీని యొక్క వాచ్యస్య = రూఢిశబ్దములే వాచ్య మగు ఏ ఆర్థము
కలదో దాని యొక్క ఆది, ఉచ్యతే చెప్పబడుచున్నది; కాపి - అలౌకిక
మగు, 'రూఢివైచిత్ర వక్రతా” రూఢి శబ్దముయొక్క ఈ విధ మగు వైచిత్ర్య
మ.చే కలిగిన పత్రత్వము.
-
దీని తాత్పర్య మేమనగా అనుమానము వలె సామాన్యమును మాత్రము
బోధింప గల్గిన శబ్దములు, విశేషమును బోధించుట అనునది ఏదియును స్వభావ
సిద్ధముగ సంభావ్యము కాకున్నను ఈ (అసంభావ్యధర్మాధ్యారోసము లేదా
విద్యమాన ధర్మాతికయాథ్యారోపము అనెడు) యుక్తిచే అవి కవివివక్షత నియత
విశేష బోధకము లగుచు ఒక అపూర్వ మగు చమత్కారమును కలిగించును.
వి. సాంఖ్య, యోగ, దర్శనములందు ప్రత్యక్షము, అనుమానము.
శబ్దము అను మూడు ప్రమాణములను అంగీకరించిరి. అందు ప్రత్యక్షము
విశేషావధారణ ప్రధాన మనియు, అనుమానశబ్దములు. సామాన్యావధారణ
ప్రధానము అనియు, వారిమతము ప్రతివస్తువునకును, సామాన్యారూపము, విశేష
రూపము అను రెండు రూపము లుండును. ఉదాహరణమునకు - &quot;ఇది
వృక్షము&quot; అను ఇపుడు వృక్షమునందు వృక్షత్వము అనెడు సామాన్యరూప&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p1pdb63zq7bnxokfrfhkij4wivevhdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/183</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228830</id>
    <revision>
      <id>585238</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 177 మన్నది. ఆ వృక్షత్వము ప్రపంచము చందలి సకలవృక్షములయందును ఉన్నది. అట్లే ఆ వృక్షమున ఒక ఎత్తు, ఒక ఆకారము, మొదలగు విశేషము కూడ ఉన్నది. అది ప్రపంచమునందలి ఇతరవృక్ష...'</comment>
      <origin>585238</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3852" sha1="r886mx2hc3blj8dazeaszekm1i6qpnp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
177
మన్నది. ఆ వృక్షత్వము ప్రపంచము చందలి సకలవృక్షములయందును
ఉన్నది. అట్లే ఆ వృక్షమున ఒక ఎత్తు, ఒక ఆకారము, మొదలగు విశేషము
కూడ ఉన్నది. అది ప్రపంచమునందలి ఇతరవృక్షములలో లేక ఈ వృక్షము
నందు మాత్రమే ఉన్నది గాన, అది, దాని విశేషరూపము. ప్రత్యక్షముగ మన
కండ్లతో ఆ వృక్షమును చూచు నపుడు దాని విశేష రూపము మన కండ్లకు
గోచరించును. కాని అనుమానము ద్వారా గాని, శబ్దప్రమాణము ద్వారా గాని,
ఏదైన ఒక వస్తువును తెలిసికొని నపుడు దాని సామాన్యరూపము మాత్రమే
మనకు గోచరించును. కాని విశేషరూపము గోచరించదు ఉదాహరణమునకు
రూమమును చూచి దూరమున వహ్ని యున్నదని ఊహించు నపుడు
కాని, లేదా, 'అచట అగ్ని యున్నది' అను ఇతరుల వాక్యమును విని నప్పుడు
గాని, దాని సామాన్యరూపమే మనకు గోచరించును గాని, ఆ అగ్ని ఆకార
మెట్లున్నది దాని మంటలు ఎంతవరకు ఎగయుచున్నది; మొదలగు విశేషము
-
లేవియు మనకు గోచరము కావు.
ప్రకృతమున ఇంతకుడు చెప్పున దేమనగా అనుమానము ద్వారా
వస్తుజ్ఞానము కలిగి నపుడు ఏ విధముగ ఆ వస్తువుకు సంబంధించిన విశేష
రూపముమనకు బుద్ధి గోచరము కాశాలదో అట్లే శబ్దము ద్వారా కూడ ఒక వస్తువు
నకు సంబంధించిన రూపమే బుద్ధిగోచర మగును గాని, విశేషరూపము కాశా
లదు. ఇది శబ్దస్వభావము. అయినను వ్యక్తా వాడి సాహాయ్యముచే కవి వినక్షిత
మగు విశేషరూపము గూడ బుద్ధిగోచరము గావచ్చును. తద్వారా చమత్కారము
కలుగును.
వ్యా. ఎట్లనగా
&quot;తదా జాయ స్తే గుణాః యదా తే సహృదయైర్గృహ్య నే
రవికిరణానుగృహీతాని భవన్తి కమలాని కమలాని&quot;
'సహృదయు లెప్పుడు గ్రహింతురో అప్పుడే అవి గుణము లగును.
సూర్యకిరణములచే అనుగృహీతములగు కమలములే కమలము లగును'
వి. ఇచట రెండవ “కమలాని&quot; అను పదమునకు 'సౌందర్యాధి విశేష
యుక్తము ఐగు కమలములు' అను నర మగుటచే ఈ పదము అసంభావ్య
12&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r886mx2hc3blj8dazeaszekm1i6qpnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/184</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228831</id>
    <revision>
      <id>585239</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 వక్రోక్తి జీవితము ధర్మాధ్యారోప గర్భము గాన, ఇది ఉత్కర్ష వివక్షాకృత మగు రూఢివైచిత వక్రతకు ఉదాహరణము. వ్యా. (ఎనిమిదవ కారికలోని 'ప్రతీయతే' అను విచిత్రక్రియాపద ప్రయోగమునందలి అ...'</comment>
      <origin>585239</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3985" sha1="nuuaj2rjo0x6j4uk6134bi9woa1zjge" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;178
వక్రోక్తి జీవితము
ధర్మాధ్యారోప గర్భము గాన, ఇది ఉత్కర్ష వివక్షాకృత మగు రూఢివైచిత
వక్రతకు ఉదాహరణము.
వ్యా. (ఎనిమిదవ కారికలోని 'ప్రతీయతే' అను విచిత్రక్రియాపద
ప్రయోగమునందలి అభిప్రాయ మేమనగా — ఇట్టి విషయములలో శబ్దముల
అభిరావ్యాపారము పనిచేయదు. ఇక నేషనగా వాటికి గల వస్వంతరమును
రంజింప జేయశక్తియే అనగా వ్యంజన వ్యాపారమే పనిచేయును. ఇది,
(వ్యంజరే వసంతర ప్రతీతిని కల్గించుట అనునది) యుక్తి యుక్తమే
యైనను దీనిని గూర్చి విస్తృత మగు విచార మిచట చేయబడుటలేదు. ధ్వని
కారుడు వ్యంగ్య వ్యంజక భావమును బాగుగ సమర్థించి యున్నాడు కదా! ఇచట
శురల పునరుక్తి ఎందులకు?
వి. అనగా ధ్వనికారుడు చెప్పిన అత్యంత తిరస్కృతవాచ్య, అర్థాంతర
సంక్రమిత వాచ్యర్వనులను కుంతకుడు క్రమముగ అసంభావ్య ధర్మారోప గర్భ
మగు రూఢివైచిత్ర వక్రతయందును, సిద్ధర్మాతికయాధ్యారోపగర్భ రూఢి
వైచిత్ర్య పక్రతయందును అంతర్గతము చేసినాడు.
తానే తనయందు
వ్యా. ఈ రూఢి వైచిత్ర్యకక్రత ముఖ్యముగ రెండు విధముల సంభ
వించును. రూఢి పద వాచ్యార్థ మగు (రామాదిరూపవక్త)
ఉత్కర్షమును గాని, నికర్షమును గాని ఆరోపించుకొనుటకై
A
చున్నట్లు కవిచే వర్ణింపబడినచో మొదటి విధము. మరియొక డెవ్వడైన ఆ
ఉత్కర్ష వికర్షములను చెప్పినచో అది రెండవ భేదమ, ఎట్లనగా
&quot;న్ని దశ్యామల&quot; మొ॥ (చూ I-12)
అను రెండింటి
ఇచట &quot;దృఢం కఠోరహృదయం&quot; &quot;సర్వం సహే&quot;
చేతను గూడ ప్రతిపాదింప శక్యము కానిదియు, ఈ విధములైన వివిధోద్దీపన
విభావముల ప్రభావమును గూడ సహించెడు స్వార్థమునకు కారణభూతమైన
దియు, సహింపరాని జనకసుతా విరహవ్యథచే ఎగుడు దిగుడుగ నున్న సమ
యమునందు కూడ సిగ్గులేక ప్రాణములను రక్షించుకొనుట యందు నేర్పు కలిగి
యుండుట యనెడు లక్షణము కలదియు, సంజ్ఞాపదసంపాదితమును, ఊహింప
-శక్యముకానిదియు అసాధారణమును అగు ఒకానొక క్రౌర్యము &quot;రామ&quot; శబ్దము దే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nuuaj2rjo0x6j4uk6134bi9woa1zjge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/185</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228832</id>
    <revision>
      <id>585240</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 170 వ్యజింపబడుచ్నుది. వర్షకాలము నందలి సుందరపదార్థములదర్శనమును సహింప జాలకుఁడుటకు కారణభూతమును, సహజ సౌకుమార్య సులభమును అగ ఆమెకు గల ఒకానొక కాతర స్వభావము 'వైద...'</comment>
      <origin>585240</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="ixb6xrmz4620yjf00ndl9lea7jio3cm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
170
వ్యజింపబడుచ్నుది. వర్షకాలము నందలి సుందరపదార్థములదర్శనమును సహింప
జాలకుఁడుటకు కారణభూతమును, సహజ సౌకుమార్య సులభమును అగ
ఆమెకు గల ఒకానొక కాతర స్వభావము 'వైదేహీ' అను పదముచే సమర్థింపబడు
చున్నది. పూర్వోక్తము కంటే విశేషమును బోధించు &quot;తు&quot; శబ్దమునకు ఇదియే
(రాముని కఠోరత్వమునకు విరుద్ధ మగు సీతయొక్క శాతరత్వమే జీవితము,
తన
వి. ఇచట &quot;రామోటన్మీ&quot; అనునపుడు రాముడే స్వయముగ
కర్షముకు చెప్పుచున్నాడు గాన మొదటి విధమునకును, శాతరత్వాభి వ్యంజక
మగు వైదేహీ అను పదమును ప్రయోగించినవాడు వైదేహి భిన్ను డగు రాము
డగుటచే రెండవ ప్రకారమునకును గూడ, ఇది ఉదాహరణము. రామునియందు
వాస్తవమున క్రౌర్యము లేదు గాన ఇది అసంభావ్య ధర్మాధ్యారోప గర్భము.
వ్యా. విద్యమాన మగు ధర్మమునకు చెందిన అతిశయము నారోపించుట
గర్భమునందుండుట ఎట్లనగా
తతః ప్రహస్యాహ పునః పురన్దరం
వ్య పేశ భీర్భూమి పురన్దరాత్మజః.
గృహాణ శస్త్రం యది సర్గ పక్ష తే
న ఖల్వనిర్జిత్య రఘుం కృతీ భవాన్
28
&quot;అంతట భూలోక దేవేంద్రు డగు దిలీపుని కుమారుడు భయము
లేనివాడై, నవ్వి, దేవేంద్రునితో నిట్లనెను. ఇదియే నీ నిశ్చయ మైనచో
ఆయుధము పట్టుము. రఘువును జయింపకుండగా నీవు చరితార్థుడవు
వ
28
సురపతి ఎల్లెడలను అడ్డులేని ప్రభావము కలవాడైనను, అతనికి కల్గిన
అట్టి నిర్ణయమును (అశ్వమును తిరిగి ఈయరాదను నిర్ణయమును) ఎదుర్కొన
గలిగిన అట్టి సామర్థ్యమును బట్టి వచ్చిన తన పౌరుషాతి శయము 'రము'
శబ్ధముచే నిచట ప్రతీత మగుచున్నది. 'ప్రహస్య' అనునది దీనికే రేయూత
నొసగుచున్నది. ఇచట రఘువే స్వయముగ తన ఔన్నత్యమును చెప్పుకొను
చున్నాడు గావున నిది ప్రథమ భేదమునకు చెందినది. అతని యందా
అతిశయము వాస్తవముననే ఉన్నది గాన సిధ్ధర్మారోప గర్భత్వము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ixb6xrmz4620yjf00ndl9lea7jio3cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/186</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228833</id>
    <revision>
      <id>585241</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '469 వక్త అస్యడైనపుడు ఉదాహరణము ఎట్లనగా వక్రోక్తి జీవితము అజ్ఞా శక్రశిఖామణి ప్రణయినీ శాస్త్రాణి చతుర్నవం శక్తిర్భూత పకా పినాకిని పదం లం కేతి దివ్యా పురీ. నీమూృతిర్గ్రుహిణా...'</comment>
      <origin>585241</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3443" sha1="7phycbb4rbu79w8qcrczh97mu80l9e8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;469
వక్త అస్యడైనపుడు ఉదాహరణము ఎట్లనగా
వక్రోక్తి జీవితము
అజ్ఞా శక్రశిఖామణి ప్రణయినీ శాస్త్రాణి చతుర్నవం
శక్తిర్భూత పకా పినాకిని పదం లం కేతి దివ్యా పురీ.
నీమూృతిర్గ్రుహిణాన్వయే చ తదహా నేదృగ్వరో అథ్యకే
స్యాచ్చేదేష న రావణః క్వ ను పునః సర్వత్ర సర్వే గుణాః.
29
&quot;ఆజ్ఞ దేవేంద్రుని శిరోమణులయందు ప్రేమ గలది (దేవేంద్రునిచేత
గూడ శిరసా ధరింపబడుచున్నది). శాస్త్రులు నూతనమగు నేత్రము. సర్వ
భూతపతి యగు ఈశ్వరునిపై భక్తి యున్నది. లంక యనెడు దివ్య పత్తనము
నివాస స్థానము బ్రహ్మ యొక్క వంశమున జన్మ. ఈతడు రావణుడు
కాకున్నచో ఇట్టి వరుడు లభింపడు. అందరియందును అన్ని గుణములును
29
బాల రామాయణములోని పంచమాంకములో జనక శతానందులు మాట
లాడుకొను సందర్భమున శతానందుడు- ఈ రావణుడు రావణుడే కనుక
కాకున్నచో ఈతనికంటె ఉత్తము తగు వరుడు వేరొక డుండజాల డని అను
మాటలివి.
ఇచట 'రావణ' శబ్దముచే సకల లోక ప్రసిద్ధ మగు దుర్విలాస గల
దశావశ్వని యందు వ్యక్తమైనదియు, సద్వంశము, వివేకము, సదాచారము,
ప్రధానము, సంభోగసుఖము, సమృద్ధి యనెడు సమస్త మగు వరగుణసౌమ
వైశిష్ట్యము మరుగుపడి పోవుటకు కారణభూతమును, సకలలోక ప్రసిద్ధ మగు
శశాననుని దౌష్ట్యముకంటె భిన్నమును, స్వీకరింప తగినవాడు కాడు అని
చెప్పుటకు కారణభూతమును అగు ఒకానొక నీచత్వము ప్రతీతమగుచున్నది.
విద్యమాన మగు గుణము నందలి అతిశయము యొక్క ఆరోపము
గర్భమునందుండుట ఎట్లనగా
&quot;రామో2సౌ భువనేషు విక్రమగుడై
ప్రాప్తు ప్రసిద్ధిం పరామ్&quot;
8:0
&quot;ఈ శ్రీరాముడు విక్రమ గుణములచే భువనములలో ఎక్కువ ప్రసిద్ధిని
పొందియున్నాడు.&quot; (చూ—-1-48)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7phycbb4rbu79w8qcrczh97mu80l9e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/187</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228834</id>
    <revision>
      <id>585242</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 18! ఇచట 'రామ' శబ్దముచే మూడు లోకములందును అత్యుత్కృష్ట మైనది యును, రావణుని అనుచరులకు ఆశ్చర్యకారణమును అగు శౌర్యాతిశయము గమ్యమగుచున్నది. ప్రతీయమానము లగు ధర్మము...'</comment>
      <origin>585242</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="n4fzl250mhelkpnd4zbsl9xll35ciq6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
18!
ఇచట 'రామ' శబ్దముచే మూడు లోకములందును అత్యుత్కృష్ట మైనది
యును, రావణుని అనుచరులకు ఆశ్చర్యకారణమును అగు శౌర్యాతిశయము
గమ్యమగుచున్నది.
ప్రతీయమానము లగు ధర్మములు ఎన్నియో ఉండుటను బట్టి ఈ రూఢ
వైచిత్ర్య పక్రత గూడ అనేక ప్రకారములు కలదిగనున్నది.
ఎట్లనగా.
గుర్వర్ధమర్థీ శ్రుతపారదృశ్వా
రఘో॥ సకాశాదన వాస్య కామమ్ ।
గతో పదాన్యా స్తర మిత్యయం మే
మాథూత్ పరీవాద నవావతార
81
&quot;గురు దక్షిణకొరకై యాచింప వచ్చిన శాస్త్ర సారంగతుడు, రఘువు
నుండి తాను కోరిన వస్తువును పొందజాలక మరియొక దాత దగ్గరకు వెళ్ళినాడు
ఆనెడు ఈ క్రొర్త అపవాదు నాకు లేకుండుగాక.&quot;
వ్యా, ఇచట 'రము' శబ్దను చే త్రిభువనాతిశాయియగు ఉత్తమౌదార్యము
ప్రతీయమాన మగుచున్నది.
వి. ఇచట వక్త యగు రఘు మహారాజు స్వయముగనే తన విద్యమా
నౌదార్యమును సూచించుచున్నాడు.
వ్యా. ఈ పక్రతయొక్క యథార్థ స్వరూప మేమనగా- ఇందు వాటిక
మగు శబ్దము సౌమాన్య మాత్రబోధకత్వమును విడచి, (సామాన్య మాత్రమునే
బోధింపక) కవి వివక్షిత మగు విశేషమును ప్రతిపాదించే కల్గుట యనెడు
శోభాతిశయముతో ఒప్పారుచుండును.
('రామః', 'రాఘవః' మొదలగు) సంజ్ఞాశబ్దములు (వ్యక్తి విశేషజోరక
ములై ) నియతార్థ ప్రతిపాదకములు గాని వాటిలో సామాన్య విశేషభావము ఏమి
ఉండును? అని ఆశంకింపరాదు. ఏలయన-సంజ్ఞా శబ్దముల విషయమున గూడె
అవస్థా సహస్రములతో సాధారణ రూపమున సంబంధించిన ('వ్యక్తి రూప)
తాచ్యము సత్కవి వివక్షిత మగు నియతావస్థతో సంబంధించుట, స్వరతి
న్యాయము చేతను, లగ్నాంళుక న్యాయము చేతను యుక్తమే,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n4fzl250mhelkpnd4zbsl9xll35ciq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/188</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228835</id>
    <revision>
      <id>585243</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 పట వ్యక్తులను బోధించుచున్నవి. ప్రయుక్త మైనదో అది విశేషము. వక్రోక్తి జీవితము వి. &quot;ఆయం మట&quot; &quot;ఆయం పటః&quot; ఇత్యాది వాక్యములలో 'ఘటం' 'పాట' మొదలగు పదములు ఘటత్వ, పటత్వ సామాన్యములతో కూడిన...'</comment>
      <origin>585243</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4153" sha1="kq5x6351t5ovrddag77xko7u65fy1uc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;182
పట వ్యక్తులను బోధించుచున్నవి.
ప్రయుక్త మైనదో అది విశేషము.
వక్రోక్తి జీవితము
వి. &quot;ఆయం మట&quot; &quot;ఆయం పటః&quot; ఇత్యాది వాక్యములలో 'ఘటం'
