వికీసోర్స్:రచ్చబండ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="te">
  <siteinfo>
    <sitename>వికీసోర్స్</sitename>
    <dbname>tewikisource</dbname>
    <base>https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">మీడియా</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ప్రత్యేక</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">చర్చ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">వాడుకరి</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">వాడుకరి చర్చ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">వికీసోర్స్</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">వికీసోర్స్ చర్చ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">దస్త్రం</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">దస్త్రంపై చర్చ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">మీడియావికీ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">మీడియావికీ చర్చ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">మూస</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">మూస చర్చ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">సహాయం</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">సహాయం చర్చ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">వర్గం</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">వర్గం చర్చ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ద్వారము</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ద్వారము చర్చ</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">రచయిత</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">రచయిత చర్చ</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">పుట</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">పుట చర్చ</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">సూచిక</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">సూచిక చర్చ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">మాడ్యూల్</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">మాడ్యూల్ చర్చ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>వికీసోర్స్:రచ్చబండ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>5373</id>
    <revision>
      <id>587372</id>
      <parentid>584469</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>రహ్మానుద్దీన్</username>
        <id>861</id>
      </contributor>
      <comment>/* అభిప్రాయాలు */</comment>
      <origin>587372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68599" sha1="hcs6f5bh7t1qxjcs7t3xy7k9a9cb3xm" xml:space="preserve">{{రచ్చబండ}}
{| class=&quot;wikitable floatright&quot; width=&quot;10%&quot;
||{{పాత చర్చల పెట్టె |[[/పాత చర్చ 1| ..1]] [[/పాత చర్చ 2| ..2]] [[/పాత చర్చ 3| ..3]] [[/పాత చర్చ 4| ..4]] [[/పాత చర్చ 5| ..5]]  [[/పాత చర్చ 6| ..6]]  [[/పాత చర్చ 7| ..7]]  [[/పాత చర్చ 8| ..8]]  [[/పాత చర్చ 9| ..9]]  [[/పాత చర్చ 10| ..10]][[/పాత చర్చ 11| ..11]] [[/పాత చర్చ 12| ..12]][[/పాత చర్చ 13| ..13]][[/పాత చర్చ 14| ..14]] [[/పాత చర్చ 15| ..15]] [[/పాత చర్చ 16| ..16]]|వ్యాఖ్య = పాత రచ్చబండ చర్చలు}}
|-
|&lt;inputbox&gt; 
type=fulltext
prefix=వికీసోర్స్:రచ్చబండ
break=no
width=15
searchbuttonlabel=రచ్చబండ పాత నిల్వలలో వెతుకు
&lt;/inputbox&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable floatright&quot; width=&quot;20%&quot;
||{{సహకారం_స్థితి}}
|}
&lt;!-- మీ ప్రశ్నలు, సందేహాలు, వ్యాఖ్యలు ఈ గీత గిదువన రాయండి --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 జనవరి 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:02, 19 జనవరి 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 17:11, 3 ఏప్రిల్ 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF ==

&quot;Kindly feel free to translate this text into your own language.&quot;

Dear Community member,

We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. 

The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. 

This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning.

Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. 

* Platform: Google Meet
* Date: 17th April, 2026
* Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC)
* Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]

Note: Only those who have registered will receive the joining link. 

Look forward to seeing you on the call,

Best, [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 18:41, 5 ఏప్రిల్ 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 00:58, 26 ఏప్రిల్ 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) ==

''&lt;small&gt;Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.&lt;/small&gt;''

Hello everyone,

We hope you are doing well.

We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills.

We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&amp;pli=1 apply].

We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants.

Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=30361720 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== క్రాప్ టూల్ వికీసోర్స్ లో పనిచేయడం లేదు   ==

{{ping|Arjunaraoc}} కొంచెం చూస్తారా ? [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 13:48, 10 జూన్ 2026 (UTC)

:@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారు,  మీడియావికీలో మార్పుల వలన ఏదో సమస్య ఏర్పడినట్లుంది. ఇటీవల మీడియావికీ మార్పులు నేను అంతగా గమనించుటలేదు కావున [[:m:Indic-TechCom/Requests#Cropimage_gadget_stopped_working_on_Telugu_Wikisource]] దగ్గర నివేదించాను. @[[వాడుకరి:Jayprakash12345|Jayprakash12345]] గారు కాని ఇతరులు కాని సహాయం చేయమని కోరాను. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 01:05, 11 జూన్ 2026 (UTC)
::ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 05:30, 11 జూన్ 2026 (UTC)
:::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారు, @[[వాడుకరి:ZI Jony|ZI Jony]] గారి సహాయంతో  సమస్య పరిష్కరించబడింది.  పరిశీలించి ఇంకేమైనా సమస్యలుంటే తెలపండి. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 00:25, 12 జూన్ 2026 (UTC)
::::ధన్యవాదాలు అండి. చూసాను. ఇప్పుడు క్రాప్ టూల్ కనపడుతోంది. [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:54, 12 జూన్ 2026 (UTC)

== ప్రాచీన ఫాంట్  &lt;s&gt;&quot;౯&quot;&lt;/s&gt; ౝ ==

{{ping|Arjunaraoc}}
{{ping| Rajasekhar1961}}

కొన్ని పుస్తకాలలో ఈ పై ఫాంట్ (౯) ఉపయోగించాలి. అంకెలలో (౯) ఉంది ఉపయోగించవచ్చా? తెలియచేయగలరు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:04, 10 జూన్ 2026 (UTC)

:@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారు, ఇది తెలుగు అంకె 9.  కొన్ని పాత పుస్తకాలను పాఠ్యీకరించేటప్పుడు ఇప్పడు సాధారణ వాడుకలోలేని అంకెలకు బదులు, ఇండోఅరబిక్ అంకెలనే వాడాము.  కాని వాటిని అలానే వాడి, ఏదైనా సాంకేతికంగా  తాత్కాలికంగా చూపించేటప్పుడు  ఇండో అరబిక్ అంకెలను చూపితే బాగుంటుంది అనిపిస్తుంది. ఆ పుస్తకంపై కృషి చేసేవారితో చర్చించి నిర్ణయం తీసుకోండి. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 01:10, 11 జూన్ 2026 (UTC)
::అలాగే అండి. ఇది అంకెలలో సమస్య కాదండి. పాఠ్యంలో సమస్య. ఉదాహరణకి - '''వారెల్లరు౯''' [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 05:43, 11 జూన్ 2026 (UTC)
:::అది తొమ్మిది కాదండి. న్ - అక్షరం. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 06:46, 11 జూన్ 2026 (UTC)
::అంటే నకారపొల్లుకు బదులు న్ - అక్షరం చేర్చవచ్చునా.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 11:15, 11 జూన్ 2026 (UTC)
:::@[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]], @[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]], @[[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] గార్లకు, అర్ధమైంది. నకారపొల్లుకి అంకే ౯ కి తేడా వుంది.  ౯ కంటె నకారపొల్లుకి ఇంకొక ఇంకొక చిన్న అడ్డగీత అదనంగా వుంటుంది.  నకారపొల్లు యూనికోడ్ లో 2020 లో చేర్చబడింది. గూగుల్ నుండి అందుబాటులో వున్న Noto Sans Telugu font లో అందుబాటులో వున్నది. అయితే నా కంప్యూటర్ (లినక్స్) లో స్థాపించిన తరువాత  వికీపీడియాలో కనబడేటట్లు చేయటంలో నాకింకా సమస్యలున్నాయి.  మీ విండోస్ కంప్యూటర్లలో  Alt +0C5D అనగా Alt నొక్కి వుంచి సున్నా(0), C,5,D నొక్కాలి.  ఈ గుర్తు సరిగా కనబడకపోతే Noto Sans Telugu  Font స్థాపించుకొని  ప్రయత్నించండి. దీనికి మీరు సాంకేతిక నైపుణ్యత కలిగిన వారి సహాయం తీసుకోవడం అవసరమవవచ్చు.  [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 02:09, 12 జూన్ 2026 (UTC)
:::: క్రోమ్ బ్రౌజర్  లో సరిగా కనబడుతున్నది.--[[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 02:27, 12 జూన్ 2026 (UTC)
:::::అలాగేనండి. ప్రయత్నం చేస్తాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:09, 12 జూన్ 2026 (UTC)
:::::ఆగుర్తు ఇప్పుడు వాడుకలో లేదు. దానికి బదులు న్ గాని ర్ గాని (దీనికి కూడా ప్రాచీనతెలుఁగులో వాడబడింది) మార్పిడి చేయవచ్చు. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 05:14, 12 జూన్ 2026 (UTC)
:::::Firefox లో కూడా Noto Sans Telugu fonts అన్నీ తాజాపరచినతరువాత సమస్య తీరింది. మరిన్ని వివరాలకు [https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=2047062 బగ్] చూడండి. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 01:25, 13 జూన్ 2026 (UTC)
::::::తెవికీ ఎడిటర్ లో తెలుగు ప్రత్యేక అక్షరాల సమూహంలో సున్నకు ముందు ([https://phabricator.wikimedia.org/T428991 చేర్చబడింది]).   వాడుకరులు ఫాంట్ ని తాజాపరచితే దీనిని చేర్చడం మరింత సులువు. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 06:00, 19 జూన్ 2026 (UTC)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])&lt;/bdi&gt; 17:12, 23 జూన్ 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:31, 25 జూన్ 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== క్రాప్ ఇమేజ్ (Cropimage) మొబైల్ తోడ్పాటు ==

@[[వాడుకరి:ZI Jony|ZI Jony]]  సహాయంతో cropimage మొబైల్ తోడ్పాటు అమలుపరచాను, పరీక్షించి ఏమైనా దోషాలుంటే తెలియచేయండి. మరిన్ని వివరాలకు [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic-TechCom/Requests#c-ZI_Jony-20260625160000-ZI_Jony-20260625022600 చూడండి]. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 00:51, 26 జూన్ 2026 (UTC)

== క్రాప్ ఇమేజ్ (cropimage) వాడుక గణాంకాలు 10 వేల మైలురాయి ==

ఈ రోజు చూడగా  క్రాప్ ఇమేజ్  ఈ  సైట్ లో 10,513 సార్లు వాడబడింది ([https://quarry.wmcloud.org/query/106833 క్వారీ క్వెరీ]). ఈ పరికరం [[వికీసోర్స్:రచ్చబండ/పాత చర్చ 5#పుస్తకంలోని బొమ్మలు చేర్చడానికి crop image (క్రాప్ ఇమేజి) వాడుకరి స్క్రిప్ట్|సృష్టించిన]] తరువాత 10 సంవత్సరాలు గడచినవి.  దీనిని వాడిన వారందరికి, నిర్వహణలో తోడ్పడిన @[[వాడుకరి:Jayprakash12345|Jayprakash12345]],  @[[వాడుకరి:ZI Jony|ZI Jony]] గార్లకు నా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 06:03, 30 జూన్ 2026 (UTC)
: {{ping|arjunaraoc}} ఈ టూల్ మనకు బాగా ఉపయోగపడింది. తెలుగులో స్థాపించిన మీకు మా కృతజ్ఞతలు.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:11, 30 జూన్ 2026 (UTC)
=== ఎక్కువ వాడుక గల 10 పుస్తకాలు===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!index_title!!transclusion_count
|-
|  [[index:TeluguVariJanapadaKalarupalu.djvu]]||593
|-
|  [[index:Sangraha_Andhra_Vijnana_Kosham_Volume_Three.pdf]]||179
|-
|  [[index:Chandamama_1948_01.pdf]]||134
|-
|  [[index:సంగ్రహ_ఆంధ్ర_విజ్ఞానకోశము_మొదటి_సంపుటము_అ-ఆర్ష.pdf]]||134
|-
|  [[index:అక్షరశిల్పులు.pdf]]||133
|-
|  [[index:2015.386370.teluguaguloo-chitrakavitvamu.pdf]]||126
|-
|  [[index:DivyaDesaPrakasika.djvu]]||125
|-
|  [[index:Jyothishya_shastramu.pdf]]||120
|-
|  [[index:Adavi_Bapiraju_Samagra_Kavita_Sankalanam_Vol-1,_Kinnera_Art_Theatrees.pdf]]||113
|-
|  [[index:Jeevasastra_Samgrahamu.pdf]]||105
|}
[https://quarry.wmcloud.org/query/106870 క్వెరీ] ----[[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 05:00, 1 జూలై 2026 (UTC)

== WikiConference India 2026 కోసం స్వీయ నిధులతో నమోదు (Self-Funded Registration) మరియు సెషన్ ప్రతిపాదనల ఆహ్వానం (Call for Submissions) ఇప్పుడు ప్రారంభమయ్యాయని సంతోషంతో తెలియజేస్తున్నాము. ==

ప్రియమైన కమ్యూనిటీ సభ్యులారా,

WikiConference India 2026 కోసం స్వీయ నిధులతో నమోదు (Self-Funded Registration) మరియు సెషన్ ప్రతిపాదనల ఆహ్వానం (Call for Submissions) ఇప్పుడు ప్రారంభమయ్యాయని సంతోషంతో తెలియజేస్తున్నాము.

WikiConference India 2026, 2026 సెప్టెంబర్ 4 నుండి 6 వరకు కేరళలోని కొచ్చిలో నిర్వహించబడుతుంది. భారతదేశం మరియు దక్షిణ ఆసియాలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే వికీమీడియన్లు, కమ్యూనిటీ నాయకులు, డెవలపర్లు, పరిశోధకులు మరియు ఓపెన్ నాలెడ్జ్ పట్ల ఆసక్తి ఉన్న వారిని ఒకచోట చేర్చే ముఖ్యమైన కార్యక్రమం ఇది.

ఈ ఏడాది సదస్సు ప్రధాన అంశం:

“Reimagining the Knowledge Commons: Community Leadership in an Evolving Wikimedia Ecosystem”

వేగంగా మారుతున్న సాంకేతిక పరిసరాలు, కృత్రిమ మేధస్సు (AI) అభివృద్ధి, మరియు జ్ఞాన సృష్టిలో వస్తున్న కొత్త మార్పుల నేపథ్యంలో, కమ్యూనిటీ నాయకత్వం, ప్రాంతీయ భాషలు, ఓపెన్ నాలెడ్జ్, అలాగే భారతదేశం మరియు దక్షిణ ఆసియాలో వికీమీడియా ఉద్యమ భవిష్యత్తుపై చర్చించేందుకు ఈ సదస్సు ఒక వేదికగా ఉంటుంది.

=== స్వీయ నిధులతో నమోదు ===
స్వీయ నిధులతో నమోదు ప్రస్తుతం Pretix వేదికలో ప్రారంభమైంది.

* నమోదు చేసుకోవడానికి: &lt;nowiki&gt;https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/&lt;/nowiki&gt;
* మరిన్ని వివరాలకు: &lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration&lt;/nowiki&gt;

=== సెషన్ ప్రతిపాదనల ఆహ్వానం ===
సెషన్ ప్రతిపాదనలు ప్రస్తుతం Eventyay వేదిక ద్వారా ఆహ్వానించబడుతున్నాయి.

వర్క్‌షాపులు, చర్చా సమావేశాలు, ప్యానెల్ చర్చలు, ఇంటరాక్టివ్ సెషన్లు, లైట్నింగ్ టాక్స్ మరియు పోస్టర్ ప్రెజెంటేషన్ల కోసం ప్రతిపాదనలు పంపవచ్చు.

మీరు చాలా కాలంగా వికీమీడియా ఉద్యమంలో భాగమై ఉన్నా, లేదా ఇటీవలే చేరినా, మీ అనుభవాలు మరియు ఆలోచనలు సదస్సు కార్యక్రమాన్ని మరింత సమృద్ధిగా చేయడంలో సహాయపడతాయి.

* మార్గదర్శకాలు మరియు అదనపు సమాచారం: &lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions&lt;/nowiki&gt;
* ప్రతిపాదనలు పంపేందుకు చివరి తేదీ: '''15 జూలై 2026'''

WikiConference India 2026 గురించి పూర్తి సమాచారం, ముఖ్యమైన తేదీలు మరియు ఇతర ప్రకటనల కోసం:

* పూర్తి ప్రకటన: &lt;nowiki&gt;https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/&lt;/nowiki&gt;

అన్ని కమ్యూనిటీ సభ్యులు నమోదు చేసుకుని, తమ సెషన్ ప్రతిపాదనలను సమర్పించి, ఈ ప్రకటనను తమ కమ్యూనిటీల్లో మరియు పరిచయ వర్గాల్లో పంచుకోవాలని మనవి.

సాదరంగా,

WikiConference India 2026 నిర్వహణ కమిటీ [[వాడుకరి:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[వాడుకరి చర్చ:Amrit Sufi|చర్చ]]) 10:38, 30 జూన్ 2026 (UTC)

== Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026  ==

Dear Community Members,

This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''.

=== Self-funded Registration ===

https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/

=== Call for Submissions ===

https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions

We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations.

=== For more information ===

https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026

We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities.

Regards,

'''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[వాడుకరి:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[వాడుకరి చర్చ:Gauri Guptaa|చర్చ]]) 15:03, 7 జూలై 2026 (UTC)

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:25, 24 జూలై 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 ==

Dear Wikimedia Contributors,
 
We are excited to announce '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 Kerala Culture Month 2026]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 WikiConference India 2026]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base.
 
'''Campaign Focus:'''
 
* Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages
* Improve content quality with citations, images, and comprehensive information
* Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media
* Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics
 
We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.
 
For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project.
 
Best regards,
''Communications Team, WCI 2026''
 
[[వాడుకరి:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[వాడుకరి చర్చ:Shadabgdg|చర్చ]]) 16:12, 25 జూలై 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[mw:User:MSantos (WMF)|Content Transform Team]] 16:31, 3 ఆగస్టు 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MSantos (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikisource&amp;oldid=28221043 --&gt;

== Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 ==

Dear Wikimedia contributors,

As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base.
Campaign Focus:
A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages
B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information
C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village
D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics
We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.
For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project.

Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps.
This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings.
Campaign Focus:
A. Add freely licensed images of medicinal plants.
B. Improve description of existing medicinal plants.
C. Improve depictions of images.
D. Improve wikidata items.
We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters.
To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project.

Best regards,&lt;br&gt;WikiConference India 2026 pre-conference organizing team

-- [[వాడుకరి:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kuldeepburjbhalaike|చర్చ]]) 15:32, 13 ఆగస్టు 2026 (UTC)

== సర్వర్ స్విచ్ - మీ వికీ త్వరలో కొద్ది కాలం పాటు చదవడానికి-మాత్రమే ఉంటుంది ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|ఈ సందేశాన్ని మరొక భాషలో చదవండి]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|వికీమీడియా ఫౌండేషన్]] దాని డేటా సెంటర్ల మధ్య ట్రాఫిక్‌ను మారుస్తుంది దీనివల్ల వికీపీడియా మరియు ఇతర వికీమీడియా వికీలు విపత్తు తర్వాత కూడా ఆన్‌లైన్‌లో ఉండగలరు.

ట్రాఫిక్ మొత్తం '''{{#time:j xg|2026-09-23|te}} ''' మీద ఆన్ అవుతుంది. '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' వద్ద స్విచ్ ప్రారంభమవుతుంది

దురదృష్టవశాత్తు, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|మీడియావికీ]]లో కొన్ని పరిమితుల కారణంగా, స్విచ్ చేసేటప్పుడు అన్ని సవరణలు ఆపివేయబడాలి. ఈ అంతరాయానికి మేము క్షమాపణలు కోరుతున్నాము మరియు భవిష్యత్తులో దీనిని తగ్గించడానికి మేము కృషి చేస్తున్నాము. 

ఈ ఆపరేషన్ జరగడానికి 30 నిమిషాల ముందు అన్ని వికీలలో ఒక బ్యానర్ ప్రదర్శించబడుతుంది. ఆపరేషన్ ముగిసే వరకు ఈ బ్యానర్ కనిపిస్తుంది. 
ఈ బ్యానర్ టెక్స్ట్ యొక్క [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate అనువాదం లేదా ప్రూఫ్ రీడింగ్] కు మీరు సహకరించవచ్చు.

'''మీరు అన్ని వికీలను చదవగలరు, కానీ కొంత సమయం వరకు సవరించలేరు.'''

* {{#time:l j xg Y|2026-09-23|te}} పై మీరు ఒక గంట వరకు సవరించలేరు.
* మీరు ఈ సమయంలో సవరించడానికి లేదా సేవ్ చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే, మీరు ఒక దోష సందేశాన్ని చూస్తారు. ఈ నిమిషాల్లో సవరణలు ఏవీ కోల్పోకుండా ఉంటాయని మేము ఆశిస్తున్నాము, కానీ మేము దానికి హామీ ఇవ్వలేము. మీరు దోష సందేశాన్ని చూస్తే, దయచేసి సాధారణ స్థితికి వచ్చే వరకు వేచి ఉండండి. అప్పుడు మీరు మీ సవరణను భద్రపరచగలగాలి. కానీ, అవసరమైతే, ముందుగా మీ మార్పులను కాపీ చేసుకోవాలని మేము సిఫార్సు చేస్తున్నాము.

''ఇతర ప్రభావాలు'':

* నేపథ్య పనులు నెమ్మదిగా జరుగుతాయి మరియు కొన్నింటిని వదిలివేయబడతాయి. ఎరుపు రంగు లింక్‌లు మామూలుగా అంత త్వరగా నవీకరించబడకపోవచ్చు. మీరు వేరే చోట లింక్ చేయబడిన కథనాన్ని సృష్టిస్తే, ఆ లింక్ సాధారణం కంటే ఎక్కువసేపు ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది. దీర్ఘకాలంగా నడుస్తున్న కొన్ని స్క్రిప్ట్‌లను ఆపవలసి ఉంటుంది.
* ఇతర వారం లాగే ఈ వారం కూడా కోడ్ విస్తరణలు జరుగుతాయని మేము ఆశిస్తున్నాము. అయితే, ఆపరేషన్ తర్వాత అవసరమైతే కొన్ని కేసుల వారీగా కోడ్ ఫ్రీజ్‌లు సకాలంలో జరగవచ్చు.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] 90 నిమిషాల పాటు అందుబాటులో ఉండదు.

అవసరమైతే ఈ ప్రాజెక్టును వాయిదా వేయవచ్చు. మీరు [[wikitech:Switch_Datacenter|షెడ్యూల్‌ను wikitech.wikimedia.org లో చదవవచ్చు]]. ఏవైనా మార్పులు ఉంటే షెడ్యూల్‌లో ప్రకటిస్తారు. 

'''దయచేసి ఈ సమాచారాన్ని మీ కమ్యూనిటీతో పంచుకోండి.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 సెప్టెంబరు 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 12:18, 25 సెప్టెంబరు 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31080967 --&gt;

== చందమామ ==
చందమామ సంచికలు 1947 జూలైనుంచి 1965 డిసెంబరువరకు అన్నిటినీ ఎక్కిస్తున్నాను. 2009 లో చందమామ పబ్లికేషను రైట్సు సుబ్రహ్మణ్యన్ గారికి విక్రయించబడినవి. భారతీయ కాపీరైట్ లా ప్రకారం 60 సంవత్సరాలతరువాత పత్రికలన్నీ పబ్లిక్ డొమైన్ లోకి వస్తాయి. 1966 తదనంతర సంచికల కాపీరైటు స్థితి పరిశీలించినతరువాత వాాటిగురించి నిర్ణయం తీసుకోవచ్చు. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 06:09, 1 అక్టోబరు 2026 (UTC)
:: వికీమీడియా కాపీహక్కులను సీరియస్ గా పరిగణిస్తుంది. [[చందమామ పిల్లల మాసపత్రిక]] కొన్ని (3-4) పత్రికలను నేను అప్లోడ్ చేశాను. భారతీయ కాపీహక్కుల చట్టం ప్రకారం పత్రికలు ముద్రించబడిన 60 సంవత్సరాల తర్వాత కాపీహక్కులు చెల్లిపోయినా, వాటిలోని రచయితల జీవితకాలం ప్రకారం కాపీహక్కులు ఉంటాయని నా అవగాహన. ఒకసారి పరిశీలించండి.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 07:18, 1 అక్టోబరు 2026 (UTC)
:::All editions of Chandamama have already entered open source. I sent you the details on Whatsapp. Check it. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 08:31, 1 అక్టోబరు 2026 (UTC)
:: The link is on Internet Archieve; according to some the Opensource tag (for that sake any copyright tag) unless given by the copywright holder needs to be verified by the knowledgeable people.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 12:17, 1 అక్టోబరు 2026 (UTC)
:@[[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|దేవీప్రసాదశాస్త్రి]]గారూ, పత్రికల కాపీహక్కులు అన్నవి సంక్లిష్టమైన అంశం. పత్రికల్లో ప్రచురితమైన ప్రతీదానికీ పత్రిక యాజమాన్యానికే పూర్తి కాపీహక్కులు ఉండవు. ఎవరైతే రచయితలు పత్రికలో పూర్తిస్థాయి ఉద్యోగులుగా జీతానికి పనిచేస్తారో వారి కాపీహక్కులే సహజంగా పత్రికకు చెందుతాయి. మిగిలిన రచయితలందరికీ భారత కాపీహక్కుల చట్టాల ప్రకారం వారికే కాపీహక్కులు చెందుతాయి. కాబట్టి, పత్రికలు 60 ఏళ్ళు గడిచినంతనే పూర్తిగా కాపీరైట్లు చెల్లిపోతాయని ఖచ్చితంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు. ఉదాహరణకు, [https://archive.org/details/Chandamama-Telugu-1955-12/page/n35/mode/2up చందమామ 1955 డిసెంబరు సంచికలో] దేవుడి సలహా అని ఆర్. రామనరసయ్య అనే వ్యక్తి రాసిన కథ ఉంది. ఈ ఆర్. రామనరసయ్య ఆ పత్రిక పూర్తిస్థాయి ఉద్యోగినా కాదా అన్నది కానీ, ఒకవేళ ఉద్యోగి కాకుంటే 1965లోపు చనిపోయారా తర్వాత చనిపోయారా అన్నది మనం ఇప్పుడు కనిపెట్టడం చాలా కష్టం. అది తేలేదాకా ఆ కథ కాపీహక్కుల పరిధిలో ఉందా లేదా అన్నది చెప్పలేం. ఇలా ఒక్కో రచనా పరిశీలించుకుంటూ పోవడం దాదాపు అసాధ్యం కదా. [[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] ([[వాడుకరి చర్చ:Pavan santhosh.s|చర్చ]]) 16:22, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)
::పైన చెప్పినట్లు పత్రికల కాపీహక్కులు అన్నవి సంక్లిష్టమైన అంశం. ఛాయాచిత్రాలు, వ్యాసాలు, చిత్రాలకు సంబంధించి రచయితలు తరఫునుండి ప్రత్యేక అగ్రీమెంట్స్ లేకపోతే సాధారణంగా (by default) ప్రచురణకర్తలు కాపీరైట్ కలిగి ఉంటారు. వీరు అంటే కొన్ని విదేశీ పత్రికలూ, భారతీయ వైజ్ఞానిక పత్రికలూ కూడా రచయితల నుండి కాపీరైట్ ట్రాన్స్ఫర్ పత్రం తీసుకుని ఆయా వ్యాసాల్ని ప్రచురిస్తారు. దీనికి సంబంధించి ఒక లింకు కొంత సమాచారం ఇస్తుంది అనుకుంటాను. https://en.wikisource.org/wiki/Help:Copyright_renewals#Contributions_to_periodicals. చందమామకు సంబంధించి యాజమాన్య హక్కుల ప్రకటన ఈ పేజీలో చూడవచ్చు. https://archive.org/details/Chandamama/Chandamama1992April/page/n64/mode/1up. ఇలాగే ప్రతి పత్రిక తమ కాపీరైట్స్ గురించి ప్రకటన చేస్తుంది. ఇది చాలావరకు మీఅందరికి తెలిసినదే నా అవగాహన మేరకు మరొకసారి గుర్తుచేస్తున్నాను. అయితే నేను ఇంకొంత లోతుగా అధ్యయనం చేయాలి.  ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 18:51, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)
:::My reply is in English because the court case and judgements were in English. I'll make a few points based on that interim judgement.
:::1. Chandamama Publications sold their publication rights in 2009 - only publication rights, not copyright to the previous issues.
:::2. Most of the materials - irrespective of who wrote it up - is drawn from folk-literature, Puranas and the epics. I don't want to get into an argument about who owns the rights to stories from Mahabharata or Garuda Purana at this point.
:::3. The copyright law is very clear - 60 Years; the copyright to the entire magazine originally vested with the Publications, which now does not exist. That is the reason why Chandamama has already been uploaded in the Archives - it is already in public domain. We are only converting from jpeg/pdf to text.
:::4. Right now only the logo and the brand are under copyright-sub judice.
:::5. The copyright law also makes some exemptions regarding non-commercial, non-profit and eductional use. All that it demands is an acknowledgement of the source be made when used.
:::We are not producting new materials; caution is good but there is no need to be overcautious and scared about the copyright law. [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 22:57, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)

::::
:::::1. చందమామ పబ్లికేషన్లు పబ్లికేషన్ రైట్లు అమ్మారో, కాపీహక్కులు అమ్మారో మనకు పూర్తిగా సంబంధం లేని విషయం. ఒక కృతికి (work) కాపీహక్కులు ఉన్నాయా లేదా అన్నదే మన చర్చనీయాంశం. ఎందుకంటే, ఈ కృతిలో పబ్లిషర్ చేతిలో ఉన్న హక్కులన్నీ ఆల్రెడీ పబ్లిక్ డొమైన్ లోకి వచ్చేశాయన్నది నిర్వివాదాంశం. నేను చెప్తున్నది ఏమిటంటే, కాపీహక్కుల ఓనర్ షిప్ పూర్తిగా చందమామ పబ్లికేషన్స్ వారి వద్ద ఉండదని. '''ఒక పత్రికలో ప్రచురించిన రచనల్లో కేవలం &quot;వారి స్వంత పూర్తి-స్థాయి (ఫుల్ టైం) ఉద్యోగుల రచనలు మాత్రమే&quot; పబ్లిషర్ దగ్గర ఉంటాయి, పారితోషికం ఇచ్చినా, ఇవ్వకున్నా మిగిలిన ఫ్రీలాన్స్ రచయితలు, పార్ట్ టైం రచయితలు రాసిన రచనలన్నీ ఆయా రచయితల వద్దనే ఉంటాయి'''. ఇలాంటప్పుడు, అసలు చందమామ హక్కులు అమ్ముకున్నారా లేదా అన్నది మనకు చర్చనీయాంశం కాదు.
:::::2. పున:కథనాలు అయినంతమాత్రాన ఆయా రచనలకు రచయితల వద్ద హక్కులు ఉండవు అంటే కాపీహక్కుల చట్టం కానీ, జడ్జిమెంట్లు కానీ అంగీకరించవు. చట్టపరంగా చూసినా, సృజనపరంగా చూసినా ఒక ఇతివృత్తం తీసుకున్నంత మాత్రాన ఒరిజినల్ కి తప్ప, డిరవేషన్ కి హక్కులు ఉండవని ఉండదు. చిన్నపిల్లల కోసం రామాయణాన్ని తిరిగి రాయడం అన్నది చాలా పెద్ద సృజనాత్మక కృషి. కాబట్టి, మీరే అన్నట్టు, అసలు ఈ అంశాన్ని ఇంతకన్నా చర్చించడం అనవసరం.
:::::3. '''the copyright to the entire magazine originally vested with the Publications''' అన్నది ఏమాత్రమూ సరికాదు. కాపీహక్కు చట్టంలో స్పష్టంగా '''&quot;Subject to the provisions of this Act, the author of a work shall be the first owner of the copyright therein&quot;''' అని ప్రారంభం అవుతుంది. ఆ ఎక్సెప్షన్ ఏమిటి అన్నది వెంటనే స్పష్టంగా ఉంటుంది, పబ్లిషర్/మేగజైన్ నేరుగా ఆ పనిమీదే ఎవరినైనా ఉద్యోగంలో తీసుకున్నట్టైతే మాత్రమే పబ్లిషర్ కి కాపీరైట్ వస్తుంది. '''&quot;in the case of a literary, dramatic or artistic work made by the author in the course of his employment by the proprietor of a newspaper, magazine or similar periodical under a contract of service or apprenticeship, for the purpose of publication in a newspaper, magazine or similar periodical, the said proprietor shall, in the absence of any agreement to the contrary, be the first owner of the copyright in the work in so far as the copyright relates to the publication of the work in any newspaper, magazine or similar periodical, or to the reproduction of the work for the purpose of its being so published, but in all other respects the author shall be the first owner of the copyright in the work&quot;''' ఇది మీ అవగాహనకు పూర్తి విరుద్ధం కాదా?
:::::4. పైన చెప్పినట్టే ఇది పూర్తిగా మనకు సంబంధం లేని అంశం.
:::::5. వికీసోర్సులో ప్రచురితమైనది నిస్సందేహంగా కాపీహక్కుల విషయంలో స్పష్టంగా ఉండాలి. ఇందులో ఏ సందేహమూ లేదు. --[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] ([[వాడుకరి చర్చ:Pavan santhosh.s|చర్చ]]) 07:50, 10 అక్టోబరు 2026 (UTC)--[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] ([[వాడుకరి చర్చ:Pavan santhosh.s|చర్చ]]) 07:50, 10 అక్టోబరు 2026 (UTC)

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Editors on group 1 wikis, including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on '''October 5 at 07:00 UTC''' as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make higher-value changes easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project]] or [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]].&lt;br/&gt;Please reach out if you have any questions, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 12:42, 1 అక్టోబరు 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31106967 --&gt;

== Poem Template ==
Is there any way to change the orientation of a picture in a page? Right now there is only scope for lateral positioning. Can we add a &quot;rotate&quot; parameter? [[వాడుకరి:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|గరిమెళ్ళ దేవీప్రసాదశాస్త్రి]] ([[వాడుకరి చర్చ:దేవీప్రసాదశాస్త్రి|చర్చ]]) 04:41, 4 అక్టోబరు 2026 (UTC)
* crop toool లో వీలుకాదు. కానీ కామన్స్ లో ఈ సౌలభ్యం ఉంది--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 05:51, 4 అక్టోబరు 2026 (UTC)

== సాయి ఫణి నిర్వాహక హోదాకై ప్రతిపాదన ==
తెలుగు వికీసోర్స్ లో నేను ([https://xtools.wmcloud.org/ec/te.wikisource.org/Saiphani02 వాడుకరి:Saiphani02]) నిర్వాహకునిగా ఉండేందుకు అభ్యర్థన చేసుకుంటున్నాను. గత రెండు సంవత్సరాలుగా తెలుగు వికీసోర్సులో కొత్త పుస్తకాలు చేర్చటం, అచ్చుదిద్దటం, సూచికలు తయారు చెయ్యటం, వికీడేటా లింకింగ్ చెయ్యటం, చేసాను. అంతే గాక, టెక్నికల్ విషయాల్లో నాకు తెలిసినంత వరకు సహాయపడ్డాను. మూసలు, మాడ్యూల్స్, వికీసొర్స్ మొబైల్ ఆప్, వికీ ఇండెక్స్ టూల్, ఓసీఆర్  పై పని చేసాను. నిర్వాహకత్వం భాద్యత తీసుకొని మరింత చురుగ్గా తెలుగు వికీసోర్సు ప్రాజెక్టు అభివృద్ధికై సహాయపడాలనుకుంటున్నాను. ధన్యవాదాలు! [[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] ([[వాడుకరి చర్చ:Saiphani02|చర్చ]]) 11:18, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)

:@[[వాడుకరి:Saiphani02|Saiphani02]] గారి ప్రతిపాదనకు, వారం రోజులలోగా అనగా  16 అక్టోబర్ 2026 లోగా స్పందించమని మనవి. [[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 06:02, 11 అక్టోబరు 2026 (UTC)

===అభిప్రాయాలు=== 
# సాంకేతిక విషయాలపై మంచి అవగాహన కలిగిన సాయిఫణి, మరికొంత చురుకుగా పనిచేయడానికి నిర్వాహకత్వం ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. నేను సమర్ధిస్తున్నాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 11:57, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)
# వికీసోర్స్ లో పూర్తి స్థాయిలో పనిచేయాలంటే సాంకేతిక విషయాల అవగాహన కూడా చాలా ముఖ్యం అని నా అభిప్రాయం. సాయిఫణికి వికీసోర్స్ ప్రక్రియలతో పాటు వాటికీ అవసరమైన సాంకేతిక నైపుణ్యం ఉందని భావిస్తూ, మరింత చురుకుగా బాధ్యతని నిర్వహిస్తారని ఆశిస్తూ అతని స్వీయ ప్రతిపాదనని సమర్ధిస్తున్నాను.[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 13:04, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)
# సాయిఫణీంద్ర గారు ఏ బాధ్యత చేపట్టినా చాలా చక్కగా నిర్వహిస్తారు. వికీసోర్స్ రీడర్ యాప్ ద్వారా భారతీయ భాషలే కాక ప్రపంచవ్యాప్తంగా వికీసోర్సు ప్రాజెక్టులన్నిటికీ సేవ చేస్తూ మంచి అవగాహన సంపాదించారు. ఆయన ప్రతిపాదనను స్వాగతిస్తూ సమర్థిస్తున్నాను. --[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] ([[వాడుకరి చర్చ:Pavan santhosh.s|చర్చ]]) 16:12, 9 అక్టోబరు 2026 (UTC)
# సమర్ధిస్తున్నాను. --[[వాడుకరి:Arjunaraoc|అర్జున]] ([[వాడుకరి చర్చ:Arjunaraoc|చర్చ]]) 06:00, 11 అక్టోబరు 2026 (UTC)
# సమర్ధిస్తున్నాను. --[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] ([[వాడుకరి చర్చ:రహ్మానుద్దీన్|చర్చ]]) 05:02, 16 అక్టోబరు 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hcs6f5bh7t1qxjcs7t3xy7k9a9cb3xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf/763</title>
    <ns>104</ns>
    <id>154821</id>
    <revision>
      <id>586610</id>
      <parentid>448640</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>586610</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8243" sha1="4ejkvb638gybomj1jpzlqppiinh957i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;{{rh|కాశ్మీరము - 1||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;763A&quot; /&gt;లైన లయరీతులు, పూర్వ మెన్నడును కాశ్మీర గేయ కవిత్వములో సాధింపబడని ఒకానొక కవితాగుణము
ప్రవేశ పెట్టబడినవి. గులామ్ హస్సన్ బేగ్ ఆరిఫ్ 'రుబాయతు' ను, నందలాల్ అంబార్దార్ అనునతడు బాలోచితము లయిన పద్యములను రచించి అమూల్యమయిన కవితా సేవ యొనర్చిరి.

1947 సంవత్సరము అక్టోబరులో కాశ్మీరుపై పాకిస్థాన్ దండయాత్ర చేసెను. దీనితో కవులలో అపూర్వమయిన ఆధ్యాత్మికశక్తి పెల్లుబికెను. ఉత్తేజకరమైన నూతన కవితాధోరణులు బహిర్గతములయ్యెను. ప్రప్రథమముగా నూతన యువకవులు, నాటకకర్తలు, కథానికా రచయితలు, పరిహాస కావ్యప్రణేతలు కావ్యరంగముపై ఒక్కుమ్మడి దుమికిరి. ఆనాటి రచయితలు చేపట్టిన విషయములు కాశ్మీరు యొక్క జీవన్మరణ సమస్యా సంబంధములై యుండెను. భవిష్యత్తును నిర్ణయించు మహాప్రయత్నమునకు ఉచితము లైనవి. ఇట్టి అనివార్య పరిస్థితులలో ఉత్పన్నమైన కవితలో కొంత భాగము తాత్కాలిక
ప్రయోజనకారియైనను, విశేషభాగము దీర్ఘకాలము నిలువగలదు. దీనానాథ్ నాదమ్, రహ్మాన్ రాహీ అను
నిద్దరు అత్యంత ప్రముఖులైన కవులు. తమ నూతన వృత్తఫణుతులలో, పాఠకులను విస్మయచకితుల నోనర్ను కల్పనలతో, కవిత్వమును సుసంపన్న మొనర్చిరి. నాదం అను కవి తొలిసారిగా కాశ్మీర భాష యందు ఎనిమిది పాదములు గల పద్యమును, బాంబుర్' ఎంబార్' జల్' అనునొక యక్షగానమును (opera) సమర్థవంతముగా ప్రవేశపెట్టెను. కధానిక లందును, ప్రహసనములందును, నాటకము లందును ఉపయోగింపబడిన వచనరచనము యొక్క అభివృద్ధి విశిష్టమైనది. అబ్జార్-మొహి -ఉద్ -దీన్ ప్రప్రథమముగా కాశ్మీరభాషలో 'దోద్ దగ్' అను నవలను రచించెను. అతడును, అమీన్ కామిలును, మరికొందరు రచయితలును అపుడపుడు రచించిన కథలు లాక్షణిక నైపుణ్యము యొక్కయు, ఇతివృత్త పోషణము యొక్కయు ఆకృత్రిమ గుణములతో అలరారుచున్నవి. వీరి రచనలయందు గురుతరమైన మానవజీవిత పరమార్థము వాస్తవికముగ చిత్రింపబడిన సమకాలిక సామాజిక విధానము ప్రతిబింభించు చుండును.
{{right|కె. ఎన్. కె.}}
&lt;section end=&quot;763A&quot; /&gt;
&lt;section begin=&quot;763B&quot; /&gt;'''కాశ్మీరము-1:'''

కాశ్మీరము భారతావనిలో ఉత్తరాగ్రముననున్న యొక ప్రాచీన సంస్థానము ఇది సింధు నదికి తూర్పుగను,
రావినదికి పశ్చిమముగనుండి, ఉత్తర ఈశాన్య దిశలందు రష్యా, చైనా, టిబెట్ సరిహద్దులకును నైఋతి, పశ్చిమ దిశలందు పాకిస్తాన్ సరిహద్దులకును సరసగ నున్నది. కాశ్మీరములోయ సముద్ర మట్టమునకు 5000 అడుగుల ఎత్తునకు పైగా నున్నది. ఈ సంస్థానము విస్తీర్ణము 92,780 చ. మైళ్ళు. 1051 సం. నాటి లెక్కలనుబట్టి కాశ్మీరము జనసంఖ్య 4,410,000; ఆదాయము 4 కోట్ల రూప్యములు. ఇచ్చటి ప్రజలలో నూటికి 75 వంతులు ముస్లిములు. కాశ్మీరీయులు కాశ్మీరి, ఉర్దూభాషలు మాట్లాడెదరు.

కాశ్మీరము పెక్కు అంతరువులుగల మహా సౌధమని కవులచేతను, చారిత్రకులచేతను అభివర్ణింప బడినది. ఈ మహా సౌధమునకు 'జమ్ము' అను ప్రాంతము ముఖ ద్వారముగ పరిగణింపబడుచున్నది. ఇది పంజాబు రాష్ట్ర మందలి జీలం, గుర్జత్, సయల్ కోట, గుర్దాసపూరు మండలములకు ఉత్తరాభి ముఖముగ మన్నది. ఈసంస్థానమునకు ఈశాన్యమున మహోన్నతములైన పర్వత మైదానములును, వాటిపై అచ్చట నచ్చట ఉప్పు సరస్సులును కలవు.

కాశ్మీరము ప్రకృతి సౌందర్యమునకు పుట్టినిల్లు. ఇది 'హిందూ నందనోద్యానము ' గను, 'భూతల స్వర్గము గను పొగడ్తగన్నది. సింధూర, సీమబాద, దేవదారు మున్నగు విభిన్న వృక్ష సంతతులతోడను, మధుర సౌరభము గుబాశించు వివిధములైన ఫల పుష్ప గుల్మలతాదులతోడను మనోహరములైన నదులు, సెలయేళ్ళు, జలపాతముల తోడను, నేత్రానందముగూర్చు హిమ శిఖరములతోడను, బొగ్గు, బాక్చైట్, ఇనుము, రాగి, సీసము, తుత్తునాగము, నికిల్, నల్లసీసము, చలువరాయి, పలకరాయి, గరుడ పచ్చలు మున్నగు నానా విధములైన అమూల్య ఖనిజ సంపదలతోడను, ఇంగువ, కస్తూరి, పునుగు, జవ్వాజి కుంకుమపువ్వు వంటి సుగంధ ద్రవ్యములతోడను, లెక్కకు మిక్కిలియగు వన మూలికలు, ఓషధులతోడను, కాశ్మీరము విరాజిల్లుచున్నది.
&lt;section end=&quot;763B&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ejkvb638gybomj1jpzlqppiinh957i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf/764</title>
    <ns>104</ns>
    <id>154822</id>
    <revision>
      <id>586958</id>
      <parentid>448641</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>586958</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8314" sha1="1p8q4q1qhp0kgiwhztiw17jcdzadtsq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;{{rh|విజ్ఞానకోశము -౨||కాశ్మీరము - 1}}&lt;/noinclude&gt;
కాశ్మీరమందలి అపురూపములగు ఉన్నత భూభాగములు 'చీనాబ్' నదీ తోయములతో సస్యశ్యామల
మొనర్పబడుచు, అత్యంత సారవంతములైన పంట భూములుగా వన్నె కెక్కినవి. 'పీర్ పంజల్ ' అను హిమాలయ పర్వత పంక్తులమీదుగా ప్రయాణించినచో కాశ్మీరులోయ కాననగును. సమశీతోష్ణస్థితి యందుండి, చిత్ర విచిత్ర లక్షణములుగల ఈ సంస్థానము మూడింట ఒక వంతు పర్వతమయముగను, మిగిలిన రెండు వంతులును జలమయముగను, సుక్షేత్రములగు భూఖండములుగను విభజింపబడి
యున్నది. అందుచే అచ్చటి ప్రజల జీవిత చరిత్ర, ఆచార వ్యవహారములు, శారీరక మానసిక ప్రవృత్తులు ప్రకృతి శక్తులచే బలీయముగ ప్రభవింపబడుచున్నవి. కాశ్మీర మందలి సరస్సులలో సంవత్సరమున కారుమాసములు మంచుకొండ లేర్పడి, వాటి మూలమున వ్యావసాయక వ్యాసంగమునకు తీరని అంతరాయ మేర్పడుచున్నది.

మానస సరోవరమును మరపించు 'చాల్' సరోవరమును, ఈ సరోవరమునుండి నిరంతరము ప్రసరించు
చల్లని పిల్లగాడ్పులును, కవకవలాడుచు పెరిగి, నలువైపుల నల్లిబిల్లిగ నలుముకొనిన తరులతా నికుంజములును అరుణ కిరణ కాంతులచే వివిధ వర్ణ ప్రభా శోభితము లైన ఉత్తుంగ పర్వత పంక్తులును, హిమమావరించు పర్వత సానువులును, నేత్రపర్వ మొనర్చు పచ్చని లోయలును,
ఫలపుష్ప భరితములగు నందనోద్యానములును, పశు సంతతులకు తనివిదీర ఆహార మొదవు పచ్చిక బయళ్ళును, కిలకిలారావములచే చెవులకు పండువుచేయు నానావిధ పక్షి సంతానములును, పుష్కలము గ మధుర నీరములు లభించు జలాశయములును, ఇత్యాదులు ఖండాంతరముల నుండి తండోప తండములుగ వచ్చి దర్శించు యాత్రీకులకు స్వర్గధామమువలె కన్నులపండువు కల్పించును.
కవికులము కాశ్మీరమును అణిముత్యముల నడుమ పొదిగిన మరకతమణితో పోల్చుటయందు అత్యుక్తియే కానరాదు.

కాశ్మీరమునకు రాజధానియైన శ్రీనగరులో సుందరమైన విహారదృశ్యములు అనేక ములుకలవు. దాల్ సరస్సు, మొగల్ గార్డెన్స్, నిషాన్ బాగ్, షాలిమర్ బాగ్, నసీమ్ బాగ్ వీటిలో ముఖ్యములు. ఇవన్నియు మొగలుల పరిపాలనములో నిర్మాణ మయ్యెను. ఇవియే కాక శ్రీనగరులో జుమామశీదు, షాహమదన్ మశీదు మొదలైన దివ్య భవనములును, సామాన్యమైన హిందూ దేవాలయములును కలవు. శ్రీనగరు 'కాలువల' నగరమను ప్రతీతి గలదు. నగరమం దేర్పడిన కాలువలపై పడవల నెక్కి ప్రజలు విహారము సల్పుట ఇచ్చటి ప్రత్యేక విశిష్టత.

శ్రీనగరునకు మూడుమైళ్ల దూరమున పూర్వపు శ్రీనగరు రాజధాని యుండెననియు, కాని ఆ నగర మంత
రించి, దాని స్థానమున ఈనాడు 'పండధన్' అను గ్రామము వెలసియున్నదనియు, ప్రాచీన రాజధానీ నగరమును అశోక చక్రవర్తి నిర్మించే ననియు చరిత్రకారులు నుడువుచున్నారు.

పరిహాస పురమను ప్రాచీన నగరము ఆకర్షణీయమైన మరొక మనోహరదృశ్యము. నేడా నగరము పరానపూరు అను పేర జరుగుచున్నది. ఇది శ్రీనగరుకు సమీపమున నున్న షాదిపూరునకు 2½ మైళ్లు  నైఋతిదిశగా నున్నది. మహా వైభవ మనుభవించిన ఈ నగర మిప్పుడు నామమాత్రా వశిష్టమైయున్నది. అలనాటి మహాసౌధములు, దేవాలయములు శిథిలమైపోగా అచ్చటి అవశేషములైన రాతిబండలతో, ఆ సమీపముననే వెలసిన 'పటన్ నగర' మందు నూతన దేవాలయము నిర్మింపబడెను. 8వ శతాబ్దములో మార్తాండ దేవాలయము' ను నిర్మించిన లలితాదిత్య సార్వభౌముడే పరిహాస పురమును గూడ నిర్మించినట్లు చరిత్ర వలన రూఢిగా తెలియుచున్నది. ఈ నగరసౌధముల యొక్కయు, ప్రాకారము యొక్కయు నిర్మాణపు తీరును పరిశీలించినచో, వాటి కళా వైభవము ఎంతటి మహోన్నత మైనదో
తెల్లముకాగలదు. మార్తాండాలయము వలెనే పరిహాస పురము గూడ ప్రకృతి రామణీయకతకు నిర్మాణ చాతుర్యమును మేళవించి తీర్చిదిద్దినటుల స్పష్టమగును. ఇందుచే అపూర్వమైన కళావై దగ్ధ్యము ఈ నగరమున ఉట్టిపడెను.

లలితాదిత్యుడు వెండి విగ్రహముతో విష్ణు పరిహాస కేశవాలయమును, బంగారు విగ్రహముతో విష్ణుముక్త
కేశవాలయమును, కవచధారియైన విగ్రహముతో విష్ణుమహావరాహాలయమును, వెండివిగ్రహముతో గోవర్ధన
ధరాలయమును, రాగి బుద్ధవిగ్రహముతో రాజవిహారమను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1p8q4q1qhp0kgiwhztiw17jcdzadtsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf/765</title>
    <ns>104</ns>
    <id>154823</id>
    <revision>
      <id>586959</id>
      <parentid>448642</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>586959</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8364" sha1="er1zijc7ovd8og9asmwfkb29h0qmbi3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;{{rh|కాశ్మీరము - 1||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}&lt;/noinclude&gt;
చతురస్రాకార సౌధమును నిర్మించినట్లు 'రాజతరంగిణి' యందు పేర్కొనబడియున్నది. ఇతడు 27 గజముల ఎత్తు గల శిలా స్తంభముపై గరుడ విగ్రహమును గూడ చెక్కించినట్లు తెలియుచున్నది.

కాశ్మీరమందలి నదులకు అచ్చటి పర్వతాగ్రములపై నేర్పడు హిమముల నుండి సంతత ధారగా జలము లభించును. కాశ్మీరమును ఆవరించియున్న పర్వతములు ఆకార, వర్ణములందు వైవిధ్యమును కలిగి యున్నవి. భౌతికముగా కాశ్మీరము రెండు విభాగములుగ విభజింపబడి యున్నది. ఈశాన్యభాగము సింధునదీజలముల చేతను, నైఋతీ భాగము జీలం, చీనాబ్ నదుల చేతను సస్యశ్యామల మొనర్ప బడుచున్నది. కోల్పోయిన ఆరోగ్యమును పుంజుకొనుటకై ఇచ్చటి కేతెంచు ప్రజలకు కాశ్మీర ప్రకృతి వాతావరణము సోకినంతనే వారు నవ చైతన్యవంతు లయ్యెదరని ప్రతీతికలదు.

కాశ్మీరమునందు గతచరిత్రలో తరచుగ భూకంపములు సంభవించెననియు, వరదలమయమై విపరీతమైన నష్టములు సంప్రాప్తమయ్యెననియు చారిత్ర కాధారములు కన్పట్టుచున్నవి. కాశ్మీర్ పర్వత లోయలలో నివసించు ప్రజలు ఆరోగ్యముగను, బలముగను, సుందరముగ నుందురు.

'''జనాభా :''' కాశ్మీరుజనాభాలో ముస్లిములు 32 లక్షలు; హిందువులు 7 లక్షలు; సిక్కులు 30 వేలు; బౌద్ధులు 40 వేలు, 12 వ శతాబ్దిలో ఇస్లాంమతము కాశ్మీరమున ప్రవేశించి బలపడిన ఫలితముగా, అధిక సంఖ్యాకులైన కాశ్మీరీయులు ఇస్లాంమత మవలంబించిరి. కాని క్రొత్తమతమును చేపట్టినను, హిందూ సంప్రదాయములను వారు మరువ లేదు. హిందువులతో క్షీరనీరన్యాయముగ జీవించుచుందురు. హిందూ, ముస్లిము ప్రార్థనామందిరములు ఒకదాని సరపనే మరియొకటి వర్ధిలుచున్నవి. మత సంప్రదాయ మందు వలెనే, సాంఘికాచారము లందుకూడ ఇటీవలివరకు కాశ్మీర ప్రజలలో ఎన్నదగిన మార్పులు సంభవింపలేదు. అచ్చటి ముస్లిములలో షేకులు, సయ్యదులు, మొగలులు, పథానులు అనెడి నాలుగు తెగలున్నవి. హిందూ రాచరికములోను, ముస్లిము పాలనమునందును మంత్రవిద్యలచే జీవనము కొనసాగించుట వీరికి సర్వసాధారణ మాయెను.

కాశ్మీరములో (1) జమీందారులు, (2) తై ఫాదారులు అనెడి వ్యవసాయ కార్మికులు, పశువుల కాపరులు, కర్మ కారులు, చర్మకారులు, పడవలు నడుపువారు సంఘ నిర్మాణములోని ప్రధాన వర్గములు. కొలది మంది తప్ప తక్కిన హిందువులందరు 'పండితులు' అను బ్రాహ్మణ వంశీయులు.

'''వ్యవసాయము, పరిశ్రమలు:''' కాశ్మీరమందలి శీతోష్ణస్థితులు బహుభంగులుగా నుండును. అందుచే అచ్చట పండు ఆహారధాన్యములు, ఫలపుష్పములు మున్నగునవి భిన్నములై యున్నవి. ప్రధానముగ నీటిపారుదల వలననే అచ్చట వ్యవసాయము నడచుచున్నది. ప్రాచీన కాలము నుండియు జమిందారీ విధానము కారణముగా, వ్యవసాయక విధానము మిగుల వెనుకబడియున్నది. పెక్కు నదులచే పరివేష్టించియుండుటచే, కాశ్మీరమందలి విశాల ప్రాంతములందు వండలి ఏర్పడి భూమిని సారవంతము
చేయుచున్నది. పురాతన వ్యావసాయక పరికరములతో రయితులు ప్రధానముగ వరి, మొక్కజొన్న, ప్రత్తి,
పొగాకు, కుంకుమపువ్వు, బార్లీ, పొప్పి, ఎల్లగి సెనారు. చిక్కుడు, బటాణి, నూనె గింజలు, ద్రాక్ష, ఆపిల్స్, మల్ బెర్రీలు మున్నగుపదార్థములను శ్రమించి పండింతురు. గొజ్జెలను పెంచి వాటి మూలము న ఉన్ని తయారు చేయుదురు. కోళ్ళ పెంపకము, తేనె, సిల్కు వస్త్రముల తయారీ వారి చిరకాల పరిశ్రమలు. కాశ్మీరు రైతులును, కాయకష్టముచే జీవించు ఇతర వర్గముల వారును ఎట్టి శ్రమ
నైనను ఓర్చి పనిచేయగలరు. ముఖ్యవృత్తి వ్యవసాయమైనను, దానికి సహకారముగ రైతులు చేతి పనులును చేయుదురు.

కాశ్మీరములో తయారగు ఉన్ని వస్త్రములు, శాలువలు, ట్విడ్, సిల్కు, పట్టు తివాచీలు విశ్వవిఖ్యాతి
నార్జించినవి. కాని మేలైన ఉన్ని కాశ్మీరములో తయారుకాక, టిబెట్, చైనీస్ టర్కిస్థాన్ ప్రాంతముల నుండి దిగుమతి యగును. కాశ్మీరములో తయారగు ఉన్ని మొరటుగా నుండును. ఇతరములైన చేతి పరిశ్రమలలో దారు శిల్పము, కాగితములు, బుటేదారీ, జలతారు నగిషీ అల్లకములు మొదలైనవి ముఖ్యములు. ఈ నరకులకు దేశ, దేశాంతరములయందు గూడ మంచి గిరాకి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>er1zijc7ovd8og9asmwfkb29h0qmbi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/156</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162019</id>
    <revision>
      <id>586710</id>
      <parentid>467178</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586710</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="f2n0it967x9sonr3z483udam5ynz5je" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|20]|విజ్ఞానచంద్రికామండలి|153}}&lt;/noinclude&gt;గ్రంథములో పదమూడు అమెరికా సంయుక్తరాష్ట్రముల నిర్మాణము. అమె
రికా స్వతంత్రపోరాటము, అమెరికా రాజ్యాంగవిధానము, ప్రాథమిక
హక్కులు, బానిసత్వపురద్దు, నీగ్రోసమస్యలు, విదేశాంగరాజనీతి, ఫిలిప్పై
నులస్వతంత్య్రోద్యమము. అమెరికాయొక్క ఆర్థికాభివృద్ధి మొదలైన విష
యములను వ్రాసితిని. ఆ గ్రంథమునకు డాక్టరు భోగరాజు పట్టాభి సీతా
రామయ్య గారు చక్కని పీఠిక వ్రాసిరి.

1912 వ సంవత్సరములో విజ్ఞానచంద్రికామండలిని రిజిస్టరుచేసితిమి.
రావిచెట్టు రంగారావుగారు మరణించిరి. మునగాలరాజాగారు సభ్యులుగా
మానుకొని బయటనుండి సహాయముచేసెదమనిరి. హరిసర్వోత్తమరావు
గారు మరల సభ్యులు కాలేదు. కావున కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు,
డాక్టరు ఆచంట లక్ష్మీపతి, గూడూరు రామచంద్రరావు, వేమూరి విశ్వనాథ
శర్మ, తాడినాడ వెంకట్రామయ్యగార్లు, నేను సభ్యులముగను, బయ్యా నర
సింహేశ్వర శర్మగారు అధ్యక్షులుగను కమిటీని పునర్నిర్మాణముచేసితిమి.
1916 నుండి ఈ కమిటీ గ్రంథప్రచురణ చేయలేదు. 1923 లో లక్ష్మణరావు
గారు మరణించిరి. గావున 1924 సంవత్సరములో గ్రంథమండలిని బెజ
వాడకు తీసుకొనివెళ్ళి మా యింటిలో కార్యస్థానమేర్పరచి కమిటీని మరల
పునర్నిర్మాణముచేయించితిమి. డాక్టరు ఆచంట లక్ష్మీపతిగారు అధ్యక్షులు
గను, అయ్యంకి వెంకటరమణయ్యగారు కార్యదర్శిగను, నేను మేనేజరు
గను, గూడూరు రామచంద్రరావు, దిగవల్లి వెంకటశివరావు, జయంతి
పురమురాజాగారగు వాశిరెడ్డి దుర్గాసదాశివేశ్వర ప్రసాదుగార్లు సభ్యులుగను
గావించితిమి. ఈ విధముగా నేర్పడి 1934 సంవత్సరమువరకు పదకొండు
మంచి గ్రంధములను విజ్ఞానచంద్రికామండలి పక్షమున ప్రచురించుటయే గాక
విజ్ఞానచంద్రికామండలికి అనుబంధముగ రాజకీయ విజ్ఞానప్రచురణములను
అయిదుపుస్తకములను కూడ ప్రచురించితిమి. మండలికార్యస్థానము విజయ
వాడకు తెచ్చినపిమ్మట ప్రచురించబడిన మొదటిపుస్తకము నేను వ్రాసిన
అమెరికా సంయుక్తరాష్ట్రములు. కాగితపుధర, అచ్చుఖర్చులు పెరిగి
నందున వెనుకటివలె నూరుపేజీలకు నాలుగణాలచొప్పున ఇచ్చుటకు వీలు
లేకపోయినది. వీలయినంత చవుకగా, లాభముపొందునుద్దేశ్యము లేకుండ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f2n0it967x9sonr3z483udam5ynz5je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/157</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162020</id>
    <revision>
      <id>586960</id>
      <parentid>467179</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586960</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4410" sha1="h68ufvdjojb2781rotc6ny0v8hm2htt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|154|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;ధర నిర్ణయించితిమి. 1916 నుండి చందాదారులు మృగ్యమైరి. గనుక
చందాదారులు చేరినను చేరకున్నను మామూలుగానే కావలసినవారికి గ్రంథ
ముల నమ్మితిమి.

నేను 1923 వ సంవత్సరము ఫిబ్రవరినెలలో కడలూరుజైలునుంచి
విడుదలైవచ్చిన కొలదిరోజులలో బెజవాడలోని మా మేడమీదనే ఆంధ్ర
రాష్ట్రకాంగ్రెసు వర్కింగుకమిటీవారు కొండా వేంకటప్పయ్యగారి అధ్యక్షత
క్రింద సమావేశమై, అదివరకు ప్రధానకార్యదర్శిగానున్న గొల్లపూడి సీతా
రామశాస్త్రిగారు ఖద్దరుసంస్థను నడుపుటకై రాష్ట్రకాంగ్రెసు కార్యదర్శిత్వ
మును మానుకొన నిశ్చయించినందున, ప్రధానకార్యదర్శిగా ఉండవలెనని
నన్ను కోరగా నే నా పదవిని స్వీకరించితిని. ఆంధ్రరాష్ట్ర కాంగ్రెసుకమిటీ
కార్యస్థానము గుంటూరునుంచి బెజవాడకు మార్చి దానిని మా యింటిలోనే
యుంచిరి. బెజవాడలో 1922 లో ఒక భవనమును కొని దానికి ఆంధ్ర
రత్నభవనమను పేరుపెట్టి అందులో గృహప్రవేశముచేయువరకు ఆంధ్ర
రాష్ట్రకాంగ్రెసు ఆఫీసు మా యింటిలోనే యుండెను. దానికి నేను అద్దె
పుచ్చుకొనలేదు. నేను ప్రధానకార్యదర్శిగా నుంటిని. వర్కింగుకమిటీ
మీటింగులు మా యింట్లో జరుగుచుండెను. వచ్చిన నాయకులలో చాలవరకు
నా కతిధులుగా నుండిరి. ఆంధ్రరాష్ట్ర కాంగ్రెసు సర్వసభ్య సమావేశములు
మాత్రము సాధారణముగా బెజవాడలో అరండలుసత్రములో జరిగెను. భాగ
వతుల సుబ్బరామయ్యగారు దానికి మేనేజరుగా నుండెను. వేలూరి సత్య
నారాయణ, బి.ఏ., బి.ఎల్. గారు మాతోకూడ కడలూరు జైలులో నున్న
మిత్రులు. 1924 నుంచి ఆయనను ఆంధ్రరాష్ట్ర కాంగ్రెసుకమిటీకి సహాయ
కార్యదర్శిగా నావద్ద పనిచేయుటకు జీతముమీద నియమించిరి. ఆయన
విజ్ఞాన సంపన్నుడు; దేశాభిమాని; గ్రంథములు వ్రాయవలెనను కోరిక కల
వాడు; ఆయన మాయింటిలో నావద్ద పనిచేయుచున్నకాలములోనే కొన్ని
గ్రంథములను చదివి బౌద్ధమహాయుగము, 'ఫాహియాను భారతవర్షయాత్ర'
అను రెండు శ్రేష్టమైన గ్రంథములను మిగుల మనోహరముగా వ్రాసి
యివ్వగా వాటిని 34, 35 కుసుమములుగా విజ్ఞానచంద్రికామండలిపక్షమున
ప్రచురించితిమి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h68ufvdjojb2781rotc6ny0v8hm2htt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/158</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162021</id>
    <revision>
      <id>586961</id>
      <parentid>467236</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586961</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="4op4yucrw83efoet9vt9m58ehjigr7p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||విజ్ఞానచంద్రికామండలి|155}}&lt;/noinclude&gt;బాగుగా పైకివచ్చుచున్న లాయరు, ఆంధ్రభాషాసేవ చేయవలెనని
గొప్ప కుతూహలము గలవాడు, మేధాసంపన్నుడు, చక్కనిశైలిలో వ్రాయు
సమర్థుడు, మా మండలిసభ్యుడునైన దిగవల్లి వేంకటశివరావుగారిని దక్షిణా
ఫ్రికాచరిత్రను వ్రాయ ప్రోత్సహించితిని. వారు బోయరుయుద్ధము, డొమిని
యనుప్రతిప్రత్తితో దక్షిణాఫ్రికాసమితి. భారతీయులఇక్కట్లు, గాంధీమహా
త్ముని సత్యాగ్రహోద్యమము మొదలైనవాటిని బహు రమ్యముగా రచించిరి.
దానిని 1925 లో 36 వ కుసుమముగా మా మండలిపక్షమున ప్రచురించితిమి.
పిమ్మట హిందూ ముసల్మాను ఐక్యతను బోధించు ఒక చరిత్రాత్మకనవలను
చక్కగా వ్రాసినవారికి అయిదువందల రూపాయల బహుమతి యిత్తుమని 
మా మండలిపక్షమున ప్రకటించితిమి. కొన్ని నవలలు మా కార్యస్థానమునకు
వచ్చినవి. వాటినన్నిటిని పరీక్షించి చూచి భోగరాజు నారాయణమూర్తిగారు
వ్రాసిన &quot;అల్లా హో అక్బర్&quot; అను నవలను ఉత్తమమైన నవలగా నెంచి
అయిదువందలరూపాయల బహుమతిని వారికిచ్చి, దానిని విజ్ఞానచంద్రికా
మండలియొక్క 37 వ కుసుమముగా ప్రచురించితిమి.

1930 వ సంవత్సరము ఏప్రిలునెలలో ఉప్పుసత్యాగ్రహములో నన్ను
మరల ఒక సంవత్సరము జైలుకు పంపిరి. కొద్దికాలము తిరుచినాపల్లి
జైలులోను, ఎక్కువకాలము రాయవేలూరు జైలులోను గడిపితిని. 1931 వ
సంవత్సరము మార్చినెలలో గాంధీ-ఇర్విన్ ఒడంబడిక జరిగినందున
మమ్ములనందరిని అనెలలోనే, అనగ 11 నెలలకే జైలునుంచి విడిచి
పెట్టిరి. నేను జైలుకు పోకముందు ఆశియాఖండములోని స్వతంత్రపోరాట
ములనుగురించి చదువుచుంటిని. నాకు అన్నిటికన్న తురుష్కదేశము
యొక్క స్వతంత్రపోరాటము ముస్తఫా కెమాల్ పాషా నాయకత్వముక్రింద
సంపూర్ణముగాను, జయప్రదముగాను జరిగినదని తోచినది. అంతే
కాక నిరంకుశసుల్తానును త్రోసివేసి సంపూర్ణ ప్రజారాజ్యమును, ఖిలాపతును
తీసివేసి పూర్తియైన మతస్వేచ్ఛను స్థాపించిరి. స్త్రీలయొక్క పరదాను తొల
గించి వారికి సంపూర్ణస్వతంత్రమును, రాజకీయహక్కులను, మానసికవికాస
మును కలుగచేసిరి. బహుభార్యాత్వమును నిషేధించిరి. ఆశియాఖండములోని
ఇరాను,(పర్షియా)ఆఫ్ఘనిస్తానము, సోవియటు రష్యా, అజ్జరు బజ్జన్ దేశముల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4op4yucrw83efoet9vt9m58ehjigr7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/159</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162022</id>
    <revision>
      <id>586962</id>
      <parentid>467237</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586962</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4560" sha1="khnufn1ak8kgb8mi5y5v8inxxz67huo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|156|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;ప్రభుత్వములతోను, ఇండియా, ఈజిప్టు జాతీయవాదులతోను పరస్పరసహాయక
ఒడంబడికలను ముస్తఫాకెమాల్ పాషాగావించి ఆశియా ఉత్తర ఆఫ్రికాలఐక్య
తను నెలకొల్పెను. 19-6లో పండితజవహర్‌లాల్‌నెహ్రూ జరిపిన బాండుంగు
(ఆసియా ఆఫ్రికాఖండముల దేశముల) సమావేశముయొక్క యుద్దేశము
లను ఆయన ఆకాలమందే నెరవేర్చెను. అపుడు ఆఫ్ఘనిస్తానమును అమా
నుల్లా రాజు పాలించుచుండెను. ఆయన, ఆయనభార్య రాణి సౌర్యాదేవి
జాతీయవాదులు. సాంఘికవిషయములలో మిగుల యభివృద్ధికరమైనభావ
ములు గలవారు. ఆమె పర్దాను విసర్జించి భక్తితోకూడ యూరపులో సంచా
రముచేసినది. ఆయన ఇండియా, ఈజిప్టు, టర్కీ జాతీయవాదులకు మద్ద
తుగా నున్నందున బ్రిటిషుసామ్రాజ్యవాదులు ఆఫ్ఘనిస్తానములో కొన్నిజాతుల
తిరుగుబాటులను లేవదీసి ఆయనను రాజ్యభ్రష్టునిగావింపచేసి బచ్చా సాకో
అను నీళ్ళకావళ్లు మోసుకునేవాణ్ణి సింహాసనమెక్కించిరి. కొద్దికాలమునకు
బచ్చాసాకోను తీసివేయించి మరియొకరిని తమకనుకూలముగానున్నవారిని
సింహాసనమెక్కించిరి. అందువల్ల నేను 1930 వ సంవత్సరము జైలుకు
వెళ్ళేముందు తురుష్క స్వతంత్రపోరాటమును గురించి కొన్ని
పుస్తకములను చదువనారంభించి, వాటిని నాతోకూడ జైలుకు తీసుకొని
పోతిని. జైలులో ఆ స్వతంత్రపోరాటకథను చాలవరకు వ్రాసితిని. జైలు
నుంచి వచ్చినతరువాత మరికొన్ని గ్రంథములను చదివి ఆ గ్రంథమును
పూర్తిచేసితిని. దానికి, _.&quot;Turkish Republic&quot; &quot;తురుష్క ప్రజా
స్వామిక&quot;మని పేరిడితిని. ఇది 350 పేజీల గ్రంథము. 1933 వ సంవ
త్సరములో దీనినికూడ విజ్ఞానచంద్రికామండలిపక్షమున 39 వ కుసుమ
ముగా ప్రచురించితిమి. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ ఉపాధ్యక్షులుగా నున్న నా
మిత్రులు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారు నా గ్రంథమునకు ఉజ్జ్వలమైన
పీఠికను ఇంగ్లీషులో వ్రాసిరి. దానిని తెనుగులోనికి నా మిత్రులగు దిగవల్లి
వెంకటశివరావుగారు చక్కగా అనువదించిరి.

అదివరకే 1930 వ సంవత్సరములో నేను జైలులోనున్నకాలము
లోనే స్వతంత్రపోరాటములో అనేకసార్లు కారాగృహవాసముచేసినవారును
సుప్రసిద్ధ గ్రంథకర్తలు నగు మానికొండ సత్యనారాయణశాస్త్రిగారు లోక&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>khnufn1ak8kgb8mi5y5v8inxxz67huo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/160</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162023</id>
    <revision>
      <id>586963</id>
      <parentid>467364</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586963</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3731" sha1="gsm07wma6zk5q5vvbx6sxcfv3thhkd7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||విజ్ఞానచంద్రికామండలి|157}}&lt;/noinclude&gt;మాన్య బాలగంగాధరతిలకుగారు రచించిన (The arctic home of
the Vedas) వైదికనిలయమను గ్రంథమును తెనుగులోకి తర్జుమాచేసి
యిచ్చినందున మా మండలివారు దానిని 38 వ కుసుమముగా ప్రచురించి
యుండిరి.

పిమ్మట 40 వ గ్రంథముగా దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారు
వ్రాసిన (1933) 'అధినివేశస్వరాజ్యమును', 41 వ గ్రంథముగా మానికొండ
సత్యనారాయణశాస్త్రిగారు రచించిన (1934) 'ఆంగ్ల రాజ్య స్థాపనము'ను
42, 43 గ్రంథములుగా సుప్రసిద్ధ దేశభక్తులగు ఆత్మకూరి గోవిందా
చార్యులుగారు రచించిన 'భారతదేశము- ఆర్థికచరిత్ర' అను గ్రంథముయొక్క
రెండుసంపుటములను (1934) మా మండలిపక్షమున ప్రచురించితిమి.

{{c|(5)}}

ఈ పై గ్రంథములనే గాక మా మండలి కనుబంధముగా రావిచెట్టు
రంగారావుగారి జీవితమును ఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారు వ్రాసినది ప్రచురించ
బడియుండెను. అంతేగాక పిమ్మట రాజకీయ విజ్ఞానప్రచురణములను నూరు
పేజీలకు మించని అయిదు చిన్న పుస్తకములను కూడ ప్రచురించితిమి.

వాటిలో -  1. ఆంగ్ల రాజ్యాంగము, 2. భారతదేశ స్థితిగతులు
తెలుపు అంకెలు అనువాటిని (1933) దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారు వ్రాసిరి.
౩. చైనా యువజనోద్యమమును (1934) నేను వ్రాసితిని. 4. భారతదేశపు
రైళ్ళు అనుదానిని (1935) వాశిరెడ్డి దుర్గాసదాశివేశ్వరప్రసాదుగారు వ్రాసిరి.
వీరు ఆంధ్రములోను, పాళీభాషలోను మంచి పండితులు. అదివరకే పాళీ
భాషనుండి ధమ్మపదమను సుప్రసిద్ధ బౌద్ధగ్రంథమును తెనుగులోనికి అను
వాదముచేసియుండిరి. 5. రాష్ట్రీయ స్వపరిపాలనమును (1935) దిగవల్లి
వెంకటశివరావుగారు వ్రాసిరి.

ఇది విజ్ఞానచంద్రికామండలి చేసినపని. 1934 లో అయ్యంకి
వెంకటరమణయ్యగారితో మాకు భేదాభిప్రాయములు కలిగి మండలికార్యస్థాన
మును జయంతిపురము పంపినాము. అక్కడినుంచి 3, 4, 5 రాజకీయ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gsm07wma6zk5q5vvbx6sxcfv3thhkd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/161</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162024</id>
    <revision>
      <id>586964</id>
      <parentid>467367</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586964</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="m6btepy46m1lc9nubr4hed13hs0seov" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|158|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;ప్రచురణములను మాత్రము ప్రచురించినాము. అంతటితో పని ఆగిపోయి
నది. కాని పిమ్మట కూడ నేను మూడుగ్రంథములు వ్రాసి స్వతంత్రముగా
ప్రచురించినాను. దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారు బహుళ గ్రంథకర్త. పిమ్మట
అనేక గ్రంథములు వ్రాసినారు. ఇంకను వ్రాయుచున్నారు ఆయన ఆంధ్ర
భాషాసేవకూడ తన జీవితధర్మముగా పెట్టుకున్నారు.

నేను 1930 వ సంవత్సరములో జైలులోనున్నకాలములో మా
పశ్చిమకృష్ణాజిల్లా కాంగ్రెసుకమిటీ తరపున దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారు
రాజకీయప్రచారపుస్తకము లను పేరులో (1) సత్యాగ్రహచరిత్ర, (2) నిర్భాగ్య
భారతము, (3) దరిద్రనారాయణీయము, (4) సత్యాగ్రహ బోదిని,
(5) విదేశవస్త్ర బహిష్కరణ. (6) బ్రిటిషువస్తు బహిష్కరణ, (7) పాంచ
జన్యము అను జాతీయగీతముల సంపుటి, (8) బార్డోలీ సత్యాగ్రహవిజయము
అను చిన్న పుస్తకములను రచియించగా మా జిల్లా కాంగ్రెసుకమిటీవారు
ప్రచురించిరి. వీటితోపాటు చెఱుకుపల్లి వెంకటప్పయ్యగారు రచించిన
(1) ఉప్పుసత్యాగ్రహము, (2) త్రాగుడుమానుట అను చిన్న పుస్తకము
లను కూడ మా జిల్లా కాంగ్రెసుకమిటీవారు ప్రచురించిరి. వాటిని పశ్చిమ
గోదావరిజిల్లా కాంగ్రెసుకమిటీవారును, తూర్పుగోదావరిజిల్లా కాంగ్రెసు
కమిటీవారును పునర్ముద్రితము చేసిరి. ఈ మూడుజిల్లాలలో ఈ పది పుస్త
కములును విరివిగా అచ్చువేసి పంచిపెట్టబడెను. వేలకువేలప్రతులు ప్రజ
లకు అందెను. అందుమీద దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారిమీద బెజవాడ సబు
డివిజనలుమేజిస్ట్రేటుకోర్టులో రాజద్రోహనేరము చేసినాడని ప్రభుత్వము
వారు కేసుపెట్టిరి. కాని గవర్నమెంటుయొక్క అంగీకారపు ఉత్తరువును
పొందకుండానే ఆ కేసుపెట్టినారనుకారణముతో మేజిస్ట్రేటుగారు ఆ కేసును
కొట్టివేసిరి. మరల ప్రభుత్వమువారి ఉత్తరువుతో రెండవకేసును దిగవల్లి
వెంకటశివరావుగారిమీద పోలీసువారు దాఖలుచేసిరి. ఇంతలో గాంధి - 
ఇర్విను ఒడంబడిక జరిగినందున రాజకీయనేరస్థులనందరిని విడుదలచేయు
టయేకాక రాజకీయకేసులనన్నిటిని ఉపసంహరించుకొనిరి. వాటితోపాటు
దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారిమీద పెట్టబడిన క్రిమినలుకేసుకూడ ఉపసంహ
రించుకొనబడెను, ఇంతలో మేమందరము జైలులోనుంచి విడుదలై వచ్చి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6btepy46m1lc9nubr4hed13hs0seov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/162</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162025</id>
    <revision>
      <id>586965</id>
      <parentid>467371</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586965</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4712" sha1="8grj9t2y4mkwlgapndrqwyvqukfccpf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||విజ్ఞానచంద్రికామండలి|159}}&lt;/noinclude&gt;తిమి. 1932 వ సంవత్సరము జనవరిలో మరల నన్ను, నా మిత్రులైన కాకు
మాను లక్ష్మయ్య, కాట్రగడ్డ మధుసూధనరావు, నూకల వీరరాఘవయ్యగార
లను పన్నులనిరాకరణమును బోధించుచున్నామను కేసుపెట్టి ఒక సంవత్స
రము జైలుకు పంపినారు. ఆ కేసులో దిగవల్లి వెంకటశివరావుగారు వ్రాసి
నట్టియు, పైన చెప్పినట్టియు చిన్న పుస్తకములనన్నిటిని మాకు వ్యతిరేక
ముగా పోలీసువారు ఫిర్యాదిసాక్ష్యములో దాఖలుచేసినారు. వాటన్నిటికి
బాధ్యత మా నలుగురిదేనని ప్రభుత్వపక్షమున వాదించబడినది. దిగవల్లి
వెంకటశివరావుగారు వ్రాసిన పుస్తకములనన్నిటిని ప్రభుత్వమువారు నిషే
ధించుచు ప్రభుత్వగెజెటులో ప్రకటనచేసినారు. మామీద పెట్టిన కేసులో మే
మెట్టి వాదన చేయలేదు. క్రాసుపరీక్ష చేయలేదు. సాక్షులను పెట్టలేదు.
మేజిస్ట్రేటుగారు నన్ను మొదటిముద్దాయిగా, నామీద వచ్చిన కేసుకు 'మీరు
ఏమి చెప్పుతారు' అని నన్నడిగినారు. &quot;మీరు మమ్ములను జైలుకు పంప
దలచినారు. మేము జైలుకు పోదలచినాము. అందువల్ల వేరే సంగతులు
చెప్పడము అనవసరము; మీ కోర్టుయొక్క కాలము నేను వృధాపరచదలచ
లేదు&quot; అని చెప్పితిని. నాతోకూడ నుండిన తక్కిన ముగ్గురు ముద్దాయిలు
కూడ అటులనే చెప్పిరి. మమ్ములనందరిని వెంటనే రాజమహేంద్రవరము
జైలుకు పంపిరి. రాజమహేంద్రవరము జైలులో కొద్దికాలమున్న పిమ్మట
రాయవెల్లూరుజైలులో మిగతకాలమంతయు నుంచిరి.

నేను జైలులోకి తీసుకొనివెళ్ళినట్టియు, తర్వాత జైలుకు తెప్పించు
కొనినట్టియు ఇంగ్లీషుగ్రంథముల తోడ్పాటుతో రాయవేలూరుజైలులో చైనా
జాతీయోద్యమము అను గ్రంథమును చాలభాగము వ్రాసి 1933 లో జైలు
నుంచి విడుదలై బయటకువచ్చినతరువాత మరికొన్ని గ్రంథములనుకూడ
చూచి పూర్తిచేసితిని. దానిని అప్పటికి కొద్దికాలము క్రిందనే నా మిత్రులగు
బాలాంత్రపు సత్యనారాయణగారు కాకినాడలో స్థాపించిన జాతీయగ్రంథమాల
పక్షమున రెండుసంపుటములుగా ప్రచురించినారు. 1935 సంవత్సరములో
కాంగ్రెసుమహాసభాధ్యక్షులైన బాబు రాజేంద్రప్రసాదుగారు కాంగ్రెసుస్వర్ణో
త్సవసందర్భములో బెజవాడ వచ్చి మా యింటిలో బసచేసినపుడు వారికి ఆ
గ్రంథముయొక్క రెండుభాగములను అంకిత మిచ్చితిని. వారు దయతో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8grj9t2y4mkwlgapndrqwyvqukfccpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/163</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162026</id>
    <revision>
      <id>586966</id>
      <parentid>467380</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586966</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4712" sha1="qkknbfa1n5n6jodmow397k2wurrnsgh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|160|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;అంగీకరించిరి. అందులో ప్రపంచములోకెల్ల పెద్దదయిన చైనాదేశపు చరి
త్రను ప్రాచీనకాలమునుండి క్రీ. శ. 1935 సంవత్సరము వరకు వ్రాసితిని.
నాపుస్తకములలో నేవియు ఏ గ్రంథములకును తర్జుమాలు కావు. చాలగ్రంథ
ములను చదివి నా యిచ్చవచ్చినటుల విషయనిర్ణయమును చేసికొని వ్రాసి
నాను.

నేను మరల 1940 --41 సంవత్సరములో డిటెన్యూగా (నిర్బంధ
వాసిగా) రాయవేలూరుజైలులో వుంచబడినపుడు ఉపనిషత్తులమీద చిన్న
గ్రంథమును వ్రాయుటకు దశోపనిషత్తులయొక్కయు, ఏకాదశోపనిషత్తైన
శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తుయొక్కయు వివిధ తర్జుమాలను తెప్పించి జాగ్రత్తగా
చదివితిని. శ్రీ రామానుజాచార్యులవారు ఈ దశోపనిషత్తులమీదనే ఆధార
పర్చి తమ మహాభాష్యమును వ్రాసినారు. శ్రీ శంకరాచార్యులవారు ఈ దశో
పనిషత్తులమీదను శ్వేతాశ్వతర, నృసింహతాసిన్యోపనిషత్తు అను మరిరెండు
ఉపనిషత్తులమీదనుఆధారపడి తమ సుప్రసిద్ధ భాష్యము వ్రాసినారు. వారిద్దరు
ఆధ్యాత్మిక వైజ్ఞానిక అంతరిక్షములో మహాజ్యోతులై ప్రకాశించుచున్నారు.
బైబిలు, ఖురాను చిన్నపుస్తకములు. వాటిని ప్రమాణగ్రంథములుగా
చదువుకొనుటకు ప్రచురించి ప్రతి పిల్లవాని కిచ్చుచున్నారు. వేలసంవత్సరము
లనుంచి వృద్ధిచెంది భారతదేశమును మహోన్నతస్థితిలోనికితెచ్చిన భారతీయ
ఆధ్యాత్మికనాగరికతకు పునాదిగ్రంథములైన ఉపనిషత్తులను ఛేదించజాలని
మహారణ్యమని వదలిపెట్టి వాటిసిద్ధాంతములను బోధించిన ఇతిహాస పురాణ
ముల చదువుటతో తృప్తిచెందుట సరికాదని ఉపనిషత్తులసిద్ధాంతములను
స్థూలముగా వ్రాయుట విద్యార్థులకు, సామాన్యజనులకు ఉపయోగమేమోనని
తలచి నేను పామరులకు ప్రతినిధిగా పామరులకు తెలియునట్లుగా ఈ చిన్న
గ్రంథమును వ్రాయసమకట్టితిని. మనతోపాటు స్వతంత్రముకొరకు బ్రిటిషు
ప్రభుత్వముతో పోరాడుచున్న ఈజిప్టుదేశీయులచరిత్రమును ప్రాచీనకాలము
నుండి అనగా పిరమిడ్లను నిర్మించిన ఫారోరాజులకాలమునుండి వ్రాయుటకు
కూడ ప్రారంభించితిని. డిటిన్యూగా ఇంకా కొంతకాల ముంచెదరేమోనని
తలచితినిగాని యొకసంవత్సరము పూర్తికాగానే నన్నుకూడ విడుదలచేసిరి.
బయటికివచ్చినతరువాత వీటిని పూర్తిచేయుటకు తీరిక లేకుండెను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qkknbfa1n5n6jodmow397k2wurrnsgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/164</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162027</id>
    <revision>
      <id>586967</id>
      <parentid>467484</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586967</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="inald3gm1hh1n8o6fk6h5w9k6mf1vot" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|21]|విజ్ఞానచంద్రికామండలి|161}}&lt;/noinclude&gt;పిమ్మట 1942 సంవత్సరము ఆగష్టు ఎనిమిదవతేదీ రాత్రి అఖిల
భారత కాంగ్రెసుకమిటీవారు బొంబాయిలో సమావేశమై క్విట్ ఇండియా
(బ్రిటిషువారు ఇండియానువదలి వెళ్ళవలెను) అను తీర్మానముచేయగానే
ఆ మరుసటియుదయమే అదివరకే దగ్గు, జ్వరముతో బాధపడుతూ నందిగా
మలో మందుపుచ్చుకొనుచు విశ్రాంతిలోనున్న నన్ను అరెస్టుచేసి డిటెన్యూగా
రాయవేలూరు జైలులోను, అమరావతిజైలులోను వుంచిరి. అక్కడ
జ్వరము, దగ్గు ఎక్కువై ఏబదిపౌండ్లతూకముతగ్గి బ్రతుకుట సందేహమని
తోచినందున మరల రాయవేలూరుజైలుకు తీసికొనివచ్చి జబ్బు ఎక్కువై
నందున 103 డిగ్రీల జ్వరముతోనున్నస్థితిలో 1943 సంవత్సరము జులై
నెలలో విడుదలచేసిరి. మద్రాసువచ్చి డాక్టరు లక్ష్మీపతిగారివద్ద మందుతీసు
కొని, కొన్నిరోజులకు విజయవాడ వచ్చితిని. పిమ్మట నందిగామలోనే
కుటుంబముతో నుంటిని. జైలులోనున్న కాలములో జబ్బుగానుండినను
ఓపికయున్నపుడెల్ల ఈ రెండు పుస్తకములను వ్రాయుచువచ్చితిని. ఈజిప్టు
చరిత్ర 1922 వరకు వ్రాసి జైలుఅధికారులు తీసుకుంటారేమో
నను భయముతో విడుదలైన ఒక మిత్రునిచేతికిచ్చి రహస్యముగా
మా యింటికి బెజవాడకు పంపితిని. రెండవపర్యాయము రాయవేలూరు
జైలుకు తీసుకొనిరాబడినపుడు ఆచార్య వినోబాభావేగారితో కలసియుండు
భాగ్యము నాకు కలిగినది, ఆయనకు 15 భాషలు వచ్చును. ఈ ఏకాదశోపని
షత్తులు కంఠతః వచ్చును. నాచే రచింపబడి నేను జైలుకుతీసుకొనివెళ్ళిన
తురుష్క ప్రజాస్వామికము, చైనా జాతీయోద్యమములద్వారా నావద్దనే
తెనుగు నేర్చుకొనవలెనని ఆయన అభిలాష. ఆ రెండు పుస్తకములను
ఆయన మొదలుపెట్టెను. నేను ఆయనకు పాఠముచెప్పుటకు శక్తిచాలనంత
దగ్గు, జ్వరముతో బాధపడుచుంటిని. అక్కడ డిటెన్యూగానున్న బెజవాడ
గోపాలరెడ్డిగారు నా ఆరోగ్యమునుగూర్చి చాల శ్రద్దతీసుకొనుచుండెను. నా
మిత్రులును, తెనుగుభాషలో పండితులు నగు కడప కాంగ్రెసునాయకులైన
రామసుబ్బారెడ్డి బి.ఏ. బి.ఎల్. గారిని నా పుస్తకములద్వారా తెనుగు నేర్పు
టకు ఆచార్య వినోబాభావేగారికి నప్పగింతచేసితిని. ఆచార్యులవారికి తెనుగు
బాగా వచ్చినది. నే నపుడు జీవింతునో లేదో యని నా మిత్రులకు సందేహ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>inald3gm1hh1n8o6fk6h5w9k6mf1vot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/165</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162028</id>
    <revision>
      <id>586968</id>
      <parentid>467486</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586968</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4719" sha1="6ygun55zjhb7vraqswi6cxzitb5qvms" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|162|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;ముగానున్నస్థితిలోనుంటిని. రామసుబ్బారెడ్డిగారు బాగుగా ఆరోగ్యవంతులుగా
నుండిరి. కాని ఈశ్వరేచ్ఛ నేను విడుదలైనతరువాత క్రిందపడి మీదపడి
1946 వరకు ఆరోగ్యమును కోలుకొంటిని. కాని వా రొకసంవత్సరమునకే
దివంగతులైరి. 1946 సంవత్సరము జనవరినెల ప్రారంభమున గాంధీగారు
మద్రాసునుండి సేవాగ్రామమునకు ప్రయాణముచేయుచు త్రోవలో బెజవా
డకు ఊరిబైట ప్రత్యేకరైలులో ఆగినపుడు, వేలజనము మూగినను నేను
చాల జబ్బుగానుండి వారిదర్శనమునకు వెళ్ళలేకపోయినందున మిక్కిలి
దుఃఖముతో ఒకలేఖను వచ్చిరాని ఉరుదులో నా ఆవేదనను తెలుపుతూ
గాంధీగారికి వ్రాసుకొంటిని. దానికి జవాబుగా గాంధీగారి కార్యదర్శి ప్యారీ
లాలుగారు ఉర్దులో నైజాంరైలువేమీదనున్న మధిరస్టేషనునుంచి నా కొక
కార్డు వ్రాసెను. అందులో &quot;మీ రెందుకు తరచుగా జబ్బుపడుతారు? బాపు
యొక్క హుకుమైనది. ఇంతటినుంచి జబ్బుపడకూడదు. 'బాపూ కా హుకుం
హై, ఆప్ బీమార్ నహీ పడ్నా 'భయపడకండి&quot; అని వ్రాసినాడు. ఆ ఉత్త
రము నాకుచేరిన 1946 జనవరి 6 వ తేదీ ఉదయమునుంచి జ్వరము జారి
నది. ఉష్ణోగ్రత మామూలుకు వచ్చినది. మందు గుణమిచ్చినది. మరల
కొన్నిసంవత్సరములవరకు జబ్బుపడలేదు. 1946 ఫిబ్రవరినెలలో జరిగిన
శాసనసభాఎన్నికలలో విజయవాడ మచిలీపట్టణం నియోజకవర్గమునకు నేను
కాంగ్రెసుపక్షపు అభ్యర్థిని. నాకొరకేగాక ఇంకా అనేకమంది కాంగ్రెసు
అభ్యర్థులకొరకుకూడ తీవ్రముగా పనిచేయగలశక్తి నాకు కలిగినది. కమ్యూ
నిస్టు అభ్యర్థులు మమ్ములనందరిని ఎదుర్కొన్నారు. మేమంతా గెలిచినాము.
ఇదంతా అవతారపురుషుడైన బాపుయొక్క ఆశీర్వచనముగాక మరియేమి?
కాని దేశముయొక్క దురదృష్టవశాత్తు నేను విడుదలయిన సంవత్సరమునకు
నా పూజ్య మిత్రులైన రామసుబ్బారెడ్డిగారు అకాలమరణమువాతపడి
స్వర్గస్తులై రి. కమ్యూనిస్టుపార్టీపక్షమున ఆ ఎన్నికలలో ఆంధ్రజిల్లాలలో 27
మంది అభ్యర్థులను నిలబెట్టిరి. వారి మహా నాయకుడైన పి.సి.జోషిగారు
బొంబాయినుండి ఆంధ్రకు వచ్చి గొప్ప సభలుగావించి యుపన్యాసముల
నిచ్చిరి. వారికి జవాబు చెప్పుటకు ఆంధ్రరాష్ట్ర కాంగ్రెసువర్కింగుకమిటీ
వారు ప్రత్యేకముగ నన్ను నియోగించిరి. వారిసభ కాగానే రెండవరోజున&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ygun55zjhb7vraqswi6cxzitb5qvms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/166</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162029</id>
    <revision>
      <id>586969</id>
      <parentid>467488</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586969</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4657" sha1="3345e9e6tqab63jlvqdufb7fisp5mtn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||విజ్ఞానచంద్రికామండలి|163}}&lt;/noinclude&gt;గాని, మూడవరోజున గాని ఆ యూరిలోనే నా సభ జరిగెను. రెండుసభలకు
కూడ జనము వేలకువేలుగ వచ్చిరి. ఈవిధముగ నా డాంధ్రదేశములో
ఉపన్యసించినచోట్లనెల్ల జరిగెను. కమ్యూనిజమును ఎదురించుచు గొప్ప
ఉపన్యాసములనిచ్చు శక్తి బాపుఆశీర్వచనమువలన నాకు కలిగెను. అఖిల
భారత కాంగ్రెసునాయకులు కూడ వచ్చి తెలుగుజిల్లాలలో ప్రచారముచేసి
నారు. శ్రీమతి సరోజినీదేవిగారు కృష్ణా, పశ్చిమగోదావరి జిల్లాలకు వచ్చి
గొప్ప యుపన్యాసములనిచ్చి వెళ్ళినది. ఆమెతో నేనుకూడ నుంటిని.
ఆమెకు నామీద చాలా దయ. ఆమె బెజవాడమీదుగా ప్రయాణముచేసేటపుడు
నాకు వ్రాసేది. ఆమెకు పులిహోర చాలా యిష్టము. అది తెమ్మని చెప్పేది.
పండ్లు, పులిహోర తీసుకొని రైలుస్టేషనుకు వెళ్ళి ఆమెనుదర్శించి ఇచ్చే
వాడను. ఒకసారి హైదరాబాదులో వారియింట్లోనే ఆమెదర్శనముచేసినాను.
మగ్దుం మొహిద్దీన్ అను యువకుణ్ని నాకు చూపి ఇతను మంచి కవీశ్వరుడు
అని నాకు చెప్పినది. ఆయన ఇపుడు ఆంధ్రప్రదేశ్ లెజిస్లేటివ్‌కౌన్సిలు
సభ్యుడుగా నున్నాడు. ఆమెభర్త మేజరు గోవిందరాజులు నాయుడుగారి
దర్శనము కూడా చేసినాను. ఆ ఎన్నికలలో 27 మంది కమ్యూనిస్టు అభ్య
ర్థులలో 26 మంది ఓడిపోయి ఒక్క కార్మికపక్షముపు అభ్యర్థియైన
పిల్లలమర్రి వెంకటేశ్వర్లుగారు మాత్రము గెలిచిరి. దీనివలన కార్మికులలో
ఆ కక్షివారిబలము పెరిగెనవి కనబడినది. నే నీ సంగతి బాపుకు వ్రాసితిని,
1946 మొదలు 1956 వరకు సాగిన మద్రాసుఎసెంబ్లీలో తెలుగుజిల్లాల
నుండి పిల్లలమర్రి వెంకటేశ్వర్లుగారు. అరవజిల్లాలనుండి నంబియారుగారు
ఇద్దరు మాత్రమే వచ్చినను ఎసెంబ్లీలో ఎడతెగకుండ మాట్లాడుతూ
కాంగ్రెసుమంత్రివర్గమును తంటాలుపెట్టుచుండేవారు.

ఆచార్య వినోబాభావేగారు న న్నొక యుదయమున రాయవేలూరు
జైలులో &quot;కాళేశ్వరరావుజీ, మీరు ఉపనిషత్తులనుగురించి యొక గ్రంథ
మును వ్రాయుచున్నారని తెలిసినది. మీరు ఏరుకున్న ఉపనిషన్మంత్రము
లను నాకు చూపించగలరా?&quot; యని యడిగెను. &quot;ఇంకా వాటిని గ్రంథ
ముగా ప్రచురించవలెనో, లేదో నిశ్చయించుకోలేదు; కాని కొన్ని యుప
నిషన్మంత్రములను కొన్నికొన్ని భావములక్రింద ఏరి నా నోటుబుక్కులలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3345e9e6tqab63jlvqdufb7fisp5mtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/167</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162030</id>
    <revision>
      <id>586970</id>
      <parentid>467489</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586970</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="9uvi5l52jtzzidjgc7zvodcedh3zupe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|164|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;నా స్వలాభముకొరకే, నేను వల్లించుటకొరకే వ్రాసుకున్నాను&quot; అని చెప్పి
వాటినన్నిటిని వారికి చదివి వినిపించి, నేను వ్రాసిన ఇంగ్లీషు తెనుగు అర్థము
లనుకూడ వారికి వివరించితిని. ఒకటి రెండుచోట్ల మాత్రము నా అర్థము
లను వారు సవరించిరి. మిగిలిన వాటి అర్థములన్నిటిలోను వారు ఏకీభ
వించిరి. ఇంకను నాలుగైదు మంత్రములను మాత్రము చేర్చవలసినదని
వారు సెలవివ్వగా వాటినికూడ ఇంగ్లీషు, తెలుగుఅర్థములతో నా నోటు
బుక్కులో చేర్చితిని. ఉపనిషత్పాఠము లని ఆ గ్రంథమునకు పేరుపెట్టితిని.
మొదటిపాఠము సత్యాన్వేషణము. రెండవపాఠము సృష్టిక్రమము, మూడవ
పాఠము పరమాత్మ. నాలుగవపాఠము జీవాత్మ, ఐదవపాఠము పరమాత్మను
పొందు మార్గములు. ఆరవపాఠము మానవధర్మములు. వీటన్నిటిని ఈవిధ
ముగ విభజించుటను కూడ వారంగీకరించిరి. వారు ఒక చిన్న ఉపోద్ఘాత
మునుకూడ హిందీలో వ్రాసి యిచ్చిరి తరువాత కొద్దిరోజులకే నేను విడు
దలగుట, మద్రాసులో లక్ష్మీపతిగారియింటివద్ద కొన్ని రోజులుండి మందు
పుచ్చుకొని బెజవాడ వెళ్ళుట, అక్కడినుంచి నందిగామలో కుటుంబముతో
కూడ నివాసమేర్పరచుకొనుట జరిగెను. నందిగామలో మా యింటికి
&quot;శాంతికుటీర&quot; మని పేరుపెట్టితిని (Peace Cottage). ఇది చైనా
స్వతంత్ర విప్లవనాయకుడగు డాక్టరు సన్యటుపేను తాను తలదాచుకున్న
చిన్నయింటికి పెట్టుకున్న పేరు. దానినే మా యింటికి పెట్టితిని. అది గాక
ఉపనిషత్తులు చదువుటవలన నాకు మనశ్శాంతి కలిగిన గృహము. ఈ కార
ణముచేతకూడ దానికి శాంతికుటీరమని నామకరణము చేసితిని. ఆ యింటి
ముందున్న వసారాలో వటవృక్షచ్ఛాయను కూర్చొని నాకు ఆరోగ్యము కుది
రినకొద్దీ మరల ఉపనిషత్పాఠములవ్రాత నారంభించితిని. మంత్రములను వాని
యర్థములను సరిజూచితిని. పుస్తకమునకు మొదట నొక యుపోద్ఘాతమును
32 పేజీలు గలదానిని వ్రాసినాను. అందులో వేదకాలనిర్ణయము చేసి
హిందూనాగరికతను, పాశ్చాత్య కమ్యూనిస్టునాగరికతలను పోల్చి చూపితిని.
ఉపనిషద్బోధలను క్లుప్తముగ వ్రాసితిని. ఆఖరున ఒక అనుబంధము స్త్రీల
స్థితినిగూర్చియు, రెండవ యనుబంధము వర్ణభేదములనుగూర్చియు వ్రాసి
తిని. ఈ రెండు అనుబంధములను బృహదారణ్యకోపనిషత్తు మీద నాదార&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9uvi5l52jtzzidjgc7zvodcedh3zupe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/168</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162031</id>
    <revision>
      <id>586971</id>
      <parentid>467490</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586971</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="crxv0zhyldpqrxmxzbx2slmgxi9or90" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||విజ్ఞానచంద్రికామండలి|165}}&lt;/noinclude&gt;పర్చితిని. 1944 వ సంవత్సరప్రారంభమున ఆ పుస్తకము పూర్తియై బెజ
వాడకు ముద్రణమునకుగాను పంపబడి త్వరలోనే ముద్రితమయ్యెను. చే
కాగితములమీద ముద్రించి ఖద్దరుగుడ్డ అట్ట వేయించితిని.

{{c|(6)}}

మహాత్మాగాంధీగారిని 1944 వ సంవత్సరము మే నెలలో అనారో
గ్యకారణముచేత ఆగాథాన్‌మందిరమునుండి విడుదలచేయగా వారు తమ
ధర్మపత్ని కస్తూర్బా గాంధీని, తమ కార్యదర్శి మహదేవదేశాయిని కోల్పోయి
ఒంటరిగా బైటికివచ్చి పంచాగ్నియను ప్రదేశములో కొంతకాల ముండిరి.
వారికి అపుడు రక్తపుపోటు చాలా అధికముగాకూడనుండెను. నేను పంచాగ్నికి
వెళ్ళి మహాత్మాగాంధీగారిని దర్శించుపాటి ఆరోగ్యములేనివాడనుగా నుంటిని.
అప్పటికి బెజవాడలోను, నందిగామలోను నా చుట్టుపట్లను కమ్యూనిస్టుల
ప్రాబల్యము అధికమైనందున ఆవిషయమై ఒకలేఖవ్రాసి, గాంధీగారి సబ
ర్మతీఆశ్రమములో కొంతకాలము తరిబీతుపొంది, గుడివాడతాలూకాలో గాంధీ
ఆశ్రమమును స్థాపించి నిర్మాణకార్యక్రమము సాగించుచున్న ఎర్నేని సుబ్ర
హ్మణ్యంగారిని పంచాగ్నికి పంపితిని. వారు రెండుసార్లు పంచాగ్నికి వెళ్ళి
వచ్చినట్లు జ్ఞాపకము. రెండవసారి నా యుపనిషత్పాఠములపుస్తకమును
మహాత్మాగాంధీగారికి వారిద్వారా సమర్పించుకొంటిని. ఆయన చూచి &quot;ఇది
తెలుగుపుస్తకము; దీనిని మొదటినుంచి చివరవరకు హిందీలోనికి తర్జుమా
చేయించి పంపినయెడల నేను చదువుతాను&quot; అని వారితో కబురంపినందున,
నేను నా యుపనిషత్పాఠములను బెజవాడలోని ఆంధ్రరాష్ట్రహిందీప్రచార
సంఘముయొక్క ప్రముఖులయిన ఉన్నవ రాజగోపాలకృష్ణయ్య, రాయ
ప్రోలు సీతారామాంజనేయశాస్త్రిగారలచేత హిందీలోనికి భాషాంతరీకరణము
చేయించి మహాత్మాగాంధీగారికి పంపితిని.

ఇంతేగాక ఉపనిషత్తులనుండి మహాత్మాగాంధీగారి సిద్ధాంతములు కను
వైన మంత్రములను దేవనాగరిలోవ్రాసి ఇంగ్లీషులోనికి తర్జుమాచేసి యొక
దీర్ఘమైన ఉ త్తరముతో మహాత్మాగాంధీగారికి పంచాగ్నికి పోస్టుద్వారా పంపి
తిని. అందులో ఛాందోగ్యోపనిషత్తులోని మహిదాసుడనెడి ఋషిపుంగవుని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>crxv0zhyldpqrxmxzbx2slmgxi9or90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/169</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162032</id>
    <revision>
      <id>586972</id>
      <parentid>467501</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586972</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4213" sha1="c5o2cmybsntpz0x1gvuniz1l4z2fq94" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|166|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;కథను వ్రాసితిని. ఆయన తన జీవితాదర్శమైన మానవసేవ చేయుచుండగా
రోగము, మృత్యువు దగ్గరకువచ్చెను. &quot;ఈ లోకములో నాపని పూర్తికాలేదు.
నాపని పూర్తియగువరకు మీరిద్దరు నావద్దకు రాకూడదు.&quot; అని ఆయన
రోగముతోను మృత్యువుతోను చెప్పెను. 116 సంవత్సరములు జీవించెను.
ఆయన పని పూర్తి అయినందున ఆయన నపుడు మృత్యువు గొనిపోయెను.
నేను మహాత్మాగాంధీగారికి వ్రాసిన యుత్తరములో “మీరుకూడ అటువంటి
ఋషిపుంగవులే. తాము అవతారమెత్తినపని పూర్తిఅయ్యేవరకు రోగముకాని,
మృత్యువుకాని మీవద్దకు రానేరవు. మహిదాసునివలెనే మీరుకూడ 116
యేండ్లు జీవించగలరు&quot; అని వ్రాసినాను. అపుడు మహాత్మాగాంధీగారివద్ద
సరోజినీదేవిగారు ఉపచారమునకుండి ఉత్తరములను వేటిని మహాత్మాగాంధీ
గారిని చూడనివ్వకుండ ఆపివేసేదని అందరు చెప్పుకొనేవారు. నాఉత్తరము
మహాత్మాగాంధీగారు స్వయముగా చదువుకొనుటకు చేరుతుందని నేను
నమ్మలేదు. కాని ఆ ఉత్తరమును సరోజినీదేవిగారు మహాత్మాగాంధీగారికి
చూపించినది. ఆయన దానిని సొంతముగ చదివినారు. నా కొక కార్డుమీద
&quot;ప్రియమైన కాళేశ్వరరావు, నీవువ్రాసిన ఉత్తరము అందినది. ఋషులు
నాకంటె ఎక్కువ ఆధ్యాత్మికసంపన్నత గలవారు. నన్ను నే నిప్పుడున్న
విధముగానే యుండనిమ్ము. భారతదేశముయొక్కయు, తద్వారా మానవకోటి
యొక్కయు కళ్యాణముకొరకు శ్రమపడుచున్న సేవకుడను. &quot;బాపు”

Dear Kaleswara Rao,

Your letter. Rishis are made of stermer stuff. Let me
remain what I am a struggling servant of India and through
her of Humanity.
{{right|Yours,}}
{{right|Bapu.&quot;}}

అని గాంధీగారివద్దనుంచి వారి స్వదస్తూరిలో నా కొక కార్డు వచ్చెను. నేను
ధన్యుడనైతిని. పిమ్మట పంచాగ్నినుండి ఆయన పూనానగరములోని లేడీ
థాకర్షీగారి బంగళాలో కొన్నినెలలుండి తరువాత సేవాగ్రామము చేరినారు.
నేను సెప్టెంబరులో ఒకసారి, నవంబరులో ఒకసారి సేవాగ్రామమునకువెళ్ళి
ప్రతిదపా ఒకవారమురోజులు గాంధీగారియాశ్రమములో గడపినాను. వారితో
అనేక సంగతులనుగురించి మాట్లాడినాను. అందులో ముఖ్యముగా అప్పటికి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c5o2cmybsntpz0x1gvuniz1l4z2fq94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/170</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162033</id>
    <revision>
      <id>586974</id>
      <parentid>467503</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586974</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4398" sha1="i5esvqdz5ps3v6ec2e1juje1ee2vhfh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||విజ్ఞానచంద్రికామండలి|167}}&lt;/noinclude&gt;ఆంధ్రదేశములో వృద్ధిచెందిన కమ్యూనిస్టుబెడదనుగురించి మాట్లాడినాను. అది
యంతయు రెండవసంపుటములో వ్రాసెదను. నేను మొదటిదఫా వారిదర్శ
నముచేయుటకు వెళ్ళిన రెండురోజులకుముందే సుప్రసిద్ధ గ్రంథకర్తయగు
లూయీ ఫిషర్ మహాత్మాజీవద్ద వారమురోజులు గడిపి వెళ్ళెను. లూయీ
ఫిషరుగారి కిచ్చిన తడికెలగది, నులకమంచమే నా కిచ్చిరి. ఆయన
“One week with Gandhi&quot; గాంధిగారితో ఒకవారము అను సుప్ర
సిద్ధగ్రంధమును వ్రాసెను, ఆకాలమున నింకను నా యుపనిషత్పాఠములను
చదువలేదని, చదువుతామని గాంధీగారు సెలవిచ్చినారు. రెండవదఫా నేను
వారిదర్శనమునకు వెళ్ళినపుడు వాటిని తాము సొంతముగా చదివినానని
బాగాఉన్నదని వారు సెలవిచ్చినారు. ఇది రెండవముద్రణము, ఈ కూర్పు
ప్రతులన్నియు అయిపోయినవి. అదివరకే ఆ పుస్తకము డాక్టరు లక్ష్మీపతి
గారు రచించిన ఆయుర్వేదవిజ్ఞానసర్వస్వములో ప్రచురించిరి. అది మొదటి
ముద్రణము. మూడవకూర్పు మహాత్మాగాంధీగారు బ్రతికియుండగనే వ్రాసి
వారి యంగీకారముతో వారికి కృతినివ్వవలెనని తలచితిని. కాని యింతవరకు
మరల దానిని ప్రచురించనేలేదు.

ఈజిప్టును గూర్చి పాతకాలమునకు సంబంధించిన చాల పుస్తకము
లను, నవీన ఈజిప్టుకథను చదివి ఈజిప్టుచరిత్రమును 1936 వరకు వ్రాసి
తిని. దానిని బెజవాడలోని యొక ప్రచురణకర్తకు అచ్చువేయవలయునని,
ఇంకా కొంత వ్రాయవలసినది వ్రాసియిచ్చెదనని నప్పగించితిని. వారు
నాతో చెప్పకుండగనే 1919 వ సంవత్సరములో ఈజిప్టుకు వచ్చిన మిల్నర్
కమిషనువరకే ఆఖరుప్రూపులు నాకు పంపకుండానే లెక్కపెట్టలేనన్ని
తప్పులతో ముద్రించినారు. వారికి నాకుగూడ గౌరవముగా లేదు. మిగిలిన
వ్రాతభాగములు వారివద్ద పోయినవో లేక నావద్దనే పోయినవో చెప్పలేను.
గ్లాడుస్టన్ మహాశయుడు చాలవత్సరము లాంగ్లేయ ప్రధానమంత్రిగా
నుండెను. 125 సంవత్సరములు జీవించెను. తన యావజ్జీవము విద్యార్థిగా
నుండు ఆశయమును పెట్టుకొనెను. అటులనే నా యావజ్జీవితము విద్యార్థిగా
నుండుటయే నా జీవితాశయము. ఉపయుక్తములైన గ్రంథములను చదువు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i5esvqdz5ps3v6ec2e1juje1ee2vhfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/171</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162034</id>
    <revision>
      <id>586975</id>
      <parentid>467505</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586975</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4514" sha1="lxbcs78cpfboojy6uv121mp82j9t0kz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|168|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;చుండుటయు, నాకు చేతనైనంతవరకు నా మాతృభాషయైన తెలుగుభాషాసేవ
చేయుటయు నా దృఢాభిలాష.

నేను ద్వితీయ అధ్యాయములో తిరుపతి వేంకటేశ్వరకవులను
గూర్చి వ్రాసియున్నాను. వారు మహాపండితులు; గొప్ప కవులు. అప్పటి
నుంచి నేటివరకు కూడ ఆంధ్రదేశములో ఎందరో మహాకవులు అనేక
యుత్కృష్టమైన కావ్యములను రచించి ఆంధ్రవాఙ్మయమునకు వన్నె
తెచ్చినారు. వారి పేరులను ఇచట వ్రాయ ప్రయత్నించదలచుకోలేదు.
ఆంధ్ర కవిత్వ వాఙ్మయము భరతవర్షములోని ఏ ఇతర వాఙ్మయమునకు
తీసిపోదు. ఆంధ్రసాహిత్యమును ప్రోత్సహించి, ఉత్తమ సాహిత్యగ్రంథ
ములను రచియింపచేయుటకు ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వమువారు డాక్టర్
గోపాలరెడ్డిగారి అధ్యక్షతక్రింద ఆంధ్ర సాహిత్యఎకాడమీని స్థాపించి
యున్నారు. గోపాలరెడ్డిగారుకూడ మంచి పండితులు. రవీంద్రవాఙ్మయ
మును చక్కనిశైలిలో ఆంధ్రభాషలోనికి భాషాంతరీకరించి యున్నారు.
ఆంధ్రదేశములో ఇటులనే సంగీతము, నృత్యము కూడ అభివృద్ధి చెందు
చున్నవి. నాటకకళకు సినిమావల్ల కొంత దెబ్బ తగిలినది. దాని పునరుద్ధర
ణకు కృషి జరుగుచున్నది. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వమువారు శ్రీ ఆర్. బి.
రామకృష్ణరాజుగారి అధ్యక్షతక్రింద సంగీత, నాటక, నృత్య ఎకాడమీని
స్థాపించుట ముదావహము. రామకృష్ణరాజుగారు సంగీత, సాహిత్యముల
యందు గొప్ప అభిరుచిగలవారు, పండితులు. ఇవన్నియు జరుగుచున్నవి
కాని, ఆంధ్రభాషలోకి గాంధీవాఙ్మయము తర్జుమాచేయబడియుండలేదు.
అతి స్వల్పముగా మాత్రమే ఉన్నది. గాంధీవాఙ్మయమే మన దేశము
యొక్క అభివృద్ధికి అత్యవసరమైయున్నది. ఉడుతాభక్తిని ఆ పని నిర్వర్తిం
చుటకు హైదరాబాదులోని గాంధీస్మారకనిధిపక్షమున నా అధ్యక్షతక్రింద ఒక
కమిటీని నియమించియున్నారు. దానికి అనేకమంది సహాయపడవలసి
యున్నది. అన్నిటికంటె ఆంధ్రవాఙ్మయముయొక్క పెద్ద లోటు చారిత్రక,
శాస్త్రీయగ్రంథముల లోపము. విజ్ఞానచంద్రికామండలి మొదలైన గ్రంథ
మాలలు కొద్దిగ సేవచేసియున్నవి కాని, అవి సాగక చాలకాలము క్రిందనే
నిలిచిపోయినవి. కావున చారిత్రక, రాజకీయార్థికశాస్త్రములు, ప్రకృతి శాస్త్ర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lxbcs78cpfboojy6uv121mp82j9t0kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/172</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162035</id>
    <revision>
      <id>586976</id>
      <parentid>467517</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586976</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3463" sha1="ixt7lg9pukxkltkoamqv63rgif74zhu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|22]|విజ్ఞానచంద్రికామండలి|169}}&lt;/noinclude&gt;ములు, ఇంజనీరింగు మొదలైన నవీన విజ్ఞానమునిచ్చు విషయములమీద
గ్రంథములు తెలుగులో వ్రాయించుటకు, ప్రచురించుటకు, విశ్వవిద్యాలయ
ములలో ఆవిషయములను బోధించు ఆచార్యులలో కొందరు, బయట పని
చేయుచున్నవారు కొందరు 1958 డిశంబరునెలలో హైదరాబాదులోని
ఎసెంబ్లీలోని నాగదిలో సమావేశమై చరిత్ర, శాస్త్రముల తెలుగు ఎకాడమీని
స్థాపించియున్నారు. అది ఎంతయో పనిచేయవలసియున్నది. దానికి నన్ను
అధ్యక్షుని గావించినారు. శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావు, విస్సా అప్పా
రావు, మామిడిపూడి వెంకటరంగయ్యగారలను ఉపాధ్యక్షులుగాను, డాక్టర్
పుట్టపర్తి శ్రీనివాసాచార్యులు, డాక్టర్ మారేమండ రామారావు, డాక్టర్
ఎన్. సుబ్బారావు, ఆచార్య కుమారి సరోజినీ రేగానిగారలను కార్యదర్శులు
గాను ఎన్నుకొనియున్నారు. విశ్వవిద్యాలయపు ఆచార్యులును, ఇంకను బైట
ఇట్టి విజ్ఞానప్రదాతలగువారును ఆ ఎకాడమీలో సభ్యులుగ నున్నారు. నేను
ఇప్పుడు రచించిన 'తురుష్క ప్రజాస్వామికము- మధ్యప్రాచ్యదేశములు' అను
గ్రంథమును 1958 వ సంవత్సరము ఆఖరువరకు వ్రాసి ఆ ఎకాడమీపక్షమున
ప్రచురించియున్నాము. కాలక్రమేణ చాలగ్రంథములు వెలువడునని ఆశించు
చున్నాను. ప్రకృతిశాస్త్రవిజ్ఞానమును సులభశైలిలో ప్రజల కిచ్చుటకు కృషి
సలుపుచున్న వేమరాజు భానుమూర్తిగారిసేవ ప్రశంసనీయమైనది. విస్సా
అప్పారావుగారుకూడ అణుశక్తినిగురించిన చక్కని గ్రంథమును తెలుగులో
వ్రాసి గొప్ప భాషాసేవ చేసియున్నారు. ఈ ఉద్యమమునకు చాల ధనము
కావలసియున్నది. ప్రజలు, ప్రభుత్వములు ఇందుకు తగిన సహాయము
చేయవలసియున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ixt7lg9pukxkltkoamqv63rgif74zhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/173</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162036</id>
    <revision>
      <id>586977</id>
      <parentid>467520</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586977</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2431" sha1="2y16bi9pnesgowasm4u80gq68pc25ft" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{p|fs150|ac}}'''5 నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము'''&lt;/p&gt;

గుంటూరులో కొండా వెంకటప్పయ్యగారి ఆఫీసులో
పనిచేయుట - బెజవాడలో లాయరుగా చేరితిని - బెజవాడ
చరిత్ర - మద్రాసు ఎస్టేట్సు లాండుఆక్టు దావాలు - బెజవా
డకు సబుకోర్టు వచ్చుట - నేను లాయరుగా ప్రధమస్థాన
మాక్రమించితిని - మా కుటుంబము - సంఘసంస్కారములో
నాకు తోడ్పాటు – మా బోడివాడి స్వప్నకథ - స్త్రీవిద్యాభి
వృద్ధి - గవర్నరుపేటలో ఇల్లు కట్టుకొనుట - నాకు జబ్బు
చేసి నీలగిరికి పోవుట - ఆచంట లక్ష్మీపతి, శ్రీమతి రుక్మి
ణమ్మ - ఉయ్యూరురాజాగారి దావా - విజయవాడలో
కాలేజి - మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావుగారి ధర్మములు -
ఆయుర్వేదకళాశాల – పింగళి వెంకట్రామరెడ్డిగారు - వనపర్తి
దావా - ఆంగ్లేయుల పొగరుబోతుతనము - వితంతూద్వాహపు
క్రిమినలుకేసు - నా జూనియరులాయర్లు - న్యాయాధిపతి
మీద ట్రాన్సుఫరుఅర్జీలు, బదలాయింపు - బెజవాడలో కన్య
కాపరమేశ్వరి హైస్కూలు - శ్రీనివాసశాస్త్రి - కార్వే
పండితుడు - నందిగామలో హైస్కూలు - డాక్టరు కేట్కారు -
మూల్పూరు రంగయ్యవివాహము - మిన్ టెనెంటు -
గుంటూరు నియోగ వైదికుల కక్షలు - బెజవాడలో పరి
ష్కారము -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2y16bi9pnesgowasm4u80gq68pc25ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/174</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162037</id>
    <revision>
      <id>586978</id>
      <parentid>467526</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586978</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="g681f51ohee3w5g97npbi08rifwan6n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|171}}&lt;/noinclude&gt;
{{c|(1)}}

నా చెల్లెలు శ్యామలాంబ గర్భిణితోనుండి జబ్బుచేసినందున 1905 వ
సంవత్సరము మేనెలలో వారి స్వగ్రామమైన ఆరుగొలనునుండి గుంటూరుకు
తీసుకొనివచ్చి ప్రసవించుటకుగాను కుగ్లరు స్త్రీలఆసుపత్రిలో నుంచితిమి.
ఆమె యొక ఆడశిశువునుకనెను. దానికి సరస్వతి అని నామకరణముచేసితిమి.
అటుతరువాతకూడ చాల జబ్బుచేసినందున ఆ ఆసుపత్రిలోనే 1906వ సం
వత్సరములో కొన్ని నెలలవరకు ఆమెను ఉంచవలసివచ్చినది. ఆకాలములో
ఆమెకు ప్రతిదినము భోజనము తీసుకొనివెళ్లుటకును, ఇతర ఉపచారములు
చేయుటకును మా అమ్మగారిని, నా అక్కగారి వితంతుతోడికోడలిని, మరి
యొక నౌకరును జతయిచ్చి ఆసుపత్రికి కొద్దిదూరముననున్న యడవల్లివారి
సత్రములో నుంచితిమి. నేనుకూడ గుంటూరులోనే తరచుగా యుండేవాడను.
ఆ సత్రము యడవల్లి రామకృష్ణయ్యగారిది. వారికుమారుడగు యడవల్లి
సూర్యనారాయణ నే నక్కడికి వెళ్లి నపుడల్లా నా దగ్గరకు చనువుగా వచ్చే
వాడు. ఆయనే పిమ్మట బెజవాడ మైలవరంనాటకసమాజములో ప్రధానపురుష
పాత్ర వహించిన సుప్రసిద్ధ నటకుడైనాడు. మా చెల్లెలిని, శిశువును ఆసు
పత్రికి తీసుకొనిపోయి కుగ్లరుదొరసానికి చూపించుచుంటిమి. 1906 ఫిబ్ర
వరిలో నేను బి, ఎల్. ప్యాసై నట్లు ఫలితములు ప్రకటించబడినవి. అదివరకే
1905 సంవత్సరములో గుంటూరులో జిల్లాకోర్టు స్థాపించబడగానే కొండా
వెంకటప్పయ్యపంతులుగారు గుంటూరువచ్చి యొక ప్రముఖన్యాయవాదిగా
ఉండెను. బంగాళావిభజనమువలన చెలరేగిన జాతీయోద్యమమునందు ఆయ
నకు విశేషమైన సానుభూతి యున్నందువలనను ఆయనతో బందరులోనే
నాకు బాగుగా పరిచయముకలిగి ఆయనయందు పూజ్యభావముండుటవలనను
షుమారు మూడునెలలు ప్రతిరోజూ ఉదయము వారియింటికి వెళ్ళి వారి ఆఫీ
సులో లాయరుపని నేర్చుకొంటిని. ఆయన నన్నెంతగానో ఆదరించెను.
గుంటూరులో కూడ జాతీయోద్యమపక్షమున జరుగుచుండిన బహిరంగసభ
లలో ఆయన, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, వింజమూరి భావనాచార్యులు, శనగ
పల్లి రామస్వామిగుప్త, దేవగుప్తా శేషాచలరావుగార్లు కాంగ్రెసునాయకులుగా
ప్రాధాన్యమును వహించిరి. నేనుకూడ వారితోపాటు ఆ సభలలో పాల్గొంటి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g681f51ohee3w5g97npbi08rifwan6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/175</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162038</id>
    <revision>
      <id>586979</id>
      <parentid>467532</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586979</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4694" sha1="fpn3xfnf1c11kz23oxcydqmdsw9b4as" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh|172|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}&lt;/noinclude&gt;నేను లాయరుగా ఎచట చేరవలెనను సమస్య ఉద్భవించినది. నేను తొమ్మిది
న్నర సంవత్సరములు బందరులో విద్యార్థిగాను, ఉపాధ్యాయుడుగాను ఉండి
నప్పటికి బందరులోని శీతపైత్యపు నీళ్లు, వాతావరణము నాకు సరిపడలేదు.
అపుడపుడు అనారోగ్యమును కలిగించుచుండెను. కావున బందరు జిల్లా
కోర్టులో లాయరుగా ప్రవేశించదలచలేదు. మా నందిగామతాలూకా గుం
టూరుజిల్లాలో భాగముగా నుండినయెడల గుంటూరుజిల్లాకోర్టులో లాయ
రుగా ఉండవలెనని నాకు ఉద్దేశ్యముండెను. నందిగామతాలూకాలో నాకు
చాలమంది బంధువులు మిత్రులైన రైతులు, జమీందార్లు ఉన్నందున
అచటినుండి నాకు చాల కేసులు వచ్చుటకు మంచి అవకాశముండెను. కాని
మా నందిగామతాలూకా నూతనముగా ఏర్పడిన గుంటూరుజిల్లాలో నొక
భాగముగా చేర్పబడక, కృష్ణాజిల్లాలోనే యుండిపోయినది. అందువల్ల నేను
గుంటూరు జిల్లాకోర్టులోనే జిల్లాకోర్టు ప్లీడరుసనదును, గుంటూరు, నెల్లూరు,
కృష్ణా అను మూడుజిల్లాలలో న్యాయవాదిగా పనిచేయుహక్కుతో పొంది
నప్పటికిని, విజయవాడలోనే లాయరుగాపనిచేయుటకు 1906 వ సంవత్సరం
జూన్ నెలలో చేరితిని. తరువాత ఎప్పుడుకూడ నేను హైకోర్టుఅడ్వకేటు
కాలేదు. జిల్లాకోర్టువకీలుగానే ప్రతిసంవత్సరం దరఖాస్తు పెట్టి ఇరువదిఅయిదు
రూప్యములను చెల్లించి 1920 వ సంవత్సరమువరకు నా సనదును పునరుద్ధ
రించుకొనుచుంటిని. గాంధీగారి అసహాయోద్యమము కారణముగ 1921
నుండి సనదును పునరుద్ధరించక వదలివేసితిని. నేను ప్రధమమున బెజవాడ
గవర్నరుపేటలోని బందరుకాలువకు సమీపముననున్న కావూరు సోమయా
జులుగారింట్లో కుటుంబముతో కాపురముంటిని.

బెజవాడ నేను కాపురమునకు వచ్చేసరికి జనాభా ఇరవై ఎనిమిది వేలు .
క్రీ. శ. తొమ్మిది పది శతాబ్దములలో బెజవాడ చాళుక్యచక్రవర్తులక్రింద విశా
లాంధ్రదేశమునకు రాజధానిగ నుండెను. లేపాక్షిచిత్తరువులలో చిత్రింప
బడిన మాధవవర్మ చక్రవర్తియొక్క ధర్మనిరతిని ప్రదర్శించినకథ బెజవా
డకు సంబంధించినదే. ఇంద్రకీలాద్రిపర్వతముమీద విజయుడు తపస్సుచేసి
పాశుపతాస్త్రమును పొందినట్లు స్థలపురాణములో నుండుటవలన దీనికి విజయ
వాడ అనికూడ పూర్వకాలమునుండి నామము కలదు. పావన కృష్ణాస్రవంతి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fpn3xfnf1c11kz23oxcydqmdsw9b4as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf/176</title>
    <ns>104</ns>
    <id>162039</id>
    <revision>
      <id>586980</id>
      <parentid>467659</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vickyganti</username>
        <id>7066</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586980</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="39yew1i4awx2edluz3wrrhw6qypid5n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vickyganti&quot; /&gt;{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|173}}&lt;/noinclude&gt;యొడ్డున నుండుటవలనను, కనకదుర్గక్షేత్ర మగుటవలనను ఇది పురాతన
కాలమునుంచి పుణ్యక్షేత్రముగ నెంచబడుచున్నది. చైనాయాత్రికుడగు
పాహియాన్ బెజవాడవచ్చి కనకదుర్గను దర్శించెను. తూర్పుననున్న మొగల్
రాజపురపుగుహలు జైనులు నిర్మించినవి. యుద్ధమల్లుని బెజవాడశాసనము
చరిత్రప్రసిద్ధము. శ్రీకృష్ణదేవరాయలవారు బెజవాడవచ్చి కనకదుర్గను సేవిం
చిరి. వారు తమ ఆమూక్తమాల్యదను విజయవాడలోనే ప్రారంభించినటుల
వ్రాసికొనిరి. అక్కన మాదనగార్ల సత్రములు కనకదుర్గదేవాలయముక్రిందనే
యున్నవి. విశాఖపట్టణముజిల్లాలోని విజయనగరసంస్థానాధీశులగు పూసపాటి
వారు బెజవాడ కనకదుర్గసు తమవంశదేవతగా ఆరాధించుచున్నారు. ఒకప్పుడు
బెజవాడవరకు వారిరాజ్యము వ్యాపించియుండెను. పుణ్యక్షేత్రమైనను కొంత
కాలము బెజవాడపట్టణము సన్నగిల్లినది. 1857 లో ఇంజనీయరు కాటన్‌గారు
కృష్ణానదిమీద ఆనకట్ట కట్టినప్పటినుంచి క్రమముగా పన్నెండులక్షల యకర
ములకు నీటిపారుదలగల డెల్టాకు కార్యస్థానమై, బందరుకాలువ, ఏలూరు
కాలువ, రైవసుకాలువ, బకింగుహాం కాలువలు త్రవ్వబడి పడవలలో మను
ష్యులు, సరకులు పోవుటకును డెల్టా నీటివనరులకును కేంద్రమయినది.
ఇక్కడనుంచి ప్రధమమున నైజాంరైలు, పిమ్మట దక్షిణమహారాష్ట్రరైలు,
అటుపిమ్మట తూర్పుకోస్తారైలు ఆఖరున ఢిల్లీఎక్సుప్రెస్ మొదలగు రైళ్ళు
నిర్మింపబడి భారతదేశములోని అన్ని ప్రధాననగరములకు రాకపోకలుచేయు
కూడలియైనది. అన్నివైపులకు రోడ్లు ఏర్పడి, క్రమముగా మోటారుబస్సులు
లారీలు వచ్చి బెజవాడబస్తీ అత్యద్భుతముగా వృద్ధిచెంది నేడు రెండులక్షల
జనసంఖ్య కలిగియున్నది. కొన్ననెలల క్రిందనే నిర్మాణము పూర్తికాబడి
రహదారికి తెరువబడిన కృష్ణానదిమీద రోడ్డువంతెన కట్టుటవలన కృష్ణకు
దక్షిణపువైపున బెజవాడ పెరుగుచున్నది. పదిహేనుసంవత్సరములలో అటు
నుంచి గుంటూరు, ఇటునుంచి బెజవాడ వృద్ధిచెంది కలసిపోయి ఆంధ్రదేశ
మధ్యమున యొక మహానగరము విలసిల్లగలదు. నేను బెజవాడకు ప్లీడరుగా
వచ్చినపుడు గవర్నరుపేట అరండలుసత్రమువరకు మాత్రము పెరిగినది.
నేను 1914 వ సంవత్సరములో గవర్నరుపేటలో ఇల్లుకట్టుకునేటప్పటికి
అరండలుసత్రమునకు తూర్పున నొక ఫర్లాంగువరకుమాత్రము పెరిగి మా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>39yew1i4awx2edluz3wrrhw6qypid5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:సీతారామాంజనేయ సంవాదము.pdf/334</title>
    <ns>104</ns>
    <id>209125</id>
    <revision>
      <id>587275</id>
      <parentid>585753</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>587275</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="o80ejhnyfzgm411mr5jj2euvk1enfat" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;{{rh|  |ద్వి తీ యా శ్వా స ము. |315 }}&lt;/noinclude&gt;మేశులన్ = అందు ప్రతిబింబించియన్న జీవేశ్వరులను, విచారదృష్టిచేన్  = జ్ఞానముచేత, కని = చూచి (విమర్శించి), నిషేధించినయెడౝ = త్రోసివేసినయెడల, ప్రత్యగాత్మునకున్ = జీవసాక్షి యని చెప్పఁబడియున్న కూటస్థునకును, అప్పరమాత్మునకున్ = ఈశ్వరసాక్షి యని చెప్పఁబడియున్న పరబ్రహ్మమునకును, సమరసైక్యంబు = పరిపూర్ణమగు నేకత్వము, ఘటియించున్ = సంభవించును. (ప్రత్యగాత్మ పరమాత్మలకు భేదము లేదనువిషయము తెలియవచ్చుననుట.) సత్యమనుచున్  = ఇది నిశ్చయము అని, నిఖిలవేదాంతశాస్త్రములు = సమస్తము లగువేదాంతశాస్త్రములును, నిశ్చయించున్ = సిద్ధాంతముఁజేయును. బుద్ధులకున్ = జ్ఞానులగు శిష్యులకు, గురువులు, ఇట్లు = ఈవిధముగానే, ఉపదేశింపుదురు = బోధింతురు. మదీయదివ్యాశయంబు ― మదీయ = నా సంబంధమైన, దివ్య = శుభమైన, ఆశయంబు = అభిప్రాయము, ఇదియే = ఇదే.

'''తా'''. ఓదోషరహితుఁడా! ఇంక జీవేశ్వరైక్యమును గూర్చి వివరమును వినుము. కలశంబును మేఘంబును వానియందలి జలంబులను అందలి ప్రతిబింబములను త్రోసివేసిన ఘటాదుల కాధారమగు ఘటాకాశమునకును మేఘాదుల కాధారమగు మేఘాకాశమునకును ఎట్లు భేదము సిద్ధించునో (అనఁగా స్వతస్సిద్ధమగు నభేదము స్పష్టముగఁ దెలియచ్చునో) అట్లే వ్యష్టిసమష్టులను, (అనఁగా వ్యష్టి సమష్టి ప్రపంచములను) అవిద్యామాయలను అందలి బ్రహ్మప్రతిబింబములగు జీవేశ్వరులను దత్త్వజ్ఞానదృష్టిచే నిషేధించినయెడల వ్యష్టిసాక్షి యగు కూటస్థునకును సమష్టిసాక్షి యగు పరబ్రహ్మమునకును గల స్వతస్సిద్ధమగు నైక్యము బయలుపడును. వాస్తవస్థితిలో మాయావిద్యలును దత్కార్యములగు వ్యష్టిసమష్టులును దత్ప్రతిబింబములగు నీశ్వరజీవులును అసత్యములే కదా! ఇదియే జీవేశ్వరైక్యము, సద్గురువులు తగినయధికారము గలశిష్యులకు దీనినే యుపదేశింతురు. నాకుఁ గల పరిపూర్ణాభిప్రాయ మిదియే.

'''అవ'''. ఇట్లు సవిమర్శముగ జీవేశ్వరైక్యమును వివరించి యుపసంహరించుచున్నాఁడు.—
{{Telugu poem|type=సీ.|lines=&lt;poem&gt; పరఁగ శరావకుంభకనామరూపముల్
            ద్రోచి మన్నొకటిగాఁ జూచు పగిది
ఘటతటాకముల నొక్కట నిషేధించి త
           ద్ధతజల మొకటిగాఁ గాంచుకరణి
దీపప్రదీపవర్తియుగ మ్మడంచి త
          త్తేజంబు నొకటిగాఁ దెలియు భౌతిఁ
గలశగృహంబులఁ గడ నుంచి వానిలోఁ
         గలమింట నొకటిగాఁ దలఁచురీతిఁ&lt;/poem&gt;|ref=}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o80ejhnyfzgm411mr5jj2euvk1enfat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:సీతారామాంజనేయ సంవాదము.pdf/335</title>
    <ns>104</ns>
    <id>209126</id>
    <revision>
      <id>587276</id>
      <parentid>585761</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T22:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>587276</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5169" sha1="sl4ut3w7mguk7z2f0n7xtmjp826r3pz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;{{rh| 316 | శ్రీ సీతారామాంజనేయసంవాదము | }}&lt;/noinclude&gt;{{Telugu poem|type=తే.|lines=&lt;poem&gt; బాధ్యజీవేశ్వరత్రయోపాధియుగముఁ
బ్రాకటవివేకదృష్టి నిరాకరించి
తనరు పరిపూర్ణశుద్ధచైతన్య మొకటి
గా ఏలోకింపవలయు మేధావి యనఘ.&lt;/poem&gt;| ref =60}}
'''టీ'''. అనఘ = ఆంజనేయా, పరగన్ = బాగుగా, శరా… ముల్ ― శరావ = మూకుడుయొక్కయు, కుంభక = కుండయొక్కయు, నామ = పేర్లును, రూపముల్ = రూపములును, త్రోఁచి = తొలఁగించి, మన్ను = దానియందలిమంటిని, ఒకటిగాన్ = అభిన్నముగా, చూచుపగిదిన్ = చూచునట్లును, ఘట... ములన్ ― ఘట = కుండను, తటాకములన్ = చెఱువులను, ఒక్కటి నిషేధించి = ఒక్కమాఱే తొలఁగించి, తద్గతజలములన్ = వానియందున్న నీటిని, ఒకటిగాన్ = అభిన్నముగా, కాంచుకరణిన్ = చూచునట్లును, దీప … గము ― దీప = దీపముయొక్కయు, ప్రదీప = దానినుండి వెలిగించిన రెండవ దీపముయొక్కయు, వర్తియుగమున్ = రెండువత్తులను, అడంచి = త్రోసివేసి, తత్తేజంబున్ ― తత్ = ఆదీపప్రదీపముల యందలి, తేజంబున్ = అగ్నిని (లేక కాంతిని), ఒకటిగా, తెలియుభాతిన్ = అభిన్నముగా తెలిసికొనునట్లును, కలశగృహంబులన్ = ఘటమను గృహమును, కడనుంచి = విడచి, వానిలోఁ గల మింటిన్ = ఆఘటగృహములలో నున్నయాకాశమును, ఒంటిగాఁ దలచురీతిన్ = అభిన్నముగాఁ దలంచునట్లు, బాధ్య. . .గమున్ ― బాధ్య = యథార్థజ్ఞానముచేఁ దొలఁగింపవలసిన (భ్రాంతిజ్ఞానముచే దోఁచి వస్తువును యథార్థజ్ఞానముచే నశింపఁజేయుట బాధ యని యిదివఱకే వివరించియున్నాము) జీవ = (విశ్వ, తైజస, ప్రాజ్ఞులను) జీవులయొక్కయు, ఈశ్వర (అవ్యాకృత, ప్రాణ, 
విరాట్పురుషులను) ఈశ్వరులయొక్కయు, త్రయ = త్రికమను (అనఁగా ముగ్గురు జీవులను ముగ్గురు ఈశ్వరులను,) ఉపాధి = వారి కుపాధు లగు స్థూలసూక్ష్మకారణశరీరములయొక్క, యుగ్మమున్ = జతను (అనఁగా వ్యష్టి సమష్టి దేహములను), ప్రాకటవివేకదృష్టిన్ ― ప్రాకట = అధికమైన, వివేకదృష్టిన్ = బ్రహ్మజ్ఞాన మనెడుచూపుతో, నిరాకరించి = తిరస్కరించి, తన… ము ― తనరు = ఒప్పుచున్న, పరిపూర్ణశుద్ధచైతన్యము = సర్వపరిపూర్ణ మగు నిర్మలబ్రహ్మమును, మేధావి = బుద్ధిమంతుఁడు, ఒకటిగాన్ = అభిన్నమైనదానినిగా, విలోకింపవలయున్ = చూడవలయును (తెలిసికొనవలయు ననుట) ఇట్లు చెప్పుటవలన బ్రహ్మజ్ఞాని యగువానికి జీవేశ్వరప్రపంచాదులు బొత్తిగనే కానరావని యర్థము చేసికొనఁగూడదు. వాని కవి గానవచ్చినను అందు జీవేశ్వరాదిభావన తొలఁగి నిర్గుణబ్రహ్మభావన కలుగునని మాత్రమే గ్రహించునది. “బాధ్య&quot; అను పదముచే నీ విషయము మూలమున స్పష్టము చేయఁబడియే యున్నది).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sl4ut3w7mguk7z2f0n7xtmjp826r3pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:సీతారామాంజనేయ సంవాదము.pdf/336</title>
    <ns>104</ns>
    <id>209127</id>
    <revision>
      <id>586957</id>
      <parentid>546660</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesam54</username>
        <id>3001</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>586957</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5233" sha1="mzu6kdfy6ncolz869uo03k50bcrjm8m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Ramesam54&quot; /&gt;{{rh|  |ద్వి తీ యా శ్వా స ము. |317 }}&lt;/noinclude&gt;
{{float right| }}
{{Telugu poem|type=  |lines=&lt;poem&gt;
&lt;/poem&gt;| ref =}}
తా. కామాదిదోషములు లేని యోయాంజనేయా! పైఁ జెప్పిన విధముగా వ్య
ష్టిసమష్ట్యుపాధుల వివేకదృష్టిచే నిరాకరించి పిదప నందలి ప్రతిబింబములు రెండు,
నొక్కటియే యని తెలిసికొనవలయును. నామరూపములు వేఱైనంతమాత్రమునఁ
బదార్థములకు భేదము లేదు. కుండ ముంత మూఁకుడు మొదలగువానికి నామరూప
ములలో భేదమున్నను పదార్థమును బట్టి చూచిన (అనఁగా నవి యన్నియా మృత్తి
కయే యని చూచిన) భేదమేమియు లేదు కదా! కొంచెము వివేకముతో విచారిం
చిన మృణయపాత్రము లన్నియు మృత్తికయే యని తెలిసికొనవచ్చును. ఇట్లే కుం
డలయందును చెఱువుయందు నున్న నీటిని ఒకటిగా తేలిసికొనవచ్చును. ఆనీటికి కుం
డలో నుండుట చెఱువులో నుండుట యని యుపాధిభేదము మాత్రమే తప్ప స్వ
రూపభేద మేమియులేదు కదా! ఇట్లే రెండు దీపములున్నప్పుడు ఆదీపములకు
ముపాధులగు వత్తులను నిరాకరించి యా రెండు దీపములను తేజస్సే యనియు  ఘటము
నందును గృహమునందు నున్న యాకాశ మొక్కటి యేయనియుఁ దెలిసికొనవచ్చును.
లోకమున మన మిట్లే  చేయుచున్నాము. ప్రకృతజీవేశ్వర ప్రతిబింబములవిషయమునం
దును పైసందర్భములయందువలెనే వ్యష్టిసమష్ట్యుపాధులను జ్ఞానదృష్టిచేఁ దొలగించి
(అనఁగా యథార్థ స్థితిలో నవి సంపూర్ణముగ లేనివే కావున జ్ఞానముచే వానిని
బాధించి) యప్పుడు ప్రతిబింబములే లేవు కావున బుద్ధిమంతుఁడగువాఁడు పరబ్రహ్మము
నకు వికార మెప్పటికిని లేదనియు నాయన సర్వపరిపూర్ణుం డనియుఁ  దెలిసికొన
వలయును.

అవ. ఇట్లు సర్వము నుపదేశించి మహావాక్యార్థమును వివరించుచున్నాఁడు. 

{{Center|'''తత్వమసి యను సామవేదమహావాక్యార్ధ నిర్ణయము'''}} 
&lt;poem&gt;
వ. ఇట్లు వ్యష్టిశరీరావస్థా త్రితయంబు విశ్వతైజసప్రాజ్ఞ నామకంబు
    జీవచైతన్యంబుఁ గించిద్ జ్ఞత్వకర్తృత్వభోక్తృత్వాది గుణంబులతో 
    గూడి త్వంపదవాచ్యార్థంబు దేహత్రయవిలక్షణంబు నవస్థాత్రయ  '
    సాక్షియుఁ బంచకోశవ్యతిరిక్తంబు సచ్చిదానందస్వరూపంబు నైన
    కూటస్థ చైతన్యమాత్రంబు త్వంపదలక్ష్యార్థంబు సమష్టి శరీరావస్థాత్ర
    యాత్మిక యైనమాయయు వైశ్వానరహిరణ్యగర్భావ్యాకృతనామకం
    బైనమాయా ప్రతిబింబేశ్వర చైతన్యంబుసర్వజ్ఞత్వ, సర్వేశ్వరత్వసర్వాం
    తర్యామిత్వాదిగుణంబులుం గూడి, తత్పదవాచ్యార్థంబు దేశకృత కాల
    కృతవస్తుకృతపరిచ్ఛేదశూన్యంబు స్వజాతీయవిజాతీయస్వగత భేదరహి
    తంబు సత్యజ్ఞానానంద స్వరూపంబు నైనపరిపూర్ణాద్వితీయ బ్రహ్మ
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mzu6kdfy6ncolz869uo03k50bcrjm8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587277</id>
      <parentid>586957</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T22:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>587277</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5166" sha1="dibrewwek0bqj750us94b7w2hpkvvpn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;{{rh|  |ద్వి తీ యా శ్వా స ము. |317 }}&lt;/noinclude&gt;{{left|}}
'''తా'''. కామాదిదోషములు లేని యోయాంజనేయా! పైఁ జెప్పిన విధముగా వ్యష్టిసమష్ట్యుపాధుల వివేకదృష్టిచే నిరాకరించి పిదప నందలి ప్రతిబింబములు రెండు నొక్కటియే యని తెలిసికొనవలయును. నామరూపములు వేఱైనంతమాత్రమునఁ
బదార్థములకు భేదము లేదు. కుండ ముంత మూఁకుడు మొదలగువానికి నామరూపములలో భేదమున్నను పదార్థమును బట్టి చూచిన (అనఁగా నవి యన్నియు మృత్తికయే యని చూచిన) భేదమేమియు లేదు కదా! కొంచెము వివేకముతో విచారించిన మృణ్మయపాత్రము లన్నియు మృత్తికయే యని తెలిసికొనవచ్చును. ఇట్లే కుండలయందును చెఱువుయందు నున్న నీటిని ఒకటిగా తెలిసికొనవచ్చును. ఆనీటికి కుండలో నుండుట చెఱువులో నుండుట యని యుపాధిభేదము మాత్రమే తప్ప స్వరూపభేద మేమియులేదు కదా! ఇట్లే రెండు దీపము లున్నప్పుడు ఆదీపములకు నుపాధులగు వత్తులను నిరాకరించి యా రెండు దీపములను తేజస్సే యనియు  ఘటమునందును గృహమునందు నున్న యాకాశ మొక్కటియే యనియుఁ దెలిసికొనవచ్చును. లోకమున మన మిట్లే  చేయుచున్నాము. ప్రకృతజీవేశ్వర ప్రతిబింబములవిషయమునందును పైసందర్భములయందువలెనే వ్యష్టిసమష్ట్యుపాధులను జ్ఞానదృష్టిచేఁ దొలగించి (అనఁగా యథార్థ స్థితిలో నవి సంపూర్ణముగ లేనివే కావున జ్ఞానముచే వానిని బాధించి) యప్పుడు ప్రతిబింబములే లేవు కావున బుద్ధిమంతుఁ డగువాఁడు పరబ్రహ్మమునకు వికార మెప్పటికిని లేదనియు నాయన సర్వపరిపూర్ణుం డనియుఁ  దెలిసికొనవలయును.

'''అవ'''. ఇట్లు సర్వము నుపదేశించి మహావాక్యార్థమును వివరించుచున్నాఁడు. 
{{p|ac|fwb}}తత్వమసి యను సామవేదమహావాక్యార్ధ నిర్ణయము&lt;/p&gt;
{{Telugu poem|type=వ.|lines=&lt;poem&gt;ఇట్లు వ్యష్టిశరీరావస్థాత్రితయంబు విశ్వతైజసప్రాజ్ఞనామకంబు
జీవచైతన్యంబుఁ గించిద్{{ZWNJ}}జ్ఞత్వకర్తృత్వభోక్తృత్వాది గుణంబులతో 
గూడి త్వంపదవాచ్యార్థంబు దేహత్రయవిలక్షణంబు నవస్థాత్రయ
సాక్షియుఁ బంచకోశవ్యతిరిక్తంబు సచ్చిదానందస్వరూపంబు నైన
కూటస్థచైతన్యమాత్రంబు త్వంపదలక్ష్యార్థంబు సమష్టిశరీరావస్థాత్ర
యాత్మిక యైనమాయయు వైశ్వానరహిరణ్యగర్భావ్యాకృతనామకం
బైనమాయాప్రతిబింబేశ్వరచైతన్యంబు సర్వజ్ఞత్వ సర్వేశ్వరత్వ సర్వాం
తర్యామిత్వాదిగుణంబులుం గూడి, తత్పదవాచ్యార్థంబు దేశకృతకాల
కృతవస్తుకృతపరిచ్ఛేదశూన్యంబు స్వజాతీయవిజాతీయస్వగతభేదరహి
తంబు సత్యజ్ఞానానందస్వరూపంబు నైనపరిపూర్ణాద్వితీయబ్రహ్మ&lt;/poem&gt;|ref=}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dibrewwek0bqj750us94b7w2hpkvvpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:సీతారామాంజనేయ సంవాదము.pdf/337</title>
    <ns>104</ns>
    <id>209128</id>
    <revision>
      <id>587508</id>
      <parentid>546661</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesam54</username>
        <id>3001</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587508</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5348" sha1="899itjag8lm9ap4kxhg1bax1tz1w5tb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Ramesam54&quot; /&gt;{{rh|318  | శ్రీ సీతారామాంజనేయసంవాదము | }}&lt;/noinclude&gt;
చైతన్యమాత్రంబు తత్పదలక్ష్యార్థం బగు విరుద్ధధర్మకంబు లైన వా 
చ్యార్థంబులతో లక్ష్యార్థంబుల కైక్యంబు సంభవింపదు గావున నొ 
క్క దేశంబున నొక్క కాలంబున నొక్క రూపంబున నున్న పురుషుని
వేఱొక్క దేశంబున మఱియొక్క కాలంబునఁ గొండొక రూపంబుచే
నుండం గనుంగొని తద్దేశతత్కాలదవస్థావిశేషంబుల నేతద్దేశైత'
త్కాలై తదవస్థావిశేషంబులగణించి లక్షింపక లక్ష్యభూతుండైనయ
తం డితండని యొక్కనిఁగా నెఱింగిన తెఱంగున జహదజహల్లక్షణ
చేత మాయికంబు లైనయుభయనాచ్యార్థంబుల నిషేధించి ద్వివిధల
క్ష్యార్థ చైతన్యంబుల కైక్యంబు దెలియు మిదియ యసిపదార్థం బిదియె
జీవేశ్వరైక్యజ్ఞానం బిదియె మహావాక్యార్థం బింక జీవబ్రహైక్యం 
బుపదేశించెద నాకర్ణింపు మని మఱియు నిట్లనియె {{float right|61 }}

టీ. ఇట్లు = ఈ విధముగా, వ్యష్టి - బును - వ్యష్టి = ప్రత్యేకములైన, శరీర -
స్థూలసూక్ష్మ కారణశరీరములయొక్కయు, అవస్థాత్రితయంబును జాగ్రత్స్వప్నసుషు
వ్యవస్థలయొక్కయు త్రితయము, విశ్వ తైజస ప్రాజ్ఞ నామకంబైన - విశ్వ తైజస ప్రాజ్ఞు
లను పేర్లుగల, జీనిచైతన్యంబును =  జీవుఁడును, కించి.. లును - కించిద్ జ్ఞత్వ = స్వల్పము
గవిషయములను దెలిసికొనుట, కర్తృత్వ =  కార్యములఁ జేయుట, భోక్తృత్వ = వాని 
ఫలము ననుభవించుట, ఆది = మొదలగు, గుణంబులును - గుణములును, కూడి =
చేరి, త్వం పదవాచ్యార్థంబు = త్వం అను పదమునకు సామాన్యముగఁ జెప్పఁదగినయ
ర్థము (లోకమున “త్వం = నీవు అను పదమునకు కించిద్ జ్ఞ త్వాదిగుణములు గలిగినట్టియు
వ్యష్టి = శరీరావస్థలయందభిమానము కలిగినట్టియు జీవుఁడు” అని యర్థము చెప్పుచున్నారు).
దేహత్రయవిలక్షణంబునను = స్థూలసూక్ష్మ కారణములకంటె వేఱైనదియు , అవస్థా
త్రయసాక్షియున్  = జాగ్రత్స్వప్న సుషుప్త్యవస్థలఁజూచునదియు, పంచకోశవ్యతిరి
క్తంబు  = శరీరత్రయరూపము లైన అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానము
య, ఆనందమయము లనునైదుకోశములకంటే వేఱైనదియు  (చర్మమాంసాదులతో
గూడిన స్థూలశరీర మన్నమయకోశము; ప్రాణకర్మేంద్రియములు ప్రాణమయకోశము
మనస్సుజ్ఞానేంద్రియముకలసి  మనోమయ కోశము, బుద్ధిజ్ఞానేంద్రియములు విజ్ఞాసమయ
కోళనూ; ఈ ప్రాణమయూదిమూఁడుకోశములు కలసి సూక్ష్మశరీరము. సుషుప్తి యందలి 
యానంద మానందమయకోశము ' ఆదియే, కారణ శరీరము), సచ్చిదానందస్వరూపము 
నైన సత్యజ్ఞానానంద స్వరూపమైనదియు నగు, కూటస్థచైతన్యమాత్రంబు = జీవసాక్షి
యని చెప్పఁబడియున్న యాత్మ  మాత్రమే.. త్వంపదలక్ష్యార్ధంబు =&quot;త్వం&quot; ఆనుపదమునకు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>899itjag8lm9ap4kxhg1bax1tz1w5tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Sangitarasataran022902mbp.pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>212303</id>
    <revision>
      <id>586973</id>
      <parentid>553585</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vjsuseela</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586973</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3368" sha1="qfrls0m8dqf7yx7f9ilew3k36bb0zvg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vjsuseela&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|{{p|fs150}}ద్వితీయాంకము&lt;/p&gt;}}
{{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|100}}
{{Center|{{p|fs125}}ప్రథమరంగము - పురవీధి.&lt;/p&gt;}}
{{custom rule|c|6|sp|40|do|7|fy1|40|do|7|sp|40|c|6}}
{{Center|'''(ఛిన్నుఁడును దేవదత్తుఁడును బ్రవేశించుచున్నారు)'''}}
{{Center|{{p|fs125}}పాట. అఠాణా——ఏక&lt;/p&gt;}}
దేవద -
{{left margin|10em}}&lt;poem&gt;తగదుతగదిక తగదునీకిది
తరవుగాదని తగనెఱుంగుము   
మగువవైనిటు మరులుగొలుపఁగ   ॥తగ॥  
వలదువలదిటు వలదుగరువము    
చలమవలదిటు వలదుగరువము
తులువతనమునఁ బలుకులాడఁగ
బలము దెలియక చలముబూనుట ॥తగ॥&lt;/poem&gt; &lt;/div&gt;  
ఛన్నా! యీకన్నియకై మీ రాజకుమారుని బరితపించకుమనియుడుగుము. నిరర్థకమైన యాసచెందవలదని వక్కాణింపుము. ఆసుప్రబుద్ధుఁడైనను తన కూఁతునీతనికొసంగనతని సామర్థ్యమునలేదుసుమీ! శాక్యులలో ధనుర్విద్యానైపుణ్యములేనివానికిఁ గూఁతునోసంగీన 
వెలిపెట్టుదురు. వేయేల? స్వయంవర ప్రకటనంబుసేసి యోధకలానైపుణినరని యందు మెప్పువడసినవానికేగాని యన్యులకాకన్యను సుప్రసిద్ధుఁడీజాలఁడు. మీ రాజకుమారుఁడోయడవులలోC గందమూలములభక్షించి తపమాచరించుకొనవలసినవాఁడయ్యెను. ఎందునమో
యానారీమణిపై పిచ్చిమోహమువహించియున్నవాఁడు. వలదనివారింపుము. ఈ దేవదత్తున కారమణీలలామంబు హస్తగతంబైయున్నదని యెఱుంగుము.

ఛన్న — ఆకామిని కామించియున్న కాముకునకుంగాక యత్యులకా కన్యయెట్లులభించఁగలదు.

దేవ — కామినులమోహమనఁగ నేమోయెఱుంగుదువే?
{{left margin|5em}}&lt;poem&gt;ఉ॥ చందురుశీతరశ్మి  మెయిజల్లునవ్రాలు హీమాంబుశీకరం
బెందునిజంబులేక మిడియెండకుఁబుట్టెడియెండమావురే
లందునఁబాంధుల౯ వెసనలంచెడుదొంగవెలుంగుదానికై
డెందముగానీ పెట్టుకొని డీలుపడందగు నేబుధాళికి౯ ।&lt;/poem&gt;&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qfrls0m8dqf7yx7f9ilew3k36bb0zvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Sangitarasataran022902mbp.pdf/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>212308</id>
    <revision>
      <id>586981</id>
      <parentid>553588</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T19:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vjsuseela</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <comment>/* మూల్యాంకన చేసారు */</comment>
      <origin>586981</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3917" sha1="3jd1lokx3253pjckveoeefumj67cza7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Vjsuseela&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఛన్న — అట్లైన నాచిన్నది నీకుమాత్రమునిశ్చయమెట్లు?

దేవ - ధనుష్కలాకలాపంబెల్ల విలాసంబుగానవలోకించునాకుంగాక యన్యులకాకన్యదక్కునా?
{{Center|(ఇద్దఱు బ్రాహ్మణులు ప్రవేశించుచున్నారు)}}
బ్రాహ్మ ౧ — (కోపముతో, తొందరతో) ఆరే యేనాఁడూ లేనిది యీనాఁడురమ్మంటే వస్సుందషయ్యా! యేకులంలో మర్యాద ఆకులంలోందే. “అష్టవర్షాభివేత్కన్యా” అన్నాఁడు. గనుక యెనిమిదేండ్లు వచ్చేసరికి ఆఁడుపిల్లకు మనలో వివాహంఅయితీరవలె. ముక్కుపచ్చలారని మూడేండ్లకూనను మూడువేలుపుచ్చుకొని ముసలివానికి అంటగట్టించావు. ఏదీ ఆపనిచేయమని ఆరాజులతో చెప్పు, చెప్పుతీసుకొనితన్ను ఛారు. స్వయంవరంలేకుండా పెళ్లి చెయ్యమంచావేమిషి? యేదీయేగృహస్తుయింట్లోనైనా భోగంమేళం సంభావనాలేకుండా పెండ్లిచేయించు. చూస్తాం. పెళ్లికట్నాలుమానిపించు పెద్దలంతాచేరి ఆవరుసనసభలుచేస్తారే.

బ్రాహ్మ ౨ — అదికాదయ్యా! స్వయంవరం అంటే భాగానేపుంచుందిగాని కోరిన వారిని పెండ్లాడడానికి ముందుగావచ్చినవాళ్లందరికీ 
దెబ్బలాట పెట్టడంవస్తుందయ్యా.

ఛన్న — దేవదత్తా! యీబ్రాహ్మణులెవ్వరో స్వయంవరమునుచున్నారు. ఏస్వయంవరమో అడిగిచూచెదను. బ్రాహ్మణులారా! స్వయంవరమనుచుంటిరెవ్వరి దయ్యా!

బ్రాహ్మ ౧ — సుప్రబుద్ధమహారాజు ముద్దులకూఁతురు యశోధరకు.

దేవ - (తనలో) యశోధరకు అవురా! ఈ నామధేయము నావీనులకెంతరుచ్యము గానున్నది? (ప్రకాశముగా) విప్రులారా! ఎప్పుడు జరుగఁగలదు?

బ్రాహ్మ ౨ — ఎప్పుడోనా వచ్చేబృహస్పతివారమునాఁడు. ఇవిగో రాజులకందఱికిని శుభలేఖలిచ్చినారు. మహారాజా మీరెవ్వరో తెలియదు, మావాఁడు వఠ్ఠిశొంఠికాయ. తెలిసికొంత తెలియకకొంత పేలుతూవస్తూవున్నాఁడు హెచ్చుతగ్గులుకుక్షమించండి మహారాజా!

దేవ — విప్రులారా! ఆసుస్ప్రబుద్ధమహీపతి తనకూఁతునెవ్వనికొసంగఁ దలంచియున్నాఁడో యెఱుంగుదురా?&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3jd1lokx3253pjckveoeefumj67cza7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:Ammanudi March 2015 - Samala Rameshbabu.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>217396</id>
    <revision>
      <id>586730</id>
      <parentid>568097</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>586730</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="248" sha1="9ztnhos5mit7sh183suk3nj87f2bm3r" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[అమ్మనుడి]]
|భాష=te
|సంపుటి=[[అమ్మనుడి/సంపుటి 1/మార్చి 2015|మార్చి 2015]]
|రచయిత=
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=[[రచయిత:సామల రమేష్ బాబు]]
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=
|చిరునామా=తెనాలి
|సంవత్సరం=2015
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=X
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}</text>
      <sha1>9ztnhos5mit7sh183suk3nj87f2bm3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>217397</id>
    <revision>
      <id>586709</id>
      <parentid>567685</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>586709</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="m7xm8u9wyu8zjfrwkdfnlwmnmxon7dz" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[అమ్మనుడి]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=[[రచయిత:సామల రమేష్ బాబు]]
|చిరునామా=తెనాలి
|సంవత్సరం=2015
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}</text>
      <sha1>m7xm8u9wyu8zjfrwkdfnlwmnmxon7dz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>586715</id>
      <parentid>586709</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>586715</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="dqflggdft38bobf3wnmbb9tg4v4aq2k" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[అమ్మనుడి]]
|భాష=te
|సంపుటి=[[అమ్మనుడి/సంపుటి 1/ఏప్రిల్ 2015|ఏప్రిల్ 2015]]
|రచయిత=
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=[[రచయిత:సామల రమేష్ బాబు]]
|చిరునామా=తెనాలి
|సంవత్సరం=2015
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}</text>
      <sha1>dqflggdft38bobf3wnmbb9tg4v4aq2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:వ్యక్తివివేకము (మహిమభట్టు).pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>219752</id>
    <revision>
      <id>587506</id>
      <parentid>573410</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587506</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="p626hh941fyk3wwguhpsi4xws2qxmwk" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[వ్యక్తివివేకము]]
|భాష=te
|సంపుటి=ప్రథమభాగము
|రచయిత=[[రచయిత:మహిమభట్టు|మహిమభట్టు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తు
|చిరునామా=కాకినాడ
|సంవత్సరం=
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=C
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>p626hh941fyk3wwguhpsi4xws2qxmwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:సాహిత్యచింతామణి - సవ్యాఖ్యానము.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>220516</id>
    <revision>
      <id>587507</id>
      <parentid>574591</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T08:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587507</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="nov5afyr1atseil16s7gsdb83i0e8qs" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[సాహిత్యచింతామణి]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:శ్రీరామసుధి|శ్రీరామసుధి]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తు
|చిరునామా=కాకినాడ
|సంవత్సరం=
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>nov5afyr1atseil16s7gsdb83i0e8qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:కావ్యమీమాంస (రాజశేఖరుడు).pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>223952</id>
    <revision>
      <id>587377</id>
      <parentid>586033</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587377</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="517" sha1="gca6df26a1j955jioedzkhdx5c7tiyh" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[కావ్యమీమాంసా]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:రాజశేఖరుడు|రాజశేఖరుడు]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]]
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=1979
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=https://archive.org/details/Rajashekhara-Kavyalankara/Sri%20rajashekara%20virachitha%20kavya%20memamsa/page/n1/mode/2up
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=2
|పురోగతి=C
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>gca6df26a1j955jioedzkhdx5c7tiyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>228332</id>
    <revision>
      <id>587278</id>
      <parentid>586029</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T23:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587278</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="910" sha1="t87bc8kjfjqt618kx9upen9kld5qkt3" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[నాట్యశాస్త్రము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:భరతముని|భరతముని]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=పి. యస్. శాస్త్రి
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=2014
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=https://archive.org/details/NatyaShatram/%E0%B0%AD%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%AE%E0%B1%81%E0%B0%A8%E0%B0%BF%20%E0%B0%A8%E0%B0%BE%E0%B0%9F%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%B6%E0%B0%BE%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%20-%20%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%B2%E0%B1%8D%E0%B0%B2%E0%B1%86%E0%B0%B2%20%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B1%80%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%AE%E0%B0%9A%E0%B0%82%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B1%81%E0%B0%A1%E0%B1%81/page/n11/mode/2up
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>t87bc8kjfjqt618kx9upen9kld5qkt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587362</id>
      <parentid>587278</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587362</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="909" sha1="esw3c8wlwvz8j5fuogqsvfcy9jzhe0e" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[నాట్యశాస్త్రము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:భరతముని|భరతముని]]
|అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] (వ్యాఖ్యాత)
|ఎడిటర్=
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=పి. యస్. శాస్త్రి
|చిరునామా=హైదరాబాదు
|సంవత్సరం=2014
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=https://archive.org/details/NatyaShatram/%E0%B0%AD%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%AE%E0%B1%81%E0%B0%A8%E0%B0%BF%20%E0%B0%A8%E0%B0%BE%E0%B0%9F%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%B6%E0%B0%BE%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82%20-%20%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%B2%E0%B1%8D%E0%B0%B2%E0%B1%86%E0%B0%B2%20%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B1%80%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%AE%E0%B0%9A%E0%B0%82%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B1%81%E0%B0%A1%E0%B1%81/page/n11/mode/2up
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=C
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>esw3c8wlwvz8j5fuogqsvfcy9jzhe0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>229537</id>
    <revision>
      <id>587364</id>
      <parentid>586051</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587364</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="fpbcoqq5i5rq6lpmvlr6s66j3ud66ia" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|ac|fs150}}భరతమునిప్రణీతం నాట్యశాస్త్రమ్&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్య బాలానందినితో&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1
|bSize = 600
|cWidth = 300
|cHeight = 404
|oTop = 271
|oLeft = 144
|Location = center
|Description = 
}}

{{p|ac|fwb}}వ్యాఖ్యారచయిత&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs125}}ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}2014&lt;/p&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fpbcoqq5i5rq6lpmvlr6s66j3ud66ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>229538</id>
    <revision>
      <id>587365</id>
      <parentid>586052</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587365</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="agdajb2d9mmhrmz4argaqfvd4c3tqqt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|ac|fs150}}భరతమునిప్రణీతం నాట్యశాస్త్రమ్&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్య బాలానందినితో&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 2
|bSize = 600
|cWidth = 375
|cHeight = 446
|oTop = 221
|oLeft = 110
|Location = center
|Description = 
}}

{{p|ac|fwb}}వ్యాఖ్యారచయిత&lt;/p&gt;
{{p|ac|fs125}}ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు&lt;/p&gt;
{{p|ac|fwb}}2014&lt;/p&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>agdajb2d9mmhrmz4argaqfvd4c3tqqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>229539</id>
    <revision>
      <id>587366</id>
      <parentid>586053</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587366</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1307" sha1="pb97o2nulz4iwn7hl5i7q3dmr94e2da" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|al|fwb}}భరతమునిప్రణీతం నాట్యశాస్త్రమ్&lt;/p&gt;
{{p|al|fwb}}ఆంధ్రభాషావ్యాఖ్య బాలానందినితో&lt;/p&gt;
{{left|వ్యాఖ్యారచయిత}}
{{p|al|fwb}}డా. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు&lt;/p&gt;
{{left|సర్వహక్కులు ప్రకాశకులవి}}
&lt;poem&gt;ప్రథమముద్రణము : 2014}}

వెల :        రూ. 650/- (US$15)

ప్రకాశకులు : పి.యస్.శాస్త్రి
            'నందన', 8-2-603/1/ప్లాట్ నెం. 8ఎ,
            రోడ్డు నెం. 10, బంజారాహిల్స్,
            హైదరాబాదు - 500 034.
            ఫోన్ : 040-23551299
            సెల్ : 09949270707

డి.టి.పి. : సమంత గ్రాఫిక్స్
           ఎస్.ఆర్.టి. 8 జవహర్ నగర్
           హైదరాబాద్-500020.
           సెల్: 9440631462

ముద్రణ : సంహిత గ్రాఫిక్స్
          అమీర్పేట, హైదరాబాద్ - 500 016.
          ఫోన్ : 040-23731620
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pb97o2nulz4iwn7hl5i7q3dmr94e2da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>229540</id>
    <revision>
      <id>587367</id>
      <parentid>586054</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587367</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2834" sha1="sd7z5bq628bjse43jsw1tsjxoiuz500" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|&lt;poem&gt;శ్రీః
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
ఓమ్ శ్రీనటరాజాయ నమః
'''కృతిసమర్పణమ్'''&lt;/poem&gt;}}
&lt;poem&gt;&lt;ref&gt;చరాచరరూపమైన ఈ ప్రపంచం అంతా శివుని ఆంగికాభినయం. వాఙ్మయమంతా వాచికాభినయం. చంద్రనక్షత్రాదులు ఆహార్యాభినయం. సాత్త్వికుడైన (సాత్వికాభినయస్వరూపుడైన) అట్టి నటరాజైన శివునకు నా నమస్కారము.
{{right|- నందికేశ్వరవిరచిత అభినయదర్పణం; మంగళాచరణశ్లోకం.}}&lt;/ref&gt;ఆఙ్గికం భువనం యస్య, వాచికం సర్వవాఙ్మయమ్,
ఆహార్యం చన్ద్రతారాది, వన్దే సాత్త్వికం శివమ్.

&lt;ref&gt;&quot;స్థావరజంగమాత్మకమైన ఈ ప్రపంచకం అంతా ఈ నటరాజు ఆంగికం, వాఙ్మయం అంతా వాచికం, సూర్యచంద్రనక్షత్రగణాలు ఆహార్యం&quot; అని ఋషులు ఎవ్వనిని స్తుతిస్తూంటారో, దేహంలోని వామపార్శ్వంగా ఉన్న మహాదేవితో ప్రకాశిస్తూ, చూపులచేతనే ముల్లోకాలను సృజించి, తాను మాత్రం సాత్త్వికుడుగా ఉన్న ఆ నటరాజు మీకు సకలశ్రేయస్సులను అనుగ్రహించుగాక.”
{{right|- విప్రదాసవిరచిత ‘సంగీతచంద్ర'. మంగళశ్లోకం.}}&lt;/ref&gt;విశ్వం స్థావరజఙ్గమాత్మకమిదం యస్యాఙ్గికం, వాఙ్మయం
      సర్వం వాచికమ్, ఇన్దుసూర్యభగణాన్యాహార్యమార్యా జగుః.
వీక్షామాత్రకృతాఖిలత్రిభువనో యః కేవలం సాత్వికో
      రుద్రః స్త్రీకృతసవ్యభాగసుభగో భూయాత్ స వః శ్రేయసే.

యదుపజ్ఞం సదా నాట్యం లోకాన్ నర్తయతే ముదా,
నటరాజస్య తస్యేయం పదయోః కృతిరర్ప్యతే.&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sd7z5bq628bjse43jsw1tsjxoiuz500</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/5</title>
    <ns>104</ns>
    <id>229541</id>
    <revision>
      <id>587368</id>
      <parentid>586055</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587368</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2801" sha1="ro147rhcdzghw0sznr8abc854f7qwyp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Center|శ్రీః}}
{{p|ac|fs125}}నటరాజస్వరూపవర్ణనం&lt;/p&gt;
నటరాజు జ్వాలామాలావినిర్మితమైన ప్రభామండలం మధ్య దేదీప్యమానుడై తాండవనృత్యభంగిమలో ఉన్నాడు. వృత్తాకారం సర్వనాదాత్మకమైన ఓంకారానికి, జటాజూటంలో ఉన్న గంగ సర్వసంపత్సమృద్ధికి, కాలాధిపతియైన చంద్రుడు అనుగ్రహానికీ చిహ్నాలు. సూర్య - చంద్ర - అగ్న్యాత్మకా లైన మూడునేత్రాలు మూడు కాలాలకు చిహ్నాలు. లలాటనేత్రం జ్ఞానానికి చిహ్నం. అర్ధనారీశ్వరుడుగా నటరాజు కుడిచెవికి మకరకుండలము, ఎడమచెవికి తాటంకము ధరించి ఉన్నాడు. సర్పము కుండలినీశక్తికి, నాగయజ్ఞోపవీతము సర్వకర్మాధికారానికీ చిహ్నాలు. నాలుగు చేతులలోని పై కుడిచేతిలో ఉన్న డమరుకము సృష్టికీ, అభయముద్రలో ఉన్న క్రింది కుడిచేయి స్థితికీ, అగ్నిజ్వాల ధరించిన పై ఎడమ చేయి సంహారానికీ, దోలాహస్తముద్రలో ఉన్న క్రింది ఎడమచేయి అనుగ్రహానికీ చిహ్నాలు. స్థితపదస్థానకంలో ఉన్న కుడి పాదం క్రింద నలిగిపోతూన్న మరుగుజ్జు అజ్ఞాన - రోగ - జరా - మరణాదులకు ప్రతీకం. కుంచితముద్రలో ఉన్న ఎడమ పాదం మోక్షానుగ్రహానికి చిహ్నం. గజచర్మాంబరం, పిక్కలకు కట్టిన గజ్జెలు అడ్డు లేని వీరత్వానికి చిహ్నాలు.

ఈ విధంగా శివతాండవం పరమేశ్వరుని సృష్టి - స్థితి - సంహార - తిరోభావ - అనుగ్రహా లనే పంచక్రియాశక్తికి చిహ్నం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ro147rhcdzghw0sznr8abc854f7qwyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/476</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230012</id>
    <revision>
      <id>586528</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 అ. కరయుక్తిధర్మీవ్యంజకము మూ. నాట్యధర్మీప్రవృత్తం హి సదా నాట్యం ప్రయోజయేత్, న హ్యజ్గాభినయాత్ కించిదృతే నాట్యం ప్రవర్తతే. 459 83 తా. నాట్యధర్మీలతో ప్రవర్తించే నాట్యాన్నే ప్రయ...'</comment>
      <origin>586528</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3715" sha1="eu38xnbh9eyxqr28uhna0ja2s9n1bmv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;13 అ. కరయుక్తిధర్మీవ్యంజకము
మూ. నాట్యధర్మీప్రవృత్తం హి సదా నాట్యం ప్రయోజయేత్,
న హ్యజ్గాభినయాత్ కించిదృతే నాట్యం ప్రవర్తతే.
459
83
తా. నాట్యధర్మీలతో ప్రవర్తించే నాట్యాన్నే ప్రయోగించాలి. అంగాభినయం లేకుండా
నాట్యం ప్రవర్తించదుకదా?
మూ. సర్వస్య సహజో భావః సర్వో హ్యభినయోర్థతః,
అజ్దాలంకారచేష్టాభిర్నాట్యధర్మీ ప్రకీర్తితా.
84
తా. లోకంలో ప్రతీవానికీ సహజంగా ఏదో భావం ఉంటూనే ఉంటుంది. అన్ని
విధాల అభినయమూ కూడ అర్థాన్ని అనుసరించే ఉంటుంది. అంగ - అలంకార చేష్టలచేత
చేసే ఈ అర్థాభినయమే నాట్యధర్మి అని చెప్పబడుతుంది.
మూ. ఏవం కక్ష్యావిభాగస్తు ధర్మీ యుక్తయ ఏవ చ,
విజ్జేయా నాట్యతత్త్వక్షైః ప్రయోక్తవ్యాళ్ళ తత్త్వతః.
85
తా. ఈ విధంగా కక్ష్యావిభాగము, ధర్మి, ప్రవృత్తులు తెలుసుకోవాలి. ఇవన్నీ
తెలిసికొన్న నాట్యతత్త్వజ్ఞులు వీటిని అన్నింటినీ యథాశాస్త్రంగా ప్రయోగించాలి.
మూ. ఉక్తో మయేహాభినయో యథావత్ శాఖాకృతో యశ్చ కృతో... ఙ్గహారైః,
పునశ్చ వాక్యాభినయం యథావద్వక్ష్యే స్వరవ్యజ్ఞనవర్ణయుక్తమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే కరయుక్తిధర్మీవ్యజ్ఞకో నామ త్రయోదశోధ్యాయః.
అజ్ఞాభినయః సమాప్తఃఒ
86
తా. ఇక్కడ నేను, అంగకృతము, అంగహారకృతమూ అయిన అభినయం యథా
శాస్త్రంగా చెప్పాను. ఇపుడు స్వరములు, వ్యంజనములు వాక్యాభినయమూ వీటిని
గూర్చి చెపుతాను.
-
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో
కర - యుక్తి - ధర్మీవ్యంజక మను పదమూడవ అధ్యాయం సమాప్తం.
శీతాంశుమణ్డలకశేఖరపాదపద్మ
కిజ్ఞల్కపూగపరిపూతశిరోరుహేణ,
వృత్తిః కృతాభినగుప్తపదాభిధేన
కక్ష్యాఙచిత్రతలలక్షణవర్ణనేవి.. స్మిన్.
-
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యపాదాః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eu38xnbh9eyxqr28uhna0ja2s9n1bmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/477</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230013</id>
    <revision>
      <id>586529</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '460 నాట్యశాస్త్రము ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ చతుర్దశోధ్యాయః ఛన్దోవిధానము ద్విధా స్థితం సద్మ (కర్మ) సదావిభక్తం, విశ్వాన్ పదార్థాన్ సముపాదదానమ్. పాణీన్డ్రియం సంవ్యవహారహే...'</comment>
      <origin>586529</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="gptxf5oclch6m16hdkx54o2xg682kan" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;460
నాట్యశాస్త్రము
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ చతుర్దశోధ్యాయః
ఛన్దోవిధానము
ద్విధా స్థితం సద్మ (కర్మ) సదావిభక్తం,
విశ్వాన్ పదార్థాన్ సముపాదదానమ్.
పాణీన్డ్రియం సంవ్యవహారహేతుం
యస్యేశ్వరం తం వరదం నమామః.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మూ. యో వాగభినయః ప్రోక్తో మయా పూర్వం ద్విజోత్తమాః,
లక్షణం తస్య వక్ష్యామి స్వరవ్యజ్ఞనసంభవమ్.
తా. ద్విజోత్తములారా! వెనుక నేను వాగభినయాన్ని గూర్చి చెప్పాను. ఇప్పుడు,
అచ్చులు, హల్లుల కలయికవల్ల ఏర్పడిన దాని లక్షణం చెపుతాను.
మూ. వాచి యతృస్తు కర్తవ్యో నాట్యస్యేయం తనుః స్మృతా,
అఙ్గనేపథ్యసత్వాని వాక్యార్ధం వ్యజ్ఞయన్తి హి.
2
తా. వాక్కు (speech) విషయంలో బాగా ప్రయత్నం చెయ్యాలి. వాక్కు నాట్యానికి
శరీరం అని పెద్ద లంటారు. అంగాలు, వేషమూ, సాత్వికభావాదులు వాక్యార్థాన్ని
వ్యంజింపచేస్తాయి. (వాక్యం అనేది ఉంటేనే కదా వాక్యార్థమూ దాని అభినయమూ
అనేవి ఉంటాయి!)
మూ. వాఙ్మయానీహ శాస్త్రాణి వాణిృష్టాని తథైవ చ,
తస్మాద్వాచః పరం నాస్తి వాగ్ హి సర్వస్య కారణమ్.
3
తా. శాస్త్రా లన్నీ వాఙ్మయాలే, వాక్స్వరూపాలే. వాక్కుమీదనే నిలచి ఉన్నాయి.
అందుచేత వాక్కుకంటే గొప్పది మరేదీ లేదు. వాక్కే అన్నింటికీ కారణం.
మూ. ఆగమనామాఖ్యాతనిపాతోపసర్గసమాసతద్ధితైర్యుక్తః,
సన్ధివచనవిభక్త్యుపగ్రహనియుక్తో వాచికాభినయః.
4
తా. ఆగమాలు, నామాలు, ఆఖ్యాతలు, నిపాతలు, ఉపసర్గలు, సమాసములు,
తద్ధితలు, సంధులు, వచనాలు, విభక్తులు, ఉపగ్రహలు - వీటిచేత వాచికాభినయం
ఏర్పడుతుంది, లేదా నియమితం అవుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gptxf5oclch6m16hdkx54o2xg682kan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/478</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230014</id>
    <revision>
      <id>586530</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము మూ. ద్వివిధం హి స్మృతం పాఠ్యం సంస్కృతం ప్రాకృతం తథా, తయోర్వీభాగం వక్ష్యామి యథావదనుపూర్వశః. 461 5 తా. సంస్కృతము, ప్రాకృతమూ అని పాఠ్యం (పఠింపదగిన, అనగా నోటితో ఉచ్చ...'</comment>
      <origin>586530</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3929" sha1="fy528isc8jjiizc0bylebf6816x1hcw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
మూ. ద్వివిధం హి స్మృతం పాఠ్యం సంస్కృతం ప్రాకృతం తథా,
తయోర్వీభాగం వక్ష్యామి యథావదనుపూర్వశః.
461
5
తా. సంస్కృతము, ప్రాకృతమూ అని పాఠ్యం (పఠింపదగిన, అనగా నోటితో
ఉచ్చరించే గద్యపద్యగీతాదిరూపమైన భాష) రెండు విధాలు. (నాట్యంలో ఉపయోగించే)
ఈ భాషల స్వరూపస్వభావాలను గూర్చి ఆనుపూర్వికంగా (ఒకదాని తరువాత ఒకటి
చొప్పున) చెపుతాను.
మూ. వ్యజ్ఞానాని స్వరాశ్చైవ సన్ధయో2... థ విభక్తయః,
నామాఖ్యాతోపసర్గాశ్చ నిపాతాస్తద్ధితాస్తథా.
ఏతైరజ్జెః సమాసైశ్చ నానాధాతుసమాశ్రయమ్,
విజ్ఞేయం సంస్కృతం పాఠ్యం, ప్రయోగం చ నిబోధత.
తా. సంస్కృతరూపమైన పాఠ్యం
6
7
వ్యంజనములు (హల్లులు), స్వరములు
(అచ్చులు), సంధులు, విభక్తులు, నామలు, అఖ్యాతాలు, ఉపసర్గలు, నిపాతలు, తద్ధితలు
(తద్ధితప్రత్యయాలు) ఈ అంగాలతోను, సమాసాలతోను కూడినదీ, అనేక ధాతువులను
ఆశ్రయించినదీ, లేదా అనేకధాతువులతో కూడినదీ అయినది అని తెలుసుకోవాలి. దాని
ప్రయోగాన్ని గూర్చి తెలుసుకొనండి.
మూ. అకారాద్యాః స్వరా జ్ఞేయా ఔకారాన్తాశ్చతుర్దశ,
హకారాన్తాని కాదీని వ్యజ్ఞనాని విదుర్బుధాః.
8
తా. అకారం మొదలు 'ఔ' వరకు ఉన్న పద్దెనిమిది అక్షరాలు స్వరా లనీ, 'క'
మొదలు 'హ' వరకు ఉన్నవి వ్యంజనములు అని పండితులు చెపుతారు.
మూ. తత్ర స్వరాశ్చతుర్దశ - అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఋ ౠ ఇ ఇ ఏ ఐ ఓ ఔ ఇతి
స్వరా జేయాః.
కాదీని వ్యజ్ఞనాని యథా :
:-
థ ద ధ న ; ప ఫ బ భ మ ; య ర ల
ఘ జ ఛ జ ఝ ఞ; ఠ డ ఢ ణ; త
ష స హ ఇతి ష్యజ్ఞనవర్గః
తా. స్వరాలు పద్నాలుగు అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఋ ౠ ఇ ఇ ఏ ఐ ఓ ఔ
అనేవి స్వరాలు (అచ్చులు). 'క' మొదలైన వ్యంజనాలు (హల్లులు) ఎట్లనగా - క ఖ గ
ఘ ఙ (కవర్గం), చ ఛ జ ఘ ఞ (చవర్గం), ట ఠ డ ఢ ణ (టవర్గం), తథ ద ధ న
(తవర్గం) ప ఫ బ భ మ (పవర్గం) య ర ల వ శ ష స హ - ఇది వ్యంజనాల వర్గం.
మూ. వర్గే వర్గే సమాఖ్యాతా ద్వౌ వర్ణా ప్రాగవస్థితౌ,
అఘోషా ఇతి యే త్వన్యే సఘోషాః సంప్రకీర్తితాః.
9&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fy528isc8jjiizc0bylebf6816x1hcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/479</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230015</id>
    <revision>
      <id>586531</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '462 నాట్యశాస్త్రము తా. ప్రతీవర్గంలోను (కవర్గం మొదలు పవర్గం వరకు ఉన్న ఐదు వర్గాలలోను) మొదటి రెండు వర్ణాలు అఘోషవర్ణా లనీ, మిగిలినవి సఘోషవర్ణా లనీ చెప్పబడు తున్నాయి. మూ. అష్టా స్...'</comment>
      <origin>586531</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5239" sha1="ngjxdye7cas7lx9amuvnn9z8aqn5urw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;462
నాట్యశాస్త్రము
తా. ప్రతీవర్గంలోను (కవర్గం మొదలు పవర్గం వరకు ఉన్న ఐదు వర్గాలలోను)
మొదటి రెండు వర్ణాలు అఘోషవర్ణా లనీ, మిగిలినవి సఘోషవర్ణా లనీ చెప్పబడు తున్నాయి.
మూ. అష్టా స్థానాని వర్ణానామురః కణః శిరస్తథా,
జిహ్వామూలశ్చ దత్తాశ్చ నాసికోష్ఠా చ తాలు చ.
10
తా. వర్ణాలకు వక్షఃస్థలము, కంఠము, శిరస్సు, జిహ్వామూలం (నాలుక మొదలు)
దంతాలు, నాసిక, ఓష్ఠాలు (పెదవులు), తాలు (దౌడల లోపలి భాగాలు) ఈ ఎనిమిదీ
స్థానాలు.
వి. కొన్ని అక్షరాలను ఉచ్చరించినప్పుడు నాభిస్థానంనుండి పైకి బయలుదేరిన
ప్రాణవాయువు ముఖంలోని ఆ యా అవయాలపై రాపిడి (ఆఘాతం) కలిగిస్తుంది.
దానిని పట్టి ఆ అక్షరానికి స్థానం (ఉచ్చరించడానికి అధికంగా పనిచేసే శిరస్సులోని
ప్రదేశం) ఆ అక్షరానికి స్థానం అని చెప్పబడుతుంది. ఉదాహరణకి - 'క ఖ గ ఘ' లను
ఉచ్చరించి నప్పుడు గాలి తాకిడి కంఠంలో ఎక్కువ తగిలినట్లు కనబడుతుంది గాన
వాటిని కంఠ్యాక్షరా లంటారు. 'ప ఫ బ భ' లను ఉచ్చరించి నప్పుడు పెదవులమీద గాలి
తాకిడి, కదలికా ఎక్కువగా ఉంటాయి గాన వాటిని ఓష్ఠ్యము లంటారు. ఇట్లే ఇతరవర్ణాల
విషయంలో కూడ చూచుకోవాలి.
మూ. అ కు హ విసర్జనీయాః కణ్యాః. ఇ చు య శాః తాలవ్యాః ఋ టు రషాః
మూర్ధన్యాః. ఇ తు ల సాః దన్త్యాః. ఉ పు ఉపధ్మానీయాః ఓష్ఠ్యాః' ప ఫ' ఇతి
పఫాభ్యాం ప్రాక్ అర్ధవిసర్జనీయ సదృశః ఉపధ్మానీయః ' క, ఖ ఇతి కఖాభ్యః ప్రాక్
అర్ధవిసర్గ సదృశః జిహ్వామూలీయః. ఏ ఐ కణతాలవ్యె. ఓ ఔ కణోష్ఠ్యా వకారో
దన్తోష్ఠ్యః. జ ఞ ణ న మాః అనునాసికాః. విసర్జనీయః ఔరస్య ఇత్యేకే. సర్వవర్ణానాం
ముఖం స్థానమిత్యపరే.
తా. అ, కు (కవర్గాక్షరాలు) హ, విసర్గ - ఇవి కంఠ్యాలు. (కంఠంతో ఉచ్చరించ
బడేవి. వీటిని ఉచ్చరించే టప్పుడు కంఠంలోపల గాలి తాకిడి ఎక్కువగా ఉంటుంది). ఇ
చ వర్ణాక్షరాలు, య, శ - ఇవి తాలవ్యాలు. ఋ, టవర్ణాక్షరాలు, ర, ష - ఇవి మూర్ధన్యాలు,
, వర్ణాక్షరాలు ల స - ఇవి దంత్యాలు. ఉ, పవర్గాక్షరాలు, ఉపధ్మానీయము - ఇవి
ఓష్యాలు. ప ఫ ల కు ముందు ఉన్న విసర్గను కూడ అర్ధవిసర్గను వలె ఉచ్చరిస్తారు. ఈ
అర్ధవిసర్గకు (:) జిహ్వామూలీయం అని పేరు. ఏ ఐ ఈ రెండూ కంఠతాల్యవాలు. ఓ
ఔ
-
-
-
ఈ రెండూ కంఠోష్ఠ్యాలు. 'వ' దంతోష్ఠ్యము. (కంఠము తాలువులూ కూడ
ఉచ్చారణస్థానాలుగా ఉంటే అవి కంఠతాలవ్యాలు. అట్లే మిగిలిన చోట్ల). జ ఞ ణనమ
ఇవి అనునాసికలు. ఇవి ఏ వర్గాలకు చెందినవో ఆ స్థానాలతో పాటు వీటికి నాసిక
కూడ ఉచ్చారణస్థానం కాబట్టి వీటికి అనునాసికలు పేరు. విసర్గ (ః) ఔరస్యము - దీనికి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ngjxdye7cas7lx9amuvnn9z8aqn5urw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/480</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230016</id>
    <revision>
      <id>586532</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము 463 స్థానం వక్షఃస్థలము అని కొంద రంటారు. అన్ని వర్ణాలకు ముఖమే స్థానం అని కొంద రంటారు. (ఇది స్థూలంగా చెప్పిన మాట). మూ. ద్వా వ్వా వర్ణా తు వర్గాద్యౌ శషసాశ్చ త్రయో2 పర...'</comment>
      <origin>586532</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4096" sha1="ok64nxhisu4i5ig11hzkixo5k0ud1rt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
463
స్థానం వక్షఃస్థలము అని కొంద రంటారు. అన్ని వర్ణాలకు ముఖమే స్థానం అని కొంద
రంటారు. (ఇది స్థూలంగా చెప్పిన మాట).
మూ. ద్వా వ్వా వర్ణా తు వర్గాద్యౌ శషసాశ్చ త్రయో2 పరే,
అఘోషాః ఘోషవన్తస్తు తతో.. న్యే పరికీర్తితాః.
11
తా. ఐదు వర్గాల మొదటి రెండేసి వర్ణాలు, 'శ ష స' లు అఘోషలు. మిగిలిన
వన్నీ సఘోషవర్ణాలు.
వి. అఘోషవర్ణాలను ఉచ్చరిస్తూన్నపుడు ఆ వర్ణాలు ఆ యా ఉచ్చారణస్థానాలను
అంటి పెట్టుకొన్నట్లుండడంచేత వాటి ఘోష (చప్పుడు) తక్కువగా ఉన్నట్లూ, మిగిలిన
వర్ణాలు తమ స్థానాలను కొంచెం శిథిలంగా పట్టుకొన్న ట్లుండడంచేత అవి కొంచెం
గుల్ల చప్పుడుతో ఉన్నట్లు వినబడతాయి. అందుచేత మొదటి తెగకు చెందిన వర్ణాలకు
అఘోష లనీ, మిగిలినవాటికి సఘోష లనీ పేర్లు వచ్చి ఉంటాయి.
మూ. ఏతే ఘోషాఘోషాః కజ్యోష్ట్యా దన్యజిహ్వ్యను నాసిక్యాః,
ఊష్మాణస్తాలవ్యా విసర్జనీయాశ్చ బోద్ధవ్యాః.
12
తా. ఘోషాఘోషము లైన (కొన్ని ఘోషములు, కొన్ని అఘోషములూ అయిన)
కంఠ్యములు, ఓష్ఠ్యములు, దంత్యములు, జిహ్వామూలీయము, అనునాసిక్యము, ఊష్మలు,
తాలవ్యములు, విసర్జనీయములు ఈ క్రింద చెప్పబోవు విధంగా తెలియదగినది.
మూ. గ ఘ ఙ జ ఝ ఞ డ ఢ ణ ద ధ న బ భ మ తథైవ య ర ల
వా మతా ఘోషాః.
క ఖ చ ఛ ట ఠ త థ ప | ఇతి వర్గేషఘోషాః స్యుః.
-
13
ఇవి
తా. గ ఘ ఙ, జ ఝ ఞ, డ ఢ ణ, ద ధ న, బ భ మ య ర ల వ
ఘోషములు. క ఖ, చఛ, ట ఠ, త థ. ప ఫ అనే వర్గప్రథమద్వితీయాక్షరాలు అఘోషములు.
మూ. క ఖ గ ఘ జాః కణ్ణస్థాః తాలుస్థానాస్తు చ ఛ జ ఝ ఞః,
ట ఠ డ ఢ ణాః మూర్ధన్యాః త థ ద ధ నాశ్చైవ దన్తస్థాః.
ప ఫ బ భ మాస్త్వోష్ట్యాః స్యుః దన్త్యా ఇ ల సా అ హౌ చ కణ్ణస్థా,
తాలవ్యా ఇ చు యశాః స్యుర్భ టు ర షా మూర్ఖస్థితా జ్ఞేయాః.
ఇ ఇ దన్యౌ ఓ ఔ కణోష్ట్యా ఏ ఐకారౌ చ కణతాలవ్యౌ,
కణ్యో విసర్జనీయో జిహ్వామూలసముద్భవః క ఖ యోః.
తా. క ఖ గ ఘ ఙ - వీటికి కంఠం స్థానం. చ ఛ జ ఝ ఞ
డ ఢ ణ
స్థానం. ట
-
14
15
16
వీటికి తాలు
వీటికి మూర్ధ (శిరస్సు) స్థానం. త థ ద ధ న - వీటికి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ok64nxhisu4i5ig11hzkixo5k0ud1rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/481</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230017</id>
    <revision>
      <id>586533</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '464 - నాట్యశాస్త్రము - దంతాలు స్థానం. ప ఫ బ భ మ - వీటికి ఓష్ఠాలు స్థానం. ఇ ల స - వీటికి దంతాలు స్థానం. అ హ వీటికి కంఠం స్థానం. ఇ చవర్గ య శ - వీటికి తాలవులు స్థానం. ఋ, వర్గ, ర, ష - వీటికి మూర్ధ...'</comment>
      <origin>586533</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4122" sha1="nrgr16b9r84pr3lhwxlx70w7q5iship" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;464
-
నాట్యశాస్త్రము
-
దంతాలు స్థానం. ప ఫ బ భ మ - వీటికి ఓష్ఠాలు స్థానం. ఇ ల స - వీటికి దంతాలు
స్థానం. అ హ
వీటికి కంఠం స్థానం. ఇ చవర్గ య శ - వీటికి తాలవులు స్థానం.
ఋ, వర్గ, ర, ష - వీటికి మూర్ధ స్థానం. ఇఇ వీటికి దంతాలు స్థానం. ఓ ఔ
వీటికి కంఠోష్ఠాలు స్థానం. ఏ ఐ - వీటికి కంఠ - తాలువులు స్థానం. విసర్గకు కంఠం
స్థానం. విసర్గకు క ఖ లు పరంగా ఉన్నప్పుడు దానికి జిహ్వామూలం స్థానం.
మూ. పఫయోరోష్ఠస్థానం భవేదుకారః స్వరో వివృతః,
స్పృష్టాః కాద్యా మాన్తాః శ ష స హ కారాస్తథా వివృతాః.
17
తా. విసర్గకు ప ఫ లు పరంగా ఉన్నప్పుడు ఆ విసర్గకు 'ఉ'కు ఓష్ఠం స్థానం.
అచ్చులకు 'వివృతం'. 'క' మొదలు 'మ' వరు ఉన్న అక్షరాలు 'స్పృష్టాలు', అనగా వీటి
ప్రయత్నం 'స్పృష్టం'. శ ష స హ ఇవి 'వివృతములు'. వీటి ప్రయత్నం వివృత
ప్రయత్నం.
-
మూ. అన్తస్థాః సంవృతజాః జ ఞ ణ న మా నాసికోద్భవాః జ్ఞేయాః,
ఊష్మాణశ్చ శ ష స హా య ర ల వర్ణాస్తథైవ చాన్తస్థాః.
18
తా. అంతస్థాలు 'సంవృతాలు'. ఙ, ఞ, ణ, న, మ -లు అనునాసికలు. శ ష స
హ లకు ఊష్మ లనీ, య ర ల వ లకు అంతస్థ లనీ పేర్లు.
మూ. జిహ్వామూలీయ క ప ఉపధ్మానీయసంజ్ఞయా జ్ఞేయః,
క చ ట త పాః స్వరితాః స్యుః ఖ చ థ ఫాః స్యుః సదా క్రమ్యాః.
తా.
19
'క' కు జీహ్వమూలీయం అనీ, ' ప'కు ఉపధ్మానీయం అని పేరు. క చ
ట త ప లు స్వరితములు. ఖ చ ఠ థ ఫ లు క్రమ్యాలు.
మూ. కణోరస్యాన్ విద్యాత్ ఘ ఝ ఢ ధ భాన్ పాఠ్యసంప్రయోగే తు,
వేద్యో విసర్జనీయో జిహ్వాస్థానే స్థితో వర్ణః.
-
20
తా. పాఠ్యం ఉచ్చరించేటప్పుడు, ఘ - ఝ - ఢ - ధ - భ లు - కంఠం దగ్గర
వక్షస్థలం దగ్గరా పుట్టినట్లు ఉచ్చరించాలి. విసర్గ జిహ్వాస్థానానికి సంబంధించినదిగా
ఉండాలి.
మూ. ఏతే వ్యజ్ఞానవర్ణాః సమాసతః సంజ్ఞయా మయా కథితాః,
శబ్దవిషయప్రయోగే స్వరాంస్తు భూయః ప్రవక్ష్యామి.
21
తా. వ్యంజనవర్ణాలూ (హల్లులూ), వాటి పేర్లూ చెప్పాను. శబ్దాలలో స్వరాలను
(అచ్చులను) ఎలా ప్రయోగించాలో చెపుతాను.
మూ. యస్మిన్ స్థానే స సమో విజ్జేయో యః సవర్ణసంక్షో2 సౌ,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nrgr16b9r84pr3lhwxlx70w7q5iship</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/482</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230018</id>
    <revision>
      <id>586534</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము య ఇమే స్వరాశ్చతుర్దశ నిర్దిష్టాస్తత్ర వై దశ సమానా. పూర్వో హ్రస్వస్తేషాం పరశ్చ దీర్ఘ... వగస్తవ్యః. 465 22 తా. ఏ వర్ణం ఏ స్థానంలో సమంగా ఉంటుందో దానికి సవర్ణం అని పేర...'</comment>
      <origin>586534</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="tiuvuou652p4x0rfku722c1f6ggoiqo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
య ఇమే స్వరాశ్చతుర్దశ నిర్దిష్టాస్తత్ర వై దశ సమానా.
పూర్వో హ్రస్వస్తేషాం పరశ్చ దీర్ఘ... వగస్తవ్యః.
465
22
తా. ఏ వర్ణం ఏ స్థానంలో సమంగా ఉంటుందో దానికి సవర్ణం అని పేరు.
అనగా ఒకే స్థానం నుండి పుట్టే వర్ణాలు పరస్పరం సవర్ణాలు. పైన చెప్పిన పద్నాలుగు
స్వరాలలో పది సమానములు. (ఉదాహరణకి 'అ', 'ఆ' రెండూ ఒకే స్థానం నుంచి
పుడతాయి గాన దీనికి అదీ, దానికి ఇదీ సవర్ణాలు). వాటిలో (ఆ జంటలలో మొదటిది
హ్రస్వం, రెండవది దీర్ఘం.
మూ. ఇతం వ్యజ్ఞానయోగైః స్వరైశ్చ సాఖ్యాతనామపద విహితైః,
కావ్యనిబన్ధశ్చ స్యుర్ధాతునిపాతోపసర్డైస్తు.
23
తా. ఈ విధంగా స్వర - వ్యంజనాల కలయికచేత ఏర్పడిన ఆఖ్యాతలు, నామలు,
పదాలు, ధాతువులు, నిపాతల, ఉపసర్గలు - వీటితో కావ్యనిర్మాణాలు జరుగుతాయి.
మూ. ఏభిర్వ్యజ్ఞ నవర్జెర్నామాఖ్యాతోపసర్గనిపాతైః,
తద్ధితసంధివిభక్తిభిరధిష్ఠితః శబ్ద ఇత్యుక్తః.
24
తా. ఈ వ్యంజనవర్ణాలతో కూడిన నామ - ఆఖ్యాత - ఉపసర్గ - నిపాతం -
తద్ధిత - సంధి - విభక్తులచేత అధిష్ఠితమైనది, ఏర్పడినది శబ్దం అని చెప్పబడుతుంది.
మూ. పూర్వాచార్యైరుక్తం శబ్దానాం లక్షణం సమాసయోగేన,
విస్తరశః పునరేవ ప్రకరణవశాత్ సంప్రవక్ష్యామి.
25
తా. పూర్వాచార్యులు సంక్షిప్తంగా చెప్పిన శబ్దలక్షణం, ప్రసంగవశంచేత నేను
మళ్లీ సవిస్తరంగా చెపుతాను.
మూ. (అర్థప్రధానం నామ స్యాత్ అఖ్యాతం తు క్రియాకృతమ్,
ద్యోతయన్యుపసర్గాస్తు విశేషం భావసంశ్రయమ్.
26
తా. అర్థప్రధాన మైనది 'నామ'. క్రియను బోధించేది ఆఖ్యాతం. ఉపసర్గలు క్రియకు
సంబంధించిన విశేషాన్ని సూచిస్తాయి).
మూ. తత్ ప్రాహుః సప్తవిధం షట్కారకసంయుతం ప్రథితసాధ్యమ్,
నిర్దేశసంప్రదానాపాదానప్రభృతిసంజ్ఞాభిః .
27
తా. ప్రసిద్ధ మైన సాధ్యం (అర్థం) గల, ఆరు కారకాలతో కూడిన ఆ 'నామ' నిర్దేశ
- సంప్రదాన - అపాదాన - మొదలైన పేర్లతో ఏడు విధాలైన దని చెపుతారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tiuvuou652p4x0rfku722c1f6ggoiqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/483</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230019</id>
    <revision>
      <id>586535</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '466 మూ. నామాఖ్యాతార్థవిషయం విశేషం ద్యోతయన్తి తే, పృథక్ తత్రోపసర్గేభ్యో నిపాతా నియమే..చ్యుతే. నాట్యశాస్త్రము 28 తా. ఉపసర్గలకంటే వేరుగా నిపాతలు, ఒక నిశ్చిత మైన నియమం ప్రకారం, నామ...'</comment>
      <origin>586535</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="srw2jxwjkfslaky1jj7bayf00u3nz9t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;466
మూ. నామాఖ్యాతార్థవిషయం విశేషం ద్యోతయన్తి తే,
పృథక్ తత్రోపసర్గేభ్యో నిపాతా నియమే..చ్యుతే.
నాట్యశాస్త్రము
28
తా. ఉపసర్గలకంటే వేరుగా నిపాతలు, ఒక నిశ్చిత మైన నియమం ప్రకారం,
నామాల అర్థాలకీ క్రియల అర్థాలకీ సంబంధించిన విశేషాన్ని తెలుపుతాయి.
మూ. సంప్రత్యతీతకాలక్రియాదిసంయోజితం ప్రథితసాధ్యమ్,
వచనం నాగతయుక్తం సుసదృశసంయోజనవిభక్తమ్.
పఞ్చశతధాతుయుక్తం పఞ్చగు (గ)ణం పఞ్చవిధమిదం వాపి,
స్వాద్యధికారగు (గ)ణైరర్థవిశేషైర్విభూషితన్యాసమ్.
ప్రాతిపదికార్థలిజ్జేర్యుక్తం పఞ్చవిధమిదం జ్ఞేయమ్,
ఆఖ్యాతం పాఠ్యకృతం జ్ఞేయం నానార్థశ్రయవిశేషమ్.
వచనం నామసమేతం పురుషవిభక్తం తదాఖ్యాతమ్.
29
29
30
31
తా. ఆఖ్యాతం వర్తమానభూతకాలాలకు సంబంధించిన క్రియలతో కూర్చబడినది.
దాని అర్థం ప్రసిద్ధంగా ఉంటుంది. నాగతంతో, అనగా భవిష్యత్కాలికార్థంతో కూడ
కూడినది. తగు విధమైన కూర్పులచే వేరు వేరుగా విభజింపబడినది. ఐదు వందల
ధాతువులతో (ప్రయోగప్రసిద్ధ మైన ధాతువులతో కూడినది (ఏర్పడినది). ఐదు గుణాలు
(?) కలది. ఐదు విధా లైనది. 'సు' మొదలైన ధాతువులతో ప్రారంభమయ్యే గణాలచేత
అర్థవిశేషాలచేత అలంకరింపబడిన ప్రయోగాలు కలది. (దీనికి) లింగభేదం లేకపోయినా)
ప్రాతిపదికార్థాలకు సంబంధించిన లింగాలనే బోధిస్తుంది. ఇట్టి, పాఠ్యనిబద్ధమైన
ఆఖ్యాతాన్ని, దాని అనేకవిధాలైన అర్థాలకు సంబంధించిన విశేషాలను తెలుసుకోవాలి.
దీనిలో మూడు వచనాలు మూడు పురుషలు ఉంటాయి. ఇది (వాక్యంలో) నామలతో
కలిసి ఉంటుంది.
మూ. ప్రాతిపదికార్థయుక్తాన్ ధాత్వర్థానుపసృజన్తి యే స్వార్డ్షైః,
ఉపసర్గా హ్యుపదిష్టాస్తస్మాత్ సంస్కారశాస్త్రే స్మిన్.
32
తా. ప్రాతిపదిక అర్థాలతో అన్వయించే ధాతువుల అర్థాలను తమ అర్థాలచేత
ఏవి మారుస్తూంటాయో అవి &quot;ఉపసృజనీతి ఉపసర్గాః” అను వ్యుత్పత్తిచేత) ఉపసర్గలు
అని చెప్పబడుతున్నాయి. అని ఈ సంస్కారశాస్త్రంలో, (శబ్దసంస్కార శాస్త్రంలో, వ్యాకరణ
శాస్త్రంలో) చెప్పబడ్డాయి.
వి. ధాతువులకు ముందు చేర్చే &quot;ప్ర, వి, పర, అవ&quot; మొదలైనవి ఉపసర్గలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>srw2jxwjkfslaky1jj7bayf00u3nz9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/484</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230020</id>
    <revision>
      <id>586536</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము మూ. ప్రాతిపదికార్థయోగాద్ధాతుచ్ఛన్దోనిరుక్తయుక్త్యా చ, యస్మాన్నిపతన్తి పదే తస్మాత్ ప్రోక్తా నిపాతాస్తు. - 467 33 ఛందస్ - నిరుక్తుల తా. ప్రాతిపదికల అర్థాలతో సంబ...'</comment>
      <origin>586536</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="os7vg8f7rjf2n2ox9opc1o6wwx8k3yy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
మూ. ప్రాతిపదికార్థయోగాద్ధాతుచ్ఛన్దోనిరుక్తయుక్త్యా చ,
యస్మాన్నిపతన్తి పదే తస్మాత్ ప్రోక్తా నిపాతాస్తు.
-
467
33
ఛందస్ - నిరుక్తుల
తా. ప్రాతిపదికల అర్థాలతో సంబంధంవల్లా, ధాతు
సంబంధంవల్లా ఏవి పదం దగ్గరికి వచ్చి వాల్తాయో అవి నిపాతలు.
వి. “చ, తు, వా”, మొదలైనవి నిపాతలు. ఇవి ఏ పదం పక్క వచ్చి చేరుతాయో
దాని అర్థంలో కొంచెం మార్పుతెస్తాయి. ఒక్కొకప్పుడు వాటివల్ల ప్రత్యేకంగా ప్రయోజనం
ఏమీ లేకపోయినా ఛందస్సు సరిపడడానికై చేర్చబడుతూంటాయి.
మూ. ప్రత్యయవిభాగజనితాః (త్రైః) ప్రకర్షసంయోగసత్త్వవచనైశ్చ,
యస్మాత్పూరయతే.. ర్థాన్ ప్రత్యయ ఉక్తస్తతస్తస్మాత్.
34
తా. ప్రత్యయములను ప్రకృతికంటె వేరుగా విభజించడం ద్వారా పుట్టించబడిన
(బోధించబడిన) ప్రకర్షము, సంయోగము, ద్రవ్యము, వచనములు - మొదలైన అర్థాలను
పూరింప చేస్తుంది గాన ప్రత్యయం అని చెప్పబడినది.
మూ. లోకే ప్రకృతిప్రత్యయ విభాగసంయోగసత్త్వవచనైశ్చ,
తాంస్తాన్ పూరయతే... రాన్ తేషు యతస్తద్ధితస్తస్మాత్.
తా. లోకంలో
-
35
ప్రకృతిప్రత్యయాల విభాగము, సంయోగము, ద్రవ్యము,
వచనములు - వీటిచేత అర్థాలను పూరింపచేస్తుంది గాన తద్ధితము అని చెప్పబడుచున్నది.
మూ. ఏకస్య బహూనాం వా ధాతోర్లిఙ్గస్య వా పదానాం వా,
విభజన్యర్థం యస్మాత్ విభక్తయస్తేన తాః ప్రోక్తాః.
36
తా. ఒక ధాతువుయొక్క లేదా అనేకధాతువులయొక్క లింగముయొక్క లేదా
పదాల యొక్క అర్థాన్ని వేరు వేరుగా చూపుతాయి గాన వీటికి విభక్తులు అని పేరు.
మూ. విశిష్టాస్తు స్వరా యత్ర వ్యజ్ఞానం వాపి యోగతః,
సంధీయతే పదే యస్మాత్తస్మాత్సద్ధిః ప్రకీర్తితః.
తా.
37
. విశిష్టమైన స్వరాలు (అచ్చులు) గాని, వ్యంజనం (హల్లు) గాని, మరొకపదంతో
తగు విధంగా చేర్చబడుతుంది గాన దీనికి సంధి అని పేరు.
మూ. (వర్ణపదక్రమసిద్ధః పదైకయోగాచ్చ వర్ణయోగాచ్చ,
సంధీయతే చ యస్మాత్తస్మాత్సద్ధిః సముద్దిష్టః.
38
తా. రెండు అక్షరాలు ఒకదానితో ఒకటి చేర్చడం సంధి. ఇది వర్ణాల, పదాల
క్రమాన్ని పట్టి ఏర్పడుతుంది. ఒకే పదంలో రెండు అక్షరాల కలయిక చేత ఏర్పడుతుంది.
రెండు వర్ణాల కలయికవల్ల ఏర్పడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>os7vg8f7rjf2n2ox9opc1o6wwx8k3yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/485</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230021</id>
    <revision>
      <id>586537</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '468 మూ. లుప్తవిభక్తికనామ్నామేకార్థం సంహరత్స (న్స) మాస్కోపి, తత్పురుషాదికసంస్థైర్నిర్దిష్టః షడ్విధో విప్రాః). నాట్యశాస్త్రము 39 తా. విప్రులారా! విభక్తిప్రత్యయాలు లోపించిన నా...'</comment>
      <origin>586537</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4159" sha1="6glmwubdoafba4dc2n67e2w0vwp91l8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;468
మూ. లుప్తవిభక్తికనామ్నామేకార్థం సంహరత్స (న్స) మాస్కోపి,
తత్పురుషాదికసంస్థైర్నిర్దిష్టః షడ్విధో విప్రాః).
నాట్యశాస్త్రము
39
తా. విప్రులారా! విభక్తిప్రత్యయాలు లోపించిన నామవాచకాలను ఒకే అర్థం
కలవాటినిగా కుదించేది సమాసం. ఇది తత్పురుష మొదలైన పేర్లతో ఆరువిధా లైనదిగా
చెప్పబడింది.
మూ. ఏభిః శబ్దవిధానైర్విస్తారవ్యజ్ఞ నార్థసంయుక్తేః,
పదబద్ధాః కర్తవ్యాః నిబద్ధబన్దాస్తు చూర్ణా వా.
40
తా. విస్తృతమైన వ్యంజనములతోను, అర్థాలతోను కూడిన ఈ శబ్దవిధానాలచేత
పదబంధాలు (పదాల కూర్పులు, అనగా వాక్యాలు) నిర్మించాలి. అవి నిబద్ధబంధములు,
అనగా ఛందోబద్ధములు కావచ్చు, చూర్ణములు, అనగా విడిగా ఉన్న పదాలు, కావచ్చు.
మూ. విభక్త్యస్తం పదం జ్ఞేయం నిబద్ధం చూర్ణమేవ చ,
తత్ర చూర్ణపదస్యేహ సంనిబోధత లక్షణమ్.
41
తా. చివర విభక్తి ప్రత్యయా లున్న శబ్దం పదం. అది నిబద్ధ మనీ, చూర్ణ మనీ
రెండు విధాలు. వాటిలో చూర్ణపదం లక్షణం చెపుతాను తెలుసుకొనండి.
మూ. అనిబద్ధపదం చందో విధానానియతాక్షరమ్,
అర్థాపేక్ష్యక్షరస్యూతం జ్ఞేయం చూర్ణపదం బుధైః.
42
తా. సమాసాలలో కలిపివేయకుండా వ్యస్తములైన పదాలున్నదీ, ఛందస్సులో
చెప్పిన అక్షరసంఖ్యానియమాదికం లేనిదీ, శృంగారవీరాద్యర్థాలను అనుసరించి అల్ప
సంఖ్యాకాక్షరాలతో గాని అధికసంఖ్యాకాక్షరాలతో గాని కూర్చినదీ చూర్ణపదం.
మూ. నిబద్ధాక్షరసంయుక్తం యతిచ్ఛేదసమన్వితమ్,
నిబద్ధం తు పదం జ్ఞేయం ప్రమాణనియతాత్మకమ్.
43
తా. దగ్గరకు చేర్చిన (సంధి చేసిన) అక్షరాలు కలది, యతిస్థానం దగ్గర ఛేదం
(పదచ్ఛేదం) ఉన్నదీ, గురులఘ్వాది ప్రమాణంచేత, అక్షరసంఖ్యాప్రమాణంచేత నియతమూ
అయినది నిబద్ధపదం.
మూ. ఏవం నానార్థసంయుక్తేః పాదైర్వర్ణవిభూషితైః,
చతుర్భిస్తు భవేద్యుక్తం ఛన్దో వృత్తాభిధానవత్.
44
తా. ఈ విధంగా వివిధములైన అర్థాలను బోధించేవి, వర్ణాలతో అలంకృతములు
అయిన నాలుగు పాదా లున్న ఛందస్సుకు వృత్తం అని పేరు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6glmwubdoafba4dc2n67e2w0vwp91l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/486</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230022</id>
    <revision>
      <id>586538</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము మూ. షడ్వింశతిః స్మృతాన్యేభిః పాదైశ్చన్దాంసి సంఖ్యయా, సమమర్ధసమం చైవ తథా విషమమేవ చ. ఛన్గో జ్ఞేయం సమాసేన త్రివిధం వృత్తమిష్యతే. 469 45 తా. పాదాలలో ఉన్న అక్షరాల సంఖ...'</comment>
      <origin>586538</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4179" sha1="7w3pivxci2x6af52r0np0r8u1oln8di" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
మూ. షడ్వింశతిః స్మృతాన్యేభిః పాదైశ్చన్దాంసి సంఖ్యయా,
సమమర్ధసమం చైవ తథా విషమమేవ చ.
ఛన్గో జ్ఞేయం సమాసేన త్రివిధం వృత్తమిష్యతే.
469
45
తా. పాదాలలో ఉన్న అక్షరాల సంఖ్యను పట్టి ఛందస్సులు ఇరవై ఆరు విధాలు.
సమం, అర్ధసమం, విషమం అని వృత్తం మూడు విధాలు.
మూ. నానావృత్తసముత్పన్నా శబ్దస్యైషా తనుః స్మృతా.
ఛన్దోహీనో న శబ్దాస్తి న చ్ఛన్దః శబ్దవర్జితమ్,
ఏవం తూభమసంయోగో నాట్యస్యోద్యోతకః స్మృతః
46
47
తా. నాట్యప్రయోగంలో ఉపయోగించే శబ్దానికి (పాఠ్యానికి) వివిధవృత్తాలతోనే
శరీరం ఏర్పడుతుంది. ఛందస్సు లేని శబ్దం ఉండదు, శబ్దం లేని ఛందస్సు ఉండదు.
ఛందః - శబ్దాలు రెండూ కలవడం నాట్యప్రయోగానికి శోభను కూరుస్తుంది.
మూ. ఏకాక్షరం భవేదుక్తమత్యుక్తం ద్వ్యక్షరం భవేత్,
మధ్యం త్ర్యక్షరమిత్యాహః ప్రతిష్ఠా చతురక్షరా.
సుప్రతిష్ఠా భవేత్పఞ్చ షడ్గా గాయత్రీ భవేదిహ,
సప్తాక్షరా భవేదుష్టిగప్బొ చానుష్టుబిష్యతే.
నవాక్షరా తు బృహతీ పత్త్కిశ్చైవ దశాక్షరా,
ఏకాదశాక్షరా త్రిష్టుణ్ణగతీ ద్వాదశాక్షరా.
త్రయోదశాతిజగతీ శక్వరీ తు చతుర్దశ,
దశ పఞ్చతిశక్వర్యా అష్టిః స్యాత్ షోడశాక్షరా.
తథా సప్తదశాత్యష్టిః ధృతిరష్టాదశాక్షరా,
ఏకోనవింశాతిధృతిః కృతిర్వింశతిరేవ చ.
ప్రకృతిశ్చైకవింశత్యా ద్వావింశత్యాకృతిస్తథా,
వికృతిః స్యాత్రయోవింశా చతుర్వింశాపి సఙ్కృతిః.
పఞ్చవింశత్యతికృతిః షడ్వింశత్యక్షరోత్కృతిః.
48
49
50
51
52
53
తా. పాదాలలోని అక్షరాల సంఖ్యను పట్టీ ఏర్పడిన ఛందస్సుల పేర్లు - పాదానికి
ఒకే అక్షరం ఉన్నది ఉక్తఛందస్సు; రెండు అక్షరా లుంటే అత్యుక్త; మూడు అక్షరాలుంటే
మధ్య; నాలు గక్షరాలుంటే ప్రతిష్ఠ; ఐదు అక్షరా లుంటే సుప్రతిష్ఠ; ఆరక్షరాలుంటే గాయత్రి;
ఏడక్షరాలుంటే ఉష్ణక్; ఎనిమిదక్షరాలుంటే అనుష్టుప్; తొమ్మి దక్షరాలుంటే బృహతి;
పది అక్షరా లుంటే పంక్తి. పదకొం డక్షరా లుంటే త్రిష్టుప్; పన్నెం డక్షరాలుంటే జగతి;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7w3pivxci2x6af52r0np0r8u1oln8di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/487</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230023</id>
    <revision>
      <id>586539</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '470 నాట్యశాస్త్రము పదమూ డక్షరాలుంటే అతిజగతి; పద్నాలుగు అక్షరా లుంటే శక్వరి; పదిహే నక్షరాలుంటే అతిశక్వరి; పదహా రక్షరా లుంటే అష్టి; పదిహేడక్షరాలుంటే అత్యష్టి; పద్దెనిమి దక్ష...'</comment>
      <origin>586539</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="gn4el9x1gptbb1dk4ru4lko1lllnh2v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;470
నాట్యశాస్త్రము
పదమూ డక్షరాలుంటే అతిజగతి; పద్నాలుగు అక్షరా లుంటే శక్వరి; పదిహే నక్షరాలుంటే
అతిశక్వరి; పదహా రక్షరా లుంటే అష్టి; పదిహేడక్షరాలుంటే అత్యష్టి; పద్దెనిమి దక్షరాలుంటే
ధృతి; పందొమ్మిది అక్షరా లుంటే అతిధృతి; ఇరవై అక్షరా లుంటే కృతి; ఇరవైయొక్క
అక్షరా లుంటే ప్రకృతి; ఇరవైరెండు అక్షరా లుంటే ఆకృతి. ఇరవైమూడు అక్షరా లుంటే
వికృతి. ఇరవైనాలుగు అక్షరా లుంటే సంకృతి; ఇరవైఐదు అక్షరా లుంటే అతికృతి;
ఇరవై ఆరు అక్షరా లున్న ఛందస్సు ఉత్కృతిఛందస్సు.
మూ. అతో ధికాక్షరం ఛన్దో మాలావృత్తమితి స్మృతమ్.
ఛన్దసాం తు తథా హ్యేతే భేదాః ప్రస్తారయోగతః,
అసంఖ్యేయప్రమాణాని వృత్తాన్యాహురతో బుధాః.
గాయత్రీ ప్రభృతి స్వేషాం ప్రమాణం సంప్రవక్ష్యతే,
ప్రయోగజాని సర్వాణి ప్రాయశో న భవన్తి హి.
54
55
56
తా. ఇరవైఐదు అక్షరాలు మించిన అక్షరా లున్న వృత్తాలకు మాలావృత్తా లని
పేరు. ప్రస్తారప్రక్రియను అనుసరించి ఛందస్సులో ఇన్ని భేదాలు ఏర్పడతాయి. అందుచేతనే
వృత్తాల సంఖ్య ఇంత అని చెప్పడానికి శక్యం కాదని పండితు లంటారు. గాయత్రీ ఛందస్సు
మొదలైన ఛందస్సులకు సంబంధించిన వృత్తాల సంఖ్య చెపుతాను. అయితే అన్ని వృత్తాలు
ప్రయోగంలో ఉండవు.
మూ. వృత్తాని తు చతుఃషష్టిః గాయత్ర్యాం కీర్తితాని తు,
శతం వింశతిరష్టా చ వృత్తాన్యుష్టిగ్ హ్యథోచ్యతే.
షట్పఞ్చశచ్ఛతే ద్వే చ వృత్తానామష్యనుష్టుభి,
శతాని పఞ్చ వృత్తానాం బృహత్యాం ద్వాదశైవ తు.
పజ్క్యాం సహస్రం వృత్తానాం చతుర్వింశతిరేవ తు,
త్రైష్టుభే ద్వే సహస్రే చ చత్వారింశత్తథాష్ట చ.
సహస్రాణ్యథ చత్వారి నవతిశ్చ షడుత్తరా,
జగత్యాం సమవర్ణానాం వృత్తానామిహ సర్వశః.
శతమస్టౌ సహస్రాణి ద్వ్యధికా నవతిః పునః,
జగత్యామతిపూర్వాయాం వృత్తానాం సర్వశో భవేత్.
శతాని త్రీణ్యశీతిశ్చ సహస్రాణ్యపి షోడశ,
వృత్తాని చైవ చత్వారి శక్వర్యాః పరిసంఖ్యయా.
ద్వాత్రింశత్తు సహస్రాణి సప్త చైవ శతాని చ,
అష్టా షష్టిశ్చ వృత్తాని హ్యాశ్రయస్త్యతి శక్వరీమ్.
57
58
59
60
60
61
62
63&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gn4el9x1gptbb1dk4ru4lko1lllnh2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/488</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230024</id>
    <revision>
      <id>586540</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము | పఞ్చషష్టి సహస్రాణి సహస్రార్ధం తు సంఖ్యయా, షట్రింశచ్చైన వృత్తాని తథార్ద్వాం గదితాని తు. ఏకత్రింశత్సహస్రాణి వృత్తానాం చ ద్విసప్తతిః, తథా శతసహస్రం చ ఛన్దస్...'</comment>
      <origin>586540</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="nnikox7l0nfafnekea68sndimc5k8xo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
| పఞ్చషష్టి సహస్రాణి సహస్రార్ధం తు సంఖ్యయా,
షట్రింశచ్చైన వృత్తాని తథార్ద్వాం గదితాని తు.
ఏకత్రింశత్సహస్రాణి వృత్తానాం చ ద్విసప్తతిః,
తథా శతసహస్రం చ ఛన్దస్యత్యష్టి సంజ్ఞతే.
ధృత్యామపి చ పిజ్జేన వృత్తాన్యా కల్పితాని తు,
తద్ః శతసహస్రే ద్వే శతమేకం తథైవ చ.
471
64
65
66
తా. గాయత్రీ ఛందస్సులో అరవైనాలుగు (64) వృత్తాలుంటాయని చెప్పబడింది.
ఉష్టిక్ లో ఒకవంద ఇరవై ఎనిమిది (128). అనుష్టుపులో ఐదు వందల పన్నెండు (512).
పంక్తిలో ఒకవెయ్యి ఇరవైనాలుగు (1024). త్రిష్టుప్లో రెండువేల నలభై ఎనిమిది (2048).
జగతిలో నాలుగువేల తొంభైఆరు (4096). అతిజగతిలో ఎనిమిదివేల నూటతొంభై
రెండు (8192) శక్వరిలో పదహారువేల మూడు వందల ఎనభైనాలుగు (16384).
అతిశక్వరిలో ముప్ఫైరెండు వేల ఏడువందల అరవైఎనిమిది (32768). అష్టి ఛందస్సులో
అరవైయైదువేల ఐదువందల ముప్పైఆరు (65536). అత్యష్టిలో ఒకలక్ష ముప్పైయొక్కవేల
డెబ్భైరెండు (131072).
మూ. ద్విషష్టిశ్చ సహస్రాణి చత్వారింశచ్చ యోగతః,
చత్వారి చైవ వృత్తాని సమసంఖ్యాశ్రయాణితు.
తా. సమవృత్తాల సంఖ్య అరవైరెండువేల నలభైనాలుగు (62044).
మూ. అతిధృత్యాం సహస్రాణి చతుర్వింశతిరేవ చ,
తథా శతసహస్రాణి పఞ్చ వృత్తశతద్వయమ్.
అష్టాశీతిశ్చ వృత్తాని వృత్తక్షైః కథితాని చ.
67
68
తా. అతిధృతిఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య ఐదు లక్షల ఇరవైనాలుగు వేల రెండు
వందల ఎనభై ఎనిమిది (524288).
మూ. కృతౌ శతసహస్రాణి దశ ప్రోక్తాని సంఖ్యయా.
చత్వారింశత్తథా చాస్టౌ సహస్రాణి శతాని చ,
పఞ్చ షట్సప్తతిశ్చైవ వృత్తానాం పరిమాణతః.
69
70
తా. కృతిఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య - పదిలక్షల నలభై ఎనిమిదవేల ఐదువందల
డెబ్బైఆరు. (1048576).
మూ. తథా శతసహస్రాణాం ప్రకృతా వింశతిర్భవేత్,
సప్త వై గదితాస్త్యత్ర నవతిశ్చైవ సంఖ్యయా.
71&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nnikox7l0nfafnekea68sndimc5k8xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/489</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230025</id>
    <revision>
      <id>586541</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '472 సహస్రాణి శతం చైకం ద్విపఞ్చశత్తథైవ చ వృత్తాని పరిమాణేన వృత్తక్షైర్గదితాని తు. నాట్యశాస్త్రము 72 తా. ప్రకృతిచ్ఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య - ఇరవైలక్షల తొంబైఏడు వేల ఒక వంద యాభైర...'</comment>
      <origin>586541</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="4fp3nul6zx6jzcyfmjkrb40zexfzayb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;472
సహస్రాణి శతం చైకం ద్విపఞ్చశత్తథైవ చ
వృత్తాని పరిమాణేన వృత్తక్షైర్గదితాని తు.
నాట్యశాస్త్రము
72
తా. ప్రకృతిచ్ఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య - ఇరవైలక్షల తొంబైఏడు వేల ఒక వంద
యాభైరెండు. (2097152).
మూ. చత్వారింశత్తధైకం చ లక్షాణామథ సంఖ్యయా,
తథా చేహ సహస్రాణి నవతిశ్చతురుత్తరా.
శతత్రయం సమాఖ్యాతం హ్యాకృత్యాం చతురుత్తరమ్.
73
తా. ఆకృతిచ్ఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య - నలభైయొక్కలక్షల తొంభైనాలుగువేల
మూడు వందల నాలుగు (4194304).
మూ. జ్ఞేయా శతసహస్రాణామశీతి ్యధికా బుధైః.
అష్టాశీతిసహస్రాణి వృత్తానాం షట్శతాని చ,
అష్టా దైవ తు వృత్తాని వికృత్యాం గదితాని తు.
74
75
తా. వికృతిచ్ఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య ఎనభైమూడు లక్షల ఎనభై ఎనిమిదివేల
ఆరువందల ఎనిమిది. (8388608).
మూ. తథా శతసహస్రాణి సప్తషష్టిశ్చ సప్తతిః,
సప్త చైవ సహస్రాణి షోడశ ద్వే శతే తథా.
కోటిశ్చైవేహ వృత్తాని సంకృతౌ కథితాని వై.
76
15
తా. సంకృతిచ్ఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య - ఒకకోటి అరవైఏడులక్షల డెబ్బైఏడు
వేల రెండు వందల పదహారు (16777216).
మూ. కోటిత్రయం చాభికృత్యాం పఞ్చత్రింశద్భిరన్వితమ్.
పఞ్చశద్భిః సహస్రశ్చ చతుర్భిరధికైస్తథా,
చతుష్టయం శతానాం చ ద్వాత్రింశద్భిః సమన్వితమ్.
77
78
తా. అభికృతిచ్ఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య మూడుకోట్ల ముప్పైయైదులక్షల
యాభైనాలుగువేల నాలుగువందల ముప్పైరెండు - (33554432).
మూ. షట్ కోటయస్తథోత్మృత్యాం లక్షాణామేకసప్తతిః,
చతుష్షష్టిః శతాన్యష్టా సహస్రాణ్యష్ట చైవ హి.
79
తా. ఉత్కృతిఛందస్సులో వృత్తాల సంఖ్య - ఆరు కోట్ల డైబ్బైఒకలక్షల ఎనిమిది
వేల ఎనిమిది వందల అరవైనాలుగు (67108864).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4fp3nul6zx6jzcyfmjkrb40zexfzayb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/490</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230026</id>
    <revision>
      <id>586542</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము 473 వి. పైన ఇచ్చిన శ్లోకానికి అర్థం సరిగా కుదరకపోవడంచేత అభినవభారతిలో పైన చూపిన సంఖ్యను తెలిపే - షట్కోట్యస్తు సహస్రాణాం శతాని హ్యేకసప్తతిః అష్టా చైవ సహస్రాణి...'</comment>
      <origin>586542</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3713" sha1="bciapef0gw5g3q65ddsh62ljyvbhlvd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
473
వి. పైన ఇచ్చిన శ్లోకానికి అర్థం సరిగా కుదరకపోవడంచేత అభినవభారతిలో
పైన చూపిన సంఖ్యను తెలిపే -
షట్కోట్యస్తు సహస్రాణాం శతాని హ్యేకసప్తతిః
అష్టా చైవ సహస్రాణి శతాన్యష్టా తథైవ చ.
చతుఃషష్టిస్తు వృత్తాని హ్యుత్కృతావసి సంఖ్యయా.
అను శ్లోకం చూపబడింది.
మూ. ఉత్తద్యుత్కృతిపర్యన్తవృత్తసంఖ్యాం విచక్షణః,
ఏతేన చ వికల్పేన వృత్తేష్వేతేషు నిర్దిశేత్.
80
తా. బుధుడు ఉక్తం మొదలు ఉత్కృతి దాకా ఉన్న పైన చెప్పిన వృత్తాల భేదాలకు
(వికల్పాలను) ఈ వృత్తాలలో నిర్దేశించాలి.
మూ. సర్వేషాం ఛన్దసామేవం వృత్తాని కథితాని వై,
తిస్రః కోట్యో దశ తథా సహస్రాణాం శతాని తు.
చత్వారింశత్తథా ద్వే చ సహస్రాణి దశైవ తు,
సప్తభిః సహితాన్యేవ సప్త దైవ శతాని చ.
షడ్వింశతిరిహాన్యాని వ్యాఖ్యాతాని సమాసతః.
81
82
తా. ఈ విధంగా అన్ని ఛందస్సులకు సంబంధించిన వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి.
మొత్తం వీటి సంఖ్య పదమూడుకోట్ల నలభై రెండులక్షల, పదిహేడువేల, ఏడువందల
ఇరవై ఆరు (134217726).
మూ. సమాని గణనాయుక్తిమాశ్రిత్య కథితాని వై.
సర్వేషాం ఛన్దసామేవం త్రికైర్వృత్తం ప్రయోజయేత్,
జ్ఞేయాస్త్వష్టా త్రికాస్తత్ర సంజ్ఞాభిః స్థానమక్షరమ్.
83
84
తా. సమవృత్తాల అక్షరాల లెక్కను పట్టి ఉంటాయి. అన్ని చందస్సుల వృత్తాలనూ
కూడ త్రికాలను పట్టీ ఉపయోగించాలి. అలాంటి త్రికాలు ఎనిమిది ఉన్నాయి. వీటిలో
ఒక్కొక్క అక్షరం తీసికొని త్రికాన్ని నిర్ధారించాలి. అనగా మూడు అక్షరాలు ఒక త్రికం
అవుతుంది.
మూ. త్రీణ్యక్షరాణి విజ్ఞేయస్త్రికో20శః పరికల్పితః,
గురులఘ్వక్షరకృతః సర్వవృత్తేషు నిత్యశః.
85
తా. మూడు అక్షరాల సముదాయం త్రికం. అన్ని వృత్తాలలోను ఈ త్రికం గురు
- లఘు అక్షరాల చేత ఏర్పడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bciapef0gw5g3q65ddsh62ljyvbhlvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/491</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230027</id>
    <revision>
      <id>586543</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '474 మూ. గురుపూర్వో భకారః స్యాత్ మకారే తు గురుత్రయమ్, జకారో గురుమధ్యస్థః సకారో...గురుస్తథా. నాట్యశాస్త్రము 86 తా. మొదటి అక్షరం గురువైన త్రికం (అక్షరత్రయంలో మొదటిది గురువై, మిగిలి...'</comment>
      <origin>586543</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="l74hz6w9bklmpr5x44yrd7907kk4pye" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;474
మూ. గురుపూర్వో భకారః స్యాత్ మకారే తు గురుత్రయమ్,
జకారో గురుమధ్యస్థః సకారో...గురుస్తథా.
నాట్యశాస్త్రము
86
తా. మొదటి అక్షరం గురువైన త్రికం (అక్షరత్రయంలో మొదటిది గురువై, మిగిలిన
రెండూ లఘువు లైతే అది) భగణం. అన్నీ గురువు లైతే మగణం. మధ్యాక్షరం గురు వైతే
జగణం. చివరి అక్షరం గురు వైతే సగణం.
మూ. లఘుమధ్యస్థితో రేఫస్తకారోన్యలఘుః పరః,
లఘుపూర్వో యకారస్తు నకారే తు లఘుత్రయమ్.
87
తా. మధ్యలఘు వున్న త్రికం రగణం. చివర లఘు వున్నది తగణం. మొదట
లఘు వున్నది యగణం. అన్నీ లఘువు లున్నది నగణం.
మూ. ఏతే హ్యష్టా త్రికాః ప్రాజ్జేర్విజ్ఞేయా బ్రహ్మసంభవాః,
లాఘవార్థం పునరమీ ఛన్దోజ్ఞానమవేక్ష్య చ.
88
తా. ఈ ఎనిమిది త్రికాలు బ్రహ్మనుండి (వేదంనుండి) జనించినది. ఛందోజ్ఞానం
దృష్టిలో పెట్టుకొని, లాఘవంకొరకూ వీటిని జాగర్తగా గుర్తించాలి.
మూ. ఏభిర్వినిర్గతశ్చాన్యా జాతయో2థ సమాదయః,
అస్వరాః సస్వరాశ్చైవ ప్రోచ్యక్తే వృత్తలక్షణైః.
89
తా. ఇతరమైన జాతులు ఈ గణాలనుంచే ఏర్పడ్డాయి. ఇప్పుడు స్వరసహితములూ,
స్వరరహితములూ అయిన సమాదివృత్తాలు వాటి లక్షణాలతో చెప్పబడుతున్నాయి.
మూ. గుర్వేకం గితి విజ్ఞేయం తథా లఘు లితి స్మృతమ్,
నియతః పదవిచ్ఛేదో యతిరిత్యభిధీయతే.
90
తా. (వృత్తాల లక్షణాలలో) 'గ్' అంటే 'గురువు' అనీ, 'ల్' అంటే లఘువు అనీ
అర్థం. ఇన్నో అక్షరం దగ్గర పదం విరగాలి అను నియమం యతి.
మూ. గురు దీర్ఘం ప్లుతం చైవ సంయోగపరమేవ చ,
సానుస్వార విసర్గశ్చ తథాస్త్యం చ లఘు క్వచిత్.
91
తా. దీర్ఘాక్షరము, ఫుతాక్షరము, దేని తరువాత సంయుక్తాక్షరం ఉంటుందో ఆ
అక్షరము, అనుస్వార - విసర్గలతో కూడిన అక్షరమూ గురువు. కొన్ని చోట్ల - పాదం
చివర నున్న లఘువు కూడ గురువు అవుతుంది.
మూ. గాయత్ర్యాం ద్వౌ త్రికా జ్ఞేయౌ ఉష్టిక్ చైకాధికాక్షరా,
అనుష్టుప్ ద్వ్యధికా చైవ బృహత్యాం చ త్రికాస్త్రయః.
92&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l74hz6w9bklmpr5x44yrd7907kk4pye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/492</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230028</id>
    <revision>
      <id>586544</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము 475 తా. గాయత్రీఛందస్సులో ఒక పాదానికి ఆరు అక్షరాలు (రెండు త్రికాలు) ఉంటాయి. ఉప్లిక్ లో ఏడక్షరాలు, అనుష్టుప్ లో ఎనిమిది అక్షరాలు. బృహతిలో మూడు త్రికాలు (తొమ్మిది...'</comment>
      <origin>586544</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="btb462px867cxjh60xez5cnh5e53ido" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
475
తా. గాయత్రీఛందస్సులో ఒక పాదానికి ఆరు అక్షరాలు (రెండు త్రికాలు) ఉంటాయి.
ఉప్లిక్ లో ఏడక్షరాలు, అనుష్టుప్ లో ఎనిమిది అక్షరాలు. బృహతిలో మూడు త్రికాలు
(తొమ్మిది అక్షరాలు) ఉంటాయి.
మూ. ఏకాక్షరాధికా పబ్లిక్తిః త్రిష్టుభ్ చ ద్వ్యధికాక్షరా,
చతుస్త్రికా తు జగతీ సైకాతిజగతీ పునః.
93
తా. పది అక్షరా లున్నది పంక్తి. పదకొండు అక్షరా లున్నది త్రిష్టుభ్. నాలుగు
గణాలు (పన్నెండు అక్షరాలు) ఉన్నది జగతి. పదమూడు అక్షరా లున్నది అతిజగతి.
మూ. శక్వరీ ద్వ్యధికా పబ్చత్రికా జ్ఞేయాతిశక్వరీ,
ఏకాధికాక్షరాష్టిశ్చ ద్వ్యధికాత్యష్టిరుచ్యతే.
94
తా. పద్నాలుగు అక్షరా లున్నది శక్వరి. ఐదు గణాలు (పదిహేను అక్షరాలు)
ఉన్నది అతిశక్వరి. పదహారు అక్షరా లున్నది అష్టి. పద్దెనిమిది అక్షరా లున్నది అత్యష్టి.
మూ. షట్ త్రికాస్తు ధృతిః ప్రోక్తా సైకా చాతిధృతిస్తథా,
కృతిశ్చ ద్వ్యధికా ప్రోక్తా ప్రకృత్యాః సప్త తే త్రికాః.
95
తా. ఆరు గణా లున్నది ధృతి. పందొమ్మిది అక్షరా లున్నది అతిధృతి. ఇరవై
అక్షరా లున్నది కృతి. ప్రకృతిలో ఏడు గణాలు, అనగా ఇరవైఒక్క అక్షరా లుంటాయి.
మూ. ఆకృతిస్త్వధికైకేన ద్వ్యధికా వికృతిస్తథా,
అష్ట త్రికాః సంకృతౌ స్యాత్ సైకా చాభికృతిః పునః.
ఉత్కృతిర్వ్యాధికా చైవ విజ్ఞేయా గణమాననా.
96
తా. 22 అక్షరా లున్నది ఆకృతి. 23 అక్షరా లున్నది వికృతి. సంకృతిలో ఎనిమిది
త్రికాలు, అనగా 24 అక్షరాలు ఉంటాయి. 25 అక్షరా లున్నది అభికృతి. 26 అక్షరా
లున్నది ఉత్కృతి.
మూ. గుర్వేకం గ ఇతి ప్రోక్తం గురుణీ గావితి స్మృతౌ,
లఘ్వేకం ల ఇతి జ్ఞేయం లఘునీ లావితి స్మృతా.
97
తా. ఒక గురువు 'గ' అనీ, రెండు గురువులను 'గౌ' అనీ, ఒక లగువును 'ల' అనీ
రెండు లఘువులను 'తా' అనీ (వృత్తలక్షణాలలో) నిర్దేశించడం జరుగుతుంది).
మూ. సంపద్విరామపాదాశ్చ దైవతస్థానమక్షరమ్,
వర్ణః స్వరో విధిర్వృత్తమితి చ్ఛన్దోగతో విధిఒ
98
తా. సంపత్, విరామం, పాదం, దైవతం, స్థానం, అక్షరం, వర్ణం, స్వరం, విధి,
వృత్తం ఇవి చందస్సుకు సంబంధించిన విధానము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>btb462px867cxjh60xez5cnh5e53ido</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/493</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230029</id>
    <revision>
      <id>586545</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '476 మూ. నైవాతిరిక్తం హీనం వా యత్ర సంపద్యతే క్రమః, విధానే ఛన్దసామేష సంపదిత్యభిసంజ్ఞితః. నాట్యశాస్త్రము 99 తా. ఛందస్సు విధానంలో అధికత్వం కాని అల్పత్వం కాని లేకుండా అక్షరగణాది క...'</comment>
      <origin>586545</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4114" sha1="ltahfan3gnuw40ftp9twtda5bzg3wxm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;476
మూ. నైవాతిరిక్తం హీనం వా యత్ర సంపద్యతే క్రమః,
విధానే ఛన్దసామేష సంపదిత్యభిసంజ్ఞితః.
నాట్యశాస్త్రము
99
తా. ఛందస్సు విధానంలో అధికత్వం కాని అల్పత్వం కాని లేకుండా అక్షరగణాది
క్రమం యథావిధిగా ఉండడాన్ని సంపత్ అంటారు.
మూ. యత్రార్థస్య సమాప్తిః స్యాత్ స విరామ ఇతి స్మృతః,
పాదశ్చ పద్యతేర్దాతోః చతుర్భాగ ఇతి స్మృతః.
100
తా. అర్ధం ఎక్కడ సమాప్తం అవుతుందో అది విరామం. 'పాద' శబ్దం 'పద్'
ధాతువునుండి నిష్పన్న మైనది. దీనికి నాలుగవ భాగం అని అర్థం.
మూ. అగ్న్యాది దైవతం ప్రోక్తం స్థానం ద్వివిధముచ్యతే,
శరీరాశ్రయసంభూతం దిగాశ్రయమథాపి చ.
101
తా. అగ్న్యాదిదేవతలు అధిష్ఠానదేవతలు. శరీరమును ఆశ్రయించి ఏర్పడినది,
దిక్కులను ఆశ్రయించి ఏర్పడినది అని స్థానం రెండు విధాలు.
వి. &quot;వీరస్య భుజదణ్ణానాం వర్ణనే స్రగ్ధరా భవేత్,
నాయికావర్ణనే కార్యం వసన్తతిలకాదికమ్
శార్దూలలీలా ప్రాచ్యేషు మన్దాక్రాన్తా చ దక్షిణే.”
అను కాత్యాయనుని సార్ధశ్లోకం ఉదాహరించి, అభినవభారతిలో - వీరుల భుజదండాన్ని
వర్ణించడానికి స్రగ్ధరావృత్తం, నాయికావర్ణనానికి వసంతతిలకాదివృత్తాలు, ప్రాచ్యులలో
శార్దూలవిక్రీడితం, దక్షిణంలో మందాక్రాంత ఉపయోగించాలి అని చెప్పబడింది.
మూ. (శారీరం మస్త్రసంభూతం ఛన్దోగాయత్రసంజ్ఞితమ్,
క్రుృష్టే మధ్యందినం ప్రోక్తం త్రైష్టుభం పరికీర్త్యతే.
తృతీయసవనం చాపి శీర్షణ్యం జాగతం హి యత్.
102
తా. మంత్రాలనుండి పుట్టిన గాయత్రఛందస్సు శారీరం. క్రుష్టమునందు త్రైష్టుభ
ఛందస్సు మధ్యందినం. శీర్షణ్యమైన జాగతం. తృతీయసవనం (వీటిభావం స్పష్టంగా
తెలియలేదు. శ్రాతంతో పరిచయంగలవారు చెప్పాలి).
మూ. హ్రస్వం దీర్ఘం ప్లుతం చైవ త్రివిధం చాక్షరం సృతమ్.
శ్వేతాదయస్తథా వర్ణా విజ్ఞేయాశ్చన్దసామిహ.
103
తా. హ్రస్వము, దీర్ఘము, ప్లుతము అని అక్షరం మూడు విధాలు. ఛందస్సులకు
తెలుపు మొదలైన వర్ణాలు ఉంటా యని తెలుసుకోవాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ltahfan3gnuw40ftp9twtda5bzg3wxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/494</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230030</id>
    <revision>
      <id>586546</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము 477 వి. ఛందస్సులకు శ్వేతాదివర్ణాలు ప్రాతిశాఖ్యగ్రంథాలలో చెప్పబడ్డాయి. ఇక్కడ వాటి ఉపయోగం లేకపోవడంచేత వాటిని మేం చెప్పలేదు అని అభినవభారతి. మూ. తారశ్చైవ హి మన్...'</comment>
      <origin>586546</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3745" sha1="4rc3obpj02wdgn3us468ur78nuiit7p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
477
వి. ఛందస్సులకు శ్వేతాదివర్ణాలు ప్రాతిశాఖ్యగ్రంథాలలో చెప్పబడ్డాయి. ఇక్కడ
వాటి ఉపయోగం లేకపోవడంచేత వాటిని మేం చెప్పలేదు అని అభినవభారతి.
మూ. తారశ్చైవ హి మన్ద్రశ్చ మధ్యమస్త్రివిధః స్వరః.
ధ్రువావిధానే చైవాస్య సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్,
విధిర్గణకృతశ్చైవ తథైవార్ధకృతో భవేత్.
104
105
తా. తారము, మంద్రము, మధ్యమము అని స్వరం మూడు విధాలు. ధ్రువా
విధానం చెప్పే సందర్భంలో దీని లక్షణం చెపుతాను. ఈ విధంగా, గణాలకూ, అర్థాలకూ
సంబంధించి వృత్తవిధానం ఉంటుంది.
మూ. ఛన్దతో యస్య పాదే స్వాధీనం వాధికమేవ వా,
అక్షరం నిచ్ఛదితి ప్రోక్తం భూరిక్ చేతి ద్విజోత్తమాః.
106
తా. పాదంలోని ఒక అక్షరం తక్కువ అయితే అది 'నిచృత్' అనీ, అధిక మైతే
'భూరిక్' అనీ ఆ ఛందస్సు చెప్పబడుతుంది.
మూ. అక్షరాభ్యాం యదా ద్వాభ్యామధికం హీనమేవ వా,
తచ్ఛన్ద నామతో జ్ఞేయం స్వరాడితి విరాడితి.
107
తా. పాదంలోని రెండు అక్షరాలు ఎక్కు వైతే ఆ ఛందస్సుకు 'స్వరాట్' అనీ
తక్కువైతే 'విరాట్' అనీ పేర్లు.
మూ. సర్వేషామేవ వృత్తానాం తద్వరియా గుణాస్త్రయః,
దివ్యో దివ్యేతరశ్చైవ దివ్యమానుష ఏవ చ.
108
తా. వృత్తాల నన్నింటినీ దివ్యా లనీ, మానుషా లనీ, దివ్యమానుషా లనీ మూడు
విధాలుగా విభజించవచ్చును.
వి. దేవతాస్తుత్యాదులలో, దేవతలు వక్త లైనప్పుడు దివ్యవృత్తాలు, మానవాదులు
వక్త లైనప్పుడు దివ్యేతరగణానికి చెందిన వృత్తాలు. దివ్యాదివ్యులైన రామాదులు వక్త
లైనప్పుడు దివ్యాదివ్యగణానికి చెందినవీ ఉపయోగించాలని అభినవభారతి.
మూ. గాయత్ర్యుష్ణగ్ అనుష్టుప్చ బృహతీ పజారేవ చ,
త్రిష్టుప్ చ జగతీ చైవ దివ్యోయం ప్రథమో గణః.
109
తా. గాయత్రీ - ఉష్టిక్ - అనుష్టుప్ - బృహతీ - పంక్తి - త్రిష్టుప్ - జగతీ
ఛందస్సులు దివ్యగణం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4rc3obpj02wdgn3us468ur78nuiit7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/495</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230031</id>
    <revision>
      <id>586547</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '478 మూ. తథాతిజగతీ చైవ శక్వరీ చాతిశక్వరీ, అష్టిరత్యష్టిరపి చ ధృతిశ్చాతిధృతిర్గణః. నాట్యశాస్త్రము 110 తా. అతిజగతీ - శక్వరీ - అతిశక్వరీ - అష్టి - అత్యష్టి - ధృతి - అతిధృతి వృత్తాలు అది...'</comment>
      <origin>586547</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3996" sha1="qzundi1rs32fdyvtea1soj7zfc02xxy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;478
మూ. తథాతిజగతీ చైవ శక్వరీ చాతిశక్వరీ,
అష్టిరత్యష్టిరపి చ ధృతిశ్చాతిధృతిర్గణః.
నాట్యశాస్త్రము
110
తా. అతిజగతీ - శక్వరీ - అతిశక్వరీ - అష్టి - అత్యష్టి - ధృతి - అతిధృతి
వృత్తాలు అదిప్యవృత్తాలు.
మూ. కృతిశ్చ ప్రకృతి శ్చైవ హ్యాకృతిర్వీకృతిస్తథా,
సంకృత్యభికృతీ చైవ ఉత్కృతిర్దివ్యమానుషా.
111
తా. కృతి - ప్రకృతి - ఆకృతి - వికృతి - సంకృతి - అభికృతి - ఉత్కృతి
వృత్తాలు దివ్యమానుషగణానికి చెందినవి.
మూ. ఏతేషాం ఛన్దసాం భూయః ప్రస్తారవిధిసంశ్రయమ్,
లక్షణం సంప్రవక్ష్యామి నష్టముద్దిష్టమేవ చ.
112
తా. ఇప్పుడు ఈ ఛందస్సుల ప్రస్తారవిధికి సంబంధించిన, నష్టమూ, ఉద్దిష్టమూ
అయిన లక్షణం చెపుతాను.
వి. నష్టం అనగా సంఖ్యచేత తెలిసినా, స్వరూపంచేత తెలియనిది. ఉద్దిష్టం అనగా
స్వరూపంచేత తెలిసినా సంఖ్యచేత తెలియనిది (అభి.భా.)
ప్రస్తారాన్ని గూర్చిన 113-129 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు అభినవభారతీసహితమైన,
పరిమల పబ్లికేషన్సువారిప్రతిలో ఉన్నాయి. ఈ ప్రస్తారవిధానం తెలిసికొనడం క్లిష్టంగా
కనబడుతూన్నది. అందుచేతనే కాబోలు కొన్ని ప్రతులలో ఈ శ్లోకాలు చేర్చలేదు. ప్రస్తుతమైన
నాట్యశాస్త్రంలోని ప్రధానవిషయాలను తెలిసికొనడానికి కోట్ల సంఖ్యలో ఉన్న వృత్తాలను
గూర్చి గాని, ఈ ప్రస్తారవిధానాన్ని కాని తెలుసుకొనడం ఏ మాత్రం ఉపయోగించదు.
మానసక్లేశం మాత్రం మిగులుతుంది. అందుచేత వీటి అర్థం ఏమో తెలిసికొనడానికీ,
ఈ గ్రంథంలో రాయడానికీ ప్రయత్నించకుండా కేవలం మూలంలో ఉన్న శ్లోకాలు
ఇస్తున్నాము.
మూ. ప్రస్తారో2 క్షరనిర్దిష్టో మాత్రోక్తశ్చ తథైవ హి,
ద్వికో గ్లావితి వర్ణా మిశ్రా చేత్యపి మాత్రికా.
గురోరధస్తాదాద్యస్య ప్రస్తారే లఘు విన్యసేత్,
అగ్రతస్తు సమాదేయా గురవః పృష్ఠతస్తథా.
ప్రథమం గురుభిర్వర్డ్షైర్లఘుభిస్త్వవసానజమ్,
వృత్తం తు సర్వచ్ఛన్దస్సు ప్రస్తారవిధిరేవ తు.
113
114
115&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qzundi1rs32fdyvtea1soj7zfc02xxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/496</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230032</id>
    <revision>
      <id>586548</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 అ. ఛందోవిధానము గుర్వధస్తాల్లఘుం న్యస్య తథా ద్విద్వి యథోదితమ్, న్యస్యేత్ ప్రస్తారమార్గాం యమక్షరోక్తస్తు నిత్యశః. మాత్రాసంఖ్యావినిర్దిష్టో గణో మాత్రావికల్పితః, మిశ్రా...'</comment>
      <origin>586548</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3447" sha1="gpicmqnpsrl63cupfkluyab62a8beaz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14 అ. ఛందోవిధానము
గుర్వధస్తాల్లఘుం న్యస్య తథా ద్విద్వి యథోదితమ్,
న్యస్యేత్ ప్రస్తారమార్గాం యమక్షరోక్తస్తు నిత్యశః.
మాత్రాసంఖ్యావినిర్దిష్టో గణో మాత్రావికల్పితః,
మిశ్రా గ్లావితి విజ్ఞేయౌ పృథక్ లక్ష్యవిభాగతః.
మాత్రాగణో గురుశ్చైవ లఘునీ చైవ లక్షితే,
ఆర్యాణాం తు చతుర్మాత్రాప్రస్తారః పరికల్పితః.
గీతకప్రభృతీనాం తు పఞ్చమాత్రో గణః స్మృతః,
వైతాలీయం పురస్మృత్య షణ్మాత్రాద్యాస్తథైవ చ.
త్ర్యక్షరాస్తు త్రికా జ్ఞేయా లఘుగుర్వక్షరాన్వితాః,
మాత్రాగణవిభాగస్తు గురులఘ్వక్షరాశ్రయః.
అన్త్యాద్ద్విగుణితాద్రూపాత్ ద్విద్విరేకం గురోర్భవేత్,
ద్విగుణాం చ లఘోః కృత్వా సంఖ్యం పిజ్జేన యోజయేత్.
ఆద్యం సర్వగురు జ్ఞేయం వృత్తం తు సమసంజ్ఞితమ్,
కోశం తు సర్వలఘ్వస్త్యం మిశ్రరూపాణి సర్వతః
వృత్తానాం తు సమానానాం సంఖ్యం సంయోజ్య తావతీమ్,
రాశ్యూనామర్ధవిషమాం సమాసాదభినిర్దిశేత్.
ఏకాదికాం తథా సంఖ్యాం ఛందసో, వినివేశ్య తు,
యావత్ పూర్ణం తు పూర్వేణ పూరయేదుత్తరం గణమ్.
సమానాం విషమాణాం చ సగుణస్య తథా స్ఫుటమ్,
రాశ్యూనామభిజానీయా ద్విషమాణాం సమాసతః.
ఏవం కృత్వా తు సర్వేషాం పఠేషాం పూర్వపూరణమ్,
(క్రమాన్నైధనమేకైకం ప్రతిలోమం విసర్జయేత్.
సర్వేషాం ఛన్దసామేవం లఘ్వక్షరవినిశ్చయమ్)
జానీత సమవృత్తానాం సంఖ్యాం సంక్షేపతస్తథా.
వృత్తస్య పరిమాణం తు భిత్వార్ధేన యథాక్రమమ్,
న్యసేల్లఘు తథా సైకమక్షరం గురు చాప్యథ.
ఏవం విన్యస్య వృత్తానాం నష్టోద్దిష్టవిభాగతః,
గురులఘ్వక్షరాణీహ సర్వఛ్ఛన్దస్సు దర్శయేత్.
479
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gpicmqnpsrl63cupfkluyab62a8beaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/497</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230033</id>
    <revision>
      <id>586549</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '480 ఇతి చ్ఛన్దాంసి యానీహ మయోక్తాని ద్విజోత్తమాః, వృత్తాన్యేతేషు నాట్యే.. స్మిన్ ప్రయోజ్యాని నిబోధత. నాట్యశాస్త్రము 130 ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే వాచికాభినయే ఛన్దోవిధానం నామ చ...'</comment>
      <origin>586549</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1268" sha1="1kyshj9knqb7besgdi3hykk5f68x65f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;480
ఇతి చ్ఛన్దాంసి యానీహ మయోక్తాని ద్విజోత్తమాః,
వృత్తాన్యేతేషు నాట్యే.. స్మిన్ ప్రయోజ్యాని నిబోధత.
నాట్యశాస్త్రము
130
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే వాచికాభినయే ఛన్దోవిధానం నామ చతుర్దశో.. ధ్యాయః
తా.
. ద్విజోత్తములారా! నేనీ విధంగా ఛందస్సులను చెప్పాను. నాట్యంలో ప్రయోగింప
దగిన వృత్తాలను గూర్చి ఇపుడు చెపుతాను; తెలుసుకొనండి.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను
నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో, వాచికాభినయానికి సంబంధించిన ఛందోవిధానం
అను పద్నాల్గవ అధ్యాయం సమాప్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1kyshj9knqb7besgdi3hykk5f68x65f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/498</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230034</id>
    <revision>
      <id>586550</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '481 ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ పఞ్చదశో ధ్యాయః సమస్తవృత్తాని వినా న యేన పటూద్భవశ్రోతరసాయనేన, ఛన్దాంసి యస్మాత్ ప్రభవన్తి వన్డే తం వాఙ్మయం రూపమిహాష్టమూర్తేః. - శ్రీమదభినవగు...'</comment>
      <origin>586550</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3400" sha1="myawrnzzm89fcbxq7hyfbil4mf4gz03" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;481
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ పఞ్చదశో ధ్యాయః
సమస్తవృత్తాని వినా న యేన పటూద్భవశ్రోతరసాయనేన,
ఛన్దాంసి యస్మాత్ ప్రభవన్తి వన్డే తం వాఙ్మయం రూపమిహాష్టమూర్తేః.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మూ. ఛన్దాంస్యేవం హి యానీహ మయోక్తాని ద్విజోత్తమాః,
వృత్తాని తేషు నాట్యే.. స్మిన్ ప్రయోజ్యాని నిబోధత.
తా. చూ. 14.130 శ్లోకం.
మూ. ఆద్యే పునర్య ద్వే ద్వే గురుణీ చేత్,
సా స్యాత్తనుమధ్యా గాయత్రసముత్థా.
2
తా. 1. తనుమధ్యావృత్తం :- గాయత్రీఛందోగణానికి సంబంధించిన ఆరక్షరాల
తనుమధ్యావృత్తం పాదంలోని మొదటి రెండక్షరాలు, చివరి రెండక్షరాలు గురువులుగా
ఉంటాయి. అనగా మధ్యలో ఉన్న రెండక్షరాలు (మూడవది నాల్గవది) లఘువులు.
మూ. యథా - సంత్యక్తవిభూషా భ్రష్టాజ్ఞననేత్రా,
హస్తార్పితగణ్ణా కిం త్వం తనుమధ్యా.
3
తా. ఎట్లనగా (ఉదాహరణం). తను (సన్నని) మధ్యం (నడుము) గల నీవు,
అలంకారాలు ధరించక, కంటి కాటుక చెరిగిపోయి, చెక్కిలి చేతిలో ఆన్చి కూర్చున్నావు?
కారణ మేమిటి?
వి. ఇక్కడ 'సంత్యక్తవిభూషా' అనేది ఒక పాదం దీనిలోని 'సంత్య' అను మొదటి
రెండక్షరాలు, 'భూషా' అను చివరి రెండక్షరాలూ గురువులు. మధ్యలో ఉన్న 'క్త వి'
అనేవి లఘువులు. నాలుగు పాదాలూ ఇలాగే ఉన్నాయి గాన ఈ వృత్తం గాయత్రీ
ఛందస్సులోని తనుమధ్యావృత్తం. ఇటుపై వచ్చే అన్ని లక్షణోదాహరణలలోను లక్ష్య
లక్షణసమన్వయం ఇలాగే చూచుకోవాలి.
మూ. లఘుగణ ఆదౌ భవతి చతుష్క,
గురుయుగమనే మకరకశీర్షా-
4
తా. (2) మకరకశీర్షావృత్తం :- ఆరక్షరాల 'మకరకశీర్షా' వృత్తంలో పాదం మొదటి
నాలుగు అక్షరాలు లఘువులు. చివరి రెండక్షరాలు గురువులు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>myawrnzzm89fcbxq7hyfbil4mf4gz03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/499</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230035</id>
    <revision>
      <id>586551</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '482 నాట్యశాస్త్రము మూ. యథా - స్వయముపయాన్తం భజసి న కాన్తమ్, భయకరి కిం త్వం మకరకశీర్షా. 5 తా. ఎట్లనగా స్వయంగా వచ్చిన ప్రియుణ్ణి ఆదరించడంలేదు. భయం కలిగించేదనా! నువ్వు మొసలివంటి శిర...'</comment>
      <origin>586551</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3628" sha1="4pt83r5ikjiskggpoq0vecq5kqcru10" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;482
నాట్యశాస్త్రము
మూ. యథా - స్వయముపయాన్తం భజసి న కాన్తమ్,
భయకరి కిం త్వం మకరకశీర్షా.
5
తా. ఎట్లనగా స్వయంగా వచ్చిన ప్రియుణ్ణి ఆదరించడంలేదు. భయం
కలిగించేదనా! నువ్వు మొసలివంటి శిరస్సు కలదానవు కాదా!
మూ. ఏకమాత్రం షట్కే స్యాద్ ద్వితీయం పాదే,
ఖ్యాతరూపా వృత్తే మాలినీ సా నామ్నా.
షడక్షరకకృతే పాదే లఘు యత్ర ద్వితీయకమ్,
6
శేషాణి తు గురూణి స్యుర్మాలినీ సా మతా యథా.
7
తా. (3) మాలినీవృత్తమ్ :- పాదంలోని ఆరక్షరాలలో రెండవ అక్షరం మాత్రం
లఘువు అయి ఉంటుంది. అది మాలినీవృత్తం. ఆరక్షరాలున్న పాదంలో రెండవ అక్షరం
లఘువై యుండి మిగిలిన వన్నీ గురువు లైతే అది మాలినీవృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. స్నానగనాధిక్యైః వస్త్రభూషణయోగైః,
వ్యక్తమేవాసౌ త్వం మాలినీ ప్రఖ్యాతా.
8
తా. ఉదా :- స్నానగంధాదులు అధికంగా ఉండడంచేత, వస్త్రాలు అలంకారాలు
ధరించడంచేతా నువ్వు నిజంగానే 'మాలినీ' అను ప్రసిద్ధి పొందావు. ఇది యుక్తమే.
మూ. ద్వితీయం పఞ్చమం చైవ లఘు యత్ర ప్రతిష్ఠితమ్,
శేషాణి తు గురూణి స్యుర్మాలతో నామ సా యథా.
9
తా. (4) మాలతీవృత్తమ్ : - దీనిలో రెండు, ఐదు అక్షరాలు లఘువులు, మిగిలినవి.
గురువులు. ఎట్లనగా -
మూ. శోభతే బద్ధయా షట్పదావిద్ధయా,
మాలతీమాలయా మానినీ లీలయా.
10
తా. ఉదా :- ఆ మానిని, కేశపాశంలో ధరించిన, తుమ్మెదలు ముసురుతూన్న,
మాలతీకుసుమమాలతో, విలాసతో శోభిస్తూన్నది.
మూ. ద్వితీయం చ చతుర్థం చ పఞ్చమం చ యదా లఘు,
యస్యాః సప్తాక్షరే పాదే జ్ఞేయా సా తూద్ధతా; యథా.
11
తా. (5) ఉద్ధతావృత్తం :- ఏడక్షరాల పాదంలో రెండు, నాలుగు, ఐదు అక్షరాలు
లఘువులుగా ఉంటే అది ఉద్ధతావృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. (ర్పౌత్రికౌ యది పాదౌ హ్యస్తిమశ్చ గకారః,
ఉష్టిగుతితపాదా ఉద్ధతా ఖలు నామ్నా.
12&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4pt83r5ikjiskggpoq0vecq5kqcru10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/500</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230036</id>
    <revision>
      <id>586552</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 483 తా. పాదంలో రెండు ర సగణా లుంటాయి. ఏడవది గురువు. ఇది ఉష్టిక్ ఛందోతర్గత మైన ఉద్ధతావృత్తం). మూ. దన్తకున్తకృతాస్త్రం వ్యాకులాలకశోభమ్, శంసతీవ తవాస్యం నిర్ణయం రతయు...'</comment>
      <origin>586552</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="fedhmspy8yhvuw8ay31ag6uf02n9pwp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
483
తా. పాదంలో రెండు ర సగణా లుంటాయి. ఏడవది గురువు. ఇది ఉష్టిక్
ఛందోతర్గత మైన ఉద్ధతావృత్తం).
మూ. దన్తకున్తకృతాస్త్రం వ్యాకులాలకశోభమ్,
శంసతీవ తవాస్యం నిర్ణయం రతయుద్ధమ్.
13
తా. ఉదా :- దంతాలనే కుంతాలను ఆయుధాలుగా ధరించి, వ్యాకులములైన
ముంగురులతో శోభిస్తూన్న నీ ముఖం నువ్వు నిర్దయ మైన రతయుద్ధంలో పాల్గొన్నట్లు
చెపుతూన్నదా అన్నట్లుంది.
మూ. ఆదౌ ద్వే నిధనే చైవ గురుణీ యత్ర వై సదా,
పాదే సప్తాక్షరే జ్ఞేయా నామ్నా భ్రమరమాలికా.
14
తా. (6) భ్రమరమాలికావృత్తం - ఏడక్షరాలు పాదంలో మొదటి రెండక్షరాలు,
ఏడవ అక్షరం గురువులు, మిగిలినవి లఘువులు అయితే అది భ్రమరమాలికావృత్తం.
మూ. (పాదే యది నివిష్టా సమ్యగ్విరచితౌ త్సౌ,
అన్యే యది గకారః పాతు భ్రమరమాలా.
తా. పాదంలో మొదట తగణ
భ్రమరమాలికావృత్తం).
15
సగుణాలు, చివరి అక్షరం గురువు ఉంటే
మూ. యథా :- నానాకుసుమచిత్రే ప్రాప్తే సురభిమాసే,
ఏషా భ్రమతి మత్తా కాస్తే భ్రమరమాలా.
16
తా. ఎట్లనగా - కాంతా! అనేకవిధాలైన పుష్పాలతో చిత్రమైన వసంతం రాగానే
ఈ తుమ్మెదల పంక్తి మత్తెక్కి తిరుగుతూన్నది.
మూ. ఆద్యం తృతీయమన్యం చ పఞ్చమం సప్తమం తథా,
గురూణ్యష్టాక్షరే పాదే సింహలేఖేతి సా యథా.
17
తా. (7) సింహలేఖావృత్తం :- ఒకటి, మూడు, ఎనిమిది, ఐదు, ఏడు అక్షరాలు,
దేని ఎనిమిదక్షరాల పాదంలో గురువులుగా ఉంటాయో అది సింహలేఖావృత్తం.
మూ. (జాతు యస్య గౌ న, పాదే సంస్థితః సమస్వరూపే,
తామనుష్టుభాశ్రయస్థాం వావదన్తి సింహలేఖామ్).
(శ్లోకార్థం స్పష్టంగా లేదు).
ఉదా :-
యత్త్వయా హ్యనేకభావైశ్చేష్టితం రహః సుగాత్రి!,
తన్మనో మమ ప్రవిష్టం వృత్తమత్ర సింహలేఖమ్.
18
19&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fedhmspy8yhvuw8ay31ag6uf02n9pwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/501</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230037</id>
    <revision>
      <id>586553</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '484 నాట్యశాస్త్రము తా. సుగాత్రీ! అనేకభావాలతో నీవు రహస్యప్రదేశంలో చేసిన చేష్ట ఈనాడు సింహలేఖ వలె, నా మనస్సులో స్థిరంగా నిలిచి ఉంది. మూ. చతుర్థం చ ద్వితీయం చ షష్ఠమష్టమమేవ చ, గురూ...'</comment>
      <origin>586553</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="mgxnfbccvctyqnogevtwksjvtpyvmht" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;484
నాట్యశాస్త్రము
తా. సుగాత్రీ! అనేకభావాలతో నీవు రహస్యప్రదేశంలో చేసిన చేష్ట ఈనాడు
సింహలేఖ వలె, నా మనస్సులో స్థిరంగా నిలిచి ఉంది.
మూ. చతుర్థం చ ద్వితీయం చ షష్ఠమష్టమమేవ చ,
గురూణ్యష్టాక్షరే పాడే యత్ర తన్మత్తచేష్టితమ్.
20
తా. (8) మత్తచేష్టితవృత్తం - ఎనిమిదక్షరాల పాదంలోని నాలుగు, రెండు,
ఆరు, ఎనిమిది అక్షరాలు గురువులుగా ఉన్నది మత్తచేష్టితవృత్తం.
మూ. (యదాతు జాత్పరౌ రవౌ గకార ఏవ చ స్థితః,
అనుష్టుబుద్భవం తదా వదన్తి మత్తచేష్టితమ్.
21
తా. జగణం, రగణం, లఘువు, గురువు - వరుసగా ఒక పాదంలో ఉన్నది,
అనుష్టుభఛందస్సునుండి పుట్టిన మత్తచేష్టితవృత్త మని చెప్పబడినది).
మూ. యథా - మదావఘూర్ణితేక్షణం విలమ్బితాకులాలకమ్,
అసంస్థితైః పదైః ప్రియా కరోతి మత్తచేష్టితమ్.
22
తా. ఉదాహరణం ఎట్లనగా - మత్తుచే తిరిగిపోతూన్న చూపులతో వ్యాకులములైన
ముంగురులు వేలాడుతూండగా, ప్రియురాలు, తొట్రుపడుతూన్న అడుగులతో మత్తుల
చేష్టలు చేస్తూన్నది.
మూ. అష్టాక్షరకృతే పాడే సర్వాణ్యేవ భవన్తి హి,
గురూణి యస్మిన్ సా నామ్నా విద్యున్మాలేతి కీర్తితా.
:-
23
తా. (10) విద్యున్మాలావృత్తం ఎనిమిదక్షరాల పాదంలో అన్నీ గురువులే అయితే
అది విద్యున్మాల.
మూ. (మౌ గౌ చాన్యౌ యస్యాః పాదౌ పాదస్యాన్తో విచ్ఛేదశ్చ,
సా చానుష్టుప్ఛన్దస్యుక్తా నిత్యం సద్భిర్విద్యున్మాలా.
24
తా. పాదంలో రెండు మగణాలు, చివరి రెండు గురువులు, పాదాంతంలో
విచ్ఛేదమూ ఉన్నది విద్యున్మాలావృత్తం. ఇది అనుష్టుప్ ఛందోంతర్గతం).
మూ. సామ్భోభారైరానర్దద్భిః శ్యామామ్భోదైర్యాప్తే వ్యోమ్ని,
ఆదిత్యాంశుస్పర్ధిన్యేషా దిక్షు బ్రాన్తా విద్యున్మాలా.
25
తా. (ఉదాహరణం ఎట్లనగా) నీటి భారంతో నిండి, నల్లని మేఘాలు గంభీరంగా
ధ్వనులు చేస్తూ ఆకాశాన్ని వ్యాపించి ఉండగా విద్యున్మాల (మెరుపుల పంక్తి) సూర్యకాంతితో
పోటీపడుతూ దిక్కులలో తిరుగుతూన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mgxnfbccvctyqnogevtwksjvtpyvmht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/502</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230038</id>
    <revision>
      <id>586554</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి మూ. (పఞ్చమం సప్తమం చాస్త్యం గురు పాదేవి ష్టకే తథా, ఛన్దోక్షైర్ జ్ఞేయమేతత్తు వృత్తం చిత్తవిలాసితమ్. 485 26 తా. (11) చిత్తవిలాసితవృత్తం - ఎనిమిదక్షరాల పాదంలో ఐదు, ఏడు, ఎన...'</comment>
      <origin>586554</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3569" sha1="qbj2sh5xaprv7ilt76xub2gfzb0061r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
మూ. (పఞ్చమం సప్తమం చాస్త్యం గురు పాదేవి ష్టకే తథా,
ఛన్దోక్షైర్ జ్ఞేయమేతత్తు వృత్తం చిత్తవిలాసితమ్.
485
26
తా. (11) చిత్తవిలాసితవృత్తం - ఎనిమిదక్షరాల పాదంలో ఐదు, ఏడు, ఎనిమిది
అక్షరాలు గురువులు ఉంటే చిత్తవిలాసితవృత్తం. ఉదాహరణం ఎట్లనగా -
మూ. స్మితవశవిప్రకాశైర్దశనపదైరమీభిః,
వరతను! పూర్ణచక్రం తవ ముఖమావృణోతి.)
27
(తా. ఓ! సుందరగాత్రీ! నీ ముఖం చిరునవ్వుతో ప్రకాశిస్తూన్న ఈ దంతాలతో
పూర్ణచంద్రుణ్ణి కప్పివేస్తూన్నది.)
మూ. నవాక్షరకృతే పాదౌ త్రీణి స్యుర్మైధనాని చ,
గురూణి యస్యాః సా నామ్నా జేయా మధుకరీ యథా.
28
తా. (12) మధుకరీవృత్తం :- తొమ్మిది అక్షరాలలో మొదటి ఆరు అక్షరాలు
లఘువులు, చివరి మూడు అక్షరాలు గురువులు - ఇది మధుకరీవృత్తం.
ఇదే అర్ధం చెప్పే మరొక శ్లోకం -
మూ. (షడిహ యది లఘుని స్యుర్నిధనగతభకారశ్చేత్,
బుధజనబృహతీసంస్థా భవతి మధుకరీ నామ్నా).
ఎట్లనగా -
మూ. కుసుమితమభిపశ్యన్తి వివిధ తరుగణేశ్ఛన్నమ్,
వనమతిశయగస్థధ్యం భ్రమతి మధుకరీ హృష్ణా.
29
30
తా. మధుకరి (ఆడతుమ్మెద) అనేకమైన వృక్షసముదాయాలతో నిండిన, పుష్పించిన,
మంచి సువాసనలు వ్యాపింపచేస్తూన్న వనం చూస్తూ సంతోషిస్తూ తిరుగు తూన్నది.
మూ. దశాక్షరకృతే పాడే త్రీణ్యాదౌ త్రీణి నైధనే,
యస్యా గురూణి సా జ్ఞేయా పబ్లిక్తిరుత్పలమాలికా.
31
తా. (13) ఉత్పలమాలికావృత్తం:- పదక్షరాల పాదంలో మొదట మూడు అక్షరాలు,
చివరి మూడు అక్షరాలు గురువు లైతే మధ్య నున్న నాలుగు లఘువు లైతే అది
ఉత్పలమాలికావృత్తం.
ఇదే లక్షణం మరొక శ్లోకంలో -
మూ. త్రీణ్యాదౌ యది హి గురూణి స్యుశ్చత్వారో యది లఘవో మధ్యే,
పఙవస్తగతమకారః స్యాద్విజ్ఞేయా కువలయమాలాఖ్యా.
22&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qbj2sh5xaprv7ilt76xub2gfzb0061r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/503</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230039</id>
    <revision>
      <id>586555</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '486 నాట్యశాస్త్రము యథా - ఎట్లనగా మూ. అస్మింస్తే శిరసి తదా కాస్తే వైదూర్యస్ఫటికసువర్ణాధ్యే, శోభాం స్వాం న వహతి తాం బద్ధా సుక్లిష్టా కువలయమాలేయమ్. 33 తా. కాన్తా! వైదూర్యాలతో, స్ఫట...'</comment>
      <origin>586555</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4175" sha1="m3worr3d7a6va67844hpuw3vrua3bw4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;486
నాట్యశాస్త్రము
యథా - ఎట్లనగా
మూ. అస్మింస్తే శిరసి తదా కాస్తే వైదూర్యస్ఫటికసువర్ణాధ్యే,
శోభాం స్వాం న వహతి తాం బద్ధా సుక్లిష్టా కువలయమాలేయమ్.
33
తా. కాన్తా! వైదూర్యాలతో, స్ఫటికాలతో, బంగారంతో నిండిన నీ శిరస్సుమీద
బిగించి కట్టిన ఈ కువలయమాల (తెల్లకలవల దండ) తగినంతగా శోభించడంలేదు.
మూ. ద్వితీయం చ చతుర్థం చ షష్ఠమష్టమమేవ చ,
హ్రస్వం దశాక్షరే పాదే యత్ర సా శిభిసారిణీ.
(ర్ణా త్రికా హి పాదగౌ తు యస్యా ర్గాచ సంశ్రితౌ తథా సమాప్తా,
పఙ్కయోగసుప్రతిష్ఠితాణీ సా మయూరసారిణీతి నామ్నా).
34
35
తా. (14) శిఖిసారిణీ లేదా మయూరసారిణీవృత్తం :- పది అక్షరాల పంక్తిఛంద
స్పైన దేని పాదంలో రెండు, నాలుగు, ఆరు, ఎనిమిది అక్షరాలు హ్రస్వాలో (లఘువులో)
అది మయూరసారిణీవృత్తం, లేదా శిఖిసారిణీవృత్తం.
మూ. యథా - నైవ తే స్త్రీ సంగమో మనువ్యైర్నాపి కామభోగచిహ్నముహ్యతే,
గర్భిణీవ దృశ్యసే హ్యనార్యే! కిం మయూరసారిణీ త్వమేవమ్.
36
తా. ఎట్లనగా - అనార్యురాలా! నీకు మనుష్యులతో సంగమం లేదు. కామభోగం
చేసిన చిహ్నం కూడ ఏదీ కనబడడంలేదు. గర్భిణి వలె ఎందుకు కనబడుతున్నావు
నెమలివలె నడుస్తున్నావు!
మూ. ఆద్యం చతుర్థమస్త్యం చ సప్తమం దశమం తథా,
గురూణి త్రైష్టుభే పాడే యత్ర స్యుర్ణోధకం తు తత్.
37
తా. (15) దోధకవృత్తం :- పదకొండు అక్షరాల ఈ త్రిష్టుప్ఛందోగత మైన
దోధకవృత్తపాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, పదకొండు, ఏడు, పది అక్షరాలు గురువులు.
మూ. భౌతు భగవితి యస్య గణాః స్యుః స్యాచ్చ యతిచతుర్భిరథాస్మిన్,
త్రైష్టుభమేవ హి తత్ ఖలు నామ్నా దోధకవృత్తమితి ప్రవదన్తి.
38
తా. మూడు భగణాలు రెండు గురువులు, తృతీయాక్షరంమీద, తరవాత చతుర్థాక్షరం
మీద యతి ఉన్న త్రిష్టుప్చందస్సుకు చెందిన వృత్తం దోధకవృత్తం).
మూ. యథా :- ప్రస్థలితాప్రపదప్రవిచాయం మత్తవిఘూర్ణితగాత్రవిలాసమ్,
పశ్య విలాసిని! కుబ్జరమేతం, దోధకవృత్తమయం ప్రకరోతి. 39
తా. ఓ విలాసినీ! పైన కప్పిన ఆచ్ఛాదనం పాదాలచివరి వరకు వ్రేలాడుతూ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m3worr3d7a6va67844hpuw3vrua3bw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/504</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230040</id>
    <revision>
      <id>586556</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి 487 ఊగుతుండగా, మదంతో తిరిగిపోతూన్న శరీరంవిలాసంతో ఈ ఏనుగు దోధకవృత్తాన్ని (దోధకంతో గానం చేసే వృత్తము పద్ధతిని) చేస్తూన్నది. మూ. ఆదౌ ద్వౌ పఞ్చమం చైవాప్యష్టమం నైధనం...'</comment>
      <origin>586556</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="abq93shj1al46dczgifj24vrxab59ka" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
487
ఊగుతుండగా, మదంతో తిరిగిపోతూన్న శరీరంవిలాసంతో ఈ ఏనుగు దోధకవృత్తాన్ని
(దోధకంతో గానం చేసే వృత్తము పద్ధతిని) చేస్తూన్నది.
మూ. ఆదౌ ద్వౌ పఞ్చమం చైవాప్యష్టమం నైధనం తథా,
గురూణ్యేకాదశే పాదే యత్ర తన్మోటకం యథా.
40
తా. (16) మోటకవృత్తం :- పదకొండు అక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండక్షరాలు,
ఐదు, ఎనిమిది, పదకొండు అక్షరాలు గురువులు అయి ఉంటే అది మోటకవృత్తం.
ఎట్లనగా -
మూ. ఏషోమ్బుదనిఃస్వవతుల్యరవః క్షీబః స్థలమానవిలాసగతిః,
శ్రుత్వా ఘనగర్జితమద్రితటే వృక్షాన్ ప్రతిమోటయతి ద్విరదః.
41
తా. మదించి, మేఘం వలె గంభీరంగా ధ్వని చేస్తూ, తొట్రుపడుతూ సవిలాస
గమనం గల ఈ ఏనుగు, పర్వతం చరియమీద మేఘాలు ఉరుములు విని, చెట్లను
పొడుస్తూన్నది.
మూ. నవమం సప్తమం షష్ఠం తృతీయం చ భవేల్లఘు,
ఏకాదశక్షారే పాదే ఇన్ద్రవత్రేతి సా యథా.
42
తా. (17) ఇంద్రవజ్రావృత్తం - పదకొండు అక్షరాల పాదంలో తొమ్మిది, ఏడు,
ఆరు, మూడు అక్షరాలు లఘువులై ఉంటే అది ఇంద్రవజ్రావృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. త్వం దుర్నిరీక్ష్యా దురతిప్రసాదా దుఃణైకసాధ్యా కఠినస్వభావా,
సర్వాస్వవస్థాసు చ కామతస్త్రే యోగ్యాసి కిం వా బహునేన్ద్రవజ్రా.
43
తా. నువ్వు చూడ శక్యం కానిదానవు. అనుగ్రహింపచేసి కొనడానికి శక్యం
కానిదానవు. అతికష్టంమీద సాధించతగినదానవు. కఠినస్వభావం కలదానవు. అధికంగా
చెప్పి ఏమి ప్రయోజనము; నువ్వు ఇంద్రుని వజ్రమే. అయినా అన్ని అవస్థలలోను
కామతంత్రానికి యోగ్యురాలవు.
మూ. ఏభిరేవ తు సంయుక్తా లఘుభిస్క్రిష్టుభీ యదా,
ఉపేన్ద్రవజ్రా విజ్జేయా లఘ్వూదావిహ కేవలమ్.
44
తా. (18) ఉపేంద్రవజ్రావృత్తం :- త్రిష్టుప్ఛందస్సుకు చెందినదే మరొక వృత్తం
పైన చెప్పినట్లు ఆ యా లఘ్వక్షరా లున్నదైతే, ఒక్క మొదటి అక్షరం కూడ గురువుకు
బదులు లఘు వైతే, దాని పేరు ఉపేంద్రవ్రజావృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. ప్రియే! శ్రియా వర్ణవిశేషణేన స్మితేన కాన్త్యా సుకుమారభావైః,
అమీ గుణా రూపగుణానురూపా భవన్తి తే కిం త్వముపేన్ద్రవజ్రా.
45&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>abq93shj1al46dczgifj24vrxab59ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/505</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230041</id>
    <revision>
      <id>586557</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '488 నాట్యశాస్త్రము తా. ప్రియురాలా! శోభతోను, వర్ణవిశేషంతోను, చిరునవ్వుతోను, కాంతితోను, సుకుమారభావాలతోను కలిసి ఈ గుణాలు రూపానికి గుణాలకీ అనురూపంగా నీలో ఉన్నాయి. నువ్వు ఉపేంద్...'</comment>
      <origin>586557</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4337" sha1="fw2zd6hnkx7s3ftbm3f7pb9n5f01gkg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;488
నాట్యశాస్త్రము
తా. ప్రియురాలా! శోభతోను, వర్ణవిశేషంతోను, చిరునవ్వుతోను, కాంతితోను,
సుకుమారభావాలతోను కలిసి ఈ గుణాలు రూపానికి గుణాలకీ అనురూపంగా నీలో
ఉన్నాయి. నువ్వు ఉపేంద్రవజ్రవా? (ఉపేంద్రుని ఆయుధమా?)
మూ. ఆద్యం తృతీయమస్త్యం చ సప్తమం నవమం తథా,
గురూణ్యేకాదశే పాడే యత్ర సా తు రథోద్ధతా.
46
తా. (19) రథోద్ధతావృత్తం :- పదకొండు అక్షరాల పాదంలో ఒకటి, మూడు,
పదకొండు, ఏడు, తొమ్మిది అక్షరాలు గురువులుగా ఉంటే అది రథోద్ధతావృత్తం. ఎట్లనగా-
_మూ. కిం త్వయా సుభట! దూరవర్ణితం నాత్మకోన సుహృదాం ప్రియం కృతమ్,
యత్పలాయనపరాయణస్య తే యాతి ధూలిరధునా రథోద్ధతా.
47
తా. ఓ! సుభటుడా! నీవు పారిపోతూంటే రథవేగానికి పైకి ఎగిరిన ధూళి ఇంకా
నీ వెనుక వస్తూనే ఉంది! నువ్వు దూరంగా విడిచిపెట్టినది ఏముంది? నువ్వు చేసిన
పారిపోవడం అనే ఈ పని నీకు ప్రియం కాదు. నీ మిత్రులకూ ప్రియం కాదు.
మూ. (కిం త్వయా కుమతిసంగయా సదా నాజ్ఞయేవ సుహృదాం ప్రియం కృతమ్,
యదృహాద్వచనరోషకమ్పితా యాతి తూర్ణమబలా రథోద్ధతా.
48
తా. కుమతు లిచ్చిన ఆజ్ఞ వలె నువ్వు నీ మిత్రులు మెచ్చుకొనే పని చేయలేదు.
ఎందువల్ల ననగా నీ వన్న మాటలవల్ల కలిగిన రోషంతో కదిలిపోయిన ఆ అబల, రథం
వలె శీఘ్రంగా ప్రవర్తించి ఉద్ధతయై ఇంట్లోనుంచి వెంటనే వెళ్లిపోతూన్నది!)
మూ. ఆద్యంతృతీయమన్యం సప్తమం దశమం గురు,
యస్యాస్తు త్రైష్టుభే పాదే విజ్ఞేయా స్వాగతా హి సా.
49
తా. (20) స్వాగతావృత్తం :- త్రిష్టుప్ఛందస్సుకు చెందిన స్వాగతావృత్తం పాదం
లోని ఒకటి, మూడు, పదకొండు, ఏడు, పది వర్ణాలు గురువులై ఉంటాయి.
మూ. యథా :- అద్య మే సఫలమాయాతనేత్రే! జీవితం మదనసంశ్రయభావమ్,
ఆగతాసి భవనం మమ యస్మాత్ స్వాగతం తవ వరోరు! నిషీద. 50
తా. ఎట్లనగా - విశాలనేత్రములు గలదానా! మదనునితో కూడిన మనస్సుతో
నా జీవనం ఈ నాడు సఫలమైనది. ఎందువల్ల ననగా నీ వీనాడు నా భవనానికి
వచ్చావు. సుందరమైన ఊరువులు గలదానా! నీకు స్వాగతం; కూర్చో..
మూ. (షష్ఠం చ నవమం చైవ లఘునీ క్రైష్టుభే యది,
గురూణ్యన్యాని పాదౌ తు సా జ్ఞేయా శాలినీ యథా.
51&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fw2zd6hnkx7s3ftbm3f7pb9n5f01gkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/506</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230042</id>
    <revision>
      <id>586558</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 489 తా. (21) శాలినీవృత్తం :- త్రిష్టుప్ఛందస్సుకు చెందిన ఒక పాదంలోని ఆరు, తొమ్మిది అక్షరాలు లఘువులై మిగిలిన వన్నీ గురువు లైతే అది శాలినీవృత్తం. ఎట్లనగా- మూ. దుఃశీలం...'</comment>
      <origin>586558</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4497" sha1="ta3faxsfn05qk9bccgc59ptatebj29q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
489
తా. (21) శాలినీవృత్తం :- త్రిష్టుప్ఛందస్సుకు చెందిన ఒక పాదంలోని ఆరు,
తొమ్మిది అక్షరాలు లఘువులై మిగిలిన వన్నీ గురువు లైతే అది శాలినీవృత్తం. ఎట్లనగా-
మూ. దుఃశీలం వా నిర్గుణం వా పరం వా లోకే ధైర్యాదప్రియం న బ్రవీషి,
తస్మాచ్ఛీలం సాధుహేతోః సువృత్తం మాధుర్యాత్స్యాత్సర్వథా శాలినీత్వమ్. 52
తా. నీవు ఈ లోకంలో ఎవడైనా చెడ్డశీలం కలవాడైనా, నిర్గుణు డైనా, మరొక
డైనా. - వానిని గూర్చి అప్రియంగా మాటలాడవు. సాధుత్వానికి శీలము, మంచి నడవడికా
ఇవే కారణాలు.అన్నివిధాలా మధురస్వభావంతో ఉంటున్న నీవు శాలినివి, ప్రకాశిస్తున్నావు.
మూ. తృతీయం చైవ షష్టం చ నవమం ద్వాదశం తథా,
గురూణి జాగతే పాడే యత్ర తత్తోటకం భవేత్.
53
తా. (22) తోటకవృత్తం :- పన్నెండక్షరాల జగతీఛందస్సులోని పాదంలో మూడు,
ఆరు, తొమ్మిది, పన్నెండు అక్షరాలు గురువు లైతే అది తోటకవృత్తం.
మూ. యది సోత్ర భవేత్తు సముద్రసమస్త్రిషు చాపి తథా నియమేన యతిః
సతతం జగతీనిహితం హి తతం గదితం ఖలు తోటకవృత్తమిదమ్).
54
తా. నాలుగు సగణాలు మూడవ అక్షరంమీద యతీ ఉంటే అది తోట వృత్తం.
మూ. యథా - కీమిదం కపటాశ్రయదుర్విషహం బహుశాఠ్యమథోల్బణ
రూక్షకథమ్,
స్వజనప్రియసజ్జనభేదకరం నను తోటకవృత్తమిదం కురుషే. 55
తా. ఏమిటిది! కపటత్వంచేత సహింప శక్యంకాని అత్యధికమైన శరత్వంతో,
తీవ్రమైన మాటలతో, స్వజనులలోను, సజ్జనులలోను భేదం కలిగించే, ఇలాంటి, ఛేదించే
వాడు చేసే పని చేస్తున్నావు!
మూ. (ఆద్యంతృతీయమన్యం చ పఞ్చమం షష్ట మేవ చ,
తథోపాస్త్యం జగత్యాం చ గురు చేత్కుముదప్రభా.
56
తా. (23) కుముదప్రభావృత్తం - జగతీఛందస్సులోనే - ఒకటి, మూడు, పన్నెండు,
ఐదు, ఆరు, పదకొండు అక్షరాలు గురువు లైతే అది కుముదప్రభావృత్తం.
మూ. యౌ త్రికౌ తథాన్యౌ యది పాదౌ షడ్భిరేవ వత్తైర్యది చ యతిః స్యాత్,
నిత్యసంనివిష్టా జగతి విధానే నామతః ప్రసిద్ధా కుముదనిభా సా.
57
తా. రెండు యగణాలు, నగణం, యగణం ఆరవ అక్షరంమీద యతీ ఉంటే
కుమదనిభావృత్తం.
మూ. యథా - మన్మథేన విద్ధా సలలితభావా నృత్తగీతయోగా ప్రవికసితాక్షీ,
నిన్ద్యమద్య కిం? త్వం విగలితశోభా చక్రపాదయుక్తా కుమదవతీ చ(వ). 58&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ta3faxsfn05qk9bccgc59ptatebj29q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/507</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230043</id>
    <revision>
      <id>586559</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '490 - నాట్యశాస్త్రము తా. ఎట్లనగా ఓ! రమణీ! నువ్వు మన్మథునిచేత పీడింపబడి, లలితమైన భావములతో నృత్తగీతాదులయందు ఆసక్తురాలవై వికసించిన నేత్రాలతో ఉండేదా నవు కదా? ఇప్పుడు నింద్యమైనది...'</comment>
      <origin>586559</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4159" sha1="6ld658yq9f6cxkqjn5l1u0ymaiywk2f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;490
-
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఎట్లనగా ఓ! రమణీ! నువ్వు మన్మథునిచేత పీడింపబడి, లలితమైన
భావములతో నృత్తగీతాదులయందు ఆసక్తురాలవై వికసించిన నేత్రాలతో ఉండేదా నవు
కదా? ఇప్పుడు నింద్యమైనది ఏమి జరిగినది? చంద్రపాదాల స్పర్శ గల కుముదవతి
(కలువల లత) వలె శోభారహితురాలవై ఉన్నావు. (చంద్రకరస్పర్శ ఉన్న కుముదవతి
శోభారహితం కాకూడదు. అయినా అది శోభారహితమై నట్లుంది నీ స్థితి అని భావం
అయి ఉంటుంది).
మూ. మతాస్తరే - యది ఖలు పాడే న్యే త్రికౌ యథా ర్యౌ
తిరపి వర్టైః షడ్భిరేవ చేత్ స్యాత్,
జగతి విధానే నిత్యసంనివిష్టా
కుముదనిభా సా నామతః ప్రసిద్ధా.
తా. మతాంతరం ప్రకారం కుముదనిభావృత్తం :- పాదంలో న
య గణాలు, ఆరవ అక్షరంమీద యతి ఉంటే కూడ కుమదనిభావృత్తం.
మూ. కుముదనిభా త్వం కామబాణవిద్ధా కిమసి నతభ్రూః శీతవాతదగ్ధ,
మృదుసలివాపాణువక్త్రశోభా కథమపి జాతా హ్యగ్రతః సఖీనామ్.
59
య - ర -
60
తా. నువ్వు సఖురాళ్ల ఎదుట ఉన్నా వన్నమాటే కాని, శీతవాతానికి దెబ్బతిన్న
తెల్లకలవవలె ఉన్నావు. కనుబొమ్మలు వంగిపోయాయి. మృదువైన తామరతీగవలె తెల్లబడిన
ముఖశోభతో ఉన్నావు. కామబాణాల దెబ్బ ఏమైనా తగిలిందా నీకు?
మూ. ద్వాదశాక్షరకే పాదే సప్తమం దశమం లఘు,
ఆదౌ పజ్చాక్షరచ్ఛేదశ్చన్ద్రలేఖా (తు) సా యథా.
61
తా. (25) చంద్రలేఖావృత్తం :- పన్నెండక్షరాల పాదంలో, ఏడు, పది అక్షరాలు
లఘువులు. మొదటినుండి ఐదవదైన అక్షరం దగ్గర యతి. ఇది చంద్రలేఖావృత్తం.
ఎట్లనగా -
మూ. వక్త్రం సౌమ్యం తే పద్మపత్రాయతాక్షం కామస్యావాసం సునాసోచ్చప్రహాసమ్,
కామస్యాపీదం కామమాహర్తుకామం కాస్తే! కాన్త్యా త్వం చన్ద్రలేఖేవ భాసి. 62
తా. కాంతా! సౌమ్యమైన నీ ముఖం పద్మపత్రాల వలె విశాలమైన నేత్రాలతో,
అందమైన ముక్కుతో ప్రహాసంతో మన్మథునికి నివాసమై ఉంది. కామునికి కామం కలిగించా
లను కామంతో ఉంది. కాంతితో నీవు చంద్రలేఖ వలె ఉన్నావు..
మూ. తృతీయమన్యం నవమం పఞ్చమం చ యదా గురు,
ద్వాదశాక్షరకే పాడే యత్ర సా ప్రమితాక్షరా.
63&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ld658yq9f6cxkqjn5l1u0ymaiywk2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/508</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230044</id>
    <revision>
      <id>586560</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 491 తా. (26) ప్రమితాక్షరావృత్తం :- పన్నెండక్షరాల పాదంలో మూడు, పన్నెండు, తొమ్మిది, ఐదు అక్షరాలు గురువు లైతే ప్రమితాక్షరావృత్తం. మూ. యథా - స్మితభాషిణీ హ్యచపలా పరుషా ని...'</comment>
      <origin>586560</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="89euz7o4ttkvea8nq0mx6b047m79nmx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
491
తా. (26) ప్రమితాక్షరావృత్తం :- పన్నెండక్షరాల పాదంలో మూడు, పన్నెండు,
తొమ్మిది, ఐదు అక్షరాలు గురువు లైతే ప్రమితాక్షరావృత్తం.
మూ. యథా - స్మితభాషిణీ హ్యచపలా పరుషా నిభృతాపవాదవిముఖీ సతతమ్,
అపి కస్య చిద్యువతిరస్తి సుఖా ప్రమితాక్షరా స హి పుమాన్ జయతి. 64
తా. ఎట్లనగా - చిరునవ్వుతో మాట్లాడేదీ, చపలత్వం లేనిదీ, పరుషత్వం లేనిదీ,
రహస్యంగా దూషించడంలో విముఖురాలు, మితంగా మాట్లాడేదీ అయిన యువతి (భార్య)
ఉన్న పురుషుడు అందరికంటె గొప్పవాడుగా ఉంటాడు.
మూ. ద్వితీయమన్యం దశమం చతుర్థం పఞ్చమాష్టమే,
గురూణి ద్వాదశే పాదే వంశస్థా జగతీ తు సా.
65
తా. (27) వంశస్థవృత్తం : – జగతీఛందస్సుకు చెందిన పన్నెండు అక్షరాల పాదంలో
రెండు, పన్నెండు, నాలుగు, ఐదు, ఎనిమిది అక్షరాలు గురువులుగా ఉంటే అది
వంశస్థవృత్తం.
మూ. (యది త్రికౌజౌ భవతస్తు పాదతః తథైవ చ జ్రావవసానసంస్థితౌ,
తదా హి వృత్తం జగతీప్రతిష్ఠితం వదన్తి వంశస్థమితీహ నామతః.
66
తా. జ త - జ - రగణాలు ఒక్కొక్క పాదంలో ఉన్న జగతీఛందోంతర్గత
వృత్త వంశస్థం).
మూ. న మే ప్రియా త్వం బహుమానవర్జితా 2. ప్రియం ప్రియం తే పరుషాభిభాషిణీ,
తథాహి పశ్యామ్యహమద్య విగ్రహం ధ్రువం హి వంశస్థగతిం కరిష్యతి. 67
తా. గౌరవభావం లేనిదానవై నీ ప్రియుణ్ణి గూర్చి అప్రియంగా పరుషంగా మాటలాడే
నువ్వు నాకు ప్రియురాలవు కాదు. ఇప్పుడు నీ విగ్రహాన్ని చూస్తే ఇది నీ వంశంలో ఉన్న
పద్ధతినే చేస్తున్నది అని తలచుచున్నాను.
మూ. చతుర్థమస్త్యం దశమం సప్తమం చ యదా గురు,
భవేద్ధి జాగతే పాదే తదా స్యాద్ధరిణప్లుతా.
68
తా. (28) హరిణప్లుతావృత్తం:- జగతీఛందస్సుకు సంబంధించి హరిణప్లుతా
వృత్తపాదంలోని నాలుగు, పన్నెండు, పది, ఏడు అక్షరాలు గురువులుగా ఉంటాయి.
మూ. పరుషవాక్యకశాభిహతా త్వయా భయవిలోకనపార్శ్వనిరీక్షణా,
వరతనుః ప్రతతప్లుతసర్పణైరనుకరోతి గతైర్హరిణప్లుతమ్.
69
తా. నీ పరుష
వాక్కు లనే కొరడాచేత కొట్టబడిన ఆ సుందరి భయంతో చంచల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>89euz7o4ttkvea8nq0mx6b047m79nmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/509</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230045</id>
    <revision>
      <id>586561</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '492 నాట్యశాస్త్రము మైన చూపులతో పక్కలకు చూస్తూ, దీర్ఘమైన ప్లుతములు (అంగలు) గల నడకలతో లేడి ఫుతాన్ని (గెంతడాన్ని) అనుకరిస్తూన్నది. మూ. సప్తమం నవమం చాన్యముపాస్త్యం చ యదా గురు, ద్వ...'</comment>
      <origin>586561</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4408" sha1="685jyca5lkwz7f95g41ay2uaqwd4e4e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;492
నాట్యశాస్త్రము
మైన చూపులతో పక్కలకు చూస్తూ, దీర్ఘమైన ప్లుతములు (అంగలు) గల నడకలతో లేడి
ఫుతాన్ని (గెంతడాన్ని) అనుకరిస్తూన్నది.
మూ. సప్తమం నవమం చాన్యముపాస్త్యం చ యదా గురు,
ద్వాదశాక్షరకే పాడే కామదత్తేతి సాయథా.
తా.(29) కామదత్తావృత్తం
:-
70
పన్నెం డక్షరాల పాదంలోని ఏడు, తొమ్మిది,
పన్నెండు, పదకొండు అక్షరాలు గురువు లైతే అది కామదత్తావృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. కరజపదవిభూషితా యథా త్వం సుదతి! దశనవిక్షతాధరా చ,
గతిరపిచరణవిలగ్నమన్దా త్వమసి మృగనిభాక్షి! కామదత్తా.
71
తా. లేడి కళ్లవంటి కళ్లుకలదానా! నువ్వు నఖక్షతాల గుర్తులతో అలంకృతవై,
దంతక్షతాలతో కూడిన అధరోష్ఠంతో పాదాలు ఒకదానితో ఒకటి కొట్టుకొంటూ మంద
గమనం చేస్తున్నావు! నువ్వు కామదత్తవే. (మన్మథునికి ఇవ్వబడినదానవు).
మూ. ఆద్యం చతుర్థం దశమం సప్తమం చ యదా లఘు,
పాడే తు జాగతే యస్యా అప్రమేయా తు సా యథా.
72
తా. (30) అప్రమేయావృత్తం:- జగతీఛందస్సుకు చెందిన ఒక పాదంలో ఒకటి,
నాలుగు, పది, ఏడు అక్షరాలు లఘువు లయితే అది అప్రమేయావృత్తం. ఎట్లనగా
మూ. న తే కాచిదన్యా సమా దృశ్యతే స్త్రీ నృలోకే విశిష్టా గుణైరద్వితీయైః,
-
త్రిలోక్యాం గుణాన్యా సమాహృత్య సర్వాన్ జగత్యప్రమేయాసి సృష్టా విధాత్రా. 73
తా. ఎట్లనగా ఈ మానవలోకంలో గుణాలచేత నీకంటె విశిష్ఠురాలు కాని,
నీతో సమురాలు కాని ఏ స్త్రీ కూడ నాకు కనబడడంలేదు. మూడు లోకాలలో ఉన్న అన్ని
గుణాలను ప్రోగుచేసి బ్రహ్మదేవుడు నిన్ను సృజించాడు. జగత్తులో నిన్ను ఎవరితోనూ
పోల్చడానికి శక్యం కాదు.
మూ. ద్వితీయం పఞ్చమం చైవ ద్వాదశైకాదశే తథా,
పాడే యత్ర లఘూని స్యుః పద్మినీ నామ సా యథా.
74
తా. (31) పద్మినీవృత్తం :- పాదంలోని రెండు, ఐదు, పన్నెండు, పదకొండు
అక్షరాలు లఘువు లైతే అది పద్మినీవృత్తం. ఎట్లనగా
(మూ. రాస్త్రికాః సాగరాఖ్యా నివిష్టా యదా స్యాత్ త్రికే చ త్రికే యుక్తరూపా,
యతిః సంనివిష్టా జగత్యాస్తతః సా బుధైర్నామతశ్చాపి సంకీర్త్యతే పద్మినీ. 75
సా
తా. జగతీఛందస్సులోని పాదంలో నాలుగు రగణాలు ఉండి ప్రతీగణం చివరా
యతి ఉంటే అది పద్మినీవృత్తం.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>685jyca5lkwz7f95g41ay2uaqwd4e4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/510</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230046</id>
    <revision>
      <id>586562</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి మూ. దేహతోయాశయా వక్త్రపద్మోజ్ఞ్వలా నేత్రభృర్గాకులా దస్తహంసస్మితా, కేశపాశచ్ఛదా చక్రవాకస్తనీ పద్మినీవ ప్రియే భాసి మే సర్వదా. (ఫుల్లపద్మాననా త్వం ద్విరేఫేక్షణ...'</comment>
      <origin>586562</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="oytut69dnxrsikdbp7jyhzlx1xd3e9e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
మూ. దేహతోయాశయా వక్త్రపద్మోజ్ఞ్వలా నేత్రభృర్గాకులా దస్తహంసస్మితా,
కేశపాశచ్ఛదా చక్రవాకస్తనీ పద్మినీవ ప్రియే భాసి మే సర్వదా.
(ఫుల్లపద్మాననా త్వం ద్విరేఫేక్షణా కేశషత్రచ్ఛదా చక్రవాకస్తనీ,
పీతతోయావలీబద్ధకాళ్చీగుణా పద్మినీవ ప్రియే భాసి నీరే స్థితా).
493
76
77
72
తా. ఉదా : - ప్రియురాలా! దేహమే సరస్సుగా గల దానవూ, ముఖ మనే పద్మంతో
ప్రకాశించుదానవూ, నేత్రము లనే తుమ్మెదలతో వ్యాకులురాలవూ. దంతములు చిరునవ్వూ
హంసములుగా కలదానవూ, కేశపాశ మనే ఆకులు గల దానవూ, స్తనము లనే చక్రవాక
పక్షులు కలదానవు అయిన నీవు ఎల్లప్పుడు నాకు పద్మలత వలె కనబడతావు.
(ప్రియురాలా! వికసించిన పద్మం వంటి ముఖము, తుమ్మెదలవంటి నేత్రాలు
ఆకులవంటి కేశాలు, చక్రవాకముల వంటి స్తనములు, పచ్చగా నున్న జలధారవంటి
వడ్డాణము గల, ఒడ్డుమీద నీటిలో ఉన్న నీవు పద్మినివలె భాసిస్తున్నావు).
మూ. ఆదౌ షడ్ దశమం చైవ పాదే యత్ర లఘూన్యథ,
శేషాణి తు గురూణి స్యుః జాగతే పుటసంజ్జితా.
78
తా. (32) పుటవృత్తం :- పాదంలోని మొదటి ఆరు అక్షరాలు, పదవ అక్షరమూ
లఘువులై ఉండి, మిగిలినవి గురువు లైతే జగతీఛందోన్తర్గత మైన ఆ వృత్తం పుటవృత్తం.
మూ. యదిచరణనివిష్టా నౌ తథా మ్యౌ యతివిధిరపి యుక్త్యాష్టాభిరిష్టః,
భవతి చ జగతీస్థః సర్వదాసౌ య ఇహ హి పుటవృత్తం నామతస్తు.
79
తా. జగతీఛందఃపాదంలో రెండు నగణాలు, మ - యగణాలు ఉండి, ఎనిమిదవ
అక్షరంమీద యతి ఉన్నట్లయితే అది పుటవృత్తం.
మూ. ఉపవనసలిలానాం బాలపద్మైర్భమరపరభృతానాం కణ్ణనాదైః,
మదనమదవిలాసైః కామినీనాం కథయతి పుటవృత్తం పుష్పమాసః.
80
తా. ఉద్యానంలోని జలాలలో ఉన్న లేతపద్మాలచేత, తుమ్మెదల కోకిలల ధ్వనుల
చేత, కామినుల మన్మథమదంతో కూడిన విలాసలచేత, వసంతమాసం పుటవృత్తాన్ని
(జంటల ప్రవర్తనను) చెపుతూన్నది.
మూ. ద్వితీయానే చతుర్థం చ నవమైకాదశే గురు,
విచ్ఛేదో... తిజగత్యాంతు చతుర్భిః సా ప్రభావతీ.
81
తా. (33) ప్రభావతీవృత్తం :- పదమూడక్షరాల అతిజగతీఛందస్సుకు సంబంధిం
చిన ఒక పాదంలో రెండు, పదమూడు, నాలుగు, తొమ్మిది, పదకొండు అక్షరాలు
గురువులుగా ఉండగా, నాలుగేసి అక్షరాలమీద యతి ఉంటే అది ప్రభావతీవృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oytut69dnxrsikdbp7jyhzlx1xd3e9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/511</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230047</id>
    <revision>
      <id>586563</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '494 నాట్యశాస్త్రము మూ. కథం న్విదం కమలవిశాలలోచనే! గృహం ఘనైః పిహితకరే దివాకరే, అచిన్తయన్త్యభినవవర్షవిద్యుతస్త్వమాగతా సుతను! యథా ప్రభావతీ. 82 తా. కమలవిశాలనేత్రీ! సుందరీ! సూర్యున...'</comment>
      <origin>586563</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="hvhjefv50hs41cqst19t9jb28kqarry" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;494
నాట్యశాస్త్రము
మూ. కథం న్విదం కమలవిశాలలోచనే! గృహం ఘనైః పిహితకరే దివాకరే,
అచిన్తయన్త్యభినవవర్షవిద్యుతస్త్వమాగతా సుతను! యథా ప్రభావతీ.
82
తా. కమలవిశాలనేత్రీ! సుందరీ! సూర్యుని కిరణాలను మేఘాలు కప్పివేసి ఉండగా,
కొత్తగా ప్రారంభ మైన వర్షాన్ని మెరుపులను లెక్కచేయకుండా, ప్రభావతి (కాంతి కలదానవు)
వలె ఇంటికి ఎలా వచ్చావు?
మూ. త్రీణ్యాదావష్టమం చైవ దశమం నైధనద్వయమ్,
గురూణ్యతిజగత్యాంతు త్రిభిశ్ఛేదైః ప్రహర్షిణీ.
83
తా. (34) ప్రహర్షిణీవృత్తం : - మొదట మూడు అక్షరాలు, ఎనిమిది, పది, పన్నెండు,
పదమూడు అక్షరాలు అతిజగతీఛందస్సుకు చెందిన ఒక పాదంలో ఉంటే, మూడు
యతు లున్నప్పుడు అది ప్రహర్షిణీవృత్తం.
మూ. భావస్థైర్మధురకథైః సుభాషితైస్త్యం
టోపస్థలితవిలమ్బితైర్గతైశ్చ,
శోభాధ్యైర్హరసి మనాంసి కాముకానాం
సువ్యక్తం హ్యతిజగతీ ప్రహర్షిణీ చ.
84
తా. భావాలను ఆవిష్కరించే మధుర మైన కథలు చెప్పే మంచి మాటలచేత,
ఆటోపంతో తొట్రుపడుతూన్న, మందమైన అందమైన నడకలచేతా, నువ్వు కాముకుల
మనస్సులను ఆకర్షిస్తున్నావు. నిజంగా నువ్వు అతిజగతివి (భూలోకాన్ని అతిక్రమించిన
దానవు), ప్రహర్షిణివి (సంతోషం కలిగించేదానవు).
మూ. (35) మత్తమయూరవృత్తం:
షష్ఠం చ సప్తమం చైవ దశమైకాదశే లఘు,
త్రయోదశాక్షరే పాడే జ్ఞేయం మత్తమయూరకమ్.
85
తా. పదమూడక్షరాల పాదంలోని ఆరు, ఏడు, పది, పదకొండు అక్షరాలు
లఘువులు. అది మత్తమయూరకవృత్తం.
మూ. విద్యున్నద్ధాః సేన్ద్రధనూరజ్ఞ్మోతదేహాః,
వాతోద్ధూతాః శ్వేతవలాకాకృత
శోభాః,
ఏతే మేఘా గర్జితనాదోజ్జ్వలచిహ్నాః
ప్రావృట్కాలం మత్తమయూరాః కథయన్తి.
86
తా. మెరుపులతో కూడినవి, ఇంద్రధనస్సుచేత రంజింపచేయబడిన (రంగుపూసిన)
దేహములు కలవి, గాలికి కదల్చబడినవి, తెల్లని కొంగలచేత శోభింపచేయబడుచున్నవి,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hvhjefv50hs41cqst19t9jb28kqarry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/512</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230048</id>
    <revision>
      <id>586564</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి 495 ఉరుము లనే స్పష్టమైన చిహ్నములు గలవి, మదించిన మయూరములు గలవి అయిన ఈ మేఘాలు వర్షాకాలం వచ్చిన దని చెపుతున్నాయి. మూ. ఆదౌ ద్వే చ చతుర్థం చాష్టమమేకాదశే గురు, అన్త్యోప...'</comment>
      <origin>586564</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="0yplpzyf84rfyz26kxac3h2r9ftkumc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
495
ఉరుము లనే స్పష్టమైన చిహ్నములు గలవి, మదించిన మయూరములు గలవి అయిన
ఈ మేఘాలు వర్షాకాలం వచ్చిన దని చెపుతున్నాయి.
మూ. ఆదౌ ద్వే చ చతుర్థం చాష్టమమేకాదశే గురు,
అన్త్యోపాస్త్యే చ శక్వర్యా వసన్తతిలకా యథా.
87
తా. (36) వసంతతిలకావృత్తం:- పద్నాలుగు అక్షరాల శక్వరీఛందః పాదంలోని
ఒకటి, రెండు, నాలుగు, ఎనిమిది, పదకొండు, పదమూడు, పద్నాలుగు అక్షరాలు గురువు
లైతే వసంతతిలకావృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. చిత్రైర్వసన్తకుసుమైః కృతకేశహస్తా
స్రగ్దామమాల్యరచనాసువిభూషితార్గే,
నానావతంసకవిభూషితకర్ణపాశా
సాక్షాద్వసన్తతిలకేవ విభాతి నారీ.
88
తా. ఎట్లనగా - ఈ యువతి విచిత్రమైన వసంతకాలిక
పుషాలతో కేశపాశం
అమర్చుకొంది. పుష్పమాలలతో అవయవా లన్నీ అలంకరించుకొంది. అనేకవిధాలైన
కర్ణావతంసాలుగ ధరించే పుష్పాలతో చెవులు అంలకరించుకొంది. ఈ విధంగా ఈమె
సాక్షాత్తు వసంతతిలకవలె ప్రకాశిస్తూన్నది.
మూ. పఞ్చదౌ శక్వరీపాదే గురూణి త్రీణి నైధనే,
పఞ్చక్షరాదౌ చ యతిః అసంబాధా తు సా యథా.
తా. (37) అసంబాధావృత్తం
:-
89
పద్నాలుగు అక్షరాల శక్వరీ ఛందఃపాదంలో
మొదటి ఐదు అక్షరాలు గురువులు, చివరి మూడూ కూడ గురువులు, ఐదేసి అక్షరాలు
దగ్గర యతి ఉన్నట్లయితే అది అసంబాధావృత్తం.
తా. ఎట్లనగా -
మూ. మానీ లోకజ్ఞః సుతబలకులశీలాధ్యో
యస్మిన్ సంమానం న సదృశమనుపశ్యేద్ధి,
గచ్ఛేత్తం త్యక్త్వా ద్రుతగతిరన్యం దేశం
కీర్ణా నానాక్షైరవనిరియమసంబాధా.
90
తా. ఎట్లనగా - ఆత్మాభిమానం కలవాడు, లోకజ్ఞానం ఉన్నవాడు, పుత్ర - బల
- కుల - శీలసంపద కలవాడు అయిన పురుషుడు ఏ దేశంలో తనకు తగిన సంమానం
పొందాడో ఆ దేశాన్ని వెంటనే విడచి అతిశీఘ్రంగా మరొక దేశానికి వెళ్లిపోవాలి. అనేక
మైన లాభకరవిషయాలతో నిండిన ఈ భూమి ఇరుకైన దేమీ కాదు!&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0yplpzyf84rfyz26kxac3h2r9ftkumc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/513</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230049</id>
    <revision>
      <id>586565</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '496 మూ. చత్వార్యాదౌ గురూణి స్యుర్దశమైకాదశే తథా, అన్త్యోపాన్యే చ శక్వర్యాః పాడే తు శరభా యథా. నాట్యశాస్త్రము 91 తా. (38) శరభావృత్తం :- శక్వరీఛందోర్గత మైన పద్నాలు గక్షరాల శరభావృత్తం...'</comment>
      <origin>586565</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3577" sha1="ccehw7epw2pjo0hgrh343g12ry5nzy4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;496
మూ. చత్వార్యాదౌ గురూణి స్యుర్దశమైకాదశే తథా,
అన్త్యోపాన్యే చ శక్వర్యాః పాడే తు శరభా యథా.
నాట్యశాస్త్రము
91
తా. (38) శరభావృత్తం :- శక్వరీఛందోర్గత మైన పద్నాలు గక్షరాల శరభావృత్తం
పాదంలో మొదటి నాలుగు అక్షరాలు గురువులుగా ఉంటాయి. ఎట్లనగా -
మూ. ఏషా కాన్తా ప్రజతి లలితా వేపమానా
గుల్మైశ్ఛన్నం వనమభినవైః సంప్రవిద్ధమ్,
హా! హా! కష్టం కిమిదమితి నో వేది మూడో
వ్యక్తం కాస్తే శరభలలితాత్వం కరోషి.
92
తా. సుందరియైన ఈ కాంత వణుకుచూ కొత్త పొదలతో నొండిన, దట్టమైన
వనంలోనికి వెడుతూన్నది. మూఢుడ నైన నా కేమీ అర్థం అవడంలేదు; అయ్యో! కాన్తా!
నిజంగా శరభమృగవిలాస చేస్తున్నావు.
మూ. ఆదౌ షట్ దశమం చైవ లఘు చైవ త్రయోదశమ్,
యత్రాతిశక్వరీపాదౌ జ్ఞేయా నాన్డీముఖీ తుసా.
93
తా. (39) నాందీముఖీవృత్తం :- శక్వరీఛందస్సుకు చెందిన పదిహేను అక్షరాలు
పాదంలో మొదటి ఆరు అక్షరాలు, పది, పదమూడు అక్షరాలు లఘువులు. అది
నాందీముఖీవృత్తం.
మూ. న ఖలు తవ కదాచిత్రోధతామ్రాయతాక్షం
భ్రుకుటివలితభఙ్గం దృష్టపూర్వం మయాస్యమ్,
కిమిహ బహుభిరుకైర్యా మమేచ్ఛా హృదిస్థా
త్వమసి మధురవాక్యా దేవి! నాముఖీవ.
94
తా. దేవీ! క్రోధంచేత విశాలనేత్రాలు ఎఱ్ఱబడి, కనుబొమ్మలు విరిచిన నీ ముఖం
నే నెన్నడూ పూర్వం చూడలేదు. చాలా మాటలు చెప్పడం ఎందుకు? నా మనస్సులో ఏ
కోరిక ఉందో దానికి అనుగుణంగా నీవు నాందీముఖి వలె (ఆనందకర మైన ముఖం
కలదానవై) మధుర మైన మాటలు చెపుతావు.
మూ. ఆద్యం చతుర్థం షష్ఠం చ నైధనం చ యదా గురు,
షోడశాక్షరకే పాదే యత్రేభలసితం తు తత్.
95
తా. (40) ఇభలసితవృత్తం - పదహారు అక్షరాల పాదంలో ఒకటి, నాలుగు,
ఆరు, పదహారు అక్షరాలు గురువులుగా ఉంటే అది ఇభలసితవృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ccehw7epw2pjo0hgrh343g12ry5nzy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/514</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230050</id>
    <revision>
      <id>586566</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి మూ. బ్రౌ యది నాశ్చ నిత్యమిహ విరచితచరణః, గశ్చ తథా చ వై భవతి నిధనముపగతః, స్యాదపి చాష్టికమేవ యది సతతమనుగతం తత్ ఖలు వృత్తమగ్రవృషభగజవిలసితమ్. 497 96 తా. పదహా రక్షరాలు అష...'</comment>
      <origin>586566</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3953" sha1="r911veidp42dy1crdmw1mjksrr7s9oj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
మూ. బ్రౌ యది నాశ్చ నిత్యమిహ విరచితచరణః,
గశ్చ తథా చ వై భవతి నిధనముపగతః,
స్యాదపి చాష్టికమేవ యది సతతమనుగతం
తత్ ఖలు వృత్తమగ్రవృషభగజవిలసితమ్.
497
96
తా. పదహా రక్షరాలు అష్టిఛందఃపాదంలో భగణరగణాలు, మూడు నగణాలు,
చివర అక్షరం గురువు ఉంటే అది అగ్రవృషభగజవిలసితవృత్తం.
మూ. తోయధరైః సుధీరఘనపటుపటహరవః,
సర్జకదమృనీపకుటజకుసుమసురభిమ్,
కన్దలసేన్ద్రగోపకరచితమవనితలం
వీక్ష్య కరోత్యసౌ వృషభగజవిలసితమ్.
97
తా. చాల గంభీర మైన పటహధ్వని వంటి ధ్వని చేస్తూన్న మేఘం, సర్జ - కదంబ
- నీప - కుటజ పుష్పాలతో పరిమళిస్తూన్న, ఇంద్రగోప కీటములు, వేణుకందల ములు
(అంకురాలు) అంతటా వ్యాపించి ఉన్న ఈ భూతలాన్ని చూచి వృషభగజ విలసితాన్ని
చేస్తూన్నది (వృషభాలు గజాలు ప్రవర్తించి నట్లు ప్రవర్తిస్తూన్నది).
మూ. ఆద్యాత్పరాణి వై పఞ్చ ద్వాదశం సత్రయోదశమ్,
అన్త్యోపాన్యే చ దీర్ఘాణి లలితప్రవరం హి తత్.
98
తా. (41) లలితప్రవరవృత్తం:- మొదటిదాని తరువాతి ఐదు అక్షరాలు, పన్నెండు,
పదమూడు, పదిహేను, పదహారు అక్షరాలు గురువు లైతే అది లలితప్రవరవృత్తం.
మూ. యదా య్మౌ పాదస్థా భవత ఇహ చేత్తో న్తా తథార్గా
తథా షడ్భిశ్చాన్యైర్యతిరపి చ వస్థైర్యథా స్యాత్,
తదప్యష్టా నిత్యం సమనుగతమేవోక్తమన్యైః
ప్రయోగజ్జేర్వృత్తం ప్రవరలలితం నామతస్తు.
99
తా. అఛందస్సుకు సంబంధించిన పాదంలో య, మ, న, స, రగణాలు ఒక
గురువు ఉండాలి; ఆరు అక్షరాల దగ్గర యతి. ఇది ప్రవరలలితవృత్తం.
మూ. యథా - నఖాలీధం గాత్రం దశనఖచితం చోష్టగణం
శిరః పుష్పోన్మిశ్రం ప్రవిలులితకేశాల కాన్తమ్,
గతిః భిన్నా చేయం వదనమపి సంభ్రాస్తనేత్రం
అహో శ్లాఘ్యం వృత్తం ప్రవరలలితం కామచేష్టమ్.
100
తా. శరీరం అంతా గోళ్ల నాట్లున్నాయి. పెదవులు గండస్థలమూ కూడ దంతాల
ఆనవాళ్లతో నిండి ఉన్నాయి. నలిగిపోయిన జుట్టుతో ముంగురులతో శిరస్సు పువ్వులతో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r911veidp42dy1crdmw1mjksrr7s9oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/515</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230051</id>
    <revision>
      <id>586567</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '498 నాట్యశాస్త్రము చిక్కుపడి ఉంది. నడక చాల అలసటతో ఉంది. ముఖంలో నేత్రాలు తిరిగిపోతున్నాయి. ఆహా! అతి శ్రేష్ట మైన లలితమైన, శ్లాఘ్యమైన మన్మథవ్యాపారం జరిగి ఉంటుంది. మూ. ఆద్యాత్పరా...'</comment>
      <origin>586567</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4048" sha1="hvbja0jj4pg9ly2jequihutruddvm75" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;498
నాట్యశాస్త్రము
చిక్కుపడి ఉంది. నడక చాల అలసటతో ఉంది. ముఖంలో నేత్రాలు తిరిగిపోతున్నాయి.
ఆహా! అతి శ్రేష్ట మైన లలితమైన, శ్లాఘ్యమైన మన్మథవ్యాపారం జరిగి ఉంటుంది.
మూ. ఆద్యాత్పరాణి పఞ్చథ ద్వాదశం సత్రయోదశమ్,
అన్యం సప్తదశౌ పాదౌ శిఖరిణ్యాం గురూణి చ.
101
తా. (42) శిఖరిణీవృత్తం :- పదిహేడక్షరాల పాదంలో మొదటి అక్షరం తరవాతి
అయిదక్షరాలు, పన్నెండు, పదమూడు, పదిహేడు అక్షరాలు గురువులుగా ఉంటాయి.
అది శిఖరిణీవృత్తం.
మూ. చతుర్భిస్తస్యైవ ప్రవరలలితస్య త్రికగణై
ర్యదా లోగశ్చాత్తే భవతి చరణే.. తృష్టిగదితే,
యదా షడ్భిశ్ఛేదో భవతి యది మార్గేణ విహిత
స్తదా వృత్తేష్వేషా ఖలు శిఖరిణీ నామ గదితా.
102
తా. ప్రవరలలితంలో చెప్పిన గణాలు నాలుగు, చివర లఘు - గురువులు ఉంటే
అత్యష్టిఛందస్సులోని శిఖరిణీవృత్తం అవుతుంది. ఆరవ అక్షరం దగ్గర యతి.
మూ. మహానద్యాభోగే పులినమివ తే భాతి జఘనం
తథాస్యం నేత్రాధ్యం భ్రమరసహితం పఙ్కజమివ,
గతిర్మన్దా చేయం సుతను తవ చేష్టా సులలితా
స్తనాభ్యాం తాభ్యాం త్వం శిఖరిణి సుపీనాసి వనితే.
103
తా. నీ జఘనం, మహానదీవిశాల ప్రదేశంలోని ఇసుక తిన్నె వలె ప్రకాశిస్తూన్నది.
నేత్రాలతో నీ ముఖం తుమ్మెదలు వాలిన పద్మంవలె ఉంది. సుందరీ! నీ నడక మందంగా
ఉంది. నీ చేష్ట మనోహరంగా ఉంది. వనితా! ఈ స్తనములచేత శిఖదవంతురాలవై
(శిఖరాలవలె ఉన్న ఈ స్తనములతో) చాల బలిసి ఉన్నావు.
మూ. యత్ర పఞ్చలఘూన్యాదౌ త్రయోదశ చతుర్దశే,
షోడశైకాదశే చైవ తత్ స్యాద్ వృషభచేష్టితమ్.
104
తా. (43) వృషభచేష్టివృత్తం - పదిహేడక్షరాల పాదంలో మొదటి ఐదు అక్షరాలు.
పదమూడు, పద్నాలుగు, పదహారు, పదకొండు అక్షరాలు లఘువు లైతే అది వృషభచేష్టిత
వృత్తమ్.
మూ. యది హి చరణే న్సౌ స్లా గః క్రమాద్వినివేశితాః
యది ఖలు యతిః షడ్భిర్వర్డై స్తథా దశభిః పునః,
యదిహ విహితం స్యాదత్యష్టిప్రయోగసుఖాశ్రయం
వృషభలలితం వృత్తం జ్ఞేయం తథా హరిణీతి వా.
105&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hvbja0jj4pg9ly2jequihutruddvm75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/516</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230052</id>
    <revision>
      <id>586568</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 499 - తా. అత్యష్టిఛందస్సుకు చెందిన పాదంలో నగణసగణాలు, సగణ - లఘు . గురువులు క్రమంగా కూర్చాలి. ఆరవ అక్షరంమీద, తరువాత పదవ అక్షరం మీద యతి ఉండాలి. ఇది వృషభలలితవృత్తం లేదా...'</comment>
      <origin>586568</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="6q7gz2n8ldkltlp98i4r0u3iqlungu3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
499
-
తా. అత్యష్టిఛందస్సుకు చెందిన పాదంలో నగణసగణాలు, సగణ - లఘు .
గురువులు క్రమంగా కూర్చాలి. ఆరవ అక్షరంమీద, తరువాత పదవ అక్షరం మీద యతి
ఉండాలి. ఇది వృషభలలితవృత్తం లేదా హరిణీవృత్తం.
మూ. యథా - జలధరరవం శ్రుత్వా శ్రుత్వా మదోచ్ఛయదర్పితో
విలిఖితమహీశృణ్ణాళ్లే పైరృషః ప్రతినర్ద్య చ,
స్వయువతివృతో గోష్ఠాదోష్ఠం ప్రయాతి చ నిర్భయో
వృషభలలితం చిత్రం వృత్తం కరోతి చ శాద్వలే.
106
తా. బాగా మత్తెక్కడంచేత గర్వించిన వృషభం (ఆబోతు) మేఘాలు ఉరుములు
వినీ విని, భూమిని పొడిచిన కొమ్ములు పైకి విసురుతూ, ఉరుములను అనుసరించి
తాను కూడ నర్దిస్తూ తన యువతులు వెంట రాగా ఏ భయమూ లేకుండా గోష్ఠంనుంచి
గోష్ఠానికి వెడుతూన్నది; పచ్చిక బీడులో చిత్రమైన వృషభవిహారం చేస్తూన్నది.
మూ. చత్వార్యాదౌ చ దశమం గురు యత్ర త్రయోదశమ్,
చతుర్దశం తథాన్యే ద్వే చైకాదశమథాపి చ.
యదా సప్తదశే పాదే శేషాణి చ లఘూన్యథ,
భవన్తి యస్మిన్ సా జ్ఞేయా శ్రీధరీనామతో యథా.
107
108
తా. (44) శ్రీధరీవృత్తం :- పదిహేడు అక్షరాల పాదంలోని మొదటి నాలుగు
అక్షరాలు, పది, పదమూడు, పద్నాలుగు, పదకొండు అక్షరాలు గురువులుగాను, మిగిలినవి .
లఘువులుగాను ఉన్నట్లయితే అది శ్రీధరీవృత్తం.
మూ. మో క్నౌ చ స్యుశ్చరణరచితాస్తా గురూ చ ప్రవిష్టా
శ్ఛేదః క్లిష్టో యది చ దశభిః స్యాత్తరాన్యైశ్చతుర్భిః,
అత్యష్టా చ ప్రతినియమితా వర్ణతః స్పష్టరూపా
ఎట్లనగా -
సా విజ్ఞేయా ద్విజమునిగణైః శ్రీధరీ నామతస్తు.
109
తా. అత్యష్టిఛందోతర్గ మైన శ్రీధరీవృత్తంలోని పాదంలో మ, భ, న, త, తగణాలు,
రెండు గురువులూ ఉంటాయి. పదవ అక్షరం దగ్గర, తరువాత నాల్గవ అక్షరం దగ్గర
యతి.
మూ. స్నానైశ్చూర్ణిః సుఖసురభిభిర్గన్ధవాసైశ్చ ధూపైః
పుష్పెశ్చాన్యైః శిరసి రచితైర్వస్త్రయోగైశ్చ తైస్త్రైః,
నానారత్నైః కనకఖచితైరఙ్గ సమ్భోగసం స్టై
వ్యక్తం కాస్తే కమలానిలయా శ్రీధరీవాతిభాసి.
110&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6q7gz2n8ldkltlp98i4r0u3iqlungu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/517</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230053</id>
    <revision>
      <id>586569</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '500 నాట్యశాస్త్రము తా. స్నానాలు, స్నానచూర్ణాలు, సుఖకరములూ, సుగంధములూ అయిన మైపూతలు, ధూపాలు, శిరస్సుమీద ధరించిన పుష్పాలు, ఆ యా అవయవాలమీద అమర్చిన, బంగారంలో పొదిగిన అనేకవిధాలైన ర...'</comment>
      <origin>586569</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3862" sha1="ry9xx7l5kyru3jybombicec99isdfru" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;500
నాట్యశాస్త్రము
తా. స్నానాలు, స్నానచూర్ణాలు, సుఖకరములూ, సుగంధములూ అయిన
మైపూతలు, ధూపాలు, శిరస్సుమీద ధరించిన పుష్పాలు, ఆ యా అవయవాలమీద
అమర్చిన, బంగారంలో పొదిగిన అనేకవిధాలైన రత్నాలు - వీటి అన్నింటితో, ఓ! కాన్తా!
నువ్వు పద్మాలయ యైన శోభాధిష్ఠానదేవత లక్ష్మి వలె ఎంతగానో మెరిసిపోతున్నావు.
మూ. ఆద్యం చతుర్థం షష్ఠం చ దశమం నైధనం గురు,
తద్వంశపత్రపతితం దశభిః సప్తభిర్యతి-
111
తా. (45) వంశపత్రపతితవృత్తం - పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఆరు, పది,
పదిహేడవ అక్షరాలు గురువులుగా ఉండాలి. ఏడు, పది అక్షరాలమీద యతి. ఇది
వంశ పత్రపతితవృత్తం.
మూ. యథా - ఏప గజో. మస్తకతటే కలభపరివృతః
క్రీడతి వృక్షగుల్మగహనే కుసుమభరనతే,
మేఘరవం నిశమ్య ముదితః పవనజవసమః
సున్దరి వంశపపతితం పునరపి కురుతే.
112
తా. ఎట్లనగా - సుందరీ! ఈ ఏనుగు, చిన్న ఏనుగులను తన వెంటబెట్టుకొని
వృక్షాలతోను, పొదలతోను నిండి ప్రవేశింప శక్యం కాని, పుష్పభారంచేత వంగిన ఈ
పర్వతశిఖరప్రదేశంమీద విహరిస్తూన్నది. మేఘాల ధ్వనులు వినగానే సంతోషిస్తూ,
వాయువేగంతో సమంగా మళ్లీ వంశ ప్రతిపతితాన్ని (వెదురు ఆకులు లాగి పడవేయడాన్ని)
చేస్తూన్నది.
మూ. ద్వితీయమస్త్యం షష్ఠం చాష్యష్టమం ద్వాదశం తథా,
చతుర్దశం పఞ్చదశం పాదే సప్తదశాక్షరే.
భవన్తి యత్ర దీర్ఘాణి శేషాణి తు లఘూన్యథ,
విలమ్బితగతిః సా తు విజ్జేయా నామతో యథా.
113
114
తా. (46) విలంబితగతివృత్తం:- పదిహే డక్షరాల పాదంలోని రెండు, పదిహేడు,
ఆరు, ఎనిమిది, పన్నెండు, పద్నాలుగు, పదిహేను అక్షరాలు గురువులు, మిగిలినవి.
లఘువులు. అది విలంబితగతివృత్తం. ఎట్లనగా -
మూ. (యదాద్విరుదితా హి పాదమభిసంశ్రితౌ జ్సౌ త్రికా
తథైవ చ పునస్తయోర్నిధనమాశ్రితో యో లగౌ,
తదాష్టిరతిపూర్వికా యతిరపి స్వభావాద్యధా
విలమ్బితగతిస్తదా నిగదితా ద్విజైరామతః.
115&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ry9xx7l5kyru3jybombicec99isdfru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/518</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230054</id>
    <revision>
      <id>586570</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి 501 తా. ఆత్యష్టి ఛందస్సుకు చెందిన ఒక పాదంలో జ, స, జ, స, య, గణాలు, చివర లఘు - గురువులూ ఉండాలి. యతి సహజంగానే ఏర్పడుతుంది అది విలంబిత గతివృత్తం. మూ. యథా - విఘూర్ణితవిలోచనా ప...'</comment>
      <origin>586570</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4048" sha1="09qafl3b3qodzrac13wndy1kbv1dysm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
501
తా. ఆత్యష్టి ఛందస్సుకు చెందిన ఒక పాదంలో జ, స, జ, స, య, గణాలు,
చివర లఘు - గురువులూ ఉండాలి. యతి సహజంగానే ఏర్పడుతుంది అది విలంబిత
గతివృత్తం.
మూ. యథా - విఘూర్ణితవిలోచనా పృథువికీర్ణహారా పునః
ప్రలమ్బరశనా చలత్లితపాదమన్దక్రమా,
న మే ప్రియమిదం జనస్య బహుమానరాగేణ య
న్మదేన వివశా విలమ్బితగతిః కృతా త్వం ప్రియే.
116
తా. ఎట్లనగా - ప్రియురాలా! కళ్లు తిరిగిపోతూ, పెద్దవైన హారాలు పైకి
ఎగిరిపడుతూ, వడ్డాణం వేళ్లాడుతూ, నీవు పాదాలు తొట్రుపడగా మందగమనవై జనుల
బహుమానమునందు ఆసక్తిచేత మదవివశురాలవై విలంబితగతి (ఆలస్యంగా వచ్చిన
దానవు) అయ్యావు అంటే ఇది నా కిష్టం కాదు.
మూ. పఞ్చదౌ పఞ్చదశకం ద్వాదశైకాదశే గురు,
చతుర్దశం తథాన్యే ద్వే చిత్రరేఖా ధృతౌ స్మృతా.
117
తా. (47) చిత్రలేఖావృత్తం :- పద్దెనిమిది అక్షరాల ధృతిచ్ఛందఃపాదంలో మొదటి
ఐదు అక్షరాలు, పదిహేను, పన్నెండు, పదకొండు, పద్నాలుగు అక్షరాలు, చివరి రెండక్షరాలు
గురువులైతే అది చిత్రలేఖావృత్తం.
మూ. యథా - నానారత్నాధ్యైర్బహుభిరధికం భూషణైరఙ్గసం స్టై
ర్నానాగనాద్యైర్మదనజనకైరఙ్గరాగైర్విచిత్రైః
కేశైః స్నానాధ్యైః కుసుమభరితైర్వస్తరాగైశ్చ తై
కార్తే! సంక్షేపాత్ కిమిహ బహునా చిత్రలేఖేవ భాసి.
118
తా. ఎట్లనగా - కాంతా! ఆ యా అవయవాలమీద ఉన్న అనేకవిధాలైన రత్నాలు
పొదిగిన భూషణాలతోను, అనేకవిధాలైన సువాసనలు విరజిమ్మే, విచిత్రములైన,
మన్మథజనకాలైన మైపూతలతోను, స్నానాలంకృతాలైన, పుష్పాలంకృతాలైన కేశాలతోను,
ఆ యా రంగు రంగు వస్త్రాలతోను, నువ్వు - అతిగా ఏం చెప్పాలి! ఒక్క మాటలో చెప్పా
లంటే చిత్రలేఖ వలె (చిత్రంలో గీసిన బొమ్మవలె ప్రకాశిస్తూన్నావు.
మూ. అస్త్యం సప్తదశం దైవ షోడశం సచతుర్దశమ్,
త్రయోదశం, ద్వాదశం చ షష్ఠమష్టమమేవ చ.
త్రీణ్యాదౌ చ గురూణి స్యుర్యస్మిన్నేకోనవింశకే
పాదే లఘూని శేషాణి శార్దూలక్రీడితం తు తత్.
119
120&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>09qafl3b3qodzrac13wndy1kbv1dysm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/519</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230055</id>
    <revision>
      <id>586571</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '502 నాట్యశాస్త్రము తా. (48) శార్దూలవిక్రీడితవృత్తం :- ఇరవైయొక్క అక్షరాల పాదంలో ఇరవైయొకటి, పదిహేడు, పదహారు, పద్నాలుగు, పదమూడు, పన్నెండు, ఆరు, ఎనిమిది అక్షరాలు, మొదటి మూడక్షరాలు గుర...'</comment>
      <origin>586571</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="27huljlsm6k0ychni1dkjvbhdrchxai" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;502
నాట్యశాస్త్రము
తా. (48) శార్దూలవిక్రీడితవృత్తం :- ఇరవైయొక్క అక్షరాల పాదంలో
ఇరవైయొకటి, పదిహేడు, పదహారు, పద్నాలుగు, పదమూడు, పన్నెండు, ఆరు, ఎనిమిది
అక్షరాలు, మొదటి మూడక్షరాలు గురువులుగా ఉండి మిగిలిన వన్నీ లఘువు లైతే అది
శార్దూలవిక్రీడితవృత్తం.
మూ. (మ్సౌత్సౌ తౌ గురు చ ప్రయోగనియతా యస్మిన్నివిష్టాః త్రికాః
ఆద్యా చాన్యయతిశ్చతు స్త్రీకయుతా జ్ఞేయా పరా సప్తభిః,
నిత్యం యత్పదమాశ్రితా హ్యతిధృతిర్నిత్యం కవీనాం ప్రియం
తద్ జ్ఞేయం ఖలు వృత్తజాతినిపుణైః శార్దూలవిక్రీడితమ్).
121
తా. (అతిధృతిచ్ఛందస్సుకు చెందిన శార్దూలవిక్రీడితంలోని పాదంలో మ - స -
జ - స - త
-
త
అక్షరం మీద యతి).
-
గణాలు ఒకగురువు ఉంటాయి. నాలుగవ అక్షరం మీద ఏడవ
మూ. యథా - నానాశస్త్రశతఘ్నితోమరహతాః ప్రభ్రష్టసర్వాయుధాః
నిర్భిన్నోదరపాదబాహువదనా నిర్ణాశితాః శత్రవః,
ధైర్యోత్సాహపరాక్రమప్రభృతిభిః సైసైర్విచిత్రైర్గుణై
ర్వృత్తం తే రిపుఘాతి భాతి సమరే శార్దూలవిక్రీడితమ్.
122
తా. నీ శత్రువులు అనేకవిధా లైన ఆయుధాలచేత, శతఘ్నులచేత, తోమరాలచేత
కొట్టబడినవారై, వాళ్ల ఆయుధా లన్నీ జారిపోగా ఉదరములు, పాదాలు, బాహువులు,
ముఖాలు ఛేదించి నశింపచేయబడ్డారు. ఈ విధంగా, సమరంలో, ధైర్య - ఉత్సాహ -
పరాక్రమాదులైన ఆ యా విచిత్రగుణాలతో కూడిన నీ శార్దూలవిక్రీడితవృత్తం (శార్దూల
విహారం వంటి ఆచరణ) ప్రకాశిస్తూన్నది.
మూ. (తావత్త్వం విజితేన్డ్రియః శుభమతే సర్వాత్మనా ప్రత్యహం
దానే శీలవిధౌ చ యోజయ మనః స్వర్గాపవర్గావహమ్,
యావద్ వ్యాధిజరాప్రచణ్డనరో వ్యాయత్సటాభిర్నృశం
మృత్యుస్తే న కరోతి జీవితమృగైః శార్దూలవిక్రీడితమ్.)
123
తా. శుభ్రమైన బుద్ధికలవాడా! వ్యాధులు, ముసలితనము అను తీవ్రములైన గోళ్లు
గల మృత్యువు, దీర్ఘమైన విజృంభించుచున్న జూలుతో (భయంకరమై), నీ ప్రాణాలనే
మృగాలతో శార్దూలవిక్రీడితం చేయక ముందే నువ్వు ఇంద్రియాలను జయించి ప్రతీ
రోజూ, అన్నివిధాల, నీ మనస్సును దానం చేయడంలోను, మంచి శీలమునందు ఆసక్తమై
నట్లు చేసుకో. అదే నీకు స్వర్గమూ మోక్షమూ కూడ ఇస్తుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>27huljlsm6k0ychni1dkjvbhdrchxai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/520</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230056</id>
    <revision>
      <id>586572</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి మూ. చత్వార్యాదౌ చ షష్ఠం చ సప్తమం సచతుర్దశమ్, తథా పఞ్చదశం చైవ షోడశం నైధనం తథా. ఏతాని చ గురూణి స్యుః శేషాణి తు లఘూన్యథ పాడే యత్ర కృతౌ జ్ఞేయా నామ్నా సువదనా తు సా. 503 124 12...'</comment>
      <origin>586572</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="amapo767wiljg9uf3np4n2hzvd34hsx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
మూ. చత్వార్యాదౌ చ షష్ఠం చ సప్తమం సచతుర్దశమ్,
తథా పఞ్చదశం చైవ షోడశం నైధనం తథా.
ఏతాని చ గురూణి స్యుః శేషాణి తు లఘూన్యథ
పాడే యత్ర కృతౌ జ్ఞేయా నామ్నా సువదనా తు సా.
503
124
125
తా. (49) సువదనావృత్తం :- కృతిచ్ఛందస్సుకు చెందిన ఇరవై అక్షరాల పాదంలో
మొదటి నాలుగు అక్షరాలు, ఆరు, ఏడు, పద్నాలుగు, పదిహేను, పదహారు, ఇరవై
అక్షరాలు గురువులుగాను మిగిలినవి లఘువులుగాను ఉంటాయి. అది సువదనావృత్తం.
మూ. బ్రౌ మౌ యౌ లౌ చ సమ్యగ్యది చ విరచితాః పాడే క్రమవశాత్,
విచ్ఛేదః సప్తభిః స్యాత్ పునరపి చ యతిః సప్తాక్షరకృతా,
యద్యేషా సంశ్రితా స్యాత్మృతిమపి చ పునః క్లిష్టాక్షరపదా
విద్వద్భిర్వృత్తజాతౌ తత ఇహ గదితా నామ్నా సువదనా.
-
-
126
తా. కృతిచ్ఛందోంతర్గత మైన సువదనావృత్తంలోని పాదంలో భ ర మ న
- య - భగణాలు ఒక లఘువు ఒక గురువు వరుసగా ఉంటాయి. ఏడవ అక్షరంమీదా,
మళ్లీ ఏడవ అక్షరంమీదా యతి.
మూ. నేత్రే లీలాలసానే కమలదలని భ్రూచాపవినతా
రక్తోష్ఠం పీనమధ్యం సమసహితమనాః స్నిగ్ధాశ్చ దశనాః,
కర్ణావంసప్రలమ్బా చిబుకమపి నతం ఘోణా సురుచిరా
వ్యక్తం త్వం మర్త్యలోకే సుతను విహితాస్యేకా సువదనా.