'పాట' మొదలగు పదములు ఘటత్వ, పటత్వ సామాన్యములతో కూడిన ఘట
అనగా ఏ ఘటమును చూపుచు ఈ పదము
ఘటత్వము సామాన్యము. ఇది సర్వ
ఘటములకును సంబంధించినది. పట విషయమున గూడ నిట్లే. కాని, 'రామ'
'రాఘవః' అను నామవాచకములు 'రాముడు', 'రాఘవుడు', అనెడు వ్యక్తి
విశేషములను మాత్రమే బోధించును గాన, (అనగా 'రామత్వము' 'రామ
వత్వము' మొదలగు జాతులు లేవు గాన) ఇట్టి స్థలములలో సామాన్య విశేషభావ
మేమి యున్నది—అని ఆశంక, 'రామ' మొదలగు పదములు ఒక్కొక్క
రామాది వ్యక్తులనే బోధించుచున్నవి అయినను, రాముడను ఆ ఒక్క వ్యక్తికిని,
అనేక అవస్థలతో (బాల్యము, యౌవనము, నించుట, కూర్చుండుట, సద్గుణ
వంతుడగుట, పరాక్రమవంతు డగుట మొదలగు వాటితో సంబంధముండును
గాన, ఆ అవస్థాభేదమున. బట్టి వ్యక్తికి కూడ భేదముండ వచ్చును. అవగా
బాలరాముడు వేరు. యువరాముడు వేరు. యుద్ధము చేయుచున్న రాముడు
వేరు. ఈ విధముగ అవస్థాసహస్ర విశిష్ట రాము వ్యక్తిని బోధింప సమర్థమగు
రామశబ్దము కవి వివక్ష ననుసరించి అవస్థా విశేష విశిష్ట రాముని శోధింప
కలుగుటయే ఈ వక్రతకు ఉదాహరణ మని సమాధానము.
ఒకే వ్యక్తికి అవస్థాభేదముచే భేదము లుండ వచ్చు నని చెప్పుటకు
ఈంతకుడు “స్వరశ్రుతి న్యాయము&quot;, &quot;లగ్నాంశుక న్యాయము&quot; ఆను రెండు
న్యాయములను చూపినాడు. వడ్డాది స్వరములు ఏడు, ఒక్కొక్క స్వరములో
గూడ గాయకుని నైపుణ్యము ననుసరించి తారము, మంద్రము మొదలగు
వేలకొలది శ్రుతు ఉండవచ్చును. అయినను, షడ్జ మనునది ఒక్కటే. ఆ
ఒక వ్యక్తి అనేకము లగు అవస్థలతో సంబంధించి యుండవచ్చును. ఇదియే
స్వరశ్రుతి న్యాయము. అగ్నాంకు కన్యా యమననేడియో పరిశీలింపవలసి
యున్నది.
వ్యా, ఈ విధముగ (పదవూర్వార్ధ వక్రతలో ప్రథమ భేదమగు) రూఢి
వక్రతను ప్రతిపాదించి, ఇపుడు క్రమప్రాప్త నిరూపణము గల పర్యాయ
వక్రతను వివరించుచున్నాడు..&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kq5x6351t5ovrddag77xko7u65fy1uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/189</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228836</id>
    <revision>
      <id>585244</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము కా. అభిధేయాన్తర తమ సస్యాతిశయ పోషకః| రమ్యచ్చాయా నర స్పర్శా త్తదల జ్కర్తు మీశ్వర స్వయం విశేషణేనాపి స్వచ్ఛా యోత్కర్ష వేళలః, అసమావ్యార్థ పాత్రత్వ గర్భం యశ్చా...'</comment>
      <origin>585244</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3447" sha1="pi35obtm6svppyxfhno3gdgnnfd90h8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
కా. అభిధేయాన్తర తమ సస్యాతిశయ పోషకః|
రమ్యచ్చాయా నర స్పర్శా త్తదల జ్కర్తు మీశ్వర
స్వయం విశేషణేనాపి స్వచ్ఛా యోత్కర్ష వేళలః,
అసమావ్యార్థ పాత్రత్వ గర్భం యశ్చాభిధీయతే.
కా. అంజారోప సంస్కార మనోహారి నిబన్ధనః॥
పర్యాయ పైన వైచిత్ర్యం పరా పర్యాయ వక్రతా
188
10
11
12
&quot;ఏ శబ్దము బోధింపవలసి యున్న అర్థమునకు దగ్గరగ నుండునో,
దానియొక్క అతిశయమును పోషించునో, రమ్య మగు శోభానరము యొక్క
సంబంధ ముండుటచే దానిని, (అభిధేయార్థమును) అలంకరింప సమర్థ
10
&quot;స్వయముగ (విశేషణరహితముగ గాని, విశేషణ సహితమై యుండి
గాని, తన సౌందర్యాతిశయముచే మనోహరముగ నుండునో, ఆసంభావ్యమగు
అర్థము గర్భమునందుండు విధమున ప్రయోగింపబడునో.&quot;
11
&quot;అలంకారములచే కలిగిన సంస్కారముదే మనోహర మగు కూర్పు
కలదో అట్టి శబ్దము, పర్యాయ శబ్ద. దానిచే నేర్పడిన వైచిత్ర్యము ఉత్కృష్ట
మగు పర్యాయ వక్రత్వము. &quot;
12
వ్యా, పూర్వోక్త పిశేషణ విశిష్ట మగు శబ్దము తాన్య విషయమున
పర్యాయ శబ్ద మని చెప్పబడును. హేతుభూత మగు దానిచే ఏ వైచిత్ర్యం'
విచిత్రత్వము — శోభా విశేషము, (లభించునో, అదియే, పరా= ప్రకృష్ణ నుగు
ఒకానొక ‘పర్యాయ వక్రత&quot; అని చెప్పబడుచున్నది పర్యాయము ప్రధానముగా
గల శబ్దము పర్యాయ మని చెప్పబడును.
మరి
దీనియందున్న పర్యాయ ప్రాధాన్య మేమనగా - ఆది (ఒక శబ్దము)
ఒకప్పుడు వివక్షిత మగు అర్థమునకు వాచకముగ ప్రయుక్త మగురు,
యొకప్పుడు మరి యొక శబ్దము ప్రయుక్త మగును. (అనగా ఒక అర్థవిశేష
మును బోధించుటకై ఒక ప్యూయము ప్రయోగింపబడునదియు, మరియొక
పర్యాయము ప్రయోగింపబడనిడియు నగు శబ్దము పర్యాయశబ్ద మని యం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pi35obtm6svppyxfhno3gdgnnfd90h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/190</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228837</id>
    <revision>
      <id>585245</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18+ వక్రోక్తి జీవితము ప్రాయము. పర్యాయమున (ఒకమారు) ప్రయుక్తముగాన ఇది పర్యాయశబ్దము) శ్రావున వెమక (పై కారికలో) చెప్పిన విధముగ పర్యాయ శబ్దము బహుప్రకారమై యుండవచ్చు నని చెప్పియున్...'</comment>
      <origin>585245</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3733" sha1="lzy4xys9t3lhilggy9eu0471k7c4v8l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18+
వక్రోక్తి జీవితము
ప్రాయము. పర్యాయమున (ఒకమారు) ప్రయుక్తముగాన ఇది పర్యాయశబ్దము)
శ్రావున వెమక (పై కారికలో) చెప్పిన విధముగ పర్యాయ శబ్దము బహుప్రకారమై
యుండవచ్చు నని చెప్పియున్నట్లైనది.
దీనికి ఎన్ని ప్రకారములు ఉండు ననగా- చెప్పుచున్నాడు. &quot;అభిధేయా
నరతమః&quot; - అఖిధేయం = వాచ్యముగు వస్తువు, దానికి ఆస్తరతమః దాల
సన్నిహితమైనది. ఏలయన- వివక్షిత మగు ఒక వస్తువును ఒక శబ్దము ఏ
విధముగ బోధింపగల్గునో ఆ విధముగ పర్యాయశబ్దమే యైనను మరి యేశబ్దము
కూడ బోధింపజాలదు. ఎట్లనగా-
&quot;నామృతం త్వమిష్యనే క స్తపస్వివిశిఖేషు చాదరః.
శన్తి భూభృతి హి సః శరాః పఠే యే పరాక్రమ వసూని వ
వజ్రిణః.
82
&quot;నీ విషయమున అసత్యమగు అభియోగము చేయుటకు (మాకు) అభి
భాష లేదు. తాపసుని బాణముల విషయమున మాకు ఆదర మేమి? (అనగా-
అవి మాకు ఎందులకు?) మా పర్వతముపై దేవేంద్రుని పరాక్రమధనము లగు
ఎన్నియో బాణములు ఉన్న వి కదా.&quot;
ఏ. ఇది కిరాతార్జునీయము 18 వ సర్గలోని 58 వ శ్లోకము. అర్జునుని
పరీక్షించుటకై కిరాతవేషమున వచ్చిన శివుని దూత, అర్జునుడు తాను వరాహ
ముపై ప్రయోగించిన బాణము తీసికొనుచుండగా, అది తన ప్రభువుయొక్క
గాణ మని చెప్పుచు పలికిన సందర్భములోనిది.
వ్యా. మహేంద్రార్ధకము లగు ఎన్నియో పర్యాయశబ్దము లున్నను
ఇచట ప్రయుక్త మగు 'వజ్రణః' అను శబ్దము పర్యాయపక్రతను పోషించు
చున్నది. ఏలయన- ఎల్ల వేళలను వజ్రమును సమీపమున నుంచుకొనెడు దేవేంద్రు
శకు గూడ పరాక్రమధనములు అని చెప్పుటచే సాయకములు లోకోత్తరము అని
తేలియుచున్నది. 'తపస్వి'శబ్దము కూడ ఎంతయు రమణీయముగ నున్నది.
ఏలయన... మహాభటుం బాణముల విషయమున ఒకప్పుడు ఆదరము కలిగిన
కలగవచ్చును. -ఎందులకును పనికిరాని తాపస బాణముల విషయమున ఆదర
జట్లుండును అని యభిప్రాయము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lzy4xys9t3lhilggy9eu0471k7c4v8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/191</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228838</id>
    <revision>
      <id>585246</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 186 కస్త్వం జ్ఞాస్యని మాం స్మర స్మరసి మాం దిష్ట్యా కిమఖ్యాగత- స్వా మున్మాదయితుం, కథం, నను బలాత్, కిస్తే బలం, పళ్య తత్, పశ్యామీత్యభిధాయ పావకమురా యో లోచనేనైవ తం...'</comment>
      <origin>585246</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="qsb7qq2sabdksaaxwudcm0wb5qe1fq4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
186
కస్త్వం జ్ఞాస్యని మాం స్మర స్మరసి మాం దిష్ట్యా కిమఖ్యాగత-
స్వా మున్మాదయితుం, కథం, నను బలాత్, కిస్తే బలం, పళ్య తత్,
పశ్యామీత్యభిధాయ పావకమురా యో లోచనేనైవ తం
శాన్తాక ణ్ణనిషక్త బాహుమదహత్ తస్మై నమా శూలినే.
వ్యా, (ఇది శివమన్మథులనడుము ప్రశ్నోత్తరరూప మగు శ్లోకము )
88
&quot;నీ వెవరవు?&quot; &quot;నేనెవరినో తెలిసికొనగలవు&quot;. &quot;మన్మథా నేనెవరినో
గుర్తు ఉన్నదా?&quot; &quot;అదృష్టపశముచేత&quot; (గుర్తు ఉన్నది). &quot;ఎందుకు వచ్చి
చావు&quot; &quot;నీకు ఉన్మాదమును కలిగించుటకు&quot; &quot;ఎట్లు?&quot; &quot;నా బలముచేత&quot; &quot;నీ
జలము ఏమి?&quot; &quot;ఇదిగో చూడుము&quot;. &quot;చూచెదనులే....? &quot; అని పలికి
అగ్నిని విడచిన నేత్రముణేతనే ఎవడు కొంతదేకంఠమునం దుంచబడిన బాహువు
గల అతనిని దహించెనో అట్టి ఈశ్వరునకు నమస్కారము.&quot;
88
వ్యా, ఇచట పరమేశ్వరవాచకములగు వేలకొలది పర్యాయములు ఉన్నను
'శూలినః' (త్రిశూలధారియొక్క) అను పదమును ప్రయోగించుటలోని అభిప్రాయ
మేమనగా — అట్టి భగవంతునకు నమస్కారము చేయుట తప్ప ఇంక చెప్పుట
కేమున్నది?. ఏలయన- సర్వదా శూలము దగ్గరనే యున్నను, అతడు, అట్టి
గర్వముచే వినయమార్గమును విడచిన మన్మథునిపై కోపగించినను, అతనికి
అభిమత మగు అవలోకనవ్యతికరము (సంబంధము) మాత్రము చేసి, కోపము
నకు సముచిత మగు ఆయుధగ్రహణమును చేయలేదు. (అనగా &quot;ఆ బలమును
చూడుము&quot; అని మన్మథుడు పలుకుటచే అతని అభీష్టము ప్రకారము &quot;ఏదీ
చూరెదను' అని చూచినాడు. అంతకు తప్ప ఆయుధ ప్రయోగము చేయలేదు).
లోచనపాతమాత్రము చేతనే కోపకార్యమును జేయగల్గుటచే భగవంతుని ప్రధా
వాతిశయము పరిపుష్టమగుచున్నది. కావుననే- &quot;అట్టివానికి నమస్కారము&quot;
అని చెప్పుట యు క్తియుక్తముగ నున్నది.
వ్యా. పదపూర్వార్ధ వక్రతా హేతు నగు మరియొక పర్యాయ మేది
యనగా. “తస్యాతిశయపోషకః&quot; తస్య అభిధేయ మగు అర్థముయొక్క,
అతిశయం= ఉత్కర్షమును, ఏది పోషించునో అది, సహజ మగు సౌకుమార్య
మ సుందర మగు పదార్థము కూడ దానిచే (పర్యాయముచే) పోషింపబడిన
అతిశయము కలదై ఎంతయు, సహృదయహృదయాహ్లాదకారి ఱుగును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qsb7qq2sabdksaaxwudcm0wb5qe1fq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/192</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228839</id>
    <revision>
      <id>585247</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 ఎట్లనగా... &quot;సమృద్ధి రఘుభూభుజాం మనసిజ వ్యాపారదీ గురు- గౌరాజీ వదనో పమాపరి చిత స్తారావధూవల్లభః, సద్యోమార్జిత దాక్షిణాత్యతరుణీదన్తావదాతద్యుతి శ్చన్ద్ర। సున్దరి దృశ్యతామయమ...'</comment>
      <origin>585247</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3932" sha1="tdczy1satx8kpdjos6cwint8aze2vpc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;188
ఎట్లనగా...
&quot;సమృద్ధి రఘుభూభుజాం మనసిజ వ్యాపారదీ గురు-
గౌరాజీ వదనో పమాపరి చిత స్తారావధూవల్లభః,
సద్యోమార్జిత దాక్షిణాత్యతరుణీదన్తావదాతద్యుతి
శ్చన్ద్ర। సున్దరి దృశ్యతామయమితశ్చణ్ణిళ చూడామణి:&quot;
వక్రో క్తి జీవితము
84
(బాలరామా. 10-41)
&quot;ఓసుందరీ రఘువంశీయరాజుల బంధువును, మన్మథవ్యాపారదీక్షకు
గురువును, స్త్రీల ముఖముతో పోల్చుటతో పరిచితుడును, తారావధువులకు
ప్రియుడును, అప్పుడే తోమిన దాక్షిణాత్యవనితాదంతము వలె శుభ్ర మగు
శాంతి కలవాడును, ఈశ్వరుని శిరోరత్నమును అగు చంద్రుని ఇటు చూడుము.&quot;
ఇచట వ్రయు క్తము లగు, పర్యాయపదములు సహజ మగు సౌందర్యము
గల చంద్రుని యందు గూడ సహృదయహృదయాహ్లాదక మగు ఒకానొక అతి
శయమును ఆశింపచేయుచు, పదపూర్వార్ధవక్రతను పోషించుచున్నవి.
రావణుని సంహరించి, పుష్పకముపై ప్రయాణము చేయుచున్న రాముడు
విలాసపూర్వకముగ సీతతో విసంభపూర్ణము లగు సంభాపములు సల్పుచు
&quot;చన్ద్ర సున్దరి దృశ్యతాం&quot; అనగా &quot;రామణీయకముచే మనోహారిణి యగు
ఓసీతా | సకలజనులలోచనములకు ఉత్సవకారి యగు చంద్రుని చూడుము&quot; అని
చెప్పుచున్నాడు. ఏలయన- అట్టివారికి (అట్టి ఉత్సాహజనకము లగు పరిస్థితు
లలో నున్నవారికి, లేదా మనోహరసౌందర్యశాలులకు) మాత్రమే అట్టివాడు
(సహజసౌందర్యశాలి యగువాడు) విచారగోచరు డగుట సముచితము, &quot;సంబద్ధీ
రఘుభూభుజామ్&quot; అని చెప్పుటచే &quot;ఈతడు మనకు క్రొత్త చుట్టము కాదు కాన
అవలోకనముచే ఈతనిని సమ్మానించుము&quot; అని ప్రకారాంతరముచేత గూడ
చంద్రవిషయకమగు గౌరవభావము వ్యక్త మగుచున్నది.
మిగిలిన పర్యాయపదములు గూడ ఆ చంద్రునియందు ఒక విధమగు
అతిశయము కూర్చుటక ప్రధానముగ నర్దిష్టములై నట్లు స్పష్టమగుచున్నది.
కావుననే ఒక్కొక్క పర్యాయము వేరువేరుగ ప్రస్తుత చంద్రరూపార్ణమున
ఉత్కర్షవిశేషమును ప్రకటించుచున్నది గాన, ఇన్ని పర్యాయపదము ఉన్నను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tdczy1satx8kpdjos6cwint8aze2vpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/193</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228840</id>
    <revision>
      <id>585248</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 187 వాటికి పౌనరుక్త్యములేదు. తృతీయపాదమున విశేషణవక్రత యున్నది. పర్యాయ పక్రత కాదు. వి. ఇది బాలరామాయణము, దశమాంకములోని 41 వ శ్లోకము. కాని బాలరామాయణమున ఈ శ్లోకమునం...'</comment>
      <origin>585248</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="jpiukg0yqfa89us7hrk2qgcih3btr2h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
187
వాటికి పౌనరుక్త్యములేదు. తృతీయపాదమున విశేషణవక్రత యున్నది.
పర్యాయ పక్రత కాదు.
వి. ఇది బాలరామాయణము, దశమాంకములోని 41 వ శ్లోకము. కాని
బాలరామాయణమున ఈ శ్లోకమునందలి ప్రథమపాదము చతుర్ధ పాదము గ
నున్నది. శ్లోకము &quot;గౌరాంగ&quot; ఇత్యాదిపాదముతో ప్రారంభ మైనది.
వ్యా, ఇది పదపూర్వార్ధపభ్రతకు కారణభూత మగు మరియొక పర్యాయ
ప్రకారము-
&quot;శదలకఙ్కర్తు మీశ్వరః&quot;— తత్ = అభిధేయరూప మగు వస్తువును,
అలంకరించుటకు ఏది సమర్థమో అది. ఎందువలనః 'రమ్యచ్ఛాయా నర
స్పర్శాత్' - రమ్యం=రమణీయ మగు, ఏ, ఛాయా నరం ఇ క్లిష్టత్వము మొద
లగు మరి యొక విచ్ఛిత్తి కలదో, దాని యొక్క స్పర్శవలన; శోఖానరము
యొక్క ప్రతీతివలన అని యర్థము. ఎట్లు? &quot;స్వయంవిశేషణేనాపి &quot;— స్వయం
= స్వయముగనే కాని, లేదా, తనకు విశేషణ మైన పదాంతరముచేత గాని,
అందు స్వయముగ (విశేష్యమే క్లిష్టత్వముచే వాద్యాలత్కారి యగుటకు ఉదా
హరణము) ఎట్లనగా—
&quot;3. (-1-55)
ఇచట &quot;మాతంగ' శబ్దము, ప్రకృత మగు ఏనుగును మాత్రమే బోధిం
చును. మిగిలిన వృత్తిచేత (అనగా అభిధ కంటె భిన్న మగు వ్యంజనా వృత్తి
చేత) చండాలుడు అనెడు అప్రస్తుతార్థము యొక్క ప్రతీతిని కలిగించుచు, రూప
కాలంకారచ్ఛాయ సంపర్కమువలన, 'గౌర్వాహకః' ('వాహికుడే ఎద్దు') ఇత్యా
దులందు వలె సాదృశ్యనిబద్ధన మగు ఉపచారము ఉండవచ్చును గాన ఆప్ర
స్తుతమగు వస్తువునందు (గజమునందు) చండాలత్వమును ఆరోపించుచు,
పర్యాయపక్రతను పోషించుచున్నది. ఏలయన ఇట్టి సందర్భములలో రూప