127
తా. కమలదలాల వలె ఉన్న నేత్రాలు విలాసచేత చివరిభాగాలలో కొంచెం
మూసికొని ఉన్నాయి. ధనస్సుల వంటి కనుబొమ్మలు వంగి ఉన్నాయి. ఎఱ్ఱని అధరోష్ఠం
మధ్యభాగం బలిసి ఉంది. దంతాలు నున్నగా మెరుస్తూ సమంగా దగ్గరగా ఉన్నాయి.
చెవులు బుజాల దాకా వేలాడుతూ పొడవుగా ఉన్నాయి. గడ్డం సొట్టపడి ఉంది. ముక్కు
చాల అందంగా ఉంది. ఓ! సుందరీ! నిజంగా, మనుష్యలోకంలో నిన్నొక్కదానినే దేవుడు
సువదననుగా సృష్టించాడు.
మూ. చత్వార్యాదౌ తథా షష్ఠం సప్తమం చ చతుర్దశమ్,
అష్టాదశ సప్తదశ తథా పఞ్చదశ పునః.
అన్త్యోపాన్యే గురూణ్యత్ర లఘూన్యన్యాని సర్వదా,
128
ఏకవింశతికే పాడే స్రగ్ధరా నామ సా యథా.
129
తా. (50) స్రగ్ధరావృత్తం :- ఇరవైయొక్క అక్షరాల స్రగ్ధరావృత్త పాదంలో మొదటి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>amapo767wiljg9uf3np4n2hzvd34hsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/521</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230057</id>
    <revision>
      <id>586573</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '504 నాట్యశాస్త్రము నాలుగు అక్షరాలు, ఆరు, ఏడు, పద్నాలుగు, పద్దెనిమిది, పదిహేడు, పదిహేను, ఇరవై, ఇరవైయొకటి - అక్షరాలు గురువులు. మిగిలినవి లఘువులు. మూ. (మౌ భ్నౌ యౌ యశ్చ సమ్యగ్యది హి వి...'</comment>
      <origin>586573</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4130" sha1="92y6n54mdx3d04ppic0wp5y81ewkmdf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;504
నాట్యశాస్త్రము
నాలుగు అక్షరాలు, ఆరు, ఏడు, పద్నాలుగు, పద్దెనిమిది, పదిహేడు, పదిహేను, ఇరవై,
ఇరవైయొకటి - అక్షరాలు గురువులు. మిగిలినవి లఘువులు.
మూ. (మౌ భ్నౌ యౌ యశ్చ సమ్యగ్యది హి విరచితాః స్యుస్త్రికాః పాదయోగే,
వర్ణః పూర్వోప దిష్టేర్యతిరపి చ పునః సప్తభిః సప్తభిః స్యాత్,
వృత్తం సమ్యగ్యది స్యాత్ ప్రకృతిమనుగతం తత్త్వవిద్భిః ప్రదిష్టం
తా
విజ్ఞేయం వృత్తజాతౌ కవిజనదయితా స్రగ్ధరా నామతస్తు.
-
130
. స్రగ్ధరావృత్తపాదంలో మ ర - భ - న - య - య - య - గణాలు
వరసగా ఉంటాయి. ఏడేసి అక్షరాలమీద యతి.
మూ. యథా - చూతాశోకారవిన్టైః కురవకతిలకైః కర్ణికారై: శిరీషై:
పున్నాగైః పారిజాతైర్వకులకువలయైః కింశుకైః సాతిముక్తేః,
ఏతైర్నానాప్రకారైర్భహులసురభిభిర్విప్రకీర్ణాశ్చ సై
ర్వాసన్గైః పుష్పవృక్షైర్నరవర! వసుధా స్రగ్ధరేవాద్య భాతి.
131
తా. నరశ్రేష్ఠుడా! వసంతరువురాగానే, అంతటా చల్లబడిన ట్లున్న పరిమళిస్తూన్న
చూత - అశోక - అరవింద- కురవ
-
తిలక - కర్ణికార
-
-
శిరీష పున్నాగ
పారిజాత - వకుల - కువలయ - కింశుక - అతిముక్తా పుష్పాలతో భూమి స్రగ్ధర వలె
(పుష్పమాలలు ధరించినది వలె కనబడుచున్నది.
మూ. చతుర్థమాద్యం షష్టం చ దశమం ద్వాదశం తథా,
షోడశాష్టాదశే చైవ నైధనం చ గురూణ్యథ.
ద్వావింశత్యక్షరే పాడే శేషాణి చ లఘూన్యథ,
భవన్తి యత్ర తద్ జ్ఞేయం భ(మ)ద్రకం నామతో యథా.
132
133
తా. (51) భద్రకవృత్తం:- ఇరవై రెండక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు,
ఆరు, పది, పన్నెండు, పదహారు, పద్దెనిమిది, ఇరవైరెండు అక్షరాలు గురువులు. మిగిలినవి
లఘువులు. ఇది భద్రకవృత్తం.
మూ. బ్రౌ చరణే యదా వినియతౌ త్రికా క్రమవశాదథాకృతివిధౌ,
క్రౌ చ తతః పరం చ రుచిరావనన్తరకృతౌ నగావపి పునః,
తచ్చ దశాష్టవర్ణరచితా చతుర్వపి తథా యతిశ్చ సతతం
మ(భ)ద్రకవృత్తమేవ ఖలు నాట్య యోగకుశలైర్భుథైర్నిగదితమ్.
తా. పాదంలో భ
ర
-
న
-
134
ర - న గణాలు, గురువు ఉండాలి. పదవ,
ఎనిమిదవ, నాల్గవ వర్ణాల మీద యతి. ఇది మ(భ)ద్రకవృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>92y6n54mdx3d04ppic0wp5y81ewkmdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/522</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230058</id>
    <revision>
      <id>586574</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి మూ. ఉత్పుతమేకహస్తచరణం ద్వితీయకరచితసలలితం వంశమృదఙ్గవాద్యమధురం విచిత్రకరణానుగతం బహువిధమ్, మద్రకమేతదద్య సుభగే! విదగ్ధగతిచేష్టితైః సులలితైః నృత్యసి విభ్రమా...'</comment>
      <origin>586574</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="iek7oveyn92r90ze6czp4l3y4eoda9x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
మూ. ఉత్పుతమేకహస్తచరణం ద్వితీయకరచితసలలితం
వంశమృదఙ్గవాద్యమధురం విచిత్రకరణానుగతం బహువిధమ్,
మద్రకమేతదద్య సుభగే! విదగ్ధగతిచేష్టితైః సులలితైః
నృత్యసి విభ్రమాకులపదం వివిక్తరసభావితం శశిముఖి.
505
135
తా. ఓ! శశిముఖీ! ఒక హస్తము, ఒక పాదమూ ఎగురవేసి, రెండవ హస్తం
రేచితంలో ఎత్తి, వేణుమృదంగవాద్యాలతో మధురంగా, విచిత్రమైన కరణాలతో కలుపుతూ
అనేకవిధాల, విలాసతో ఆకులమైనపద విన్యాసములతో, నేర్పుతో కూడిన గతులతోను
చేష్టలతోను, రసం స్పష్టంగా అనుభవగోచర మయే రీతిలో ఈ మద్రకాన్ని చక్కగా
నృత్యం ద్వారా ప్రదర్శిస్తున్నావు.
మూ. అస్త్యమేకోనవింశం చ సప్తమం సత్రయోదశమ్,
చ
ఏకాదశం సప్తదశం పఞ్చమం చ గురూణ్యథ.
శేషాణి చ లఘుని స్యుర్వికృత్యాశ్చరణే బుధైః,
వృత్తం తదశ్వలలితం విజ్ఞేయం నామతో యథా.
136
137
తా. (52) అశ్వలలితవృత్తం :- పాదంలోని చివరి అక్షరం, పందొమ్మిది, ఏడు,
పదమూడు, పదకొండు, పదిహేడు, ఐదు అక్షరాలు గురువులు. మిగిలినవి లఘువులు.
ఇది వికృతిఛందోంతర్గత మైన అశ్వలలితవృత్తం.
మూ. యది చ నకార ఆదిరచితః పదే విరచితో న్త ఏవ చ లగౌ
యది చ జభౌ త్రిధా చ నిహితౌ క్రమేణ ఖలు మధ్యావపి తథా,
యది చ సమాశ్రితం హి వికృతిం యతిశ్చ దశభిస్తథైకసహితైః
తత ఇహ కీర్తితం మునిగణైర్విశుద్ధచరితైస్తదశ్వలలితమ్.
-
జ
-
138
తా. వికృతిచందస్సుకు చెందిన 23 అక్షరాల పాదంలో న భ - జభ -
భగణాలు చివర లఘుగురువులూ, పదకొండవ అక్షరంమీద యతీ ఉంటే అది
అశ్వలలిత వృత్తం.
జ
మూ. వివిధతురఙ్గనాగరథయోధసమాకులమలం బలం సముదితం
శరశతశక్తికున్తపరిఘాసియష్టివితతం బహుప్రహరణమ్,
రిపుశతయుక్తశస్త్రరవభీతశక్కితభటం భయాకులదిశం
కృతమభివీక్ష్య సంయుగముఖే సమర్పితగుణం త్వయాశ్వలలితమ్.
139
తా. అనేక మైన అశ్వాలు, గజాలు, రథాలు, యోధులు - వీళ్లతో వ్యాకులమై
(నిండినదై) వచ్చి, వందలకొలది శరములతోను శక్తి కుంత పరిఘ - ఖడ్గ -
-
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iek7oveyn92r90ze6czp4l3y4eoda9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/523</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230059</id>
    <revision>
      <id>586575</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '506 నాట్యశాస్త్రము యష్టులతోను వ్యాప్తమై అనేకమైన ఆయుధాలు గల సైన్యములోని శత్రువులు ప్రయోగించిన శస్త్రముల ధ్వనులకు భటులు భయపడి, దిక్కులవైపు పరుగెత్తపోతూండగా చూచి నీవు యుద్...'</comment>
      <origin>586575</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4491" sha1="n26yfsk6yhbkn89tjoi2muguh26fs41" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;506
నాట్యశాస్త్రము
యష్టులతోను వ్యాప్తమై అనేకమైన ఆయుధాలు గల సైన్యములోని శత్రువులు ప్రయోగించిన
శస్త్రముల ధ్వనులకు భటులు భయపడి, దిక్కులవైపు పరుగెత్తపోతూండగా చూచి నీవు
యుద్ధరంగము నందు అశ్వలలితానికి గొప్ప గుణం (తీవ్రత్వం) కల్పించావు.
మూ. షదాదావష్టమం చైవ హ్యేకాదశచతుర్దశే,
వింశం సప్తదశం చైవ త్రయోవింశం తథైవ చ.
ఏతాని చ లఘూని స్యుః శేషాణ్యథ గురూణి చ
చతుర్వింశతికే పాదే మేఘమాలేతి సాయథా.
140
141
తా. (53) మేఘమాలావృత్తం:- ఇరవైనాలు గక్షరాల పాదంలో మొదటి ఆరు
అక్షరాలు, ఎనిమిది, పదకొండు, పద్నాలుగు, ఇరవై, పదిహేడు, ఇరవైమూడు అక్షరాలు
లఘువులు కాగా మిగిలినవి గురువులుగా ఉంటే అది మేఘమాలావృత్తం.
మూ. (యది ఖలు చరణస్థితౌ నౌ త్రికా షట్ తు రా వ్యవస్థితాస్తత్పరం స్యుః క్రమాత్
భవతి యది యతిస్తథా సప్తభిః సప్తభిశ్చాక్షరైః సద్భిరుక్తాక్షరా
సతతముపనివిష్టదేహా తథా సంకృతౌ సూరిభిః సంమతా దృశ్యతే
త ఇహ పరిభాషితా శాస్త్రవిద్భిస్త్వియం మేఘమాలాథవార్ధకః.
142
తా. పాదంలో ప్రారంభంలో రెండు నగణాలు, తరవాత ఆరు రగణాలు, ఏడు,
పద్నాలుగు, ఇరవైఒకటి అక్షరాలపై యతి ఉన్నది మేఘమాలా లేదా అంధకవృత్తం.)
మూ. పవనబలసమావృతా తీవ్రగమ్భీరనాదా బలాకావలీమేఖలా
క్షితిధరసదృశోచ్చరూపా మహానీలధూమాఞ్మనాభాం మ్బుగర్భోద్భవా,
సురపతిధనురుజ్ఞ్వలా బద్ధకక్ష్యా తడిద్ద్యోతసంనాహపట్టోజ్జ్వలా
గగనతలవిసారిణీ ప్రావృషేణ్యా దృఢం మేఘమాలాధికం శోభతే. 143
తా. ఆకాశంమీద ప్రసరిస్తూన్న ఈ వర్షాకాలపు మేఘమాల అధికంగా శోభిస్తూన్నది.
దీనిని బలమైన వాయువు తీసికొని వస్తూన్నది. తీవ్రంగా గంభీరంగా ధ్వని చేస్తూన్నది.
కొంగల పంక్తులు దీనికి వడ్డాణంలా ఉన్నాయి. కొండ వలె ఎత్తుగా ఉంది. నీళ్లతో
నిండిన ఇది ఇంద్రనీలమణి వలె, పొగ వలె, కాటుక వలె నల్లగా ఉంది. దీనిమీద ఉన్న
ఇంద్రధనస్సు నడుమునకు కట్టిన బంగారుతాడు వలె ఉంది. మెరుపుల కాంతులు
యుద్ధాదులకు సిద్ధం చేసే ఏనుగు మొదలైనవాటికి పైన కప్పే వస్త్రపట్టం వలె ఉంది.
మూ. ఆద్యం చైవ చతుర్థం చ పఞ్చమం షష్ఠమేవ చ,
నవమం దశమం చైవ నైదనం చ భవేద్గురు.
144&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n26yfsk6yhbkn89tjoi2muguh26fs41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/524</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230060</id>
    <revision>
      <id>586576</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి లఘూన్యన్యాని శేషాణి పాడే స్యుః పఞ్చవింశకే, వృత్తక్షైః సా తు విజ్జేయా క్రౌఞ్చపాదీతి నామతః. 507 145 తా. (54) క్రౌంచపాదీవృత్తం:- ఇరవైఐదు అక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఐద...'</comment>
      <origin>586576</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4669" sha1="cwt78ilq0sg199xq5y8f5bsdxo6aqnh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
లఘూన్యన్యాని శేషాణి పాడే స్యుః పఞ్చవింశకే,
వృత్తక్షైః సా తు విజ్జేయా క్రౌఞ్చపాదీతి నామతః.
507
145
తా. (54) క్రౌంచపాదీవృత్తం:- ఇరవైఐదు అక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు,
ఐదు, ఆరు, తొమ్మిది, పది, ఇరవైయైదు అక్షరాలు గురువులుగాను, మిగిలినవి లఘువులు
గాను ఉండాలి. దీనికి క్రౌంచపాదీవృత్తం అని పేరు.
మూ. (భ్మౌ యది పాడే స్భావపి చేష్టావభికృతిరపి చ హి యది ఖలు విహితా
నాశ్చ సముద్రాః స్యుర్వినివిష్టాః యది చ ఖలు గురు భవతి నిధనగతమ్,
పఞ్చభిరాదౌ ఛేదముపేతా పునరపి యతిరిహ యది ఖలు దశభిః
క్రౌఞ్చపదేయం వృత్తవిధానే సురగణపితృగణమునిగణవిహితా).
146
తా. ఇరవైఐదు అక్షరాల పాదంలో భ - మ - స - భ - న - న - న - న
గణాలు, ఇరవై యైదవ అక్షరం గురువు ఉంటే అది క్రౌంచపదావృత్తం. ఐదవ అక్షరం
మీదా, తరువాత దానినుండి పదవ అక్షరంమీదా యతి.
మూ. యః కిల దాక్షం విద్రుతసోమం క్రతువరమచమసమపగతకలశం
పాతితయూపం క్షిప్తచషాలం విచయనమసమిధమపశుకచరుకమ్,
కార్ముకముక్తేనాశు చకార వ్యపగతసురగణపితృగణమిషుణా
నిత్యమసౌ తే దైత్యగణారిః ప్రదహతు మఖమివ రిపుగణమఖిలమ్.
147
తా. దైత్యగణాల శత్రువైన ఏ రుద్రుడు ధనస్సునుండి విడువబడిన బాణంచేత
వెంటనే దక్షయజ్ఞంలో - చంద్రుడు పారిపోయే టట్లు చేశాడో చమసలు కలశలు
బద్దలుకొట్టాడో, యూపస్తంభాలు పడగొట్టాడో, చషాలం (ఒక పాత్ర) దూరంగా విసిరేశాడో,
చయనము, సమిధలు, పశువులు, హోమచరువు - ఇవన్నీ లేకుండా చేశాడో ఆ రుద్రుడు
నీ శత్రుగణా న్నంతనీ యజ్ఞమును వలె కాల్చివేయుగాక.
మూ. (యా కపిలాక్షీ పిఙ్గలకేశీ కలిరుచిరనుదినమనునయకఠినా
దీర్ఘతరాభిః స్థూలసిరాభిః పరివృతవపురతిశయకుటిలగతిః,
ఆయతజబ్ధి నిమ్నకపోలా లఘుతరకుచయుగపరిగతహృదయా
సా పరిహార్యా క్రౌఙ్ఞ్యపదా స్త్రీ ధ్రువమిహ నిరవధిసుఖమభిలషతా. 148
తా. పిల్లికళ్లు, రాగిజుట్టూ, రోజూ కలహించడంలో ఆసక్తి కలదీ, ఎంత బతిమాలినా
విననిదీ, ఒళ్లంతా పొడవుగా లావుగా ఉన్న నరాలు పైకి కనబడేదీ. చాల వంకర నడక
గలదీ, పొడవైన కాళ్లూ (పిక్కలూ) సొట్ట దవడలూ కలది, గుండెలను అంటిబెట్టుకొన్న
ఎండిపోయిన స్తనాలు గలదీ, అయిన, క్రౌంచపక్షిపాదాల వంటి పాదాలుగల స్త్రీని,
సుఖంగా బతకాలనుకొనేవాడు ఎన్నడూ చేరదీయకూడదు).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cwt78ilq0sg199xq5y8f5bsdxo6aqnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/525</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230061</id>
    <revision>
      <id>586577</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '508 మూ. అష్టావాదౌ గురూణి స్యుస్తథా చైకోనవింశకమ్, ఏకవింశం చ విజ్ఞేయం చతుర్వింశం సనైధనమ్, ఏతాని గురుసంజ్ఞాని శేషాణి చ లఘూన్యథ షడ్వింశత్యక్షరే పాడే తద్ భుజఙ్గవిజృమ్భితమ్. నాట...'</comment>
      <origin>586577</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="cfj7qfunkxfxn25bjeyg47rk6dkgo4c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;508
మూ. అష్టావాదౌ గురూణి స్యుస్తథా చైకోనవింశకమ్,
ఏకవింశం చ విజ్ఞేయం చతుర్వింశం సనైధనమ్,
ఏతాని గురుసంజ్ఞాని శేషాణి చ లఘూన్యథ
షడ్వింశత్యక్షరే పాడే తద్ భుజఙ్గవిజృమ్భితమ్.
నాట్యశాస్త్రము
150
తా. (55) భుజంగవిజృంభితవృత్తం:- ఇరవై అక్షరాలు గల పాదంలోని మొదటి
ఎనిమిది అక్షరాలు, పందొమ్మిది, ఇరవైయొకటి, ఇరవైనాలుగు, ఇరవైఆరు అక్షరాలు
గురువులు, మిగిలినవి లఘువులు ఉంటే అది భుజంగవిజృంభితవృత్తం.
మూ. యస్యాం మౌ తో నాః సౌ నిత్యం ప్రతిచరణమథ గదితాఫ్రికా హ్యనుపూర్వశః
షడ్వింశత్యామేకోనాయాం చ యది హి ఖలు యతిరభిధా చతుర్భిరథాష్టాభిః,
పశ్చాదనే లౌ సంయోజ్యా యది భవతి మనుజదయితాం సమాశ్రితముత్కృతిం
నామ్నా వృత్తం లోకే ఖ్యాతం కవివదనవికసనపదం భుజఙ్గవిజృమితమ్. 151
తా. ఉత్కృతిఛందస్సుకు సంబంధించిన భుజంగవిజృంభితవృత్తంలో, ఇరవై ఆరు
అక్షరాల పాదంలో వరుసగా రెండు మగణాలు. తగణం, మూడు నగణాలు, సగణం,
రగణం, చివర లఘువు, గురువు ఉంటాయి. నాల్గవ అక్షరంమీద, ఎనిమిదవ అక్షరంమీదా
!?)
మూ. రూపోపేతాం దేవైః సృష్టాం సమదగజవిలసితగతిం నిరీక్ష్య తిలోత్తమాం
152
ప్రాదక్షిణ్యాత్ ప్రాప్తాం ద్రష్టుం బహువదనమచలనయనం శిరః కృతవాన్హరః,
దీర్ఘం నిఃశ్వస్యాన్తరూఢం స్తనవదనజఘనరుచిరాం నిరీక్ష్య తథా పునః
కణే న్యస్తం దేవేన్ద్రణ ప్రవరమణికనకవలయం భుజఙ్గవిజృమ్భితమ్.
తా. ఎట్లనగా - రూపవంతురాలు, దేవతలు సృజించినదీ, మదించిన ఏనుగు
వంటి విలాసతో కూడిన నడకగలది, మర్యాదగా చూచి వెడదాం అని వచ్చిన తిలోత్తమను
చూడడానికే శివుడు తన శిరస్సుపై చాల ముఖాలు, రెప్పపాటు లేని కళ్లు చేసికొన్నాడు.
దేవేంద్రుడు రహస్యంగా దీర్ఘనిఃశ్వాసం విడిచి స్తన - వదన - జఘనాలతో అందంగా
ఉన్న ఆమెను మళ్లీ చూచి సర్పంవంటి విజృంభణము గల రత్నాలు పొదిగిన బంగారు
వలయం (హస్తం) కంఠం మీద ఉంచుకొన్నాడు.
మూ. దణ్ణకం నామ విజ్ఞేయముత్కృతేరధికాక్షరమ్,
మేఘమాలాదికం తత్ స్యాన్నౌ చాదౌ కాగుహా (?) త్రికాః.
153
తా. (56) దణ్ణకం :- ఉత్కృతికంటె అధికమైనది, అనగా 26 కంటె అధికమైన
అక్షరాలు కలది దండకం. (ఉత్తరార్థం అర్థం స్పష్టంగా లేదు).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfj7qfunkxfxn25bjeyg47rk6dkgo4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/526</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230062</id>
    <revision>
      <id>586578</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి 509 మూ. ముదితజనపదాకులా స్ఫీతసస్యాకరా భూతధాత్రీ భవన్తం సమభ్యర్చతి ద్విరదకరవిలుప్తహిన్తాలతాలీవనాస్వాం నమస్యన్తి విన్యాదయః పర్వతాః, స్ఫుటీతకలశశుక్తినిర్ణీర...'</comment>
      <origin>586578</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="ldwblhf5n6u1wnno1v4jguizyeplfxk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
509
మూ. ముదితజనపదాకులా స్ఫీతసస్యాకరా భూతధాత్రీ భవన్తం సమభ్యర్చతి
ద్విరదకరవిలుప్తహిన్తాలతాలీవనాస్వాం నమస్యన్తి విన్యాదయః పర్వతాః,
స్ఫుటీతకలశశుక్తినిర్ణీర్ణముక్తాఫలైరూర్మిహస్తెర్నమస్యన్తి వః సాగరాః
ముదితజలచరాకులాః సంప్రకీర్ణామలాః కీర్తయన్తవ కీర్తిం మహానిమ్నగాః. 154
తా. ఆనందిస్తూన్న గ్రామాలతో నిండినదీ, సస్యసమృద్ధమూ అయిన భూమి నిన్ను
పూజిస్తూన్నది. ఏనుగుల తొండాలచేత విరవబడిన హింతాలు - తాలీవృక్షవనాలు గల
వింధ్యాదిపర్వతాలు నీకు నమస్కరిస్తున్నాయి. సముద్రాలు బ్రద్దలైన ముత్యపుచిప్పల నుండి
పైకి చిమ్మబడిన ముత్యాలను తరంగహస్తాలతో నీకు సమర్పిస్తూ నమస్క రిస్తున్నాయి.
సంతోషిస్తూన్న జలచరాలతో వ్యాకులములైన మహానదులు తెల్లని నురగులు చిమ్ముతూ
నీ కీర్తిని కీర్తిస్తున్నాయా అన్న ట్లున్నాయి.
మూ. ఏతాని సమవృత్తాని మయోక్తాని ద్విజోత్తమాః,
విషమార్ధసమానాం తు పునర్వక్ష్యామి లక్షణమ్.
155
తా. ద్విజోత్తములారా! ఇంతవరకూ మీకు నేను సమవృత్తాలు (నాలుగు పాదాల
లోను సమంగా ఉండే వృత్తాలు) చెప్పాను. ఇప్పుడు విషమ (వేరు వేరు విధాలుగా ఉండే
పాదాలు గల) వృత్తాలను, అర్ధసమ (సగం భాగం మాత్రమే సమంగా ఉండే) వృత్తాలను
చెపుతాను.
మూ. యత్ర పాదాస్తు విషమా నానావృత్తసముద్భవాః,
గ్రథితాః పాదయోగేన తద్ వృత్తం విషమం స్మృతమ్.
156
తా. వివిధవృత్తాలనుండి పుట్టి వేరు వేరు విధాలైన పాదాలు దేనిలో, పాద
సంబంధాన్ని పట్టి కూరుస్తారో అది విషమవృత్తం.
మూ. ద్వా సమౌ ద్వౌ చ విషమౌ వృత్తే విషమే తథా,
సర్వపాదైశ్చ విషమైర్వృత్తం విషమముచ్యతే.
157
తా. ఒక శ్లోకంలోని రెండు పాదాలు ఒక విధంగాను, రెండు పాదాలు మరొక
విధంగాను ఉంటే అది అర్ధవిషమవృత్తం. నాలుగు పాదాలూ నాలుగు విధాలుగా ఉంటే
అది విషమవృత్తం.
మూ. హ్రస్వాద్యమథ దీర్ఘాద్యం దీర్ఘం హ్రస్వమథాపి వా,
యుగ్మోజవిషమైః పాదైర్వృత్తమర్ధసమం భవేత్.
158
తా. ఒక పాదం లఘువుతో ప్రారంభమై మరొకపాదం గురువుతో ప్రారంభమైనా
లేదా ఒక పాదం గురువుతో ప్రారంభమై మరొకటి లఘువుతో ప్రారంభ మైనా
-
ఈ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ldwblhf5n6u1wnno1v4jguizyeplfxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/527</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230063</id>
    <revision>
      <id>586579</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '510 నాట్యశాస్త్రము విధంగా సరి సంఖ్య పాదాలలోను, బేసి సంఖ్యపాదాలలోను వేరు వేరుగా ఉండే వృత్తం అర్ధసమం. అనగా అర్ధసమవృత్తంలో ఒకటి పాదాలూ సమంగా ఉంటాయి. - మూడు పాదాలూ, రెండు నాలుగు మ...'</comment>
      <origin>586579</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4089" sha1="1rxahoxwgya4bmjewp11x7hhnmqfgn0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;510
నాట్యశాస్త్రము
విధంగా సరి సంఖ్య పాదాలలోను, బేసి సంఖ్యపాదాలలోను వేరు వేరుగా ఉండే వృత్తం
అర్ధసమం. అనగా అర్ధసమవృత్తంలో ఒకటి
పాదాలూ సమంగా ఉంటాయి.
-
మూడు పాదాలూ, రెండు నాలుగు
మూ. పాదే సిద్ధే సమం సిద్ధం విషమం సార్వపాదికమ్,
ద్వయోరర్ధసమం విద్యాదేష భేదస్తు పాదశః.
-
159
తా. ఒక పాదం సిద్ధమైతే సమవృత్తం సిద్ధ మౌతుంది. విషమవృత్తంలో ఏ పాదానికి
ఆ పాదం వేరు వేరు రీతులలో సిద్ధం కావాలి. రెండు పాదాలలో సిద్ధమైతే అది అర్ధసమం.
ఈ భేదం (అక్షరాల విభాగం) ఒక పాదానికి వర్తిస్తుంది.
మూ. భేదాస్తు యే మయా ప్రోక్తా సమవృత్తవికల్పితాః,
త్రికైర్విషమవృత్తానాం సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్.
160
తా. సమవృత్తాలలో ఏర్పరచుకొన్న ఏ భేదాలు (గణాలు) నేను చెప్పి ఉన్నానో ఆ
త్రికాలతోనే (గణాల రూపంలో ఉన్న భేదాలతోనే) విషమవృత్తాల లక్షణాలు చెపుతాను.
మూ. (నైధనే౨ న్యతరస్యాం వై ప్రథమే పాద ఇష్యతే,
ద్వితీయే చరణే చ సాదిత్యనుష్టుప్ సమాసతః).
161
తా. ప్రథమతృతీయపాదాలు, ద్వితీయచతుర్థపాదాలు అనుష్టుప్ లో ఉంటాయి
అని అర్ధం చెప్పవచ్చును. (శ్లోకార్థం స్పష్టంగా తెలియలేదు).
మూ. సౌ గౌ తు ప్రథమే పాడే స్రా లౌ చాపి ద్వితీయకే,
యుగ్మే. ర(థ) విషమే పాదే జ్ఞేయా పథ్యా తు సా త్రికైః.
162
తా. పథ్యావృత్తం :- ప్రథమ పాదంలో రెండు సగణాలు, రెండు గురువులు.
-
రగణాలు, లఘు
-
సి
గురువులు. ఈ విధంగా సరి
ద్వితీయపాదంలో స
పాదాలలో గణా లుంటే అది పథ్యావృత్తం - అనుష్టుప్లో ఒక భేదం.
మూ. ప్రియదైవతమిత్రాసి ప్రియసంబన్ధిబాన్ధవా,
ప్రియదానరతా పథ్యా దయితే! త్వం ప్రియాసి మే.
-
163
తా. ఉదా. ఓ! ప్రియురాలా! నీకు దేవతలు మిత్రులు ఇష్టులు; సంబంధులు,
బంధువులూ కూడ నీకు ఇష్టులు. ఇష్టమైన వస్తువులను దానం చేయడంలో ఆసక్తి
ఉన్నదానవు. అందరికీ హితం కోరుదానవు. అందుచేత నాకు చాలా ప్రియురాలవు.
మూ. మౌ గౌ తు ప్రథమే పాడే యౌ ల్గా చ ద్వితీయకే,
పాడే భౌ లౌ తృతీయే చ చతుర్థే తు త సౌ లగౌ.
164&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1rxahoxwgya4bmjewp11x7hhnmqfgn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/528</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230064</id>
    <revision>
      <id>586580</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి 511 తా. ప్రథమపాదంలో మ - య - సగణాలు లఘు ర గణాలు, రెండు గురువులు. రెండవ పాదంలో గురువులు. మూడవ పాదంలో రెండు భగణాలు లఘు గురువులు. చతుర్థపాదంలో త - స గణాలు, లఘు - గురువులు. ఇది...'</comment>
      <origin>586580</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3801" sha1="9tysxmagzxxn6uaslc9qk3fismr5fk7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
511
తా. ప్రథమపాదంలో మ
-
య -
సగణాలు లఘు
ర గణాలు, రెండు గురువులు. రెండవ పాదంలో
గురువులు. మూడవ పాదంలో రెండు భగణాలు లఘు
గురువులు. చతుర్థపాదంలో త - స గణాలు, లఘు - గురువులు. ఇది కూడ పథ్యా
వృత్తమే. పాదాలు నాలుగు వేరు వేరుగా ఉన్నాయి.
మూ. నైవాచారో న తే మిత్రం న సంబన్ధగుణప్రియా,
సర్వథా సర్వవిషమా పథ్యా న భవసి ప్రియే.
165
తా. ప్రియురాలా! ఆచారం లేదు, మిత్రు లెవరూ లేరు; సంబంధు లెవరికీ నువ్వు
సద్గుణాలచేత ఇష్టురాలవు కావు. అన్ని విధాల విషమంగా ఉన్నావు; అందుచేత నీవు
నాకు పథ్య కాదు.
మూ. అయుజోర్లక్షణం హ్యేతద్విపరీతం తు యత్ర చ,
పథ్యా హి విపరీతా సా విజ్ఞేయా నామతో యథా.
166
తా. ఈ లక్షణం బేసి పాదాలలో విపరీతంగా ఉంటే అది విపరీతపథ్య. ఎట్లనగా-
మూ. కృతేన రమణస్య కిం సఖి! రోషేణ తే.2..త్యర్థమ్,
విపరీతా న పథ్యాసి త్వం జడే! కేన మోహితా.
167
తా. సఖీ! నువ్వు నీప్రియుని విషయంలో కోపించి ఏమి ప్రయోజనం? మూర్ఖురాలా!
నువ్వు విపరీతంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు. పథ్య కాదు. నిన్నెవ రిలా మోసగించారు?
మూ. చతుర్థాదక్షరాద్యత్ర త్రిలఘు స్వాదయుక్తతః,
అనుష్టుప్ చపలా సా తు విజ్జేయా నామతో యథా.
168
తా. మూడవ పాదంలో నాల్గవ అక్షరం తరవాత మూడు లఘువు లున్న అనుష్టుప్కు
చపలా అని పేరు. ఎట్లనగా -
మూ. న ఖల్వస్యాః ప్రియతమః శ్రోతవ్యం వ్యాహృతం సఖ్యా,
నారదస్య ప్రతికృతిః కథ్యతే చపలా హీయమ్.
169
తా. అత డామెకు ప్రియతముడు కాడు. సఖురాలు చెప్పిన మాట వినాలి. చపల
యైన ఈమె నారదుని ప్రతికృతి (నకలు) అని అంటారు.
మూ. విపులా తు యుజి జ్ఞేయా లఘుత్వాత్సప్తమస్య తు,
సర్వత్ర సప్తమస్యైవ కేషాంచిద్విపులా; యథా.
170
తా. సరిపాదాలలో ఏడవ అక్షరం లఘు వైతే అది విపులా అనుష్టుప్. నాలుగు
పాదాలలోను ఏడవ అక్షరం లఘు వైతే విపుల అని కొంద రంటారు. ఎట్లనగా -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9tysxmagzxxn6uaslc9qk3fismr5fk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/529</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230065</id>
    <revision>
      <id>586581</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '512 మూ. సంక్షిప్తా వజ్రమధ్యే హి హేమకుమృనిభస్తనీ, విపులాసి ప్రియే! శ్రోణ్యాం పూర్ణచన్ద్రనిభాననే! నాట్యశాస్త్రము 171 తా. పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కలదానా! బంగారు కుంభముల వంటి స్తన...'</comment>
      <origin>586581</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="akimzvs73k5zkqh1166uvjehiwzrhi3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;512
మూ. సంక్షిప్తా వజ్రమధ్యే హి హేమకుమృనిభస్తనీ,
విపులాసి ప్రియే! శ్రోణ్యాం పూర్ణచన్ద్రనిభాననే!
నాట్యశాస్త్రము
171
తా. పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కలదానా! బంగారు కుంభముల వంటి స్తనాలు
గల నీవు శ్రోణీతలమునందు చాల విశాలంగా ఉన్నావు. వజ్రంవంటి నడుమునందు
సన్నగా ఉన్నావు.
మూ. గల్గవ మేఘోపగమే ఆమ్లాలితవసున్ధరా,
కూలవృక్షానారుజన్తి స్రవస్తి విపులా బలాత్.
172
తా. ఇది, వర్షకాలంలో భూమిని నీటితో ముంచెత్తుతూ, బలంచేత ఒడ్డుమీద
నున్న వృక్షాలను పడగొడుతూ గంగ వలె విపులంగా ఉంది.
వి. సరిపాదాలలో ఏడవ అక్షరం లఘువైనదానికి పై శ్లోకము, అన్నిపాదాలలోను
లఘువైనందుకు ఈ శ్లోకమూ ఉదాహరణలు.
మూ. ఆగతా మేఘసమయే భీరు భీరుకులోద్ధతే,
ఏకరాత్రే పరగృహం చోరీ బన్ధనమర్హసి.
173
తా. భయస్వభావంగల కులంలో పుట్టిన ఓ! భయస్వభావం కలదానా! వర్షా
సమయంలో పరగృహానికి వచ్చావు. చోరి యైన స్త్రీని ఒక రాత్రి బంధించి శిక్షించాలి.
మూ. ఏవం వివిధయోగాస్తు పథ్యాపాదా భవన్తి హి,
యుగ్మోజవిషమైః పాదైః శేషైరన్యైస్త్రికైరథ.
174
తా. ఈ విధంగా పథ్యావృత్తంలోనే సరి - బేసి పాదాలలో, పైన చెప్పిన గణాలే
కాక మిగిలినగణాలు కూడా ఉపయోగిస్తూ, విషమపాదాలను సృష్టిస్తూ కూర్చడంచేత
దీనిలోనే అనేక భేదా లేర్పడతాయి.
మూ. గుర్వన్తకః సర్వలఘుః త్రికో నిత్యం హి నేష్యతే,
ప్రథమాదక్షరాద్యత్ర చతుర్థాత్ ప్రాగ్ లఘుః స్మృతః.
175
తా. ప్రథమాక్షరం తరవాత సగణం కాని నగణం కాని ఎన్నడూ ఉపయోగించ
కూడదు. అట్లే చతుర్థాక్షరం తరవాత యగణం ప్రయోగించకూడదు.
=
వి. గుర్వన్తకః = సగణం. సర్వలఘుః = నగణం. ప్రాగ్లఘః = యగణం.
మూ. పథ్యాపాదం సమాస్థాప్య త్రీణ్యన్తో తు గురూణ్యథ,
భవన్తి పాదే సతతం బుధైస్తద్వక్త్రమిష్యతే.
176
తా. పథ్యావృత్తం పాదం ఏర్పరచి, ఆ నాలుగు పాదాలు చివర నాలుగు అక్షరాలు
గురువులు ఉపయోగిస్తే అది వక్త్రం అవుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>akimzvs73k5zkqh1166uvjehiwzrhi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/530</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230066</id>
    <revision>
      <id>586582</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి మూ. దన్తక్షతాధరం సుభ్రు! జాగరగ్గాననేత్రం చ, రతిసంభోగభిన్నం తే దర్శనీయతరం వక్త్రమ్. 513 177 తా. అందమైన కనుబొమ్మలు కలదానా! దంతాలచేత క్షతములైన అధరోష్ఠమూ, నిద్ర లేమిచ...'</comment>
      <origin>586582</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3862" sha1="tfz41ux1agjpb7dahliblkcjos7rdsc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
మూ. దన్తక్షతాధరం సుభ్రు! జాగరగ్గాననేత్రం చ,
రతిసంభోగభిన్నం తే దర్శనీయతరం వక్త్రమ్.
513
177
తా. అందమైన కనుబొమ్మలు కలదానా! దంతాలచేత క్షతములైన అధరోష్ఠమూ,
నిద్ర లేమిచేత వాడిపోయిన నేత్రాలూ గల, రతిసంభోగంచేత వాడిపోయిన నీ ముఖం
ఇంకా చూడాలని అనిపించేటట్లుంది.
మూ. (ఇత్యేషా సర్వవిషమా నామతో సుష్టుబుచ్యతే,
తద్విదాం మతవైషమ్యం త్రికాదక్షరతస్తథా).
178
తా. ఈ విధంగా అనుష్టుప్ అనే ఈ వృత్తం అన్ని విధాలా విషమ మైనది.
దీనిలోని గణాల విషయంలోను, అక్షరాల విషయంలో పండితుల మతంలో వైషమ్యం
ఉంది. అనగా కొందరు అక్షరసంఖ్యాదులు చూడా లనీ కొందరు గణాలను చూడా లనీ
అంటారు.
మూ. పాదే షోడశమాత్రాస్తు గాథాంశకవికల్పితాః,
చతుర్భిరంశకైర్జ్ఞేయా వృత్తక్షైర్వానవాసికా.
179
తా. (1) వానవాసికాగాథ పాదంలో పదహారు మాత్రలు గల గాథలు
అంశకాలను పట్టి (మాత్రల సంఖ్యను పట్టి) కల్పింపబడతాయి. పాదంలో నాలుగు
అంశకాలు ఉంటే వానవాసికా గాథ.
మూ. అసంస్థితపదా సువిహ్వలాజీ మదస్థలితచేష్టితైర్మనోజ్జా,
క్వ యాస్యసి వరోరు! సురతకాలే విషమా కిం వానవాసికా త్వమ్. 180
తా. ఓ! సుందరోరూ! నిలవని పాదాలు, వ్యాకులమైన అవయవాలు, మదంచేత
తొట్రుపడుతూన్న చేష్టలూ - వీటితో మనోహరియైన నువ్వు ఎక్కడికి వెడతావు! సురత
సమయంలో విషమంగా ప్రవర్తించే వనవాసికవా నువ్వు!
మూ. (స్టౌ స్టౌ చ ప్రథమే పాడే తథా చైవ తృతీయకే,
కేతుమత్యాం గణాః ప్రోక్తా భౌ న్గా గశ్చ సదా బుధైః.
తా. (2) కేతుమతి :- ప్రథమతృతీయపాదాలలో స
గురువు, ద్వితీయచతుర్ధ పాదాలలో భ - ర
కేతుమతీ గాథ).
-
181
- జ - సగణాలు, ఒక
సగణాలు ఒక గురువు ఉంటే అది
మూ. స్ఫురితాధరం చకితనేత్రం రక్తకపోలమమ్బుజదలాక్షమ్,
కిమిదం రుషాపహృతశోభం కేతుమతీసమం వద ముఖం తే. 182
తా. కదలుతూన్న అధరోష్ఠము, భయపడుతూన్న నేత్రాలు. ఎఱ్ఱని గండస్థలము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tfz41ux1agjpb7dahliblkcjos7rdsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/531</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230067</id>
    <revision>
      <id>586583</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '514 నాట్యశాస్త్రము పద్మపత్రాలవంటి నేత్రాలు గల నీ ముఖం, ఏమిది! కోపంచేత శోభావిహీనమై కేతుమతి వలె ఉన్నది? మూ. వక్రస్యాపరపూర్వస్య చాదౌ నౌ రో లగౌ త్రికాః, నజౌ రజౌ ద్వితీయే చ శేషాగ్ర...'</comment>
      <origin>586583</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3948" sha1="odloaes8rvezvo2pdyv8tpa3mc9y08d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;514
నాట్యశాస్త్రము
పద్మపత్రాలవంటి నేత్రాలు గల నీ ముఖం, ఏమిది! కోపంచేత శోభావిహీనమై కేతుమతి
వలె ఉన్నది?
మూ. వక్రస్యాపరపూర్వస్య చాదౌ నౌ రో లగౌ త్రికాః,
నజౌ రజౌ ద్వితీయే చ శేషాగ్రం పునరేవ తు.
-
183
తా. అపరవక్త్రం :- అపరవక్త్రం మొదటి పాదంలో న న - రగణాలు, లఘు
గురువులు, రెండవ పాదంలో న -2- ర - జ -
పాదాలు ప్రథమద్వితీయాల వలెనే ఉంటాయి.
గణాలు. మూడు నాలుగు
మూ. సుతను జలపరీతలోచనం జలదనిరుద్ధమివేన్దుమణ్డలమ్,
కిమిదమపరవక్త్రమేవ తే శశివదనే.. ద్య ముఖం పరాఙ్ముఖమ్.
184
తా. ఓ! శశివదనా! సుతనూ! కన్నీళ్లతో నిండిన నేత్రములతో మేఘాలు కప్పిన
చంద్రమండలం వలె ఉన్న నీ ముఖం, ఇప్పుడు పరాఙ్ముఖమై అపరవక్త్రం (మరొక
ముఖం) వలె ఉంది. ఏమిటిది!
మూ. నౌ యౌ తు ప్రథమే పాదే డౌ జౌ గశ్చ తథాపరే,
యత్ర తత్ పుష్పితాగ్రా స్యాత్ యది శేషం తు పూర్వవత్.
తా. (4) పుష్పితాగ్రావృత్తం:- మొదటి పాదంలో న - న - య
-
186
యగణాలు.
రెండవ పాదంలో న - జ - జ - ర గణాలు, గురువు. ఇట్టె మూడు నాలుగు పాదాలలో
ఉంటే పుష్పితాగ్రావృత్తం.
మూ. పవనబలవిధూతచారుశాఖం ప్రముదిత కోకిలకణ్ణనాదరమ్యమ్,
మధుకరపరిగీయమానశబ్దం వరతను! పశ్య వనం సుపుష్పితాగ్రమ్.
187
తా. సుందరీ! చక్కగా పుష్పించిన శాఖాగ్రాలు గల ఈ వనం చూడు. దీని అందమైన
కొమ్మలను వాయువు కదలుస్తూన్నది. సంతోషంతో ఉన్న కోకిల కంఠ ధ్వనులతో రమ్యంగా
ఉంది. తుమ్మెదలు గానం (ధ్వని) చేస్తూన్నాయి.
మూ. స్ట్రాస్లా చాదౌ, యథా న్సౌ జౌ, భ్నౌ బ్లౌ గశ్చ తథా పునః,
స్టౌ స్టౌ గశ్చ త్రికా హ్యేతే ఉద్గాతాయాః ప్రకీర్తితాః.
రెండవ పాదంలో న
-
-
188
తా. (5) ఉద్గాతావృత్తం :- మొదటిపాదంలో స &lt;-8- సగణాలు లఘువు,
స జ గణ గురువులు. మూడవ పాదంలో భ - న
లఘువులు, నాల్గవ పాదంలో స - జ - స - జ గణ గురువులు - ఇది ఉద్గాతావృత్తం.
మూ. తవ రోమరాజిరతిభాతి సుతను మదనస్య మజ్ఞరీ,
నాభికమలవివరోత్పతితా భ్రమరావలీవ కుసుమాత్సముద్గతా.
189&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>odloaes8rvezvo2pdyv8tpa3mc9y08d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/532</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230068</id>
    <revision>
      <id>586584</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 515 తా. ఓ! సుందరీ! నాభికమలవివరంనుండి బైలుదేరి, పుష్పంనుండి పైకి ఎగిరిన తుమ్మెదల పంక్తి వలె ఉన్న నీ రోమపంక్తి మదనుని మంజరి వలె చాల ప్రకాశిస్తూన్నది. మూ. స్ట్రాస్...'</comment>
      <origin>586584</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3910" sha1="9i3a1fo15hm77u05nkemeuizja4vwjm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
515
తా. ఓ! సుందరీ! నాభికమలవివరంనుండి బైలుదేరి, పుష్పంనుండి పైకి ఎగిరిన
తుమ్మెదల పంక్తి వలె ఉన్న నీ రోమపంక్తి మదనుని మంజరి వలె చాల ప్రకాశిస్తూన్నది.
మూ. స్ట్రాస్లా చ, తతో న్సౌ జౌ, నౌ సౌ చేతి తృతీయకే,
సౌ సౌ గశ్చ చతుర్థీ తు లలితాయా గణాః స్మృతాః.
తా. (6) లలితావృత్తం :- మొదటి పాదంలో స
- 8
-
190
స గణాలు, ఒక
గురువు. రెండవ పాదంలో న - స &lt;-8- గణాలు ఒక గురువు, మూడవపాదంలో న
- న - స - స గణాలు నాల్గవపాదంలో స - జ - స - జ - ॥
లలితావృత్తం.
మూ. లలితాకులభ్రమితచారువసనకరచారుపల్లవా,
గణాలు గురువు - ఇది
ప్రవికసితకమలకాన్తముఖీ ప్రవిభాసి దేవి! సురతశ్రమాతురా.
191
తా. దేవీ! సురతశ్రమతో అలసిన నీవు, వ్యాకులమై నలిగిపోయిన అందమైన
వస్త్రం హస్తపల్లవంతో అందంగా పట్టుకొని, వికసించిన పద్మం వలె మనోహరమైన
ముఖంతో చాల అందంగా ఉన్నావు..
మూ. ఏవమేతాని వృత్తాని సమాని విషమాణి చ,
నాటకాద్యేషు కావ్యేషు ప్రయోక్తవ్యాని సూరిభిః.
192
తా. ఈ విధ మైన సమవృత్తాలను విషమవృత్తాలను కూడ కవులు నాటకాది
కావ్యాలలో ఉపయోగించాలి.
మూ, సస్త్యన్యాన్యపి వృత్తాని యాన్యుక్తానీహ పిఱ్ఱశః,
న చ తాని ప్రయోజ్యాని న శోభాం జనయన్తి హి.
193
తా. సామూహికరూపంలో ఇక్కడనే చెప్పిన ఇంకా ఎన్నో వృత్తా లున్నాయి. కాని
వాటిని కావ్యాలలో ఉపయోగించకూడదు. వాటివల్ల కావ్యాలకు శోభ చేకూరదు.
మూ. యాన్యతః ప్రతిషిద్ధాని గీతకే తాని యోజయేత్,
ధ్రువాయోగే తు వక్ష్యామి తేషాం చైవ వికల్పనమ్.
194
తా. అందుచేత, ఏ వృత్తాలు నిషేధింపబడినవో వాటిని గీతకంలో (సంగీత
ప్రయోగంలో) ఉపయోగించవచ్చును. వాటి ప్రయోగం ఎలా చెయ్యాలో ధ్రువాప్రయోగం
గూర్చి చెప్పే సందర్భంలో చెపుతాను.
వి. మంచి వృత్తం మామూలుగా చదువుతూంటేనే శ్రవ్యంగా ఉంటుంది. అందుచేత
ఏవి పాఠ్యములుగా కూడ శ్రవ్యంగా ఉంటాయో వాటినే కావ్యాలలో ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9i3a1fo15hm77u05nkemeuizja4vwjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/533</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230069</id>
    <revision>
      <id>586585</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '516 నాట్యశాస్త్రము సంగీతంతో జోడిస్తే విషయము, వృత్తమూ ఎలా ఉన్నా సంగీతవాద్యధోరణిలో కొట్టుకొని పోతుంది. (అభి.భా.) ఇది నేడు కూడ మనందరికీ అనుభవంలో ఉన్నదే! మూ. వృత్తలక్షణమేవం తు సమా...'</comment>
      <origin>586585</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3623" sha1="mfp19er8mmq80fwwbke1hmwjp7v9w3g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;516
నాట్యశాస్త్రము
సంగీతంతో జోడిస్తే విషయము, వృత్తమూ ఎలా ఉన్నా సంగీతవాద్యధోరణిలో కొట్టుకొని
పోతుంది. (అభి.భా.) ఇది నేడు కూడ మనందరికీ అనుభవంలో ఉన్నదే!
మూ. వృత్తలక్షణమేవం తు సమాసేన మయోదితమ్,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి హ్యార్యాణామపి లక్షణమ్.
195
తా. ఈ విధంగా సంక్షిప్తంగా వృత్తాల లక్షణం చెప్పాను. ఇప్పుడు 'ఆర్యా'ల
లక్షణం కూడ చెపుతాను.
మూ. పథ్యా చ విపులా చైవ చపలా ముఖతో పరా,
జఘనే చపలా చైవ ఆర్యాః పఞ్చ ప్రకీర్తితాః.
196
తా. పథ్యా, విపులా, చపలా, ముఖచపలా, జఘనచపలా అని ఆర్యలు ఐదు
విధాలు.
మూ. ఆసాం తు సంప్రవక్ష్యామి యతిమాత్రావికల్పనమ్,
లక్షణం నియమం చైవ వికల్పగుణసంశ్రయమ్.
197
తా. ఈ ఐదు విధాల అర్యల యతి • మాత్రల కల్పనమును, లక్షణమును
భేదాలను గుణాలను గూర్చి ఏర్పడే నియమమును చెపుతాను.
మూ. యతిశ్ఛేదస్తు విజ్ఞేయః చతుర్మాత్రో గణః స్మృతః,
ద్వితీయాన్యే పాదావయుజౌ త్వపరౌ స్మృతౌ.
198
తా. ఛేదం (ఒక పదం దగ్గర ఆపడం) యతి. నాలుగు మాత్రలు ఒక గణం.
ద్వితీయచతుర్థపాదాలు యుక్కులు (సరిసంఖ్య గలవి). మిగిలిన ఒకటి మూడు పాదాలు
అయుక్కులు (బేసివి).
మూ. గురుమధ్యవిహీనస్తు చతుర్గణసమన్వితః,
అయుగ్గణో విధాతవ్యః యుగ్గణస్తు యథేప్సితః.
199
తా. బేసి పాదాలలోని గణాలు నాలుగు ఉండాలి. ఈ పాదాలలో జగణం
ఉపయోగించకూడదు. సరిపాదాలలో ఇష్టం వచ్చినట్లు చేసికొనవచ్చును.
మూ. అర్ధాష్టమగణార్ధ చ సర్వైరార్యా ప్రకీర్తితా
షష్టో వై ద్వివికల్పస్తు నైధనో హ్యేకసంస్థితః,
పశ్చాదర్థే తు షష్ఠః స్యాదేకమాత్రస్తు కేవలః.
200
తా. అన్ని ఆర్యలలోనూ కూడ ఎనిమిదవ గణం అర్థగణంగానే ఉండాలి. అనగా
దీనిలో రెండు మాత్రలే ఉంటాయి. ఎనిమిదవగణం ఏకమాత్రకం అయినప్పుడు ఆరవగణం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mfp19er8mmq80fwwbke1hmwjp7v9w3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/534</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230070</id>
    <revision>
      <id>586586</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 517 అర్ధగణంగా గాని పూర్ణగణంగా గాని ఉండవచ్చు. రెండవ శ్లోకార్ధంలోని ఆరవగణంలో ఒక్క మాత్ర మాత్రమే ఉండాలి. మూ. ద్వివికల్పస్తు షషో యో గురుమధ్యో భవేత్తు సః, తథా సర్వల...'</comment>
      <origin>586586</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3745" sha1="99c6h9iq73ei5i0yjpwqaxbo5spzq5u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
517
అర్ధగణంగా గాని పూర్ణగణంగా గాని ఉండవచ్చు. రెండవ శ్లోకార్ధంలోని ఆరవగణంలో
ఒక్క మాత్ర మాత్రమే ఉండాలి.
మూ. ద్వివికల్పస్తు షషో యో గురుమధ్యో భవేత్తు సః,
తథా సర్వలఘుశ్చైవ యతిః సంజ్ఞాసమాశ్రితా.
201
తా. ఆరవ గణంలో జగణం ఉండవచ్చు లేదా నాలుగు లఘువు లుండవచ్చు.
యతి వాటిని పట్టి ఉంటుంది.
మూ. (ద్వితీయాదిర్లఘుర్ జ్ఞేయః సప్తమే పఞ్చమే యతిః,
ప్రథమాదిరథాన్యే చ పఞ్చమే వా విధీయతే.
202
తా. ఐదవ గణంలోని లఘువు పూర్తి అయిన తరువాత యతి రావచ్చు. లేదా
ఆరవగణం మొదట అక్షరం మీద ఉండవచ్చు, లేదా ఐదవగణం పూర్తి అయిన తరువాత
ఉండవచ్చు).
మూ. గణేషు త్రిషు పాదస్య యస్యాః పథ్యా తు సా భవేత్,
అతశ్చ విపులాన్యా తు విజ్ఞేయా యతిలక్షణా.
203
తా. పాదంలోని మూడు గణాలు పూర్తి యైనతరువాత యతి ఉంటే అది పథ్యా
ఆర్య, ఆ నియమం లేకుండా పాదంలో ఎక్కడైనా యతి ఉంటే అది విపులా ఆర్య.
మూ. అయుజః సర్వగురవో గురుమధ్యా గణా యుజః,
యస్యాః స్యుః పాదయోగే తు విజ్ఞేయా చపలా హి సా.
204
తా. (1) చపలాఆర్య :- ఒకటి - మూడు పాదాలలో అన్నీ గురువులే ఉండాలి.
రెండు నాలుగు పాదాలలో గణాల మధ్య గురువు లుండాలి. అది చపలా ఆర్య.
మూ. త్రింశదాద్యే తు విజ్ఞేయాః సప్తవింశతిః చాపరే,
ఉభయోరర్ధయోర్జ్ఞేయో మాత్రాపిట్టో విభాగశః.
205
తా. ఆర్యలోని పూర్వార్ధంలో ముప్పై మాత్రలు, ఉత్తరార్ధంలో ఇరవైయేడు మాత్రలూ
ఉంటాయి. రెండు అర్ధాలలోని మొత్తం మాత్రల సంఖ్య పైరెండు సంఖ్యలు కలపగా
లభిస్తుంది.
మూ. ప్రథమతృతీయ పాదౌ ద్వాదశమాత్రా భవేత్తు సా పథ్యా,
విపులాన్యా ఖలు గదితా పూర్వోది తలక్షణోపేతా.
212
తా. (2,3) పథ్యా - విపులాఆర్యలు :- ప్రథమ - తృతీయపాదాలలో పన్నెండేసి
మాత్ర లున్నది పథ్యా ఆర్య, వెనుక చెప్పిన లక్షణం గల, యతినియమం లేనిది విపులా
ఆర్య.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99c6h9iq73ei5i0yjpwqaxbo5spzq5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/535</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230071</id>
    <revision>
      <id>586587</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '518 మూ. పథ్యా యథా - రక్తమృదుపద్మనేత్రా2 సితదీర్ఘబహులమృదుకేశీ, కస్య న పృథుమృదుజఘనా తనుబాహ్వంసోదరీ పథ్యా. నాట్యశాస్త్రము 213 తా. పథ్యకు ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ఎఱ్ఱని మృదువైన పద్మాల వంట...'</comment>
      <origin>586587</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="01kb1geegfnvzfwvz0a9ratp8oup8wi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;518
మూ. పథ్యా యథా -
రక్తమృదుపద్మనేత్రా2 సితదీర్ఘబహులమృదుకేశీ,
కస్య న పృథుమృదుజఘనా తనుబాహ్వంసోదరీ పథ్యా.
నాట్యశాస్త్రము
213
తా. పథ్యకు ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ఎఱ్ఱని మృదువైన పద్మాల వంటి నేత్రాలు
గలది, నల్లని దీర్ఘమైన, దట్టమైన మృదువైన కేశములు కలదీ, పెద్దదైన మృదువైన
జఘనం కలది, సన్నని బాహువులు బుజాలు ఉదరము కలదీ అయిన వనిత ఎవరికి
పథ్య కాదు?
మూ. విపులా యథా -
విపులఘనజఘనస్తననయనైః తామ్రధరోష్ఠకరచరణైః,
ఆయతనాసాగణైర్లలాటకర్లైః శుభా కన్యా.
214
తా. విపులా
ఆర్యకు ఉదాహరణం ఎట్లనగా - విపులములు, ఘనములూ అయిన
జఘన - స్తన - నయనాలతోను, ఎఱ్ఱని అధరోష్ఠ - హస్త - పాదాలతోను, పొడవైన
నాసికా - గండ - లలాట - కర్ణములతోను ఉన్న కన్య శుభప్రదురాలు.
-
మూ. ద్వితీయశ్చ చతుర్ధశ్చ గురుమధ్యగతో భవేత్,
ఉభయోరర్ధయోర్యత్ర విజ్ఞేయా చపలా యథా.
215
తా. చపలా ఆర్యా :- రెండు శ్లోకార్థాలలోను ద్వితీయచతుర్థగణాలు జగణం
అయితే అది చపలాఆర్య. ఎట్లనగా -
మూ. ఉద్భటగామినీ పరుషభాషిణీ కామచిహ్నకృతవేషా,
యా నాతిమాంసయుక్తా సురాప్రియా సర్వతశ్చపలా.
216
తా. వికటంగా నడిచేదీ, పరుషంగా మాట్లాడేదీ, మన్మథచిహ్నలతో కూడినవేషం
గలది, బాగా సన్నంగా ఉన్నది, సురాప్రియ యైన స్త్రీ అన్ని విధాల చపల.
మూ. పూర్వార్ధ లక్షణం హ్యేతదస్యాః స చ ముఖేన తు,
పశ్చిమార్ధ తు చపలా యస్యాః సా జఘనేన తు.
217
తా. (4,5) ముఖచపలా, జఘనచపలా :- పైన చెప్పిన చపలాలక్షణం పూర్వార్ధంలో
మాత్రమే పట్టే ఆర్య ముఖచపల. ఉత్తరార్ధంలో పట్టేది జఘనచపల.
మూ. ఆర్యా ముఖే తు చపలా తథాపి చార్యా న మే యతః సా కిమ్,
దక్షా గృహకృత్యేషు తథా దుఃఖే భవతి దుఃఖార్తా.
218
తా. ఈ అర్యురాలు కేవలం ముఖంలో చపల ఏమేమో మాట్లాడుతుంది.
-
ఈమె ఇంటి
అయితే మాత్రం ఈమె నాకు పూజ్యురాలు కాదా? ఎందుచేత ననగా
వ్యవహారాలలో నేర్పు గలది. నాకేమైనా కష్టం కలిగితే ఈమె కూడా దుఃఖిస్తుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>01kb1geegfnvzfwvz0a9ratp8oup8wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/536</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230072</id>
    <revision>
      <id>586588</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15. ఛందోవిచితి మూ. జఘనచపలా యథా - (జఘనచపలకు ఉదాహరణం ఎట్లనగా) - వరమృగనయనే చపలాసి వరోరు! శశాఙ్కదర్పణనిభాస్యే, కామస్య సారభూతే.. పూర్వమదచారుజఘనేన. 519 219 తా. అందమైన మృగనయాలవంటి నయనాలు గల...'</comment>
      <origin>586588</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="jgqcswcmw0q9sy5hx07co5j24g7t7sj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15. ఛందోవిచితి
మూ. జఘనచపలా యథా - (జఘనచపలకు ఉదాహరణం ఎట్లనగా) -
వరమృగనయనే చపలాసి వరోరు! శశాఙ్కదర్పణనిభాస్యే,
కామస్య సారభూతే.. పూర్వమదచారుజఘనేన.
519
219
తా. అందమైన మృగనయాలవంటి నయనాలు గలదానా, చంద్రునితోను, అద్దం
తోను సమానమైన ముఖం గలదానా, అపూర్వమైన మదంచేత అందమైన జఘనంచేత
కాముని సార మైనదానా; వరోరూ! చపలగా ఉన్నావు.
మూ. ఉభయోరర్ధయోరేతల్లక్షణం దృశ్యతే యది,
వృత్తక్షైః సాతు విజ్ఞేయా సర్వతశ్చపలా సఖి.
220
తా. రెండు శ్లోకార్ధాలలోను ఈ చపలాలక్షణం ఉంటే అది సర్వతశ్చపల అని
వృత్తజ్ఞులు అంటారు.
చ
మూ. (కార్యౌ ద్వాదశమాత్రా చ పాదావాద్యతృతీయ,
అష్టాదశ ద్వితీయం చ తథా పఞ్చదశోత్తమా.
221
తా. ఒకటి మూడు పాదాలలో పన్నెండేసి మాత్రలు, రెండవ పాదంలో పద్దెనిమిది
మాత్రలు, నాల్గవదానిలో పదిహేను మాత్రలు - ఇదొక ఆర్యాభేదం).
మూ. చతుఃపఞ్చప్రకారాణాం చతుష్కాణాం విశేషతః,
ప్రస్తారయోగమాసాద్య బాహుల్యం సంప్రవర్తయేత్.
222
తా. నాలుగైదు విధాలైన చతుష్కాల (చతుఃపాదసముదాయాల) ప్రస్తార ప్రయోగం
చేసి ఇవి ఎలా అత్యధికమైన సంఖ్యలో ఉన్నాయో తెలుసుకొనవచ్చును.
మూ. పఞ్చ పఞ్చశదాద్యా తు త్రింశదాద్యా తథైవ చ,
ఆర్యా త్వక్షరపిజ్జేన విజ్ఞేయాత్ర ప్రయోక్తృభిః.
త్రింశతస్త్వథ వర్షేభ్యో లఘువర్ణత్రయం భవేత్,
శేషాణి గురుసంఖ్యాని హ్యేవం సర్వత్ర నిర్దిశేత్.
(సర్వేషామేవ ఆర్యాణామక్షరాణాం యథాక్రమమ్)
సర్వేషాం జాతివృత్తానాం పూర్వముత్తరసంఖ్యయా.
వికల్పగణానాం కృత్వా సంఖ్యాపిణేన నిర్దిశేత్.
223
224
225
223 వ శ్లోకం మొదలు 226 వ శ్లోకంలోని పూర్వార్ధం వరకు ప్రస్తారవిధానం
చెప్పబడింది. ఇది అతిక్లిష్ట మైన విషయం. కేవలం చిత్తవిభ్రాంతికరం. ప్రయోగానికి
ఉపయోగించనిది. ఈ విధంగా ప్రస్తారం చేయగా మొత్తం ఆర్యాభేదాల సంఖ్య ఎనిమిది&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jgqcswcmw0q9sy5hx07co5j24g7t7sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/537</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230073</id>
    <revision>
      <id>586589</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '520 నాట్యశాస్త్రము కోట్ల, పంతొమ్మిది లక్షల ఇరవైవేలు (81920000) అని అభినవభారతిలో ఒక శ్లోకంలో చెప్పబడింది. &quot;ఆర్యాః శతసహస్రాణి జ్ఞేయా హ్యేకాన్నవింశతిః, అష్టా కోట్యః సహస్రాణి వింశతి...'</comment>
      <origin>586589</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="rhsxfnbl7ot9ly6lfwyzwp2gkmj3np0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;520
నాట్యశాస్త్రము
కోట్ల, పంతొమ్మిది లక్షల ఇరవైవేలు (81920000) అని అభినవభారతిలో ఒక శ్లోకంలో
చెప్పబడింది.
&quot;ఆర్యాః శతసహస్రాణి జ్ఞేయా హ్యేకాన్నవింశతిః,
అష్టా కోట్యః సహస్రాణి వింశతిశ్చ ప్రమాణత?&quot;.
మూ. ఆర్యాగీతిరథార్యైవ కేవలం త్వష్టభిర్గణైః.
ఇతరార్ధ జః షష్టస్తు న లఘుగణ ఇష్యతే.
(అభి.భా.)
226
తా. ఆర్యాగీతి కూడ ఎనిమిది గణాల ఆర్యయే. కేవలం భేద మేమనగా ఆర్యాగీతి
ఉత్తరార్ధంలో కూడ ఆరవగణం విషయంలో రెండు వికల్పాలు ఉన్నాయి. ఆరవగణం
జగణం కావచ్చు, లేదా నాలుగు లఘువులు కావచ్చు.
మూ. వృత్తైరేవం తు వివిధైః నానాఛన్దఃసముద్భవైః,
కావ్యబధ్ధాస్తు కర్తవ్యాః షట్రింశల్లక్షణాన్వితాః.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే ఛన్దోవిచితిర్నామ పఞ్చదశాని. ధ్యాయః
తా. ఈ విధంగా - అనేకఛందస్సులనుండి బయల్దేరిన అనేకవిధాలైన వృత్తాలను
ఉపయోగించి ముప్ఫైయారు లక్షణాలతో కూడిన కావ్యబంధాలను నిర్మించాలి.
ఈ అధ్యాయం చివర అభినవభారతీవ్యాఖ్యానంలో శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యపాదులు
కవులము, పండితులము అనుకొనేవాళ్లందరూ ఎల్లప్పుడూ స్మృతిపథంలో ఉంచుకొన
వలసిన ఒక గొప్ప ఉపదేశం చేశారు -
“కావ్యబన్ధః ఇత్యనేన ఇదమాహ. యథా ప్రాసాదకుడ్యాది కర్తవ్యే ప్రథమం
భూమిః, తద్వత్కావ్య నిర్మాతవ్యే భూమికల్పః శబ్దచ్ఛన్దావిధిః. క్షేత్రపరిగ్రహం వృత్త
సమాశ్రయమ్ ఇత్యాది (?) విరచయన్ భిత్తిస్థానీయం లక్షణయోజనం, చిత్రకర్మప్రతిమమ్
అరుణవివేశనం, గవాక్షవాతాయనాదిదేశీయః దశరూపకవిభాగః, ఉపయోగ
నిరూపణ
ప్రఖ్యా కాకాప్లుతిః, ఏవం భూతవాచికాభినయస్వరూపం చతుర్దశాదిభిః
షడ్భిరధ్యాయైరుచ్యతే. తత్ర అధ్యాయద్వయం వృత్తలక్షణవిధానం తు భవిష్యతి.
యద్యపి రూపకవిరచనకాలే పరిపక్వప్రజ్ఞస్య న క్రమప్రతిభాసః తథాప్యపోద్ధా
రధియా కల్ప్యత ఇత్యాహుః. ప్రబన్ధస్య యో యుక్తో భ్యాసః తన్నిష్పత్తిః, ప్రబద్ధా
భ్యాసః, తత్సంపత్తిః, అభినేయార్ధనిర్వర్తనమ్, తదభినయోపారోహణమ్ ఇతి స ఏవ క్రమ
ఇత్యుపాధ్యాయః, యదాహుః -
-
&quot;మహాకవీనాం పదవీముపాత్తామారురుక్షతామ్,
నాసంస్మృత్య పదస్పర్శాన్ సంపత్సోపానపద్ధతి&quot;— ఇత్యాది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rhsxfnbl7ot9ly6lfwyzwp2gkmj3np0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/538</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230074</id>
    <revision>
      <id>586590</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 అ. ఛందోవిచితి 521 క్రమోల్లజ్ఞనే హి సతి నాటకాది విరచయతాం మహాన్తః ప్రమాచాపభ్రంశాః భవన్తి. న హి సర్వో వాల్మీకిర్వ్యాసః కాలిదాసో భట్టేనుర్దాజో వా! తేషామపి ప్రార్థన్మార్జితక్...'</comment>
      <origin>586590</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5210" sha1="pqj4vvdyir2gqi5rcac3udwb0k99mfw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15 అ. ఛందోవిచితి
521
క్రమోల్లజ్ఞనే హి సతి నాటకాది విరచయతాం మహాన్తః ప్రమాచాపభ్రంశాః భవన్తి.
న హి సర్వో వాల్మీకిర్వ్యాసః కాలిదాసో భట్టేనుర్దాజో వా! తేషామపి ప్రార్థన్మార్జితక్రమాభ్యాస
సముదితసంస్కారపాటవోత్పాదితః కులప్రతిభఙ్గజ్ఞానాతిశయః ఇతి శివమ్.
ఇది
-
తా. &quot;కావ్యబన్దాస్తు కర్తవ్యా&quot; ఇత్యాది వాక్యంచేత ఇక్కడ చెప్పదలచిన విషయం
పెద్ద భవనము, ప్రాకారమూ మొదలైనవి కట్టదలచినప్పుడు ముందు భూమి
ఎట్లో అట్టి, కావ్యం నిర్మించాలనుకున్నప్పుడు శబ్దశాస్త్ర - ఛందఃశాస్త్రాదికం. ఇది
భూమి వంటిది. వృత్తాలను స్వీకరించడం భూమిని సేకరించడం వంటిది. లక్షణాల
కూర్పు గోడల వంటిది. అలంకారాల, గుణాల కూర్పు చిత్రకర్మ వంటిది. పది రూపకాల
విభాగం గవాక్ష (చిన్నసందుల గాలిగూడు) వాతాయన (కిటికీ) స్థానీయం. వాటి
ఉపయోగాన్ని తెలపడం వంటిది కాక్వాదిస్వరనిరూపణం. ఇలాంటి వాచికాభినయం
పద్నాలగవ అధ్యాయం మొదలు ఆరు అధ్యాయాలలో చెప్పబడుతుంది. వాటిలో వృత్తాలను
గూర్చి రెండు అధ్యాయాలలో చెప్పబడింది. లక్షణాల ప్రయోగం మున్ముందు చెప్ప
బడుతుంది.
పరిపక్వమైన బుద్ధితో రూపకం రచించడానికి ఉద్యమించేవానికి ఈ క్రమం అంతా
భాసించదు కదా అని అంటే - ఈ విధంగా ఒక మెట్టు తరువాత ఒక మెట్టు అను
క్రమం స్ఫురించకపోవచ్చు. జరుగుతూన్న కార్యాన్ని పట్టి వెనక్కి వెనక్కి వెళ్లి పరిశీలిస్తే
ఈ క్రమం తప్పక ఉండి తీరుతుంది అను విషయం తెలుస్తుంది అని పెద్దలంటారు.
ప్రబంధనిర్మాణానికి అవసరమైన అభ్యాసం ప్రారంభించడం, అది పూర్తి అవడం,
ప్రబంధాభ్యాసం, అది సార్థకం అవడం, రూపకనిర్మాణం, దానిని అభినయించడం .
ఇదే క్రమం అని మా ఉపాధ్యాయు లంటారు. ఇలా అన్నారు - &quot;మహాకవులు నడిచిన
మార్గాన్ని ఎక్కాలనుకున్నవాళ్లకు వారి అడుగుజాడలను స్మరించకుండా ఆ సంపదను
చేరే మెట్ల మార్గం లభించదు.”
ఇలా క్రమం సరిగా పాటించకపోతే నాటకాదులు రచించేవారు పెద్ద పెద్ద పొరబాట్లు,
అపభ్రంశలూ చేస్తూంటారు. ప్రతీవాడూ వాల్మీకి గాని, వ్యాసుడు గాని, కాళిదాసు గాని,
భట్టేందురాజు గాని కాడు కదా! నిజానికి వాల్మీక్యాదులు కూడ పూర్వ జన్మలలో
సంపాదించిన క్రమాభ్యాసంవల్ల ఏర్పడిన సంస్కారబలంచేతనే కులప్రతిభంగ (?)
జ్ఞానాతిశయం సంపాదించకలిగారు. ఇతి శివమ్.
ఇదే ఘట్టంలో సర్వలఘుశ్లోకానికి ఉదాహరణగా రచించి శ్రీమదభినవ
గుప్తాచార్యులు 223వ శ్లోకం క్రింద ఉదాహరచించిన శ్లోకంతో ఈ అధ్యాయం ముగిద్దాం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pqj4vvdyir2gqi5rcac3udwb0k99mfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/539</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230075</id>
    <revision>
      <id>586591</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '522 శిశిరతరకిరణ పరికరసకలకల విరచితకపిశకచనిచయ, సమహృదయ తనువినిహిత ధరణీధరవరసుత! జయ జయ శివ! నాట్యశాస్త్రము పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్...'</comment>
      <origin>586591</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="6b0trgz8zdoiwk6sri2rnfo4tepidzq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;522
శిశిరతరకిరణ
పరికరసకలకల
విరచితకపిశకచనిచయ,
సమహృదయ తనువినిహిత
ధరణీధరవరసుత!
జయ జయ శివ!
నాట్యశాస్త్రము
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
ఛందోవిచితి అను పదిహేనవ అధ్యాయం సమాప్తం
ఈ అధ్యాయంలోని 206 నుండి 211 వరకు ఉన్న 6 శ్లోకాలలో ఆర్యాఛందోగత
వర్ణసంఖ్యాదుల చర్చ ఉంది. అవి కొన్ని ప్రతులలో లేవు. ప్రకృతానికి అంతగా
ఉపయోగించని అస్పష్టార్థాలైన వాటికి తాత్పర్యం వ్రాయలేదు. అవి నాకు సరిగా అర్థం
కాకపోవడమే కారణం. ఆ శ్లోకాలు ఇవి
-
త్రింశత్తస్యాశ్చ యది స్యుః ఏతాని ద్విగుణాని తు
త్రీణ్యక్షరాణి చాన్యాని స్యస్య సంఖ్యావిభాగశః .
ఏతాని లఘుసంఖ్యాని నిర్దిష్టాని సమాసతః,
సర్వేషాం చైవమార్యాణామక్షరాణాం యథాక్రమమ్.
అర్ధాష్టమగణార్ధ చ సవవార్యా ప్రకీర్తితా,
శ్చ ద్వివికల్పస్తు నైధనే హ్యేకసంస్థితః.
పశ్చాద్వా యో గణః షష్ఠ ఏకమాత్రః స ఉచ్యతే,
ద్వివికల్పస్తు యః షషో గురుమధ్యే భవేత్తు సః.
యథా సర్వలఘుశ్చైవ యతిః సంఖ్యాసమా శ్రితా,
సా ద్వితీయా ద్విలఘుకా సప్తమే ప్రథమే యతిః.
గురుమధ్యవిహీనస్తు చతుర్గణసమన్వితః,
అయుగ్మగో విధాతన్యః యుగ్మగస్తు స ఏవ చ.
206
207
208
209
210
211
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6b0trgz8zdoiwk6sri2rnfo4tepidzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/540</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230076</id>
    <revision>
      <id>586592</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '523 ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ షోడశోధ్యాయః కావ్యలక్షణము &quot;విచిత్రం రూపకభువాం లక్షణం భూషణం భువః, భాస్యతే యేన తం వన్డే ప్రాచ్యధీసాధితం శివమ్.” - శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః మూ. వ...'</comment>
      <origin>586592</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="7h09bl11dor7tkvn2g6qn3xn2y27o69" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;523
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ షోడశోధ్యాయః
కావ్యలక్షణము
&quot;విచిత్రం రూపకభువాం లక్షణం భూషణం భువః,
భాస్యతే యేన తం వన్డే ప్రాచ్యధీసాధితం శివమ్.”
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మూ. విభూషణం చాక్షరసంహతిశ్చ శోభాభిమానౌ గుణకీర్తనం చ,
ప్రోత్సాహనోదాహరణే నిరుక్తం గుణానువాదం తిశయశ్చ హేతుః.
సారూప్యమిథ్యాధ్యవసాయసిద్ధిపదోచ్చయాక్రన్దమనోరథాశ్చ,
ఆఖ్యానయాచాప్రతిషేధపృచ్ఛాదృష్టాన్త నిర్భాసనసంశయాశ్చ.
ఆశీః ప్రియోక్తిః కపటః క్షమా చ ప్రాప్తిశ్చ పశ్చాత్తపనం తథైవ
అర్థానువృత్తిö్యుపపత్తియుక్తీ కార్యో .. సునీతిః పరిదేవనం చ.
షట్త్రింశదేతాని హి లక్షణాని ప్రోక్తాని వై భూషణసంమితాని,
కావ్యేషు భావార్థగతాని తద్ : సమ్యక్ ప్రయోజ్యాని యథారసం తు.
2
3
4
తా విభూషణము, అక్షరసంహతి, శోభ, అభిమానము, గుణకీర్తనము,
ప్రోత్సాహనము, ఉదాహరణము, నిరుక్తము, గుణానువాదము, అతిశయము, హేతువు,
సారూప్యము, మిథ్యాధ్యవసాయము, సిద్ధి, పదోచ్చయము, ఆక్రందము, మనోరథము,
ఆఖ్యానము, యాచనము, ప్రతిషేధము, పృచ్ఛ, దృష్టాంతము, నిర్భాసనము, సంశయము,
ఆశీస్సు, ప్రియోక్తి, కపటము, క్షమ, ప్రాప్తి, పశ్చాత్తపనము, అర్థానువృత్తి, ఉపపత్తి,
యుక్తి, కార్యము, అనునీతి, పరిదేవనము - ఈ ముప్ఫైఆరూ, భూషణాలతో సమానములైన
లక్షణాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వీటిని గూర్చి బాగా తెలిసిన పండితులు, భావాలతోను
అర్థాలతోను సంబంధించిన ఈ లక్షణాలను రసానుగుణంగా కావ్యాలలో చక్కగా
ప్రయోగించాలి.
మూ. అలంకారైర్గుణైశ్చైవ బహుభిః సమలంకృతమ్,
భూషణైరివ విన్యస్త్రైః తద్ భూషణమితి స్మృతమ్.
5
తా. (1) భూషణం :- దేహాన్ని ఆ యా అవయవాలమీద ఉంచిన (ధరించిన)
భూషణాలచేత వలె, అనేకమైన అలంకారాలచేత, గుణాలచేత కావ్యాన్ని అలంకరించడం
భూషణం అని చెప్పబడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7h09bl11dor7tkvn2g6qn3xn2y27o69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/541</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230077</id>
    <revision>
      <id>586593</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '524 నాట్యశాస్త్రము వి. అలంకారం అనగా వేరుగా తీసి చూడడానికి వీలైన హార - కుండలాదికం. కావ్యాలలో ఉపమాదికం. అలంకారాన్నే భూషణం అని కూడ అనవచ్చు. ఐతే ఇక్కడ భూషణం అనగా అందంగా ఉండడానికి...'</comment>
      <origin>586593</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4836" sha1="9r1xpsvt6k30w39hqx0fzcr8lr9y0nk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;524
నాట్యశాస్త్రము
వి. అలంకారం అనగా వేరుగా తీసి చూడడానికి వీలైన హార - కుండలాదికం.
కావ్యాలలో ఉపమాదికం. అలంకారాన్నే భూషణం అని కూడ అనవచ్చు. ఐతే ఇక్కడ
భూషణం అనగా అందంగా ఉండడానికి ఉపకరించే అన్నింటినీ ఒక చోట అమర్చడం.
అలంకరించడం అన్నది కవిగతవ్యాపారం; పని. తద్వారా కావ్యగత మైనది. అందుచేత
'అలంకారం' కాకుండా అలంకారాదులతో అలంకరించడం అనేది భూషణం. అదే లక్షణం.
మూ. యత్రాల్చెరక్షరైః క్లిప్లైః విచిత్రముపవర్ణ్యతే,
తమప్యక్షరసంఘాతం విద్యాలక్షణసంజ్ఞితమ్.
6
తా. (2) అక్షరసంఘాతం :- ఒకదానితో ఒకటి చక్కగా కలిసిన తక్కువ అక్షరాలతో
విచిత్రంగా వర్ణించిన ట్లయితే, ఆ అక్షరాల కూర్పును కూడ, ఒక విచిత్రమైన వస్తువును
కళ్లకు కట్టినట్లు చూపిన అక్షరవిన్యాసమును కూడ, అక్షరసంఘాతం అను లక్షణ మని
తెలుసుకోవాలి.
వి. శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యులు ఈ ఘట్టంలో లక్షణాల స్వరూపం చక్కగా
విశదీకరిస్తూ, ఎన్నో విషయాల సమన్వయం చేస్తూ విస్తృతమైన వ్యాఖ్య సంతరించారు.
అది చదివి అర్థం చేసికొని ఆనందించవలసినదే. అదంతా ఇక్కడ జొనిపితే కొన్ని వందల
పత్రాలు వ్రాయవలసి ఉంటుంది. అది అస్మాదృశులకు అశక్యమైన పని. ఈ సందర్భంలో
ఆయన ఉదాహరించి విస్తృతంగా విశదీకరించిన ఒక శ్లోకం మాత్రం
సహృదయహృదయాహ్లాదం నిమిత్తం ఉద్ధరింపబడుతున్నది. ఇది ఏ కావ్యంలోదో
తెలియదు. అపార మైన సంస్కృతవాఙ్మయంలో నేడు లభిస్తూన్నది అత్యల్పం మాత్రమే.
ఇదే అతివిస్తృతం అనుకుంటే దీనికి వంద రెట్లు, వెయ్యి రెట్లు వాఙ్మయం కాలగర్భంలో
విలీనమైపోయింది. ఉన్నదాని సారాన్నైనా అందించేవారు అందుకొనేవారు నేడు కరవైనారు.
ఆ శ్లోకం చదివి ఆ శ్రీరామచంద్రమూర్తి సాక్షాత్కారం పొందండి.
విస్రమాృదుత్తమాఙ్గం ప్లవగబలపతేః పాదమక్షస్య హస్తు:
కృత్వోత్సర్గే సలీలం త్వచి కనకమృగస్యాఙ్గమాధాయ శేషమ్,
బాణం రక్షఃకులఘ్నం ప్రగుణితమనుకేనాదరాతీక్షమక్షో:
కోణేనోద్వీక్షమాణస్త్వదనుజవదనే దత్తకర్ణోలి_యమాస్తే.
విభీషణుడు వచ్చి తనను ఆశ్రయించిన తరువాత, సముద్రతీరంలో రాము డేమి
చేస్తున్నాడు అని రావణుడు ప్రశ్నించగా వాని గూఢచారి రాముణ్ణి గూర్చి చెపుతూన్న
మాటలై ఉంటాయి ఇవి
-
“రాముడు తనకు అతివిశ్వాసపాత్రుడైన సుగ్రీవుని ఒడిలో శిరస్సు, అక్షసంహారి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9r1xpsvt6k30w39hqx0fzcr8lr9y0nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/542</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230078</id>
    <revision>
      <id>586594</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము 525 యైన హనుమంతుని ఒడిలో పాదాలు పెట్టుకొని మిగిలిన శరీరభాగం కనకమృగచర్మం మీద ఉంచి పక్కనే కూర్చున్న తమ్ముడు రాక్షసకులవినాశకమైన బాణానికి పదును పెడుతూంటే నేత...'</comment>
      <origin>586594</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4031" sha1="0pm3kbfavlsd1hzahb20b9l5mgtqodi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
525
యైన హనుమంతుని ఒడిలో పాదాలు పెట్టుకొని మిగిలిన శరీరభాగం కనకమృగచర్మం
మీద ఉంచి పక్కనే కూర్చున్న తమ్ముడు రాక్షసకులవినాశకమైన బాణానికి పదును
పెడుతూంటే నేత్రకోణంతో దాని వైపు చూస్తూ, నీ తమ్ముడు చెప్పే మాటలకు ఒక చెవి
ఒగ్గి, శయనించి ఉన్నాడు.”
ఈ శ్లోకంలోని ప్రతీ పదానికీ చక్కని భావం చెపుతూ అభినవగుప్తాచార్యులు
‘అయమ్' (ఇతడు) అనడంలో &quot;గమ్భీరధీరాకృతిః ప్రసన్నశ్చ ఆస్తే&quot; రెండు మూడు రోజులలో
మహాయుద్ధం చేయవలసి ఉన్నా కూడ ఏ చింతా లేకుండా &quot;గంభీరధీరాకృతియై ప్రసన్నుడై
ఉన్నాడు” అన్నాడు. 'సలీలమ్' అను పదం ఈ అర్థాన్ని దృఢీకరిస్తూన్నది అని కూడ
వ్యాఖ్యానించారు.
మూ. సిద్ధెరర్డైః సమం కృత్వా హ్యసిద్ధార్థః ప్రసాధ్యతే,
యత్ర శక్త విచిత్రార్థా సా శోభేత్యభిధీయతే.
7
తా. (3) శోభ :- ప్రసిద్ధమైన కొన్ని విషయాలతో పాటు అసిద్ధ మైన ఒక కొత్త
విషయం జోడించి చెప్పి ఆ సిద్ధార్థాలచేత అసిద్ధార్థాన్ని సమర్థిస్తే అది మధురమూ
విచిత్రమూ అయిన అర్థం గల శోభ అను లక్షణం.
మూ. ధార్యమాణస్తు బహుభిర్వచనైః కార్యయుక్తిభిః,
న యః పర్యవతిష్టేత సో భిమానస్తు సంజ్ఞితః.
8
తా. (14) అభిమానం :- ఒక విషయాన్ని ఎన్నో మాటలు చెపుతూ, యుక్తులు
చూపిస్తూ నిర్ణయించడానికి ప్రయత్నించినా మనస్సులో ఆ విషయం నిలవదు. అది
అభిమానం అనే లక్షణం.
మూ. కీర్త్యమానైర్గుణైర్యత్ర వివిధార్థసముద్భవైః,
దోషా న పరికథ్యన్తో తద్ జ్ఞేయం గుణకీర్తనమ్.
అభినవభారతిలో ఇచ్చిన మరొక పాఠం.
లోకే గుణాతిరిక్తానాం బహూనాం యత్ర నామభిః,
ఏకో భిశబ్ద్యతే యస్తు విజ్ఞేయం గుణకీర్తనమ్.
9
తా. (5) గుణకీర్తనం : అనేకవిషయాలకు సంబంధించిన గుణాలను చెప్పే
సందర్భంలో వాటిలోనే ఉన్న దోషాలను మాత్రం చెప్పకపోవడం గుణకీర్తనం అను
లక్షణం.
గుణాలతో పాటు కొన్ని దోషాలు కూడ ఉన్నా వాటిని చెప్పకుండా గుణం మాత్రమే
చెప్పడం గుణకీర్తనం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0pm3kbfavlsd1hzahb20b9l5mgtqodi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/543</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230079</id>
    <revision>
      <id>586595</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '526 మూ. ఉత్సాహజననైః స్పషైరస్థైరౌపమ్యసంశ్రయైః, ప్రసిద్ధెరుపగూఢం చ జ్ఞేయం ప్రోత్సాహనం తు తత్. నాట్యశాస్త్రము 10 తా. (6) ప్రోత్సాహనం :- ఔపమ్యాన్ని ఆశ్రయించిన, అనగా ఎవరితోనో పోలికను...'</comment>
      <origin>586595</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3836" sha1="ata36zmv9mstnrpboqq7qcry75yk9o4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;526
మూ. ఉత్సాహజననైః స్పషైరస్థైరౌపమ్యసంశ్రయైః,
ప్రసిద్ధెరుపగూఢం చ జ్ఞేయం ప్రోత్సాహనం తు తత్.
నాట్యశాస్త్రము
10
తా. (6) ప్రోత్సాహనం :- ఔపమ్యాన్ని ఆశ్రయించిన, అనగా ఎవరితోనో పోలికను
చెప్పే, ఉత్సాహజనకా లైన స్పష్టమైన విషయాలు చెపుతూ (ఒకనిలో ఉన్న విశిష్టగుణాలని
చెపుతూ) ప్రకటంగాను, నిగూఢంగాను ప్రోత్సహించడం ప్రోత్సాహనం అను లక్షణం.
ఇదే ప్రియవచనం అని కొన్ని పాఠాలలో ఉంది. (అభి.భా.)
మూ. యత్రైకస్యాపి శబ్దస్య దర్శనాత్ సుబహూన్యపి,
యాన్తి సిద్ధిమనుక్తాని తదుదాహరణం స్మృతమ్.
11
తా. (7) ఉదాహరణం :- ఒక విషయాన్ని చెప్పగానే దానికి సంబంధించిన
ఎన్నో మరికొన్ని విషయాలు చెప్పకపోయినా స్ఫురించే టట్లు చేయడం ఉదాహరణం
అన లక్షణం.
మూ. నిరుక్తం ద్వివిధం ప్రోక్తం తథ్యం చాతథ్యమేవ వా,
సిద్ధాప్రసాధితం తథ్యమతథ్యం చాప్రసాదితమ్.
12
తా. (8) నిరుక్తం :- తథ్యము, అతథ్యమూ అని నిరుక్తం రెండు విధాలు. లక్షణాన్ని
పట్టి నిరూపించి సాధించినది తథ్యం; అలా చేయనిది అతథ్యం. రెండవ రకం నిరుక్తాన్ని
సమర్థించడానికై మొదటిరకం నిరుక్తం ఉపయోగిస్తుంది.
మూ. గుణానువాదో హీనానాముత్తమైరుపమాకృతః,
ఉత్తమార్థవిశేషో యః స చాప్యతిశయః స్మృతః.
13
తా. (9) గుణానువాదం- తక్కువదానిని ఉత్తమమైనవానితో పోల్చడంచేత
గుణానువాదం ఏర్పడుతుంది.
(10) అతిశయం :- ఉత్తమమైన అర్థవిశేషాన్ని ప్రతిపాదించడం అతిశయం.
మూ. బహూనాం భాషమాణానామేకస్యార్థ వి నిర్ణయాత్,
సిద్ధోపమానవచనం హేతురిత్యభిధీయతే.
14
తా. (11) హేతువు :- చాలామంది మాటలాడుతూ వేరు వేరు అభిప్రాయాలు
వెల్లడించుచున్నప్పుడు ప్రసిద్ధ మైన ఉపమానం ఏదో చెప్పి విషయనిర్థారణం చేయడం
హేతువు అను లక్షణం.
మూ. అపదేశస్తు పరోక్షో యస్మాదుత్పద్యతే సుకరణేన,
లక్షణసమానకరణాత్ సారూప్యం తత్తు నిర్దేశ్యమ్.
15&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ata36zmv9mstnrpboqq7qcry75yk9o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/544</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230080</id>
    <revision>
      <id>586596</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము 527 తా. (12) సారూప్యం :- చక్కగా అనుకరించి చెప్పడంచేత పరోక్షమైనవస్తువు కూడ ప్రత్యక్షంగా చూస్తూన్నట్లు మనస్సుకు గోచరించే టట్లు చేయడం సారూప్యం అను లక్షణ మూ. అభూతప...'</comment>
      <origin>586596</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3750" sha1="51ioj6mml6rf7fu0kngw7wclytzkytu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
527
తా. (12) సారూప్యం :- చక్కగా అనుకరించి చెప్పడంచేత పరోక్షమైనవస్తువు
కూడ ప్రత్యక్షంగా చూస్తూన్నట్లు మనస్సుకు గోచరించే టట్లు చేయడం సారూప్యం అను
లక్షణ
మూ. అభూతపూర్వైర్యత్రార్జెస్తుల్యస్యార్థస్య నిర్ణయః,
స మిథ్యాధ్యవసాయస్తు ప్రోచ్యతే కావ్యలక్షణే.
16
తా. (13) మిథ్యాధ్యవసాయం:- పూర్వం ఎన్నడూ జరగని విషయాలచేత వాటితో
సామ్యాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ తుల్యార్థాన్ని నిర్ణయించడం మిథ్యాధ్యవసాయం అను లక్షణం.
మూ. బహూనాం తు ప్రధానానాం మధ్యే యన్నామ కీర్త్యతే,
ఏకార్థసాధనకృతం సా సిద్ధిరితి కీర్త్యతే.
17
తా. (14) సిద్ధి :- ప్రసిద్ధమైన అనేకుల లేదా అనేకవస్తువుల మధ్య సాధారణమైన
ఒక పనిని లేదా ఒక వస్తువును చేర్చి చెప్పడం, (దీనికి గొప్పతనం తీసికొనిరావడానికై)
లక్షణం.
సిద్ధి
మూ. గుణైర్బహుభిరేకార్డైః పరైర్యః సంప్రశస్యతే,
పదోచ్చయం తు తం విద్యాన్నానార్థ గ్రథనాత్మకమ్.
18
తా. (15) పదోచ్చయం :- ఒక పురుషుణ్ణి లేదా వస్తువును స్తుతించడానికై
వానికి లేదా దానికి సంబంధించిన విషయాలనే చెపుతూ సమానార్థక మైన పదాల
ప్రయోగం పదోచ్ఛయం.
మూ. ఆత్మభావముపన్యస్య పరసాదృశ్యయుక్తిభిః,
తీవ్రార్థభాషణం యత్ స్యాత్ ఆక్రన్దః స తు కీర్తితః.
19
తా. (16) ఆక్రందం : - ఇతర వస్తువులతో సాదృశ్యం చూపడం వంటి యుక్తుల
చేత తన మనస్సులో ఉన్న భావాన్ని ఆవిష్కరించి తీవ్రంగా విషయం చెప్పడం ఆక్రందం
అను లక్షణం.
మూ. హృదయస్థస్య భావస్య సుస్పష్టార్థ ప్రదర్శనమ్,
అన్యాపదేశకథనైన నోరథ ఇతి స్మృతః.
20
తా. (17) మనోరథం :- మరొక విషయం ఏదో చెపుతూన్న వంకతో తన
మనస్సులో ఉన్న భావం సుస్పష్టంగా చెప్పడం మనోరథం.
మూ. అపృష్టరథవా పృష్టేర్నిర్ణయః క్రియతే తు యః,
ఆఖ్యానమితి తద్ జ్ఞేయం లక్షణం నాటకాశ్రయమ్.
21&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>51ioj6mml6rf7fu0kngw7wclytzkytu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/545</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230081</id>
    <revision>
      <id>586597</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '528 నాట్యశాస్త్రము తా. (18) ఆఖ్యానం:- ఎవరైనా ప్రశ్నించినప్పుడు గాని, ఎవరూ ప్రశ్నించక పోయినా గాని ఒక విషయం నిశ్చితంగా చెప్పబడినట్లయితే అది నాటకాలలో ప్రయోగించే ఆఖ్యానం అనే లక్షణ...'</comment>
      <origin>586597</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="f7e6blnqhjxexq2w9w8uzdfkmrn1vez" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;528
నాట్యశాస్త్రము
తా. (18) ఆఖ్యానం:- ఎవరైనా ప్రశ్నించినప్పుడు గాని, ఎవరూ ప్రశ్నించక
పోయినా గాని ఒక విషయం నిశ్చితంగా చెప్పబడినట్లయితే అది నాటకాలలో ప్రయోగించే
ఆఖ్యానం అనే లక్షణం.
మూ. ఆదౌ యత్ కోపజననమస్తే హర్షప్రవర్ధనమ్,
యత్తు ప్రియం పునర్వాక్యం సా యాచా పరికీర్తితా.
22
తా. (19) యాచ :- మొదట క్రోధం కలిగించి చివరికి సంతోషం వృద్ధిపొందించే
వాక్యం యా అను లక్షణం.
మూ. కార్యేషు విపరీతేషు యది కశ్చిత్ ప్రవర్తతే,
నివార్యతే చ కార్యక్షైః ప్రతిషేధః ప్రకీర్తితః.
23
తా. (20) ప్రతిషేధం :- విపరీతమైన కార్యం చేయడానికి ప్రవర్తించినవానిని
కార్యజ్ఞులు అలా చేయకుండా నివారిస్తే అది ప్రతిషేధం అను లక్షణం.
మూ. యత్రాకారోద్భవైర్వాక్వైరాత్మానమథవాపరమ్,
పృచ్ఛన్నివాభిధత్తే ర్థం సా పృచ్ఛేత్యభిసంజ్ఞతా.
24
తా. (21) పృచ్ఛ : - (మాటలాడకపోయినా) ఆకారం (చేష్టాదులు) నుండి జనించిన
మాటలను బట్టి తననే కాని, ఇతరుణ్ణి కాని ప్రశ్నిస్తూన్నట్లు మాట్లాడితే అది పృఛ్ఛ అను
లక్షణ
మూ. విద్వాన్ పూర్వోపలబౌ యత్సమత్వముపపాదయేత్,
నిదర్శనకృతస్తద్ః స దృష్టాన ఇతి స్మృతః.
25
తా. (22) దృష్టాంతం :- బుద్ధిమంతుడు ప్రస్తుతమైన ఒక విషయాన్ని తాను
పూర్వం తెలిసికొన్న మరొక విషయంతో పోలిక ఉన్నట్లు ప్రతిపాదిస్తే అది దృష్టాంతం
అన లక్షణం.
మూ. అనేకయుక్తిమద్వాక్యమనేకార్థప్రసాధకమ్,
అనేకవాక్యసంయుక్తం తన్నిర్భాసనముచ్యతే.
26
తా. (23) నిర్భాసనం :- అనేకమైన యుక్తులతో, అనేకమైన వాక్యాలతో
సంబంధిస్తూ అనేకమైన అర్థాలను సాధించే వాక్యం నిర్భాసనం అను లక్షణం.
మూ. అపరిజ్ఞాతతత్త్వార్థం యత్ర వాక్యం సమాప్యతే,
సోకత్వాద్విచారాణాం సంశయః పరికీర్తితః.
27
తా. (24) సంశయం :- అసలు విషయం ఏదో తేల్చకుండా వాక్యం పూర్తి
చేయడంతో అది అనేక ఆలోచనలకు దారి తీసినప్పుడు అది సంశయం అను లక్షణం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f7e6blnqhjxexq2w9w8uzdfkmrn1vez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/546</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230082</id>
    <revision>
      <id>586598</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము మూ. యత్ర శాస్త్రార్థసంపన్నాం మనోరథసముద్భవామ్, అప్రార్థనీయామన్యాం వా విడుస్తామాశిషం బుధాః. 529 28 తా. (25) ఆశీస్సు :- శాస్త్రానుసారం చెప్పబడినది, మనోరథంనుంచి పుట...'</comment>
      <origin>586598</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="2i10nlniet3uaa1uuh08erunmsytlen" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
మూ. యత్ర శాస్త్రార్థసంపన్నాం మనోరథసముద్భవామ్,
అప్రార్థనీయామన్యాం వా విడుస్తామాశిషం బుధాః.
529
28
తా. (25) ఆశీస్సు :- శాస్త్రానుసారం చెప్పబడినది, మనోరథంనుంచి పుట్టినది,
ప్రార్థింపదగినది లేదా ప్రార్థింప తగినది అయినది ఆశీస్సు అను లక్షణం.
మూ. ఆదౌ యత్ క్రోధజననమస్తే హర్షప్రవర్ధనమ్,
తత్ ప్రియం వచనం జ్ఞేయమాశీర్వాదసమన్వితమ్.
29
తా. (26) ప్రియవచనం :- మొదట కోపం కలిగించేదీ, చివరికి హర్షవర్ధకము,
ఆశీస్సుతో కూడినదీ అయిన వచనం ప్రియవచనం అను లక్షణం.
మూ. ఛలయుక్త్యా త్వన్యేషామభిసస్ధానాభిభావకం కపటమ్,
ద్విత్రిప్రయోగయుక్తా విజ్ఞేయః కపటసంఘాతః.
30
తా. (27) మోసం చేయాలను ప్రవృత్తితో ఇతరులను తిరస్కరించడంకోసం చేసే
యత్నం కపటం. ఈ కపటాన్నే రెండు మూడు సార్లు ప్రయోగిస్తే అది కపటసంఘాతం.
మూ. దుర్జనోదాహృతై రూక్షెః సభామధ్యే...తాడితః,
అక్రోధః క్రోధజననైర్వాక్యైర్యః సా క్షమా భవేత్.
31
తా. (28) క్రోధం కలిగించే కఠినవాక్కులతో దుర్జనులు సభామధ్యంలో కొట్టినా
కూడ క్రోధం లేకుండా ఉండడం క్షమ.
మూ. దృష్వైవావయవం కంచిద్భావో యత్రానుమీయతే,
ప్రాప్తిం తామభిజానీయాలక్షణం నాటకాశ్రయమ్.
32
తా. (29) ప్రాప్తి :- ఏదో ఒక అవయవం చూడగానే వాని భావాన్ని ఊహించి
నట్లయితే, అది నాటకాలలో ప్రయోగించే ప్రాప్తి అను లక్షణం.
మూ. అకార్యం సహసా కృత్వాం కృత్వా కార్యమథాపి వా,
సంతాపో మనసో యస్తు పశ్చాత్తాపః ప్రకీర్తితః.
33
తా. (30) పశ్చాత్తాపం :- సాహసంచేత చేయకూడని పని చేసి, లేదా చేయవలసిన
పని చేయక మనస్సులో బాధపడడం పశ్చాత్తాపం.
మూ. ప్రశ్రయేణార్థసంయుక్తం యత్సరస్యానువర్తనమ్,
స్నేహాద్దాక్షిణ్య యోగాద్వా సానువృత్తిస్తు సంజ్ఞితా.
34
తా. (31) అనువృత్తి :- ఏదో ప్రయోజనాన్ని ఉద్దేశించి, స్నేహపూర్వకంగా
గాని, మంచితనంచేత గాని ఇతరుని అనుసరించి ప్రవర్తిచడం అనువృత్తి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2i10nlniet3uaa1uuh08erunmsytlen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/547</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230083</id>
    <revision>
      <id>586599</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '530 మూ. ప్రాప్తానాం యత్ర దోషాణాం క్రియతే శమనం పునః, సా జ్ఞేయాహ్యుపపతిస్తు లక్షణం నాటకాశ్రయమ్. నాట్యశాస్త్రము 35 తా. (32) ఉపపత్తి :- ఏవైన దోషాలు జరిగి నప్పుడు వాటిని శాంతింపచేయడం న...'</comment>
      <origin>586599</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="1ao578pncypzvtggtsswq0c0nk6mehs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;530
మూ. ప్రాప్తానాం యత్ర దోషాణాం క్రియతే శమనం పునః,
సా జ్ఞేయాహ్యుపపతిస్తు లక్షణం నాటకాశ్రయమ్.
నాట్యశాస్త్రము
35
తా. (32) ఉపపత్తి :- ఏవైన దోషాలు జరిగి నప్పుడు వాటిని శాంతింపచేయడం
నాటకాలలో ఉండే ఉపపత్తి అను లక్షణం.
మూ. సాధ్యతే యోర్థసంబద్ధో మహద్భిః సమవాయతః,
పరస్పరానుకూల్యేన సా యుక్తిః పరికీర్తితా.
36
తా. (33) యుక్తి :- పెద్ద లందరూ కలిసి పరస్పరము సహకరించుకొని ఏదైన
ఒక కార్యం సాధిస్తే అది యుక్తి అను లక్షణం.
మూ. యత్రావసారయన్ దోషం గుణమర్దన యోజయేత్,
గుణాభివాదం దోషాన్ వా కార్యం తల్లక్షణం విదుః.
37
తా. (34) కార్యం : - దోషం తొలగించి గుణాన్ని ప్రయోజనసాధకంగా చేసినా,
గుణాన్ని త్యజించి దోషం స్వీకరించినా అది కార్యం అను లక్షణం.
మూ. అపూర్వక్రోధజనితమపరాధం ప్రమృజ్య యత్,
సేవార్థం మధురం వాక్యమనునీతిః ప్రకీర్తితా.
38
తా. (35) అపరాధం చేయడంచేత కలిగిన క్రోధాన్ని తొలగించడానికై సేవిస్తూ
మధురంగా పలికే వాక్యం అనునీతి అను లక్షణం.
మూ. దోషైర్యదన్యనామోత్తైః ప్రసిద్ధార్డైః ప్రయోజయేత్,
అన్యత్రార్థన సంబద్ధం జ్ఞేయం తత్ పరిదేవనమ్.
39
తా. (36) పరిదేవనం : - ఒకని దోషాలను ఆ మాటలతో చెప్పకుండా ప్రసిద్ధమైన
అర్థం గల మరొక విధమైన మాటలతో ఉటంకిస్తూ నిందించడం పరిదేవనం.
ఈ విధంగా ఇక్కడ చెప్పిన 36 లక్షణాలకు అభినవగుప్తాచార్యులు ప్రసిద్ధమైన
నాటకాదులలోనుంచీ, తన రచనలనుంచీ గ్రహించి ఉదాహరణలు చూపారు. అయితే
ఈ లక్షణాల పేర్లు గాని, వీటి లక్షణాలు గాని ఒక విధంగా లేవు. ఇంచుమించుగా
ప్రతీలక్షణలక్షణానికీ అభినవగుప్తాచార్యులు పాఠాంతరం చూపించారు. వీటి స్వరూపం
అంతగా స్పష్టంగా, వివిక్తంగా లేదు. అందుచేతనే తరువాతికాలంలో వచ్చిన అలంకార
శాస్త్రగ్రంథాలలో వీటిని పూర్తిగా ఉపేక్షించడం జరిగింది. ఇలాంటి వీటికి కూడ అభినవ
గుప్తుడు ఎంతో శ్రమపడి ఉదాహరణలు చూపుతూ వ్యాఖ్యానించడం ప్రశంసనీయం.
ముప్పై ఆరు లక్షణాలు చెప్పి ఇప్పుడు అలంకారాలు చెపుతున్నాడు -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1ao578pncypzvtggtsswq0c0nk6mehs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/548</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230084</id>
    <revision>
      <id>586600</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము 531 మూ. ఉపమా రూపకం చైవ దీపకం యమకం తథా, అలఙ్కారాస్తు విజ్జేయాశ్చత్వారో నాటకాశ్రయాః. 40 తా. నాటకాలలో (రూపకాలలో) ఉపమ, రూపకం, దీపకం (అర్థాలంకారాలు), యమకం (శబ్దాలంకారం)...'</comment>
      <origin>586600</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3794" sha1="c6ofg45nr8eaiyqwsmvjsp45dy2oj0u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
531
మూ. ఉపమా రూపకం చైవ దీపకం యమకం తథా,
అలఙ్కారాస్తు విజ్జేయాశ్చత్వారో నాటకాశ్రయాః.
40
తా. నాటకాలలో (రూపకాలలో) ఉపమ, రూపకం, దీపకం (అర్థాలంకారాలు),
యమకం (శబ్దాలంకారం) అని నాలుగు అలంకారాల ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. యత్కిజిత్ కావ్యబన్దేషు సాదృశ్యేనోపమీయతే,
ఉపమా నామ సా జ్ఞేయా గుణాకృతిసమాశ్రయా.
41
తా. కావ్యబంధాలలో ఏదైన వస్తువు సాదృశ్యాన్ని బట్టి పోల్చబడితే అది ఉపమా
లంకారం. ఇది గుణాల సాదృశ్యాన్ని పట్టి ఆకారసాదృశ్యాన్ని పట్టి పోల్చబడవచ్చును.
మూ. ఏకస్యైకేన సా కార్యా హ్యనేకేనాథవా పునః,
అనేకస్య తథైకేన బహూనాం బహుభిస్తథా.
42
తా. ఒక వస్తువును ఒక వస్తువుతో పోల్చవచ్చు, ఒక వస్తువును అనేకవస్తువులతోను,
అనేకవస్తువులను ఒక వస్తువుతోను, అనేక వస్తువులను అనేక వస్తువులతోను పోల్చ
వచ్చును.
మూ. తుల్యం తే శశినా వక్త్రమిత్యేకేనైకసంశ్రయా,
శశాఙ్కవత్ ప్రకాశన్తె జ్యోతీంషీతి భవేత్తు యా.
ఏకస్యానేకవిషయా సోపమా పరికీర్తితా.
43
తా. 'నీ ముఖం చంద్రునితో సమంగా ఉంది' అన్నప్పుడు ఒక వస్తువు ఒక
వస్తువుతో పోల్చబడింది. నక్షత్రాలు చంద్రునివలె ప్రకాశిస్తున్నాయి అని అంటే అనేక
వస్తువులు ఒక వస్తువుతో పోల్చబడుతున్నాయి.
మూ. శ్యేనబర్హిణభాసానాం తుల్యార్థ ఇతి యా భవేత్.
ఏకస్య బహుభిః సామ్యాదుపమా నాటకాశ్రయా,
బహూనాం బహుభిర్
జ్జేయా ఘనా ఇవ గజా ఇతి.
44
45
తా. “ఇది డేగలతోను, నెమళ్లతోను, భాసపక్షులతోను సమానము” అన్నట్లయితే
ఒకటి అనేకవస్తువులతో సరిపోల్చబడింది. నాటకాలలో ఉండే ఉపమ ఈ విధంగా
ఉంటుంది. &quot;గజాలు మేఘాలవలె ఉన్నాయి&quot; అంటే అది అనేకవస్తువులను అనేక
వస్తువులతో పోల్చడం అవుతుంది.
మూ. ప్రశంసా చైవ నిన్దా చ కల్పితా సదృశీ తథా,
యా కించిత్ సదృశీ జ్ఞేయా సోపమా పఞ్చధా బుధైః.
46&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c6ofg45nr8eaiyqwsmvjsp45dy2oj0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/549</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230085</id>
    <revision>
      <id>586601</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '532 నాట్యశాస్త్రము తా. ప్రశంసోపము, నిందోపమ, కల్పితోపమ, సాదృశ్యం బాగా ఉన్న ఉపమ, కొంచెం సాదృశ్యం ఉన్న ఉపమ అని ఉపమ ఐదు విధాలు. మూ. ప్రశంసా యథా - దృష్ట్వా తు తాం విశాలాక్షీం తుతోష మను...'</comment>
      <origin>586601</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="tn5vx1n3k9v9nocuekueh7y1rqnwsw8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;532
నాట్యశాస్త్రము
తా. ప్రశంసోపము, నిందోపమ, కల్పితోపమ, సాదృశ్యం బాగా ఉన్న ఉపమ,
కొంచెం సాదృశ్యం ఉన్న ఉపమ అని ఉపమ ఐదు విధాలు.
మూ. ప్రశంసా యథా -
దృష్ట్వా తు తాం విశాలాక్షీం తుతోష మనుజాధిపః,
మునిభిః సాధితాం కృచ్ఛాత్ సిద్ధిం మూర్తిమతీమివ.
47
తా. ప్రశంసోపమ ఎట్లనగా - మునులు చాల శ్రమపడి సాధించిన, మూర్తీభ
వించిన సిద్ధి వలె ఉన్న ఆ విశాలాక్షిని చూచి రాజు సంతోషించాడు.
మూ. నిన్టా యథా -
సా తం సర్వగుణైర్హీనం సస్వజే కర్కశచ్ఛవిమ్,
వనే కణ్బకినం వల్లీ దావదగ్ధమిన ద్రుమమ్.
48
తా. నిందోపము ఎట్లనగా - అరణ్యంలో లత, దావాగ్నిచే కాలిపోయిన ముళ్ల
చెట్టును వలె, ఆమె ఏ గుణాలూ లేని, కర్కశశరీరచ్ఛాయ గల వానిని కౌగిలించుకొన్నది.
మూ. కల్పితా యథా -
క్షరన్తో దానసలిలం లీలామస్థరగామినః,
మతఙ్గజా విరాజనే జఙ్గమా ఇవ పర్వతాః.
49
తా. కల్పితోపమ ఎట్లనగా - మదోదకం స్రవిస్తూ, విలాసతో మందంగా నడుస్తూన్న
మదగజాలు (ఏనుగులు) నడుస్తూన్న పర్వతాల వలె ఉన్నాయి.
వి. పర్వతాలు నడవడం అనేది కల్పితం గాన ఇది కల్పితోపమ.
మూ. సదృశీ యథా -
యత్త్వయాద్య కృతం కర్మ పరచిత్తానురోధినా,
సదృశం తత్తవైవ స్యాదతిమానుషకర్మణః.
50
తా. సదృశోపమ ఎట్లనగా - ఇతరుల చిత్తాన్ని అనుసరించిన నువ్వు ఇప్పుడు
చేసిన పని, మనుష్యులు చేయజాలని పని చేయగల నీకే తగి ఉంది.
వి. ఇక్కడ ఉపమేయమే ఉపమానంగా చూపబడిందిగాన సదృశోపమ (అ.భా.)
మూ. కించిత్సదృశీ యథా -
సంపూర్ణచన్ద్రవదనా నీలోత్పలదలేక్షణా,
మత్తమాతఙ్గగమనా సంప్రాప్తేయం సఖీ మమ.
51
తా. కించిత్సదృశ్యోపమ ఎట్లనగా - పూర్ణచంద్రునివంటి ముఖం కలది, నల్ల
కలువరేకుల వంటి నేత్రములు కలది, మదించిన ఏనుగు వంటి గమనం కలది అయిన,
ఇదిగో! ఈ నా సఖురాలు వచ్చింది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tn5vx1n3k9v9nocuekueh7y1rqnwsw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/550</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230086</id>
    <revision>
      <id>586602</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము 533 వి. దానిలో సాదృశ్యవాచకపదాలు సమాసంలో లోపించాయి గాన ఇది కించిత్స దృశియైన ఉపమ. (అ.భా.) మూ. ఉపమాయా బుధ్ధరేతే భేదా జ్ఞేయాః సమాసతః, శేషా యే లక్షణైర్మోక్తాస్తే గ్ర...'</comment>
      <origin>586602</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4052" sha1="lypbapfxgdqpz6tf1e5lqjac3u7wd70" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
533
వి. దానిలో సాదృశ్యవాచకపదాలు సమాసంలో లోపించాయి గాన ఇది కించిత్స
దృశియైన ఉపమ. (అ.భా.)
మూ. ఉపమాయా బుధ్ధరేతే భేదా జ్ఞేయాః సమాసతః,
శేషా యే లక్షణైర్మోక్తాస్తే గ్రాహ్యాః కావ్యలోకతః.
52
తా. ఇవి సంక్షిప్తంగా ఉపమాభేదాలు. లక్షణాలు చెప్పని ఇతరమైన ఉపమాభేదాలను
కావ్యాలనుండీ, లోకంనుండీ తెలుసుకోవాలి.
మూ. నానాధికరణార్థానాం శబ్దానాం సంప్రదీపకమ్,
ఏకవాక్యేన సంయుక్తం యత్తద్దీపకముచ్యతే.
53
తా. దీపకాలంకారం :- ఒకే వాక్యంలో ఉన్న ఒక పదం అనేకమైన ఆధారాలు
గల అర్థాలను బోధించే శబ్దాలను ప్రకాశింపచేస్తూ వాటితో అన్వయిస్తే అది, అనగా
ఒక శబ్దం బోధించే ఒక అర్థం వేరు వేరు పదాలు బోధించే అర్థాలతో సంబధిస్తే అది,
దీపకాలంకారం.
మూ. (ప్రసృతం మధురం చాపి గుణైః సర్వైరలంకృతమ్,
కావ్యే యన్నాటకే విప్రాస్తద్దీపకమితి స్మృతమ్.
54
తా. విప్రులారా! సర్వగుణాలతో అలంకృతమైన మధురమైన ఏ అర్థం కావ్యంలోను
నాటకంలోను వ్యాపించి ఉంటుందో అది దీపకం) (భావం అస్పష్టంగా ఉంది).
మూ. యథా - సరాంసి హంసైః కుసుమైళ్చ వృక్షా మత్తైర్విరేఫైశ్చ సరోరుహాణి,
గోష్ఠీభిరుద్యానవనాని దైవ తస్మిన్నశూన్యాని సదా క్రియనే.
55
తా. ఎట్లనగా - సరస్సులు హంసలతోను, వృక్షాలు పుష్పాలతోను, పద్మాలు
మదించిన తుమ్మెదలతోను, ఉద్యానవనాలు గోష్ఠులతోను ఎల్లప్పుడు కూడినవిగా చేయ
బడుతున్నవి.
వి. 'అశూన్యాని క్రియనే' అనే వాక్యార్ధం 'సరాంసి హంసైః' మొదలైన నాలుగు
వాక్యాల అర్థాలతోను సంబంధిస్తూన్నది గాన దీపకాలంకారం.
మూ. స్వవికల్పేన రచితం తుల్యావయవలక్షణమ్,
కించిత్సాదృశ్యసంపన్నం యద్రూపం రూపకం తు తత్.
56
తా. ఒక వస్తువునకు - తుల్యమైన అవయవాలు, లక్షణాలు గల, కొంచెం పోలిక
ఉన్న మరొక రూపం కల్పించబడినట్లయితే అది రూపకాలంకారం.
మూ. (నానాద్రవ్యానురాగాద్యైర్యదౌపమ్యగుణాశ్రయమ్,
రూపనిర్వర్ణానాయుక్తం తద్రూపకమితి స్మృతమ్.
57&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lypbapfxgdqpz6tf1e5lqjac3u7wd70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/551</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230087</id>
    <revision>
      <id>586603</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '534 నాట్యశాస్త్రము తా. ఒక వస్తువునకు ఇతరమైన వివిధవస్తువుల అనురాగం (ప్రభావం) వల్ల దానిని ఇతరవస్తువుల రూపంలో చూడడం రూపకం. ఇలా చూడడానికి కారణం వాటి మధ్య పోలిక ఉండడం). మూ. యథా - పద్...'</comment>
      <origin>586603</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="tqyydlrh2b5pcmazu0pp7cxdmsqf6i8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;534
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఒక వస్తువునకు ఇతరమైన వివిధవస్తువుల అనురాగం (ప్రభావం) వల్ల దానిని
ఇతరవస్తువుల రూపంలో చూడడం రూపకం. ఇలా చూడడానికి కారణం వాటి మధ్య
పోలిక ఉండడం).
మూ. యథా - పద్మాననాస్తాః కుముదప్రహాసాః వికాసినీలోత్పలచారునేత్రాః,
వాపీస్త్రియో హంసకులైః స్వనద్భిర్విరేజురన్యోన్యమివాహ్వయస్త్యః. 58
తా. ఎట్లనగా - పద్మాలే ముఖాలుగా, తెల్ల కలవలే నవ్వులుగా, వికసిస్తూన్న
నల్లకలువలే నేత్రాలుగా గల దిగుడుబావు లనే స్త్రీలు, ధ్వనిచేస్తూన్న హంససముదాయా
లతో, ఒకరి నొకరు పిలుచుకొంటున్నట్లు ఉన్నారు.
వి. ఇక్కడ పద్మాదులను ముఖాదిరూపంలో చూడడం జరిగింది గాన రూపకం.
మూ. శబ్దాభ్యాసస్తు యమకం పదాదిషు వికల్పితమ్,
విశేషదర్శనం చాస్య గదతోమే నిబోధత.
59
తా. పదాలు మొదలైనవాటిలో కల్పించిన శబ్దాల ఆవృత్తి యమకం. దీనికి
సంబంధించిన విశేషాలను చెపుతున్నాను. వినండి.
మూ. పాదాన్తయమకం చైవ కాశ్చీయమకమేవ చ,
సముద్గయమకం చైవ విక్ర(ఉత్రా)యమకం తథా.
యమకం చక్రవాలం చ సందష్టయమకం తథా,
పదాదియమకం చైవ హ్యామ్రేడితమథా పిచ.
చతుర్వ్యవసితం దైవ మాలాయమకమేవ చ,
ఏతద్దశవిధం జ్ఞేయం యమకం నాటకాశ్రయమ్.
60
50
61
62
తా. పాదాంతయమకం, కాంచీయమకం, సముద్గయమకం, విక్రాన్తయమకం,
చక్రవాలయమకం, సందష్టయమకం, పదాదియమకం, ఆమ్రేడితయమకం, చతుర్వ్యవసిత
యమకం, మాలాయమకం అని నాటకాలలో ఉపయోగించే యమకం పది విధాలు.
మూ. చతుర్ణాం యత్ర పాదానామనే స్యాత్ సమమక్షరమ్,
తద్వై పాదాన్తయమకం విజ్ఞేయం నామతో యథా.
63
తా. (1) పాదాంతయమకం: నాలుగు పాదాల చివర సమానమైన అక్షరాలు
ఉంటే అది పాదాంతయమకం. ఎట్లనగా -
మూ. దినక్షయాత్సంహృతరశ్మిమణ్డలం దివీవ లగ్నం తపనీయమణ్డలమ్,
విభాతి తామ్రం దివి సూర్యమణ్డలం యథా తరుణ్యాః స్తనభారమణలమ్. 64&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tqyydlrh2b5pcmazu0pp7cxdmsqf6i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/552</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230088</id>
    <revision>
      <id>586604</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము 535 తా. సాయంకాలం అవడంచేత కిరణసముదాయాన్ని ఉపసంహరించుకొని సూర్య మండలం ఆకాశం మీద వ్రేలాడుతూన్న గుండ్రని బంగారు చక్రంవలె ఉన్నది. ఎఱ్ఱగా ఉన్న ఆ సూర్యమండలమే (ఇంక...'</comment>
      <origin>586604</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3703" sha1="od5zmwj7nf26a7qm1ogo1m8f7yk5pug" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
535
తా. సాయంకాలం అవడంచేత కిరణసముదాయాన్ని ఉపసంహరించుకొని సూర్య
మండలం ఆకాశం మీద వ్రేలాడుతూన్న గుండ్రని బంగారు చక్రంవలె ఉన్నది. ఎఱ్ఱగా
ఉన్న ఆ సూర్యమండలమే (ఇంకా కొంత క్రిందికి దిగి) ఎఱ్ఱనై తరుణీస్తనమండలం వలె
ఉన్నది.
వి. నాలుగు పాదాల చివరా కూడ 'మణ్డలమ్' అను అక్షరాల ఆవృత్తిచే ఇది
పాదాంతమయకం.
మూ. (లోకానాం ప్రభవిష్ణుత్యేన్దగదానిపాతనసహిష్ణుః,
జయతి సురదైత్యజిష్ణుర్భగవానసురవరమథనకారీ విష్ణుః.
65
తా. లోకాల ప్రభువు, దైత్యేంద్రుల గదాప్రహారములను సహించగలవాడు, సురుల
కొరకై దైత్యులను జయించువాడు; అసురులను మథించువాడు అయిన విష్ణువు సర్వోత్కర్షగా
ఉన్నాడు.
వి. దీనిలో 'ష్ణుః' నాలుగు పాదాల చివర్లలో ఆవృత్త మైనది.
మూ. పాదస్యార్తే తథా చాదౌ స్యాతాం తత్ర సమే పదే,
తత్కాయమకం చైవ విజ్ఞేయం సూరిభిర్యథా.
66
తా. (2) కాంచీయమకం:- పాదాంతమునందు పాదప్రారంభంలోను సమానమైన
పదాలు ప్రయోగిస్తే అది కాంచీయమకం. ఎట్లనగా -
మూ. యామం యామం చక్రవతీనాం ద్రవతీనాం
వ్యక్తావ్యక్తా సారజనీనాం రజనీనామ్,
ఫుల్లే ఫుల్లే సభ్రమరే వాభ్రమరే వా
రామా రామా విస్మయతే చ స్మయతే చ.
67
తా. చంద్రునితో కూడిన రాత్రులు ప్రతీ జాము (జాముజాముకూ) పరుగెత్తు
తుండగా, సారమైన యువతులు పరిచారికలుగా ఉన్న ప్రతీ స్త్రీ కూడ వికసించినదైనా,
వికసించనిదైనా, తుమ్మెదలతో కూడినదైనా, తుమ్మెదలు లేనిదైనా పుష్పం విషయంలో
ఆశ్చర్యపడుతూన్నది, నవ్వుతూన్నది.
మూ. అర్థేనైకేన యద్వృత్తం సర్వమేవ సమాప్యతే,
సముద్గయమకం నామ తద్ జ్ఞేయం పణీతైర్యథా.
68
తా. (3) సముద్గయమకం :- ఒకవృత్తం సగంతోనే సమాప్తి పొందుతే, అనగా
శ్లోకంలోని పూర్వార్ధమే ఉత్తరార్ధం కూడ అయితే, అది సముద్గయమకం. ఎట్లనగా -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>od5zmwj7nf26a7qm1ogo1m8f7yk5pug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/553</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230089</id>
    <revision>
      <id>586605</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '536 మూ. కేతకీ కుసుమపాణ్డులదస్తః శోభతే ప్రవరకాననహస్తీ, కేతకీకుసుమపాణ్డురదస్తః శోభతే ప్రవరకాననహస్తీ. నాట్యశాస్త్రము 69 తా. మొగలిపువ్వు వలె తెల్లని దంతాలు గల, శ్రేష్ఠమైన అడవిల...'</comment>
      <origin>586605</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="ibaqv59f7ac5srle2moy8k1vi1ei0xq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;536
మూ. కేతకీ కుసుమపాణ్డులదస్తః శోభతే ప్రవరకాననహస్తీ,
కేతకీకుసుమపాణ్డురదస్తః శోభతే ప్రవరకాననహస్తీ.
నాట్యశాస్త్రము
69
తా. మొగలిపువ్వు వలె తెల్లని దంతాలు గల, శ్రేష్ఠమైన అడవిలోని ఏనుగు
ప్రకాశిస్తూన్నది. కేతకీకుసుమములే తెల్లని దంతాలుగా గల శ్రేష్ఠమైన అరణ్యం అనే
ఏనుగు ప్రకాశిస్తూన్నది.
మూ. ఏకైకం పాదముత్రమ్య ద్వౌ పాదౌ సదృశా యది,
విక్రా(ఉత్రా)న్తయమకం నామ తద్విజ్ఞేయమిదం యథా.
70
తా. (4) ఉక్రాంతయమకం: పాదం విడిచి పాదం సమంగా ఉంటే అది
ఉతయమకం. ఎట్లనగా -
మూ. స పూర్వం వారణో భూత్వా ద్విశృఙ్ఞ ఇవ పర్వతః,
అభవద్దన్తవైకల్యాద్ద్విశృఙ్గ ఇవ పర్వతః.
71
తా. ఆ ఏనుగు పూర్వం రెండు శిఖరాల పర్వతం వలె ఉండేది. ఇప్పుడు దంతాలు
విరిగిపోవడంచేత శృంగాలు లేని పర్వతం వలె అయింది.
మూ. పూర్వస్యాన్తోన పాదస్య పరస్యాదిర్యదా సమః,
చక్రవచ్చక్రవాలం తు విజ్ఞేయం నామతో యథా.
72
తా. (5) చక్రవాలయమకం :- వెనక నున్న పాదం చివరి పదము, తరువాతి
పాదం మొదట పదము సమంగా ఉంటే, పదాలు చక్రంలా తిరగడంచేత, అది
చక్రవాలయమకం. ఎట్లనగా -
మూ. (తుల్యాత్పాదద్వయాదన్త్యాదేకేనాదిర్యదా సమః,
సర్వత్ర చక్రవాలం తు తద్విజ్ఞేయం బుధైర్యథా.
73
తా. రెండు పాదాల చివరి పదాలు వాటి తరువాతి పాదాల మొదటి పదాలు
సమంగా ఉంటే అది చక్రవాలయమకం).
మూ. శైలా యథా శత్రుభిరాహతా హతా
హతాశ్చ భూయస్త్వనుపుఙ్ఞగైః ఖగైః,
ఖగైశ్చ సర్వైర్యుధి సంచితాశ్చితా
శ్చితాధిరూఢా నిహతాస్తలైస్తలైః.
74
తా. పర్వతాలవంటి ఆ యోధులు శత్రువులచేత, పొన్నుల వెనుకనే వచ్చు బాణాల
చేత కొట్టి చంపబడినవారై పక్షులచేత ఒక చోటు పోగుచేయబడి, చివరికి చితుకులమీద
ఉంచబడ్డారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ibaqv59f7ac5srle2moy8k1vi1ei0xq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/554</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230090</id>
    <revision>
      <id>586606</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము మూ. ఆదౌ ద్వౌ యత్ర పాదౌ తు భవేతామక్షరైః సమౌ, సందష్టయమకం నామ విజ్ఞేయం తద్ బుధైర్యథా. 537 75 తా. (6) సందష్టయమకం:- రెండు పాదాల మొదటి అక్షరాలు సమంగా ఉంటే అది సందష్టయమకం. మ...'</comment>
      <origin>586606</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3358" sha1="63yub2r9rouiqqxfp9a9kso3v6nalmn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
మూ. ఆదౌ ద్వౌ యత్ర పాదౌ తు భవేతామక్షరైః సమౌ,
సందష్టయమకం నామ విజ్ఞేయం తద్ బుధైర్యథా.
537
75
తా. (6) సందష్టయమకం:- రెండు పాదాల మొదటి అక్షరాలు సమంగా ఉంటే
అది సందష్టయమకం.
మూ. పశ్య పశ్య రమణస్య మే గుణాన్,
యేన యేన వశగాం కరోతి మామ్,
యేన యేన హి సమేతి దర్శనం
తేన తేన వశగాం కరోతి మామ్.
76
తా. నా ప్రియుని గుణాలను చూడు చూడు ఏ ఏ గుణంతో అతడు నన్ను వశం
చేసికొనుచున్నాడో. ఏ ఏ గుణంతో నాకు కనబడతాడో ఆ గుణంలో నన్ను వశంచేసి
కొంటున్నాడు.
మూ. ఆదౌ పాదస్య యత్ర స్యాత్ సమావేశః సమాక్షరః,
పాదాదియమకం నామ తద్విజ్ఞేయం బుధైర్యథా.
77
తా. (7) పాదాదియమకం:- పాదాల ప్రారంభంలో ఉన్న అక్షరాలు సమంగా
ఉంటే అది పాదాదియమకం.
మూ. విష్ణుః సృజతి భూతాని విష్ణుః సంహరతే ప్రజాః,
విష్ణుః ప్రసూతే త్రైలోక్యం విష్ణుర్లోకాధిదైవతమ్.
78
తా. విష్ణువే ప్రాణులను సృజిస్తాడు. విష్ణువే వాటిని సంహరిస్తాడు. మూడు లోకాలను
విష్ణువే సృజిస్తాడు. విష్ణువే లోకా లన్నింటికీ అధిదేవత.
మూ. పాదస్యాప్తం పదం యత్ర దిర్విరేకమిహోచ్యతే,
జ్ఞేయమామ్రేడితం నామ యమకం తత్ర సూరిభిః.
79
తా. (8) ఆమ్రేడితయమకం:- పాదం చివర ఉన్న పదం రెండేసి సార్లు ఆవృత్తి
చేస్తే అది ఆమ్రేడితయమకం.
మూ. విజృమ్భితం నిఃశ్వసితం ముహుర్ముహుః
కథం విధేయం స్మరణం పదే పదే,
యథా చ తే ధ్యానమిదం పునః పునః
ధ్రువం గతా సా రజనీ వినా వినా.
80
తా. మాటిమాటికి నిట్టూర్పు విజృంభించినది. అడుగడుగున నీ స్మరణం ఎలా
చెయ్యాలి? మాటిమాటికి నీ ధ్యానం చేయగానే రాత్రి నీవు లేకుండా గడిచిపోయినది.
(అర్ధం నిఃసారం).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>63yub2r9rouiqqxfp9a9kso3v6nalmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/555</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230091</id>
    <revision>
      <id>586607</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '538 మూ. సర్వే పాదాః సమా యత్ర భవన్తి నియతాక్షరాః, చతుర్వ్యవసితం నామ తద్విజ్ఞేయం బుధైర్యథా. నాట్యశాస్త్రము 81 తా. (9) చతుర్వ్యవసితం :- అన్ని పాదాలూ ఒకే విధంగా ఉంటే చతుర్వ్యవసిత యమకం...'</comment>
      <origin>586607</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3451" sha1="ktmfn6j6osx6aysynr9kwdb3zia6upc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;538
మూ. సర్వే పాదాః సమా యత్ర భవన్తి నియతాక్షరాః,
చతుర్వ్యవసితం నామ తద్విజ్ఞేయం బుధైర్యథా.
నాట్యశాస్త్రము
81
తా. (9) చతుర్వ్యవసితం :- అన్ని పాదాలూ ఒకే విధంగా ఉంటే చతుర్వ్యవసిత
యమకం.
మూ. వారణానామయమేవ కాలో వారణానామయమేవ కాలః,
వారణానామయమేవ కాలో వారణానామయమేవ కాల
82
తా. ఇది వారణపుష్పాలకు కాలం. ఇది ఏనుగులకు మంచి కాలం. ఇది శత్రువులకు
మరణకాలం. ఇది యుద్ధాలకు కాలం.
మూ. నానారూపైః స్వరైర్యుక్తం యత్రైకవ్యజ్ఞనం భవేత్,
తన్మాలాయమకం నామ విజ్ఞేయం పణ్ణితైర్యథా.
83
తా. (10) మాలాయమకం - ఒకే వ్యంజనం వేరు వేరు అచ్చులతో కలిపి
ప్రయోగించినది మాలాయమకం.
మూ. లలీ బలీ హలీ మాలీ ఖేలీ మాలీ సలీ జలీ
ఖలో బలాబలో మాలీ ముసలీ త్వాభిరక్షతు.
84
తా. విలాసవంతుడు, బలవంతుడు, హలం ధరించినవాడు, మాల ధరించినవాడు.
ముసలం ధరించినవాడు అయిన బలరాముడు నిన్ను రక్షించుగాక.
వి. 'ల' అను వ్యంజనం అనేకపర్యాయాలు 'ఈ', 'ఓ' అను అచ్చులతో ప్రయోగింప
బడింది గాన ఇది మాలాయమకం.
మూ. అసౌ హి రామా రతివిగ్రహప్రియా,
రహః ప్రగల్భా రమణం మనోగతమ్,
రతేన రాత్రిం రమయేత్ పరేణ వా
న చేదుదేష్యత్యరుణః పురో రిపుః.
85
తా. ఈ యువతికి రతియుద్ధం అంటే చాల ఇష్టం. ఈమె రహస్యప్రదేశంలో
ప్రగల్బురాలు. మనోహరుడైన రమణుణ్ణి రాత్రంతా లేదా మరొక రాత్రి కూడ క్రీడింప
చేయగల శక్తి గలది. ఐతే శత్రువైన అరుణుడు ఉదయించకుండా ఉండాలి!
వి. రేఫ అనేకపర్యాయాలు వేరువేరు అచ్చులతో కలిపి ఆవృత్తి చేయబడింది.
మూ. స పుష్కరాక్షః క్షతజోక్షితాక్షః క్షరత్
తేభ్యః క్షతజం దురీక్షః,
క్షతైర్గవాక్షైరివ సంవృతాఙ్గః సాక్షాత్ సహస్రాక్ష ఇవావభాతి.
86&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ktmfn6j6osx6aysynr9kwdb3zia6upc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/556</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230092</id>
    <revision>
      <id>586608</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము 539 తా. పద్మాల వంటి నేత్రాలు గల ఇతడు రక్తంచేత తడిసిన కళ్లుగలవాడై, గాయాల నుండి రక్తం కారుతూండడంచేత చూడడానికి శక్యంకానివాడై, శరీరం అంతా గాయాలతో గవాక్షములు ఏర్...'</comment>
      <origin>586608</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3940" sha1="g706r9rcuak28jzf96o9s98vembbphk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
539
తా. పద్మాల వంటి నేత్రాలు గల ఇతడు రక్తంచేత తడిసిన కళ్లుగలవాడై, గాయాల
నుండి రక్తం కారుతూండడంచేత చూడడానికి శక్యంకానివాడై, శరీరం అంతా గాయాలతో
గవాక్షములు ఏర్పడినట్లుండడంచేత, సాక్షాత్తు సహస్రాక్షుడు వలె ఉన్నాడు.
మూ. ఏభిరర్థక్రియాపేక్షైః కార్యం కావ్యం తు లక్షణైః,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి కావ్యే దోషాన్ గుణాంస్తథా.
87
తా. అర్థక్రియకు, అనగా రసచర్వణకు, ఉపయోగించే ఈ లక్షణాలతో కావ్యం
నిర్మించాలి. ఇటుపైన కావ్యంలో ఉండే దోషాలను, గుణాలను చెపుతాను.
మూ. గూఢార్థమర్థాన్తరమర్థహీనం భిన్నార్థమేకార్థమభిప్లుతార్థమ్,
న్యాయాదపేతం విషమం విసన్ధి శబ్దచ్యుతం వై దశ కావ్యదోషాః.
88
తా. పది కావ్యాదోషాలు :- గూఢార్థము, అర్థాంతరము, అర్థహీనము, భిన్నార్ధము,
ఏకార్థము, అభిప్లుతార్థము, న్యాయపేతము, విషమము, విసంధి, శబ్దచ్యుతం అని
కావ్యంలో ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న పది దోషాలు.
మూ. పర్యాయశబ్దాభిహితం గూఢార్థమభిసంజ్ఞితమ్,
అవర్ణ్యం వర్ణ్యతే యత్ర తదర్ధాన్తరమిష్యతే.
అర్థహీనం త్వసంబద్ధం సావశేషార్థమేవ చ,
భిన్నార్థమభివిజ్ఞేయమసభ్యం గ్రామ్యమేవచ.
89
90
వివక్షిన ఏ
యత్రాన్యార్థేన భిద్యతే,
భిన్నార్థం తదపి ప్రాహుః కావ్యం కావ్యవిచక్షణాః-
91
తా. (1) ప్రసిద్ధమైన శబ్దంతో చెప్పడానికి బదులు పర్యాయశబ్దంతో చెప్పినది
గూఢార్థం.
(2) చెప్పవలసినదానికి మరొకటి చెపితే అది అర్థాంతరం.
(3) అసంబద్ధంగా ఉన్నది అర్థహీనం.
(4) ఇంకా చెప్పవలసినది మిగిలిపోతే అది భిన్నార్థం. అసభ్య మైనది, గ్రామ్యమైనది,
చెప్పదలచిన అర్థంతో మరొక అర్థం కలిసిపోయినదీ కూడ భిన్నార్థమే.
మూ. అవిశేషాభిధానం యత్ తదేకార్థమితి స్మృతమ్,
అభిప్లుతార్థం విజ్ఞేయం యత్ పదేన సమస్యతే.
న్యాయాదపేతం విజ్ఞేయం ప్రమాణపరివర్జితమ్,
వృత్తభేదో భవేద్యత్ర విషమం నామ తద్ భవేత్.
92
93&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g706r9rcuak28jzf96o9s98vembbphk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/557</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230093</id>
    <revision>
      <id>586609</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '540 అనుపశిష్టశబ్దం యత్ తద్విసంధీతి కీర్తితమ్, శబ్దచ్యుతం చ విజ్ఞేయమశబ్దస్వరయోజనాత్. తా. (5) చెప్పిన విషయమే చెప్పడం ఏకార్థం. నాట్యశాస్త్రము 94 (6) సంబంధం లేని వాక్యాలు, వాక్యార్థ...'</comment>
      <origin>586609</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="lqzi2gcnoqt9xxc1noorgiwbzw2mh1u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;540
అనుపశిష్టశబ్దం యత్ తద్విసంధీతి కీర్తితమ్,
శబ్దచ్యుతం చ విజ్ఞేయమశబ్దస్వరయోజనాత్.
తా. (5) చెప్పిన విషయమే చెప్పడం ఏకార్థం.
నాట్యశాస్త్రము
94
(6) సంబంధం లేని వాక్యాలు, వాక్యార్థాలు గుచ్చెత్తి చెప్పినది అభిప్లుతార్థం.
(7) ప్రమాణవిరుద్ధంగా ఉన్నది న్యాయపేతం.
(8) ఛందోభంగం ఉన్నది విషమం.
(9) వ్యాకరణం ప్రకారం సంధి చేయనిది విసంధి.
(10) కావలసిన శబ్దం, స్వరం కూర్చనిది శబ్దచ్యుతం.
మూ. ఏతే దోషాస్తు విజ్ఞేయాః సూరిభిర్నాటకాశ్రయాః,
గుణా విపర్యయాదేషాం మాధుర్యౌచార్యలక్షణా
తా. ఇవి నాటకాలలో ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న దోషాలు అని పండితులు
తెలుసుకోవాలి. దోషాలకు విపరీత మైనవి మాధుర్య ఔదార్యములు గుర్తుగా గల
గుణాలు అని తెలుసుకోవాలి.
వి. ఇక్కడ అ.గు. చెప్పిన ఒక విషయం గుర్తుంచుకొనదగినది - &quot;వీటికి విపర్యయం
(opposite) అవడంవల్ల గుణా లవుతాయి; ఈ దోషాలకు విఘాతమే, వీటిని
తొలగించుకొనడమే గుణం అవుతుంది అని అర్థం. దోషం లేకపోవడం మాత్రం చేతనేనా?
కాదంటున్నాడు మాధుర్యౌచార్యములు చిహ్నం వేటికో అవి. ఇక్కడ ఈ విషయం
చెప్పినట్లయింది - ఏ కావ్యమైనా ఈ దోషా లేవీ లేనిదై వినడానికి ఇంపుగాను, దీప
రసంగాను (రసదీప్తి కలదిగాను ఉంటే చాలు; అప్పుడు ఇతరగుణాలు, అలంకారాలూ
లేకపోయినా ఆ కావ్యం కావ్యలక్షణానుసారం ఉన్నదే అని చెప్పబడింది.”
“ఏషాం విపర్యయాత్ గుణాః భవన్తి. ఏతద్దోషవిఘాత ఏవ గుణో భవతీత్యర్థః.
కిమవిశేషేణ? నేత్యాహ - మాధుర్యౌచార్యలక్షణమ్ అజ్మ్యః యేషామ్. ఏతదుక్తం భవతి.
ఏతద్దోషవిహీనం, శ్రుతిసుఖం, దీప్తరసం చ యది భవతి తావతా గుణాన్తరైః అలఙ్కారైశ్చ
హీనమపి కావ్యం లక్షణయోగావ్యభిచారీత్యుక్తమ్”. (అభి.భా. 16.95)
మూ. శ్లేషః ప్రసాదః సమతా సమాధిర్మాధుర్యమోజః పదసౌకుమార్యమ్,
అర్థస్య చ వ్యక్తిరుదారతా చ కాన్తిశ్చ కావ్యస్య గుణాదశైతే.
96
తా. శ్లేష, ప్రసాదము, సమత, సమాధి, మాధుర్యము, ఓజస్సు, పదసౌకుమార్యం,
అర్థవ్యక్తి, ఉదారత, కాంతి • ఇవి పదీ కావ్యంలో ఉండవలసిన గుణాలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lqzi2gcnoqt9xxc1noorgiwbzw2mh1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/558</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230094</id>
    <revision>
      <id>586611</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము మూ. (ఈప్సితేనార్థజాతేన సంబద్ధానాం పరస్పరమ్, క్లిష్టతా యా పదానాం హి శ్లేష ఇత్యభిధీయతే). విచారగహనం యత్ స్యాత్ స్ఫుటం చైవ స్వభావతః, స్వతః సుప్రతిబద్ధం చ క్లిష...'</comment>
      <origin>586611</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="dpvzxwczpm1gj2zfntdp7kotbqsfu71" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
మూ. (ఈప్సితేనార్థజాతేన సంబద్ధానాం పరస్పరమ్,
క్లిష్టతా యా పదానాం హి శ్లేష ఇత్యభిధీయతే).
విచారగహనం యత్ స్యాత్ స్ఫుటం చైవ స్వభావతః,
స్వతః సుప్రతిబద్ధం చ క్లిష్టం తత్పరికీర్త్యతే.
541
97
97
98
తా. (1) క్లిష్టం (శ్లేష) :- చెప్పదలచిన అర్థాలచేత పరస్పరము అన్వయిస్తూ
శ్లోకాదులలో పదాలు కలిసి ఉండడం శ్లేష).
ఏది విచారించినకొలదీ లోతుగా ఉంటుందో, సహజంగా స్ఫుటంగా ఉంటుందో,
చక్కగా లోహశకలాలు, దారంముక్కలు అతిగికొనినట్లు అతుక్కొంటుందో అది క్లిష్టం
(శ్లేష).
మూ. అప్యనుక్తో బుధైర్యత్ర శబ్దార్థ వా ప్రతీయతే,
సుఖశబ్దార్థసంయోగాత్ ప్రసాదః పరికీర్త్యతే.
99
తా. (2) ప్రసాదం :- శబ్దార్థాలు సుఖంగా (అనగా తెచ్చిపెట్టుకొన్న అర్థాలూ
భావాలూ లేకుండా) కలిసిపోవడంచేత ఇతరు లెవరూ చెప్పకపోయినా ఎక్కడ ఏ కావ్యంలో
అనగా శ్లోకంలో) శబ్దమూ అర్థమూ అనాయాసంగా బుద్ధికి గోచరిస్తాయో అది ప్రసాదం.
మూ. నాచూర్ణపదైర్యుక్తా న చ వ్యర్థాభిధాయిభిః,
దుర్బోధనైశ్చ న కృతా సమత్వాత్ సమతా మతా.
100
తా. (3) సమత :- బొత్తిగా పొడి పొడిగా ఉండే పదాలు కాని, సందర్భానికి
ఉపయోగించని అర్థం బోధించే పదాలు కాని, అర్థం చేసికొనడానికి కష్టమైన పదాలు
కాని వాడకుండా శ్లోకం సమంగా ఉండడం సమత.
మూ. (అన్యోన్యసదృశా యత్ర తథా హ్యన్యోన్యభూషణాః,
అలఙ్కారా గుణాశ్చైవ సమాః స్యుః సమతా మతా.
తాగుణ
-
101
అలంకారాలు పరస్పరము తగినవై, పరస్పరము భూషణాలై సమంగా
ఉన్నట్లయితే అది సమత).
మూ. అభియుక్తేర్విశేషస్తు యోర్థస్యేహోపలక్ష్యతే,
తేన చార్ధేన సంపన్నః సమాధిః పరికీర్త్యతే.
102
తా. (4) సమాధి :- ఏ అర్థంలో నిగూఢమైన విశేషాన్ని అభియుక్తులు, ప్రతిభా
సంపన్నులైన సహృదయులు, గుర్తిస్తారో, అలాంటి అర్థంతో ఒప్పేది సమాధి అని
చెప్పబడుతుంది.
మూ. (ఉపమాస్విహ దృష్టానామర్థానాం యత్నతస్తథా,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpvzxwczpm1gj2zfntdp7kotbqsfu71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/559</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230095</id>
    <revision>
      <id>586612</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '542 ప్రాప్తానాం చాతిసంక్షేపాత్ సమాధిర్నిర్ణయో మతః). నాట్యశాస్త్రము 103 తా. (ప్రయత్నపూర్వకంగా గ్రహించిన ఉపమాలలోని అర్థాలలో, అతిసంక్షిప్తంగా గుర్తించినవాటిలో ఏది యుక్తమో నిర...'</comment>
      <origin>586612</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="mw36lnhg6kk76upuszuph2grtjh83mj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;542
ప్రాప్తానాం చాతిసంక్షేపాత్ సమాధిర్నిర్ణయో మతః).
నాట్యశాస్త్రము
103
తా. (ప్రయత్నపూర్వకంగా గ్రహించిన ఉపమాలలోని అర్థాలలో, అతిసంక్షిప్తంగా
గుర్తించినవాటిలో ఏది యుక్తమో నిర్ణయించడం సమాధి).
మూ. బహుశో యచ్భుతం వాక్యముక్తం వాపి పునః పునః,
నోద్వేజయతి యస్మాద్ తన్మాధుర్యమితి స్మృతమ్.
తా. (5) మాధుర్యము :-
104
చాలామార్లు చెప్పినదే యైనా, చాలాసార్లు విన్నదే
అయినా, వాక్యం, ఏ గుణం ఉండడంచేత విసుగు కలిగించదో ఆ గుణం మాధుర్యం.
మూ. (సమాసవద్భిర్వివిధైర్విచిత్రైశ్చ పదైర్యుతమ్,
సానుస్వారైరుదారైశ్చ తదోజః పరికీర్త్యతే).
(అవగీతోపి హీనోపి స్యాదుదాత్తావభాసకః,
యత్ర శబ్దార్థసంపత్తిస్తదోజః పరికీర్తితమ్).
105
106
తా. (6) ఓజస్సు : - సమాసాల రూపంలో ఉన్న విచిత్రములైన, అనుస్వారలతో
కూడిన, ఉదారమైన అనేకవిధాలైన పదాలతో కూడినది ఓజస్సు.
ఎక్కడ విషయం నింద్యమే అయినా, తక్కువ రకానికి చెందినదే అయినా, ఉదాత్తమైన
అర్థాన్ని బోధిస్తుందో అక్కడ ఉన్న శబ్దార్థాల సంపత్తి ఓజస్సు అని చెప్ప బడుతుంది.
మూ. సుఖప్రయోణ్యైర్యచ్ఛక్షైర్యుక్తం సుక్లిష్టసంధిభిః,
సుకుమారార్థసంయుక్తం సౌకుమార్యం తదుచ్యతే.
107
తా. (7) సౌకుమార్యం : - సుఖంగా ఉచ్చరించడానికి శక్యమైన, చక్కగా ఏర్పడిన
సంధు లున్న పదాలతో సుకుమారార్థమై ఉన్నది సౌకుమార్యం అని చెప్పబడును.
మూ. సుప్రసిద్ధాభిధానా తు లోకకర్మవ్యవస్థితా,
యా క్రియా క్రియతే కావ్యే సార్థవ్యక్తిః ప్రకీర్త్యతే.
(యస్యార్థాను ప్రవేశన మనసా పరికల్ప్యతే,
అనన్తరం ప్రయోగస్తు సార్థవ్యక్తిరుదాహృతా).
108
109
తా. (8) అర్థవ్యక్తి :- బాగా ప్రసిద్ధమైన అర్థాన్ని బోధించేదీ, లోకవ్యవహారంలో
ఉన్నదీ అయిన ఏ క్రియ, (విషయప్రతిపాదనం అనే పని) కావ్యంలో కనబడుతుందో
అది అర్థవ్యక్తి.
(చెప్పదలచిన అర్థాన్ని ముందుగా మనస్సులో భావనచేసి తరువాత దానిని పదాలలో
ఆవిష్కరిస్తే అది అర్థవ్యక్తి).
మూ. దివ్యభావపరీతం యత్ శృఙ్గరాద్భుతయోజితమ్,
అనేకభావసంయుక్తముదారత్వం ప్రకీర్తితమ్.
110&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mw36lnhg6kk76upuszuph2grtjh83mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/560</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230096</id>
    <revision>
      <id>586613</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము (అనేకార్థవిశేషైర్యత్ సూక్తేః సౌష్ఠవసంయుతైః, ఉపేతమతిచిత్రార్థాః ఉదాత్తం తచ్చ కీర్త్యతే.) 543 111 తా. (9) ఉదాత్తం :- దివ్యములైన భావాలతో (పద్ధతులతో) శృంగారాద్భుతాలన...'</comment>
      <origin>586613</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4076" sha1="pyc1c5xzbi1t5vcyiwgc8p19pdhwckl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
(అనేకార్థవిశేషైర్యత్ సూక్తేః సౌష్ఠవసంయుతైః,
ఉపేతమతిచిత్రార్థాః ఉదాత్తం తచ్చ కీర్త్యతే.)
543
111
తా. (9) ఉదాత్తం :- దివ్యములైన భావాలతో (పద్ధతులతో) శృంగారాద్భుతాలను
కూర్చినదీ, అనేకమైన భావాలతో నిండినదీ అయినది ఉదారత్వం. ఉదాత్తత్వమే ఉదారత.
(చాల చిత్రమైన అర్థవిశేషాలను, బోధించే, సౌష్ఠవంతో కూడిన సూక్తాలతో (మంచి
అందమైన వాక్యాలతో) కూర్చినది కూడ ఉదాత్తం).
మూ. యన్మనః శ్రోత్రవిషయమాహ్లాదయతి హీన్దువత్,
లీలాద్యర్ణోపపన్నాం వా తాం కాన్తిం కవయో విదుః.
(యో మనఃశ్రోత్రవిషయః ప్రసాదజనకో భవేత్,
శబ్దబన్ధః ప్రయోగేణ స కాస్త ఇతి భణ్యతే.)
112
113
తా. (10) కాంతి:- చెవిలో పడగానే ఏది చంద్రుడు వలె మనస్సుకు ఆహ్లాదం
కలిగిస్తుందో, లీలావిలాసాదులను వర్ణించే అది కాంతి అని అంటారు.
(ఏ శబ్దబంధం - శబ్దాల కూర్పు. వినగానే మనస్సుకు చెవులకు హాయి
గొలుపుతుందో అది కాంతి అని పండితు లంటారు).
మూ. ఏవమేతే హ్యలంకారా గుణా దోషాశ్చ కీర్తితాః,
ప్రయోగమేషాం చ పునః వక్ష్యామి రససంశ్రయమ్.
114
తా. ఈ విధంగా అలంకారాలు, గుణాలు, దోషాలు చెప్పాను. ఇప్పుడు, రసాను
గుణంగా వాటిని ఎలా ప్రయోగించాలో చెపుతాను.
మూ. లఘ్వక్షరప్రాయకృతముపమారూపకాశ్రయమ్,
కావ్యం కార్యం తు నాట్యక్షైః వీరరౌద్రాద్భుతాశ్రయమ్.
115
తా. నాట్యజ్ఞులు వీర - రౌద్ర - అద్భుతరసాలకు ఆశ్రయమైన కావ్యాన్ని ఎక్కువ
లఘ్వక్షరాలతోను, ఉప రూపకాలు అధికప్రయోగంతోను నిర్మించాలి.
మూ. గుర్వక్షరప్రాయకృతం బీభత్సే కరుణే తథా,
కదాచిద్రౌద్రవీరాభ్యాం యదా ఘర్షణజం భవేత్.
116
తా. బీభత్సరసంలోను కరుణరసంలోను కావ్యం గుర్వక్షరాలు అధికంగా ఉండే
టట్లు రచించాలి. ఒకరితో ఒకరు డీకొనడం ద్వారా వీరరౌద్రాల వర్ణనం ఉన్నప్పుడు
అక్కడ కూడ గుర్వక్షరాల ప్రయోగం అధికంగా చెయ్యాలి.
మూ. రూపదీపకసంయుక్తమార్యావృత్తసమాశ్రయమ్,
శృఙ్గరే చ రసే వీరే కావ్యం స్యాన్నాటకాశ్రయమ్.
117&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pyc1c5xzbi1t5vcyiwgc8p19pdhwckl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/561</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230097</id>
    <revision>
      <id>586614</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '544 నాట్యశాస్త్రము తా. శృంగారం గాని వీరం గాని ప్రధానంగా ఉన్న నాటకరూపమైన కావ్యంలో రూపక - దీపకాలంకారాలు అధికంగా ప్రయోగిస్తూ ఆర్యావృత్తం కూడ ఎక్కువగా వాడాలి. మూ. ఉత్తరోత్తరసంయ...'</comment>
      <origin>586614</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4220" sha1="ctbzuqwy7iv8uorifzlovywxov4by3u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;544
నాట్యశాస్త్రము
తా. శృంగారం గాని వీరం గాని ప్రధానంగా ఉన్న నాటకరూపమైన కావ్యంలో
రూపక - దీపకాలంకారాలు అధికంగా ప్రయోగిస్తూ ఆర్యావృత్తం కూడ ఎక్కువగా వాడాలి.
మూ. ఉత్తరోత్తరసంయుక్తం వీరే కావ్యం తు యద్ భవేత్,
జగత్యతిజగత్యాం వా సంకృత్యాం వాపి తద్భవేత్.
118
తా. వీరరసకావ్యంలో (పరస్పరసంభాషణం పద్యాలలో నడిచినప్పుడు) ఒకనికి
సమాధానంగా మరొకడు మాట్లాడేటప్పుడు, జగతీఛందస్సు కాని, అతిజగతీఛందస్సు
కాని, సంకృతిఛందస్సు కాని ఉపయోగించాలి.
మూ. తథైవ యుద్ధసంఫేటే ఉత్కృత్యాం సంప్రకీర్తితా,
కరుణే శక్వరీ జ్ఞేయా తథైవాతి ధృతిర్భవేత్.
119
తా. యుద్ధాల వర్ణనలలోను, సంఫేటాలలోను (పోట్లాడుకొనడంలోను) ఉత్కృతి
ఛందస్సు ప్రయోగించాలి. కరుణరసంలో శక్వరీ - అతిధృతిచ్ఛందస్సులు ఉపయోగించాలి.
మూ. యద్వీరే కీర్తితం ఛన్దః తరౌద్రే పి ప్రయోజయేత్,
శేషాణామర్థయోగేన ఛన్దః కార్యం ప్రయోక్తృభిః.
120
తా. వీరరసం విషయంలో చెప్పిన ఛందస్సు రౌద్రంలో కూడ ప్రయోగించాలి.
నాట్యప్రయోక్తలు మిగిలిన సందర్భాలలో అర్ధాచిత్యాన్ని పట్టి ఛందఃప్రయోగం చెయ్యాలి.
మూ. (యచ్ఛన్దః పూర్వముద్దిష్టం విషమార్ధసమే సమమ్,
ఉదారమధురైః శబ్జెస్తత్కార్యం తు రసానుగమ్.
121
తా. వెనుక చెప్పిన ఛందస్సులలో సమ - అర్ధసమ - విషమవృత్తాలలో ఏది
రసానికి అనుగుణంగా ఉంటుందో దానిని ఉదారములు, మధురములు అయిన శబ్దాలతో
ఉపయోగించాలి).
మూ. శబ్దానుదారమధురాన్ ప్రమదాభిధేయాన్,
నాట్యాశ్రయేషు కృతిషు ప్రయతేత కర్తుమ్,
తైర్భూషితా బహు విభాన్తి హి కావ్యబన్ధః
పద్మాకరా వికసితా ఇవ రాజహంసైః.
122
తా. నాట్యానికి సంబంధించిన కృతులలో, ఆడవాళ్లు కూడ ఉచ్చరించడానికి
అనువుగా ఉండే, ఉదారములు, మధురములూ అయిన శబ్దాలను ప్రయోగించడానికి
ప్రయత్నించాలి. అలాంటి మధురశబ్దాలచేత భూషితములై కావ్యబంధాలు, వికసించిన
పద్మసరస్సులు రాజహంసలతో ప్రకాశించినట్లు ప్రకాశిస్తాయి.
మూ. త్రివిధం హ్యక్షరం కార్యం కవిభిర్నాటకాశ్రయమ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ctbzuqwy7iv8uorifzlovywxov4by3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/562</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230098</id>
    <revision>
      <id>586615</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 అ. కావ్యలక్షణము హ్రస్వం దీర్ఘం ఫుతం చైవ రసభావవిభావకమ్. 545 123 తా. కవులు నాటకాలలో హ్రస్వము, దీర్ఘము, ప్లుతమూ అని మూడు విధాలైన అక్షరాలు రస - భావాలను భావనచేయడానికి అనుగుణంగా ప్రయ...'</comment>
      <origin>586615</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="gz4xeha3arzpv2e1kgw7eqr7bj5x028" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16 అ. కావ్యలక్షణము
హ్రస్వం దీర్ఘం ఫుతం చైవ రసభావవిభావకమ్.
545
123
తా. కవులు నాటకాలలో హ్రస్వము, దీర్ఘము, ప్లుతమూ అని మూడు విధాలైన
అక్షరాలు రస - భావాలను భావనచేయడానికి అనుగుణంగా ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏకమాత్రం భవేత్ హ్రస్వం ద్విమాత్రం దీర్ఘమిష్యతే,
ప్లుతం చైవ త్రిమాత్రం స్యాదక్షరం స్వరయోజనాత్.
124
తా. స్వరాలతో (అచ్చులతో లేదా స్వరంతో) చేర్చడంవల్ల ఒక మాత్ర గలది
హ్రస్వం, రెండు మాత్రలు గలది దీర్ఘం మూడు మాత్రలు గలది ప్లుతం.
మూ. స్మృతే చాసూయితే చైవ తథా చ పరిదేవితే,
పఠతాం బ్రాహ్మణానాం చ ప్లుతమక్షరమిష్యతే.
125
తా. ఏదైన ఒక విషయం స్మరించినప్పుడు, కోపంలోను లేదా అసూయా ప్రకటనం
లోను, పరిదేవితంలోను (ఎవరినో నిందిస్తూ ఏడవడంలోను), బ్రాహ్మణుల మంత్రపాఠం
లోను, ప్లుతాక్షరం ప్రయోగించాలి.
మూ. అకారస్తు స్మృతే కార్య ఉకారశ్చాప్యసూయితే,
పరిదేవితే తు హాకారః ఓంకారో ధ్యయనే తథా.
126
తా. స్మరించినప్పుడు ప్లుతమైన ఆకారము, అసూయలో ఉకారము, ఏడ్పులో
హాకారము, వేదాధ్యయనంలో ఓంకారము ప్రయోగించాలి.
మూ. హ్రస్వదీర్ఘపుతానీ యథాభావం యథారసమ్,
కావ్యయోగేషు సర్వేషు హ్యక్షరాణి ప్రయోజయేత్.
127
తా. కావ్యప్రయోగాలన్నింటిలోనూ కూడ, భావానుగుణంగా, రసానుగుణంగా
హ్రస్వ - దీర్ఘ - ప్లుతాక్షరాలు ఉపయోగింపచేయాలి.
మూ. చేక్రీడితప్రభృతిభిర్వికృతైస్తు శబ్జె,
ర్యుక్తా న భాన్తి లలితా
భరతప్రయోగాః,
యజ్ఞక్రియేవ శరవర్మధరైః, ఘృతాక్తేః
వేశ్యా ద్విజైరివ కమణ్డలుదణ్ణహస్త్రైః.
128
('కృష్ణాజినాక్షరురుచర్మధరైర్ఘృతాక్షైః' అని మూడవ పాదం కొన్ని పుస్తకాలలో)
తా. సుకుమార మైన నాట్యప్రయోగాలలో 'చేక్రీడిత' మొదలైన వికృతమైన శబ్దాలు
ప్రయోగిస్తే, బాణాలు కవచాలు ధరించినవాళ్లచేత యజ్ఞాలు, దండకమండలాలు ధరించి
ఒళ్లంతా నెయ్యి పూసుకొన్న బ్రాహ్మణులచేత వేశ్యలూ ఏ విధంగా అందంగా ఉండవో
(రో) అదే విధంగా ఆ నాట్యప్రయోగాలు శోభించవు.
('కృష్ణాజినాలు, రురుమృగాల చర్మలు ధరించి, ఒళ్లంతా నేతితో జిడ్డు జిడ్డుగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gz4xeha3arzpv2e1kgw7eqr7bj5x028</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/563</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230099</id>
    <revision>
      <id>586616</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '546 నాట్యశాస్త్రము ఉండి దండకమండలాలు చేతులలో ఉన్న బ్రాహ్మణులు దగ్గరికి వస్తే వేశ్యలు ఎలా శోభించరో అలా అని పాఠాంతరంలో అర్థం'). వి. వ్యాకరణానుసారం 'యజ్' మొదలైన ప్రత్యయాలు ధాతువ...'</comment>
      <origin>586616</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4456" sha1="ezimpn5krb8pexiwm9vl8ji7cis4l5i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;546
నాట్యశాస్త్రము
ఉండి దండకమండలాలు చేతులలో ఉన్న బ్రాహ్మణులు దగ్గరికి వస్తే వేశ్యలు ఎలా
శోభించరో అలా అని పాఠాంతరంలో అర్థం').
వి. వ్యాకరణానుసారం 'యజ్' మొదలైన ప్రత్యయాలు ధాతువులకు చేర్చగా తయారైన
కొన్ని రూపాలు వ్యాకరణానుసారం సాధువులే అయినా వాటిని అన్ని సందర్భాలలోను
వాడకూడదు. వినడానికి ఇంపుగా ఉండవు. అలాంటి పదాలలో ఒకటి 'చేక్రీడిత' అనే
పదం. ఇలాంటి నియమాలు అన్ని భాషలలోను అనుసరించవలసినవి.
మూ. (మృదులలితపదార్థం గూఢశబ్దార్థహీనం
బుధజనసుఖభోగ్యం యుక్తిమన్నృత్తయోగ్యమ్,
బహురసకృతమార్గం సనిసస్ధానయుక్తం
భవతి జగతి యోగ్యం నాటకం ప్రేక్షకాణామ్.)
129
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే వాగభినయే కావ్యలక్షణో నామ షోడశోధ్యాయః.
తా. ఏ నాటకమైనా ప్రేక్షకులు చూడడానికి అనుకూలంగా ఆనందకరంగా
ఉండాలంటే దానిలోని పదాలు, అర్థాలూ, మృదువుగాను లలితంగాను ఉండాలి. క్లిష్టమైన
శబ్దాలు గూఢమైన అర్థాలు దానిలో ఉండకూడదు. విద్యావంతు లెవరైనా శ్రమలేకుండా
అర్థం చేసికొని ఆనందించేదిగా ఉండాలి. తగిన యుక్తులకు నిలిచేటట్లు కథావస్తువు
ఉండాలి. నృత్తానికి యోగ్యంగా, ఉండాలి. అనేకరసాలు మార్గాలు దానిలో చూపాలి.
సంధుల ప్రయోగం (అవి మున్ముందు చెప్పనున్నాడు) చక్కగా ఉండాలి.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
వాగభినయంలో కావ్యలక్షణం అను పదహారవ అధ్యాయం సమాప్తం.
పరిమలపబ్లికేషన్స్ (ఢిల్లీ) వారు ప్రచురించిన అభినవభారతీసహిత నాట్యశాస్త్రం
పదహారవ (16) అధ్యాయం చివర 'అనుబన్ధః' అను పేరుతో 42 శ్లోకాలు అధికంగా,
అభినవభారతీసహితంగా ఉన్నాయి. వాటిలో కూడ 36 లక్షణాల లక్షణాలు అవే పేర్లతో,
పదాలలో కొంచెం మార్పుతో చెప్పబడ్డాయి. వ్యాఖ్యానంలో అదే ఘట్టంలో పదహారవ
అధ్యాయం ప్రారంభంలో ఇచ్చిన ఉదాహరణలకంటే అధికంగా కొన్ని ఉదాహరణలు
ఇవ్వబడ్డాయి. కొన్ని ప్రతులలో ఈ శ్లోకాలే లేవు. విశేషం ఏదీ లేదు గాన వాటిని ఈ
పుస్తకంలో చేర్చలేదు. జిజ్ఞాసువులు పైన చెప్పిన ప్రతి రెండవ సంపుటం 255-268
పేజీలలో ఈ అనుబంధం చూడవచ్చును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ezimpn5krb8pexiwm9vl8ji7cis4l5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/564</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230100</id>
    <revision>
      <id>586617</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '547 ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ సప్తదశోధ్యాయః కాకుస్వరవ్యజ్ఞానః యదాన్తరరసాస్వాదకాకువిశ్రాన్తిసున్దరమ్, రసజ్ఞపక్షగం వన్డే తద్వపుః పరమేశ్వరమ్. శ్రీమదభినవగుప్తాచార...'</comment>
      <origin>586617</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="cccizpisd6uczu4e85pyodd59v61f9f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;547
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ సప్తదశోధ్యాయః
కాకుస్వరవ్యజ్ఞానః
యదాన్తరరసాస్వాదకాకువిశ్రాన్తిసున్దరమ్,
రసజ్ఞపక్షగం వన్డే తద్వపుః పరమేశ్వరమ్.
శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మూ. ఏవం తు సంస్కృతం పాఠ్యం మయా ప్రోక్తం ద్విజోత్తమాః,
ప్రాకృతస్యాపి పాఠ్యస్య సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్.
తా. ద్విజోత్తములారా! ఈ విధంగా సంస్కృతభాషలోని పాఠ్యాన్ని గూర్చి చెప్పాను.
ఇప్పుడు ప్రాకృతపాఠ్యలక్షణం కూడ మీకు చెపుతాను.
మూ. ఏతదేవ విపర్యస్తం సంస్కారగుణవర్జితమ్,
విజ్ఞేయం ప్రాకృతం పాఠ్యం నానావస్థానరాత్మకమ్.
2
తా. సంస్కృతపాఠ్యమే సంస్కారగుణం లేకపోవడంచేత విపర్యస్తమై, వివిధ దేశాలలో
ప్రాకృతపాఠ్యంగా రూపొందిం దని తెలుసుకోవాలి.
వి. 'పాఠ్యం' అనగా ఒక విశిష్టమైన రీతిలో ప్రయత్నపూర్వకంగా చదవదగినది,
ఉచ్చరింపదగినది; లేదా - లోపల ఉన్న చిత్తవృత్తులను అనుసరించి తదనుగుణంగా
పఠించదగినది లేదా ఆచార్యుని దగ్గర శిక్షణ పొంది పఠింపదగినది. (అ.భా.)
సంస్కృతమే, సంస్కారగుణం - అనగా ప్రయత్నపూర్వకంగా రక్షించడం, అనేది
లేకపోవడంచేత ప్రాకృతం అయింది. సంస్కారరాహిత్యరూపమైన ప్రకృతివల్ల ఏర్పడినది.
&quot;సంస్కృతమేవ సంస్కారగుణేన, యత్నేన పరిరక్షణరూపేణ, వర్జితం ప్రాకృతం
ప్రకృతేః అసంస్కారరూపాయాః ఆగతమ్&quot; (అ.భా.)
నానావస్థానరాత్మకమ్ - &quot;నానాని యాని అవస్థాస్తరాణి దేశవిశేషాః తేష్వాత్మా
నియత స్వభావః యస్యా .... అవతిష్ఠనేది స్మిన్నిత్యవస్థాః దేశాః” (అ.భా.)
మూ. త్రివిధం తచ్చ విజ్ఞేయం నాట్యయోగే సమాసతః,
సమానశబ్దః విభ్రష్టం దేశీగతమథాపి చ.
3
తా. నాట్యప్రయోగంలో ప్రాకృతపాఠం - సంస్కృతసమానశబ్దము, విభ్రష్టము
(మార్పు చెందిన సంస్కృతపదము) దేశీగతము (ఆ యా దేశాలకు సంబంధించినది)
అని మూడు విధాలు అని తెలుసుకోవాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cccizpisd6uczu4e85pyodd59v61f9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/565</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230101</id>
    <revision>
      <id>586618</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '548  �£#Øµ* z  T�� :N� CÖü4� �£Ø+°a`2¢[� CdCdĂ 2�� CdA¼bā 2� A»µÓØ2� -�� Tÿu42 2?«N� � +° u ü|a`Cda9Ù¢ü¯HuN�£+°Ø¯2´��� m±Ā+°�Cd_�»¤ �Ð 2�¯2¯�CdT �m´Ö4 z´dX� � C£�� m±Ā+°�Cda.d�ü¢� l°ûBº� +° ü�� - ü�� |a`�� Cda9Ù�� ¢ü�� ¯Hüff �ÖzA¼...'</comment>
      <origin>586618</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2730" sha1="0rp8wtsp5amlrv9nvbiv62zyu2pketm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;548