కాలంకారముద్వారా గాని, ఒకప్పుడు ఉపమాలంకారముద్వారా గాని, ప్రస్తుతము
దకు అప్రస్తుతముతోడ సంబంధము ఏర్పరుపబడును. ఎట్లకగా (స ఏనాయమ్)
&quot;ఇది ఆదియే&quot; అనిగాని లేక (స ఇవాయమ్) 'ఇది దానివలె నున్నది&quot; అని
గాని, ఇదియే శబ్దశక్తి మూలాను రణన రూపవ్యంగ్య మనెడు పదధ్వనికి విష
యము. లేదా ఇట్టి పదము అనేకములు ప్రయుక్త మైనపుడు వాక్యధ్వనికి విషయ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jpiukg0yqfa89us7hrk2qgcih3btr2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/194</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228841</id>
    <revision>
      <id>585249</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వక్రోక్తి జీవితము మగును. ఎట్లనగా 'కుసుమసమయయుగము పసంహర న్నుత్పుల్ల మల్లికా ధవలాట్టహాసో వ్యజృమృత గ్రీష్మాభిధానో మహాకాలు' (హర్షచరిత్రము) &quot;వసన్తకాలమును ఉపసంహరించుచు, వికసిం...'</comment>
      <origin>585249</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4073" sha1="s06klx3du4z1z26ou5cyno9m2lk2wu7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;వక్రోక్తి జీవితము
మగును. ఎట్లనగా 'కుసుమసమయయుగము పసంహర న్నుత్పుల్ల మల్లికా
ధవలాట్టహాసో వ్యజృమృత గ్రీష్మాభిధానో మహాకాలు' (హర్షచరిత్రము)
&quot;వసన్తకాలమును ఉపసంహరించుచు, వికసించిన మల్లికాపుష్పములే
ధవళ మగు అట్టహాసము గల (ప్రళయకాలమున యు గోపసంహారము చేయు చున
వికసించిన మల్లికాపుష్పముల వలె తెల్లనైన అట్టహాసము గల- అవి రెండవ
అర్థము) గ్రీష్మ మనెడు పేరు గల గొప్ప కాలము (మహాకాలుడు-రుద్రుడు-
అని రెండవ అర్థము) విజృంభించెను.&quot;
(ఇది హర్షచరిత్రము ద్వితీయాశ్వాసములోని వాక్యము.)
ఇంతను ఎట్లనగా
'వృత్తేస్మిన్ మహాలయే ధరణిధారణాయాధునా త్వం శేషు'
86
87
(హర్షచరితమ్)
&quot;ఈ మహా ప్రళయము (ప్రభాకర వర్ధనాదుల మరణము) జరిగిన
పిమ్మట రాజ్యభారమును మోయుటకు (భూమిని మోయుటకు) ఇపుడు నీవే
శేషుడవు. (మిగిలినవాడవు: ఆదిశేషుడవు అని రెండర్థములు)&quot;
అప్రస్తుత వస్తు ప్రతీతిని కలిగించుటచే ఒకానొక
87
ఇచట యుగాదిశబ్దములు ప్రస్తుతార్థవాచకములుగ ప్రయుక్తములైనను
అపూర్వ మగు కావ్య
సౌందర్యమును ఆవిష్కరించుచు, ప్రతీయమానము లగు (రూపకాద్య) అలం
తారముల నామధేయముడే చెప్పుటకు యోగ్య మగుచున్నవి.
వి. అనేకార్థములగు శబ్దములను ప్రయోగించినపుడు ఆ శబ్దములకు
గల అర్థము లన్నియు ఒక్క మారుగ అవిధచే బోధ్యములగునా? కావాః అని
ప్రశ్న. దానికి సమాధాన మేమనగా అనేకార్థశబ్ధమును ప్రయోగించి నపుడు
అది బోధించు అర్థము లన్నియు ప్రకృతమునకు సరిపడవు. వీడియో ఒక
అర్థము మాత్రమే సరిపడును. (ఎక్కడనైన ఆ శబ్దముచే
బోధ్యము లగు
అన్ని ఆర్థములు ప్రకరణానుగుణ మైనచో అది శ్లేష యగును. కాని, ప్రకర
జనుగుణ నుగు అర్థము బుద్ధిగోచర మైన పిమ్మట మరియొక అర్థము కూడ
స్ఫురించినచో అట్టి ద్వితీయార్థస్పూర్తి వ్యంజన చేతనే జరుగుచున్నది గానీ
అభిధద్వారా కాదని ధ్వనివాదుల అభిప్రాయము. కావ్య ప్రకాశములోని ఈ
తిగువ కారిక ఈ విషయమునే స్పష్టీకరించుచున్న&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s06klx3du4z1z26ou5cyno9m2lk2wu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/195</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228842</id>
    <revision>
      <id>585250</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 1.89 యుండె “అనేకార్థస్య శబ్దస్య వాచక శ్వే-నియన్తితే సంయోగాద్యైఃఆవాచ్యార్థ ధీకృద్వ్యావృతిరంజనమ్ &quot; అనగా- ఒకశబ్దమునకు అనేక ఆర్థములను భోధించుశక్తి 'వచ్చును. క...'</comment>
      <origin>585250</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="7j8u4eibuz5h94nqwzvhotab4x6ax2y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
1.89
యుండె
“అనేకార్థస్య శబ్దస్య వాచక శ్వే-నియన్తితే
సంయోగాద్యైఃఆవాచ్యార్థ ధీకృద్వ్యావృతిరంజనమ్ &quot;
అనగా- ఒకశబ్దమునకు అనేక ఆర్థములను భోధించుశక్తి
'వచ్చును. కాని సంయోగము మొదలగు నవి దానికి గల ఆ శక్తిని కుదించి
ఒక: అర్థమును మాత్రమే బోధించునట్లు చేయును. అట్టి పరిస్థితులలో కూడ
మరియొక అర్థము స్ఫురించుచుండును. అట్లు ద్వితీయార్థము స్ఫురించుటకు
కారణభూత మైనదే వ్యంజనవృత్తి అవి. యర్థము.
'ఇర్జంజడే' ఇత్యాది శ్లోకముశ ప్రయుక్త మగు మాతంగ శబ్దమునకు
సహజముగ &quot;గజము&quot;, &quot;చండాలుడు&quot; అను అర్థద్వయమును బోధించెడు
శక్తి యున్నది. కానీ, ఈ శ్లోకమున గజవృత్తాంతము ప్రస్తుతమగుటచే
మాతంగ&quot; శబ్దము అభిధ ఏనుగు అను అర్థమును మాత్రమే బోధింప
గోలదు. అనగా' దాని వాచకత్వశక్తి ఏనుగ అను అర్థమును మాత్రమే బోధించు
టకు నియమితమై పోయినది. ఇక చండాల రూపార్థము ప్రతీత మగుచున్న
దీనిన్ అది కేవలము వ్యంజనా వృత్తిచేతనే.
ఈ విధముగ అనేకార్థకశబ్దముల వాచకత్వమును నియమించెడు కారణము
లను భర్తృహరి ఈ క్రిందికారికలలో చూపియున్నాడు.
&quot;సంయోగో విప్రయోగశ్చ సాహచర్యం నిరోధితా
అర్థః ప్రకరణం లిఙ్గం శబస్యాన్యస్య సన్నిధి..
సామర్థ్యమౌచి దేశ కాలో వ్యక్తిః స్వరాదయః
శబ్దార్థస్యానవచ్చేదే విశేషస్మృతి హేతవః&quot;.
ఈ శబ్దమున కిచెట అర్థమేమి అని సందేహము కలిగినపుడు 'సంయో
'గము' మొదలగునవి 'నిర్ణాయకములుగ ఉపయుక్తము అగును.
1) &quot;సశంఖచక్రః హరిః&quot; అనురవుడు శంఖచక్రముల సంయోగము
చేతను, 2) ఆశంఖచక్రో హరిః&quot; అనునపుడు వాటి వియోగముచేతను,
'హరి' అను పదమునకు, 'విష్ణువు' అను అర్థము నిర్ణీత మగుచున్నది.
8) &quot;రామలక్ష్మణ్&quot; అన నపుడు లక్ష్మణసాహచర్యము చే రామశబ్దము
నకు దశరథపుత్రు డగు శ్రీరాము డని యర్థము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7j8u4eibuz5h94nqwzvhotab4x6ax2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/196</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228843</id>
    <revision>
      <id>585251</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 వక్రోక్తి జీవితము 4) “రామార్జునగతి స్తయోః&quot; వీరిద్దరిపద్దతి రామార్జునుల పద్దతి వంటిది) అను నపుడు విరోధమును బట్టి రామశబ్దమునకు పరశురాము డనియు, అర్జున శబ్దమునకు, కార్తవీర్...'</comment>
      <origin>585251</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="fav86ro6x3r69svrqfipuyizrwyh9wn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;190
వక్రోక్తి జీవితము
4) “రామార్జునగతి స్తయోః&quot; వీరిద్దరిపద్దతి రామార్జునుల పద్దతి వంటిది)
అను నపుడు విరోధమును బట్టి రామశబ్దమునకు పరశురాము డనియు, అర్జున
శబ్దమునకు, కార్తవీర్యార్జును డనియు అర్థము.
5) అర్థమనగా ప్రయోజనము- &quot;స్థాణుం భజ భవచ్చిదే&quot; &quot;సంసార
విమోచనను నకై స్థాణువును సేవింపుము&quot;.) అనునపుడు సంసారవిమోచన
మనెడు ప్రయోజనమును కూర్చగల్గువాడు ఈశ్వరుడే గాన, 'స్థాణు' శబ్దమునకు
ఈశ్వరు డని యర్థము; శిల యనికాదు.
6) &quot;సర్వం జానాతి దేవః&quot; (దేవుడే అన్నియు ఎరుగును) అనునపుడు
ప్రకరణమును బట్టి &quot;దేవః&quot; అనుదానికి 'తమరు' అని యర్థము,
7) &quot;కుపితో మకరధ్వణః&quot; (మకరధ్వజుడు ప్రకోపించినాడు) అను
నపుడు ప్రకోపము కలిగియుండుట అను లింగము (చిహ్నము) చే మకరధ్వజ
శబ్దమునకు 'మన్మథుడు' అని యర్థము, సముద్ర మని కాదు.
8) &quot;దేవస్య పురారాతే&quot; అనునపుడు శంథువిశేషణ మగు 'పురారాతి'
శబ్దముయొక్క సన్నిధానముచే 'దేవ' శబ్దమునకు 'శివుడు' అని యర్థము.
9) &quot;మధునా మత్త కోకిల&quot; అనునపుడు కోకిలకు మదమును
కలిగించు సామర్థ్యము వసంతమునకు మాత్రమే ప్రసిద్ధ మగుటచే 'మధు''
శబ్దమునకు 'వసంత' మని యర్థము; మధ్య మనికాదు.
-
10) &quot;పాతు వో దయితాము ఖమ్&quot;- (మిమ్ములను ప్రియాముఖము
రక్షించుగాక). అనునపుడు ఔచిత్యమును బట్టి రక్షించుట యనగా అభిముఖ
ముగా నుండుట యని యర్ధము.
11) &quot;భాత్యత పరమేశ్వరః&quot; అనునపుడు 'ఆత్ర' అను పదము చే
రాజధానీరూప మగు దేశము నిర్దేశింపబడుచున్నది గాన, దానినిబట్టి, 'పరమేశ్వర'
శబ్దమునకు 'మహారాజు' అని యర్థము.
18) &quot;చిత్రభానుర్విఖాతి&quot; ఆయనపుడు 'చిత్రభాను' శబ్దమునకు కాల
మును బట్టి పగలైనచో 'సూర్యుడ'నియు, రాత్రియైనచో 'అగ్ని' యనియు
అరము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fav86ro6x3r69svrqfipuyizrwyh9wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/197</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228844</id>
    <revision>
      <id>585252</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయో 191 18) 'వ్యక్తి' యనగా లింగము. &quot;మిత్రం రాతి&quot; అనునపుడు నపుం సకలింగమునందుండుటచే 'మిత్ర' శబ్దమునకు మిత్రుడనియు, 'మిత్రో భాతి' అనునపుడు పుంలింగమునందుండుటచే సూర్యుడనియు అర్థ...'</comment>
      <origin>585252</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4234" sha1="9z3g99mpk881mbhtnjyezog7jf2ia5i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయో
191
18) 'వ్యక్తి' యనగా లింగము. &quot;మిత్రం రాతి&quot; అనునపుడు నపుం
సకలింగమునందుండుటచే 'మిత్ర' శబ్దమునకు మిత్రుడనియు, 'మిత్రో భాతి'
అనునపుడు పుంలింగమునందుండుటచే సూర్యుడనియు అర్థము.
14) స్వరము అర్థనిర్ణాయకమగుట వేదమునందే అధికముగ కానవచ్చును.
&quot;ఇన్ద్రశత్రుః&quot; ఇత్యాదులలో ఆద్యపదము ఉదాత్తమైనచో బహువ్రీహియై
'ఇంద్ర' శత్రుః యస్య సః' ఇందుడు ఎవనికి మారకడో వాడు అనగా
ఇంద్రుని చేతిలో మరణించువాడు, అను అర్థమువచ్చును. అంత్యపదము
ఉదాత్త మైనచో &quot;ఇంద్రస్య శత్రం&quot; (ఇందుని సంహరించువాడు) అను
అర్థము వచ్చును, ఇట్టి స్వరకృత మగు అర్థభేదము లౌకిక సంస్కృతమున ఇపుడు
లేదు...
ఈ విధముగ సంయోగాదులు అనేకార్థశబ్దముల అర్థభోధకతాశ క్తిని
సంకుచితము చేయునపుడు కల్గెడు ద్వితీయార్థబోధ వ్యంజనావృత్తిమూలక మని
తేలినది.
కాని ఇట్టి స్థలములలోని వాద్యార్థమునకును ప్రతీయమానార్థమునకును
సంబంధమేమి? యన నది ప్రశ్న. దీనికి సమాధాన మేమనగా-
&quot;గౌర్వాహీకః&quot; (ఈ వాహీకుడు ఎద్దు), అననపుడు, ఎద్దునందుండెడు
జాడ్యమాంద్యాదులు వాహీకునియందు (వాహీకుడనగా వాహికదేశమున నేటి
పంజాబు ప్రాంతమున నివసించువాడు ఉండుటచే ఈ సాదృశ్యమును
బట్టి వాహీకునియందు గోత్వము ఉపచరితము. (ఆరోపితము.) అగుచున్నది. అట్లే
వీడియో ఒక సాదృశ్యమును పురస్కరించుకొని ప్రకృతార్థమునందు ప్రకృత
రూపత్వమును ఆరోపించి ఇదియే అది అని చెప్పుటచే రూపకాలంకారచ్చాయ
గాని, లేదా ఇది దీనితో సమానముగ నున్నది అని చెప్పుటడే ఉపమాలంకార
చ్చాయ గాని, సంపాదింపవచ్చును. అనగా ఔచిత్యమును బట్టి &quot;గజః ఏన
చండాలః&quot; అను రూపకధ్వనిని గాని, &quot;గజచండాలకవ&quot; అను ఉపమాధ్వనిని
అంగీకరింపవచ్చును. కావున ఇట్టి స్థలములలో మమ్మటాదులు పదగతశబ్ద
శక్తిమూలాన రణనధ్వని యని అంగీకరించినారు. ఒక్క పదముగాక, వాక్యము
నందలి రెండుమూడు పదములు ('కుసుమసమయ' ఇత్యాద్యుదాహరణములందు
చూపిన విధమున) అన్యార్ధ వ్యంజకము లైనచో అది వాక్యగత శబ్దశక్తిమూరాను
రణనధ్వని.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9z3g99mpk881mbhtnjyezog7jf2ia5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/198</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228845</id>
    <revision>
      <id>585253</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '192 వక్రోక్తి జీవితము విశేషణము ద్వారా వాద్యము నలంకరించుటకు ఉదాహరణము) ఎట్లనగా... సుస్నిగ్ధ ముగ్ధ ధవలో రుదృశం విదగ్ధ మాలోక్య యన్మధుర మద్య విలాస దిగ్ధమ్ | భస్మీచకార మదవం నను కాష...'</comment>
      <origin>585253</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3636" sha1="9eon57utdy7snx6d5h4cyxmgd25445n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;192
వక్రోక్తి జీవితము
విశేషణము ద్వారా వాద్యము నలంకరించుటకు ఉదాహరణము)
ఎట్లనగా...
సుస్నిగ్ధ ముగ్ధ ధవలో రుదృశం విదగ్ధ
మాలోక్య యన్మధుర మద్య విలాస దిగ్ధమ్ |
భస్మీచకార మదవం నను కాష్ఠ
మేవ
తన్నూనమీళ ఇతి వేత్తి పురంధ్రిలోక 81
88
&quot;స్నేహ పూర్ణములును సుందరములును అగు తెల్లనైన విశాలనేత్రములు
కలిగిన వాడును, చతురుడును, సుందరుడును, విలాప శోభితుడును ఆగు
నిన్ను ఇపుడు చూచి, స్త్రీలోకము ఈశ్వరుడు భస్మముగ చేసినది కాష్ఠరూపు
ముద నునే (నీరసుడగు మన్మథునే యనియు, మదన వృక్షమునే యనియు
అర్థద్వయము) యని తెలిసికొను చున్నది. &quot;
వి. మదన శబ్దమునకు మన్మథు డనియు, ఒక వృక్ష విశేష మనియు
అర్థము. అతిలోక సుందరు డగు ఈతడు ఇచట నుండగా ఈశ్వరుడు
మదనుని భస్మము చేసినా డనుట ఎట్లు? ఈశ్వరుడు భస్మము చేసినది, నీరన
మదనుడై (మదన వృక్షమై) యుండవలె నని స్త్రీలు భావించుచున్నా రని
యభిప్రాయము. దీనిని బట్టి మన్మథు డనువాడు ఈతనితో పోల్చినచో కాష్ట
సదృశుడు, లేదా, కాష్టమే అని ప్రతీయ మాన మగుచున్నది.
వ్యా. ఇచట 'కాష్ఠం' ఆనెడు విశేషణపదము వర్ణ్యమాన పదార్థము
(రాజు) దృష్ట్యా చూచినచో మన్మథుడు నీరసుడు అను విషయమును ప్రతిపా
దించుచు, రమ్యచ్ఛాయా నర స్పర్శియై అనగా శ్లేష్భయ మనోహర మగు
విన్యాసము కలదై మదన నామధేయక వృక్షరూప మగు మరి యొక అప్రస్తుత
వస్తువుయొక్క ప్రతీతిని కలిగించుచు (మన్మథుడే మదనవృక్ష మనెడు)
రూపకాలంకార యొక్క స్పర్శచే ఒకానొక పర్యాయపక్రతను వికసింప
చేయుచున్నది.
==
వ్యా. పదపూర్వార్ధ వకతకు కారణభూత మగు మరి యొక పర్యాయ
ప్రకార మెట్టి దనగా.&quot;స్వర్భాయోత్కర్ష వేళల।&quot;-స్వనః తన యొక్క
(పర్యాయ పదముయొక్క), ఛాయా ఏ కాంతి, సుకుమారత, కలదో, తదుత్క&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9eon57utdy7snx6d5h4cyxmgd25445n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/199</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228846</id>
    <revision>
      <id>585254</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 198 రే దాని ఆతిశయముచే, ఏది, వేళల హృదయ హారిగా నుండునో, దీని తాత్పర్యమిది— (ఒక పర్యాయ పదము ప్రయుక్తమైనదన్నదో) వర్ణింపబడ చున్న వస్తువునందలి ఒకానొక ప్రకారము ను వ...'</comment>
      <origin>585254</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3917" sha1="ra5qzztb4ifrfzztjhta2a4s4tjy05l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
198
రే దాని ఆతిశయముచే, ఏది, వేళల హృదయ హారిగా నుండునో,
దీని తాత్పర్యమిది— (ఒక పర్యాయ పదము ప్రయుక్తమైనదన్నదో) వర్ణింపబడ