�£#Øµ* z

T�� :N� CÖü4� �£Ø+°a`2¢[� CdCdĂ 2�� CdA¼bā 2� A»µÓØ2� -�� Tÿu42
2?«N�
� +° u ü|a`Cda9Ù¢ü¯HuN�£+°Ø¯2´���
m±Ā+°�Cd_�»¤ �Ð 2�¯2¯�CdT �m´Ö4 z´dX�
�
C£�� m±Ā+°�Cda.d�ü¢� l°ûBº� +° ü�� - ü�� |a`�� Cda9Ù�� ¢ü�� ¯Hüff
�ÖzA¼¬i��¯2¯�Cd´Aü�¯2¯�Cda.d�ü¢ ¬�»� dAÉCdAÉ¼24r�l°ûay_BºC£az
-T�¯ �µÓutü�
� »� a£k¦�¯2Ö4rC­�¯Ða a£k�ØCdÐ�Ø�C£2��£´Õ�
4.dyā[s�´A¼�ØĀs ¯s�Tmÿª©Ā§�:X� qÏd¦�
�
C£��m±Ā+°�Cda.d�ü¢�/´Ö]��´Aü¢[�+[�´Aü� Aÿ¼Ø�/�
a£kü� aü�.Ö2N���;+°�-.dy� a+°�-.dy4r���;+°� a2k � a+°� a2k 4r��
;+°� ak2� ¾´a4Bº2�� ;+°� ak2� Cda4Bº2� �� :u2?«T� &gt;a4Cd2?uaz�� :T
Tmÿª©Ā§ü�
� 8�)�3�a�´a£`«�-�-23a�´a2�-�=�-�8�`Xg�
¯3a O :�-�+°.d 4ÙCd 4Ù`«³u`u:�
�
aÒ
C£��86�ü�Cda�£Cd� .»y� 6�%fü�� -�ĀÐa�� �¯�üf� Aÿ¼Ø�/�� a£kü�
-�4r� µÓ �fü� +° aÙ� .d aÙ� Cd aÙü¢[� ´2.d +°a£ü� -�4r� 9� � �� ü
m±Ā+°�Cd2¢�/´Ö.d_Bº {�
� .dy2X�+°4CdA¼ d�£�¢´2�-Cdg2�.d� ¯� ³u2X�¯a£�
&lt;´ËAÉ¼Aÿ¼ÿu�/`�³uCds��/�»[s�-Cdg  z2.d2C£�
�
C£��+°��4��Cd��A¼���� �ü�m±Ā+°�Cd2¢�¢´ÕĀsaz��-T�¢´Õ2.d4r�TH�
-.dyü��£?«�-a£gü�¢NÿĀsaz��-!q¸�&lt;��´Ë��AÉ¼��Aÿ¼��ÿª��ü�³u�4r� aC£az�
�£?«�-ag2� mCd2�-u|4�/2#2N�
� /´a³Cdsa3a¹� ³u?u³Cxs�-�±Ā�-8�`Xg�
�ÖCds`�ÿªmA¼�¹mA¼³u�´mA¼m³uA¼�.d�t� u'¯�
�
C£��m±Ā+°�Cd2¢�ÿªmA¼���¹mA¼��m³uA¼��.d�t� 2?«�+[�´AüC¹�Cd´�|a´Ël°×
z2A¼�4r[�Cda�£Cd�4r[�³uü¸�/2BºA¼�
� &lt;´ËAÉ¼Aÿ¼ÿu`�³u3a� z³u�»³u+°³uÄ� ³�´³~8¯�
+°4CdA¼d�£`�`«.dy2�JdTj�L¨)�¯a¹�³uÄ:�
�&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0rp8wtsp5amlrv9nvbiv62zyu2pketm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>586619</id>
      <parentid>586618</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>586619</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="ir79phmohf3lwdl4ievke53mrhin14j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;548
వంటిది.
నాట్యశాస్త్రము
వి. ఇది తెలుగు వ్యాకరణంలోని తత్సమం, తద్భవం దేశ్యం అను విభాగం
మూ. కమలామలరేణుతరఙ్గ లో లసలిలాది వాక్య సంపన్నమ్,
ప్రాకృతబన్దేష్వేవం సంస్కృతమివ ప్రయోగముపయాతి.
4
తా. ప్రాకృతరచనలలో కూడ “కమల, అమల, రేణు, తరఙ్గ, లోల, సలిల&quot;
మొదలైన సంస్కృతపదాలు సంస్కృతరచనలలోవలెనే యథాతథంగా కూర్చబడతాయి;
అవి సమానశబ్దాలు.
మూ. యే వర్ణాః సంయోగాత్ స్వరవర్ణాన్యత్వన్యూనతా వాపి,
గచ్ఛన్తి పదన్యస్తాస్తే విభ్రష్టా ఇతి జ్ఞేయాః.
5
తా. ప్రాకృతరచనలలో ఉపయోగించిన పదాలలోని కొన్ని పదాల మధ్య ఉన్న
వర్ణాలు మార్పులు చెంది - ఒక అచ్చు మరొక అచ్చుగాను, ఒక వర్ణం మరొక వర్ణంగాను,
ఒక వర్ణం పెరగడం, ఒక వర్ణం తరగడం ఇలాంటివి జరుగుతూంటాయి. ఇవి
విభ్రష్టాలు.
-
మూ. ఏ ఓ ఆ ర పరాణి అ అంఆర పరం అ ఎ అ ఏ ణబ్ధి,
వసఆరమజిమాఇ అ కచవగ్గతవగ్గణిహణాలి.
యి
6
తా. ఏఐ ల తరవాత వచ్చే 'ఐ ఔ'లు, 'అనుస్వార, వ స ల' మధ్య ఉన్న వర్ణాలు,
అనగా 'శష'లు కవర్గ చవర్గ తవర్గలలోని పంచమాక్షరాలు అనగా జ ఞ న లు
ప్రాకృతంలో ఉపయోగించబడవు.
మూ. వచ్చంది కగతదవయవా లోపం అర్థం చ సే వహంతి సరా,
ఖఘథదభా ఉణ హత్తమ్ ఉవేన్తి అతమముంచంతా.
7
తా. క, గ, త, ద, న వ లు ప్రాకృతంలో లోపిస్తాయి. అవి లోపించగా మిగిలిన
అచ్చులు వాటి అర్థాలు బోధిస్తాయి. అట్లే ఖ, ఘ, థ, ధ, భ, లు హ గా మారుతాయి.
వాటి అర్థం మాత్రం అలాగే ఉంటుంది.
మూ. ఉప్పరహుత్తరఆరో హేటాహుత్తా అ పా అఏ ణత్థ,
మోత్తూణ భద్రవోద్రహ పద్రప్రద చన్ద జాఈస.
8
తా. ప్రాకృతంలో భద్ర, వోద, ప్రద, చన వంటి కొన్ని పదాలతో తప్ప రేఫకు
ముందు గాని తరవాత గాని హల్లు ఉండదు.
మూ. ఖఘథధబాణ హఆర ముహమేహకహో వహు పహూఏసు,
కగతదయవాణ ణిచ్చం వీయమ్మి ఓ సరో హోఇ.
9&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ir79phmohf3lwdl4ievke53mrhin14j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/566</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230102</id>
    <revision>
      <id>586620</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 549 తా. ముఖ, మేఘ, కథా, వధూ, ప్రభూత మొదలైన - పదాలలోని ఖ, ఘ, థ, ధ, భలు తప్పక ‘హ’గా మారతాయి. క, గ, త, ద, య, వలకు సంబంధించిన అచ్చులు ఆ అక్షరాల అర్థాన్ని తప్పక బోధిస్తాయి. మ...'</comment>
      <origin>586620</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3686" sha1="88u7h3hrr7hthoaqvir6v04yggvzhwn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
549
తా. ముఖ, మేఘ, కథా, వధూ, ప్రభూత మొదలైన - పదాలలోని ఖ, ఘ, థ,
ధ, భలు తప్పక ‘హ’గా మారతాయి. క, గ, త, ద, య, వలకు సంబంధించిన అచ్చులు
ఆ అక్షరాల అర్థాన్ని తప్పక బోధిస్తాయి.
మూ. ఛ ఇతి షకారో నిత్యం బోధవ్యః షట్పదాదియోగేతు,
కిలశబ్ది రేఫాన్తో భవతి, యథా కుత్తి ఖలుశబ్దః.
10
తా. 'షట్పద' మొదలైన పదాలలోని 'ష' ఎల్లప్పుడు 'ఛ'గా మారుతుంది. 'కిల'లోని
'ల', 'ర'గా మారుతుంది. 'ఖలు' అను పదం 'ఖు' అవుతుంది.
మూ. డఇతి చ భవతి టకారో భటకటకుటీతటాద్యేషు,
సత్వం చ భవతి శషయోః సర్వత్ర తథాహి స ఆదేశః.
11
తా. భట, కట, కుటీ, తట మొదలైన పదాలలోని 'ట' - 'డ' గా మారుతుంది. శ,
ష - లకు నిత్యం 'స' అనేది ఆదేశంగా వాటిస్థానంలో) వస్తుంది.
మూ. అస్పష్టశ్చ దకారో భవతి అనాదౌ తకార ఇతరాద్యః,
వడవాతడాగతుల్యో భవతి డకారో.. పి లకారః.
12
తా. 'ఇతర' వంటి పదాల మధ్యలో వచ్చిన 'త' అస్పష్టమైన 'ద'గా ఉచ్చరింప
బడుతుంది. 'వడవా', తడాగ మొదలైన పదాలలోని 'డ'
-
మూ. వధమధుశబ్దే చ తథా ధకారవర్డ్లో హకారతాం యాతి,
సర్వత్ర చ ప్రయోగే భవతి నకారో.. పి చ ణకారః.
'ల'గా మారుతుంది.
13
తా. 'వధ' మధు శబ్దాలలోని 'ధ' కారం 'హ'గా మారుతుంది. 'న' కారం ఎల్లప్పుడు
''ప్రయోగించబడుతుంది.
మూ. ఆపాణం ఆవాణం భవతి పకారేణ వత్వయుక్తేన,
అయథాతథాదికేషు థకారవర్లో ప్రజతి హత్వమ్.
14
తా. ప్రకారం నకారంగా మారి 'ఆపాణం' ఆవాణం అవుతుంది. 'యథా' 'తథా'
వంటి కొన్నిపదాలలోనిది తప్ప 'థ', 'హ'గా మారుతుంది.
మూ. పరుషం పరుసం విద్యాత్ పకారవర్ణో... పి ఫత్వముపయాతి,
యస్తు మృగః సో2.పి మఓ యస్తు మృతః సోంపి తథైవ.
15
తా. పకారం ఫకారంగా మారి 'పరుషం' అనేది 'ఫరుసం' అవుతుంది. 'మృగ'
'మృత' అనేవి 'మఓ' అని మారతాయి.
మూ. ఓకారత్వం గచ్ఛత్యాకారశ్చాషధాదిషు నియుక్తః,
ప్రచయాచిరాచలాదిషు చకారవర్లో... పి యకారః.
16&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>88u7h3hrr7hthoaqvir6v04yggvzhwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/567</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230103</id>
    <revision>
      <id>586621</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '550 - నాట్యశాస్త్రము తా. ఔషధాది శబ్దాలలోని 'ఔ' 'ఓ' గా మారుతుంది. 'ప్రచయ' 'అచిర' 'అచల' మొదలైనవాటిలోని 'చ' - 'య'గా మారుతుంది. మూ. అపరస్సరనిష్పన్నా హ్యేవం ప్రాకృతసమాశ్రయా వర్ణాః, సంయుక్తాన...'</comment>
      <origin>586621</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="di4n4bev5pmresijw269mj70cldiwz3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;550
-
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఔషధాది శబ్దాలలోని 'ఔ' 'ఓ' గా మారుతుంది. 'ప్రచయ' 'అచిర' 'అచల'
మొదలైనవాటిలోని 'చ' - 'య'గా మారుతుంది.
మూ. అపరస్సరనిష్పన్నా హ్యేవం ప్రాకృతసమాశ్రయా వర్ణాః,
సంయుక్తానాం చ పునర్వక్ష్యే పరివత్తిసంయోగమ్.
17
తా. ప్రాకృతభాషలోని వర్ణాలు ఇతరవర్ణాలతో కలవనప్పుడు పైన చెప్పిన మార్పులు
చెందుతాయి. ఇతరవర్ణాలతో సంయుక్తాలైనప్పుడు ఎలా మారుతాయో చెపుతాను.
మూ. శ్చప్సత్సథ్యాః ఛ ఇతి ధ్యాహ్యయోర్భవతి తు ఝకారః,
ష్టః ట్టః స్తః తః స్మోమ్మ ప్లస్పణ్ణం ణః క్షః ఖకారరూపః.
తా. శృ, ప్స, త్స, థ్య - ఇవి 'ఛ' గా మారతాయి. ధ్య
-
18
హ్య - ఇవి 'ఝ' గా
మారతాయి. 'ష్ణ' - 'స్త్రీ' గాను, 'స' - 'ళ' గాను, 'స్మ' - 'మ' గాను, 'జ్ఞే' 'ప', 'క్ష' - 'ఖ'
గాను మారుతాయి.
మూ. ఆశ్చర్యం మాత్సర్యం చేత్యనయోర్యస్య రియం వై తథా,
ఉత్సాహశ్బోచ్ఛాహో పథ్యం పచ్ఛం చ విజ్ఞేయమ్.
19
తా. 'ఆశ్చర్యం' ‘మాత్సర్యమ్'లోని 'ర్యం' 'రియం' గా మారి, 'ఆచ్చరియమ్'
'మాచ్చరియమ్' అని అవుతాయి. 'ఉత్సాహః' 'ఉచ్ఛాహో' అనీ, 'పథ్యం' 'పచ్చం' అనీ
మారుతాయి.
మూ. తుభ్యం తుర్ధం మహ్యం మజ్ఞం విన్ధ్యశ్చ భవతి వింజ్ఞ ఇతి,
దష్టో దఱో ఇతి తథా హస్తోం.పి. తు హత్థ ఇత్యేవమ్.
తా. 'తుభ్యం' - 'తుజం' గాను, 'మహ్యం' - 'మజ్జు' గాను, 'విద్య'
గాను 'దష్టో' - 'దట్లో' గాను, 'హస్త' - 'హత' గాను అవుతాయి.
మూ. ఆశ్చర్యం అచ్ఛరియం నిశ్చయమిచ్ఛన్తి ణిచ్ఛయం చ యథా,
వత్సం వచ్చం చ యథా అప్సరసం తద్వదచ్ఛర అం.
-
20
'వింజ'
21
cop
తా. ‘ఆశ్చర్యం' అనేది, ‘అచ్ఛరియంగాను, 'నిశ్చయం' అనేది 'ణిచ్ఛయం'గాను,
'వత్స' అనేది 'వచ్ఛ'గాను, 'అప్సరసం' అనేది 'అచ్ఛరం'గాను అవుతాయి.
మూ. గ్రీష్మో గిమోతి తథా శక్త్రం సహ్లం సదా తు విజ్జేయమ్,
ఉష్ణం ఉష్ణం యక్షో ఆక్టో పర్యణో భవతి పల్లంకు.
22
తా. ‘గ్రీష్మః’ అనేది 'గిమ్తో’ గాను, 'శక్ష్యం' అనేది 'సహం' గాను, 'ఉష్ణం' అనేది
'ఉ' గాను, 'యక్ష' అనేది 'జ' గాను, 'పర్యంకో” అనేది 'పల్లంకు' గాను అవుతాయి.
మూ. విపరీతం హమయోగే బ్రహ్మాద్ స్వాద్ బృహస్పతౌ ఫత్వమ్,
యజ్ఞో భవతి చ జన్నో భీష్మో భిమ్మోతి విజ్జేయః.
23&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>di4n4bev5pmresijw269mj70cldiwz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/568</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230104</id>
    <revision>
      <id>586622</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 551 తా. 'బ్రహ్మ' మొదలైనవాటిలో ఉన్న 'హమ' సంయోగం విపరీతం అవుతుంది. అనగా 'బ్రహ్మ' అనేది 'బ్రమ్హ' అవుతుంది. 'బృహస్పతి'లోని 'ప' 'ఫ' అవుతుంది. 'యజ్ఞ’ అనేది 'జన్నో' అవుతుం...'</comment>
      <origin>586622</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3882" sha1="lj6taymlwavuwty6o4goikbchajssal" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
551
తా. 'బ్రహ్మ' మొదలైనవాటిలో ఉన్న 'హమ' సంయోగం విపరీతం అవుతుంది.
అనగా 'బ్రహ్మ' అనేది 'బ్రమ్హ' అవుతుంది. 'బృహస్పతి'లోని 'ప' 'ఫ' అవుతుంది. 'యజ్ఞ’
అనేది 'జన్నో' అవుతుంది. 'భీష్మ' అనేది 'భిమ్మ' అవుతుంది.
మూ. ఉపరిగతో ధస్తాద్వా భవేత్కకారాదికస్తు యో వర్ణః,
స హి సంయోగవిహీనః శుద్ధః కార్యః ప్రయోగే స్మిన్.
ఏవమేవ తు విజ్ఞేయం సంస్కృతం ప్రాకృతం తథా.
24
తా. సంయుక్తాక్షరాలలో పైన గాని క్రింద గాని ఉన్న కకారాద్యక్షరం సంయోగం
లేకుండా శుద్ధంగా ప్రయోగింపబడుతుంది. సంస్కృతపదం ప్రాకృతపదంగా ఎలా అయిందో
ఈ విధంగానే తెలుసుకోవాలి.
మూ. అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి దేశభాషావికల్పనమ్,
భాషా చతుర్విధా ప్రోక్తా దశరూపే ప్రయోగతః.
25
తా. ఇటుపైన దేశభాషల వినియోగాన్ని గూర్చి చెపుతాను. దశరూపకాలలో
ప్రయోగించే భాష నాలుగు విధా లుంటుంది.
మూ. సంస్కృతం ప్రాకృతం చైవ యత్ర పాఠ్యం ప్రయుజ్యతే,
అతిభాషార్యభాషా చ జాతిభాషా తథైవ చ.
తథా యోన్యస్తరీ చైవ భాషా నాట్యే ప్రకీర్తితా.
26
తా. సంస్కృతభాషలోను, ప్రాకృతభాషలోను పాఠ్యం ఏ నాట్యంలో ప్రయోగించ
బడుతుందో ఆ నాట్యంలో 'అతిభాష', 'ఆర్యభాషా', 'జాతిభాష', 'యోన్యస్తరీభాషా'
అని నాలుగు విధాల భాష చెప్పబడింది.
మూ. అతిభాషా తు దేవానామార్యభాషా తు భూభుజామ్.
సంస్కారపాఠ్యసంయుక్తా సమ్యజ్ న్యాయ ప్రతిష్ఠితా,
వివిధా జాతిభాషా చ ప్రయోగే సముదాహృతా.
మ్లేచ్ఛశజ్ఞోపచారా చ భారతం వర్షమాస్థితా.
28
29
తా. దేవతలకు అతిభాషను ప్రయోగించాలి. సంస్కారసహితమైన పాఠ్యంతో
కూడినదీ, బాగా నియమాలతో నియమించబడినదీ అయిన ఆర్యభాష రాజులకు
ప్రయోగించాలి. మ్లేచ్ఛ శబ్దాలు, పద్ధతులూ గల, భారతవర్షంలోనే ఉన్న అనేకవిధాలైన
జాతిభాష (అనేకవిధాల మనుష్యజాతులవాళ్లు మాట్లాడుకొనే భాష) నాట్య ప్రయోగంలో
వినియోగించదగినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lj6taymlwavuwty6o4goikbchajssal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/569</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230105</id>
    <revision>
      <id>586623</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '552 మూ. అథ యోన్యస్తరీ భాషా గ్రామ్యారణ్యపశూద్భవా. నానావిహఙ్గజా చైవ నాట్యధర్మీ ప్రతిష్ఠితా. నాట్యశాస్త్రము 30 తా. గ్రామ పశువులకు, ఆరణ్యపశువులకు, వివిధపక్షులకు సంబంధించిన భాష య...'</comment>
      <origin>586623</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="m979ipjj7ogw1izs8dp9bbuejlys0dv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;552
మూ. అథ యోన్యస్తరీ భాషా గ్రామ్యారణ్యపశూద్భవా.
నానావిహఙ్గజా చైవ నాట్యధర్మీ ప్రతిష్ఠితా.
నాట్యశాస్త్రము
30
తా. గ్రామ
పశువులకు, ఆరణ్యపశువులకు, వివిధపక్షులకు సంబంధించిన భాష
యోన్యన్తరీభాష. అది నాట్యధర్మిమీద ఆధారబడినది. అనగా - నాట్యంలో మాత్రమే
ఉపయోగించేది.
మూ. అతిభాషాశ్రయం పాఠ్యం ద్వివిధం సముదాహృతమ్,
ప్రాకృతం సంస్కృతం చైవ చాతుర్వర్ణ్వసమాశ్రయమ్.
32
తా. అతిభాషతో సంబంధం ఉన్న పాఠ్యం - ప్రాకృత మనీ, సంస్కృత మనీ
రెండు విధాలు. ఇది నాలుగు వర్ణాలవాళ్లూ ఉపయోగించేది.
మూ. దీరోద్ధతే సలలితే ధీరోదాత్తే తథైవ చ,
ధీరప్రశాక్తే చ తథా పాఠ్యం యోజ్యం త సంస్కృతమ్.
ఏషామేవ తు సర్వేషాం నాయకానాం ప్రయోగతః,
కారణవ్యపదేశేన ప్రాకృతం సంప్రయోజయేత్.
33
34
తా. ధీరోద్ధత - ధీరలలిత - ధీరోదాత్త - ధీరశాంతనాయకులకు పాఠ్యం
సంస్కృతంలో ప్రయోగించాలి. నాట్యప్రయోగంలో ఏర్పడిన అవసరాన్ని సూచించి ఈ
నాయకులకే ప్రాకృతపాఠ్యాన్ని ఉపయోగించాలి.
మూ. దారిద్ర్యాధ్యయనాభావయదృచ్ఛాదిభిరేవ చ,
ఐశ్వర్యేణ ప్రమత్తానాం దారిద్రేణ చ్యుతాత్మనామ్,
అనధీతోత్తమానాం చ సంస్కృతం న ప్రయోజయేత్.
తా. దారిద్య్రము, అధ్యయనం లేకపోవడము, ఏవో ఆకస్మికమైన ఇతరకారణాలు
- వీటిచేత నీచస్థితిలో ఉన్నవాళ్లకు, ఐశ్వర్యం కోల్పోయి దారిద్రంచేత బాధపడుతూన్న
మనస్సులు కలవాళ్లకు, ఉత్తమమైన సంస్కారాన్నిచ్చే గ్రంథాదులను చదవని వాళ్లకు,
లేదా ఉత్తముల సంప్రదాయాలతో పరిచయం లేనివాళ్లకు సంస్కృతం ప్రయోగించ కూడదు.
మూ. వ్యాజలిఙ్గప్రవిష్టానాం శమణానాం తపస్వినామ్,
భిక్షుచక్ర(కి)చరాణాం చ ప్రాకృతం సంప్రయోజయేత్.
36
తా. ఏదో వంకపెట్టుకొని సంన్యాసివేషాదులు ధరించినవాళ్లకు, సాధారణ
సంన్యాసులకు, తపస్సు చేసికొనేవాళ్లకు లేదా దీనులకు, భిక్షువులకు, బళ్లు నడిపేవాళ్లకు
ప్రాకృతం ఉపయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m979ipjj7ogw1izs8dp9bbuejlys0dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/570</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230106</id>
    <revision>
      <id>586624</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము మూ. భాగవతతాపసోన్మత్తబాలనీచగ్రహోపసృష్టేషు, స్త్రీనీచజాతిషు తథా నపుంసకే ప్రాకృతం యోజ్యమ్. 553 37 తా. భాగవతులు (దేవాలయాలలోని అర్చకులు), పిచ్చివాళ్లు, బాలుల...'</comment>
      <origin>586624</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="dalbnifg7i4qxsaa10rjfqfdxsn29wt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
మూ. భాగవతతాపసోన్మత్తబాలనీచగ్రహోపసృష్టేషు,
స్త్రీనీచజాతిషు తథా నపుంసకే ప్రాకృతం యోజ్యమ్.
553
37
తా. భాగవతులు (దేవాలయాలలోని అర్చకులు), పిచ్చివాళ్లు, బాలులు, నీచ
గ్రహాలు ఆవేశించినవాళ్లు, స్త్రీలు, నీచజాతులవాళ్లు, నపుంసకులు వీళ్లకు కూడ ప్రాకృతం
ప్రయోగించాలి. &quot;భాగవతాః ఇహ దేవలా&quot; (అభి.భా.)
మూ. పరివ్రాణు నిశాక్యేషు చోకేషు శ్రోత్రియేషు చ,
శిష్టా యే చైవ లిఙ్గః సంస్కృతం తేషు యోజయేత్.
38
తా. పరివ్రాట్టులు (ఉన్నతకోటికి చెందిన సంన్యాసులు), మునులు, బౌద్ధ
సంన్యాసులు, విద్యావంతులైన శ్రోత్రియులు, సదాచారవంతులైన లింగస్థులు (ఆశ్రమ
చిహ్నాలు ధరించేవారు) వీరికి సంస్కృతంలోనే పాఠ్యం ఉండాలి.
మూ. రాజ్యాశ్చ గణితాయాశ్చ శిల్పకార్యాస్తథైవ చ,
కలావరకృతం యోజ్యం పాఠ్యం తు సంస్కృతమ్.
39
తా. పట్టమహషి, ప్రధానవేశ్య, శిల్పకారిణి, వీళ్లకు కూడ వాళ్లకు నైపుణ్యం ఉన్న
కళలను పట్టి, వాళ్ల అవస్థలను పట్టి సంస్కృతపాఠ్యం ఉపయోగించాలి.
మూ. సంధివిగ్రహసంబద్ధం తథా చ ప్రాప్తవాగతిమ్,
నక్షత్రగ్రహచరితం ఖగానాం రుతమేవ చ
సర్వమేతత్తు విజ్ఞేయం కావ్యబన్దే శుభాశుభమ్.
40
41
తా. పట్టపురాణికి సంస్కతృపాఠ్యం ఉండా లని చెప్పడంలో కారణం చెపుతున్నాడు -
'రాజ్యాః సంస్కృతే నిమిత్తం దర్శయతి సంధివిగ్రహేతి&quot; (అ.భా.)
పట్టపురాణి సంధి, విగ్రహము మొదలైన రాజనీతులను, ఆ యా సమయాలలో
వినవలసిన మాటల రీతులను, గ్రహ నక్షత్రాల సంచారాదులను, పక్షుల ధ్వనులను,
ఇతరమైన, కావ్యబంధంలో ఉండే శుభాశుభవిషయాలను తెలుసుకోవాలి. అందుచేత
ఆమెకు సంస్కృతపాఠ్యం విధింపబడినది.
మూ. క్రీడార్థం సర్వలోకస్య ప్రయోగే చ సుభాశ్రయమ్,
కలాభ్యాసాశ్రయం చైవ పాఠ్యం వేశ్యాసు సంస్కృతమ్.
42
తా. సకలజనులకు వినోదం కలిగించేది, ప్రయోగంలో సుఖకరము, వివిధకళల
అభ్యాసానికి సంబంధించినదీ అయిన సంస్కృతపాఠ్యం వేశ్యలకు చెప్పబడింది.
మూ. కలోపచారజ్ఞానార్థం క్రీడార్థం పార్థివస్య చ,
నిర్దిష్టం శిల్పకార్యాస్తు నాటకే సంస్కృతం వచః.
43&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dalbnifg7i4qxsaa10rjfqfdxsn29wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/571</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230107</id>
    <revision>
      <id>586625</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '554 నాట్యశాస్త్రము తా. కళలు అభ్యసించడం కొరకు, వాటి ద్వారా లోకులకు ఉపచారం (ఆనందజననం ద్వారా) చేయడానికి, రాజుల క్రీడ (వినోదం) కొరకూ శిల్పనిపుణలైన స్త్రీలకు సంస్కృతపాఠ్యం చెప్పబ...'</comment>
      <origin>586625</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="ijhgmfaxzunamzse3ce9vcqe7fdqtnb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;554
నాట్యశాస్త్రము
తా. కళలు అభ్యసించడం
కొరకు, వాటి ద్వారా లోకులకు ఉపచారం (ఆనందజననం
ద్వారా) చేయడానికి, రాజుల క్రీడ (వినోదం) కొరకూ శిల్పనిపుణలైన స్త్రీలకు
సంస్కృతపాఠ్యం చెప్పబడింది.
మూ. అమ్మాయసిద్ధం సర్వాసాం శుభమప్సరసాం వచః,
సంసర్గాదేవతానాం చ తద్ది లోకో. నువర్తతే.
44
తా. అప్సరఃస్త్రీల వాక్కు శుభమైన దని శాస్త్రాలలో ప్రసిద్ధి ఉంది. వాళ్లకు దేవతలతో
సంబంధం కూడ ఉంది. లోకం శాస్త్రప్రసిద్ధినే అనువర్తిస్తుంది కదా. అందుచేత అప్సరస
లకు కూడ సంస్కృతపాఠ్యమే.
మూ. ఛన్దతః ప్రాకృతం పాఠ్యం స్మృతమప్సరసాం భువి,
మానుషాణాం చ కర్తవ్యం కారణార్థవ్యపేక్షయా.
45
తా. అయితే - భూలోకానికి దిగి వచ్చిన అప్సరఃస్త్రీలకు మాత్రం, ఇచ్ఛానుసారం,
ప్రాకృతపాఠ్యం ఉండవచ్చు. మనుష్యుల కైతే ఆ యా కారణాలను, పరిస్థితులను పట్టి
ప్రాకృతపాఠ్యం ఉపయోగించాలి.
మూ. (సర్వాస్వేవ హి శుద్ధాసు జాతిషు ద్విజసత్తమాః,
శౌరసేనీం సమాశ్రిత్య భాషాం కావ్యేషు యోజయేత్.
46
తా. ద్విజోత్తములారా! శుద్ధమైన జాతులకు చెందినవారి కందరికీ, కావ్యాలలో,
శౌరసేనీప్రాకృతాన్ని అనుసరించి భాషను (శౌరసేనీప్రాకృతాన్ని) ఉపయోగించాలి.
మూ. అథవా ఛన్దతః కార్యా దేశభాషా ప్రయోక్తృభిః,
నానాదేశసముత్థం హి కార్యం భవతి నాటకే.
తా. లేదా
-
47
నాట్యప్రయోక్తలు తమ ఇచ్ఛ ప్రకారం దేశభాషను ఉపయోగించ
వచ్చును. ఎందుచేత ననగా, నాటకంలో వేరు వేరు దేశాలలో ప్రచారంలో ఉన్నదానిని
స్వీకరించాలి.
మూ. మాగధ్యవన్తిజా ప్రాచ్యా శౌరసేన్యర్ధమాగధీ,
బాహ్లికా దాక్షిణాత్యా చ సప్త భాషాః ప్రకీర్తితాః.
48
తా. మాగధి, ఆవన్తీ, ప్రాచ్యా, శౌరసేనీ, అర్ధమాగధీ, బాహ్లికా, దాక్షిణాత్యా అని
(ప్రాకృత) భాషలు ఏడు.
మూ. శకారాభీరచణ్ణాలశబరద్రమిలాస్త్రజాః,
హీనా వనేచరాణాం చ విభాషా నాటకే స్మృతాః.
49
తా. శకారభాష, అభీర చండాల
-
శబర - ద్రమిల - ఆంధ్రజాతులవాళ్ల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ijhgmfaxzunamzse3ce9vcqe7fdqtnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/572</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230108</id>
    <revision>
      <id>586626</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 555 భాషలు, వనేచరుల (ఆటవికుల) భాషలు ఇవి హీన మైనవి, నీచ మైనవి. ఈ విభాషలు కూడ నాటకంలో ప్రయోగించబడాలి). “శబరాభీరచణ్ణాలసచరద్రవిడోద్రజా&quot; అని పాఠాంతరం. మూ. మాగధీ త...'</comment>
      <origin>586626</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="nohd38nbfbocs090z55ws3x4p2pl8ct" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
555
భాషలు, వనేచరుల (ఆటవికుల) భాషలు ఇవి హీన మైనవి, నీచ మైనవి. ఈ విభాషలు
కూడ నాటకంలో ప్రయోగించబడాలి).
“శబరాభీరచణ్ణాలసచరద్రవిడోద్రజా&quot; అని పాఠాంతరం.
మూ. మాగధీ తు నరేన్రాణామన్తఃపురసమాశ్రయా,
చేటానాం రాజపుత్రాణాం శ్రేష్ఠిణాం చార్ధమాగధీ.
50
తా. రాజుల అంతఃపురాలలో మాగధీభాష ప్రయోగించబడుతుంది. చేటులు
(నౌకర్లు), రాజపుత్రులు, పెద్ద వ్యాపారులు (వణిక్ శ్రేష్ఠులు) - వీరికి అర్ధమాగధి
చెప్పబడింది.
మూ. ప్రాచ్యా విదూషకాదీనాం ధూర్తానామష్యవన్తిజా,
నాయికానాం సఖీనాం చ శూరసేన్యవిరోధినీ.
51
తా. విదూషకుడు మొదలైనవాళ్లకు ప్రాచ్యభాష, ధూర్తులకు (మోసగాళ్లకు) అవంతిజ,
నాయికలకు వాళ్ల సఖురాండ్రకు శౌరసేనీభాష యుక్తంగా ఉంటాయి.
మూ. యోధనాగరకాదీనాం దాక్షిణాత్యాథ దీవ్యతామ్,
బాహ్లికభాషోదీచ్యానాం ఖసానాం చ స్వదేశజా.
52
తా. యోధులు, నగరరక్షకులు మొదలైనవారికి, జూదరులకు దాక్షిణాత్యభాష,
ఉత్తరదేశీయులకు బాహ్లికభాష, ఖసులకు వాళ్ల దేశభాష ఉపయోగించాలి.
మూ. శకారఘోషకాదీనాం తత్స్వభావశ్చ యో గణః,
శకారభాషా యోక్తవ్యా చాడ్డాలీ పుల్కసాదిషు.
53
తా. శకారులకు ఘోషకాదులకు (గొల్లపల్లెలవాళ్లు), అలాంటి స్వభావం గల
ఇతరగణాలకు శకారభాష, పులస్కులు మొదలైనవారికి చాండాలిభాష ఉపయోగించాలి.
(“శకారాణాం శకాదీనామ్&quot; అని పాఠాంతరం.)
మూ. అజ్దారకారకవ్యాధకాష్ఠయద్రౌపజీవినామ్,
యోజ్యా శకారభాషా తు కించిద్వానౌకసీ తథా.
54
తా. బొగ్గులు తయారు చేసేవాళ్లకు, మృగాలను వేటాడేవాళ్లకు, కట్టెలు అమ్ముకొనే
వాళ్లకు, యంత్రాలతో జీవించేవాళ్లకు శకారభాష ఉపయోగించాలి. అప్పుడప్పుడు వనాలలో
సంచరించే వాళ్ల భాష ఉపయోగించాలి.
మూ. గజాశ్వాజావికోష్ట్రాది ఘోషస్థాననివాసినామ్,
ఆభీరోక్తిః శాబరీ వా ద్రామిడీ వనచారిషు.
55&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nohd38nbfbocs090z55ws3x4p2pl8ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/573</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230109</id>
    <revision>
      <id>586627</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '556 నాట్యశాస్త్రము తా. ఏనుగులను, అశ్వాలను, మేకలను, గొట్టెలను, ఒంటెలు మొదలైనవాటిని సంరక్షించేవాళ్లకు, గొల్లపల్లెలలలో ఉండేవాళ్లకు, అభీరి గాని, శాబరి గాని ఉపయో గించాలి. వనచారుల...'</comment>
      <origin>586627</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4009" sha1="p54qdive90fiw6d60l8r3n637sbluve" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;556
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఏనుగులను, అశ్వాలను, మేకలను, గొట్టెలను, ఒంటెలు మొదలైనవాటిని
సంరక్షించేవాళ్లకు, గొల్లపల్లెలలలో ఉండేవాళ్లకు, అభీరి గాని, శాబరి గాని ఉపయో
గించాలి. వనచారులకు ద్రామిడి ఉపయోగించాలి.
మూ. సురఙ్గఖనకాదీనాం సంధికారాశ్వరక్షతామ్,
వ్యసనే నాయకానాం చాప్యాత్మరక్షాసు మాగధీ.
56
తా. సురంగాలు తవ్వేవాళ్లు మొదలైనవాళ్లకు, కన్నాలు తవ్వేవాళ్లకు, అశ్వరక్షకులకు,
వ్యసనాలలో ఉన్న నాయకాదులకు ఆత్మరక్షణసమయంలోను (ఇతరులు తమను
గుర్తించకుండా ఉండడంకోసం) మాగధీభాష ప్రయోగించాలి.
మూ. (న బర్బరకిరాతార్ధద్రమిలాద్యాసుజాతీషు,
నాట్యప్రయోగే కర్తవ్యం కావ్యం భాషాసమన్వితమ్.
తా. బర్బర - కిరాత - ఆంధ్ర - ద్రమిళాదిజాతులవారి భాషలతో సహితమైన
కావ్యం నాట్యప్రయోగంలో చేయకూడదు.
వి. (అర్థం అస్పష్టంగా ఉంది). వెనుక శ్లోకాలలో ద్రమిళభాష వాడవచ్చు నని
చెప్పడంచేత ఈ నిషేధం పర్వతప్రాంతీయద్రవిడుల భాష విషయం అని గ్రహించాలి.
అని అ.భా.లో చెప్పబడింది - &quot;ద్రమిడకాదిపూర్వవిధానాది (హ) నిషేధో విశిష్టేష్వితి
పర్యన్తవాసిషు ద్రమిడేషు ద్రష్టవ్యః; బర్బరాన్దాదిసాహచర్యాత్ జాఙ్గలదేశాదిగతేషు&quot; (అ.భా.
17.57)
మూ. గఙ్గసాగరమధ్యే తు యే దేశాః సంప్రకీర్తితాః,
ఏకారబహులాం తేషు భాషాం తదజ్ఞః ప్రయోజయేత్.
58
తా. గంగా - సాగరాల మధ్య నున్న దేశాలలో నివసించేవారికి 'ఏ'కారం అధికంగా
ఉండే భాష ప్రయోగించాలి.
వి. గంగాసాగరమధ్యదేశం అనగా పూర్వదేశం (అ.భా.)
మూ. విన్యసాగరమధ్యే తు యే దేశాః శ్రుతిమాగతాః,
నకారబహులాం తేషు భాషాం తదజ్ఞః ప్రయోజయేత్.
59
తా. వింధ్యపర్వతానికీ సాగరానికీ మధ్య నున్న దేశాలలో 'న'కారం అధికంగా
ఉండే భాషను ప్రయోగించాలి.
వి. వింధ్యసాగరమధ్యదేశం అనగా దక్షిణసౌరాష్ట్రదేశం. (అ.భా.)
మూ. సురాష్ట్రావన్తిదేశేషు వేత్రవత్యుత్తరేషు చ,
యే దేశాస్తేషు కుర్వీత చకారప్రాయసంశ్రయామ్.
60&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p54qdive90fiw6d60l8r3n637sbluve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/574</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230110</id>
    <revision>
      <id>586628</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 557 తా. సురాష్ట్రావన్తిదేశాలలోను వేత్రపతీనదికి ఉత్తరంగా ఉన్న దేశాలలోను 'చ' కారం అధికంగా ఉన్న భాషను ప్రయోగించాలి. (అ.భా.) వి. సురాష్ట్రావన్తిదేశాలనగా పశ్చ...'</comment>
      <origin>586628</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3865" sha1="m5hz6eo0vi0mzwt5uvsgip5j1pcaa21" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
557
తా. సురాష్ట్రావన్తిదేశాలలోను వేత్రపతీనదికి ఉత్తరంగా ఉన్న దేశాలలోను 'చ'
కారం అధికంగా ఉన్న భాషను ప్రయోగించాలి.
(అ.భా.)
వి. సురాష్ట్రావన్తిదేశాలనగా పశ్చిమదేశం. 'వేత్రవత్యుత్తరేషు' అనగా ఉత్తరదేశం
మూ. హిమవత్సిన్దుసౌవీరాన్యే జనాః సముపాశ్రితాః,
ఉకారబహులాం తస్తేషు భాషాం ప్రయోజయేత్.
61
తా. హిమవత్సింధు సౌవీరప్రాంతాలలో నివసించేవాళ్లకు 'ఉ'కారం అధికంగా ఉండే
భాష ప్రయోగించాలి.
మూ. చర్మణ్వతీనదీతీరే యే చార్బుదసమాశ్రితాః,
తకారబహులాం నిత్యం తేషు భాషాం ప్రయోజయేత్.
62
తా. చర్మణ్వతీనదీతీరంలోని అర్బుదపర్వతప్రాంతాన్ని ఆశ్రయించికొని ఉన్నవాళ్లకు
''కారం అధికంగా ఉన్న భాషను ఉపయోగించాలి.
మూ. ఏవం భాషావిధానం తు కర్తవ్యం నాటకాశ్రయమ్,
అత్ర నోక్తం మయా యత్తు లోకాద్రాహ్యం బుధైస్తు తత్.
63
తా. నాటకానికి సంబంధించిన భాషావిధానం ఇలా ఉండాలి. ఇక్కడ నేను చెప్పనిది
ఏదైనా ఉంటే దానిని లోకంనుండి గ్రహించాలి.
మూ. ఏవం భాషావిధానం తు మయా ప్రోక్తం ద్విజోత్తమాః,
పునర్వాక్యవిధానం తు లౌకికం ప్రతిబోధత.
64
తా. ద్విజోత్తములారా! ఇంతవరకు భాషావిధానం చెప్పాను. ఇప్పుడు లౌకికమైన
వాక్యవిధానాన్ని చెపుతాను. వినండి.
మూ. ఉత్తమైర్మధ్యమైర్నీచైర్యే సంభాష్యా యథా నరాః,
సమానోత్కృష్టహీనాశ్చ నాటకే తాన్నిబోధత.
-
65
తా. నాటకంలో ఉత్తములు, మధ్యములు, నీచులు ఎవరితో ఏ విధంగా
మాట్లాడాలో (ఎవరి నేవిధంగా పలకరించాలో) అట్లే సమాన - ఉత్కృష్ట - నీచులలో
ఎవరు ఎవరిని ఎలా సంబోధించాలో తెలిసికొనండి.
మూ. దేవానామపి వై దేవా మహాత్మానో మహర్షయః,
భగవన్నితి తే వాచ్యా యాస్తేషాం యోషితస్తథా.
66
తా. మహాత్ములైన మహర్షులు దేవతలకు కూడ దేవతలు. వాళ్లను 'భగవన్' అని
సంబోధించాలి. వాళ్ల భార్యలను కూడ 'భగవతి' అని సంబోధించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m5hz6eo0vi0mzwt5uvsgip5j1pcaa21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/575</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230111</id>
    <revision>
      <id>586629</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '558 మూ. దేవాశ్చ లిజ్రినశ్చైవ నానాశ్రుతధరాశ్చ యే, భగవన్నితి తే వాచ్యాః పురుషైః స్త్రీభిరేవ చ. నాట్యశాస్త్రము 67 తా. దేవతలను, ప్రతానికి లేదా దీక్షకు సంబంధించిన లింగం (చిహ్నం) ధరి...'</comment>
      <origin>586629</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4313" sha1="cq4vb5w6ut5k3877ys1rn2ib4blsua2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;558
మూ. దేవాశ్చ లిజ్రినశ్చైవ నానాశ్రుతధరాశ్చ యే,
భగవన్నితి తే వాచ్యాః పురుషైః స్త్రీభిరేవ చ.
నాట్యశాస్త్రము
67
తా. దేవతలను, ప్రతానికి లేదా దీక్షకు సంబంధించిన లింగం (చిహ్నం) ధరించిన
వాళ్లను, వివిధశాస్త్ర పండితులను - పురుషులు స్త్రీలూ కూడ 'భగవన్' అని సంబోధించాలి.
మూ. ఆర్యేతి బ్రాహ్మణం బ్రూయాత్ మహారాజేతి పార్థివమ్,
ఉపాధ్యాయేతి చాచార్యం వృద్ధం తాతేతి చైవ హి.
68
తా. బ్రాహ్మణుని 'ఆర్యా' అనీ, రాజును 'మహారాజా' అనీ, ఆచార్యుని 'ఉపాధ్యాయా'
అనీ, వృద్ధుణ్ణి 'తాతా' అని సంబోధించాలి.
మూ. నామ్నా రాజేతి వా వాచ్యాః బ్రాహ్మణస్తు నరాధిపాః,
తత్ క్షామ్యం హి మహీపాలైర్యస్మాత్పూజ్యా ద్విజాః స్మృతాః.
69
తా. బ్రాహ్మణులు, రాజును పేరు పెట్టి కాని, రాజా అని కాని పిలవవచ్చు.
రాజులు అందుకు సహించాలి; ఎందువల్ల ననగా ద్విజులు పూజ్యులు.
మూ. బ్రాహ్మణైః సచివో వాచ్యో హ్యమాత్య సచివేతి వా,
శేషైరన్యైర్జనైర్వాచ్యో హీనైరార్యేతి నిత్యశః.
70
తా. మంత్రిని బ్రాహ్మణులు 'అమాత్యా' అని కాని 'సచివా' అని కాని అనవచ్చు.
మిగిలిన వాళ్లందరూ హీనులూ కూడ 'ఆర్యా' అనాలి.
మూ. సమైః సంభాషణం కార్యం యేన నామ్నా స సంజ్ఞితః,
హీనైః సపరివారం తు నామ్నా సంభాష్య ఉత్తమః.
71
తా. సములతో - వాని పేరుతో సంబోధించి సంభాషణం చెయ్యాలి. హీనులు
ఉత్తముని పేరు, అతని పరివారం (వంశాధికం) పేరుతో కలిపి అతనిని సంబోధించాలి.
మూ. నియోగాధికృతాశ్చైవ పురుషా యోషితస్తథా,
కారుకాః శిల్పినశ్చైవ సంభాష్యాస్తే తథైవ హి.
72
తా. ఉద్యోగాలలో నియమితులైన పురుషులను, స్త్రీలను, ప్రతిమాదులు చేసే
కారుకులను, చిత్రాదినిర్మాతలైన శిల్పులను, వాళ్ల వాళ్ల అధికారాదులను పట్టి, (అధికారాదు
లను సూచించే పేర్లతో) సంబోధించాలి.
మూ. మార్జో భావేతి వక్తవ్యః కించిదూనస్తు మార్షకః,
సమానో.. థ వయస్యేతి హంహ్వో హణేతి వాధమః.
74
తా. మారుణ్ణి భావ అని సంబోధించాలి. మారునికంటే కొంచెం తక్కువవాడైన
మార్షకుణ్ణి, సమానుజ్జీ 'వయస్యా' అనీ, అధముణ్ణి 'హంహో' 'హండ' అని సంబోధించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cq4vb5w6ut5k3877ys1rn2ib4blsua2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/576</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230112</id>
    <revision>
      <id>586630</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము మూ. ఆయుష్మన్నితి వాచ్యస్తు రథీ సూతేన సర్వదా, తపస్వీ చ ప్రశాన్తశ్చ సాధో ఇతి చ శబ్ద్యతే. 559 74 తా. సారథి రథికుణ్ణి ఎల్లప్పుడు 'ఆయుష్మన్' అని సంబోధించాలి. ప్రశ...'</comment>
      <origin>586630</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3924" sha1="djbr4youm781lvyi3i6pgjaf8dj0f28" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
మూ. ఆయుష్మన్నితి వాచ్యస్తు రథీ సూతేన సర్వదా,
తపస్వీ చ ప్రశాన్తశ్చ సాధో ఇతి చ శబ్ద్యతే.
559
74
తా. సారథి రథికుణ్ణి ఎల్లప్పుడు 'ఆయుష్మన్' అని సంబోధించాలి. ప్రశాంతుడైన
వానిని, తపస్విని 'సాధో&quot; అని సంబోధించాలి.
మూ. స్వామీతి యువరాజస్తు కుమారో భర్తృదారకః,
సౌమ్య, భద్రముఖేత్యేవం హేపూర్వం చాధమం వదేత్.
75
తా. యువరాజును 'స్వామి' అని, రాజకుమారుణ్ణి, 'భర్తృదారక' అనీ, అధముణ్ణి
&quot;హే సౌమ్య, హే భద్రముఖ&quot; అనీ సంబోధించాలి.
మూ. యద్యస్య కర్మ శిల్పం వా విద్యా వా జాతిరేవ వా,
స తేన నామ్నా భాష్యో హి నాటకాదౌ ప్రయోక్తృభిః.
76
తా. ఎవనిది ఏ పనియో, ఏ శిల్పమో, ఏ విద్యయో, ఏ జాతియో వానిని
ఆ పేరుతోనే, నాటకాదులలో సంబోధించాలి.
మూ. వత్స పుత్రక తాతేతి నామ్నా గోత్రేణ వా పునః,
వాచ్యః శిష్యః సుతో వాపి పిత్రా వా గురుణాది వా.
77
తా. తండ్రి పుత్రుణ్ణి, లేదా గురువు శిష్యుణ్ణి 'వత్సా' 'పుత్రకా', తాతా (నాయనా)
అంటూ అసలు పేరుతో గాని, గోత్రం పేరుతో గాని పిలవాలి.
మూ. సంభాష్యా శాక్యనిర్ధన్జా భదన్తోతి ప్రయోక్తృభిః,
ఆమన్రణేస్తు పాషణ్ణాః శేషాః స్వసమయాశ్రితై.
78
తా. శాక్యులు (బౌద్ధసంన్యాసులను) నిర్గ్రంథులను (జైనసంన్యాసులను) 'భదన్త'
అని సంబోధించాలి. మిగిలిన పాశుపతులు మొదలైన పాషండులను వాళ్ల వాళ్ల
సిద్ధాంతాలకు సంబంధించిన 'భాపూషన్', 'భాసర్వజ్ఞ' ఇత్యాది పదాలతో సంబోధించాలి.
మూ. దేవేతి నృపతిర్వాచ్యో భృత్యైః ప్రకృతిభిస్తథా,
భట్టేతి సార్వభౌమస్తు నిత్యం పరిజనేన హి.
79
తా. రాజును వాని భృత్యులు, అమాత్యాది ప్రకృతులు 'దేవ' అని సంబోధించాలి.
సార్వభౌముణ్ణి వాని పరిజనం, ఎల్లప్పుడు 'భట్ట' అని సంబోధించాలి.
మూ. రాజన్నిత్యృషిభిర్వాచ్యో హ్యపత్యప్రత్యయేన వా,
వయస్య రాజన్నితి వా భవేద్వాచ్యో మహీపతిః
విదూషకేణ, రాజ్జీ చ చేట్యా చ భవతీత్యపి.
80&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>djbr4youm781lvyi3i6pgjaf8dj0f28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/577</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230113</id>
    <revision>
      <id>586631</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '560 నాట్యశాస్త్రము తా. ఋషులు, రాజును 'రాజన్' అని కాని, 'కౌరవ' ఇత్యాదివిధంగా అపత్య ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడిన పదాలతో కాని సంబోధించాలి. విదూషకును రాజును 'వయస్య' అని కాని, 'రాజన్' అని క...'</comment>
      <origin>586631</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="g0vn2a53rbwizqxz9z0k9sqcze4dg1l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;560
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఋషులు, రాజును 'రాజన్' అని కాని, 'కౌరవ' ఇత్యాదివిధంగా అపత్య
ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడిన పదాలతో కాని సంబోధించాలి. విదూషకును రాజును
'వయస్య' అని కాని, 'రాజన్' అని కాని సంబోధించాలి. రాణీని విదూషకుడు చేటీకూడ
'భవతి' అని సంబోధించాలి.
మూ. నామ్నా వయస్యేత్యపి వా రాజ్ఞా వాచ్యో విదూషకః.
సర్వస్త్రీభిః పతిర్వాచ్య ఆర్యపుత్రేతి యౌవనే,
(అన్యదా పునరార్యేతి మహారాజేతి భూపతిః.)
81
82
తా. రాజు విదూషకుణ్ణి వాని పేరుతో కాని 'వయస్య' అని కాని సంబోధించాలి.
స్త్రీలందరు యౌవనంలో ఉన్న భర్తను ఆర్యపుత్ర అని సంబోధించాలి. (మరొకప్పుడైతే
రాజును, 'ఆర్య' 'మహారాజ' అని సంబోధించాలి.)
మూ. ఆర్యేతి పూర్వజో భ్రాతా వాచ్యః పుత్ర ఇవానుజః,
(యోషిద్భిరథ కామ్యేతి రాజపుత్రేతి యోధనైః).
83
తా. తమ్ముడు అన్నగారిని 'ఆర్య' అని సంబోధించాలి. అన్న తమ్ముణ్ణి పుత్రుణ్ణి
సంబోధించి నట్లు సంబోధించాలి. (స్త్రీలు రాజును 'కామ్య' అనీ, యోధులు రాజపుత్ర
అని సంబోధించాలి.)
మూ. పురుషభాషణం హ్యేవం కార్యం నాట్యే ప్రయోక్తృభిః,
పునః స్త్రీణాం ప్రవక్ష్యామి యథా2 2. భాష్యాస్తు నాటకే.
84
తా. నాట్యంలో, ప్రయోక్తలు, పురుషులు ఆభాషణం (పలకరింపు) ఎలా చెయ్యాలో
చెప్పాను. ఇప్పుడు నాటకంలో, స్త్రీలను ఎలా పలకరించాలో చెపుతాను.
మూ. తపస్విన్యో దేవతాశ్చ వాచ్యా భగవతీతి చ,
గురుభార్యా తు వక్తవ్యా స్థానీయా భవతీతి చ.
85
తా. తాపసస్త్రీలను, దేవతాస్త్రీలను, 'భగవతీ' అని నిర్దేశించాలి. స్థానీయ అయిన,
అనగా తనకంటే కొంచెం పెద్దదైన, గురుభార్యను (గురువు భార్యయైనా లేదా పూజ్యురాలైన
మరొక స్త్రీయైనా) భవతీ అని సంబోధించాలి.
మూ. గమ్యా భద్రేతి వాచ్యా వై వృద్ధామేృతి చ నాటకే,
రాజపత్న్యస్తు సంభాష్యాః సర్వాః పరిజనేన వై.
భట్టినీ స్వామినీ దేవీత్యేవం వై నాటకే బుధైః,
దేవీతి మహిషీ వాచ్యా రాజా
86
పరిజనేన వా.
87&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0vn2a53rbwizqxz9z0k9sqcze4dg1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/578</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230114</id>
    <revision>
      <id>586632</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 561 తా. గమ్యను (అనగా మాట్లాడడానికి తగిన స్త్రీని) 'భద్రే' అనీ, వృద్ధస్త్రీని 'అంబా' (అమ్మా) అనీ, సంబోధించాలి. రాజభార్యల నందరినీ పరిజనులు 'భట్టినీ' 'స్వామినీ', 'ద...'</comment>
      <origin>586632</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4341" sha1="etx2e3d0w942pbmqu9czpux8pbl7yus" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
561
తా. గమ్యను (అనగా మాట్లాడడానికి తగిన స్త్రీని) 'భద్రే' అనీ, వృద్ధస్త్రీని 'అంబా'
(అమ్మా) అనీ, సంబోధించాలి. రాజభార్యల నందరినీ పరిజనులు 'భట్టినీ' 'స్వామినీ',
'దేవీ' అని సంబోధించాలి లేదా నిర్దేశించాలి. పట్టమహిషిని రాజు, పరిజనమూ కూడ
'దేవి' అని సంబోధించాలి.
మూ. భోగిన్యః పరిశిష్యాస్తు స్వామిన్య ఇతి వా పునః,
(కుమార్యశ్చైవ వక్తవ్యాః ప్రేష్యభిః భర్తృదారికాః).
88
తా. రాజుకు సంబంధించిన ఇతర భోగినీ స్త్రీలను, పరిచారకులు 'స్వామిని' అని
సంబోధించాలి. (పరిచారికలు రాజకుమారీలను 'భర్తృదారికా' అనాలి.)
మూ. స్వసేతి భగినీ వాచ్యా వత్సేతి చ యవీయసీ,
బ్రాహ్మణ్యార్యేతి వక్తవ్యా లిఙ్గస్థా ప్రతినీ తథా.
89
తా. సోదరిని 'స్వసా' అనీ, చెల్లెలిని 'వత్సే' అని సంబోధించాలి. బ్రాహ్మణస్త్రీని,
వ్రతదీక్షలో ఉన్న స్త్రీని, శైవ - శాక్తాదిలింగాలను (గుర్తులను) ధరించిన స్త్రీని 'ఆర్యా'
అని సంబోధించాలి.
మూ. పత్నీ చార్యేతి సంభాష్యా పితృనామ్నా సుతస్య సా,
సమానాభిస్తథా సభ్యో హతి స్యాత్పరస్పరమ్.
90
తా. భార్యను 'ఆర్యే' అని కాని, ఆమె తండ్రి పేరు చేర్చి (మాఠరపుత్రి! ఇత్యాది
విధంగా) లేదా పుత్రుని పేరు చేర్చి 'సోమశర్మజనని!' ఇత్యాదివిధంగా గాని సంబోధించాలి.
సమానమైన సఖురాళ్లు పరస్పరం 'హలా' అని సంబోధించుకోవాలి.
మూ. ప్రేష్యా హజ్జేతి వక్తవ్యా స్త్రియా యా తూత్తమా భవేత్,
అజ్ఞుకేతి చ వక్తవ్యా వేశ్యా పరిజనేన చ.
తా.
91
. స్త్రీ, ఉత్తమమైన తన ప్రేష్యను (పరిచారికను 'హజ్జా' అని సంబోధించాలి.
వేశ్యను ఆమె పరిజనం 'అజ్ఞుకా' అని నిర్దేశించాలి.
మూ. అత్తేతి గణికామాతా వాచ్యా పరిజనేన హి,
ప్రియేతి భార్యా శృఙ్గరే వాచ్యా రాజ్ఞేతరేణ వా.
92
తా. గణికామాతను, పరిజనం 'అత్తా' అని సంబోధించాలి. శృంగారంలో రాజూ,
ఇతరులూ కూడ భార్యను 'ప్రియే' అని సంబోధించాలి.
మూ. పురోధఃసార్ధవాహానాం భార్యాస్వార్యేతి సర్వదా,
తల్లిజ్ఞార్థాని నామాని కార్యాణి కవిభిః సదా.
93
తా. పురోహితుల భార్యలను, సార్ధవాహుల (వర్తకుల గుంపుల నాయకుల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>etx2e3d0w942pbmqu9czpux8pbl7yus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/579</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230115</id>
    <revision>
      <id>586633</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '562 నాట్యశాస్త్రము భార్యలను, ఎల్లప్పుడు (అన్ని వయస్సులలోను 'ఆర్యా' అని సంబోధించాలి. కవులు ఆ యా స్త్రీపురుషులందరికీ వాళ్ల కుల - వృత్త్యాదులను సూచించే పేర్లు కల్పించాలి. మూ. ఔత్...'</comment>
      <origin>586633</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="6nu5og61kamwhjuczt8bq4t2szkb9po" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;562
నాట్యశాస్త్రము
భార్యలను, ఎల్లప్పుడు (అన్ని వయస్సులలోను 'ఆర్యా' అని సంబోధించాలి. కవులు ఆ
యా స్త్రీపురుషులందరికీ వాళ్ల కుల - వృత్త్యాదులను సూచించే పేర్లు కల్పించాలి.
మూ. ఔత్పత్తికాని యాని స్యుః న ప్రఖ్యాతాని నాటకే,
బ్రహ్మక్షత్రస్య నామాని గోత్రకర్మానురూపతః.
కావ్యే కార్యాణి కవిభిః శర్మవర్మకృతాని హి,
దత్తప్రాయాణి నామాని వణిజాం సంప్రయోజయేత్.
94
95
తా. నాటకంలో - ప్రసిద్ధం కాని, పుట్టుకను పట్టి వచ్చే పేర్లు కల్పించాలి.
ఉదాహరణకు - బ్రాహ్మణులకు, క్షత్రియులకు వాళ్ల గోత్రాలకు, పనులకు అనురూపమైన
'శర్మ' 'వర్మ' అను పదాలు జేర్చిన పేర్లు, వర్తకులకు 'దత్త' అను పదం చేర్చిన పేర్లూ
కల్పించాలి.
మూ. (కాపాలికాస్తుఘక్టాన్తనామానః సముదాహృతాః)
శౌర్యోదాత్తాని నామాని తథా శూరేషు యోజయేత్.
96
తా. (కాపాలికులకు, 'ఘంట' అను పదం చివర ఉన్న పేర్లు పెట్టాలి.) శూరులకు,
శౌర్యాన్ని సూచించే, 'భీమపరాక్రమ' వంటి ఉదాత్తమైన పేర్లు పెట్టాలి.
మూ. విజయార్థాని నామాని రాజస్త్రీణాం తు నిత్యశః,
దత్తా మిత్రా (చ) సేనేతి వేశ్యానామాని యోజయేత్.
97
తా. రాజస్త్రీలకు శుభలక్షణాలను సూచించే 'విజయవతీ' వంటి పేర్లు పెట్టాలి.
వేశ్యలకు 'దత్తా', 'మిత్రా' 'సేనా' మొదలైన పదాలు చేర్చిన 'దేవదత్తా' 'వసంతసేవా'
'విదగ్ధమిత్రా' మొదలైన పేర్లు పెట్టాలి.
మూ. నానాకుసుమనామానః ప్రేష్యః కార్యాస్తు నాటకే,
మఙ్గలార్థాని నామాని చేష్టానామపియోజయేత్.
98
తా. నాటకంలో పరిచారికలకు అనేకవిధాలైన పుష్పాల పేర్లు - మాలతీ, మల్లికా,
మంజరీ, చూతలతికా మొదలైనవి పెట్టాలి. ఇష్టులైనవాళ్లకు మంగళమైన అర్థాలు సూచించే
'సిద్ధార్థక' మొదలైన పేర్లు పెట్టాలి.
మూ. గమ్భీరార్థాని నామాని హ్యుత్తమానాం ప్రయోజయేత్,
యస్మాన్నామానుసదృశం కర్మ తేషాం భవిష్యతి.
99
తా. ఉత్తములకు గంభీరార్థకము లైన &quot;అక్షోభ్య&quot; ఇత్యాది నామధేయాలు పెట్టాలి.
ఎందుచేత ననగా - వాళ్లు తమ జీవితంలో తమ పేర్లకు తగిన పనులే చేస్తారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6nu5og61kamwhjuczt8bq4t2szkb9po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/580</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230116</id>
    <revision>
      <id>586634</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 563 వి. పేరు కున్న ప్రాధాన్యం వివరిస్తూ అ.గు. - &quot;నామ కీల ఈశ్వరేచ్ఛావశాత్స్వరూప క్రోడీకారేణైవ జాయతే. తథాహి నామాక్షరే గ్రహభిచారయన్తకర్మాది పీడితే, శాన్తిక...'</comment>
      <origin>586634</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4403" sha1="f7frg2mmaoh4uie7xa038kqop2qa7dd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
563
వి. పేరు కున్న ప్రాధాన్యం వివరిస్తూ అ.గు. - &quot;నామ కీల ఈశ్వరేచ్ఛావశాత్స్వరూప
క్రోడీకారేణైవ జాయతే. తథాహి నామాక్షరే గ్రహభిచారయన్తకర్మాది పీడితే, శాన్తికపౌష్టి
కాద్యుపచారభాజి వా తథైవ పురుషస్య ఫలోదయ ఇత్యభిప్రాయ&quot; . ఒకనికి వాని
స్వరూపస్వభావాదు లన్నింటినీ క్రోడీకరించిన పేరే, ఈశ్వరేచ్ఛచేత, పెట్టడం జరుగుతుంది.
అందుచేతనే పేర్లో ఉన్న అక్షరాన్ని గ్రహంచేత గాని, అభిచారయంత్రంచేత గాని, ఇతర
ప్రక్రియచేత పీడించినప్పుడూ, లేదా దానికి శాంతి - పౌష్టికాదికర్మలు చేసినప్పుడూ
కూడ పురుషునికి తదనుగుణంగానే ఫలం కలగడం కనబడుతూన్నది&quot; అన్నాడు.
మూ. జాతిచేష్టానరూపాణి శేషాణామపి కారయేత్,
నామాని పురుషాణాం తు స్త్రీణాం చోక్తాని తత్త్వతః.
100
తా. పురుషులకు స్త్రీలకూ కూడ వాళ్ల జాతులకు, చేష్టలకు అనురూపమైన పేర్లు
పెట్టాలి అవన్నీ ఎలా ఉండాలో ఇంతవరకు చెప్పబడ్డాయి.
మూ. ఏవం నామవిధానం తు కర్తవ్యం కవిభిః సదా,
ఏవం భాషావిధానం తు జ్ఞాత్వా కర్మాణ్యశేషతః.
101
తా. పైన చెప్పిన విధంగా కవులు పేర్లు పెట్టాలి. అదే విధంగా, వెనుక చెప్పిన
భాషల ప్రయోగవిధానం అనుసరిస్తూ అన్ని కర్తవ్యాలు నిర్వర్తించాలి.
మూ. పాఠ్యగుణానిదీనాం వక్ష్యామః; తద్యథా - సప్త స్వరాః; త్రీణి స్థానాని, చత్వారో
వర్ణాః, ద్వివిధా కాకుః, షడలఙ్కారాః, షడఙ్ఞానీతి.
-
ఏషాదానీం లక్షణమభివ్యాఖ్యాస్యామః. తత్ర సప్త స్వరా నామ - షడ్జ - ఋషభ
గాగ్ధార మధ్యమ - పఞ్చమ - దైవత. నిషాదాః. త ఏతే రసేషూ
యథా -
తా. ఇప్పుడు పాఠ్యగుణాలను (పాఠ్యానికి ఉపకరించే వాటిని గూర్చి) చెపుతాం.
అది ఏవనగా ఏడు స్వరాలు, మూడు స్థానాలు, నాలుగు వర్ణాలు, రెండు విధాలైన
కాకువు, ఆరు అలంకారాలు, ఆరు అంగాలు ఇవి పాఠ్యగుణాలు).
ఇప్పుడు వీటి లక్షణాలు వ్యాఖ్యానిస్తాం. షడ్జము, ఋషభము, గాంధారము,
మధ్యమమూ, పంచమము, దేవతము, నిషాదము అనేవి ఏడు స్వరాలు. వీటిని ఆ యా
రసాలలో వినియోగించాలి. ఎట్లనగా -
మూ. తతః పాఠ్యం ప్రయజ్ఞోత షడలఙ్కారసంయుతమ్,
హాస్యశృఙ్గరయోః కార్యౌ స్వరౌ మధ్యమపఞ్చమౌ.
103&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f7frg2mmaoh4uie7xa038kqop2qa7dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/581</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230117</id>
    <revision>
      <id>586635</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '564 నాట్యశాస్త్రము షడ్జర్షభౌ తథా చైవ వీరరౌద్రాద్భుతేష్వథ, గాన్దారశ్చ నిషాదశ్చ కర్తవ్యౌ కరుణే రసే. దైవతశ్చైవ కర్తవ్యో బీభత్సే సభయానకే. - 104 తా. పిమ్మట ఆరు అలంకారాలతో కూడిన పాఠ...'</comment>
      <origin>586635</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4207" sha1="5yu7op6dc7u75ijn49ysgzm32ty9deg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;564
నాట్యశాస్త్రము
షడ్జర్షభౌ తథా చైవ వీరరౌద్రాద్భుతేష్వథ,
గాన్దారశ్చ నిషాదశ్చ కర్తవ్యౌ కరుణే రసే.
దైవతశ్చైవ కర్తవ్యో బీభత్సే సభయానకే.
-
104
తా. పిమ్మట ఆరు అలంకారాలతో కూడిన పాఠ్యం ప్రయోగించాలి. హాస్య .
శృంగారరసాలలో మధ్యమ - పంచమస్వరాలు, వీర - రౌద్ర అద్భుతరసాలలో షడ్జ
- ఋషభస్వరాలు, కరుణరసంలో గాంధార - నిషాదస్వరాలు, బీభత్స - భయానక
రసాలలో దైవతము ఉపయోగించాలి.
మూ. త్రీణి స్థానాని - ఉరః, కణ్ణః, శిర ఇతి. భవత్యపి చ -
శారీర్యామథ వీణాయాం త్రిభ్యః స్థానేభ్య ఏవ తు,
ఉరసః శిరసః కణ్ణాత్ స్వరః కాకుః ప్రవర్తతే.
-
105
తా. ఉరస్సు (వక్షఃస్థలం), కంఠము, శిరస్సు అని మూడు స్థానాలు. ఈ సందర్భంలో
శ్లోకం ఉంది - శరీరవీణలోని ఉరస్సు, శిరస్సు, కంఠము అను మూడు స్థానాల నుండి
కాకుస్వరం బయలుదేరుతుంది.
మూ. ఆభాషణం చ దూరస్థే శిరసా సంప్రయోజయేత్,
నాతిదూరే చ కణేన హ్యురసా చైవ పార్శ్వతః.
106
తా. దూరంగా ఉన్నవానితో మాటలాడేటప్పుడు ఆభాషణం శిరస్సుతో, తారనాదంతో
చెయ్యాలి. తక్కువ దూరంలో ఉన్నవానితో కంఠంతో, మధ్యనాదంతో చెయ్యాలి. ప్రక్కనే
ఉన్నవానితో ఉరస్సుతో మంద్రనాదంతో, చెయ్యాలి.
మూ. ఉరసోదాహృతం వాక్యం శిరసా దీపయేద్బుధః,
కణేన శమనం కుర్యాత్పార్యయోగేషు సర్వదా.
107
తా. పాఠ్యాల విషయంలో, బుధుడు, వక్షఃస్థలం ద్వారా మీదికి తీసికొని వచ్చిన
వాక్యాన్ని శిరస్సుచేత ప్రదీపింపచెయ్యాలి - తీవ్రం చెయ్యాలి. కంఠంచేత దానిని శమింప
చెయ్యాలి.
మూ. ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితః కమ్పితస్తథా,
వర్ణాశ్చత్వార ఏవ స్యుః పాఠ్యయోగే తపోధనాః.
108
తా. తపోధనులారా! పాఠ్యంలో ఉదాత్తము, అనుదాత్తము, స్వరితము, కంపితము
అని నాలుగు విధాలైన వర్ణా లుంటాయి.
మూ. తత్ర హాస్యశృద్ధారయోః స్వరితోదాత్తైః వర్క్షాః పాఠ్యముపపాద్యమ్. వీరరౌద్రాద్భుతేషూ
దాత్తకమ్పితైః, కరుణబీభత్స భయానకేషు అనుదాత్తస్వరితకమ్పితైరితి. ద్వివిధా కాకుః
సాకాబ్, నిరాకాజా చేతి; వాక్యస్య సాకాణి నిరాకాణ్ క్షత్వాత్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5yu7op6dc7u75ijn49ysgzm32ty9deg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/582</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230118</id>
    <revision>
      <id>586636</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. 17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 565 తా. హాస్యశృంగారరసాలలో, పాఠ్యం స్వరితోదాత్తవర్ణాలతో ఏర్పరచాలి. వీరరౌద్ర అద్భుతరసాలలో ఉదాత్త - కంపితవర్ణాలతోను, కరుణ బీభత్స - భయానకాలలో అనుదాత్త స్వ...'</comment>
      <origin>586636</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4526" sha1="ocqw99om3uqgsun3wbql7d4qlpku9to" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;.
17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
565
తా. హాస్యశృంగారరసాలలో, పాఠ్యం స్వరితోదాత్తవర్ణాలతో ఏర్పరచాలి. వీరరౌద్ర
అద్భుతరసాలలో ఉదాత్త - కంపితవర్ణాలతోను, కరుణ బీభత్స - భయానకాలలో
అనుదాత్త స్వరిత కంపితస్వరాలతోను ఏర్పరచాలి.
వాక్యం సాకాంక్షం గాను, నిరాకాంక్షం గాను ఉండడాన్ని పట్టి కాకువు కూడ
సాకాంక్షం గాను, నిరాకాంక్షం గాను ఉంటుంది.
మ. అనియుక్తార్థకం వాక్యం సాకాణి క్షమితి సంజ్ఞితమ్,
తు
యుక్తా యద్వాక్యం నిరాకాణిక్షం తదుచ్యతే.
110
తా. ఇంకా చెప్పవలసినది ఏదో మిగిలిపోయి నట్లుండడంచేత, అర్థం నిశ్చితం
కాని (పూర్తి కాని) వాక్యం సాకాంక్షం. నిశ్చితమైన అర్థం గలది నిరాకాంక్షం.
మూ. తత్ర సాకాభిం నామ తారాది మన్దాన్తమ్, అనియుక్తార్థమ్ అనిర్యాతితవర్ణా
లఙ్కారం, కణోరః స్థానగతమ్. నిరాకాణం నామ నియుక్తార్థం, నిర్యాతితవర్ణాల జ్కారం,
శిరఃస్థానగతం మన్హదితారాన్తమితి.
తా. తారనాదంతో మొదలై మంద్రనాదంతో సమాప్తి చెందేది, అనిశ్చితమైన అర్థం
గలది. వర్ణాలంకారాలు పూర్తికానిది కంఠ - ఉరఃస్థానములం దున్నది అయిన కాకువు
సాక్షాంక్షకాకువు. నిశ్చితార్థము, వర్ణాలంకారాలు పూర్తి యైనది, శిరఃస్థానం దగ్గర ఉన్నది,
మంద్రంతో మొదలై తారనాదంతో అంత మైన కాకువు నిరాకాంక్షకాకువు.
మూ. అథ షడలంకారా నామ -
ఉచ్చో దీపశ్చ మస్త్రశ్చ నీచో ద్రుతవిలమ్బితౌ,
పాఠ్యస్యైతే హ్యలంకారా లక్షణం చ నిబోధత.
తా. ఆరు అరలంకారా లేవి అనగా -
ఉచ్చము, దీపము, మంద్రము, నీచము, ద్రుతము, విలంబితము
పాఠ్యాలంకారాలు. వీటి లక్షణాలు తెలుసుకొనండి.
-
112
ఇవి ఆరు
మూ. ఉచ్చో నామ శిరఃస్థానగతః తారస్వరః. స చ దూరభాషణ - విస్మయ - ఉత్తరోత్తర
జల్ప - దూరాహ్వాన - త్రాసన - ఆబాధాద్యేషు. దీప్తో నామ శిరఃస్థానగతః తార తరః
స చ ఆక్షేప - కలహ - వివాద - అమర్ష - క్రుష్ణ - ఆఘర్షణ - క్రోధ - శౌర్య -
దర్ప - తీక్షరూక్షాభిధాన - నిర్భర్తన - ఆక్రన్దితాదిషు. మన్రో నామ ఉరఃస్థాన
. నిర్వేద - గ్లాని - చిన్తా - ఔత్సుక్య - దైన్య - వ్యాధి - క్రీడా - గాఢశస్త్రక్షత - మూర్ఛా
-మద - గుహ్యార్థవచనాదిషు.
తా. శిరఃస్థానంలో ఉన్న తారస్వరం ఉచ్చం. దూరలో ఉన్నవాళ్లతో మాటలాడడం,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ocqw99om3uqgsun3wbql7d4qlpku9to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/583</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230119</id>
    <revision>
      <id>586637</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '566 నాట్యశాస్త్రము ఆశ్చర్యం, ఒకరి తరువాత ఒకరు పోటీపడుతున్నట్లు మాటలాడడం, దూరంనుండి పిలవడం, భయపెట్టడం, నలిగిపోవడం మొదలైన సమయాలలో దాని ప్రయోగం చేయబడుతుంది. శిరఃస్థానమునందే ఉ...'</comment>
      <origin>586637</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="hc41xs4aemde9gla1o5vy5dxqr9hoxs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;566
నాట్యశాస్త్రము
ఆశ్చర్యం, ఒకరి తరువాత ఒకరు పోటీపడుతున్నట్లు మాటలాడడం, దూరంనుండి
పిలవడం, భయపెట్టడం, నలిగిపోవడం మొదలైన సమయాలలో దాని ప్రయోగం
చేయబడుతుంది. శిరఃస్థానమునందే ఉన్న తారతరమైన స్వరం దీప్తం. ఆక్షేపించడం
(నిందించడం), కలహం, వివాదం, అమర్షం, తిట్టడం, తోపులాట, క్రోధము, శౌర్యము,
దర్పము, తీక్షంగాను కటువుగాను మాటలాడడం, అరవడం మొదలైనవాటిలో దీని
ప్రయోగం. ఉరఃస్థానంలో ఉన్న స్వరం మంద్రం. నిర్వేదం, శ్రమ, చింత, ఔత్సుక్యం,
దైన్యం, వ్యాధి, క్రీడ, గాఢమైన శస్త్రప్రహారం, మూర్ఛ, మత్తు, రహస్యం చెప్పడం మొదలైన
సమయాలలో దీని ప్రయోగం.
మూ. నీచో నామ ఉరఃస్థానగతః మన్హతరః స చ స్వభావాభాషణ - వ్యాధి - శమ -
శ్రమార్త - త్రస్త - పతిత - మూర్ఛితాదిషు. ద్రుతో నామ కణ్ణగతః స చ త్వరితః లల్లన
- మన్మన - భయ - శీత - జ్వర - త్రాస - ఆయస్త - ఆత్యయికకార్యావేదనాదిషు.
విలమ్బితో నామ కణ్ణస్థానగతః, తనుమన్ద్రః స చ శృఙ్గర - కరుణ వితర్కిత
విచార - అమర్ష - అసూయిత - అవ్యక్తార్థప్రవాద - లజ్జా - చిన్తా - తర్జన - విస్మయ
- దోషానుకీర్తన - దీర్ఘరోగనిపీడనాదిషు.
-
తా. ఉరఃస్థానంలో ఉండే, ఎక్కువ మంద్రమైన స్వరం నీచం. స్వాభావికమైన
భాషణము, వ్యాధి, శమము, పీడితుడు, భయపడినవాడు, పతితుడు, మూర్ఛితుడు .
వీటి విషయంలో దీని ప్రయోగం. కంఠగతమై, శ్రీఘ్రమైన స్వరం ద్రుతం. లల్లనం
(సవిలాసమైనది), మన్మనం (అవ్యక్తము), భయము, చలి, జ్వరము, త్రాసము, ఆయాసము,
ఆత్యయికమైన (హఠాత్తుగా వచ్చిన ఆపదకు సంబంధించిన) కార్యాన్ని గూర్చి తెలపడం
మొదలైనవాటిలో దీని వినియోగం. కంఠస్థానంలో ఉన్న చాల మంద్రంగా ఉన్న స్వరం
విలంబితం. శృంగార - కరుణరసాలు, ఇదా ఆదా అను ఆలోచన, విచారం, అమర్షం,
అసూయ, అర్థం స్పష్టంగా తెలియకుండా మాటలాడడం, లజ్జ, చింత, భయపెట్టడం,
ఆశ్చర్యం, దోషాలు చెప్పడం, దీర్ఘరోగబాధ మొదలైనవాటిలో దీని ప్రయోగం.
మూ. అత్రానువంశ్యాః శ్లోకాః భవన్తి -
ఉత్తరోత్తరసంజల్పపరుషాక్షేపణేషు చ,
తీక్షరూక్షాభినయనే ఆవేగే క్రన్దితే తథా.
పరోక్షస్య సమాహ్వానే తర్జనే త్రాసనే తథా,
దూరస్థాభాషణే చైవ తథా నిర్భర్తనేషు చ.
హి
భావేష్వేతేషు నిత్యం హి నానారసమాశ్రయా,
ఉచ్చా దీప్తా ద్రుతా చైవ కాకుః కార్యా ప్రయోక్తృభిః.
115
116
117&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hc41xs4aemde9gla1o5vy5dxqr9hoxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/584</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230120</id>
    <revision>
      <id>586638</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము తా. ఈ విషయంలో కొన్ని అనుంశ్య శ్లోకా లున్నాయి - 567 ఒకరికంటే ఒకరు బిగ్గరగా మాట్లాడడం, పరుషంగా నిందించడం, తీక్షంగాను తీవ్రంగాను చేసే అభినయం, ఆవేగం (మనస్సులో...'</comment>
      <origin>586638</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="pg09li09kue97th7w81rq8hido0ot84" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
తా. ఈ విషయంలో కొన్ని అనుంశ్య శ్లోకా లున్నాయి -
567
ఒకరికంటే ఒకరు బిగ్గరగా మాట్లాడడం, పరుషంగా నిందించడం, తీక్షంగాను
తీవ్రంగాను చేసే అభినయం, ఆవేగం (మనస్సులో కంగారు), అరవడం, కనబడకుండా
ఉన్నవానిని పిలవడం, జడిపించడం, భయపెట్టడం, దూరంగా ఉన్నవానితో మాట్లాడడం,
ఏం చేస్తానో చూడు అంటూ నిర్భర్సనం - ఈ భావాలలో, వివిధరసాలకు సంబంధించిన
ఉచ్చ - దీప్త - ద్రుతకాకువులు నాట్యప్రయోక్తలు ప్రయోగించాలి.
మూ. వ్యాధితే చ జ్వరార్తే చ భయార్తే శీతవిప్లుతే,
నియమ విర్కే చ గాఢ
శస్త్రక్షతేషు చ.
గుహ్యార్థవచనే చైవ చిన్తాయాం తపసి స్థితే,
మన్దా నీచా చ కర్తవ్యా కాకుః నాట్యప్రయోక్తృభిః
118
119
తా. వ్యాధితోను, జ్వరంతోను బాధపడుతున్నవాడు, భయపీడితుడు, చలితో
బాధపడుతున్నవాడు, నియమంలో ఉన్నవాడు, ఇటా అటా అను ఆలోచన, గాఢమైన
శస్త్రప్రహారం, రహస్యమైన విషయాలు చెప్పడం, చింత, తపస్సులో ఉన్నవాడు - ఈ
సందర్భాలలో, నాట్యప్రయోక్తలు మంద్ర నీచకాకువులు ప్రయోగించాలి.
మూ. లల్లే చ మన్మనే చైవ భయార్తే శీతవిప్లుతే
మన్దా ద్రుతా చ కర్తవ్యా కాకు ర్నాట్యప్రయోక్తృభిః.
120
తా. విలాసగా మాటలాడడం, అవ్యక్తంగా మాటలాడడం, భయార్తి, శీతబాధ -
వీటిలో నాట్యప్రయోక్తలు మంద్ర - ద్రుతకాకువులు ప్రయోగించాలి.
మూ. దృష్టనష్టానుసరణే ఇష్టానిష్టశ్రుతే తథా,
ఇష్టార్థఖ్యాపనే చైవ చిన్తాధ్యానే తథైవ చ.
ఉన్మాదే సూయితే చైవ ఉపాలమే తథైవ హి,
అవ్యక్తార్థప్రవాదే చ కథాయోగే తథైవ చ.
ఉత్తరోత్తరసంజల్బే కార్యే.. తిశయసంయుతే,
వికృతౌ వ్యాధితే క్రోధే దుఃఖే శోకే తథైవ చ.
విస్మయామర్షయోశ్చైవ ప్రకర్ష పరిదేవితే,
విలమ్బితా చ దీప్తా చ కాకుర్మన్దా చ వై భవేత్.
121
122
123
124
తా. కనబడి వెంటనే కనబడకుండా పోయినదానిని వెదకడం, ఇష్టమైనది గాని
అనిష్టమైనది గానీ వినడం, ఇష్టమైన విషయం చెప్పడం, చింత, ధ్యానం, ఉన్మాదం,
అసూయ, నింద, స్పష్టంగా అర్థం కాని సంభాషణ, కథ చెప్పడం, ఒకనికన్న ఒకరు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pg09li09kue97th7w81rq8hido0ot84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/585</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230121</id>
    <revision>
      <id>586639</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '568 నాట్యశాస్త్రము గట్టిగా మాట్లాడడం, ఏదో ఒక విశిష్టమైన పని చేయవలసిన అవసరం ఏర్పడడం, అంగవికారం, వ్యాధి, క్రోధం, దుఃఖం, శోకం, ఆశ్చర్యం, అమర్షం, అతిసంతోషం, ఏడ్పు - వీటిలో విలంబిత కా...'</comment>
      <origin>586639</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="3vlzs6yioz712z1ds9agbrn1in0ue68" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;568
నాట్యశాస్త్రము
గట్టిగా మాట్లాడడం, ఏదో ఒక విశిష్టమైన పని చేయవలసిన అవసరం ఏర్పడడం,
అంగవికారం, వ్యాధి, క్రోధం, దుఃఖం, శోకం, ఆశ్చర్యం, అమర్షం, అతిసంతోషం,
ఏడ్పు - వీటిలో విలంబిత కాకువును, మంద్ర కాకువును ప్రయోగించాలి.
మూ. లఘ్వక్షరప్రాయకృతే గుర్వక్షరకృతే తథా,
ఉచ్చా దీప్తా చ కర్తవ్యా కాకుస్తత్ర ప్రయోక్తృభిః.
125
తా. లఘువులు అధికంగా ఉన్న పాఠ్యంలోను, గురువు లున్న పాఠ్యంలోను
నాట్యప్రయోక్తలు ఉచ్చకాకువు, దీప్తకాకువు ప్రయోగించాలి.
మూ. యాని సౌమ్యార్థయుక్తాని సుఖభావకృతాని చ,
మ విలమ్బితా చైవ తత్ర కాకుర్విధీయతే.
126
తా. ఆనందకరమైన అర్థం ఉన్న, సుఖకరమైన భావాలతో కూడిన పాఠ్యాలలో
మంద్ర కాకువు, విలంబితకాకువు ప్రయోగించాలి.
మూ. యాని స్యుస్తీక్ష రూక్షాణి దీప్తా చోచ్చా చ తేష్వపి,
ఏవం నానాశ్రయోపేతం పాఠ్యం యోజ్యం ప్రయోక్తృభిః.
127
తా. తీక్షంగాను, కటువుగాను ఉన్న పాఠ్యాలకు దీపకాకువు, ఉచ్చకాకువు
ఉపయోగించాలి. ఈ విధంగా నాట్యప్రయోక్తలు వేరు వేరు కాకువులతో పాఠ్యం
ప్రయోగించాలి.
మూ. హాస్యశృఙ్గరకరుణేష్విష్టా కాకుర్విలంబితా,
వీరరౌద్రాద్భుతేషూచ్చా దీప్తా వాపి ప్రశస్యతే.
128
తా. హాస్య శృంగార - కరుణరసాలలో విలంబితకాకువు, వీర - రౌద్ర
అద్భుతరసాలలో ఉచ్చకాకువుగాని, దీర్ఘకాకువు గాని ప్రశస్త మైనది.
మూ. భయానకే సబీభత్సే ద్రుతా నీచా చ కీర్తితా,
ఏవం భావరసోపేతా కాకుః కార్యా ప్రయోక్తృభిః
129
తా. భయానక - బీభత్సరసాలలో ద్రుతకాకువు, నీచకాకువు ప్రయోగించాలి. ఈ
విధంగా నాట్య ప్రయోక్తలు భావరసాలకు అనుగుణ మైన కాకువును ప్రయోగించాలి.
మూ. అథ అజ్గాని షట్ - విచ్ఛేదః, అర్పణమ్, విసర్గః, అనుబన్ధః, దీపనం, ప్రశమనమితి.
తత్ర విచ్ఛేదో నామ విరామకృతః, అర్పణం నామ లీలాయమానమధురవల్గునా స్వరేణ
పూరయతేవ రఙ్గం యత్పఠ్యతే తదర్పణమ్. విసర్గో నామ వాక్యన్యాసః. అనుబన్ధ నామ
పదాన్తరేష్వవిచ్ఛేదః, అనుచ్ఛ్వసనం వా. దీపనం నామ త్రిస్థానశోభి వర్ధమానస్వరం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3vlzs6yioz712z1ds9agbrn1in0ue68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/586</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230122</id>
    <revision>
      <id>586640</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 569 చేతి. ప్రశమనం నామ తారగతానాం స్వరాణాం ప్రశామ్యతామ్ అవైస్వర్యేణ అవ తారణమితి. తా. ఇప్పుడు ఆరు అంగాలు - విచ్ఛేదం, అర్పణం, విసర్గం, అనుబంధం, దీపనం, ప్రశమనం అ...'</comment>
      <origin>586640</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4961" sha1="kek4chjxopmw272c5ticiu9dxga8alb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
569
చేతి. ప్రశమనం నామ తారగతానాం స్వరాణాం ప్రశామ్యతామ్ అవైస్వర్యేణ అవ
తారణమితి.
తా. ఇప్పుడు ఆరు అంగాలు - విచ్ఛేదం, అర్పణం, విసర్గం, అనుబంధం, దీపనం,
ప్రశమనం అని ఇవి ఆరు. విచ్ఛేదం అనేది విరామంచేత, చదువుతూ మధ్య ఆపడంచేత,
ఏర్పడుతుంది. మధురమైన, సకుమారమైన స్వరంతో ఆడుకొంటూన్నట్లు, నాట్యరంగా
న్నంతనీ ముంచెత్తుతూన్నట్లు పాఠ్యం గానం చేయడం, లేదా ఉచ్చరించడం అర్పణం.
వాక్యాల చక్కని కూర్పు విసర్గం. పదాల అంతాలలో కూడ విచ్ఛేదం చేయకపోవడం,
లేదా శ్వాస తీసికోకపోవడం అనుబంధం. మూడు స్థానాలలో (ఉరఃకంఠశిరస్సులలో)
శోభిస్తూన్న స్వరం క్రమంగా పైకి లేపడం దీపనం. తారస్థాయికి చేరిన స్వరాన్ని శమింప
చేస్తూ, అపస్వరాలు, వికృతస్వరాలు లేకుండా మెల్లగా క్రిందికి దింపడం ప్రశమనం.
మూ. ఏషాం చ రసగతః ప్రయోగః - తత్ర హాస్యశృఙ్గరయోః అర్పణవిచ్ఛేదదీపన
ప్రశమనయుక్తం పాఠ్యం కార్యమ్. దీపనప్రశమనయుక్తం కరుణే. విచ్ఛేదప్రశమనదీపన
అనుబన్ధబహుల వీరుద్రాద్భుతేషు. విసర్గవిచ్ఛేదయుక్తం బీభత్సభయానక యోరితి.
సర్వేషామప్యేషాం మన్ద్రమధ్యతారకృతః ప్రయోగః త్రిస్థానగతః. తత్ర దూరస్థాభాషణే
తారం శిరసా, నాతిదూరం మధ్యం కణేన. పార్శ్వతో మస్త్రమురసా ప్రయోజయేత్
పాఠ్యమితి. మన్రోత్తారం న గచ్ఛేత్ తారాద్వా మస్త్రమితి.
-
తా. ఆ యా రసాలలో వీటి ప్రయోగం ఇలా చెయ్యాలి - హాస్యశృంగారరసాలలోని
పాఠ్యం అర్పణ - విచ్ఛేద - దీపన - ప్రశమనాలతో కలిసి ఉండాలి. కరుణరసంలో
పాఠ్యం దీపన - ప్రశమనాలతో కలిసి ఉండాలి. వీర - రౌద్ర అద్భుతరసాలలో
విచ్చేద - ప్రశమన - దీపన - అనుబంధాలు ఉండాలి. బీభత్స - భయానకాలలో
విసర్గ - విచ్ఛేదాలు ప్రయోగించాలి. వీటి అన్నింటినీ కూడ స్థానత్రయంతో సంబంధించిన
మంద్ర - మధ్య - తారనాదాలతో ప్రయోగించాలి. దూరంలో ఉన్నవానితో మాట్లాడే
టప్పుడు శిరః స్థానంచేత తారము, కొంచెం దూరంలో ఉన్నవానితో కంఠంచేత మధ్యమూ,
ప్రక్కనే ఉన్నవానితో ఆభాషణంలో ఉరస్సుతో మంద్రమూ కూర్చాలి. మంద్రంనుంచి
(మధ్యం స్పృశించకుండా) హటాత్తుగా తారానికి వెళ్లకూడదు, తారంనుంచి హటాత్తుగా
మంద్రానికి దిగకూడదు.
మూ. ఏషాం చ ద్రుత - మధ్య - విలమ్బితాస్త్రయో లయాః రసేషూపయోజ్యాః. తత్ర
హాస్య - శృష్ణారయోః మధ్యలయః, కరుణే విలమ్బితః, వీరరౌద్రాద్భుతబీభత్సభయానకేషు
ద్రుత ఇతి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kek4chjxopmw272c5ticiu9dxga8alb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/587</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230123</id>
    <revision>
      <id>586641</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '570 నాట్యశాస్త్రము తా. వీటికి రసాలను పట్టి, ద్రుత మధ్య విలంబితలయలు మూడూ ఉపయోగించాలి. హాస్యశృంగారాలలో మధ్యలయ, కరుణలో విలంబితం, వీర - రౌద్ర - అద్భుత బీభత్స - భయానకాలలో ద్రుతలయ ఉపయ...'</comment>
      <origin>586641</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4184" sha1="eabmt3m77p09i41xz5ruwi2dy88dbqa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;570
నాట్యశాస్త్రము
తా. వీటికి రసాలను పట్టి, ద్రుత మధ్య విలంబితలయలు మూడూ
ఉపయోగించాలి. హాస్యశృంగారాలలో మధ్యలయ, కరుణలో విలంబితం, వీర - రౌద్ర
- అద్భుత బీభత్స - భయానకాలలో ద్రుతలయ ఉపయోగించాలి.
మూ. అథ విరామః అర్థసమాప్తా కార్యవశాత్, న ఛన్దోవశాత్, కస్మాత్? దృశ్యన్తో హ్యేక
ద్విత్రిచతురక్షరాః విరామాః, యథా -
కిం గచ్ఛ, మా విశ సుదుర్జన! వారితో సి
కార్యం త్వయా న మమ సర్వజనోపభుక్త,
సూచాసు చాఙ్కురగతే చ తథోపచారే
స్వల్పాక్షరాణి హి పదాని భవన్తి కావ్యే.
132
తా. ఇప్పుడు విరామాన్ని గూర్చి - ఒక అర్థం పూర్తి అవగానే అవసరాన్ని పట్టి
విరామం ఉపయోగించాలి. అంతే కాని ఛందస్సును పట్టి కాదు. అనగా ఛందస్సులోని
ఒక పాదమో, శ్లోకార్ధమో పూర్తి అయినప్పుడే విరామం అని అనుకొనగూడదు. ఎందువల్ల
· నాలుగు అక్షరాలలోనే విరామాలు కనబడు
-
ననగా
-
ఒకటి
రెండు
తున్నాయి. ఎట్లనగా
-
-
మూడు
-
&quot;ఏమిటి! చాల చెడ్డవాడా! వెళ్లు, లోపలికి రాకు. నిన్ను
నిషేధిస్తున్నాను. అందరిచేతా అనుభవింపబడినవాడా! నీతో నాకేమీ పని లేదు&quot; (కుపిత
యైన నాయిక ఇంటికి వచ్చిన ప్రియునితో పలికిన మాటలు ఇవి).
&quot;ఈ విధంగా 'సూచ'లలోను అంకురానికి సంబంధించినదానియందూ, ఉపచారం
(ఉపచారంకోసం చెప్పే మాటలలోను) కావ్యంలో స్వల్పమైన అక్షరా లున్న పదాలు
ఉంటాయి కదా.” అక్కడ విరామాలు చేయవలసి ఉంటుంది కదా అనిభావం (సూచా
అంకురం ఇవి అభినయవిశేషాలు, మున్ముందు చెపుతాడు.
మూ. ఏవం విరామే ప్రయత్నో సుష్టేయః, కస్మాత్? విరామో హ్యర్థాను దర్శకః. స్తః
అత్ర శ్లోకా -
విరామేషు ప్రయత్నో హి నిత్యం కార్యః ప్రయోక్తృభిః,
కస్మాత్; అభినయో హ్యస్మిన్నర్థాపేక్షీ యతః స్మృతః.
యత్ర వ్యగ్రావుభౌ హస్తా తత్ర దృష్టిసమన్వితః,
వాచికాభినయః కార్యో విరామైరర్థదర్శకైః.
133
134
తా. ఈ విధంగా విరామం విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఎందువల్ల?
ఎందువల్లనంటే విరామం అర్థాన్ని స్పష్టంగా చూపుతుంది (బోధిస్తుంది). ఈ సందర్భంలో
రెండు శ్లోకా లున్నాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eabmt3m77p09i41xz5ruwi2dy88dbqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/588</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230124</id>
    <revision>
      <id>586642</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 571 నాట్యప్రయోక్తలు ఎల్లప్పుడూ విరామాల విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఎందువల్ల? ఎందువల్లననగా, నాట్యంలో అభినయం అనేది అర్థంమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. రెండు చేతులు...'</comment>
      <origin>586642</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="d882x6jdwzdnb6hgioyufqa5x0vqi9l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
571
నాట్యప్రయోక్తలు ఎల్లప్పుడూ విరామాల విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి.
ఎందువల్ల? ఎందువల్లననగా, నాట్యంలో అభినయం అనేది అర్థంమీద ఆధారపడి
ఉంటుంది.
రెండు చేతులు ఆంగికాభినయంలో వ్యాపృతములై ఉన్నప్పుడు (పనిలో ఉన్నప్పుడు)
దృష్టులు కూడ కలిపి, అర్థాన్ని స్పష్టీకరించే విరామాలతో వాచికాభినయం చెయ్యాలి.
మూ. ప్రాయో వీరే చ రౌద్రే చ కరౌ ప్రహరణాకులౌ,
బీభత్సే కుత్సితత్వాచ్చ భవతః కుణ్ణితౌ కరౌ.
135
హాస్యే చోద్దేశమాత్రేణ కరుణే చ ప్రలమ్బితౌ
అద్భుతే విస్మయాత్ స్తబ్ధా భయాచ్చెవ భయానకే.
ఏవమాదిషు చాన్యేషు ప్రవిచారణ థ హస్తయోః,
అలంకారవిరామాభ్యాం సాధ్యతే హ్యర్థనిశ్చయః.
136
137
తా. సాధారణంగా వీర - రౌద్రాలలో చేతులు ఆయుధాలతో వ్యాకులములై
ఉంటాయి (వాటిపనిలో ఉంటాయి). బీభత్సంలో, అది కుత్సితం అవడంవల్ల కరాలు
కుంచితములై ఉంటాయి.
హాస్యంలో అవి దేనికేసో చూపిస్తూంటాయి. కరుణరసంలో వ్రేలాడుతుంటాయి.
అద్భుతంలో ఆశ్చర్యంవల్ల కదలకుండా ఉండిపోతాయి. భయానకంలో కూడ భయంచేత
కదలకుండా ఉండిపోతాయి.
ఇలాంటివాటిలో అన్నింటిలోను హస్తాలు మరొకపనిలో ఉన్నప్పుడు అలంకారాల
చేత, విరామంచేతా అర్థనిశ్చయం సాధించవలసి ఉంటుంది.
మూ. యే విరామాః స్మృతా వృత్తే తేష్వలంకార ఇష్యతే,
సమాప్తేర్థే పదే వాపి తథా ప్రాణవశేన వా.
138
తా. వృత్తంలో చెప్పిన విరామాల దగ్గర అలంకారం (ఉచ్చదీప్తాదికం) ఉండాలి.
అర్థం సమాప్త మైనప్పుడు పదంమీద విరామం ఇవ్వవచ్చు. లేదా శ్వాసపీల్చుకొనే అవసరాన్ని
పట్టి విరామం ఇవ్వవచ్చు.
మూ. పదవర్ణసమాసే చ ద్రుతే బహ్వర్థసంకటే,
కార్యో విరామః పాదానే తథా ప్రాణవశేన వా.
శేషమర్థవశేనైవ విరామం సంప్రయోయజేత్.
139
తా. పదవర్ణాదులు కలిసిపోయిన చోట, ద్రుతవృత్తి అవలంబించినప్పుడు, అనేక&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d882x6jdwzdnb6hgioyufqa5x0vqi9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/589</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230125</id>
    <revision>
      <id>586643</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '572 నాట్యశాస్త్రము అర్థాలు కలిసి ఉన్నప్పుడు పాదాంతంలో విరామం చెయ్యాలి. లేదా శ్వాససౌకర్యాన్ని పట్టి చెయ్యాలి. పైన చెప్పిన సందర్భాలలో తప్ప ఇతరసమయాలలో విరామం అర్థాన్ని పట్ట...'</comment>
      <origin>586643</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3747" sha1="5syxiexn2dm7gdsukf15bqdv6phoq2s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;572
నాట్యశాస్త్రము
అర్థాలు కలిసి ఉన్నప్పుడు పాదాంతంలో విరామం చెయ్యాలి. లేదా శ్వాససౌకర్యాన్ని
పట్టి చెయ్యాలి.
పైన చెప్పిన సందర్భాలలో తప్ప ఇతరసమయాలలో విరామం అర్థాన్ని పట్టి
మాత్రమే చెయ్యాలి.
మూ. అత్ర చ భావగతాని రసగతాని చ కృష్యాక్షరాణి బౌద్ధవ్యాని, తద్యథా -
అకారైకారసంయుక్తమైకానౌకారసంయుతమ్,
వ్యజ్ఞనం యద్భవేద్దీర్ఘం కృష్యం తత్తు విధీయతే.
140
తా. ఈ సందర్భంలో భావాలకు రసాలకూ సంబంధించిన కృష్యాక్షరాలను గూర్చి
తెలుసుకోవాలి. 'ఆ' కార 'ఏ' కారాలతోను, 'ఐ' కార 'ఔ' కారాలతోను కూడిన దీర్ఘ
వ్యంజనం కృష్య మని చెప్పబడుతూన్నది.
వి. ‘కృష్యం' అనగా సాగదీయవలసినది అని అర్థం. విలంబితలయానికి అనుకూల
మైన, ఏ ఐ ఓ ఔ అను సంధ్యక్షరాలు, ఆ ఈ ఊ అను దీర్ఘాక్షరాలు (అ.భా.)
మూ. విషాదే చ వితర్కే చ ప్రశ్నే వామర్ష ఏవ చ,
కలాకాలప్రమాణేన పాఠ్యం కార్యం ప్రయోక్తృభిః.
141
తా. విషాదము, వితర్కము, ప్రశ్న, అమర్షము వీటియందు, నాట్యప్రయోక్తలు
కలారూపమైన కాలం ప్రమాణంచేత (ఇన్ని కలలకాలం అను పద్ధతిని అవలంబించి)
పాఠ్యం చెయ్యాలి.
మూ. శేషాణామర్థయోగేన విరామే విరమేదిహ,
ఏకద్విత్రిచతుఃపఞ్చషట్కలం చ విలమ్బితమ్.
142
తా. మిగిలిన ప్రదేశాలలో అర్థసంబంధాన్ని పట్టి విరామం చేయవలసిన చోట
విరమించాలి. విలంబితం పాటించ వలసిన కృష్యాక్షరాలలో పాటించే విలంబితప్రమాణం,
ఒకటి లేదా రెండు లేదా మూడు లేదా నాలుగు, లేదా ఐదు లేదా ఆరు కల లుండవచ్చును.
మూ. విలమ్బితే విరామే హి యదా గుర్వక్షరం భవేత్,
షం కలానాం పరతో విలమ్బో న విధీయతే.
143
తా. విలంబితమైన విరామంలో కృష్యమైన గుర్వక్షరం ఉన్నప్పుడు ఆరు కలలు
మించి విలంబం చేయకూడదు.
మూ. అథవా కారణోపేతం ప్రయోగం కార్యమేవ చ,
సమీక్ష్య వృత్తే కర్తవ్యో విరామో రసభావతః.
144&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5syxiexn2dm7gdsukf15bqdv6phoq2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/590</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230126</id>
    <revision>
      <id>586644</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము 573 తా. లేదా తగిన కారణం ఉన్నప్పుడు ఇతరస్థలాలలో కూడ విరామం చేయవచ్చును. రస - భావాలకు అనుగుణంగా ఉండే టట్లు చూచుకొంటూ వృత్తంలో విరామం చేస్తుండాలి. మూ. యే విరా...'</comment>
      <origin>586644</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3965" sha1="1xp24da282e8pnxzw8a52oym9qu5n55" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17 అ. కాకుస్వరవ్యంజనము
573
తా. లేదా తగిన కారణం ఉన్నప్పుడు ఇతరస్థలాలలో కూడ విరామం చేయవచ్చును.
రస - భావాలకు అనుగుణంగా ఉండే టట్లు చూచుకొంటూ వృత్తంలో విరామం
చేస్తుండాలి.
మూ. యే విరామాః స్మృతాః పాఠ్యే వృత్తపాదసముద్భవాః,
ఉత్రమ్యాపి క్రమం తద్ః కార్యాస్తే ర్థవశానుగాః.
89.
145
. వృత్తాల పాదాలను పట్టి ఏర్పడిన ఏ విరామాలు పాఠ్యంలో చెప్పబడ్డాయో,
వాటిని అతిక్రమించి కూడ, క్రమం పాటించకుండా కూడ అర్థానికి అనుగుణంగా వాటిని
చేయవచ్చును.
మూ. (నాపశబ్దం పఠేత్తద్ జ్ఞో భిన్నవృత్తం తథైవ హి,
విశ్రమేన్నావిరామేషు దైన్యే కాకుం న దీపయేత్).
146
తా. (పాఠ్యాన్ని గూర్చి బాగా తెలిసికొన్నవాడు అపశబ్దం ఉచ్చరించకూడదు.
వృత్తం చెడిపోయినదానిని పఠించకూడదు. విరామాలు లేనిచోట విరామం ఇవ్వకూడదు.
దైన్యం వర్ణించే సందర్భంలో కాకువును పెంచకూడదు).
మూ. వర్జితం కావ్యదోషైస్తు లక్షణాఢ్యం గుణాన్వితమ్,
స్వరాలఙ్కారసంయుక్తం పఠేత్పర్యం యథావిధి.
147
తా. కావ్యదోషా లేవీ లేనిది, లక్షణా లున్నదీ, గుణములతో కూడినదీ, స్వరంతోను
అలంకారాలతోను సంయుక్తమూ అయిన పాఠ్యాన్ని శాస్త్రోకరీతిలో పఠించాలి.
మూ. అలంకారా విరామాశ్చ యే పాఠ్యే సంస్కృతే స్మృతాః,
త ఏవ సర్వే కర్తవ్యాః స్త్రీణాం పాఠ్యే త్వసంస్కృతే.
148
తా. సంస్కృతపాఠ్యం విషయంలో చెప్పిన అలంకారాలను, విరామాలను స్త్రీలు
ప్రాకృతపాఠ్యంలో కూడ అనుసరించాలి.
మూ. ఏవమేతత్ స్వరకృతం కలాతాలలయాన్వితమ్,
దశరూపవిధానే తు పాఠ్యం యోజ్యం ప్రయోక్తృభిః.
తా. ఇంతవరకు చెప్పిన ఈ స్వర
-
149
కలా
- తాల - లయాలతో కూడిన
పాఠ్యాన్ని దశరూపకాల ప్రయోగంలో, నాట్యప్రయోక్తలు అనుసరించాలి.
మూ. ఉక్తం కాకువిధానం తు యథావదనుపూర్వశః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి దశరూపవికల్పనమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే వాగభినయే కాకుస్వరవ్యజ్ఞనో నామ
సప్తదశోధ్యాయః.
150&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1xp24da282e8pnxzw8a52oym9qu5n55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/591</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230127</id>
    <revision>
      <id>586645</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '574 నాట్యశాస్త్రము తా. ఇంతవరకు, ఒక క్రమాన్ని పాటిస్తూ కాకువిధానం చెప్పాను. ఇటుపైన పది విధాలైన రూపకాల స్వరూపాన్ని, విభాగాన్ని చెపుతాను. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలా...'</comment>
      <origin>586645</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="gwaeksu8ldn7vhyicgrfxlzkcstlo93" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;574
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఇంతవరకు, ఒక క్రమాన్ని పాటిస్తూ కాకువిధానం చెప్పాను. ఇటుపైన పది
విధాలైన రూపకాల స్వరూపాన్ని, విభాగాన్ని చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానమున కాకుస్వరవ్యంజన మను పదిహేడవ అధ్యాయం సమాప్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gwaeksu8ldn7vhyicgrfxlzkcstlo93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/592</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230128</id>
    <revision>
      <id>586646</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '575 မ်း ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ అష్టాదశోధ్యాయః దశరూపవికల్పనము &quot;రూపం యదేతద్భహుధా చకాస్తి తద్యేన భావీ భవితా న జాతు, తచ్చక్షురర్కాత్మకమీశ్వరస్య వన్డే వపుస్తెజససారధామ్న....'</comment>
      <origin>586646</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="sjj4nnjv92n8gz8672py5v3yew0jxw4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;575
မ်း
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ అష్టాదశోధ్యాయః
దశరూపవికల్పనము
&quot;రూపం యదేతద్భహుధా చకాస్తి తద్యేన భావీ భవితా న జాతు,
తచ్చక్షురర్కాత్మకమీశ్వరస్య వన్డే వపుస్తెజససారధామ్న.”
మూ. వర్తయిష్యామ్యహం విప్రాః! దశరూపవికల్పనమ్,
నామతః కర్మతశ్చైవ తథా చైవ ప్రయోగతః.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
తా. విప్రులారా! నేను ఇపుడు పేర్లతోను, లక్షణాలతోను, ప్రయోగవిధానాదులతోను
కూడ పది రూపకాల విభాగాన్ని చేసి మీకు తెలుపుతాను.
మూ. నాటకం సప్రకరణమజ్కో వ్యాయోగ ఏవ చ,
భాణః సమవకారశ్చ వీథీ ప్రహసనం డిమః.
2
ఈహామృగశ్చ విజ్ఞేయా దశేమే నాట్యలక్షణే,
ఏతేషాం లక్షణమహం వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః.
3
తా. నాటకం, ప్రకరణం, అంకం, వ్యాయోగం, భాణం, సమవకారం, వీధి,
ప్రహసనం, డిమం, ఈహామృగం అని ఇవి నాట్యంలో పది విధాలున్నాయి. వీటి లక్షణం
పైన పేర్కొన్న క్రమంలోనే విశదీకరిస్తాను.
మూ. సర్వేషామేవ కావ్యానాం మాతృకా వృత్తయః స్మృతాః,
ఆభ్యో వినిఃసృతం హ్యేతద్దశరూపం ప్రయోగతః.
55°.
4
వృత్తులు కావ్యా లన్నింటికీ మాతృకలు. పది విధాలైన ఈ రూపకాలూ
కూడ, ప్రయోగానుసారంగా ఆ వృత్తులనుండే ఆవిర్భవించాయి.
మూ. జాతిభిః శ్రుతిభిశ్చైవ స్వరా గ్రామత్వమాగతాః,
యథా తథా వృత్తిభేదైః కావ్యబన్దా భవన్తి హి.
5
తా. జాతులతోను శ్రుతులతోను షదాదిస్వరాలు గ్రామత్వాన్ని పొందినట్లు,
(షడ్జగ్రామం మొదలైనవి ఏర్పడినట్లు) వృత్తిభేదాలచేత కావ్యబంధాలు ఏర్పడతాయి.
మూ. గ్రామా పూర్ణస్వరౌ ద్వా తు యథా వై షడ్జమధ్యమౌ,
సర్వవృత్తివినిష్పన్నౌ కావ్యబద్ధా తథా త్విమౌ.
6&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sjj4nnjv92n8gz8672py5v3yew0jxw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/593</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230129</id>
    <revision>
      <id>586647</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '576 నాట్యశాస్త్రము తా. షడ్జమధ్యమస్వరాలు రెండూ ఎలా; పూర్ణస్వరములైన గ్రామాలో అదే విధంగా నాటక - ప్రకరణాలు రెండూ సర్వవృత్తులతో నిష్పన్నము లైనవి, తయా రైనవి. మూ. జ్ఞేయం ప్రకరణం చైవ...'</comment>
      <origin>586647</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="ghv9fnt6c9sezqcg48bo5w4y8ofollc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;576
నాట్యశాస్త్రము
తా. షడ్జమధ్యమస్వరాలు రెండూ ఎలా; పూర్ణస్వరములైన గ్రామాలో అదే విధంగా
నాటక - ప్రకరణాలు రెండూ సర్వవృత్తులతో నిష్పన్నము లైనవి, తయా రైనవి.
మూ. జ్ఞేయం ప్రకరణం చైవ తథా నాటకమేవ చ,
సర్వవృత్తివినిష్పన్నం నానాబన్ధసమాశ్రయమ్.
తా. ప్రకరణమూ నాటకమూ కూడ అన్ని వృత్తుల కలయికచే నిష్పన్నమైనవి;
అన్ని బంధాలకు అంగాలకు) ఆశ్రయ మైనవి.
మూ. వీథీ సమవకారశ్చ తథేహామృగ ఏవ చ,
ఉత్సృష్టికాజ్కో వ్యాయోగో భాణః ప్రహసనం డిమః.
కైశికీవృత్తిహీనాని రూపాణ్యేతాని కారయేత్,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి కావ్యబన్ధవికల్పనమ్.
8
9
తా. వీథి, నమవకారం, ఈహామృగం, ఉత్సృష్టికాంకం, వ్యాయోగం, భాణం,
ప్రహసనం, డిమం - వీటిలో కైశికీవృత్తి ఉండకుండా ప్రయోగింపచేయాలి.
మూ. ప్రఖ్యాతవస్తువిషయం ప్రఖ్యాతోదాత్తనాయకం చైవ,
రాజర్షివంశ్యచరితం తథైవ దివ్యాశ్రయోపేతమ్.
నానావిభూతిభిర్యుతమృద్ధివిలాసాదిభిర్గుణైశ్చైవ,
అజ్మప్రవేశకార్యం భవతి హి తన్నాటకం నామ.
10
11
తా. నాటకంలో కథావస్తువు ప్రసిద్ధమై ఉండాలి. నాయకుడు కూడ ప్రఖ్యాతుడై
ధీరోదాత్తుడై ఉండాలి. ఇది రాజర్షుల వంశానికి చెందినవారి చరిత్రను చెప్పాలి.
దివ్యపురుషుల సంబంధం కూడ ఉండాలి.
అనేకవిధాలైన లోకాతీతశక్తులతోను, సమృద్ధి, విలాసము మొదలైన గుణాలతో
కూడి ఉండాలి. దీనిలో అంకాలు, ప్రవేశకాలు అధికసంఖ్యలో ఉండాలి.
మూ. నృపతీనాం యచ్చరితం నానారసభావచేష్టితం బహుధా,
సుఖదుఃఖోత్పత్తికృతం భవతి పా తన్నాటకం నామ.
12
తా. సుఖదుఃఖాల ఉత్పత్తిచేత ఏర్పడిన, అనేకవిధాలైన రస - భావ - చేష్టలతో
కూడిన రాజుల చరిత్రను వర్ణించేది నాటకం.
మూ. అస్యావస్థోపేతం కార్యం ప్రసమీక్ష్య బిన్దువిస్తారాత్,
కర్తవ్యో... జ్కః సో... పి తు గుణాన్వితం నాట్యతత్త్వజ్ఞః
13
తా. బిందువును విస్తరింపచేయడం ద్వారా రాజుయొక్క వివిధావస్థలతో కూడిన
దానినిగా, జాగర్తగా పరిశీలిస్తూ నాటకం రచించాలి. నాటకంలోని అంకం కూడా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ghv9fnt6c9sezqcg48bo5w4y8ofollc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/594</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230130</id>
    <revision>
      <id>586648</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము 577 రచించాలి. అది దాని చెప్పబోయే గుణాలతో కూడిఉండేటట్లు నాట్యతత్త్వజ్ఞులు చూచుకోవాలి. మూ. అఙ్క ఇతి రూఢిశబ్దా భావైశ్చ రసైశ్చ రోహయత్యర్థాన్, నానావిధానయుక్త...'</comment>
      <origin>586648</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4062" sha1="310nkmk3o3kztmzz5942hta9m7nliaq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
577
రచించాలి. అది దాని చెప్పబోయే గుణాలతో కూడిఉండేటట్లు నాట్యతత్త్వజ్ఞులు
చూచుకోవాలి.
మూ. అఙ్క ఇతి రూఢిశబ్దా భావైశ్చ రసైశ్చ రోహయత్యర్థాన్,
నానావిధానయుక్తో యస్మాత్తస్మాద్భవేదఙ్కః.
14
తా. 'అజ్య' అని రూఢిశబ్దం. ఇది భావాలచేత, రసాలచేత విషయాలను అంకురింప
చేస్తుంది. అనేకమైన పద్ధతులతో నిండి ఉంటుంది. అందుచేతనే దీనిని 'అంకం' అంటారు.
మూ. (అజ్కసమాప్తిః కార్యా కావ్యచ్ఛేదే న బీజసంహారః,
వస్తువ్యాపీ బిన్దుః కావ్యసముజ్ఞో? త్ర నిత్యం స్యాత్.)
15
తా. ఒక కావ్యభాగంలో అంకం పూర్తి చెయ్యాలి. బీజం మాత్రం తొలగిపోకూడదు.
కావ్యానికి సంబంధించిన బిందువును అంకంలో కావ్యానుసారం, పైకి కనబడే టట్లు
ఉంచాలి.
వి. 'బీజం', 'బిందు' మొదలైన పారిభాషిక పదాల అర్థాలు మున్ముందు స్పష్టం
అవుతాయి.
మూ. యత్రార్థస్య సమాప్తిర్యత్ర న బీజస్య సంహారః,
కించిదవలగ్నబిన్దుః సో ఙ్క ఇతి సదావగస్తవ్యః.
16
తా. దేనితో ఒక అర్థం (విషయం, ఘట్టం సమాప్తం అవుతుందో, బీజం మాత్రం
నశించదో, బిందువు కొంచెం వెంబడిస్తూ ఉంటుందో అది అంకం.
మూ. యే నాయకా నిగదితాస్తేషాం ప్రత్యక్షచరితసంయోగః,
నానావస్థోపేతః కార్యస్త్వజో విప్రకృష్ణస్తు.
17
తా. నాయకుల చరిత్రను, ప్రత్యక్షంగా వివిధావస్థలతో అంకంలో చూపాలి. ఇది
అతీదీర్ఘం కాకూడదు.
మూ. నాయకదేవీగురుజనపురోహితామాత్యసార్ధవాహానామ్,
నైకరసాన్తరవిహితో హ్యఙ్క ఇతి స వేదితవ్యస్తు.
18
తా. నాయకుడు, దేవి, వాళ్ల తలిదండ్రులు మొదలైనవాళ్లు, పురోహితుడు,
అమాత్యులు, సార్ధవాహులు (పెద్ద వర్తకులు) - వీళ్ల, వివిధరసాలతో కూడిన వృత్తాంతాలను
చూపేది అంకం.
మూ. పఞ్చవరా దశపరా హ్యజ్కాః స్యుర్నాటకే ప్రకరణే చ
నిష్క్రమః సర్వేషాం యస్మిన్నజ్ఞః స విజ్ఞేయః.
19
తా. నాటకంలోను ప్రకరణంలోనూ కూడ అంకాలు ఐదుకు తక్కువ కాకుండా
పదికి మించకుండా ఉండాలి. అంకం చివర పాత్ర లందరూ నిష్క్రమించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>310nkmk3o3kztmzz5942hta9m7nliaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/595</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230131</id>
    <revision>
      <id>586649</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '578 మూ. క్రోధప్రసాదశోకాః శాపోత్సర్గం థ విద్రవోద్వాహౌ, అద్భుతం సంభవదర్శనమణే ( 2 ) ప్రత్యక్షజాని స్యుః నాట్యశాస్త్రము 20 తా. క్రోధం, అనుగ్రహం, శోకం, శాపం ఇవ్వడం, ఉపద్రవం, వివాహం, అద్...'</comment>
      <origin>586649</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="qftvp3ixsp01wr74w13ci6ra5gne67d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;578
మూ. క్రోధప్రసాదశోకాః శాపోత్సర్గం థ విద్రవోద్వాహౌ,
అద్భుతం సంభవదర్శనమణే ( 2 ) ప్రత్యక్షజాని స్యుః
నాట్యశాస్త్రము
20
తా. క్రోధం, అనుగ్రహం, శోకం, శాపం ఇవ్వడం, ఉపద్రవం, వివాహం, అద్భుత
విషయాలు - వీటిని అంకంలో ప్రత్యక్షంగా చూపవచ్చు. (అభా.) కొందరు 'అప్రత్యక్షజాని'
అని పదచ్ఛేధం చేసి వాటిని ప్రత్యక్షంగా చూపకూడదు అని వ్యాఖ్యానించారు (మన్
మోహన్ ఘోష్,
మూ. ఏకదివసప్రవృత్తః కార్యస్త్వజో బీజమధికృత్య,
ఆవశ్యకకార్యాణామవిరోధేన ప్రయోగేషు.
21
తా. అంకంలో అర్థబీజాన్ని కొనసాగిస్తూ ఒక రోజులో జరిగిన సంఘటనలను
మాత్రమే ఆవశ్యకమైన కార్యాలకు తగు సమయం కేటాయించి వాటి కేమీ విరోధం
లేకుండా చూపాలి.
మూ. ఏకాజ్కే న కదాచిద్భహూని కార్యాణి యోజయేద్ధీమాన్,
ఆవశ్యకావిరోధేన తత్ర కార్యాణి కార్యాణి.
22
తా. ధీమంతుడు ఎన్నడు ఒక అంకంలో అనేకమైన కార్యాలను కూర్చకూడదు.
ఆవశ్యకములైన అంశాలకు విరోధం లేకుండా దానిలో (అంకంలో) కార్యాలు
నిర్వహించాలి.
మూ. రఙ్గం తు యే ప్రవిష్టాః సర్వేషాం భవతి తత్ర నిష్క్రమః,
బీజార్థయుక్తియుక్తం కృత్వా కావ్యం యథార్థరసమ్.
23
తా. రంగంలో ప్రవేశించినవా ళ్లందరూ అంకం చివర నిష్క్రమించాలి.
బీజార్థంతోను యుక్తులతోను, అర్థానికి రసానికి అనుగుణంగా కావ్యం రచించి.
(న బహూనీహ కార్యాణి త్వేకాజ్కే వినియోజయేత్,
ఆవశ్యకానాం కార్యాణాం విరోధో హి తథా భవేత్.)
24
(తా. ఒక అంకంలో అనేక మైన కార్యాలు చూపకూడదు. అలా చేస్తే తప్పకుండా
ప్రదర్శించవలసిన కార్యాలకు విఘాతం కలుగుతుంది.)
జ్ఞాత్వా దివసావస్థాం క్షణయామముహూర్తలక్షణోపేతామ్,
విభజేత్సర్వమశేషం పృథక్ పృథక్ కావ్యమణేషు.
25
క్షణాలు, యామాలు, ముహూర్తాలు మొదలైన లక్షణాలతో కూడిన దివసస్థితిని
దృష్టిలో ఉంచుకొని, కావ్యాన్నంతనీ వేరు వేరు అంకాలలోనికి విభజించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qftvp3ixsp01wr74w13ci6ra5gne67d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/596</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230132</id>
    <revision>
      <id>586650</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము మూ. దివసావసానకార్యం యద్యజే నోపపద్యతే సర్వమ్, అఙ్కచ్ఛేదం కృత్వా ప్రవేశక్రైస్తద్విదాతవ్యమ్. 579 26 తా. ఒక దివసంలో జరిగే కార్యా న్నంతనీ అంకంలో చూపడం శక్యం కాక...'</comment>
      <origin>586650</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4071" sha1="kdu4zdjfwgdizxcp8t02ncjafdp6c38" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
మూ. దివసావసానకార్యం యద్యజే నోపపద్యతే సర్వమ్,
అఙ్కచ్ఛేదం కృత్వా ప్రవేశక్రైస్తద్విదాతవ్యమ్.
579
26
తా. ఒక దివసంలో జరిగే కార్యా న్నంతనీ అంకంలో చూపడం శక్యం కాకపోతే,
అంకం విడగొట్టి ఆ కార్యాన్ని ప్రవేశకాలలో చూపాలి.
మూ. విప్రకృష్టం తు యో దేశం గచ్ఛేత్కార్యవశానుగః,
అఙ్కచ్ఛేదే౨థ సంక్షేపాన్నిర్దిశేత్తం ప్రవేశకైః.
27
తా. అంకంలోని ఒక పాత్ర పనిమీద దూరదేశానికి వెళ్లిన ట్లయితే ఆ విషయాన్ని
అంకచ్ఛేదంలో ప్రవేశకాల ద్వారా, సంక్షిప్తంగా సూచించాలి.
మూ. సంనిహితనాయకో.. జ: కర్తవ్యో నాటకే ప్రకరణే వా,
పరిజనకథానుబన్ధః ప్రవేశకో నామ విజ్ఞేయః.
28
తా. నాటకంలో నైనా, ప్రకరణంలో నైనా, ప్రతీ అంకంలోను, నాయకుడు
సంనిహితుడై ఉన్నట్లు చూపాలి. పరిజనుల కథతో (సంభాషణాదులతో) సంబంధించినది.
ప్రవేశకం.
మూ. (ప్రకరణనాటకవిషయే పఞ్చద్యా దశపరా భవస్త్యజ్కా:,
అఙ్ఞానరసంధిషు చ ప్రవేశకాస్తేషు తావన్తః.
29
తా. ప్రకరణంలోను, నాటకంలోను ఐదు మొదలు పది మించని అంకా లుండాలి.
అంకాల మధ్యలలో వచ్చే సంధులలో అన్ని సంఖ్యలే గల ప్రవేశకా లుండవచ్చును.
మూ. అనయోరస్తరవిహితః ప్రవేశకోణ ర్థక్రియాం సమభివీక్ష్య,
సంక్షేపార్థః సన్ధస్త్వర్థానాం సంవిధాతవ్యః).
30
తా. అంకాల మధ్య సూచించవలసిన కథాంశాన్ని, పనులను దృష్టిలో పెట్టుకొని
ప్రవేశకం ఉండాలి. విషయాలను సంక్షిప్తంగా సూచించడానికే, సంక్షిప్తంగా సంధి
(అంకసంధి, ప్రవేశకం) ఏర్పరచాలి.
మూ. అచ్ఛేదం కృత్వా మాసకృతం వర్షసంచితం వాపి,
తత్సర్వం కర్తవ్యం వర్షాదూర్ధ్వం న తు కదాచిత్.
31
తా. అంకచ్ఛేదం చేసి, ప్రవేశకం ద్వారా, మాసంలోనో కొన్ని మాసాలలోనో
జరిగినది కాని, ఒక సంవత్సరంకాలంలో జరిగినది కాని సూచించవచ్చు. సంవత్సరానికి
మించినది చూపకూడదు.
మూ. యః కశ్చిత్కార్యవశాద్ గచ్ఛతి పురుషః ప్రకృష్టమధ్వానమ్,
తత్రాప్యఙ్కచ్ఛేదః కర్తవ్యః పూర్వవత్తద్జ్జెకి.
32&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kdu4zdjfwgdizxcp8t02ncjafdp6c38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/597</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230133</id>
    <revision>
      <id>586651</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '580 నాట్యశాస్త్రము తా. ఎవరైనా పనిమీద దూరదేశం వెళ్లి నట్లు చెప్పవలసినప్పుడు వెనుకటివలెనే అంకచ్ఛేదం చెయ్యాలి. మూ. అజ్మాన్తరానుసారీ సంక్షేపార్థమధికృత్య బిన్దూనామ్, ప్రకరణనా...'</comment>
      <origin>586651</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="5dk0wwpr1d9jplnycfzqppz6uh7sojd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;580
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఎవరైనా పనిమీద దూరదేశం వెళ్లి నట్లు చెప్పవలసినప్పుడు వెనుకటివలెనే
అంకచ్ఛేదం చెయ్యాలి.
మూ. అజ్మాన్తరానుసారీ సంక్షేపార్థమధికృత్య బిన్దూనామ్,
ప్రకరణనాటకవిషయే ప్రవేశకః సంవిధాతవ్య
33
తా. ప్రకరణంలోను, నాటకంలోను ఏర్పరచిన ప్రవేశకం, బిందువులోని
సంక్షేపార్థాన్ని ముందుకు సాగిస్తూ ఇతరమైన అంకాలను (ముందుకు వెనుక ఉన్న
అంకాలను) అనుసరించి ఉండాలి.
మూ. నోత్తమమధ్యమపురుషైరారచితో నాప్యుదాత్తవచనకృతః,
ప్రాకృతభాషాచారః ప్రయోగమాశ్రిత్య కర్తవ్యః.
34
తా. నాట్యప్రయోగా న్ననుసరించి ఏర్పరచిన ప్రవేశకంలో ఉత్తమ - మధ్యమ -
పురుషపాత్ర లుండకూడదు. ఉదాత్తములైన వచనాల (మాటల) ఉపయోగం ఉండ కూడదు.
ప్రాకృతభాషలను, ప్రాకృతుల వ్యవహారాన్ని చూపాలి.
మూ. కాలోత్థానగతిరసౌ వ్యాఖ్యాసంరమ్భకార్యవిషయాణామ్,
అర్థాభిధానయుక్తః ప్రవేశకః స్యాదనేకార్థః.
35
తా. ప్రవేశకం కాలోత్థానాన్ని తెలుపుతుంది; వ్యాఖ్య, సంరంభం, కార్యం, విషయం
అను విషయాలను తెలుపుతుంది. ఈ విధంగా ప్రవేశకం అనేకమైన ప్రయోజనాలను
సాధిస్తుంది.
వి. ప్రవేశకం ఐదు విధాలుగా, ఐదు ప్రయోజనాలను సాధించేదిగా ఉంటుంది.
(1) కాలాన్ని (ప్రాతఃకాలం, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం మొదలైనదానిని) సూచిస్తుంది.
(2) వ్యాఖ్య = నిగూఢ మైన విషయాన్ని స్పష్టీకరిస్తుంది. (3) సంరంభం = ఏదో కార్యాన్ని
సాధించడంకోసం ఉపాయాన్వేషణం మొదలైన హడావుడి, లేదా ఆలోచన - దీనిని
సూచిస్తుంది. (4) కార్యం = రూపకం ప్రారంభంనుంచి చివరిదాకా నడిచే కార్యసాధ
నోపాయాలు - &quot;కర్మణామారమ్భోపాయ&quot; (పనులు ప్రారంభించే ఉపాయం) “పురుషద్రవ్య
సంపత్&quot; = (కావలసిన మనుష్యులు, ధనం మొ॥) “దేశకాలవిభాగః” (సరియైన దేశాన్ని
కాలాన్ని విభజించుకొనడం) “వినిపాతప్రతీకార” (రావడానికి అవకాశం ఉన్న విఘ్నాలకు
ముందుగాను, అవి ఏర్పడిన తరువాతా కూడ వాటి నివారణోపాయాలు) ' కార్యసిద్ధిః'
(చివరికి అనుకొన్న పని సిద్ధించడం) అని అర్థశాస్త్రంలో చెప్పిన పంచాంగాల అనుష్టానం.
విషయం = రాబోయే అంకంలోని కథను సూచించడం. ప్రవేశకాలు ఈ ప్రయోజనాలు
సాధిస్తాయి. (అభి.భా.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5dk0wwpr1d9jplnycfzqppz6uh7sojd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/598</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230134</id>
    <revision>
      <id>586652</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము మూ. బహ్వాశ్రయమపి కార్యం ప్రవేశకైః సంక్షిపేచ్చ సంధిషు వా బహుచూర్ణపదైర్యుక్తం జనయతి భేదం ప్రయోగస్య. 581 36 తా. చాలామందితో సంబంధించిన కార్యాన్ని కూడ ప్రవేశకా...'</comment>
      <origin>586652</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4204" sha1="pi2sljfvo2evib1mh02e3n97ltm582y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
మూ. బహ్వాశ్రయమపి కార్యం ప్రవేశకైః సంక్షిపేచ్చ సంధిషు వా
బహుచూర్ణపదైర్యుక్తం జనయతి భేదం ప్రయోగస్య.
581
36
తా. చాలామందితో సంబంధించిన కార్యాన్ని కూడ ప్రవేశకాలలో కాని, అంక
సంధులలో గాని సంక్షిప్తంగా తెలియపరచాలి. విడి విడి పదాలు, సమాసాలు, ఇతరపదాలు
అధికంగా ఉపయోగిస్తే రూపకప్రయోగం విసుగు కలిగిస్తుంది.
మూ. యత్రార్థస్య సమాప్తిర్న భవత్యజ్కే ప్రయోగబాహుల్యాత్,
వృత్తానస్వల్పకథ: ప్రవేశకైః సోని భిధాతవ్యః.
37
తా. ఏదైన ఒక అంకంలో ప్రయోగం అధికంగా ఉండడంచేత చెప్పవలసిన
విషయా న్నంతనీ పూర్తిగా చెప్పడం కుదరనప్పుడు దానిని ప్రవేశకాల ద్వారా తెలపాలి.
మూ. యుద్ధం రాజ్యభ్రంతో మరణం నగరోపరోధనం చైవ,
ప్రత్యక్షాణి తు నాణ్కే ప్రవేశకైః సంవిధేయాని.
38
తా. యుద్ధం కాని రాజ్యభ్రంశం కాని, మరణం గాని, నగరాన్ని ముట్టడించడం
అంకలో ప్రత్యక్షంగా చూపకూడదు. వాటిని ప్రవేశకాలద్వారా తెలపాలి.
మూ. అబ్కే ప్రవేశకే చ ప్రకరణమాశ్రిత్య నాటకే వాపి,
న వధః కర్తవ్యః స్యాద్యో.. భ్యుదయీ నాయకః ఖ్యాతః.
39
తా. ప్రకరణ - నాటకాలలోని అంకంలో కాని, ప్రవేశకంలో కాని, ఉన్నతస్థితిలో
ప్రసిద్ధుడైన నాయకుని వధ చూపకూడదు.
మూ. అపసరణమేవ కార్యం గ్రహణం వా సంధిరేవ వా యోజ్యః,
కావ్యశ్లేషైర్భహుభిర్యధారసం నాట్యతత్త్వజ్ఞః).
40
తా. అనేకవిధాలైన కావ్యబంధాలు ఉపయోగించి, అలాంటి నాయకుణ్ణి దృశ్యం
నుండి తొలగిపోయినట్లు గాని, అతనిని పట్టుకొన్నట్లు గాని, శత్రువులతో సంధిచేసుకొన్నట్లు
సూచించాలి.
మూ.న మహాజనపరివారం కర్తవ్యం నాటకం ప్రకరణం వా,
యే తత్ర కార్యపురుషాశ్చత్వారః పఞ్చ వా తే స్యుః
41
తా. నాటకాన్ని గాని, ప్రకరణాన్ని గాని చాలమంది జనులతో నింపివేయకూడదు.
అక్కడ చూపే కార్యానికి సంబంధించిన పురుషులు, నలుగురు లేదా ఐదుగురు మాత్రమే
రంగస్థలంమీద ఉండాలి.
మూ. కార్యం గోపుచ్ఛాగ్రం కర్తవ్యం కావ్యబన్ధమాసాద్య,
యే చోదాత్తా భావాస్తే సర్వే పృష్ఠతః కార్యా
42&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pi2sljfvo2evib1mh02e3n97ltm582y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/599</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230135</id>
    <revision>
      <id>586653</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '582 నాట్యశాస్త్రము తా. కావ్యబంధంలో కార్యాన్ని గోపుచ్ఛాగ్రం (ఆవుతోకకుచ్చు) వలె ఉండే టట్లు చెయ్యాలి. ఉదాత్తమైన (సారభూతమైన) భావా లన్నీ (విషయాలన్నీ) చివర ఉండాలి. వి. గోపుచ్ఛాగ్రం...'</comment>
      <origin>586653</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4533" sha1="na93k3r1tvxh7wqy4e5tkzwk9gl00m0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;582
నాట్యశాస్త్రము
తా. కావ్యబంధంలో కార్యాన్ని గోపుచ్ఛాగ్రం (ఆవుతోకకుచ్చు) వలె ఉండే టట్లు
చెయ్యాలి. ఉదాత్తమైన (సారభూతమైన) భావా లన్నీ (విషయాలన్నీ) చివర ఉండాలి.
వి. గోపుచ్ఛాగ్రం వలె ఉండా లనగా క్రమంగా అంగాలు తగ్గించాలి అని కొందరు
అర్థం చెప్పగా కొందరు గోపుచ్ఛంలోనే వెండ్రుకలు కొన్ని పొడవుగాను కొన్ని పొట్టిగాను
ఉన్నట్లు కొన్ని కార్యాలు ముఖసంధిలోనే పూర్తి అయిపోవాలి, కొన్ని ప్రతిముఖసంధి
వరకు సాగవచ్చు; కొన్ని అవమర్శసంధితో ఆగిపోవాలి; కొన్ని నిర్వహణసంధివరకు
కొనసాగుతాయి అని మరికొందరు అర్థం చెప్పారు. (ఆభి.భా.)
మూ. సర్వేషాం కావ్యానాం నానారసభావయుక్తియుక్తానామ్,
నిర్వహణే కర్తవ్యో నిత్యం హి రసో..ద్భుతస్తద్ః.
43
తా. అనేక రసాలతోను, భావాలతోను, యుక్తులతోను, కూడిన అన్ని కావ్యాలలోను
కూడ నిర్వహణ సంధిలో అద్భుతరసం ఉండే టట్లు ప్రయోగనిపుణులు చూడాలి.
మూ. నాటక
లక్షణమే తన్మయా సమాసేన కీర్తితం విధివత్,
ప్రకరణమతః పరమహం లక్షణయుక్త్యా ప్రవక్ష్యామి.
44
తా. నే నింతవరకు నాటక లక్షణం యథాశాస్త్రంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు ప్రకరణం
లక్షణం చెపుతాను.
మూ. యత్ర కవిరాత్మశక్త్యా వస్తు శరీరం చ నాయకం చైవ,
ఔత్పత్తికం ప్రకురుతే ప్రకరణమితి దద్ బుధైర్యమ్.
45
తా. కవి తన ప్రతిభచేత వస్తువును (కథను) శరీరాన్ని లేదా వస్తుశరీరాన్ని,
నాయకుణ్ణి కొత్తగా కల్పించి రచించినది ప్రకరణం.
మూ. యదనార్హమనాహార్యం కావ్యం ప్రకరోత్యభూతగుణయుక్తమ్,
ఉత్పన్నబీజవస్తు ప్రకరణమితి తదపి విజ్ఞేయమ్.
46
తా. కవి తన ప్రతిభచేత క్రొత్తగా కల్పించి చేసిన ప్రకరణం అను రూపకంలోని
కథావస్తువు అనార్షంగా (ఇతిహాసపురాణాదులలో ప్రసిద్ధమైనది కాకుండా) ఉంటుంది.
అంతకు పూర్వం ఉన్న కథను (బృహత్కథాదులనుండి) గ్రహించినా, కవి దానిలో పూర్వం
లేని కొన్ని గుణాలు కల్పిస్తాడు. అది ప్రకరణం.
మూ. యన్నాటకే మయోక్తం వస్తు శరీరం చ వృత్తిభేదాశ్చ,
తత్ప్రకరణే.పి చ యోజ్యం సలక్షణం సర్వసంధిషు తు.
47
తా. నేను నాటకంలో ఉండా లని చెప్పిన వస్తుశరీరము, వేరు వేరు వృత్తులు,
లక్షణాలు, సంధులు, ఇవన్నీ ప్రకరణంలో కూడ ఉండాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>na93k3r1tvxh7wqy4e5tkzwk9gl00m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/600</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230136</id>
    <revision>
      <id>586654</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము 583 మూ. విప్రవణిక్సచివానాం పురోహితామాత్యసార్థవాహానామ్, చరితం యన్నైకవిధం జ్ఞేయం తత్ ప్రకరణం నామ. 48 తా. విప్రులు, వర్తకులు, సచివులు, పురోహితులు, అమాత్యులు, వర...'</comment>
      <origin>586654</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="f26lsh0z6e3cmcj6qr5zz61qunpyyk6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
583
మూ. విప్రవణిక్సచివానాం పురోహితామాత్యసార్థవాహానామ్,
చరితం యన్నైకవిధం జ్ఞేయం తత్ ప్రకరణం నామ.
48
తా. విప్రులు, వర్తకులు, సచివులు, పురోహితులు, అమాత్యులు, వర్తకుల గుంపుల
నాయకులు - వీళ్ల అనేక విధాలైన చరిత్ర కథావస్తువుగా కలది ప్రకరణం.
వి. సచివః = మంత్రి, అమాత్యః = అధికారి (ఆఫీసరు).
మూ. నోదాత్తనాయకకృతం న దివ్యచరితం న రాజసంభోగమ్,
బాహ్యజనసంప్రయుక్తం తద్ జ్ఞేయం ప్రకరణం తద్ః.
49
తా. ప్రకరణంలోని నాయకుడు ఉదాత్తుడు (ధీరోదాత్తుడు) కాకూడదు. దీనిలో
దివ్యపురుషుల చరితంగాని, రాజుల చరిత్ర గాని ఉండదు. దీనిలో బాహ్యజనులు
(సాధారణజనులు) మాత్రమే ఉంటారు.
మూ. దాసవిటశ్రేష్ఠియుతం వేశస్త్ర్యుపచారకారణోపేతమ్,
మన్దకులస్త్రీచరితం కావ్యం కార్యం ప్రకరణే తు.
50
తా. ప్రకరణంలోని కావ్యంలో దాసులు, విటులు, శ్రేష్ఠులు (వర్తకులు) వేశలలోని
(వేశ్యాస్త్రీల గృహా లున్న ప్రదేశాలలోని) స్త్రీల ఉపచారాలు, కారణాలూ (ఇవి మున్ముందు
చెప్పబడతాయి) ఉంటాయి. కులస్త్రీల చరితం తక్కువగా ఉంటుంది.
మూ. సచివశ్రేష్ఠిబ్రాహ్మణపురోహితామాత్యసార్ధవాహానామ్,
గృహవార్తా యత్ర భవేన్న తత్ర వేశ్యాఙ్గనా కార్యా.
51
తా. సచివులు, శ్రేష్ఠీలు, బ్రాహ్మణులు, పురోహితులు, అమాత్యులు, సార్ధవాహులు
- వీళ్ల కుటుంబాలతో సంబంధించిన కథావస్తు వున్న ప్రకరణంలో వేశ్యాస్త్రీ ఉండకూడదు.
మూ. యది వేశయువతియుక్తం న కులస్త్రీసంగమో. పి (తత్ర) స్యాత్,
అథ కులజనప్రయుక్తం న వేశయువతిర్భవేత్తత్ర.
52
తా. ప్రకరణంలో వేశ్యాయువతులున్న ట్లయితే ఆ ప్రకరణంలో కులస్త్రీలను
చేర్చకూడదు. కులస్త్రీలున్న ప్రకరణంలో వేశ్యాస్త్రీలు ఉండకూడదు.
మూ. యది వా కారణయుక్త్యా వేశకులస్తీకృతోపచారః స్యాత్,
అవికృతభాషాచారం తత్ర తు పాఠ్యం ప్రయోక్తవ్యమ్.
53
తా. అవసరాన్ని పట్టీ ఒక ప్రకరణంలో వేశ్యాస్త్రీలకు కులస్త్రీలకు ప్రవేశం కల్పించ
వలసినప్పుడు దానిలోని పాఠ్యంలో భాషా - ఆచారాలలో వికారం లేకుండా ఉండేటట్లు
చూచుకోవాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f26lsh0z6e3cmcj6qr5zz61qunpyyk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/601</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230137</id>
    <revision>
      <id>586655</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '584 నాట్యశాస్త్రము వి. కులస్త్రీకి శౌరసేనీభాష ఉపయోగించి వేశ్యకు సంస్కృతం ఉపయోగిస్తే అది భాషావికారం. కులస్త్రీ ఆచారం (ప్రవర్తన) వినయప్రధానంగా ఉంటుంది; వేశ్యాస్త్రీ ఆచారం వి...'</comment>
      <origin>586655</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4205" sha1="kxas3h0tnkgv2mnebqni2yncvu1kedn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;584
నాట్యశాస్త్రము
వి. కులస్త్రీకి శౌరసేనీభాష ఉపయోగించి వేశ్యకు సంస్కృతం ఉపయోగిస్తే అది
భాషావికారం. కులస్త్రీ ఆచారం (ప్రవర్తన) వినయప్రధానంగా ఉంటుంది; వేశ్యాస్త్రీ ఆచారం
వినయరహితంగా ఉంటుంది. ఇందుకు విపరీతంగా వర్ణిస్తే అది ఆచారవైపరీత్యం
(అభి.భా.)
మూ. మధ్యమపురుషైర్నిత్యం యోజ్యో విష్కమృకోం. త్ర తత్త్వజ్ఞః,
సంస్కృతవచనానుగతః సంక్షేపార్థః ప్రవేశకవత్.
54
తా. ప్రకరణంలో నాటకంలోను కూడ, విష్కంభకం కూర్చాలి. దీనిలో పాత్ర
లందరూ మధ్యమపురుషులై సంస్కృతంలో మాట్లాడాలి. ఇది ప్రవేశకం వలె సంక్షిప్తార్థమై,
అనగా కథాగతిని తెలుసుకొనడానికి అవసరమైన విషయాలను సంక్షిప్తంగా అందించేదిగా
ఉండాలి.
మూ. శుద్ధః సంకీర్ణా వా ద్వివిధో విష్కమృకోం.పి కర్తవ్యః,
మధ్యమపాత్రః శుద్ధః సంకీర్లో నీచమధ్యమకృతః.
55
తా. శుద్ధవిష్కంభకం గాని మిశ్రవిష్కంభకం గాని ప్రయోగించవచ్చును.
మధ్యమపాత్రలు మాత్రమే ఉన్నది శుద్ధవిష్కంభకము, నీచపాత్రలు మధ్యమపాత్రలూ
కూడ ఉన్నది సంకీర్ణవిష్కంభకము.
మూ. అజ్కాస్తరాలవిహితః ప్రవేశకోని రక్రియాం సమభివీక్ష్య,
సంక్షేపాత్సంధీనామర్థానాం చైవ కర్తవ్యః.
56
తా. అర్థక్రియను దృష్టిలో ఉంచుకొని, అనగా సంధులను సంక్షిప్తగా చూపడం
లేదా యుద్ధరాజ్యభ్రంశాదులను సంక్షిప్తంగా చూపడం అను అర్థక్రియను దృష్టిలో
ఉంచుకొని, అంకం మధ్యలో గాని, అంకాల మధ్యలో కాని విష్కంభకం కూర్చాలి (అభి.భా.)
వి. మూలంలో 'ప్రవేశకః' అని ఉంది కాని అభిభా. లో విష్కంభకం అని చెప్పబడింది.
పాఠాంతరం ఏదైనా ఉండి ఉండాలి.
మూ. అనయోశ్చ బన్ధయోగాదన్యో భేదః ప్రయోక్తృభిః కార్యః,
ప్రఖ్యాతస్త్వితరో వా నాటకయోగే ప్రకరణే వా.
57
తా. ఈ రెండింటియొక్క బంధంతో ఉండడంవల్ల, వీటి నిర్మాణాన్ని పోలిన
నిర్మాణంవల్ల మరొక భేదం కూడ నాట్యప్రయోక్తలు ప్రయోగించవచ్చు. నాటకలక్షణా
లున్నది ప్రఖ్యాతవస్తువు కలదై ఉంటుంది. ప్రకరణలక్షణా లున్నది కల్పితవృత్తం కలదై
ఉంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kxas3h0tnkgv2mnebqni2yncvu1kedn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/602</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230138</id>
    <revision>
      <id>586656</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము మూ. (ప్రకరణనాటకభేదాదుత్పాద్యం వస్తు నాయకం నృపతిమ్, అన్తఃపురసంగీతకవార్తామధికృత్యకర్తవ్యా). స్త్రీప్రాయా చతురఙ్కా లలితాభినయాత్మికా సువిహితాజీ, 585 58 బహున...'</comment>
      <origin>586656</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4090" sha1="pot1zu2rihpw4z2siihd0wsexp167py" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
మూ. (ప్రకరణనాటకభేదాదుత్పాద్యం వస్తు నాయకం నృపతిమ్,
అన్తఃపురసంగీతకవార్తామధికృత్యకర్తవ్యా).
స్త్రీప్రాయా చతురఙ్కా లలితాభినయాత్మికా సువిహితాజీ,
585
58
బహునృత్తగీతపాఠ్యా రతిసంభోగాత్మికా చైవ.
59
రాజోపచారయుక్తా ప్రసాదనక్రోధదమ్భ సంయుక్తా
నాయకదేవీదూతీసపరిజనా - నాటికా జ్ఞేయా.
60
తా. నాటిక :- ప్రకరణము నాటకము అను రెండు విధాలైన రూపకాలనుండి
రాజు నాయకుడుగా గల కథావస్తువును కల్పించి రచించినది నాటిక. అంతఃపురంలో
సంగీతగోష్ఠికి సంబంధించిన వృత్తాంతం తీసికొని రచించాలి. స్త్రీపాత్రలు ఎక్కువ సంఖ్యలో
ఉంటారు. అంకాలు నాలుగు. లలితమైన అభినయం అధికంగా ఉంటుంది. అంగాలు
చక్కగా కూర్చబడతాయి. నృత్త - గీత - పాఠ్యాలు అధికంగా ఉంటాయి. రతి సంభోగాలు,
రాజోపచారాలు, బతిమాలడం, కోపం, దంభం మొదలైనవి ఉంటాయి. నాయకుడు,
దేవి, వాళ్ల దూతికలు, పరిచారికలు ఇలాంటి పాత్ర లుంటారు.
మూ. అన్తర్భాగవతా హ్యేషా భావయోరుభయోర్యతః,
అత ఏవ దశైతాని రూపాణీత్యుదితాని వై.
61
తా. నాటికలో నాటక
లక్షణాలూ, ప్రకరణలక్షణాలూ కలిసి ఉండడంచేత ఇది
వాటిలో అంతర్గతమే. అందుచేతనే రూపకాలు పది అని చెప్పాం.
మూ. ప్రకరణనాటక లక్షణముదితం విప్రా! మయా సమాసేన,
వక్ష్యామ్యతఃపరమహం లక్షణయుక్త్యా సమవకారమ్.
62
తా. విప్రులారా! నేనింతవరకు ప్రకరణ నాటక లక్షణాలు సవిస్తరంగా చెప్పాను.
| సమవకారమూ దాని లక్షణాలూ చెపుతాను.
మూ. దేవాసురబీజకృతః ప్రఖ్యాతోదాత్తనాయకశ్చైవ,
త్ర్యఙ్కస్తథా త్రికపటః త్రివిద్రవః స్యాత్ త్రిశృఙ్గరః.
ద్వాదశనాయకబహులో హ్యష్టాదశనాడికాప్రమాణశ్చ.
63
తా. సమవకారం :- దేవాసురులు బీజాలచేత, అనగా ఫలసంపాదనోపాయంచేత
రచింపబడినది. దీనిలో ప్రసిద్ధులైన ఉదాత్తులైన నాయకు లుంటారు. మూడు అంకాలు,
మూడు కపటాలు, మూడు విద్రవాలు, మూడు శృంగారాలు ఉంటాయి. పన్నెండుగురు
నాయకు లుంటారు. దీని ప్రమాణం పద్దెనిమిది నాడికలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pot1zu2rihpw4z2siihd0wsexp167py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/603</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230139</id>
    <revision>
      <id>586657</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '586 మూ. వక్ష్యామ్యస్యాజ విధిం యావత్యో నాడికా యత్ర. అఙ్కస్తు సప్రహసనః సవిద్రవః సకపటః సవీధీకః, ద్వాదశనాడీవిహితః ప్రథమః కార్యః క్రియోపేతః. నాట్యశాస్త్రము 64 65 తా. దీని అంకాల ఏర్ప...'</comment>
      <origin>586657</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="hfh3j31tfo4dhjiqlphmh9i39fn7bn0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;586
మూ. వక్ష్యామ్యస్యాజ విధిం యావత్యో నాడికా యత్ర.
అఙ్కస్తు సప్రహసనః సవిద్రవః సకపటః సవీధీకః,
ద్వాదశనాడీవిహితః ప్రథమః కార్యః క్రియోపేతః.
నాట్యశాస్త్రము
64
65
తా. దీని అంకాల ఏర్పాటు ఎలా ఉండాలో, దేనికి ఎన్ని నాడికలో చెపుతాను.
మొదటి అంకంలో ప్రహసనం (హాస్యం కలిగించే కామశృంగారం), విద్రవము, కపటము,
వీథి - ఇవి పన్నెండు నాడుల కాలంలో జరిగే టట్లు ఉండాలి. దీనిలో క్రియ (action)
అధికంగా ఉండాలి.
మూ. కార్యస్తథా ద్వితీయః సమాశ్రితో నాడికాశ్చతస్రస్తు,
వస్తుసమాపనవిహితో ద్వినాడికః స్యాతృతీయస్తు.
66
తా. రెండవ అంకం నాలుగు నాడికల కాలంలో పూర్తి అయే టట్లు మొదటి
అంకంవలెనే ఉండాలి. మూడవది రెండు నాడికలలో పూర్తి అయే విధంగా, కథావస్తువును
పూర్తిచేసే దిశలో నడవాలి.
మూ. నాడీసంజ్ఞా జ్ఞేయా మానం కాలస్య యన్ముహూర్తార్ధమ్,
తన్నాడీకాప్రమాణం యథోక్తమజ్కేషు సంయోజ్యమ్.
67
తా. ముహూర్తకాలంలో సగం నాడిక. అంకాలలో పైన చెప్పిన విధంగా నాడికా
ప్రమాణాన్ని పాటించాలి.
వి. ముహూర్తం = 48 నిమిషాలు. నాడీ లేదా నాడికా = 24 నిమిషాలు.
మూ. యా నాడికేతి సంజ్ఞా కాలవిభాగే క్రియాభిసంపన్నా,
కార్యా చ సా ప్రయత్నాద్యథాక్రమేణైవ శాస్త్రోక్తా.
68
తా. కాలాన్ని విభజించడంలో - క్రియచేత (గొట్టం చిల్లునుండి జలబిందువులు
కారడం మొదలైన క్రియచేత) ఏర్పడిన 'నాడిక' అనే కాలవిభాగాన్ని, శాస్త్రోకరీతిలో
ప్రయత్నపూర్వకంగా పాటించాలి.
మూ. అబ్కోరి జస్త్వన్యార్థః కర్తవ్యః కావ్యబన్ధమాసాద్య,
అర్థం హి సమవకారే హ్యప్రతిసంబద్ధమిచ్ఛన్తి.
69
తా. ఈ కావ్యంబంధంలో ఒక అంకంలో ఉన్న అర్థానికి మరొక అంకంలో ఉన్న
అర్థానికీ అంతగా సంబంధం లేకుండే టట్లు చూసుకోవాలి. ఎందువల్ల ననగా సమకారం
లోని అంకాలలోని వస్తువు (ప్లాట్) లకు పరస్పరం సంబంధం ఉండకూడదు అని
అంటారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hfh3j31tfo4dhjiqlphmh9i39fn7bn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/604</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230140</id>
    <revision>
      <id>586658</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము మూ. యుద్ధజలసంభవో వా వాయ్వగ్నిగణేన్ద్రసంభ్రమకృతో వా, నగరోపరోధజో వా విజ్ఞేయో విద్రవస్త్రివిధః. - 587 70 10 తా. విద్రవానికి కారణం యుద్ధము, వరదలూ కాని, వాయువు, అగ్న...'</comment>
      <origin>586658</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="9i3jmiaqfda76o926fyl5ue60hqqpok" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
మూ. యుద్ధజలసంభవో వా వాయ్వగ్నిగణేన్ద్రసంభ్రమకృతో వా,
నగరోపరోధజో వా విజ్ఞేయో విద్రవస్త్రివిధః.
-
587
70
10
తా. విద్రవానికి కారణం యుద్ధము, వరదలూ కాని, వాయువు, అగ్ని, ఏనుగులు
గాని, శత్రువులు నగరాన్ని ముట్టడించడం కాని ఈ మూడింటిలో ఏదైనా కావచ్చు.
మూ. వస్తుగతక్రమవిహితో దైవవశాద్వా పరప్రయుక్తో వా
సుఖదుఃఖోత్పత్తికృతః త్రివిధః కపటో2 త్ర విజ్ఞేయః.
71
తా.
ఇద్దరిలో ఒకని సుఖానికీ, రెండవవాని దుఃఖానికి హేతువైన కపటం మూడు
విధాలు. వస్తుగతక్రమవిహితము, దైవవశంవల్ల జరిగినది, పరుడు ప్రయోగించినది.
వి. వస్తుగతక్రమవిహితం అనగా - ఒక వస్తువును, ఫలాన్ని, సాధించడం కొరకు
ప్రయత్నించేవాడు (గత) చేసిన కపటం. దీనిలో మోసపోయినవాడు నిర్దోషి. ఏదో మోసం
చేసినవానిని మరొకడు మోసం చేయడం పరప్రయుక్తం. దీనిలో మోసపోయిన వాడు
కూడ దోషియే. (అభి.భా.)
మూ. త్రివిధశ్చాత్ర విధిళైః పృథక్ పృథక్కార్యయోగవిహితార్థః,
శృఙ్గరః కర్తవ్యో ధర్మే చార్ధే చ కామే చ.
72
తా. వేరు వేరు కార్యాలచేత ప్రయోజనం సాధించగల, ధర్మనిమిత్తము, అర్థ
నిమిత్తము, కామనిమిత్తము అయిన మూడు విధాలైన శృంగారాన్ని నాట్యప్రయోగజ్ఞులు
ప్రయోగించాలి.
మూ. యస్మిన్ ధర్మప్రాపకమాత్మహితం భవతి సాధనం బహుధా,
వ్రతనియమతపోయుక్తో జ్ఞేయో సౌ ధర్మశృఙ్గరః.
73
తా. ఏ శృంగారం ధర్మాన్ని చేకూర్చి, తనకు అనేకవిధాల హితాన్ని కలిగించే
సాధనంగా ఉంటుందో, వ్రత - నియమ - తపస్సులతో కూడిన ఆ శృంగారం ధర్మ
శృంగారం.
మూ. అర్థస్యేచ్ఛాయోగాద్ బహుధా చైవార్థతో
2 ర్థశృఙారః,
స్త్రీసంప్రయోగవిషయేష్వర్థార్థా వా రతిర్యత్ర.
74
తా. ఏదో ఒక ప్రయోజనాన్ని సాధించడంకోసం చేసిన శృంగారం అర్థశృంగారం.
లేదా ఏదో లాభాన్ని కోరి స్త్రీసంబంధమైన రతి ఏర్పడినది అర్థశృంగారం. (భావంలో
పెద్దగా తేడాలేదు).
మూ. కన్యావిలోభనకృతం ప్రాప్తో స్త్రీపుంసయోస్తు రమ్యం వా,
నిభృతం సావేగం వా యస్య భవేత్ కామశృంగారః.
75
125&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9i3jmiaqfda76o926fyl5ue60hqqpok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230141</id>
    <revision>
      <id>586659</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ''</comment>
      <origin>586659</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="6blhqhrde5y33c05h64eiyhk5018kgr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6blhqhrde5y33c05h64eiyhk5018kgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>586664</id>
      <parentid>586659</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <origin>586664</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7247" sha1="ryjc5hnu5g139d9acqzmsm22t2xerr6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;12. వనలజబ్బు
-
చంటిపిల్లలకి విరోచనం నీళ్ళలాగ పల్చగ, 33. కవ్వి - పైకి కిందికి ఊపిరి ఆధారం.
ఆకుపచ్చరంగు ఉంటది.
13. జబ్బవాపు - ముఖం, బుగ్గలు, కాళ్ళు, కడుపు ఉబ్బుతవి.
-
34.
రొంప - కుల్లు. అధిక శీతలంవలన వస్తది.
35.
పండురోగం
శరీరం తెలుపు.
14. కామెర్లు - 1) పచ్చకామెర్లు, 2) తెల్లకామెర్లు, 3) ఉబ్బుకామెర్లు
15. మొకిడి గండు - ముక్కునుండి రక్తం.
36.
బడ్డె సంకటం - ఒల్లంత, మెడఅంత కాయలు (మరణం).
సెక సంకటం - మానంలో చురుక్కుమంట.
-
16. సీసా చెవ్వు చిన్న పెద్ద లేకుండ, చెవినుండి చీములాంటి తెల్లటి
ద్రవం వస్తది. మురికివాసన.
37,
పెద్దరోగం - మొట్కుకోగం (కుష్ఠు)
38.
తెల్లబట్ట - ఇంద్రియం పడిపోవుట.
వస్తది.
-
17. గగిడెలు - చేయిదండెలో బొడ్డుకింద బీర్జలపక్కన తొడభాగంలో
18. మొటుకురోగం
తింటవి. చేతులు కాళ్ళు మొండిఅవుతవి (కుష్ఠు రోగం.
19. తర్రి - మెడచుట్టు వస్తది.
39.
విసురూపు - కాలులో పొక్కులు, దురదలు, పుండు, జిగురు.
40. జల్దివాతం - వనుకుతో వస్తది.
కాలు చేతులు పుండు రూపంలో కొరుకొని
41.
గుండెమాద
-
చన్ను భాగంలో వస్తది.
42.
పిరెం - మానం కొరుకు.
43.
-
బుగ్గశంకులు బుగ్గల వాపు.
20. బొల్లి - పూతరోగం. ఒంటిలో తెల్లటి మచ్చలు ఉండి శరీరం 44.
అంత విచ్చుతది.
పందికొమ్ము
మూసుకుపోయి వాపు.
-
మనిషి పెదవులు పందిమూతికి లాగున
21. ex మనిషికి చెవిలో వస్తది. మేకకి మెడకింద వ్రేలాడు
పూసలవలె ఉంటది.
45.
ఉచ్చటం- మాటిమాటికి ఉచ్చలు పోయడం.
46.
తామెర - 1) నల్లతామెరి, 2) తెల్లతామెరి, 3) బుడుగతా మెరి.
47.
గొంతులో పొక్కులు - గొంతులోపల వస్తది.
22. నెత్తినొప్పి - కండ్లమీది భాగంలో ఉంటది.
23. ఒరిబొమ్మ - కన్నుమీదభాగంలో ఒకపక్క ఉదయం, సాయంత్రం
బాధ పెట్టుతది.
24. కొండనాలికె
-
48. చిడుము దురదలు
49.
గంటె పొక్కులు ముఖం బుగ్గలలో వయసులో గంటిగింజకి
మొటిమలు.
పోలిఉండునవి
గొంతులోని మీదిభాగంనుండి నాలిక మీద
50. సిచ్చమెరలు
పడుతది. జబ్బువల్ల వస్తది. దీనివల్ల దగ్గు అధిక ప్రభావం
చూపుతది.
25. నూగు
-
. ఒంటిలో దురద పుట్టుతది.
-
26. బుగ్గికాయలు అరికాలుపై, మోకాలులో వస్తది.
-
27. అండకచ్చె బొడ్డుచుట్టుగాని పక్కనగాని వస్తది.
28. పేగు
-
-
50. పిచ్ఛమెరలు శీతాకాలం మంటదగ్గర నిద్రించినప్పుడు వేడికి
తొడలు మంటకి కందుతవి. నల్లగ ఉంటవి. పొరలుకూడ పోవును
మాంసం మాడుతది.
-
51. పవ్వలు
చేతులమీద, కాలు మడుసులకింద, పిక్క
కండలముందు భాగాలలో తెలుపు మచ్చలు.
52.
బొడ్డుతెంపరి - చివరగ పుట్టిన పిల్ల
53.
మొటుకుడెక్కలు - వ్రేలుమొండి.
అరికాలు
54. చెక్కలు కాళ్ళు
-
1) విసర్జించె పేగునుండి రక్తం వస్తది. పేగు
బయటికి వస్తది; 2) పేగు పక్కన పీలికలు పుట్టుతవి.
29. మందువేలన గోరుచుట్టు,
-
వేళ్ళమధ్య వస్తది.
-
30. దూళకాలు వర్షకాలం అరికాళ్ళు దురదలు పుట్టుతది.
31. పుప్పి - గొగ్గులలోపట వస్తది.
32. కాసె - దగ్గు. ఉమ్మి తెలుపు కాండలు వస్తది.
Ne Ne Ne
(తరువాయి వచ్చే సంచికలో...)
'ఎల్లలు లేని తెలుగు' బయటి రాష్ట్రాలలోని తెలుగువారి పలుకు, బ్రతుకుల విశేషాలు
పిల్లలు లేని తెలుగు
ఎందరికో తెలియని సంగతులు, సమాచారం
'తెలుగుజాతి' ట్రస్టు ప్రచురణ
పుటలు : 254
వెల: రూ. 200 లు
పుస్తకం కావలసినవారు రు. 200 లను ఎం.ఓ గాని, బ్యాంక్ డ్రాఫ్టు గాని పంపాలి. సొమ్ము
చేరిన వెంటనే పుస్తకాన్ని కొరియర్ ద్వారా గాని, రిజిష్టర్డ్ బుకో పోస్టుగా గాని పంపగలము. చిరునామా,
ఫోన్ నెంబరుతో సహా తెలియపరచాలి.
డా॥ సామల లక్ష్మణబాబు, ట్రస్టీ, తెలుగుజాతి (ట్రస్టు), 8-386, జీవక భవన్,
అంగలకుదురు, తెనాలి
తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015 |
522 211. 5 9440448244
24&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ryjc5hnu5g139d9acqzmsm22t2xerr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/605</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230142</id>
    <revision>
      <id>586660</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '588 నాట్యశాస్త్రము తా. కన్యను లోభపెట్టడం ద్వారా ఏర్పడినది, లేదా స్త్రీపురుషులు ఏకాంత ప్రదేశంలో చేరడంచేత, రహస్యంగాను, ఆవేగంతోను ఏర్పడిన శృంగారం కామశృంగారం. మూ. ఉష్ణగ్గాయత్ర...'</comment>
      <origin>586660</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="lr6c6ys1vyu33oiorhogzmgqh7bkb8i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;588
నాట్యశాస్త్రము
తా. కన్యను లోభపెట్టడం ద్వారా ఏర్పడినది, లేదా స్త్రీపురుషులు ఏకాంత ప్రదేశంలో
చేరడంచేత, రహస్యంగాను, ఆవేగంతోను ఏర్పడిన శృంగారం కామశృంగారం.
మూ. ఉష్ణగ్గాయత్ర్యాదీన్యన్యాని చ యాని బద్ధకుటిలాని,
వృత్తాని సమవకారే కవిభిస్తాని ప్రయోజ్యాని.
76
తా. సమవకారంలో కవులు ఉష్టిక్, గాయత్రి మొదలైన వృత్తాలు, బంధకుటిల
వృత్తాలు, అనగా విషమ - అర్ధసమాదులు, ప్రయోగించాలి.
వి. ఉద్భటుడు 'నైవ ప్రయోజ్యాని' అను పాఠం అంగీకరించి - ఇలాంటి వృత్తాలు
ప్రయోగించకూడదు; స్రగ్ధర మొదలైన దీర్ఘవృత్తాలే ప్రయోగించాలి అన్నాడు (అభి.గు.)
-39
సమవకారంలో నాయకులు దేవతలు అవడంచేత - ఆ దేవతలకు సంబంధించిన
యాత్రలు (జాతరలు) మొదలైన సందర్భాలలో, వీటిని ప్రయోగిస్తే శ్రద్ధాలువులైన దేవతా
భక్తులు చాలా సంతోషిస్తారు. అలాంటి దేవతాభక్త్యాదులు లేని స్త్రీ - బాల - మూర్ఖదులు
దీనిలోని విద్రవాలు చూడగానే భయపడతారు! (అభి.భా.)
మూ. ఏవం కార్యస్తద్ : నానారససంశ్రయః సమవకారః,
వక్ష్యామ్యతఃపరమహం లక్షణమీహామృగస్యాపి.
77
తా. నాట్యజ్ఞులు, నానారసాలకు ఆశ్రయమైన సమవకారాన్ని ఈ విధంగా
ప్రయోగించాలి. ఇప్పుడు ఈహామృగం లక్షణం చెపుతాను.
మూ. దివ్యపురుషాశ్రయకృతో దివ్యస్త్రీకారణోపగతయుద్ధః,
సువిహితవస్తునిబద్ధో విప్రత్యయకారకశ్చైవ.
ఉద్ధతపురుషప్రాయః స్త్రీరోషప్రథితకావ్యబన్ధశ్చ,
సంక్షోభవిద్రవకృతః సంఫేటకృతస్తథా చైవ.
స్త్రీభేదనాపహరణావమర్ధనప్రాప్తవస్తుశృఙ్ఞారః
ఈహామృగస్తు కార్యః సుసమాహితకావ్యబన్ధశ్చ.
78
79
80
తా. ఈహామృగం :- ఈహామృగం అను రూపకంలో దివ్యపురుషులు ప్రధాన
పాత్రలుగా ఉంటారు. దివ్యస్త్రీని నిమిత్తంగా చేసికొని యుద్ధం జరుగుతుంది. దీని
కథావస్తువు చక్కగా కూర్చబడి ఉంటుంది. దీనిలోని ఘటన లన్నీ నమ్మడానికి శక్యంగా
ఉంటాయి. ఉద్ధతులైన పురుషులు ఎక్కువగా ఉంటారు. స్త్రీనిమిత్తం కలిగిన రోషంతో
కావ్యరచన అంతా సాగుతుంది. సంక్షోభం, విద్రవం (పారిపోవడం), సంఫేటం (పరుష
సంభాషణలు) - ఇవన్నీ దానిలో చోటు చేసికొని ఉంటాయి. దీనిలోని కథావస్తువులో స్త్రీ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lr6c6ys1vyu33oiorhogzmgqh7bkb8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/606</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230143</id>
    <revision>
      <id>586661</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము 589 నిమిత్తమైన భేదనము (విడదీయడాలు), అపహరణము, మర్దనము (పెనుగులాట) వీటితో కూడిన శృంగారం ఉంటుంది. కావ్యరచన చాల బిగువుగా ఉంటుంది. మూ. యద్ వ్యాయోగే కార్యం యే పురుష...'</comment>
      <origin>586661</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="18ugx5ar8xjflgt95tygmc6x5sj4zs8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
589
నిమిత్తమైన భేదనము (విడదీయడాలు), అపహరణము, మర్దనము (పెనుగులాట) వీటితో
కూడిన శృంగారం ఉంటుంది. కావ్యరచన చాల బిగువుగా ఉంటుంది.
మూ. యద్ వ్యాయోగే కార్యం యే పురుషా వృత్తయో రసాశ్చైవ,
ఈహామృగే౨.పి తే స్యుః కేవలమరస్త్రియాయోగ
81
తా. పురుషులు, వృత్తులూ, రసాలూ - ఇవన్నీ వ్యాయోగంలో ఎలా ఉంటాయో,
ఈహామృగంలో కూడ అలాగే ఉంటాయి. దీనిలో స్త్రీలు దేవత లయి ఉండడమే ఈ
రెండు రూపకాలకీ భేదం.
మూ. యత్ర తు వధోద్యతానాం వధో హ్యుదగ్రో భవేద్ధి పురుషాణామ్,
కించిద్వ్యాజం కృత్వా తేషాం యుద్ధం శమయితవ్యమ్.
82
తా. యుద్ధంలో వధించడానికి ఉద్యుక్తులై నప్పుడు, ఉదగ్రులైన (తీవ్రస్వభావంగల)
పురుషుల వధ జరుగబోతూన్నప్పుడు, ఏదో వంకచేత ఆ యుద్ధం ఆగిపోయేటట్లు చెయ్యాలి.
మూ. ఈహామృగస్య లక్షణముక్తం విప్రాః, సమాసయోగేన,
డిమలక్షణం తు భూయో లక్షణయుక్త్యా ప్రవక్ష్యామి.
83
తా. విప్రులారా! ఈహామృగలక్షణం సవిస్తరంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు డిమం లక్షణం
చెపుతాను.
మూ. ప్రఖ్యాతవస్తువిషయః ప్రఖ్యాతోదాత్తనాయకశ్చైవ,
షడ్రసలక్షణయుక్తః చతురజ్కో వై డిమః కార్యః.
84
తా. డిమం :- డిమంలోని కథావస్తువు, ఉదాత్తుడైన నాయకుడూ కూడ ప్రసిద్ధులై
ఉండాలి. నాలుగు అంకాలతో ఆరు రసాలతో ఉండాలి.
మూ. శృఙ్గరహాస్యవర్ణం శేషైః సర్వైరసైః సమాయుక్తః,
దీప్తరసకావ్యయోనిర్నానాభావోపసంపన్నః.
నిర్ఘాతోల్కాపాతైరుపరాగేణేన్దుసూర్యయోర్యుక్తః,
యుద్ధనియుద్ధప్రహరణసంఫేటకృతశ్చ కర్తవ్యని
85
86
తా. డిమంలో శృంగారహాస్యాలు తప్ప మిగిలిన రసాలన్నీ ఉండవచ్చును. కావ్యం
అంతా దీప్తములైన రసాలతో అనేకమైన భావాలతో నిండి ఉండాలి. దీనిలో పిడుగులు
ఉల్కలు పడడం, చంద్రసూర్యగ్రహణాలు సూచించాలి. యుద్ధము, బాహుయుద్ధము,
ఆయుధప్రయోగము, సంఫేటం (దొమ్మియుద్ధం) - వీటిని వర్ణించాలి.
మూ. మాయేన్ద్రజాలబహులో బహుపుస్తోత్థానభేదయుక్తశ్చ,
దేవభుజగేన్ద్రరాక్షసయక్షపిశాచావకీర్ణశ్చ.
87&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>18ugx5ar8xjflgt95tygmc6x5sj4zs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/607</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230144</id>
    <revision>
      <id>586662</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '590 నాట్యశాస్త్రము షోడశనాయకబహులః సాత్వత్యారభటీవృత్తిసంపన్నః, కార్యో డిమః ప్రయత్నాన్నానాశ్రయభావసంపన్న. 88 తా. డిమంలో మాయా - ఇంద్రజాలప్రయోగం అధికంగా ఉండాలి. మాయచేత సృష్టించి...'</comment>
      <origin>586662</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4052" sha1="brfla3ddqs2mk0whi7qn5kjf2cys7ic" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;590
నాట్యశాస్త్రము
షోడశనాయకబహులః సాత్వత్యారభటీవృత్తిసంపన్నః,
కార్యో డిమః ప్రయత్నాన్నానాశ్రయభావసంపన్న.
88
తా. డిమంలో మాయా - ఇంద్రజాలప్రయోగం అధికంగా ఉండాలి. మాయచేత
సృష్టించిన చాల పుస్తలు (నరాకృతిలో ఉన్న పెద్ద బొమ్మలు) లేస్తూండడం, వాటిని
బ్రద్దలుకొట్టడం చూపాలి. దేవతలు, నాగులు, రాక్షసులు, యక్షులు, పిశాచాలు - వీళ్లతో
వ్యాకులంగా ఉండాలి. పదహారుగురు నాయకు లుండాలి. సాత్త్వతీ, ఆరభిటీవృత్తులు
ప్రయోగించాలి. ఈ విధంగా అనేకవిధాలైన రసాలతో, భావాలతో నిండి ఉండాలి.
వి. 'బహుపురుషోత్థానయోగయుక్తః' అని పాఠాంతరం. అది యుక్తమై ఉండవచ్చు.
మూ. డిమలక్షణమిత్యుక్తం మయా సమాసేన లక్షణానుగతమ్,
వ్యాయోగస్య తు లక్షణమతః పరం సంప్రవక్ష్యామి.
89
తా. ఈ విధంగా డిమానికి లక్షణం సవిస్తరంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు వ్యాయోగం
లక్షణం చెపుతాను.
మూ. వ్యాయోగస్తు విదిణ్ణః కార్యః ప్రఖ్యాతనాయకశరీరః,
అల్ప స్త్రీజనయుక్త స్వేకాహకృతస్తథా చైవ.
90
తా. వ్యాయోగం : - వ్యాయోగంలో నాయకుడు ప్రసిద్ధుడై ఉండాలి. స్త్రీలు తక్కువగా
ఉండే దీనిలోని కథ అంతా ఒక రోజున జరిగినది అయి ఉండాలి.
మూ. బహవశ్చ తత్ర పురుషా వ్యాయచ్ఛస్తే యథా సమవకారే,
న చ దివ్యనాయకయుక్తః కార్యస్త్వేకాజ్క ఏవాయమ్.
91
తా. సమవకారంలో వలెనే దీనిలో కూడ చాలమంది పురుషులు ఉంటారు.
దివ్యనాయకు డుండడు. దీనిలో ఒక్క అంకం మాత్రమే ఉండాలి.
మూ. న చ దివ్యనాయకకృతః కార్యో రాజర్షినాయకనిబద్ధః,
యుద్ధనియుద్ధాఘర్షణసంఘర్షకృతశ్చ కర్తవ్యః.
92
తా. దివ్యపురుషుడు దీనిలో నాయకుడుగా ఉండకూడదు. రాజర్షిని నాయకుడుగా
చెయ్యాలి. యుద్ధం, బాహుయుద్ధం, డీకొనడం, గట్టిగా ఎదిరించడం - ఇవన్నీ దీనిలో
ఉండాలి.
మూ. ఏవంవిధస్తు కార్యో వ్యాయోగో దీపకావ్యరసయోనిః,
వక్ష్యామ్యతః పరమహం లక్షణముత్సృష్టికాఙ్కస్య.
93
తా. దీప్తమైన రసాలకు స్థానంగా, వ్యాయోగం ఈ విధంగా రచించాలి. ఇటుపైన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>brfla3ddqs2mk0whi7qn5kjf2cys7ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/608</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230145</id>
    <revision>
      <id>586663</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము 591 నేను ఉతృష్టికంకలక్షణం చెపుతాను. మూ. ప్రఖ్యాతవస్తువిషయస్త్వప్రఖ్యాతః కదాచిదేవ స్యాత్, దివ్యపురుషైర్వియుక్తః శేషైర్యుక్తో భవేత్ పుమ్భిః కరుణరసప్రా...'</comment>
      <origin>586663</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="9xn1fx6op789immzyz0swnbmhb3xpco" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
591
నేను ఉతృష్టికంకలక్షణం చెపుతాను.
మూ. ప్రఖ్యాతవస్తువిషయస్త్వప్రఖ్యాతః కదాచిదేవ స్యాత్,
దివ్యపురుషైర్వియుక్తః శేషైర్యుక్తో భవేత్ పుమ్భిః
కరుణరసప్రాయకృతో నివృత్తయుద్ధోద్ధత ప్రహారశ్చ,
స్త్రీపరిదేవితబహులో నిర్వేదితభాషితశ్చైవ.
నానావ్యాకులచేష్టః సాత్వత్యారభటికైశికీహీనః,
కార్యః కార్యవిధికైః సతతం హ్యుత్సృష్టికాఙ్కస్తు.
94
95
96
తా. ఉత్సృష్టికాంకంలో కథావస్తువు ప్రఖ్యాతమై ఉండాలి. ఒకప్పుడు అప్రఖ్యాతం
కూడ కావచ్చును. దివ్యపురుషులు తప్ప ఇతరపురుషు లుండవచ్చు. కరుణరసం ఎక్కువగా
ఉంటుంది. యుద్ధము, ఉద్ధతుల కొట్లాటలు ఉండవు. స్త్రీల విలాపం అధికంగా ఉంటుంది.
మాటలు నిర్వేదంతో నిండి ఉంటాయి. అనేకవిధాలైన వ్యాకులమైన చేష్టలతో నిండిన
దీనిలో సాత్త్వతీ - ఆరభటీ, కైశికీవృత్తులకు స్థానం లేదు. కవులు ఉత్సృష్టికాంకాన్ని ఈ
విధంగా ఉండే టట్లు రచించాలి.
మూ. యద్దివ్యనాయకకృతం కావ్యం సంగ్రామబన్ధవధయుక్తమ్,
తద్ భారతే తు వర్షే కర్తవ్యం కావ్యబన్దేషు.
-
97
తా. దివ్యనాయకులతో రచించబడిన, యుద్ధాలు, బంధము, వధ
కూడిన కావ్యాన్ని, దాని కథ భారతవర్షంలో జరిగినట్లుగా, కావ్యబంధాలలో చూపాలి.
మూ. కస్మాద్ భారతమిష్టమ్; వర్షేష్వన్యేషు దేవవిహితేషు,
హృద్యా సర్వా భూమి: శుభగన్గా కాజ్చనీ యస్మాత్.
98
తా. దివ్యనాయకుల సంగ్రామబంధనాదులు భారతవర్షంలో మాత్రమే జరిగి నట్లు
ఎందుకు చూపాలి? ఇతరవర్షాలలో కూడ జరిగినట్లు ఎందుకు చెప్పకూడదు? అని
ప్రశ్న). (సమాధానం) ఎందుచేత ననగా దేవతలకు చెప్పబడిన ఇతరవర్షాలలో
సమస్తభూమి కూడ మనోహర మైనది. శుభగంధం గలది. కాంచనమయమైనది.
-
మూ. ఉపవనగమనక్రీడావిహారనారీరతిప్రమోదాః స్యుః,
తేషు హి వర్షేషు సదా న తత్ర దుఃఖం న వా క్లేశః.
యే తేషామధివాసాః పురాణవాదేషు పర్వతాః ప్రోక్తాః
సంభోగస్తేషు భవేత్; కర్మారమ్భో భవేదస్మిన్.
తా. ఉపవనాలకి వెళ్లడం, అక్కడ క్రీడించడం, స్త్రీలతో రతి
-
99
100
సంతోషాలు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9xn1fx6op789immzyz0swnbmhb3xpco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/609</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230146</id>
    <revision>
      <id>586665</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '592 నాట్యశాస్త్రము ఇవన్నీ ఆ వర్షాలలో ఎల్లప్పుడు జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఆ వర్షాలలో దుఃఖం కాని శోకం కాని ఉండదు. ఏ పర్వతాలు దేవతల నివాసస్థానా అని పురాణకథలలో చెప్పబడ్డాయో అక్కడ కూడ వ...'</comment>
      <origin>586665</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="fqdqmzlhj18tgs13zljb0r1db1veybo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;592
నాట్యశాస్త్రము
ఇవన్నీ ఆ వర్షాలలో ఎల్లప్పుడు జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఆ వర్షాలలో దుఃఖం కాని
శోకం కాని ఉండదు. ఏ పర్వతాలు దేవతల నివాసస్థానా అని పురాణకథలలో చెప్పబడ్డాయో
అక్కడ కూడ వీళ్లకు సంభోగమే. కార్యారంభం ఈ భావవర్షంలోనే జరుగుతుంది. అందుచేత
దేవతలకు, వాళ్లు భారతవర్షంలో ఉన్నప్పుడు యుద్ధ వధబంధాదులు ఉండవచ్చునేమో
కాని వాళ్ల వర్షాలలో వాళ్లు ఉన్నప్పుడు ఈ యుద్ధాదులు వాళ్ల కున్నట్లు చెప్పకూడదు
అని అర్థం.
మూ. అజస్య లక్షణమిదం వ్యాఖ్యాతమశేషయోగమాత్రగతమ్,
ప్రహసనమతఃపరమహం సలక్షణం సంప్రవక్ష్యామి.
ప్రహసనమపి విజ్ఞేయం ద్వివిధం శుద్ధం తథా చ సంకీర్ణమ్,
వక్ష్యామి తయోర్యుక్త్యా పృథక్ పృథరక్షణవిశేషమ్.
101
102
తా. ప్రహసనం : – ఇంతవరకు ఉత్సృష్టికాంక లక్షణం పూర్తిగా దానికి సంబంధించిన
అన్ని అంశాలతో చెప్పాను. ఇపుడు ప్రహసనలక్షణం చెపుతాను. శుద్ధము, సంకీర్ణము
అని ప్రహసనం రెండు విధాలు. ఈ రెండువిధాల ప్రహసనాల లక్షణాలను, వేరు వేరుగా
చెపుతాను.
మూ. భగవత్తాపసవి పైరన్యైరపి హాస్యవాదసంబద్ధమ్,
కాపురుషసంప్రయుక్తం పరిహాసాభాషణప్రాయమ్.
అవికృతభాషాచారం విశేషభావోపపన్నచరితపదమ్,
నియతగతివస్తువిషయం శుద్ధం జ్ఞేయం ప్రహసనం తు.
-
103
104
తా. శుద్ధప్రహసనం :- హాస్యవాదాలతో కూర్చబడి ఉంటుంది. కొందరు కుత్సిత
స్వభావులైన పురుషులు యతి తాపస - బ్రాహ్మణాదులను, ఇంకా బౌద్ధశ్రమణ .
జైనసంన్యాస్యాదులను పరిహసిస్తూ పలికేమాటలు దీనిలో అధికంగా ఉంటాయి. అయినా
కూడ భాష - ఆచారాదులలో వికారం ఏమీ లేకుండా విశేషభావాలతో నిండిన పదాలు
(కథాఖండాలు - అభి.భా.) దీనిలో ఉంటాయి. దీనిలో ఒక నిశ్చిత మైన రీతిలో నడిచే
వస్తువు (కథావస్తువు) ఉంటుంది.
మూ. వేశ్యాచేటనపుంసకవిటధూర్తా బద్ధకీ చ యత్ర స్యుః,
అనిభృతవేషపరిచ్ఛదచేష్టితకరణైస్తు సంకీర్ణమ్.
105
తా. సంకీర్ణప్రహసనం :- దీనిలో ప్రధానపాత్రలుగా ఉన్న వేశ్యలు, చేటులు,
నపుంసకులు, విటులు, ధూర్తులు (మోసగాళ్లు) కులటలు వినయరహితమైన వేషాలతో,
పరివారంతో, చేష్టలతో పాత్రలుగా ఉంటారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fqdqmzlhj18tgs13zljb0r1db1veybo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/610</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230147</id>
    <revision>
      <id>586666</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము 593 మూ. లోకోపచారయుక్తా యా వార్తా యశ్చ దమ్బసంయోగః, స ప్రహసనే ప్రయోజ్యః ధూర్తప్రవివాదసంపన్నః. 106 తా. లోకంలో ఉన్న వ్యవహారాన్ని అనుసరించి పరిహసింపదగిన నింద్యమ...'</comment>
      <origin>586666</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4023" sha1="a6wh6g7udyrqiwnd5229ig7bflofat7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
593
మూ. లోకోపచారయుక్తా యా వార్తా యశ్చ దమ్బసంయోగః,
స ప్రహసనే ప్రయోజ్యః ధూర్తప్రవివాదసంపన్నః.
106
తా. లోకంలో ఉన్న వ్యవహారాన్ని అనుసరించి పరిహసింపదగిన నింద్యమైన
వార్త, అనగా ప్రసిద్ధి (ఉదాహరణకు - శాక్యులకు స్త్రీసంపర్కం ఉంటే అది ప్రహసించ
దగినది అవుతుంది; అంతేకాని వాళ్లే చౌర్యం చేస్తే ప్రహసనీయం కాదు (అభి.భా.),
డాంబికులతో సంబంధమూ ఇలాంటివి, ధూర్తుల విషయంలో లోకప్రవాదాన్ని పట్టి
బైటకు పొక్కితే, వాటిని ప్రహసనంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. వీథ్యక్షైః సంయుక్తం కర్తవ్యం ప్రహసనం యథాయోగమ్,
భాణస్యాపి తు లక్షణమతః పరం సంప్రవక్ష్యామి.
107
తా. ప్రహసనంలో, అవకాశాన్ని పట్టి విథ్యంగాలను చేర్చాలి. ఇప్పుడు భాణం
లక్షణం చెపుతాను.
మూ. ఆత్మానుభూతశంసీ పరసంశ్రయ వర్ణనా విశేషస్తు,
వివిధాశ్రయో హి భాణో విజ్ఞేయస్వేకహార్యశ్చ.
108
తా. భాణం :- భాణం అనేకవిధాలైన విషయాలతో సంబంధించి ఉంటుంది.
ఒక నటుడు ఇతరులకు సంబంధించిన కొన్ని విషయాలను వర్ణిస్తూ ఆ విషయా లన్నీ
తాను సాక్షాత్తు చూచి నట్లు చెపుతాడు.
మూ. పరవచనమాత్మసంస్థం ప్రతివచనైరుత్తరోత్తర గ్రథితైః,
ఆకాశపురుషకథితైః అఙ్గవి కారైరభినయైశ్చైవ.
109
తా. అతడు ఇతరులు పలికిన మాటలూ తానే అంటూ, ఆ మాటలు ఒకదాని
తరవాత ఒకటిగా ప్రతివచనాల రూపంలో, తానే ముందుకు కొనసాగిస్తూ ఆకాశంలో
ఉన్న ఎవరో పురుషుడు మాట్లాడుతున్నట్లు, తాను వాటిని విన్నట్లు అభినయించి వాటికి
సమాధానాలు చెపుతూ, అనేకవిధాల అంగవికారాలతోను, అభినయాలతోను వర్ణనలు
చేస్తాడు.
మూ. ధూర్తవిటసంప్రయోజ్యో నానావస్థానరాత్మకశ్చైవ,
ఏకాజ్కో బహుచేష్టః సతతం కార్యో బుథైర్భాణ
110
తా. భాణంలో అనేకవిధాలైన లోకవ్యవహారాల వర్ణనం ఉంటుంది. దీనిలో ధూర్తులు
(వంచకులు, జూదరులు) విటులు పాత్రలుగా ఉంటారు. ఒకే అంకంలో ఉండే ఈ
భాణం అనేకవిధాలైన చేష్టలతో నిండి ఉంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a6wh6g7udyrqiwnd5229ig7bflofat7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/611</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230148</id>
    <revision>
      <id>586667</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '594 మూ. భాణస్యాపి హి నిఖిలం లక్షణముక్తం తథాగమానుగతమ్, వీథ్యాః సమ్రృతి నిఖిలం కథయామి యథాక్రమం విప్రాః. నాట్యశాస్త్రము 111 తా. విప్రులారా! శాస్త్రానుసారంగా భాణాలకి ఉండవలసిన లక్...'</comment>
      <origin>586667</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4433" sha1="mjd70fpscdh9gipb4k4pq763yci7v44" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;594
మూ. భాణస్యాపి హి నిఖిలం లక్షణముక్తం తథాగమానుగతమ్,
వీథ్యాః సమ్రృతి నిఖిలం కథయామి యథాక్రమం విప్రాః.
నాట్యశాస్త్రము
111
తా. విప్రులారా! శాస్త్రానుసారంగా భాణాలకి ఉండవలసిన లక్షణా లన్నీ చెప్పాను.
ఇప్పుడు వీధీలక్షణా లన్నీ యథాక్రమంగా చెపుతాను.
మూ. సర్వరసలక్షణాధ్యా యుక్తా హ్యక్షైస్త్రయోదశభిః,
వీధీ స్యాదేకాజా తథైకహార్యా ద్విహార్యావా.
112
తా. ఒకే అంకం ఉండే వీథి అను రూపకాన్ని ఒకే నటునితో లేదా ఇద్దరితో
నడిపించాలి. అన్ని రసాలు, లక్షణాలు, పదమూడు అంగాలు ఉంటాయి.
మూ. అధమోత్తమమధ్యాభిర్యుక్తా స్యాత్ ప్రకృతిభిస్తిసృభిః,
ఉద్ఘాత్యకావలగితావస్పన్దితనాల సత్ప్రలాపాశ్చ.
వాక్కేల్యథ ప్రపఞ్చ మృదవాధిబలే ఛలం త్రిగతమ్,
వ్యాహారో గణ్ణశ్చ త్రయోదశాబ్దాన్యుదాహృతాన్యస్యాః
113
114
తా. దీనిలో అధమ - మధ్యమ - ఉత్తమప్రకృతులు మూడూ ఉండాలి. దీనిలో
ఉండవలసిన పదమూడంగాలు - ఉద్ఘాత్యకము, అవలగితము, అవస్పందితము, నాలి,
అసత్ప్రలాపము, వాక్కేలి, ప్రపంచము, మృదవము, అధిబలము, ఫలము, త్రిగతము,
వ్యాహారము, గండము.
మూ. (అథ వీథీ సంప్రోక్తా లక్షణమేషాం ప్రవక్ష్యామి),
పదాని త్వగతార్థాని యే నరాః పునరాదరాత్.
యోజన్తి పదైరన్యైః తదుద్ధాత్యకముచ్యతే.
115
తా. వీథిని చెప్పాను. ఇప్పుడు ఈ అంగాల లక్షణం చెపుతాను. (1) ముందు
ఉపయోగించిన పదాలు చెప్పదలచిన అర్థాన్ని పూర్తిగా బోధించనప్పుడు, వాటికి మరి
కొన్ని పదాలు జోడించడం ఉద్ఘాత్యకం.
-
ఇలాంటి
వి. ఈ ఉద్ఘాత్యకస్వరూపం విశదీకరిస్తూ అభినవగుప్తాచార్యులు ఒక అతిమనోజ్ఞ
మైన శ్లోకం కూడ ఉదాహరించారు. - &quot;నా ప్రశ్నకు ఇతడు నే ననుకొన్న సమాధానం
ఇవ్వగలడా లేడా; నా మనస్సులో ఏది ఉన్నదో అది చెప్పగలడా లేదా
ఊహచేత ప్రశ్నించేవాడే, ఒక వైచిత్రాన్ని మనస్సులో పెట్టుకొని ప్రశ్నిస్తాడు; ప్రతివక్త
తగు సమాధానం చెపుతాడు. అతడు చెప్పిన ఆ సమాధానం ఉద్ఘాత్యకం. ఆదరపూర్వకంగా
ప్రయోగించిన, ప్రశ్నరూపాలైన పదాల అర్థం పూర్తికానప్పుడు, బుద్ధిమంతులు,
ఉత్తరరూపాలైన మరి కొన్ని పదాలు చేరుస్తారు. ఆ ఉత్తరపదసమూహమే ఉద్ఘాత్యకం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mjd70fpscdh9gipb4k4pq763yci7v44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/612</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230149</id>
    <revision>
      <id>586668</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము యథా పాణ్డవానన్దే - కా భూషా బలినాం క్షమా, పరిభవః కో యం సకుల్యైః కృతః, కిం దుఃఖం? పరసంశ్రయో, జగతి కః శ్లాఘ్యో?య ఆశ్రీయతే, కో మృత్యుః? వ్యసనం, శుచం జహతి కే? యైర్ని...'</comment>
      <origin>586668</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3788" sha1="fxmf3n9esdb1nbt6xl495f7bvv6j1s0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
యథా పాణ్డవానన్దే -
కా భూషా బలినాం క్షమా, పరిభవః కో యం సకుల్యైః కృతః,
కిం దుఃఖం? పరసంశ్రయో, జగతి కః శ్లాఘ్యో?య ఆశ్రీయతే,
కో మృత్యుః? వ్యసనం, శుచం జహతి కే? యైర్నిర్జితాః శత్రవః
రితం విరాటనగరే చ్ఛన్నస్థితైః పాణవైః
595
&quot;బలవంతులకు అలంకారం ఏది? ఓరిమి. గొప్ప పరాభవం అంటే ఏది? సమాన
కులంవాళ్లు చేసినది. దుఃఖం ఏమిటి? ఇతరులను ఆశ్రయించడం. జగత్తులో శ్లాఘింప
తగినవా డెవరు? ఆశ్రయింపబడినవాడు. మరణం ఏది? దుర్వ్యసనం. తమ దుఃఖం
ఎవరు విడిచిపెడతారు? శత్రువులను జయించినవాళ్లు. ఈ విషయా లన్నీ (స్వానుభవ
పూర్వకంగా) తెలుసుకొన్నవా ళ్లెవరు? విరాటనగరంలో అజ్ఞాతంగా నివసిస్తున్న
పాండవులు.&quot;
(ఈ 'పాండవానందం' ఇప్పుడు లభిస్తూన్నదో లేదో తెలియదు. మా సహృదయ
పఠితల ఆనందం కోసం ఈ పంక్తులు అధికంగా చేర్చడం జరిగింది.
మూ. యత్రాన్యస్మిన్ సమావేశ్య కార్యమన్యత్ ప్రసాధ్యతే.
తచ్చావలగితం నామ విజ్ఞేయం నాట్యయోక్తృభిః .
116
తా. (2) అవలగీతం : - ఒకదానికోసం జరిగిన దానిని మరొకదానికి అన్వయించు
కొని కార్యం సాధించుకొనడం అవలగితం.
మూ. ఆక్షిప్తేర్థే తు కస్మింశ్చిచ్చుభాశుభసముత్థతే.
కౌశల్యాదుచ్యతే న్యోర్థస్తదవస్పన్దితం భవేత్.
117
తా. (3) అవస్పందితం :- శుభానికి గాని అశుభానికి గాని సంబంధించిన ఒక
అర్థాన్ని మార్చి, నేర్పుతో మరొక అర్థం చెప్పడం అవస్పందితం.
మూ. హాస్యేనోపగతార్థప్రహేలికా నాలికేతి విజ్జేయా.
నాళిక.
118
తా. (4) నాళిక : - పరులను మోసిగించే, హాస్యజనకమైన ఉత్తరం (సమాధానం)
మూ. మూర్ఖజనసంకరే హితమపి యత్ర ప్రభాషతే విద్వాన్,
న చ గృహ్యతేః స్య వచనం విజ్ఞేయో2 సత్ప్రలాపో2 సౌ.
119
తా. (5) అసత్ప్రలాపం :- మూర్ఖజనుల ఎదుట విద్వాంసుడు పలికిన హితవచ
నాలను అవతలివాళ్లు అంగీకరించకపోవడం అసత్ప్రలాపం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fxmf3n9esdb1nbt6xl495f7bvv6j1s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230150</id>
    <revision>
      <id>586669</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఉద్యమం - శ్రీ మార్టూరి వసంత్నాయుడు తెన్నాడులో తెలుగు ఎసపు (ఉద్యమం) తెన్నాడు (ఇప్పటి తమిళనాడు)లో తెలుగు ఎసపు (ఉద్యమం) ఊపు అందుకొంటున్నది. అందుకు కొన్ని ఆనవాళ్లూ కనపడుతున్నాయ...'</comment>
      <origin>586669</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3113" sha1="fqyxgq5tfu7u52mubb5g4kr5qdwb744" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ఉద్యమం
- శ్రీ మార్టూరి వసంత్నాయుడు
తెన్నాడులో తెలుగు ఎసపు (ఉద్యమం)
తెన్నాడు (ఇప్పటి తమిళనాడు)లో తెలుగు ఎసపు (ఉద్యమం) ఊపు అందుకొంటున్నది. అందుకు కొన్ని ఆనవాళ్లూ కనపడుతున్నాయి.
అందులో ఒకటి: ఉగాది వేడుకలు జరుపుకోవడం. కులసంఘాలుగానో కావచ్చు - బలిజ, కమ్మ, రాజకంబళం, రెడ్డి, సాగుసెట్టి,
కోమటి సెట్టి, ముత్తరాస, తెలుగుగొల్ల, మాదిగ వంటి కులాలవారు సంఘాలుగా ఏర్పడి ఉగాది వేడుకలను జరుపుకొంటున్నారు.
పది పదిహేనేండ్ల క్రిందట ఒకటీ అరగా మొదలైన ఈ వేడుకలు ఇప్పుడు పెద్ద ఎత్తున జరుగుతున్నాయి. ఈ ఏడాది ఉగాది
వేడుకలు మొత్తం తెన్నాడులో నూరుకుపైగా జరిగినాయి. వాటిలో 80 శాతం మహిళలు పాల్గొన్నారు. ఎంతో సంబరంగా
ఇంటిల్లిపాదీ ప్రతిచోటా కదలివచ్చారు. మొత్తం రాష్ట్రంలో జరిగిన ఉగాది వేడుకల్లో కనీసం లక్షమందిలోపు తెలుగువారు పాల్గొన్నారని
అంచనా. ఒకప్పుడు తమిళంలో జరుగుతుండిన ఈ వేడుకలు మెల్లమెల్లగా తెలుగులోకి మారుతున్నాయి. మాటలేకాకుండా,
అక్కడక్కడ తెలుగురాతలు కనబడుతున్నాయి. వేడుకలు జరిగిన ఒక్కొక్క తావులోనూ తెలుగును నేర్చుకోవాలనే కోరికను అందరూ
వెలిబుచ్చినారు. వారి వారి తావులకు వచ్చి తెలుగురాతలను నేర్పించమని 'తెలుగువాణి'ని అడుగుతున్నారు. ఆ పనిలోనే ఇప్పుడు
'తెలుగువాణి' తలమునకలై వుంది. ఈ సందర్భంగా తీసిన ఫొటోలను ఇక్కడ చూడండి.
రచయిత ఫోన్ : 09442627001
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
25&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fqyxgq5tfu7u52mubb5g4kr5qdwb744</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/613</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230151</id>
    <revision>
      <id>586670</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '596 మూ. ఏకద్విప్రతివచనా వాక్కేలీ స్యాత్ప్రయోగేస్మిన్, నాట్యశాస్త్రము యదసద్భూతం వచనం సంస్తవయుక్తం ద్వయోః పరస్పరం యత్తు. 120 ఏకస్య చార్థహేతోః స హాస్యజననః ప్రపఞ్చః స్యాత్. తా. (6)...'</comment>
      <origin>586670</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="js2z8ukxymp9c0ie3jn2532flc7rze1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;596
మూ. ఏకద్విప్రతివచనా వాక్కేలీ స్యాత్ప్రయోగేస్మిన్,
నాట్యశాస్త్రము
యదసద్భూతం వచనం సంస్తవయుక్తం ద్వయోః పరస్పరం యత్తు. 120
ఏకస్య చార్థహేతోః స హాస్యజననః ప్రపఞ్చః స్యాత్.
తా. (6) వాక్కేలి :- రెండు ప్రశ్నలకు ఒకటే సమాధానం అయితే అది నాట్య
ప్రయోగంలో వాక్కేళి.
(7) ప్రపంచం :- ఒక అసత్యవచనం ఇద్దరినీ స్తుతిస్తూన్నట్లుండి, ఒకనికి
ప్రయోజనకారియై, హాస్యజనకం అయితే అది ప్రపంచం.
మూ. యత్కారణాద్ గుణానాం దోషీకరణం భవేద్వివాద కృతమ్.
దోషగుణీకరణం వా తనృదవం నామ విజ్ఞేయమ్.
121
తా. (8) మృదవం :- వివాదసమయాలలో గుణాలను దోషాలుగా గాని, దోషాలను
గుణాలనుగా గాని చిత్రించడం మృదవం..
మూ. పరవచనమాత్మనశ్చేతరోత్తరసముద్భవం ద్వయోర్యత్ర.
అన్యోన్యార్థవిశేషకమధిబలమితి తద్ బుధైర్యమ్.
122
తా. (9) అధిబలం :- ఇద్దరిలో జరిగే సంభాషణలో ఒకరి మాట రెండవవాని
మాటకు, రెండవ వాని మాట మొదటివాని మాటకు కారణ మైతే అది అధిబలం.
మూ. అన్యార్థమేవ వాక్యం ఛలమభిసంధానహాస్యరోషకరమ్.
శ్రుతిసారూప్యాద్యస్మిన్ బహవో 2 ర్థా యుక్తిభిర్నియుజ్యస్తే,
యద్ధాస్యమహాస్యం వా తత్రిగతం నామ విజ్ఞేయమ్.
123
124
తా. (10) ఛలం :- ఒక అభిప్రాయంతో పలికిన వాక్యం ఒకనికి హాస్యకర మైతే
మరొకనికి రోషజనకం అవడం ఛలం.
(11) త్రిగతం :- వినబడే మాటలలోని సాదృశ్యంచేత ఒకే వాక్యానికి అనేక
అర్థాలు యుక్తిపూర్వకంగా కల్పించడానికి వీలుంటే అది త్రిగతం. దీనిలో హాస్యం
ఉండవచ్చు; లేకపోవచ్చు.
మూ. ప్రత్యక్షవృత్తిరుక్తో వ్యాహారో హాస్యలేశార్థః,
సంరమసంభ్రమయుతం వివాదయుక్తం తథాపవాదకృతమ్.
బహువచనాక్షేపకృతం గణ్ణం ప్రవదన్తి తత్త్వజ్ఞాః.
125
తా. (12) వ్యాహారం :- తొందరతోను ఆవేగంతోను మాట్లాడుతూ జరగబోయేది&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>js2z8ukxymp9c0ie3jn2532flc7rze1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/614</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230152</id>
    <revision>
      <id>586671</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 అ. దశరూపవికల్పనము 597 ప్రత్యక్షంగా జరుగుతూన్నట్లు, హాస్యలేశం కోసం పలికిన, వివాద యుక్తమైన, అపవాద మూలకమైన మాట వ్యాహారం. (13) గండం : - మాట పూర్తికాకుండానే దానిలోని, ఒక అభిప్రాయంతో ప...'</comment>
      <origin>586671</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2148" sha1="g8o5mlvyzpc145y6qgsics7sebzsc97" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18 అ. దశరూపవికల్పనము
597
ప్రత్యక్షంగా జరుగుతూన్నట్లు, హాస్యలేశం కోసం పలికిన, వివాద యుక్తమైన, అపవాద
మూలకమైన మాట వ్యాహారం.
(13) గండం : - మాట పూర్తికాకుండానే దానిలోని, ఒక అభిప్రాయంతో పలికిన
పదాలకు మరొక అర్థమూ అభిప్రాయమూ చెప్పడం గండం.
మూ. ఇతి దశరూపవిధానం సర్వం ప్రోక్తం మయా హి లక్షణతః,
పునరస్య శరీరగతం సన్ధవిధౌ లక్షణం వక్ష్యే.
126
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే దశరూపనిరూపణం నామ అష్టాదశో ధ్యాయః సమాప్తః.
తా. ఈ విధంగా నేను దశరూపకప్రయోగవిధానాన్ని, వాటి లక్షణాలను, అన్నింటినీ
చెప్పాను. దశరూపకాల శరీరానికి సంబంధించిన లక్షణాన్ని సంధివిధిప్రకరణంలో
చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
దశరూపనిరూపణం అను పద్దెనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ఇతి విమల శిశిరదీధితికలితశిరోమణనాబ్ దాస్యచణః,
అభినవగుప్తో గుప్తం దశరూపం సతత్త్వకం వ్యవృణోత్.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
ပြီးစီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g8o5mlvyzpc145y6qgsics7sebzsc97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/615</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230153</id>
    <revision>
      <id>586672</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '598 నాట్యశాస్త్రము မ်း ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ ఏకోనవింశో ధ్యాయః సంధినిరూపణము &quot;దేహే సన్ద్యఙ్గగణే సమస్తే యత్పనం స్పర్శనవృత్తికారి, తదిన్డ్రియం యస్య వపుర్నమామి తమాస్తర...'</comment>
      <origin>586672</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3494" sha1="1a66dhu4lmm4nm2oimq94wo5sok82d6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;598
నాట్యశాస్త్రము
မ်း
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ ఏకోనవింశో ధ్యాయః
సంధినిరూపణము
&quot;దేహే సన్ద్యఙ్గగణే సమస్తే యత్పనం స్పర్శనవృత్తికారి,
తదిన్డ్రియం యస్య వపుర్నమామి తమాస్తరస్పర్శమయం మహేశమ్.”
మూ. ఇతివృత్తం తు నాట్యస్య శరీరం పరికీర్తితమ్,
పఞ్చభిః సన్ధభిస్తస్య విభాగః సంప్రకల్పితః.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
తా. నాట్యానికి ఇతివృత్తం (కథావస్తువు) శరీర మని చెప్పబడుతుంది. ఐదు
సంధులచేత దాని విభాగం కల్పింపబడింది.
మూ. ఇతివృత్తం ద్విధా చైవ బుధస్తు పరికల్పయేత్,
ఆధికారికమేకం స్యాత్ ప్రాసఙ్గకమథాపరమ్.
2
తా. నాట్యశాస్త్ర పండితుడు ఇతివృత్తాన్ని రెండు విధాలుగా ఏర్పరచుకోవాలి.
మొదటిది అధికారికం, రెండవది ప్రాసంగికం.
మూ. యత్కార్యం హి ఫలప్రాప్త్యాః సామర్థ్యాత్పరికల్ప్యతే,
తదాధికారికం జ్ఞేయమన్యత్ ప్రాసంగికం విదుః.
3
తా. ఏ కార్యము, అనగా ఆరంభము, ఫలం సాధించడానికి సామర్థ్యంవల్ల
చేయబడుతుందో అది అధికారికం. మధ్యలో వచ్చే మిగిలిన వన్నీ ప్రాసంగికాలు.
మూ. కారణాత్ ఫలయోగస్య వృత్తం స్యాదాధికారికమ్,
తస్యోపకరణార్థం తు కీర్త్యతే హ్యానుషఙ్గకమ్.
తా. ఒక వృత్తాంతం (కథ) ఫలంతో సంబంధించడం అనే కారణంవల్ల, (అనగా
ఏ కథకు ఫలంతో సంబంధం ఉంటుందో ఆ కథ) ప్రధానం. దానికి సాధనాలుగా
ఉపయోగించే వృత్తం అనుషంగికం.
మూ. కవేః ప్రయత్నాన్నేతౄణాం యుక్తానాం విద్యపాశ్రయాత్,
కల్ప్యతే హి ఫలప్రాప్తిః సముత్కర్షాత్ ఫలస్య చ.
5
తా. తగిన పద్ధతులను అనుసరించడంవల్ల, అర్హత గల నాయకులకు, కవి,
ప్రయత్న పూర్వకంగా ఫలప్రాప్తి జరిగినట్లు కల్పిస్తాడు. ఫలం ఉత్తమమైన దవడంవల్ల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1a66dhu4lmm4nm2oimq94wo5sok82d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/616</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230154</id>
    <revision>
      <id>586673</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము 599 కూడ యుక్తులైన నాయకులకే ఆ ఫలం లభిస్తుంది. (అలా ఉత్తమఫలం అందుకొన్న నాయకుని కథ ఆధికారికం అని అర్థం). మూ. సంప్రాష్యే ఫలయోగే తు వ్యాపారః సాధకస్య యః, తస్యానుపూర్...'</comment>
      <origin>586673</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3660" sha1="58mtqkxh4562orh55zss962b4dg9gz4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
599
కూడ యుక్తులైన నాయకులకే ఆ ఫలం లభిస్తుంది. (అలా ఉత్తమఫలం అందుకొన్న
నాయకుని కథ ఆధికారికం అని అర్థం).
మూ. సంప్రాష్యే ఫలయోగే తు వ్యాపారః సాధకస్య యః,
తస్యానుపూర్వ్యా విజ్ఞేయాః పఞ్చవస్థాః ప్రయోకృభిః.
6
తా. ఫలం సాధించే నాయకుడు ఫలం సాధించడానికి చేసే వ్యాపారానికి (పనికి;
ప్రయత్నానికి చెందిన అయిదు అవస్థలను (stages) వాటి క్రమం ప్రకారం
నాట్యప్రయోక్తలు తెలుసుకోవాలి.
మూ. ప్రారమ్భశ్చ ప్రయత్నశ్చ తథా ప్రాప్తేశ్చ సంభవః,
నియతా చ ఫలప్రాప్తిః ఫలయోగశ్చ పఞ్చమః.
7
తా. ప్రారంభము, ప్రయత్నము, ప్రాప్తిసంభవము, ఫలప్రాప్యాశ, ఫలప్రాప్తి అని
అవస్థలు అయిదు.
మూ. ఔత్యుక్యమాత్రబన్ధస్తు యద్బీజస్య నిబధ్యతే,
మహతః ఫలయోగస్య స ఫలారమ్భ ఇష్యతే.
8
తా. గొప్పదైన ఫలం లభించడానికి బీజమైన ఉపాయ సంపదను గూర్చి ఔత్సుక్యాన్ని
మాత్రమే, ఉపాయమును స్మరించడాన్ని మాత్రమే (కావ్యంలో) చెప్పడం ఫలారంభం.
మూ. అపశ్యతః ఫలప్రాప్తిం వ్యాపారో యః ఫలం ప్రతి,
పరం చౌత్సుక్యగమనం స ప్రయత్నః ప్రకీర్తితః.
9
తా. ఇంకా ఫలప్రాప్తి కనబడక, ఫలాన్ని గూర్చి వ్యాపారం (పని) చేసే సాధకుని
ఔత్సుక్యం మరి కొంత పెరగడం ప్రయత్నం.
మూ. ఈషత్ప్రప్తిర్యదా కాచిత్ఫలస్య పరికల్ప్యతే,
భావమాత్రేణ తం ప్రాహుః విధిజ్ఞాః ప్రాప్తిసంభవమ్.
10
తా. 'ఫలం లభించేటట్లుంది' అను భావం సాధకునికి కలగడం ప్రాప్తిసంభవము.
మూ. నియతాం తు ఫలప్రాప్తిం యదా భావేన పశ్యతి,
నియతాం తాం ఫలప్రాప్తిం సగుణాం పరిచక్షతే.
11
తా. ఫలం తప్పక లభిస్తుంది అని మనస్సులో ఎప్పు డనుకొంటాడో అది నియతఫల
ప్రాప్తి.
మూ. అభిప్రేతం సమగ్రం చ ప్రతిరూపం క్రియాఫలమ్,
ఇతివృత్తే భవేద్యస్మిన్ ఫలయోగః ప్రకీర్తితః.
12&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>58mtqkxh4562orh55zss962b4dg9gz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/617</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230155</id>
    <revision>
      <id>586674</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '600 నాట్యశాస్త్రము తా. ఏ కథాభాగంలో, అభిలషింపబడిన సంపూర్ణమైన క్రియాఫలం అనుకొన్న విధంగా లభిస్తుందో అది ఫలయోగం అని చెప్పబడుతుంది. మూ. సర్వస్యైవ హి కార్యస్య ప్రారబ్ధస్య ఫలార్థ...'</comment>
      <origin>586674</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="7yd4bq1wbm97gqmgnh7zfdmns0xg4f8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;600
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఏ కథాభాగంలో, అభిలషింపబడిన సంపూర్ణమైన క్రియాఫలం అనుకొన్న
విధంగా లభిస్తుందో అది ఫలయోగం అని చెప్పబడుతుంది.
మూ. సర్వస్యైవ హి కార్యస్య ప్రారబ్ధస్య ఫలార్థిభిః,
ఏతాస్త్వనుక్రమేణైవ పఞ్చవస్థాః భవన్తి హి.
13
తా. ఫలం కోరేవాళ్లు ప్రారంభించిన అన్ని కార్యాలకీ కూడ ఈ ఐదు అవస్థలు
వరసగా ఉంటాయి.
మూ. ఆసాం స్వభావభిన్నానాం పరస్పరసమాగమాత్,
విన్యాస ఏకభావేన ఫలహేతుః ప్రకీర్తితః.
14
తా. స్వభావంచేత భిన్నములైన, అనగా వేరువేరు స్వభావాలు గల ఈ ఐదు
అవస్థలు, పరస్పరమూ కలిసి ఒకటిగా ఏర్పడి ఫలానికి కారణం అవుతున్నాయి.
మూ. ఇతివృత్తం సమాఖ్యాతం ప్రత్యగేవాధికారికమ్,
తదారమాృది కర్తవ్యం ఫలాన్తం చ యథా భవేత్.
15
తా. ఆధికారికమైనదిగా వెనుక చెప్పబడిన ఇతివృత్తాన్ని ప్రారంభం మొదలు,
ఫలం వరకు నడిపించాలి.
మూ. పూర్ణసంధ్యపి కర్తవ్యం హీనసంధ్యపి వా పునః,
నియమాత్ పూర్ణసంధి స్యాత్ హీనసంధ్యథ కారణాత్.
16
తా. ఇతివృత్తం నడపడంలో సంధు లన్నీ పాటించాలి. కొన్ని పాటించకపోయినా
దోషం లేదు. పూర్ణంగా సంధులుండా అనేది నియమం. కొన్ని కారణాలచేత శక్యం కాని
పక్షంలో సంధులు తక్కువ అయితే కావచ్చును.
మూ. ఏకలోపే చతుర్థస్య ద్విలోపే త్రిచతుర్థయోః,
ద్వితీయత్రిచతుర్థానాం త్రిలోపే లోప ఇష్యతే.
17
తా. ఒక సంధి తగ్గించాలనుకొన్నప్పుడు నాల్గవదానిని, రెండింటిని తగ్గించాలను
కొన్నప్పుడు మూడు నాలుగు సంధులను, మూడింటిని తగ్గించాలనుకొన్నప్పుడు రెండు
మూడు నాలుగు సంధులను విడవవచ్చు.
మూ. ప్రాసఙ్గకే పరార్థత్వాన్నహ్యేష నియమో భవేత్,
యద్వృత్తం సంభవేత్తత్ర తద్యోజ్యమవిరోధతః.
18
తా. ప్రాసంగికవస్తువు అధికారికే తివృత్తంకోసం చేర్చినది కాబట్టి దాని విషయంలో
సంధులను గూర్చిన ఈ నియమాలు లేవు. విరోధం లేకుండా కుదిరే దానినే ప్రాసంగికేతి
వృత్తంలో ఉపయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7yd4bq1wbm97gqmgnh7zfdmns0xg4f8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230156</id>
    <revision>
      <id>586675</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'T REDDY NALA SANGAM - చీపురం, తెన్నాట తెలుగుతల్లి ప్రార్థనాగీతం யுகாதிதிருவிழா ரட்டியார் 1949-1989 తెన్నాడు (నేటి తమిళనాడు) లోని తెలుగువారంతా సమిష్టిగా వారి తెలుగును తమదైన తీరులో చదవడం, రాయ...'</comment>
      <origin>586675</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2144" sha1="rs78tw3r4thzfcl7isd2al4eqju5nk0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;T REDDY NALA SANGAM - చీపురం, తెన్నాట తెలుగుతల్లి ప్రార్థనాగీతం
யுகாதிதிருவிழா
ரட்டியார்
1949-1989
తెన్నాడు (నేటి తమిళనాడు) లోని తెలుగువారంతా సమిష్టిగా వారి
తెలుగును తమదైన తీరులో చదవడం, రాయడం నేర్చుకోవడానికి
భాషను రక్షించుకుంటూ సామాజికంగా, రాజకీయంగా అన్ని విధాలుగా
తమ రాష్ట్రంలో తాము ఎదగడం కోసం తమ మధ్య ఒక సమైక్య
కార్యక్రమాన్ని ముందుకు తెస్తున్నారు. తెన్నాడు తెలుగువారు
‘తెలుగుతల్లి...” అనే ప్రార్థనాగీతాన్ని రూపొందించుకున్నారు. ఆ
పాటని తొలిగా పాడిన అవకాశాన్ని తె. భా. సమాఖ్య కార్యకర్త ఓటుకూరి
భూదేవి దక్కించుకుంది. మదురాంతకం సభలో భూదేవి పాడిన ఈ
ప్రార్థనాగీతం అందరి మెప్పునూ పొందింది. సభలో ఆమెచేత తెలుగు
ప్రచారానికి సంబంధించిన కొన్ని పాటలను, పద్యాలను పాడించు
కున్నారు. తెలుగు భాషోద్యమ సమాఖ్య పదేళ్ల నుండి ప్రచారంలోకి
తెచ్చిన పతాకాన్ని వారు తమ పతాకంగా స్వీకరించారు.
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015
26&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rs78tw3r4thzfcl7isd2al4eqju5nk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/618</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230157</id>
    <revision>
      <id>586676</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము మూ. ఇతివృత్తే యథావస్థాః పఞ్చరమ్భాదికాః స్మృతాః, అర్థప్రకృతయః పఞ్చ తథా బీజాదికా అపి. 601 19 19 తా. ఇతివృత్తంలో ఆరంభం మొదలైన అయిదు అవస్థ లున్నట్లే బీజం మొదలైన అయి...'</comment>
      <origin>586676</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3817" sha1="njipc430b9kzaawsbbwy2oteffjcxel" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
మూ. ఇతివృత్తే యథావస్థాః పఞ్చరమ్భాదికాః స్మృతాః,
అర్థప్రకృతయః పఞ్చ తథా బీజాదికా అపి.
601
19
19
తా. ఇతివృత్తంలో ఆరంభం మొదలైన అయిదు అవస్థ లున్నట్లే బీజం మొదలైన
అయిదు అర్థప్రకృతులు కూడ ఉన్నాయి.
మూ. బీజం బిన్దుః పతాకా చ ప్రకరీ కార్యమేవ చ,
అర్థప్రకృతయః పఞ్చ జ్ఞాత్వా యోజ్యా యథావిధి.
20
తా. బీజము, బిందువు, పతాక, ప్రకరి, కార్యము అను ఐదు అర్థప్రకృతులను
నియమానుసారం ఉపయోగించాలి.
మూ. స్వల్పమాత్రం సముత్సృష్టం బహుధా యద్విసర్పతి,
ఫలావసానం యచ్చెవ బీజం తత్పరికీర్తితమ్.
21
తా. ప్రారంభంలో నాటిన అత్యల్పమైన ఏ వస్తువు ఫలంవరకు అనేకవిధాల
విస్తరిస్తుందో అది బీజం.
మూ. ప్రయోజనానాం విచ్ఛేదే యదవిచ్ఛేదకారణమ్,
యావత్సమాప్తిర్బస్ధస్య స బిస్టుః పరికీర్తితః.
తా.
22
. ప్రధానేతివృత్తానికి సంబంధించిన ప్రయోజనాలు మధ్యలో ఎక్కడనైనా తెగిపోతే
వాటిని మళ్లీ అతుకుతూ, కథ చివరివరకూ ఉండేది బిందువు.
మూ. యద్వృత్తం తు పరార్థం స్యాత్ ప్రధానస్యోపకారకమ్,
ప్రధానవచ్చ కల్ప్యేత సా పతాకేతి కీర్తితా.
23
తా. ప్రధానమైన ఇతివృత్తానికి ఉపకారకంగా ఉన్న పరార్థమైన ఏ వృత్తం ప్రధానం
వలె కల్పించబడుతుందో, అనగా దాని కొక ఫలం ఉన్నట్లుగా నడపబడుతుందో, అది
పతాక.
మూ. ఫలం ప్రకల్ప్యతే యస్యాః పరార్థాయైవ కేవలమ్,
అనుబన్ధవిహీనత్వాత్ ప్రకరీతి వినిర్దిశేత్.
24
తా. ప్రధానేతివృత్తంతో చాలదూరం సంబంధం లేని ఏ కథకు చెప్పిన ఫలం
కూడ ప్రధానకథకే ఉపయోగిస్తుందో అది ప్రకరి. రామకథ ప్రధానకథ అయినప్పుడు ఆ
కథతో కలిసి చాల దూరం నడిచే సుగ్రీవవృత్తాంతాదికం పతాక; తక్కువ దూరం నడిచే
గుహ - శబరీవృత్తాంతాధికం ప్రకరి.
మూ. యదాధికారికం వస్తు సమ్యక్ ప్రాక్షైః ప్రయుజ్యతే,
తదరో యః సమారమ్భః తత్కార్యం పరికీర్తితమ్.
25&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>njipc430b9kzaawsbbwy2oteffjcxel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/619</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230158</id>
    <revision>
      <id>586677</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '602 నాట్యశాస్త్రము తా. ఆధికారిక మైన ఏ వస్తువును ప్రాజ్ఞులు ప్రారంభిస్తారో దాని ప్రయోజనాన్ని ఉద్దేశించి చేసే ప్రయత్నం కార్యం. - “ప్రాజ్ఞులు, అనగా ప్రధాననాయక పతాకనాయక - ప్రకరీ...'</comment>
      <origin>586677</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4286" sha1="6aic6qpxnfoqhw706wf5ifn23qvht0b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;602
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఆధికారిక మైన ఏ వస్తువును ప్రాజ్ఞులు ప్రారంభిస్తారో దాని ప్రయోజనాన్ని
ఉద్దేశించి చేసే ప్రయత్నం కార్యం.
-
“ప్రాజ్ఞులు, అనగా ప్రధాననాయక పతాకనాయక - ప్రకరీనాయకులు, ఫలరూప
మైన ఏ వస్తువును సంపాదింపవలసినదిగా సంకల్పించి ద్రవ్యగుణక్రియారూపసాధన
సామాగ్రిని సమకూర్చుకొంటారో ఆ ఫలం కార్యం” అని అభినవభారతి. (ఇది కొంచెం
క్లిష్టకల్పన వలె ఉన్నది).
మూ. ఏతేషాం యస్య యేనార్థో యతశ్చ గుణ ఇష్యతే,
తత్ ప్రధానం తు కర్తవ్యం గుణభూతాన్యతః పరమ్.
26
తా. వీటిలో, దేనికి ఉపకరించడానికై ఇతరమైనవి కూర్చబడతాయో, దేని దృష్ట్యా
అవి అప్రధానములో అది ప్రధానం అని గ్రహించాలి; మిగిలిన వన్నీ దీనికి అంగాలు.
వి. అర్థప్రకృతులు ఐదూ కూడ ప్రతీ రూపకంలోను ఉండ నవసరంలేదు. బీజ
బిందు - కార్యాలు మాత్రం తప్పకుండా ఉండాలి. (అభి.భా.)
మూ. ఏకోనేక్కోపి వా సన్ధిః పతాకాయాం తు యో భవేత్,
ప్రధానార్థానుయాయిత్వాదనుసన్ధిః ప్రకీర్త్యతే.
27
తా. పతాక ప్రధానవృత్తానికి అంగంగా ప్రవేశపెట్టింది గాన, దానిలో చెప్పబోవు
ఐదు సంధులలో ఒకటి రెండు సంధు లున్నా కూడ అవి అనుసంధులే. (ప్రధానేతి
వృత్తానికి అంగంగా ఉన్న సంధులే.
మూ. ఆగర్భాదావిమర్శాద్వా పతాకా వినివర్తతే,
కస్మాత్? యస్మాన్నిబన్ధం స్యాః పరార్థః పరికీర్త్యతే.
28
తా. పతాక గర్భసంధి దగ్గరగాని, విమర్శసంధి దగ్గరగాని ఆగిపోతుంది. ఎందువల్ల?
ఎందువల్ల ననగా పతాక ప్రధానకథావస్తువునకు అంగంగా కూర్చబడుతుంది.
మూ. యత్రార్థీ చిన్తితే2న్యస్మింస్తల్లిజ్లో న్యః ప్రయుజ్యతే,
ఆగస్తుకేన భావేన పతాకాస్థానకం తు తత్.
29
తా. పతాకస్థానకం లక్షణం :- ఏదో ఒక ప్రయోజనాన్ని గూర్చి ఆలోచించే
టప్పుడు అకస్మాత్తుగా అలాంటిదే మరొక ప్రయోజనం, అనుకోకుండా ప్రాప్తిస్తే అది
పతాకస్థానకం. (ఇది పతాకస్థానానికి సాధారణలక్షణం. దీనిలో నాలుగు భేదాలు రాబోయే
శ్లోకాలలో చెపుతున్నాడు).
మూ. సహసైవార్థసంపత్తిః గుణవత్యుపకారతః,
పతాకస్థానకమిదం ప్రథమం పరికీర్తితమ్.
30&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6aic6qpxnfoqhw706wf5ifn23qvht0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/620</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230159</id>
    <revision>
      <id>586678</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము 603 తా. (1) ప్రథమపతాకాస్థానకం :- ఏదో ఒక ఉపకారకం అనుకోకుండా లభించి, ఎదురు చూచిన దానికంటె అధికమైన ప్రయోజనం లభిస్తే అది మొదటి పతాకస్థానకం. మూ. వచః సాతిశయం క్లిష్టం క...'</comment>
      <origin>586678</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3873" sha1="9d9b61ypvar8zfr5qsds90dbfnqhonv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
603
తా. (1) ప్రథమపతాకాస్థానకం :- ఏదో ఒక ఉపకారకం అనుకోకుండా లభించి,
ఎదురు చూచిన దానికంటె అధికమైన ప్రయోజనం లభిస్తే అది మొదటి పతాకస్థానకం.
మూ. వచః సాతిశయం క్లిష్టం కావ్యబన్ధసమాశ్రయమ్,
పతాకాస్థానకమిదం ద్వితీయం పరికీర్తితమ్.
31
తా. (2) ద్వితీయపతాకాస్థానం :- ఏదో ఒక ప్రకృతవిషయం వర్ణిస్తూ ప్రయోగించిన
వాక్యంనుంచి మరొక మంచి అర్థం కూడ స్ఫురించడం రెండవ పతాక స్థానకం.
మూ, అర్థోపక్షేపణం యత్ర లీనం సవినయం భవేత్,
క్లిష్టప్రత్యుత్తరోపేతం తృతీయమిదమిష్యతే.
32
తా. (3) తృతీయపతాకాస్థానకం :- అస్పష్టంగా చెప్పబడుతూన్న విషయం,
ప్రత్యుత్తరంలోని క్లిష్టపదం (రెండర్థాలు గల పదం) ద్వారా ఎప్పుడు స్పష్టం అవుతుందో
అది మూడవ పతాకాస్థానకం.
మూ. ద్వర్ణో వచనవిన్యాసః సుక్లిష్టః కావ్యయోజితః,
ఉపన్యాససుయుక్తశ్చ తచ్చతుర్థముదాహృతమ్.
తా. (4) చతుర్థపతాకస్థానకం
34
:- కావ్యంలో ఉపయోగించిన సుక్లిష్టమైన
రెండర్థాలు బోధించగల వచనవిన్యాసం మరొక అర్థాన్ని కూడ స్పష్టీకరించడానికి సమర్థ
మైతే అది నాల్గవ పతాకాస్థానకం.
మూ. (యత్ర సాతిశయం వాక్యమర్థోపక్షేపణం భవేత్,
వినాశి దృష్టమనే చ పతాకార్ధం తు తద్భవేత్).
35
తా. (అతిశయపూర్వక మైన ఒక వాక్యం ఒక ప్రయోజనాన్ని సూచించినా, చివరికి
ఆ ప్రయోజనం నశించినట్లయితే అది పతాకార్ధం).
మూ. చతుష్పతాకపరమం నాటకే కార్యమిష్యతే,
పఞ్చభిః సంధిభిర్యుక్తం, తాంశ్చ వక్ష్యామ్యతః పరమ్.
36
తా. నాటకంలో ఐదు సంధులతో కూడిన కార్యంలో నాలుగుపతాకాస్థానాల వరకు
ఉండవచ్చు. (అంతకు మించి ఉండ కూడదు). ఇప్పుడు ఐదు సంధులను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. ముఖం ప్రతిముఖం చైవ గర్భో విమర్శ ఏవ చ,
తథా నిర్వహణం చేతి నాటకే పఞ్చ సంధయః.
37
తా. నాటకంలో - ముఖము, ప్రతిముఖము, గర్భము, విమర్శము, నిర్వహణము
అని సంధులు ఐదుంటాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9d9b61ypvar8zfr5qsds90dbfnqhonv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/621</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230160</id>
    <revision>
      <id>586679</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '604 మూ. పఞ్చభిః సన్ధిభిర్యుక్తం ప్రధానమనుకీర్త్యతే, శేషాః ప్రధానసన్ధినామనుగ్రాహ్యనుసన్ధయః. నాట్యశాస్త్రము 38 తా. ప్రధానకథావస్తువు ఈ ఐదుసంధులలో విభక్తమై ప్రయోగిపబడుతుంది....'</comment>
      <origin>586679</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="i9hz8adzez5tqt4qw3v19r16r8f5u5q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;604
మూ. పఞ్చభిః సన్ధిభిర్యుక్తం ప్రధానమనుకీర్త్యతే,
శేషాః ప్రధానసన్ధినామనుగ్రాహ్యనుసన్ధయః.
నాట్యశాస్త్రము
38
తా. ప్రధానకథావస్తువు ఈ ఐదుసంధులలో విభక్తమై ప్రయోగిపబడుతుంది.
మిగిలిన అనుసంధులు ప్రధానసంధులకు ఉపకారకాలుగా ఉంటాయి.
మూ. యత్ర బీజసముత్పత్తిర్నానార్థరససంభవా,
కావ్యే శరీరానుగతా తన్ముఖం పరికీర్తితమ్.
39
తా. కావ్యంలో (రూపకంలో) శరీరాన్ని (ప్రారంభరూపమైన శరీరాన్ని) అనుసరిస్తూ,
వివిధవిషయాలకు, రసాలకు ఉత్పత్తిస్థానమైన బీజముయొక్క ఆవిర్భావం దేనియందు
జరుగుతుందో అది ముఖసంధి. (రూపకప్రారంభంలోనే ఇది ఉంటుంది గాన దీనికి
ముఖసంధి అని పేరు).
మూ. బీజస్యోద్ఘాటనం యత్ర దృష్టనష్టమివ క్వచిత్,
ముఖన్యస్తస్య సర్వత్ర తద్వై ప్రతిముఖం స్మృతమ్.
40
తా. ముఖసంధిలో స్థాపితమై, ఒకప్పుడు కనబడుతూ మరొకప్పుడు కనబడకుండా
ఉన్న బీజం దేనిలో ఉద్ఘాటిత మవుతుందో, కొంచెం ఉబుకుతుందో, అది ప్రతి ముఖ
సంధి.
మూ. ఉద్ధ్భేదస్తస్య బీజస్య ప్రాప్తిరప్రాప్తిరేవ చ,
పునశ్చాన్వేషణం యత్ర స గర్భ ఇతి సంజ్ఞితః.
41
తా. వికసించిన బీజం ఏ సంధిలో ఉద్భిన్నం (ప్రకాశితం; వ్యక్తం అవుతుందో,
అదే ఒక మాటు దొరికినట్లు, దొరకనట్లు కనబడుతూండగా దానిని అన్వేషించడం
(వెదకడం) ఉంటుందో అది గర్భసంధి.
మూ. గర్భనిర్భిన్నబీజార్థో విలోభనకృతో2.పి వా,
క్రోధవ్యసనకో వాపి విమర్శః స ఇతి స్మృతః.
42
తా. నాల్గవ సంధి 'విమర్శసంధి' అని కొందరూ, 'అవమర్శసంధి' అని కొందరూ
అంటారు. (అభి.భా.). గర్భసంధిలో నిర్భిన్నమైనా కూడ బీజార్థం పూర్తిగా వికసించడం
విషయంలో ఏదైన ప్రలోభనం చేతనైనా, క్రోధం చేతనైనా, వ్యసనంచేతనైనా సందేహం
కానీ, విఘ్నం కాని ఏర్పడగా దానికోసం బలవత్తరమైన ప్రయత్నం చేయడం విమర్శసంధి,
లేదా అవమర్శసంధి.
మూ. సమానయనమర్థానాం ముఖద్యానాం సబీజానామ్,
నానాభావోత్తరాణాం యద్ భవేన్నిర్వహణం తు తత్.
43&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i9hz8adzez5tqt4qw3v19r16r8f5u5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/27</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230161</id>
    <revision>
      <id>586680</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తమిళనాడు శ్రీ స.వెం. రమేశ్ తెన్నాట తెలుగు తరగతులు, విడిపట్టులు తెన్నాడు (ఇప్పటి తమిళనాడు)లో 42 నూర్పాలు (శాతం) తెలుగువారు ఉన్నారని అమ్మనుడి చదువరులు ఎరిగినదే. 2001 నుండి ‘నడుస్త...'</comment>
      <origin>586680</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10005" sha1="m6orwmx5ob6mio9kyi05crrd9bl823g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తమిళనాడు
శ్రీ స.వెం. రమేశ్
తెన్నాట తెలుగు తరగతులు, విడిపట్టులు
తెన్నాడు (ఇప్పటి తమిళనాడు)లో 42 నూర్పాలు (శాతం)
తెలుగువారు ఉన్నారని అమ్మనుడి చదువరులు ఎరిగినదే. 2001 నుండి
‘నడుస్తున్న చరిత్ర' పనికట్టుకొని, తెన్నాటి తెలుగువారి గురించి చాటింపు
వేసింది. తెన్నాట తెలుగు ఎసపు (ఉద్యమం)కు వెన్నుదన్ను అయి
నిలిచింది. 2010 నుండి మొదలయి సాగుతున్న హోసూరు కతల
వెల్లువకు, రాయవేలూరు కతల బుడిబుడి అడుగులకు, తొలి నెలవు
అయింది కూడా నడుస్తున్న చరిత్రే. 2002లో తొలి హోసూరు కతనూ,
2011లో తొలి రాయవేలూరు కతనూ అచ్చువేసి, ఇప్పటి ఆంద్ర,
తెలంగాణ తావులలోని తెలుగువారి చూపును అటు తిప్పింది. ఇప్పుడు
'అమ్మనుడి' పేరుతో వచ్చి, మార్చి నెల సంచికలో తొలి బళ్ళారి కతను
అచ్చులోకి తెచ్చింది. ఇది ఇప్పటి కర్నాటకలో జరగబోయే ఇంకొక
తెలుగు ఎసపుకు ముందడుగు కాబోతున్నదేమో!
‘నడుస్తున్న చరిత్ర' పిలుపుతో మొదలయిన 'కృష్ణగిరి జిల్లా
రచయితల సంఘం' హోసూరు నుండి పదులమంది రాయసరులను
అందిస్తూ సాగుతున్నది. మరొకవైపు 'తెలుగువాణి' పేరుతో తెన్నాటి
పల్లెలలో తెలుగును నేర్పే పని 2004 నుండి మొదలు అయింది. క్రిష్ణగిరి,
రాయవేలూరు, కాంచీపురం, తిరుచినాపల్లి, పెరంబలూరు, తిరుపూరు
పెవ్వంటెము (జిల్లా)లలో నూరుకు పైగా పల్లెలలో తెలుగు తరగతులను
నడిపి, దాదాపు అయిదు వేలమందికి తెలుగు రాతలను నేరిపింది.
తెలుగువాణి. నేరుచుకొనిన వాళ్లలో కొందరు కతలనూ కవితలనూ
రాస్తున్నారు. ఇదంతా నడుస్తున్న చరిత్ర చదువరులకు తెలిసిందే.
ఇప్పుడు 'తెలుగువాణి' మరలా రెండు పనులను తలకు
ఎత్తుకొనింది. 1. తెలుగు విడిపట్టులను నడపడం 2. తిరువూరు
పెవ్వంటెంలో తెలుగు తరగతులను నడపడం. ఈ రెండు పనుల గురించి
కొన్ని ముచ్చట్లు.....
1. తెలుగు విడిపట్టు : విడిపట్టు అంటే శిబిరం. తెన్నాటి నాలుగు
మూలల నుండీ నెలనెలా కొందరు కోడెగాళ్లను ఒకచోట చేర్చి,
రెండునాళ్లు వాళ్లకు తెలుగు గొప్పతనం గురించీ మెలన గురించీ
నూరిపోసి, వాళ్లను తెలుగులెంకలుగా తీర్చిదిద్దడమే విడిపట్టు పని.
తొలి విడిపట్టు మార్చి 7, 8న తిరుపతిలో జరిగింది. దీనిని స.వెం.
రమేశ్ నడుపగా, ఆర్. ఎం. ఉమామహేశ్వరరావు, డా॥ మనోహర్,
మదురాంతకం నరేంద్ర, పేట శ్రీనివాసులు రెడ్డి, గంగినేని రమేశ్ గార్లు
తోడుపడినారు. విడిపట్టులో పాలుగొన్న తెన్నాటి తెలుగు లెంకలు వీరు.
పేరు
1. మార్టూరి వసంత్ నాయుడు
ఊరు
పెనువంటం
ఉడుమలపేట
2. అగస్త్యరెడ్డి దామోదర రెడ్డి
3. ఓ పురుస్తోం
కాటుక
తిరుపూరు
కాంచీపురం
రాయవేలూరు
4. కెంచప్పగారి మునిరాజు
దేవి సెట్టిపల్లి
క్రిష్ణగిరి
|
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015
తెలుగు విడిపట్లు
తెలుగు తల్లి தெலுகு விடிபட்டு
தெலுகு நாள்
నాదు: మార్చి 1, 1-2015
తెలుగువాణి
అగవ్యరెడ్డి దామోదరరెడ్డి
నాగళ్ల జయకుమార్
అమరవారా జనవరాజు
భీమిని కేశవ, చిల్ల ముత్తుసామి,
పాల్గొనువారు.
తెలుగు
రోజు తిరుపతి
திருபாதி
தெலுகுவாணி
మార్టూరి సంక్
కొండప్పగారి మునిరాజు
చాలా సేదేశ్ మథమార్
గుజ్జ్యుబొమ్మ దారయనాయకర్
గోళ్ల వినోద్, పాలను శివరామన్
5. అమరనారా బసవరాజు
6. గుజ్జుబొమ్ము దాదయ నాయకరు గేదలపల్లి
7. పాలమ రాజేంద్రపాండ్య
నాయకర
కొత్తపల్లి
క్రిష్ణగిరి
దిండుగల్లు
దిండుగల్లు
నెలకోట
8. పాలమ శివరామ నాయకరు అలకాపురి
9. చిల్లా ముత్తుసామి
తపల్లి
10. రాచకొండ సెందిల్ నాయుడు ఉప్పరపల్లి
11. ఎండపల్లి విద్యాశేకర్
12. బీమిని కేశవ
13. గోళ్ల వినోద్
14. పుట్టా మురళీక్రిష్ణ
15. రాణా సురేశ్మదనగోపాల్
16. దువ్వూరి సురేశ్
రెడ్డి
17. నాగళ్ల జయకుమార్
రాజపాళెం
బిరుదునగరు
పండుగల్ల
కోయలముత్తూరు
తిరుపూరు
బిరుదునగరు
కస్తూరి రంగపురం దూతగుడి
కళ్లమనాయకరు పల్లి బిరుదునగరు
గంగువారిపల్లి
అచ్చెరపాకం
ని
కాంచీపురం
పొంగలూరు తిరుపూరు
విడిపట్టులో పాలుగొన్నవారు అందరూ వారివారి తావులలో
తెలుగు పెంపుకు పాటుపడుతామనీ, తెలుగు నుడీ నెసాగుల పైకి
తమిళుల చొరబాటునూ అణిచివేతనూ ఎదురుకొంటామనీ
ఒట్టుపెట్టుకొనినారు. నెలనెలా ఒక్కొక్క తావున ఇటువంటి విడిపట్టులను
నడుపుకోవాలనీ, ఒక ఏడాది లోపల తెన్నాటిలో తక్కువలో తక్కువ
500 మంది తెలుగు లెంకలను అవను చేయాలనీ తీరుమానించు
కొనినారు. తరువాతి విడిపట్టు కొంగాపి నెల మొదటిలో (ఏప్రిల్ చివర)
తిరుపూరులో ఏర్పాటుచేసే దానికి గుజ్జుబొమ్మ దాదయనాయకరు
ముందుకు వచ్చినారు. తిరుపూరు విడిపట్టుకు ఏబైమందికి తగ్గకుండా
తెలుగులెంకలు వస్తారని దాదయనాయకరు మాట ఇచ్చినారు.
2. తెలుగు తరగతులు : తిరుపూరు పెవ్వంటెంలో దారాపురం,
కాంగేయం, పల్లడం, అవినాశి, తిరుపూరు, ఉడుమలపేట, మటంగుంట
అనే ఆరు వంటెంలు (తాలూకాలు) ఉన్నాయి. వీటిలో ఉడుమలపేట,
మటంగుంటలు కేరళ ఎల్లకు ఆనుకొని ఉంటాయి. ఈ రెండు
27&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6orwmx5ob6mio9kyi05crrd9bl823g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/622</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230162</id>
    <revision>