చున్న వస్తువునందలి ఒకానొక ప్రకారము ను వికసింపచేయుటయే దానికి
ప్రయోజనము- ఐనను (కొన్ని యడల) దానికి గల స్వాభావిక మగు సౌందర్య
సంపదయే సహృదయ హృదయాహ్లాదకరముగ నుండును ఎట్లనగా—
&quot;ఇష్ట ముత్కయతి కాండవలీలా
పండితాబ్ధి లహరీ గురుపారై 8.
ఉతం విషమకాండ కుటుంబ-
స్యాంశుభిః స్మరవతీ విరహో మామ్&quot;
89
&quot;కామినీ (స్మరవతీ) విరహము నన్నీ విధముగ బెంగగొనునట్లు చేయు
చున్నది. (దీనికి తోడు) తాండవలీలయందు పాండిత్యమా గల సముద్ర
తరంగముల పూజ్య గురువులైన (సముద్రము పొంగుటకు వెన్నెల కారణము
గాన సముద్ర తరంగములకు చంద్ర కిరణములు తాండవ పాండిత్యమున
గురుత్వము చేయుచున్న పని వర్ణించుచున్నాడు) పంచబాణుని కుటుంబములోని
వాడైన చంద్రుని కిరణములు బయల్వెడలు చున్నవి.&quot;
ఇచట కవి చంద్రశబ్ద పర్యాయ మగు &quot;విషనుకొండ కుటుంబ&quot; శబ్దమును
ప్రయోగించినాడు. చంద్రోదయమును ద్వేషించుచున్న ఒకానొక విరహపీడిత
హృదయుడు పలికిన పల్కులివి. ఈ పర్యాయ పదము అప్రసిద్ధమేయైనను,
సమన్వయము క్లిష్టము కాకుండుటచే అతి ప్రసిద్ధముగ చేయబడినది. ఈ కారణము
చేతను, ఇదం ప్రథమముగ ప్రయుక్త మగుట చేతను హృదయమునకు
చమత్కార జనకముగ నున్నది. ఇట్టి స్వచ్చాయోత్కర్ష వేళల మగు పర్యాయ
పదము సహజ సౌకుమార్య సుందర మగుట చేతను, నవీన కల్పనా విలక్షణ
మగుట చేతను కవులు, పర్యాయాంతరములను విడచి, దీవినే కూర్చుచుందురు.
ఉదాహరణమునకు - &quot;కృష్ణ కుటిల కే&quot; (నల్లని ఉంగరాల జుట్టు కండి) అచుటకు
బదులు &quot;యమునా కల్లోల వక్రాలకా&quot; (యమునా నదీ తరంగముల వలె వక్రమైన
అంకములు కలది) అని చెప్పుదురు. ఇంకను ఎట్లనగా 'గౌరాణి వదనోపమా
పరిచితః&quot; (చూ-11-84) అనునపుడు స్త్రీ వాచకములగు ఎన్నియో పదము
13&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ra5qzztb4ifrfzztjhta2a4s4tjy05l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/200</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228847</id>
    <revision>
      <id>585255</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 వక్రోక్తి జీవితము లున్నను 'గౌరాంగీ' (తెల్లని దేహకాంతి కలది) అని చెప్పుట ఎంతయు అగ్రామ్య రమణీయముగ నున్నది. పద పూర్వార్ధ వక్రతా సంపాదక మగు మరి యొక పర్యాయ ప్రకారము ఇది - &quot;అసమాృ...'</comment>
      <origin>585255</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3577" sha1="4ue30zkb973fonoweviub8btz3mk7wc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;194
వక్రోక్తి జీవితము
లున్నను 'గౌరాంగీ' (తెల్లని దేహకాంతి కలది) అని చెప్పుట ఎంతయు అగ్రామ్య
రమణీయముగ నున్నది.
పద పూర్వార్ధ వక్రతా సంపాదక మగు మరి యొక పర్యాయ ప్రకారము
ఇది - &quot;అసమాృ వ్యర్థ పాత్రత్వ గర్భం యశ్చాలిధీయతే&quot;- వర్ణింపబడుచున్న
దానియందు, అసంభావ్యః - ఊహింపరాని ఏ ఒకానొక, అర్థః = స్వభావము
కలదో, ఆ స్వభావము విషయమున, పాత్రత్వం పాత్రత్వము, గర్భ
అభిప్రాయము, ఏ అభిమానము నందుండునో, ఆ విధముగ నుండునట్లు ఏది
చెప్పబడుచున్నదో (ఆది) (అనగా వర్జ్యమాన మగు వస్తువునందు ఉన్నట్లు
ఊహింపరాని అంశము బుద్ధి గోచర మగునట్లు ప్రయుక్త మగు పర్యాయ
పదము కూడ పదపూర్వార్ధ వక్రతా ప్రయోజక మని యర్థము.)
ఎ.
“అలం మహీపాల తప శ్రమేణ
ప్రయుక్తమప్యస్త్రమితో వృథా స్యాత్.
న పాదపోన్మూలన శ క్తి రంహః
శిలోచ్చయే మూర్ఛతి మారుతస్య &quot;
40
&quot;ఓ సహీపాలా। శ్రమ పడతుము. నాపై అస్త్రమును ప్రయోగించినను
అది వ్యర్థమే డుగును. దెట్లను పెకలించెడు శక్తి గల వాయువేగము పర్వతము
విషయమున ప్రసరించదు కదా &quot;
- వి. రఘువంశ ద్వితీయ సర్గమున దిలీప సింహసంవాద ఘట్టమున
నందినీ ధేనువు నాక్రమించిన తనపై అస్త్రమును ప్రయోగింప ప్రయత్నించు
చున్న దిలీపుని చూచి, సింహము పల్కిన మాటలివి.
వ్యా, సకల భూమండలమును రక్షింపకల్గిన పౌరుషము కల వాడై నను)
ఆ రాజునకు, అట్లు ప్రయత్న పూర్వకముగ రక్షింపదగిన, గురుధేచురూప
మగు ఒక్క జీపు నైనను రక్షింపజాల కుండుట యనునది, స్వప్నమునందైనను
అసంభావ్యము. ఇచట అట్టి అసామర్థ్యమునకు ఈతడు పాత్రుడు అను
విషయమును సూచించు మహిపాల అను సంబోధనము కూర్చబడినది. (కావున
ఇది పర్యాయ వక్రతారూప మగు పదపూర్వార్థ వక్రతకు ఉదాహరణము).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ue30zkb973fonoweviub8btz3mk7wc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/201</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228848</id>
    <revision>
      <id>585256</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా.... భూతానుకమ్పా తవ చేదియం గా రేకా భవేత్ స్వస్తిమతీ త్వద స్తే. జీవన్సునః శశ్వదుప ప్ల వేభ్యః ప్రజాః ప్రజానాథ పిశేష పాసి 196 41 (రఘువంశము 2-48) &quot;నీకు...'</comment>
      <origin>585256</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="bgjyoahxei93n1wdizvbswsjqsqe9ig" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా....
భూతానుకమ్పా తవ చేదియం గా
రేకా భవేత్ స్వస్తిమతీ త్వద స్తే.
జీవన్సునః శశ్వదుప ప్ల వేభ్యః
ప్రజాః ప్రజానాథ పిశేష పాసి
196
41
(రఘువంశము 2-48)
&quot;నీకు భూతదయ యున్నచో (అనగా భూతదయచే నీవు ఈ ధేనువు
కొరకై ఆత్మత్యాగము చేయదలచినచో చెప్పుచున్నాను; వినుము) నీవు
మరణించిన పిమ్మట ఈ ఒక్క ధేనువు మాత్రమే క్షేమముగ నుండును.
ఓ ప్రజానీవు జీవించి యున్నచో ప్రజలను తండ్రివలె ఎల్లవేళల ఉపద్రవ
ములనుండి రక్షింతువు.&quot;
41
వి. పూర్వోక్త సందర్భమున-నందినిని విడచి నన్ను భుజింపుము అని
పల్కిన దిలీపునితో సింహమన్న మాటలివి.
వ్యా, ఇచట-ప్రాణిదయదే నీ ప్రాణములను పరిత్యజించుచున్నచో
ఆదియు యుక్తము కాదు. ఏలయన-(1) నీవు మరణించిన పిమ్మట,
(2) ఈ ఒక్క గోవు మాత్రమే, (8) క్షేమముగ నుండును అను ఈ త్రయ
నను అనాదరమునకు ఆస్పదమే. నీవు జీవించియున్నచో, ఓ ప్రజానాతా-
తండ్రివలె, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడును, ఉపప్లవేభ్యః ఆకర్థముల నుండి,
ప్రజాః సకల భూమండలము నందును ఉన్న ప్రజలను, పాసి రక్షింతువు-
అని (పూర్వోక్త త్రితయము విషయమున్న అనాదరాతిశయము స్పష్ట మగు
చున్నది.
=
ఈ విధముగ ఈ వాక్యార్ధము సుస్పష్ట సమన్వయముగనే కన్పట్టు
చున్నను, ఇచట మరియొక తాత్పర్యము కూడ గమ్యమగుచున్నది. ఏ ఒక్క
డైనను ప్రధానాథు డైనచో అత డెల్ల వేళల ఆ ప్రజా రక్షణము చేయకుండుట
ఆసంభావ్యము. (కాని ఇచట) ఇది ('ప్రజానాథ' అను సంబోధనము, లేదా
ఉత్తరార్ధము) పరిరక్షణాకరణ పాత్రత్వ సూచకముగ (రక్షింపజాలడు అని
సూచించునదిగా చెప్పబడినది. ఏలయన-కంటి ఎదుట ఒకానొక ప్రాణి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bgjyoahxei93n1wdizvbswsjqsqe9ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/202</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228849</id>
    <revision>
      <id>585257</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '196 వక్రోక్తి జీవితము (సింహము)దే గురు హోమధేనువు భక్షింపబడుచుండగా దాని ప్రాణములను రక్షించుటలో శ్రద్ధ వహింపక జీవి-ఛినచో నీవు ఈ న్యాయము (అనగా గురధేనువును ఎట్లు రక్షింపజాలక పో...'</comment>
      <origin>585257</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="23wqmz0r9hosxykt2ogq4y7ev4i904p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;196
వక్రోక్తి జీవితము
(సింహము)దే గురు హోమధేనువు భక్షింపబడుచుండగా దాని ప్రాణములను
రక్షించుటలో శ్రద్ధ వహింపక జీవి-ఛినచో నీవు ఈ న్యాయము (అనగా
గురధేనువును ఎట్లు రక్షింపజాలక పోతివో, దీనిని బట్టి చూచినచో ఎన్నడును
కొంచె మైనను ప్రజా పరిక్షక్షణమును చేయగలవనుట అసంభావ్య మనునది
యుక్తి సిద్ధము. కావుననే (పెద్దలు) చెప్పుదురు —
บ
(93.) &quot; ప్రమాణవక్త్యా ఛాయాతః
ప్రవాహః కేన వార్యతే&quot;
ప్రమాణసిద్ధమై వచ్చుచున్న ప్రవాహమును ఎవరు ఆపగలరు? 42
ళ్లి.. అనగా- గోవుకొరకై ప్రాణములు విడువరాదని సింహము సయుక్తిక
ముగ చెప్పుచున్నట్లు పైకి కనబడుచున్నను, ఇందలి అంతరార్థమును పరిశీలించగా
&quot;ఈ గోవునే రక్షింపజాలనివాడవు, ప్రజల నేమి రక్షించెదవు?&quot; అని సింహము
అధిక్షేపించుచున్న దాని భావము,
వ్యా, ఇచట అభిధానముచే (ఆయా పర్యాయపదములచే) ప్రతీతిగోచర
మగునట్లు చేయబడిన బోధింపబడిన పదార్థముల పరస్పర ప్రతియోగిత్వమును
ఉదాహరణ ప్రత్యుదాహరణన్యాయముడే తెలిసికొనవలెను. '
వి. ఇంతవరకును చూపిన పర్యాయవక్రతోదాహరణములలో ఆయా
పర్యాయపదములను ప్రయోగించుటచే ఆయా ఆర్థవిశేషములు ప్రతీతమగుచున్న
వన నిరూపింపబడినది. ఈ విషయము ఇంకను స్పష్టము కావలె నన్నచో ఈ
ఉదాపూరణ శ్లోకములలో నుపయుక్తము ఐగు పదముల స్థానమున తత్సమానార్థ
కమ్ము లగు పక్షాంతరములను ప్రయోగించి చూచుకొనవలెను. ఆ విధముగ మురి
యొక పర్యాయపదమును ప్రయోగించినపుడు అట్టి రమణీయార్థప్రతీతి కలుగదు.
గాన ఉదాహరణములలో ప్రయుక్తము లగు పదములలోని వక్రత ఎట్టిదో మనకు
స్పష్టమగును. ఉదాహరణమునకు పై రెండు శ్లోకములలోని 'మహీపాల'
&quot;ప్రజానాథ&quot; ఆరు పదములకు బరులుగ &quot;కులశ్రేష్ఠ&quot; &quot;మహావీర&quot; ఇత్యాది
పదములను ప్రయోగింఛినచో అంత చమత్కారములేదు.
వ్యాకరణాది శాస్త్రములలో, ఒక సూత్రమును చెప్పి, ఆ సూత్రములోని
ఒక్క పదమును చూపి, ఈ పనముకు ఎందుకు ప్రయోగించినాడు అని ఆశంకించు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>23wqmz0r9hosxykt2ogq4y7ev4i904p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/203</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228850</id>
    <revision>
      <id>585258</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము ×197 కొని ఆ పదము లేకున్నచో ఈ లక్ష్యమున ఈ కార్యము వచ్చి యుండెడిది. అట్లు రాకుండుటకై ఈ పదమును ప్రయోగించినాడు; అని సమర్థింతురు విధముగ చూపబడిన పదమునకు ప్రత్యుదా...'</comment>
      <origin>585258</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4098" sha1="qd5ncqke2uxjklps2zp56wxquuoanyh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
×197
కొని ఆ పదము లేకున్నచో ఈ లక్ష్యమున ఈ కార్యము వచ్చి యుండెడిది.
అట్లు రాకుండుటకై ఈ పదమును ప్రయోగించినాడు; అని సమర్థింతురు
విధముగ చూపబడిన పదమునకు ప్రత్యుదాహరణమని పేరు. ఉదాహరణమునకు
'వృద్ధిరేచి' అను సూత్రమునకు 'అకారమునకు 'ఏచ్' పర మగునపుడు వృద్ధి
వచ్చును' అని యర్థము. 'రామ + ఏకత్వమ్ = రామైకత్వం' ఇత్యాదు లుదా
హరణములు. ఇచట ఏది అన నేల అని ఆశంకించుకొని &quot;పుత్రకామ + ఇష్ట &quot;
ఇత్యాదులందు కూడ వృద్ధి రాకుండుటకై 'ఏది' అని చెప్పినాడు అని సమా
ధానము చెప్పుదురు. ఈ విధముగ చూపిన &quot;పుత్రకామేష్టి&quot; ఇత్యాదికము
ప్రత్యుదాహరణము, పర్యాయవక్రతోదాహరణస్థలములలో గూడ ఈ విధముగ
ఒక పదమునకు బదులు మరి యొక పదమును ప్రయోగించి చూచినచో మొదటి
పదమునందలి వైచిత్ర్యము స్పష్టము అగునని యభిప్రాయము.
=
బ్యా, మరి యొక విధ మగు ఈ పర్యాయ పకారము పదవూర్వార్థవక
తను కల్పించును.— &quot;అఁజ్కరోపసంస్కారమనోహారినిబద్ధనః&quot; - ఇచట
'అలంకారోపసంస్కార' శబ్దమున తృతీయాసమాసమును, షష్ఠి సమాసమును,
కూడ చేయవలెను. అట్లు చేసినచో అర్థవ్వయము చెప్పినట్లకుమా. తృతీయా
సమాసపక్షమున అలఙ్కా రేణు = రూపకాద్యలఙ్కారములచే, ఉపసంస్కారం
శోణా నర సమ్పాదన మేది కలదో, దానిదే, మనోహారి హృదయరంజక
మగు, సిబన్దనమ్ = కూర్పు దేనికో అది (యని అర్థము) 'అలంకారాస్య
ఉత్ప్రేక్షాద్యలంకారమునకు, ఉపసంస్కార - కోఠాన్తరసంపాదనము- అని
కూడ విగ్రహములే (షష్ఠినమాసపక్షమున అర్థము చెప్పవలెను).
=
=
అందు తృతీయాసమాసపక్షమున ఉదాహరణ మెట్లనగా.
&quot;యో లీలాశాలవృన్తో రహసి నిరుపధిర్యశ్చ శేలీప్రదీ
కోపక్రీడాసు యో ఒస్త్రం దశసకృతరుణో యోధరస్యైక సేకట
ఆకల్పే దర్పణం యః శ్రమళయనవిధౌ యశ్చ గండోపధానం
స
దేవ్యాం స వ్యాపదం వో హారతు హరజటాక న్దలీపుష్పమిన్దు* 48
&quot;ఎవడు పార్వతీదేవికి, రహస్యమునందు విలాసార్థ మగు వింజామరయో
ఎవడు కృత్రిమము కాని సురతప్రదీపమో, ఎవడు ప్రణయకలహము అందు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qd5ncqke2uxjklps2zp56wxquuoanyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/204</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228851</id>
    <revision>
      <id>585259</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 వక్రో క్తి జీవితము ఆయుధమో, ఎవడు దంతములచే పీడ కలిగిన అధరమునకు ప్రధాన మగు జలనేకమో, ఎవడు ఆలంకరించుకొను సమయమున అర్థమో, ఆలసి శయనించు నప్పుడు చెక్కిలికి ఉపధానమో, ఈశ్వరుని ఇటాం...'</comment>
      <origin>585259</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4110" sha1="fupdo5i4u8j3rqhkfm696x04connh9g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;198
వక్రో క్తి జీవితము
ఆయుధమో, ఎవడు దంతములచే పీడ కలిగిన అధరమునకు ప్రధాన మగు
జలనేకమో, ఎవడు ఆలంకరించుకొను సమయమున అర్థమో, ఆలసి శయనించు
నప్పుడు చెక్కిలికి ఉపధానమో, ఈశ్వరుని ఇటాంకురమునందలి పుష్ప మగు
అట్టి చంద్రుడు మీ ఆపదలను తొలగించుగాక&quot;.
ఇచట కాలవృంతాదులవలన కలుగు కార్యముతో సామ్యమును పురస్క
రించుకొని చేసిన, (చంద్రునకు తాల వృంతాదులతో
అభేదోపదారము మూల
ముగా గం, రూపకాలంకార విన్యాసము, పర్యాయపదము లన్నిటికిని శోభాతిశయ
మును కల్పించు విధముగ చేయబడినది. (కావున ఇది &quot;అలంకారముచేత శోణాం
తరసంపాదనము&quot; అను దానికి ఉదాహరణము).
షష్ఠి సమాసపక్షమున ఉదాహరణ మెట్లనగా-
దేవి త్వన్ముఖపఙ్క జేన శశినః శోభాతిరస్కారిణా,
పశ్యార్థాని వినిర్జితాని సహసా గచ్ఛన్తి విచ్ఛాయతామ్
44
&quot;ఓ దేవీ చూడుము చంద్రుని శోభను తిరస్కరించిన నీ ముఖపద్మ
మురే పద్మముల అయింపబడినవై, వెంటనే శాంతిరాహిత్యమును పొందు
చున్నవి&quot;.
44
వ్యా ఇచట నాగరకు డగుటచే, ప్రియురాలిని సంతోష పెట్టుటకు ఉప
క్రమించిన నాయకుడు, సాయంసమయమున స్వాభావిక మగుటచే సమిచిత
మగు సరోరుహముల విద్భాయత్వప్రా ప్తిని- &quot;నీముఖముచే జయింపబడినవి వలె
ఉన్నవి&quot; అనెడు ప్రతీయమానోత్ప్రేక్షాలంకారమునకు అనువగు రీతిని, అందు
లకు తగిన ఉపపత్తిని (నిదర్శనమును) చూపుటతో ప్రారంభించుటచే రమణీయ
మగునట్లు ప్రతిపాదించినాడు. (అనగా 'శశినః శోభాతిరస్కారిణా' అని ఉప
క్రమమున చెప్పినాడు కావుననే &quot;ఈ పద్యములు నీముఖపద్మముచే అయింప
ఐడిననా అన్నట్లున్నవి&quot; అను ఉత్ప్రేక్షాలంకారమును కూర్చుటకు వీలైనది)
ఇదియే యుక్తియుక్తము కూడ; ఏలయన- శశాంకశోభ సకలపంకజములకును
తిరస్కారకముగ నుండును. చంద్రుని శోభను కూడా తిరస్కరించిన నీ ముఖ
పంకజముచే న్యాయముదే జయింపబడినవై విచ్ఛాయత్వమును పొందుచున్నవా
అన్నట్లు ఉన్నవి అనేడు ఉత్ప్రేక్షారూప మగు అలంకారము యొక్క శోభాతి
శయము వికసింపచేయబడుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fupdo5i4u8j3rqhkfm696x04connh9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/205</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228852</id>
    <revision>
      <id>585260</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 199 వి. చంద్రుడు పద్మములను తిరస్కరించినాడు. నీ ముఖపద్మము ఆ చంద్రుని కూడ తిరస్కరించినది. కావున ఒకనిని తిరస్కరించిన వానిని తిర స్కరింపగలిగినవాడు మొదటివానిన...'</comment>
      <origin>585260</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="7fzg0ktf7wuevt39bl59c4mm37zhd50" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
199
వి. చంద్రుడు పద్మములను తిరస్కరించినాడు. నీ ముఖపద్మము ఆ
చంద్రుని కూడ తిరస్కరించినది. కావున ఒకనిని తిరస్కరించిన వానిని తిర
స్కరింపగలిగినవాడు మొదటివానిని తిరస్కరించుటయే కాదు - జయించుట
కూడ న్యాయ (యు క్తి) సంగతమే గాన నీ ముఖపద్మము పద్మములను (తిర
స్కరించుటయేకాదు) జయించినది కూడ, అని భావము కావున ఉత్ప్రేక్షాలంకా
రోపసంస్కారక మగు &quot;శశినః శోభాతిరస్కారిదా&quot; అనునది &quot;అలంకారోప
సంస్కారమనోహారినిబన్ధనత్వము &quot;నకు ఉదాహరణము.
వి. ప్రథమోన్మేషమున కుంతకుడు ప్రధానముగ 1) వర్ణ విన్యాసవక్రత,
2) పదవూర్వార్ధ వక్రత, 8) ప్రత్యయవక్రత 4) వాక్యపకత, 5) ప్రకరణ
వక్రత 8) ప్రబంధవక్రత అను వక్రతాభేదములను పేర్కొనెను. వాటిలో
మొదటి దగు వర్ణ విన్యాసవక్రతను సవిస్తరముగ తెలిపి రెండవ దగు పద
పూర్వార్ధపకతకు చెందిన 1) రూఢివైచిత్యసక్రత 2) పర్యాయవక్రత 3) ఉప
చారవక్రత 4) విశేషణవక్రత 5) సంసృతివక్రత 6) వృత్తివైచిత్ర్యపక్రత
7) లింగవై చిత్ర వక్రత 8) క్రియావైచితవక్రత అను ఎనిమిది అవాంతర
భేదములలో, రూఢిపై చిత్ర వక్రతకు చెందిన నాల్గు భేదములను, పర్యాయ వక్ర
తకు చెందిన ఆరు భేదములను సవిస్తరముగ నిరూపించి పదపూర్వార్ధ వక్రతా
తృతీయభేద మగు ఉపచారవక్రతను నిరూపించుచున్నాడు.—
వ్యా. ఈ విధముగ పర్యాయవక్రతను విచారించి క్రమము ననుసరించి
విచారింపవలసి యున్న ఉపచారవక్రతను గూర్చి విచారించుకున్నాడు.
కా. &quot;యత్ర దూరాన రేఒన్యప్మాత్సా మాన్యముపచర్యతే
లేశేనాసి భవత్కాంచిద్వత్తు ముద్రి క్తవృత్తిశామ్
కా. &quot;యన్మూలా వరసోల్లేఖా రూపకాదిరలంకృతిః
ఉపచార ప్రధానా సౌ వక్రతా కాచిదుచ్యతే”
18
14
ఒకానొక అపూర్వ మగు ఆతిశయమును బోధించుటకై, ఎచట ప్రకృత
ముగు పదార్థమునుండి దానికంటె సుదూరవ్యవహిత మగు మరి యొక్క పదార్థము
నందు, అత్యల్ప మైనదైనను సామాన్యము ఆరోపింపబడునో ఆదియును;&quot; 18
&quot;దేనిచే రూపకాద్యల జ్కారము సరసస్వరూపము కలదిగ ఉండునో
ఆదియును, ఈ విధమగు ఒకానొక వక్రత ఉపచార ప్రధాన మగు వక్రతగా చెప్ప
బడుచున్నది.&quot;
14&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7fzg0ktf7wuevt39bl59c4mm37zhd50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/206</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228853</id>
    <revision>
      <id>585261</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2*1200 వక్రోక్తి జీవితము ఈ కాచిల్ mm అపూర్వ మగ, వక్రతా ఉచ్మతేజ వక్రత్వము చెప్పబడు దున్నది. ఎట్టిది' 'ఉపచార ప్రధానా' ఉపచరణమే (సాదృశ్యాది వశముచే సమీపముగ వ్యవహరించుట ఉపచారము: ఆదియే)...'</comment>
      <origin>585261</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3994" sha1="pyel6zld9lua9woa5e7bp2g7l6820hv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;2*1200
వక్రోక్తి జీవితము
ఈ కాచిల్ mm అపూర్వ మగ, వక్రతా ఉచ్మతేజ వక్రత్వము చెప్పబడు
దున్నది. ఎట్టిది' 'ఉపచార ప్రధానా' ఉపచరణమే (సాదృశ్యాది వశముచే
సమీపముగ వ్యవహరించుట ఉపచారము: ఆదియే) ప్రధానము. దేనికో అట్టిది.
ఏమి స్వరూపము గలది. యత్ర దేనియందు, అన్యస్మాత్-ప్రస్తుత మగు
ఒకానొక పదార్థము నుండి, వర్ణ్యమాన మగు వస్తువునందు, &quot;సామాన్య ముప
చర్యతే&quot; — విపక్షిత మగు ఒక సాధారణ ధర్మము ఆరోపింప బడునో,
వర్ణ్యమాన మగు ఏ వస్తువునందు దూరాన్తరే దూరం - అధిక మగు,
ఆ నరం వ్యవధానము, దేనికో అట్టిది; దానియందు.
===
-
ఆవ. వర్ణ్యమాన మగు వస్తువునకు వ్యవధానము అని చెప్పుటలో
ఆ వ్యవధానము దేశమును బట్టి కాని, కాలమును బట్టి కాని కలుగునని చెప్పవలసి
యుండును. ఈ రెండు విధము లగు వ్యవధానమును వర్ణ్యమాన వస్తు విషయ
మున కుదురదు, అని ఆశంకించి, సమాధానము చెప్పుచున్నాడు...
వ్యా. (ఆశోక) వర్జ్యమాన మగు వస్తువు అమూర్తము గాన, దానికి
దేశమును బట్టి (రెండు వృక్షములకు వలె) ఏర్పడిన వ్యవధానము సంభావ్యము
కాదు. కాలకృత మగు వ్యవధానము కూడ సంభావ్యము కాదు. ఏలయన,
కాలవ్యవధానము క్రియా విషయతము.
వి. అనగా మందుగా పుట్టుట; తరువాత పుట్టుట, ముందుగా నశించుట,
కరువాత నశించుట మొదలగు క్రియలను బట్టి రెండు వస్తువుల నడుమ కాలకృత
మగు వ్యవధాన మేర్పడును. అది కూడ వర్ణ్యమాన వస్తువు విషయమున
కుదురదు. దానియందు పుట్టుట వశించుట, మొదలగు క్రియలు సంభావ్యములు
కావు కదా
వ్యా- వర్ణ్యమాన మగు వస్తువు క్రియాస్వరూపము; కారక స్వరూపము
అని ఉభయాత్మకముగ నుండ వచ్చును. ఐనను ఇందు; (వర్ణ్యమాన వస్తువు
నందు) దేశ కాలకృత మగు వ్యవధాన ముండుటకు అవకాశము లేదు. ఏలయన
అనుమానము వలె శబ్దము కూడ ప్రతిపాద్యార్థము నందలి సామాన్యమును
బోధింపగలుగును గాని, విశేషమును బోధింపజాలదు. అట్టి పరిస్థితులలో
దూరాంతరత్వ మనునది ఎట్లు ఉపపన్న మగును&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pyel6zld9lua9woa5e7bp2g7l6820hv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/207</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228854</id>
    <revision>
      <id>585262</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 201 ఇ. ఇదట పూర్వపక్షి ఒక సమాధానమును ఊహించుకొని దానిని శిరాకరించియున్నాడు-శావ్యమణులలో వర్ణించు వస్తువు గూడ శోక పదార్థముల వరి కాకకరూపమునను క్రియా రూపమునను...'</comment>
      <origin>585262</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3964" sha1="cj8cgw0j73jgxbjocnag1m85rbdjdvb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
201
ఇ. ఇదట పూర్వపక్షి ఒక సమాధానమును ఊహించుకొని దానిని
శిరాకరించియున్నాడు-శావ్యమణులలో వర్ణించు వస్తువు గూడ శోక పదార్థముల
వరి కాకకరూపమునను క్రియా రూపమునను ఆనించుచున్నది కదా? రావున
లౌకిక పదార్థములందు వలె కావ్య వర్జ్యమాన పదార్థములకు గూడ దేశ కాలాది
కృత వ్యవధానము ఉండవచ్చును- అని అతడూహించుకొనిన సమాధానము.
ఇట్లు సమాధానము చెప్పుట కుదురదు. చేనుక (పుట 178) వివరించిన విధమున
అనుమానము వలె శబ్దము కూడ ఒక పదార్థమును, సామాన్య రూపవటననే
బోధింపగల్గును గాని, దాని విశేషరూపమును బోధింప జాలదు. సామాన్యతో ఒవ
గత మగు తాటికి దేశకాల వ్యవధానము వీలుపడదు అని పూర్వపక్షి
అభిప్రాయము.
ఆవ. ఇపుడు పూర్వపక్షమునకు సమాధానము 'చెప్పుచున్నాడు.
వ్యా. ఇది వా స్తనమే &quot;దూరాంతర&quot; శబ్దము ముఖ్యముగ దేశకాల
విషయక మగు (దేశకాలములను బట్టి ఏర్పడు) వ్యవధానమును, అనగా,
సామీప్యరాహిత్యమునే బోధించున దైనను ఉపచారముచే (గౌణరీతిచే) స్వభావ
విప్రకర్షమును (విరుద్ధ స్వభావత్వమును) బోధించును. పదార్థములలో నుండెడు
ఈ స్వభావ విప్రకర్ష మన నది ఏది యనగా విరుద్ధ మగు ధర్మముల ఆరోపణమే.
ఉదాహరణమునకు (ఏదైన ఒక వస్తువునందు అమూర్తత్వ మన్నచో ఆ
అమూ ర్తత్వమునకు మూర్తి మత్త్వము స్వభావ వి. ప్రకర్షము. ఘనత్వమనకం
ద్రవత్వము, అచేతనత్వమునకు చేతనత్వము (స్వభావ విప్రకర్షము).
ఆ సామాన్య మెట్టిది? దేశేనాని భవత్ కొంచె మైనను ఉన్నది.
ఎందులకు? కాంచిత్ అపూర్వ నగు, ఉద్రిక్త వృత్తితాం వక్తుం సోరిశయ
మగు స్వభావము కలిగి యుండుటను చెప్పుటకు..
ఎట్లనగా..
“స్నిగ్ధశ్యామల కా న్తిలి పవియత''
(చూ._11_2746
ఆలోచించి పనిచేసెడు కొందరు చైతన్యవంతులు (మానవులు) ఒక
రంగుకు మెరుగు వుట్టించుటకై, వూయుటకు వీలైన ఏదైన ఒక మూర్త మగు
నీలిరంగు మొదలైన రంజన ద్రవ్య విశేషముచే, ఏ విధముగ వస్త్రాదుల
ACN
82764&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cj8cgw0j73jgxbjocnag1m85rbdjdvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/208</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228855</id>
    <revision>
      <id>585263</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 వక్రోక్తి జీవితము వంటి రంగు పట్టించుటకు వీలగు మూర్త ద్రవ్యమును పూయుదురో, అట్లే, ఒకానొక అతిశయమును సంపాదించుటకై, ఇచట కొంచెము మాత్రమే ఉన్న లేపనకారిత్వ సామాన్యము (వూయుట) ఉపచ...'</comment>
      <origin>585263</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3266" sha1="o0p8l0b4rdzdtde1cehykcbloum3t6q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;202
వక్రోక్తి జీవితము
వంటి రంగు పట్టించుటకు వీలగు మూర్త ద్రవ్యమును పూయుదురో, అట్లే,
ఒకానొక అతిశయమును సంపాదించుటకై, ఇచట కొంచెము మాత్రమే ఉన్న
లేపనకారిత్వ సామాన్యము (వూయుట) ఉపచారము, &quot;ఆకాశము స్నిగ్ధశ్యామల
మగు కాంతిచే పూయబడినది&quot; - అను విధమన కూర్చబడినది. 'స్నిగ్ధ' శబ్దము
కూడ ఉపచార వక్రమే. చూపుకును స్పర్శకును తెలియు స్నేహగుణముతో
సంబంధ ముండుటచే ఒక మూర్త వస్తువును ఏ విధముగ స్నిగ్ధము అని అందురో
అట్లే అమూర్త మైనను శాంతి ఉపచారముచే స్నిగ్ధ మని చెప్పబడినది.
ఇంకను ఎట్లనగా-
గచ్ఛన్తినాం రమణవసతిం యోషితాం తత్ర నక్తం
రుద్ధాలో కే నరపతిపథే సూచిభేద్యైస్తమోభిః1
సౌదామిన్యా కనకనికష స్నిగ్ధయా దర్శయోర్వీం
తోయోత్సర్గ_స్తనిత ముఖరో మా స్మభూర్విక్ల వాస్తాః॥ 48
(మేఘదూతము-87)
&quot;అచట సూదులచే గ్రచ్చదగిన చీకట్లదే చూపులు అనని రాజమార్గమున,
రాత్రులందు ప్రియుల నివాసమునకు పోవుచుండెడి యువతులకు గీటురాయి పై
గీసిన బంగారు రేఖ వలె సుందర మగు మెరువుచే భూమిని చూపుము. వర్షము
కురియుట చేతను ఉరుముల చేతను ధ్వనిచేయకుము. వారు భీరువులు.”
48
వ్యా, ఇచట అమూర్తము లగు తమస్సులు కూడ, అత్యధికముగ నుండి
దట్టముగ నుండుటచే (వాటియందు) మూర్తవస్తువుల విషయమున ఉచిత మగు
సూచిభేద్యత్వము ఆరోపింపబడినది.
ఇంకను ఎట్లనగా
గరణం చమత్తమేహం ధారాలు లిఅజ్జుడాఖ ఆ వణాఇ
ణిరహం కారమి అంకా హరంతి ణీలాట వి ణిపాట
గగనఞ్ళ మత్తమేఘం ధారాలు లికార్జునాని చ వనాని।
నిరహణ్కార మృగాబ్కా హరన్తి నీలా అపినిశా
45&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o0p8l0b4rdzdtde1cehykcbloum3t6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/209</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228856</id>
    <revision>
      <id>585264</id>
      <timestamp>2026-10-14T00:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 208 &quot;మదించిన మేఘములు కల ఆకాశము, వర్షధారలచే నలిగిపోయిన అర్జున వృక్షములు గల వనములు, అహంకారము లేని చంద్రుడు గల నల్లని రాత్రులును (మనస్సును) హరించుచున్నవి.&quot; ఇచట చ...'</comment>
      <origin>585264</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="awfzeiwcmhtos7njxvxw3owt4dbr77n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
208
&quot;మదించిన మేఘములు కల ఆకాశము, వర్షధారలచే నలిగిపోయిన
అర్జున వృక్షములు గల వనములు, అహంకారము లేని చంద్రుడు గల నల్లని
రాత్రులును (మనస్సును) హరించుచున్నవి.&quot;
ఇచట చైతన్యవంతుల ధర్మ సామాన్య మగు మత్తత్వమును, అహంకార
రాహిత్యమును (మేఘ, మృగాంకుల యందు) ఆరోపింపబడినవి.
సత్కవి ప్రవాహమున ఈ ఉపచార వక్రతా ప్రకారము వేలకొంది
రీతుల సంభవించును గాన సహృదయులు స్వయముగనే ఊహించుకొన వలెను.
కావుననే &quot;గౌర్వాహికః&quot; ఇత్యాదులలో ప్రత్యాసన్న నుగు వ్యవధానము గం
ఉపచారమునందు (అనగా వ్యవధానము దూరము కాని విషయములలో ఉప
చారము చేసినపుడు) వక్రతా వ్యవహారము లేదు.
వి. ఆనగా వాహికునకును ఎద్దునకును గల వ్యవధానము అంత దూరము
కాదు. జడత్వాది సామ్య మత్యధి&quot;ముగ నున్నది గాన ఇట్టి స్థలములలోని
ఉపచారమునందు చమత్కారము లేకుండుటచే దానిని ఉపచార వక్రత యన
రాదు.
=
-
వ్యా. ఇది ఉపచార వక్రతయొక్క మరి యొక స్వరూపము-&quot;యన్మూలా
నర సోల్లేఖా రూపకాది రలఙ్కృతి?&quot; - యన్మూలా = ఏ ని మూలము దేనికో
అది, రూపకాదిః — రూపకము అది దేనికో అది, అది ఏది? అలంకృతిః =
అలంకరణము. రూపకము మొదలగు అలంకార శోభ యని యర్థము. ఎట్టిది?
సరసోల్లేఖా - సరసః ఆస్వాదముతో కూడిన చమత్కారముతో గూడిన,
ఉల్లేఖః ఉన్మేషము దేనికో ఆది- ఇచట &quot;అతిగురవో రాజమాషా న భక్ష్యాః&quot;
మిక్కిలి బరువైన రాజమాషములను, (పెద్ద మినుములు) భక్షింపరాదు, (అనగా
అవి అతిగురువులు అగుటచే జీర్ణించికొనుటకు కష్టమైనవి గాన భక్షింపరాదు
అని యర్థము.) ఇత్యాదులందు వలె ఇచట సమానాధికరణములగు (ఏక
విభక్తికములగు పదములకు కార్యకారణ భావము.
వి. అనగా 'యన్మూలా', 'సరసోల్లేఖా'- అను ప్రథమాంత పదములు
రెండును ''అలంకృతిః' అను విశేష్యమునకు విశేషణము లగుటయే గాక వాటికి
కార్యకారణ భావము కూడా ప్రతీక మగుచున్నది. రూపకాదులు సరసోల్లేఖ
మగుటకు, ఉపదార మూలత్వము కారణ మని యర్ధము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>awfzeiwcmhtos7njxvxw3owt4dbr77n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>రచయిత:శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి</title>
    <ns>102</ns>
    <id>228857</id>
    <revision>
      <id>585267</id>
      <timestamp>2026-10-14T02:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{రచయిత  |ఇంటిపేరు = శ్రీనివాసపురము  |అసలుపేరు = లోకనాథకవి  |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ల    |పుట్టిన_యేడు =  |గిట్టిన_యేడు =  |వివరణ =   |బొమ్మ=   |వికీపీడియా_లంకె = శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి  |వికీవ...'</comment>
      <origin>585267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="fi3vyfclnbztjrnol2x7ymdqtsuwlt9" xml:space="preserve">{{రచయిత
 |ఇంటిపేరు = శ్రీనివాసపురము
 |అసలుపేరు = లోకనాథకవి
 |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ల  
 |పుట్టిన_యేడు =
 |గిట్టిన_యేడు =
 |వివరణ = 
 |బొమ్మ= 
 |వికీపీడియా_లంకె = శ్రీనివాసపురము లోకనాథకవి
 |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = 
 |కామన్సు లంకె= 
}}