      <id>586681</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము - 605 తా. ముఖాదులైన నాలుగు సంధుల ప్రారంభాద్యర్థాలను, బీజవికారా లైన ఉత్పత్తి 'ఉద్ఘాటన ఉద్ధ్భేద - గర్భనిర్భేదాలను సుఖదుఃఖాత్మకము లైన, తీవ్రస్థితికి చేరిన హాస -...'</comment>
      <origin>586681</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="8jjd32qv3zic3g7w7ax6bag988ujz45" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
-
605
తా. ముఖాదులైన నాలుగు సంధుల ప్రారంభాద్యర్థాలను, బీజవికారా లైన ఉత్పత్తి
'ఉద్ఘాటన ఉద్ధ్భేద - గర్భనిర్భేదాలను సుఖదుఃఖాత్మకము లైన, తీవ్రస్థితికి చేరిన
హాస - శోక - క్రోధాదిభావాలను ఒక చోట చేర్చడం నిర్వహణసంధి.
వి. నాటకాది రూపకాల కథావస్తువు ఒక నిర్ణీతమైన పద్ధతిప్రకారం ప్రారంభం
నుంచి చివరివరకూ నడవడానికి ఉద్దేశించినవే ఈ పంచసంధులు. కొన్ని వేల సంవత్సరా
లకు పూర్వమే భారతదేశంలోని నాటకరచయితల శిల్పచాతుర్యము ప్రయోగకౌశలము
ఎంత ఉన్నతస్థితికి చెంది ఉన్నాయో తెలిపే ప్రత్యక్షోదాహరణం ఈ పంచసంధి ప్రక్రియా
కల్పన.
ఆరంభము, యత్నము, ప్రాప్త్యాశ, నియతాప్తి, ఫలాగమము అను ఐదు అవస్థలను
బీజము, బిందువు, పతాక, ప్రకరి, కార్యము అను అర్థప్రకృతులతో యథాక్రమంగా
(మొదటిదానిని మొదటిదానితో - ఇత్యాదిక్రమంలో) సంధించడంవల్ల, కలపడంవల్ల,
వరసగా ఈ ముఖము, ప్రతిముఖము, గర్భము, అవమర్శ, ఉపసంహృతి (దీనికే నిర్వహణం
అని కూడ పేరు) అను సంధులు ఏర్పడతాయి. వీటిని అనుసరించడం వల్ల కథావస్తువులో
శైథిల్యం లేకుండా ఒక విధమైన బిగి, ఐక్యమూ లభిస్తాయి. ప్రేక్షకులకు
నిరంతరానందానుభూతి కలుగుతుంది.
మానవు డేదైన కార్యం సాధించా లనుకొన్నప్పుడు దానిలో ఆలోచనాపక్షం (psy-
chological aspect) నిర్వహణపక్షం (practical aspect). అను రెండు పక్షాలు
ఉంటాయి. ఉదాహరణకి - ఒకడు ఏదైన ఉద్యోగం సంపాదించుకోవా లనుకొన్నాడు.
ఆ కోరిక పుట్టడమే ఆరంభం. అందుకు ప్రయత్నిస్తాడు. అది యత్నం. లభిస్తుందా
లభించదా అను సంశయం కలుగుతూంటుంది. అది ప్రాప్త్యాశ. తప్పక లభిస్తుంది అను
విశ్వాసం కలుగుతుంది. అది నియతాప్తి. ప్రయత్నం సఫలం అవడంతో ఆనందిస్తాడు.
అది ఫలాగమం. ఈ ఐదూ మానసికపక్షాలు.
అతడు ముందుగా అభ్యర్థనాపత్రం పంపుతాడు. అది బీజం. కొంచెం ప్రయత్నించగా
ఆ పత్రం చేరవలసిన అధికారి చేతికి చేరే టట్లు చేస్తాడు. అది బిందువు. మధ్యలో వచ్చే
అంతరాయాలను ఎవరి సహాయంతోనో తొలగిస్తాడు. అది పతాక. కింది అధికారులు
చేతులు తడిచేస్తాడు, అది ప్రకరి. చివరికి ఉద్యోగంలో చేరతాడు. ఇది కార్యం. ఈ
విధంగా బీజారంభాల సంధి ముఖసంధి. బిందుయత్నాల సంధి ప్రతిముఖ సంధి. పతాకా
- ప్రాప్త్యాశలసంధి గర్భసంధి. ప్రకరీనియతాప్తుల సంధి అవమర్శసంధి. కార్య -
ఫలాగమాల సంధి ఉపహృతిసంధి లేదా నిర్వహణసంధి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jjd32qv3zic3g7w7ax6bag988ujz45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/623</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230163</id>
    <revision>
      <id>586682</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '606 అర్థప్రకృతయః పఞ్చ పఞ్చవస్థాసమన్వితాః, నాట్యశాస్త్రము యథాసంఖ్యేన జాయన్తో ముఖాద్యాః పఞ్చ సంధయః (దశరూపకం 1.22) అన్ని రూపకాలలోనూ కూడ కథాస్వరూపాన్ని బట్టి ఐదు సంధులు కాని, అంత...'</comment>
      <origin>586682</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3374" sha1="e40i4q4sux35wcex6bknc3fmfwv5m9h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;606
అర్థప్రకృతయః పఞ్చ పఞ్చవస్థాసమన్వితాః,
నాట్యశాస్త్రము
యథాసంఖ్యేన జాయన్తో ముఖాద్యాః పఞ్చ సంధయః (దశరూపకం 1.22)
అన్ని రూపకాలలోనూ కూడ కథాస్వరూపాన్ని బట్టి ఐదు సంధులు కాని, అంతకు తక్కువ
సంధులు కాని ఉండాలి.
ఈ సంధుల వినియోగం కేవలం రూపకాలలో నేకాదు, శ్రవ్యకావ్యాలలో కూడ
ఉండాలని అలంకారికసంప్రదాయం.
మూ. ఏతే తు సంధయో జ్ఞేయాః నాటకస్య ప్రయోక్తృభిః,
తథా ప్రకరణస్యాపి శేషాణాం చ నిబోధత.
44
తా. నాటకంలోను, ప్రకరణంలోనూ కూడ ఈ సంధులుండా లను విషయం
రచయితలు, నాట్యప్రయోక్తలూ కూడ తెలుసుకోవాలి. మిగిలిన రూపకాల విషయం
చెపుతాను; తెలుసుకొండి.
మూ. డిమః సమవకారశ్చ చతుఃసన్ధి ప్రకీర్తితౌ,
న తయోరవమర్శస్తు కర్తవ్యః కవిభిః సదా.
45
తా. డిమంలోను, సమవకారంలోను అవమర్శం తప్ప మిగిలిన నాలుగు సంధులే
కవులు చెయ్యాలి.
మూ. వ్యాయోగేహామృగౌ చాపి సదా కార్యౌ త్రిసంధికౌ,
గర్భావమర్శౌన స్వాతం తయోర్వృత్తిశ్చ కైశికీ.
46
తా. వ్యాయోగ - ఈహామృగాలలో గర్భ - అవమర్శలు తప్ప మిగిలిన సంధులు
మూడూ ఉండాలి. వీటిలో కైశికీవృత్తి అవలంబించాలి.
మూ. ద్విసంధి తు ప్రహసనం వీథ్యజ్కో భాణ ఏవ చ,
ముఖనిర్వహణే తత్ర కర్తవ్యే కవిభిః సదా.
47
తా. ప్రహసన - వీథీ - అంక - భాణాలలో కవులు, ముఖసంధి, నిర్వహణ
సంధీ - ఈ రెండు సంధులూ ఉపయోగించాలి.
మూ. వీథీ చైవ హి భాణశ్చ తథా ప్రహసనం పునః,
కైశికీవృత్తిహీనాని కార్యాణి కవిభిః సదా.
48
తా. కవులు, వీథీ - భాణ - ప్రహసనాలలో కైశికీవృత్తి ఉపయోగించకూడదు.
మూ. ఏవం హి సన్ధయః కార్యా
దశరూపే ప్రయోక్తృభిః,
పునరేషాం తు సన్ధినామఙ్గకల్పం నిబోధత.
49&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e40i4q4sux35wcex6bknc3fmfwv5m9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/624</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230164</id>
    <revision>
      <id>586683</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము 607 తా. దశరూపకాలలో సంధులను, కవులు, ఈ విధంగా చెయ్యాలి. ఇప్పు డింక సంధులు అంగాల కల్పమును (ఏర్పాటును) తెలుసుకొనండి. మూ. సన్ధనాం యాని వృత్తాని ప్రదేశేష్వనుపూర్వశః,...'</comment>
      <origin>586683</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="9apyivr2avj6x3lz9t8a6nri6zigppl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
607
తా. దశరూపకాలలో సంధులను, కవులు, ఈ విధంగా చెయ్యాలి. ఇప్పు డింక
సంధులు అంగాల కల్పమును (ఏర్పాటును) తెలుసుకొనండి.
మూ. సన్ధనాం యాని వృత్తాని ప్రదేశేష్వనుపూర్వశః,
స్వసంపద్గుణయుక్తాని తాన్యఙ్గన్యుపధారయేత్.
50
తా. సంధుల ఆ యా ప్రదేశాలలో ఉన్న కథాంశాలలో, వాటి క్రమాన్ని అనుసరించి,
తమ తమ సౌందర్యంతోను గుణాలతోను కూడిన అజ్ఞాలను సంధ్యంగాలను, (ఉప
సంధులను చేర్చాలి.
మూ. ఇష్టస్యార్థస్య రచనా, వృత్తాస్తస్యానుపక్షయః,
రాగప్రాప్తిః ప్రయోగస్య, గుహ్యానాం చైవ గూహనమ్.
ఆశ్చర్యవదభిఖ్యానం ప్రకాశ్యానాం ప్రకాశనమ్,
అజ్ఞానాం షడ్విధం హ్యేతద్ దృష్టం శాస్త్ర ప్రయోజనమ్.
51
52
తా. ఇష్టమైన (చెప్పదలచిన) విషయం కూర్చడం, ప్రధానకథ తెగిపోకుండా
ఉండడం, ప్రయోగం రంజకంగా ఉండడం. రహస్యాలను సంరక్షించడం, ఆశ్చర్యకరమైన
వాటిని చెప్పడం, ప్రకాశింపచేయదగినవాటిని (స్పష్టంగా పైకి చెప్పవలసినవాటిని)
ప్రకాశింపచేయడం - ఈ ఆరు అంగాల ప్రయోజనం అని శాస్త్రాలు చెపుతున్నాయి.
మూ. అఙ్గహీనో నరో యద్వన్నైవారమ్భక్షమో భవేత్,
అఙ్గహీనం తథా కావ్యం న ప్రయోగక్షమం భవేత్.
53
తా. అవయవలోపం ఉన్న మనిషి ఏ విధంగా ఏ పనీ ప్రారంభించడానికి
అసమర్థుడో అదే విధంగా, అంగాలు లేని కావ్యం ప్రయోగానికి అనుగుణంగా ఉండదు.
మూ. ఉదాత్తమపి యత్ కావ్యం స్యాదభైః పరివర్జితమ్,
హీనత్వాద్ధి ప్రయోగస్య న సతాం రణ్యయేన్మనః.
54
తా. అంగాలు లేని కావ్యం (నాటకం) ఎంత ఉదాత్త మైనా, దాని ప్రయోగం
లోపభూయిష్టంగా ఉండడంచేత సత్పురుషుల మనస్సును రంజింపచేయజాలదు.
మూ. కావ్యం యదపి హీనార్థం సమ్యగజ్జెః సమన్వితమ్,
దీప్తత్వాత్తు ప్రయోగస్య శోభామేతి న సంశయః
55
తా. ఒక కావ్యంలోని అర్థం (కథావస్తువు) అంతగా బాగుండక పోయినా, అంగా
లన్నీ చక్కగా కూరుస్తే దాని ప్రయోగం వెలిగిపోతూంటుంది గాన, అది శోభిస్తుంది.
సంశయం లేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9apyivr2avj6x3lz9t8a6nri6zigppl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/625</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230165</id>
    <revision>
      <id>586684</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '608 మూ. (తస్మాత్ సంధిప్రదేశేషు యథాయోగం యథారసమ్, కవినాజ్ఞాని కార్యాణి సమ్యక్తాని నిబోధత. నాట్యశాస్త్రము 56 తా. అందుచేత, కవి, సంధిప్రదేశాలలో, వీలును బట్టి, రసానుగుణంగా అంగాలు చక్...'</comment>
      <origin>586684</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3545" sha1="5thbt2kpsj0ei4au017ru1kg1j1dt0x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;608
మూ. (తస్మాత్ సంధిప్రదేశేషు యథాయోగం యథారసమ్,
కవినాజ్ఞాని కార్యాణి సమ్యక్తాని నిబోధత.
నాట్యశాస్త్రము
56
తా. అందుచేత, కవి, సంధిప్రదేశాలలో, వీలును బట్టి, రసానుగుణంగా అంగాలు
చక్కగా సమకూర్చాలి. వాటిని చెపుతాను, వినండి.
మూ. ఉపక్షేపః పరికరః పరిన్యాసో విలోభనమ్,
యుక్తిః ప్రాప్తిః సమాధానం విధానం పరిధావనా.
ఉద్భేదః కరణం భేద ఏతాన్యఙ్గని వై ముఖే.
57
తా. ముఖసంధిలో - ఉపక్షేపము, పరికరము, పరిన్యాసము, విలోభనము, యుక్తి,
ప్రాప్తి, సమాధానము, విధానము, పరిభావన, ఉద్ద్భేదము, కరణము, భేదము అని (12)
అంగాలుంటాయి.
మూ. తథా ప్రతిముఖే చైవ శృణుతాబ్దాని నామతః.
విలాసః పరిసర్పశ్చ విధూతం తాపనం తథా,
నర్మ నర్మద్యుతిశ్చైవ తథా ప్రగమనం పునః.
నిరోధశ్చైవ విజ్ఞేయః పర్యుపాసనమేవ చ,
పుష్పం వజ్రముపన్యాసో వర్ణసంహార ఏవ చ.
ఏతాని వై ప్రతిముఖే, గర్భే జ్ఞాని నిబోధత.
తా. ప్రతిముఖసంధిలో అంగాల పేర్లు వినండి
-
58
59
60
60
విలాసము, పరిసర్పము,
విధూతము, తాపనము, నర్మ, నర్మద్యుతి, ప్రగమనము, నిరోధము, పర్యుపాసనము,
పుష్పము, వజ్రము, ఉపన్యాసము, వర్ణసంహారము - ఇవి (14) ప్రతిముఖసంధ్యంగాలు.
గర్భసంధి అంగాలను తెలిసికొనండి .
-
మూ. అభూతాహరణం మార్గో రూపోదాహరణే క్రమః.
సంగ్రహశ్చానుమానం చ ప్రార్థనాక్షిప్తమేవ చ,
తోటకాధివనే చైవ హ్యుద్వేగో విద్రవస్తథా.
ఏతాన్యఙ్గని వై గర్భే హ్యవమర్శే నిబోధత.
61
62
తా. అభూతాహరణమూ, మార్గము, రూపము, ఉదాహరణము, క్రమము,
సంగ్రహము, అనుమానము, ప్రార్థన, ఆక్షిప్తము, తోటకము, అధిబలము, ఉద్వేగము,
విద్రవము - ఇవి (13) గర్భాంగాలు. ఇప్పుడు అవమర్శసంధి అంగాలు తెలుసుకొనండి.
మూ. అపవాదశ్చ సంఫేటో విద్రవః శక్తిరేవ చ.
63&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5thbt2kpsj0ei4au017ru1kg1j1dt0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230166</id>
    <revision>
      <id>586685</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వంటెంలలో ఇల్లిల్లూ తిరిగి నుడివారిగ లెక్కలను తీసినారు తెలుగులెంకలు. మొత్తంమీద ఈ తావున 49% తెలుగు, 5% కన్నడం, 2% 44% తమిళ నుడులవారు ఉన్నారు. రెండు వంటెంల మొత్తం మందిలో ఎక్కువమంది మ...'</comment>
      <origin>586685</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6540" sha1="ffzbdd3tvzj8x9z4tst6g9bliz80yoi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;వంటెంలలో ఇల్లిల్లూ తిరిగి నుడివారిగ లెక్కలను తీసినారు
తెలుగులెంకలు. మొత్తంమీద ఈ తావున 49% తెలుగు, 5% కన్నడం,
2% 44% తమిళ నుడులవారు ఉన్నారు. రెండు వంటెంల
మొత్తం మందిలో ఎక్కువమంది మాదిగవారే ఉన్నారు. వీరి నూర్పాలు
21. వీరి తరువాత 'కొంగువేళాల గౌండర్' అనే తమిళ కులంవారు
క్రిష్ణగిరి, రాయవేలూరు పెవ్వంటెంలనుండి ముందుకు వచ్చినారు. ఈ
పదిమందికీ అలవరపు (శిక్షణ)ను ఇచ్చి ఆ పల్లెలకు పంపుతాము.
వీళ్లు 'తెలుగువాణి' చెప్పిన పల్లెలకు పోయి ఆ పల్లెమందితో కలిసిపోయి,
వాళ్లకు తెలుగు రాతలను నేరుపుతారు. తెలుగు పాటలనూ ఆటలనూ
కూడా నేరుపుతారు. ఆ పల్లెలలోని తెలుగు మాటలను ఎడివి(సేకరించి)
18%తో రెండవ మట్టులో, 12%తో కమ్మవారు మూడవమట్టులో 'తెలుగువాణి' వారికి అందచేస్తారు. అలవరపు తరగతులు మార్చి 28
ఉన్నారు.
నుండి ఏప్రిల్ 8 వరకూ తిరుపతిలో జరిగినాయి.
ఈ నెల ఏప్రిల్ 15 నుండి ఈ రెండు వంటెంలలోని పల్లెలలో
తెలుగు తరగతులను నడుపబోతున్నాము. దాదాపు 150 పల్లెలలో
నేరిపించాలనీ, నేరిపించిన ఒక్కొక్క ఊరిలోనూ తెలుగు పేరుపలకలు
(సైనో బోర్డులు) కనబడేటట్లు చేయాలని మా గురి. ఇప్పటికి 90
పల్లెలవారు నేరుచుకొనే దానికి ముందుకు వచ్చినారు. ఆ పల్లెల పేర్లను
కింద ఇచ్చినాము. తెలుగు రాతలను నేరిపే దానికి పదిమంది కోడెవాళ్లు
పళ్లనూతి
పూలనూతి
తరగతులను నడపడానికి ఒక్కొక్క పల్లెకు పదివేల రూపాయలు
చెల్లు అవుతుంది. తెన్నాట తెలుగు పెంపుకు చేయి అందించాల
అనుకొనేవారు, ఒక్కొక్క పల్లెను దత్తు తీసుకొనవచ్చు. అంటే పదివేల
రూపాయలను తెలుగువాణికి ఇచ్చి తోడుపడవచ్చు. తరగతి
జరుగుతున్నపుడు కట్టే తెరకొడి(బేనరు)లో ఈవరు (దాత)ల పేరును
ఉంచుతాము. ఇవీ ఇప్పటికీ తెన్నాటి ముచ్చట్లు:
తెలుగు రాతలు కావాల అని ముందుకు వచ్చిన ఊర్ల పేర్లు
చిన్నకొత్తూరు
గణపతి పాళెం
దేవకొత్తూరు
ఉడుకు పాళెం
క్రిష్ణాపురం
రావణాపురం
జల్లిపల్లి
జింకలపల్లి
చిన్న పూల నూతి
దారాపురం కొత్తూరు
చెల్లప్ప పాళెం
వల్లగుండాపురం
తుమ్మలపల్లి
పెద్దపావనూతి
ఎరగండి కొత్తూరు
వెంకటాపురం
అమ్మపల్లి
చిన్నపాపనూతి
కర్రిసామి కొత్తూరు
కుమార పాళెం
గోవిందాపురం
దాసరిపల్లి
సంగ్రామ నెల్లూరు
మర్రి పాళెం
కల్లాపురం
అందూరు
నాయకనూరు
పల్లి పాళెం
నరసింగాపురం
మరులపల్లి
వేలూరు
జలప్ప నాయకనూరు
కనకం పాళెం
రామలింగాపురం
బాలపుపల్లి
గట్టూరు
కడతూరు
వేలప్ప నాయకనూరు
మల పా
వంజిపురం
ఉల్లి
గురప్ప నాయకనూరు
జోతి
గణేశపురం
పెరికినపల్లి
కణియూరు
కన్నమ నాయకనూరు
పెద్ద బా
వెలుగమానుపల్లి
పోలారంపల్లి
కానగముత్తూరు
ఎలయముత్తూరు
పోత నాయకనూరు
హనుమంత పట్నం
తిన్నెల్లి
కొండవనాయనిపల్లి
అమరావతి
కొండజంగాల పట్నం
ప
ఇచ్చి
లింగమావూరు
రాగలబావి
కొమరలింగం
కుమార మంగళం
అమణ సముద్రం
గుంటుపల్లి
తాళ్లపల్లి
కురిచి కోట
చింతలపల్లి
సీలనాయనిపల్లి
కొర్లగుంట
కుర్రాల గుట్ట
దిరిసినపల్లి
జోతంపల్లి
పాపగుంట
గుంట
ని
వాడ
పల్లి వలస
దీపాలపల్లి
బోయపల్లి
ముల్లంగి వలస
మడుగుపల్లి
బూదిమి
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
28
అ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ffzbdd3tvzj8x9z4tst6g9bliz80yoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/626</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230167</id>
    <revision>
      <id>586686</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము వ్యవసాయః ప్రసంగశ్చ ద్యుతిః భేదో నిషేధనమ్, విరోధనమథాదానం ఛాదనం చ ప్రరోచనా. వ్యవహారశ్చ యుక్తిశ్చ విమర్శాజ్ఞాన్యమూని చ. 609 64 తా. అపవాదము, సంఘటము, విద్రవము, శక్త...'</comment>
      <origin>586686</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3665" sha1="4jgm1e43e2einz98hx432s821mhpj6o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
వ్యవసాయః ప్రసంగశ్చ ద్యుతిః భేదో నిషేధనమ్,
విరోధనమథాదానం ఛాదనం చ ప్రరోచనా.
వ్యవహారశ్చ యుక్తిశ్చ విమర్శాజ్ఞాన్యమూని చ.
609
64
తా. అపవాదము, సంఘటము, విద్రవము, శక్తి, వ్యవసాయము, ప్రసంగము,
ద్యుతి, భేదము, నిషేధనము, విరోధనము, ఆదానము, భావనము, ప్రరోచన, వ్యవహారము,
యుక్తి - ఇవి (15) విమర్శసంధి అంగాలు.
మూ. సన్ధిర్విరోధో గ్రథనం నిర్ణయః పరిభాషణమ్.
ద్యుతిః ప్రసార ఆనన్దః సమయో హ్యుపగూహనమ్,
భాషణం పూర్వవాక్యం చ కావ్యసంహార ఏవ చ.
ప్రశస్తిరితి సంహారే జ్ఞేయాన్యజ్గాని నామతః,
చతుఃషష్టిర్ బుధైర్ ్బయా న్యేతాన్యర్గాని సన్ధిషు.
65
99
66
67
తా. సంధి, విరోధము, గ్రథనము, నిర్ణయము, పరిభాషణము, ద్యుతి, ప్రసాదము,
ఆనందము, సమయము, ఉపగూహనము, భాషణము, పూర్వవాక్యము, కావ్యసంహారము,
ప్రశస్తి - ఇవి (14) ఉపసంహారసంధి అంగాల పేర్లు. ఈ విధంగా ఐదు సంధులలో
అరవైనాలుగు (64) అంగాలు అని బుధులు తెలుసుకోవాలి.
మూ. (సంపాదనార్థం బీజస్య సమ్యక్ సిద్ధికరాణి చ,
కార్యాణ్యేతాని కవిభిర్విభజ్యార్థాని నాటకే).
68
తా. కవులు నాటకంలోని అర్థాలను, కథాంశాలను విభజించుకొని, ఈ అంగాలను
బీజాన్ని సంపాదించడం కొరకు, కార్యసిద్ధి కరము లయే టట్లు బాగా చూచుకొని
యోగించాలి.
మూ. పునరేషాం ప్రవక్ష్యామి లక్షణాని యథాక్రమమ్,
కావ్యార్థస్య సముత్పత్తిరుపక్షేపః ప్రకీర్తితః.
69
తా. ఇపుడు వీటి లక్షణాలు క్రమానుసారంగా చెపుతాను. కావ్యార్ధం పుట్టడం
ఉ.
మూ. యదుత్పన్నార్థబాహుల్యం జ్ఞేయః పరికరస్తు సః,
తన్నిష్పత్తిః పరిన్యాసో విజ్జేయః కవిభిః సదా.
గుణనిర్వర్ధనం చైవ విలోభనమితి స్మృతమ్,
సంప్రధారణమర్థానాం యుక్తిరిత్యభిధీయతే.
సుఖార్థస్యాభిగమనం ప్రాప్తిరిత్యభిసంజ్ఞతా,
70
71&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4jgm1e43e2einz98hx432s821mhpj6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/627</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230168</id>
    <revision>
      <id>586687</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '610 బీజార్థస్యాపగమనం సమాధానమితి స్మృతమ్. నాట్యశాస్త్రము 72 తా. పుట్టిన అర్థం కావ్యార్థం) విస్తరించడం పరికరం. ఆ అర్థం సిద్ధించడం పరిన్యాసం. గుణాలను వర్ణించడం విలోభనం. విషయాలన...'</comment>
      <origin>586687</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3649" sha1="3iohzy26trwf485mglbl04wjc95znue" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;610
బీజార్థస్యాపగమనం సమాధానమితి స్మృతమ్.
నాట్యశాస్త్రము
72
తా. పుట్టిన అర్థం కావ్యార్థం) విస్తరించడం పరికరం. ఆ అర్థం సిద్ధించడం
పరిన్యాసం. గుణాలను వర్ణించడం విలోభనం. విషయాలను, చేయవలసిన పనులను,
నిర్ధరించడం యుక్తి. సుఖం లభించడం ప్రాప్తి. బీజార్థం (బీజప్రయోజనం) పొందడం
సమాధానం.
మూ. సుఖదుఃఖకృతో యోర్థః తద్విధానమితి స్మృతమ్,
కుతూహలోత్తరావేగో విజ్ఞేయా పరిభావనా.
బీజార్థస్య ప్రరోహో యః స ఉద్ధ్భేద ఇతి స్మృతః,
ప్రకృతార్థసమారమ్భః కరణం నామ తద్భవేత్.
సంఘాతభేదనార్థో యః స భేద ఇతి కీర్తితః,
ఏతాని తు ముఖాజ్గాని వక్ష్యే ప్రతిముఖే పునః.
73
74
75
తా. సుఖదుఃఖాలతో సంబంధించిన, సుఖకరమైన లేదా దుఃఖకరమైన విషయాలకు
సంబంధించిన కథను చెప్పడం విధానం, కుతుహూలంతో కూడిన ఆవేగం పరిభావన.
బీజరూప మైన అర్థం అంకురించడం ఉద్ధ్భేదం. ప్రకృత మైన అర్థాన్ని (పనిని)
ప్రారంభించడం కరణం. కలిసి ఉన్న (పాత్రల) సముదాయాన్ని విడదీయడం భేదం.
ఇవన్నీ ముఖసంధ్యంగాలు. ఇప్పుడు ప్రతిముఖసంధ్యంగాలు చెపుతాను.
మూ. సమీహా రతిభోగార్థా విలాస ఇతి సంజ్ఞితః,
దృష్టనష్టానుసరణం పరిసర్ప ఇతి స్మృతః.
కృతస్యానునయస్యాదౌ విధూతమపరిగ్రహః,
అపాయదర్శనం యత్తు తాపనం నామ తద్భవేత్.
క్రీడార్థం విహితం యత్తు హాస్యం సర్మేతి తత్ స్మృతమ్,
దోషప్రచ్ఛాదనార్థం తు హాస్యం నర్మద్యుతిః స్మృతా.
ఉత్తరోత్తరవాక్యం తు భవేత్ ప్రగయణం పునః,
యా తు వ్యసనసంప్రాప్తిః స నిరోధః ప్రకీర్తితః.
క్రుద్ధస్యానునయో యస్తు భవేత్తత్పర్యుపాసనమ్,
విశేషవచనం యత్తు తత్పుష్పమితి సంజ్ఞితమ్.
ప్రత్యక్షరూక్షం యద్వాక్యం వజ్రం తదభిధీయతే,
ఉపపత్తికృతో యోర్థః ఉపన్యాసశ్చ స స్మృతః
76
77
78
79
80
81&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3iohzy26trwf485mglbl04wjc95znue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230169</id>
    <revision>
      <id>586688</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పిట్టచూపు బడ్జెట్పై చర్చ కాదు... చట్టసభల్లో రభస! - చలసాని నరేంద్ర పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో బడ్జెట్ సమావేశాలు విశేష ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంటాయి. అధికార పక్షాలకు తమ ప్రభు...'</comment>
      <origin>586688</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9617" sha1="2pnfw9gvfmazjhv3jqw9skiu385c2gu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;పిట్టచూపు
బడ్జెట్పై చర్చ కాదు...
చట్టసభల్లో రభస!
- చలసాని నరేంద్ర
పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో బడ్జెట్ సమావేశాలు విశేష ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంటాయి. అధికార పక్షాలకు తమ
ప్రభుత్వ విధానాలు, ప్రాధాన్యతలు, దృష్టి కోణం గురించి ప్రజలకు తెలియచెప్పే అవకాశం కలిగిస్తే, ప్రతిపక్షాలకు
మొత్తం ప్రభుత్వ పాలనను వడబోసి ప్రజల ముందు ఉంచే వీలు ఏర్పడుతుంది. రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల తొలి పూర్తి
స్థాయి బడ్జెట్ సమావేశాలు ఒకేసారి, ఒకే ఆవరణలో జరుగుతుంటే సహజంగానే ప్రజల్లో ఆసక్తి ఏర్పడింది.
రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలు, మూడు రోజుల వ్యవధిలో మూడు బడ్జెట్లు ప్రవేశ పెట్టాయి. పది జిల్లాల తెలంగాణా రాష్ట్రానికి
లక్షా పదిహేను వేల కోట్ల రూపాయల బడ్జెట్. పదమూడు జిల్లాల ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి లక్షా పదమూడు వేల కోట్ల
రూపాయల బడ్జెట్. మరునాడే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం “వ్యవసాయం” పేరుతో ఇంకో ప్రత్యేక బడ్జెట్ సభకు సమర్పించి మరో
పద్నాలుగు వేల కోట్ల రూపాయలు ప్రతిపాదించారు. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో లక్షలతో మొదలయిన బడ్జెట్ అంచనాలు కాలక్రమంలో
పెరిగి పెరిగి లక్షల కోట్లల్లోకి చేరుకున్నాయి. ప్రతిష్టకు పోయి ప్రతి ఏటా బడ్జెట్ అంచనాలను పెంచుతూ చూపుతున్నారు గాని
ఆ అంకెలు ప్రభుత్వాల ఆర్థిక పరిపుష్టిని సూచించడం లేదు. కేవలం అంకెలతో గారడీలు చేస్తున్నట్లు అనిపిస్తున్నది.
అసలు బడ్జెట్పై సవివర చర్చల పైన కన్నా పరస్పరం ఆరోపణలతో, దూషణలతో చివరకు అసభ్య పదజాలంతో రచ్చకెక్కి
తెలుగు వారి పరువును మంట గలిపే ప్రయత్నం జరగడం దురదృష్టకరం. ప్రతిపక్షాల ఉనికి పట్ల అధికార పక్షాల్లో అసహనం
రెండు శాసన సభల్లో వ్యక్తమయింది. స్పీకర్లు కేవలం అధికార పక్షం చెప్పుచేతల్లో వ్యవహరిస్తున్న వారుగా ఆరోపణలు
ఎదుర్కోవడం విచారకరం.
తెలంగాణ సభలో తొలి రోజునే తెలుగుదేశం సభ్యులు అందరినీ
మొత్తం బడ్జెట్ సమావేశాలలో సభ నుండి బహిష్కరించారు. సభ
జరగడానికి ఆటంకం కలిగిస్తే ఒకటి, రెండు రోజులు వాయిదా వేసి,
ఆ తరువాత ఒకటి, రెండు రోజులు సభ నుండి బహిష్కరించడానికి
ప్రయత్నం చేయడం ఆనవాయితీ. ఈ లోపుగా స్పీకర్ అన్ని పక్షాలతో
సమావేశాలు జరిపి ప్రతిష్ఠంభన తొలగించే ప్రయత్నం చేస్తారు.
అటువంటి ప్రయత్నాలు ఏవీ జరుగకుండా సభ్యులను బహిష్కరించడం
మంచి ఆనవాయితీ కాదని చెప్పాలి.
తాము తక్కువా అన్నట్లు ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభలో సహితం
చివరి రోజుల్లో ప్రతిపక్ష సభ్యులు కొందరిని సభ నుండి బహిష్కరించడం,
అందుకు ప్రతిగా తామే సభను బహిష్కరిస్తున్నామని ప్రకటించడం
చేసారు. సభలో బడ్జెట్ పై ప్రసంగించే అవకాశం లేకుండా తన మైకు
తొలగించారని అంటూ ప్రతిపక్ష నాయకుడు పత్రికల వారి ముందే
బడ్జెట్ ప్రసంగం చేసారు. ఇవ్వన్నీ చూస్తుంటే అందరూ మీడియాలో
ప్రచారాల కోసం తాపత్రయమే గాని ప్రజాసంబంధ అంశాలపై
నిజాయితీగా చర్చలు జరిపే ప్రయత్నం చేయడం లేదు.
ఇక కొందరు సభ్యులు మర్యాదని మరచి ఉపయోగించిన అసభ్య,
పరుష పదజాలం దిగజారుతున్న మన రాజకీయ వ్యవస్థకు ప్రతీకగా
మిగిలినట్లు చెప్పవచ్చు. మహిళా శాసన సభ్యులపై సైతం అభ్యంతరకర
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015 |
పదజాలం వాడటం, వారు కూడా తామేమి తక్కువ కాదన్న రీతిలో
పరుషంగా స్పందించడం ప్రసార సాధనాలకు వినోదంగా మారింది.
తమ ముందే సభ్యులు దిగజారి ఈ విధంగా ప్రవర్తిస్తుంటే సభాపతులు
ప్రేక్షక పాత్ర వహించడం విస్మయం కలిగిస్తున్నది.
రెండు రాష్ట్రాల బడ్జెట్లలో ఘనమైన కేటాయింపులు చేశారు.
గాని ప్రణాళిక వ్యయం 40 శాతానికి మించి లేదు. ప్రణాళికేతర వ్యయం
అంటే అంకెల ప్రపంచం చూపించడమే గాని అందుకు అవసరమైన
నిధుల సమీకరణ గురించిన స్పష్టతను ఆర్థికమంత్రులు ప్రదర్శించ
లేకపోయారు. గత ఎన్నికల్లో ఇచ్చిన హామీల అమలు కన్నా ప్రజలను
మంత్రముగ్దులను చేసే ఆకర్షణీయ ప్రసంగాలకే పరిమితం అయ్యారు.
అరచేతిలో స్వర్గం చూపించే ప్రయత్నం చేసారు గాని అందుకు
అవసరమైన వనరుల సమీకరణ, ఆర్థిక క్రమశిక్షణ పాటించడం గురించి
ఏమాత్రం ప్రయత్నాలు కనిపించనే లేదు.
దేశంలోనే గుజరాత్ తరువాత సంపన్న రాష్ట్రం అని తెలంగాణ
ముఖ్యమంత్రి కె.చంద్రశేఖర్ రావు ఘనంగా చెప్పుకున్నా మేరకు
అభివృద్ధి పథకాలకు కేటాయింపులు జరపలేదు. గత సంవత్సరం చేసిన
బడ్జెట్ ప్రతిపాదనల్లో 40 శాతం నిధులు కుడా ఖర్చుపెట్టలేని ఈ రెండు
ప్రభుత్వాలు ప్రస్తుత బడ్జెట్లో చేసిన ప్రతిపాదనలను ఏమాత్రం అమలు
చేయగలరో చూడవలసివుంది. కొత్తగా పన్నులు ప్రతిపాదించడం లేదని
29&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2pnfw9gvfmazjhv3jqw9skiu385c2gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/628</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230170</id>
    <revision>
      <id>586689</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము చాతుర్వర్ణ్యోపగమనం వర్ణసంహార ఇష్యతే, కపటాపాశ్రయం వాక్యమభూతాహరణం విదుః. తత్త్వార్థకథనం చైవ మార్గ ఇత్యభిధీయతే, చిత్రార్థసమవాయే తు వితర్కో రూపమిష్యతే. యత...'</comment>
      <origin>586689</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="noiewyplgqonig1azvihl5p5w9ec4c1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
చాతుర్వర్ణ్యోపగమనం వర్ణసంహార ఇష్యతే,
కపటాపాశ్రయం వాక్యమభూతాహరణం విదుః.
తత్త్వార్థకథనం చైవ మార్గ ఇత్యభిధీయతే,
చిత్రార్థసమవాయే తు వితర్కో రూపమిష్యతే.
యత్సాతిశయవద్వాక్యం తదుదాహరణం సృతమ్,
భావతత్త్వోపలబ్ధిస్తు క్రమ ఇత్యభిధీయతే.
సామదానాదిసంపన్నః సంగ్రహః పరికీర్తితః,
రూపానురూపగమనమనుమానమితి స్మృతమ్.
రతిహర్హోత్సవానాం తు ప్రార్థనా ప్రార్థనా భవేత్,
గర్భస్యోద్భేదనం యత్ సా2 2. క్షిప్తిరిత్యభిధీయతే.
సంరమ్భవచనం చైవ తోటకం త్వితి సంజ్ఞతమ్,
కపటేనాతిసంధానం బ్రువతేది.. ధిబలం బుధాః.
భయం నృపారిదస్యూత్థముద్వేగః పరికీర్తితః,
శఙ్క భయత్రాసకృతో విద్రవః సముదాహృతః.
దోషప్రఖ్యాపనం యత్తు సోపవాద ఇతి స్మృతః,
రోషగ్రథితవాక్యం తు సంఫేటః పరికీర్తితః.
గురువ్యతిక్రమో యస్తు స ద్రవః పరికీర్తితః,
విరోధిప్రశమో యశ్చ సా శక్తిః పరికీర్తితా.
వ్యవసాయశ్చ విజ్ఞేయః ప్రతిజ్ఞాహేతుసంభవః,
ప్రసఙ్గశ్చైవ విజ్ఞేయో గురుణా పరికీర్తనమ్.
వాక్యమాధర్షసంయుక్తం ద్యుతిస్తద్విరుదాహృతా,
మనశ్చేష్టావినిష్పన్నః శ్రమః భేద ఉదాహృతః.
ఈప్సితార్థప్రతీఘాతః ప్రతిషేధః ప్రకీర్తితః,
కార్యాత్యయోపగమనం నిరోధనమితి స్మృతమ్.
బీజకార్యోపగమనమాదానమితి సంజ్ఞితమ్,
అవమానకృతం వాక్యం కార్యార్థే ఛాదనం భవేత్.
ప్రరోచనా చ విజ్ఞేయా సంహారార్థప్రదర్శనీ,
(ప్రత్యక్షవచనం యత్తు స వ్యాహార ఇతి స్మృతః.
611
82
83
84
85
86
87
88
89
59
90
91
92
93
94
95&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>noiewyplgqonig1azvihl5p5w9ec4c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/629</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230171</id>
    <revision>
      <id>586690</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '612 సవిచ్ఛేదం వచో యత్ర సా యుక్తిరితి సంజ్ఞతా, జ్ఞేయా విచలనా తదెజ్జెరవమానార్థసంయుతా). (ఏతాన్యవమృతే జ్ఞాని సంహారే తు నిబోధత). నాట్యశాస్త్రము 96 తా. రతిభోగానికి ఉపకరించే వనితను గ...'</comment>
      <origin>586690</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5102" sha1="schdoixgnuw79axz6uhoifbk61k89uo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;612
సవిచ్ఛేదం వచో యత్ర సా యుక్తిరితి సంజ్ఞతా,
జ్ఞేయా విచలనా తదెజ్జెరవమానార్థసంయుతా).
(ఏతాన్యవమృతే జ్ఞాని సంహారే తు నిబోధత).
నాట్యశాస్త్రము
96
తా. రతిభోగానికి ఉపకరించే వనితను గూర్చి లేదా యువకుని గూర్చిన కోరిక
విలాస. కనబడి, కనబడకుండా పోయినదానిని అనుసరించడం (వెంబడించడం)
పరిసర్పం. మొదట చేసిన అనునయాన్ని (బతిమాలడాన్ని) తిరస్కరించడం విధూతం.
అపాయం రావచ్చునేమో అను ఆలోచన తాపనం. ఆటకోసం చేసిన హాస్యం నర్మ.
దోషం కప్పిపుచ్చుడంకోసం చేసిన హాస్యం నర్మద్యుతి. మాటకు పైమాట చెప్పడం
ప్రగయణం (ప్రగమనం). కష్టాలు వచ్చి పడడం నిరోధం. కోపించినవానిని బతిమాలు
కొనడం పర్యుపాసనం. విశేషాన్ని చెప్పడం పుష్పం. ప్రత్యక్షంగా పలికిన పరుష
వాక్యం
వజ్రం. ఉపపత్తిపూర్వకంగా పలికిన మాట ఉపన్యాసం. నాలుగు వర్ణాల వాళ్లను ఒక
చోట చేర్చడం వర్ణసంహారం. ఇవి ప్రతిముఖాంగాలు.
మోసం చేసే వాక్యం అభూతాహరణం. యథార్థం చెప్పడం మార్గం. విచిత్రమైన
అర్థాల సముదాయం రూపం. లోకంలో ఉన్నదానికంటే ఉత్కర్షను చెప్పే వాక్యం
ఉదాహరణం. భావనచేత తత్త్వాన్ని గ్రహించడం క్రమం. సామదానాదులతో కూడినది
సంగ్రహం. చూస్తూన్నదానిని పట్టి చూడనిదానిని ఊహించడం అనుమానం. (అభి.భా.)
రతిని, హర్షాన్ని, ఉత్సవాన్ని కోరుకొనడం ప్రార్థన. మనస్సులో లోలోన దాచుకొన్నది
బైట పడడం ఆక్షిప్తి. ఆవేగంతో మాట్లాడడం తోటకం. కపటం చేసి మోసగించడం
అధిబలం. రాజు, శత్రువులు, దొంగలు
-
వీళ్లవల్ల భయం ఉద్వేగం. భయంవల్లా,
త్రాసంవల్లా కలిగిన శంక విద్రవం. ఇవి గర్భసంధ్యంగాలు.
దోషాలు చాటడం అపవాదం. రోషంతో పలికే మాటలు సంఫేటం. పెద్దవాళ్ల
మాట దాటడం ద్రవం. కోపించినవానిని శాంతింపచేయడం శక్తి. ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టు
కొనడంకోసం కార్యం వ్యవసాయం. పూజ్యుల పేరు చెప్పడం ప్రసంగం. తిరస్కార పూర్వక
మైన వాక్యం ద్యుతి. మనస్సువల్లా, శరీరపరిశ్రమవల్ల కలిగిన శ్రమ భేదం. కోరిన
ప్రయోజనానికి అడ్డుతగలడం ప్రతిషేధం. అనుకొన్న పనికి ఆకస్మికంగా విఘాతం
ఏర్పడడం విరోధనం. బీజఫలం దగ్గరవడం ఆదానం. ఏదో పని సాధించడంకోసం
అపమానజనకవాక్యాన్ని కప్పిపుచ్చడం ఛాదనం. ముగియనున్న కార్యం ఫలించబోతూన్నది
అని సూచించడం ప్రరోచన. (ప్రత్యక్షంగా మాటలాడడం వ్యాహారం. మధ్యమధ్య నిలిచి
పోతూన్న మాట యుక్తి. అవమానకరమైన వాక్యం విచలన. (ఇవి అవమర్శసంధ్యంగాలు).
ఉపసంహృత్యంగాలు తెలుసుకొనండి).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>schdoixgnuw79axz6uhoifbk61k89uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230172</id>
    <revision>
      <id>586691</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రైతుల ఆత్మహత్యలను అరికట్టడానికి, వ్యవసాయ రంగాన్ని పునరుజ్జీవింప చేయడం ద్వారా గ్రామీణ ఆర్ధిక వ్యవస్థను మెరుగు పరచడానికి, తద్వారా మొత్తం ఆర్థిక పరిస్థితులను వికసింప చేయడ...'</comment>
      <origin>586691</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12786" sha1="enk7c04xoobrw6tod65che6ez8lqrs1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;రైతుల ఆత్మహత్యలను అరికట్టడానికి, వ్యవసాయ రంగాన్ని
పునరుజ్జీవింప చేయడం ద్వారా గ్రామీణ ఆర్ధిక వ్యవస్థను
మెరుగు పరచడానికి, తద్వారా మొత్తం ఆర్థిక పరిస్థితులను
వికసింప చేయడానికి రెండు ప్రభుత్వాలు ఆలోచించడం లేదని
ఈ బడ్జెట్లో వెల్లడి చేస్తున్నాయి. రెండు రాష్ట్రాల్లో విద్యారంగం
తీవ్ర సంక్షోభంలో చిక్కుకుంది. ఈ పరిస్థితులను అధిగమించి
విద్య, వైద్య రంగాలను బలోపేతం చేయడానికి, ఈ రంగాల్లో
కార్పోరేట్ రంగసంస్థలు సృష్టిస్తున్న అరాజక పరిస్థితులను
అదుపు చేయడానికి ప్రభుత్వాలు ముందుకు రావడం లేదని
బడ్జెట్ ప్రతిపాదనలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
ఇద్దరు ఆర్థికమంత్రులు ఘనంగా చెప్పుకొంటున్నా ఆర్థికవనరులు
సమీకరణలో స్పష్టత లేకపోవడంతో ప్రత్యక్షంగానో, పరోక్షంగానో పన్నులు
వేయక తప్పని పరిస్థితులు నెలకొన్నాయి. అప్పుడే పలు పన్నుల
ప్రతిపాదనలు రెండు ప్రభుత్వాల పరిశీలనలో ఉన్నట్లు వార్తలు
వస్తున్నాయి.
సంపన్న రాష్ట్రం అని చెప్పుకుంటున్న తెలంగాణ ప్రభుత్వం తమ
రుణ పరిమితిని పెంచి అదనంగా రుణాలు సేకరించడానికి అవకాశం
కల్పించమని కేంద్రాన్ని కోరడం గమనార్హం. ఈ రెండు బడ్జెట్
ప్రతిపాదనలు వాస్తవానికి సమీపంగా లేవని, అంకెల గారడీలను గుర్తుకు
తెస్తున్నాయని విమర్శలు చెలరేగాయి. రెండు బడ్జెట్లలో వ్యవసాయానికి
తగు ప్రాధాన్యత ఇవ్వలేదని చెప్పవచ్చు. ముఖ్యంగా గత ఎన్నికల్లో
ఘనంగా వాగ్దానం చేసిన రైతు రుణాల మాఫీకి నామమాత్రంగానే
రెండు ప్రభుత్వాలు నిధులు కేటాయించాయి. అసలు రుణాల రద్దు
ఎప్పటికి, ఏ విధంగా పూర్తిచేస్తారో అధికారంలోకి వచ్చి తొమ్మిది నెలలు
అయినా, రెండు బడ్జెట్లను సమర్పించినా స్పష్టత లేనే లేదు.
వ్యవసాయ రంగం తీవ్ర సంక్షోభంలో ఉన్నదని రెండు ప్రభుత్వాలు
అంగీకరిస్తున్నాయి. కొనసాగుతున్న రైతులు ఆత్మహత్యలు, ప్రకృతి
వైపరీత్యాలు, సకాలంలో విత్తనాలు అందుబాటులో లేకపోవడం వంటి
సమస్యలు రెండు రాష్ట్రాల్లో కొనసాగుతున్నాయి. అయితే ఈ సంక్షోభాన్ని
ఎదుర్కొని రైతులను ఆదుకోవడానికి ఈ బడ్జెట్లు నిర్దుష్టమైన
ప్రతిపాదనలను, కార్యాచరణ ప్రణాళికలను ప్రతిపాదించ లేకపోయాయి.
తెలంగాణలో వ్యవసాయరంగ ప్రగతి తిరోగమనంలో 10.30
శాతం మేరకు ఉన్నది. ఆహార ఉత్పత్తులు 19 శాతం, విత్తనాలు 11
ఉత్పత్తి శాతం మేరకు పడిపోయాయి. వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను
పెంచేందుకు అవసరమైన ప్రోత్సాహకాల గురించి ప్రభుత్వం ఆలోచించి
న్నట్లే లేదు. అన్ని రంగాలకు గత సంవత్సరం కన్నా నామమాత్రంగా
కేటాయింపులు పెంచి చూపడమే గాని గత సంవత్సరం కేటాయించిన
విదుల్లో ఖర్చు పెట్టలేని నిధులని ఈ సంవత్సరం ఖర్చు పెట్టగలమని
రెండు ప్రభుత్వాలు హామీ ఇవ్వలేక పోయాయి.
ఎన్నికల సమయంలో “బాబు వస్తే జాబు” అంటూ తెలుగుదేశం
|| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
ప్రభుత్వం పెద్ద ఎత్తున ప్రచారం చేసింది. ఉద్యోగం ఇవ్వలేకపోతే
నిరుద్యోగభృతి ఇస్తామని హామీ ఇచ్చారు. అలాగే టి ఆర్ యస్
తెలంగాణలో లక్ష మంది యువకులకు ఉద్యోగ అవకాశాలు కల్పిస్తామని
హామీ ఇచ్చింది. అధికారంలోకి వచ్చి తొమ్మిది నెలలు అవుతున్నా
ఇంతవరకు ఒక్కరికీ ప్రభుత్వ ఉద్యోగం ఇవ్వలేకపోయాయి. తెలంగాణలో
లక్ష 30 వేల ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు పూరించవలసి ఉన్నది. ఆంధ్రప్రదేశ్లో
సహితం లక్షకు పైగా ఉద్యోగ ఖాళీలు ఉన్నాయి. వీటిని భర్తీ చేయడానికి
నిర్దుష్టమైన కార్యాచరణ ప్రణాళిక ప్రభుత్వాల ముందు లేదు. నిరుద్యోగ
భృతి గురించి ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి యన్. చంద్రబాబు నాయుడు
ఇప్పుడు మాట్లాడటం లేదు.
చంద్రబాబు నాయుడు అయితే కేంద్రం నుండి భారీ ఆర్థిక
సహకారం లభించనిదే రాష్ట్ర ఆర్థిక పరిస్థితి అంధకారం అనే సంకేతాన్ని
స్పష్టంగా ఇచ్చారు. ఒక వైపు ఇక్కడ బడ్జెట్ అసెంబ్లీలో ప్రవేశపెట్టడానికి
సన్నాహాలు చేస్తూ మరో వంక ఢిల్లీలో కేంద్ర ఆర్థికమంత్రి చుట్టూ
ప్రదక్షిణలు చేయడం గమనిస్తే &quot;గాలిలో పెట్టిన దీపం” వలే ఆంధ్రప్రదేశ్
బడ్జెట్ ఉన్నదని చెప్పక తప్పదు. ఆర్థిక క్రమశిక్షణ పాటించి, ఉన్న
కొద్దిపాటి వనరులను సమర్థవంతంగా వినియోగించుకొనే విధంగా
ప్రాధాన్యతలను నిర్ణయించుకోవడం పట్ల ఆసక్తి చూపడం లేదు.
రైతుల ఆత్మహత్యలను అరికట్టడానికి, వ్యవసాయ రంగాన్ని
పునరుజ్జీవింప చేయడం ద్వారా గ్రామీణ ఆర్ధిక వ్యవస్థను మెరుగు
పరచడానికి, తద్వారా మొత్తం ఆర్థిక పరిస్థితులను వికసింప చేయడానికి
రెండు ప్రభుత్వాలు ఆలోచించడం లేదని ఈ బడ్జెట్లో వెల్లడి చేస్తున్నాయి.
రెండు రాష్ట్రాల్లో విద్యారంగం తీవ్ర సంక్షోభంలో చిక్కుకుంది.
విశ్వవిద్యాలయాల్లో సగం మందికి మించి అధ్యాపక సిబ్బంది లేరు.
ప్రాథమిక విద్యలో ఉపాధ్యాయుల ఖాళీలు భారీగా ఉన్నాయి. ఈ
పరిస్థితులను అధిగమించి విద్య, వైద్య రంగాలను బలోపేతం చేయడానికి,
ఈ రంగాల్లో కార్పోరేట్ రంగసంస్థలు సృష్టిస్తున్న అరాజక పరిస్థితులను
అదుపు చేయడానికి ప్రభుత్వాలు ముందుకు రావడం లేదని బడ్జెట్
ప్రతిపాదనలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
పూర్తి కాని ప్రాజెక్టులు, కార్యక్రమాలను పూర్తి చేయడం పట్ల
కన్నా కొత్త కొత్త కార్యక్రమాల అమలు ప్రతిపాదించడం సహితం పలు
విమర్శలకు దారి తీస్తున్నది. కీలకమైన నీటి పారుదల రంగానికి చేసిన
కేటాయింపులు మొక్కుబడిగానే ఉన్నాయి. మూడేళ్ళలో విద్యుత్
సరఫరాలో మిగులు రాష్ట్రంగా తెలంగాణను మారుస్తాను అంటున్న
ముఖ్యమంత్రి కె. చంద్రశేఖర్ రావు విద్యుత్ ఉత్పాదనను ఆ మేరకు మెరుగు
పరచడానికి అవసరమైన నిధులను కేటాయించకపోవడం గమనార్హం.
దుబారా వ్యయంలో రెండు ప్రభుత్వాలు పోటీ పడుతున్నట్లు
కనిపిస్తున్నది. ప్రభుత్వ వ్యవహారంలో పొదుపుకు ఏమాత్రం విలువ
ఇవ్వడం లేదు. బాధ్యతారహితంగా ఉద్యోగులు, ప్రజా ప్రతినిధుల జీత
భత్యాలు పెంచుకుంటూ పోతూ ప్రాధాన్యరంగాలకు కేటాయింపుల
విషయంలో మాత్రం అలక్ష్యం చేయడం జరుగుతున్నది. పలు రంగాలకు
కేటాయింపులు భారీగా చూపినా ఆ మేరకు వ్యయం చేయడం లేదు.
రచయిత స్వతంత్ర పాత్రికేయుడు
ఫోన్ : 09441797650
30&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>enk7c04xoobrw6tod65che6ez8lqrs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230173</id>
    <revision>
      <id>586692</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిత్తూరు కత మా మంచి రాజా అత్త, మామ, అక్క, బావ, ముగ్గురు పిల్లోళ్లు ఉండే వాడపల్లి కుటుంబానికి రెండో కోడలుగా అడుగు పెడితిని. వీళ్లందరితోపాటు తొలి అడుగులోనే పరిచయమైనాడు రాజా. మ...'</comment>
      <origin>586692</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6673" sha1="er9nxs236t8gpz9i9iaxhmro69cmrbm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;చిత్తూరు కత
మా మంచి రాజా
అత్త, మామ, అక్క, బావ, ముగ్గురు పిల్లోళ్లు ఉండే వాడపల్లి
కుటుంబానికి రెండో కోడలుగా అడుగు పెడితిని. వీళ్లందరితోపాటు
తొలి అడుగులోనే పరిచయమైనాడు రాజా.
మా అత్తోళ్లకు
ఎనిమిదెకరాల చేనూ ఒక
ఎకరా మడీ ఉండాయి. బండి,
ఎద్దులు, ఒక ఆవు, రెండు దూడలు,
నూరు గొర్రెలు కూడా ఉండాయి.
గొర్రెల ఆవులకీ కాపలాగా ఉంటాడు.
రాజా, వాదంటే ఇంట్లో అందరికీ ప్రాణం. కొత్త
కోడలిగా ఇంట అడుగుపెట్టిన దినమే, రాజా కుసిలిస్తా మాకు
ఎదురొచ్చి, మా ఆయన అమీర్ చేతుల్లో చేతులు వేపినాడు. నేను రాజా
తలమీద నిమిరితిని.
మొదటి రెయ్యినాడే రాజా గురించీ, అమ్మానాయనా అన్నా వదినల
గురించీ పూసగుచ్చినట్లు అన్నీ నాతో చెప్పినాడు మా ఆయన. ఆయన
మాటల్ని వింటా నిదరలోకి జారుకుంటిని.
తెల్లవారి ఐదు గంటలకే బయట తలుపు దగ్గరనింటి 'ఉయ్ ఉయ్'
అనే రాజా కసిలింపు వినిపించింది. అమీరు మెలకువ వచ్చి లేసి
తలుపుతీసి బయిటికి పొయినాడు. నేను కూడా లేసి పడకను మడిసి
పెట్టేసి బయిటికిపోతిని. మా ఆయన గొర్రెలదొడ్డి వాకిలిని తీసి గొర్రెల్ని
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
- శ్రీమతి వాడపల్లి అమ్మాజీ
బయిటి కంచెలోకి వదలతా ఉండాడు. గొర్రెలు అట్లా ఇట్లా పోకుండా
అన్నీ సోలుపుగా కంచెలోకి పోయేటట్లు చూస్తా ఉండాడు రాజా. అన్నీ
కంచెలోకి పొయినాక, కంచెకు వెదురు తడకను మూసిపెట్టినాడు మా
ఆయ
మళ్లా ఇంట్లోకి వచ్చి చెంబు
ఎత్తుకునిపోయి గొర్రెలకు పాలుపిండి
తెచ్చి నా చేతికి ఇచ్చినాడు. నేను
పాలచెంబును అందుకుని పొయ్యింట్లోకి
పోలిని, నేను కాపీ పెట్టేతలికి అమీర్
ఆవులకు కూడా పాలుపిండేసినాడు.
నేనిచ్చిన గొర్రెపాల కాపీని తాగేసి,
కొట్టంలోని ఆవుల్నీ ఎద్దుల్నీ బయట
కట్టేసి, కొట్టంలో కనువులు
ఊడ్చేసినాడు.
&quot;ఆవులకు కసువు కోసుకురావాల,
కసువు కొడవలి ఇట్లీ అని అడిగినాడు.
నన్ను, అప్పుటికి ఇంట్లో అందురూ
లేసేసి తలా ఒకపని అందుకుంటా
ఉండారు. కొడవలి ఎత్తుకునొచ్చి ఇస్తా
&quot;ఏంబా నేనూ వస్తాను, బా కసువుకి&quot;
అని అమీర్ను అడిగితిని. అమీర్ తో
పాటు నేనూ మా వెనకనే రాజా, ముగ్గురుమూ
కలిసి దీన్నిమీద దేశ్లోకి పోతిమి. అమీరూ నేనూ
చేన్లో కసువు కోస్తా ఉంటే, రాజా మటుకు చెనిగ
పంటమింద ఒక గువ్వను కూడా వాలనీకుండా
తరుముతా ఉండాడు. కోసిన కసువును మోపులు
' కట్టుకుని మేము ముగ్గురుమూ పదిగంటలప్పుడు
ఇంటికి చేరుకుంటిమి.
ఇంటితావ సద్ది తింటా ఉండాము &quot;అమీరా,
బాయి చింతమాన్లో కోతులు చేరి తమాట
పంటను ఏడుగాడు చేస్తా ఉండాయి&quot; అని
బయిటినింటి కొండన్న గొంతు వినపడింది. ఆ మాటతో గబగబ చేతులు
కడుక్కుని వడిసిలి ఎత్తుకుని చింతమాను కాడికి పరిగెత్తినాడు అమీరు.
వెనకనే రాజా కూడా పరిగెత్తినాడు.
ఇంటి దగ్గరికి మజ్జిగ కోసరం ఎవురైనా ఇరుగుపొరుగోళ్ళు వస్తే,
రాజా వాళ్లను రోడ్డుమిందనీ నిలబెట్టేస్తాడు. వాకిలి వరకూ కూడా రానీడు.
వాళ్లు రోడ్డుమిందనింటే “అమ్మూ” అని నన్ను పిలిచి &quot;మీ అత్తకు చెప్పి
మజ్జిగుంటే రవన్ని పొయిమనుమా” అని అడగుతారు. బయట వాళ్ల
పిలుపు వింటానే ఇంట్లో మా అత్త మజ్జిగలో ఇంక వన్ని నీళ్లు కలపతాది.
మంది ఎక్కువైతే మజ్జిగ పలసన కదా!
31&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>er9nxs236t8gpz9i9iaxhmro69cmrbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230174</id>
    <revision>
      <id>586693</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'www ww నడి రెయ్యి దాటినంక నిజంగానే గొర్రెలదొడ్డిమింద దొంగలు పడిరి. ఎందురు వచ్చిరో తెలీదు కానీ రాజా మటుకు పెద్దగా అరస్తా ఉండాడు. ఉరుములకీ మెరుపులకీ కదిలే చెట్లనీడల్ని చూసి అర...'</comment>
      <origin>586693</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8693" sha1="rgn2gg4jt5oppscuynm7il8uhganj3m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;www
ww
నడి రెయ్యి దాటినంక నిజంగానే
గొర్రెలదొడ్డిమింద దొంగలు
పడిరి. ఎందురు వచ్చిరో తెలీదు
కానీ రాజా మటుకు పెద్దగా
అరస్తా ఉండాడు. ఉరుములకీ
మెరుపులకీ కదిలే చెట్లనీడల్ని
చూసి అరస్తుండాడు లే
అనుకుని ఒకరుగానీ బయటికి
పోకుండా నిదరపోతిమి.
కొంచెంసేపటికి రాజా
అరుపులు నిలిచిపోయినాయి.
నేనుపోయి రాజాను “పక్కకు పో, వాళ్లకు దారితీ&quot; అని అదిలిస్తే
అప్పుడు పక్కకిపోయి పణుకుంటాడు.
చేన్లో పనికి కూలోళ్లు వచ్చింటే, మా అక్క (తోడి కోడాలు) ఇరవై
ముద్దల సంగటి చేసి, ముద్దల్ని పెద్ద వెదురు
గంపకు వేసి, చింతకాయ
ఊరిబిండీ పప్పుకూడా చిక్కని మజ్జిగల్ని గంపలో అమిర్చేది. ఇంటిపని
ముగించుకుని నేను ముద్దల గంపని నెత్తికెత్తుకుని చేను తావుకు
బయదేలితే, నీకు తోడు నేనుండానే పద అన్నట్లుగా నాకు ముందు
రాజా దారి తీస్తాడు.
అట్లే ఒగతూరి మర్దనము తొగటాలకు వచ్చిన కూలోళ్లు వేపమాను
నీడలో కుచ్చుని ముద్దతింటా ఉందారు. తినేటప్పుడు ఒకరిద్దుడు రాజాకు
ఒక కడిని తుంచి వేసినారు. మా రాజా ఆ తట్టుకు తలకూడా తిప్పలేదు.
“ఏమట్ల మేము యేసే సంగటి కడిని తినదా?” అనడిగింది ఒకామె.
“మీరు యేస్తేనే తింటాదా?” ఇంకొకామె అనింది.
అపుడు నేను &quot;ఈపొద్దు శనారం కదా, మా రాజా ఒక్కపొద్దు
ఉంటాడు, ఎవురు వేసినా తినడు&quot; అని చెపితిని. నామాటను ఎవురూ
నమ్మలేదు. మా పక్కింటామె నోరిప్పి &quot;అవును సాలెమ్మత్తా నిజమే. శనారం
శనారం వాళ్ల రాజా పచ్చి మంచినీళ్లు కూడా ముట్టేలేదు&quot; అని చెప్పేతలికి
అందురూ అచ్చెరపోయిది.
ఒకనాడు ఎద్దు ఒకటి ఊడిపించుకుని, పక్క చేన్లో మేస్తా ఉంది.
పట్టుకుని గొత్తుకు కట్టేసేదానికి ఎవుర్ని పిలిచినా &quot;అమ్మా, ఆ ఎద్దు
పొడుస్తుంది” అని వెనకేటు వేస్తుండారు. అప్పుడు మా రాజా ఒక్కడే
తెంపుగా పొయ్యి, మేస్తుండే ఎద్దు వగ్గాన్ని పట్టుకుని వచ్చి నా
చేతికిచ్చినాడు. నేను దూరంగా ఉండి పగ్గాన్ని గొత్తుకు ముడేస్తిని.
మా మామ, గొర్రెల్ని అడివికి తోలుకుని పోయేనపుడు రాజాను
కూడా పిలుచుకుని పోతాడు. అడివిలో గుళ్లనక్కలనూ తోడేళ్లనూ మా
గొర్రెల పక్కలకే రానియ్యడంట రాజా. సాయంకాలమప్పుడు ఇంటికి
మలేసుకుని వస్తుంటే ఆతట్టూ ఈతట్టూ చేన్లల్లోకి పోకుండా గొర్రెల్ని
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015
సాలుగా పొయ్యేనట్లు నడిపిస్తాడంట. ఇంటికి వస్తానే, మేము గిన్నెలో
కలిపిపెట్టిన మజ్జిగ సంగటిని ఒక ముద్ద మట్టంగా తిని, పరిచి పెట్టిండే
గోనె మింద పణుకుంటాడు. దెయ్యంగా సడిసప్పిడీ లేకుండా గొర్రెలదొడ్డికి
కాపలా కాస్తుంటాడు.
మా ఇల్లు రోడ్డును అనుకునే ఉంటాది. రోడ్డుమింద ఉండుండీ
బస్సులూ బండ్లూ పోతా ఉంటాయి. మా అక్క పిల్లోళ్లని రోడ్డుమిందకి
పోనీకుండా అడ్డంగా కుచ్చుంటాడు రాజా. ఇంటికి పాతచుట్టాలు
ఎవురన్నా వస్తే, వాళ్లని 'బాగుండారా' అన్నట్లు కుసిలిస్తా ముందరి
కాళ్లు వాళ్లమింద వేసి పలకరిస్తాడు. కొత్తమనుషుల్ని వాకిలి దగ్గరికే
రానీదు, మా ఇంట్లో అందరికీ రాజాగారంటే ప్రాణం.
ఆ ఏడాది మా చేన్లో నూరుమూటల చెనిక్కాయిలు అయినాయి.
చెనిగపంటకు కాపలాగా ఉండి, వామిలో ఎవుర్నీ చెయ్యి పెట్టనిచ్చేవాడు
కాదు. ఆడవాళ్లము సాయంకాలం పూట చెంబుతో నీళ్లు ఎత్తుకుని
బయటికి పోతే, మా వెనక తోడుగా వచ్చి కాపలాగా ఉంటాడు. ఇట్ల
అన్ని పనుల్లోనూ చేదోడుగా ఉండేవాడు మా రాజా. పాడిపంటలతో
మా ఇల్లు కళకళలాడతా ఉండేది.
ఒకతూరి వారందినాలు జడివాన పట్టుకునింది. ఒకనాటి రెయ్యి
మెరుపులతో ఉరుములతో కుండపోత వాన మొదలైంది. గొర్రెల
కొట్టమంతా నానిపొయింది. ఈ వానలో ఏ దొంగ వస్తాడులే అనుకుని,
పగలంతా గొర్రెల్ని మేపిమేసి అలిసిపోయిన మా మామ ఇంట్లోకి వచ్చి
నిదరపోయినాడు. మేము చానా పొద్దు వరకూ ఆ మాటా ఈ మాటా
మాట్లాడుకుని అనెండ ప్రజకుంటిమి.
నడిరెయ్యి దాటినంక నిజంగానే గొర్రెలదొడ్డిమింద దొంగలు పడిరి.
ఎందురు వచ్చిరో తెలీదు కానీ రాజా మటుకు పెద్దగా అరస్తా ఉండాడు.
ఉరుములకీ మెరుపులకీ కదిలే చెట్లనీడల్ని చూసి అరుస్తుంటాడు లే
అనుకుని ఒకరుగానీ బయటికి పోకుండా నిదరపోతిమి. కొంచెంసేపటికి
రాజా అరుపులు నిలిచిపోయినాయి.
32&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rgn2gg4jt5oppscuynm7il8uhganj3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230175</id>
    <revision>
      <id>586694</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అందరమూ తెల్లవారి రవంత పొద్దెక్కినాక లేస్తిమి. బయిటికి పొయ్యి చూస్తే వెదురు తడకకు కట్టిన తాళ్లు విప్పేసుంచారు. రాజా ఇంటికి ఉలుకూపలుకూ లేకుండా పణుకోనుండాడు. గొర్రెలకల్లా...'</comment>
      <origin>586694</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7052" sha1="k0qqpsbyz1jbsyfo2vxu2tde1aso75a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అందరమూ తెల్లవారి రవంత పొద్దెక్కినాక లేస్తిమి. బయిటికి పొయ్యి
చూస్తే వెదురు తడకకు కట్టిన తాళ్లు విప్పేసుంచారు. రాజా
ఇంటికి ఉలుకూపలుకూ లేకుండా పణుకోనుండాడు.
గొర్రెలకల్లా తెరపార చూసేతలికి, మేటైన ఈనమోపిన పది గొర్రెల్ని
తోలుకుని పొయ్యేసుండారు. రాజాకు ఏదో మత్తుమందు
ఇచ్చినట్లుంచారు. మతిలేకుండా ముద్దతినకుండా పంచలోనే పణుకుని
ఉండిపొయినాడు ఆపొద్దంతా రాజా. అమీర్, గొర్రెల్ని ఎత్తుకుపొయిన
దొంగలకోసం ఒక నెల్లాళ్లు వెతికి చాలించుకున్నాడు. తిరిగి తిరిగి
అలిసిపొయినాడు కానీ దొంగల జాడే తెలీలేదు. రాజాకు మేలుకాలేదు.
వాడిని చూస్తుంటే మాకందరికీ కడుపులు తరుక్కు పొయ్యేవి. కాళ్లను
ముందుకు సాపి కాళ్లమింద తలపెట్టుకుని కన్నీళ్లు కార్చేవాడు. ఎప్పుడో
ఒకతూరి అంత ముద్ద తినేవాడు, లేకుంటే అదీ లేదు. అట్లనే పణుకోని
ఉండేవాడు. ముందర ఉన్నట్లు చురుకేలేదు.
ఆపొద్దు తెల్లారుజామున ఐదు గంటలయింది. ఆ పొద్దులో
బీరంగికొత్తకోట నింటి పత్తికోటకు పొయ్యే బస్సు మా ఇంటి
ముందునింటే, గొర్రెలదొడ్డికి ఆనుకొని పోతాది. మతిపోయిండే మా
రాజా తెలియక రోడ్లో పడుకోనుండాడు. వేగంగా వచ్చిన బస్సు
రాజామిందకు ఎక్కేసింది. బయంకర మైన పెద్దశబ్దం. ఏందా అనుకుంటా
అందరమూ రోడ్డుమిందకి పరిగెత్తిమి.
ఆ శబ్దానికి దొడ్లోని గొర్రెలు లేచి 'బే బే' అంటా ఉండాయి. ఆవులు
లేచి పగ్గాలను విడిపించుకునేకి తన్లాడతా ఉండాయి. చెట్లమింద
ముడుక్కునుండే కోళ్లు రెపరెపమని కిందకి దూకినాయి, చుట్టుపక్కలు
ఇండ్లల్లో వాళ్లంతా లేచి వచ్చేసిరి. పొయి చూస్తే ఏముండాది, మా
రాజా బజ్జి బజ్జి అయిపొయి ఉండాడు. ఆ గోరాన్ని చూసేకే కాదు.
“ఓరి దేవుడా, మా గొర్రెలికి కావిలి కాస్తివే దేవుడా,
మా ఇంటికి పెద్దదిక్కుగా ఉంటివే దేవుడా,
పిల్లోళ్లను యీదికి పోనీకుండా కాపు కాస్తుంటివే దేవుడా,
నువ్వు తోడులేకుండా ఏమందు పెట్టిరో కదా దేవుడా, మతిలేకుండా
అయిపోతివే దేవుడా,
ఇంగ కొన్నాళ్లకు బాగయితావులే అనుకుంటినే దేవుడా,
నిన్నిట్ల చూస్తాననుకోలేదు దేవుడా...” అని గుండెలు బాదుకుని
ఏడస్తా ఉండాది మా అత్త. అందరి కళ్లల్లోనింటీ నీళ్లు కారిపోతా
ఉండాయి.
ఈ రచయిత్రిది చిత్తూరు జిల్లా పడమటి ప్రాంతంలోని మొలకల
చెరువు అనే వూరు. చిత్తూరు జిల్లాలో మహిళా సంఘాలవాళ్ళు
పదేండ్లకు పైగా నడుపుతున్న 'నవోదయం' అనే మాసపత్రిక
సంపాదకవర్గంలో పనిచేస్తున్నారు. వీరి తొలి కత 'కప్ప దేవర'
నవోదయం పత్రికలో వచ్చింది. ఇది రెండవ కత.
ఫోన్ : 9652802471
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
కవిత
జీవన
గీతం
జీవితం
పొడి రాలిపోవటం కాదు
సౌరభాలు వెదజల్లటం!
జీవిత
వెలిగి ఆరిపోవటం కాదు !
చీకటిని పటాపంచలు చేసి
వెలుతురుని నలుగురికీ అందించటం !
జీవితం చిగురించటం!
మొక్క మానైపోవటం కాదు
పదుగురికీ ఫలాలు పంచటం!
ప్రవాహమై పొంగులెట్టి
పొలం మడుగుల్లో పరుగులెట్టి
నారుకి ప్రాణం పోసినప్పుడే
నది జీవితం సార్ధకం !
పరిమళాల్ని పొదువుకొని
జీవధాతువు నింపుకొని
సృష్టిగీతాన్ని రచించినప్పుడే
వాయువు జీవితానికి అర్ధం!
జీవితమంటేనే
సుఖదుఃఖాలని
కలిమిలేముల్ని
పాడిపంటల్ని
సామూహికంగా పంచుకుంటూ
కలసికట్టుగా కాలంతో పోరాడటం
జీవనోత్సవంలో పాల్గొంటూ
ఆరు రుతువులై వర్ధిల్లటం!
-
- గుర్రాల రమణయ్య
నెల్లూరు. ఫోన్: 09963921943
33&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0qqpsbyz1jbsyfo2vxu2tde1aso75a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230176</id>
    <revision>
      <id>586695</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సామాన్య వ్యవసాయ కుటుంబంలో పుట్టి స్వయంకృషితో అంచెలంచెలుగా ఎదిగి, సమాజం గర్వించదగిన స్థాయిలో తన 90వ ఏట కన్నుమూశారు. పరుచూరి హనుమంతరావుగారి జీవితం నుంచి యువతరం నేర్చుకోవలస...'</comment>
      <origin>586695</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11937" sha1="nho9wnvsr2pi3i48amiq3autjg9mdl6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;సామాన్య వ్యవసాయ కుటుంబంలో పుట్టి స్వయంకృషితో అంచెలంచెలుగా ఎదిగి, సమాజం
గర్వించదగిన స్థాయిలో తన 90వ ఏట కన్నుమూశారు. పరుచూరి హనుమంతరావుగారి జీవితం
నుంచి యువతరం నేర్చుకోవలసింది ఎంతో వుంది. ఆయన జీవితంలోకి పరికించిచూస్తే -
తాను ఎదుగుతూనే మిత్రులను, తోటిసమాజాన్ని తనతోపాటు ఉన్నత శిఖరాలకు చేర్చగల దక్షత
ఆయనలో మనకు కనబడుతుంది. హైస్కూలు, కళాశాల విద్యార్థి దశలోనే కమ్యూనిస్టుపార్టీలో
చేరి, కళారంగంపై ఆసక్తి పెంచుకుని, ప్రజానాట్యమండలిలో బలరాజ్ సాహ్ని, కైఫీ అనీ.
కె.ఏ. అబ్బాస్, శైలేందర్ వంటి దిగ్గజాలతో కలిసి పనిచేశారు. 1947-48లో తెలంగాణ రైతాంగ
సాయుధ పోరాటంలో భాగమై రాజమండ్రి, కడలూరు జైళ్ళల్లో మూడేళ్ళ శిక్ష అనుభవించారు.
ఆ సమయంలోనే ఏ.కె. గోపాలన్, కడియాల గోపాలరావు, మోటూరి హనుమంతరావు, కొరటాల
సత్యనారాయణ, ఎం.ఆర్.వెంకట్రామన్ వంటి వారితో సాన్నిహిత్యం పెంచుకున్నారు. మద్రాసు
పచ్చయప్ప కళాశాలలో బి.ఏ. చదివి, తనతోపాటు కలిసి చదువుకున్న సీతాలక్ష్మిగారిని 1952లో
పెండ్లి చేసుకున్నారు. జీవితం గడపడం కోసం మిత్రులు వాసిరెడ్డి నారాయణరావుగారితో కలిసి
డిటెక్టివ్ నవలలను ప్రచురించి, అమ్మేవారు. ఈ విధంగా ముద్రణారంగంతో మొదలైన ఆయన
పరిచయం ప్రగతి ప్రింటర్స్న్న 1962లో ప్రారంభించి, క్రమక్రమంగా దానిని భారతదేశంలోనే
చెప్పుకోదగిన ఒక గొప్ప అధునాతన ముద్రణాలయంగా తీర్చిదిద్దేందుకు మూలమైంది.
1992-93 గాను భారత రాష్ట్రపతి నుండి జాతీయఅవార్డును అందుకున్నారు. 2001 నుండి అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ముద్రణారంగంలో ప్రతిష్టాత్మకమైన
SAPPI (సప్పి) అవార్డును ఎన్నోసార్లు పొందారు. అఖిలభారత మాస్టర్ ప్రింటర్స్ సమాఖ్యకు అధ్యక్షులుగా జాతీయస్థాయి ప్రతిభ అవార్డులను ప్రవేశపెట్టారు.
అవి నేటికీ కొనసాగుతున్నాయి. ప్రజాసేవారంగంలో హనుమంతరావుగారి కృషిని వివరించటానికి ఒక పుస్తకాన్ని వ్రాయవలసి వుంటుంది. ఆయన
1996లో స్థాపించిన ప్రగతి ప్రజాధార్మిక ట్రస్టు' ఎన్నో సేవాకార్యక్రమాలు చేస్తూ వుంది. ఎందరో పేద విద్యార్థులను ఆయన చదివించారు. ఆ సంస్థ
ద్వారా స్థాపించిన ఆసుపత్రిలో ఇప్పటికి 20వేల మందికి పైగా రోగులకు ఉన్నతస్థాయి చికిత్సలను, ముఖ్యంగా స్త్రీలకు, పిల్లలకు ఉచితంగా అందించారు.
అన్ని వసతులతో కూడి ప్రఖ్యాతి గాంచిన చంద్రరాజేశ్వరరావు వృద్ధ్యాలయం హనుమంతరావు గారు స్థాపించిందే. ఎందరికో ఆదర్శంగా నిలిచిన ఆ
వృద్ధాశ్రమంలో 70 యేళ్ళు దాటినవారు ఇప్పుడు 112 మందిదాకా తృప్తిగా జీవిస్తున్నారు. ఆయన పోషకులుగా వున్న విజ్ఞాన జ్యోతి ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ'
ఇప్పుడు రాష్ట్రంలో మొదటి వరుసలో వున్న ఉత్తమసంస్థ. కమ్మసంఘం అధ్యక్షులుగా హైదరాబాదులో పెద్ద భవంతిని నిర్మాణం చేసి, దాంట్లో నిర్మించిన
సభామందిరంపై వచ్చే ఆదాయంతో అన్ని కులాల నుంచి వచ్చే అర్హులైన విద్యార్థుల చదువుకు సాయపడ్డారు.
జనవరి 17న 'చెరగనిస్పూర్తి తాపీ ధర్మారావు'
పుస్తక విడుదల సభలో 'ప్రగతి' హనుమంతరావు'
సినిమారంగంలో, సాంస్కృతికరంగంలో నిరంతరం ఆయన సేవలనందించారు. హైదరాబాదుకు సినీరంగం తరలడంలో ఆయన పాత్ర కూడా
వుంది. సారథి స్టూడియోస్న హైదరాబాదులో నిర్మించడంలో ఆయన కృషి వుంది. సినీరంగ హేమాహేమీలతో కలిసి ఆయన పనిచేశారు. హైదరాబాదులో
తన జీవితం చివరివరకు ఆయన అనేక సాంస్కృతిక, విద్యారంగ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూండేవారు. తెలుగు భాషోద్యమంలో ఆయనకు భాగం వుంది.
తాపీ ధర్మారావుగారితో ఆయనకున్న సాన్నిహిత్యం సాటిలేనిది. జీవితం చివరి వరకు తాపీ వారి స్మృతులను ఆయన చెప్తూ వుండేవారు. తాపీ ధర్మారావు
వేదిక పేరుతో కొందరు మేధావులతో ఏర్పడిన సంఘానికి ఆయన ప్రథమ సభ్యులు, ఇటీవల ఈ వేదిక తరఫున ప్రచురించిన వ్యాసాల సంకలనాన్ని
2015 జనవరి 17న హైదరాబాదులో ఆవిష్కరించిన సభలో ఆయన ప్రముఖంగా పాల్గొన్నారు. అదే ఆయన పాల్గొన్న చివరిసభ. ఆ సభలో ఆయన తాపీ
ధర్మారావుగారి జ్ఞాపకాలను సభలో వివరిస్తూ కళ్ళనీళ్లు పెట్టుకోవటం, ఆ నిండుసభను ఉద్విగ్నం చేసింది. విలువైన ఆ పుస్తకాన్ని పూర్తిగా తానే ఖర్చుభరించి.
ప్రగతిప్రింటర్స్లో ముద్రించి ఇచ్చారు. ఆ వివరాలను అమ్మనుడి' తొలి సంచిక (మార్చి 2015] లో ఇచ్చాం. ముద్రణారంగంలో నిబద్ధతకు, ప్రామాణికతకు,
క్రమబద్ధమైన ఎదుగుదలకు, అత్యాధునికతకు పట్టంకట్టి అందరికీ ఆదర్శంగా నిలిచి, సమాజానికి అంకితమై జీవించిన హనుమంతరావుగారు తెలుగుజాతి
సమకాలీన చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతారు. ఆయన అర్థాంగి సీతాలక్ష్మి గారు, కుమారులు నరేంద్ర, మహేంద్ర గార్లు వారి ఆశయాలను మరింత
ముందుకు తీసుకుపోతారనడంలో సందేహం లేదు.
'ప్రగతి' హనుమంతరావుగారితో నా పరిచయం 'నడుస్తున్నచరిత్ర' పత్రికతోనే జరిగింది. ఆయన పత్రికను ఎంతో అభిమానించేవారు. పత్రిక
2013 అక్టోబరు నుంచి ఆగిపోయినందుకు ఆయనెంతో బాధపడ్డారు. &quot; 'నడుస్తున్నచరిత్ర' మళ్ళీ నడవాలి. నేనేం చేయాలో చెప్పండి&quot; అని డిశంబరులో
'చెరగని స్ఫూర్తి తాపీ ధర్మారావు' పుస్తకం ప్రచురణ విషయంగా పెద్దలు, వారి మిత్రులు నర్రా కోటయ్యగారితో పాటు ఆయనను కలిసినపుడు అన్నారు.
మళ్ళీ 'అమ్మనుడి' పేరుతో వస్తున్నదని పుస్తక విడుదల సందర్భంలో చెప్పినపుడు ఆయన ఎంతగానో సంతోషించారు. 'అమ్మనుడి' పత్రిక తొలిసంచికను
అందుకుని అనందపడ్డారు. రెండవ సంచికలోనే ఆయన మృతికి సంతాపాన్ని తెలుపుకోవాల్సి వస్తుందని ఊహించలేదు. అనారోగ్యం నుంచి కోలుకున్నారనే
భావించాను. కానీ ఇంతలో ఇలా ముంచుకొస్తుందనుకోలేదు. వారి కుటుంబసభ్యులతో, బంధుమిత్రులతో సంతాపాన్ని పంచుకుంటున్నాము.
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015 |
-
- సంపాదకుడు
34&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nho9wnvsr2pi3i48amiq3autjg9mdl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230177</id>
    <revision>
      <id>586696</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'న్యాయరంగం - శ్రీ చిమ్మె జాన్ బర్నబాస్ 'పౌరస్వేచ్ఛ'కు సుప్రీంకోర్టు భాష్యం సమాచార, సాంకేతిక పరిజ్ఞానచట్టం (ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ ఆక్ట్ 2000) లోని సెక్షన్ 66ఎ ను భారత అత్యున్నత న...'</comment>
      <origin>586696</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10223" sha1="bssogs0j74sugj5awkwc0sk9qjf9ctl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;న్యాయరంగం
- శ్రీ చిమ్మె జాన్ బర్నబాస్
'పౌరస్వేచ్ఛ'కు సుప్రీంకోర్టు భాష్యం
సమాచార, సాంకేతిక పరిజ్ఞానచట్టం (ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ ఆక్ట్
2000) లోని సెక్షన్ 66ఎ ను భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానం,
సుప్రీంకోర్టు 24-3-2015న కొట్టివేస్తూ చారిత్రాత్మకమైన తీర్పునిచ్చింది.
ఇది భారత రాజ్యాంగంలోని వార్ సభా స్వాతంత్య్ర్యానికి భరోసానిచ్చే
అధికరణం 19(1) ఎ కు విరుద్ధమని వ్యాఖ్యానించింది.
ఐ.టి. చట్టంలోని సెక్షన్ 66(ఎ) ప్రకారం ట్విట్టర్, ఫేస్బుక్ వంటి
సోషల్ మీడియా సైట్లలో వచ్చే అభ్యంతరకరమైన వ్యాఖ్యలు చేసిన
వారిపై చర్యలు తీసుకోవచ్చు. శిక్ష విధించవచ్చు. ఈ తీర్పును సుప్రీంకోర్టు
నాయయమూర్తులైన జాస్తి చలమేశ్వర్ మరియూ రోహింటన్ ఫాలీ
నారీమన్ తో కూడిన ధర్మాసనం తీర్పు చెప్పింది. సుప్రీంకోర్టు
న్యాయమూర్తులు ఈ తీర్పును ప్రకటిస్తూ, రాజ్యాంగం కల్పించిన వాక్
స్వాతంత్ర్యం, భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛ వంటి ప్రాథమిక హక్కులపై తీవ్ర
ప్రభావం చూపుతుందని వ్యాఖ్యానించారు. ఈ సెక్షన్ పూర్తిగా రాజ్యాంగ
విరుద్ధమని వ్యాఖ్యానించారు.
ఇదేసమయంలో ఇంగ్లండ్లో బ్రిటిష్ కోర్టు ఇచ్చిన తీర్పులను కూడా
ప్రస్తావించారు. చట్టం దుర్వినియోగం కాకుండా చూస్తామని కేంద్ర
ప్రభుత్వం ఇచ్చిన సమాధానాన్ని కోర్టు త్రోసిపుచ్చింది. ప్రభుత్వాలు వస్తూ
ఉంటాయి - పోతూ ఉంటాయి. కానీ సెక్షన్ 66ఎ మాత్రం ఎప్పుడూ
ఉంటుంది&quot; అంటూ, ఇప్పుడు ఈ ప్రభుత్వం హామీ ఇస్తుంది - తర్వాత
ప్రభుత్వం కూడా ఇలాగే వ్యవహరిస్తుందని ఎవరైనా భరోసా ఇవ్వగలరా?
అంటూ ధర్మాసనం ప్రశ్నించింది.
ఐ.టి. చట్టంలోని సెక్షన్ 69ఎ, 79 ని రద్దు చేయడానికి ధర్మాసనం
నిరాకరించింది. కొన్ని నియంత్రణలతో ఈ రెండు సెక్షన్లు కొనసాగుతా
యని స్పష్టం చేసింది. కొన్ని నియమ నిబంధనలను ఈ సెక్షన్లడు
వర్తింపజేసింది.
కేసు పూర్వాపరాలు :
వాణిజ్య రాజధాని ముంబయిలో శివసేన అధినేత బాల్ థాకరే
మరణించిన సమయంలో ముంబయిలో బంద్ పాటించడాన్ని షహీద్
అనే యువతి 'ఫేస్ుడ్లో ప్రశ్నించింది. రేణు శ్రీనివాస్ అనే మరో
లో
యువతి ఆ కామెంట్కు 'లైక్' అని కొట్టింది. దీనిని నేరంగా పరిగణించి,
ఆ ఇద్దరు యువతులను పోలీసులు 2012లో అరెస్ట్ చేశారు. సాధారణ
జన జీవనానికి ఇబ్బంది కలిగించిన బంద్ను ప్రశ్నించడం
నిస్సందేహంగా 'భావ ప్రకటనా
స్వేచ్ఛ' కిందకే వస్తుందని, అయితే విస్తృత
అర్థాన్నిచ్చేలా ఐ.టి. చట్టం సెక్షన్ 66ఎ ను అన్వయించి, వారిని అరెస్ట్
చేయడం పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగించినట్లేనని, ఐటి
చట్టంలోని ఆ సెక్షన్ను తొలగించాల్సిందిగా ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించాలని
కోరుతూ 'శ్రేయా సింఘాల్' అనే మహిళ ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాన్ని
దాఖలు చేసింది. దీనిపై సుప్రీంకోర్టు పైవిధంగా తీర్పునిచ్చింది.
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
అరెస్టు అయిన షహీన్ బహుదా, రేణూ శ్రీనివాస్ లకు ఊరట
లభించింది. తప్పుడు పనులు చేసే ఏ రాజకీయపార్టీ అయినా లేదా
వ్యవస్థ (సంస్థ)పై అయినా తమ వాణి (అభిప్రాయం) వినిపించే ప్రజల
విజయంగా ఈ తీర్పును భావించవచ్చు.
ఇటీవలికాలంలో అంతర్జాలంలో ఫేస్ బుక్, ట్విట్టర్ వంటి సామాజిక
అనుసంధాన వేదికలపై యువజనం తమ భావోద్వేగాలను, ఆయా
అంశాలూ, పరిణామాలపై అభిప్రాయాలను స్వేచ్ఛగా కలబోసు
కుంటోంది. అంతర్జాలంలో ప్రమాదకర పోకడలను ఉపేక్షించజాలమన్న
కేంద్ర ప్రభుత్వ వాదనలలోని హేతుబద్ధతను మన్నిస్తూ, దేశ ప్రయోజనా
లకు విఘాతం కలిగించే వెబ్సైట్లను నిషేధించే అధికారం కేంద్రానికి
ఉందని స్పష్టం చేసింది.
ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా, స్వేచ్ఛకు అర్ధం విచ్చలవిడితనమో,
విశృంఖలత్వమో కానీ కాదు 19(1) (ఎ) అధికరణ ద్వారా, భావ
ప్రకటనా స్వేచ్ఛకు భరోసా యిచ్చిన భారత రాజ్యాంగం- 1962) ద్వారా
ఏ యే సందర్భాలలో ఆ స్వేచ్ఛకు సహేతుక ఆంక్షలు విధించగల
వీలుందో విస్పష్టంగా ప్రకటించింది. దేశ సమగ్రత, సార్వభౌమత్వం,
దేశభద్రత, విదేశాలతో మైత్రీబంధాలు, శాంతిభద్రతలు, నైతిక ప్రవర్తన,
కోర్టు ధిక్కారం, నేరానికి పురిగొల్పడం, పరువునష్టం వంటి
కీలకాంశాలలో వ్యక్తి స్వేచ్ఛను హేతుబద్ధంగా నియంత్రించే అధికారాన్ని
ప్రభుత్వానికి కట్టబెట్టింది. ఐ.టి. చట్టంలోని 66ఏ రాజ్యాంగంలోని ఈ
19(2) అధికరణ క్రింద చెల్లుబాటు అయ్యేది కాదు. సుప్రీంకోర్టు గట్టిగా
తీర్మానించడానికి, ఈమధ్యకాలంలోనే చోటుచేసుకున్న ఎన్నెన్నో
అరాచకాలు దోహదపడ్డాయి.
పూర్తిగా నేరపూరితమైన లేదా భయాందోళనలు పెంచే ఏ సమాచారం
ప్రసరణమైనా, ఎవరినైనా సతాయించడానికో, అసౌకర్యం కలిగించ
దానికో, అవమానించడానికో, తప్పుడు సమాచారం పంపినా, తప్పుడు
ఈ -మెయిల్ చిరునామాలతో ఇబ్బందిపెడుతూ మోసగించాలని చూసినా
- 66(ఎ) ప్రకారం మూడేళ్ళ జైలుశిక్ష, జరిమానా విధించగల వీలుంది.
గతంలో పశ్చిమబెంగాల్ ముఖ్యమంత్రి మమతా బెనర్జీపై వ్యంగ్య
35&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bssogs0j74sugj5awkwc0sk9qjf9ctl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230178</id>
    <revision>
      <id>586697</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవిత కథన కార్యక్రమం ఎంతగా చెపుతూ పోతున్నా ఈ కథనానికి అంతు కనిపించడం లేదు విసుగు తలకెక్కని పదాలివి. ఒక దాని వెంట ఒకటి అవ్యవధానంగా ఉబికొస్తున్నాయి. వైవిధ్యాన్ని ఒంటపట్టించ...'</comment>
      <origin>586697</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8696" sha1="30h7pw2cubxzwpi6skncvr1ycm6vh0h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవిత
కథన కార్యక్రమం
ఎంతగా చెపుతూ పోతున్నా
ఈ కథనానికి
అంతు కనిపించడం లేదు
విసుగు తలకెక్కని పదాలివి.
ఒక దాని వెంట ఒకటి
అవ్యవధానంగా ఉబికొస్తున్నాయి.
వైవిధ్యాన్ని ఒంటపట్టించుకున్న
సన్నివేశాలు
మనసుకు మిరుమిట్లు కొలుపుతున్నాయి.
అభివ్యక్తీకరణ దణత
ఎప్పటికప్పుడే సరికొత్త పదునుతో
అభిప్రాయాలకు రూపకల్పన చేస్తున్నది.
ఎండ రాకతో కాలం
చలికి సెలవులు ప్రకటిస్తుంటుంది.
ఈ కథన కార్యక్రమం
సెలవులను కోరుకునేది కాదు.
ఇది కాలాతీతంగా
ధారాళంగా సాగిపోతుంటుంది.
కథన వేగాన్ని చూస్తూ
కన్నుకుట్టిన సంఘటనలు కొన్ని
దాన్ని ప్రతిఘటించాలని
ఎత్తులు వేస్తుంటాయి.
తమ ప్రవాహాలకు అడ్డుతగిలే
కటిక రాళ్లను
గవ్వల్లా ఎగరేసుకుపోయే
ఝరులశీలం ఈ కథనానిది.
జీవ ఝరులు
సమగ్ర విశ్రాంతి తీసుకునేది
సుప్రీంకోర్టు తీర్పుతో 66(ఎ) సెక్షన్ కు ముగింపు పడినట్లే.
ప్రాథమిక (పౌర) హక్కులు భారత రాజ్యాంగానికి గుండెకాయ
లాంటిది అని డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆనాడు చేసిన
వ్యాఖ్యానాన్ని ఈ తీర్పు సార్థకం చేసినట్లయింది. పౌర,
ప్రజాస్వామిక హక్కులను, నిరంతర అధ్యయనం నిరంతర
పోరాటం ద్వారానే పరిరక్షించుకోవాలి.
-
చిత్రాలను మిత్రులతో పంచుకున్నందుకు ప్రొఫెసర్ అంబికేశ్
మహాపాత్రోపైనా, మహారాష్ట్రలో కార్టూనిస్ట్ అసీమ్ త్రివేదీపైనా, వాటి
కేంద్రమంత్రి పి. చిదంబరం తనయుడి మీద ఆరోపణలు చేసిన ఓ
వ్యాపారవేత్తపైనా, అడ్డగోలుగా 66(ఎ) ఐ.టి. చట్టం ప్రకారం కేసులు పెట్టి,
వేధింపులకు గురి చెయ్యడం సంచలనం కలిగించింది. ఇప్పుడు
సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చారిత్రాత్మక తీర్పు ద్వారా ఈ పాశవికచట్టం అమలు
కాకుండా నిలుపుదల చేయబడింది.
-
&quot;దేశవ్యాప్తంగా న్యాయస్థానాలన్నీ 'భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛ'కు
గొడుగుపట్టాలి. దాన్ని దెబ్బ తీసేందుకు ప్రభుత్వాలు చేసే చట్టాలను,
చర్యలను త్రోసిపుచ్చడం, వాటి ప్రాథమిక విధి&quot; అంటూ దాదాపు
మూడు దశాబ్దాల క్రితమే న్యాయపాలిక (లా కమీషన్) స్పష్టీకరించింది.
'ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని తీవ్ర పదజాలంతో విమర్శించే హక్కు
ప్రతి పౌరుడికీ ఉంది - హింసను ప్రేరేపించినట్లయితేనే ప్రభుత్వం
ఎవ్వరిమీదనైనా రాజద్రోహం కేసు పెట్టగలుగుతుంది.&quot; అంటూ
ముంబయి హైకోర్టు ఇటీవల స్పష్టం చేసింది. 2011లో అన్నా హజారే
|| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
సాగరం ఒడిలోనికి చేరుకున్నప్పుడే.
ఈ కథన వ్యాసంగం
చరమఘట్టం అందుకునేది
ఉద్దిష్టలక్ష్యం ప్రాప్తించినప్పుడే.
- డా|| సి. నారాయణ రెడ్డి
ఫోన్: 040-24753724
అవినీతి వ్యతిరేక ఆందోళన జరిపినప్పుడు రాజ్యాంగంపై వ్యంగ్య చిత్రాలు
గీసి పంచిపెట్టారంటూ ఆసీమ్ త్రివేదిపై అప్పటి మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం
- 66(ఎ) తో పాటు రాజద్రోహం కేసును బనాయించింది. &quot;పౌరుల
స్వేచ్ఛను అణగద్రొక్కేందుకు భారతీయ శిక్షాస్మృతిలో కొలువైన
దుష్టనిబంధనలలో అత్యంత కీలకమైనది&quot;గా మహాత్మాగాంధీ పేర్కొన్న
124(ఏ) (రాజద్రోహం) అధికరణను బ్రిటన్ తన రాజ్యాంగం నుంచి
ఆరేళ్ళక్రితం తొలగించింది. నాటి వలస పాలకుల చట్టాలకు చేదోడుగా
రూపొందించబడిన 66(ఏ) వంటివి రేపటి పౌరుల భవిష్యత్తును నాశనం
చేసేవిధంగా ఉన్నట్లు సుప్రీంకోర్టు భావించింది.
ఉత్తరప్రదేశ్లో సమాజ్వాదీ పార్టీ నాయకుడు అజాంప్పై ఒక
యువకుడు ఫేస్ బుక్ లో 'అభ్యంతర వ్యాఖ్య' పెట్టాడంటూ భిన్న మతవర్గాల
మధ్య శతృత్వం పెంచడం సహా పలు సెక్షన్ల క్రింద 18-3-2015న
కేసు నమోదు చేశారు. ఐ.టి. చట్టం 66(ఏ) క్రింద నమోదవుతున్న
కేసులలో కేంద్రం ఇస్తున్న మార్గదర్శకాలను పట్టించుకున్నవారే లేదు.
సైబర్ నేరాలు, యుద్ధాల నియంత్రణపై శక్తియుక్తులు కేంద్రీకరించా
ల్సిన ప్రభుత్వాలు 'పిచ్చుకపై బ్రహ్మాస్త్రం' లాగా సెక్షన్ 66(ఎ)ను
వాడుకుంటున్నాయి. సుప్రీంకోర్టు తీర్పుతో ఈ సెక్షన్కు ముగింపు
పడినట్లే. ప్రాథమిక (పౌర) హక్కులు భారత రాజ్యాంగానికి గుండెకాయ
లాంటిది అని డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆనాడు చేసిన వ్యాఖ్యానాన్ని ఈ
తీర్పు సార్ధకం చేసినట్లయింది. పౌర, ప్రజాస్వామిక హక్కులను, నిరంతర
అధ్యయనం - నిరంతర పోరాటం ద్వారానే పరిరక్షించుకోవాలి.
రచయిత ఫోన్ : 9440575765
36&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>30h7pw2cubxzwpi6skncvr1ycm6vh0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230179</id>
    <revision>
      <id>586698</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పరిశోధక సంఘాల ఆవశ్యకత అనే అంశం పై మా పత్రికలో ఆరుద్ర ఓ వ్యాసం రాశారు. దానిపై మీ రాజమండ్రి నుండి గురజాల హనుమంతరావు అనే ఆయన విమర్శిస్తూ ఓ వ్యాసం. పంపారు, అదీ బాగుంది. మంచి విషయ...'</comment>
      <origin>586698</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9201" sha1="p1fvcj9qw27z47lthu0d25g7t725kll" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;పరిశోధక సంఘాల ఆవశ్యకత అనే అంశం పై మా పత్రికలో ఆరుద్ర
ఓ వ్యాసం రాశారు. దానిపై మీ రాజమండ్రి నుండి గురజాల
హనుమంతరావు అనే ఆయన విమర్శిస్తూ ఓ వ్యాసం. పంపారు, అదీ
బాగుంది. మంచి విషయాలు రాశారు. కానీ వేయడం లేదు. ఎందుకంటే
గ్రాంథికంలో రాయడం వల్ల. గ్రాంథికంలో రాయడం అంటే తమ
చెట్టుకొమ్మను తామే నరుక్కున్నట్లు కదా&quot; అని అనడం మరచిపోలేనిది.
1970 దశకంలో రాజమహేంద్రవరామ్నండి గ్రాంథిక వాసనలతో
బులుసుసీతారామశాస్త్రి సమాలోచన అనే ఓ మంచి సాహిత్య పత్రిక
నడిపారు.
1979లో వ్యాసభారతము - నన్నయ పరిష్కారము అనే సుమారు
800పుటల సాధికార పరిశోధన గ్రంథాన్ని సంపూర్ణ గ్రాంథికభాషలోనే
రాశారు, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం డాక్టరేటు పట్టా ఇచ్చింది.
1982లో 'తిక్కన చేసిన మార్పులు- చిచిత్యపు తీర్పులు' అనే
పరిశోధనా గ్రంథాన్ని సికిందరాబాదుకు చెందిన డా|| పి. సుమతీ నరేంద్ర
గ్రాంథికంలోనే రాశారు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం పట్టాపొందారు.
1983లో సుందరకాండకు వ్యాఖ్యానం అమలాపురానికి చెందిన
మల్లాది గోపాలకృష్ణశర్మ అరసున్నాలు లేకుండా గ్రాంధికంలో రాయగా
చిత్రమేమిటంటే... దీనికి మాగురువుగారు మధునాపంతులవారు
అరసున్నాలతో కూడిన గ్రాంథిక పీఠిక సమకూర్చడం. 1987లో ఆంధ్ర
సాహిత్యములో హరిశ్చంద్రోపాఖ్యానము అని డా॥ వాసా ప్రభావతి
రాశారు. 1978లో ఉస్మానియా పిహెచ్.డి ఇచ్చారు.
1976లో రామచంద్రుని వేంకట శేషయ్య ఆంధ్ర భాషాబోధన సర్వస్వము
అనే పుస్తకాన్ని అరసున్నలతో కూడుకున్న గ్రాంధిక భాషలో రాశారు.
1973లో 'తిక్కన కావ్యశిల్పము&quot; గ్రంథాన్ని ఓరుగల్లు నుండి కేతవరపు
వేంకట రామకోటి శాస్త్రి రాశారు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం
పిహెచ్.డి. పట్టా పొందిన ఈ గ్రంథం గ్రాంథిక భాషలో రాయబడింది.
జానపదకవి వంటి కవికొండల వేంకటరావు రచనలపై ఆయన
కృతులు సమీక్షా గ్రంథాన్ని జరుప్రోలు విజయలక్ష్మి కొంచెం సరళంగా
రాశారు.
-
తిరుపతి నుండి దావులూరి కృష్ణకుమారి 'కవిజనాంజన
పరిశీలనము' అనే పరిశోధన శ్రమైక సాధ్యమైన గ్రంథాన్ని గ్రాంథిక
భాషలో రాశారు. ఈ గ్రాంథిక భాషా గ్రంథానికి బే. రా, చే. రాలు వాడుక
భాషలో పీఠికలు రాశారు. బేతవోలు వారు తమ పీఠికలో &quot;వీరిది
వ్యావహారిక రూపంలో ఉన్న గ్రాంథికభాష, వ్యాకరణం కనక శైలి
ముమ్మూర్తులా వ్యావహారికంగా ఉండడం చాలా కష్టం, వాక్యనిర్మాణంలో
గ్రాంధిక శైలి అనివార్యం. అందుచేత ఉపరితలంలో వ్యావహారికత,
అంతరంగంలో గ్రాంథికత కలగలిపిన శైలి అని గమనార్హమైన అంశాన్ని
తెలిపారు.
సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యంలో ఎక్కువభాగం ప్రాచీన సాహిత్యానికి
చెందిందే. ఆ పద్యకావ్యాలు, ప్రబంధాలు గురించి రాసింది. అంతా
సజీవమైన వాడుకభాషలో ఉండడంవల్ల అధికప్రయోజనం ఒనగూడింది.
అమశీలనము అనే గ్రంథాన్ని డా॥ చెరువు సత్యనారాయణశాస్త్రి
నాలుగేళ్ళక్రితం 2011లో సంస్కృత మాఘకావ్యము ఆంధ్రీకృతులు
గ్రాంథికంలో రాశారు.
1990లో ముద్రించిన డా॥ చిటిప్రోలు సుబ్బారావు గ్రంథం
పల్నాటిపోదరకవుల జీవితము - సాహిత్యము అనే గ్రాంథిక భాషలోని
గ్రంథానికి డా|| ఎస్. గంగప్ప వాడుక భాషలో పేఠిక రాశారు.
గిడుగు వారు మరణించి డెబ్బదిఏళ్ళు పైబడి దాటింది. ఈ డెబ్బది
ఏళ్లల్లో గ్రాంథిక భాషలో గ్రంథరచనలు కొందరు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ
చేశారు. ఏ భాషలో రాసుకోవాలనే దాన్ని ఎంచుకునే హక్కు రచయితల
కుంది, కాదనలేం. కాని, వాడుక భాషాప్రేమికులు, కొంత ఉద్యమ
శీలత్వం కలిగిన వారు అయ్యా మీరు కష్టపడి జ్ఞానార్జన చేసి
పరిశోధించి రాసే గ్రంథాల్ని గ్రాంథికంలో కాక, వాడుక భాషలో రాస్తే
అధికప్రయోజనం అని సమీక్షా సందర్భాల్లో, ఉపన్యాస సందర్భాలలో,
విమర్శల సందర్భాలలో చెప్పవలసిన అవసరం సామాజికంగా
రచయిత ఫోన్ : 9292055531
భావించాలి.
ముంగా వాన
సంకలనం అగరం వసంత్
ముంగారు వాన
(కవితా సంకలనం)
హోసూరు (తమిళనాడు) లోని 'బస్తీ' యువకబృందం ప్రతి ఏటా ఉగాది ఉత్సవాలను
ఘనంగా జరుపుకొంటుంది. డా॥ వసంత్ నేతృత్వంలో ఉగాది సందర్భంగా స్థానిక
ప్రముఖులతో సభను కూడా నిర్వహించారు. ఆ సందర్భంగా 'ముంగారువాన' అనే కవితల
సంపుటిని వెలువరించారు. ఆంధ్రరాష్ట్ర ఏర్పాటుతో తమిళనాడుకు వెళ్లిపోయిన
హోసూరులో నేటికి తెలుగువారిదే ఆధిక్యం.
68 కవితలతో కూడిన 140 పుటలు
ఈ పొత్తం వెల రు. 50లు
-
ప్రతులకు: డా॥ ఎన్.వసంత్, 1097 బస్తి, ఆవులపల్లి రోడ్, హోసూరు 635 109.
ఫోన్ : 09488330209
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
38&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p1fvcj9qw27z47lthu0d25g7t725kll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230180</id>
    <revision>
      <id>586699</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'లోతుపాతులు 'ఆప్' తీరు-తెన్నూ సుదీర్ఘకాలం అవినీతితో అంటకాగుతున్న సంప్రదాయ పాలకపార్టీల మీద ప్రజలకు ఏవగింపు కలిగిన దశలో నాలుగేళ్ళ క్రితం ప్రముఖ సంఘసేవకుడు అన్నాహజారే నాయక...'</comment>
      <origin>586699</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11255" sha1="etvuw05daxsq28bjm2lrjmgsb0sablb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;లోతుపాతులు
'ఆప్' తీరు-తెన్నూ
సుదీర్ఘకాలం అవినీతితో అంటకాగుతున్న సంప్రదాయ పాలకపార్టీల మీద ప్రజలకు ఏవగింపు
కలిగిన దశలో నాలుగేళ్ళ క్రితం ప్రముఖ సంఘసేవకుడు అన్నాహజారే నాయకత్వంలో అవినీతి
వ్యతిరేక ఉద్యమం మొదలైంది. జన్ లోక్పాల్ ఏర్పాటు డిమాండ్తో కూడిన ఈ అవినీతి వ్యతిరేక
ఉద్యమం యూపీఏ ప్రభుత్వాన్ని, భా.జ.పా. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను గడగడలాడించాయి. రాంలీలా
మైదాన్, జంతర్ మంతర్ ఉద్యమాలు దేశవ్యాప్తంగా మధ్యతరగతి, ఉన్నత మధ్యతరగతి వర్గ ప్రజలను
బాగా ప్రభావితం చేశాయి. ముఖ్యంగా అంటర్నెట్లోని సోషల్ మీడియాతో అనుబంధమైన
యువతరలను ఈ ఉద్యమాలు బాగా ఆకర్షించాయి. దేశవ్యాప్తంగా పట్టణాల్లో పుట్టుకొచ్చిన అవినీతి
వ్యతిరేక ఉద్యమ నేపథ్యంలో 2012లో గాంధీ జయంతినాడు ఐఐటీ పట్టభద్రుడూ, రెవెన్యూ సర్వీసెస్
ఉన్నతాధికారి మెగసెసే అవార్డు గ్రహీత కేస్రావాల్ నాయకత్వంలోని ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (ఆప్)
శ్రీ మాదిరాజు రాంబాబు
लगी
అత్యధిక మెజారిటీతో ఢిల్లీ అధికార పీఠంపై రెండవసారి కూర్చోవడం అందర్నీ ఆశ్చర్యపరచింది. అధికారం కోసం, అధిపత్యం కోసం రాజకీయపక్షాల
మధ్య యుద్ధాలు, అంతర్యుద్ధాలు సహజమే. అయితే సంప్రదాయ రాజకీయ పార్టీలకు ప్రత్యామ్నాయంగా ముందుకొచ్చిన ఆప్లో ఇలాంటి
పెడధోరణులు బయటపడడం అభిమానులను నిరాశపరచి ఉండొచ్చుగాని అది కొత్త పరిణామమేమీ కాదు.
ఢిల్లీ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో అపూర్వ విజయాన్ని నమోదు చేసుకొని
చరిత్ర సృష్టించిన ఆప్ సంఘటితమై, జాతీయస్థాయిలో విస్తరించాల్సిన
తరుణంలో విభేదాలతో కొట్టుమిట్టాడటం, చీలిక దశకు చేరుకోవడం
అభిమానులకు మింగుడుపడకపోయి ఉండొచ్చు. ఇటీవల ఢిల్లీలో జరిగిన
అప్ జాతీయమండలి సమావేశం తీరు చూస్తే, పార్టీ వ్యవస్థాపక సభ్యులైన
ప్రశాంత్ భూషణ్, యోగేంద్రయాదవ్, ప్రొఫెసర్ ఆనంద్ కుమార్,
ప్రొఫెసర్ అజిత్ ఝూలను పార్టీ జాతీయ కార్యవర్గం నుంచి బర్తరఫ్
చేసిన విధానం గమనించినవారికి ఆశ్చర్యం కలిగి ఉండదు. ఆ
సందర్భంలో కొంతమంది అసమ్మతి సభ్యులపై కేజ్రివాల్ అనుయాయులు
దాడిచేసి కొట్టారు. యాదవ్, భూషన్లు పార్టీ వ్యతిరేక చర్యలకు
పాల్పడ్డారనీ, పార్టీని ఓడించే ప్రయత్నం చేశారనీ అధికారవర్గం
ఆరోపణలు చేసింది. పార్టీ కన్వీనర్ పదవి నుంచి కేజీవాల్ తప్పుకోవాలని
వారిద్దరూ పట్టుపట్టారంటూ వచ్చిన ఆరోపణలు నిరాధారమని తేలింది.
వారిద్దరినీ జాతీయమండలిలో మాట్లాడేందుకు అవకాశం ఇవ్వలేదు
సరికదా, వారు పార్టీలో కొనసాగితే తాను తప్పుకుంటానని, తన
ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి వేరే పార్టీ పెడతానని వ్యాఖ్యానిస్తూ కేక్రేవాల్
సభ్యులను బెదిరించారు. భూషణ్, యాదవ్ ను బహిష్కరించినందు
వల్ల కేజీవాలు, అప్కు వచ్చే నష్టమేమీ లేదు. అయితే వివిధ సమస్యల
పరిష్కారంలో అప్ ధోరణి, విధానం ఇలాగే అప్రజాస్వామికంగా
ఉంటుందని ఈ సంఘటనలు హెచ్చరిస్తున్నాయి. భూషణ్, యాదవ్లు
వివాదాస్పదులే కావచ్చు. కేజ్రివాల్ పట్ల వారు మోసపూరితంగా
వ్యవహరించి ఉండొచ్చు. అలాంటివారిపై సంస్థ ఏర్పాటు చేసుకున్న
ప్రజాస్వామిక సూత్రాలను అతిక్రమించి కండబలంతో క్రమశిక్షణా చర్యలు
తీసుకోవడం, బహిష్కరించడం సంస్థలో వ్యవస్థీకృతమైన వ్యక్తి కేంద్రిత
కేజీవాల్ సంస్కృతికి అద్దం పడుతుంది. ఇది ఆప్ ప్రచారం చేసిన
రాజకీయ ప్రజాస్వామిక ఆదర్శాలకు భిన్నంగా వ్యవహరించడమే.
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015 |
పార్టీనిధులు వసూలు విషయంలో కేజీవాలపై వచ్చిన ఆరోపణల గురించి
తన అభిమానులకు, ప్రజలకు ఆప్ ఏం సమాధానం చెబుతుంది?
దేశ రాజకీయ వ్యవస్థ ధనం, కండబలం, కులం, మతం వగైరా
అంశాల ప్రభావంతో పూర్తిగా భ్రష్టుపట్టి, ఆ వ్యవస్థపై ప్రజలు విశ్వాసం
కోల్పోయిన తరుణంలో స్వచ్ఛమైన, పరిశుద్ధమైన జనహితమైన
రాజకీయం చేస్తామంటూ అరవింద్ కేజీవాల్ ముందుకు వచ్చినప్పుడు
సాధ్యాసాధ్యాలపైన అనుమానాలు ఉన్నప్పటికీ ముఖ్య మధ్యతరగతి
ప్రజానీకం ఆహ్వానించింది. కొత్తగా ఉనికిలోకి వచ్చిన ఏ పార్టీ అయినా
సామాజిక వ్యవస్థ మౌలిక స్వభావమైన కుటుంబపెద్ద అజమాయిషీ
(అందరికీ పరిచయమున్న పదం - పితృస్వామ్యం) రూపాన్ని
సంతరించుకోవడం సహజం. అయితే ఆ పార్టీ కార్యకలాపాలు మరింత
విస్తృతంగా, లోతుగా విస్తరించే కొద్దీ తాను ఎంచుకున్న సామాజిక,
రాజకీయార్థిక విధానాల ప్రాతిపదికగా అది సమాజంలోని పాలక లేదా
పీడితవర్గాల ప్రయోజనాల పునాదితో ఏర్పడే సమష్టి యంత్రాంగాన్ని
సంతరించుకోక తప్పదు. అలా కాకపోతే అది గిడసబారిపోయి, తన
గురిడి దూరమవుతుంది. కుటుంబ పెద్ద ఆజమాయిషీ రూపం నుంచి
తాను ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న సామాజిక వర్గ అనుబంధిత సమష్టి పని
విధానాన్ని అలవర్చుకునే సంధికాలంలో కొత్తగా వచ్చిన పార్టీలలో
నాయకుల అహంకారాలు (ఈగో) సంఘర్షించుకునే రూపంలో అంతర్గత
సంక్షోభాలు తలెత్తే అవకాశం లేకపోలేదు. ఈ చారిత్రక అనివార్యతను
గుర్తించిన నాయకత్వం పార్టీ పరిణామం సాఫీగా జరిగేందుకు
అనుకూలిస్తుంది. అలా గుర్తించనప్పుడు ఆ పరిణామం అంతర్గత
సంక్షోభం రూపంలో సదరు పార్టీని అతలాకుతలం చేస్తుంది. తన
వర్గసమష్టి పని విధానాన్ని సమర్థించే శక్తులు అంతర్గత బలాబలాల
సమతుల్యతలో విజయం సాధిస్తే ఆ పార్టీ తాను నిర్దేశించుకున్న లక్ష్యాల
వైపు మరో అడుగు ముందుకు వేస్తుంది. అలా కాని పక్షంలో క్రమంగా
39&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>etvuw05daxsq28bjm2lrjmgsb0sablb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230181</id>
    <revision>
      <id>586700</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కృశించిపోతుంది. కమ్యూనిస్టుపార్టీల విషయంలో కూడా ఇంతే. కార్మికవర్గ నాయకత్వంలో విశాల పీడిత ప్రజానీకాన్ని సంఘటితం చేసి సమాజంలోని వనరులన్నిటిపై ఆధిపత్యం వహిస్తున్న గుప్ప...'</comment>
      <origin>586700</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14141" sha1="sswpd6tauhpfo792nbpshgug2mq5nc8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కృశించిపోతుంది. కమ్యూనిస్టుపార్టీల విషయంలో కూడా ఇంతే.
కార్మికవర్గ నాయకత్వంలో విశాల పీడిత ప్రజానీకాన్ని సంఘటితం చేసి
సమాజంలోని వనరులన్నిటిపై ఆధిపత్యం వహిస్తున్న గుప్పెడు మంది
ఆధిపత్య శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడి అధికారంలోకి వచ్చేందుకు
ప్రయత్నించే ఆశయం కలిగి వున్న కమ్యూనిస్టుపార్టీల పరిణామక్రమం
ఇలానే ఉంటుంది. ఉద్యమించే క్రమంలో, మరింత విస్తృత
ప్రజానీకంలోకి మరింత లోతుగా విస్తరించే క్రమంలో అది తన
పనివిధానాన్ని, పద్ధతిని, నిర్మాణాన్ని మార్చుకోకపోతే గిడసబారిపోయి
కనుమరుగయ్యే వీలుంది. అలాకాక ఉద్యమాన్ని మరింత ముందుకు
తీసుకుపోవాలంటే, తాను లక్ష్యంగా పెట్టుకుని పనిచేస్తున్న విశాల
ప్రజానీకాన్ని వివిధ కమిటీలు, యూనిట్లు, సంస్థల ద్వారా వివిధ స్థాయిల్లో
సంఘటితం చేయడం, అందుకు అనుగుణంగా పార్టీలో అంతర్గతంగా
సమష్టి కమిటీ విధానాన్ని పుణికి పుచ్చుకోవలసి ఉంటుంది. అయితే
ఉనికిలో ఉన్న పాలకవర్గ రాజకీయార్థిక వ్యవస్థలో సమూలమార్పును
కాక, ఆ వ్యవస్థ పర్యవసానంగా ఏర్పడే అవలక్షణాలైన అవినీతి, ఆశ్రిత
పక్షపాతం వంటి అరూప విషయాల్లో మాత్రమే మార్పు రావాలని ఆప్
ఆశిస్తోంది. ఇదెలాంటిదంటే జబ్బు పోకుండా జబ్బుకు సంబంధించిన
పైపై లక్షణాలు పోవాలని కోరుకోవడంలాంటిది. సమూల సామాజిక
మార్పు రాకుండా ఈ వ్యవస్థలోనే తమ వంతు వాటా దక్కాలని ఆశించే
మధ్యతరగతి ప్రజానీకానికి, సమాజంలో విప్లవాత్మక మార్పులు కోరే
సామ్యవాదశక్తుల ప్రజలత్వాన్ని వ్యతిరేకించే కార్పొరేట్ శక్తులకు ఆప్
ఆశయాలు రుచిస్తాయి. ఉనికిలో ఉన్న కార్పొరేట్ స్వామ్య వ్యవస్థలో
కొనసాగుతూనే దానికి అంటుకున్న ఆశ్రితతత్వం, అవినీతి జాడ్యాలను
ఆన్లోదోపాల్ వంటి వ్యవస్థల ద్వారా అరికట్టాలనేది అప్ లక్ష్యం. అంటే
సమాజంలో ఉనికిలో ఉన్న ఆర్థికవిధానాన్ని లోపరహితం చేసి,
సమూలమార్పును కోరే శక్తుల నుంచి ఆధిపత్య శక్తులను రక్షించేందుకు
ప్రజల్ని పక్కదారి పట్టించేందుకే ఆప్ లక్ష్యాలు దొడ్డిరారిన ఉపకరిస్తాయి.
ఉద్యమపార్టీగా ప్రాథమికస్థాయిలో ఉన్నప్పుడు కుటుంబపెద్ద యాజమాన్య
రూపంలో నడిచిన ఆప్ పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చిన సందర్భంలో
నిర్మాణ పద్ధతిలోను, పనివిధానంలోను మార్చుకోవాల్సిన అనివార్యత
నుంచి అంతర్గత సంక్షోభానికి గురైంది. కేజీవాల్ వ్యక్తిగత ప్రభావం,
అనమ్మతిని గెంటివేయడంతో తాత్కాలికంగా ఆప్ సంక్షోభం
పరిష్కారమైనట్లు కనిపించవచ్చు. ఆప్ భావవ్యవస్థ, వర్గ చారిత్రక పాత్రతో
దాని పని విధానం, పద్ధతులు ఘర్షణ పడుతున్నాయి. తాను
కాపాడదలచుకున్న ఆర్థికశక్తులతోనూ, ఆ విధాన భావజాలకర్తలతోనూ
ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా ఒక సమష్టి అవగాహన, కార్యాచరణ
యంత్రాంగాన్ని అప్ సంతరించుకోకపోతే దాని ప్రస్థానం ఢిల్లీతోనే
ముగిస్తుంది. అలాగాక, తాను సంస్కరించదలచిన ఆధిపత్య ఆర్థికశక్తుల
రాజకీయ ప్రాతినిధ్యతను ఆప్ సంతరించుకుంటే దేశంలో బలమైన
రాజకీయశక్తిగా అవతరించే అవకాశం ఉంది.
రాజరికవ్యవస్థల్లో ఆర్థిక, రాజకీయ, న్యాయ పరిపాలన, పోలీసింగ్
వంటి రాజ్యవిధులు గ్రామ భూస్వామ్యవర్గం చేతుల్లో ఉండేవి.
పెట్టుబడిదారుల మధ్య తీవ్ర ఆర్థికపోటీ మూలంగా రాజ్య కార్యకలాపాల్ని
భూస్వామ్య శక్తుల్లాగా ప్రత్యక్షంగా నిర్వహించే తీరిక, అవకాశం
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థలోని ఆధిపత్యశక్తి పెట్టుబడిదారీ వర్గానికి
ఉండకపోవడం వల్ల తమ వర్గం తరఫున రాజ్య కార్యకలాపాలు
నిర్వహించే యంత్రాంగం అవసరం. ఈ ఆవశ్యకత నుంచి
రాజకీయపార్టీలు సహా వివిధ రాజ్యసంస్థలు, వ్యవస్థలు పుట్టుకొచ్చాయి.
అలాంటి రాజకీయపార్టీలకు జవసత్వాలు అందించేందుకు వివిధ
స్వచ్ఛందసంస్థలు (ఉదా. అమెరికాలో ఫోర్డ్, రాక్ఫెల్లర్ ఫౌండేషన్లు)
ఆవిర్భవించాయి. ఇవి కార్పొరేట్ భావజాలంతో పనిచేసే రాజకీయ
నాయకులను తయారుచేయడం, శిక్షణ ఇవ్వడం వంటి కీలక బాధ్యతలు
నిర్వర్తిస్తుంటాయి. అందుకే పాశ్చాత్య దేశాల్లోని మెజారిటీ నాయకులు
ఇలాంటి ఫౌండేషన్ల శిక్షణ తీసుకున్నవారేనన్న విషయం గుర్తించాలి.
అయితే భూస్వామ్య సమాజవాసనలు పూర్తిగా వదిలించుకోక,
పెట్టుబడిదారీ స్వభావాన్ని పూర్తిగా వంటబట్టించుకోని భారతీయ
సమాజంలో ఈ రెండింటికి మధ్యేమార్గంలో కుటుంబ వారసత్వ
రాజకీయాలు ప్రబలంగా కొనసాగాయి. భూస్వామ్య మిగులు, దేశ,
విదేశీ కార్పొరేట్ పెట్టుబడి, ప్రభుత్వ పెట్టుబడి వంటి ఆర్థిక మూలకాల
సంశ్లేషిత రూపంగా తయారైన 'బ్యురోక్రాటిక్ పెట్టుబడి' నేడు దేశ
ఆర్థికవ్యవస్థను శాసిస్తోంది. ఇది రెండు దశలుగా సాగింది.
స్వాతంత్య్రానంతరం మిశ్రమ ఆర్థికవ్యవస్థ దేశంలో కొనసాగుతున్నంత
కాలం వారసత్వ రాజకీయాలు కీలకపాత్ర పోషించాయి. అయితే 1990ల
తర్వాత వేగవంతమైన ప్రపంచీకరణ ప్రక్రియ అనంతరం
ఆర్థికవ్యవస్థలోని గణనీయమైన మార్పులు వాటికి అనుకూలించే
రాజకీయ విధానాల్లో మార్పుకు దోహదం చేశాయి. రాజకీయాల్లో
వారసత్వ అంశం తగ్గి, వివిధ ప్రాంతీయ అధికారకేంద్రాలు ఏర్పడ్డాయి.
పైకి జాతీయపార్టీల ప్రాబల్యం తగ్గి, ప్రాంతీయపార్టీల ప్రాముఖ్యం
క్రమంగా పెరిగింది. రాజకీయ వికేంద్రీకరణగా కనిపించినా మారిన
సామాజికార్థిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా స్థానికంగా, ప్రాంతీయంగా
రాజకీయాలు మరింత కేంద్రీకృత వ్యవస్థలుగా మారాయి. దేశంలో
మరింత లోతుగా వ్యవస్థీకృతమవుతున్న బ్యురాక్రటిక్ పెట్టుబడి ఆధిపత్యం
పర్యవసానంగా ఇలాంటి రాజకీయ పరిస్థితులు నెలకొన్నాయి. ప్రాంతీయ
పార్టీలు, వారసత్వ పార్టీలు, భావజాల పార్టీలే కాకుండా వాటి వైఫల్యాల
నేపథ్యంలో స్వచ్ఛందసంస్థలు, ఫౌండేషన్ల ప్రాతిపదికగా ఉండే
రాజకీయపార్టీలు మెట్రో నగరాల్లో పురుడు పోసుకున్నాయి. ఈ రాజకీయ
వాతావరణాన్ని ప్రజాస్వామిక స్వభావాన్ని సంతరించుకున్న సంకీర్ణ
రాజకీయాలయుగంగా కొంతమంది ఆధునికానంతర వాద, విశిష్ట
అద్వైత మేధావులు అత్యుత్సాహంతో సూత్రీకరించారు. వీరి దృష్టిలో
కేంద్రీకరణ అంటే అప్రజాస్వామికం; వికేంద్రీకరణ, వినిర్మాణం, విఘటన
వంటి ప్రక్రియలు రెండూ ఒక వస్తుగత చారిత్రక నియమాలని, వివిధ
చారిత్రక దశల్లో వివిధ వర్గాల అవసరాల రీత్యా వాటి పాత్ర పురోగామి,
తిరోగామిగా ఉంటుందని వారు గుర్తించరు. కేంద్రీకృత జాతీయ
రాజకీయాలు నిరంకుశ స్వభావంతో కూడినవని, సంకీర్ణ రాజకీయాలు
ప్రజాస్వామికమని వారు గుడ్డిగా పరిగణిస్తారు. పునాది వర్గాల భిన్న
స్వభావాలతో సంబంధం లేకుండా జాతీయ లేదా సంకీర్ణ రాజకీయాల
స్వభావం స్వతంత్రంగా ఉనికిలో ఉంటుందని సూత్రీకరించడం శుద్ధ
తప్పు. ఈ అవగాహన నేపథ్యంలో ప్రజాస్వామిక, సామాజిక స్వభావంతో
40&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sswpd6tauhpfo792nbpshgug2mq5nc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230182</id>
    <revision>
      <id>586701</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవిత రెక్కలలసిన కోయిలమ్మా! అమ్మా! తెలుగమ్మా! ఎవరే నిను పిలిచేరు? పదే పదే పలుకుతావు?! పచ్చదనం మాడిపోయి మండుటెండ కసురుతుంటే! ఎవరే నిను వినిచేరు? పదే పదే పిలుస్తావు!! పచ్చిస్వార...'</comment>
      <origin>586701</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7903" sha1="pgnjra86fe6jaw5afi39nacp0welkfm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవిత
రెక్కలలసిన కోయిలమ్మా!
అమ్మా! తెలుగమ్మా!
ఎవరే నిను పిలిచేరు?
పదే పదే పలుకుతావు?!
పచ్చదనం మాడిపోయి
మండుటెండ కసురుతుంటే!
ఎవరే నిను వినిచేరు?
పదే పదే పిలుస్తావు!!
పచ్చిస్వార్థ మావరించి
ఎండమావి కమ్ముతుంటే!
ఎవరికి కావాలి ఆమని తోడు?
నీ గొంతెండిన గుండెగోడు!
చరవాణిల సంగీతం
నీ ఆనవాలు దోచిందిగా!
ఎవరే నిను తలచేరు?
కవుల పైత్యమదికానీ!
పులుగూ-పుట్టూ-చెట్టూ-చెరువూ
“రాజధాని&quot; బలిపీఠికె!
తెలుగెవరికి కావాలి?
తెగులు రాజ్యమేలుతుంటే!
వెలుగెవరికి కావాలి?
ఇరులు చట్టమవుతుంటే
సంబంధం లేకుండా కేవలం శుద్ధ భౌగోళిక తెలంగాణను కీర్తించిన
మేధావులకు తాము చేసిన తప్పేమిటో ఇప్పుడిప్పుడే అర్థమవుతోంది.
ఈ సామాజిక నేపథ్యం నుంచి చూస్తేనే ఆప్ చారిత్రక స్వభావం
అర్థమవుతుంది. ఆప్ విషయంలో కూడా ఇలాంటి అనుభవాన్నే వారు
ఎదుర్కొనవలసిన పరిస్థితి వస్తుంది.
సామాజికార్థిక కార్యకలాపాల కొనసాగింపు లేదా ప్రతిఫలనమే
రాజకీయాలు అనేది ఒక నానుడి. ఆకాశంలో స్వేచ్ఛగా, స్వతంత్రంగా
విహరిస్తున్నట్లు కనిపించే గాలిపటంలా రాజకీయాలు కూడా ఆధిపత్య
ఆర్థికశక్తులను శాసించే స్వతంత్రవ్యవస్థలుగా సాధారణ ప్రజలకు
అనిపిస్తుంటాయి. అయితే గాలిపటానికి ఆధారసూత్రంలా సమాజంలోని
ఆధిపత్య ఆర్థిక శక్తులకు అనుమేయంగానే రాజకీయాలు
వ్యవహరిస్తుంటాయన్న విషయం తరచూ మరుగున పడుతుంటుంది.
1990ల నుంచి దేశంలో కొనసాగుతున్న ప్రపంచీకరణ ప్రక్రియ
నేపథ్యంలో రాజకీయాల కార్పొరేటీకరణ, కార్పొరేట్ ప్రాయోజిత
రాజకీయాలు మరింత స్పష్టమైన రూపంలో వెలుగులోకి వచ్చాయి.
ప్రపంచీకరణకు సహజాతంగా సమాజంలో అవినీతి మరింత లోతుగా,
గాఢంగా, విస్తృతంగా వ్యవస్థీకృతమవడమే కాక, మరింత అనధికార
చట్టబద్ధతను, సాంస్కృతిక ఆమోదాన్ని సంతరించుకుంది. కార్పొరేట్ల
ఇష్టారాజ్యంగా సాగిన యూపీఏ పాలనలో వ్యవసాయరంగం తీవ్ర
సంక్షోభంలో కూరుకుపోవడమే కాక, వివిధ సరళీకరణ సంస్కరణలు
వల్ల పారిశ్రామిక రంగం తొలుత సమాజంలోని కార్పొరేట్, మధ్యతరగతి
వర్గాలకు లాభించింది. ప్రపంచీకరణ ఆర్థిక వికాసమనే బుడగ పగిలి
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
00
యువవసంత మెందుకో!
అడవి చెట్లుగా కూలుతుంటే!
- ప్రజాసాహితి నాగరాజు
ఫోన్: 9441913829
2007లో ప్రారంభమైన ఆర్థికమాంద్యం క్రమంగా రెండవ ప్రపంచ
యుద్ధకాలంనాటి ఆర్థిక సంక్షోభం స్థాయిని మించిన నేపథ్యంలో ప్రపంచ
సామాజిక రాజకీయ పరిస్థితుల్లో తీవ్ర పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి.
వివిధ బహుళజాతిసంస్థలు, వాటి సహకార సంస్థలుగా ఉన్న జాతీయ
కార్పొరేట్ అనధికార కార్యనిర్వాహక కేంద్రాలుగా దేశ రాజకీయ పార్టీలు
పనిచేస్తున్న తీరు చూస్తే ఆ నానుడి మరింతగా అర్థమవుతుంది. ప్రధాన
జాతీయపార్టీలు కాంగ్రెస్, భా.జ.పా. సారథ్యంలో నడిచే యూపీఏ,
ఎన్టీఏ కూటములు, వామపక్షాలు సహా వివిధ ప్రాంతీయపార్టీలు
అమెరికా, యూరోపియన్ యూనియన్ రాజకీయార్థిక కూటముల, వాటి
అనుబంధ స్థానిక కార్పొరేట్ శక్తుల ప్రయోజనాల నేపథ్యంగానే
కొనసాగుతున్నాయి. ఢిల్లీ పాలనను సజావుగా కొనసాగించేందుకు,
దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించేందుకు ఆప్ కూడా ఈ జాతీయ, అంతర్జాతీయ
యంత్రాంగంలో త్వరలో భాగస్వామి కాక తప్పదు. అప్పటికే అది అ
యంత్రాంగంలో భాగస్వామి అయింది. అరవింద్ కేజ్రివాల్, మనీష్
శిశోడియాలు నడిపే కబీర్ అనే ఎన్.జి.ఓకు గత మూడేండ్లలో ఫోర్డు
ఫౌండేషన్ నుంచి లక్షల డాలర్ల నిధులు అందాయి. విదేశీ సంస్థలకు
చెందిన సొమ్ము ప్రవాసభారతీయుల పేరుమీదుగా వివిధ అక్రమ
మార్గాలలో ఆర్తోతో సహా రాజకీయపార్టీలందరికీ చేరుతూనే వున్నాయి.
ఈ వాస్తవికతకు భిన్నంగా ఆప్ దేశ రాజకీయాలను సమూలంగా
మార్చివేయగలదని ఆశించడం దురాశే.
రచయిత ఫోన్ : 9441829339
41&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pgnjra86fe6jaw5afi39nacp0welkfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230183</id>
    <revision>
      <id>586702</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మన్నన • శ్రీ సంకేపల్లి నాగేంద్రశర్మ డా॥ మలయశ్రీకి తెలంగాణా ప్రభుత్వ ఉగాది పురస్కారం తెలంగాణా ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చాక తొలిసారిగా వివిధ రంగాలకు చెందిన 19 మంది ప్రముఖు...'</comment>
      <origin>586702</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9704" sha1="5jm36lossqvw9846f51r7cwxf8rib8a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;మన్నన
• శ్రీ సంకేపల్లి నాగేంద్రశర్మ
డా॥ మలయశ్రీకి తెలంగాణా
ప్రభుత్వ ఉగాది పురస్కారం
తెలంగాణా ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చాక తొలిసారిగా వివిధ రంగాలకు చెందిన 19 మంది ప్రముఖులకు ఉగాది
పురస్కారాలనిచ్చి గౌరవించింది. పదివేల నగదుతోపాటు, శాలువాలు కప్పి ఎంపికైన అతిధులను ముఖ్యమంత్రి కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖరరావు
సన్మానించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో ముగ్గురిని ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి, మలయశ్రీ, గోరటి వెంకన్నలను ఎంపికచేశారు. మరో
ఇద్దరు సాహితీవేత్తలు ఇతర రంగాల నుండి ఎంపికై పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు. వేదపరిశోధన పేరిట ప్రముఖ హాస్యరచయిత
ఎం.వి. నర్సింహారెడ్డిగారు (కరీంనగర్ జిల్లా) అందుకోగా, బాలసాహిత్యంలో 2011లో కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు పొందిన డా.
భూపాలరెడ్డి అందుకున్నారు. సంగీతం, జానపదం, శిల్పకళ, నృత్యం, పేరిణి నృత్యం, బుర్రకథ, మిమిక్రి, చిందుయక్షగానం, టివి,
సినిమా, జానపద చిత్రకళ, హస్తకళలలో ఇతరులు అవార్డులకు ఎంపికయ్యారు. అంతేకాక తెలంగాణాకు చెందిన మరో ఇద్దరు
నవలారచనలో కె.వి. సరేందర్ చారిత్రక నవలారచనలో సి. శ్రీనివాసరాజు ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబునాయుడు
నుండి ఉగాది రోజున పురస్కారాలు అందుకున్నవారిలో వున్నారు. వీరిద్దరూ కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందినవారే.
తెలుగుకు ఎనలేని సేవలు అందించిన కరీంనగర్ వాస్తవ్యులు
డా. మలయశ్రీకి ఈ అవార్డుకు ఎంపిక కావడం తెలుగు భాషోద్యమ
కారుల్ని, సాహిత్యాభిమానుల్ని ఆనందపరచింది. 74 ఏళ్ళ జీవితంలో
యాభైరెండేళ్ళ సాహిత్యజీవితాన్ని పండించిన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి
డా. మలయశ్రీ. తెలంగాణా ప్రభుత్వం తొలిసారిగా మన్మథనామ ఉగాది
పురస్కారాన్ని వీరికి పట్ల ఇరు తెలుగు రాష్ట్రాలకు చెందిన రచయితలు,
తెలుగుభాషాభిమానులు ఆనందపడ్డారు.
డా. మలయశ్రీ జీవితం తెరచిన పుస్తకం లాంటిది. ఇతరులు
సాహిత్యాన్ని అభిమానించే సాహిత్యోద్యమజీవి. సన్మానాలు స్వీకరించడమే
కాదు, ఎదుటివారి ప్రతిభాపాటవాలను గుర్తించి, సన్మానాలు చేయడం
ఆయనకు పరిపాటి. ఆయన యదార్థ, హేతువాది, తొలుత సత్యార్థి
పత్రికను నిర్వహించి, ప్రస్తుతం తెలంగాణా రాష్ట్రంలోనే తొలిసారిగా
భౌతికవాది పేరుతో ద్వైమాసిక పత్రికను నిర్వహిస్తున్నారు. రచనలు
చేయడమే కాదు, ఇతరుల రచనలను సరిచూడటం, వారి పుస్తకాలను
ప్రచురించడం, తన రచనలకు ఇతరులచే పీఠికలు రాయించడం వంటివి.
ఆయన నిరుపమాన విశాల భౌతికవాద భావనలకు ప్రతీకలు. వీరు
నవ్యసాహిత్య పరిషత్తును నెలకొల్పి పలు సాహిత్య సమావేశాలు
నిర్వహిస్తున్నారు.
డా. మలయశ్రీ 10-10-1940న కరీంనగర్ జిల్లా
మానకొండూరు మండలం చెంజర్ల గ్రామంలో మధ్యతరగతి రైతు
కుటుంబంలో జన్మించారు. 1960 నుండి ఆయన తన రచనలను
వెలువరించడం మొదలుపెట్టారు. ఆయన యాభై రెండేళ్ళ సాహితీ
ప్రయాణం విజయవంతంగా కొనసాగుతోంది. పద్యకవిత్వంతో ఆయన
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
-
కవిత్వం శ్రీకారం చుట్టింది. 20వ ఏట ధర్మశ్రీ బౌద్ధ పద్యకావ్య రచన
కావించినా, 1968లో వీరి ఖండకావ్యం కావ్యసుందరి మొదటి పుస్తకంగా
వెలువడింది. తదుపరి గేయ- వచన కవిత్వం, లలితగీతం,
బాలసాహిత్యం, చరిత్ర, బౌద్ధం, హేతువాదం, నాటకాలు, నవల, కథ,
సాహిత్య విమర్శ, పరిశోధన, లేఖాసాహిత్యం, అనువాదం, కథానిక
వంటి వివిధ ప్రక్రియలలో ఆయన ఇప్పటికి 124 పుస్తకాలు రచించారు.
బహుభాషా విశారదుడు, సంస్కృతంలో మానవగీతను రాశారు.
ఆంగ్లంలో రైమ్స్, రిడిల్స్, హిందీలో దోహాలు రాశారు. గుర్తింపుపొందిన
చరిత్రకారుడు. కేంద్రసాహిత్య అకాడమీలో బాలసాహిత్యకారుల ఎంపికకై
జ్యూరీ మెంబర్ గా ఇటీవల వ్యవహరించారు. వివిధ యూనివర్శిటీ
సెమినార్లలో చేసిన ప్రసంగాలు ఆయన విద్వత్తును ప్రస్ఫుటం చేశాయి.
ఆయన రచనలు నేటితరం సాహితీవేత్తల సృజనలకు ఆకర గ్రంథాలుగా
ఉపయోగపడుతున్నాయి. ఆయన రచనలపై విశ్వవిద్యాలయాల్లో
పరిశోధనలు సాగుతున్నాయి.
డా॥ మలయశ్రీ ప్రతిఏటా తన జన్మదినోత్సవమైన కార్తీకపున్నమి
రోజున ఎంపికచేసిన సాహితీవేత్తలకు ప్రతిభా పురస్కారాలు ఇచ్చి
గౌరవిస్తున్నారు. నాలుగేళ్ళ నుండి వివిధ సాహిత్య, సాంస్కృతిక సంస్థలు
డా॥ మలయశ్రీకి వరుసగా పురస్కారాలు ఇచ్చి సన్మానిస్తున్నాయి.
అవార్డులకే అలంకారాలుగా నిలుస్తున్నారు. హైదరాబాద్ ఆంధ్రసారస్వత
పరిషత్లో సెప్టెంబర్ 7, 2009న బి.ఎన్.శాస్త్రి స్మారక ప్రసంగం చేసి
సాహితీప్రియులను అలరించారు. డా. మలయశ్రీ రాసిన నిర్ణయం నవల
మూడు సంస్థల పురస్కారాలకు ఎంపికైంది. తెలంగాణా ప్రశస్తిని
వివరించే వస్తునేపథ్యంలో రాసిన ఈ నవలలో భాష, భావం, శిల్పం
43&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5jm36lossqvw9846f51r7cwxf8rib8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230184</id>
    <revision>
      <id>586703</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తెలుగుజాతి కవి వేమన జయంతి వేడుకలు స్కూ ఈ ఉగాది (మార్చి 21)న గుంటూరుజిల్లా మోదుకూరు గ్రామంలో వేమన జయంతి సందర్భంగా రెండు సభలు జరిగాయి. మొదటిసభ వేమన విగ్రహం వద్ద అన్నపురెడ్డి ర...'</comment>
      <origin>586703</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10278" sha1="jvytt4eje110tdredkoue0jq47gpt4w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తెలుగుజాతి కవి వేమన జయంతి వేడుకలు
స్కూ
ఈ ఉగాది (మార్చి 21)న గుంటూరుజిల్లా మోదుకూరు గ్రామంలో వేమన జయంతి సందర్భంగా రెండు సభలు జరిగాయి. మొదటిసభ
వేమన విగ్రహం వద్ద అన్నపురెడ్డి రఘురామిరెడ్డి, అన్నపురెడ్డి వెంకటరెడ్డి, ఇమడాబత్తుని నాగేశ్వరరావు మొదలగువారి నిర్వహణలో జరుగగా,
రెండవసభ పంచాయతీ కార్యాలయం వద్దగల వేమన కళావేదికపై 'వేమన జయంత్యుత్సవ సంఘం' అధ్వర్యంలో మొవ్వా శ్రీనివాసరెడ్డి, మొవ్వా
సాంబిరెడ్డి, మున్నంగి సాంబిరెడ్డి మున్నగువారు నిర్వహించారు. రెండుచోట్లా కీ.శే. మొవ్వా వీరారెడ్డిగారి మనుమడు మొవ్వా శ్రీనివాసరెడ్డి
సారథ్యం వహించారు. రెండు సభల్లోనూ 'వేమన వాక్కులు' గ్రంథరచయిత అంగత వరప్రసాదరావు, తెలుగు భాషోద్యమ సమాఖ్య అధ్యక్షుడు
డా॥ సామల రమేష్ బాబు, ప్రముఖ సామాజిక నాయకుడు శ్రీ మోదుగుల పాపిరెడ్డి మున్నగువారు పాల్గొన్నారు. మోదుకూరు వేమన జయంతి
ఉత్సవసంఘ వ్యవస్థాపకులు కీ.శే. మొన్వా వీరారెడ్డి జ్ఞాపకార్థం నెలకొల్పిన వేమన సాహిత్య పురస్కారాన్ని శ్రీ అంగత వరప్రసాదరావుకు ఇచ్చారు.
పోటీ పడ్డాయి. ఈ నవల 'నడుస్తున్న చరిత్ర' పత్రిక నిర్వహించిన
మండలి వెంకట కృష్ణారావు స్మారక పోటీలకు 2009లో ఎంపికై ఐదువేల
నగదు పురస్కారాన్ని పొందింది. ఇదే నవల 2011లో కడపలో జరిగిన
కందుకూరి నవలా పురస్కారానికి ఎంపికైంది. వేయినవలల సృష్టికర్త
కొవ్వలి శతజయంతి ఉత్సవాలను పురస్కరించుకుని 2011లోనే నవలా
పురస్కారానికి ఎంపికైంది. హైదరాబాద్లోని కిన్నెర ఆర్ట్స్ అకాడమి
బాలసాహితీ పురస్కారం ఇచ్చి ఘనంగా సన్మానించారు. ప్రముఖ
సాహితీవేత్త డా. తిరుమల శ్రీనివాసాచార్య వారి ధర్మనిధి సాహిత్య
పురస్కారానికి ఎంపికై 2010లో సన్మానం పొందారు. నల్లగొండజిల్లా
ఆలేరు తేజ ఆర్ట్స్ అకాడమి వారి సాహితీ జీవన సాఫల్య పురస్కారాన్ని
హైదరాబాద్లో 2011లో డా. సినారె చేతుల మీదుగా అందుకున్నారు.
తెలుగు సాహిత్య విమర్శలో, బాలసాహిత్యంలో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం
నుండి రెండుసార్లు, 1977-78, 2007లో పురస్కారాలు అందుకున్నారు.
ఆయన 1989లో రాసిన కాకతీయుల కాలంనాటి సామాజిక
జీవితం అన్న పరిశోధనా గ్రంథం తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి పోటీ
గ్రంథరచనకు ఎంపికై ప్రథమ బహుమతిని దక్కించుకుంది. వేయ్యేళ్ళ
కరీంనగర్ జిల్లా తెలుగు సాహిత్య చరిత్రపై సిద్ధాంత పరిశోధన చేసి
1997లో ఉస్మానియా తెలుగుశాఖ నుండి పిహెచ్.డి. పట్టా
పుచ్చుకున్నారు. ఈ గ్రంథ పరిశోధనతో వివిధ జిల్లాల తెలుగు సాహిత్య
చరిత్రలకు దారి సుగమమైంది. డా. మలయశ్రీ రాసిన శాంతిపథం
నాటకం (బౌద్ధవాదం) 1975-78 సంవత్సరాలకు ఇంటర్మీడియట్
తెలుగు ఉపవాచకంగా ఎంపికైంది. ఆయన 1997లో రాసిన
అశ్వఘోషుని వజ్రసూచి సంస్కృతానువాదం సాహితీప్రియులను
అలరించింది. తెలంగాణా చరిత్ర - సంస్కృతి, జనజీవనం అనే చారిత్రక
పరిశోధక రచన 2010లో ప్రచురణ కాగా, ఇందులో ఎన్నో తెలంగాణా
మూలచారిత్రిక సత్యాలు బయటపడ్డాయి. ప్రాక్ చరిత్రకారుడు స్వర్గీయ
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
ఠాకూర్ రాజారాంసింగ్ డా. మలయ
క్రీడి వున్న సాన్నిహిత్యం ఎన్నో
చారిత్రక పరిశోధనలకు దారితీసింది. తెలంగాణా పల్లెపాటలను జానపద
పక్కీలో ఆయన 1970 తొలినాళ్లలో రాసి, ఆనాడే తెలంగాణా
అభిమానాన్ని చాటుకున్నారు. ఆయన రాసిన వేమన నాటకం పలు
ప్రదర్శనాలకు నోచుకొని, వారి సాహితీ గరిమను పెంచాయి. అందులో
వేమన పాత్రను ఆయనే పోషించారు. ఆయన రాసిన తిరుగుబాటు,
సహచరి నవలలు విశాలాంధ్ర బుక్ డిపో, రచ్చబండ పత్రిక
పురస్కారాలను పొందింది. కాళోజీ పురస్కారాన్ని జగిత్యాల పండిత
కళాశాల నుండి 2013లో అందుకున్నారు. తెలుగులో లేఖాసాహిత్యంలో
ఆయన రాసిన గ్రంథాన్ని 1991లో తెలుగు అకాడమీ వారు
ప్రచురించారు. కాళోజీ జన్మదినమైన సెప్టెంబర్ 9ని 'తెలంగాణా
అనుమతితోనే డా| మలయశ్రీ ప్రకటించారు.
మాండలిక భాషాదినోత్సవంగా కాళోజీ బతికి వున్నపుడే ఆయన
తెలంగాణా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విద్యాశాఖలో నలభైఏళ్ళు అధ్యాపకుడిగా
పనిచేసి 1998లో రిటైరయిన డా. మలయశ్రీ ఇన్నేళ్ళ తన సాహిత్యరచనా
మమకారంతో రచనలు చేస్తున్నానని, బౌద్ధంలో, హేతువాదంలో, చరిత్ర
వ్యాసంగాల గూర్చి ప్రస్తావిస్తూ నేను ఇన్నాళ్లు నా మాతృభాష తెలుగుపై
పరిశోధనలో తన రచనలు వాసిగాంచాయని, తెలంగాణాలోనే తాను
ముందుంటానని' అన్నారు. 20 ఏళ్ళ నుండే నాస్తికవాదంపై మమకారం
పెంచుకున్నారాయన. చదువుకునే రోజుల్లోనే బౌద్ధంపై మక్కువ కలిగింది.
బౌద్ధ జాతక కథలు, పంచతంత్ర కథలు ఆయన్ని ప్రత్యేకంగా
ఆకర్షించాయి. సాహిత్యంలో స్వతంత్ర దృక్పథం అప్పుడే వారి మదిలో
రూపుదిద్దుకుందని భావించవచ్చును. కరీంనగర్ వేమననగర్ లోని ఆయన
విశాలమైన దాబా ఇల్లు ఒక యూనివర్శిటీ గ్రంథాలయంగా కనబడు
తుంది. వచ్చిపోయే సన్నిహితులు, సాహితీవేత్తలు, పరిశోధక విద్యార్థులతో
కళకళలాడుతూ వుంటుంది.
రచయిత ఫోన్ : 9441797650
44&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jvytt4eje110tdredkoue0jq47gpt4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230185</id>
    <revision>
      <id>586704</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- శ్రీ గంగుల బాబు మన'మద' నామ సమచ్చరం...! పొద్దుగాల... మా యింటి ముంగెట... యేపసెట్ల మీద, సందడెక్కువైంది. ఇంటెనక్క, పునాస మామిడి సెట్టు మీదట్లనే వుంది. ముగ్గు దియ్యకుంటనే, మా మన్మనితో,...'</comment>
      <origin>586704</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="eqt1047ddkvf5y2h84gn3ofvta7jybe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;- శ్రీ గంగుల బాబు
మన'మద' నామ సమచ్చరం...!
పొద్దుగాల...
మా యింటి ముంగెట... యేపసెట్ల మీద, సందడెక్కువైంది.
ఇంటెనక్క, పునాస మామిడి సెట్టు మీదట్లనే వుంది.
ముగ్గు దియ్యకుంటనే, మా మన్మనితో, ఏందిరా ఆ లొల్లి అంటి. ఈ
దినం పేపరు దెచ్చి, ఒక్కోఅచ్చరం కూడబలుక్కొని, ఆకిరికి జెప్పె...
ఈరోజు జయనామ సంవచ్చరం వోయిందట. మన్మద నామసమచ్చరం
వచ్చిందట.
పండ్ల జేస్తునట, తాతా అంట వాడూ, వేప సెట్లెక డేమొ, బయటికి
పోనడు
అయ్యో! జయనామ సంమచ్చరమంతా మనకు జయమాయె.
గీ మన్మదుడూడి వడ్డడు. గెట్లుంటదో, యేమొ అన్కుంట వుండగనే
పూలబానాల్ సేతవట్కని, సెలకల్ దోల్కుంట గనవడె
ఏ! మన్మదా! అచ్చినవా!
నీవసలే కతర్నాకోన్వి.
ఆపైన ఫోర్ టొంటీగాన్వి,
బిరాన్ లైట్లు సేతికేస్కుని,
అందరూ జూడనికి
సెయ్యూపుకుంట, వందమైల్ల యిస్పీడ్ల,
ఆరన్మీద సెయ్యిదీయకుంట
గాల్లో వోతుంటే, నా గుండె దడదడ గొట్కుంటంటే
ఒక పోరన్నాపి, ఏందిరా ఆ యిస్పీడు అంటి.
నాగుండె, గుబులైతాందిరా, అంటి
ముసలోన్వి నీ గుండె గుబులైతేంటి,
ఆగిపోతేమట్కి ఏంటి.
ఎవలయిన పోరి గుండె గుబులైందంటే సెప్పు,
నా గుండె, అని ఎక్కిరిచ్చుకుంట వోయె,
గుడ
మొన్నామద్దె మాసందుల వోతాంటె
ఒకపోదురచ్చింది.
దస్తీ కంటె జర పెద్దది
తుండు కంటే సిన్నది
అంత పెద్ద సివయ్య గుండెల్లో, దూరి గుబుల్ బుట్టించినోన్వి. ఔ! గసుంటి గుడ్డనే, మొలకు జుట్టి
మేమెంతగని, సిన్న ముచ్చేట జెప్త యిను.
ఇక్కడ అయ్య లాగంగ గూడవెట్టి
కొడుకు లడక్కముందె, లచ్చరూపాయిల్ వెట్టి
రెండుపయ్యల బండిగొనిచ్చిరి
సిత్తరమైన నిక్కర్లు, బనీన్లేస్కుని,
బెత్త, బెత్తెన్నర, పేలిక పైన, ముడేసింది
దాన్నాపి, ముసలోల్లకు సెమటల్, వట్టిస్తుండవ్
అందరికి పిరీగ సినెమా జూపిస్తండవ్
ఏమె! గిదేం, యాసమేసినవ్
నీకు, నీయయ్యకు, గుడ్డల్, కరువా?
అనడిగితే, నవ్వుకుంట
తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి ఏప్రిల్ 2015
45&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eqt1047ddkvf5y2h84gn3ofvta7jybe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230186</id>
    <revision>
      <id>586705</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యాసాల్ల, ఏయి తరీకలున్నయ్, తెలుసా? ముసలోన్వి, నీకేం దెలుసు అన్కుంట దొల్గిపాయె తెల్లారి మా గల్లీల వోతున్న. వులిక్కిపడ్డ, ఎవల్లో నాఏపే, వస్తాను నేను, నేనేనా? నిన్న? అని గిచ్చుకు...'</comment>
      <origin>586705</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5889" sha1="qq71ck2hdfabrc2nrp72k7vza5n36ux" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;యాసాల్ల, ఏయి తరీకలున్నయ్, తెలుసా?
ముసలోన్వి, నీకేం దెలుసు అన్కుంట
దొల్గిపాయె
తెల్లారి మా గల్లీల వోతున్న.
వులిక్కిపడ్డ, ఎవల్లో నాఏపే, వస్తాను
నేను, నేనేనా?
నిన్న?
అని గిచ్చుకుని, జూసిన
సురుక్కున గోరు గుచ్చుకునె,
ఔ! నే, మేలికనే వున్న, నిద్రవోతలేను.
మరిదేంది! నిజమే. పోరికి పెయి మీద నూలుపోగు లేదు.
దెయ్యం గాదు గద!
దెయ్యమైతే, మెడ మున్గ, తెల్లబట్టలో, నల్లబట్టలో వుండాలి గద!
మన పోర్లు, రోజుకో యాస మేస్తున్నట్టు
మాడరన్ దయ్యాలు మాడరన్ తరీకల, వస్తన్నయేమొ
నే బారిపోత, అన్కుంట వుండగనే, రానె వచ్చె
నేపారివోయినా వట్కుంటది, వోకున్నా వట్కుంటది
అని బిక్కసచ్చి, బిగదీస్కుని, ఎండిన కొయ్యగుంజలెక్క నిల్వడితి
ఏంది తాతా నిల్వుగుడ్లేసి గట్ల జూడవడివి.
నిన్న నువ్వేగంద! గుడ్డ కరువొచ్చిందా అని ఎకసక్కెమాడినవ్
గిదిగో, గిప్పుడు జూడు. మెడనుండి, సీలమండలదనక్క, ఒకటే డ్రస్సు
అని, మెడల ఏల్దూర్సి, లాగి వదలంగనే, టప్పని, పెయికంటుకున్నది.
ఓసినీ, వండవడ, బంబాతున్నవని, దడ్సుక, జచ్చినగా దె
మరేంది, గుడ్డను పెవికాలెట్టి, పెయి కంటిచ్చిన వేందే, అంటి.
నీ దమాగ్, కరాబైంది, తాత!
నువ్వర్జంటుగ, దవాకాన్ల జూపించుకో, పో తాతా, అనె
గట్లనె గని, ఔ! పోరి, నిన్న యామన్నవ్, యాదుందా!
యాసాలు యేయి తరీకలని.
గిప్పుడు దెల్సిందే, ఎర్రి గూడ ఏయి తరీకలని.
అయ్యో దేవుడు.. వీల్లను నువ్వే జర అరుసుకోవాలె.
కాని సివయ్యా దేవుడవు, నిన్ననరాదు గని
నీ ఎర్రిగాకుంటె, గీ మన్మదున్ని,
కంటి మంటల్ల, గాల్చుటెందుకు
రతీదేవమ్మ యేడ్పుజూసి, వీన్ని బదికిచ్చుటెందుకు
పెయిలేని, పాన మిచ్చుటెందుకు
మా పానాలు దీసెటందుకుగాక!
మన్మదయ్యా నువు చిందుల్ దొక్కుడు, జర ఆపి
నేజెప్పే, గీ సివరి మాటా గూడ, వినిపో!
మా, మానసిక శాస్త్రవేత్తలు జెపుతాను
ప్రతి రెండు నిమిషాలకు మగాల్లు
ప్రతి ఐదు నిమిషాలకు ఆడాల్లు
నిన్నే యాదిసేస్తరని.
మావాల్ల తరీక జూసెవు.
తాతా
ఇది నీ సంమ్మచ్చం నిపుచరం గాకుంట జూస్కో అంటుండగానే
మా బుడ్డాడు,
సేర్సేదుగ, వొగరొగరగ,
కారక్కారంగ, తీయతీయంగ,
రొడ్డకొడ్డగున్నా, తిననీన్కి
శాన, రుసిగున్నది తాతా! లెగి.... అంట లేపె
రచయిత ఫోన్ : 9391685686
కొత్త పుస్తకాల సమీక్షలు, సభల, ఉద్యమాల వార్తలు
1. వచ్చే సంచిక నుండి కొత్త పుస్తకాల పరిచయం / సమీక్ష ఇవ్వబడతాయి.
ఇందుకోసం ప్రతులను పంపాలి.
2. 'అమ్మనుడి'లో పత్రిక ఆశయలక్ష్యాల కనుగుణమైన సభల, సమావేశాల వార్తలు,
ఫొటోలతో సహా ఇవ్వబడతాయి. అయితే ఆ వార్తల్లో సభ జరిగిన స్థలం,
తేదీతో సహా ఇవ్వాలి. ఆహ్వానపత్రికను కూడా జతపరచాలి. తెలుగుభాష,
సాహిత్యం, సంస్కృతితో పాటు తెలుగు ప్రజాజీవనంలో మార్పు కోసం వివిధ
రంగాలలో జరిగే ఉద్యమాల వార్తలు కూడా క్లుప్తంగా ఇస్తాము.
తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015
46&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qq71ck2hdfabrc2nrp72k7vza5n36ux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230187</id>
    <revision>
      <id>586706</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవిత బ్రౌన్కు నమస్కారం బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు. రంగు వెలిసిపోతున్న తెలుగు ఇంటికి సున్నం వేసిన మహానుభావుడతడు. చెదలుపట్టి చినిగిపోతున్న తాటాకు పుస్తకాల పగుళ్ళను కాలం...'</comment>
      <origin>586706</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5827" sha1="j83532pk5f62x9s0aa70h6serywjedg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవిత
బ్రౌన్కు నమస్కారం
బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు.
రంగు వెలిసిపోతున్న తెలుగు ఇంటికి
సున్నం వేసిన మహానుభావుడతడు.
చెదలుపట్టి చినిగిపోతున్న
తాటాకు పుస్తకాల పగుళ్ళను
కాలం జిగురుతో అతికించిన సాహిత్య మేస్త్రీ
చెరిగిపోతున్న కరక్కాయ సిరాక్షరాలను
రక్తరేఖలతో దిద్ది రక్షించిన సారస్వత బాలుడు.
ఆరిపోతున్న భాషాదీపానికి
ఊపిరిలోంచి ప్రాణవాయువు దానం చేసిన సంజీవనుడు
బానిసల భాషను ఛీ కొడతారు గాని తలకెత్తుకుంటారా!
అవును
నిఘంటువుల కిటికీలు తెరచిన తెలుగు సూర్యుడు.
బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు.
తాతాచార్ల వారి చేయిపట్టుకొని
వాడుకభాషలోని జీవనాడిని
చెవులకద్దుకున్న గిడుగు పంతులుకు పితామహుడు
వ్యాకరణాలకు కలుపు తీసినవాడు.
ఛందస్సుల స్పందనలు విన్నవాడు
పంటలు లేని కరువునేలకు
సాహిత్య జలాలను మళ్లించిన భగీరథుడు
అవినీతిని ఎదిరించి ఉద్యోగం పోగొట్టుకున్న అమాయకుడు
ముక్కిపోయిన మన బియ్యాన్ని బాగుచేసి
మళ్ళీ మనకే బిచ్చంగా వేసిన విశ్వదాత
బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు.
అతడు లేకుంటే వసుచరిత్ర లేదు.
అతడు లేకుంటే మనుచరిత్ర లేదు.
పోతన భాగవతానికి స్కంధాలు సాధించి
అందాలు నిలబెట్టాడు.
మహాభారత పర్వాలకు మరోసారి పట్టం కట్టాడు.
అతని చూపు పడకపోతే రంగనాథ రామాయణాన్ని
ఏ దొంగలెత్తుకపోయ్యేవారో?
బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు.
ఆఖరి శ్వాస దాకా అక్షరాలను మధించిన పిచ్చివాడు
ఎవరండీ! ఎవరతడు?
సర్వం సహా చక్రవర్తి మాత్రం కాదు
అంకితాలు తీసుకున్న మహామంత్రీ కాదు
కేవలం ఒక ఆంగ్లేయ ఉద్యోగి
అక్షరంగా ఎదిగిన యోగి
అతడు పుట్టి రెండు శతాబ్దాలు దాటిందట!
తెలుగు భాషావ్యసనానికి బానిసగా మారిన కారణజన్ముడతడు మరో వెయ్యేండ్లు అతన్ని గుర్తుంచుకోకపోతే
బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు.
గడ్డం పెంచుకొని వెళ్తున్న వేమన్నను చూసి
'నా కవీ' అంటూ వెంటపడ్డవాడు
అరని జీవసమాధి చుట్టూ తిరిగి
ఆత్మతో సంభాషించిన అక్షర మాంత్రికుడు
తెల్లదొరలు క్లబ్బుల్లో తాగి తందనాలాడే రోజుల్లో
సాహిత్యాన్ని నేలదాకా ఉద్దరించిన రసహృదయుడు
పెళ్ళి చేసుకున్నట్టు లేదు గానీ
సతీసహదహనాన్ని భంగం చేసిన మానవీయ రక్షకభటుడు
తన జీతాన్ని అనేక జీతాలుగా మార్చి
పేద పండితులను పోషించిన ఉదార గుణసంపన్నుడు
చీకటి గదుల్లో మూల్గుతున్న మాటల కుప్పలకు
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
తెలుగు మనుగడకే ముప్పు
అది మనం చెయ్యగూడని తప్పు
బ్రౌన్ అంటే ఒక రంగు పేరు కాదు.
రంగు వెలసిపోతున్న తెలుగు ఇంటికి
సున్నం వేసిన మహానుభావుడతడు
అజరామరం అతని సంస్కారం
సి.పి.బ్రౌన్కు మన నమస్కారం
(సి.పి. బ్రౌన్ 200వ జయంతి మహోత్సవాలలో
వినిపించిన కవిత : నవంబర్, 1998)
-
- ఆచార్య ఎన్. గోపి
ఫోన్: 040-27037585
47&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j83532pk5f62x9s0aa70h6serywjedg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230188</id>
    <revision>
      <id>586707</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విజయవాడలో అట్టహాసంగా జరిగిన 3వ ప్రపంచ తెలుగు రచయితల మహాసభలు (ఎడమ) స్వాగతోపన్యాసం చేస్తున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ ఉపసభాపతి గౌ|| శ్రీ మండలి బుద్ధప్రసాద్ (కుడి) వందేళ్ళ జీవిత ప్...'</comment>
      <origin>586707</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9287" sha1="ktvuzhcpgin5maaoint0wmpq0dxd3el" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;విజయవాడలో అట్టహాసంగా జరిగిన
3వ ప్రపంచ తెలుగు రచయితల మహాసభలు
(ఎడమ) స్వాగతోపన్యాసం చేస్తున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ ఉపసభాపతి గౌ|| శ్రీ మండలి బుద్ధప్రసాద్
(కుడి) వందేళ్ళ జీవిత ప్రతీక బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు గారిని సత్కరిస్తున్న కేంద్రమంత్రి గౌ॥ శ్రీ ముప్పవరపు వెంకయ్యనాయుడు,
శ్రీ మండలి బుద్ధప్రసాద్, కేంద్ర హిందీ సంఘ సభ్యులు ఆచార్య యార్లగడ్డ లక్ష్మీప్రసాద్
కృష్ణాజిల్లా రచయితల సంఘం 'ప్రపంచ తెలుగు రచయితల మహాసభలు' ఇంతకుముందు రెండుసార్లు నిర్వహించింది. మూడవ
మహాసభల్ని రెండేళ్ల క్రితమే ప్రకటించినా, అప్పటిలో రాష్ట్రంలో నెలకొన్న పరిస్థితుల్లో వాటిని వాయిదావేసి 2015 ఫిబ్రవరి 21, 22 తేదీలలో
విజయవాడ పటమటలోని శ్రీకృష్ణవేణి టాలెంట్ స్కూల్లో ఘనంగా నిర్వహించారు. పెద్దఎత్తున ఏర్పాట్లు చేశారు. రాష్ట్రం నుంచి, పొరుగురాష్ట్రాల
మంచి 1200 మందికి పైగా ప్రతినిధులు విచ్చేశారని నిర్వాహకులు ప్రకటించారు. మహాసభలకు గౌ|| శ్రీ మండలి బుద్దప్రసాద్ గౌరవాధ్యక్షులుగా,
ఆచార్య యార్లగడ్డ లక్ష్మీప్రసాద్ కార్యనిర్వాహకులుగా పూనుకొన్న తర్వాత ఒక లోటేముంటుంది? ప్రభుత్వం కూడా భారీ ఆర్థిక సహాయంతో
ముందుకు వచ్చింది. ఇక ఇలాంటి కార్యక్రమాల నిర్వహణలో ఆరితేరిన శ్రీ గుత్తికొండ సుబ్బారావు (కృష్ణాజిల్లా రచయితల సంఘం అధ్యక్షులు),
డా|| జి.వి.పూర్ణచందు (ప్రధాన కార్యదర్శి) లు సభలను విజయవంతంగా నిర్వహించారనే అనుకోవాలి. స్థానికంగాగాని, ఇతర ప్రాంతాల నుంచి
గాని పెద్ద రచయితలనెవ్వరినీ సభలో పాల్గొనందని ప్రత్యేకించి ఆహ్వానించలేదనే విమర్శ వచ్చింది. ఒక విధాన నిర్ణయంగానే నిర్వాహకులు
వారెవరినీ పిలువలేదని కార్యదర్శి డా॥ పూర్ణచందు చెప్పారు. రచయితలందరూ కలవడం మాత్రమే కార్యక్రమంగా పెట్టుకొన్నాం. అందరూ
పాల్గొనాలనే ఆశించాం. ప్రత్యేకించి బొట్టుపెట్టి ఒకరిని పిలిచీ, మరొకర్ని పిలవక వివాదాల్ని తెచ్చుకోదలచలేదు. అయినా అంతసంఖ్యలో
ప్రతినిధులు వచ్చారంటే దాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవాలి&quot; అంటున్నారాయన. మొత్తం ప్రతినిధుల్లో తెలంగాణ నుంచి వచ్చినవారే ఎక్కువగా
ఉన్నారని, ఏ విధంగా చూచినా ఇది విజయవంతమేనంటున్నారాయన. అయినా పెద్ద, ప్రముఖ రచయితలనేవారు ఇందులో ఎందుకు పాల్గొనలేదో
వారే చెప్పాలంటున్నారాయన. ప్రత్యేకించి పిలవనందునే వారు మహాసభల్లో పాల్గొనలేదంటే వారి ఆలోచనావిధానం ఏమిటో అర్ధం అవుతోంది.
అనేది ఆయన పరిశీలన.
-
సభల్లో కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను చర్చకు పెట్టారు. వాటిపైనే రెండు రోజులూ చర్చ జరిగింది. ఎటువంటి తీర్మానాలూ చెయ్యలేదు.
ఎన్నాళ్లు తీర్మానాలు చేసుకుంటూపోతాం? పాల్గొన్న మంత్రులు, ఇతర పెద్దలు అంతా ఆ అంశాల సాధన కోసం కృషిచేస్తామన్నారు. అందరినీ
కలపడం, చర్చలు జరపడం మాత్రమే ఈ మహాసభల కార్యక్రమం అని డా॥ పూర్ణచంద్ చెప్పారు. సభల్లో పాల్గొన్నవారిలో ప్రముఖులు: భారత
సర్వోన్నత న్యాయస్థానం న్యాయమూర్తులు జస్టిస్ జాస్తి చలమేశ్వర్, జస్టిస్ ఎన్. వెంకటరమణ, రాష్ట్రమంత్రులు దేవినేని ఉమామహేశ్వరరావు,
పల్లె రఘునాథరెడ్డి, గంటా శ్రీనివాసరావు, కామినేని శ్రీనివాస్; శాసనసభ్యుడు గద్దె రామ్మోహన్, శాసనమండలి సభ్యురాలు నన్నపనేని రాజకుమారి,
విజయవాడ మేయర్, జిల్లా పరిషత్ అధ్యక్షురాలు పాల్గొన్నవారిలో ప్రముఖులు, కేంద్రమంత్రి శ్రీ వెంకయ్యనాయుడు కూడా ప్రముఖంగా
పాల్గొన్నారు. ఈ సభల సందర్భంగా 'తెలుగుయువత' పేరుతో ఒక ప్రత్యేక సంచికను, 'తెలుగు భారతి' అనే పేరుతో ఒక పరిశోధనావ్యాస
సంపుటిని ప్రచురించారు. గతంలో కృష్ణాజిల్లా రచయితల సంఘం ప్రచురించిన భారీ పుస్తకాలకు ఇవి ఏమాత్రం తీసిపోకుండా ఉన్నాయి.
మారేళ్ల జీవితం గడిపిన ప్రముఖ సంగీత దర్శకుడు శ్రీ బాలాంత్రపు రజనీకాంతారావుగార్ని సభలో ఘనంగా సత్కరించారు. మొత్తం మీద
ఈ సభలు వేడుకల్లాగా, నిర్వాహకుల ప్రతిష్టకు తగినట్లుగా ఉన్నాయి. నిర్దిష్ట ప్రయోజనాలు ఇలాంటి సభల వల్ల ఏం సమకూరాయి అని
ఆలోచించడం కంటే అందరినీ కలిపి పలు అంశాలను చర్చకు పెట్టి, వాటిపై వెలుగును ప్రసరింపజేయడం, పాలకులు, ఇతర సామాజికబాధ్యులలో
ఆలోచనను కలిగించి, ముందుకు సాగడమే ఈ సభల లక్ష్యం అని నిర్వాహకుల ఉద్దేశంగా స్పష్టం అవుతున్నది. నిర్వాహకులు అభినందనీయులు.
- 'అమ్మనుడి' ప్రతినిధి
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |
48&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ktvuzhcpgin5maaoint0wmpq0dxd3el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230189</id>
    <revision>
      <id>586708</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A.Murali</username>
        <id>3019</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ''అమ్మనుడి' చదువరుల మాటలివి... తెలుగుజాతి పత్రిక సి.జి. సెలిజ్మెన్తో కలిసి సింహళదేశానికి చెందిన వెడ్డజాతివారు వాడే &quot;అమ్మ నుడి పదాల పట్టికను తయారుచేశారు. అవి సింహళదేశపు భాషలో...'</comment>
      <origin>586708</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12493" sha1="9ip3fkiegam8x0s4d3m5kfljt9neeme" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;A.Murali&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'అమ్మనుడి'
చదువరుల మాటలివి...
తెలుగుజాతి పత్రిక
సి.జి. సెలిజ్మెన్తో కలిసి సింహళదేశానికి చెందిన వెడ్డజాతివారు వాడే
&quot;అమ్మ నుడి పదాల పట్టికను తయారుచేశారు. అవి సింహళదేశపు భాషలోని పదాలతో
పోలి లేవు. అవి వెడ్డజాతివారి స్వీయభాషావదాలు. ఇప్పుడా భాష పూర్తిగా
కనుమరుగైపోయింది. అయితే ఆ పదాలకు ముండారీభాషలోని పదాలకు
దగ్గరి పోలికలున్నాయి.
ముండారీ
1. మనిషి
హుల్
హెరె, హోరె, హుర్ లేదా ఉర్
2. వులి, చిరుత
కుల
కుల
ఒక్కడే
3. గొడ్డలి
4. నీరు
తబల
తల్లి (వేటగొడ్డలి)
డియె
డ
డియెగమ
డగమ (వర్షం)
'నడుస్తున్న చరిత్ర' కొన్నాళ్ళు విశ్రాంతి.
తీసుకొని 'అమ్మనుడి' రూపంలో తిరిగి
ప్రచురిస్తున్నందుకు ధన్యవాదాలు. తెలుగు
భాష పరిస్థితి చూస్తుంటే కొంత ఆశ కొంత
నిరాశ కలుగుతున్నది. 'కుక్కతోక వంకర'
లాగా ఎన్ని భాషా సంఘాలు ప్రాధాన్యత
కోసం పోరాడినా, ఎన్ని ప్రపంచ సభలు పెట్టి తీర్మానాలు చేసినా
ప్రభుత్వానికిగాని, ప్రసార సాధనాలకు గాని, విద్యావేత్తలకు గాని భాషను
ప్రచారం చేయలేకపోతున్నారు. ఆంగ్లభాషా వ్యామోహంతో విద్యాశాఖ
గాని, ప్రసార సాధనాలు గాని ఆ చెర నుండి విముక్తి పొందలేక
పోతున్నాయి. ముఖ్యంగా కొన్ని ప్రసార సాధనాల వారు దుస్తులు,
ఆంగ్లభాషతో వారు లండన్ నుంచి గాని, అమెరికా నుంచి గాని
మాట్లాడుతున్నామనే భావనతో ప్రేక్షకులకు అదే సంస్కృతి అలవాటు
చేస్తున్నారా అనిపిస్తుంది. ఇక ధారావాహికలు కూడా అశ్లీలత, హింసతో
స్త్రీపాత్రలు తుపాకుల దాకా వచ్చాయి. మంచితనం, శాంతి ప్రసారం
చేసి జాతిని మంచివైపు మరల్చాల్సింది పోయి యువత బలహీనతలు
(పొగాకు, మద్యం, హింస) వంటివి అధికంగా ప్రసారం చేస్తున్నారు.
వారికి బయటినుంచి, లోపలినుంచి కట్టడి లేక భావస్వాతంత్ర్యం, పత్రిక
స్వేచ్ఛ అనే ముసుగులో సమాజానికి మంచికంటే చెడు ఎక్కువ
చేస్తున్నారు. హద్దులు లేని 'స్వేచ్ఛ' ప్రమాదం.
‘నడుస్తున్న చరిత్ర' తెలుగుజాతి పూర్వాపరాలు, ఉన్నతి గురించి
ఎంతో జ్ఞానాన్ని అందించింది. అది ఒక మేలుకొలుపు. శ్రీలంక వార్తలు
62వ పేజీలో చక్కగా అందించినారు. శ్రీలంక రాజవంశీయులు చిత్తూరు
జిల్లాలో రైల్వేలో పనిచేసి దుర్భరజీవితం గడుపుతున్నారని అంతకుముందు
'నడుస్తున్నచరిత్ర'లో చదివినట్లు గుర్తు వున్నది. అదే చివరిపేజీలో 'వివిధ
దేశాలలో జరుగుచున్న కార్యక్రమాలు' ప్రతినెలా ఒక దేశం గురించి
ప్రచురించగలరు. మన దినపత్రికలు ఎక్కువ స్థలం ఇవ్వవు. తెలుగుభాష
వ్యాప్తికి జరుగుతున్న ప్రయత్నాలు తెలుసుకుంటాము. 'అమ్మనుడి' కి
నా సహకారం ఎప్పుడూ వుంటుంది. చివరిపేజి కొరకు ఆర్థికంగా నా
శక్తికొలది సహకారం అందించగలను. - యోగానంద నరసింహం
విశ్రాంత ఆచార్యులు, కోరమంగళ, బెంగుళూరు
5. పాడుతున్న నీరు
రామమూర్తిగారి పీఠికలోని సంబంధిత భాగం యొక్క జెరాక్సు కాపీని
వ్యాసకర్త పరిశీలనార్థం పంపుచున్నాను..
-
- కణుగులు వేంకటరావు, శ్రీకాకుళం
నడుస్తున్న చరిత్ర 'అమ్మినది'గా వస్తున్నందులకు సంతోషం.
కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యసౌరభాలు సమీక్షలో తిలక్: &quot;కవిత్వం ఒక ఆల్కెమీ/
అది కృష్ణశాస్త్రికి తెలుసు/శ్రీశ్రీకి తెలుసు, విశ్వనాథకు తెలుసు&quot; అన్నట్లు
రాశారు. మాకు తెలిసి... కవిత్వం ఒక ఆల్కెమీ. కాళిదాసుకు తెలుసు.
పెద్దన్నకు తెలుసు, కృష్ణశాస్త్రికి తెలుసు, శ్రీశ్రీకి తెలుసు అని మాత్రమే
అన్నారు. సమీక్ష అంటే శల్యపరీక్షలాంటిది కనుక శ్రద్ధ వహించగలరు.
- గంధం శేషేంద్రరావు, అత్తిలి
'అమ్మనుడి' పత్రిక నడుస్తున్న చరిత్రకు నిజమైన వారసురాలని
నిరూపించుకొంది. ముఖ్యంగా కతల విషయంలో ఏ ఇతర పత్రికా
తీరును ప్రతిబింబించే కతల్ని వేయడంలో నడుస్తున్నచరిత్ర బాటలోనే
చేయనిరీతిలో పలు తెలుగు ప్రాంతాల స్థానికతను, వారి నుండి
'అమ్మనుడి' కూడా నడుస్తున్నది. తొలిసంచికలో గుత్తి చంద్రశేఖరరెడ్డి
గారి బళ్లారి మాండలిక కతను ప్రచురించి కొత్తచరిత్రను నెలకొల్పింది.
ఇంతవరకూ - నాకు తెలిసినంతవరకు - బళ్లారి మాండలికంలోనే
పూర్తిగా వ్రాసిన తొలికత ఇదే. ఇందుకు రచయితను మనసారా
మెచ్చుకోలేకుండా ఉండలేము. - ఎం. బంగారుబాబు, చెన్నై
పత్రిక అంతా బాగుంది. పత్రిక పేరుకు తగ్గవిధంగా తెలుగునుడి
పటాన్ని ముఖచిత్రంగా వేయటం ఎంతో ఆనందాన్నిచ్చింది.
తెలుగుజాతి మొత్తానికి సమ్మతం కాగల విధంగా పత్రిక వుంది.
'నడుస్తున్న చరిత్ర' ఇరవైఏళ్ల అనుభవాన్నుంచి వెలికివచ్చిన
'అమ్మనుడి' కి వేలు. - ఎస్. గంగిరెడ్డి, విశాఖపట్టణం
నడుస్తున్న చరిత్ర తిరిగి ఈ రూపంలో ప్రచురిస్తున్నందుకు మీకు
నా హృదయపూర్వక అభినందనలు. మార్చి 15 సంచిక చివరిపేజీలో
నడుస్తున్న చరిత్రలో వరుసగా చెంచుల బతుకు కతలు
&quot;తెలుగు నేర్చుకుంటున్న తెలుగువారు' అనే శీర్షికలో వచ్చిన ప్రచురించి గొప్ప పనిచేశారు. ఇప్పుడు కొండరెడ్ల గురించి మొదలు
చిన్నవ్యాసంలో ఇక్కడ ఉన్న తెలుగు వారిలో వడ్డెరలు, మాదిగలు, పెట్టారు. ఈ రచయిత పల్లాల బొర్రంరెడ్డి గారికి, వారిచేత వ్రాయించిన
కంబరనాయకర్లు (తెలుగుగొల్లలు) పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నారన్నారు.
'శక్తి' శివరామకృష్ణగారికి, ప్రచురిస్తున్న మీకు మప్పిదాలు. ఒక సూచన
శ్రీలంకలోని పెద్దజాతివారి గురించి గిడుగు రామమూర్తిగారు: గోదావరి లోయలో కొండరెడ్లు' అనేకంటే 'గోదావరి లోయలో
కొంత సమాచారమందించారు. ఆ వెడ్డజాతివారినే వడ్డెరలు అని ఇప్పుడు కొండరెడ్ల బతుకుకతలు' అంటే బాగుంటుంది కదా. అలాగే 'తెలుగు
వ్యవహరిస్తుంటే వారు తెలుగువారు కాదు.
సంస్కృతీ పునాదిశిలలు' అని దీర్ఘాలు తీయడం మనపత్రికకు తగింది
కాదు. 'తెలుగు సంస్కృతికి పునాదిరాళ్లు' అంటే ఎంత హాయిగా
ఉంటుందో గదా!
- ఎం.ఎన్. రెడ్డి, విశాఖపట్టణం
(తరువాయి 50వ పుటలో..)
49
గిడుగు రామమూర్తిగారు వారి సోర - ఇంగ్లీషు నిఘంటువుకు
వ్రాసిన పీఠికలో శ్రీలంకలోని వెడ్డజాతివారి గురించి ఈ విధంగా
వ్రాశారు: “ఒక ఉదాహరణ ఏమంటే పాల్, ఫ్రెడరిక్ సరసిన్ సోదరులు,
| తెలుగుజాతి పత్రిక అమ్మనుడి | ఏప్రిల్ 2015 |&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ip3fkiegam8x0s4d3m5kfljt9neeme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/630</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230190</id>
    <revision>
      <id>586711</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము మూ. ముఖబీజోపగమనం సస్ధిరిత్యభిధీయతే. కార్యస్యాన్వేషణం యుక్త్యా నిరోధ ఇతి కీర్తితః. 613 20 97 తా. ముఖంలో (నాటికముఖసంధిలో) ఉన్న బీజాన్ని పునః అనుసంధానం చేయడం సంధి....'</comment>
      <origin>586711</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="lrt8bk31lbq0xgjgq6od5pg9nlk8so2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
మూ. ముఖబీజోపగమనం సస్ధిరిత్యభిధీయతే.
కార్యస్యాన్వేషణం యుక్త్యా నిరోధ ఇతి కీర్తితః.
613
20
97
తా. ముఖంలో (నాటికముఖసంధిలో) ఉన్న బీజాన్ని పునః అనుసంధానం చేయడం
సంధి. యుక్తిచేత కార్యాన్ని అన్వేషించడం నిరోధం.
మూ. ఉపక్షేపస్తు కార్యాణాం గ్రథనం పరికీర్తితమ్.
అనుభూతార్థకథనం నిర్ణయః సముదాహృతః.
98
తా. కార్యాలను (ఫలాన్ని) సమీపించినట్లు చూపడం గ్రథనం. తాను వెనుక
అనుభవించిన విషయాలను వర్ణించి చెప్పడం నిర్ణయం.
మూ. పరివాదకృతం యత్స్యాత్తదాహుః పరిభాషణమ్.
లబ్ధస్యార్థస్య శమనం ద్యుతిమాచక్షతే పునః.
99
తా. పరివాద (అపరాధావిష్కరణ) పూర్వకంగా మాటలాడడం పరిభాషణం.
లభించిన, అనగా (ఏదో కారణంచేత కలిగిన) కోపాదికాన్ని శాంతింపచేసికొనడం ద్యుతి.
మూ. సమాగమస్తథార్థానామానన్దః పరికీర్తితః.
దుఃఖస్యాపగమో యస్తు సమయః స నిగద్యతే,
శుశ్రూషాద్యుపసంపన్నః ప్రసాదః ప్రీతిరుచ్యతే.
100
101
తా. అనుకొన్న పనులన్నీ సమకూడడం వల్ల కలిగేది) ఆనందం. దుఃఖం
తొలగిపోవడం సమయం. శుశ్రూషాదులవల్ల కలిగిన ప్రీతి ప్రసాదం.
మూ. అద్భుతస్య తు సంప్రాప్తిరుపగూహనమిష్యతే,
సామదానాదిసంపన్నం భాషణం సముదాహృతమ్.
102
తా. అద్భుతమైనది లభించడం ఉపగూహనం. సామదానాదులతో కూడిన వాక్యం
భాషణం.
మూ. పూర్వవాక్యం తు విజ్ఞేయం యథోక్తార్థప్రదర్శనమ్,
వరప్రదానసంప్రాప్తిః కావ్యసంహార ఇష్యతే.
103
తా. పూర్వం చెప్పిన విషయాలు మళ్లీ చెప్పడం పూర్వవాక్యం. వరప్రదానం
లభించడం కావ్యసంహారం.
మూ. నృపదేశప్రశాన్తిశ్చ ప్రశస్తిరభిధీయతే,
యథాసన్ధి తు కర్తవ్యాన్యేతాన్యఙ్గని నాటకే.
104&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lrt8bk31lbq0xgjgq6od5pg9nlk8so2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/631</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230191</id>
    <revision>
      <id>586712</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '614 కవిభిః కావ్యకుశలై: రసభావమపేక్ష్య తు, సుమిత్రాణి కదాచిత్తు ద్వితీయోగేన వా పునః. - నాట్యశాస్త్రము 105 తా. రాజుకు, దేశానికి శాంతిని కోరడం ప్రశస్తి. కావ్యనిర్మాణ కుశలులైన కవులు...'</comment>
      <origin>586712</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="1t4ay17lwosrxxmjt088nr1ydsg1vy3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;614
కవిభిః కావ్యకుశలై: రసభావమపేక్ష్య తు,
సుమిత్రాణి కదాచిత్తు ద్వితీయోగేన వా పునః.
-
నాట్యశాస్త్రము
105
తా. రాజుకు, దేశానికి శాంతిని కోరడం ప్రశస్తి. కావ్యనిర్మాణ కుశలులైన కవులు
నాటకాలలో, సంధులకు చెప్పిన ఈ అంగాలను, రస భావాదులను దృష్టిలో పెట్టుకొని
కూర్చాలి. ఒక్కొక్కప్పుడు ఈ అంగాలను రెండు మూడు కలిపి, మిశ్రితరూపాలలో కూడ
ఉపయోగించవచ్చును. (ఈ అంగాలకు, సంధులకూ కూడ ప్రాచీనరూపకాలనుండి
ఉదాహరణలు అభినవభారతిలో చూపబడ్డాయి. జిజ్ఞాసువులు అక్కడ చూడవచ్చు).
మూ. జ్ఞాత్వా కార్యమవస్థాం చ కార్యాణ్యఙ్ఞాని సంధిషు,
ఏతేషామేవ చాజ్గానాం సంబద్ధాన్యర్థయుక్తితః.
చ
సన్వన్తరాణి సనాం విశేషాస్వేకవింశతిః.
106
తా. కార్యాన్నీ, అవస్థను గుర్తించి, తదనుగుణంగా, సంధులలో సంధ్యంగాలను
ప్రయోగించాలి. ప్రయోజనాన్ని పట్టి ఈ సంధ్యంగాలతోనే సంబంధించి, సంధులకు,
సంధ్యంతరాలు ఉంటాయి. వాటి భేదాలు ఇరవైఒకటి.
వి. ముఖాదిపంచసంధుల మధ్య (సంధికీ సంధికీ మధ్య) ఉన్నవి సంధ్యంతరాలు.
లేదా ఉపసంధులు. అవి ప్రధాన
ఉంటాయి.
-
సంధులకు, వాటి అంగాలకు ఉపకారకాలుగా
మూ. సామ భేదస్తథా దణ్ణః ప్రదానం వధ ఏవ చ.
ప్రత్యుత్పన్నమతిత్వం చ గోత్రస్థలితమేవ చ,
సాహసం చ భయం చైవ హ్రీర్మాయా క్రోధ ఏవ చ.
ఓజః సంవరణం భ్రాన్తిస్తథా హేత్వవధారణమ్,
దూతో లేఖస్తథా స్వప్నశ్చిత్రం మద ఇతి స్మృతమ్.
107
108
109
తా. సామము, భేదము, దండము, దానము, వధ, ప్రత్యుత్పన్నమతిత్వము
(సమయస్ఫూర్తి), గోత్రస్థలితము (ఒక పేరుకు బదులు మరొక పేరు పెట్టి పిలవడము),
సాహసము, భయము, సిగ్గు, మాయ, క్రోధము, తేజస్సు (చురుకుతనం), సంవరణం
(దాచిపెట్టడం), భ్రాంతి, హేతువును నిర్ణయించడము, దూత, లేఖ రాయడము, స్వప్నము,
చిత్తరువు, మదము అని ఇరవైఒక్క సంధ్యంతరాలు.
మూ. విష్కమృశ్చూలికాశ్చైవ తథా చైవ ప్రవేశకః,
అజ్కావతారో2. జ్కముఖమర్థోపక్షేపపఞ్చకమ్.
110
తా. విష్కంభము, చూలికలు, ప్రవేశకము, అంకావతారము, అంకముఖము అని
అర్థోపక్షేపకాలు ఐదు విధాలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1t4ay17lwosrxxmjt088nr1ydsg1vy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/632</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230192</id>
    <revision>
      <id>586713</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము 615 వి. రూపకాలలో స్నాన - శయన - భోజన - చుంబనాదులు రంగస్థలంమీద ప్రత్యక్షంగా చూపకూడదు. దూరప్రయాణ యుద్ధాదులు చూపడానికి శక్యం కావు. అటువంటివి జరిగినట్లు తెలిస్తేనే...'</comment>
      <origin>586713</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4020" sha1="7sfkwyjmixf7cofs559hdz4sm7m9amk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
615
వి. రూపకాలలో స్నాన - శయన - భోజన - చుంబనాదులు రంగస్థలంమీద
ప్రత్యక్షంగా చూపకూడదు. దూరప్రయాణ యుద్ధాదులు చూపడానికి శక్యం కావు.
అటువంటివి జరిగినట్లు తెలిస్తేనే కాని కథ ముందుకు నడవదు. వాటిని సూచించేవాటికి
అర్థోపక్షేపములు అని పేరు.
మూ. మధ్యమపురుషనియోజ్యో నాటకముఖసన్ధిమాత్రసంచారః,
విష్కమ్భకస్తు కార్యః పురోహితామాత్యకఞ్చుకిభిః.
111
తా. విష్కంభకం పురోహిత - అమాత్య - కంచుక్యాది మధ్యమపాత్రలతో
ప్రయోగించాలి. దీనిని నాటకం ముఖసంధిలో మాత్రమే ఉపయోగించాలి.
మూ. శుద్ధః సంకీర్ణో ద్వివిధో విష్కమ్ఫకస్తు విజ్ఞేయః,
మధ్యమపాత్రైః శుద్ధః సంకీర్ణా నీచమధ్యమకృతః.
112
తా. శుద్ధము, సంకీర్ణము అని విష్కంభకం రెండు విధాలు. అందరూ మధ్యమ
పాత్రలే ఉన్నది శుద్ధవిష్కంభకం. మధ్యమపాత్రలూ నీచపాత్రలూ కూడ ఉన్నది సంకీర్ణ
విష్కంభకం.
మూ. అన్తర్యవనికాసంస్థైః సూతాదిభిరనేకధా,
అర్థోపక్షేపణం యత్తు క్రియతే సా హి చూలికా.
113
తా. సూత వంది
అర్ధోపక్షేపణం చూలిక.
-
-
మాగధాదులు తెరవెనుకనే ఉండి అనేకవిధాల చేసే
మూ. అజాన్తరానుసారీ సంక్షేపార్థమధికృత్య బిన్దూనామ్,
ప్రకరణనాటకవిషయే ప్రవేశ నామ విజ్ఞేయః.
114
తా. ప్రవేశకం అనేది ప్రకరణంలోను, నాటకంలోను, రెండు అంకాల మధ్య
ఉంటుంది. ఇది బిందువుల సంక్షిప్తమైన అర్థాన్ని సూచిస్తుంది.
మూ. అజాన్త ఏవ చాజ్కో నిపతతి యస్మిన్ ప్రయోగమా సాద్య,
బీజార్థయుక్తియుక్తో జ్ఞేయో హ్యజ్కావతారో 2 సౌ.
115
తా. ఒక అంకం చివర, బీజానికి సంబంధించిన అర్థాన్నే (కథాభాగాన్నే) ముందుకు
నడుపుతూ చేర్చిన మరొక చిన్న అంకం అంకావతారం.
మూ. విశిష్టముఖమజస్య స్త్రియా వా పురుషేణ వా,
యదుపక్షిప్యతే పూర్వం తదఙ్కముఖముచ్యతే.
116
తా. ఒక అంకం ప్రారంభంలోనే స్త్రీ కాని, పురుషుడు కాని ప్రవేశించి రాబోయే
అంకంలోని కథను ముందుగా సూచించిన ట్లయితే, ఆ భాగం అంకముఖం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7sfkwyjmixf7cofs559hdz4sm7m9amk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/633</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230193</id>
    <revision>
      <id>586714</id>
      <timestamp>2026-10-15T12:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '616 మూ. అన్యాన్యపి లాస్యవిధావర్గాని తు నాటకోపయోగీని, అస్మాద్వినిఃసృతాని తు భాణ ఇవైకప్రయోజ్యాని. నాట్యశాస్త్రము 117 తా. ఈ నాట్యరూపమైన నాటకంనుండే పుట్టిన, లాస్యవిధికి ఉపయోగించ...'</comment>
      <origin>586714</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4029" sha1="hspxcnrxmm031a3m118aaokwkvaddhw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;616
మూ. అన్యాన్యపి లాస్యవిధావర్గాని తు నాటకోపయోగీని,
అస్మాద్వినిఃసృతాని తు భాణ ఇవైకప్రయోజ్యాని.
నాట్యశాస్త్రము
117
తా. ఈ నాట్యరూపమైన నాటకంనుండే పుట్టిన, లాస్యవిధికి ఉపయోగించే ఇతరమైన
అంగాలు కూడ ఉన్నాయి. అవికూడ నాటకానికి ఉపయోగించేవే. వాటిని, భాణం వలె,
ఒకే పాత్ర (నటుడు) ఉపయోగించాలి.
మూ. (భాణాకృవతిల్లాస్యం విజ్ఞేయం త్వేకపాత్రహార్యం వా,
ప్రకరణవదూహ్యం కార్యం సంస్తవయుక్తం వివిధభావమ్).
118
తా. లాస్యం భాణం వలె ఏకపాత్రచేతనే నిర్వహింపబడుతుంది. ప్రకరణం వలె
సంస్తవంతో కూడినదిగాను, వివిధభావాలతో నిండినదిగాను ఊహించి అలా చెయ్యాలి(?)
మూ. గేయపదం స్థితపాఠ్యమాసీనం పుష్పగణికా,
ప్రచ్ఛేదకం త్రిమూఢం చ సైన్ధవాఖ్యం ద్విమూఢకమ్.
ఉత్తమోత్తమకం చైవముక్తప్రత్యుక్తమేవ చ,
లాస్యం దశవిధం హ్యేతదఙ్గనిర్దేశలక్షణమ్.
119
120
తా. గేయపదము, స్థితపాఠ్యము, ఆసీనము, పుష్పగండిక, ప్రచ్ఛేదకము,
త్రిమూఢము, సైంధవము, ద్విమూఢకము, ఉత్తమోత్తమకము, ఉక్తప్రత్యుక్తము అని,
అవయవాల కదలికయే లక్షణంగా గల, లాస్యం పది విధాలు.
మూ. ఆసనేషూపవి స్థైర్యత్త స్త్రీభాజ్ఞోపబృంహితమ్,
గాయనైర్గీయతే శుష్కం తగ్గేయపదముచ్యతే.
121
తా. ఆసనాలమీద కూర్చున్న గాయకులు, గానం చేసే శుష్కమైన గానం గేయపదం.
ఈ గానానికి వీణాతంత్రీవాద్యాలు. మృదంగాదులు ఉపబృంహకములుగా (పోషకము
ఉంటాయి.
వి. ఈ గానం చేసేది గాయకులే, పాత్రలు కాదు. అందుచేత ఈ సమయంలో
అభినయాదులు ఉండవు గాన ఇది 'శుష్కం' అన్నట్లు, అ.భా. వ్యాఖ్యానం. అభిప్రాయంగా
కనబడుతూన్నది. పక్కవాద్యా లేవీ ఉండని గానం&quot; అనే కొందరి అనువాదం మూలాను
గుణంగా లేదు.
మూ. (యా నృత్యత్యాసనా నారీ గేయం ప్రియగుణాన్వితమ్,
సాల్గోపాఙ్గవిధానేన తద్ గేయపదముచ్యతే).
122
తా. ఒక స్త్రీ, నృత్యం చేయకుండా కూర్చుండి, ప్రియుని గుణాలతో కూడిన
గేయాన్ని, సాంగోపాంగవిధానంతో గానం చేస్తే ఆ గేయం గేయపదం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hspxcnrxmm031a3m118aaokwkvaddhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/634</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230194</id>
    <revision>
      <id>586716</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము మూ. ప్రాకృతం యద్వియుక్తా తు పఠేదాత్తరసం స్థితా, మదనానలతపాళ్లీ స్థితపాఠ్యం తదుచ్యతే. 617 123 తా. మన్మథాగ్ని చేత తపింపచేయబడిన శరీరం గల ఒక వియోగిని నిలబడి, ప్రాకృ...'</comment>
      <origin>586716</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3866" sha1="loeonxgf5wx3su3gwzqs7zcib1ke5nn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
మూ. ప్రాకృతం యద్వియుక్తా తు పఠేదాత్తరసం స్థితా,
మదనానలతపాళ్లీ స్థితపాఠ్యం తదుచ్యతే.
617
123
తా. మన్మథాగ్ని చేత తపింపచేయబడిన శరీరం గల ఒక వియోగిని నిలబడి,
ప్రాకృత భాషలో రచించిన గీతాన్ని రసవత్తరంగా పాడితే అది స్థితపాఠ్యం.
మూ. (బహుచారీసమాయుక్తం పఞ్చపాణికలానుగమ్,
ఉండాలి.
చఞ్చత్పుటేన
వా యుక్తం స్థితపాఠ్యం విధీయతే).
124
తా. స్థితపాఠ్యంలో అనేకచారీలు, పంచపాణితాల కలలు, లేదా చంచత్పుటతాలము
మూ. ఆసీనమాస్యతే యత్ర సర్వాతోద్యవివర్జితమ్,
అప్రసారితగాత్రం చ చిన్తాశోకసమన్వితమ్.
వృత్తాని వివిధాని స్యూర్గేయం గానే చ సంశ్రితమ్,
చేష్టాభిశ్చాశ్రయః పుంసాం యత్ర సా పుష్పగణ్ణికా.
125
126
తా. అవయవాలు ముణుచుకొని కూర్చొని, ఏ విధమైన వాద్యాల ప్రయోగమూ
లేకుండా, స్త్రీ పాడిన, చింతాశోకములతో నిండిన గీతం ఆసీనం.
అనేకవిధాలైన వృత్తాలతో పురుషచేష్టాభినయంతో గానంచేసే గేయం పుష్పగండిక.
మూ. (యత్ర స్త్రీ నరవేషేణ లలితం సంస్కృతం పఠేత్,
సఖీనాం తు వినోదాయ సా జ్ఞేయా పుష్పగడ్డికా).
127
తా. పురుషవేషం ధరించిన స్త్రీ సఖురాండ్ర వినోదం కొరకై లలితమైన సంస్కృత
గీతాన్ని గానం చేస్తే అది పుష్పగండిక.
మూ. ( నృత్తం తు వివిధం యత్ర గీతం చాతోద్యసంయుతమ్,
స్త్రీయః పుంవచ్చ చేష్టన్తో సా జ్ఞేయా పుష్పగడణ్ణికా).
128
తా. గీతవాద్యాలతో స్త్రీలు, పురుషుల వలె ప్రవర్తిస్తూ చేష్టలు చేస్తూ, చేసే నృత్తం
పుష్పగండి.
మూ. ప్రచ్ఛేదకః స విజ్ఞేయో యత్ర చన్దాతపాహతాః,
స్త్రీయః ప్రియేషు సజ్జన్తో హ్యాపి విప్రియకారిషు.
129
తా. వెన్నెలచేత పీడింపబడి స్త్రీలు తమకు అప్రియం చేసి ఉన్నవారైనా కూడ
ప్రియులతో ఎక్కడ కలుస్తారో అది ప్రచ్ఛేదకం.
మూ. అనిష్టురక్షక్షణపదం సమవృత్తెరలంకృతమ్,
నాట్యం పురుషభావాధ్యం త్రిమూఢకమితి స్మృతమ్.
130&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>loeonxgf5wx3su3gwzqs7zcib1ke5nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/635</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230195</id>
    <revision>
      <id>586717</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '618 నాట్యశాస్త్రము తా. నిష్ఠురములు కాని మృదువైన పదాలతో సమవృత్తాలతో అలంకరింపబడిన గేయం గానం చేస్తూ చేసే, అధికంగా పురుషులను గూర్చిన భావాలతో నిండిన నాట్యం త్రిమూధకం. మూ. పాత్రం...'</comment>
      <origin>586717</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3916" sha1="o8o1zbviixh25mmfbevkuuwmi8coio4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;618
నాట్యశాస్త్రము
తా. నిష్ఠురములు కాని మృదువైన పదాలతో సమవృత్తాలతో అలంకరింపబడిన
గేయం గానం చేస్తూ చేసే, అధికంగా పురుషులను గూర్చిన భావాలతో నిండిన నాట్యం
త్రిమూధకం.
మూ. పాత్రం విభ్రష్టసంకేతం సువ్యక్తీకరణాన్వితమ్,
ప్రాకృతైర్వచనైర్యుక్తం విదుః సైంధవకం బుధాః.
131
తా. పాత్రలు, పాఠ్యంలో కాకువును పాటించకుండా, స్పష్టమైన వీణాదికరణాలతో
(సాధనాలతో) ప్రాకృతభాషావచనాలతో ఏ నాట్యం చేస్తారో అది సైంధవకం.
వి. సైన్దవకం అనేది గానానికి పేరైనా ఆగానంచేసే పాత్రలకు గానానికీ అభేదాన్ని
కల్పించి పాత్రయే (పాత్రలే) సైంధవం అని చెప్పబడింది. (అభి.భా.)
మూ. రూపవాద్యాదిసంయుక్తం పాత్యేన చ వివర్జితమ్,
నాట్యం హి తత్తు విజ్ఞేయం సైన్ధవం నాట్యకోవిదైః).
132
తా. రూప(?) వాద్యాదులు ఉండగా - పాఠ్యం మాత్రం ఉండని నాట్యం సైన్దవ
నాట్యం.
మూ. ముఖప్రతిముఖోపేతం చతురశ్రపదక్రమమ్,
క్లిష్టభావరసోపేతం వైచిత్రార్థం ద్విమూఢకే.
133
తా. ద్విమూఢకం అను నాట్యంలో ముఖప్రతిముఖసంధులూ, చతురశ్రం చేసిన
పిమ్మట నాలుగు దిక్కుల వైపు పదక్రమణమూ ఉంటాయి. మనోహరమైన భావాల
రసాల ఆవిష్కరణంచేత ఒక విధమైన వైచిత్ర్యం ఉంటుంది.
మూ. ఉత్తమోత్తమకం విద్యాదనేకరససంశ్రయమ్,
వివిధైః శ్లోకబన్టైశ్చ హేలాహావవిచిత్రితమ్.
134
తా. ఉత్తమోత్తమకం అనేకరసాలకు ఆశ్రయమై, మనోహరమైన శ్లోకబంధాలతో
హేలావిలాసాదులతో విచిత్రంగా ఉంటుంది.
మూ. కోపప్రసాదజనితం సాధిక్షేపపదాశ్రయమ్,
ఉక్తప్రత్యుక్తమేవం స్యాచ్చిత్రగీతార్థయోజితమ్.
135
తా. ఉక్తప్రయుక్తంలో - కోప - ప్రసాదాలలో ప్రయోగించే, విచిత్రమైన గీతార్థాలలో
కూర్చిన ఉక్తప్రత్యుక్తాలు, (మాట పైమాటా) ఉంటాయి. అధిక్షేపవచనాల ప్రయోగం
కూడ అధికంగా ఉంటుంది.
-
మూ. యత్ర ప్రియాకృతిం దృష్ట్వా వినోదయతి మానసమ్,
మదనానలతపాణీ తచ్చిత్రపదముచ్యతే.
136&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o8o1zbviixh25mmfbevkuuwmi8coio4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/636</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230196</id>
    <revision>
      <id>586718</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము 619 తా. మదనాగ్ని తాపంతో బాధపడుతూన్న యువతి, ఏ నాట్యంలో, ప్రియుని చిత్తరువును చూస్తూ, మనస్సును వినోదింపచేసుకొంటుందో అది చిత్రపదం. మూ. దృష్ట్వా స్వప్నే ప్రియం య...'</comment>
      <origin>586718</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4084" sha1="ohorpc40nn57mklipbxzaq587kodsxg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
619
తా. మదనాగ్ని తాపంతో బాధపడుతూన్న యువతి, ఏ నాట్యంలో, ప్రియుని
చిత్తరువును చూస్తూ, మనస్సును వినోదింపచేసుకొంటుందో అది చిత్రపదం.
మూ. దృష్ట్వా స్వప్నే ప్రియం యత్ర మదనానలతాపితా,
కరోతి వివిధాన్ భావాన్ తద్వై భావికముచ్యతే.
137
తా. మదనానలతప్తయైన యువతి ఏ నాట్యంలో - స్వప్నంలో ప్రియుణ్ణి చూచి
వివిధభావాలు ప్రకటిస్తుందో అది భావికం.
మూ. ఏతేషాం నాట్యవిధౌ విజ్ఞేయం లక్షణం ప్రయోగజ్జెః,
తదిహైవ తు యన్నోక్తం ప్రసఙ్గవినివృత్త హేతోస్తు.
138
తా. వీటి నాట్యవిధికి సంబంధించిన లక్షణాలను నాట్యప్రయోగం చేసేవారు
తెలుసుకోవాలి. వాటిని గూర్చి చెప్పిన సందర్భంలో అవి చెప్పి ఉండడంచేత ఆ లక్షణాలు
మళ్లీ ఇక్కడ చెప్పలేదు.
మూ. పఞ్చసంధి చతుర్వృత్తి చతుఃషష్టఙ్గసంయుతమ్,
షట్త్రింశలక్షణోపేతం గుణాలంకారభూషితమ్.
మహారసం మహాభోగముదాత్తవచనాన్వితమ్,
మహాపురుషసంచారం సాధ్వాచారం జనప్రియమ్.
సుక్లిష్టసంధిసంయోగం సుప్రయోగం సుభాశ్రయమ్,
మృదుశబ్దాభిధానం చ కవిః కుర్యాత్తు నాటకమ్.
139
140
141
తా. నాటకం రచించే కవి దానిలో ఈ అంశా లన్నీ ఉండే టట్లు చూచుకోవాలి -
ఐదు సంధులు, నాలుగు వృత్తులు, అరవైనాలుగు అంగాలు, ముప్పై ఆరు లక్షణాలు,
గుణాలు, అలంకారాలు, గొప్పరసాలు, గొప్ప భోగాలు, ఉదాత్తమైన మాటలు,
మహాపురుషుల నడవడిక, ఉన్నతమైన ఆచారాలు నాటకంలో ఉండాలి. జనులకు
ఆనందకరమై ఉండాలి. దీనిలోని సంధులు చక్కగా ఒకదానితో ఒకటి సంబంధించి
ఉండాలి. దీని ప్రయోగం (ప్రదర్శనం) చేస్తే అది చక్కగా ఉండాలి; సుఖం కలిగించాలి.
దీనిలో శబ్దాలు, పదాలు మృదువుగా, వినసొంపుగా ఉండాలి. (రూపకాలన్నింటిలోకీ
శ్రేష్ఠమైన దవడంచేత నాటకం విషయంలో కవి చాల శ్రద్ధ చూపాలి అని భావం).
మూ. అవస్థా యా తు లోకస్య సుఖదుఃఖసముద్భవా,
నానాపురుషసంచారా నాటకే సౌ విధీయతే.
142
తా. సుఖదుఃఖాలవల్ల ఏర్పడిన, ప్రజల ఏ వేరువేరు పరిస్థితు లుంటాయో వాటినే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ohorpc40nn57mklipbxzaq587kodsxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/637</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230197</id>
    <revision>
      <id>586719</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '620 నాట్యశాస్త్రము అన్ని విధాల పురుషులు (సామాజికులు) చూచి, గ్రహించే టట్లు, వారి హృదయాలలో వివిధరససంచారం కలిగే టట్లు నాటకం చేస్తుంది. మూ. న తద్ జ్ఞానం న తచ్ఛిల్పం న సా విద్యా న సా...'</comment>
      <origin>586719</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4159" sha1="nc5bb0lo3pz31lqb6nwml2fxkh0b5px" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;620
నాట్యశాస్త్రము
అన్ని విధాల పురుషులు (సామాజికులు) చూచి, గ్రహించే టట్లు, వారి హృదయాలలో
వివిధరససంచారం కలిగే టట్లు నాటకం చేస్తుంది.
మూ. న తద్ జ్ఞానం న తచ్ఛిల్పం న సా విద్యా న సాకలా,
న తత్ కర్మ న వా యోగో నాట్యే.. స్మిన్యన్న దృశ్యతే.
143
తా. ఈ నాట్యంలో (నాటకంలో, రూపకంలో) చూడబడని (చూపబడని) జ్ఞానం
లేదు; శిల్పం లేదు; విద్య లేదు; కళ లేదు, కర్మ (పని) లేదు; యోగం లేదు.
మూ. యో2యం స్వభావో లోకస్య నానావస్థానరాత్మకః,
సో…ఙ్గద్యభినయైర్యుక్తో నాట్యమిత్యభిధీయతే.
144
తా. అనేకవిధాలైన అవస్థల స్వరూపంలో ఉన్న లోకస్వభావాన్నే ఆంగికాభి
నయాదులు చేర్చి ప్రదర్శిస్తే అది నాట్యం అవుతుంది.
మూ. దేవతానామృషీణాం చ రాజ్ఞాం చోత్కృష్టమేధసామ్,
పూర్వవృత్తానుచరితం నాటకం నామ తద్ భవేత్.
145
తా. దేవతలు, ఋషులు, రాజులు, మహామేధావులు - వీళ్లు పూర్వం అనుసరించిన
జీవనవిధానాన్ని అనుకరిస్తూ, నాట్యరంగంమీద ప్రదర్శిస్తే అది నాటకం అవుతుంది.
మూ. యస్మాత్ స్వభావం సంత్యజ్య సాల్గోపాఙ్గగతిక్రమైః,
ప్రయుజ్యతే జ్ఞాయతే చ తస్మాద్వై నాటకం స్మృతమ్.
తా.
-
146
నటులు తమ స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టి అంగాలతో, ఉపాంగాలతో,
గతులతో దీనిని ప్రయోగిస్తారు. ఎలా ప్రయోగించాలో బాగా తెలుసుకొని ఉంటారు,
(ప్రయోగించిన రూపంలోనే సామాజికులు తెలుసుకొంటారు). అందుచేత నాటకం
(నటులతో సంబంధం ఉన్నది) అని చెప్పబడుతుంది.
మూ. సర్వభావైః సర్వరసైః సర్వకర్మప్రవృత్తిభిః,
నానావస్థానరో పేతం నాటకం సంవిధీయతే.
147
తా. అన్ని భావాలతోను, అన్ని రసాలతోను, అన్ని పనులతోను, అన్ని మానసిక
స్వాభావిక ప్రవృత్తులతోను, (వీటినన్నింటినీ ప్రతిబింబింపచేస్తూ) అనేకవిధాలైన అవస్థా
భేదాలతో (అవస్థాభేదాలను చిత్రించే) నాటకం రచింపబడుతుంది.
మూ. అనేకశిల్పజాతాని, నైకకర్మక్రియాణి చ,
తాన్యశేషాణి రూపాణి కర్తవ్యాని ప్రయోక్తృభిః.
148
తా. నాట్యప్రయోక్తలు, రూపకాల నన్నింటినీ అనేకశిల్పసముదాయాలు కలవాటిని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nc5bb0lo3pz31lqb6nwml2fxkh0b5px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/638</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230198</id>
    <revision>
      <id>586720</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అ. సంధినిరూపణము 621 గాను, లేదా అనేక శిల్పాలనుండి పుట్టినట్లుగాను, అనేకమైన కర్మలు అభినయాలతో కూడినవాటివిగాను చెయ్యాలి. (చూపాలి). మూ. లోకస్వభావం సంప్రేక్ష్య నరాణాం చ బలాబలమ్, సం...'</comment>
      <origin>586720</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="pygq3sl4p26b6bdyq6jjcotabza2obq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19 అ. సంధినిరూపణము
621
గాను, లేదా అనేక శిల్పాలనుండి పుట్టినట్లుగాను, అనేకమైన కర్మలు అభినయాలతో
కూడినవాటివిగాను చెయ్యాలి. (చూపాలి).
మూ. లోకస్వభావం సంప్రేక్ష్య నరాణాం చ బలాబలమ్,
సంభోగం చైవ యుక్తిం చ తతః కార్యం తు నాటకమ్.
149
తా. కవి, ప్రదర్శకుడూ కూడ ముందుగా జనుల స్వభావాలను అర్థం చేసికోవాలి.
మనుషుల బలాన్నీ వాళ్ల దౌర్బల్యాన్నీ తెలుసుకోవాలి. వాళ్ల ఆనందాన్ని, ఆలోచనలను
కూడ తెలుసుకోవాలి. తరువాత నాటకం రచించాలి; ప్రయోగించాలి.
మూ. భవిష్యతి యుగే ప్రాయో భవిష్యన్యబుధా నరాః,
యే చాపి హి భవిష్యన్తి తేత్యల్పశ్రుతబుద్ధయః.
150
తా. రాబోయే యుగంలో చాలవరకు నరులు అల్పబుద్ధులై ఉంటారు. ఎవరైనా
బుధులున్నా వాళ్ల శాస్త్రజ్ఞానం, బుద్ధివికాసమూ కూడ అంతంతమాత్రంగానే ఉంటుంది.
మూ. కర్మ శిల్పాని శాస్త్రాణి విచక్షణబలాని చ,
సర్వాణ్యేతాని నశ్యన్తి యదా లోకః ప్రణశ్యతి.
151
తా. కర్మలు, శిల్పాలు, శాస్త్రాలు, యుక్తాయుక్తవైచక్షణ్యాలు, బలాలు, ఇవన్నీ
నశిస్తాయి. దానితో లోకం అంతా నశిస్తుంది.
మూ. తదేవం లోకభాషాణాం ప్రసమీక్ష్య బలాబలమ్,
మృదుశబ్దం సుఖార్థం చ కవిః కుర్యాత్తు నాటకమ్.
152
తా. అందుచేత, జనుల, భాషల బలాబలాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని, కవి మృదువైన
శబ్దాలు, సుఖగ్రాహ్య మైన అర్థము గల నాటకం రచించాలి. నాటకాన్ని సులభంగా
అర్థమయే శబ్దాలలో రచించాలి.
మూ, చేక్రీడితాద్యైః శబ్జెస్తు కావ్యబన్దా భవన్తి యే,
వేశ్యా ఇవ న తే భాన్తి కమణ్డలు ధరైర్ద్విజై..
153
తా. 'చేక్రీడ్యతే' వంటి శ్రవణకటువు లైన శబ్దాలు ప్రయోగిస్తే కావ్యబంధాలు
(రచనలు) కమండలాలు చేతులలో పట్టుకొన్న ద్విజులు దగ్గరికి వస్తే వేశ్య లెలా వెలవెల
తారో, భాసించరో అలా భాసించవు.
మూ. దశరూపవిధానం చ మయా ప్రోక్తం ద్విజోత్తమాః,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి వృత్తీనామిహ లక్షణమ్.
ఇతి భరతీయనాట్యశాస్త్రే సన్ధినిరూపణం నామ అధ్యాయః ఏకోనవింశః.
154&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pygq3sl4p26b6bdyq6jjcotabza2obq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/639</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230199</id>
    <revision>
      <id>586721</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '622 నాట్యశాస్త్రము తా. ద్విజోత్తములారా! దశరూపకాల విధానం చెప్పాను. ఇటుపైన రూపకాలు ప్రయోగించవలసిన వృత్తుల (కైశిక్యాదుల) లక్షణాలు చెపుతాను. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బా...'</comment>
      <origin>586721</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="guqsxw0o59mj871k53psiyc5yywxd3n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;622
నాట్యశాస్త్రము
తా. ద్విజోత్తములారా! దశరూపకాల విధానం చెప్పాను. ఇటుపైన రూపకాలు
ప్రయోగించవలసిన వృత్తుల (కైశిక్యాదుల) లక్షణాలు చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానములో సంధినిరూపణం అను పందొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
&quot;ద్విజవరతోతనిరూపితసన్ధ్యధ్యాయార్థతత్త్వఘటనేయమ్,
అభినవగుప్తేన కృతా శివచణారమ్భోజమధుపేన.”
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
မ်း ဖိုးနည်း&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>guqsxw0o59mj871k53psiyc5yywxd3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/640</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230200</id>
    <revision>
      <id>586722</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '623 ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ వింశో2ధ్యాయః వృత్తివికల్పనము &quot;నిఃశేషశబ్దవ్యవహారవృత్తిః వైచిత్ర్యమభ్యేతి యతః ప్రతిష్ఠామ్, శ్రోత్రాత్మకం తత్పరమేశ్వరస్య వన్దేతమాం రూపమరూ...'</comment>
      <origin>586722</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3469" sha1="reddxlg7mz3zdsz5w9cwbbei15wo4jy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;623
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ వింశో2ధ్యాయః
వృత్తివికల్పనము
&quot;నిఃశేషశబ్దవ్యవహారవృత్తిః
వైచిత్ర్యమభ్యేతి యతః ప్రతిష్ఠామ్,
శ్రోత్రాత్మకం తత్పరమేశ్వరస్య
వన్దేతమాం రూపమరూపధామ్నః.”
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యా
మూ. సముత్థానం తు వృత్తీనాం వ్యాఖ్యాస్యామ్యనుపూర్వశః,
యథావస్తూద్భవం చైవ కావ్యానాం చ వికల్పనమ్.
చ
1
తా. వృత్తులు ఏ విధంగా ఆవిర్భవించాయో క్రమానుసారం విశదీకరిస్తాను.
కథావస్తూద్భవాన్ని (కావ్యవస్తు నిర్మాణాన్ని) పట్టి కావ్యాల భేదాల కల్పనను కూడ
విశదీకరిస్తాను.
వి. విచిత్రములైన కాయ - వాక్ - మనస్సుల చేష్టలకు 'వృత్తి' అని పేరు. ఇవి
సమస్తజీవలోకంలోను అనాదికాలంనుంచీ కూడ ఉన్నవే. విశిష్టమై ఒక రకమైన
హృదయావేశంతో సంమిలిత మైనప్పుడు ఆ వృత్తులు నాట్యానికి ఉపకరిస్తాయి. లౌకికము,
అలౌకికమూ అని హృదయావేశం రెండు విధాలు. ఇది అనేకవిధాలైన తారతమ్యాలతో,
అనగా హెచ్చుతగ్గులతో ఉంటుంది. లోకంలో అనుభవించే సుఖదుఃఖాల తారతమ్యంచేత
కలిగే హృదయావేశం వేరు; అది లౌకికం. కావ్యరసాస్వాదనమయంలో కలిగే
హృదయావేశం వేరు; అది అలౌకికం. ఈ రెండవ విధమైన హృదయావేశంతో కూడిన
'వాక్ మనశ్చేష్టావిశేషాలే నాట్యానికి సంబంధించిన వృత్తులు. (అభి.భా.)
కాయ
-
మూ. ఏకార్ణవం జగత్ కృత్వా భగవానచ్యుతో యదా,
శేతే స్మ నాగపర్యజే లోకాన్ సంక్షిప్య మాయయా.
అథ వీర్యబలోన్మత్తావసురౌ మధుకైటభౌ,
తర్జయామాసతుర్దేవం తరసా యుద్ధకాణక్షయా.
2
3
తా. భగవంతుడైన శ్రీమహావిష్ణువు, ప్రలయానంతరం, లోకాలన్నింటినీ మాయచేత
తనలో లీనంచేసికొని ఆదిశేషపర్యంకంమీద శయనించి ఉండగా మధువు, కైటభుడు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>reddxlg7mz3zdsz5w9cwbbei15wo4jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/641</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230201</id>
    <revision>
      <id>586723</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '624 నాట్యశాస్త్రము అను అసురులు వీర్యంతోను బలంతోను మదించి యుద్ధం కోరుతూ ఆ దేవదేవుణ్ణి బలంతో, (తమ బలం ప్రదర్శిస్తూ) భయపెట్టారు. మూ. నిజబాహూ విమృద్ననై భూతభావనమక్షయమ్, జానుభిరుష...'</comment>
      <origin>586723</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="erayozyrdti71yfy7shlbepo8fr27vv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;624
నాట్యశాస్త్రము
అను అసురులు వీర్యంతోను బలంతోను మదించి యుద్ధం కోరుతూ ఆ దేవదేవుణ్ణి
బలంతో, (తమ బలం ప్రదర్శిస్తూ) భయపెట్టారు.
మూ. నిజబాహూ విమృద్ననై భూతభావనమక్షయమ్,
జానుభిరుష్టిభిశ్చైవ పోథయామాసతుః ప్రభుమ్.
తా. తమ బాహువులు మర్దించుకొంటూ, (జబ్బలు చరుచుతూ) వినాశరహితుడైన
ఆ సకలభూత్రస్రష్టను మోకాళ్లతోను, పిడికిళ్లతోను కుమ్మివేశారు.
మూ. బహుభిః పరుషైర్వాక్యైరన్యోన్యసమభిద్రవమ్,
నానాధిక్షేపవచనైః కమ్పయన్తావివోదధిమ్.
5
తా. అనేకమైన పరుషవాక్యాలతోను, అనేక విధాలైన అధిక్షేపవచనాలతోను
సముద్రాన్ని కంపింపచేస్తున్నారా అన్నట్లు ఒకరి తరవాత ఒకరు ఉరికారు.
మూ. తయోర్నానాప్రకారాణి వచాంసి వదతోస్తదా,
శ్రుత్వాత్వభిహతమనా ద్రుహిణో వాక్యమబ్రవీత్.
6
తా. వాళ్లిద్దరూ ఇలా అనేకవిధాలైన మాటలు పలుకుతూండగా, విని, మనస్సులో
బాధచెందిన బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు.
మూ. “కిమిదం భారతీవృత్తిర్వాగ్ఫిరేవ ప్రవర్తతే,
ఉత్తరోత్తరసంవృద్ధా, నన్విమౌ నిధనం నయ.
7
తా. ఏమిది! మాటలతోనే భారతీవృత్తి నడస్తూన్నది. ఇది మాటలపై మాటల
రీతిలో పెరుగుతున్నది! వీళ్లిద్దరినీ సంహరించవచ్చును కదా!&quot;
మూ. పితామహవచః శ్రుత్వా ప్రోవాచ మధుసూదనః,
కార్యహేతోర్మయా బ్రహ్మన్! భారతీయం వినిర్మితా.
8
తా. బ్రహ్మదేవుని మాటలు విని ముధుసూదను డిలా అన్నాడు - &quot;బ్రహ్మా! ఈ
భారతిని, కావాలనే నే నొక పనికోసం నిర్మించాను.”
మూ. వదతాం వాక్యభూయిష్ఠా భారతీయం భవిష్యతి,
అహమేతౌ నిహన్శ్యద్య ఇత్యుక్త్వా వచనం హరిః-
9
తా. కొందరు మాటలాడుతున్నప్పుడు వాళ్ల మాటలే అధికంగా ఉండేది 'భారతి'
అవుతుంది. ఇప్పుడు నేను వీళ్లిద్దరినీ సంహరిస్తాను.” హరి ఇలా పలికి -
మూ. శుద్ధెరవికృతైరజ్జెః సాఙ్గహారైస్తథా భృశమ్,
యోధయామాస తౌ దైత్యౌ యుద్ధమార్గవిశారదా.
10&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>erayozyrdti71yfy7shlbepo8fr27vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/642</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230202</id>
    <revision>
      <id>586724</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 అ. వృత్తివికల్పనము 625 తా. యుద్ధమార్గమునందు సమర్థులైన ఆ దైత్యులతో శుద్ధములు, వికారము లేనివీ అయిన ఆంగికచేష్టలతోను, అంగహారాలతోను యుద్ధం చేశాడు. మూ. భూమిసంస్థానసంయోగైః పదన్య...'</comment>
      <origin>586724</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="sqt2inwkqn948bduxb5bxzb9o8qpzjk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20 అ. వృత్తివికల్పనము
625
తా. యుద్ధమార్గమునందు సమర్థులైన ఆ దైత్యులతో శుద్ధములు, వికారము
లేనివీ అయిన ఆంగికచేష్టలతోను, అంగహారాలతోను యుద్ధం చేశాడు.
మూ. భూమిసంస్థానసంయోగైః పదన్యాసైరారేస్తదా,
అతిభారోభవర్భూమే: భారతీ తత్ర నిర్మితా.
11
తా. విష్ణువుయొక్క నేలమీద సంస్థానాలతో (నిలచిన విధానాలతో) సంయోగం
చేత, పాదన్యాసాలచేత భూమికి చాల భారం కలిగింది. అక్కడ ఈ విధంగా 'భారతీ'
వృత్తి నిర్మింపబడినది.
మూ. వల్గితైః శార్ ఙ్గధనుషః తీవ్రర్దీప్తతరైరథ,
సత్త్వాధికైరసంభ్రానైః సాత్వతీ తత్ర నిర్మితా.
12
తా. తరువాత శార్ ఙ్గధనుర్ధారియొక్క తీవ్రములైన మిక్కిలి ప్రజ్వలించు, అధికమైన
బలం గల, ఏమరపాటు లేని కదలికలచేత అక్కడ సాత్వతి ఆవిర్భవించింది.
మూ. విచిత్రైరఙ్గహారైస్తు దేవో లీలాసమన్వితైః,
బబన్ద యచ్ఛిఖాపాశం కైశికీ తత్ర నిర్మితా.
13
తా. విష్ణువు లీలాసమన్వితాలైన విచిత్రమైన అంగహారాలతో కేశపాశం (జుట్టు)
ముడి పెట్టుకొన్నాడు. ఆ విధంగా అప్పుడు 'కైశికి' నిర్మింపబడింది.
మూ. సంరమ్భవేగబహులైర్నానాచారీసము తైః,
నియుద్ధకరణైశ్చిత్రైరుత్పన్నారభటీ తతః.
14
తా. అనేకవిధాలైన చారీలతో ఏర్పడిన, తొందరతో, వేగంగా చేసిన, చిత్రములైన
బాహుయుద్ధకరణాలచేత అక్కడ ఆరభటి పుట్టింది.
మూ. యాం యాం దేవః సమాచప్టే క్రియాం వృత్తిషు సంస్థితామ్,
తాం తదరాను గైర్జ @్యర్దృహిణః ప్రత్యపూజయత్.
15
తా. విష్ణువు వృత్తులకు సంబంధించిన ఏ యే క్రియలను చేశాడో దానిని
బ్రహ్మదేవుడు ఆ అర్థానికి సంబంధించిన జపించదగిన మంత్రాలతో పూజించాడు.
మూ. యదా హతౌ తావసురౌ హరిణా మధుకైటభౌ,
తతో2 బ్రవీత్పద్మయోనిర్నారాయణమరిందమమ్.
16
తా. నారాయణుడు ఆ రాక్షసులను సంహరించాడు. అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు
శత్రువినాశకుడైన ఆయనతో ఇలా అన్నాడు -
మూ. అహో! విచిత్రైర్విషమైః స్ఫుటైః సులలితైరపి,
అఙ్గహారైః కృతం దేవ త్వయా దానవనాశనమ్.
17&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sqt2inwkqn948bduxb5bxzb9o8qpzjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/643</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230203</id>
    <revision>
      <id>586725</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '626 నాట్యశాస్త్రము తా. ఆహా! ఏమి ఆశ్చర్యము! దేవా! విచిత్రములు, విషమములు, స్ఫుటంగా ఉన్నవీ, లలితములు అయిన అంగహారాలతో నువ్వు దానవసంహారం చేశావు! మూ. తస్మాదయం హి లోకస్య నియుద్ధసమయక్...'</comment>
      <origin>586725</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4298" sha1="9q5nj0mpe86ozmcoyouxqmin4voexqv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;626
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఆహా! ఏమి ఆశ్చర్యము! దేవా! విచిత్రములు, విషమములు, స్ఫుటంగా
ఉన్నవీ, లలితములు అయిన అంగహారాలతో నువ్వు దానవసంహారం చేశావు!
మూ. తస్మాదయం హి లోకస్య నియుద్ధసమయక్రమః,
సర్వశస్త్రవిమోక్షేషు న్యాయసంజ్ఞో భవిష్యతి.
18
తా. నీవు బాహుయుద్ధసమయంలో చేసిన ఈ పాదన్యాసం శస్త్రప్రయోగ
సమయాలలో 'న్యాయ' అను పేరుతో లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందుతుంది.
మూ. న్యాయాశ్రితైరఙ్గహారైర్న్యాయాచ్చెవ సముత్థడైః,
యస్మాద్యుద్ధాని వర్తన్తో తస్మాన్న్యాయాః ప్రకీర్తితాః.
19
తా. న్యాయాన్ని ఆశ్రయించిన న్యాయాలనుండి పుట్టిన అంగహారాలతో యుద్ధాలు
జరుగుతాయి గాన వీటికి 'న్యాయములు' అను పేరు ప్రసిద్ధం కాగలదు.
మూ. (చారీషు చ సముత్పన్నో నానాచారీసమాశ్రయః,
న్యాయసంజ్ఞః కృతో హ్యేష ద్రుహిణేన మహాత్మనా).
20
తా. చారీలలో జనించి వివిధచారీలతో సంబంధించి ఉండడంచేత దీనికి
(పాదన్యాసానికి) మహాత్ముడైన బ్రహ్మదేవుడు 'న్యాయం' అను పేరు పెట్టాడు.
మూ. (తతో వేదేషు నిక్షిప్తా ద్రుహిణేన మహాత్మనా,
పునరిష్వస్త్రజాతే చ నానాచారీసమాకులే).
21
తా. తరువాత దీనిని బ్రహ్మ వేదాలలోను, వివిధచారులతో వ్యాకులమైన (నిండిన)
బాణ - అస్త్రప్రయోగంలోను ఉంచాడు (ఉపయోగించాడు).
మూ. (పునర్నాట్యప్రయోగేషు నానాభావసమన్వితాః,
వృత్తిసంజ్ఞాః కృతా హ్యేతాః కావ్యబన్ధరసాశ్రయాః.)
22
తా. పిమ్మట అనేకవిధాలలైన భావాలతో కూడిన, వృత్తు లను పేరు గల ఇవి
కావ్యబంధాలను రసాలను ఆశ్రయించి ఉండే టట్లు నాట్యప్రయోగాలలో చేర్చబడినవి.
మూ. చరితైర్యస్య దేవస్య జప్యం యద్యాదృశం కృతమ్,
ఋషిభిస్తాదృశీ వృత్తిః కృతా పాఠ్యాదిసంయుతా.
23
తా. విష్ణువుయొక్క ఏ చరితములచేత (దానవులతో మల్లయుద్ధసమయంలో చేసిన
చార్యాదులచేత) వాటికి అనుగుణంగా బ్రహ్మదేవుడు ఏ జప్యాన్ని (స్తోత్రాన్ని) రచించాడో
అలాంటి వృత్తినే ఋషులు (బ్రహ్మపుత్రులు) పాఠ్యాదులతో కూడిన దానినిగా చేశారు.
వి. భారతీవృత్తిలో పాఠ్యానికి ప్రాధాన్యం. సాత్వతీవృత్తిలో అభినయానికీ, అరభటిలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9q5nj0mpe86ozmcoyouxqmin4voexqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/644</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230204</id>
    <revision>
      <id>586726</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 అ. వృత్తివికల్పనము 627 అనుభావాదుల ఆవేశరూప మైన రసానికీ, కైశికిలో గీతవాద్యాదిరంజకాలకు ప్రాధాన్యం. (అభి.భా.) మూ. నాట్యవేదసముత్పన్నా వాగర్గాభినయాత్మికా, మయా కావ్యక్రియాహేతో ప్...'</comment>
      <origin>586726</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="3o054y336cxbvyo667y7y0q6o9rirr9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20 అ. వృత్తివికల్పనము
627
అనుభావాదుల ఆవేశరూప మైన రసానికీ, కైశికిలో గీతవాద్యాదిరంజకాలకు ప్రాధాన్యం.
(అభి.భా.)
మూ. నాట్యవేదసముత్పన్నా వాగర్గాభినయాత్మికా,
మయా కావ్యక్రియాహేతో ప్రక్షిప్తా దృహిణాజ్ఞయా.
24
తా. నాట్యవేదంనుండి పుట్టిన వాచికాభినయాంగికాభినయరూపమైన ఈ వృత్తిని,
నేను బ్రహ్మ ఆజ్ఞచేత కావ్యరచనకై కావ్యంలో ప్రవేశపెట్టాను.
మూ. ఋగ్వేదాద్భారతీ క్షిప్తా యజుర్వేదాచ్చ సాత్త్వతీ,
కైశికీ సామవేదాచ్చ శేషా చాథర్వణాదపి.
25
తా. ఋగ్వేదంనుండి భారతీవృత్తి, యజుర్వేదంనుండి సాత్వతీవృత్తి, సామవేదం
నుండి కైశికీవృత్తి అథర్వణంనుండి ఆరభటీవృత్తి గ్రహింపబడినది.
మూ. యా వాక్రుధానా పురుషప్రయోజ్యా స్త్రీవర్జితా సంస్కృతపాఠ్యయుక్తా,
స్వనామధేయైర్భరతైః ప్రయుక్తా సా భారతీ నామ భవేత్తు వృత్తిః.
26
తా. వంశనామధేయంచేత, భరతపుత్రులు గాన భరతు లను పేరు గలవారు
ప్రయోగించడంచేత 'భారతి' అను పేరు గల వృత్తిలో వాక్కు (పాఠ్యం) ప్రధానంగా
ఉంటుంది. దీనిని పురుషులు ప్రయోగించాలి. స్త్రీలు ప్రయోగించకూడదు. పాఠ్యం
సంస్కృతంలో ఉంటుంది.
మూ. భేదాస్తస్యాస్తు విజ్జేయాశ్చత్వారో 2. జ్ణత్వమాగతాః,
ప్రరోచనా... ముఖం చైవ వీథీ ప్రహసనం తథా.
తా. భారతికి ప్రరోచన, ఆముఖం, వీథి, ప్రహసనం అని నాలు గంగాలు.
మూ. జయాభ్యుదయినీ చైవ మఙ్గల్యా విజయావహా,
సర్వపాపప్రశమనీ పూర్వరణే ప్రరోచనా.
27
28
తా. (1) ప్రరోచన :- పూర్వరంగంలో ఉండే ప్రరోచన జయాన్ని అభ్యుదయాన్నీ
ఇస్తుంది. మంగళ ప్రద మైనది. విజయప్రదము. పాపాలన్నీ తొలగిస్తుంది.
మూ. (ఉపక్షేపేణ కావ్యస్య హేతుయుక్తిసమాశ్రయా,
సిద్ధేనామస్త్రణా యా తు విజ్ఞేయా సా ప్రరోచనా).
29
తా. చేయదలచిన ఒక కార్యాన్ని గూర్చి, హేతుసహితంగా, యుక్తిప్రదర్శన
పూర్వకంగా చెప్పి, సిద్ధమైన ఆ కార్యంచేత, అనగా ఆ కార్యంలో ఉన్న వైశిష్ట్యాన్ని
తెలపడంద్వారా, సామాజికులను దాని వైపు ఉన్ముఖులను చేయడం ప్రరోచన. ఒక
వస్తువులోని గుణాలను వర్ణించి శ్రోతలకు దానిపై ఆసక్తి కలిగేటట్లు చేయడం ప్రరోచన.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3o054y336cxbvyo667y7y0q6o9rirr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/645</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230205</id>
    <revision>
      <id>586727</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '628 మూ. నదీ విదూషకో వాపి పారిపార్శ్విక ఏవ వా, సూత్రధారేణ సహితాః సంలాపం యత్తు కుర్వతే. చిత్రైర్వాత్యైః స్వకార్యోత్రైః వీథ్యక్షైరన్యథాపి వా, ఆముఖం తత్తు విజ్ఞేయం బుధైః ప్రస్త...'</comment>
      <origin>586727</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3878" sha1="qiqasi1mwz61a24ih7p7y8wh3c5yg6a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;628
మూ. నదీ విదూషకో వాపి పారిపార్శ్విక ఏవ వా,
సూత్రధారేణ సహితాః సంలాపం యత్తు కుర్వతే.
చిత్రైర్వాత్యైః స్వకార్యోత్రైః వీథ్యక్షైరన్యథాపి వా,
ఆముఖం తత్తు విజ్ఞేయం బుధైః ప్రస్తావనాపి వా.
నాట్యశాస్త్రము
30
31
తా. నటి గాని, విదూషకుడు గాని, పారిపార్శ్వికుడు (ప్రక్కనే ఉండే సహచరుడు)
సూత్రధారునితో కలిసి తాము చేయనున్న కార్యానికి సంబంధించిన విచిత్రము
లైన వాక్యములతో, వీథికి చెప్పిన అంగాలు ప్రయోగిస్తూ గాని, ఇతరవిధాలలో గాని
చేసే సంభాషణ ఆముఖం. దీనికే ప్రస్తావన అని కూడ పేరు.
మూ. (లక్షణం పూర్వముక్తం తు వీథ్యాః ప్రహసనస్య చ,
ఆముఖాజ్గాన్యతో వక్ష్యే యథావదనుపూర్వశః.)
తా. వీథి
-
32
ప్రహసనాల అంగాలు వెనుక చెప్పబడ్డాయి. ఇపుడు క్రమంగా
ఆముఖం అంగాలను గూర్చి చెపుతాను..
మూ. ఉద్ఘాత్యకః కథోద్ఘాతః ప్రయోగాతిశయస్తథా,
ప్రవృత్తకావలగితే పఞ్చజ్ఙాన్యాముఖస్య తు.
33
తా. ఉద్ఘాత్యకము, కథోద్గాతము, ప్రయోగాతిశయము, ప్రవృత్తకము, అవలగితము
అని ఆముఖాంగాలు ఐదు.
మూ. ఉద్ఘాత్యకావలగీతలక్షణం కథితం మయా,
శేషాణాం లక్షణం విప్రా వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః.
34
తా. ఉద్ఘాత్యక - అవలగితాల లక్షణాలు వెనుక (18-116) చెప్పిఉన్నాను.
మిగిలినవాటి లక్షణాలను క్రమానుసారం చెపుతాను.
మూ. సూత్రధారస్య వాక్యం వా యత్ర వాక్యార్థమేవ వా,
గృహీత్వా ప్రవిశేత్పాత్రం కథోద్ఘాతః స కీర్తితః.
35
తా. సూత్రధారుడు పలికిన వాక్యాన్ని గాని, వాక్యం అర్థాన్ని గాని పట్టుకొని, ఏ
ప్రస్తావనలో, రూపకానికి సంబంధించిన పాత్ర ప్రవేశిస్తాడో అది కథోద్ఘాతం.
మూ. ప్రయోగే తు ప్రయోగం తు సూత్రధారః ప్రయోజయేత్,
తతశ్చ ప్రవిశేత్పాత్రం ప్రయోగాతిశయో మతః.
36
తా. ప్రస్తావనాప్రయోగంలోనే సూత్రధారుడు మరొక ప్రయోగం చేయగా దానిని
పట్టి పాత్రప్రవేశం జరిగితే అది ప్రయోగాతిశయం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qiqasi1mwz61a24ih7p7y8wh3c5yg6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/646</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230206</id>
    <revision>
      <id>586728</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 అ. వృత్తివికల్పనము మూ. కాలప్రవృత్తిమాశ్రిత్య వర్ణనా యా ప్రయుజ్యతే, తదాశ్రయాచ్చ పాత్రస్య ప్రవేశస్తత్ ప్రవృత్తకమ్. 629 37 తా. వసంతాదికాలాన్ని గూర్చి వర్ణన చేసి నపుడు దానిని ప...'</comment>
      <origin>586728</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4283" sha1="2c83kpf7ml9hxgksm61vg5yrtr0cvc5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20 అ. వృత్తివికల్పనము
మూ. కాలప్రవృత్తిమాశ్రిత్య వర్ణనా యా ప్రయుజ్యతే,
తదాశ్రయాచ్చ పాత్రస్య ప్రవేశస్తత్ ప్రవృత్తకమ్.
629
37
తా. వసంతాదికాలాన్ని గూర్చి వర్ణన చేసి నపుడు దానిని పట్టుకొని పాత్ర ప్రవేశిస్తే
అది ప్రవృత్తకం.
మూ. ఏషామన్యతమం క్లిష్టం యోజయిత్వార్థయుక్తిభిః,
(తస్మాదఙ్గద్వయస్యాపి సంభవో న నివార్యతే).
38
తా. ఈ విధంగా ప్రయోజనాలతోను, యుక్తులతోను కూడిన ఏదో ఒక అంగాన్ని
కూర్చాలి. (ఆవశ్యకతను పట్టి రెండు అంగాల ప్రయోగం కూడ చేయవచ్చును).
మూ. పాత్రగ్రస్థైరసంబాధం ప్రకుర్యాదాముఖం తతః,
ఏవమేతద్బుధైర్యమాముఖం వివిధాశ్రయమ్.
(లక్షణం పూర్వముక్తం తు వీథ్యాః ప్రహసనస్య చ.)
39
తా. ఆముఖం పాత్రలతో కిక్కిరిసి ఉండకుండాను, గ్రంథంకూడ (సంభాషణ
వర్ణనాదికం) అతిగా ఉండకుండా చూచుకోవాలి. ఈ విధంగా ఆముఖంలో అనేక
విషయాలు, పద్ధతులూ ఉంటాయి. (వీథీ - ప్రహసనాల లక్షణం వెనుక చెప్పబడింది).
మూ. (ఇత్యర్ధాష్టవికల్పా వృత్తిరియం భారతీ మయాభిహితా,
సాత్త్వత్యాస్తు విధానం లక్షణయుక్త్యా ప్రవక్ష్యామి).
40
తా. (ఇంతవరకు నేను భారతీవృత్తి, దానికి సంబంధించిన నాలుగు పద్ధతులను
గూర్చి చెప్పాను. ఇప్పుడు సాత్త్వతీవృత్తి లక్షణ - విధానాలను గూర్చి చెపుతాను).
మూ. యా సాత్వతేనేహ గుణేన యుక్తా న్యాయేన వృత్తేన సమన్వితా చ
హర్షాత్కటా సంహృతశోకభావా సా సాత్వతీ నామ భవేత్తు వృత్తిః.
41
తా. సత్త్వగుణం ప్రధానంగా ఉండే సాత్వతీరీతిలో న్యాయాలు, వివిధవృత్తాలు
ఉంటాయి. అత్యధికహర్షం ఉంటుంది. శోకానికి దీనిలో స్థానం ఉండదు.
మూ. వాగర్గాభినయవతీ సత్త్వోత్థానవచనప్రకరణేషు,
సత్త్వాధికారయుక్తా విజ్ఞేయా సాత్త్వతీ వృత్తిః
42
తా. సాత్త్వతీవృత్తిలో వాచికాభినయమూ, ఆంగికాభినయమూ ఉంటాయి. బలము
(సత్త్వ), ఉత్థానము (కార్యవ్యాపృతుడై ఉండడము), మాటలు, చేతలు - వీటియందు
సత్త్వగుణప్రభావం అత్యధికంగా కనబడుతుంది.
మూ. వీరాద్భుత
రౌద్రరసా నిరస్తశృఙ్గరకరుణనిర్వేదా,
ఉద్ధతపురుషప్రాయా పరస్పరాఘర్షణకృతా చ.
43&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2c83kpf7ml9hxgksm61vg5yrtr0cvc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>అమ్మనుడి/సంపుటి 1/ఏప్రిల్ 2015</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230207</id>
    <revision>
      <id>586729</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[అమ్మనుడి]]  | రచయిత = సామల రమేష్ బాబు | అనువాదం=  | విభాగము  =ఏప్రిల్ 2015 సంచిక  | ముందరి =   | తదుపరి =  | వివరములు =  |సంవత్సరం=2015 }}  &lt;pages index=&quot;Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf&quot; from=1 to=8 /&gt;  వర్గం:క్రియ...'</comment>
      <origin>586729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="520" sha1="b8hr1y9rw890yj43aca6dlpmpnxc6pc" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[అమ్మనుడి]]
 | రచయిత = సామల రమేష్ బాబు
| అనువాదం=
 | విభాగము  =ఏప్రిల్ 2015 సంచిక
 | ముందరి = 
 | తదుపరి =
 | వివరములు = 
|సంవత్సరం=2015
}}