==సంపాదకులుగా==
* [[కవిరాక్షసీయము]] (1916)</text>
      <sha1>fi3vyfclnbztjrnol2x7ymdqtsuwlt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228858</id>
    <revision>
      <id>585269</id>
      <timestamp>2026-10-14T02:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585269</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="tf6nmvvs4db2vdrk2j9j9gqtimpuchy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||ప్రచండ చండికా పటలము|45}}&lt;/noinclude&gt;పుప్పొడివలె ప్రకాశించు రేణుమయ భాగము).

46. ఆమెయే కర్మఫలభూతము నిచ్చునది. (అధిదైవతమందువలెనే)

47. దుర్గ యను నామాంతరము కలది.

48. కృతకృత్యులు కానివారికి బొందశక్యముగానిదై (దుర్గమమై) దుర్గ యనబడెను.

49. ఆదిత్యమండలము మొదలుకొని మనయందున్న సుషుమ్నపర్యంత మొక మార్గమున్నది (దేవయానమార్గమందు రేణుమయ తేజమాదిత్యమండలమును బొంది రశ్మి రూప మగుచున్నది. కనుక సృష్టికార్యమం దొక్కొక్క రశ్మియు ప్రభుని ఆయుధశక్తి కస్త్రలక్షణమని భావింపనగును).

50. ఆ మార్గ మసంఖ్యాకమగు శాఖలు కలది.

51. అందుండి రశ్మిలు వచ్చుచున్నవి.

52. రశ్మి లిక్కడ వ్యష్టి శరీరములలో జొరబడుట కెందఱు ప్రాణులో అన్ని శాఖలా మార్గమున కుండును.

53. అట్టి విభూతులు సుషుమ్న యందున్నవి.

54. సుషుమ్న యనునది కేవలశరీరమాత్రముచే నిష్ఠబొందు నాడియే కాదు.

55. అదియు సుషుమ్న యైనను, అనేకశాఖలచే ప్రపంచమందు స్థితమైన నాడి సుషుమ్న యనబడును.

56. ఆ సుషుమ్న రశ్మిలను క్రిందునకు బొందించును.

57. శుద్ధమైన ప్రాణముల కూర్ధ్వగతినికూడ (జీవుల) మరణకాలమున బొందించును.

58. ఆ సుషుమ్న యొక్క శాఖ యొక్కొక్కటియు మఱల నసంఖ్యాకమగు సూక్ష్మ రేణుమయమై యుండును.

59. మొదట చెప్పబడిన దేవయానమార్గము (రేణుమయమై ప్రశాశించు నాకాశము) అంతరిక్షముకంటె వేఱుకాదు. (అదియే యంతరిక్షమని భావము).

60. అందువల్ల నే మహర్షు లంతరిక్షమును మహద్రజ మనిరి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tf6nmvvs4db2vdrk2j9j9gqtimpuchy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/ప్రస్తావన</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228859</id>
    <revision>
      <id>585270</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ప్రస్తావన  | ముందరి = [[../]]  | తదుపరి = [[../బంధములు/]]  | వివరములు =   |సంవత్సరం = 1995 }}  &lt;pages index=&quot;కా...'</comment>
      <origin>585270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="4wurszjhxivl8himty9hl2ex7qwpsn6" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ప్రస్తావన
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి = [[../బంధములు/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=15 to=57 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>4wurszjhxivl8himty9hl2ex7qwpsn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/బంధములు</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228860</id>
    <revision>
      <id>585271</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = బంధములు  | ముందరి = [[../ప్రస్తావన/]]  | తదుపరి = [[../ప్రథమోల్లాసం/]]  | వివరములు =   |సంవత్స...'</comment>
      <origin>585271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="654" sha1="9tafa6fy44ws4xx0djyvt09zrngxkip" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = బంధములు
 | ముందరి = [[../ప్రస్తావన/]]
 | తదుపరి = [[../ప్రథమోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=58 to=59 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>9tafa6fy44ws4xx0djyvt09zrngxkip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/ప్రథమోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228861</id>
    <revision>
      <id>585272</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ప్రథమ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../బంధములు/]]  | తదుపరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]  | వివరములు =   |స...'</comment>
      <origin>585272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="4uop02q2ft0iut41tqdx6uvoeukmhj3" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ప్రథమ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../బంధములు/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=60 to=75 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>4uop02q2ft0iut41tqdx6uvoeukmhj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585278</id>
      <parentid>585272</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T04:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="673" sha1="p4notxvrq10ht3vqmq6zo4m21qxk811" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ప్రథమః ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../బంధములు/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=60 to=75 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>p4notxvrq10ht3vqmq6zo4m21qxk811</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585319</id>
      <parentid>585278</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="4uop02q2ft0iut41tqdx6uvoeukmhj3" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ప్రథమ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../బంధములు/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=60 to=75 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>4uop02q2ft0iut41tqdx6uvoeukmhj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/ద్వితీయోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228862</id>
    <revision>
      <id>585273</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ద్వితీయ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../ప్రథమోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../తృతీయోల్లాసం/]]  | వివరము...'</comment>
      <origin>585273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="emn3zclzy9s65jgn56pm32v0w6mg37g" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ద్వితీయ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../ప్రథమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../తృతీయోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=76 to=129 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>emn3zclzy9s65jgn56pm32v0w6mg37g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585277</id>
      <parentid>585273</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T04:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="4ml7x2o5q0i11lkm4m3l9zq9dfget2w" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ద్వితీయః ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../ప్రథమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../తృతీయోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=76 to=129 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>4ml7x2o5q0i11lkm4m3l9zq9dfget2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/తృతీయోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228863</id>
    <revision>
      <id>585274</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = తృతీయ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../చతుర్థోల్లాసం/]]  | వివరమ...'</comment>
      <origin>585274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="690" sha1="lh51586r8j1zu46lv2m6qvfoh6pwqtp" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = తృతీయ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్థోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=130 to=140 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>lh51586r8j1zu46lv2m6qvfoh6pwqtp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585276</id>
      <parentid>585274</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T04:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="693" sha1="5hl4uhq7qgzauwnfrt39tr71vbeb69g" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = తృతీయః ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../ద్వితీయోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్థోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=130 to=140 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>5hl4uhq7qgzauwnfrt39tr71vbeb69g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/చతుర్థోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228864</id>
    <revision>
      <id>585275</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = చతుర్థః ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../తృతీయోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../పంచమోల్లాసం/]]  | వివరముల...'</comment>
      <origin>585275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="d5j9hmos8s4amxs9tfh7psqbyi5gexi" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = చతుర్థః ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../తృతీయోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../పంచమోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=141 to=278 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>d5j9hmos8s4amxs9tfh7psqbyi5gexi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/పంచమోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228865</id>
    <revision>
      <id>585279</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = పఞ్చమ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../చతుర్థోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../షష్ఠోల్లాసం/]]  | వివరములు...'</comment>
      <origin>585279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="681" sha1="retyfd3rjiq2yrt8nwqj7hx7ejighqt" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = పఞ్చమ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../చతుర్థోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../షష్ఠోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=279 to=352 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>retyfd3rjiq2yrt8nwqj7hx7ejighqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/షష్ఠోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228866</id>
    <revision>
      <id>585280</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = షష్ఠ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../పంచమోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../సప్తమోల్లాసం/]]  | వివరములు =   |...'</comment>
      <origin>585280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="t9n4qim0gsweekbwnh49kda3z2k23vd" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = షష్ఠ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../పంచమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తమోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=353 to=357 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>t9n4qim0gsweekbwnh49kda3z2k23vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/సప్తమోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228867</id>
    <revision>
      <id>585281</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = సప్తమోల్లాసః  | ముందరి = [[../షష్ఠోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../అష్టమోల్లాసం/]]  | వివరములు =...'</comment>
      <origin>585281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="677" sha1="bvijlg7rhh67m1o2d73wp97hikds98j" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సప్తమోల్లాసః
 | ముందరి = [[../షష్ఠోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../అష్టమోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=358 to=558 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>bvijlg7rhh67m1o2d73wp97hikds98j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/అష్టమోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228868</id>
    <revision>
      <id>585282</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = అష్టమ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../సప్తమోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../నవమోల్లాసం/]]  | వివరములు =   |...'</comment>
      <origin>585282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="7dx5goa4q2ah33xal3hd1xiqnxqehpk" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = అష్టమ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../సప్తమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../నవమోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=559 to=586 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>7dx5goa4q2ah33xal3hd1xiqnxqehpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/నవమోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228869</id>
    <revision>
      <id>585283</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = నవమ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../అష్టమోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../దశమోల్లాసం/]]  | వివరములు =   |సం...'</comment>
      <origin>585283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="md6hd5vr2ja17ymf8ke28i9xjspl8cz" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = నవమ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../అష్టమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../దశమోల్లాసం/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=587 to=635 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>md6hd5vr2ja17ymf8ke28i9xjspl8cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/దశమోల్లాసం</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228870</id>
    <revision>
      <id>585284</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = దశమ ఉల్లాసః  | ముందరి = [[../నవమోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[../కారికాసూత్రసూచి/]]  | వివరములు =...'</comment>
      <origin>585284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="5hryjg5yraqgdppf53sglpeyydh3h2m" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = దశమ ఉల్లాసః
 | ముందరి = [[../నవమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[../కారికాసూత్రసూచి/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=636 to=861 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>5hryjg5yraqgdppf53sglpeyydh3h2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>కావ్యప్రకాశము/కారికాసూత్రసూచి</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228871</id>
    <revision>
      <id>585285</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = మమ్మటుడు  | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = కావ్యప్రకాశ కారికా-సూత్రసూచి  | ముందరి = [[../దశమోల్లాసం/]]  | తదుపరి = [[అలంకారము]]  | వ...'</comment>
      <origin>585285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="702" sha1="i07st9ulbaqxtcpl5iv2yd372xer56b" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = మమ్మటుడు
 | అనువాదం= పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కావ్యప్రకాశ కారికా-సూత్రసూచి
 | ముందరి = [[../దశమోల్లాసం/]]
 | తదుపరి = [[అలంకారము]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1995
}}

&lt;pages index=&quot;కావ్యప్రకాశము (ముమ్మటుడు).pdf&quot; from=862 to=880 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>i07st9ulbaqxtcpl5iv2yd372xer56b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>లక్షణగ్రంథములు</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228872</id>
    <revision>
      <id>585286</id>
      <timestamp>2026-10-14T04:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి *[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి *[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ *అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు *అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకు...'</comment>
      <origin>585286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7470" sha1="qa7vnpe5hrfmoew1whn68uh3zpf3o8j" xml:space="preserve">*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>qa7vnpe5hrfmoew1whn68uh3zpf3o8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585290</id>
      <parentid>585286</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8404" sha1="qm87r6a6kma0jeacfuu19a513s2cqj2" xml:space="preserve">[['''అలంకారము''']]
*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

[['''ఛందస్సు''']]
*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము</text>
      <sha1>qm87r6a6kma0jeacfuu19a513s2cqj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585291</id>
      <parentid>585290</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8416" sha1="7h318qbc2x4b41u65aiv6fhhktl7uy3" xml:space="preserve">{{p|al|fwb}}అలంకారము&lt;/p&gt;
*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

{{p|al|fwb}}ఛందస్సు&lt;/p&gt;
*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము</text>
      <sha1>7h318qbc2x4b41u65aiv6fhhktl7uy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585292</id>
      <parentid>585291</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[అలంకారము]] పేజీని [[లక్షణగ్రంథములు]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>585291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8416" sha1="7h318qbc2x4b41u65aiv6fhhktl7uy3" xml:space="preserve">{{p|al|fwb}}అలంకారము&lt;/p&gt;
*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
దశరూపకము ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

{{p|al|fwb}}ఛందస్సు&lt;/p&gt;
*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము</text>
      <sha1>7h318qbc2x4b41u65aiv6fhhktl7uy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585304</id>
      <parentid>585292</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T05:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8421" sha1="ofd0j2y28fnw4ohurq4az7d3qwwn2tb" xml:space="preserve">{{p|al|fwb}}అలంకారము&lt;/p&gt;
*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
*[[దశరూపకము]] ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

{{p|al|fwb}}ఛందస్సు&lt;/p&gt;
*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము</text>
      <sha1>ofd0j2y28fnw4ohurq4az7d3qwwn2tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585305</id>
      <parentid>585304</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8515" sha1="83hku97ho4d85x5klheqb35773o2aid" xml:space="preserve">{{p|al|fwb}}అలంకారము&lt;/p&gt;
*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
*[[దశరూపకము]] ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*భవద్భక్తిరసాయనం — మధుసూదనసరస్వతి
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