&lt;pages index=&quot;Ammanudi April 2015 - Samala Rameshbabu.pdf&quot; from=1 to=8 /&gt;

[[వర్గం:క్రియేటివ్ కామన్స్ బై-ఎస్ఎ]]</text>
      <sha1>b8hr1y9rw890yj43aca6dlpmpnxc6pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi March 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230208</id>
    <revision>
      <id>586731</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవిత  మూలాలు మరచిపోతే...  మరుపు ఒక గతం కావచ్చు మరుపు ఒక వర్తమానశకలం కావచ్చు. ఏదైనా ఒక మెట్టుగా వుపయోగపడకపోతే ఏదైనా ఒక మేఘ శకటంలా మారకపోతే ఎన్ని గగన సదృశ హర్మ్యాలు నిర్మించిన...'</comment>
      <origin>586731</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6721" sha1="5t4qf9jzn4y2llq1hll6jwwio4313zt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Rajasekhar1961&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;కవిత

మూలాలు మరచిపోతే...

మరుపు ఒక గతం కావచ్చు
మరుపు ఒక వర్తమానశకలం కావచ్చు.
ఏదైనా ఒక మెట్టుగా వుపయోగపడకపోతే
ఏదైనా ఒక మేఘ శకటంలా మారకపోతే
ఎన్ని గగన సదృశ హర్మ్యాలు నిర్మించినా
ఎన్ని పచ్చని చేలు ధ్వంసించినా ప్రయోజనమేముంది?
కులం పునాదుల మీద కట్టే కుడ్యాలు ఎంతకాలముంబై?
సకలం విదేశీ పెట్టుబడి మీద నిలిపే
మీ ప్రాభవ దుర్గం కట్టుబడి ఎన్నేళ్లు నిలుస్తుంది.

మనిషికి గుప్పెడు మెతుకు, గుక్కెడు నీళ్లు
చెదరని గూడు, చీలని కూలని కుటుంబం
పాడీ పశువూ, వూరూ నారూ, చెట్టూ చేమా, మాటా మంతీ
మంచికీ మనుగడకీ మనిషిని మనిషి హత్తుకునే మెత్తని గుండెల మమతల స్పర్శ 
పిలిస్తే పలికే తల్లి పలుకు, కలిస్తే కదిలే తెలుగు తొలుకు
మట్టినుంచి మింటిదాకా పెనేసుకున్న శ్రమైక జీవన స్పందన
తరాల తెలుగు ప్రజల సామాజిక పోరాట పరంపరల పరిమళమే కదా!

తన్నుతాను నిలదొక్కుకోటానికీ తన్నుతాను బతికించుకోటానికీ
పడినపాట్లు, మడి లేచిన పదనిసలు అన్నీ మన భాషా చరిత్ర ఘోషలే కదా!
మొన్నటి మచ్చలు. నిన్నటి గాయాలు, నేటి కన్నీటి చారికలు
మననం చేసుకోవటం లేదంటే మరుపు మాయలో పడినట్టే కదా!
తెలుగు మూలాలు మరచి, మార్గం మలుపు తప్పినట్టేకదా!

ప్రజల్ని ఒక సామూహిక క్షేమంకర వుత్పత్తి సంబంధం నుంచి విడగొట్టి
ఒంటరి బేరసారాల సరుగ్గా కుదించి, కొలిచి చిత్రిక పట్టే
ఈ వూహల వూసరవెల్లితనం వుద్దేశం, వ్యూహం ఏమిటి?

సంప్రదాయమంటే పంచెకట్టూ, పేటంచు కండువా
పట్టుచీరా పట్టు పరికిణీ వోణీ ఒడ్డాణం, ముక్కుపుడకా
వాలుజడా పాపిటి బొట్టు కాలిపట్టాలేనా?
సంస్కృతంటే అటా పాటా ఆలంకారాలూ ఆడంబరాలేనా?
ఆచారాలంటే గుడిచుట్టు తిరుగుడులూ నదినీటిమునకలేనా?

ఈ పండుగ పబ్బాల మాటున
ఈ సందడి సర్దాల చాటున
జనాన్ని జోకొట్టి, ధనానికి జేకొట్టే పరిశ్రమ ప్రారంభమవుతున్నదేమో అన్పిస్తున్నది.
మళ్లీ వలసాధిపత్యానికి, పరాధీన సంస్కృతికి
పల్లకీ పడ్తున్నామేమో అన్పిస్తున్నది.

అ,ఆలను అణచి ఆంగ్లాన్ని ఎత్తుకుంటే
అంతరాలు తొలగి అంతస్థులు ఎదిగినచ్చేనా?
పెరిగే పేదరికానికి పెన్నిధులందినట్టేనా?
ఇంకా జ్ఞాన సూర్యుడ్ని చూడలేని దశలోనే
అమ్మ అక్షరముందంటే దానికి బాధ్యులెవరు?
ఇన్నేళ్ల నల్లదొరల పెత్తనం, పెడసరం
ప్రజల భాషలో విద్యా పాలనా పక్కకు నెట్టి పకపకలు పోతుంటే
దీనికి ఇరుసూ ఇమిడికా ఎవరు?

రోజు రోజుకీ
పడమటనుడికి జాతి సొమ్మసిలిపోతున్నది
పాశ్చాత్యపదఘట్టనకు భాష పగుళ్లు బారుతున్నది.
బతుక్కోసం ప్రపంచమంతా చెల్లాచెదురైన తెలుగు సంతు
బిక్కచచ్చి, వూపిరి బిగబట్టి - చేతులు చూపుతూ చాస్తూ
గొంతుకలో కొట్టాడుతున్నమాటకు త్రాణం ఈయమనీ
కొడిగట్టిన తెలుగు దివ్వెకు ప్రాణం పోయమనీ
తల్లినేలకు నిర్నిమేష నిరీక్షణతో నివేదిస్తున్నది.
చిన్ని చిన్ని సంస్థలకూ వ్యక్తులకూ
చేదోడువాదోడుగా వుండమని వేడుకొంటున్నది.

ఇప్పటికైనా తెల్గునేల నూతన పాలకులు
మరచిన దారికి మర్లి, చెమట సుగంధంలో సేదదేరి
తెలుగు పొలంలో కలుపు వీకి, కలుగులు పూడ్చి వెలుగు దవనం పండించమని
ప్రతి తెలుగు పుటకా తెలుగుప్రేమా ప్రేముడి కోరుకుంటున్నది.