{{p|al|fwb}}ఛందస్సు&lt;/p&gt;
*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము</text>
      <sha1>83hku97ho4d85x5klheqb35773o2aid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>585312</id>
      <parentid>585305</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T08:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>585312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8591" sha1="a0clp736iona6k3960o27e9ly9g2kub" xml:space="preserve">{{p|al|fwb}}అలంకారము&lt;/p&gt;
*[[అప్పకవీయము]] ― కాకునూరి అప్పకవి
*[[అలంకారచంద్రోదయము]] ― ఇమ్మానేని శరభలింగకవి
*[[అలంకారమకరందః]] ― కొల్లూరి రాజశేఖర సుధీ
*అలంకారశేఖరము ― కేశవమిశ్రుడు
*అలంకారసర్వస్వమ్ ― రుయ్యకుడు
*ఏకావలీ ― విద్యాధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/ఔచిత్యవిచారచర్చా|ఔచిత్యవిచారచర్చా]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/కవికంఠాభరణము|కవికణ్ఠాభరణమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కవికల్పలత]] ― దేవేశ్వరుడు; ఆంధ్రవివరణము ― కల్లూరి వెంకటసుబ్రహ్మణ్యదీక్షితులు
*కవిచింతామణి (కవిలోకచింతామణి) - వెల్లంకి తాతంభట్టు
*[[కవిజనసంజీవని]] ― ముద్దరాజు రామభద్రుడు
*[[కవిజనాశ్రయము]] ― వేములవాడ భీమన
*[[కవిరాక్షసీయము]] ― కవిరాక్షసుడు
*[[కవిశిరోభూషణము]] ― అహోబలపండితుడు
*[[కావ్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
*[[కావ్యప్రకాశము]] ― మమ్మటుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[కావ్యమీమాంసా]] ― రాజశేఖరుడు
*[[కావ్యాదర్శః]] (కావ్యలక్షణము) ― దండి; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
**[[కావ్యాదర్శము (తెలుఁగు)]] ― అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
*కావ్యానుశాసనము ― వాగ్భటుడు
కావ్యానుశాసనవ్యాఖ్య ― హేమచంద్రుడు
*[[కావ్యాలంకారచూడామణి]] ― విన్నకోట పెద్దన
*కావ్యాలంకారము ― భామహుడు
*కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ― ఉద్భటుడు
*[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] [[నరసభూపాలీయము]] ― రామరాజభూషణుడు
*కావ్యాలంకారసూత్రాణి ― వామనుడు
*[[కువలయానందః]] (1870) ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
**[[కువలయానందసారము]] (1934) ― బులుసు వేంకటరమణయ్య
**[[ఆంధ్ర కువలయానందము]] (1947) ― కంభంపాటి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
**[[భాషా కువలయానందము]] (1957) ― మహీధర వేంకటరామశాస్త్రి
*చమత్కారచంద్రికా ― విశ్వేశ్వరుడు
*[[చంద్రాలోకము]] ― జయదేవుడు
*చిత్రమీమాంసా ― అప్పయ్యదీక్షితుడు
*[[దశరూపకము]] ― ధనంజయుడు
*[[ధ్వన్యాలోకము]] ― ఆనందవర్ధనుడు
*[[నాట్యశాస్త్రం]] ― భరతముని; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[ప్రతాపరుద్రీయమ్]] ― విద్యానాథ
*ప్రదీపవ్యాఖ్య — నాగేశభట్టు
*[[భరతరసప్రకరణము]] ― నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు
*భవద్భక్తిరసాయనం — మధుసూదనసరస్వతి
*[[యమకరత్నాకరమ్]] ― కూరత్తాళ్వార్
*[[రసగంగాధరము]] ― జగన్నాథ పండితరాయలు
**[[నవరసగంగాధరము]] ― 
*[[రసతరఙ్గిణీ]] ― భానుసూరి
*[[రసమఞ్జరీ]] ― భానుసూరి
*[[రసార్ణవసుధాకరము]] (సింగభూపాలీయము) ― సింగభూపాలుఁడు
*[[రసార్ణవాలంకారము]] ― ప్రకాశవర్షుడు
*[[రసాభరణము]] ― అనంతామాత్యుడు
*లక్షణచంద్రిక ― చిల్లరిగె యోగానందకవి
*లక్షణదీపిక ― గౌరన
*[[లక్షణశిరోమణి]] ― పొత్తపి వేంకటరమణ
*[[లక్షణసారసంగ్రహము]] ― చిత్రకవి పెద్దన
*[[వక్రోక్తిజీవితము]] ― కుంతకుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*[[వికృతివివేకము]] (అథర్వణకారికావళి) ― అథర్వణాచార్య
*[[వ్యక్తివివేకము]] ― మహిమభట్టు
*శబ్దకల్పద్రుమః ― చౌఖాంబాసంస్కృత సీరీస్
*[[శృంగారరసాలవాలము]] ― వెణుతుర్ల వడ్డికవి
*[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] ― భోజుడు
*[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] ― కూచిమంచి తిమ్మన
*సాహిత్యకల్పద్రుమః ― రాజశేఖరుడు
*[[సాహిత్యచింతామణి]] ― శ్రీరామసుధి
*సాహిత్యదర్పణము — విశ్వనాథ పంచాననుఁడు
*[[సాహిత్యదర్పణము]] ― శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు
**ఆంధ్రసాహిత్యదర్పణము ― 
*[[సాహిత్యరత్నాకరము]] ― ధర్మసూరి
*[[సుకవి మనోరంజనము]] ― కూచిమంచి వేంకటరాయ
*[[సులక్షణసారము]] ― లింగమకుంట తిమ్మన

{{p|al|fwb}}ఛందస్సు&lt;/p&gt;
*[[అథర్వణచ్ఛందము]] - అథర్వణాచార్య (అలభ్యం)
*[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] ― కస్తూరి రంగయ
*[[శ్రీరంగమహత్త్వము/అనుబంధము|కవిగజాంకుశము]] ― భైరవుడు
*గోకర్ణచ్ఛందము
*[[ఛందోదర్పణము]] ― అనంతుడు
*నీలకంఠచ్ఛందము
*శ్రీధరచ్ఛందము ― శ్రీధరుడు
*[[క్షేమేంద్రుని రచనలు/సువృత్తతిలకమ్|సువృత్తతిలకమ్]] ― క్షేమేంద్రుడు; బాలానందిని (తెలుగు వ్యాఖ్యానము) ― పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు
*హనుమచ్ఛందము</text>
      <sha1>a0clp736iona6k3960o27e9ly9g2kub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>అలంకారము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228873</id>
    <redirect title="లక్షణగ్రంథములు" />
    <revision>
      <id>585293</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[అలంకారము]] పేజీని [[లక్షణగ్రంథములు]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>585293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="sj5obqiwc8h30mqos1yzxn2ii9l881z" xml:space="preserve">#దారిమార్పు [[లక్షణగ్రంథములు]]</text>
      <sha1>sj5obqiwc8h30mqos1yzxn2ii9l881z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/210</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228874</id>
    <revision>
      <id>585295</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 వక్రోక్తి జీవితము వ్యా. ఏ ఉపచారము మూలముగా కలదై రూపకాద్యలంకారము సరసోల్లేఖమైన డగుచున్నదో. దీనిని బట్టి రూపకాద్యలజ్కార సముదాయమున కంతకును ఉపదార వక్రత జీవిత మని యర్థము. (ప్ర...'</comment>
      <origin>585295</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3777" sha1="i298fjcesxgti34spxxo86e273xcqqp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;204
వక్రోక్తి జీవితము
వ్యా. ఏ ఉపచారము మూలముగా కలదై రూపకాద్యలంకారము
సరసోల్లేఖమైన డగుచున్నదో. దీనిని బట్టి రూపకాద్యలజ్కార సముదాయమున
కంతకును ఉపదార వక్రత జీవిత మని యర్థము.
(ప్రశ్న) మొదటి ఉపదార వక్రతకును, దీనికిని భేదమేమి? (సమా
ధానము) వెనక చెప్పిన ఉపచార వక్రతలో-(వర్ణ్యమాన వస్తువునందు) స్వభావ
విప్రకర్ష ముండుటచే, అత్యల్పమే యగు సామ్యమును సామాన్య రూపమున
ఆశ్రయింది. సౌతిశయత్వమును ప్రతిపాదించుటకై, (ఇతర వస్తు) ధర్మము
మాత్రము ఆరోపింపబడును. కాని దీనియందు ఎక్కువ తూరము కాని సాదృశ్య
ముచే ఏర్పడిన సామీప్యమునకు సముచితము గాన, ఉపదార మూలక మగు
పదార్థ స్వరూపత్వమే ఆరోపింపబడుతున్నది.
వి. అనగా మొదటి ప్రకారమున రెండు వస్తువుల స్వభావము అత్యంత
భిన్నమై యుండును. కావున అత్యల్ప మగు సామ్యమును పురస్కరించుకొని
సామాన్యరూపమున ఒక వస్తువుకు గల ధర్మము మాత్రమే మరి యొక వస్తువు
నందు ఆరోపింపబడును. రెండవ ప్రకారమున -రెండు వస్తువుల నడుమ
సాదృశ్యము అతిసన్నిహిత మగుటచే ఆ రెండు వస్తువులకును అభేదోపచారము
చేయ వీలగుచున్నది. దానిని పురస్కరించుకొని ఒక వస్తువునందు (అన్యవస్తు
ధర్మము మాత్రమే కాక) అన్యవస్తు రూపత్వము ఆరోపింపబడుచున్నది.
ఎట్లనగా:.
&quot;సత్స్వేవ కాలశ్రవణోత్ఫలేషు
సేవావనాలీ విష. పల్ల వేషు.
గాంభీర్య పాఠాశ ఫణీశ్వరేషు
- ఖర్గేషు కో బా భవతాం మురారి&quot;
49
&quot;యముని కర్ణము నందలి నల్ల కలువలును, సేనలనెడు వనపంక్తుల
విషపల్లవములును గాంభీర్య మనెడు పాతాళమునందలి సర్పరాజములును,
అగు ఖడ్గములు ఉండగా మీకు ఈ విష్ణువు. ఎంత?&quot;
వ్యా. ఇచట కాంశ్రవణోత్సలాదులతో సాదృశ్యముచే కలిగిన అతి
సామీప్యముచే నేర్పడినదియు, (అభేదోపచార) ఉపహర మూలకమును అగు
ఉత్పలాదిరూపత్వము ఆరోపింపబడినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i298fjcesxgti34spxxo86e273xcqqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/211</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228875</id>
    <revision>
      <id>585296</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 205 రూపకాది అనునపుడు) ఆదిశబ్ద ప్రయోగముచే అన్యాపదేశ రూపమగు ఒకానొక అప్రస్తుత ప్రశంసా భేదమునకు ఉపచార వక్రతయే జీవిత మని చెప్ప బడుచున్నది. కావుననే కవులు సాధారణ...'</comment>
      <origin>585296</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3513" sha1="qdy42eaqm0f09p0tw69y2wr33xxrx7g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
205
రూపకాది అనునపుడు) ఆదిశబ్ద ప్రయోగముచే అన్యాపదేశ రూపమగు
ఒకానొక అప్రస్తుత ప్రశంసా భేదమునకు ఉపచార వక్రతయే జీవిత మని చెప్ప
బడుచున్నది. కావుననే కవులు సాధారణముగ ప్రతీయమాన మగు ఉకానాథ
పదార్థాంతరమును ప్రధానముగ మథస్సులో నుంచుకొని, అట్టి లక్షణముల
సామ్మ ముండుటను ఆధారముగ గొని, పదార్థాంతరమును ప్రతిపాదించు
చుందురు.
ఎట్లనగా.
“ఆస్పర్షకో ఒభ్యన్తస్తవ హరిణ హేవాక ముహిమా
స్ఫురత్యేక న్యైన త్రిభువన చమత్కార జనకం.
యదిద్దోర్మూర్తిస్తే దివి విహరణారణ్య వసుధా
సుధాసారస్యన్ది కిరణనికరః శష్పకబలం &quot;
50
&quot;ఓరి నీ ఒక్క దానియందే, త్రిభువన చమత్కార జనక
మగు అమూల్య మైన ఒకానొక విలాసమహిమ కానవచ్చుచున్నది. ఏలయన
చంద్రబింబము, ఆకాశమున, నీవు విహరించుటకు ఉపయుక్త మగు ఆరణ్య
ప్రదేశము; అమృత ధారలను కురియు కిరణసముదాయమే తృణకణము.&quot;
వి. ఇచట కవి లోకోత్తర చరితు డగు ఒక ఉత్తమ వ్యక్తిని వర్ణింప
వలె ననెడు అభిప్రాయముతో హరిణమును వర్ణించుచున్నాడు గాన ఇది
అన్యోక్తి.
వ్యా. ఇచట ప్రధాన రూపమున వివక్షితమును ప్రతీయమానమును అగు
వస్తువునందు, రెండింటికిని సంబంధించిన లోకోత్తరత్వ మనెడు సామాన్యమును
ఆశ్రయించి, అభేదోపదారమూలక మగు (వర్థ్యమాన చంద్ర) రూపత్వము
ఆరోపింపబడినది. ఈ విధముగ ఈ రెండు (రూపక అప్రస్తుత ప్రశంసలు)
అలంకారములకును ఉపచార వక్రతయే జీవితముగ నుండుట తుల్యమే యైనను,
ఒకచో (రూపకమున) (ఉపచారము) వాద్యము రెండవదానిలో (ఆప్రస్తుత
ప్రశంసలో గమ్యము. దానిని బట్టియే ఈ రెండింటికిని భేదము. ఈ విషయము
ఈ రెండు అలంకారముల లక్షణములను వివరించునపుడు స్పష్టము కాగలదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdy42eaqm0f09p0tw69y2wr33xxrx7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/212</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228876</id>
    <revision>
      <id>585297</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 వక్రోక్తి జీవితము ఈ విధముగ ఉపచార వక్రతను నిరూపించి క్రమప్రాప్తావకాశ మగు విశేషణ వక్రతను నివేదించు చున్నాడు.. కా. విశేషణస్య మహాత్మ్యాత్ క్రియాయాః కారకన్య వా। యర్రోల్ల సత...'</comment>
      <origin>585297</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3638" sha1="mjc5fl2krycwdqz42c92s11vbje112e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;200
వక్రోక్తి జీవితము
ఈ విధముగ ఉపచార వక్రతను నిరూపించి క్రమప్రాప్తావకాశ మగు
విశేషణ వక్రతను నివేదించు చున్నాడు..
కా. విశేషణస్య మహాత్మ్యాత్ క్రియాయాః కారకన్య వా।
యర్రోల్ల సతి లావణ్యం సా విశేషణ వక్రతా॥
16
&quot;విశేషణము యొక్క మహాత్మ్యముచేత, ఎచట, క్రియ యొక్క
లావణ్యము గాని, కారకము యొక్క లావణ్యము గాని ప్రకాశించునో అది
విశేష
'
15
వ్యా, సా - అది; విశేషణవక్రతా విశేషణ వక్రత్వమువలన కలిగిన
విచ్చిత్తి యని, చెప్పబడుచున్నది. ఎట్టిది? యత్ర = దేవియందు, లావణ్యం
రామణీయకము, ఉల్లసతి వికసించునో. దేవియొక్క &quot;క్రియాయాః
కారకస్యవా&quot; — క్రియాలక్షణ మగు వస్తువుయొక్క గాని, కారకలక్షణ మగు
వస్తువుయొక్క గాని, ఎందువలన? &quot;విశేషణస్య మాహాత్మ్యార్&quot;- ఈ రెండింటికిని
ప్రత్యేకముగ సంబంధించిన ఏ విశేషణము (భేదకము- 'నీలం ఉత్సలం' అను
నపుడు ఈ కలువలో నున్న విశేషమును బోధించి దీనిని ఇతరములగి, కలువల
నుంచి వేరు చేయుచున్నది గాన 'నీలం' అనునది భేదకము) కలదో దాని
మాహాత్మ్యము వలన (అనగా విశేషణరూప పదార్థాంతరము సాతిశయ మగుట
వలన (అనగా విశేష్యము నందలి అతిశయమును ఈ విశేషణము వ్య క్తీకరించు
చున్న దని యర్థము). ఆ సాతిశయత్వము ఏది : వస్తు స్వభావము నందలి
సౌకుమార్యమును ఉల్లసింప చేయుటయు, అలంకార సౌందర్యాతిశయమును
పోషించుటయు.
ఎట్లనగా...
“శ్రమజలసేక జనిత నవ విలిఖిత నఖపదదాహ మూర్ఛిజా
వల్ల భరభసలు తిత లలితాలక వలయార్ధ నిహ్నుతా.
స్మర రస వివిధ విహీత సురత క్రమ పరిమలనత్రపాలసా
జయతి నిశాత్యయే యువతిదృక్ తను మధుమద విశదపాటలా&quot; 51
&quot;క్రొత్తగా గ్రుచ్చిన నఖ చిహ్నములు చెమటదే తడియుటచే కలిగిన
మెంటలే ముకుళిత మైనదియు, ప్రియునిదే తొందరగ నలిపివేయబడిన లలితాలక&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mjc5fl2krycwdqz42c92s11vbje112e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/213</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228877</id>
    <revision>
      <id>585298</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము 207 మల ఉంగరములచే సగము కప్పబడినట్టియు, మన్మథా వేళముచే వివిధ రీతుల చేయబడిన సురత క్రమమునందు నలిగిపోవుటచే కలిగిన సిగ్గుచే అలసమైనదియు, మద్యమదము క్షీణించుటచే త...'</comment>
      <origin>585298</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2900" sha1="jfml5ts3rmb6b1al66t2xfibtuuwo2v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
207
మల ఉంగరములచే సగము కప్పబడినట్టియు, మన్మథా వేళముచే వివిధ రీతుల
చేయబడిన సురత క్రమమునందు నలిగిపోవుటచే కలిగిన సిగ్గుచే అలసమైనదియు,
మద్యమదము క్షీణించుటచే తెల్లగాను, ఎర్రగను ఉన్నదియు నగు తెల్లవారు
జామునాటి యువతీ నేత్రము సర్వోత్కృష్టముగ నున్నది&quot;
వి. ఇచట అనేక విశేషణముల మాహాత్మ్యముచే రతాంత తాంతయగు
యువతి యొక్క నయనముల స్వారానిక సౌందర్యము చక్కగ ప్రకటిత
మైనది.
ఇంకను ఎట్లనగా...
కరా స్తరాలీన కపోలభి త్తిర్భాప్పోచ్చలత్ కూ ణితపత్రలేఖా.
కాస్తరే పిండితచిత్తవృత్తిః శృణోతి గీతధ్వనిమత్ర తన్వీ. 52
&quot;ఆరచేతుల నడుమ అణగిపోయిన చెక్కిళ్లు కలదై, హప్పముదే పైకి
ప్రసరించుచున్న, ముణిగిపోయి నట్లైన మకరికాది పత్ర రేఖలు కలదై
శ్రోత్రముల యందు ముద్దగ చేయబడిన మనస్సు కలడై, తన్వి ఇచట గీత
ధ్వనిని వినుచున్నది.&quot;
వి. ఇచట గూడ విశేషణ మాహాత్మ్యముదే తన్వీస్వాభావిక సౌందర్యము
స్పష్టీకరింపబడుచున్నది.
ఇంకను ఎట్లనగా...
శుచిశీతల చంద్రికాస్లకా -
శ్చిరనిశబ్ద మనోహరా దిశ.
ప్రశమస్య మనోభవస్య వా
హృది కస్యాప్యధ హేతుళాం యయుః,
58
&quot;తెల్లనిదియు చల్లనిదియు నగు వెన్నెలచే పూయబడిన వై. చిరకాలము
నిశబ్దముగ నుండుటచే మనోహరము లగు దిక్కులు, ఒకని హృదయమున
ప్రశమమునకును, మరియొకని హృదయమున మన్మథ వికారమునకును
కారణముగ అయినవి. &quot;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jfml5ts3rmb6b1al66t2xfibtuuwo2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/214</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228878</id>
    <revision>
      <id>585299</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 వక్రోక్తి-జీవితము క్రియా విశేషణ పర్రిత్వ మెట్లనగా &quot;సస్మార కారణపతిర్వినిమీలితాడం. స్వేచ్ఛావిహార వనవాస మహోత్సవానామ్&quot; 54 &quot; (క్రొత్తగా పట్టుకొన్న) ఏనుగ, (మూసికొనబడిన కండ్లు కల...'</comment>
      <origin>585299</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="11qcmbnbiho8i37e1t8sdm5rd1sgupv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;208
వక్రోక్తి-జీవితము
క్రియా విశేషణ పర్రిత్వ మెట్లనగా
&quot;సస్మార కారణపతిర్వినిమీలితాడం.
స్వేచ్ఛావిహార వనవాస మహోత్సవానామ్&quot;
54
&quot; (క్రొత్తగా పట్టుకొన్న) ఏనుగ, (మూసికొనబడిన కండ్లు కల్గునట్లుగా
కండ్లు మూసుకొని స్వేచ్ఛా విహారసమయము నందలి వనచాన మహోత్సవము
లను స్మరించెను.&quot;
___వి. ఇది క్రియావిశేషణ వక్రతకు ఉదాహరణముగ చూపబడినది.
గాన 'వినిమీలితాక్షం' అను పాఠము యుక్త మైనట్లు తోచుచున్నది.
వ్యా. ఇచట అన్ని ఉదాహరణము లందును విశేషణములు స్వాతానిక
మగు సౌందర్యనును ఉల్లసింపచేయునవై ఉన్నవి.
వ్యాం విశేషణము అలంకారాతిశయమును పోషించుటకు ఉదాహరణము
ఎట్లనగా…'శశినః శోరా తిరస్కారిగా' అను పూర్వోదాహృత శ్లోకము (11-44).
'త్వము పఙ్కవ' అను పదమునకు విశేషణముగ ప్రయుక్త మగు 'శోతా
తిరస్కారిజు' అనునది ప్రతీయమానోత్ప్రేక్షా శోభను ఇనుమడింప చేయు
చున్నది.
ఈ విశేషణ పక్రత్వమే ప్రస్తుతౌచిత్యాను సారముగ ప్రయుక్త మైనచో
సకలసత్కావ్యములకును జీవితముగ నుండును. ఏలయన-దీ చేతనే రసము
పరిపూర్ణ మగు పుష్టిని పొందును. ఎట్లనగా—
'కరా నరాలీన' ఇత్యాది పూర్వోదాహృత శ్లోకమున (11-62). (విశేషణ
వక్రతా మాహాత్మ్యముచే శృఙ్గరము పరిపుష్టి నందినది).
శ్లో॥ “స్వమహిమ్నా విధీయ స్తే యేన లోకోత్తరశ్రియః
రసస్వభావా లక్కారా సద్విధేయం విశేషణమ్&quot;
57
&quot;ఏది తన మహిమచే రసములను వన్తు స్వభావమును, అలంకారములను
లోకోత్తర మగు శోభ కలవాటినిగా చేయునో అట్టి విశేషణమునే కూర్చవలెను.”
ఇది అంతర శ్లోకము —
వ్యా, ఈ విధముగ విశేషణ వక్రతను విచారించి క్రమప్రాప్తావసర
మగు సంసృతి పక్రతను గూర్చి విచారించుచున్నాడు —&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>11qcmbnbiho8i37e1t8sdm5rd1sgupv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/215</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228879</id>
    <revision>
      <id>585300</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయోన్మేషము కా. యత్ర సంవ్రియతే వస్తు వైచిత్ర్యన్య వివక్షయా సర్వనామాదిభిః కైశ్చిత్ సోక్తా సంవృతి వక్రతా 209 16 &quot;వైచిత్ర్యమును సంపాదింపవలె ననెడు అభిలాషచే ఎవట, కొన్ని సర్వ...'</comment>
      <origin>585300</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4258" sha1="apg69273g0pzlx3s59ovww2ht2283yz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ద్వితీయోన్మేషము
కా. యత్ర సంవ్రియతే వస్తు వైచిత్ర్యన్య వివక్షయా
సర్వనామాదిభిః కైశ్చిత్ సోక్తా సంవృతి వక్రతా
209
16
&quot;వైచిత్ర్యమును సంపాదింపవలె ననెడు అభిలాషచే ఎవట, కొన్ని
సర్వనామాది పదములచే వస్తువు ఆచ్ఛాదింపబడునో అది సంసృతి- సక్రత
ని చెప్పబడుచున్నది.&quot;
=
వ్యా, &quot;సోక్తా సంపృతి వక్రతా&quot;-ఏది ఈ విధమైనదో అది సంవృతి
వక్రత యని చెప్పబడుచున్నది. &quot;సంవృతాః వక్రతా సంసృతి వక్రతా&quot;
(సంవృతిచేత వక్రత) అని కాని, &quot;సంవృతి ప్రధానా వక్రతా సంవృతి వక్రతా&quot;
(సంవృతి ప్రధానముగా గల వక్రత యని గాని సమాసము. (విగ్రహము) -
(తృతీయా తత్పురుషము లేదా మధ్యను పదలోని సమాసము) యత్ర దేని
వస్తురూప మగు వస్తువు, సంవ్రియతే ఆచ్ఛాదింపబడు
చున్నదో, ఏ కారణము దేత &quot;వైచిత్ర్యస్య వివక్షయా - చిచిత్ర భావమును
చెప్పవలెను. (అనగా) దేనిచే పదార్థము విచి తత్వమును పొందునో
అది యని యర్థము. దేనిచే ఆచ్ఛాదింపబడుచున్నది. &quot;సర్వనామాదిః
కైశ్చిత్&quot; = కొన్ని సర్వనామాదుల చేత సర్వస్యనామ సర్వనామ-అన్నింటికిని
నామధేయముగ ప్రయోగింప తగినది. అది ఆదియందు వేటికో అట్టివి. అట్టి.
కై.శ్చిత్ అపూర్వములగు వాచకములచేత అని యర్థము.
వి. &quot;రామ&quot; &quot;కృష్ణ&quot; మొదలగు నామవాచకములను ఆయా వ్యక్తుల
విషయమున మాత్రమే ప్రయోగింప వచ్చును కాని రామకృష్ణాది భిన్న వ్యక్తుల
విషయమున ప్రయోగింపరాదు, కాని 'స' 'ఆయం' 'కః' ఇత్యాది సర్వనామ
శబ్దములను అందరికిని అన్నింటికిని కూడ వాచకములుగ ప్రయోగింపవచ్చును.
కావున వాటికి 'సర్వనామములు' అని పేరు.
వ్యా. ఇందు అనేకమైన ప్రకారములు సంభవించును- కొన్ని యడం,
సాతిశయ మగు కొన్ని వస్తువులను గూర్చి చెప్పుటకు శక్యమే యైనను దీనిని
సాక్షాత్తుగ చెప్పినచో ఇంత యని పరిచ్చిన్నమై పరిమిత రూపమున భాసించు
ననెడు యభిప్రాయముతో, సామాన్య వాచి యగు సర్వనామముచే ఆచ్ఛాదించి,
దాని కార్యమును బోధించునదియు, దానియందలి అతిశయమును వ్యక్తీకరించు
వేదియు, ఆగు వాక్యా న్తరముచే నది ప్రతీతి గోచర మగునట్లు చేయుచుందురు.
14&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>apg69273g0pzlx3s59ovww2ht2283yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:వక్రోక్తిజీవితం.pdf/216</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228880</id>
    <revision>
      <id>585301</id>
      <timestamp>2026-10-14T05:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 ఎట్లనగా &quot;తత్యథ పరిగ్రహలిప్పొ న వ్యధ త్త కరణీయ మణీయః, పుష్పచాప శిఖరస్థ కపోలో మన్మథః కిమపి యేన నిదధ్యే. వక్రోక్తి జీవితము 58 *అంత నాతడు (భీష్ముడు), తండ్రి యగు శంతనుడు) (సత్యవతిన...'</comment>
      <origin>585301</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3438" sha1="p91cd7adunoqa8512mgdp9pti1fg0k2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;210
ఎట్లనగా
&quot;తత్యథ పరిగ్రహలిప్పొ
న వ్యధ త్త కరణీయ మణీయః,
పుష్పచాప శిఖరస్థ కపోలో
మన్మథః కిమపి యేన నిదధ్యే.
వక్రోక్తి జీవితము
58
*అంత నాతడు (భీష్ముడు), తండ్రి యగు శంతనుడు) (సత్యవతిని)
భార్యగా నఖిలషించుచుండగా, ఆ అల్పమగు కార్యమును చేసెను; దేనిచే,
మన్మథుడు పుష్పధనుస్సుయొక్క శిఖరముపై కపోలమును ఆన్చి, ఏమేమియో
తలపోయ మొదలిడెనో, (ఆలోచింప మొదలిడెనో.)&quot;
58
వ్యా, ఆచట శంతను కుమారు డగు భీష్ముడు సదాచారా సక్తుడగుటచే,
గురు భక్తిదే భావిత మగు అంతః కరణము కలవాడై, లోకోత్తరౌదార్య
గుజవంతు డగుటచే వివిధ విషయోప భోగములపై విరక్త మగు మనస్సు
కలవాడై, అసంభావ్య మైనను స్వీయేనియ నిగ్రహమును చేసినాడు అని
చెప్పుటకు శక్యమే యైనను (ఆ విషయమును) సామాన్యాభిధానమగు (శత్
అను) సర్వనామములే కప్పిపుచ్చి ఉత్తరార్ధమున అది(భీష్మునేమియు చేయజాలక
వన్మథుడు విచారమగ్ను డైనాడు అను) కార్యాన్తరమును బోధించు వాక్యా స్తర
ముచే ప్రతీతి గోచర మగునట్లు చేయబడినదై ఒకానొక చముత్కారమును
కలిగించుచున్నది.
కొన్ని యెడల - అత్యున్నత స్వభావోన్నతిని పొందిన ఒకానొక సాతిశయ
మగు వస్తువు మాటలతో వర్ణింప నలవి కానిదని చెప్పుటకై దానిని సర్వనామ
ముచే ఆచ్ఛాదించి, తత్కార్య వాచకమును తరతిశయ ద్యోతకమును
అగు వాక్యాంతరముచే దానిని స్పష్టీకరించుచుందురు. ఇది (రెండవ) మరియొక
ప్రకారము. ఎట్లనగా
“యాతే ద్వారావతీం తదా మధురిపా తద్దత్తకంపాసశాం
కాలిన్ది జలకేలి పంజుల కామాలంబ్య సోత్కంఠయా.
తద్గీతం గురుబాష్ప గద్గదగలత్తార స్వరం రాధయా
యేనా నరలచారి ఖిర్జలచరై రప్యుత్క ముత్కూజితమ్&quot;
59&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p91cd7adunoqa8512mgdp9pti1fg0k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228881</id>
    <revision>
      <id>585328</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585328</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1773" sha1="ki9reqz6h4c5o39f774e67zuqmbgcf4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|46|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;61. రేణుకా తాంత్రికైః ।