- వెలుగు వెంకట సుబ్బారావు
చీరాల, ఫోన్: 09290942433
20&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5t4qf9jzn4y2llq1hll6jwwio4313zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/647</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230209</id>
    <revision>
      <id>586732</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '630 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ సాత్వతీవృత్తిలో వీర - అద్భుత - రౌద్రరసా లుంటాయి. శృంగార - కరుణ - నిర్వేదా లుండవు. దీనిలోని పురుషులు చాలమంది పరస్పరము ఘర్షణలతో ఉద్ధతులై ఉంటారు. మూ. ఉత్థాప...'</comment>
      <origin>586732</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3877" sha1="45yx7l6nqx9bfw3ivev725kc4k8t8qp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;630
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ సాత్వతీవృత్తిలో వీర - అద్భుత - రౌద్రరసా లుంటాయి. శృంగార -
కరుణ - నిర్వేదా లుండవు. దీనిలోని పురుషులు చాలమంది పరస్పరము ఘర్షణలతో
ఉద్ధతులై ఉంటారు.
మూ. ఉత్థాపకశ్చ పరివర్తకశ్చ సల్లాపకశ్చ సంఘాత్యః,
చత్వారో?.. స్యా భేదా విజ్ఞేయా నాట్యతత్త్వక్షైః.
44
తా. సాత్త్వతీవృత్తిలో ఉత్థాపకము, పరివర్తకము, సల్లాపకము, సంఘాత్యము అను
నాలుగు భేదాలుంటాయి.
మూ. అహమప్యుత్థాస్యామి త్వం తావద్దర్శయాత్మనః శక్తిమ్,
ఇతి సంఘర్షసముత్థః తద్ రుత్థాపకో జ్ఞేయః.
తా. ఉత్థాపకము
:-
45
&quot;నేను లేస్తాను (నే నెవరో చూపిస్తాను). నువ్వు నీ శక్తి
ఏమిటో చూపించు&quot; అంటూ పరస్పరమూ ఘర్షణ పడడం ఉత్థాపకం.
మూ. ఉత్థానసమారబ్ధానర్థానుత్సృజ్య యోర్థయోగవశాత్,
అన్యావర్థన్ భజతే స చాపి పరివర్తకో జ్ఞేయః.
46
తా. పరివర్తకం :- ఉత్థానంలో (సర్వసంనద్ధత్వంతో ఆక్రమాదికంచేయడంలో)
ప్రారంభించిన పనులను, ఏదో కారణంచేత మధ్యలో విడిచివేసి, ఇతరకార్యాలు చేపట్టడం
పరివర్తకం.
మూ. (నిర్దిష్టవస్తువిషయః ప్రపఞ్చబద్ధస్త్రిహాస్యసంయుక్తః,
సంఘర్షవిశేషకృతస్త్రివిధః పరివర్తవో జేయః).
47
తా. (నిర్దిష్టమైన (ఫలానా అని నిశ్చయింపబడిన) వస్తువునకు సంబంధించినది,
విస్తృతమైనది. మూడు విధాల హాస్యాలతో కూడినది అని సంఘర్షవిశేషకృతమైన పరివర్తకం
మూడు విధాలు).
మూ. సాఘర్షకో నిరాఘర్షకోని పి వా వివిధవచనసంయుక్తః,
సాధిక్షేపాలాపో జ్ఞేయః సల్లాపకః సోం పి.
48
తా. పరస్పరదూషణాలతో కూడినది సల్లాపకం. దీనిలో ఘర్షణం ఉండి కాని,
ఘర్షణం లేకుండా గాని అనేకవిధాలైన మాటల ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. (ధర్మాధర్మసముత్యం యత్ర భవేద్రాగదోషసంయుక్తమ్,
సాధిక్షేపం చ వచో జ్ఞేయః సంలాపకో నామ).
-
49
తా. (ధర్మాధర్మాలతో సంబంధించినదై, రాగ దోషాలతో కూడిన అధిక్షేపపూర్వక
మైన వచనం సంలాపకం).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>45yx7l6nqx9bfw3ivev725kc4k8t8qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/648</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230210</id>
    <revision>
      <id>586733</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 అ. వృత్తివికల్పనము 631 మూ. మన్రార్థవాక్యశక్త్యా దైవవశాదాత్మదోషయోగాద్వా, సంఘాతభేదజననః తః సంఘాత్యకో జ్ఞేయః. 50 తా. మంత్రం (ఆలోచన) చేతగాని, ఏదైన ప్రయోజనంచేత గాని, ఒక మాటచేత గాని,...'</comment>
      <origin>586733</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4149" sha1="ki7mp4il66ulb1n3po9zjgk2lellz4i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20 అ. వృత్తివికల్పనము
631
మూ. మన్రార్థవాక్యశక్త్యా దైవవశాదాత్మదోషయోగాద్వా,
సంఘాతభేదజననః తః సంఘాత్యకో జ్ఞేయః.
50
తా. మంత్రం (ఆలోచన) చేతగాని, ఏదైన ప్రయోజనంచేత గాని, ఒక మాటచేత
గాని, శక్తిచేతగాని, ప్రతికూలదైవవశంచేత గాని, తన దోషంచేత గాని ఒక సంఘంలో
(జనసంఘంలో) భేదం కలగడం (కలిగించేది) సంఘాత్యకం.
మూ. బహుకపటసంశ్రయాణాం పరోపఘాతాశయప్రయుక్తానామ్,
కూటానాం సంఘాతో విజ్ఞేయః కూటసంఘాత్యః.
51
తా. అనేకకపటోపాయాలు అవలంబించేవాళ్లు, పరులకు అపకారం చెయ్యాలనే
ఆశయంతో ప్రవర్తించేవాళ్లు అయిన మోసగాళ్ల సముదాయం కూటసంఘాత్యం.
మూ. ఇత్యష్టార్ధవికల్పా వృత్తిరియం సాత్వతీ మయాభిహితా,
కైశిక్యాస్త్వథ లక్షణమతపరం సంప్రవక్ష్యామి.
52
తా. ఇంతవరకు నాలుగు భేదాలు గల సాత్వతీవృత్తిని చెప్పాను. ఇటుపైన కైశికీవృత్తి
స్వరూపం చెపుతాను.
మూ. యా శక్షణనైపథ్యవిశేషచిత్రా స్త్రీసంయుతా యా బహునృత్తగీతా,
కామోపభోగప్రభవోపచారా తాం కైశికీం వృత్తిముదాహరన్తి.
53
తా. కైశికీవృత్తిలో అందమైన విచిత్ర మైన విశిష్టవేషధారణ ఉంటుంది. స్త్రీపాత్రలతో
అనేకవిధాలైన నృత్తగీతాల ప్రయోగము, కామభోగోపయుక్తములైన ఉపచారాలు
ఉంటాయి.
మూ. బహువాద్యనృత్తగీతా శృఙ్గరాభినయచిత్రనైపథ్యా,
మాల్యాలంకారయుత ప్రశస్తవేషా చ కాన్తా చ.
చిత్రపదవాక్యబన్టైరలంకృతా హసితరుదితరోషాద్యైః,
స్త్రీపురుషకామయుక్తా విజ్ఞేయా కైశికీ వృత్తిః.
తా.
54
55
కైశికీవృత్తిలో అనేకవిధాల వాద్యాల నృత్తాల గీతాల ప్రయోగం ఉంటుంది.
నేపథ్యం (మేకప్) శృంగారాభినయానికి తగినట్లు చిత్రంగా ఉంటుంది. ఇది మాలలు,
అలంకారాలు, ప్రశస్తమైన వేషాలు. వీటితో రమణీయంగా ఉంటుంది. విచిత్రమైన
పదాల వాక్యాల కూర్పు, నవ్వులు, ఏడ్పులు, రోషాలు మొదలైనవాటితో ఇది స్త్రీపురుషుల
కామంతో నిండి ఉంటుంది.
-
మూ. నర్మ చ నర్మస్ఫుల్లో (స్ఫూర్డ్లో) నర్మస్ఫోటో2థ నర్మగర్భశ్చ,
కైశిక్యాశ్చత్వారో భేదా హ్యేతౌ సమాఖ్యాతాః
56&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ki7mp4il66ulb1n3po9zjgk2lellz4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/649</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230211</id>
    <revision>
      <id>586734</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '632 నాట్యశాస్త్రము తా. కైశికీవృత్తికి - నర్మ, నర్మస్ఫుంజం (నర్మస్ఫూర్ణం), నర్మస్ఫోటం, నర్మగర్భం అను భేదాలు (అంగాలు) ఉంటాయి. మూ. అస్థాపితశృఙ్ఞారం విశుద్ధీకరణం నివృత్తవీరరసమ్, హ...'</comment>
      <origin>586734</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="71izij74x8249o3zm8uftopxx3bauup" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;632
నాట్యశాస్త్రము
తా. కైశికీవృత్తికి - నర్మ, నర్మస్ఫుంజం (నర్మస్ఫూర్ణం), నర్మస్ఫోటం, నర్మగర్భం
అను భేదాలు (అంగాలు) ఉంటాయి.
మూ. అస్థాపితశృఙ్ఞారం విశుద్ధీకరణం నివృత్తవీరరసమ్,
హాస్యప్రవచనబహులం నర్మ త్రివిధం విజానీయాత్.
57
తా. నర్మలో శృంగారరసస్థాపనం ఉంటుంది. విశుద్ధకరణాల ప్రయోగంతో కూడిన
నర్మలో వీరరసానికి అవకాశం ఉండదు. హాస్యభరిత మైన వచనాల ప్రయోగం అధికంగా
ఉంటుంది. ఇది మూడు విధాలు. 'నర్మస్ఫుంజం' మొదలైన మూడూ నర్మభేదాలే అని
అర్థం.
మూ. ఈర్ష్యకోపప్రాయం సోపాలమృకరణానువిద్ధం చ,
ఆత్మోపక్షేపకృతం సవిప్రలమ్భం స్మృతం నర్మ.
58
తా. నర్మలో ఈర్ష్య, కోపమూ అధికంగా ఉంటాయి. తనను తాను సమర్పించడం,
వియోగం, నిందాపూర్వకమైన చేష్టలు - ఇలాంటి వన్నీ నర్మలో ఉంటాయి.
మూ. నవసంగమసంభోగో రతిసముదయవేషవాక్యసంయుక్తః,
జ్ఞేయో నర్మస్ఫుల్లో హ్యవసానభయాత్మకశ్చైవ.
59
తా. రతి స్ఫుటం అవడంతో దానికి అనుగుణమైన వేషాలతోను, మాటలతోను
జరిగే నవసమాగమసంభోగం చివరికి భయంతో (భయానకంతో) ముగిస్తే అది
నర్మస్ఫుంజం (స్ఫూర్ణం).
మూ. వివిధానాం భావానాం లవైర్ల వైర్భూషితో బహువిశేషైః,
అసమగ్రాక్షిప్తరసో నర్మస్ఫోటస్తు విజ్ఞేయః.
60
తా. అనేకవిధాలైన భావాల అనేకవిశేషాలు కొంచెం కొంచెం కనబడుతూంటాయి.
రసం అసమగ్రంగానే నిలిచిపోతుంది. అది నర్మస్ఫోటం.
మూ. విజ్ఞానరూపశోభాధనాదిభిర్నాయకో గుణైర్యత్ర,
ప్రచ్ఛన్నం వ్యవహరతే కార్యవశాన్నర్మ గర్భో ..సౌ.
61
తా. విజ్ఞానము, రూపము, శోభ, ధనము మొదలైన గుణా లన్నీ ఉన్నా కూడ,
నాయకుడు కార్యవశంచేత (నవసమాగమసిద్ధికొరకు - అభి.భా.) ప్రచ్ఛన్నంగా (అవేమీ
బైటపడకుండా) ఎక్కడ వ్యవహరిస్తాడో అది నర్మగర్భం.
మూ. పూర్వస్థితో విపద్యేత నాయకో యత్ర చాపరస్తిష్టేత్,
తమపీహ నర్మగర్భం విద్యాత్ నాట్యప్రయోగేషు.
62&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>71izij74x8249o3zm8uftopxx3bauup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/650</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230212</id>
    <revision>
      <id>586735</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 అ. వృత్తివికల్పనము 633 తా. మొదట ఉన్న నాయకుడు పోయి వాని స్థానంలో మరొకడు వచ్చినట్లయితే అది కూడ నర్మగర్భం అని నాట్యప్రయోగాలలో గుర్తించాలి. మూ. ఇత్యష్టార్ధవికల్పా వృత్తిరియం క...'</comment>
      <origin>586735</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3935" sha1="a9qwavzmo6pg5mgmn48kfjdc2svwnih" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20 అ. వృత్తివికల్పనము
633
తా. మొదట ఉన్న నాయకుడు పోయి వాని స్థానంలో మరొకడు వచ్చినట్లయితే
అది కూడ నర్మగర్భం అని నాట్యప్రయోగాలలో గుర్తించాలి.
మూ. ఇత్యష్టార్ధవికల్పా వృత్తిరియం కైశికీ మయాభిహితా,
అత ఊర్థ్వముద్ధతరసామారభటీం సంప్రవక్ష్యామి.
63
తా. ఇంతవరకు నాలుగు భేదాలు గల కైశికీవృత్తిని చెప్పాను. ఇటుపైన ఉదంతమైన
రసా లుండే ఆరభటీవృత్తిని గూర్చి చెపుతాను.
మూ. ఆరభటప్రాయగుణా తథైవ బహుకపటవఞ్చనోపేతా,
దమ్భానృతవచనవతీ త్వారభదీ నామ విజ్ఞేయా.
15°.
64
ఆరభటీవృత్తి ఉద్ధతులైన పురుషుల గుణాలతో అధికంగా నిండి ఉంటుంది.
అనేకవిధాలైన కపటాలు వంచనలు ఉంటాయి. డాంబికం అసత్యవచనాలు మొదలైన
వాటితో నిండి ఉంటుంది.
మూ. పుస్తావపాతం ప్లుతలఙ్ఞనాని భేద్యాని మాయాకృతమిన్ద్రజాలమ్,
చిత్రాణి యుద్ధాని చ యత్ర నిత్యం తాం తాదృశీమారభటీం వదన్తి.
65
తా. ఏవో బొమ్మలు మొదలైనవి క్రిందపడడం, గంతులు, దాటడాలు, నరకడాలు,
మాయతో చేసిన పనులు, ఇంద్రజాలము, చిత్రములైన యుద్ధాలు అధికంగా ఉండేది
ఆరభటీవృత్తి.
మూ. షాడ్గుణ్యసమారబ్ధా హఠాతిసంధానవిద్రవోపేతా,
లాభాలాభార్థకృతా విజ్ఞేయా వృత్తిరారభటీ.
66
తా. సంధి, విగ్రహం మొదలైనవాటితో ప్రారంభం అవుతుంది. బలాత్కారాలతో,
మోసాలతో, పారిపోవడంతో నిండి ఉంటుంది. లాభాల వర్ణనలతోను, అలాభాల
వర్ణనలతోను కూడి ఉంటుంది. అది ఆరభటీవృత్తి.
మూ. సంక్షిప్తకావపాతౌ వస్తూత్థాపనమథాపి సంపేటః,
ఏతే హ్యస్యా భేదా లక్షణమేషాం ప్రవక్ష్యామి.
67
తా. సంక్షిప్తకము, అవపాతము, వస్తూత్థాపనము, సంఫేటము అని ఆరభటీవృత్తి
భేదాలు (అంగాలు) నాలుగు. వీటి లక్షణాలు చెపుతాను.
మూ. అన్వర్థశిల్పయుక్తో బహుపుస్తోత్థాన చిత్రనేపథ్యః,
సంక్షిప్తవస్తువిషయో జేయః సంక్షిప్తకో నామ.
68
తా. ఏదో ప్రయోజనాన్ని ఉద్దేశించి ప్రదర్శించిన శిల్పాలు, అనేకవిధాలైన కఱ్ఱ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a9qwavzmo6pg5mgmn48kfjdc2svwnih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/651</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230213</id>
    <revision>
      <id>586736</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '634 నాట్యశాస్త్రము బొమ్మలు లేపడం, చిత్రమైన వేషధారణా మొదలైనవాటితో, కథావస్తువు సంక్షిప్తంగా ఉన్నది సంక్షిప్తకం. మూ. భయహర్షసముత్థానం విద్రవవినిపాతసంభ్రమాచరణమ్, క్షిప్రప్రవ...'</comment>
      <origin>586736</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="pubh7rosar3a50tdndkid2x7yxw3u0o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;634
నాట్యశాస్త్రము
బొమ్మలు లేపడం, చిత్రమైన వేషధారణా మొదలైనవాటితో, కథావస్తువు సంక్షిప్తంగా
ఉన్నది సంక్షిప్తకం.
మూ. భయహర్షసముత్థానం విద్రవవినిపాతసంభ్రమాచరణమ్,
క్షిప్రప్రవేశనిర్గమమవపాతమిమం విజానీయాత్.
69
తా. అవపాతంలో భయమూ, హర్షమూ కూడ అత్యధికంగా కలుగుతూంటాయి.
విద్రవము (పరుషవాక్యాలతో భయపెట్టడం), ఆక్రమణము, కంగారుగా పనులు చేయడము,
పాత్రలు తొందరగా ప్రవేశిస్తూండడము, నిర్గమిస్తూండడము ఉంటాయి.
మూ. సర్వరససమాసకృతం సవిద్రవావిద్రవాశ్రయం వాపి,
నాట్యం విభావ్యతే యత్తద్వస్తూత్థాపనం జేయమ్.
70
తా. ఏ నాట్యంలో అన్ని రసాల మేళవింపు ఉంటుందో, ఒకప్పుడు విద్రవం
ఉండడమూ ఉండకపోవడమూ కూడ జరుగుతుందో అది వస్తూత్థాపనం.
మూ. సంరమ్భసంప్రయుక్తో బహుయుద్ధనియుద్ధకపటనిర్భేదః,
శస్త్రప్రహారబహులః సంఫేటో నామ విజ్ఞేయః.
71
తా. సంఫేటంలో పను లన్నీ చాల తొందరగా చేస్తుంటారు. అనేక విధాలైన
యుద్ధాలు, బాహుయుద్ధాలు, కపటాలు, నరకడాలు, బద్దలు కొట్టడాలు, ఆయుధ
ప్రయోగాలు ఉంటాయి.
మూ. ఏవమేతా బుధైర్య వృత్తయో నాట్యసంశ్రయాః,
రసప్రయోగమాసాం చ కీర్త్యమానం నిబోధత.
72
తా. ఇవి నాట్యానికి సంబంధించిన నాలుగు వృత్తులు. ఈ వృత్తులలో ఏ ఏ
రసాల ప్రయోగం ఉంటుందో చెపుతున్నాను; వినండి.
మూ. హాస్యశృఙ్గరబహులా కైశికీ పరిచక్షితా,
సాత్వతీ చాపి విజ్జేయా వీరాద్భుతకమాశ్రయా
రౌద్రే భయానకే చైవ విజ్ఞేయారభటీ బుధైః,
బీభతే కరుణే చైవ భారతీ సంప్రకీర్తితా.
-
73
74
తా. కైశికీవృత్తి హాస్య - శృంగారాలతో అధికంగా సంబంధించి ఉంటుంది.
సాత్వతీవృత్తి వీర - అద్భుతరసాలను ఆశ్రయించి ఉంటుంది. రౌద్ర భయానకరసాలలో
ఆరభటి అధికంగా ఉంటుంది. భారతీవృత్తి బీభత్సకరుణరసాలతో సంబంధించి ఉంటుంది.
మూ. (న హ్యేకరసజం కావ్యం కించిదస్తి ప్రయోగతః,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pubh7rosar3a50tdndkid2x7yxw3u0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/652</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230214</id>
    <revision>
      <id>586737</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 అ. వృత్తివికల్పనము భావో వాపి రసో వాపి ప్రవృత్తిర్వృత్తిరేవ వా.) 635 75 తా. (ప్రయోగించే కావ్యం ఏదీ ఒకే రసంతో ఉండదు. అట్లే ఒకే రసంతో సంబంధించిన భావం గాని, రసం గాని, ప్రవృత్తి గాని, వ...'</comment>
      <origin>586737</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="b0zchfyl6vk1txtsgdi0kusjumasce3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20 అ. వృత్తివికల్పనము
భావో వాపి రసో వాపి ప్రవృత్తిర్వృత్తిరేవ వా.)
635
75
తా. (ప్రయోగించే కావ్యం ఏదీ ఒకే రసంతో ఉండదు. అట్లే ఒకే రసంతో
సంబంధించిన భావం గాని, రసం గాని, ప్రవృత్తి గాని, వృత్తి గాని ఉండదు).
మూ. సర్వేషాం సమవేతానాం యస్య రూపం భవేద్భహు,
స మన్తవ్యో రసః స్థాయీ శేషాః సంచారిణః స్మృతాః-
76
తా. ఒక కావ్యంలో కలిసి ఉన్న అనేకస్థాయిభావాలలో ఏది విస్తృతంగా ఉంటుందో
ఆ స్థాయి భావమే రసం అవుతుంది అని తెలుసుకోవాలి. మిగిలినవి (దానికి) సంచారిభావా
లవుతాయి.
మూ. వృత్త్యన్త ఏషో2 భినయో మయోక్తో వాగఙ్గసత్త్వప్రభవో యథావత్,
ఆహార్యమేవాభినయం ప్రయోగే వక్ష్యామి నేపథ్యకృతం తు భూయః. 77
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే వృత్తివికల్పనం నామాధ్యాయో వింశఒ
-
తా. ఇంతవరకు నేను వృత్తులవరకు, వాచిక ఆంగిక - సాత్వికాభినయాన్ని
గూర్చి చెప్పాను. ఇప్పుడు నాట్యప్రయోగంలో, నేపథ్యంచేత ఏర్పడే ఆహార్యాభినయాన్ని
గూర్చి చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
వృత్తివికల్పనం అను ఇరవైయవ అధ్యాయం సమాప్తం.
నృసింహగుప్తాయతి తత్ర వృత్తిస్వరూపం ప్రకటం వ్యధాయి,
యస్య త్రిణేత్రేణ హృదన్తరాత్మవృత్తిస్వరూపం ప్రకటం వ్యధాయి.
శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యపాదాః.
င်းစီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b0zchfyl6vk1txtsgdi0kusjumasce3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/653</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230215</id>
    <revision>
      <id>586738</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '636 నాట్యశాస్త్రము စီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ ఏకవింశోధ్యాయః ఆహార్యాభినయము &quot;యస్య సంకల్పమాత్రేణ విశ్వమాహార్యమద్భుతమ్, తం మానసమహామూర్తిం వన్డే గిరిసుతామపి.” - శ్రీమదభి...'</comment>
      <origin>586738</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3384" sha1="5d2f8qc961z21qx5zx0oho9ym02076l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;636
నాట్యశాస్త్రము
စီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ ఏకవింశోధ్యాయః
ఆహార్యాభినయము
&quot;యస్య సంకల్పమాత్రేణ విశ్వమాహార్యమద్భుతమ్,
తం మానసమహామూర్తిం వన్డే గిరిసుతామపి.”
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మూ. ఆహార్యాభినయం విప్రా వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః,
యస్మాత్ ప్రయోగః సర్వోం యమాహార్యాభినయే స్థితః.
1
తా. విప్రులారా! ఈ నాట్యప్రయోగం అంతా ఆహార్యాభినయంమీద ఆధారపడి
ఉంది. అందుచేత ఆహార్యాభినయాన్ని క్రమానుసారంగా చెపుతాను.
మూ. నానావస్థాః ప్రకృతయః పూర్వం నేపథ్యసాధితాః,
అదిభిరభివ్యక్తిముపగచ్ఛన్త్యయత్నతః.
2
తా. ముందుగా నేపథ్యంచేత (వేషధారణంచేత) ప్రకాశితములైన వివిధము లైన
రతి - శోకాద్యవస్థలూ, వాటికి ఆశ్రయభూతులైన ధీరోదాత్తాద్యుత్తమప్రకృతులూ అంగాదుల
చేత (ఆంగికాభినయాదులచేత) ఎక్కువ ప్రయత్నంతో పని లేకుండా అభివ్యక్తము
లవుతాయి.
వి. సమస్తమైన అభినయప్రయోగ మనే చిత్రానికి ఆహార్యం భిత్తి (గోడ) వంటిది.
అందుచేత ఇతరాభినయా లన్నీ విరమించినా నేపథ్యవిశేషం చూడగానే ఒక విశేషం
గుర్తింపబడుతుంది (అభి.భా.)
మూ. ఆహార్యాభినయో నామ జ్ఞేయో నేపథ్యజో విధిః,
తత్ర కార్యః ప్రయత్నస్తు నాట్యస్య శుభమిచ్ఛతా.
3
తా. ఆ యా పాత్రలు ధరించే వేషాలంకారాదుల విధానం ఆహార్యాభినయం,
నాట్యప్రయోగం చక్కగా జరగా లనుకొనేవాడు నేపథ్యవిధి విషయంలో బాగా శ్రద్ధ
వహించాలి.
మూ. (తస్మిన్యతృస్తు కర్తవ్యో నేపథ్య సిద్ధిమిచ్ఛతా,
నాట్యస్యేహ త్వలఙ్కారో నైపథ్యం యత్ప్రకీర్తితమ్).
తా. నాట్యప్రయోగం సఫలం కావాలని కోరుకొనేవాడు నేపథ్యం విషయంలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5d2f8qc961z21qx5zx0oho9ym02076l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/654</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230216</id>
    <revision>
      <id>586739</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము 637 మంచి ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఎందువల్లననగా - నైపథ్యం అనేది నాట్యానికి అలంకారం అంటారు పెద్దలు. మూ. చతుర్విధం తు నేపథ్యం పుస్తోం లఙ్కార ఏవ చ, తథాఙ్గరచనాచైవ జ్ఞేయ...'</comment>
      <origin>586739</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="bkchxm4plsfcdm0c75anf5u895odu6a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
637
మంచి ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఎందువల్లననగా - నైపథ్యం అనేది నాట్యానికి అలంకారం
అంటారు పెద్దలు.
మూ. చతుర్విధం తు నేపథ్యం పుస్తోం లఙ్కార ఏవ చ,
తథాఙ్గరచనాచైవ జ్ఞేయం సజ్జీవ ఏవ చ.
5
తా. పుస్తము, అలంకారము, అంగరచన, సజ్జీవము (జీవించి ఉన్న ప్రాణులు)
అని నేపథ్యం నాలుగు విధాలు.
మూ. పుస్తస్తు త్రివిధో జ్ఞేయో నానారూపప్రమాణతః,
సన్ధిమో వ్యాజిమశ్చైవ వేష్టిమశ్చ ప్రకీర్తితః.
6
తా. మట్టి, కఱ్ఱ, రాయి, తోలు మొదలైనవాటితో చేసిన బొమ్మలు మొదలైనవాటికి
పుస్తములని పేరు. పుస్త - పుత్తలికాశబ్దాలు పర్యాయ శబ్దాలు. అనేకవిధాలైన రూపాలను,
ప్రమాణాలను పట్టి, పుస్తం - సంధిమము, వ్యాజిమము, వేష్టిమము అని మూడు విధాలు.
మూ. కిలిజ్ఞా చర్మవస్త్రాద్యైర్యద్రూపం క్రియతే బుధైః,
సన్ధిమో నామ విజ్ఞేయః పుస్తో నాటకసంశ్రయః.
7
తా. కిలింజము, వెదురు, చర్మ మొదలైనవాటితో నిర్మించిన, నాట్యోపయోగియైన
పుస్తం సంధిమం.
వి. భూర్జవృక్షం బెరడు, వెదురుకర్ర బెరడు మొదలైనది కిలింజం.
మూ. వ్యాజిమో నామ విజ్ఞేయః యశ్రేణ క్రియతే తు యః,
చేష్టతే చైవ యద్రూపం చేష్టమః స తు సంజ్ఞితః.
8
తా. యంత్రంతో తయారుచేసినది వ్యాజియం. (దీని అవయవాలు విడివిడిగా
కదులుతాయి). దేని రూపం చేష్టలు చేస్తుందో గడ్డిమొదలైనవి చుట్టి, లక్క, కొవ్వు
మొదలైనవి పైన పూసి తయారుచేసినది వేష్టిమం.
మూ. శైలయానవిమానాని చర్మవర్మధ్వజా నగాః,
యే క్రియన్తి హి నాట్యే తు స పుస్త ఇతి సంజ్ఞితః.
9
తా. నాట్యంలో ఉపయోగించడంకొరకై నిర్మింపబడే పర్వతాలు, వాహనాలు,
విమానాలు, డాలు, కవచం, ధ్వజాలు, ఏనుగులు లేదా వృక్షాలు - వీటికి పుస్తములు
అని పేరు.
మూ. అలఙ్కారు విజ్ఞేయో మాలాభరణవాససామ్,
నానావిధః సమాయోగో.. వ్యజ్ఞోపాఙ్గవిధిః స్మృతః.
10&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bkchxm4plsfcdm0c75anf5u895odu6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/655</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230217</id>
    <revision>
      <id>586740</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '638 నాట్యశాస్త్రము తా. పుష్పమాలలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు ధరించడం ద్వారా అనేకవిధాల అంగ - ఉపాంగాలను అందంగా ఉండేటట్లు (కనబడేటట్లు) చేసే విధానం అలంకారం. మూ. వేష్టితం వితతం చైవ సంఘాత్...'</comment>
      <origin>586740</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="hbqw6umj3996jezedpnjtv7omeur299" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;638
నాట్యశాస్త్రము
తా. పుష్పమాలలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు ధరించడం ద్వారా అనేకవిధాల అంగ
- ఉపాంగాలను అందంగా ఉండేటట్లు (కనబడేటట్లు) చేసే విధానం అలంకారం.
మూ. వేష్టితం వితతం చైవ సంఘాత్యం గ్రస్థిమం తథా,
ప్రాలమిృతం తథా చైవ మాల్యం పఞ్చవిధం స్మృతమ్.
85%
11
. వేష్టితము, వితతము, సంఘాత్యము, గ్రంథమము, ప్రాలంబితము అని మాల్యం
ఐదు విధాలు.
వితతమ్ =
వి. వేష్టితమ్ = ఏదైన తృణంతో చుట్టబెట్టినది లేదా చాల పేటలు చుట్టినది.
మాలాసమూహాత్మకమైనది. సంఘాత్యమ్ = గుండ్రంగా కట్టినది; లేదా
పుష్పాలు దారంతో గుచ్చికట్టినది. లేదా చాలపుష్పగుచ్ఛాలతో కట్టినది. ప్రాలమ్బితమ్ =
మోకాళ్లవరకు వ్రేలాడేది. (అభి.భా.)
మూ. చతుర్విధం తు విజ్ఞేయం నాట్యే హ్యాభరణం బుధైః,
ఆవేధ్యం బన్ధనీయం చ క్షేప్యమారోష్యమేవ చ.
12
తా. ఆవేధ్యము, బంధనీయము, క్షేప్యము, ఆరోప్యము అని నాట్యంలో ఆభరణం
నాలుగు విధాలు.
మూ. ఆవేధ్యం కుణ్ణలాదీహ యత్ స్యాచ్ఛవణభూషణమ్,
ఆరోగ్యం హేమసూత్రాది హారాశ్చ వివిధాశ్రయాః.
శ్రోణీసూత్రాఙ్గదే ముక్తా బన్ధనీయాని సర్వదా,
ప్రక్షేప్యం నూపురం విద్యాద్వస్త్రాభరణమేవ చ.
13
14
తా. శ్రవణభూషణమైన కుండలాదికం ఆవేధ్యం (చెవి తమ్మికి రంధ్రం చేసి
ధరించదగిన) ఆభరణం. బంగారు గొలుసు, ముత్యాలు మొదలైన అనేక వస్తువులతో
ఏర్పరచిన హారాలు ఆరోప్యాభరణం (పైన వేసికొనదగినది). వడ్డాణములు, బాహుపురులు
మొదలైనవి ఆబంధనీయములు (కట్టుకొనవలసినవి). వస్త్రాద్యాభరణము, నూపురము
ప్రక్షేప్యాభరణం.
మూ. భూషణానాం వికల్పం హి పురుషస్త్రీసమాశ్రయమ్,
నానావిధం ప్రవక్ష్యామి దేశజాతిసముద్భవమ్.
15
తా. వేరు వేరు దేశాలకు, జాతులకు సంబంధించిన, పురుషులు స్త్రీలు ధరించే
భూషణాలను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. చూడామణిః సమకుటః శిరసో భూషణం స్మృతమ్,
కుణ్డలం మోచకం కీలః కర్ణాభరణమిష్యతే.
16
16&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hbqw6umj3996jezedpnjtv7omeur299</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/656</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230218</id>
    <revision>
      <id>586741</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము - స 639 తా. చూడామణి (జుట్టు ముడిపైన ధరించే మణి) కిరీటము ధరించే ఆభరణాలు, కుండలము (చెవి తమ్ముల క్రింది వేలాడేది), మోచకం (చెవిడిప్ప మధ్య రంధ్రంలో ధరించేది), కీలం (చెవ...'</comment>
      <origin>586741</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3849" sha1="jyb63a1r4xopeh9eu2mlz0w3oaotn8t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
-
స
639
తా. చూడామణి (జుట్టు ముడిపైన ధరించే మణి) కిరీటము
ధరించే ఆభరణాలు, కుండలము (చెవి తమ్ముల క్రింది వేలాడేది), మోచకం (చెవిడిప్ప
మధ్య రంధ్రంలో ధరించేది), కీలం (చెవి పైభాగం రంధ్రంలో ధరించేది) ఇవి కర్ణా
భరణాలు.
మూ. ముక్తావలీ హర్షకం చ సూత్రకం కణ్ణభూషణమ్,
వేలికాఙ్గులిముద్రా చ స్యాదఙ్గులివిభూషణమ్.
17
తా. ముత్యాలహారము, సర్పాకారంతో ఉన్న బరిణ, సువర్ణాదులతో చేసిన కొన్ని
అల్లికలతో ఉన్న తాడు, ఇవి కంఠభూషణాలు. పక్షి - పద్మాద్యాకారాలున్న చిన్న గుండ్రని
వేలికి ధరించేది (ఉంగరం) అంగులిభూషణం.
మూ. హస్తలీ వలయం చైవ బాహునాలివిభూషణమ్,
రుచకశ్చూలికా కార్యా మణిబన్ధవిభూషణమ్.
తా. హస్తలి, వలయము, ఇవి బాహువుల భూషణం. రుచకము, చూలిక
ముంజేతి అలంకారములు.
మూ. కేయూరే అఙ్గదే చైవ కూర్పరోపరిభూషణమ్,
త్రిసరశ్చైవ హారశ్చ తథా వక్షోవిభూషణమ్.
18
- ఇవి
19
తా. కేయూరాలు, అంగదాలు మోచేతికి పైభాగంలో ధరించే ఆభరణాలు. మూడు
పేట్ల గొలుసు, హారము వక్షఃస్థల భూషణం.
మూ. వ్యాలమృమౌక్తికో హారో మాలా చైవాఙ్గభూషణమ్,
తలకం సూత్రకం చైవ భవేత్కటి విభూషణమ్.
20
తా. వేలాడుతున్న ముత్యాలహారము, పుష్పమాల శరీరానికి భూషణం. తలకం,
(పొత్తికడుపు దగ్గర కట్టేదీ), దానికి కూడ క్రింద కట్టే సూత్రకం - కటిప్రదేశానికి భూషణం.
మూ. అయం పురుషనిర్యోగః కార్యస్వాభరణాశ్రయః,
దేవానాం పార్థివానాం చ పునర్వక్ష్యామి యోషితామ్.
21
తా. ఇవన్నీ పురుషులకు (మానవులకు) సంబంధించిన ఆభరణాలు. దేవతల,
రాజుల, స్త్రీల, ఆభరణాలు చెపుతాను.
మూ. శిఖా పాశం శిఖావ్యాలః పిణీపత్రం తథైవ చ,
చూడామణిర్మకరికా ముక్తాజాల
గవాక్షిక్షమ్.
22
తా. శిఖాపాశము, శిఖావ్యాలం (సర్పాకారంలో ఉన్న జడ), పిండీపత్రం,
చూడామణి, మకరిక, గవాక్షాకారంలో, వల ఆకారంలో, తయారుచేసిన - ముత్యాల
అల్లిక&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jyb63a1r4xopeh9eu2mlz0w3oaotn8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/657</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230219</id>
    <revision>
      <id>586742</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '640 మూ. శిరసో భూషణం చైవ విచిత్రం శీర్షజాలకమ్, కణ్ణకం శిఖిపత్రం చ వేణీపుచ్ఛః సదోరకః. నాట్యశాస్త్రము 23 తా. విచిత్రమైన వలవంటిది, కండకం, నెమలి ఈక. వేణీపుచ్చం (తోకవలె ఉన్న జడ), దోరకం, ఇ...'</comment>
      <origin>586742</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="mhz24ddnbz1uvdtmrdf19wgfonmb6y9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;640
మూ. శిరసో భూషణం చైవ విచిత్రం శీర్షజాలకమ్,
కణ్ణకం శిఖిపత్రం చ వేణీపుచ్ఛః సదోరకః.
నాట్యశాస్త్రము
23
తా. విచిత్రమైన వలవంటిది, కండకం, నెమలి ఈక. వేణీపుచ్చం (తోకవలె ఉన్న
జడ), దోరకం, ఇవన్నీ శిరోలంకావిశేషాలు.
మూ. లలాటతిలకం చైవ నానా శిల్పప్రయోజితమ్,
భ్రూగుచ్ఛోపరిగుచ్ఛశ్చ కుసుమానుకృతాస్తథా.
24
తా. అనేకశిల్పాలతో రచించిన లలాటతిలకము, కనుబొమ్మల ముడి పైన
పుష్పాకారమైన ఒక గుత్తి (ఇవి లలాటభూషణాలు).
తా. కర్ణికా కర్ణవలయం తథా స్యాత్పత్రకర్ణికా,
కుణ్డలం కర్ణముద్రా చ కర్ణోత్కీలకమేవ చ.
నానారత్నవిచిత్రాణి దస్తపత్రాణి చైవ హి,
కర్ణయోర్భూషణం హ్యేతత్కర్ణపూరస్తథైవ చ.
25
26
తా. అనేకవిధాలైన రత్నాలతో విచిత్రములైన దంతపత్రాలు (దువ్వెనల వంటివి),
కర్ణిక, చక్రాకారమైన కర్ణాలంకారం, ఆకు ఆకారంలో ఉన్న అలంకారం, కుండలం,
దుద్దు, కర్ణోల్కీలకము, కర్ణంలో ధరించే పుష్పము ఇవన్నీ కర్ణాభరణాలు.
మూ. తిలకాః పత్రలేఖాశ్చ భవేత్ గణ్ణవిభూషణమ్,
త్రివేణీ చైవ విజ్ఞేయం భవేద్వక్లోవిభూషణమ్.
27
తా. చుక్కలు, ఆకులవంటి రంగులతో వేసిన చిత్రాలు గండస్థలాల భూషణం.
త్రివేణి వక్షస్థలానికి భూషణం.
మూ. నేత్రయోరజ్ఞానం జ్ఞేయమధరస్య చ రజ్జనమ్,
దత్తానాం వివిధో రాగశ్చతుర్ణాం శుక్లతాపి వా.
28
తా. నేత్రాలకు కాటుక, అధరోష్టానికి రంగుపూయడం అలంకారం. నాలుగు
క్రింది దంతాలకు, నాలుగు పైదంతాలకు ఏదైన రంగు పూయడం అలంకారం. వాటిని
తెల్లగా నైనా ఉంచుకొనవచ్చును.
మూ. రాగాన్తరవికల్పో థ శోభనేనాధికోజ్జ్వలః,
ముగ్ధానాం సున్దరీణాం చ ముక్తాభాసితశోభనాః.
సురక్తా వాపి దన్తాః స్యుః పద్మపల్లవరజ్ఞానాః,
ఆశ్మరాగోద్ద్యోతితః స్యాత్ అధరః పల్లవప్రభఒ
విలాసశ్చ భవేత్తాసాం సవిభ్రాన్తనిరీక్షితమ్.
29
29
30&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhz24ddnbz1uvdtmrdf19wgfonmb6y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/658</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230220</id>
    <revision>
      <id>586743</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము 641 తా. ఆ దంతాలకు వేరు వేరు రంగులు పూయడం చాలా అందంగా, ప్రకాశ మానంగా ఉండేటట్లు చేస్తుంది. మూగ్ధానాయికల దంతాలు, సుందరస్త్రీల దంతాలు ముత్యాలవలె ప్రకాశిస్తున్న...'</comment>
      <origin>586743</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3728" sha1="dojoaoa3nrmlb9gt4hklnfh6kykbwn9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
641
తా. ఆ దంతాలకు వేరు వేరు రంగులు పూయడం చాలా అందంగా, ప్రకాశ
మానంగా ఉండేటట్లు చేస్తుంది. మూగ్ధానాయికల దంతాలు, సుందరస్త్రీల దంతాలు
ముత్యాలవలె ప్రకాశిస్తున్నా, పద్మపల్లవాల రంగు వంటి రంగుతో బాగా ఎఱ్ఱగా ఉన్నా
అవి చాల అందంగా కనబడతాయి. అధరానికి ఎఱ్ఱని రాయి రంగు పూస్తే అది చిగురు
వలె ప్రకాశిస్తుంది. వాళ్ల విలాసలు, విలాసపూర్వకాలైన చూపులు మనోహరంగా ఉంటాయి.
మూ. ముక్తావలీ వ్యాలపణి
ర్మజ్ఞరీ రత్నమాలికా.
రత్నావలీ సూత్రకం చ జ్ఞేయం కణవిభూషణమ్,
ద్విసరసరశైవ చతుస్సరకమేవ చ.
తథాశృఙ్ఞలికా చైవ భవేత్ కణ్ణవిభూషణమ్.
31
32
తా. ముత్యాల హారం, వ్యాలపంక్తి, మంజరి, రత్నమాల, రత్నాలతో గుచ్చిన
సూత్రం - ఇవి కంఠభూషణం. కంఠభూషణంలో రెండు లేదా మూడు లేదా నాలుగు
పేట లుండవచ్చును. లేదా గొలుసు అల్లికలో ఉండవచ్చు.
మూ. అఙ్గడం వలయం చైవ బాహుమూలవిభూషణమ్.
నానాశిల్పకృతాశ్చైవ హారా వక్షోవిభూషణమ్,
మణిజాలావనద్ధం చ భవేత్ స్తనవిభూషణమ్.
33
34
తా. అంగదము, వలయము, జబ్బల భూషణం. అనేకవిధాలైన శిల్పాలతో
(నగిషీలతో) చేసిన హారాలు. వక్షస్థలానికి భూషణం. స్తనభూషణం ఎన్నో రకాల మణులు
పొదిగి చేయబడుతుంది.
మూ. ఖర్జూరకం సోచ్చితకం బాహునాలీ విభూషణమ్,
కటకం కలశాఖా చ హస్తపత్రం సపూరకమ్.
ముద్రాజులీయకం చైవ హ్యఙ్గులీనాం విభూషణమ్.
35
తా. ఖర్జూరకము, ఉచ్ఛితకము బాహువుల గొట్టంవంటి ప్రదేశంమీద ధరించే
భూషణం. గుండ్రని ఆకారంలో ఉన్నది, కలశాఖ, హస్తపత్రము, పూరకము, ఎత్తైన
ముద్ర ఉన్న ఉంగరము ఇది వేళ్లకు ధరించే భూషణాలు.
-
మూ. కాళ్చీ మౌక్తికమాలాధ్యా తలకం మేఖలం తథా.
రశనా చ కలాపశ్చ భవేద్రోణీవిభూషణం.
36
తా. ముత్యాలమాలతో కూడిన కాంచి, తలకం, మేఖలం, రశన, కలాపం - ఇవి
మొలపై ధరించే భూషణం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dojoaoa3nrmlb9gt4hklnfh6kykbwn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/659</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230221</id>
    <revision>
      <id>586744</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '642 మూ. ఏకయష్టిర్భవేత్క్చ మేఖలా త్వష్టయష్టికా. ద్విరష్టయష్టీ రశనా కలాపః పఞ్చవింశకః, ద్వాత్రింశచ్చ చతుఃషష్టిః శతమష్టోత్తరం తథా. ముక్తాహారా భవన్యేతే దేవపార్థివయోషితామ్. నా...'</comment>
      <origin>586744</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="ef9e6lprhhrc46q5l12l5g30vlibbqw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;642
మూ. ఏకయష్టిర్భవేత్క్చ మేఖలా త్వష్టయష్టికా.
ద్విరష్టయష్టీ రశనా కలాపః పఞ్చవింశకః,
ద్వాత్రింశచ్చ చతుఃషష్టిః శతమష్టోత్తరం తథా.
ముక్తాహారా భవన్యేతే దేవపార్థివయోషితామ్.
నాట్యశాస్త్రము
37
38
తా. (పూర్వం బంగారు పూసలూ, గాజు పూసలూ, రత్నాలూ గుచ్చి అందంగా
నిర్మించి దానిని వడ్డాణంగా ధరించేవా రన్నట్లు ప్రాచీనకావ్యాదులవల్ల తెలుస్తుంది). ఒక
యష్టి (పేట) ఉన్నది కాంచి, ఎనిమిది యష్టు లున్నది మేఖల. పదహారు యష్టులున్నది
రశన. ఇరవైయైదు యష్టు లున్నది కలాపం.
దేవతాస్త్రీలు, రాజభార్యలు ధరించే ముత్యాలహారాలకు - ముప్పైరెండు యష్టులు,
అరవై నాలుగు యష్టులు, నూరు యష్టులు, నూటఎనిమిది యష్టులు ఉంటాయి.
మూ. నూపురః కిక్కిణీకాశ్చ ఘణ్ణికా రత్నజాలకమ్.
సఘోషే కటకే చైవ గుల్ఫోపరి విభూషణమ్.
39
తా. నూపురము, మువ్వలు, చిరుగంటలు, రత్నాలు పొదిగిన వల (రంధ్రాలున్న
అల్లిక), 'చప్పుడు' చేసే రెండు కటకాలు (అందెళ్లు) ఇవి కాలి మణవల పైభాగంలో
ధరించే భూషణాలు.
మూ. జజ్ఞయోః పాదపత్రం స్యాదఙ్గులీష్వఙ్గులీయకమ్.
అఙ్గుష్ఠి తిలకం చైవ పాదయోశ్చ విభూషణమ్.
తా. పిక్కలమీద పాదపత్రము, వేళ్లకు ఉంగరాలు, బొటనవేలికి తిలకము
పాదాల భూషణం.
మూ. తథాలక్తకరాగశ్చ నానాభక్తినివేశితః.
అశోకపల్లవచ్చాయః స్యాత్ స్వాభావిక ఏవ చ.
-
40
41
ఇవి
తా. పాదాలకు - అశోకవృక్షం చిగుళ్లవంటి రంగు గల లత్తుకతో తయారు
చేసిన రంగు అనేకవిధాలైన ఆకారాలలో పూయాలి. లేదా సహజమైన ఎఱ్ఱని రంగుతోనే
ఉండవచ్చు.
మూ. ఏతద్విభూషణం నార్యా ఆకేశాదానఖాదపి.
యథాభావరసావస్థం విజ్ఞేయం ద్విజసత్తమాః.
తా.
42
. ద్విజసత్తములారా! నాట్యప్రయోగంలో ఉన్న భావాలను, రసాలను, అవస్థలను
అనుసరించి స్త్రీలకు కేశాదిపాదనఖాంతం ఈ భూషణా లుండాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ef9e6lprhhrc46q5l12l5g30vlibbqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/660</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230222</id>
    <revision>
      <id>586745</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము మూ. ఆగమశ్చ ప్రమాణం చ రూపనిర్వర్ణనం తథా. విశ్వకర్మమతాత్ కార్యం స్వబుద్ధ్యాపి ప్రయోక్తృభిః. 643 43 తా. శాస్త్రానుసారంగాను, పాత్రల శరీరప్రమాణాలను పట్టి, రూపాన్...'</comment>
      <origin>586745</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4012" sha1="h6meb5a5b3d3pvrkskbz0sjf1b11wf0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
మూ. ఆగమశ్చ ప్రమాణం చ రూపనిర్వర్ణనం తథా.
విశ్వకర్మమతాత్ కార్యం స్వబుద్ధ్యాపి ప్రయోక్తృభిః.
643
43
తా. శాస్త్రానుసారంగాను, పాత్రల శరీరప్రమాణాలను పట్టి, రూపాన్ని అనుసరించి,
నాట ప్రయోక్తలు, విశ్వకర్మ మతానుసారంగాను, తమ బుద్ధిని ఉపయోగించీ కూడ భూషణం
ఏర్పాటు చెయ్యాలి.
మూ. న హి శక్యం సువర్ణేన ముక్తాభిర్మణిభిస్తథా.
స్వాధీనమితి రుచ్యైవ కర్తుమఙ్గస్య భూషణమ్.
44
తా. భూషణాలు ఒక నియమాన్ని పాటించి చెయ్యాలి కాని, బంగారంతోను,
ముత్యాలతోను, మణులతోను, ఇవన్నీ మన చేతుల్లో ఉన్నాయి కదా అని, ఇష్టం వచ్చినట్లు
శరీరాలంకరణం చేయకూడదు.
మూ. విభాగతో2 భిప్రయుక్తమఙ్గ శోభాకరం భవేత్.
యథాస్థానాన్తరగతం భూషణం రత్నసంయుత్తమ్.
45
తా. వాటి వాటి స్థానాలలో, వేరు వేరుగా ఉంచబడిన, రత్నములతో కూడిన
భూషణం శరీరానికి శోభను కలిగించేదిగా ఉంటుంది.
మూ. న తు నాట్య ప్రయోగేషు కర్తవ్యం భూషణం గురు.
భేదం జనయతే తద్ధి సవ్యాయతవిచేష్టనాత్,
గురుభావావసన్నస్య స్వేదో మూర్ఛా చ జాయతే.
గుర్వాభరణసన్నో హి చేష్టాం న కురుతే పునః,
తస్మాత్తనుత్వచకృతం సౌవర్ణం భూషణం భవేత్.
రత్నవ్రజ్ఞతుబద్ధం వా న భేదజననం భవేత్.
46
47
48
తా. నాట్యప్రయోగాలలో బరువైన భూషణం వాడకూడదు. భూషణం బరువైతే
ఆంగికచేష్టలు చేసే నటీనటులకు అలసట కలుగుతుంది. అలసిపోయినవాళ్లు చెమటపట్టి
స్పృహతప్పి పడిపోతారు కూడ. బరువైన ఆభరణాలతో అలిసి పోయినవాడు అభినయం
చేయజాలడు. అందుచేత బంగారుభూషణా లన్నీ పల్చని రేకులతో తయారుచేయించాలి.
లేదా రత్నాదులు బంగారంమీద కాకుండా లక్కమీద పొదిగితే అవి అలసట కలిగించవు.
మూ. స్వేచ్ఛయా భూషణవిధిః దివ్యానాముపశ్యతే.
యత్నభావవినిష్పన్నం మానుషాణాం విభూషణమ్.
49
తా. దివ్యపురుషులు భూషణం నాట్యప్రయోక్త ఇష్టానుసారం చేయవచ్చును.
మనుష్యుల విభూషణం మాత్రం ప్రయత్నపూర్వకంగా ఏర్పరచాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h6meb5a5b3d3pvrkskbz0sjf1b11wf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/661</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230223</id>
    <revision>
      <id>586746</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '644 మూ. దివ్యానాం భూషణవిధిర్య ఏష పరికీర్తితః. మానుషాణాం చ కర్తవ్యో నానాదేశసమాశ్రయః. నాట్యశాస్త్రము 50 తా. దివ్యపురుషుల విషయంలో పైన చెప్పిన భూషణవిధానం బాగానే ఉంటుంది. మనుష్యు...'</comment>
      <origin>586746</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="t0yfbb1nyynzfhgz20al5imghn1mbwd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;644
మూ. దివ్యానాం భూషణవిధిర్య ఏష పరికీర్తితః.
మానుషాణాం చ కర్తవ్యో నానాదేశసమాశ్రయః.
నాట్యశాస్త్రము
50
తా. దివ్యపురుషుల విషయంలో పైన చెప్పిన భూషణవిధానం బాగానే ఉంటుంది.
మనుష్యుల విషయంలో మాత్రం ఆయా దేశాలలో అలవాటులో ఉన్న భూషణవిధానం
పాటించాలి.
మూ. భూషణైశ్చాపి వేషైశ్చ నానావస్థాసమాశ్రయైః,
దివ్యాఙ్గనానాం కర్తవ్యా విభక్తిః స్వస్వభూమిజా.
51
తా. వివిధమైన అవస్థలకు అనుగుణంగా దివ్యాంగనలకు ఉపయోగించే
భూషణాలలో కూడ ఆ యా లోకాలలో ఉండే దివ్యాంగనలకు వేరు వేరు విధాల
భూషణాలను విభజించి ఉపయోగించాలి.
మూ. విద్యాధరీణాం యక్షీణామప్సరో నాగయోషితామ్.
ఋషిదైవతకన్యానాం వేషైర్మానాత్వమిష్యతే.
52
తా. విద్యాధరస్త్రీలకు, యక్షస్త్రీలకు, అప్సరసలకు, నాగస్త్రీలకు, ఋషికన్యలకు,
దేవతాకన్యలకు వేరు వేరు వేషాలు ఉపయోగించాలి (వెయ్యాలి).
మూ. తథా చ సిద్ధగన్ధర్వరాక్షసాసురయోషితామ్.
దివ్యానాం నరనారీణాం మానుషీణాం తథైవ చ.
-
తా. సిద్ధ - గంధర్వ రాక్షస - అసురస్త్రీల వేషాలు, దివ్యనర
వేషాలు, మనుష్యస్త్రీల వేషాలు వేరు వేరుగా ఉండాలి.
మూ. శిఖాపుటశిఖణ్ణం తు ముక్తాభూయిష్టభూషణమ్.
విద్యాధరీణాం కర్తవ్యః శుద్ధో వేషపరిచ్ఛదః.
53
నారుల
54
తా. విద్యాధరస్త్రీలకు జుట్టు పుటల (దొప్పలవలె) చేసి తలమధ్య శిఖరం వలె
ముడిపెట్టి దానికి ముత్యాల దండలు చుట్టబెట్టాలి. వాళ్ల భూషణాలు అధికంగా ముత్యాలతో
నిండి ఉండాలి. వాళ్ల వేషము, వస్త్రాదులు తెల్లగా శుభ్రంగా ఉండాలి.
మూ. యక్షిణ్యో_ప్సరసశ్చైవ కార్యా రత్నవిభూషణాః
సమస్తాసాం భవేద్వేషో యక్షిణాం కేవలం శిఖా.
55
తా. యక్షస్త్రీలు అప్సరసలు రత్నాల అలంకారాలు ధరించాలి. వాళ్ల వేషం ఒకే
విధంగా ఉంటుంది. యక్షిణిలకు శిఖ ముత్యాలు మొదలైనవి లేకుండా ఉంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0yfbb1nyynzfhgz20al5imghn1mbwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/662</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230224</id>
    <revision>
      <id>586747</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము మూ. దివ్యానామివ కర్తవ్యం నాగస్త్రీణాం విభూషణమ్. ముక్తామణిలతాప్రాయాః ఫణాస్తాసాం తు కేవలమ్. 645 56 తా. నాగస్త్రీల వేషం కూడ దివ్యస్త్రీల వేషం వలె ఉంటుంది. వాళ్ల...'</comment>
      <origin>586747</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3909" sha1="ka2qpj3xqd44jpaned07de6b9m5192h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
మూ. దివ్యానామివ కర్తవ్యం నాగస్త్రీణాం విభూషణమ్.
ముక్తామణిలతాప్రాయాః ఫణాస్తాసాం తు కేవలమ్.
645
56
తా. నాగస్త్రీల వేషం కూడ దివ్యస్త్రీల వేషం వలె ఉంటుంది. వాళ్లకు ముత్యాలు,
రత్నాలు, తీగలు వీటితో నిండిన పడగలు అధికం.
మూ. కార్యం తు మునికన్యానామేకవేణీధరం శిరః.
న చాపి భూషణవిధిస్తానం వేషో వనోచితః.
57
తా. మునికన్యలకు ఒకే జడ ఉండాలి. వాళ్ల వేషం వనానికి ఉచితంగా ఉంటుంది.
అందుచేత భూషణా లేవీ ఉండవు.
మూ. ముక్తామరకతప్రాయం మజ్జనం సిధ్ధయోషితామ్.
తాసాం చైవ తు కర్తవ్యం పీతవస్త్రపరిచ్ఛదమ్.
58
తా. సిద్ధస్త్రీల భూషణం అధికంగా ముత్యాలతోను, మరకతమణులతోను కూడి
ఉంటుంది. వాళ్లు పీతవస్త్రాలు ధరిస్తారు.
మూ. పద్మరాగమణిప్రాయం గన్ధర్వీణాం విభూషణమ్.
వీణాహస్తాశ్చ కర్తవ్యాః కౌసుమవసనాస్తథా.
59
తా. గంధర్వస్త్రీలు పద్మరాగమణులు అధికంగా ఉన్న భూషణాలు ధరిస్తారు.
వాళ్లు కుసుంభవర్ణం వస్త్రాలు ధరించి హస్తాలలో వీణలు ఉన్నట్లు చూపాలి.
మూ. ఇన్ద్రనీలైస్తు కర్తవ్యం రాక్షసీనాం విభూషణమ్.
సితదంష్ట్రా చ కర్తవ్యా కృష్ణవస్త్రపరిచ్ఛదమ్.
60
తా. రాక్షసస్త్రీల భూషణాలు ఇంద్రనీలమణులతో ఉండాలి. తెల్లని కోరలతో వాళ్లు
నల్లని వస్త్రాలు ధరించి ఉన్నట్లు చూపాలి.
మూ. వైదూర్యముక్తాభరణాః కర్తవ్యాః సురయోషితః.
శుకపిచ్ఛనిభైర్వస్త్రైః కార్యస్తాసాం పరిచ్ఛదః.
61
తా. దేవతాస్త్రీలు వైదూర్యమణులతోను ముత్యాలతోను నిండిన ఆభరణాలు, చిలుకల
రెక్కల రంగు వంటి రంగు గల వస్త్రాలు ధరించినట్లు చూపాలి.
మూ. పుష్పరాగైశ్చ మణిభిః క్వచిద్వైదూర్యభూషితైః.
దివ్యవానరనారీణాం కార్యో నీలపరిచ్ఛదః.
62
తా. దివ్యస్త్రీలు, వానరస్త్రీలూ కూడ అక్కడక్కడ వైదూర్యములతో కూడిన పుష్పరాగ
మణుల ఆభరణాలు, నీలవర్ణమైన వస్త్రాలు ధరించినట్లు చూపాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ka2qpj3xqd44jpaned07de6b9m5192h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/663</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230225</id>
    <revision>
      <id>586748</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '646 మూ. ఏవం శృద్ధారిణః కార్యా వేషా దివ్యాఙ్గనాశ్రయాః. అవస్థాన్తరమాసాద్య శుద్ధాః కార్యాః పునస్తథా. నాట్యశాస్త్రము 63 తా. దివ్యాంగనలకు శృంగారవేషాలు ఈ విధంగా చెయ్యాలి. ఇతరావస్థ...'</comment>
      <origin>586748</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="qxlo6ucxa35obv8i6h7ucy1yek9qmji" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;646
మూ. ఏవం శృద్ధారిణః కార్యా వేషా దివ్యాఙ్గనాశ్రయాః.
అవస్థాన్తరమాసాద్య శుద్ధాః కార్యాః పునస్తథా.
నాట్యశాస్త్రము
63
తా. దివ్యాంగనలకు శృంగారవేషాలు ఈ విధంగా చెయ్యాలి. ఇతరావస్థలలో
మాత్రం వాళ్ల వేషాలు శుద్ధంగానే (శ్వేతవర్ణంలోనే) ఉండాలి.
మూ. మానుషీణాం తు కర్తవ్యా నానాదేశసముద్భవాః.
వేషాభరణసంయోగాన్ గదతస్తాన్నిబోధత.
64
తా. మానవస్త్రీలకు ఆ యా దేశాలకు సంబంధించిన వేషా లుండాలి. ఆ వేషాలు
ఆభరణాలు ఎలా ఉండాలో చెపుతున్నాను; వినండి.
మూ. ఆవన్త్యయువతీనాం తు శిరః సాలకకున్తలమ్.
గౌడీనామలకప్రాయం సశిఖాపాశవేణికమ్.
65
తా అవంతిదేశస్త్రీల శిరస్సు చిన్న ముంగురులతో ఉండాలి. గౌడస్ట్రీల శిరస్సు
ముంగురులు శిఖాపాశము, జడ - వీటితో ఉండాలి.
మూ. ఆభీరయువతీనాం తు ద్వివేణిధర ఏవ తు.
శిరఃపరిగమః కార్యో నీలప్రాయమథామ్బరమ్.
తా.
66
. ఆభీరస్త్రీలు రెండు జడలు వేసికొని, చాలవరకు నీలిరంగు బట్టలు కడతారు.
మూ. తథా పూర్వోత్తరస్త్రీణాం సమున్నద్ధశిఖణకమ్.
ఆకేశాచ్ఛాదనం తాసాం వేషకర్మణి కీర్తితమ్.
67
తా. పూర్వోత్తర (ఈశాన్య) దేశాల స్త్రీలు జుట్టు బాగా పైకి తల మీదికి కట్టుకొని,
కేశాలవరకు వస్త్రాలతో శరీరం కప్పుకొంటారు.
మూ. తథైవ దక్షిణస్త్రీణాం కార్యముల్లేఖ్యసంశ్రయమ్.
కుమ్భీబన్ధకసంయుక్తం తథావర్తలలాటకమ్.
68
తా. దక్షిణదేశస్త్రీలు శరీరాలమీద ఉల్లేఖ్యములు (బొమ్మలు - పచ్చబొట్లువంటివి),
చిన్న పిడతల వంటి జుట్టుముడులు, నుదుటిమీద సుడివంటి గుండ్రని బొట్టు ఉండాలి.
మూ, గణికానాం తు కర్తవ్యమిచ్ఛావిచ్ఛిత్తిమజ్జనమ్.
దేశజాతివిధానేన శేషాణామపి కారయేత్,
శేషం తథా చాభరణం క్షురకర్మ పరిచ్ఛదమ్.
69
70
తా. గణికలకు ఇచ్ఛానుసారం శోభాకరములైన వేషం ఉండాలి. ఇతరపాత్రలకు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qxlo6ucxa35obv8i6h7ucy1yek9qmji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/664</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230226</id>
    <revision>
      <id>586749</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము 647 కూడ దేశాన్ని, జాతిని అనుసరించి, వేషము ఆభరణములు, క్షౌరము, వస్త్రధారణము ఉండాలి. మూ. అదేశయుక్తో వేషో హి న శోభాం జనయిష్యతి, మేఖలో రసి | బద్ధా తు హాస్యం సముపపాదయ...'</comment>
      <origin>586749</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3590" sha1="45ypdtp5er6p809mplw091viyzhmcsi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
647
కూడ దేశాన్ని, జాతిని అనుసరించి, వేషము ఆభరణములు, క్షౌరము, వస్త్రధారణము
ఉండాలి.
మూ. అదేశయుక్తో వేషో హి న శోభాం జనయిష్యతి,
మేఖలో రసి
| బద్ధా
తు హాస్యం సముపపాదయేత్.
71
తా. ఆ దేశానికి తగని వేషం శోభాజనకంగా ఉండదు. వక్షస్థలానికి వడ్డాణం
కడితే అది హాస్యం కలిగిస్తుంది.
మూ. తథా ప్రోషితకాన్తాసు వ్యసనాభిహతాను చ,
వేషో హి మలినః కార్య ఏకవేణీధరం శిరః.
72
తా. ప్రియుడు ప్రవాసంలో ఉన్న లేదా ఆపదలలో ఉన్న స్త్రీల వేషం మలినంగా
ఉండాలి. జుట్టు ఒకే జడతో ఉండాలి.
మూ. విప్రలమే తు నార్యస్తు శుద్ధ వేషో భవేదిహ,
నాత్యాభరణసంయుక్తో న చాపి మృజయాన్వితః.
73
తా. విప్రలంభశృంగారంలో, స్త్రీ, తెల్లని వేషంతో ఎక్కువగా ఆభరణాలు, శరీర
సంస్కారము లేకుండా ఉండాలి.
మూ. ఏవం స్త్రీణాం భవేద్వేషో దేశావస్థాసముద్భవః,
పురుషాణాం పునశ్చైవ వేషాన్ వక్ష్యామి తత్త్వతః.
74
తా. దేశ - అవస్థానుసారం స్త్రీల వేషం ఈ విధంగా ఉండాలి. ఇప్పుడు పురుషుల
వేషా లెలా ఉండాలో చెపుతాను.
మూ. తత్రాఙ్గరచనాపూర్వం కర్తవ్యా నాట్యయోక్తృభిః,
తతః పరం ప్రయోక్తవ్యా వేషా దేశసముద్భవాః.
75
తా. నాట్యప్రయోక్తలు నాట్యంలో పాల్గొనే నటులకు ముందుగా అంగరచన చేసి
(శరీరాలకు తగిన రంగులు మొదలైనవి పూసి), పిమ్మట ఆ యా దేశాలకు తగిన
వేషాలు వెయ్యాలి.
మూ. సితో నీలశ్చ పీతశ్చ చతుర్థీ రక్త ఏవ చ
ఏతే స్వభావజా వర్ణాః యైః కార్యం త్వఙ్గవర్తనమ్.
-
76
ఇవి స్వాభావికమైన నాలుగు వర్ణాలు
తా. తెలుపు, నీలం, పసుపు, ఎరుపు,
(రంగులు). వీటితో శరీరానికి తగిన రంగులు వెయ్యాలి.
మూ. సంయోగజాః పునశ్చాన్యే ఉపవర్ణా భవన్తి హి,
తానహం సంప్రవక్ష్యామి యథా కార్యం ప్రయోక్తృభిః.
77
72&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>45ypdtp5er6p809mplw091viyzhmcsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/665</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230227</id>
    <revision>
      <id>586750</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '648 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ నాలుగు వర్ణాల సంయోగంవల్ల, ఏర్పడిన వర్ణాలు సంయోగజవర్ణాలు. ఇవి కాక కొన్ని ఉపవర్ణాలు కూడ ఉన్నాయి. వీటిని నాట్యప్రక్తలు ఎలా చెయ్యాలో చెపుతాను. మూ. సితపీత...'</comment>
      <origin>586750</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3640" sha1="47aejqtajmvnlxyles8k8bgs1ip6qvx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;648
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ నాలుగు వర్ణాల సంయోగంవల్ల, ఏర్పడిన వర్ణాలు సంయోగజవర్ణాలు.
ఇవి కాక కొన్ని ఉపవర్ణాలు కూడ ఉన్నాయి. వీటిని నాట్యప్రక్తలు ఎలా చెయ్యాలో
చెపుతాను.
మూ. సితపీతసమాయోగాత్ పాణువర్ణః ప్రకీర్తితః,
సితనీలసమాయోగే కారణవ ఇతి స్మృతః.
78
తా. తెలుపు, పసుపు కలిస్తే తయారయే వర్ణం పాండువర్ణం. తెలుపు, నీలము
కలవడంవల్ల ఏర్పడేది కారండవవర్ణం.
మూ. సీతరక్తసమాయోగే పద్మవర్ణః ప్రకీర్తితః,
పీతనీలసమయోగాద్ధరితో నామ జాయతే.
79
తా. తెలుపు ఎరుపూ కలిస్తే తయా రయేది పద్మవర్ణం (గులాబీరంగు). పసుపు
నీలమూ కలిస్తే హరితవర్ణం పుడుతుంది.
మూ. నీలరక్తసమాయోగాత్ కాషాయో నామ జాయతే,
రక్తపీతసమాయోగాత్ గౌరవర్ణ ఇతి స్మృతః.
80
తా. నీలము, ఎరుపూ కలియగా కషాయవర్ణం పుడుతుంది. ఎరుపు పసుపూ
కలిస్తే గౌరవర్ణం పుడుతుంది.
మూ. ఏతే సంయోగజా వర్ణా హ్యుపవర్ణాస్తథా పరే,
త్రిచతుర్వర్ణ సంయుక్తా బహవః సంప్రకీర్తితాః.
81
తా. ఇంతవరకు చెప్పినవి సంయోగజవర్ణాలు - రెండు రంగులు కలపడంచేత
పుట్టినవి. ఇవి కాక మూడు రంగుల కలయికవల్ల, నాలుగు రంగుల కలయికవల్ల పుట్టే
ఎన్నో ఉపవర్ణాలు ఇంకా ఉన్నాయి.
మూ. బలస్థో యో భవేద్వర్ణస్తస్య భాగో భవేత్తతః,
దుర్బలస్య చ ద్వౌ భాగౌ నీలం ముక్త్వా ప్రదాపయేత్.
నీలస్యైకో భవేద్భాగశ్చత్వారో2 న్యే తు వర్ణకే,
బలవాన్ సర్వవర్ణానాం నీల ఏవ ప్రకీర్తితః.
82
83
తా. బలమైన వర్ణం (ముదర రంగు) ఒక భాగానికి, నీలవర్ణం తప్ప మిగిలిన
దుర్భలవర్ణాల రెండు భాగాలు (పాళ్లు) కలపాలి. నీలవర్ణం విషయంలో మాత్రం దాని
ఒక భాగానికి మిగిలిన రంగులు నాలుగేసి భాగాలు కలపాలి. ఎందువల్ల ననగా అన్ని
రంగులలోకీ నీలవర్ణం ఎక్కువ బలం గలది అని చెప్పబడింది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>47aejqtajmvnlxyles8k8bgs1ip6qvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/666</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230228</id>
    <revision>
      <id>586751</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము 649 మూ. వర్తనాచ్ఛాదితం రూపం స్వవేషపరివర్జితమ్, నాట్యధర్మప్రవృత్తం తు జ్ఞేయం తత్ ప్రకృతిస్థితమ్. స్వవర్ణమాత్మనశ్ఛాద్యం వర్ణకైర్వేషసంశ్రయైః, ఆకృతిస్తస్య...'</comment>
      <origin>586751</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="bfrbz9l4kqpuak09bay7qgrf1fqh7lc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
649
మూ. వర్తనాచ్ఛాదితం రూపం స్వవేషపరివర్జితమ్,
నాట్యధర్మప్రవృత్తం తు జ్ఞేయం తత్ ప్రకృతిస్థితమ్.
స్వవర్ణమాత్మనశ్ఛాద్యం వర్ణకైర్వేషసంశ్రయైః,
ఆకృతిస్తస్య కర్తవ్యా యస్య ప్రకృతిరాస్థితా.
84
85
తా. రంగు పూయడంచేత కప్పబడిన, తన సహజవేషముతో శూన్యమైన నటుని
రూపం, అతడు నాట్యధర్మంలో ప్రవర్తించినప్పుడు ప్రకృతిస్థిత మని చెప్పబడుతుంది.
వి. నాట్యప్రయోగంలో పాల్గొనే నటుని సహజమైన రూపాన్ని రంగు పూయడంచేత
కప్పివేసి అతని సహజమైన వేషం కూడ లేకుండచేయడం జరుగుతుంది. ఆ విధంగా
అతడు ఏ పాత్రగా అభినయించ నున్నాడో ఆ పాత్ర రూపంలో ఉన్నాడు. అభినయించబోయే
పాత్ర ప్రకృతి. ఆ నటుని రూపం అప్పుడు ప్రకృతిరూపంలో ఉండడంచేత “ప్రకృతిస్థితం”.
వేషానికి తగిన రంగులచేత నటుని సహజమైన వర్ణం కప్పబడి ఏ పాత్రయొక్క
ప్రకృతి గ్రహింపబడిందో ఆ పాత్రయొక్క ఆకారం సంపాదించాలి.
మూ. యథా జన్తుః స్వభావం స్వం పరిత్యజ్యాన్యదైహికమ్,
తత్స్వభావం హి భజతే దేహాన్తరముపాశ్రితః.
86
వేషేణ వర్ణకైశ్చైవ ఛాదితః పురుషస్తథా,
పరభావం ప్రకృరుతే యస్య వేషః సమాశ్రితః.
87
తా. ఒక దేహాన్ని విడచి మరొక దేహం పొందిన జీవుడు ఏ విధంగా తన
స్వభావాన్ని విడచి ఆ (కొత్త) దేహంయొక్క స్వభావాన్ని పొందుతాడో అదే విధంగా
పురుషుడు (నటుడు) వేషంచేత, రంగులచేత ఆచ్ఛాదితుడై, ఎవని వేషం ధరించాడో
వాని చేష్టాదులు చేస్తాడు.
మూ. దేవదానవగన్ధర్వయక్షరాక్షసపన్నగాః,
ప్రాణిసంజ్ఞాః స్మృతా హ్యేతే జీవబద్ధాశ్చ యో.. పరే.
తా. దేవ
-
దానవ
-
-
-
88
గంధర్వ యక్ష రాక్షస - పన్నగులు, జీవునికి
ఆశ్రయమైన ఇతరులు 'ప్రాణి' అని చెప్పబడుతున్నారు.
మూ. (స్త్రీభావాః పర్వత నద్యస్సముద్రా వాహనాని చ,
నానాశస్త్రాణ్యపి తథా విజ్ఞేయాః ప్రాణిసంజ్ఞయా)
తా.
స్త్రీవేషంలో ఉండే నదులు, పర్వతాలు, సముద్రాలు, వాహనాలు, వివిధ
శస్త్రాలు - ఇవి కూడ ప్రాణులుగా గ్రహింపదగినవి. (దీని భావం సరిగా కుదరడంలేదు).
ఈ శ్లోకం కొన్ని ప్రతులలో లేదు).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bfrbz9l4kqpuak09bay7qgrf1fqh7lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/667</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230229</id>
    <revision>
      <id>586752</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '650 మూ. శైలప్రాసాదయన్రాణి చర్మవర్మధ్వజాస్తథా, నానాప్రహరణాద్యాశ్చ తే ప్రాణిన ఇతి స్మృతాః. నాట్యశాస్త్రము 89 తా. శైలములు, ప్రాసాదాలు, యంత్రాలు, డాళ్లు, కవచాలు, ధ్వజాలు, వివిధాయు...'</comment>
      <origin>586752</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="m5propmz3dcat7px8qwbj2e6e3lpyca" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;650
మూ. శైలప్రాసాదయన్రాణి చర్మవర్మధ్వజాస్తథా,
నానాప్రహరణాద్యాశ్చ తే ప్రాణిన ఇతి స్మృతాః.
నాట్యశాస్త్రము
89
తా. శైలములు, ప్రాసాదాలు, యంత్రాలు, డాళ్లు, కవచాలు, ధ్వజాలు,
వివిధాయుధాలు మొదలైనవి అప్రాణులు.
మూ. అథవా కారణోపేతా భవన్యేతే శరీరిణః,
వేషభాషాశ్రయోపేతా నాట్యధర్మమవేక్ష్య తు.
90
తా. లేదా ఈ శైలప్రాసాదాదులు కూడ, కొన్ని కారణాలను పురస్కరించుకొని,
నాట్యధర్మానుసారం వేషభాషాదులతో కూడి ప్రాణులుగా కూడ ఉంటాయి. ప్రవర్తిస్తాయి.
మూ. వర్ణానాం తు విధిం జ్ఞాత్వా వయః ప్రకృతిమేవ చ,
కుర్యాదఙ్గస్య రచనాం దేశజాతివయఃశ్రితామ్.
91
తా. వర్ణాల (రంగుల) విధానం తెలుసుకొని, పాత్రల వయస్సును, ప్రకృతిని,
దృష్టిలో ఉంచుకొని, దేశ - కాల - వయస్సులకు తగిన అంగరచన చెయ్యాలి.
మూ. దేవా గౌరాస్తు విజ్జేయా యక్షాశ్చాప్సరసస్తథా,
రుద్రార్కద్రుహిణస్కన్దాస్తవనీయప్రభాః స్మృతాః.
92
తా. దేవతల, యక్షుల, అప్సరసల వర్ణం గౌరవర్ణం. రుద్ర - సూర్య - బ్రహ్మ -
కుమారస్వాముల వర్ణం పుటం వేసిన బంగారువర్ణం వంటి వర్ణం.
మూ. సోమో బృహస్పతిః శుక్రో వరుణస్తారకాగణాః,
సముద్రహిమవద్గఙ్గః శ్వేతా హిస్యుర్బలస్తథా.
93
తా. చంద్రుడు, బృహస్పతి, శుక్రుడు, వరుణుడు, నక్షత్రగణాలు, సముద్రుడు,
హిమవంతుడు, గంగ, బలరాముడు - వీరి వర్ణం శ్వేతవర్ణం.
మూ. రక్తమజ్దారకం విద్యాత్ పీతౌ బుధహుతాశనౌ,
నారాయణో
' నరశ్చైవ శ్యామో నాగశ్చ వాసుకిఒ
-
94
తా. కుజునిది రక్తవర్ణం. బుధ - అగ్నుల వర్ణం పీతవర్ణం. నర నారాయణ .
వాసుకి నాగుల వర్ణం శ్యామవర్ణం (చామనచాయ).
మూ. దైత్యాశ్చ దానవాశ్చైవ రాక్షసా గుహ్యకా నగాః,
పిశాచా జలమాకాశమసితాని తు వర్ణతః.
-
95
తా. దైత్య - దానవ - రాక్షస - గుహ్యక - పర్వత పిశాచ - జల - ఆకాశాల
వర్ణం నలుపు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m5propmz3dcat7px8qwbj2e6e3lpyca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/668</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230230</id>
    <revision>
      <id>586753</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము 651 మూ. నానావర్ణాః స్మృతా యక్షా గన్ధర్వా భూతపన్నగాః, విద్యాధరాః సపితరో వానరాశ్చ తథైవ హి. 96 తా. యక్షులు, గంధర్వులు, భూతాలు, పన్నగులు, విద్యాధరులు, పితృదేవతలు, వా...'</comment>
      <origin>586753</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="claudece6ir2caixvrtchv8a7hh6kqp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
651
మూ. నానావర్ణాః స్మృతా యక్షా గన్ధర్వా భూతపన్నగాః,
విద్యాధరాః సపితరో వానరాశ్చ తథైవ హి.
96
తా. యక్షులు, గంధర్వులు, భూతాలు, పన్నగులు, విద్యాధరులు, పితృదేవతలు,
వానరులు - వీళ్లు అనేకమైన విధాల వర్ణాలతో ఉంటారు.
మూ. భవన్తి షట్సు ద్వీపేషు పురుషాశ్చైవ వర్ణతః,
కర్తవ్యా నాట్యయోగేన నిష్టప్తకనకప్రభాః.
97
తా. ఆరు ద్వీపాలలోని పురుషులను, నాట్యానికి సంబంధించి నంతవరకు, బంగారు
చాయ కలవాళ్లనుగా చూపాలి.
మూ. జమ్బుద్వీపస్య వర్షే తు నానావర్ణాశ్రయా నరాః,
ఉత్తరాంస్తు కురూంస్త్యక్త్వా తే చాపి కనకప్రభాః.
98
తా. ఉత్తరకురుప్రాంతంలో తప్ప జంబూద్వీపలోని భరతవర్షంలోని నరులు
అనేకవిధాలైన శరీరచ్ఛాయలతో ఉంటారు. ఉత్తరకురుప్రాంతవాసులు మాత్రం
బంగారుచాయ కలవారు.
మూ. భద్రాశ్వపురుషాః శ్వేతాః కర్తవ్యా వర్ణతస్తథా,
కేతుమాలే సరా నీలా గౌర్యా శేషేషు కీర్తితాః.
99
తా. భద్రాశ్వద్వీపవాసుల వర్ణం శ్వేతవర్ణం. కేతుమాలాద్వీపవాసుల వర్ణం నీలవర్ణం.
ఇతరద్వీపవాసులు వర్ణం గౌరవర్ణం.
మూ. నానావర్ణాః స్మృతా భూతాః వామనా వికృతాననాః,
వరాహమేషమహిషమృగవక్రాస్తథైవ చ.
100
తా. భూతాలు అనేకవిధాలైన రంగులతో పొట్టిగా, వికృతములైన ముఖాలతో
ఉంటారు. కొందరు వరాహ - మేష (గొఱ్ఱ) - మహిష - మృగ (లేడి) ముఖాలవంటి
ముఖాలతో ఉంటారు.
మూ. పునశ్చ భారతే వర్షే తాంస్తాన్ వర్ణాన్ నిబోధత,
రాజానః పద్మవర్ణాస్తు గౌరాః శ్యామాస్తథైవ చ.
యేచాపి సుఖినో మర్త్యా గౌర్యా కార్యాస్తు వై బుధైః,
కుకర్మిణో గ్రహగ్రస్తాః వ్యాధితాస్తపసి స్థితాః
ఆయస్తకర్మిణశ్చైవ హ్యసితాశ్చ కుజాతయః,
ఋషయశ్చైవ కర్తవ్యా నిత్యన్తు బదరప్రభాః.
తపఃస్థితాశ్చ ఋషయో నిత్యమేవాసితా బుధైః.
101
102
103&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>claudece6ir2caixvrtchv8a7hh6kqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/669</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230231</id>
    <revision>
      <id>586754</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '652 నాట్యశాస్త్రము తా. భరతవర్షంలో ఉన్న మనుషుల రంగులను గూర్చి మళ్లీ చెపుతాను. (నాట్య ప్రయోగంలో) రాజులలో పద్మవర్ణం కలవాళ్లు, గౌరవర్ణం ఉన్నవాళ్లు, శ్యామవర్ణం ఉన్నవాళ్లు కూడ ఉంట...'</comment>
      <origin>586754</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="hblxa83omuobibk6ja0445rq8tqbwrc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;652
నాట్యశాస్త్రము
తా. భరతవర్షంలో ఉన్న మనుషుల రంగులను గూర్చి మళ్లీ చెపుతాను. (నాట్య
ప్రయోగంలో) రాజులలో పద్మవర్ణం కలవాళ్లు, గౌరవర్ణం ఉన్నవాళ్లు, శ్యామవర్ణం ఉన్నవాళ్లు
కూడ ఉంటారు. సుఖవంతుల వర్ణం గౌరవర్ణంగా చూపాలి. పాపాత్ములు, భూతాలు
ఆవహించినవాళ్లు, రోగులు, తపస్సులో ఉన్నవాళ్లు, శ్రమతో కూడిన పనులు చేసేవాళ్లు,
నీచజాతులు - వీళ్ల వర్ణం నలుపు. ఋషుల వర్ణం రేగిపండు రంగు వలె ఉంటుంది.
తపస్సులో ఉన్న ఋషుల వర్ణం నలుపు.
మూ. కారణవ్యపదేశేన తథా చాత్మేచ్ఛయా పునః.
వర్ణస్తత్ర ప్రకర్తవ్యో దేశజాతివయోనుగు.
104
తా. ఏవైన కారణా లుండడంచేత, లేదా నాట్యప్రయోజకుని ఇచ్ఛానుసారం, దేశ
- జాతి - వయస్సులను దృష్టిలో ఉంచుకొని వర్ణం ఉపయోగించాలి.
మూ. దేశం కర్మ చ జాతిశ్చ పృథివ్యుద్దేశసంశ్రయమ్.
విజ్ఞాయ వర్తనా కార్యా పురుషాణాం ప్రయోగతః.
105
తా. దేశమును, చేసే పనిని, జాతిని, భూమిప్రదేశాన్ని, స్వభావాన్ని గుర్తుంచుకొని,
నాట్యప్రయోగంలో, పురుషులకు వర్తన (ఆ యా రంగులతో శరీరం పూయడం) చెయ్యాలి.
మూ. కిరాతబర్బరాన్దాశ్చ ద్రవిడాః కాశికోసలాః.
పులిగ్గా దాక్షిణాత్యాశ్చ ప్రాయేణ త్వసితాః స్మృతాః.
106
తా. కిరాతులు, బర్బరులు, ఆంధ్రులు, ద్రవిడులు, కాశీప్రాంతంవాళ్లు, కోసల
దేశీయులు, పులిందులు, దాక్షిణాత్యులు - వీళ్లు సాధారణంగా నల్లగా ఉంటా రని
అంటారు.
మూ. శకాశ్చ యవనాశ్చైవ పహ్లవా వాహ్లికాశ్చ యే.
ప్రాయేణ గౌరాః కర్తవ్యా ఉత్తరాం యే శ్రితా దిశమ్.
107
తా. ఉత్తరదిక్కునందు నివసించే శకులు, యవనులు, పహ్లవులు, వాహ్లికులు -
వీళ్లను సాధారణంగా గౌరవర్ణం వాళ్లనుగా చూపాలి.
మూ. పాఠ్చాలాః శౌరసేనాశ్చ మాహిషాశ్చాడ్రమాగధాః.
అజ్గా వర్గాః కలిణ్ణాశ్చ శ్యామాః కార్యాస్తు వర్ణతః.
108
తా. పాంచాల - శూరసేన - మహిష - ఓడ్ర - మగధ - అంగ - వంగదేశ
వాసులను శ్యామవర్ణం (చామనిచాయ కలవాళ్లనుగా చూపాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hblxa83omuobibk6ja0445rq8tqbwrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/670</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230232</id>
    <revision>
      <id>586755</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము మూ. బ్రాహ్మణాః క్షత్రియాశ్చైవ గౌరాః కార్యాస్తథైవ హి. వైశ్యాః శూద్రాస్తథా చైవ శ్యామాః కార్యాస్తు వర్ణతః. 653 109 తా. బ్రాహ్మణులకు, క్షత్రియులకు గౌరవర్ణము, వైశ...'</comment>
      <origin>586755</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3910" sha1="gvtyi926xbc07iqgz279w3dexcrd9ma" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
మూ. బ్రాహ్మణాః క్షత్రియాశ్చైవ గౌరాః కార్యాస్తథైవ హి.
వైశ్యాః శూద్రాస్తథా చైవ శ్యామాః కార్యాస్తు వర్ణతః.
653
109
తా. బ్రాహ్మణులకు, క్షత్రియులకు గౌరవర్ణము, వైశ్యులకు, శూద్రులకు, శ్యామ
వర్ణము ఉపయోగించాలి.
మూ. ఏవం కృత్వా యథాన్యాయం ముఖాల్గోపాఙ్గవర్తనామ్.
శ్మశ్రుకర్మ ప్రయుజ్జీత దేశకాలవయోనుగమ్.
110
తా. ఈ విధంగా యథావిథిగా ముఖాలకీ, ప్రధానావయవాలకీ, ఉపాంగాలకీ
వర్తన (రంగుమొదలైనవాటితో సంస్కారం) చేసి, పిమ్మట దేశకాలవయస్సులకు అను
గుణంగా ఉండేటట్లు శ్మశ్రుకర్మ (గడ్డాలు, మీసాలు ఏర్పరచడం మొదలైన పని) చేయించాలి.
మూ. శుక్లం విచిత్రం శ్యామం చ తథా రోమశమేవ చ.
భవేచ్చతుర్విధం శ్మశ్రు నానావస్థాన్తరాత్మకమ్.
111
తా. అనేకమైన అవస్థల మార్పులను దృష్టిలో ఉంచుకొని చేయవలసిన శ్మశ్రుకర్మ
(మీసం ఉంచడం) శుక్లము, విచిత్రము, శ్యామము, రోమశము అని నాలుగువిధా
లుంటుంది.
మూ. శుక్లం తు లిఙ్గనాం కార్యం తథామాత్యపురోధసామ్.
మధ్యస్థా యే చ పురుషాః యే చ దీక్షాం సమాశ్రితాః,
దివ్యా యే పురుషాః కేచిత్ సిద్ధవిద్యాధరాదయః
పార్థివాశ్చ కుమారాశ్చ యే చ రాజోపజీవినః,
శృఙ్గరిణశ్చ యే మర్త్యా యౌవనోన్మాదినశ్చ యే.
తేషాం విచిత్రం కర్తవ్యం శ్మశ్రునాట్యప్రయోక్తృభిః.
-
112
113
114
తా. యతి - వానప్రస్థాదులు, అమాత్యులు, పురోహితులు, మధ్యస్థులు (అంతగా
లౌకికసుఖాలయందు ఆసక్తిలేనివాళ్లు) వ్రతదీక్షలో ఉన్నవాళ్లు వీళ్ల గడ్డాలు తెల్లగా
ఉండేటట్లు చూడాలి. సిద్ధవిద్యాధరాది దివ్యపురుషులు, రాజులు, రాజకుమారులు,
రాజసేవకులు (ఉద్యోగులు), శృంగారాసక్తి కలవాళ్లు, యౌవనమడంలో ఉన్నవాళ్లు -
వీళ్ల మీసాలు చిత్ర - విచిత్రమైన ఆకారాలలో ఉండాలి.
మూ. అనిస్తీర్ణప్రతిజ్ఞానాం దుఃఖితానాం తపస్వినామ్.
వ్యసనాభిహతానాం చ శ్యామం శ్మశ్రు ప్రయోజయేత్.
115&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gvtyi926xbc07iqgz279w3dexcrd9ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/671</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230233</id>
    <revision>
      <id>586756</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '654 నాట్యశాస్త్రము తా. చేసిన ప్రతిజ్ఞను సాధించజాలనివాళ్లు, దుఃఖితులు, తపస్సులో ఉన్నవాళ్లు, కష్టాలలో ఉన్నవాళ్లు వీళ్ల గడ్డం మాసిపోయి ఉండాలి. మూ. ఋషీణాం తాపసానాం చ యే చ దీర్ఘవ...'</comment>
      <origin>586756</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3922" sha1="l8xhj973ano1nj46auzx6hzhe48ju8v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;654
నాట్యశాస్త్రము
తా. చేసిన ప్రతిజ్ఞను సాధించజాలనివాళ్లు, దుఃఖితులు, తపస్సులో ఉన్నవాళ్లు,
కష్టాలలో ఉన్నవాళ్లు వీళ్ల గడ్డం మాసిపోయి ఉండాలి.
మూ. ఋషీణాం తాపసానాం చ యే చ దీర్ఘవ్రతా నరాః.
తథా చ చీరబద్ధానాం రోమశం శ్మశ్రు కీర్తితమ్.
116
తా. ఋషులు, తాపసులు, దీర్ఘకాలం పాటు ప్రతాచరణంలో ఉన్నవాళ్లు,
అరణ్యాలలో నారచీరలు కట్టి తపస్సు చేసికొనేవాళ్లు వీళ్లకు వేలాడే గడ్డాలు ఉండాలి.
మూ. ఏవం నానాప్రకారం తు శ్మశ్రుకార్యం ప్రయోక్తృభిః.
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి వేషాన్ నానాప్రయోగజాన్.
117
తా. నాటకప్రయోక్తలు ఈ విధంగా అనేకరీతులలో శ్మశ్రుకర్మ చేయించాలి.
నాట్యప్రయోగాలకు సంబంధించిన వేషాలను చెపుతాను.
,
మూ. శుద్ధో విచిత్రో మలినస్త్రివిధో వేష ఉచ్యతే.
తేషాం నియోగం వక్ష్యామి యథావదనుపూర్వశః.
118
తా. శుద్ధము, విచిత్రము, మలినము అని వేషం మూడు విధాలు. క్రమంగా
వాటి వినియోగాన్ని తెలుపుతాను.
మూ. దేవాభిగమనే చైవ మఙ్గలే నియమస్థితే.
119
తిథినక్షత్రయోగే చ వివాహకరణే తథా,
විධ
-
ధర్మప్రపృత్తం యత్కర్మ స్త్రియో వా పురుషస్య వా.
వేషస్తేషాం భవేచ్ఛుద్ధో యే చ ప్రాయత్నికా నరాః.
120
తా. దేవతాదర్శనానికి వెళ్లినప్పుడు, మంగలకార్యాలలో, నియమంలో ఉన్నప్పుడు,
నక్షత్రాల కలయికచే ఏర్పడిన పర్వదినాలలోను, వివాహం జరిగే టప్పుడు,
ధార్మికమైన కర్మలలోను, స్త్రీలూ పురుషులూ కూడ పరిశుద్ధ మైన వేషం (వస్త్రాదులు)
ధరించాలి. ప్రయత్నపూర్వకంగా వినయంతో ప్రవర్తించేవాళ్లు కూడ శుద్ధవేషం ధరించాలి.
మూ. దేవదానవయక్షాణాం గన్ధర్వోరగరక్షసామ్.
నృపాణాం కర్కశానాం చ చిత్రో వేష ఉదాహృతః.
తా. దేవ
-
121
దానవ - యక్ష - గంధర్వ - ఉరగ - రాక్షసులకు, రాజులకు
నియమబద్ధజీవనవిధానం లేనివాళ్లకు చిత్రమైన వేషం ఏర్పరచాలి.
మూ. వృద్ధానాం బ్రాహ్మణానాం శ్రేష్యమాత్యపురోధసామ్.
122&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l8xhj973ano1nj46auzx6hzhe48ju8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/672</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230234</id>
    <revision>
      <id>586757</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము వణిజాం కాఇల్బకీయానాం తథా చైవ తపస్వినామ్, విప్రక్షత్రియవైశాన్యాం స్థానీయా యే చ మానవాః శుద్ధో వస్త్రవిధిస్తేషాం కర్తవ్యో నాటకాశ్రయః. 655 123 తా. వయోవృద్ధులు,...'</comment>
      <origin>586757</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4339" sha1="pl25nnmhc15djd0exkhqnmgikf6iefs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
వణిజాం కాఇల్బకీయానాం తథా చైవ తపస్వినామ్,
విప్రక్షత్రియవైశాన్యాం స్థానీయా యే చ మానవాః
శుద్ధో వస్త్రవిధిస్తేషాం కర్తవ్యో నాటకాశ్రయః.
655
123
తా. వయోవృద్ధులు, బ్రాహ్మణులు, శ్రేష్ఠులు (శెట్టిలు), అమాత్యులు, పురోహితులు,
వర్తకులు, అంతఃపురాలలో ఉండే కంచుకులు, తాపసులు, విప్రలు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు,
రాజాధికారులు - వీళ్ల వస్త్రవిధానం, నాటకప్రయోగాలలో, పరిశుద్ధమై ఉండాలి.
మూ. ఉన్మత్తానాం ప్రమత్తానామధ్వగానాం తథైవ చ.
-
వ్యసనోపహతానాం చ మలినో వేష ఉచ్యతే.
124
తా. ఉన్మత్తులు, మద్యం మత్తులో ఉన్నవాళ్లు, బాటసారులు, ఆపదలలో ఉన్నవాళ్లు
- వీళ్లకు మలినవేషం వేయించాలి.
మూ. శుద్ధరక్తవిచిత్రాణి వాసాంస్యూర్ధ్వమ్బరాణి చ.
యోజయేన్నాట్యతత్త్వజ్ఞో వేషయోః శుద్ధచిత్రయోః,
కుర్యాద్వేషే తు మలినే మలినం తు విచక్షణః.
125
126
తా. నాట్యవేత్త శుద్దచిత్రవేషాలలో శుద్ధవస్త్రాలను, రక్తవస్త్రాలను, విచిత్రమైన రంగుల
వస్త్రాలను, పైనకప్పుకొనే, వెనుకనుండి వేలాడే వస్త్రాలనుగా ఏర్పాటు చెయ్యాలి.
మలినవేషంలో మలినవస్త్రం ప్రావరణంగా ఏర్పరచాలి.
మూ. మునిని
స్థశార్యేషు త్రిదణ్ణి శ్రోత్రియేషు చ,
ప్రతానుగస్తు కర్తవ్యో వేషో లోకస్వభావతః.
127
తా. మునులు, జైనసాధువులు, బౌద్ధ భిక్షువులు, త్రిదండిసంన్యాసులు, శ్రోత్రియులు
- వీళ్లందరికీ వాళ్ల వాళ్ల వ్రతాలను (నియమాలను అనుసరించి లోకంలో అలవాటులో
ఉన్న వేషాలు ఏర్పరచాలి.
మూ. చీరవల్కలచర్మాణి తాపసానాం తు యోజయేత్,
పరివ్రాణుని శాక్యనాం వాసః కాషాయమిష్యతే.
నానాచిత్రాణి వాసాంసి కుర్యాత్పాశుపతేష్వథ
కులజాశ్చాపి యే ప్రోక్తాస్తేషాం చైవ యథోచితమ్.
128
128
తా. తాపసులకు నారతో నేసిన చీరలు, చెట్టు బెరళ్లు, మృగచర్మలు వస్త్రాలుగా
కూర్చాలి. సంన్యాసులకు, మునులకు, బౌద్ధసంన్యాసులకు కాషాయవస్త్రం ఏర్పరచాలి.
పాశుపతసంప్రదాయస్థులకు అనేకవిధాల విచిత్రములైన వస్త్రాలు, ఉన్నతకులాలలో
పుట్టినవాళ్లకు వాళ్ల-వాళ్లకు తగిన వస్త్రాలు ఏర్పరచాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pl25nnmhc15djd0exkhqnmgikf6iefs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/673</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230235</id>
    <revision>
      <id>586758</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '656 మూ. అస్తఃపురప్రవేశే చ వినియుక్తా హి యే నరాః, కాషాయకఱ్చుకపటాః కార్యాస్తే.. పి యథావిధి. అవస్థా రమాసాద్య స్త్రీణాం వేషో భవేత్తథా. నాట్యశాస్త్రము 129 తా. అంతఃపురాల రక్షణకై నియుక...'</comment>
      <origin>586758</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3906" sha1="nf42f73qfjzbt3njqr27s23yad9qiio" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;656
మూ. అస్తఃపురప్రవేశే చ వినియుక్తా హి యే నరాః,
కాషాయకఱ్చుకపటాః కార్యాస్తే.. పి యథావిధి.
అవస్థా
రమాసాద్య స్త్రీణాం వేషో భవేత్తథా.
నాట్యశాస్త్రము
129
తా. అంతఃపురాల రక్షణకై నియుక్తులైన వాళ్లు, ఎఱ్ఱని చొక్కాలు ధరించాలి.
స్త్రీలకు కూడ వాళ్ల వాళ్ల అవస్థలను పట్టి వేషా లుండాలి.
మూ. వేషః సాంగ్రామికశ్చైవ శూరాణాం సంప్రకీర్తితః.
విచిత్రశస్త్రకవచో బద్ధతూణో ధనుర్ధరః.
129
తా. శూరులకు, విచిత్రమైన ఆయుధాలు, కవచము, అంబులపొదులు, ధనస్సు
వీటి అన్నింటితో కూడిన యుద్ధసంనద్ధమైనవారు ధరించే వేషం ఉండాలి.
మూ. చిత్రో వేషస్తు కర్తవ్యో నృపాణాం నిత్యమేవ చ,
కేవలస్తు భవేచ్చుద్ధో నక్షత్రోత్పాతమఙ్గలే.
130
తా. రాజుల కెల్లప్పుడు విచిత్రమైన వేషం ఉండాలి. నక్షత్రాలకు, ఉత్పాతాలకు
(అశుభశకునాలకు) శాంతి చేసే సందర్భంవంటి సమయాలలో కేవలం తెల్లనివస్త్రాలతో
వేషం ఉండాలి.
మూ. ఏవమేష భవేద్వేషో దేశజాతివయోనుగః,
ఉత్తమాధమమధ్యానాం స్త్రీణాం నౄణామథాపి చ.
ఏవం వస్త్రవిధిః కార్యః ప్రయోగే నాటకాశ్రయే,
నానావస్థాం సమాసాద్య శుభాశుభకృతస్తథా.
131
132
తా. నాటకప్రయోగంలో, దేశ - కాల - వయోవస్థలకు అనుగుణంగా ఉత్తమ -
మధ్యమ - అధమ - స్త్రీ పురుషుల వేషాలు తగిన వస్త్రాదులతో పైన చెప్పినవిధంగా
ఏర్పరచాలి.
మూ. తథా ప్రతిశిరశ్చాపి కర్తవ్యం నాటకాశ్రయమ్,
దివ్యానాం పురుషాణాం చ దేశజాతి వయఃశ్రితమ్.
133
తా. నాటకప్రయోగాలలో, దేవతలకు, పురుషులకు కూడ దేశ - జాతి - వయోను
సారంగా ప్రతిశీర్షం కూడ ఉపయోగించాలి.
వి. కొందరు దేవతల కొందరు ప్రధానపాత్రల ముఖాలకు అమర్చే లక్క మొదలైన
వాటితో చేసిన, అందమైన, విశిష్టాకారాలు గల ముఖాలకు ప్రతిశీర్షకములు అని పేరు
(అ.భా.). తలమీద ధరించే తలపాగా, టోపీ మొదలైనవి కూడ ప్రతి శీర్షకములు
కావచ్చును. నా. శా. లోనే ఆ విధమైన సూచనలు చూ. శ్లో. 138&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nf42f73qfjzbt3njqr27s23yad9qiio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/674</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230236</id>
    <revision>
      <id>586759</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము మూ. పార్శ్వగతా మస్తకినస్తథాచైవ కిరీటినః, త్రివిధో ముకుటో జ్ఞేయో దివ్యపార్థివసంశ్రయః. 657 134 తా. దివ్యపురుషులకు, రాజులకు ఉపయోగించే మకుటం - పార్శ్వగతం అని, మస్...'</comment>
      <origin>586759</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="5bpli855gm8sj7exs7niy9zdkhvvdof" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
మూ. పార్శ్వగతా మస్తకినస్తథాచైవ కిరీటినః,
త్రివిధో ముకుటో జ్ఞేయో దివ్యపార్థివసంశ్రయః.
657
134
తా. దివ్యపురుషులకు, రాజులకు ఉపయోగించే మకుటం - పార్శ్వగతం అని,
మస్తకి అనీ, కిరీటి అనీ మూడు రకాలు.
మూ. దేవగన్ధర్వయక్షాణాం పన్నగానాం సరక్షసామ్,
కర్తవ్యా నైకవిహితా ముకుటాః పార్శ్వమౌలయః.
135
తా. దేవతలకు, గంధర్వులకు యక్షులకు, పన్నగులకు, రాక్షసులకు అనేకవిధాలుగా
రచించిన పార్శ్వమౌలిముకుటం ఉండాలి.
వి. రెండు వైపులా విడి విడిగా ఉన్నట్లు కనబడే, పెద్ద బొణిపలవంటి నగిషీలున్న
ముకుటం పార్శ్వమౌలిముకుటం అయిఉంటుంది. లేదా అది ఒక పక్కకు వంగి ఉండవచ్చు.
మూ. ఉత్తమా యే చ దివ్యానాం తే చ కార్యాః కిరీటినః,
మధ్యమా మౌలినశ్చైవ కనిష్టాః పార్శ్వమౌలినః.
136
తా. దేవతలలో ఉత్తములకు కిరీటిముకుటాలు, మధ్యములకు, మౌలిముకుటాలు,
కనిష్ఠులకు పార్శ్వమౌలిముకుటాలు ఏర్పరచాలి.
మూ. నరాధిపానాం కర్తవ్యాస్తథా మస్తకినో బుధైః,
విద్యాధరణాం సిద్ధానాం చారణానాం తథైవ చ.
గ్రస్థోమతి
కేశమకుటాః కర్తవ్యాస్తు ప్రయోక్తృభిః.
137
తా. రాజులకు మస్తకిముకుటాలు, విద్యాధరులకు, సిద్ధులకు, చారణులకు మధ్య
మధ్య ఉండలుండలుగా కనబడే టట్లు ముడులు వేసిన జుట్టుతో ఏర్పరచిన ముకుటాలు
ఉండాలి.
మూ. అమాత్యానాం కఞ్చుకినాం తథా శ్రేష్ఠిపురోధసామ్.
వేష్టనాబద్ధపట్టాని ప్రతిశీర్షాణి కారయేత్.
138
తా. అమాత్యులకు, కంచుకిలకు, శ్రేష్ఠిలకు, పురోహితులకు తలపాగాలు ఉండాలి.
మూ. సేనాపతేః పునశ్చాపి యువరాజస్య చైవ హి.
మస్తకేష్వర్ధముకుటం ప్రయోగే సంప్రయోజయేత్,
శేషాణామర్థయోగేన దేశజాతివయఃశ్రుతమ్.
శిరః ప్రయోక్తృభిః కార్యం ప్రయోగస్య వశానుగమ్.
139
140
తా. నాటకప్రయోగంలో, సేనాపతికి, యువరాజుకు అర్ధముకుటం శిరోలంకా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5bpli855gm8sj7exs7niy9zdkhvvdof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/675</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230237</id>
    <revision>
      <id>586760</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '658 నాట్యశాస్త్రము రంగా ఉండాలి. మిగిలినవాళ్లకు, నాటకప్రయోగంలో కలిగే అవసరాన్ని పట్టి, దేశ - జాతి - -వయో - విద్యాదులను అనుసరించి శిరోభూషణం ఏర్పాటు చెయ్యాలి. మూ. బాలానామపి కర్తవ్య...'</comment>
      <origin>586760</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3999" sha1="lnlhdgdkhqw0s8qfnhb5qheemcjygsh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;658
నాట్యశాస్త్రము
రంగా ఉండాలి. మిగిలినవాళ్లకు, నాటకప్రయోగంలో కలిగే అవసరాన్ని పట్టి, దేశ -
జాతి
-
-వయో - విద్యాదులను అనుసరించి శిరోభూషణం ఏర్పాటు చెయ్యాలి.
మూ. బాలానామపి కర్తవ్యం త్రిశిఖణం విభూషితమ్.
జటాముకుటబద్ధంచమునీనాం తు భవేచ్చిర.
141
తా. బాలుల శిరస్సులపై అలంకారంగా జుట్టు మూడు ముడులుగా వేసి తలమీదికి
వచ్చే టట్లు కూర్చాలి. మునుల శిరస్సు జటాముకుటంతో ఉండాలి.
మూ. రక్షోదానవదైత్యానాం పిఙ్గకేశేక్షణాని హి.
హరిచ్ఛశ్ర్మూణి చ తథా ముకుటాస్యాని కారయేత్.
తా. రక్షో - దానవ
-
142
దైత్యుల కళ్లు జుట్టూ పచ్చగా ఉండేటట్లు, మీసాలు
కొంచెం పసుపూ ఎరుపూ కలిసిన రంగులో ఉండే టట్లు, శిరస్సులమీద ముకుటాల
ముఖాలు (Masks) ఏర్పాటు చెయ్యాలి.
మూ. పిశాచోన్మత్తభూతానాం సాధకానాం తపస్వినామ్.
అనిస్తీర్ణప్రతిజ్ఞానాం లమ్బకేశం భవేచ్ఛిరః.
143
తా. పిశాచాలు, ఉన్మత్తులు, భూతాలు, సాధకులైన మునులు, ప్రతిజ్ఞ చెల్లించు
కొనలేనివాళ్లు వీళ్ల జుట్టు ముడివేయకుండా వేలాడుతూ ఉండాలి.
-
మూ. శాక్యశ్రోత్రియనిర్ధన్దపరివ్రాద్దీక్షితేషు చ.
శిరోముణం తు కర్తవ్యం యజ్ఞదీక్షాన్వితేషు చ.
144
తా. బౌద్ధసంన్యాసులకు, శ్రోత్రియులకు, జైనమునులకు, సంన్యాసులకు, దీక్షలో
ఉన్నవాళ్లకు, యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నవాళ్లకు శిరోముండనం చేయించాలి.
మూ. తథా వృత్తానుషగ్గేణ శేషాణాం లిఙ్గనాం శిరః.
ముణ్డనం కుణ్చితం వాపి లమృకేశమథాపి వా.
145
తా. శైవపాశుపతాదిసంప్రదాయాలను అనుసరించే ఇతరు లందరికీ వాళ్ల వాళ్ల
ఆచారాల ప్రకారం శిరోముండనం కాని, వేరు వేరు విధాల ముడివేసుకొనడం గాని,
కేశాలు ముడివేయకుండా వ్రేలాడేటట్లు ఉంచడం కాని చెయ్యాలి.
మూ. వధూనాఞ్చపి కర్తవ్యం యే చ రాజోపజీవినః.
శృఙ్గరచిత్తాః పురుసాస్తేషాం కుణ్చితమూర్ధజాః.
తా.
146
- స్త్రీలు, రాజోద్యోగులు, శృంగారప్రియులు వీళ్ల జుట్లు వేరు వేరు ఆకారాలలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lnlhdgdkhqw0s8qfnhb5qheemcjygsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/676</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230238</id>
    <revision>
      <id>586761</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము ముళ్లు వేయించాలి. 659 మూ. చేటానామపి కర్తవ్యం త్రిశిఖం ముణ్డమేవ చ. విదూషకస్య ఖలతిః స్యాత్ కాకపదమేవ చ 147 తా. విదూషకుని శిరస్సు బట్టతలగా గాని, చెవుల దగ్గర కాకి ఈక...'</comment>
      <origin>586761</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4008" sha1="eq501qu4bucgrjcnejinip21dltelza" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
ముళ్లు వేయించాలి.
659
మూ. చేటానామపి కర్తవ్యం త్రిశిఖం ముణ్డమేవ చ.
విదూషకస్య ఖలతిః స్యాత్ కాకపదమేవ చ
147
తా. విదూషకుని శిరస్సు బట్టతలగా గాని, చెవుల దగ్గర కాకి ఈకల వంటి
జుట్టు కొని (లేదా - మధ్య బట్టతల పక్కల కాకి ఈకలజుట్టు) ఉండాలి.
మూ. శేషాణామర్థయోగేన దేశజాతిసమాశ్రయమ్.
శిరః ప్రయోక్తృభిః కార్యం నానావస్థాన్తరాశ్రయమ్.
148
తా. మిగిలినవాళ్లందరి శిరస్సులూ అవసరాలను పట్టి, దేశ - జాతిభేదాను
సారంగా, వాళ్ల వాళ్ల అవస్థలకు అనుగుణంగా ఉండే టట్లు నాట్యప్రయోక్తలు చెయ్యాలి.
మూ. ఏవం నానాప్రకారేణ బుద్ధ్యా చైషాం విభజ్య చ.
భూషణైర్వర్లకైర్వసై ర్మాన్యైశ్చైవ యథావిధి,
అవస్థానుకృతిః స్థాప్యా ప్రయోగరససంభవా.
149
150
తా. ఈ విధంగా అనేకపద్ధతులలో, ఎవరికి ఏది యుక్తమో స్వబుద్ధిచేత కూడ
నిర్ణయించుకొని, ఆ యా పాత్రలుగా అవస్థానుకరణం చేసే నటులకు, భూషణాలతోను,
రంగులతోను, వస్త్రాలతోను మాలలతోను యథావిధిగా, ప్రయోగానికి, రసాలకు ఉపయక్త
మైన వేషరచన చెయ్యాలి.
మూ. స్త్రీణాం వా పురుషాణాం వాప్యవస్థాం ప్రాప్య తాదృశీమ్,
సర్వే భావాశ్చ దివ్యానాం కార్యా మానుషసంశ్రయాః.
151
తా. నటీనటులు ఈ వేషాదులు ధరించి స్త్రీపాత్రల పురుషపాత్రల ఆ యా అవస్థలు
పొంది (తామే ఆ అవస్థలలో ఉన్నట్లు భావిస్తూ) దేవతలకు సంబంధించిన విషయాలు,
మనుష్యులకు (రాజాదులకు) సంబంధించిన విషయాలు ప్రదర్శించాలి.
మూ. తేషించానిమిషత్వాది నైవ కార్యం ప్రయోక్తృభిః,
ఇహ భావా రసాశ్చైవ దృష్టిభిః సంప్రతిష్ఠితాః.
152
తా. నాట్యప్రయోక్తలు దేవతలు అనిమిషత్వాదులను (కళ్లకు రెప్పపాటు లేకపోవడం
వంటివాటిని) గ్రహించకూడదు. ఎందుచేత ననగా - భావ - రసాదులు ఆవిష్కరణం,
ప్రధానంగా, దృష్టులనే ఆశ్రయించి ఉంటుంది. రెప్పపాటు లేని నేత్రాలతో అది శక్యం
కాదు కదా!
మూ. దృష్యైవ స్థాపితో హ్యర్థః పశ్చాదజ్జెర్విభావ్యతే,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eq501qu4bucgrjcnejinip21dltelza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/677</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230239</id>
    <revision>
      <id>586762</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '660 ఏవం జ్ఞేయాఙ్గరచనా నానాప్రకృతిసంభవా. నాట్యశాస్త్రము 153 తా. దృష్టిచేత (నేత్రాభినయంచేత) తెలుపబడిన విషయాన్నే తరవాత ఆంగికాభి నయంచేత ప్రదర్శించడం జరుగుతుంది. (అందుచేత రెప్పపా...'</comment>
      <origin>586762</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3767" sha1="ht9hf11d3kx4ki6oqdt9gb95kasbxmv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;660
ఏవం జ్ఞేయాఙ్గరచనా నానాప్రకృతిసంభవా.
నాట్యశాస్త్రము
153
తా. దృష్టిచేత (నేత్రాభినయంచేత) తెలుపబడిన విషయాన్నే తరవాత ఆంగికాభి
నయంచేత ప్రదర్శించడం జరుగుతుంది. (అందుచేత రెప్పపాటే లేకపోతే నేత్రాభినయం
ఎలా కుదురుతుంది!)
అనేక ప్రకృతులకు (నాటక కథావస్తువులోని పాత్రలకు సంబంధించిన) అంగరచన
ఈ విధంగా (పైన చెప్పిన విధంగా) చెయ్యాలి.
మూ. సంజీవ ఇతి యః ప్రోక్తః తస్య వక్ష్యామి లక్షణమ్,
యః ప్రాణినాం ప్రవేశో వై సజీవ ఇతి సంజ్ఞితః.
154
తా. 'సజీవం' అని దేనిని అంటారో దాని లక్షణం చెపుతాను. నాట్యరంగంమీదికి,
ఆవశ్యకతను పట్టి కొన్ని ప్రాణులను ప్రవేశపెడతారు. దానికే సంజీవం (సజీవం) అని
పేరు.
మూ. చతప్పదో థ ద్విపదస్తథా చైవాపదః స్మృతః,
ఉరగానపదాన్విద్యాద్ద్విపదాన్ ఖగమానుషాన్,
గ్రామ్యారణ్యాశ్చ పశవో విజ్జేయాః స్యుః చతుష్పదాః.
155
తా. సజీవం చతుష్పద మనీ, ద్విపద మనీ, అపదం అనీ మూడు విధాలు.
సర్పాలు అపదాలు (పాదాలు లేనివి). పక్షులు మనుష్యులు ద్విపదాలు. గ్రామంలోను,
అరణ్యంలోను నివసించే పశువులు చతుష్పదాలు.
మూ. యే తే తు యుద్ధసంఫేటైరుపరోధైస్తథైవ చ,
నానాప్రహరణోపేతాః ప్రయోజ్యా నాటకే బుధైఒ
156
తా. నాటకంలో అనేకవిధాలైన ఆయుధాలు ధరించిన పాత్రలు ప్రయోగింప
బడతారు. వాళ్లు యుద్ధాలలోను, సంఫేటాలలోను (పరుషభాషణపూర్వకయుద్ధాలలోను)
ఆక్రమణలలోను, ముట్టడించడాలలోను పాల్గొంటారు.
మూ. ఆయుధాని చ కార్యాణి పురుషాణాం ప్రమాణతః,
తాన్యహం వర్ణయిష్యామి యథాయుక్తి ప్రమాణతః.
157
తా. ఆ యుద్ధాదులలో పాల్గొనే పురుషులకు, ప్రమాణానుసారం, ఆయుధాలు
చేయించాలి. వాటిని గూర్చి నేను యుక్తిని (అవసరాన్ని) అనుసరించి వాటి ప్రమాణాలు
ఎలా ఉండాలో చెపుతాను.
మూ. భిణ్ణిర్ద్వాదశతాలః స్యార్దశ కున్తో భవేదథ,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ht9hf11d3kx4ki6oqdt9gb95kasbxmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/678</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230240</id>
    <revision>
      <id>586763</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము అష్టా శతఘ్నీ శూలం చ తోమరః శక్తిరేవచ. 661 158 తా. భిండి పన్నెండు తాలాల పొడ వుండాలి. కుంతం పది తాలాలు, శతఘ్ని, శూలం, తోమరం, శక్తి ఎనిమిదేసి తాలాలు పొడ వుండాలి. మూ. అష్...'</comment>
      <origin>586763</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3490" sha1="pm7jxj6l6ek8k0aky4l9w9wflarxc7k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
అష్టా శతఘ్నీ శూలం చ తోమరః శక్తిరేవచ.
661
158
తా. భిండి పన్నెండు తాలాల పొడ వుండాలి. కుంతం పది తాలాలు, శతఘ్ని,
శూలం, తోమరం, శక్తి ఎనిమిదేసి తాలాలు పొడ వుండాలి.
మూ. అష్టా తాలా ధనుర్యమాయామో... స్య ద్విహస్తకః,
శరో గదా చ వజ్రం చ చతుస్తాలం విధీయతే.
159
తా. ధనస్సు పొడవు ఎనిమిది తాలా లుండాలి. దీని వెడల్పు (నారి కట్టి లాగినప్పుడు
ఏర్పడే దూరం) రెండు హస్తా లుండాలి. బాణం, గద, వజ్రం ఇవి నాలుగేసి తాలాలు
పొడ వుండాలి.
మూ. అబ్దులాని త్వసిః కార్యశ్చత్వారింశత్ప్రమాణతః,
ద్వాదశాబ్ధులకం చక్రం తతో ర్ధం ప్రాస ఇష్యతే.
160
తా. ఖడ్గం నలభై అంగుళాల ప్రమాణంలో ఉండాలి. చక్రం పన్నెండు అంగుళాలు,
ప్రాస ఆరు అంగుళాలు ఉండాలి.
మూ. ప్రాసవత్ పట్టసం విద్యాత్ దణ్ణశ్చైవ తు వింశతిః,
వింశతిః కణయశ్చైవ అబ్దులాని ప్రమాణతః.
161
తా. పట్టసం కూడ ఆరు అంగుళాలు, దండం ఇరవై అంగుళాలు, కణయం
అంగుళాలు ఉండాలి.
మూ. షోడశాఙ్గులివిస్తీర్ణం చర్మ కార్యం ద్విహస్తకమ్,
త్రింశదఙ్గులిమానేన కర్తవ్యం భేటకం బుధైః.
162
తా. చర్మ పొడవు పదహారు అంగుళాలు, వెడల్పు రెండు హస్తాలు. ఖేటకం
ముప్పై అంగుళాలు ఉండాలి. (ఈ రెండూ డాలులో భేదాలయి ఉంటాయి).
మూ. జర్జరో దణ్ణకాష్టశ్చ తథైవ ప్రతిశీర్షకమ్,
ఛత్రం చ చామరం చైవ ధ్వజో భృఙ్గర ఏవ చ.
యత్కించిన్మానుషే లోకే ద్రవ్యం పుంసాం ప్రయోగజమ్,
తత్సర్వం తూపకరణం నాట్యే.. స్మిన్ సంవిధీయతే.
163
164
తా. జర్జరము, దండకాష్ఠము, ప్రతిశీర్షకము, ఛత్రము, చామరము, ధ్వజము,
జలపాత్ర (కూజా) ఇవి కాక మనుష్యుల నిత్యావసరాలకు ఉపయోగపడే అన్ని వస్తువులూ
కూడ నాట్యప్రయోగంలో ఏర్పరచుకోవాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pm7jxj6l6ek8k0aky4l9w9wflarxc7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/679</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230241</id>
    <revision>
      <id>586764</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '662 మూ. యద్యస్య విషయప్రాప్తం తేనోహ్యం తస్య లక్షణమ్, జర్జరే దణ్ణకాష్టే చ సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్. నాట్యశాస్త్రము 164 తా. నాట్యప్రదర్శనసమయంలో ఏ ఏ లోకప్రసిద్ధాలైన వస్తువులు అవసర...'</comment>
      <origin>586764</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4163" sha1="cmu0vjjl55zecavfj3l6l18gupqp5k4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;662
మూ. యద్యస్య విషయప్రాప్తం తేనోహ్యం తస్య లక్షణమ్,
జర్జరే దణ్ణకాష్టే చ సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్.
నాట్యశాస్త్రము
164
తా. నాట్యప్రదర్శనసమయంలో ఏ ఏ లోకప్రసిద్ధాలైన వస్తువులు అవసరం
అవుతాయో వాటి స్వరూపస్వభావాలు స్వయంగా ఊహించి తెలుసుకోవాలి. నాట్య
ప్రయోగంలో మాత్రమే ఉపయోగించే జర్జర - దండకాష్ఠాల లక్షణం చెపుతాను.
మూ. శ్వేతభూమ్యాం తు యో జాతః పుష్యనక్షత్రజస్తథా,
సంగ్రాహ్యో వై భవేద్వేణుః జర్జరార్థం ప్రయత్నతః.
మాహేన్ద్ర తు ధ్వణే కార్యం లక్షణం విశ్వకర్మణా.
165
తా. తెల్లని నేలమీద మొలిచిన, పుష్యనక్షత్రదివసాన పుట్టిన (లేదా ఛేదించిన)
వెదురును జర్జరం కోసం ప్రయత్నపూర్వకంగా సంపాదించాలి. విశ్వకర్మ మహేంద్ర
ధ్వజానికి ఏ లక్షణా లుండా లని చెప్పాడో ఆ లక్షణాలు దీనికి కూడ చెయ్యాలి (ఉండాలి).
మూ. ఏషామన్యతమం కుర్యాత్ జర్జరం దారుకర్శకః.
అథవా వృక్షజాతస్య ప్రరోహా వాపి జర్జర.
166
తా. అందుచేత విశ్వకర్మ చెప్పిన వృక్షాలలో ఏ వృక్షమైనా, పుష్యనక్షత్ర రోజున
ఏది పుట్టిందో దానినైనా గ్రహించి దానికి చెక్కడం మొదలైన పనులు చేయించి జర్జరం
తయారు చేయవచ్చును.
మూ. వేణురేవ భవేత్ శ్రేష్ఠస్తస్య వక్ష్యాపి లక్షణమ్.
ప్రమాణతో హ్యఙ్గులానాం శతమష్టోత్తరం భవేత్.
167
తా. అయితే జర్జరనిర్మాణానికి వెదురే శ్రేష్ఠం. దాని లక్షణం చెపుతాను. దాని
పొడవు నూట ఎనిమిది అంగుళా లుండాలి.
మూ. పఞ్చపర్వా చతుర్ధస్థిస్తాలమాత్రస్తథైవ చ.
స్థూలగ్రన్ధిర్న కర్తవ్యో న శాఖీ న చ కీటవాన్,
న కృమిక్షతపర్వా చ న హీనశ్చాన్యవేణుభిః.
168
169
తా. ఆ వెదురుకఱ్ఱకు ఐదు కణుపులు, నాలుగు గ్రంథులు (కణుపుల మధ్యనున్న
గట్టి సంధులు) ఉండాలి. ఆ గ్రంథులు పెద్దవిగా ఉండకుండా తాలప్రమాణం మాత్రమే
ఉండాలి. లావైన గ్రంథులు కలది గాని, కొమ్మ లున్నది గాని, పురుగులున్నది గాని
ఉపయోగించకూడదు. దీని పర్వలలో పుచ్చు లుండకూడదు. ప్రక్కన వేణువులు లేకుండా
ఒక్కటే ఉన్నది కాకూడదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cmu0vjjl55zecavfj3l6l18gupqp5k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/680</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230242</id>
    <revision>
      <id>586765</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము మూ. మధుసర్పిఃసర్షపాకం మాల్యధూపపురస్కృతమ్, ఉపాస్య విధివద్వేణుం గృష్ణాయాజ్జర్జరం ప్రతి. 663 170 తా. ఆ వెదురుకఱ్ఱకు తేనె, నెయ్యి, ఆవాలు పూసి, మాల్యాలు, ధూపము సమర్...'</comment>
      <origin>586765</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="qs1lsw7up7c2hyzw2vqgkuh5hl7vf48" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
మూ. మధుసర్పిఃసర్షపాకం మాల్యధూపపురస్కృతమ్,
ఉపాస్య విధివద్వేణుం గృష్ణాయాజ్జర్జరం ప్రతి.
663
170
తా. ఆ వెదురుకఱ్ఱకు తేనె, నెయ్యి, ఆవాలు పూసి, మాల్యాలు, ధూపము సమర్పించి
యథావిధిగా పూజించి, దానిని జర్జరనిర్మాణంకొరకు గ్రహించాలి.
మూ. యో విధిర్యః క్రమశ్చైవ మహేన్ద్ర తు ధ్వజే స్మృతః,
స జర్జరస్య కర్తవ్యః పుష్యవేణుసమాశ్రయః.
171
తా. ఇంద్రధ్వజం విషయంలో ఏ విధి, ఏ క్రమం శాస్త్రంలో చెప్పబడిందో అవే
విధి క్రమాలు జర్జరనిర్మాణంకోసం గ్రహించిన వేణువు విషయంలో కూడ పాటించాలి.
మూ. భవేద్యో దీర్ఘపర్వా తు తనుపత్రస్తథైవ చ,
పర్వాగ్రమణలశ్చైవ పుష్యవేణుః స కీర్తితః.
172
తా. దేని కణుపులు దీర్ఘంగా ఉంటాయో, ఆకులు సన్నంగా ఉంటాయో, కణుపుల
చివర్లలో ఉంగరాల వంటి మచ్చ లుంటాయో అది పుష్యవేణువు.
మూ. విధిరేష మయా ప్రోక్తో జర్జరస్య ప్రమాణతః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి దణ్ణకాష్ఠస్య లక్షణమ్.
173
తా. జర్జరాన్ని గూర్చిన ప్రమాణాన్ని విధానాన్ని చెప్పాను. ఇప్పుడు దండకాష్ఠం
లక్షణం చెపుతాను.
మూ. కపిత్థబిల్వవంశేభ్యో దణ్ణకాష్టో భవేదథ,
వక్రం చైవ హి కర్తవ్యం త్రిభాగే లక్షణాన్వితమ్.
174
తా. వెలగకొమ్మతో లేదా మారేడుకొమ్మతో లేదా వెదురుకఱ్ఱతో దండకాష్ఠం
చేయించాలి. అది మూడు చోట్ల వంకరగా, మంచి లక్షణాలతో కూడినదై ఉండాలి.
మూ. కీట్రెర్నోపహతం తచ్చ వ్యాధినా న చ పీడితమ్,
మన్దశాఖం భవేద్యచ్చ దణ్ణకాష్టం తు తద్భవేత్.
175
తా. పురుగులు దొలవనిది, వ్యాధి సోకనిది, తక్కువ కొమ్మ లున్నది అయిన
కఱ్ఱనే దండకాష్ట్రంకోసం తీసికోవాలి.
మూ. యస్త్వేభిర్లక్షణరీనం దణ్ణకాష్ఠం సజర్జరమ్,
కారయేత్ స త్వపచయం మహాన్తం ప్రాప్నుయాద్ ధ్రువమ్.
176
తా. ఇలాటి మంచి లక్షణాలు లేని దండకాష్ఠం కాని, జర్జరం కాని చేయించిన
నాట్య ప్రయోక్త తప్పక కష్టాలలో చిక్కుకొంటాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qs1lsw7up7c2hyzw2vqgkuh5hl7vf48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/681</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230243</id>
    <revision>
      <id>586766</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '664 మూ. అథ శీర్షవిధానార్థం పటీ కార్యా ప్రయత్నతః, స్వప్రమాణవినిర్దిష్టా ద్వాత్రింశత్యఙులాని వై. నాట్యశాస్త్రము 177 తా. ప్రతిశీర్షం తయారుచేయడంకోసం ప్రయత్నపూర్వకంగా 'పటి' (చిన్...'</comment>
      <origin>586766</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3965" sha1="di7a2wwl5fqr1cg32aqivna2sv7g8j7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;664
మూ. అథ శీర్షవిధానార్థం పటీ కార్యా ప్రయత్నతః,
స్వప్రమాణవినిర్దిష్టా ద్వాత్రింశత్యఙులాని వై.
నాట్యశాస్త్రము
177
తా. ప్రతిశీర్షం తయారుచేయడంకోసం ప్రయత్నపూర్వకంగా 'పటి' (చిన్న బట్ట)
చేసికోవాలి. దాని ప్రమాణం ముప్ఫైరెండు అంగులాలు ఉండాలి, లేదా ధరించేవానికి
అవసరమైన ప్రమాణంలో ఉండాలి.
మూ. బిల్వకల్కేన కర్తవ్యా పటీ చీరసమాశ్రయా,
స్విన్నేన బిల్వకల్కేన ద్రవేణ చ సమన్వితా.
178
తా. మారేడు గుజ్జు బట్టమీద పట్టించి పటి తయారుచేసుకోవాలి. పల్చని మారేడు
గుజ్జు, బిల్వద్రవము దానిమీద పూసి పట్టి తయారుచెయ్యాలి.
మూ. భస్మనా తు తుషైర్వాపి కారయేత్ ప్రతిశీర్షకమ్,
సంఛాద్య తు తతోవస్త్రైర్బిల్వదిర్హనాశ్రయై.
బిల్వకల్కేన చీరం తు దిగ్ధ్వా సంయోజయేత్ పటీమ్,
న తనుం చైవ న మృద్వీం చైవ కారయేత్.
న స్థూలం
179
180
తా. బొగ్గుల బూడిదతో గాని, వరిధాన్యం పొల్లుతో గాని, వాటిని బిల్వంగుజ్జుతో
కలిపి ప్రతిశీర్షకం తయారు చెయ్యాలి. తరువాత దానికి చిక్కని బిల్వం గుజ్జు పూసిన
పటి చుట్టబెట్టాలి. పటి బాగా దళసరిగా ఉండకూడదు. బాగా పల్చగా ఉండకూడదు.
ఎక్కువ మెత్తగా కూడ ఉండకూడదు.
మూ. తస్యామాతపశుష్కాయాం సుశుష్కాయామథాపి వా,
ఛేద్యం బుధస్తు కుర్వీత విధిదృష్టేన కర్మణా.
సుతీక్షేన తు శస్త్రేణ అర్ధార్ధం ప్రతిభజ్య చ,
స్వప్రమాపాణ/నిర్దిష్టం లలాటకృతకోణకమ్.
181
182
తా. పదీ నిప్పు వేడికి గాని ఎండకు గాని బాగా ఎండిన తరువాత దీనికి పదునైన
శస్త్రంతో లక్షణానుసారంగా రంధ్రాలు చెయ్యాలి. సగం సగం భాగాలుగా దానిని
విభజించుకొని, తన కొలతలకు సరిపడే టట్లు లలాటం ఆకారంలో ఆరు అంగుళాల
పొడవు. నాలుగు అంగులాల వెడల్పు ఉన్న రంధ్రం చెయ్యాలి. దాని రెండు పక్కలా
రెండు కోణా లుండాలి.
మూ. అర్ధాఙ్గులం లలాటం తు కార్యం ఛేద్యం షడఙ్గులమ్,
అధ్యర్ధములం ఛేద్యం కటయోస్త్రజ్ఞులం భవేత్.
183&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>di7a2wwl5fqr1cg32aqivna2sv7g8j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/682</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230244</id>
    <revision>
      <id>586767</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము కటాస్తే కర్ణనాలస్య ఛేద్యం ద్వ్యధికమఙ్గులమ్, త్ర్యఙ్ఞులం కర్ణవిస్తారం తథాస్యం ఛేద్యమేవ హి. తతశ్చైవావటు: కార్యా సుషమా ద్వాదశాబ్దులా, పటీచ్ఛేద్యకృతం హ్య...'</comment>
      <origin>586767</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3783" sha1="oyzpmy7ct1zthiq08hx853qux45aqwg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
కటాస్తే కర్ణనాలస్య ఛేద్యం ద్వ్యధికమఙ్గులమ్,
త్ర్యఙ్ఞులం కర్ణవిస్తారం తథాస్యం ఛేద్యమేవ హి.
తతశ్చైవావటు: కార్యా సుషమా ద్వాదశాబ్దులా,
పటీచ్ఛేద్యకృతం హ్యేతద్విధానం విహితం మయా.
తస్యోపరి తతః కార్యా ముకుటా వివిధాశ్రయాః,
నానారత్నప్రతిచ్ఛన్నా బహురూపోపశోభినః.
665
184
185
186
తా. తరవాత, దవడలకోసం రెండు అంగుళాల పొడవు ఒకటిన్నర అంగుళాల
వెడల్పు గల రెండు ఛిద్రాలు చెయ్యాలి. తరువాత, చెవులకోసం, దవడల చివరిభాగం
దగ్గర, రెండు అంగులాలకంటె ఎక్కువ ప్రమాణంలో ఉన్న రెండు రంధ్రాలు చెయ్యాలి.
కర్ణాలకోసం మూడు అంగులాలు చేసి నట్లే నోరుకోసం కూడ అంతే ప్రమాణం గల
రంధ్రం చెయ్యాలి. తరవాత కంఠం కోసం సమంగా పన్నెండు అంగుళాల పొడవు
రంధ్రం చెయ్యాలి.
పటికి చేయవలసిన రంధ్రాల విషయంలో పాటించవలసిన నియమాలు ఇవే.
శీర్షాచ్ఛాదనం కోసం ఈ పటికి అనేకరత్నాలు పొదిగిన, వివిధాకారాలలో ఉన్న, అనేక
విధాలైన శిల్పాలతో (నగిషీలతో) అందమైన కిరీటాలు అమర్చాలి.
మూ, తథోపకరణానీహ నాట్యయోగకృతాని వై,
బహుప్రకారయుక్తాని కుర్వీత ప్రకృతిం ప్రతి.
187
తా. నాట్యప్రదర్శనానికి అవసరమైన అనేకవిధాలైన ఉపకరణాలు కూడ, కథావస్తు
స్వరూపానుసారం ఏర్పరచుకోవాలి.
మూ. యత్కించిదస్మిన్ లోకే తు చరాచరసమన్వితే,
విహితం కర్మ శిల్పం వా తత్తూపకరణం స్మృతమ్.
188
తా. చరాచరాత్మకమైన ఈ లోకంలో ఉండే అన్ని వస్తువులూ, శిల్పాలూ కూడ
నాట్యప్రయోగోపయుక్తమైన ఉపకరణాలే.
మూ. యద్యస్య విషయం ప్రాప్తం తత్తదేవాభిగచ్ఛతి,
నాస్త్యన్యః పురుషాణాం హి నాట్యోపకరణాశ్రయే.
189
తా. నాట్యప్రయోగానికి అవసరమైన ఉపకరణం ఏ ప్రాంతంలో లభిస్తుందో అక్కడికి
వెళ్లి సంపాదించవలసిందే. మానవులకు నాటకోపకరణాలను సేకరించడానికి మరొక
మార్గం లేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oyzpmy7ct1zthiq08hx853qux45aqwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/683</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230245</id>
    <revision>
      <id>586768</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '666 మూ. యద్యేనోత్పాదితం కర్మ శిల్పయోగః క్రియాపి వా, తస్య తేన కృతా సృష్టిః ప్రమాణం లక్షణం తథా. నాట్యశాస్త్రము 190 తా. ఏ శిల్పి ఏ వస్తువును, శిల్పాన్ని, నిర్మించడంలో నేర్పు కలవాడో...'</comment>
      <origin>586768</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="hftqgzayy1t1bwnfe7p1w8kjalpnaqp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;666
మూ. యద్యేనోత్పాదితం కర్మ శిల్పయోగః క్రియాపి వా,
తస్య తేన కృతా సృష్టిః ప్రమాణం లక్షణం తథా.
నాట్యశాస్త్రము
190
తా. ఏ శిల్పి ఏ వస్తువును, శిల్పాన్ని, నిర్మించడంలో నేర్పు కలవాడో అతడు ఆ
వస్తువును, తగిన ప్రమాణాలతో, లక్షణాలను అనుసరించే సృష్టిస్తాడు.
మూ. యా కారాయసభూయిష్ఠా కృతా సృష్టిర్మహాత్మనా,
న సాస్మాకం నాట్యయోగే; కస్మాత్? భేదావహా హి సా.
191
తా. ఎవరైనా మహాత్ముడు ఇనుము ఎక్కువగా ఉపయోగించి వస్తువులు తయారు
చేస్తే అవి మనకు, నాట్యప్రయోగంలో ఉపయోగించవు. ఎందుచేత ననగా
బరువుతో, అలసట కలిగిస్తుంది.
మూ. యద్రవ్యం జీవలోకే తు నానాలక్షణలక్షితమ్,
తస్యానుకృతిసంస్థానం నాట్యోపకరణం భవేత్.
-
192
అది
తా. మానవలోకంలో వివిధలక్షణాలతో కూడిన ఏ యే ద్రవ్యా లుంటాయో వాటి
ఆకారాలూ, అవయవవిన్యాసాలూ ఉన్న వస్తువులను రెప్లికా) మాత్రమే నాట్యప్రయోగంలో
ఉపయోగించాలి.
మూ. ప్రాసాదగృహయానాని నానాప్రహరణాని చ,
న శక్యం తాని వై కర్తుం యథోక్తానీహ లక్షణైః.
193
తా. ప్రాసాదాలు, గృహాలు, వాహనాలు, అనేకవిధాలైన ఆయుధాలు - ఇవన్నీ
నాట్యప్రదర్శనంలో ఆవశ్యకములే అయినా, వాటిని యథార్థస్వరూపంలో రంగస్థలం
మీద ఉపయోగించడం శక్యం కాదు.
మూ. లోకధర్మీ భవేత్త్వన్యా నాట్యధర్మీ తథాపరా,
స్వభావో లోకధర్మీ తు విభావో నాట్యమేవ చ.
194
తా. లోకధర్మి వేరు నాట్యధర్మి వేరు. లోకంలో కనబడేది లోకధర్మి, నాట్య
ప్రయోగానుగుణంగా భావనచేత కల్పించినది, మార్పులు చేసి ఉపయోగించినది నాట్యదర్శి.
మూ. ఆయసం తు న కర్తవ్యం న చ సారమయం తథా,
నాట్యోపకరణం తద్: గురు భేదకరం భవేత్.
195
తా. ఇనుముతో కాని, దృఢమైన కఠినమైన పదార్థంతో కాని చేసిన వస్తువును
నాట్యోపకరణంగా ఉపయోగించకూడదు. బరువైనది భేదాన్ని కలిగిస్తుంది.
మూ. కాష్ఠచర్మసు వస్తేషు జతువేణుదలేషు చ,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hftqgzayy1t1bwnfe7p1w8kjalpnaqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/684</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230246</id>
    <revision>
      <id>586769</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము నాట్యోపకరణానీ లఘుకర్మాణి కారయేత్. 667 196 తా. నాట్యోపకరణాలన్నీ తేలికగా ఉండే టట్లు కఱ్ఱలతోను, తోళ్లతోను, బట్టలతోను, లక్కతోను, వెదురు బెరళ్లతోను చేయించాలి. మూ. చ...'</comment>
      <origin>586769</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="nbtw5u294odr1hl96znlpjpwiqtj691" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
నాట్యోపకరణానీ లఘుకర్మాణి కారయేత్.
667
196
తా. నాట్యోపకరణాలన్నీ తేలికగా ఉండే టట్లు కఱ్ఱలతోను, తోళ్లతోను, బట్టలతోను,
లక్కతోను, వెదురు బెరళ్లతోను చేయించాలి.
మూ. చర్మవర్మధ్వజాః శైలాః ప్రాసాదా దేవతా గ్రహాః,
హయవారణయానాని విమానాని గృహాణి చ.
పూర్వం వేణుదలైః కృత్వా కృతీర్భావరసాశ్రయాః,
తతః సురంగైరాచ్ఛాద్య వస్త్రైః సారూప్యమానయేత్.
-
197
198
తా. చర్మలు (డాలు), కవచాలు, ధ్వజాలు, శైలాలు, ప్రాసాదాలు, దేవతలు,
గ్రహాలు, గుఱ్ఱాలు, ఏనుగులు, వాహనాలు, విమానాలు, గృహాలు - వీటనన్నింటినీ
ముందుగా వెదురు బద్దలతో నిర్మించి, భావ రసాలకు అనుగుణంగా ఉండే టట్లు
మంచి రంగురంగుల వస్త్రాలు కప్పి, నిజమైన చర్మాదుల వలె కనబడేటట్లు చెయ్యాలి.
మూ. అథవా యది వస్త్రాణామసాన్నిధ్యం భవేదిహ,
తాలీయైర్వా కిలిజ్జార్వా క్లణైర్వసక్రియా భవేత్.
199
తా. ఎక్కడనైనా వస్త్రాలు దొరకకపోతే వస్త్రాలకు బదులు తాటాకులు గాని,
పల్చని చాపలు గాని ఉపయోగించాలి.
మూ. తథా ప్రహరణాని స్యుః తృణవేణుదలాదిభిః,
జతుభాఙ్గక్రియాభిశ్చ నానారూపాణి నాటకే.
200
తా. ఆయుధాలు కూడ గడ్డితోను, వెదురు బద్దలతోను నిర్మించి, వాటికి లక్క
మైనం మొదలైన వాటితో వివిధరూపాలు ఏర్పరచి నాటప్రయోగంలో ఉపయోగించాలి.
మూ. ప్రతిపాదం ప్రతిశిరః ప్రతిహస్తం ప్రతిత్వచమ్,
తృణైః కిలిజ్జోర్భాథైర్వా సారూప్యాణి తు కారయేత్.
తా. పాదాలు, శిరస్సులు, హస్తాలు, చర్మఖండాలు
201
వీటి ప్రతికృతులను
తృణాలతోగాని, చాపలతో గాని, పాత్రలు మొదలైనవాటితో గాని, నిజమైన వాటితో
సమానరూపాలుగా ఏర్పడేటట్లు చెయ్యాలి.
మూ. యద్యస్య సదృశం రూపం సారూప్యగుణసంభవమ్,
మృణ్మయం తత్తు కృత్స్నం తు నానారూపం తు కారయేత్.
202
తా. ఇంకా ఇతరమైన నాటకప్రయోగోపయోగివస్తువులను, నిజమైనవాటితో
సమానమైన ఆకారాలు, గుణాలు మొదలైనవి ఉన్నట్లు కనబడే విధంగా మట్టితో
చేయించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nbtw5u294odr1hl96znlpjpwiqtj691</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/685</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230247</id>
    <revision>
      <id>586770</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '668 మూ. భాణవస్త్రమధూచ్చిప్లైర్లాక్షయాభ్రదలేన చ, నగాస్తే వివిధాః కార్యా హ్యతసీశణబిల్వజై నాట్యశాస్త్రము 203 తా. భాండాలతోను (ఆనపకాయ బుట్టలు మొ.) వస్త్రాలతోను, మైనంతోను, లక్కతోను,...'</comment>
      <origin>586770</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="f2l39kgyjv66enq0rextzy662iutvtl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;668
మూ. భాణవస్త్రమధూచ్చిప్లైర్లాక్షయాభ్రదలేన చ,
నగాస్తే వివిధాః కార్యా హ్యతసీశణబిల్వజై
నాట్యశాస్త్రము
203
తా. భాండాలతోను (ఆనపకాయ బుట్టలు మొ.) వస్త్రాలతోను, మైనంతోను,
లక్కతోను, అభ్రకంతోను, అవిసినారతోను, మారేడు గుజ్జు మొదలైనవాటితోను అనేక
విధాలైన ఆకారాలు గల పర్వతాలు నిర్మించాలి.
మూ. నానాకుసుమజాతీశ్చ ఫలాని వివిధాని చ,
వివిధాని చ భాబ్దాని లాక్షయా వాపి కారయేత్.
204
తా. ఆ యా ప్రదేశాలలో లభించే అనేకవిధాలైన పుష్పాలు, ఫలాలు, పాత్రలు
మొదలైనవాటిని లక్కతో కూడ నిర్మించవచ్చును.
మూ. భాణవస్త్రమధూచ్చిష్టిస్తామ్రపక్రైస్తథైవ చ,
సమ్యక్ చ నీలీరాగేణాప్యభ్రపత్రేణ చైవ హి.
రళితేనాభ్రపత్రేణ మణీశ్చైవ ప్రకారయేత్,
ఉపాశ్రయమథాష్యేషాం శుల్బవళ్లేన కారయేత్.
205
206
తా. చిన్నగిన్నెలు, వస్త్రాలు, మైనము, పల్చని రాగిరేకులు. వీటితో అలంకారాల
ఆకృతులను నిర్మించి వాటిపైన నీలిరంగు, అభ్రకము బాగా పుయ్యాలి. రంగులు వేసిన
అభ్రకంతో మణులు చేయించాలి. వీటికి రాగి రేకులు ఆధారంగా ఏర్పరచాలి.
మూ. వివిధా ముకుటా దివ్యాః పూర్వం యే గదితా మయా,
తే2 భ్రపత్రోజ్జలాః కార్యాః మాణిక్యాలోకశోభితాః.
207
తా. పూర్వం నేను చెప్పిన దివ్యమైన ముకుటాలకు పల్చని మైకా బిళ్లలు అతికి
వెలుతుర్లో మాణిక్యాలతో సమంగా ప్రకాశించేటట్లు చెయ్యాలి.
మూ. న శాస్త్రప్రభవం కర్మ తేషాం హి సముదాహృతమ్,
ఆచార్యబుద్ధ్యా కర్తవ్యమూహాపోహప్రయోజితమ్.
208
తా. ఈ వస్తువులు ఈ విధంగా నిర్మించాలి, ఇలా సమకూర్చుకోవాలి అని శాస్త్రం
ఏమీ చెప్పదు. అక్కడ అవసరాలను బట్టి నాట్యాచార్యుడు తన బుద్ధిని ఉపయోగించి,
అపోహలతో (ఇది ఇక్కడ బాగుంటుంది, అనేది ఊహ; ఇది బాగుండదు;
తీసివేయాలి అనేది అపోహ) చేసుకోవాలి.
ఉహ
-
మూ. ఏష మర్త్యక్రియాయోగో భవిష్యత్కల్పితో మయా,
కస్మాదల్పబలత్వం హి మనుష్యేషు భవిష్యతి.
209&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f2l39kgyjv66enq0rextzy662iutvtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/686</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230248</id>
    <revision>
      <id>586771</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 అ. ఆహార్యాభినయము 669 తా. మర్యులు వేయవలసిన ఈ పను లన్నీ నేను, భవిష్యత్కాలాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని చెప్పాను. ఎందుచేత ననగా రాను రాను మనుష్యులు దుర్బలు లవుతారు. మూ. మర్త్యానామల్...'</comment>
      <origin>586771</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="bzl299xtvspo1ey80ly0zh74vowsn34" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21 అ. ఆహార్యాభినయము
669
తా. మర్యులు వేయవలసిన ఈ పను లన్నీ నేను, భవిష్యత్కాలాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని
చెప్పాను. ఎందుచేత ననగా
రాను రాను మనుష్యులు దుర్బలు లవుతారు.
మూ. మర్త్యానామల్పశక్తిత్వాన్న చాతీవాఙ్గచేష్టితమ్,
నేష్టాః సువర్ణరత్నైస్తు ముకుట భూషణాని వా.
210
తా. మానవులకు శక్తి చాల తక్కువగా ఉంటుంది. అందుచేత ఆంగికమైన చేష్టలు
ఎక్కువగా చేయకూడదు. కిరీటాలు, అలంకారాలు సువర్ణరత్నాలతో చేయించకూడదు.
మూ. యుద్ధ నియుద్ధ నృత్తే వా దృష్టివ్యాపార కర్మణి,
గురుభావావసన్నస్య స్వేదో మూర్ఛా చ జాయతే.
స్వేదమూర్ఛామార్తస్య ప్రయోగస్తు వినశ్యతి,
ప్రాణాత్యయః కదాచిచ్చ భవేద్యాయతచేష్టయా.
తస్మాత్తామ్రమయైః పత్రైః అభ్రకైరజ్ఞో తైరపి,
భాక్షైరథ మధూచ్ఛిషైః కార్యాణ్యాభరణాని తు.
211
212
213
తా. బరువుతో అలిసిపోయినవానికి యుద్ధంలోగాని, బాహుయుద్ధంలో గాని,
దృష్టులతోను చేష్టలతోను చేసే అభినయాలలో గాని చెమట పడుతుంది. మూర్ఛ వస్తుంది.
నటుడు చెమటతోను, మూర్ఛతోను, అలసటతోను పీడితుడైతే నాట్యప్రయోగానికి విఘాతం
కలుగుతుంది. అతిగా ఆంగికాభినయం చేస్తే ఒకప్పుడు ప్రాణాలు పోవచ్చు కూడ.
అందుచేత అలంకారాలలో అధికంగా పల్చని రాగిరేకులు, రంగురంగుల అభ్రకం
బిళ్లలు, చిన్న గిన్నెలు, మైనము - వీటిని మాత్రమే వాడాలి.
మూ. ఏవం లోకోపచారేణ స్వబుద్ధివిభవేవన చ,
నాట్యోపకరణానీహ బుధః సమ్యక్ ప్రయోజయేత్.
214
తా. నాట్యవిశారదుడు ఈ విధంగా లోకవ్యవహారం పరిశీలిస్తూ, తన బుద్ధిని
కూడ వినియోగించి, నాట్యోపకరణాలను చక్కగా సమకూర్చుకోవాలి.
మూ. మోక్తవ్యం నాయుధం రణే న చ్ఛేద్యం న చ తాడనమ్,
ప్రాదేశమాత్రం గృష్ణాయాత్ సంజ్ఞార్ధం శస్త్రమేవచ.
215
తా. రంగస్థలంమీద ఆయుధం ప్రయోగించకూడదు. ఛేదించకూడదు; కొట్టకూడదు.
కేవలం దూరంనుండి స్పృశిస్తున్నట్లు శస్త్రగ్రహణాన్ని ముద్రలద్వారా చూపాలి.
మూ. అథ వా యోగశిక్షాభిర్విద్యామాయాకృతేన వా,
శస్త్రమోక్షః ప్రకర్తవ్యో రఙ్గమధ్యే ప్రయోక్తృభిః.
216
తా. లేదా - నాట్యప్రయోక్తలు బాగా శస్త్రాభ్యాసం చేసి గాని, విద్యచేత గాని,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bzl299xtvspo1ey80ly0zh74vowsn34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/687</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230249</id>
    <revision>
      <id>586772</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '670 నాట్యశాస్త్రము మాయాప్రయోగంచేత గాని రంగస్థలంమీద ఆయుధప్రయోగం చేయవచ్చు. వి. విద్యా = సుధామకోక్తమైన హస్తలాఘనాదివిద్య. మాయా = చక్షుర్బంధాదిక మాయ. కనికట్టు. (అభి.భా.) మూ. ఏవం నానా...'</comment>
      <origin>586772</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="iztwfzi8x98q3k97pbgg0s9lp5k1r5f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;670
నాట్యశాస్త్రము
మాయాప్రయోగంచేత గాని రంగస్థలంమీద ఆయుధప్రయోగం చేయవచ్చు.
వి. విద్యా = సుధామకోక్తమైన హస్తలాఘనాదివిద్య. మాయా = చక్షుర్బంధాదిక
మాయ. కనికట్టు. (అభి.భా.)
మూ. ఏవం నానాప్రకారైస్తు ఆయుధాభరణాని చ,
నోక్తాని యాని చ మయా లోకాడ్ గ్రాహ్యాణి తాన్యపి.
217
తా. ఈ విధంగా అనేకవిధాలైన ఆయుధాలు, ఆభరణాలు నాటప్రయోగంలో
ఏర్పరచుకోవాలి. నేను చెప్పని వేవైనా ఉంటే వాటిని లోకంనుండి గ్రహించాలి.
మూ. ఆహార్యాభినయో హ్యేష మయా ప్రోక్తః సమాసతః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి సామాన్యాభినయం ప్రతి.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే ఆహార్యాభినయో నామ ఏకవింశో... ధ్యాయః.
218
తా. నే నింతవరకు ఆహార్యాభినయాన్ని గూర్చి సవిస్తరంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు
సామాన్యాభినయాన్ని గూర్చి చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
ఆహార్యాభినయం అను ఇరవైఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ပြီးပြီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iztwfzi8x98q3k97pbgg0s9lp5k1r5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/688</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230250</id>
    <revision>
      <id>586773</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '671 ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ ద్వావింశోధ్యాయః సామాన్యాభినయము &quot;భేదేనాత్మాభిముఖతాం నయనం భేదకారణమ్, సామాన్యాభినయాకారగర్వమూర్తిం శివం నుమః.&quot; మూ. సామాన్యాభినయో నామ జ్ఞే...'</comment>
      <origin>586773</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3496" sha1="o7139rp9qh4fw7e862tc8k2cad8aijl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;671
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ ద్వావింశోధ్యాయః
సామాన్యాభినయము
&quot;భేదేనాత్మాభిముఖతాం నయనం భేదకారణమ్,
సామాన్యాభినయాకారగర్వమూర్తిం శివం నుమః.&quot;
మూ. సామాన్యాభినయో నామ జ్ఞేయో వాగఙ్గసత్వజః,
తత్ర కార్యః ప్రయత్నస్తు నాట్యం సత్వే ప్రతిష్ఠితమ్.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
తా. వాక్కును, అవయవాలను, మనస్సును ఆశ్రయించి, ఆధారంగా చేసికొని
జరిగే అభినయం సామాన్యాభినయం. దాని విషయంలో (సత్వం విషయంలో) ప్రయత్నం
వహించాలి. ఎందువల్ల ననగా నాట్యం సత్త్వంమీద ఆధారపడి ఉన్నది.
వి. ఆంగిక
-
వాచిక
-
సాత్వికాభినయాలను పరస్పర సమన్వయంతో చేసే
ప్రయోగం సామాన్యాభినయం. సామాన్యాభినయానికి సంబంధించిన, సామాన్యాభి
నయంలో ఏర్పరచిన ఒక ప్రణాళికను అనుసరించి ఆంగికాద్యభినయాల ప్రయోగం
ఉంటుంది.
ఒక సుగంధద్రవ్యనిర్మాత ఆపణానికి వెళ్లి వేరు వేరు వస్తువులను తీసికొనివచ్చి
వాటిని తగు పాళ్లలో కలిపి తయారుచేసిన గంధద్రవ్యం ఏ విధంగా ఒక విశిష్టమైన
సుగంధాన్ని ప్రసరింపచేస్తుందో, అదే విధంగా పై మూడు విధాలైన అభినయాల
కలయికవల్ల ఏర్పడిన సామాన్యాభినయం అతిమనోహరంగా ఉంటుంది అని
అభినవభారతిలో చెప్పబడింది.
మూ. సత్యాతిరిక్తో భినయో జ్యేష్ఠ ఇత్యభిధీయతే,
సమసత్త్వో భవేన్మధ్యః సత్త్వహీనో2ధమః స్మృతః.
2
తా. సత్త్వం అధికంగా ఉన్న అభినయం జ్యేష్ఠం (ఉత్తమం). సత్త్వం సమంగా
ఉన్నది మధ్యమం. సత్త్వవిహీనమైన అభినయం అధమం.
మూ. అవ్యక్తరూపం సత్త్వం హి విజ్ఞేయం భావసంశ్రయమ్,
యథాస్థానరసోపేతం రోమాఞ్చస్రాదిభిర్గుణైః.
3
తా. సత్త్వం పైకి కనబడదు; ఇది మనోభావరూప మైనది. ఆ యా తగిన ప్రదేశాలలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o7139rp9qh4fw7e862tc8k2cad8aijl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/689</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230251</id>
    <revision>
      <id>586774</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '672 నాట్యశాస్త్రము రసాలతో కూడిన ఈ సత్త్వం రోమాంచం, కన్నీరు మొదలైన గుణాలచేత వ్యక్తం అవుతూంటుంది. మూ. అలజ్కారాస్తు నాట్యక్షైరీయా భావరసాశ్రయాః, యౌవనే...భ్యధికాః స్త్రీణాం వికా...'</comment>
      <origin>586774</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="3lhozrdz7ixxu052hv2snxgruvnntwo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;672
నాట్యశాస్త్రము
రసాలతో కూడిన ఈ సత్త్వం రోమాంచం, కన్నీరు మొదలైన గుణాలచేత వ్యక్తం
అవుతూంటుంది.
మూ. అలజ్కారాస్తు నాట్యక్షైరీయా భావరసాశ్రయాః,
యౌవనే...భ్యధికాః స్త్రీణాం వికారా వక్త్రగాత్రజాః.
తా.
4
. స్త్రీలు ప్రయోగించదగిన సుకుమారమైన నాట్యాలంకారాలు : - యువతుల
సుకుమారభావాలకు పుష్టి కలిగించే, భావ - రసాశ్రితాలైన, నాట్యాలంకారాలను న్యాట్య
ప్రయోక్తలు తెలుసుకోవాలి. ఇవి యౌవనంలో ఉన్న స్త్రీల ముఖ - శరీరాదులలో కలిగే
వికారాల రూపంలో ఉంటాయి.
మూ. ఆదౌ త్రయో2 ఙ్గజాస్తేషాం దశ స్వాభావికాః పఠే,
అయత్నజాః పునః సప్త రసభావోపబృహితాః.
తా. వాటిలో మొదటి మూడు అంగజమైనవి. శరీరంలోని పరివర్తనంవల్ల కలిగేవి.
తరువాత పది స్వభావసిద్ధ మైనవి. ఏడు అప్రయత్నంగా సిద్ధించేవి. ఇవన్నీ కూడ
రసభావపరిపుష్టములు, పరిపోషకాలూ కూడ.
మూ. దేహాత్మకం భవేత్సత్త్వం సత్త్వాద్భావః సముస్థితః,
భావాత్సముత్థతో హావో హావాదేలా సముస్థితా.
6
తా. సత్త్వం దేహాత్మకమైనది. సత్వంనుండి భావం పుడుతుంది. భావంనుండి
హావము, హావంనుండి హేల ఉత్పన్నము లౌతాయి.
మూ. హేలా హావఛ్చ భావశ్చ పరస్పరసముస్థితాః,
సత్త్వభేదే భవన్యేతే శరీరే ప్రకృతిస్థితాః.
7
తా. హేల, హావము, భావము ఇవి ఒకదానినుండి ఒకటి పుడతాయి. ఇవన్నీ
సత్త్వం యొక్క వేరు వేరు భేదాలే. ఇవి శరీరంయొక్క ప్రకృతితో, స్వాభావికస్థితితో,
సంబంధించి ఉంటాయి.
మూ. వాగఙ్గముఖరాగైశ్చ సత్త్వేనాభినయేన చ,
కవేరన్తర్గతం భావం భావయన్ భావ ఉచ్యతే.
8
తా. వాక్కుచేత, అవయవాలచేత, ముఖరాగాలచేత సాత్వికవికారాలచేత,
అభినయంచేత నాట్యరచయిత మనస్సులోని భావాన్ని (ఇతరులచేత) భావింపచేసేది
భావం.
మూ. భావస్యాతికృతం సత్త్వం వ్యతిరిక్తం స్వయోనిషు,
నైకావస్థానరకృతం భావం తమిహ నిర్దేశేత్.
9&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3lhozrdz7ixxu052hv2snxgruvnntwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/690</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230252</id>
    <revision>
      <id>586775</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 673 తా. ఒక స్త్రీలో భావాతిశయంచేత కలిగిన వివిధావస్థలను చూచిన మరొక మనస్సులో - లేదా ఒకపురుషునిలో భావాతిశయంచేత కలిగిన వివిధావస్థలను చూచిన మరొక పురుషుని మనస్...'</comment>
      <origin>586775</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3839" sha1="k7zm0df6hginhk62j7sl39rw1fnlpqm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
673
తా. ఒక స్త్రీలో భావాతిశయంచేత కలిగిన వివిధావస్థలను చూచిన మరొక
మనస్సులో - లేదా ఒకపురుషునిలో భావాతిశయంచేత కలిగిన వివిధావస్థలను చూచిన
మరొక పురుషుని మనస్సులో కలిగే భావమే ఇక్కడ చెప్పిన భావం.
మూ. తత్రాక్షిభూవికారాధ్యః శృఙ్గరాకారసూచకః,
సగ్రీవారేచకో జ్ఞేయో హావః స్థితసముస్థితః.
10
తా. నేత్రాల, కనుబొమ్మల వికారాలతో కూడినదై, కంఠరేచకం మొదలైన అంగిక
చేష్టలచేత కూడ మనస్సులోని శృంగారభావాన్ని సూచించే, పైకి కనబడుతూ ఆగిపోతూ
ఉండే స్థితి హావం.
మూ. యో వై హావః స ఏవైషా శృంగారరససంభవా,
సమాఖ్యాతా బుధైరేలా లలితాభినయాత్మికా.
11
తా. శృంగారభావంవల్ల కలిగిన హావమే లలితమైనశరీర చేష్టలకు హేతువై
అభివ్యక్తమైతే అది హేల.
మూ. లీలావిలాసో విచ్ఛిత్తిర్విభ్రమః కిలకిల్చోతమ్,
మోట్టాయితం కుట్టమితం బిబ్బోకో లలితం తథా.
విహృతం చేతి విజ్ఞేయా దశ స్త్రీణాం స్వభావజాః,
అలంకారాస్తవైతేషాం లక్షణం శృణుత ద్విజాః.
12
13
తా. లీల, విలాస, విచ్ఛిత్తి, విభ్రమం, కిల (లి) కించితం, మోట్టాయితం, కుట్టమితం,
బిక, లలిత, విహృతం ఈ పదీ స్త్రీల స్వభావసిద్ధమైన అలంకారాలు, వీటి
లక్షణం వినండి.
-
మూ. వాగర్గాలంకారైః క్లిప్లై: ప్రీతిప్రయోజితైర్మధురైః,
ఇష్టజనస్యానుకృతిర్లీలా జ్ఞేయా ప్రయోగజ్ఞేః.
14
తా. అందమైన, మనోహరమైన మాటలు, అవయవ విన్యాసాలు, అలంకారాలు,
వీటి నన్నింటినీ ప్రేమపూర్వకంగా మధురంగా ప్రయోగిస్తూ ప్రియజనుణ్ణి (ప్రియుని
వాగంగాలంకారాదులను) అనుకరించడం లీల.
మూ. స్థానాసనగమనానాం హస్తభ్రూనేత్రకర్మణాం చైవ,
ఉత్పద్యతే విశేషః యః క్లిష్టః స తు విలాసః స్యాత్.
15
తా. నిలబడడం, కూర్చొనడం, నడక, హస్తాల చేష్టలలోను, కనుబొమ్మల
విరుపులలోను, చూపులలోను, అందమైన ఒక విధమైన విశేషం, పరివర్తనం కలగడం
విలాసం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k7zm0df6hginhk62j7sl39rw1fnlpqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/691</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230253</id>
    <revision>
      <id>586776</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '674 నాట్యశాస్త్రము మూ. మాల్యాచ్ఛాదనభూషణవిలేపనానామనాదరన్యాసః, స్వలో పి పరాం శోభాం జనయతి యస్మాత్తు విచ్ఛిత్తి. తా. 16 - పుష్పమాలలు, వస్త్రాలు, అలంకారాలు, మైపూతలు వీటి విషయంలో శ్...'</comment>
      <origin>586776</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4083" sha1="s53igarzyo2kgx52fiq49iakjoj510f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;674
నాట్యశాస్త్రము
మూ. మాల్యాచ్ఛాదనభూషణవిలేపనానామనాదరన్యాసః,
స్వలో పి పరాం శోభాం జనయతి యస్మాత్తు విచ్ఛిత్తి.
తా.
16
- పుష్పమాలలు, వస్త్రాలు, అలంకారాలు, మైపూతలు వీటి విషయంలో శ్రద్ధ
వహించకుండా వీటిని స్వల్పంగా ఉపయోగించినా కూడ, దేని మూలాన శోభ అధికంగానే
ఉంటుందో అది విచ్ఛిత్తి.
మూ. వివిధానామర్థానాం వాగజ్గాహార్యసత్త్వయోగానామ్,
మదరాగహర్షజనితో వ్యత్యాసో విభ్రమో జ్ఞేయః.
17
తా. మదంతోను, రాగాతిశయంతోను, హర్షంతోను - అనేకవిధాలైన పనులు,
వాక్కు, శరీరచేష్టలు, వస్త్రాలంకారాదిధారణం, భావప్రదర్శనం - వీటిని దేనిచేత
తారుమారుగా చేయడం జరుగుతుందో అది విభ్రమం.
మూ. స్మితరుదితహసితభయహర్షగర్వదుఃఖశ్రమాభిలాషాణామ్,
సంకరకరణం హర్షాదసకృత్ కిలకిణ్చితం జేయమ్.
18
తా. హర్షాతిశయంవల్ల మాటిమాటికీ, చిరునవ్వు, ఏడ్పు, నవ్వు, భయం, ఆనందం,
గర్వం, దుఃఖం, శ్రమ, అభిలాష - వీటి నంటినీ సంకీర్ణం చేయడం కిలికించితం.
మూ. ఇష్టజనస్య కథాయాం లీలా హేలాదిదర్శనే వాపి,
తద్భావభావనాకృతముక్తం మోట్టయితం నామ.
19
తా. ప్రియునికి సంబంధించిన మాటల సందర్భంలో కాని, లీలా - హేలాదులను
చూపడంలో గాని ప్రియుని గూర్చిన భావనతో నిండినప్పుడు చేసే చేష్ట మోట్టాయితం.
మూ. కేశస్తనాధరాదిగ్రహణాదతిహర్షసంభ్రమోత్పన్నమ్,
కుట్టమితం విజ్ఞేయం సుఖమపి దుఃఖోపచారణ.
20
తా. కేశ - కుచ - అధరాదిస్పర్శ చేసినప్పుడు ఆనందాతిశయంచేత, సుఖంగా
ఉన్నా కూడ దుఃఖం కలుగుతున్నట్లు 'అబ్బా' అంటూ చేసే చేష్టలు కుట్టమితం.
మూ. ఇష్టానాం భావానాం ప్రాప్తావభిమానగర్వసంభూతః,
స్త్రీణామనాదరకృతో బిబ్బోకో నామ విజ్ఞేయః.
21
తా. ఎంత కాలంనుంచో కోరుకుంటున్న వస్తువులు లభించిన తరవాత, అభిమానం
(అహంకారం) చేత, గర్వంచేత స్త్రీలు పైకి కనబరచే అనాదరభావం బిబ్బోకం.
మూ. హస్తపాదాఙ్గవిన్యాసో భ్రూనేత్రోష్ఠప్రయోజితః,
సౌకుమార్యాద్భవేద్యస్తు లలితం తత్ ప్రకీర్తితమ్.
22&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s53igarzyo2kgx52fiq49iakjoj510f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/692</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230254</id>
    <revision>
      <id>586777</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము - 675 తా. సౌకుమార్యంతో కనుబొమ్మలు, నేత్రాలు, పెదవులు కదుపుతూ చేసే హస్త పాదాదుల మనోహరమైన విన్యాసం లలితం. మూ. కరచరణాఙ్గన్యాసః సభ్రూనేత్రోష్టసంప్రయుక్తస్తు,...'</comment>
      <origin>586777</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="f5wf2mxilzx7z4tn1q3lnybux9o76ir" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
-
675
తా. సౌకుమార్యంతో కనుబొమ్మలు, నేత్రాలు, పెదవులు కదుపుతూ చేసే హస్త
పాదాదుల మనోహరమైన విన్యాసం లలితం.
మూ. కరచరణాఙ్గన్యాసః సభ్రూనేత్రోష్టసంప్రయుక్తస్తు,
సుకుమారవిధానేన స్త్రీభిరితీదం స్మృతం లలితమ్.
తా. (పై లక్షణమే మాటలు మార్చి ఈశ్లోకంలో చెప్పబడింది).
మూ. వాక్యానాం ప్రీతియుక్తానాం ప్రాప్తానాం యదభాషణమ్,
వ్యాజాత్ స్వభావతో వాపి విహృతం నామ తద్ భవేత్.
22
23
తా. ప్రీతి పూర్వక మైన మాటలు చెప్పవలసిన సమయంలో కూడ, ఏదో వంకచేత
గాని, సహజంగానే గాని, అలా చేయకపోవడం విహృతం.
మూ. శోభా కాన్తిశ్చ దీప్తిశ్చ తథా మాధుర్యమేవ చ,
ధైర్యం ప్రాగల్భ్య మౌదార్యమిత్యేతే స్యురయత్నజాః
24
తా. అయత్నజాలంకారాలు :- శోభ, కాంతి, దీప్తి, మాధుర్యం, ధైర్యం, ప్రాగల్భ్యం,
ఔదార్యం - ఇవి స్త్రీలలో అయత్నంగా, సహజంగా ఉన్న అలంకారాలు.
మూ. రూపయౌవనలావణ్యైరుపభోగోపబృహితైః,
అలంకరణమఙ్ఞానాం శోభేతి పరికీర్తితా.
25
తా. సుఖోపభోగంచేత పరిపుష్టములైన సౌందర్య - యౌవన - లావణ్యాలచేత
అవయవాల అలంకరణం, (సౌందర్యాదులే అలంకారాలుగా ఉండడం) శోభ.
మూ. విజ్ఞేయా చ తథా కాన్తిః శోభైవాపూర్ణమన్మథా,
కాన్తిరేవాతివిస్తీర్ణా దీప్తిరిత్యభిధీయతే.
26
తా. శోభతో పాటు మన్మథావేశం కూడ తీవ్రంగా ఉంటే అది కాంతి. ఆ కాంతియే
అతివిస్తృతమైతే అది దీప్తి.
మూ. సర్వావస్థావిశేషేషు దీప్తేషు లలితేషు చ
అనుల్బణత్వం చేష్టాయా మాధుర్యమితి సంజ్ఞితమ్.
27
తా. అన్ని అవస్థావిశేషాలలోను, అది దీప్తావస్థలైనా, లలితావస్థలైనా, చేష్ట
ఉల్పణంగా ఉండకపోవడం (మితిమీరి ఉండకపోవడం) మాధుర్యం.
మూ. చాపలేనానుపహతా సర్వార్థేష్వవికతనా,
స్వాభావికీ చిత్తవృత్తిధైర్యమిత్యభిధీయతే.
28
తా. ఏ పనులలో ఉన్నా కూడ చాపల్యలేశం కూడ లేని, బడాయి మాటలు
చెప్పుకొనని, స్వాభావికమైన (ఒడుదుడుకులు లేని) చిత్తవృత్తి ధైర్యం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f5wf2mxilzx7z4tn1q3lnybux9o76ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/693</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230255</id>
    <revision>
      <id>586778</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '676 నాట్యశాస్త్రము మూ. ప్రయోగనిస్సాధ్వసతా ప్రాగల్భ్యం సముదాహృతమ్, ఔదార్యం ప్రశ్రయః ప్రోక్తః సర్వావస్థానుగో బుధైః. 29 తా. సంభాషణలలోను, ఇతరకార్యనిర్వహణలలోను సాధ్వసం (భయం, తడబా...'</comment>
      <origin>586778</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="6xu9msqi1auanu3l03vdget9pdy1q47" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;676
నాట్యశాస్త్రము
మూ. ప్రయోగనిస్సాధ్వసతా ప్రాగల్భ్యం సముదాహృతమ్,
ఔదార్యం ప్రశ్రయః ప్రోక్తః సర్వావస్థానుగో బుధైః.
29
తా. సంభాషణలలోను, ఇతరకార్యనిర్వహణలలోను సాధ్వసం (భయం, తడబాటు)
లేకపోవడం ప్రాగల్భ్యం. అన్ని అవస్థలలోను ఒకే విధంగా వినయంతో ఉండడం ఔదార్యం.
మూ. సుకుమారే భవస్త్యేతే ప్రయోగే లలితాత్మకే,
విలాసలలితా హిత్వా దీప్తే... ష్యేతే భవన్తి హి.
-
30
తా. సుకుమారము, లలితము అయిన శృంగారానికి సంబంధించిన ప్రయోగంలో
(నాటకప్రదర్శనలో) పైన చెప్పిన వన్నీ ఉంటాయి. దీప్తశృంగార ప్రయోగంలో, అనగా
ఈర్యామర్షబహులశృంగారంలో, విలాస లలితాలు తప్ప మిగిలినవి ఉంటాయి.
మూ. శోభా విలాసో మాధుర్యం స్థైర్యం గామ్భీర్యమేవ చ,
లలితౌదార్యతేజాంసి సత్త్వభేదాస్తు పౌరుషా
31
తా. పురుషుల స్వాభావికశారీరగుణాలు :- శోభ, విలాస, మాధుర్యము, స్థైర్యము,
గాంభీర్యము, లలితము, ఔదార్యము, తేజస్సు - ఇవి పురుషులకు సహజంగా ఉండే
గుణాలు (భావాలు).
మూ. దాక్ష్యం శౌర్యమథోత్సాహో నీచార్థేషు జుగుప్సనమ్,
ఉత్తమైశ్చ గుణైః స్పర్ధాయతః శోభేతి సాస్మృతా.
32
తా. నేర్పు, శౌర్యము, ఉత్సాహము, నీచమైన పనుల విషయంలో ఏవగింపు,
ఉత్తమమైన గుణాల విషయంలో ఇతరులతో పోటీపడడము ఇవన్నీ దేనివల్ల
కలుగుతాయో అది శోభ.
మూ. ధీరసంచారిణీ దృష్టి గతిర్గోవృషభాజితా,
స్మితపూర్వమథాలాపో విలాస ఇతి కీర్తితః
-
33
తా. ధీరంగా ప్రసరించే చూపులు, ఉత్తమజాతికి చెందిన ఆబోతు నడకవంటి
-
నడక, చిరునవ్వు నవ్వుతూ మాటలాడడము ఇవి విలాస
మూ. అభ్యాసాత్ కరణానాం కు క్లిష్టత్వం యత్ర జాయతే,
మహత్స్వపి వికారేషు తన్మాధుర్యమితి స్మృతమ్.
34
తా. బలీయమైన వికారకారణాలు ఏర్పడినా కూడ, ప్రయత్నపూర్వకాభ్యాసంచేత
ఇంద్రియాలలో ఎట్టి వికారమూ కలగకుండా ఉండడం మాధుర్యం.
మూ. ధర్మార్థకామసంయుక్తాచ్ఛుభాశుభసముత్థతాత్,
వ్యవసాయాదచలనం స్థైర్యమిత్యభిసంజ్ఞితమ్.
35&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xu9msqi1auanu3l03vdget9pdy1q47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/694</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230256</id>
    <revision>
      <id>586779</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 677 తా. ధర్మ - అర్థ - కామాలలో ఏదైన శుభం కాని అశుభం కాని కలిగినా, తాను చేసే ఉద్యమంనుండి చలించకుండా ఉండడం స్థైర్యం. మూ. యస్య ప్రభావాదాకారా హర్షశోకభయాదిషు, భావేష...'</comment>
      <origin>586779</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3846" sha1="65rqawobuua46c4zqtj2cvxpdam5n1b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
677
తా. ధర్మ - అర్థ - కామాలలో ఏదైన శుభం కాని అశుభం కాని కలిగినా, తాను
చేసే ఉద్యమంనుండి చలించకుండా ఉండడం స్థైర్యం.
మూ. యస్య ప్రభావాదాకారా హర్షశోకభయాదిషు,
భావేషు నోపలక్ష్య ద్ గామ్భీర్యమితి స్మృతమ్.
36
తా. హర్షము, క్రోధము, భయము మొదలైన భావాలు కలిగినప్పుడు ముఖంమీద
వాటి ప్రభావం దేనివల్ల కనబడదో అది గాంభీర్యం.
మూ. అబుద్ధిపూర్వకం యత్తు నిర్వికారస్వభావజమ్,
శృఙ్గరాకారచేష్టత్వం లలితం తదుదాహృతమ్.
తా.
37
. ఎట్టి వికారములూ లేని స్వభావంచేత, కావాలని ప్రయత్న మేమీ చేయకుండానే
ఆకారము చేష్టలు శృంగారంగా (మనోహరంగా) ఉండడం లలితం.
మూ. దానమభ్యుపపత్తిశ్చ తథా చ ప్రియభాషణమ్,
స్వజనే చ పరే వాపి తదౌదార్యం ప్రకీర్తితమ్.
తా. ఒకవ్యక్తి తనవాడే అయినా పరు డయినా
-
38
అతనికి యథాశక్తి దానం
చేయడం, చనువుతో ఉండడం (అభ్యుపపత్తి), ప్రియంగా మాట్లాడడం - ఇది ఔదార్యం.
మూ. అధిక్షేపావమానాదేః ప్రయుక్తస్య పరేణ యత్,
ప్రాణాత్యయే... ప్యసహనం తత్తేజః సముదాహృతమ్.
39
తా. ఇతరులు చేసిన అధిక్షేపాలను, అవమానాదులను, ప్రాణాలకు అపాయం
కలుగుతుం దన్నప్పుడు, కూడ సహించకపోవడం తేజస్సు.
మూ. సత్త్వజో2 భినయః పూర్వం మయా ప్రోక్తో ద్విజోత్తమాః,
శారీరం చాష్యభినయం వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః.
40
తా. ద్విజోత్తములారా! సాత్వికాభినయాన్ని గూర్చి మీకు పూర్వమే చెప్పి ఉన్నాను.
ఇప్పుడు శారీరాభినయాన్ని, క్రమానుసారం విశదీకరిస్తాను.
మూ. షదాత్మకస్తు శారీరో వాక్యం సూచాఙ్కురస్తథా,
శాఖా నాట్యాయితం చైవ నివృత్త్యఙ్కుర ఏవ చ.
41
తా. వాక్యము, సూచా, అంకురము, శాఖా, నాట్యాయితము, నివృత్యంకురము
అని శారీరాభినయం ఆరు విధాలు.
మూ. నానారసార్థయుక్తేర్వృత్తనిబన్టైః కృతః సచూర్ణపదైః,
ప్రాకృతసంస్కృతపాతో వాక్యాభినయో బుధైర్ జ్ఞేయః.
42&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>65rqawobuua46c4zqtj2cvxpdam5n1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/695</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230257</id>
    <revision>
      <id>586780</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '678 నాట్యశాస్త్రము తా. వివిధరసములను, అర్థాలను బోధించే వృత్తాలతోను గద్యలతోను ప్రాకృత భాషలో గాని, సంస్కృతభాషలో గాని ఉన్న పాఠ్యం వాక్యాభినయం. మూ. వాక్యార్టో వాక్యం వా సత్వాక్ష...'</comment>
      <origin>586780</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4161" sha1="jcforgwmzx21zffaf901mksht75hokd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;678
నాట్యశాస్త్రము
తా. వివిధరసములను, అర్థాలను బోధించే వృత్తాలతోను గద్యలతోను ప్రాకృత
భాషలో గాని, సంస్కృతభాషలో గాని ఉన్న పాఠ్యం వాక్యాభినయం.
మూ. వాక్యార్టో వాక్యం వా సత్వాక్షైః సూచ్యతే యదా పూర్వమ్,
పశ్చాద్వాక్యభినయః సూచేత్యభిసంజ్ఞతా సాతు.
43
తా. స్వాత్త్వికాభినయ - ఆంగికాభినయాలచేత ముందుగా సూచించిన వాక్యాన్ని
కాని, వాక్యార్థాన్ని కాని తరవాత వాక్యాభినయంచేత వ్యక్తీకరిస్తే అది సూచాభినయం.
మూ. హృదయస్థో నిర్వచనైరఙ్గభినయః కృతో నిపుణసాధ్యః,
సూచైవోత్పత్తికృతో విజ్ఞేయస్త్వఙ్కురాభినయః.
44
తా. మంచి నైపుణ్యంతో హృదయంలో ఉన్న భావాన్ని, అంగాభినయం ద్వారా,
ముందుగా వ్యంజింపచేసి, దానినే సూచాభినయం ద్వారా మళ్లీ ఆవిష్కరిస్తే అది అంకురాభి
నయం.
మూ. యత్తు శిరోముఖజజ్ఞోరుపాణిపాదైర్యథాక్రమం క్రియతే,
శాఖాదర్శితమార్గః శాఖాభినయః స విజ్ఞేయః.
45
తా. శిరస్సు, ముఖము, కాళ్లు, ఊరువులు, హస్తాలు, పాదాలు - వీటిచేత (ఒకదాని
తరవాత ఒకటి ఉపయోగిస్తూ) శాఖానుసారం చేసిన అభినయం శాఖాభినయం.
వి. విచిత్రమైన హస్తవర్తనకు శాఖా అని పేరు. 'శాఖాదర్శితమార్గః' అనగా వర్తనా
క్రమాన్ని అనుసరించడంచేత సౌష్ఠవంతో కూడినది అని అర్థం.
మూ. నాట్యాయితముపచారైర్యః క్రియతే. భినయసూచయా నాట్యే,
కాలప్రకర్షహేతోః ప్రవేశకైః సంగమో యావత్.
46
తా. నాటకప్రారంభంలో అనేకవిధాలైన సూచాభినయాల ప్రదర్శనం చేస్తూ ఆ
సమయానికి ఒక విధమైన ఉత్కర్ష (మనోహరత్వం) కలిగించడంతో పాటు కొన్ని కర్తవ్య
విధులు కూడ పూర్తిచేయడం కోసం చేసే అభినయం నాట్యాయితాభినయం. ఇది పూర్తి
అయిన వెంటనే పాత్రల ప్రవేశం జరుగుతుంది.
మూ. స్థానే ధ్రువాస్వభినయో యః క్రియతే హర్షశోకరోషాద్యైః,
భావరససంప్రయుక్తేర్ జ్ఞేయం నాట్యాయితం తదపి.
47
తా. ధ్రువాలలోని తగు స్థానమునందు హర్షము, శోకము, రోషము మొదలైన
భావ - రసాలను ఆవిష్కరించడానికై చేసే అభినయం కూడ నాట్యాయితాభినయమే
అని తెలుసుకోవాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jcforgwmzx21zffaf901mksht75hokd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/696</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230258</id>
    <revision>
      <id>586781</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 679 మూ. యత్రాన్యోక్తం వాక్యం సూచాభినయయేన యోజయేదన్యః, తత్సమృద్ధార్థకథం భవేన్నివృత్త్యఙ్కురః సో2థ. 48 తా. ఒక పాత్ర పలికిన వాక్యానికి మరొక పాత్ర సూచాభినయంతో జ...'</comment>
      <origin>586781</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3645" sha1="cf6sxjbgpquzkd1urpxrtk4vs8eqnml" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
679
మూ. యత్రాన్యోక్తం వాక్యం సూచాభినయయేన యోజయేదన్యః,
తత్సమృద్ధార్థకథం భవేన్నివృత్త్యఙ్కురః సో2థ.
48
తా. ఒక పాత్ర పలికిన వాక్యానికి మరొక పాత్ర సూచాభినయంతో జోడిస్తూ
దానితో సంబంధించిన అర్థం గల కథను అభినయం ద్వారా ప్రదర్శిస్తే అది నివృత్త్యంకురం.
మూ. ఏతేషాం తు భవేన్మార్లో యథా భావరసాన్వితః,
కావ్యవస్తుషు నిర్దిష్టో ద్వాదశాభినయాత్మకః.
49
తా. కథావస్తువుకు సంబంధించిన, భావ - రసాలతో కూడిన ఈ వాగభినయాలలో
పన్నెండు మార్గాలు (రూపాలు) ఉంటాయి.
మూ. అలాపశ్చ ప్రలాపశ్చ విలాపః స్యాత్తథైవ చ,
అనులాపో2థ సంలావస్త్వపలావస్తథైవ చ.
సందేశ్చశ్చాతిదేశశ్చ నిర్దేశః స్యాత్తథాపరః,
ఉపదేశో.. పదేశశ్చ వ్యపదేశశ్చ కీర్తితః.
50
51
తా. ఆలాపము, ప్రలాపము, విలాపము, అనులాపము, సంతాపము, అపలాపము,
సందేశము, అతిదేశము, నిర్దేశము, ఉపదేశము, ఆపదేశము వ్యపదేశము - ఇవి పన్నెండు
మార్గాలు.
మూ. ఆభాషణం తు యద్వాక్యమాలాపో నామ స స్మృతః,
అనర్థకం వచో యత్తు ప్రలాపః స తు కీర్తితః.
52
తా. సంభాషణరూప మైన వాక్యం ఆలాపం. అర్థరహితమైన వాక్యం ప్రలాపం.
మూ. కరుణప్రభవో యస్తు విలాపః స తు కీర్తితః,
బహుశోభిహితం వాక్యమనులాప ఇతి స్మృతః.
ఉక్తిప్రత్యుక్తిసంయుక్తః సంలాప ఇతి కీర్తితః,
పూర్వోక్తస్యాన్యథావాదో హ్యపలాప ఇతి స్మృతః.
53
54
తా. శోకంతో పలికే మాటలు విలాపం. చాల పర్యాయాలు చెప్పిన మాట
అనులాపం. ఉక్తి - ప్రత్యుక్తులతో కూడినది సంలాపం. మొదట పలికినది మార్చి
వేయడం అపలాపం.
మూ. తదిదం వచనం బ్రూహీత్యేష సన్దేశ ఉచ్యతే,
యత్త్వయోక్తం మయోక్తం తత్ సో తిదేశ ఇతి స్మృతః.
స ఏషోహం బ్రవీమీతి నిర్దేశ ఇతి కీర్తితః,
వ్యాజాన్తరేణ కథనం వ్యపదేశ ఇహోచ్యతే.
55
56&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cf6sxjbgpquzkd1urpxrtk4vs8eqnml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/697</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230259</id>
    <revision>
      <id>586782</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '680 ఇదం కురు గృహాణేతి హ్యుపదేశః ప్రకీర్తితః, అన్యార్థకథనం యత్ స్యాత్ సో పదేశః ప్రకీర్తితః. నాట్యశాస్త్రము 57 తా. “నువ్వు ఈ మాట వానితో చెప్పు&quot; అని చెప్పినది సందేశం. &quot;నువ్వు చెప్ప...'</comment>
      <origin>586782</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="98mb45hwmoajv3tl1awrjb2uuweiyhi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;680
ఇదం కురు గృహాణేతి హ్యుపదేశః ప్రకీర్తితః,
అన్యార్థకథనం యత్ స్యాత్ సో పదేశః ప్రకీర్తితః.
నాట్యశాస్త్రము
57
తా. “నువ్వు ఈ మాట వానితో చెప్పు&quot; అని చెప్పినది సందేశం. &quot;నువ్వు చెప్పినదే
నేను చెప్పాను&quot;, అని అంటే అది అతిదేశం. “ఇదిగో, ఈ నేను అంటున్నాను” అనడం
నిర్దేశం. ఏదో వంకతో చెప్పడం వ్యపదేశం. 'ఇలా చెయ్యి”, “ఇది తీసుకో” అనడం
ఉపదేశం. ఇతరుల మాటగా చెప్పినది అపదేశం.
ఈ మార్గాలు అన్ని వాచికాభినయాల సృష్టికి కారణము. వీటికి మళ్లీ ఏడు విధాల
లక్షణం చెపుతాను.
మూ. ప్రత్యక్షశ్చ పరోక్షశ్చ తథాకాలకృతాస్త్రయః,
ఆత్మస్థశ్చ పరస్థశ్చ ప్రకాశః సప్త ఏవ తు.
58
తా. ప్రత్యక్షము, పరోక్షము, భూతము, భవిష్యత్తు, వర్తమానము, ఆత్మస్థము,
పరస్థము అని సంవాదస్వరూపంలో ఉన్న వాక్యంలో ఏడు ప్రకారాలు (మార్గాలు)
ఉంటాయి.
మూ. ఏష బ్రవీతి, నాహం భో వదామీతి చ యద్వచః,
ప్రత్యక్షశ్చ పరోక్షశ్చ వర్తమానశ్చ తద్ భవేత్.
59
తా. &quot;ఓయీ! ఇలా మాట్లాడుతూన్నది అతడు; నేను ఇలా అనడంలేదు&quot; అని
అంటే దీనిలో ప్రత్యక్షమూ, పరోక్షమూ, వర్తమానమూ కూడ కలిసి ఉన్నాయి.
మూ. అహం కరోమి, గచ్ఛామి, వదామి వచనం తవ,
ఆత్మస్ట్రో వర్తమానశ్చ ప్రత్యక్షశ్చైవ స స్మృతః.
60
తా. “నేను చేస్తున్నాను; వెడుతున్నాను; నీ మాట చెపుతున్నాను&quot; - ఈ వాక్యంలో
ఆత్మస్థము, వర్తమానము, ప్రత్యక్షమూ కూడ ఉన్నాయి.
మూ. కరిష్యామి గమిష్యామి వదిష్యామితి యద్వచః,
ఆత్మస్థశ్చ పరోక్షశ్చ భవిష్యత్కాల ఏవ చ.
61
తా. &quot;నేను చేస్తాను; వెడతాను; చెపుతాను&quot; అని అంటే దీనిలో ఆత్మస్థము, పరోక్షము,
భవిష్యత్కాలమూ కూడ ఉన్నాయి.
మూ. హతా జితాశ్చ భగ్నాశ్చ మయా సర్వే ద్విషద్గణాః,
ఆత్మస్థశ్చ పరోక్షశ్చ వృత్తకాలశ్చ స స్మృతః.
62
తా. &quot;నేను శత్రువుల నందరినీ సంహరించాను; ఓడించాను; భగ్నులను చేశాను&quot;.
అను వాక్యంలో ఆత్మస్థము, పరోక్షము, భూతకాలమూ కూడ ఉన్నాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98mb45hwmoajv3tl1awrjb2uuweiyhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/698</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230260</id>
    <revision>
      <id>586783</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 681 మూ. త్వయా హతా జితాశ్చేతి యో వదేన్నాట్యకర్మణి, పరోక్షశ్చ పరస్థశ్చ వృత్తకాలస్తథైవ చ. 63 తా. &quot;నీవు శత్రువులను సంహరించావు; జయించావు&quot; అని నాట్యాభినయంలో అంటే దా...'</comment>
      <origin>586783</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3683" sha1="lby2hjyjt56zmr6pnnwagmqvx2odn6y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
681
మూ. త్వయా హతా జితాశ్చేతి యో వదేన్నాట్యకర్మణి,
పరోక్షశ్చ పరస్థశ్చ వృత్తకాలస్తథైవ చ.
63
తా. &quot;నీవు శత్రువులను సంహరించావు; జయించావు&quot; అని నాట్యాభినయంలో
అంటే దానిలో పరోక్షము, పరస్థము, భూతకాలము ఉన్నాయి.
మూ. ఏష బ్రవీతి కురుతే గచ్ఛతీత్యాది యద్వచః,
పరస్థో వర్తమానశ్చ ప్రత్యక్షశ్చ భవేత్తథా.
64
తా. &quot;ఇతడు అంటున్నాడు, చేస్తున్నాడు, వెడుతున్నాడు&quot; - ఈ విధమైన వాక్యంలో
పరస్థము, వర్తమానము, ప్రత్యక్షమూ ఉన్నాయి.
మూ. స గచ్ఛతి కరోతీతి వచనం యదుదాహృతమ్,
పరస్థం వర్తమానం చ పరోక్షం చైవ తద్భవేత్.
65
తా. “అతడు వెడుతున్నాడు; చేస్తున్నాడు&quot; అను వాక్యంలో పరస్థము, వర్తమానము,
పరోక్షమూ ఉన్నాయి.
మూ. కరిష్యన్తి గమిష్యన్తి పదిష్యన్తీతి యద్వచః,
పరస్థమేష్యత్కాలం చ పరోక్షం చైవ తద్భవేత్.
66
తా. “చేస్తారు, వెడతారు, చెపుతారు&quot; అను వాక్యంలో పరస్థము, భవిష్యత్కాలము,
పరోక్షము ఉన్నాయి.
మూ. మయాద్యైవ చ సంపాద్యం తత్కార్యం భవతా సహ,
ఆత్మస్థశ్చ పరస్థశ్చ వర్తమానశ్చ స స్మృతః.
67
తా. &quot;నేను ఈ పని నీతో కలిసి నేడే చెయ్యాలి&quot; అని అన్నప్పుడు ఆత్మస్థము,
పరస్థము, వర్తమానము ఉన్నాయి.
మూ. హస్తమస్తరితం కృత్వా యద్వదేన్నట్యకర్మణి,
ఆత్మస్థం హృదయస్థం చ పరస్థం చైవ తన్మతమ్.
68
తా. నాట్యప్రయోగసమయంలో పతాకాహస్తం అడ్డం పెట్టుకొని పక్కవానితో
మాటలాడి నప్పుడు అది ఆత్మస్థము, హృదయస్థము, పరోక్షము. (తన మనస్సులో ఏదో
అప్రత్యక్ష మైన విషయం పరునికే చెప్పబడుతూన్నది).
మూ. పరేషామాత్మనశ్చైవ కాలష్య చ విశేషణాత్,
సప్త ప్రకారస్యాస్యైవ భేదా జ్ఞేయా హ్యనేకథా.
69
తా. ఈ ఏడు విధాల భేదాలలోనే పరులను, తనను, కాలాన్నీ ఇటూ అటూ
మారుస్తే అనేకమైన అవాంతరభేదాలు ఏర్పడతాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lby2hjyjt56zmr6pnnwagmqvx2odn6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/699</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230261</id>
    <revision>
      <id>586784</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '682 మూ. ఏతే ప్రయోగా విజ్జేయా మార్గాభినయయోజితాః, ఏతేష్విహ వినిష్పన్నో వివిధో2 భినయో భవేత్. తా. ఇవన్నీ మార్గాభినయప్రయోగంలోని వివిధరీతులు. వీటి అభినయం జరుగుతుంది. మూ. శిరోవదనపా...'</comment>