62. పరశురామ జననీ రేణుకాతు తదంశావతారః ।

63. సా చ ఛిన్నమస్తోచ్యతే ఛిన్నశీర్షత్వాత్ ।


64. అస్మాకం సుషుమ్నా మార్గే గ్రంథిత్రయ మస్తి !

65. ఏకో మూలే ।

66. స బ్రహ్మగ్రంథి రుచ్యతే !

67. అపరో మణిపూరే ।

68. స విష్ణు గ్రంథి రుచ్యతే ।

69. ఇతర ఆజ్ఞాచక్రే ।

70. స రుద్రగ్రంథి రుచ్యతే!

71. తేన గ్రంథిత్రయేణాస్మాసుశక్తి రంతరిక్షాన్నబహుల మవ తరతి ।

72. భిన్నగ్రంథౌతు బహులం ప్రవహతి ।

73. మార్గస్య నిర్నిరోధత్వాత్ ।

74. సిద్ధానాం వ్యష్టినాడీ సమష్టినాడ్యా మిలితా మహామహిమా స్యాత్ ।

75. క్రమేణ గ్రంథీనాం మోక్షః ।


76. రుద్రగ్రంథౌ భిన్నే కైవల్యం హస్తస్థం స్యాత్ ।

77. 'కాశ్యాంతు మరణా స్ముక్తి' రితి శ్లోకోత్ర భవతి ।


78. ఇయమేవ కాశీ యదాజ్ఞా చక్రమ్ ।

79. ఆత్ర మరణంచ గ్రంథిభేదః ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ki9reqz6h4c5o39f774e67zuqmbgcf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228882</id>
    <revision>
      <id>585329</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585329</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2799" sha1="0znern2t840m8w4mx2nso5jvwky3wbf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||ప్రచండ చండికా పటలము|47}}&lt;/noinclude&gt;61. దానినే తాంత్రికులు రేణుక యనిరి. (తేజస్సును రేణువులక్రింద విభజించునది).

62. పరశురామజననియైన రేణుకయు నామె యంశావతారిణీయే.

68. ఈ రేణుకయు ఛిన్నమైన శిరస్సువలన ఛిన్నమస్త యనబడుచున్నది.

64. మనయొక్క సుషుమ్నా మార్గమందు మూడు గ్రంధులున్నవి.

65. ఒకటి మూలాధారమందు.

66. అది బ్రహ్మగ్రంధి యనబడును.

67. రెండవది మణిపూరమందు.

68. అది విష్ణుగ్రంధి యనబడును.

69. మూడవది యాజ్ఞాచక్రమందు.

70. అది రుద్రగ్రంధి యనబడును.

71. ఈ గ్రంధిత్రయమువలన మనయందంతరిక్షమునుండి (ప్రవహించు) శక్తి బహుళముగా నవతరించుట లేదు.

72. గ్రంధులు భేదింపబడినచో శక్తి బహుళముగా బ్రవహించును.

73. సుషుమ్నా 'మార్గమందు నిరోధములు తొలగుటవలన.

74. అవి తొలగిన సిద్ధులయొక్క వ్యష్టి సుషుమ్నా నాడి సమష్టి సుషుమ్నా నాడితో మిళితమై మహామహిమగలది యగును.

75. గ్రంధుల మోక్షము క్రమప్రకారమగును. (అనగా బ్రహ్మగ్రంధి, విష్ణుగ్రంథి, రుద్రగ్రంధులు వరుసను సాధనబలము
కొలది యొక దాని పిదప నొకటిగా వీడును.)

76. రుద్రగ్రంధి భేదనమైన వారికి కైవల్యము హస్తగతమగును.

77. 'కాశిలో మరణించువారికి ముక్తి' యను శ్లోకార్ధ మిక్కడ వర్తించును.

78. ఈ శ్లోకములో వచింపబడిన కాశియే ఆజ్ఞాచక్రము.

79. అక్కడి మరణమనగా రుద్రగ్రంధి భేదనము. (మరణము గ్రంధికి చెందును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0znern2t840m8w4mx2nso5jvwky3wbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228883</id>
    <revision>
      <id>585330</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585330</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1389" sha1="dmjx5x9iv6g8t610py5y9fdr2uqzqzb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|48|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;80. కపాల భేదశ్చ ప్రాగుక్తో గ్రంథిభేద సాపేక్షః ।


81. యో౽న్తరిక్షా న్మహతీం శక్తిమిచ్ఛతి స ప్రచండచండికా ముపాసీత 1

82. తన్మంత్రే ప్రణవః ప్రథమం బీజమ్ ।

83. శ్రీ ర్ద్వితీయమ్ ।

84. మాయా తృతీయమ్ ।

85. వాక్తురీయమ్ ।

86. సప్తాక్షరస్య తన్నామ్నః సంబోధనమ్ తతః. ।


87. తతః కూర్చ ద్వయమ్ ।

88. అథాస్త్రమ్ ।

89. శిరో౽న్తే ।

90. అనయా విద్యయా నాస్తి కించి దసాధ్యమ్ !

91. కూర్చ మంత్రేణవా ।


92. అథాస్యాః శుద్ధముపాసనమ్ ।

93. అంతరూష్మాణం విచింతయేత్ ।

94. అత్ర విచింతనే క్రోధముద్రా భవతి ।

95. అన్వేషణ ముద్రావా ।

96. దుఃఖ ముద్రావా ।


97. లక్ష్యం మూలాధారే ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dmjx5x9iv6g8t610py5y9fdr2uqzqzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>228884</id>
    <revision>
      <id>585331</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>585331</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2803" sha1="1gjafc1pjthh0y9w18o8xwvzsz527xn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||ప్రచండ చండికా పటలము|49}}&lt;/noinclude&gt;80. పూర్వము చెప్పబడిన కపాలభేదన మీరుద్రగ్రంధి భేదనము నపేక్షించి యుండును.

81. అంతరిక్షమునుండి మహచ్ఛక్తిని గోరువాడు ప్రచండ చండిక నుపాసించవలెను.

82. ఆ మంత్రమందు మొదటి బీజము ప్రణవము ఓం.

83. రెండవది శ్రీ బీజము శ్రీం.

84. మూడవది మాయా బీజము హ్రీం.

85. నాల్గవది వాగ్బీజము ఐం.

86. అటుపిమ్మట సప్తాక్షరియగు దేవీ నామముయొక్క సంబోధనము ‘వజ్రవైరోచనీయే'.

87. తరువాత కూర్చ బీజ ద్వయము హూం హూం.

88. పిమ్మట అస్త్రము ఫట్.

89. అంత్యమందు శిరస్సు స్వాహా.ఓం శ్రీం హ్రీం ఐం వజ్రవైరోనీయే హూం హూం ఫట్ స్వాహా.

90. ఈ మంత్రవిద్య కసాధ్యమైనది లేదు.

91. 'హూం' అను కూర్చమంత్రముతో (అనగా బీజముతో) నైన నుపాసింపవచ్చును. (“రాయస్కామో, వజ్రహస్తం సుదక్షిణం పుత్రోనపితరం హువే&quot; అను వేదమంత్రము పశ్చా త్పురో నాడులు రెండింటికి జెందు కూర్చ మంత్రముగా గణింపబడును. కవికీ మంత్రదర్శనమైనట్లు కవిచరిత్రనుండి తెలియును. కనుక దానిని సూచించినట్లు గ్రహించినను దోషముండదు.)

92. ఇంక శుద్ధోపాపాసన మెట్లనగా.

93. అంతరూష్మాణమును చింతించుట.

94. అట్లు చింతించుటయందు క్రోధముద్ర కావచ్చును.

95. లేదా అన్వేషణ ముద్ర.

96. లేదా దుఃఖముద్ర (ఈ మూడు ముద్రలయందును చింతించు మనస్సున కేకాగ్రత కల్గును.)

97. లక్ష్యము మాత్రము మూలాధారమందే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gjafc1pjthh0y9w18o8xwvzsz527xn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>