      <origin>586784</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="371n9gty6cvodhn0726q82kssz5u3t0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;682
మూ. ఏతే ప్రయోగా విజ్జేయా మార్గాభినయయోజితాః,
ఏతేష్విహ వినిష్పన్నో వివిధో2 భినయో భవేత్.
తా. ఇవన్నీ మార్గాభినయప్రయోగంలోని వివిధరీతులు. వీటి
అభినయం జరుగుతుంది.
మూ. శిరోవదనపాదోరుజజ్ఞోదరకటీకృతః,
సమః కర్మవిభాగో యః స సామాన్యాభినయస్తు సః.
నాట్యశాస్త్రము
70
ద్వారా 'అనేకవిధాలైన
71
తా. శిరస్సు, ముఖము, పాదాలు, ఊరువులు, కాళ్లు, ఉదరము, కటిప్రదేశము -
వీటి అన్నింటియందు అభినయప్రయోగాన్ని సమంగా పంచుతూ, వీటి అన్నింటితోనూ
చేసిన అభినయం సామాన్యాభినయం.
మూ. శిరోహస్తకటీ వక్షోజభోదరకటీగతః,
సహకర్మవిభాగో యః సామాన్యాభినయస్తు స.
72
తా. శిరస్సు, హస్తాలు, కటిప్రదేశము, వక్షస్థలము, కాళ్లు, ఉదరము - వీటి
యందు సమంగా విభక్తమైన అభినయకర్మ సామాన్యభినయం.
మూ. లలితైర్హస్తసంచారైస్తథా మృద్వఙ్గచేష్టితైః,
అభినేయస్తు నాట్యజ్జె రసభావసమన్వితైః.
73
తా. నాట్యమందు మంచి చాతుర్యం గల నటులు రసభావద్యోతకములైన లలితము
లైన హస్తసంచారములచేత, మృదువైన ఆంగిక చేష్టలచేత ఈ సామాన్యభినయం చెయ్యాలి.
మూ. అనుద్ధతమసంభ్రాస్తమనావిద్ధాఙ్గచేష్టితమ్,
లయతాలకలాపాతప్రమాణనియతాత్మకమ్.
సువిభక్తపదాలాపమనిష్ఠురమకాహలమ్,
యదీదృశం భవేన్నాట్యం జ్ఞేయమాభ్యస్తరం తు తత్.
74
75
తా. నాట్యంలో అభ్యంతరనాట్యము, బాహ్యనాట్యము అని రెండు విధాలున్నాయి.
ఆభ్యంతరనాట్యప్రయోగంలో - చేష్టలు చాలా ఉద్దతంగా ఉండకూడదు. చేష్టలు భ్రాంతిచేత
చేయకూడదు (పొరబాటు చేయకూడదు). ఇతరభావాలతోను, క్రియలతోను ఆవిధములు
(మిశ్రితములు) కాకూడదు. తగిన లయ, తాలము, కలాప్రమాణాలు నిశ్చితరూపంలో
పాటించాలి. సంభాషణలలోని పదాల ఉచ్చారణం స్ఫుటంగా, నిష్ఠురత్వం లేకుండా,
మధ్య తడుముకోకుండా ఉండాలి.
మూ. ఏతదేవ విపర్యస్తం స్వఛ్ఛన్దగతిచేష్టితమ్,
అనిబద్ధగీతవాద్యం నాట్యం బాహ్యమితి స్మృతమ్.
76
15&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>371n9gty6cvodhn0726q82kssz5u3t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/700</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230262</id>
    <revision>
      <id>586785</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 683 తా. దీనికి విరుద్ధంగా - స్వేచ్ఛగా చేసే గతులతో, చేష్టలతో, గీతవాద్యాల విషయాలలో నియమాలు పాటించకుండా ప్రదర్శించే నాట్యం బాహ్యనాట్యం. మూ. లక్షణాభ్యన్తరత్వా...'</comment>
      <origin>586785</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4134" sha1="jducxrtup3psofniuvhh1kqkzjrwtkr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
683
తా. దీనికి విరుద్ధంగా - స్వేచ్ఛగా చేసే గతులతో, చేష్టలతో, గీతవాద్యాల
విషయాలలో నియమాలు పాటించకుండా ప్రదర్శించే నాట్యం బాహ్యనాట్యం.
మూ. లక్షణాభ్యన్తరత్వాద్ధి తదాభ్యన్తరమిష్యతే,
శాస్త్రబాహ్యం భవేద్యత్తు తద్ బాహ్యమితి భణ్యతే.
77
తా. శాస్త్రంలో చెప్పిన లక్షణాలకు లొంగి ఉన్నది అభ్యంతరం. శాస్త్ర విరుద్ధమైనది
బాహ్యం.
మూ. అనేన లక్ష్యతే యస్మాత్ ప్రయోగః కర్మ చైవ హి,
తస్మాల్లక్షణమేతద్ధి నాట్యే స్మిన్ సంప్రయోజితమ్.
78
తా. దేనిచేత నాటప్రయోగము, నాట్యానికి సంబంధించిన అభినయాదికర్మ లక్షింప
బడుతుందో (గుర్తింపబడుతుందో అది లక్షణం. ఆ ప్రయోజనాన్నే ఉద్దేశించి దాట్యలక్షణం
చెప్పబడింది.
మూ. అనాచార్యోషితా యే చ యే చ శాస్త్రబహిష్కృతాః,
బాహ్యం ప్రయుజ్ఞతే తే తు అజ్ఞాత్వాచార్యకీం క్రియామ్.
79
తా. కొందరైతే గురుకులాలలో నాట్యాచార్యశుశ్రూష చేయక, శాస్త్రాలకి దూరులై,
శాస్త్రబాహ్యమైన నాట్యం బైట చేసేవాళ్లని చూచి నేర్చుకొని, ఆచార్యులు చెప్పిన పద్ధతు
లేవీ తెలియకుండా నాట్యప్రయోగాలు చేస్తూంటారు (ఈ నాడు చాలమంది వీధినాటకాలు,
సినేమాలు, టివీలు చూచి నృత్యసంగీతాదులు నేర్చుకున్నట్లు).
మూ. శబ్దం స్పర్శం చ రూపం చ రసం గన్ధం తథైవ చ,
ఇన్డ్రియాణీన్డ్రియార్థాంశ్చ భావైరభినయేద్బుధః.
80
తా. ఇంద్రియాభినయం :- శాస్త్రజ్ఞుడు, ఇంద్రియాలను, ఇంద్రియాలచేత గ్రహించే
శబ్దము, స్పర్శ, రూపము, రసము, గంధము అనే ఇంద్రియార్థాలను, తగు విధంగా
చేష్టలచేత అభినయించాలి.
మూ. కృత్వా సాచీకృతాం దృష్టిం శిరః పార్శ్వగతం తథా,
తర్జనీం కర్ణదేశే చ బుధః శబ్దం వినిర్దిశేత్.
81
తా. తెలివైన నటుడు, అడ్డంగా చూస్తూ శిరస్సు పక్కకు వంచి, తర్జని చెవిదగ్గర
ఉంచుకొని శబ్దాన్ని (శబ్దశ్రవణాన్ని) అభినయించాలి.
మూ. కించిదాకుంచితే నేత్రే కృత్వా భ్రూక్షేపమేవ చ,
తథాంసగణ్ణయోః స్పర్శాత్ స్పర్శమేవం వినిర్దిశేత్.
82&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jducxrtup3psofniuvhh1kqkzjrwtkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/701</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230263</id>
    <revision>
      <id>586786</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '684 నాట్యశాస్త్రము తా. కళ్లు కొంచెం మూసుకొంటూ, కనుబొమ్మలు పైకెత్తి, బుజాలు ఎత్తి చెక్కిళ్లకు తగలుస్తూ స్పర్శను అభినయించాలి. మూ. కృత్వా పతాకౌ మూర్ధస్థా కించిత్ ప్రచలితాననః, న...'</comment>
      <origin>586786</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3892" sha1="9ycuru7bx0wujdoqgz2sfit55aczknf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;684
నాట్యశాస్త్రము
తా. కళ్లు కొంచెం మూసుకొంటూ, కనుబొమ్మలు పైకెత్తి, బుజాలు ఎత్తి చెక్కిళ్లకు
తగలుస్తూ స్పర్శను అభినయించాలి.
మూ. కృత్వా పతాకౌ మూర్ధస్థా కించిత్ ప్రచలితాననః,
నిర్వర్ణయన్త్యా దృష్ట్యా చ రూపం త్వభినయేద్భుధః.
83
తా. పతాకహస్తాలు తలమీద ఉంచుతూ, ముఖం కొంచెం కదులుస్తూ, ఏదో
పరికించి చూస్తూన్నట్లు దృష్టి పెట్టి రూపాన్ని (రూపదర్శనాన్ని) అభినయించాలి.
మూ. కించిదాకుంచితే నేత్రే కృత్వోత్భుల్లాం చ నాసికామ్,
ఏకోచ్చ్వాసేన చేష్టా తు రసగనౌ వినిర్దిశేత్.
84
తా. కళ్లు కొంచెం మూసి, ముక్కు పుటలు పెద్దవి చేసి, ఒక్క ఊపిరి గట్టిగా పీల్చి
తన కిష్టమైన రసమూ, గంధమూ అక్కడ నున్నట్లు అభినయించాలి.
మూ. పనామిస్ట్రియార్థానాం భావా హ్యేతే. సుభావినః,
శ్రోత్రత్వబనేత్రజిహ్వానాం ఘాణస్య చ తథైవ హి.
85
తా. ఈ క్రియల ద్వారా శ్రోత్ర - నేత్ర - జిహ్వా - ఘ్రాణా లనే ఐదు ఇంద్రియాల
విషయాల అనుభవం జరుగుతుంది.
మూ. ఇన్డ్రియార్థాః సమనసో భవన్తి హ్యనుభావినః,
న వేత్తి హ్యమనాః కించిద్విషయం పఞ్చధాగతమ్.
86
తా. మనస్సు కలవానికే, మనస్సు సరిగా పనిచేస్తూన్నవానికే ఇంద్రియార్థాలు
అనుభవగోచరం అవుతాయి. మనస్సు పనిచేయనివాడు ఐదు విధాలుగా ఉన్న విషయాన్ని
(శబ్దాదివిషయాలను అనుభవింపజాలడు కదా.
మూ. మనసస్త్రివిధో భావో విజ్జేయో2 భినయే బుధైః,
ఇష్టస్తథాహ్యనిష్టశ్చ మధ్యస్థశ్చ తథైవ హి.
87
తా. మనస్సుకు ఇష్టము, అనిష్టము, మధ్యస్థము అని మూడు విధాలైన భావా
లుంటాయి.
మూ. ప్రహ్లాదనేన గాత్రస్య తథా పులకితేన చ,
వదనస్య వికాసేన కుర్యాదిష్టనిదర్శనమ్.
88
తా. ఆనందమయ మైన చేష్టలచేత, గగుర్పాటుచేత, ముఖం వికసించడంచేత
ఇష్టభావాన్ని అభినయించాలి.
మూ. ఇష్టే శబ్దే తథా రూపే స్పర్శే గన్ధ తథా రసే,
ఇన్రియైర్మనసా ప్రాప్తిః సౌముఖ్యం సంప్రదర్శయేత్.
89&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ycuru7bx0wujdoqgz2sfit55aczknf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/702</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230264</id>
    <revision>
      <id>586787</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము - 685 తా. ఇష్టమైన శబ్ద - రస - రూప - స్పర్శ - గంధ రసాల విషయంలో ఇష్టభావం చూపవలసి నప్పుడు మనస్సుతో కూడిన ఇంద్రియాలతో, ఆ శబ్దాదులు విషయంలో సుముఖత్వాన్ని ప్రదర్శించా...'</comment>
      <origin>586787</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="971axw8p9s1i9sltk1qexv916k6d1ia" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
-
685
తా. ఇష్టమైన శబ్ద - రస - రూప - స్పర్శ - గంధ రసాల విషయంలో
ఇష్టభావం చూపవలసి నప్పుడు మనస్సుతో కూడిన ఇంద్రియాలతో, ఆ శబ్దాదులు
విషయంలో సుముఖత్వాన్ని ప్రదర్శించాలి.
మూ. పరావృత్తేన శిరసా నేత్రనాసావికర్షణైః,
చక్షుషశ్చాప్రదానేన హ్యనిష్టమభినిర్దిశేత్.
90
తా. శిరస్సు పక్కకు తిప్పడం, నేత్రాలు, నాసికా ముణుచుకొనడం, ఆ వస్తువుకేసి
చూడకపోవడం ఈ చేష్టలతో అనిష్టభావాన్ని అభినయించాలి.
మూ. నాతిహృష్టేన మనసా న చాత్వర్థజుగుప్సయా,
మాధ్యస్థ్వేనైవ భావేన మధ్యస్థమభినిర్దిశేత్.
91
తా. మనస్సులో ఎక్కువ సంతోషం లేకుండా, ఎక్కువ జుగుప్స కూడ లేకుండా,
మధ్యస్థ్యంతో మధ్యస్థభావాన్ని అభినయించాలి.
మూ. తేనేదం తస్య వాపీదం స ఏవం ప్రకరోతి వా,
పరోక్షాభినయో యస్తు మధ్యస్థ ఇతి స స్మృతః.
92
తా. 'ఈ పని అతడు చేశాడు'; 'ఇది వానిది', 'అతడు ఇలా చేస్తున్నాడు' అంటూ
పరోక్షత్వాన్ని అభినయించడం మధ్యస్థభావం.
మూ. ఆత్మానుభావీ యోర్థః స్యాదాత్మస్థ ఇతి స స్మృతః,
పరార్థవర్ణనా యత్ర పరస్థః స తు సంజ్ఞితః.
93
తా. ఒక వ్యక్తి స్వయంగా తాను అనుభవించిన పదార్థం ఆత్మస్థం. పరులచేత
అనుభవింపబడి నట్లు చెప్పినది పరస్థం.
మూ. ప్రాయేణ సర్వభావానాం కామాన్నిష్పత్తిరిష్యతే,
స చేచ్ఛాగుణసంపన్నో బహుధా పరికల్పితః.
ధర్మకామో.. కామశ్చ మోక్షకామస్తథైవ చ,
94
తా. సాధారణంగా సమస్తభావాలూ కామంవల్ల పుడతాయి అని పెద్దలు చెపుతారు.
ఇచ్ఛాగుణంతో కూడిన ఈ కామం - ధర్మకామ మనీ, అర్థకామ మనీ, మోక్షకామం
అనీ అనేకవిధాలైనది.
మూ. స్త్రీపుంసయోస్తు యోగో యః స తు కామ ఇతి స్మృతః.
సర్వస్యైవ హి లోకస్య సుఖదుఃఖనిబర్హణః,
భూయిష్ఠం దృశ్యతే కామః స సుఖం వ్యసనేష్వపి.
95
96
96&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>971axw8p9s1i9sltk1qexv916k6d1ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/703</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230265</id>
    <revision>
      <id>586788</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '686 నాట్యశాస్త్రము తా. స్త్రీపురుషుల కలయిక కామ మని చెప్పబడుచున్నది. అది సకలలోకులకు సుఖదుఃఖా లిస్తుంది. అయితే కష్టాలలో కూడ ఈ కామమే చాల వరకు సుఖంగానే కనబడుతుంది. మూ. యః స్త్రీప...'</comment>
      <origin>586788</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4155" sha1="1yvem13ejvkllm62ysfeugg26rnzo01" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;686
నాట్యశాస్త్రము
తా. స్త్రీపురుషుల కలయిక కామ మని చెప్పబడుచున్నది. అది సకలలోకులకు
సుఖదుఃఖా లిస్తుంది. అయితే కష్టాలలో కూడ ఈ కామమే చాల వరకు సుఖంగానే
కనబడుతుంది.
మూ. యః స్త్రీపురుషసంయోగో రతిసంభోగకారకః,
స శృఙ్గర ఇతి జ్ఞేయ ఉపచారకృతః శుభః.
97
తా. ఏ స్త్రీపురుషసంయోగం కామోపచారాలతో కూడి రతి పూర్వక సంభోగాన్ని
జరిగే టట్లు చేస్తుందో శుభమైన అది శృంగార మని చెప్పబడుచున్నది.
మూ. భూయిష్టమేవలోకాని.. యం సుఖమిచ్ఛతి సర్వదా,
సుఖస్య హి స్త్రియో మూలం నానాశీలాశ్చ తాః పునః.
98
తా. తరచుగా ఈలోకం ఎల్లప్పుడు సుఖమే కావా లని కోరుకొంటుంది. సుఖానికి
మూలం స్త్రీలు. ఆ స్త్రీలు అనేకవిధాలైన స్వభావాలవాళ్లు ఉంటారు.
మూ. దేవాసురగన్ధర్వరక్షోనాగపతత్రిణామ్,
పిశాచయక్షవ్యాలానాం నరవానరహస్తినామ్.
మృగమీ నోష్ట్రమకరరసూకరవాజినామ్,
మహిషాజగవాదీనాం తుల్యశీలాః స్త్రియః స్మృతాః
99
100
తా. స్త్రీలు - దేవతలు, అసురులు, గంధర్వులు, రాక్షసులు, నాగులు, పక్షులు,
పిశాచాలు - యక్షులు, వ్యాఘ్రాలు, నరులు, వానరులు, ఏనుగులు, మృగాలు, మీనాలు,
ఉష్ట్రాలు, మొసళ్లు, గాడిదలు, సూకరాలు అశ్వాలు, మహిషాలు, గోవులు మొదలైన
ప్రాణిజాతుల స్త్రీల శీలంతో సమానమైన శీలం కలవాళ్లుగా ఉంటారు.
మూ. స్నిగ్ధరజ్జెరుపాజ్జెశ్చ స్థితా మన్దనిమేషిణీ,
ఆరోగా దీప్యుపేతా చ దానసత్త్వార్థవాన్వితా.
అల్పస్వేదా సమరతా స్వల్పభుక్ సురతప్రియా,
గాన్ధర్వవాద్యాభిరతా దేవశీలాఙ్గనా స్మృతా.
101
102
తా. దేవతాస్త్రీశీలం గల నారి :- అంగాలు, ఉపాంగాలు నున్నగా ఉంటాయి.
స్థిరమైన స్వభావం; మెల్లగా కనురెప్పలు వాలుస్తూంటుంది. రోగా లేవీ లేకుండా దీప్తితో
నిండి ఉంటుంది. దానము, సత్యము, ఋజుత్వము మొదలైన గుణాలున్నది. చెమట
తక్కువ. అన్ని పరిస్థితులలోను సమమైన స్నేహభావం చూపుతుంది. ఆహారం తక్కువగా
భుజిస్తుంది. సురతప్రియురాలు. గానం మీదా వాద్యాలమీదా ఆసక్తి కలది. అట్టి స్త్రీ
దేవశీలాంగన.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1yvem13ejvkllm62ysfeugg26rnzo01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/704</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230266</id>
    <revision>
      <id>586789</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము మూ. అధర్మశార్యనిరతా స్థిరక్రోధాతినిష్ఠురా, మద్యమాంసప్రియా నిత్యం కోపనా చాతిమానినీ. చ చపలా చాతిలుబ్ధా చ పరుషా కలహప్రియా, ఈర్యాశీలా చలస్నేహా చాసురం శీలమ...'</comment>
      <origin>586789</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="9by69udf9rnkzwvmoquuicq7mtox4fc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
మూ. అధర్మశార్యనిరతా స్థిరక్రోధాతినిష్ఠురా,
మద్యమాంసప్రియా నిత్యం కోపనా చాతిమానినీ.
చ
చపలా చాతిలుబ్ధా చ పరుషా కలహప్రియా,
ఈర్యాశీలా చలస్నేహా చాసురం శీలమాశ్రితా.
687
103
104
తా. అసురశీల : - అధర్మాచరణంలో ఆసక్తురాలై శరస్వభావంతో, స్థిరమైన క్రోధంతో
నిష్ఠురంగా ప్రవర్తిస్తుంది. మద్యమాంసాలమీద ఎక్కువ ఆసక్తి కలిగి ఉంటుంది. గర్వమూ,
చాపల్యము, లుబ్ధత్వము, అత్యధికంగా ఉండి ఎప్పుడు చూచినా కోపంతో ఉంటుంది.
కలహప్రియురాలు. పరుషంగా మాటలాడుతుంది. ఈర్వ్యాస్వభావంతో అస్థిరమైన
స్నేహభావంతో ప్రవర్తిస్తుంది. ఇట్టి స్త్రీ అసురశీలాంగన.
మూ. క్రీడాపరా చారునేత్రా నఖదనైః సుపుష్పితైః,
స్వర్గీ చ స్థిరభాషీ చ మన్దాపత్య రతిప్రియా.
గీతే వాద్యే చ నృత్తే చ రతా హృష్టా మృజావతీ,
గన్ధర్వసత్త్వా విజ్ఞేయా స్నిగ్ధత్వక్కేశలోచనా.
105
106
తా. గంధర్వశీల :- ఆట లంటే ఇష్టం. అందమైన నేత్రాలు, చక్కగా పుష్పించి
నట్లున్న గోళ్లు, దంతాలు, అందమైన శరీరావయవాలు - వీటితో మనోహరంగా ఉంటుంది.
స్థిరంగా మాటలాడుతుంది. సంతానం తక్కువ. రతిప్రియ, గీత - వాద్య - నృత్తా లంటే
చాల ఆసక్తి. శుభ్రత పాటిస్తూ ఎల్లప్పుడు సంతోషంగా ఉంటుంది. చర్మ, జుట్టు, కళ్లూ
మెత్తగా మెరుస్తూంటాయి. అట్టి స్త్రీ గంధర్వశీలాంగన.
మూ. బృహద్వ్యాయతసర్వాజ్లో రక్తవిస్తీర్ణలోచనా,
ఖరలోమా దివాస్వప్ననిరతాత్యుచ్చభాషిణీ.
నఖదస్తక్షతకరీ క్రోధేర్యాకలహప్రియా,
నిశావిహారశీలా చ రాక్షసం శీలమాశ్రితా.
107
108
తా. రాక్షసశీల :- అవయవా లన్నీ లావుగా పొడవుగా వ్రేలాడు తూంటాయి.
పెద్ద పెద్ద ఎఱ్ఱని కళ్లు, చిరుసైన రోమాలు. పగటినిద్ర ఎక్కువ. చాల గట్టిగా (బిగ్గరగా)
మాట్లాడుతుంది. నఖక్షతాలూ, దంతక్షతాలూ చేస్తూంటుంది. క్రోధము, ఈర్ష్య అత్యధికంగా
ఉంటాయి. ఇతరులతో కలహించడం అన్నా రాత్రులందు తిరగడం అన్నా చాల ఇష్టం.
అట్టి స్త్రీ రాక్షసశీలాంగన.
మూ. తీక్షనాసాగ్రదశనా సుతనుస్తామ్రలోచనా,
నీలోత్పలసవర్ణా చ స్వప్నశీలాతికోపనా.
109&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9by69udf9rnkzwvmoquuicq7mtox4fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/705</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230267</id>
    <revision>
      <id>586790</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '688 నాట్యశాస్త్రము తిర్యగతిశ్చలారమ్మా బహుశ్వాసాతిమానినీ, గన్ధమాల్యాసవరతా నాగసత్త్వాఙ్గనా స్మృతా. 110 తా. నాగశీల :- కొనదీరిన ముక్కు, సూది దంతాలు, సన్నని శరీరం, ఎఱ్ఱని కళ్లు - వీట...'</comment>
      <origin>586790</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="6zghj98mo9oy7x7lbhit3o98iwd14a7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;688
నాట్యశాస్త్రము
తిర్యగతిశ్చలారమ్మా బహుశ్వాసాతిమానినీ,
గన్ధమాల్యాసవరతా నాగసత్త్వాఙ్గనా స్మృతా.
110
తా. నాగశీల :- కొనదీరిన ముక్కు, సూది దంతాలు, సన్నని శరీరం, ఎఱ్ఱని కళ్లు
- వీటితో శరీరచ్ఛాయ నల్లకలువ రంగులో ఉంటుంది. నిద్ర చాల ఎక్కువ.
' అంటే కోపం. నడక అడ్డంగా నడుస్తున్నట్లుంటుంది. ఏ పనిలోను స్థిరత్వం ఉండదు.
శ్వాసలు ఎక్కువగా పీలుస్తూంటుంది. అహంకారం ఎక్కువ. గంధాలన్నా, మాల్యాలన్నా,
ఆసవాలన్నా (మద్యాలన్నా) చాల ఆసక్తి. ఇట్టి స్త్రీ నాగశీలాంగన.
మూ. అత్యన్తవ్యావృతాస్యా చ తీక్ష్మశీలా, సరిత్రియా,
సురాసవక్షీరరతా బహ్వపత్యా ఫలప్రియా.
నిత్యం శ్వసనశీలా చ తథోద్యానవనప్రియా,
చపలా బహువాక్ఛీఘ్రా శాకునం సత్త్వమాశ్రితా.
111
112
తా. పక్షిశీల :- నోరు పెద్దదిగా తెరుచుకుంటుంది. తీక్షమైన స్వభావం. జలక్రీడ
లన్నా, సుర (సారా), ఆసవం, పాలు, పళ్లు అంటే చాల ఇష్టం. అధికసంతానం.
మాటిమాటికీ ఒగరుస్తూంటుంది. ఉద్యానవనాల్లో తిరగడం ఇష్టం - చపలత్వం ఎక్కువ.
వాగుతూనే ఉంటుంది. తొందరపాటు ఎక్కువ. ఇలాంటి స్త్రీ పక్షిశీలాంగన.
మూ. ఊనాధికాఙ్గులికరా రాత్రా నిష్కుటచారిణీ,
బాలోద్వేజనశీలా చ పిశునా క్లిష్ట (క్లిష్ట) భాషిణీ.
సురతేషూజితాచారా రోమశాఖీ మహాస్వనా,
పిశాచసత్త్వా విజ్ఞేయా మద్యమాంసరతిప్రియా.
113
114
తా. పిశాచశీల :- చేతివేళ్లు ఎక్కువగా గాని తక్కువగా గాని ఉంటాయి, రాత్రులందు
ఇంటివెనక పెరళ్లలో తిరుగుతూంటుంది. పిల్లల్ని భయపెడుతుంది. చాడీలు చెపుతుంది.
కటువుగా (రెండర్థాలు వచ్చేటట్లు) మాట్లాడుతుంది. సురతసమయాలలో మర్యాదలు
పాటించదు. ఒళ్లంతా రోమాలు. బిగ్గరగా అరుస్తుంది. మద్యమాంసాలూ రతి చాల
ఇష్టం. ఇలాంటి స్త్రీ పిశాచశీలాంగన.
మూ. స్వప్నప్రస్వేదనాక్లీ చ స్థిరశయ్యాసనప్రియా,
మేధావినీ చ మృద్వజ్జీ మద్యగన్ధమిషప్రియా.
చిరదృష్టేషు హర్షం చ కృతజ్ఞత్వాదుపైతి సా
అదీర్ఘశాయినీ చైవ యక్షశీలాఙ్గనా స్మృతా.
115
116
తా. యక్షశీల :- నిద్రలో చెమట ఎక్కువగా కారుస్తుంది. స్థిరంగా ఉండే మంచా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6zghj98mo9oy7x7lbhit3o98iwd14a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/706</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230268</id>
    <revision>
      <id>586791</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 689 లన్నా ఆసనాలన్నా ఎక్కువ ఇష్టపడుతుంది. బుద్ధిమంతురాలు. శరీరం మెత్తగా ఉంటుంది. మద్యము, సుగంధాలు, మాంసమూ ఇవి చాల ఇష్టం. చాలాకాలానికి ఎవరైన కనబడితే కృతజ్ఞత...'</comment>
      <origin>586791</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="0daqvosi2nntm0j5kx5i2xozi42z0ry" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
689
లన్నా ఆసనాలన్నా ఎక్కువ ఇష్టపడుతుంది. బుద్ధిమంతురాలు. శరీరం మెత్తగా ఉంటుంది.
మద్యము, సుగంధాలు, మాంసమూ ఇవి చాల ఇష్టం. చాలాకాలానికి ఎవరైన కనబడితే
కృతజ్ఞతాభావంతో ఎంతో మురిసిపోతుంది. చాలసేపు నిద్రించదు. ఇట్టి స్త్రీ యక్ష శీలాంగన.
మూ. తుల్యమానావమానా యా పరుషత్వక్ ఖరస్వరా,
శతానృతోద్ధతకథా వ్యాలసత్త్వా చ పిఙ్గదృక్.
117
తా. వ్యాలశీల :- మానవమానాలు ఒకే విధంగా తీసికొంటుంది. చర్మ
గురుకుగాను, స్వరం కరుకుగాను ఉంటాయి. చాటున అపకారం చేస్తుంది. అబద్ధాల
కోరు. మాటలలో అణకువ ఉండదు. పిల్లి కళ్లు, ఇలాంటి స్త్రీ వ్యాలశీలాంగన.
మూ. ఆర్జవాభిరతా నిత్యం దక్షా క్షాన్తిగుణాన్వితా,
విభక్తాభీ కృతజ్జా చ గురుదేవద్విజప్రియా.
ధర్మకామార్థనిరతా హ్యహజ్కారవివర్జితా,
సుహృత్రియా సుశీలా చ మానుషం సత్త్వమాశ్రితా.
118
119
తా. మనుష్యశీల :- ఎల్లప్పుడు ఋజుత్వంతో ప్రవర్తిస్తుంది. నేర్పు, ఓర్పూ ఉన్నది.
అవయవాలు తీర్చిదిద్దినట్లుంటాయి. కృతజ్ఞతాభావం కలది. గురు - దేవతా - ద్విజులపై
భక్తి ఉన్నది. అహంకారశూన్యురాలై సఖీబంధుజనాదులతో స్నేహభావంతో, ఉత్తమమైన
శీలంతో ధర్మ - కామ - అర్థాల విషయంలో శ్రద్ధ వహిస్తుంది. అట్టి స్త్రీ మనుష్యశీలాంగన.
మూ. సంహతాల్పతనుర్దృష్టా పిఙ్గరోమా ఛలప్రియా,
ప్రగల్భా చపలా తీక్షా వృక్షారామవనప్రియా.
స్వల్పమప్యుపకారం తు నిత్యం యా బహుమన్యతే,
ప్రసహ్యరతిశీలా చ వానరం సత్త్వమాశ్రితా.
120
121
తా. వానరశీల :- శరీరం కుదించుకొన్నట్లుగా లావుగా ఉంటుంది. రోమాలు
పింగళవర్ణంలో ఉంటాయి. మోసగించడం అంటే చాల ఇష్టం. జంకు లేకుండా తీక్షంగా
ఉంటుంది. చపలస్వభావం - చెట్లూ, ఇంటికి ఆనుకొని ఉన్న తోటలు, వనాలు అంటే
ఇష్టం. ఎవరైనా స్వల్పమైన ఉపకారం చేసినా చాల గొప్పగా భావిస్తుంది. కాముకుణ్ణి
బలాత్కరించి రతిని కోరుతుంది. అట్టి స్త్రీ వానరశీలాంగన.
మూ. మహాహనులలాటా చ శరీరోపచయాన్వితా,
పిజ్జాక్షీ రోమశాజీ చ గన్ధమాల్యాసవప్రియా.
కోపనా స్థిరచిత్తా చ జలోద్యానవనప్రియా,
122&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0daqvosi2nntm0j5kx5i2xozi42z0ry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/707</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230269</id>
    <revision>
      <id>586792</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '690 మధురాభిరతా చైవ హస్తిసత్వా ప్రకీర్తితా. నాట్యశాస్త్రము 123 తా. హస్తిశీల :- పెద్ద దౌడలతో, నుదురుతో, శరీరం బలిసి ఉంటుంది. పిల్లి కళ్లు, ఒళ్లంతా రోమాలు, గంధద్రవ్యాలు, మాలికలు, మద్...'</comment>
      <origin>586792</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4533" sha1="6w6ngbe95cqga2dax9qciuaxecs3x3t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;690
మధురాభిరతా చైవ హస్తిసత్వా ప్రకీర్తితా.
నాట్యశాస్త్రము
123
తా. హస్తిశీల :- పెద్ద దౌడలతో, నుదురుతో, శరీరం బలిసి ఉంటుంది. పిల్లి
కళ్లు, ఒళ్లంతా రోమాలు, గంధద్రవ్యాలు, మాలికలు, మద్యమూ చాల ఇష్టం. కోపస్వభావం.
స్థిరమైన చిత్తం గలది. జలము, ఉద్యానములు, వనాలు వీటిని కోరుకుంటూంటుంది.
మధురపదార్థాలను ఇష్టంగా తింటుంది. అట్టి స్త్రీ హస్తిశీలాంగన.
మూ. స్వల్పోదరీ భగ్ననాసా తనుజజ్జా వనప్రియా,
చలవిస్తీర్ణనయనా చపలా శీఘ్రగామినీ.
దివాత్రాసపరా నిత్యం గీతవాద్యరతిప్రియా,
కోపనాస్థిరసత్వా చ మృగసత్త్వాఙ్గనా స్మృతా.
124
125
తా. మృగశీల :- సన్నని నడుము (పొట్ట), చప్పిడి ముక్కు, సన్నని పిక్కలు,
చంచలమైన విశాలమైన నేత్రాలు గల ఈ స్త్రీ చపలస్వభావం గలది. శీఘ్రంగా నడుస్తుంది.
పగలు కూడ భయపడే పిరికిది. ఈమెకు గీత వాద్య - రతులయందు ఆసక్తి అధికం.
చిరచిరలాడే స్వభావం. మనస్సుకు స్థైర్యం తక్కువ. ఇట్టి స్త్రీ మృగశీలాంగన.
మూ. దీర్ఘపీనోన్నతోరస్కా చలా నాతినిమేషిణీ,
బహుభృత్యా బహుసుతా మత్స్యసత్తా జలప్రియా.
126
తా. మత్స్యశీల :- వక్షఃస్థలం పొడవుగా, ఎత్తుగా బలిసి ఉంటుంది. చంచల
స్వభావం గలది. రెప్పపాట్లు తక్కువగా ఉంటాయి. చాలమంది భృత్యులు, పుత్రులు
కలది. జలం అంటే చాల ఇష్టపడుతుంది. అలాంటి స్త్రీ మత్స్యశీలాంగన.
మూ. లమ్బోష్ఠీ స్వేదబహులా కించిద్వికటగామినీ,
కృశోదరీ పుష్పఫలలవణామ్లకటుప్రియా.
ఉద్భన్దకటిపార్శ్వా చ ఖరనిష్ఠుర భాషిణీ,
అత్యున్నతకటిగ్రీవా ఉష్టసత్త్వాటవీప్రియా.
127
128
తా. ఉష్ణశీల :- పెదవులు వేలాడుతూంటాయి. చెమట ఎక్కువ. నడక కొంచెం
వికటంగా (వక్రంగా) ఉంటుంది. ఉదరం సన్నంగా ఉండి కటిప్రదేశము, పక్కలు పై
వైపునకు వంచి బిగించినట్లుంటాయి. కటువుగాను నిష్టురంగాను మాట్లాడుతుంది.
కటిప్రదేశము, కంఠము, చాల ఎత్తుగా ఉంటాయి. పువ్వులు, పండ్లు, ఉప్పు, పులుపు,
చేదు ఇష్టం. అడవులు ఇష్టం. ఇలాంటి స్త్రీ ఉష్ణశీలాంగన.
మూ. స్థూలశీర్షాణ్చితగ్రీవా దారితాస్యా మహాస్వనా,
జ్ఞేయా మకరసత్వా చ క్రూరా మత్స్యగుణైర్యుతా.
129
తా. మకరశీల :- శిరస్సు పెద్దదిగా ఉంటుంది. కుదించుకొని పోయిన కంఠం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6w6ngbe95cqga2dax9qciuaxecs3x3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/708</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230270</id>
    <revision>
      <id>586793</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 691 చీల్చిన ట్లున్న నోరు. గొప్ప ధ్వని. మీనశీల కుండే లక్షణాలు ఈమెలో కూడ ఉంటాయి. అలాంటి క్రూరమైన స్త్రీ మకరశీలాంగన. మూ. స్థూలజిహ్వోష్టదశనా రూక్షత్వక్కటుభాషి...'</comment>
      <origin>586793</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4106" sha1="hmdbcp9piavz6ui61yjiyyh38xo49wb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
691
చీల్చిన ట్లున్న నోరు. గొప్ప ధ్వని. మీనశీల కుండే లక్షణాలు ఈమెలో కూడ ఉంటాయి.
అలాంటి క్రూరమైన స్త్రీ మకరశీలాంగన.
మూ. స్థూలజిహ్వోష్టదశనా రూక్షత్వక్కటుభాషిణీ,
రతియుద్ధకరీ ధృష్టా, నఖదన్తక్షతప్రియా.
130
సపత్నీద్వేషిణీ దక్షా చపలా శీఘ్రగామినీ,
సరోషా బహ్వపత్యా చ ఖరసత్వా ప్రకీర్తితా.
131
తా. ఖరశీల:- నాలుక, పెదవులు, దంతాలు స్థూలంగా ఉంటాయి. చర్మ బిరుసు.
మాట చాల కటువు. ధార్యంతో రతియుద్ధం చేస్తుంది. నఖక్షతా లన్నా దంతక్షతా
లన్నా చాల ఇష్టం. సవతులను ద్వేషిస్తుంది. నేర్పు గలది. చపలస్వభావం గలది. శీఘ్రంగా
నడుస్తుంది. కోపం ఎక్కువ. సంతానం ఎక్కువ. అలాంటి నారి ఖరశీలాంగన.
మూ. దీర్ఘపృష్టోదరముఖీ రోమశాఖీ బలాన్వితా,
చ
సుసంక్షిప్తలలాటా చ కన్దమూలఫలప్రియా.
కృష్ణా దంష్టోత్కటముఖీ, హ్రస్వోదరశిరోరుహా,
హీనాచారా బహ్వపత్యా సౌకరం సత్త్వమాస్థితా.
132
133
తా. సూకరశీల:- వీపు, ఉదరము, ముఖమూ పొడవుగా ఉంటాయి. శరీరం
అంతా రోమాలతో నిండిఉంటుంది. మంచి బలం కలది. నుదురు చాల చిన్నది. దుంపలు
పళ్లూ అంటే చాల ఇష్టం. కోరలతో ఉత్కటంగా ఉన్న ముఖంతో, పొట్టిగా ఉన్న ఉదరంతో,
తలవెండ్రుకలతో నల్లగా ఉంటుంది. ప్రవర్తన అతినీచంగా ఉంటుంది. సంతానం ఎక్కువ.
అలాంటి స్త్రీ సూకరశీలాంగన.
మూ. స్థిరా విభక్తపార్శ్వరుకటీపృష్ఠ శిరోధరా,
సుభగా దానశీలా చ బుజుస్థూలశిరోరుహా.
కృశా చఞ్చలచిత్తా చ స్నిగ్ధవాక్ శీఘ్రగామినీ,
కామక్రోధపరా చైవ హయసత్వాఙ్గనా స్మృతా.
-
134
135
తా. హయశీల :- స్థిరస్వభావంగలది. శరీరంలోని పార్శ్వభాగాలు, ఊరువులు
కటిప్రదేశము, వీపు, మెడ ఈ అవయవాలన్నీ దేని కది తీర్చి దిద్దినట్లుంటాయి.
సౌందర్యవతి - దానస్వభావం కలది. కేశాలు వంకర లేకుండా, ముతగగా ఉంటాయి.
శరీరం సన్నంగా ఉంటుంది. చిత్తస్థైర్యం తక్కువ. మాట స్నేహభరితంగా ఉంటుంది.
శీఘ్రంగా నడుస్తుంది. కామమూ, క్రోధమూ కూడ ఎక్కువ. ఇలాంటి వారి హయ
శీలాంగన.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hmdbcp9piavz6ui61yjiyyh38xo49wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/709</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230271</id>
    <revision>
      <id>586794</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '692 మూ. స్థూలపృష్టాస్థిదశనా తనుపార్శ్వోదరా స్థిరా, హరిరోమాళ్ళతా రౌద్రీ లోకద్విష్టా రతిప్రియా. కించిదున్నతవక్రా చ జలక్రీడావనప్రియా, బృహల్లలాటా సుశ్రోణీ మాహిషం సత్త్వమాస్...'</comment>
      <origin>586794</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="ow7z3rze3erv98fqfpz7npzqcyofoi8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;692
మూ. స్థూలపృష్టాస్థిదశనా తనుపార్శ్వోదరా స్థిరా,
హరిరోమాళ్ళతా రౌద్రీ లోకద్విష్టా రతిప్రియా.
కించిదున్నతవక్రా చ జలక్రీడావనప్రియా,
బృహల్లలాటా సుశ్రోణీ మాహిషం సత్త్వమాస్థితా.
నాట్యశాస్త్రము
136
137
తా. మహిషశీల :- వెన్నెముక దంతాలు స్థూలంగాను పక్కలూ, ఉదరమూ
సన్నగాను ఉంటాయి. స్థిరంగా ఉంటుంది. రోమాలు బూడిదరంగు. భయంకరంగా
ఉంటుంది. లోకులు ద్వేషిస్తారు. రతి ప్రియురాలు. ముఖం కొంచెం ఎత్తబడి ఉంటుంది.
జలక్రీడ లన్నా వనాలన్నా ఇష్టం. నుదురు, పిరుదులు పెద్దవి. ఇలాంటి స్త్రీ మహిష
శీలాంగన.
మూ. కృశా తనుభుజోరస్కా, నిష్టబ్ధస్థిరలోచనా,
సంక్షిప్తపార్షి పాదా చ సూక్ష్మరోమసమంచితా.
భయశీలా జలోద్విగ్నా బహ్యపత్యా వనప్రియా,
చబ్చలా శీఘ్రగమనా హ్యజసత్త్వాఙ్గనా స్మృతా.
138
139
తా. అజశీల - · సన్నని భుజాలతో, వక్షస్థలంతో శరీరం అంతా సన్నంగా
ఉంటుంది. కళ్లు బిగిసికొని పోయి స్థిరంగా ఉంటాయి. పాదాల మణవలు కుదించుకొని
పోయి ఉంటాయి. రోమాలు చిన్నవి. భయస్వభావం గలది. నీళ్లంటే భయం. సంతానం
అధికం. వనంలో తిరగడం అంటే ఇష్టం. చంచల స్వభావం. శీఘ్రంగా నడుస్తుంది.
అట్టి స్త్రీ అజశీలాంగన.
మూ. ఉద్భన్ధగాత్రనయనా విజృమృణపరాయణా,
దీర్ఘాల్పవదనా స్వల్పపాణిపాదవిభూషితా.
ఉచ్చైఃస్వనా స్వల్పనిద్రా క్రోధనా సుకృతప్రియా,
హీనాచారా కృతజ్జా చ శ్వశీలా పరికీర్తితా.
140
141
తా. శ్వశీల :- శరీరము నేత్రాలూ కూడ పైకి లాగి బిగించిన ట్లుంటాయి.
ఎక్కువగా విజృంభిస్తుంది. (ఆవులింతలు చేస్తూంటుంది). పొడవైన చిన్న ముఖంతో
చిన్న చేతులతో, కాళ్లతో ఉంటుంది. కంఠధ్వని పెద్దదిగా ఉంటుంది. నిద్ర తక్కువ;
కోపం ఎక్కువ. మంచి పనులమీద ఆసక్తి కలది. కాని ప్రవర్తన నీచంగా ఉంటుంది.
కృతజ్ఞత ఎక్కువ. అలాంటి స్త్రీ శ్వ (శునక) శీలాంగన.
మూ. పృథుపీనోన్నతశ్రేణీ తనుజఙ్ఞా సుహృత్రియా,
సంక్షిప్తపాణిపాదా చ దృధారమా ప్రజాహితా.
142&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ow7z3rze3erv98fqfpz7npzqcyofoi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/710</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230272</id>
    <revision>
      <id>586795</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము పితృదేవార్చనరతా సత్యశౌచగురుప్రియా, స్థిరా పరిక్షేశసహా గవాం సత్త్వం సమాశ్రితా. 693 143 తా. గోశీల :- బలిసిన పెద్ద శ్రేణి కలది. పిక్కలు సన్నం. మిత్రులకు ఇష్టురాల...'</comment>
      <origin>586795</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="4cm64f5ebnzcu52tusq6x0jjqwlw90t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
పితృదేవార్చనరతా సత్యశౌచగురుప్రియా,
స్థిరా పరిక్షేశసహా గవాం సత్త్వం సమాశ్రితా.
693
143
తా. గోశీల :- బలిసిన పెద్ద శ్రేణి కలది. పిక్కలు సన్నం. మిత్రులకు ఇష్టురాలు.
చేతులు కాళ్లూ చిన్నవి. ప్రారంభించిన పనిలో స్థిరంగా ఉంటుంది. సంతానం
కోరుతూంటుంది. తలిదండ్రులను దేవతలను పూజిస్తుంది. సత్యమన్నా, శౌచమన్నా,
గురువులన్నా చాల ఆసక్తి గలది. స్థిరమైన స్వభావం గలది. క్లేశాలను సహిస్తుంది.
అలాంటి స్త్రీ గోశీలాంగన.
మూ. నానాశీలాః స్త్రియో జ్ఞేయాః స్వం స్వం సత్త్వం సమాశ్రితాః,
విజ్ఞాయ చ యథాసత్త్వముపసేవేత తాః పునః.
ఉపచారో యథాసత్త్వం స్త్రీణామలో... పి హర్షదః,
మహానష్యన్యథాయుక్తో నైవ తుష్టికరో భవేత్.
144
145
తా. స్త్రీల ప్రవర్తనా శీలమూ కూడ సహజంగా వేరు వేరు విధాలలో ఉంటాయి.
వాళ్ల స్వభావాన్ని సరిగా గుర్తించి వాళ్లను సేవించాలి; వాళ్లవల్ల లాభం పొందాలి. వాళ్ల
స్వభావానికి అనుగుణంగా చేసిన ఉపచారం (తగు విధంగా చేసిన ఆదరణం) అల్పమైనా
స్త్రీలకు సంతోషం కలిగిస్తుంది. వాళ్ల సహజమైన అభిరుచులకు విరుద్ధంగా ఎంత ఉపచారం
చేసినా అది వాళ్లకు హర్షం కలిగించదు.
మూ. యథా సంప్రార్థితావాప్త్యా రతిః సముపజాయతే,
స్త్రీపుంసయోశ్చ రత్యర్థముపచారో విధీయతే.
146
తా. ఎవరికైనా - తమ కిష్టమైనది లభిస్తే రతి కలుగుతుంది. స్త్రీపురుషుల మధ్య
రతి కలగడం కోసం ఉపయోగించే ఉపచారం (Courteous act; Etiquette) చెప్పబడు
చున్నది.
మూ. ధర్మార్థం హి తపశ్చర్యా సుఖార్థం ధర్మ ఇష్యతే,
సుఖస్య మూలం ప్రమదాస్తాను సంభోగ ఇష్యతే.
147
తా. ధర్మం కొరకై తపస్సు చేస్తారు. సుఖంకోసం ధర్మం కోరుతారు. సుఖానికి
మూలం స్త్రీలు, వాళ్లతో సాంగత్యము.
మూ. కామోపచారో ద్వివిధో నాట్యధర్మేభిధీయతే,
బాహ్యశ్చాభ్యన్తరశైవ నారీపురుషసంశ్రయః.
అభ్ఛన్తరః పార్థివానాం స చ కార్యస్తు నాటకే,
బాహ్యో వేశ్యాగతశ్చైవ స చ ప్రకరణే భవేత్.
148
149&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4cm64f5ebnzcu52tusq6x0jjqwlw90t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/711</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230273</id>
    <revision>
      <id>586796</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '694 నాట్యశాస్త్రము తా. స్త్రీపురుషులకు సంబంధించిన నాట్యదర్శి యైన, కామోపచారం బాహ్యము, అభ్యంతరము అని రెండు విధాలు. నాటకంలో, పార్థివులకు సంబంధించిన కామోపచారం అభ్యంతరం మాత్రమే...'</comment>
      <origin>586796</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4234" sha1="gz1qlph1vqbig6j9g2pm47xyeiettz1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;694
నాట్యశాస్త్రము
తా. స్త్రీపురుషులకు సంబంధించిన నాట్యదర్శి యైన, కామోపచారం బాహ్యము,
అభ్యంతరము అని రెండు విధాలు. నాటకంలో, పార్థివులకు సంబంధించిన కామోపచారం
అభ్యంతరం మాత్రమే ప్రయోగించాలి. ప్రకరణంలో మాత్రం వేశ్యాసంబంధమైన
బాహ్యకామోపచారం ప్రయోగించాలి.
మూ. తత్ర రాజోపభోగం తు వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః,
ఉపచారంవిధిం సమ్యక్ కామతస్త్రసముద్భవమ్.
150
తా. రాజు చేసే కామోపచార విధానాన్ని కామశాస్త్రానుసారం స్పష్టంగా
విశదీకరిస్తాను.
మూ. త్రివిధా ప్రకృతిః స్త్రీణాం నానాసత్త్వసముద్భవా,
బాహ్యా చాభ్యన్తరా చైవ స్యాద్భాహ్యాభ్యన్తరాపరా.
151
కులీనాభ్యన్తరా జ్ఞేయా బాహ్యా వేశ్యాఙ్గనా స్మృతా,
కృతశౌచా తు యా నారీ సా బాహ్యాభ్యస్తరా స్మృతా.
అన్తఃపురోపచారే తు కులజా కన్యకాపి వా.
152
తా. పైన వర్ణించిన వివిధమృగశీలాలు గల స్త్రీలలో బాహ్య, అభ్యంతర
బాహ్యాభ్యంతర అను మూడు విధాల ప్రకృతు లుంటాయి. సత్కులంలో పుట్టిన స్త్రీ అభ్యంతర
ప్రకృతి. వేశ్యాస్త్రీ బాహ్యప్రకృతి. అంతఃపురోపచారంలో ఉన్న (అంతఃపురంలో పరిచారికగా
ఉన్న) కులజ కాని, కన్యక కాని, శుద్ధమైన చరిత్ర కల దైతే, ఆమె బాహ్యాభ్యం తరప్రకృతి.
మూ. న హి రాజోపచారే తు బాహ్యస్త్రీభోగ ఇష్యతే.
ఆభ్యన్తరో భవేద్రాజ్ఞో బాహ్యో బాహ్యజనస్య చ,
దివ్యవేశ్యాఙ్గనానాం హి రాజా భవతి సంగమః.
153
154
తా. రాజోపచారంలో బాహ్యస్త్రీసంబంధం అంగీకార్యం కాదు. రాజుకు అభ్యంతర
ప్రకృతిసంబంధం ఉండాలి; బాహ్యజనులకు బాహ్యప్రకృతిసంబంధం ఉండాలి. అయితే
రాజుకు అప్సరః స్త్రీలతో సంబంధం ఉండవచ్చు.
మూ. కులజాకామితం యచ్చ తద్ జ్ఞేయం కన్యకాస్వపి,
యా చాపి వేశ్యా సా పత్ర యధైవ కులజా తథా.
155
తా. కులజవిషయంలో చెప్పబడిన ప్రణయవ్యవహారం కన్యకల విషయంలో కూడ
వర్తిస్తుంది. ఈ నాట్యధర్మిలో వేశ్య కూడ కులజవలెనే (ప్రణయవ్యవహారంలో) ప్రవర్తించాలి.
మూ. ఇహ కామసముత్పత్తిర్నానాభావసముద్భవా,
స్త్రీణాం . వా పురుషాణాం వా ఉత్తమాధమమధ్యమా.
156&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gz1qlph1vqbig6j9g2pm47xyeiettz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/712</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230274</id>
    <revision>
      <id>586797</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 695 తా. స్త్రీపురుషుల మధ్య ఉత్తమం, మధ్యమం, అధమం అను మూడు విధా లైన ప్రణయం అనేక కారణాలవల్ల జనిస్తుంది. మూ. శ్రవణాద్దర్శనాద్రూపాదఙ్గలీలావిచేష్టితైః, మధురైశ్చ...'</comment>
      <origin>586797</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="akzo99deuvi06lv7n235eqqdwxzz0eu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
695
తా. స్త్రీపురుషుల మధ్య ఉత్తమం, మధ్యమం, అధమం అను మూడు విధా లైన
ప్రణయం అనేక కారణాలవల్ల జనిస్తుంది.
మూ. శ్రవణాద్దర్శనాద్రూపాదఙ్గలీలావిచేష్టితైః,
మధురైశ్చ సమాలాపైః కామః సముపజాయతే.
157
తా. గుణాలను గూర్చి వినడంచేత, చూడడంచేత, సౌందర్యంచేత, విలాసపూర్వక
మైన శారీరచేష్టలచేత, మధురసంభాషణలచేత స్త్రీపురుషుల మధ్య కామం (ప్రేమ)
ఏర్పడుతుంది.
మూ. తతః కామయమానానాం నృణాం స్త్రీణామథాపి చ,
కామభావే#తానీహ తః సములక్షయేత్.
158
తా. తెలివైనవాడు - స్త్రీపురుషులలో కనబడే, కామంవల్ల కలిగే చేష్టలను బట్టి
వాళ్లు పరస్పరము ప్రేమతో ఉన్నారు అని గుర్తించకలుగుతాడు.
మూ. రూపగుణాదిసమేతం కలాదివిజ్ఞానయౌవనోపేతమ్,
దృష్ట్వా పురుషవిశేషం నారీ మదనాతురా భవతి.
159
తా. రూపము, సద్గుణాలు మొదలైనవి, కలాదుల విజ్ఞానము ఉన్న నవయువకుని
చూడగానే నారిని మదనోద్రేకం ఆవహిస్తుంది.
మూ. లలితా చలపక్ష్మా చ సాస్రా చ ముక్షులేక్షణా,
స్తోత్తరపుటా చైవ కామ్యా దృష్టిర్భవేదిహ.
160
తా. అలాంటి అవస్థలో లలితమైన &quot;కామ్యాదృష్టి&quot;ని ప్రయోగించాలి. ఈ దృష్టిలో
రెప్పలు చంచలము లవుతాయి. కన్నీరు కమ్ముతుంది. కళ్లు కొంచెం ముకుళీభవిస్తాయి.
పై కనురెప్ప క్రింది వైపు జారుతుంది.
మూ. వలితాన్తా సలాలిత్యసంమితైర్యుణ్ణితై స్థథా,
దృష్టిః సా లలితా నామ స్త్రీణామర్ధావలోకనే.
161
తా. నేత్రాంతాలు కదులుతూ, మనోహరమైన రీతిలో వివిధభావాలను వ్యంజింప
చేస్తూ ప్రసరింపచేసే దృష్టి లలితదృష్టి స్త్రీల శ్రీకంటిచూపులలో ఈ లలితదృష్టిని
ఉపయోగించాలి.
మూ. ఈషత్సరక్తగణస్తు సస్వేదలవచిత్రితః,
ప్రస్పన్దమానరోమాజ ముఖరాగో భవేదిహ.
162
తా. ఈ అవస్థలో - చెక్కిళ్లు కొంచెం ఎఱ్ఱపడతాయి. చెమట చుక్కలు ఆ చెక్కిళ్ల
మీద కనబడతాయి. రోమాంచం కనబడుతుంది. ఈ విధమైన ముఖరాగం అభి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>akzo99deuvi06lv7n235eqqdwxzz0eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/713</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230275</id>
    <revision>
      <id>586798</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '696 నయించాలి. మూ. కామ్యేనాఙ్గవికారేణ సకటాక్షనిరీక్షితైః, తథాభరణసంస్పర్శః కర్ణకణూయనైరపి. అఙ్గుష్టాగ్రవిలిఖనైః స్తననాభిప్రదర్శనైః, నఖనిస్తోదనాచ్చైవ కేశసంయమనాదపి. వేశ్యామ...'</comment>
      <origin>586798</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4006" sha1="1iirw3dy9ul3nmax2bb0ejc61qw6mxf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;696
నయించాలి.
మూ. కామ్యేనాఙ్గవికారేణ సకటాక్షనిరీక్షితైః,
తథాభరణసంస్పర్శః కర్ణకణూయనైరపి.
అఙ్గుష్టాగ్రవిలిఖనైః స్తననాభిప్రదర్శనైః,
నఖనిస్తోదనాచ్చైవ కేశసంయమనాదపి.
వేశ్యామేవం ధైర్భావైర్లక్షయేన్మదనాతురామ్.
తా.
నాట్యశాస్త్రము
163
164
. అనురాగావస్థలో వేశ్యచేష్టలు :- కామంచేత శరీరంమీద కలిగిన వికారాలతో
వేశ్య, క్రీకంటిచూపుతో చూస్తుంది; శరీరంమీద ఉన్న అలంకారం మాటి మాటికీ
తడుముతూంటుంది. చెవి గోక్కుంటుంది. కాలి బొటనవేలుతో నేలమీద రాస్తుంది. ఏదో
వంకతో నాభిప్రదేశమూ, స్తనాలూ ప్రదర్శిస్తుంది. గోళ్లు శుభ్రం చేసుకొంటూంటుంది.
జుట్టు ముడివేసుకొంటూంటుంది. ఈ చేష్టలను బట్టి ఆమె మదనాతురయై ఉన్నట్లు
గుర్తించాలి. (ఈ చేష్టల ద్వారా, వేశ్య కామాన్ని సూచిస్తూ అభినయించాలి).
మూ. కులజాయాస్తథా చైవ ప్రవక్ష్యామీద్గీతాని తు.
ప్రహసన్తీవ నేత్రాభ్యాం ప్ర (స) తతం చ నిరీక్షతే,
స్మయతే సా నిగూఢం చ వాచం చాధోముఖీ వదేత్.
స్మితోత్తరా మన్దవాక్యా స్వేదాకారనిగూహనీ,
ప్రస్పన్దితాధరా చైవ చకితా చ కులాఙ్గనా.
165
166
167
తా. అనురాగావస్థలో కులాంగన చేష్టలు :- కులజనాయిక అనురాగచేష్టలు
చెపుతున్నాను - కులజ, కళ్లతో నవ్వుతుందా అన్నట్లు మాటి మాటికి చూస్తుంది. చాటుగా
నవ్వుతుంది. తల వంచి మాట్లాడుతుంది. చిరునవ్వు నవ్వుతూ మెల్లగా మాట్లాడుతుంది.
చెమటను, ఆకారాన్నీ కప్పిపుచ్చుకొంటుంది. ఆమె అధరోష్ఠం అదురు తూంటుంది.
బెదురుతూన్న ట్లుంటుంది.
మూ. ఏవంవిధైః కామలిజ్జెరప్రాప్తసురతోత్సవా,
దశస్థానగతం కామం నానాభాపైః ప్రదర్శయేత్.
168
తా. సురతోత్సవం పొందజాలని నాయిక పది అవస్థలలో సంబంధించిన తన
కామాన్ని అనేకవిధాలైన ప్రేమసూచకాలైన ఈ రకాలైన చేష్టాదులచేత ప్రదర్శించాలి.
మూ. ప్రథమే త్వభిలాషః స్యాద్ ద్వితీయే చిన్తనం భవేత్,
అనుస్మృతిస్తృతీయే తు చతుర్థే గుణకీర్తనమ్.
169&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1iirw3dy9ul3nmax2bb0ejc61qw6mxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/714</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230276</id>
    <revision>
      <id>586799</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము ఉద్వేగః పఞ్చమే ప్రోక్తో విలాపః షష్ఠ ఉచ్యతే, ఉన్మాదః సప్తమే జ్ఞేయో భవేద్వ్యాధిస్తథాష్టమే. నవమే జడతా చైవ దశమే మరణం భవేత్, స్త్రీపుంసయోరేష విధిర్లక్షణం చ...'</comment>
      <origin>586799</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3867" sha1="rf6546g55gdio3sf8h3e0i3s627h6tv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
ఉద్వేగః పఞ్చమే ప్రోక్తో విలాపః షష్ఠ ఉచ్యతే,
ఉన్మాదః సప్తమే జ్ఞేయో భవేద్వ్యాధిస్తథాష్టమే.
నవమే జడతా చైవ దశమే మరణం భవేత్,
స్త్రీపుంసయోరేష విధిర్లక్షణం చ నిబోధత.
697
170
171
తా. శృంగారావస్థలలో మొదటిది అభిలాష: రెండవది చింతనం; మూడవది
అనుస్మృతి; నాల్గవది గుణకీర్తనం; ఐదవది ఉద్వేగం; ఆరవది విలాపం; ఏడవది ఉన్మాదం;
ఎనిమిదవది వ్యాధి; తొమ్మిదవది జడత; పదవది మరణం. ఇవి స్త్రీపురుషు లిద్దరికీ
కలిగేవి. వీటి లక్షణాలు వినండి.
మూ. వ్యవసాయాత్సమారబ్ధః సంకల్పేచ్ఛాసముద్భవః,
సమాగమోపాయకృతః సో.. భిలాషః ప్రకీర్తితః.
172
తా. అభిలాష :- సంకల్పంవల్లా ఇచ్ఛవల్లా పుట్టి సమాగమోపాయం కొరకై చేసే
ప్రయత్నంతో ప్రారంభమైన తీవ్రమైన కోరిక అభిలాష
మూ. నిర్యాతి విశతి ముహుః, కరోతి చాకారమేవ మదనస్య,
తిష్ఠతి చ దర్శనపథే ప్రథమస్థానే స్థితా !
తా.
కామే.
173
. కామప్రథమస్థానమైన అభిలాషలో ఉన్న యువతి మాటిమాటికి ఇంట్లోనుండి
బైటకు వెడుతూంటుంది, లోపలికి వస్తూంటుంది. మన్మథాకారంతో (అనురాగసూచనతో)
ప్రియునికి కనబడాలని ప్రయత్నిస్తూంటుంది.
మూ. కేనోపాయేన సంప్రాప్తిః కథం వాసౌ భవేన్మమ,
దూతీనివేదితైర్భావైరితి చిన్తాం నిదర్శయేత్.
174
తా. చింత&quot;వానిని ఏ ఉపాయంచేత పొందగలను? అతడు నావా డెలా
అవుతాడు&quot; అంటూ తన భావాలను దూతికి తెలుపుతూ చింతను ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఆకేకరార్ధవిప్రేక్షితాని వలయరశనాపరామర్శః,
చ
నీవీనాభ్యాః సంస్పర్శనం చ కార్యం ద్వితీయే తు.
175
తా. ఈ రెండవ అవస్థలో అర్ధనిమీలితనేత్రాలతో వంకరగా చూడడం,
వలయాలను, వడ్డాణమును స్పృశిస్తూండడము, వస్త్రం ముడినీ నాభినీ స్పృశిస్తూం డడము
- ఇలాంటి పను లన్నీ చెయ్యాలి.
మూ. ముహుర్ముహుర్ని శ్వసితైర్మనోరథవిచిన్తనైః,
ప్రద్వేషాచ్చాన్యకార్యాణామనుస్మృతిరుదాహృతా.
176&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rf6546g55gdio3sf8h3e0i3s627h6tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/715</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230277</id>
    <revision>
      <id>586800</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '698 నాట్యశాస్త్రము తా. అనుస్మృతి :- మాటి మాటికి నిట్టూర్పులు విడవడంచేత, మనోరథాన్ని నెవరు వేసుకొనడంచేత, ఇతరకార్యాలను ద్వేషించడంచేతా అనుస్మృతి అని తెలుసు కోవాలి. వీటి కన్నింట...'</comment>
      <origin>586800</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3762" sha1="ky7lkqvcw40yev80x3g68k52y5ss3kp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;698
నాట్యశాస్త్రము
తా. అనుస్మృతి :- మాటి మాటికి నిట్టూర్పులు విడవడంచేత, మనోరథాన్ని నెవరు
వేసుకొనడంచేత, ఇతరకార్యాలను ద్వేషించడంచేతా అనుస్మృతి అని తెలుసు కోవాలి.
వీటి కన్నింటికీ అనుస్మృతి కారణం అని అర్థం.
మూ. నైవాసనే న శయనే ధృతిముపలభతే స్వకర్మణి,
తచ్చిన్తోపగతత్వాత్ తృతీయమేవం ప్రయుజ్ఞోత.
177
తా. ప్రియుని గూర్చిన చింతతో ఉండడంచేత కూర్చున్నా, శయనించినా స్థైర్యాన్ని,
ధైర్యాన్ని పొందజాలదు. తాను చేయవలసిన పని విషయంలో స్థిరత్వం చూపదు.
మూడవదైన అనుస్మృతిని ఈ విధంగా ప్రదర్శించాలి.
మూ. అఙ్గప్రత్యఙ్గలీలాభిర్వాక్చేష్టాహసితేక్షితైః,
నాస్త్యన్యః సదృశస్తేనేత్యేతత్ స్యాత్ గుణకీర్తనమ్.
178
తా. గుణకీర్తనం :- “అంగప్రత్యంగాలలోగాని, మాటలలో గాని, చేష్టలలో గాని,
నవ్వులో గాని, చూపులలో గాని వానితో సమానమైనవాడు మరొక డెవడూ లేడు”
అనడం గుణకీర్తనం.
మూ. గుణకీర్తనోల్లాసనైరశ్రుస్వేదాపమార్జనైశ్చాపి
దూత్యవిరహవిస్రమై రభినయయోగశ్చతుర్థీ తు.
179
తా. ఈ నాల్గవ అవస్థను ప్రియుని గుణాలను చెప్పడంలో ఆసక్తి చూపడంచేతా,
కన్నీరు, చెమట తుడుకొంటూండడంచేత, ప్రియాసమాగమం తప్పక కలుగుతుంది అని
దూతి ధైర్యం చెపుతూండడంచేత అభినయించాలి.
మూ. ఆసనే శయనే చాసి న తుష్యతి న తిష్ఠతి,
నిత్యమేవోత్సుకా చ స్యాదుద్వేగస్థానమాస్థితా.
180
తా. ఉద్వేగం : – మదనావస్థలో ఉద్వేగస్థానంలో ఉన్న నాయిక సుఖంగా కూర్చోలేక,
శయనించలేక, ఒక చోట నిలబడలేక నిత్యమూ &quot;ఎప్పుడా ప్రియసమాగమం!” అన్న
టుంది.
మూ. చిన్తా నిఃశ్వాసఖేదేన హృద్ధాహాభినయేన చ,
కుర్యాత్తదేవ మత్యన్తముద్వేగాభినయేన చ.
181
తా. చింత, నిట్టూర్పులు, భేదము, హృదయంలో బాధ - వీటితో ఉద్వేగాభినయం
చెయ్యాలి.
మూ. ఇహ స్థిత ఇహాసీన ఇహ చోపగతో మయా,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ky7lkqvcw40yev80x3g68k52y5ss3kp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/716</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230278</id>
    <revision>
      <id>586801</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము ఇతి సైరిరిలాపం సంప్రయోజయేత్. 699 182 తా. విలాపం - . “ఇక్కడ నిలబడ్డాడు; ఇక్కడ కూర్చున్నాడు; నేనిక్కడ అతనిని సమీపించాను&quot; ఇలా ఏవేవో మాటలు పలుకుతూ విలాపాన్ని అభినయ...'</comment>
      <origin>586801</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="oqtkq3ltj3uk3irx29wvo9x8vryduz5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
ఇతి సైరిరిలాపం సంప్రయోజయేత్.
699
182
తా. విలాపం - . “ఇక్కడ నిలబడ్డాడు; ఇక్కడ కూర్చున్నాడు; నేనిక్కడ అతనిని
సమీపించాను&quot; ఇలా ఏవేవో మాటలు పలుకుతూ విలాపాన్ని అభినయించాలి.
మూ. ఉద్విగ్నాత్యర్థమౌత్సుక్యాదధృత్యా చ విలాసినీ,
తతస్తతశ్చ భ్రమతి విలాపస్థానమాశ్రితా.
183
తా. ప్రణయావస్థలో, విలాపస్థానంలో ఉన్న నాయిక, ఉద్వేగంతో, ఔత్సుక్యంతో,
ధైర్యం (స్థిరత్వం) లేక ఏమేమో మాటలాడుతూ, ఇటూ అటూ తిరుగుతుంది.
మూ. తత్సంశ్రితం కథాం యుజెక్తే సర్వావస్థాగతాపి వా,
పుంసః ప్రద్వేష్టి చాప్యన్యాన్యున్మాదః సంప్రకీర్తితః.
తా. ఉన్మాదం:
:-
184
మదనపరవశ యైనది, అన్ని అవస్థలలోనూ ఆ ప్రియునికి
సంబంధించిన విషయాలే చెపుతూంటుంది. ఇతరపురుషులను ద్వేషిస్తుంది. ఇది ఉన్మాదం.
మూ. తిష్ఠత నిమిషదృష్టిర్దీర్ఘం నిఃశ్వసితి గచ్ఛతి ధ్యానమ్,
రోదితి విహారకాలే నాట్యమిదం స్యాత్తథోన్మాదే.
185
తా. రెప్పపాటు లేకుండా అదో రకంగా చూస్తూ నిలబడిబోతుంది. దీర్ఘంగా
నిట్టూర్పులు విడుస్తుంది. ధ్యానంలోనికి వెళ్లిపోతూంటుంది. విహారసమయాలలో
ఏడుస్తుంది. ఉన్మాదాన్ని ఈవిధంగా అభినయించాలి.
మూ. సామదానార్థసంభోగైః కామ్యైః సంప్రేషణైరపి,
సర్వైర్నిరాకృతైః పశ్చాద్ వ్యాధిః సముపజాయతే.
186
తా. వ్యాధి :- సామదానాలు, ఇష్టమైన వివిధపదార్థాలను పంపడము, ఇవన్నీ
పనిచేయనప్పుడు వ్యాధి జనిస్తుంది.
మూ. ముహ్యతి హృదయం క్వాపి ప్రయాతి శిరసశ్చ వేదనా తీవ్రా,
న ధృతిం చాప్యుపలభతే హ్యష్టమమేవం ప్రయుజ్జీత.
187
తా. మోహం చెందుతూంటుంది. మనసు ఎక్కడికో పోతుంది. తీవ్రమైన తలనొప్పి
కలుగుతుంది. ధైర్యం కోల్పోతుంది. ఎనిమిదవదైన వ్యాధి అను స్థానాన్ని ఈ విధంగా
అభినయించాలి.
మూ. పృష్టా న కించిత్ ప్రబ్రూతే న శృణోతి న పశ్యతి,
హా కష్టవాక్యా తూష్టీకా జడతాయాం గతస్మృతిః.
188
తా. జడత :- జడతాదశలో ఉన్న నాయిక స్మృతి కోల్పోయి ఏదైనా అడిగినా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oqtkq3ltj3uk3irx29wvo9x8vryduz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/717</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230279</id>
    <revision>
      <id>586802</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '700 నాట్యశాస్త్రము సమాధానం చెప్పదు. వినదు; చూడదు. హా! హా! అంటూ మౌనంగా ఉండిపోతుంది. మూ. అకాణే దత్తహుంకారా తథా ప్రశిథిలాబ్దికా, శ్వాసగ్రస్తాననా చైవ జడతాభినయే భవేత్. 189 తా. అకారణంగా...'</comment>
      <origin>586802</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4039" sha1="ifa3crzthjo1nv8mkd0de097ue756mi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;700
నాట్యశాస్త్రము
సమాధానం చెప్పదు. వినదు; చూడదు. హా! హా! అంటూ మౌనంగా ఉండిపోతుంది.
మూ. అకాణే దత్తహుంకారా తథా ప్రశిథిలాబ్దికా,
శ్వాసగ్రస్తాననా చైవ జడతాభినయే భవేత్.
189
తా. అకారణంగా, సమయం కాని సమయంలో హుంకారంచేస్తూ, అవయవాలన్నీ
శిథిలమై పోయి, ధీర్ఘశ్వాసలచేత వాడిపోయిన ముఖంతో జడతను అభినయించాలి.
మూ. సర్వైః కృతైః ప్రతీకారైర్యది నాస్తి సమాగమః,
కామాగ్నినా ప్రదీప్తాయా జాయతే మరణం తతః.
190
తా. మరణం :- అన్ని ప్రతిక్రియలూ విఫలం అయిపోయి, ప్రియసమాగమం
కలగకపోవడంతో కామాగ్నిదాహంచేత మరణదశ ఏర్పడుతుంది.
మూ. ఏవం స్థానాని కార్యాణి కామతస్త్రం సమీక్ష్య తు,
అప్రాప్తో యాని కామ్యస్య వర్ణయిత్వా తు నైధనమ్.
191
తా. మనోరథం నెరవేరనప్పుడు కలిగే ఈ స్థానాలను, కామశాస్త్రానుసారం కల్పించి
అభినయించాలి. మరణం (ప్రాణాలు పోవడం) మాత్రం ప్రదర్శించకూడదు.
మూ. వివిధైః పురుషో ష్యేవం విప్రలమ్భసముద్భవైః,
భావైరేతాని కామస్య నానారూపాణి యోజయేత్.
తా. పురుషుని ప్రణయావస్థలు
-
192
పురుషుడు కూడ వియోగంవల్ల కలిగే
అనేకవిధాలైన స్థితులను, వేరు వేరు చేష్టలచేత, పైన చెప్పిన విధంగానే అభినయించాలి
(ప్రదర్శించాలి).
మూ. ఏవం కామయమానానాం నృణాం స్త్రీణామథాపి వా,
సామాన్యగుణయోగేన యుజ్ఞోతాభినయం బుధః.
193
తా. నాట్యప్రయోగనిపుణుడు, కామాతురులైన పురుషుల ప్రణయావస్థల నైనా
స్త్రీల ప్రణయావస్థలనైనా, (ఈ క్రింది) సామాన్యగుణాలు కూడ చేర్చి అభినయింపచెయ్యాలి.
మూ. చిన్తానిఃశ్వాసభేదేన హృద్దాహాభినయేన చ,
తథానుగమనాచ్చాపి తథైవోర్ధ్వనిరీక్షణాత్.
ఆకాశవీక్షణాచ్చాపి తథా దీనప్రభాషణాత్,
స్పర్శనాన్మోట నాచ్చాది, తథా సాపాశ్రయాశ్రయాత్.
ఏభిర్నానాశ్రయోత్సన్నై ర్విప్రలమ్భసముద్భవైః,
కామస్థానాని సర్వాణి భూయిష్టం సంప్రయోజయేత్.
194
195
196
తా. చింత, నిట్టూర్పులు, అలసట, గుండెలో మండిపోతున్నట్లు అభినయం, ప్రియణ్ణి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ifa3crzthjo1nv8mkd0de097ue756mi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/718</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230280</id>
    <revision>
      <id>586803</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 701 అనుసరించి వాని వెనుకనే వెళ్లడం, పైకి చూస్తూండడం, ఆకాశం వైపు చూడడం, దీనంగా మాట్లాడడం, అలంకారాదులను స్పృశిస్తూండడం, ఏదో ఒక వస్తువును ఆధారంగా పట్టుకొంటూం...'</comment>
      <origin>586803</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3918" sha1="k0yt8ygusks5r3kuxbvztauvjrd3810" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
701
అనుసరించి వాని వెనుకనే వెళ్లడం, పైకి చూస్తూండడం, ఆకాశం వైపు చూడడం,
దీనంగా మాట్లాడడం, అలంకారాదులను స్పృశిస్తూండడం, ఏదో ఒక వస్తువును ఆధారంగా
పట్టుకొంటూండడం, ఈ విధంగా వియోగంవల్ల కలిగిన, అనేక చేష్టలతో కామావస్థాదులను
ప్రదర్శింపచెయ్యాలి.
మూ. స్రజో భూషణగస్ధాంశ్చ గృహాణ్యుపవనాని చ,
కామాగ్నినా దహ్యమానః శీతలాని నిషేవతే.
197
తా. కామాగ్నిలో మాడిపోతూన్నవాడు చల్లని పుష్పమాలలూ, భూషణాలు, సుగంధ
ద్రవ్యాలూ, గృహాలు, ఉద్యానాలు సేవిస్తాడు.
మూ. ప్రదహ్యమానః కామార్తో బహుస్థానసమర్దితః,
ప్రేషయేత్ కామతో దూతీం కామావస్థాప్రదర్శినీమ్.
198
సందేశం చైవ దూత్యాస్తు ప్రదద్యాన్మదనాశ్రయమ్,
తస్యేయం సమవస్థీతి కథయేద్వినయేన సా.
199
తా. అనేకమైన మన్మథావస్థలలో నలిగిపోయి, దహింపబడుతూన్న కామారుడు
తన అవస్థను గూర్చి వర్ణించి చెప్ప గల దూతిని పంపాలి. తన మన్మథబాధను గూర్చి
తెలిపే సందేశాన్ని ఆ దూతికి ఇవ్వాలి. ఆ దూతి నాయికదగ్గరికి వెళ్లి వినయపూర్వకంగా
ఆ సందేశాన్ని ఆమెకు చెప్పాలి.
మూ. అథావేదితకామార్థో రత్యుపాయం విచిన్తయేత్,
అయం విధిర్విధానక్షైః కార్యః ప్రచ్ఛన్నకామితే.
200
తా. తన మన్మథబాధను ప్రియరాలికి తెలిపిన తరువాత రతికి ఉపాయం
ఆలోచించాలి. ప్రచ్ఛన్నకామవృత్తాంతంలో, నాట్యవిధానం తెలిసినవాళ్లు ఈ పద్ధతి
అవలంబించాలి.
మూ. విధిం రాజోపచారస్య పునర్వక్ష్యామి తత్త్వతః,
అభ్యన్తరగతం సమ్యక్ కామతస్త్రసముద్భవమ్.
35°.
201
ఇప్పుడు ఆభ్యంతరస్త్రీల విషయంలో రాజులు అనుసరించవలసిన ప్రణయోప
చారపద్ధతిని, కామశాస్త్రానుసారం విశదీకరిస్తాను.
మూ. సుఖదుఃఖకృతాన్ భావాన్ నానాశీలసముట్లైతాన్,
యాన్ యాన్ ప్రకురుతే రాజా తాంస్తాన్ లోకో నువర్తతే.
202
తా. అనేకవిధాలైన శీలాలవల్ల కలిగిన, సుఖదుఃఖాలకు కారణభూతాలైన, ఏ ఏ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0yt8ygusks5r3kuxbvztauvjrd3810</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/719</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230281</id>
    <revision>
      <id>586804</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '702 నాట్యశాస్త్రము పద్ధతులను రాజు అనుసరిస్తాడో వాటినే సామాన్యజనులు కూడ అనుసరిస్తారు. మూ. న దుర్లభాః పార్థివానాం స్యర్థమాజ్ఞాకృతా గుణాః, దాక్షిణ్యాత్తు సముద్భూతః కామో రతి...'</comment>
      <origin>586804</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3950" sha1="0ef4pczhg66muvxkz75gamha4ar328o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;702
నాట్యశాస్త్రము
పద్ధతులను రాజు అనుసరిస్తాడో వాటినే సామాన్యజనులు కూడ అనుసరిస్తారు.
మూ. న దుర్లభాః పార్థివానాం స్యర్థమాజ్ఞాకృతా గుణాః,
దాక్షిణ్యాత్తు సముద్భూతః కామో రతికరో భవేత్.
203
తా. రాజులు అజ్ఞామాత్రంచేతనే స్త్రీల విషయంలో ఉత్తమమైన గుణాలను (కావలసిన
ఫలాలను) పొందవచ్చును. కాని నేర్పుతో సాధించిన కామం రతికరం (ఆనందజనకం)
గా ఉంటుంది.
మూ. బహుమానేన దేవీనాం వల్లభానాం భయేన చ,
ప్రచ్ఛన్నం కామితం రాజ్ఞా కార్యం పరిజనం ప్రతి.
204
తా. పట్టపురాణులమీద ఉన్న గౌరవంచేతా, ఇతరభార్యలకు భయపడుతూ రాజులు
కూడ పరిజనం విషయంలో ప్రణయవ్యాపారం ప్రచ్ఛన్నంగా (రహస్యంగా) జరపాలి.
మూ. యద్యవ్యస్తి నరేన్రాణాం కామతస్త్రమనేకధా,
ప్రచ్ఛన్నకామితం యత్తు తద్వై రతికరం భవేత్.
యద్వామాభినివేశిత్వం యతశ్చ వినివార్యతే,
దుర్లభత్వం చ యన్నార్యా సా కామస్య పరా రతిః.
205
206
తా. రాజులు అనుసరించే కామతంత్రం అనేకవిధాలుగా ఉన్నట్లు చెప్పబడినా
కూడ ప్రచ్ఛన్న కామవ్యవహారంలోనే అధికమైన ఆనందం ఉంది. చెడ్డ పని విషయంలో
పట్టుదల ఉండడం, మధ్య మధ్య విఘ్నాలు ఏర్పడుతూండడం, ఏ స్త్రీ విషయంలో అభిలాష
ఏర్పడినదో ఆమె లభించడంలో శ్రమపడవలసి ఉండడం. ఇవన్నీ ఉంటేనే కామవ్యవహారం
అత్యానందకరం అవుతుంది.
మూ. రాష్ట్రమన్తఃపురజనే దివాసంభోగ ఇష్యతే,
బాహ్యోపచారో యళ్చైషాం స రాత్రే పరికీర్తితః.
207
తా. రాజులకు అంతఃపురజనంతో దివాసంభోగం నిషిద్ధం కాదు. వీళ్లకు బాహ్యస్త్రీల
ఉపచారం మాత్రం రాత్రియందే జరగాలి.
మూ. పరిపాట్యం, పలార్థే వా నవే ప్రసవ ఏవ వా,
దుఃఖే చైవ ప్రమోదే చ షడేతే వాసకాః స్మృతాః.
208
తా. వంతు ప్రకారము గాని, సంతానం కోసం గాని, కొత్త పరిచయంలో కాని,
ప్రసవానంతరం కాని, దుఃఖసమయంలో కాని, ఆనందసమయంలో కాని, ఈ ఆరు
కారణాలను పురస్కరించుకొని రాజులు స్త్రీతో రాత్రి గడపవచ్చును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0ef4pczhg66muvxkz75gamha4ar328o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/720</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230282</id>
    <revision>
      <id>586805</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము వి. వాసకం అనగా ప్రియురాలితో గడిపే ఒక రాత్రి. (అభి.భా.) మూ. ఉచితే వాసకే స్త్రీణామృతుకాలేదని... పి వా నృపైః, ప్రేష్యాణామథవేష్టానాం కార్యం చైవో సర్పణమ్. 703 209 తా. రా...'</comment>
      <origin>586805</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="esnfsz1ozgyzunpr9ebryzrkgxjf9qc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
వి. వాసకం అనగా ప్రియురాలితో గడిపే ఒక రాత్రి. (అభి.భా.)
మూ. ఉచితే వాసకే స్త్రీణామృతుకాలేదని... పి వా నృపైః,
ప్రేష్యాణామథవేష్టానాం కార్యం చైవో సర్పణమ్.
703
209
తా. రాజులు తగిన వాసకమునందు గాని, ఋతుకాలంలో అంతఃపురస్త్రీల దగ్గరకు,
ప్రేష్యలైన స్త్రీల దగ్గరకు, ఇష్టలైన స్త్రీలదగ్గరకూ కూడ వెళ్లవచ్చును.
మూ. తత్ర వాసకసజ్జా చ విరహోత్కణ్ణితాపి వా,
స్వాధీనభర్తృకా చాపి కలహాన్తరితాపి వా.
210
ఖణ్ణితా విప్రలబ్ధా వా తథా ప్రోషితభర్తృకా,
తథాభిసారికా చైవ జేయాస్త్వష్టా తు నాయికాః-
211
తా. ఎనిమిది నాయికాభేదాలు:- వాసకసజ్జ, విరహోత్కంఠిత, స్వాధీనభర్తృక,
కలహాంతరిత, ఖండిత, విప్రలబ్ధ, ప్రోషితభర్తృక, అభిసారిక అని నాయికలు ఎనిమిది
విధాలు.
మూ. ఉచితే వాసకే యాతు రతిసంభోగలాలసా,
మజ్జనం కురుతే హృష్ణా సా వై వాసకసజ్జికా.
212
తా. వాసకసజ్జిక :- తగిన వాసకమునందు (వంతు ప్రకారం రాజు తన వద్దకు
రావలసిన రాత్రియందు) రతిసంభోగమునందు అత్యధికమైన వాంఛతో, సంతోషంతో
అలంకరించుకొనుచున్న నాయిక వాసకసజ్జిక.
మూ. అనేకకార్యవ్యాసంగాద్యస్యా నాగచ్ఛతి ప్రియః,
తదనాగత(మ)దుఃఖార్తా విరహోత్కణ్ణితా తు సా.
55°.
213
విరహోత్కంఠిత :- అనేకమైన ఇతరకార్యాల ఒత్తిడిచేత ప్రియుడు రాకపోవ
డంతో దుఃఖార్త యైన నాయిక విరహోత్కంఠిత.
మూ. సురతాతిరసైర్బద్ధో యస్యాః పార్శ్వే తు నాయకః,
సామోదగుణప్రాప్తా భవేత్ స్వాధీనభర్తృకా.
214
తా. స్వాధీనభర్తృక :- సురతాత్యాసక్తిచేత బుద్ధుడై నాయకు డెల్లప్పుడూ తన
పక్కనే ఉండడంచేత అత్యధికంగా ఆనందభరితురాలైన నాయిక స్వాధీనభర్తృక.
మూ. ఈర్ష్యాకలహనిషాన్తో యస్యా నాగచ్ఛతి ప్రియః,
సామర్షవశసంప్రాప్తో కలహాన్తరితా భవేత్.
215
తా. కలహాంతరిత- కలహించి కోపంతో ఇల్ల విడిచిపోయిన ప్రియుడు ఇంటికి
రాకపోవడంచేత అమర్షంతో నిండిన మనస్సు గల నాయిక కలహాంతరిత.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>esnfsz1ozgyzunpr9ebryzrkgxjf9qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/721</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230283</id>
    <revision>
      <id>586806</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '704 మూ. వ్యాసఙ్గదుచితే యస్యా వాసకే నాగతః ప్రియః, తదనాగమదుఃఖార్తా ఖణ్ణితా సా ప్రకీర్తితా. నాట్యశాస్త్రము 216 తా. ఖండిత :- కార్యాంతరవ్యాసంగంచేత ప్రియుడు రావలసిన వాసకమునందు రాకపో...'</comment>
      <origin>586806</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="7oj6gog09n912wrtl8ho4ukbo9nza6s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;704
మూ. వ్యాసఙ్గదుచితే యస్యా వాసకే నాగతః ప్రియః,
తదనాగమదుఃఖార్తా ఖణ్ణితా సా ప్రకీర్తితా.
నాట్యశాస్త్రము
216
తా. ఖండిత :- కార్యాంతరవ్యాసంగంచేత ప్రియుడు రావలసిన వాసకమునందు
రాకపోవడంచేత దుఃఖపడుతురా లైన నాయిక ఖండిత.
మూ. యస్యా దూతీం ప్రియః ప్రేష్య దత్త్వా సంకేతమేవ వా,
నాగతః కారణేనేహ విప్రలబ్ధ తు సా భవేత్.
217
తా. విప్రలబ్ధ :- ప్రియుడు దూతిచేత సందేశం పంపి, సంకేతస్థానం (కలియవలసిన
ప్రదేశం నిర్ణయించి చెప్పి కూడ ఎదో కారణంచేత రాకపోవడంతో దుఃఖితురా లైన
నాయిక విప్రలబ్ధ (మోసగించబడినది).
మూ. గురుకార్యాన్తరవశాద్ యస్యా వై ప్రోషితః ప్రియః,
ప్రరూఢాలకకేశాన్తా భవేత్ ప్రోషితభర్తృకా.
218
తా. ప్రోషితభర్తృక :- ఏదో గొప్ప పనిమీద ప్రియుడు దేశాంతరంలో ఉండగా,
తగు సంస్కారాదులు లేక వికృతంగా తయారైన ముంగురులు, జుట్టూ గల నాయిక
ప్రోషితభర్తృక.
మూ. హిత్వా లజ్జాం తు యాక్లిష్టా మదన మదనేన చ,
అభిసారయతే కాస్తం సా భవేదభిసారికా.
219
తా. అభిసారిక :- అత్యధికమైన మదంచేత మన్మథావేశంచేతా సిగ్గు విడిచి కాంతుని
కలవడం కొరకు వెళ్లే నాయిక అభిసారిక.
మూ. ఆస్వవస్థాసు విజ్ఞేయా నాయికా నాటకాశ్రయాః,
ఏతాసాం చైవ వక్ష్యామి కామతస్త్రమనేకథా.
220
తా. నాటకంలోని నాయికలు ఈ అవస్థలలో ఉన్నట్లు ప్రదర్శించాలి. వీళ్ల
అనేకవిధాలైన కామోపభోగపద్ధతులను విశదీకరిస్తాను.
మూ. చిన్తా నిఃశ్వాసఖేదేన హృద్ధాహాభినయేన చ,
సఖీభిః సహ సంలాపైరాత్మావస్థావలోకనైః.
గ్లానిదైన్యాశ్రుపాడైశ్చ రోషస్యాగమనే చ,
నిర్భూషణమృజాత్వేన దుఃఖేన రుదితేన చ.
ఖణ్ణితా విప్రలబ్ధా వా కలహాన్తరితాపి వా,
తథా ప్రోషితకాన్తా చ భావానేతాన్ ప్రయోజయేత్.
221
222
223&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7oj6gog09n912wrtl8ho4ukbo9nza6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/722</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230284</id>
    <revision>
      <id>586807</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము - 705 తా. ఖండిత, విప్రలబ్ద, కలహాంతరిత, ప్రోషితకాంత ఈ నాలుగు విధాల నాయికలు ఈ భావాల అభినయంలో - చింత, నిఃశ్వాసాలు, భేదము, హృదయదాహము, సఖురాళ్లతో సంలాపము, తన అవస్థను...'</comment>
      <origin>586807</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="p8jkk9hkh562m6agjy2twfv7ygdx7on" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
-
705
తా. ఖండిత, విప్రలబ్ద, కలహాంతరిత, ప్రోషితకాంత ఈ నాలుగు విధాల
నాయికలు ఈ భావాల అభినయంలో - చింత, నిఃశ్వాసాలు, భేదము, హృదయదాహము,
సఖురాళ్లతో సంలాపము, తన అవస్థను చూసుకొంటూండడము, గ్లాని, దైన్యం, కనీళ్లు
కార్చడం, రోషం తెప్పించుకొనడం, భూషణాలు శరీరసంస్కారము లేకపోవడము,
దుఃఖము, ఏడ్పు - వీటిని జోడించాలి.
మూ. విచిత్రోజ్జ్వలవేషా తు ప్రమోదోద్ద్యోతితాననా,
ఉదీర్ణశోభా చ తథా కార్యా స్వాధీనభర్తృకా.
224
తా. స్వాధీనభర్తృకనాయికను విచిత్రమైన మెరిసిపోతూన్న వేషంతో, ఆనందంతో
వెలిగిపోతూన్న ముఖంతో, అత్యధికమైన శోభతో నిండి ఉన్నట్లు ప్రదర్శించాలి.
మూ. వేశ్యాయాః కులజాయాశ్చ ప్రేష్యయాశ్చ ప్రయోక్తృభిః,
ఏభిర్భావవిశేషస్తు కర్తవ్యమభిసారణమ్.
225
తా. వేశ్యలూ, కులస్త్రీలు, ప్రేష్యలూ అభిసారికలుగా ప్రియుల దగ్గరికి ఈ క్రింది
విధంగా వెడుతూన్నట్లు నాట్యప్రయోక్తలు ప్రదర్శించాలి.
మూ. సమదా మృదుచేష్టా చ తథా పరిజనావృతా,
నానాభరణచిత్రాజ్జీ గచ్ఛేద్వేశ్యాఙ్గనా శనైః.
226
తా. వేశ్యాంగన పరివారం తన వెంట వస్తూండగా, చక్కగా అలంకరించుకొని
మదంతో, మృదువైన (సుకుమారమైన చేష్టలతో మెల్లగా అభిసరణం చెయ్యాలి.
మూ. సంలీనా స్వేషు గాత్రేషు త్రస్తా వినమితాననా,
అవగుణ్ణనసంవీతా గచ్ఛేత్తు కులజాఙ్గనా.
227
తా. కులజాంగన తన అవయవాలలో ముణుచుకొనిపోతూ, భయపడుతూ,
తలవంచుకొని, మేలి ముసుగుతో శరీరం కప్పుకొని అభిసరణం చెయ్యాలి.
మూ. మదస్థలితసంలాపా విభ్రమోత్ఫుల్లలోచనా,
ఆవిద్ధగతిసంచారా గచ్ఛేత్ ప్రేష్య సముద్ధతమ్.
228
తా. మదంచేత మాటలు తడబడుతూ, విలాసలచేత వికసించిన నేత్రాలతో, ప్రేష్య
అడుగుల తొట్రుబాటుతో పొగరుగా నడుస్తూ అభిసరించాలి.
మూ. గత్వా సా చేడ్ యదా తత్ర పశ్యేత్ సుప్తం ప్రియం తదా,
అనేన తూపచారేణ తస్య కుర్యాత్ ప్రబోధనమ్.
229
తా. ప్రియుని గృహం చేరేసరికి అతడు నిద్రపోతూంటే వానిని ఈ ఉపచారంచే
మేల్కొలపాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p8jkk9hkh562m6agjy2twfv7ygdx7on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/723</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230285</id>
    <revision>
      <id>586808</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '706 మూ. అలఙ్కారేణ కులజా వేశ్యా గజ్జెస్తు శీతలైః, ప్రేష్యా తు వస్త్రవ్యజనైః కుర్వీత ప్రతిబోధనమ్. నాట్యశాస్త్రము 230 తా. కులజస్త్రీ అలంకారాల ధ్వనులచేత, వేశ్య చల్లని సుగంధద్రవ్య...'</comment>
      <origin>586808</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="afq1fj8l5t47czfm97oqbfw8b7g8xlp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;706
మూ. అలఙ్కారేణ కులజా వేశ్యా గజ్జెస్తు శీతలైః,
ప్రేష్యా తు వస్త్రవ్యజనైః కుర్వీత ప్రతిబోధనమ్.
నాట్యశాస్త్రము
230
తా. కులజస్త్రీ అలంకారాల ధ్వనులచేత, వేశ్య చల్లని సుగంధద్రవ్యాలచేత, ప్రేష్య
వింజామరచేత మేల్కొల్పాలి.
మూ. నిర్భర్త్సితపరం ప్రాయస్తథాశ్వాసనపేశలమ్,
నిష్ఠురం మధురం చైవ సఖీనామపి జల్పనమ్.
231
తా. అలాంటి సమయాలలో సఖురాళ్ల సంభాషణలు భయపెట్టడంకోసం చేసేవి
గాను, సాధారణంగా ధైర్యం చెప్పే ధోరణిలోను, ఒకప్పుడు నిష్ఠురంగాను, మధురంగాను
ఉండాలి.
మూ. కులాఙ్గనానామేవాయం నోక్తః కామాశ్రయో విధిః,
సర్వావస్థానుభావ్యం హి యస్మాద్ భవతి నాటకమ్.
232
తా. ఇక్కడ కేవలం కులాంగనల ప్రణయవ్యవహారమే కాక వేశ్యాదులకు
సంబంధించినది కూడ చెప్పబడింది. ఎందువల్ల ననగా నాటకంలో (నాట్యంలో) అన్ని
విధాలైన అవస్థల ప్రదర్శనం చేయవలసి ఉంటుంది.
మూ. నవకామప్రవృత్తాయాః క్రుద్ధాయా వా సమాగమే,
సాపదేశైరుపాయైస్తు వాసకం సంప్రయోజయేత్.
233
తా. ప్రేమవ్యవహారాలతో కొత్తగా పరిచయం ఉన్న నాయికను లేదా సమాగమానికి
అంగీకరించకుండా క్రోధంతో ఉన్న నాయికను ఏవో వంకలతో కూడిన ఉపాయాలతో
సమాగమానికి అంగీకరింపచెయ్యాలి.
మూ. నానాలఙ్కారవస్త్రాణి గన్ధమాల్యాని చైవ హి,
ప్రియాయోజితభుక్తాని నిషేవేత ముదాన్వితః.
234
తా. ప్రియురాలు ధరించి అనుభవించిన అనేకవిధాలైన అలంకారాలను, వస్త్రాలను,
గంధ మాల్యాలను ఆనందపూర్వకంగా సేవించాలి (ధరించాలి).
-
మూ. న తథా భవతి మనుష్యో మదనవశః కామినీమలభమానః,
ద్విగుణోపజాతహర్షా భవతి యథా సంగతః ప్రియయా.
235
తా. ప్రియురాలిని పొందని, మదనవశుడైన పురుషుడు, ఆమెతో కలిసి నప్పుడు
ఏ విధంగా రెండురెట్ల హర్షం కలవా డవుతాడో ఆ విధంగా (ఏ ఇతర ఉపాయంచే
కూడ) హర్షావిష్ణుడు కాజాలడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>afq1fj8l5t47czfm97oqbfw8b7g8xlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/724</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230286</id>
    <revision>
      <id>586809</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము మూ. విలాసభావేణ్ణితవాక్యలీలామాధుర్యవిస్తారగుణోపపన్న, పరస్పర ప్రేమనిరీక్షితేన సమాగమః ప్రేమకృతస్తు కార్యః 707 236 తా. విలాసలు, భావము, చేష్టలు, మాటలు, లీల, మాధు...'</comment>
      <origin>586809</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3972" sha1="dkygrsrq0jjwewpownxuwwnpao9yug8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
మూ. విలాసభావేణ్ణితవాక్యలీలామాధుర్యవిస్తారగుణోపపన్న,
పరస్పర ప్రేమనిరీక్షితేన సమాగమః ప్రేమకృతస్తు కార్యః
707
236
తా. విలాసలు, భావము, చేష్టలు, మాటలు, లీల, మాధుర్యము మొదలైన అధికమైన
గుణాల సూచనలచేతా, పరస్పరమూ ప్రేమపూర్వకంగా చూడడంచేతా, ప్రేమభావంతో
జరిగిన నాయికానాయకుల సమాగమాన్ని నాట్యంలో ప్రదర్శించాలి.
మూ. తతః ప్రవృత్తే మదనే ఉపచారసముద్భవే,
వాసోపచారః కర్తవ్యః నాయకాగమనం ప్రతి.
237
తా. ఉపచారంవల్ల కలిగిన ప్రేమభావం ప్రవర్తించిన పిమ్మట నాయిక నాయకుని
ఎదురుచూస్తూ సమాగమానికి తగిన నివాసాదికం సిద్ధం చేయడం మొదలైన సంవాహం
చెయ్యాలి.
మూ. గన్ధమాల్యే గృహీత్వా తు చూర్ణవాసస్తథైవ చ,
ఆదర్శో లీలయా గృహ్యశ్చన్దతో వా పునః పునః.
238
తా. నాయకునికొరకు ఎదురుచూస్తూన్న నాయిక సుగధద్రవ్యాలు, పుష్పమాలలు,
సుగంధచూర్ణం చల్లిన వస్త్రము - ఇవన్నీ ధరించి విలాసపూర్వకంగా అద్దం పట్టుకోవాలి.
(అద్దంలో చూచుకొంటూ అలంకరించుకోవాలి). అవసరాన్ని పట్టి మాటిమాటికీ కూడ
అద్దం పట్టవచ్చును.
మూ. వాసోపచారే నాత్యర్థం భూషణగ్రహణం భవేత్,
రశనానూపురప్రాయం స్వనవచ్చ ప్రశస్యతే.
239
తా. సమాగమోపచారంలో భూషణాలు అధికంగా ధరించకూడదు. వడ్డాణము
(పూసలు, మణులు గుచ్చిన మొలతాడు) నూపురము, ఇలాంటి చప్పుడు చేసే అలంకారాలు
ధరించడం మంచిది.
మూ. నామ్బరగ్రహణం రణే న స్నానం న విలేపనమ్,
నాజ్ఞనం నాఙ్గరాగశ్చ కేశసంయమనం తథా.
240
తా. (స్త్రీల వేరు వేరు అవస్థలు మొదలైనవాటిని అభినయించేటప్పుడు) స్త్రీలు
వస్త్రం ధరించడం, స్నానం, శరీరానికి సుగంధద్రవ్యాలు పూసుకొనడం, కాటుక
పెట్టుకొనడం, శరీరానికి రంగులు పూసుకొనడం, జుట్టు ముడిపెట్టుకొనడం - ఇదేమీ
రంగస్థలంమీద ప్రదర్శించకూడదు.
మూ. నాసావృతా నైకవస్త్రాన రాగమధరస్య తు,
ఉత్తమా మధ్యమా వాపి కుర్వీత ప్రమదా క్వచిత్.
241&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dkygrsrq0jjwewpownxuwwnpao9yug8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/725</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230287</id>
    <revision>
      <id>586810</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '708 నాట్యశాస్త్రము తా. ఉత్తమస్త్రీ కాని, మధ్యమస్త్రీ కాని ఏ సమయంలోనూ కూడ సరియైన వస్త్రధారణం లేకుండా గాని, ఏకవస్త్రంతో కాని రంగస్థలంమీదికి రాకూడదు. అధరోష్టానికి రంగు పూసికొ...'</comment>
      <origin>586810</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4052" sha1="c2mvilljej4tbq7q4vkf2w348gijshb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;708
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఉత్తమస్త్రీ కాని, మధ్యమస్త్రీ కాని ఏ సమయంలోనూ కూడ సరియైన
వస్త్రధారణం లేకుండా గాని, ఏకవస్త్రంతో కాని రంగస్థలంమీదికి రాకూడదు. అధరోష్టానికి
రంగు పూసికొనకూడదు.
మూ. అధమానాం భవేదేష సర్వ ఏవ విధిః సదా,
తాసామపి హ్యసభ్యం యన్న తత్కార్యం ప్రయోక్తృభిః.
242
తా. పైన నిషేధించినవి అధమస్త్రీలు చేయవచ్చు. అయితే వాళ్లు కూడ అసభ్య
మైన పనులు చేస్తున్నట్లు, ప్రయోక్తలు ప్రదర్శించకూడదు.
మూ. ప్రేష్యాదీనాం చ నారీణాం నరాణాం వాపి నాటకే,
భూషణగ్రహణం కార్యం పుష్పగ్రహణమేవ వా.
243
తా. సేవకులైన స్త్రీలు, పురుషులు కూడ, నాటకంలో, రంగస్థలంమీద, భూషణాలు
గానీ, పుష్పాలు కాని ధరిస్తూన్నట్లు చూపవచ్చును.
మూ. గృహీతమణ్ణనా చాపి ప్రతీక్షేత ప్రియాగమమ్,
లీలయా మణితం వేషం కుర్యాద్యన విరుధ్యతే.
244
తా. బాగా అలంకరించుకొని నాయిక ప్రియుని రాకకోసం నిరీక్షించాలి. లీలా
పూర్వకంగా ప్రయత్నం ఏమీ లేకుండా తనను తాను అలంకరించుకోవాలి. ఆ
సమయానికి ఏది విరుద్ధంగా ఉండదో ఆ వేషమే ధరించాలి.
మూ. విధివద్వాసకం కుర్యాన్నాయికా నాయకాగమే,
ప్రతీక్షమాణా చ తతో నాలికాశబ్దమాదిత్.
245
తా. నాయకుడు వచ్చే సమయానికి నాయిక యథావిధిగా ప్రణయవ్యవహారానికి
తగిన ఏర్పాట్లన్నీ చేసుకొని, అతని రాకకై నిరీక్షిస్తూ నాళికల ధ్వని వినాలి.
వి. నేటి గంటల గడియారాలు వలె పూర్వకాలంలో గడియలను సూచించే యంత్రా
లేవో గొట్టాల (నాళికల రూపంలో ఉండేవి ఏర్పరచుకొని ఎన్ని గడియలో తెలుపు శబ్దం
చేసేవారు.
మూ. శ్రుత్వా తు నాళికాశబ్దం నాయకాగమవిక్లబా,
విషణ్ణా వేపమానా చ గచ్ఛేత్తోరణమేవ చ.
246
తా. నాళికాశబ్దం విని, నాయకుని రాకను గూర్చి వ్యాకులచిత్తురాలై, దిగులు
చెంది, వణుకుచు, సింహద్వారం దగ్గరికి (బైటనున్న ద్వారం దగ్గరికి) వెళ్లాలి.
మూ. తోరణం వామహస్తేన కవాటం దక్షిణేన చ,
గృహీత్వా తోరణక్లిష్టా సంప్రతీక్షేత నాయకమ్.
247&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c2mvilljej4tbq7q4vkf2w348gijshb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/726</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230288</id>
    <revision>
      <id>586811</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 709 తా. ప్రధానద్వారం నిలపకమ్మి ఎడమ చేతితోను, తలుపు కుడిచేతితోను పట్టుకొని, ద్వారం కమ్మికి ఆనుకొని నాయకునికోసం ఎదురుచూస్తూ నిలబడాలి. మూ. శఙ్కాం చిన్తాం భయం...'</comment>
      <origin>586811</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3901" sha1="jpelkuqeqe5qmt0jgssot27w466d0kh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
709
తా. ప్రధానద్వారం నిలపకమ్మి ఎడమ చేతితోను, తలుపు కుడిచేతితోను పట్టుకొని,
ద్వారం కమ్మికి ఆనుకొని నాయకునికోసం ఎదురుచూస్తూ నిలబడాలి.
మూ. శఙ్కాం చిన్తాం భయం చైవ ప్రకుర్యాత్తోరణాశ్రితా,
అదృష్ట్వా రమణం నారీ విషణ్ణా చ క్షణం భవేత్.
248
తా. రమణుడు వస్తూన్నట్లు కనబడకపోవడంతో, తోరణాన్ని ఆనుకొని నిలచి,
శంక చింత భయము ప్రదర్శిస్తూ క్షణకాలం పాటు విషాదం చెందాలి.
మూ. దీర్ఘం చైవ వినిఃశ్వస్య నయనామ్బు నిపాతయేత్,
సన్నం చ హృదయం కృత్వా విసృజేదఙ్గమాసనే.
249
తా. దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, కన్నీళ్లు కారుస్తూ, హృదయం భేదంతో నిండగా తన
శరీరాన్ని ఆసనంమీద పడవెయాలి.
మూ. వ్యాక్షేపాద్విమృశేచ్చాపి నాయకాగమనం ప్రతి,
తైసైర్విచారణోపాయైః శుభాశుభసముద్ధితైః.
250
తా. నాయకుడు రావడంలో అలస్యం అవడంలో కారణం ఏమై ఉంటుందా అని,
శుభమైన కారణాలు, అశుభమైన కారణాలూ రెండు విధాలూ కూడ ఆలోచించడం
ప్రదర్శించాలి.
మూ. గురుకార్యేణ మిత్రైర్వా మన్రోణా రాజ్యచిన్తయా,
అనుబద్ధః ప్రియః కిం ను ధృతో వల్లభయాపి వా.
251
తా. ఏదో గురువైన పని రావడంచేతనో, మిత్రులు కాని, మంత్రి కాని రావడం
చేతనో, రాజ్యానికి సంబంధించిన ఆలోచనలమూలానో ప్రియుడు రాలేదా, లేక ఎవరో
ప్రియురాలు అడ్డుతగిలిందా అనుకొంటూ ఆలోచనలో మునిగిపోవాలి.
మూ. ఉత్పాతాన్నిర్దేశేచ్చాపి శుభాశుభసముల్జితాన్,
నిమితైరాత్మసంస్టైస్తు స్ఫురితైః స్పన్దితైరపి.
తా. తన శరీరంమీద కనబడే
252
అవయవాలు కదలడం, అదరడం వంటి,
శుభాశుభసూచకాలైన శకునాలను ప్రదర్శించాలి.
మూ. శోభనేషు తు కార్యేషు నిమిత్తం వామతః స్త్రియాః,
అనిష్టేష్వథ సర్వేషు నిమిత్తం దక్షిణం భవేత్.
253
తా. స్త్రీలకు శుభమైన ఫలం లభించ నున్నప్పుడు నిమిత్తం (శకునం) ఎడమ
వైపునా, అశుభఫలం కలుగబోయేటప్పుడు కుడివైపునా కనబడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jpelkuqeqe5qmt0jgssot27w466d0kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/727</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230289</id>
    <revision>
      <id>586812</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '710 మూ. సవ్యం నేత్రం లలాటం చ భ్రూనాసోష్ఠం తథైవ చ ఊరుబాహుస్తనం చైవ స్ఫురేద్యది సమాగమః. నాట్యశాస్త్రము 254 తా. ప్రియసమాగమం కలుగుతుంది అంటే - ఎడమప్రక్క నున్న నేత్ర - లలాట - భ్రూ - నాసి...'</comment>
      <origin>586812</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3819" sha1="e5944uerpbxsdt054o5k59f3jhb5rd3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;710
మూ. సవ్యం నేత్రం లలాటం చ భ్రూనాసోష్ఠం తథైవ చ
ఊరుబాహుస్తనం చైవ స్ఫురేద్యది సమాగమః.
నాట్యశాస్త్రము
254
తా. ప్రియసమాగమం కలుగుతుంది అంటే - ఎడమప్రక్క నున్న నేత్ర - లలాట
- భ్రూ - నాసికా - ఓష్ఠ - ఊరు బాహు - స్తనాలు అదురుతాయి.
-
మూ. ఏతేషామన్యథాభావే దుర్నిమిత్తం వినిర్దిశేత్,
దర్శనే దుర్నిమిత్తస్య మోహం గచ్ఛేత్ క్షణం తతః.
255
తా. ఇందుకు విపరీతంగా కుడివైపు అవయవాలలో జరిగితే అది అశుభసూచకం.
అలాంటి దేదైనా కనబడితే క్షణకాలంపాటు స్పృహ కోల్పోయిన ట్లవాలి.
మూ. అనాగమే నాయకస్య కార్యో గణ్ణాశ్రయః కరః,
భూషణే చాప్యవజ్ఞానం రోదనం చ సమాచరేత్.
256
తా. నాయకుడు రానప్పుడు అలంకారాల విషయంలో అనాదరభావం చూపుతూ,
ఏడుస్తూ, చెక్కిలి అరచేతిలో ఆన్చి కూర్చోవాలి.
మూ. అథ చేత్ శోభనం తత్ స్యాన్నిమిత్తం నాయకాగమే,
సూచ్యో నాయికయాసన్నో గస్ధాఘ్రాణేన నాయకః.
257
తా. మంచి శకునం కనబడి నాయకుడు వస్తాడు అను సూచన జరిగినపుడు,
నాయకుని సుగంధం ఆఘ్రాణిస్తున్నట్లు అభినయిస్తూ నాయకుడు దగ్గరనే ఉన్నట్లు
సూచించాలి.
మూ. దృష్ట్వా చోత్థాయ సంహృష్టా ప్రత్యుద్గచ్ఛేద్యథావిధి,
తతః కాస్తం నిరీక్షేత ప్రహర్షత్ఫుల్లలోచనా.
258
తా. అతనిని చూడగానే లేచి, సంతోషంతో యథావిధిగా ఎదురు వెళ్లి స్వాగతించాలి.
అత్యంతానందంతో వికసించిన నేత్రాలతో ప్రియుణ్ణి చూడాలి.
మూ. సభీస్కన్ధర్పితకరా కృత్వా స్థానకమాయతమ్,
దర్శయేత తతః కాస్తం సచిహ్నం సరసవ్రణమ్.
259
తా. సఖురాలి బుజంమీద చేయి ఆనుకొని 'ఆయతస్థానకం'లో నిలబడి, ఏవేవో
గుర్తులు, ఇంకా ఆరని నఖక్షతాదులూ శరీరంమీద కనబడుతూన్న ప్రియుణ్ణి అపరాధినిగా
గుర్తించాలి.
మూ. యది స్యాదపరాస్తు తతస్త్రైస్త్రైరుపక్రమైః,
ఉపాలమకృడైర్వాక్యైరు పాలభ్యస్తు నాయకః.
మానావమానసంమోహైరవహిత్థభయక్రమైః.
260&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5944uerpbxsdt054o5k59f3jhb5rd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/728</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230290</id>
    <revision>
      <id>586813</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 711 తా. నాయకుడు అపరాధం చేసి నట్లు నిర్ధారణ అయితే అప్పు డాతనిని, నిందా వాక్యాలతోను, కోపం చూపడం, తనకు జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తు చేయడం వంటి వాటితోను, సంమోహ - అవహి...'</comment>
      <origin>586813</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4264" sha1="gx0pk09kft7yvj1pmv3t8hpmwsmambm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
711
తా. నాయకుడు అపరాధం చేసి నట్లు నిర్ధారణ అయితే అప్పు డాతనిని, నిందా
వాక్యాలతోను, కోపం చూపడం, తనకు జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తు చేయడం వంటి
వాటితోను, సంమోహ - అవహిత్థ - భయాలతోను నిందించాలి.
మూ. వచనస్య సముత్పత్తిః స్త్రీణామీర్యాకృతా భవేత్.
విశ్రమస్నేహరాగేషు సందేహే ప్రణయే తథా,
పరితోషే చ ఘరే చ దాక్షిణ్యాక్షేపవిభ్రమే.
ధర్మార్థకామయోగేషు ప్రచ్ఛన్నవచనేషు చ,
హాస్యే కుతూహలే చైవ సంభ్రమే వ్యసనే తథా.
స్త్రీపుంసయోః క్రోధకృతే పృథజ్ మిశ్రే తథాపి వా,
అనాభాష్యం పి సంభాష్యః ప్రియ ఏభిస్తు కారణైః.
261
262
263
264
తా. ఈర్ష్య కలిగిన స్త్రీలు (ప్రియుడు మాట్లాడడానికి) ముందుగానే మాట్లాడ
వచ్చును. అదే విధంగా - విశ్వాసము (నమ్మకం కుదరడం), స్నేహము, అనురాగము,
సందేహము, ప్రణయము, సంతోషము, కలహము, దాక్షిణ్యము (మంచితనం), ఆక్షేపము,
విలాస, ధర్మ - అర్థ కామాలకు సంబంధించిన విషయాలు, రహస్యమైన విషయం
చెప్పడం, హాస్యం, కుతూహలం, తొందర, వ్యసనము, స్త్రీపురుషుల మధ్య కోపం
కలిగినప్పుడు, ఆ కోపం దూరంగా ఉన్నప్పుడు వచ్చినా, దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు వచ్చినా -
ఈ కారణాలచేత, మాట్లాడకూడనివాడైనా ప్రియునితో ముందు మాట్లాడవచ్చును.
మూ. యత్ర స్నేహో భవేత్తత్ర ఈర్ష్యా మదనసంభవా,
చతస్రో యోనయస్తస్యాః కీర్త్యమానా నిబోధత.
265
తా. స్నేహం ఉన్నవాని విషయంలో ప్రణయంచేత ఈర్ష్య (కోపం) కలుగు
తూంటుంది. దానికి నాలుగు కారణా లుంటాయి; తెలుసుకొండి.
మూ. వైమనస్యం వ్యలీకం చ విప్రియం మన్యురేవ చ,
ఏతేషాం సంప్రవక్ష్యామి లక్షణాని యథాక్రమమ్.
266
తా. వైమనస్యము, వ్యలీకము, విప్రియము, మన్యువు - ఈ నాలుగూ ప్రణయ
కోపకారణాలు. వీటి లక్షణం చెపుతాను; వినండి.
మూ. నిద్రాభేదాలసగతిం సచిహ్నం సరసప్రణమ్,
విధ ప్రియం దృష్ట్వా వైమరస్యం భవేత్ స్త్రియాః.
267
తా. నిద్రచేత అలసటచేత మెల్లగా నడుస్తూ, సంభోగచిహ్నాలతో కొత్త నఖక్షతాదులతో
ఉన్న ప్రియుణ్ణి చూడగానే స్త్రీలకు వైమనస్యం కలుగుతుంది. (మనస్సు విరిగిపోతుంది).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gx0pk09kft7yvj1pmv3t8hpmwsmambm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/729</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230291</id>
    <revision>
      <id>586814</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '712 నాట్యశాస్త్రము మూ. తీవ్రాసూయితవచనాద్ బహుశః ప్రకమ్పమానోష్ఠీ, సాధ్వితి సుష్ఠ్వితి వచనైః శోభతే ఇత్యేవమభినేయమ్. 268 తా. తీవ్రమైన అసూయతో పలికే మాటలతోను, కోపంతోను పెదవులు బాగా...'</comment>
      <origin>586814</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4190" sha1="ls0s5mgiaxhzbok7j58uwacjdiw06b0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;712
నాట్యశాస్త్రము
మూ. తీవ్రాసూయితవచనాద్ బహుశః ప్రకమ్పమానోష్ఠీ,
సాధ్వితి సుష్ఠ్వితి వచనైః శోభతే ఇత్యేవమభినేయమ్.
268
తా. తీవ్రమైన అసూయతో పలికే మాటలతోను, కోపంతోను పెదవులు బాగా
వణికిపోతూ - 'సాధు' (మంచిది!), 'సుష్ఠు' (బాగుంది!), 'శోభతే' (అందంగా ఉంది!)
అంటూ వైమనస్యాన్ని అభినయించాలి.
మూ. బహుధా వార్యమాణో2 పి యస్తస్మిన్నేవ దృశ్యతే,
సంఘర్షమత్సరాత్తత్ర వ్యలీకం జాయతే తతః.
269
తా. అలా చేయవద్దని ఎన్ని మార్లు చెప్పినా ఆ పనే చేస్తూన్న ప్రియునితో ఘర్షణపడి
కోపంతో ఉన్న నాయికకు 'వ్యలీకం' (Mixed feeling) కలుగుతుంది.
మూ. కృత్వోరసి వామకరం దక్షిణహస్తం తథా విధున్వన్యా,
చరణవినిష్టర్దేన చకారోని భినయో వ్యలీకే తు.
270
తా. ఎడమ చెయ్యి వక్షస్థలం మీద ఉంచి, కుడి చెయ్యి ఊపుతూ, పాదాలు నేలమీద
కదలకుండా ఆన్చి 'వ్యలీకాన్ని' అభినయించాలి.
మూ. జీవన్త్యాం త్వయి జీవామి దాసోం హం త్వం చ మే ప్రియా,
ఉత్వైవం యో న్యథా కుర్యాద్విప్రియం తత్ర జాయతే.
271
తా. &quot;నీవు జీవిస్తేనే నేను జీవిస్తాను”, “నేను నీ దాసుణ్ణి”, “నువ్వే నా ప్రియురాలవు”
అంటూనే మరొక విధంగా ప్రవర్తించేవాని విషయంలో స్త్రీకి 'విప్రియం' కలుగుతుంది.
మూ. దూతీలేఖప్రతివచనభేదనైః క్రోధహసితరుదితైశ్చ,
విప్రియకరణే._భినయః సశిరఃకమైళ్ళ కర్తవ్యః.
272
తా. ప్రియుడు పంపిన దూతి మాటలకు, ఆతని లేఖలకు, ప్రశ్నలకు ప్రతివచనం
ఇవ్వకుండా వాటిని తిరస్కరించడమూ, క్రోధము, నవ్వు, ఏడ్పు - వీటితో, ఈ పనులు
చేసేటప్పుడు శిరస్సు కంపింపచేస్తూ 'విప్రియాన్ని' అభినయించాలి.
మూ. ప్రతిపక్షసకాశాత్తు యః సౌభాగ్యవికతనః,
ఉపసర్ఫేత్ సచిహ్నస్తు మన్యుస్తత్రోపజాయతే.
273
తా. తన సౌభాగ్యాన్ని (సౌందర్యాదులను) గూర్చి బడాయి చెప్పుకొనే ప్రియుడు
సవతి ఇంటి నుంచి సంభోగచిహ్నాలతో వచ్చినప్పుడు వానిని చూడగానే 'మన్యువు'
కలుగుతుంది.
మూ. వలయపరివర్తనైరథ సుశిథిలముత్క్షేపణేన రశనాయాః,
మన్యుస్త్వభినేతవ్యః సశణ్కితం బాష్పపూర్ణాక్ష్యా.
274&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ls0s5mgiaxhzbok7j58uwacjdiw06b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/730</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230292</id>
    <revision>
      <id>586815</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 713 తా. ఈ మన్యువు కలిగిన నాయిక కన్నీటితో నిండిన నేత్రాలతో చేతి వలయాలు తిప్పుతూ, వడ్డాణం శిథిలంగా చేసి పైకి ఎగదీస్తూ శంకాపూర్వకముగా మన్యువును అభినయించాలి....'</comment>
      <origin>586815</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="8jfj9nhgrgp6obtmakrdfp6aokufwxb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
713
తా. ఈ మన్యువు కలిగిన నాయిక కన్నీటితో నిండిన నేత్రాలతో చేతి వలయాలు
తిప్పుతూ, వడ్డాణం శిథిలంగా చేసి పైకి ఎగదీస్తూ శంకాపూర్వకముగా మన్యువును
అభినయించాలి.
మూ. దృష్ట్వా స్థితం ప్రియతమం సశఙ్కతం సాపరాధమతిలజ్జమ్,
ఈర్యావచసముత్తైః భేదయితవ్యో హ్యుపాలమై.
275
తా. అపరాధం చేసి సిగ్గుపడుతూ శంకితుడై ఎదుట నిలబడిన ప్రియతముణ్ణి
చూచి, నాయిక ఈర్ష్యతో నిండిన మాటలతోను, నిందావాక్యములతోను ఆతడు ఖిన్ను
డయే టట్లు చెయ్యాలి.
మూ. న చ నిష్ఠురభిభాష్యో న చాప్యతిక్రోధనస్తు పరిహాసః,
బాష్పోని
శైర్వచనైరాత్మోపన్యాససంయుక్తేః.
276
తా. అంతేనే కాని వానితో నిష్ఠురంగా మాట్లాడకూడదు. క్రోధంతో నిండిన, లేదా
కోపం కలిగించే పరిహాసవచనాలు పలకకూడదు. తన భావాన్ని వ్యక్తీకరించే, కన్నీటితో
కలిసిన మాటలు మాత్రమే పలకాలి.
మూ. మధ్యాఙ్గుల్యోష్ణాగ్రప్రవిచ్యవాత్ పాణినోరసి కృతేన,
ఉద్వర్తితనేత్రతయా ప్రతతైరభివీక్షణేశ్చాపి .
277
తా. మధ్యవేలు అధరోష్ఠాగ్రంమీద ఉంచిన హస్తాన్ని వక్షస్థలంమీద ఉంచుకొని,
పైకి తిప్పిన కళ్లతో మాటిమాటికీ చూపులు ప్రసరింపచేస్తూ తన మనోగతభావాన్ని
ప్రకటించాలి.
మూ. కటిహస్తనివిష్టతయా విచ్ఛిన్నతయా తథాఙ్గులేః కరణాత్,
మూర్ధభ్రమణనిహళ్చితనిపాతసంశ్లేషణాచ్చాపి.
అవహిత్థవీక్షణాద్వా అఙ్గులిభఙ్గన తర్జనైర్లలితైః,
ఏభిర్భావవిశేషైరస్యాభినయః ప్రయోక్తవ్యః.
278
279
తా. 'కటిహస్త' కరణంచేత, లేదా ఆ కరణంలోని వేళ్లను విడిగా చేసి కటిశిరస్సు
(పై భాగం) మీద ఉంచి ఒక్క మాటు అన్నింటినీ కిందికి జార్చడంచేత లేదా 'అవహిత్థ'
వీక్షణంచేత, లేదా వేళ్లు విరుస్తూ లలితములైన తర్జనములచేత ఈ భావాన్ని అభి
నయించాలి.
మూ. శోభసే సాధు; దృష్టోసి గచ్ఛ త్వమ్; కిం విలమ్బసే,
మా మాం సాక్షీః; ప్రియాం యాహి తత్ర తే యా హృది స్థితా.
గచ్ఛేత్యుక్త్వా పరావృత్య వినివృత్తాన్తరేణతు,
కేనచిద్వచనార్థేన ప్రహర్షం యోజయేత్ పునః.
280
281&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jfj9nhgrgp6obtmakrdfp6aokufwxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/731</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230293</id>
    <revision>
      <id>586816</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '714 నాట్యశాస్త్రము తా. &quot;బాగా మెరిసిపోతున్నావు! చూచాను కదా! వెళ్లు; ఆలస్యం చేస్తావెందుకు? నన్ను ముట్టుకోకు; నీ హృదయంలో ఉన్న ప్రియురాలి దగ్గరికే వెళ్లు&quot; అని పలికి, మళ్లీ వెనుకకు...'</comment>
      <origin>586816</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4109" sha1="69sq2x3j5mdc3pg5iqwquuciirx2jrl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;714
నాట్యశాస్త్రము
తా. &quot;బాగా మెరిసిపోతున్నావు! చూచాను కదా! వెళ్లు; ఆలస్యం చేస్తావెందుకు?
నన్ను ముట్టుకోకు; నీ హృదయంలో ఉన్న ప్రియురాలి దగ్గరికే వెళ్లు&quot; అని పలికి, మళ్లీ
వెనుకకు తిరిగి, ఏదో పనిమీద అన్నట్లు వెనుకకు వచ్చి, ఏవో కొన్ని మంచిమాటలతో
మళ్లీ వానికి సంతోషం కలిగించాలి.
మూ. రభసగ్రహణాచ్చాపి హస్తే వస్తే చ మూర్ధని,
కార్యం ప్రసాదనం నార్యా హ్యపరాధం సమీక్ష్య తు.
282
తా. అపరాధం చేసిన నాయకుడు ఆమెను ప్రసాదింపచేసికొనడంకోసం హటాత్తుగా
చెయ్యిగాని, వస్త్రంగాని, కేశపాశం కాని పట్టుకొన్న ట్లయితే, ఆమె వాని అపరాధాన్ని
గూర్చి తెలిసినా కూడ ప్రసన్నురాలు కావాలి.
మూ. హస్తే వస్తే.. థ కేశానే నార్యాష్యథ గృహీతయా,
కాస్తమేవోపసర్పన్త్యా కర్తవ్యం మోక్షణం శనైః.
283
తా. అతడు హస్తము, లేదా కేశపాశము పట్టుకొన్నా కూడ ఆమె అతనికి దగ్గరగా
చేరుతూనే మెల్లగా విడిపించుకోవాలి.
మూ. గృహీతయాథ కేశాక్తే హస్తే వస్త్రేథవా పునః,
యథా ప్రియో న పశ్యేద్ధి స్పర్మో గ్రాహ్యస్తథా స్త్రియా.
284
తా. తన చెయ్యి గాని, వస్త్రం గాని, కేశపాశం గాని ప్రియుడు పట్టుకొన్నప్పుడు
ఆమె, వానికి తెలియకుండా, వాని శరీరస్పర్శవల్ల కలిగిన సుఖాన్ని అనుభవించాలి.
(అలా అభినయించాలి).
మూ. పాదాగ్రస్థితయా కార్యా తథైవాకుణ్చితాఙ్గయా,
అశ్వక్రానేన కర్తవ్యం కేశానాం మోక్షణం శనైః.
285
తా. నాయిక కొంచెం వంగిన శరీరంతో పాదాలమీద నిలచి అశ్వక్రాంతచారిలో
ఉంటూ, కేశాలు ప్రియుని పట్టునుండి మెల్లగా వదల్చుకోవాలి.
మూ. అముచ్యమానే కేశాన్తో సంజాత స్వేదలేశయా,
హు హు ముఖ్చాపసర్పేతి వాచ్యః స్పర్శాలసాఙ్గయా.
286
తా. ప్రియశరీరస్పర్శసుఖంచేత అలసమైన శరీరంతో శరీరం అంతా కొంచెం
చెమటపట్టిన ఆ నాయిక కేశపాశం విడవని ఆ ప్రియునితో - &quot;ఊ
విడు; దూరంగా వెళ్లు&quot; అనాలి.
మూ. గచ్ఛేతి రోషవాక్యేన గత్వా ప్రతినివృత్య చ,
కేన చిద్వచనార్థేన చాలాపం యోజయేత్పుమాన్.
-
- విడు
287&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>69sq2x3j5mdc3pg5iqwquuciirx2jrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/732</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230294</id>
    <revision>
      <id>586817</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 715 తా. “వెళ్లు వెళ్లు” అని ఆమె కోపంతో పలకగా పురుషుడు దూరంగా వెళ్లి, ఏదో చెప్పాలన్నట్లు తిరిగి వచ్చి ఏవో మాటలు చెప్పడం ప్రారంభించాలి. మూ. విధూననేన హస్తస్య హ...'</comment>
      <origin>586817</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="tw02qkot54egrufljzcsf5ote8ssfxe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
715
తా. “వెళ్లు వెళ్లు” అని ఆమె కోపంతో పలకగా పురుషుడు దూరంగా వెళ్లి, ఏదో
చెప్పాలన్నట్లు తిరిగి వచ్చి ఏవో మాటలు చెప్పడం ప్రారంభించాలి.
మూ. విధూననేన హస్తస్య హుంకారం సంప్రయోజయేత్,
స చావధూననే కార్యః శపథైర్యాజ ఏవ చ.
288
తా. నాయిక చెయ్యి గట్టిగా ఊపుతూ 'హుం హుం' అనాలి. అలా చెయ్యి ఊపుతూ
నాయిక నిందిస్తున్నట్లు ఏమేమో అనాలి.
మూ. అక్షోః సంవరణం కార్యం పృష్ఠతశ్చోపగూహనమ్,
నార్యాసపహృతే వస్త్ర నీవీచ్ఛాదనమేవ వా.
289
తా. అపుడు పురుషుడు నాయిక వస్త్రాన్ని లాగివేయగా ఆమె వాని కళ్లు
మూసివేయాలి లేదా వాని వెనుక దాగాలి లేదా వస్త్రం ముడి మాత్రం చేతితో కప్పుకోవాలి.
మూ. తావత్ భేదయితవ్యస్తు యావత్ పాదగతో భవేత్,
తతశ్చరణయోర్యాతే కుర్యాద్దూతీ నిరీక్షణమ్.
290
తా. ప్రియుడు పాదాలమీద పడేవరకు వానిని ఈ విధంగా బాధపెట్టాలి.
పాదాలమీద పడినతరువాత దూతి వైపు చూడాలి.
మూ. ఉత్థాప్యాలిఙ్గయేచ్చైవ నాయికా నాయకం తతః,
రతిభోగగతా హృష్టా శయనాభిముఖీ ప్రజేత్.
ఏతద్ గీతవిధానేన సుకుమారేణ యోజయేత్.
291
తా. అపుడు నాయిక నాయకుణ్ణి లేవదీసి, ఆలింగనం చేసి, రతిభోగాసక్తయై,
సంతోషంతో శయనంవైపు వెళ్లాలి. ఇదంతా సుకుమారమైన గీత విధానంతో మాత్రమే
ప్రయోగించాలి.
మూ. యదా శృఙ్గరసంయుక్తం రతిసంభోగకారణమ్.
యదా చాకాశపురుషం పరస్థవచనాశ్రయమ్,
భవేత్కావ్యం తదా హ్యేష కర్తవ్యో...భినయః స్త్రియా.
292
293
తా. ప్రయోగించబడే కావ్యం శృంగారరససంయుక్తమై రతిసంభోగానికి కారణం
అయినప్పుడు, లేదా (బాణం వలె) ఆకాశపురుషునితో పరుడు పలికే మాటలను
ఆశ్రయించి ఉన్నప్పుడు స్త్రీ ఈవిధంగా (పైన చెప్పినట్లు) అభినయించాలి.
మూ. యదన్తఃపురసంబద్ధం కావ్యం భవతి నాటకే,
శృష్ణారససంయుక్తం తత్రాప్యేష విధిర్భవేత్.
294&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tw02qkot54egrufljzcsf5ote8ssfxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/733</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230295</id>
    <revision>
      <id>586818</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '716 నాట్యశాస్త్రము తా. నాటకంలో (నాట్యప్రయోగంలో) ప్రదర్శిస్తూన్న కావ్యం అంతఃపురానికి సంబంధించినదై శృంగారరససంయుక్తమై ఉన్నప్పుడు కూడ అనుసరించవలసిన విధానం ఇ. మ న కార్యం శయనం ర...'</comment>
      <origin>586818</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3623" sha1="8ux9y4lk42s3gr2g2je9k3zg77hut5a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;716
నాట్యశాస్త్రము
తా. నాటకంలో (నాట్యప్రయోగంలో) ప్రదర్శిస్తూన్న కావ్యం అంతఃపురానికి
సంబంధించినదై శృంగారరససంయుక్తమై ఉన్నప్పుడు కూడ అనుసరించవలసిన విధానం
ఇ.
మ న కార్యం శయనం రణే నాట్యధర్మం విజానతా,
కేన చిద్వచనార్థేన అజ్కచ్ఛేదో విధీయతే.
295
తా. నాట్యధర్మం తెలిసిన నాట్యప్రయోజకుడు రంగస్థలం మీద శయనము
ప్రదర్శించకూడదు. ఏదో విషయం కల్పించి ఆ ఘట్టంలో అంకం పూర్తిచేసివెయ్యాలి. ఆ
విధంగా శయనాదులను సూచించాలి.
మూ. యద్వా శయీతార్థవశాదేకాకీ సహితో.. పి వా,
చుమ్బనాలిఙ్గనం చైవ తథా గుహ్యఞ్చ యద్భవేత్.
దన్తచ్ఛేద్యం నఖచ్ఛేద్యం నీవీసంసనమేవ చ,
స్తనాధరవిమర్దం చ రఙ్గమధ్యే న కారయేత్.
296
297
తా. కథావస్తువును పట్టి ఒంటరిగా గాని, ఇతరులతో కాని శయనించి నట్లు
చూపవలసివచ్చినా కూడ చుంబనము, ఆలింగనము, దంతక్షతాలు, నఖక్షతాలు, నీవిని
(వస్త్రబంధాన్ని) విప్పడము, స్తన - అధరమర్దనము మొదలైన రహస్యక్రియలను రంగమధ్య
యందు ప్రదర్శించకూడదు.
మూ. భోజనం సలిలక్రీడా తథా లజ్జాకరం చ యత్,
ఏవంవిధం భవేద్యద్యత్తత్తద్రణే న కారయేత్.
298
తా. భోజనము, జలక్రీడ, లజ్జాకరమైన ఏ యే పను లుంటాయో అవేవీ కూడ
రంగస్థలంమీద చేయించకూడదు.
మూ. పితాపుత్రస్నుషాశ్వశ్రుదృశ్యం యస్మాత్తు నాటకమ్,
తస్మాదేశాని సర్వాణి వర్ణనీయాని యత్నతః.
299
తా. తండ్రీ, కొడుకూ - కోడలు, అత్తా- ఇలాంటివాళ్లందరూ కలిసి వెళ్లి నాటకం
చూస్తారు. అందుచేత ఇలాంటి పను లేవీ రంగస్థలంమీద జరగకుండా జాగర్తగా
చూచుకోవాలి.
మూ. వాణ్యైః సాతిశయైః శ్రవ్యైర్మధురైర్నాతినిష్ఠురైః,
హితోపదేశసంయుక్రైస్తద్ః కుర్యాత్తు నాటకమ్.
300
తా. నాటకప్రయోజకుడు నాటకంలో వాడే భాష విషయంలో కూడ చాల శ్రద్ధ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ux9y4lk42s3gr2g2je9k3zg77hut5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/734</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230296</id>
    <revision>
      <id>586819</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 717 వహించాలి. దీనిలో ప్రయోగించే వాక్యాలు వినసొంపుగా, మధురంగా, నిష్ఠురత్వం లేకుండా, ఒక విధమైన ఉన్నతస్థాయిలో ఉండాలి. వాటిలో ఒక హితోపదేశం ఉండాలి. మూ. (ఏవమన్తఃప...'</comment>
      <origin>586819</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3699" sha1="9w024mcsmlhmmx7mwjc5q3zv1t1zlrr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
717
వహించాలి. దీనిలో ప్రయోగించే వాక్యాలు వినసొంపుగా, మధురంగా, నిష్ఠురత్వం
లేకుండా, ఒక విధమైన ఉన్నతస్థాయిలో ఉండాలి. వాటిలో ఒక హితోపదేశం ఉండాలి.
మూ. (ఏవమన్తఃపురకృతః కార్యస్త్వభినయో బుధైః)
తా. (అంతఃపురానికి సంబంధించిన కార్యకలాపాలను ప్రదర్శించే నాటకం ఈ
విధంగా ప్రయోగించాలి).
మూ. సమాగమే. థ నారీణాం వాచ్యాని మదనాశ్రయే,
ప్రియేషు వచనానీహ యాని తాని నిబోధత.
301
తా. స్త్రీలతో జరిగే ప్రణయవ్యవహారాలలో నాయికలు ప్రియుల విషయంలో
ఉపయోగించే వచనాలను (మాటలను) చెపుతాను; వినండి.
మూ. ప్రియః కాన్తో వినీతశ్చ నాథః స్వామ్యథ జీవితమ్,
నన్దనశ్చేత్యభిప్రీతే వచనాని భవన్తి హి.
-
302
తా. ప్రియ, కాస్త, వినీత, నాథ, స్వామిన్, జీవితమా, నందన ఇవి ఆనంద
సమయంలో ప్రియుని విషయంలో ప్రయోగించే పదాలు.
మూ. దుఃశీలో2థ దురాచారః శతో వామో వికతనః,
నిర్లజ్ఞో నిష్ఠురశ్చైవ ప్రియః కోధే. భిధీయతే.
303
తా. దుఃశీల, దురాచార, శఠ, వామ, వికతన, నిర్లజ్జ, నిష్ఠుర - ఇవి క్రోధంతో
ఉన్నప్పుడు ప్రియుని విషయంలో ప్రయోగించే పదాలు.
మూ. యో విప్రియం న కురుతే న చాయుక్తం ప్రభాషతే,
తథార్జవసమాచారః స ప్రియస్త్వభిధీయతే.
304
తా. విప్రియమైన పను లేవీ చేయకుండా, అయుక్తంగా మాటలాడకుండా
ఋజువుగా ప్రవర్తించేవాడు 'పియుడు'.
మూ. అన్యనారీసముద్భూతం చిహ్నం యస్య న దృశ్యతే,
అధరే వా శరీరే వా స కాస్త ఇతి భాష్యతే.
305
తా. అధరోష్ఠంమీద గాని, శరీరంమీద గాని అన్యస్త్రీసంగమచిహ్నా లేవీ కనబడని
వాడు 'కాంతుడు'.
మూ. సంక్రుద్ధం.పి హి యో నార్యా నోత్తరం ప్రతిపద్యతే,
పరుషం వా న వదతి వినీతః సోభిధీయతే.
306
తా. నాయిక బాగా కోపించి దూషించినా జవాబు చెప్పనివాడు, చెప్పినా పరుషంగా
మాట్లాడనివాడు 'వినీతుడు'.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9w024mcsmlhmmx7mwjc5q3zv1t1zlrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/735</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230297</id>
    <revision>
      <id>586820</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '718 మూ. హితైషీ రక్షణే శక్తేన మానీ న చ మత్సరీ, సర్వకార్యేష్వసంమూఢః స నాథ ఇతి సంజ్ఞితః. నాట్యశాస్త్రము 307 తా. హితం కోరేవాడు, అహంకారం కాని, కోపం కాని లేనివాడు, అన్ని పనుల విషయంలోను ఏ...'</comment>
      <origin>586820</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="gz9htnflsb7zev19inw2kxjdrbwdm54" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;718
మూ. హితైషీ రక్షణే శక్తేన మానీ న చ మత్సరీ,
సర్వకార్యేష్వసంమూఢః స నాథ ఇతి సంజ్ఞితః.
నాట్యశాస్త్రము
307
తా. హితం కోరేవాడు, అహంకారం కాని, కోపం కాని లేనివాడు, అన్ని పనుల
విషయంలోను ఏమరుపాటు లేనివాడు అయి రక్షణ ఇవ్వడంలో సమర్థుడైనవాడు 'నాథుడు'.
మూ. సామదానార్థసంభోగైస్తథాలాలనపాలనైః,
నారీం నిషేవతే యస్తు స స్వామీత్యభిధీయతే.
308
తా. సామంచేత, దానంచేత, ధనంచేత, సంభోగంచేత, లాలన - పాలనలచేత
స్త్రీని సేవించేవాడు, (ప్రేమతో చూచుకొనేవాడు) 'స్వామి'.
మూ. నారీప్సితైరభిప్రాయైర్నిపుణం శయనక్రియామ్,
కరోతి యస్తు సంభోగే స జీవితమితి స్మృతః.
309
తా. సంభోగసమయంలో నాయికకు ఇష్టమైన విధంగా, ఆమె అభిప్రాయాలకు
అనుగుణంగా శయనక్రియ చేసేవాడు 'జీవితం'.
మూ. కులీనో ధృతిమాన్ దక్షో దక్షిణో వాగ్విశారదః,
శ్లాఘనీయః సభీమధ్యే నన్దనః సో భిధీయతే.
310
తా. మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు, ధైర్యవంతుడు, నేర్పరి, అందరి విషయంలో
సాధుప్రవర్తన కలవాడు, మాటలలో చతురుడు, అయిన నాయకుడు సఖురాళ్ల మధ్య
శ్లాఘిస్తూ చెప్పుకొనదగిన నందనుడు.
నాయికలు ఇలాంటి నాయకులను ఈ శబ్దాలతో సంబోధించాలి, లేదా నిర్దేశించాలి.
మూ. ఏతే వచనవిన్యాసా రతిప్రీతికరాః స్మృతాః,
తథా చాప్రీతివాక్యాని గదతోమే నిబోధత.
311
తా. ఇలాంటి వచనవిన్యాసాలు రతిని ప్రీతిని పెంపొందిస్తాయి. ఇప్పుడు అప్రీతి
కరాలైన వాక్యాలను గూర్చి చెపుతున్నాను; వినండి.
మూ. నిష్టురశ్చాసహిష్ణుశ్చ మానీ ధృష్టో వికతనః,
అనవస్థితచిత్తశ్చ దుఃశీల ఇతి స స్మృతః.
312
తా. నిష్ఠురడు, సహనం లేనివాడు, అహంకారవంతుడు, పొగరబోతు, బడాయిలు
చెప్పుకొనేవాడు మనస్సు నిలకడలేనివాడు- ఇట్టివాడు 'దుఃశీలుడు'.
మూ. తాడనం బన్ధనం చాపి యోం విమృశ్య సమాచరేత్,
తథా పరుషవాక్యశ్చ దురాచారః స ఉచ్యతే.
313&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gz9htnflsb7zev19inw2kxjdrbwdm54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/736</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230298</id>
    <revision>
      <id>586821</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము 719 తా. ఆలోచన లేకుండా స్త్రీని బంధించేవాడు, కొడుతూ పరుషంగా మాట్లాడేవాడు. దురాచారుడు. మూ. వాచైవ మధురో యస్తు కర్మణా నోపపాదకః, యోషితాం కించిద్యర్థం స శరః పరిభా...'</comment>
      <origin>586821</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3817" sha1="4bot9bl5lyu2vh3s09vtvs47j4aclew" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
719
తా. ఆలోచన లేకుండా స్త్రీని బంధించేవాడు, కొడుతూ పరుషంగా మాట్లాడేవాడు.
దురాచారుడు.
మూ. వాచైవ మధురో యస్తు కర్మణా నోపపాదకః,
యోషితాం కించిద్యర్థం స శరః పరిభాష్యతే.
314
తా. మాటలలో మాత్రమే మధురంగా ప్రవర్తిస్తూ పనిలో చూపక స్త్రీలకు ఏ
విధంగానూ ఉపకరించనివాడు శరుడు.
మూ. వార్యతే యత్ర యత్రార్థీ తత్తదేవ కరోతి యః,
విపరీతనివేశీ చ స వామ ఇతి సంజ్ఞితః.
315
తా. ఏ పని చేయవద్దని నివారిస్తారో దానినే చేస్తూ, విపరీతకార్యాలమీద పట్టుదల
కలవాడు వాముడు.
మూ. సరసప్రణచిహ్నో యః స్త్రీసౌభాగ్యవికతనః,
అతిమానీ తథా స్తబ్ధా వికతన ఇతి స్మృతః.
316
తా. పరస్త్రీసంబంధంవల్ల ఏర్పడిన కొత్త చిహ్నాలతో స్త్రీసౌభాగ్యంచేత (స్త్రీలను
వశం చేసికొనే నేర్పుచేత) బడాయి చెప్పుకొనే, గర్వి యైన మొండివాడు వికతనుడు.
మూ. వార్యమాణో దృఢతరం యో నారీముపసర్పతి,
సచిహ్నః సాపరాధశ్చ స నిర్లజ్జ ఇతి స్మృతః.
317
తా. అపరాధం చేసిన చిహ్నాలు స్పష్టంగా కనబడుతూండగా, నాయిక ఎంత
నివారించినా ఆమె దగ్గరకు వెళ్లేవాడు నిర్లజ్ఞుడు.
మూ. యో2పరాద్ధస్తు సహసా నారీం సేవితుమిచ్ఛతి,
అప్రసాదనబుద్ధిశ్చ నిష్ఠురః సోభిధీయతే.
318
తా. అపరాధం చేసికూడా, నాయికను ప్రసన్నురాలిని చేసికోవాలను ఆలోచన
లేకుండా బలాత్కారంగా ఆమెను చేరడానికి ప్రయత్నించేవాడు నిష్టురుడు.
మూ. ఏతే వచనవిన్యాసాః ప్రియాప్రియవిభావితాః,
తాం తామవస్థామాసాద్య విపరీతా భవన్తి హి.
319
తా. ఈ వచనవిన్యాసాలు ప్రియుల విషయంలోను అప్రియుల విషయంలోను
ఉపయోగించతగినవి. ఆ యా అవస్థలు మారుతే ఇవే విపరీతం అవుతాయి. ప్రియుడు
అప్రియు డైతే అప్రియుడు ప్రియు డైతే అవి మారుతాయి.
మూ. ఏష గీతవిధానే తు సుకుమారో విధిర్భవేత్,
శృఙ్గరరసవాచ్యం స్యాత్తత్రాప్యేష క్రమో భవేత్.
320&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4bot9bl5lyu2vh3s09vtvs47j4aclew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/737</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230299</id>
    <revision>
      <id>586822</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '720 నాట్యశాస్త్రము తా. శృంగారరసంతో కూడిన కథావస్తువును శబ్దాలతో ప్రకటించేటప్పుడు, కుమారమైన గీత విధానంలోను ఇదే విధానం అవలంబించాలి. మూ. ఏవమన్తఃపురగతః ప్రయోజ్యో.. భినయో భవేత్, ద...'</comment>
      <origin>586822</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4109" sha1="g0mav4i8dvmwfeng3qu5rvjtlh97gq1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;720
నాట్యశాస్త్రము
తా. శృంగారరసంతో కూడిన కథావస్తువును శబ్దాలతో ప్రకటించేటప్పుడు,
కుమారమైన గీత విధానంలోను ఇదే విధానం అవలంబించాలి.
మూ. ఏవమన్తఃపురగతః ప్రయోజ్యో.. భినయో భవేత్,
దివ్యాఙ్గనానాం తు విధిం వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః.
321
తా. అంతఃపురం విషయంలో ప్రయోగించవలసిన అభినయవిధానం చెప్పబడింది.
ఇప్పుడు దివ్యస్త్రీలకు సంబంధించిన అభినయవిధిని విశదీకరిస్తాను.
మూ. నిత్యమేవోజ్జ్వలో వేషో నిత్యం ప్రముదితం మనః,
నిత్యమేవ సుఖః కాలో దేవీనాం లలితాశ్రయః.
322
తా. దివ్యాంగనల వేషం ఎల్లప్పుడు ఉజ్జ్వలంగానే ఉంటుంది. మనస్సు నిత్యము
ఆనందభరితమై ఉంటుంది. కాలం ఎల్లప్పుడు సుఖమయంగానే ఉంటుంది; లలితక్రీడలలో
గడిచిపోతూంటుంది.
మూ. న చేర్యా నైవ చ క్రోధః నాసూయా న ప్రసాదనమ్,
దివ్యానాం దృశ్యతే పుంసాం శృఙ్గరే యోషితాం తథా.
323
తా. దేవతాపురుషులకు దేవతా స్త్రీలకు మధ్య నడిచే శృంగారంలో ఈర్ష్య ఉండదు;
క్రోధం ఉండదు; అసూయ ఉండదు. ప్రసన్నురాలిని చేసికొనడం ఉండదు. అభినయంలో
ఇవేమీ ప్రదర్శించకూడదు.
మూ. యదా మానుషసంయోగో దివ్యానాం యోషితాం భవేత్,
తదా సర్వే ప్రకర్తవ్యా యే భావాః మానుషాశ్రయాః.
324
తా. దివ్యస్త్రీలకు మనుష్యులతో సంబంధం ఏర్పడినప్పుడు మాత్రం, మనుష్యులకు
సంబంధించిన ఈభావా లన్నీ ఆ దేవతాస్త్రీలకు కూడ ప్రదర్శించాలి.
మూ. శాపభ్రంశాత్తు దివ్యానాం తథా చాపత్యలిప్సయా,
కార్యో మానుషసంయోగః శృబ్దారరససంశ్రయః.
325
తా. శాపంచేత స్వర్గంనుండి భ్రంశవల్లగాని, సంతానం పొందా లను కోరిక చేత
గాని ద్యివ్యస్త్రీలకు శృంగారానికి హేతువైన మనుష్యపురుషసంబంధం జరిగినట్లు వర్ణించాలి.
మూ. పుష్పెర్భూషణకైః శబ్జెరదృశ్యాపి ప్రలోభయేత్,
పునః సందర్శనం దత్త్వా క్షణాదన్తరితా భవేత్.
326
తా. దివ్యస్త్రీ కనబడకుండా ఉంటూ పుష్పాలచేత, భూషణధ్వనులచేత పురుషుణ్ణి
లోభపెట్టాలి. ఒక్కసారి కనబడి మళ్లీ అంతర్ధానం చెందాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0mav4i8dvmwfeng3qu5rvjtlh97gq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/738</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230300</id>
    <revision>
      <id>586823</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అ. సామాన్యాభినయము మూ. వస్త్రాభరణమాల్యాద్యైరేఖసంప్రేషణెరపి, ఈదృశైరుపచారైస్తు సమున్మాద్యస్తు నాయకః. - 721 327 తా. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, మాలలు మొదలైనవాటితోను, లేఖలు పంపడాలతోను - ఇల...'</comment>
      <origin>586823</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2845" sha1="3i7kxsopg8ljwq88cvgy9lm55qe2k2s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22 అ. సామాన్యాభినయము
మూ. వస్త్రాభరణమాల్యాద్యైరేఖసంప్రేషణెరపి,
ఈదృశైరుపచారైస్తు సమున్మాద్యస్తు నాయకః.
-
721
327
తా. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, మాలలు మొదలైనవాటితోను, లేఖలు పంపడాలతోను
- ఇలాటి ఉపచారాలతో నాయకుణ్ణి రాగమత్తునిగా చెయ్యాలి.
మూ. ఉన్మాదనాత్సముద్భూతః కామో రతికరో భవేత్,
స్వభావోపగతో యస్తు నాసావత్యర్థభావకః.
328
తా. ఉన్మాదం కలిగించగా పుట్టిన కామమే రతికరం అవుతుంది. మామూలుగా
కలిగినది అంతగా ఆనందకరం కాదు.
మూ. యే భావా మానుషాణాం స్యుర్యద్గతం యచ్చ చేష్టితమ్,
తత్సర్వం మానుషం ప్రాప్య కార్యం దివ్యైరపి ద్విజాః.
329
తా. ద్విజులారా! మనుష్యత్వం పొందిన (మనుష్యులుగా ఉన్న) దేవతలు
మానవులలో ఏ భావాలు, ఏ చేష్టలు, ఎట్టి గమనం ఉంటాయో వాటిని అన్నింటిని
ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఏవం రాజోపచారో హి కర్తవ్యో భ్యన్తరాశ్రయః,
బాహ్యమప్యుపచారం చ ప్రవక్ష్యామ్యథ వైశికే.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే సామాన్యాభినయో నామ అధ్యాయో ద్వావింశః.
330
తా. అభ్యంతరస్త్రీలతో సంబంధించిన రాజోపచారం ఈ విధంగా చెయ్యాలి.
బాహ్యస్త్రీలతో సంబంధించిన ఉపచారాన్ని వైశికాధ్యాయంలో చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానము
నందు సామాన్యాభినయం అను ఇరవైరెండవ అధ్యాయం సమాప్తం.
င်းပြီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3i7kxsopg8ljwq88cvgy9lm55qe2k2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/739</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230301</id>
    <revision>
      <id>586824</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '722 నాట్యశాస్త్రము ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ త్రయోవింశోధ్యాయః వైశికాధ్యాయము &quot;సామపి తదేకభావమాదర్శయన్తి బహుభావపూర్ణా, వేశ్యామతిర్నిర్వృతిధామ యతే తస్మై నమః స్తాత్ ప...'</comment>
      <origin>586824</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3419" sha1="rtkbi6xzz72ojddjbfywuyc4wogveqd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;722
నాట్యశాస్త్రము
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ త్రయోవింశోధ్యాయః
వైశికాధ్యాయము
&quot;సామపి తదేకభావమాదర్శయన్తి బహుభావపూర్ణా,
వేశ్యామతిర్నిర్వృతిధామ యతే తస్మై నమః స్తాత్ పరమేశ్వరాయ.”
మూ. విశేషయేత్కలాః సర్వా యస్మాత్తస్మాత్తు వైశికః,
వేశోపచారే సాధుర్యో వైశికః పరికీర్తితః.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
1
తా. సమస్త మైన కళలోని విశేషాలను తెలిసినవాడు కాబట్టి వైశికుడు. లేదా
వేశోపచారంలో (వేశ్యోపచారంలో) నిపుణు కాబట్టి వైశికుడు అని చెప్పబడుతున్నాడు.
మూ. యో హి సర్వకలోపేతః సర్వశిల్పవిచక్షణః,
స్త్రీచిత్తగ్రహణాభిజ్ఞో వైశికః స భవేత్ పుమాన్.
2
తా. అన్ని కళలయందు శిల్పాలలోను నేర్పు గలవాడు స్త్రీల చిత్తాన్ని ఎలా
ఆకర్షించాలో తెలిసినవాడు వైశికుడు.
మూ. గుణాస్తస్య తు విజ్జేయాః స్వశరీరసముస్థితాః,
ఆహార్యాః సహజాశ్చేతి త్రయస్త్రింశత్ సమాసతః.
తా. వీనిలో మొత్తం ముప్పై మూడు గుణా లుంటాయి ఇవి
-
3
వాని శరీరం
నుండి పుట్టినవి, ప్రయత్నపూర్వకంగా సంపాదించినవి, సహజమైనవి అని మూడు విధాలు.
మూ. శాస్త్రవిచ్ఛిల్పసంపన్నో రూపవాన్ ప్రియదర్శనః,
విక్రాన్తో ధృతిమాంశ్చైవ వయోవేషకులాన్వితః.
సురభిర్మధురస్త్యాగీ సహిష్ణురవికతనః,
అశణ్కితః ప్రియాభాషీ చతురః శుభదః శుచిః.
కామోపచారకుశలో దక్షిణో దేశకాలవిత్,
అదీనవాక్యః స్మితవాన్ వాగ్మీ దక్షః ప్రియంవదః.
స్త్రీలుబ్ధః సంవిభాగీ చ శ్రద్దధానో దృఢస్మృతిః,
గమ్యాసు చాష్యవిస్రమీ మానీ చేతి హి వైశికః.
5
6
7
తా. వైశికుడు శాస్త్రజ్ఞానసంపన్నుడై ఉంటాడు. అందమైనవాడు. చూచే వారికి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rtkbi6xzz72ojddjbfywuyc4wogveqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/740</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230302</id>
    <revision>
      <id>586825</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 అ. వైశికాధ్యాయము 723 ఆనందం కలిగే రూపవంతుడు. శక్తిశాలి, ధైర్యవంతుడు. యౌవనంలో ఉన్నవాడు. మంచి కులంలో పుట్టినవాడు. మంచి వేషం ధరిస్తాడు. సుగంధం గలవాడు. మధురస్వభావుడు. త్యాగం చేసే...'</comment>
      <origin>586825</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5300" sha1="mnrufrrkk6h49a9lv5tfv8y8qop523c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23 అ. వైశికాధ్యాయము
723
ఆనందం కలిగే రూపవంతుడు. శక్తిశాలి, ధైర్యవంతుడు. యౌవనంలో ఉన్నవాడు. మంచి
కులంలో పుట్టినవాడు. మంచి వేషం ధరిస్తాడు. సుగంధం గలవాడు. మధురస్వభావుడు.
త్యాగం చేసే స్వభావం కలవాడు. కష్టాలు సహిస్తాడు. ఆత్మశ్లాఘ చేసికొనడు. నిత్యశంకితుడై
ఉండడు. ప్రియంగా మాటలాడతాడు. మంచి ప్రవర్తన కలవాడు. శుభప్రదుడు.
పరిశుద్ధమైనవాడు. కామోపచారాలలో కుశలుడు. సమర్థుడు. దేశ కాలానుగుణంగా
ప్రవర్తిస్తాడు. మాటలలో దైన్యం లేనివాడు. చిరునవ్వు వాని ముఖంమీద ప్రకాశిస్తూ
ఉంటుంది. మాటలలో నేర్పరి. కార్యదక్షుడు. ప్రియమైన విషయాలు మాత్రమే చెపుతాడు.
స్త్రీలయందు ఆసక్తి కలవాడు. మంచి ఏమున్నా పంచి పెట్టే స్వభావం కలవాడు (సంవిభాగీ).
నమ్మకం కలవాడు. మంచి జ్ఞాపకశక్తి ఉన్నవాడు. గమ్యస్త్రీల (వేశ్యాదుల) విషయంలో
కూడ పూర్తి విశ్వాసం లేనివాడు. ఆత్మాభిమానం ఉన్నవాడు.
మూ. అనురక్తః శుచిర్దాన్తో దక్షిణః ప్రతిపత్తిమాన్,
భవేచ్చిత్రాభిధాయీ చ వయస్యస్తస్య తద్గుణః (షడ్గుణః)
8
తా. వైశికునికి వాని కార్యకలాపాలలో సహాయ్యం చేసే వయస్యుడు (మిత్రుడు)
కూడ వాని గుణాలవంటి గుణాలు కలవాడై ఉండాలి. అనురాగము (మిత్రునియందు
పూర్తి స్నేహభావము) శుచిత్వము, (పరిశుద్ధత్వము) నియమబద్ధత్వము, అనుకూలంగా
ప్రవర్తించడమూ, సమయస్ఫూర్తి, లేదా శీఘ్రంగా విషయాన్ని గ్రహించే శక్తి, అనేక
విషయాలను గూర్చి మాట్లాడ నేర్పుకలవాడు, ఈ విధంగా ఆరు గుణాలు కలిగి ఉండాలి.
మూ. విజ్ఞానగుణసంపన్నా కథినీ లిఙ్గనీ తథా,
ప్రాతివేశ్యా సఖీ దాసీ కుమారీ కారుశిల్పినీ.
ధాత్రీ పాషణ్ణినీ చైవ తథా రజ్లోపజీవినీ,
ప్రోత్సాహనేఃథ కుశలా మధురకథాదక్షిణాథ కాలజ్జా.
లడహా సంవృతమన్రా దూతీ త్వేభిర్గుణైః కార్యా.
9
10
తా. అనేకమైన లౌకికవిషయాల జ్ఞానం కలది, అనేకమైన కథలు చెప్పకలిగినదీ,
చిత్రలేఖసమర్థ (లింగినీ), తన ఇంటికి దగ్గరగానే నివసించేదీ, సఖురాలు, దాసి, కుమారి
(అవివాహిత), చేతిపనులలోను శిల్పాలలోను నేర్పుకలది, పెంపుడు తల్లిగా పనిచేసేది,
ఏదో వ్రతాన్ని అవలంబించినదీ (పాషండినీ), రజకస్త్రీ లేదా గ్రామాలలో సంచరించేదీ
(రబ్లోపజీవినీ), ప్రోత్సహించడంలో నేర్పుగలది, మధురంగా మాట్లాడేదీ, నేర్పు గలది,
సమయాసమయాలు గుర్తించకలిగినది, ఆకర్షణశక్తి కలది (లడహా), ఆలోచనలను
రహస్యంగా ఉంచగలిగినదీ - ఇలాంటి గుణాలున్నదానిని దూతిగా నియమించుకోవాలి.
మూ. తయాప్యుత్సాహనం కార్యం నానాదర్శితకారణమ్.
యథోక్తకథనం చైవ తథా భావప్రకాశనమ్.
11&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mnrufrrkk6h49a9lv5tfv8y8qop523c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/741</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230303</id>
    <revision>
      <id>586826</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '724 నాట్యశాస్త్రము తా. దూతి నాయికను గాని నాయకుణ్ణి గాని అనేకమైన కారణాలు చూపి ప్రోత్స కలిగించేదిగా ఉండాలి. చెప్పిన విషయాన్ని యథాతథంగా చెప్పాలి. భావాన్ని (నాయికా నాయకుల భావాన...'</comment>
      <origin>586826</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4370" sha1="ig1wdckmzhwc8ta2vfy4u0zyxnkx5v9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;724
నాట్యశాస్త్రము
తా. దూతి నాయికను గాని నాయకుణ్ణి గాని అనేకమైన కారణాలు చూపి ప్రోత్స
కలిగించేదిగా ఉండాలి. చెప్పిన విషయాన్ని యథాతథంగా చెప్పాలి. భావాన్ని (నాయికా
నాయకుల భావాన్ని) స్పష్టంగా ఆవిష్కరించకలిగి ఉండాలి.
మూ. న జడం రూపసంపన్నం నార్థవన్తం న చాతురమ్.
దూతం వాప్యథవా దూతీం బుధః కుర్యాత్కదాచన.
12
తా. జడుణ్ణి (మూఢుణ్ణి) గాని, సౌందర్యవంతునిగాని, ఏదో స్వప్రయోజనం కోసం
ప్రయత్నించేవానిని గాని, రోగపీడితుణ్ణిగాని తెలివైనవాడు దూతనుగా చేసికొనకూడదు.
ఇలాంటి స్త్రీని దూతిగా చేసికొనకూడదు.
మూ. కులభోగధనాధిక్యైః కృత్వాధికవికతనమ్.
దూతీ నివేదయేత్కామమర్థాంశ్చెవాను వర్ణయేత్.
13
తా. కులంచేత, భోగాలచేత, ధనంచేత నాయకుడు చాల గొప్పవాడని తెలుపుతూ,
దూతి అతనిని చేరితే లభించే అనేకలాభాలను నాయికకు వర్ణించి చెప్పాలి.
మూ. నవకామప్రవృత్తాయాః క్రుద్ధాయా వా సమాగమః,
నానోపాయైః ప్రకర్తవ్యో దూత్యా హి పురుషాశ్రయః.
14
తా. క్రొత్తగా కామవ్యవహారంలో ప్రవర్తిస్తూన్న నాయికకు గాని, కోపించిన నాయికకు
గానాయకునితో సమాగమం జరగడానికి దూతి అనేక ఉపాయాలు అవలంబించాలి.
మూ. ఉత్సవే రతిసంచారే ఉద్యాన మిత్రవేళ్ళని,
ధాత్రీగృహేషు సఖ్యా వా తథా చైవ నిమస్త్రణా.
వ్యాధితవ్యపదేశేన శూన్యాగారనివేశనే,
కార్యః సమాగమో నౄణాం స్త్రీభిః ప్రథమసంగమే.
16
17
తా. ఉత్సవసమయాలలో కాని, రాత్రియందు గాని, ఉద్యానంలో గాని, ధాత్రి
(దాది) ఇంట్లో కాని, సఖురాలి ఇంట్లో కాని, ఏదైన ఆహ్వానాన్ని పురస్కరించుకొని వచ్చి
నప్పుడు గాని, అస్వాస్థ్యం అనే మిషతో ఇతరు లెవరూ లేని శూన్యాగారంలోనికి తీసుకొని
వెళ్లి గాని దూతి, పురుషులకు స్త్రీలతో ప్రథమసంగమం ఏర్పాటు చెయ్యాలి.
మూ. ఏవం సమాగమం కృత్వా సోపాయం విధిపూర్వకమ్,
అనురక్తాం విరక్తాం వా చిహ్నైః సముపలక్షణయేత్.
18
తా. ఈ విధంగా ఏదో ఒక ఉపాయం, పద్ధతి ప్రకారం ప్రయోగించి సమాగమం
ఏర్పరచినతరువాత ఆమె వానివిషయంలో అనురాగంతో ఉందా విరాగంతో ఉందా
అను విషయాన్ని చిహ్నాలను పట్టి తెలుసుకోవాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ig1wdckmzhwc8ta2vfy4u0zyxnkx5v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/742</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230304</id>
    <revision>
      <id>586827</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 అ. వైశికాధ్యాయము మూ. స్వభావభావాతిశయైః యా నారీ మదనార్దితా, కరోతి నిభృతాం లీలాం జ్ఞేయా సా మదనాతురా. 725 19 తా. ఏ యువతి స్వభావంచేతనే కాని, భావోద్రేకంచేత గాని ప్రియునివిషయంలో నిగూ...'</comment>
      <origin>586827</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="52thjy8uz1emtfz7fqjbl9iqte64yrt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23 అ. వైశికాధ్యాయము
మూ. స్వభావభావాతిశయైః యా నారీ మదనార్దితా,
కరోతి నిభృతాం లీలాం జ్ఞేయా సా మదనాతురా.
725
19
తా. ఏ యువతి స్వభావంచేతనే కాని, భావోద్రేకంచేత గాని ప్రియునివిషయంలో
నిగూఢంగా శృంగారవిలాసలు చూపుతుందో ఆమె మదనాతుర అని తెలుసుకోవాలి.
మూ. సభీమధ్యే గుణాన్ బ్రూతే స్వధనం చ ప్రయచ్ఛతి,
పూజయత్యస్య మిత్రాణి ద్వేష్టి శత్రుజనం సదా.
సమాగమం ప్రార్థయతే హృష్టే హృష్యతి చాధికమ్,
తుష్యత్యస్య కథాభిస్తు సస్నేహం చ నిరీక్షతే.
సుప్తే చ పశ్చాత్ స్వపితి చుమ్బితా ప్రతిచుమృతి,
ఉత్తిష్ఠత్యపి పూర్వం చ తథా క్లేశసహాపి చ.
సమా దుఃఖే సుఖే చ స్యాన్న క్రోధముపయాతి చ
రుణైరు తనురక్తా తు సా స్మృతా.
20
12
21
22
23
తా. అనురక్తురాలైన స్త్రీ సఖురాళ్ల మధ్య ప్రియుని గుణాలు వర్ణించి చెపుతూంటుంది.
తన ధనం వాని కిస్తుంది. వాని మిత్రుల్ని గౌరవిస్తుంది. శత్రువుల్ని ద్వేషిస్తుంది. దగ్గిర
ఉండా లని కోరుకుంటూంటుంది. అతడు సంతోషిస్తే ఎక్కువ సంతోషిస్తుంది. వానిని
గూర్చిన మాటలు చెప్పుకొంటూన్నప్పుడు సంతోషిస్తుంది. స్నేహపూర్వకంగా చూస్తుంది.
అతడు నిద్రించిన తరువాత తాను నిద్రిస్తుంది. అతడు చుంబనం చేస్తే తాను ప్రతిచుంబనం
చేస్తుంది. వానికంటె ముందుగా మేల్కొంటుంది. ఎన్ని క్లేశాలైనా సహిస్తుంది. అతడు
దుఃఖంలో ఉంటే తాను దుఃఖిస్తుంది. అతడు సుఖంగా ఉంటే తాను సుఖంగా ఉంటుంది.
ఎన్నడూ వానిమీద కోపం చూపదు. ఇవి అనురక్తస్త్రీలో ఉండే గుణాలు.
మూ. విరక్తాయాస్తు చిహ్నాని చుమ్బితాస్యం ప్రమార్జతి,
అనిష్టాం చ కథాం బ్రూతే ప్రియముక్తాపి కుష్యతి.
ప్రద్వేష్టి చాస్య మిత్రాణి భజతే2రిజనం తథా,
శేతే పరాఙ్ముఖీ చాపి శయనే పూర్వశాయినీ.
సుమహత్యుపచారం..
పిన తోషముపయాతి చ
న క్లేశం సహతే చాపి తథా కుప్యత్యకారణాత్.
న చ చక్షుర్ధదాత్యస్య న చైనమభినన్దతి,
యస్యామేవం వికారాః స్యుర్విరక్తాం తాం వినిర్దిశేత్.
24
25
26
27
తా. పురుషుని విషయంలో విరక్త యైన స్త్రీ చిహ్నాలు ఈ విధంగా ఉంటాయి
అతడు చుంబిస్తే ముఖం తుడుచుకొంటుంది. అనిష్టమైన విషయాలు మాట్లాడుతుంది.
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>52thjy8uz1emtfz7fqjbl9iqte64yrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/743</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230305</id>
    <revision>
      <id>586828</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '726 నాట్యశాస్త్రము ప్రియవాక్యం పలికినా కోపిస్తుంది. వాని మిత్రులను ద్వేషిస్తుంది; శత్రువులను సేవిస్తుంది. భర్తకంటె ముందే శయనించి ఎడముఖంతో పండుకొంటుంది. అత డెంత గొప్ప ఉపచా...'</comment>
      <origin>586828</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4264" sha1="tse0gps5h95plsoerwvxfk0zsa04mk3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;726
నాట్యశాస్త్రము
ప్రియవాక్యం పలికినా కోపిస్తుంది. వాని మిత్రులను ద్వేషిస్తుంది; శత్రువులను సేవిస్తుంది.
భర్తకంటె ముందే శయనించి ఎడముఖంతో పండుకొంటుంది. అత డెంత గొప్ప ఉపచారం
చేసినా సంతోషించదు. క్లేశం సహించదు. నిష్కారణంగా కోపిస్తుంటుంది. వాని వైపు
చూడదు; పలకరించదు. ఇలాంటి లక్షణా లున్నది వైరాగ్యవంతురా లని తెలుసుకోవాలి.
మూ. హృదయగ్రహణోపాయమస్యాః వ్యాపారచేష్టితమ్,
అర్థప్రదర్శనం చైవ ఉపదానం పునర్భవేత్.
వ్యవధీనాం పరిత్యాగః భావోపక్షేప ఏవ చ,
అర్థోపన్యాస ఏవ స్యాదర్థదానం తథైవ చ.
28
29
తా. విరక్తహృదయను తన వైపు మళ్లించుకొనడానికి పురుషుడు చేయ తగిన
తాను ఎంత ధనవంతుడో వర్ణించి చెప్పడం. నీకు ఇది ఇస్తాను అది
ఉపాయాలు ఇవి
-
ఇస్తాను అనడం. మధ్య ఉండే దూతలను దూతికలను తొలగించి స్వయంగా తన భావాన్ని
ప్రకటించడం. అర్థాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూపడం; కొంత ధనం ఇవ్వడం. ఇవన్నీ ఉపాయాలు.
(ఈ శ్లోకాల అర్థాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి).
మూ. దారిద్ర్యాత్ వ్యాధితో దుఃఖాత్ పారుష్యదశ్రుతాత్తథా,
ప్రవాసగమనాన్మానాదతిలో
భాదతిక్రమాత్.
అతివేలాగమత్వాచ్చ తథా విప్రియసేవనాత్,
ఏభిః స్త్రీ పురుషో వాపి కారణైస్తు విరజ్యతే.
30
31
తా. దారిద్య్రంవల్ల, వ్యాధివల్ల, దుఃఖంవల్లా, పరుషత్వంవల్ల, విద్యాగంధం
లేకపోవడంవల్లా, ప్రవాసానికి వెళ్లడంవల్ల, దురభిమానంవల్ల, దురాశవల్ల, పరసంబంధం
వల్ల, మర్యాదను ఉల్లంఘించడంవల్ల, (అలస్యంగా వస్తూండడంవల్ల) అనిష్టమైన పనులు
చేయడంవల్ల స్త్రీకి కాని పురుషునికి కాని విరక్తి కలుగుతుంది.
మూ. భావగ్రాహీణి నారీణాం కార్యాణి మదనాశ్రయే,
తుష్టిమేతి యథా నారీ ప్రాప్యతే పురుషైరథ.
32
తా. ప్రణయవ్యవహారంలో స్త్రీల భావాన్ని (హృదయాన్ని) ఆకర్షించే పనులు
చెయ్యాలి. వాటితో స్త్రీ సంతోషించి పురుషునికి వశం అవుతుంది.
మూ. లుబ్ధామర్థప్రదానేన కలాణ్ణానేన పక్షితామ్,
చతురాం లడహత్వేన హ్యనువృత్త్యా చ మానినీమ్.
(భూషణగ్రహణాచ్చాపి శృబ్దారముఖరో భవేత్)
33&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tse0gps5h95plsoerwvxfk0zsa04mk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/744</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230306</id>
    <revision>
      <id>586829</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 అ. వైశికాధ్యాయము పురుషద్వేషిణీమిఫ్లైః కథాయోగైరుపక్రమైః. ఉపక్రీడనకైర్బాలాం భీరుమాశ్వాసనేన చ, గర్వితాం నీచసేవాభిః ఉదాత్తాం శిల్పదర్శనైః. 727 34 35 తా. ధనాసక్తురాలికి ధనం ఇవ్వ...'</comment>
      <origin>586829</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4398" sha1="90e3i8isl2daql1x5tcixuj6453dged" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23 అ. వైశికాధ్యాయము
పురుషద్వేషిణీమిఫ్లైః కథాయోగైరుపక్రమైః.
ఉపక్రీడనకైర్బాలాం భీరుమాశ్వాసనేన చ,
గర్వితాం నీచసేవాభిః ఉదాత్తాం శిల్పదర్శనైః.
727
34
35
తా. ధనాసక్తురాలికి ధనం ఇవ్వాలి. కలానిపుణురాలికి తన కున్న కలా నైపుణ్యం
ప్రదర్శించాలి. చాతుర్యం కలదానితో ప్రాగల్భ్యంతో ప్రవర్తించాలి. ఆత్మాభిమానం
కలదానితో అనుకూలంగా మసలుకోవాలి. శృంగారప్రధానురాలికి అలంకారాలు
బహూకరించాలి. పురుషద్వేషిణికి ఆమె కిష్టమైన కథలు చెపుతూ దగ్గరికి జరుగుతుండాలి.
చిన్న వయస్సులో ఉన్నదానికి ఆటవస్తువులు ఇవ్వాలి. భయస్వభావం కలదానికి ధైర్యం
చెప్పాలి. గర్వితురాలికి కాళ్లు పట్టడంవంటి నీచసేవలు చెయ్యాలి. ఉదాత్తస్వభావం
కలదానికి అందమైన శిల్పాలు చూపాలి. ఈ విధంగా స్త్రీల మనస్సును ఆకర్షించాలి.
మూ. సర్వాసామేవ నారీణాం త్రివిధా ప్రకృతిః స్మృతా,
ఉత్తమా మధ్యమా నీచా వేశ్యానాం తు స్వభావజా.
36
తా. స్త్రీలందరూ ఉత్తమప్రకృతి, మధ్యమప్రకృతి, నీచప్రకృతి అను మూడు
ప్రకృతులను పట్టి మూడు విధాలుగా ఉంటారు. వేశ్యల ప్రకృతి యైతే వాళ్ల స్వభావాన్ని
పట్టి ఉంటుంది.
మూ. యా విప్రియే.పి తీవ్రస్తం ప్రియం వదతి నాప్రియమ్,
న దీర్ఘరోషా చ తథా కలాసు చ విచక్షణా.
కామ్యతే పురుషైర్యా తు శీలశోభాకులాధిక్యైః,
కుశలా కామతత్రేషు దక్షిణా రూపశాలినీ.
గృహ్లాతి కారణాద్రోషం విగతేర్యా బ్రవీతి చ,
కార్యకాలవిశేషజ్ఞా సురూపా సా స్మృతోత్తమా.
-
37
38
39
తా. ఉత్తమప్రకృతి గల స్త్రీల లక్షణా లిలా ఉంటాయి ప్రియునివల్ల ఏమైన
విప్రియం జరిగినా ఈమె ప్రియుణ్ణి అప్రియమైన మాట అనదు. దీర్ఘకోపం కలది కాదు.
కళలో నైపుణ్యం గలది, కామతంత్రాలలో కుశలురాలు, అనుకూలస్వభావం గలదీ,
రూపవంతురాలు అయిన ఈమెలోని ఉత్తమమైన శీలమును, శోభను, కులీనత్వమును
చూచి పురుషు లీమెను ఇష్టపడతారు. తగిన కారణం ఉన్నప్పుడే రోషం చూపుతుంది.
ఈర్ష్యాభావం లేకుండా మాటలాడుతుంది. సౌందర్యవతి యైన ఈమె కార్యవిశేషాన్ని
గుర్తించి వ్యవహరిస్తుంది.
మూ. పురుషైః కామ్యతే యా తు తథా కామయతే చ తాన్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>90e3i8isl2daql1x5tcixuj6453dged</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/745</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230307</id>
    <revision>
      <id>586830</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '728 కామోపచారకుశలా ప్రతిపక్షాభ్యసూయికా. ఈర్వాతురా త్వనిభృతా క్షణక్రోధాతి గర్వితా, క్షణప్రసాదా యా చైవ సా నారీ మధ్యమా స్మృతా. నాట్యశాస్త్రము 40 41 తా. మధ్యమప్రకృతి గల స్త్రీని పు...'</comment>
      <origin>586830</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3836" sha1="dm5l1sf26mkaftd1roebaa44yck3zy9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;728
కామోపచారకుశలా ప్రతిపక్షాభ్యసూయికా.
ఈర్వాతురా త్వనిభృతా క్షణక్రోధాతి గర్వితా,
క్షణప్రసాదా యా చైవ సా నారీ మధ్యమా స్మృతా.
నాట్యశాస్త్రము
40
41
తా. మధ్యమప్రకృతి గల స్త్రీని పురుషులు కోరుతారు, వాళ్లను ఈమె కోరుతుంది.
కామోపచారాలలో కుశల యైన ఈమెకు శత్రువులపై అసూయ అధికం. ఈర్ష్యతో బాధ
పడుతూంటుంది. ఆ ఈర్ష్యను దాచుకోలేదు. ఈమెకు కోపం వచ్చినా క్షణకాలమే
ఉంటుంది. అనుగ్రహం కూడ అంతే. గర్వం కూడ అధికం.
మూ. అస్థానకోపనా యా తు దుష్టశీలాతిమానినీ,
చపలా పరుషా చైవ దీర్ఘరోషాధమా స్మృతా.
42
తా. అకారణంగా కోపిస్తుంది. చెడ్డశీలంతో మహాహంకారంతో చపలంగాను
పరుషంగాను ఉంటుంది. కోపం అతిదీర్ఘం. అలాంటి స్త్రీ అధమప్రకృతి.
మూ. సర్వాసాం నారీణాం యౌవనభేదాః స్మృతాస్తు చత్వారః,
నేపథ్యరూపచేష్టాగుణేన శృఙ్గరమాసాద్య.
43
తా. ఈ త్రివిధప్రకృతులు గల స్త్రీ లందరికీ నాలుగు విధాలైన యౌవనా లుంటాయి.
వాటిని పట్టి, శృంగారరసంలో - వాళ్ల వేషము, రూపము (peronality) చేష్టలూ ఉంటాయి.
వి. &quot;ప్రథమం యౌవనం యావద్వింశతి. ఏవం త్రింశచ్చత్వారింశత్పఞ్చశదితి
విభాగః. అన్యే తు - షోడశ - పఞ్చవింశతి. పబ్చత్రింశత్. పఞ్చచత్వారింశదితి
విభాగమాహుః&quot; (అభి.భా.)
“ఇరవై సంవత్సరాల వయస్సు వరకూ ప్రథమయౌవనం. ముప్పై వరకు ద్వితీయ
యౌవనం. నలభై వరకు తృతీయవనం. యాభై సంవత్సరాలవరకు చతుర్థయౌవనం.
పదహారు, ఇరవైయైదు - ముప్పైయైదు - నలభైయైదు సంవత్సరాల వయస్సు అని
కొంద రంటారు&quot; (అభినవభారతి). అప్పటినుంచీ రంగులు మొదలైనవాటికోసం ఖర్చు
లెక్కువవుతాయి.
మూ. పీనోరుగణజఘనాధరస్తనం కర్కశం రతిమనోజ్ఞమ్,
శృఙ్గరరసముత్సాహం ప్రథమం తద్యౌవనం జ్ఞేయమ్.
44
తా. ఊరు
-
గండ జఘన - అధర
-
స్తనాలు పీనములై కఠినంగా
రతిమనోజ్ఞంగా ఉంటాయి. శృంగారోత్సాహం ఎక్కువగా ఉంటుంది. అది ప్రథమ
యౌవనం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dm5l1sf26mkaftd1roebaa44yck3zy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/746</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230308</id>
    <revision>
      <id>586831</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 అ. వైశికాధ్యాయము మూ. గాత్రం పూర్ణావయవం పీనౌ చ పయోధరౌ నతం మధ్యమ్, కామస్య సారభూతం యౌవనమేతద్ ద్వితీయం తు. 729 45 తా. శరీరావయవా లన్నీ పుష్టిగా ఉంటాయి. పయోధరాలు పీనములై ఉంటాయి. నడుము...'</comment>
      <origin>586831</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3918" sha1="jsfs9t3hadbpn6eg97ja3ihmqe9uo1a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23 అ. వైశికాధ్యాయము
మూ. గాత్రం పూర్ణావయవం పీనౌ చ పయోధరౌ నతం మధ్యమ్,
కామస్య సారభూతం యౌవనమేతద్ ద్వితీయం తు.
729
45
తా. శరీరావయవా లన్నీ పుష్టిగా ఉంటాయి. పయోధరాలు పీనములై ఉంటాయి.
నడుము సన్నపడుతుంది. ఈ విధంగా ద్వితీయయౌవనం కామోపభోగసారభూత మైనది.
మూ. సర్వశ్రీసంయుక్తం రతికరణోత్పాదనం రతిగుణాఢ్యమ్,
కామాప్యాయితశోభం యౌవనమేతత్ తృతీయంతు.
46
తా. తృతీయయౌవనం సకలశోభలతోను తొణికిసలాడుతూంటుంది. రతిసాధ
నోత్పాదకమై రతిగుణంతో సమృద్ధమై ఉంటుంది. కామసంవర్ధితశోభమై, కామసంతర్పిత
శోభమై ఉంటుంది.
మూ. నవయౌవనే వ్యతీతే తథా ద్వితీయే తృతీయకే 2. పి.
శృఙ్గరశత్రుభూతం యౌవనమేతచ్చతుర్థం తు.
అ(ఆ) మానగణజఘనాధరస్తనం కించిదూనలావణ్యమ్,
కామం ప్రతి నోచ్ఛ్వాసం యౌవనమేతచ్చతుర్థం తు.
47
48
తా. ప్రథమ - ద్వితీయ - తృతీయయౌవనాలు గడచి శృంగారానికి శత్రువైన
చతుర్థయౌవనం ప్రవేశిస్తుంది. గండ - జఘన- అధర - స్తనాలు కొంచెం బిగి సడలి
వాడిపోతాయి. శరీర లావణ్యం కొంచెం తగ్గుతుంది. రత్యుత్సాహం మందగిస్తుంది.
మూ. నాత్యర్థం క్లేశసహా న కుష్యతి న హృష్యతి స్త్రీభ్యః,
సౌమ్యగుణేష్వవసక్తా నారీ నవయౌవనా జ్ఞేయా.
49
తా. నవయౌవనంలో ఉన్న స్త్రీ ఎక్కువ క్లేశం సహించజాలదు. ఇతరస్త్రీల విషయంలో
ఆమెకు కోపమూ ఉండదు, హర్షమూ ఉండదు. మనుష్యులలోని మంచి గుణాలయందు
ఆసక్తి చూపుతుంది.
మూ. కించిత్కరోతి మానం కించిత్ క్రోధం చ మత్సరం చైవ,
క్రోధే చ భవతి తూష్టీం యౌవనభేదే ద్వితీయే తు.
50
తా. ద్వితీయయౌవనావస్థలో ఉన్న నాయిక కొంచెం మానం, కొంచెం క్రోధం,
కొంచెం మాత్సర్యం చూపుతుంది. క్రోధం వచ్చినా మౌనంగా ఉండిపోతుంది.
మూ. రతిసంభోగే దక్షా ప్రతిపక్షాసూయినీ రతిగుణాఢ్యా,
అనిభృతగర్వితచేష్టా నారీ జ్ఞేయా తృతీయే తు.
55°.
51
. తృతీయయౌవనావస్థలో ఉన్న నాయిక రతిసంభోగంలో దక్షురాలై రతిగుణాఢ్యు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jsfs9t3hadbpn6eg97ja3ihmqe9uo1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/747</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230309</id>
    <revision>
      <id>586832</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '730 నాట్యశాస్త్రము రాలై శత్రువుల (సవతుల) విషయంలో అసూయతో ఉంటుంది. గర్వంతో కూడిన చేష్టలు బాహాటంగా చేస్తూంటుంది. మూ. చిత్తగ్రహణసమర్థా కామాభిజ్జా త్వమత్సరోపేతా, అవిరహమిచ్ఛతి న...'</comment>
      <origin>586832</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4379" sha1="maok5j9qx0vq2k007n31vbmy8bazw1f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;730
నాట్యశాస్త్రము
రాలై శత్రువుల (సవతుల) విషయంలో అసూయతో ఉంటుంది. గర్వంతో కూడిన చేష్టలు
బాహాటంగా చేస్తూంటుంది.
మూ. చిత్తగ్రహణసమర్థా కామాభిజ్జా త్వమత్సరోపేతా,
అవిరహమిచ్ఛతి నిత్యం నారీ జ్ఞేయా చతుర్థే తు.
52
తా. చతుర్థయౌవనావస్థలో ఉన్న నాయిక ప్రియుని చిత్తం గ్రహించడంలో
సమర్థురాలై కామవిషయాలన్నీ బాగా తెలిసి ఉంటుంది. మత్సరం ఉండదు. ఎల్లప్పుడు
ప్రియుని దగ్గరనే ఉండాలని కోరుకొంటుంది.
మూ. యౌవనభేదాస్త్వేతే విజ్ఞేయా నాటకేషు చత్వారః,
పునరేవ తు పురుషాణాం కామితతస్త్ర ప్రవక్ష్యామి.
53
తా. ఇవి నాటకాలలోని నాయికల నాలుగు విధాలైన యౌవనావస్థలు. ఇప్పుడు
కామతంత్రానుసారం పురుషులలోని భేదాలను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. చతురోత్తమౌ తు మధ్యస్తథా చ నీచః ప్రవృద్ధకశ్చైవ (ప్రవృత్తకశ్చైవ),
స్త్రీసంప్రయోగవిషయే జ్ఞేయాః పురుషాస్త్వమీ పఞ్చ.
5°.
54
• స్త్రీల ఉపచారం విషయంలో - చతురుడు, ఉత్తముడు, మధ్యముడు, నీచుడు,
ప్రవృద్ధకుడు (ప్రవర్తకుడు) అని పురుషులలో ఐదు భేదా లుంటాయి.
మూ. సమదుఃఖః క్లేశసహః ప్రణయక్రోధప్రసాదనే కుశలః,
రత్యుపచారే నిపుణః దక్షశ్చతురః స బోద్ధవ్యః.
55
తా. ప్రియురాలితో సమానమైన దుఃఖం కలవాడు (దుఃఖం పంచుకొనే వాడు)
క్లేశాలు తట్టుకొనగలిగినవాడు, ప్రణయక్రోధం కలిగిన ప్రియురాలిని ప్రసన్నురాలిని
చేసికొనడంలో కుశలుడు, రత్యుపచారంలో నేర్పు కలవాడు, కార్యసమర్థుడు అయిన
నాయకుడు చతురుడు.
మూ. యో విప్రియం న కురుతే నార్యాః కించిద్విరాగసంజాతమ్,
అజ్ఞాతేప్సితహృదయః స్మృతిమాన్ ధృతిమాన్ స తు జ్యేష్ఠః
మధురస్యాగీ రాగం స యాతి మదనస్య చాపి వశమేతి,
అవమానితశ్చ నార్యా విరజ్యతే చోత్తమః స పుమాన్.
56
57
తా. రాగం తగ్గడంవల్ల, గుర్తింపబడే విప్రియ మేమీ స్త్రీకి చేయనివాడు, వాని
హృదయానికి అభీష్టమైన దేదో ఎవరికీ తెలియ శక్యం కానివాడు (గంభీరహృదయుడు)
జ్ఞాపకశక్తి కలవాడు, ధైర్యవంతుడు అయిన పురుషుడు ఉత్తముడు. ఈ ఉత్తమపురుషుడు
ఈ
మధురస్వభావుడు; త్యాగశీలుడు. అత్యాసక్తి లేనివాడు. మదనునికి వశుడు అయిపోడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>maok5j9qx0vq2k007n31vbmy8bazw1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/748</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230310</id>
    <revision>
      <id>586833</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 అ. వైశికాధ్యాయము స్త్రీ అవమానించినట్లయితే ఆమెయందు వైముఖ్యం చెందుతాడు. మూ. సర్వార్డ్షైర్మధ్యస్థో భావగ్రహణం కరోతి యో నార్యాః, కించిదోషం దృష్ట్వా విరజ్యతే మధ్యమః స భవేత్....'</comment>
      <origin>586833</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4354" sha1="iq2waiyqemlfhjfagpv5b9nlcyppxk6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23 అ. వైశికాధ్యాయము
స్త్రీ అవమానించినట్లయితే ఆమెయందు వైముఖ్యం చెందుతాడు.
మూ. సర్వార్డ్షైర్మధ్యస్థో భావగ్రహణం కరోతి యో నార్యాః,
కించిదోషం దృష్ట్వా విరజ్యతే మధ్యమః స భవేత్.
కాలే దాతా హ్యవమానితో2.పి న క్రోధమతితరామేతి,
దృష్ట్వా వ్యలీకమాత్రం విరజ్యతే మధ్యమో యమితి.
731
58
59
తా. మధ్యమపురుషుడు అన్ని విషయాలలోను మధ్యస్థభావం వహిస్తూ ప్రియురాలి
భావాలకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తాడు. ఏ చిన్న దోషం కనబడినా వైరాగ్యం చెందుతాడు.
తగిన కాలంలో ధనాదు లిస్తూంటాడు. అవమానింపబడినా కూడ ఎక్కువగా
కోపం చెందడు. చిన్న అపరాధం కనబడినా విరక్తు డౌతాడు.
మూ. అవమానితో?... పి నార్యా నిర్లజ్ఞతయాభ్యుపైత్యవికృతాస్యః,
అన్యతరం సంక్రాన్తాం స్నేహపరావృత్తభావచ్చ.
అభినవకృతే వ్యలీకే ప్రత్యక్షం రజ్యతే దృఢతరం యః,
మిత్రైర్నివార్యమాణో విజ్జేయః సోంధమః పురుషః
60
61
తా. అధమపురుషుడు - స్త్రీ తనను అవమానించినా కూడ సిగ్గు లేకుండా,
ముఖంలో ఏ మాత్రము వికారం లేకుండా ఆమె దగ్గరికే వెడతాడు. మరొక పురుషునితో
సంబంధం కలదైనా కూడ ఆమె విషయంలో ఉన్న స్నేహంచేత ఆమెవైపే తన భావాన్ని
త్రిప్పుకొంటాడు. ఆమె కొత్తగా ఏదో చేయకూడని అపరాధంచేసినా కూడ, మిత్రులందరూ
వారిస్తున్నా కూడ ఆమె విషయంలోనే ప్రేమను చాల దృఢంగా పెంచుకొంటాడు.
మూ. అవిగణితభయమర్ష మూర్ఖప్రకృతిః ప్రసక్తహాసశ్చ,
ఏకాన్తదృఢగ్రాహీ నిర్లజ్ఞః కామతశ్రేషు.
రతికలహసంప్రహారేష్వకర్కశః క్రీడనీయకః స్త్రీణామ్,
ఏవంవిధస్తు తదె ర్విజ్ఞేయః సంప్రవృద్ధస్తు.
62
63
తా. సంప్రవృద్ధకుడు (సంప్రవృత్తకుడు) స్త్రీల భయాన్నికాని అమర్షాన్ని కాని
లెక్కచేయక మూర్ఖస్వభావుడై నవ్వుతూనే ఉంటాడు. ఏకాంతప్రదేశాలలో గట్టిగా
పట్టుకొంటాడు. కామతంత్రాలలో సిగ్గు లేకుండా ప్రవర్తిస్తాడు. రతికలహాలలోను, అప్పుడు
జరిగే దెబ్బ లాటలలోను కార్కశ్యం వహించజాలడు. ఆడవాళ్ల ఆటవస్తువులా ప్రవర్తిస్తాడు.
మూ. నానాశీలాః జ్ఞేయాః గూఢార్థహృదయేప్సితాః,
విజ్ఞాయ తు యథాసత్త్వముపసర్పేత్తథైవ తా.
64&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iq2waiyqemlfhjfagpv5b9nlcyppxk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/749</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230311</id>
    <revision>
      <id>586834</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '732 నాట్యశాస్త్రము తా. చాల రకాలైన శీలం గల స్త్రీల హృదయాలలో ఏ భావా లున్నాయో, ఏ కోరిక లుంటాయో తెలుసుకొనడం చాల కష్టం. అందుచేత ముందుగా వాళ్ల అభిప్రాయా లను తెలుసుకొని తదనుగుణంగా వ...'</comment>
      <origin>586834</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3879" sha1="c4dewbpv63olk6zla75oshtdpw8zicf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;732
నాట్యశాస్త్రము
తా. చాల రకాలైన శీలం గల స్త్రీల హృదయాలలో ఏ భావా లున్నాయో, ఏ
కోరిక లుంటాయో తెలుసుకొనడం చాల కష్టం. అందుచేత ముందుగా వాళ్ల అభిప్రాయా
లను తెలుసుకొని తదనుగుణంగా వాళ్లను చేరాలి.
మూ. భావాభావౌ విదిత్వాథ తత్ర తైస్త్రైరుపక్రమైః,
పుమానుపచరేన్నారీం కామతస్త్రం సమీక్ష్యతు.
65
తా. స్త్రీలలో రాగం ఉందా లేదా అను విషయం ఆ యా చేష్టలచేత తెలుసుకొని,
కామశాస్త్రానుసారం వాళ్ల ఉపచారం చెయ్యాలి. వాళ్లతో సంబంధం ఏర్పరచుకోవాలి.
మూ. సామ చైవ ప్రదానం చ భేదో దణ్ణస్తథైవ చ,
ఉపేక్షా చైవ కర్తవ్యా నారీణాం విషయం ప్రతి.
తా. స్త్రీలను తనకు అనుకూలంగా చేసికొనడానికి సామ
-
66
దాన భేద -
-
దండోపాయాలు ప్రయోగించాలి. అవేమీ ఫలించకపోతే కొంతకాలం పాటు ఉపేక్షా
భావంతో ఉండాలి.
మూ. తవాస్మి, మమ చైవాసి, దాసోం హం త్వం చ మే ప్రియా,
ఆత్మోపక్షేపణకృతం యత్తత్సామేతి కీర్తితమ్.
67
తా. “నేను నీవాడను”, నువ్వు నాదానవు; నేను నీ దాసుణ్ణి; నువ్వు నా ప్రియురాలవు&quot;
అంటూ తన మనో గతభావాన్ని నివేదించడం సామ.
మూ. కాలే కాలే ప్రదాతవ్యం ధనం విభవమాత్రయా,
యన్నిమితాన్తరకృతం ప్రదానం నామ తత్ స్మృతమ్.
68
తా. ఏదో నిమిత్తాన్ని పురస్కరించుకొని, అప్పుడప్పుడు తన సామర్థ్యాన్ని అనుసరించి
ధనం ఇస్తూండడం ప్రదానం.
మూ. భేదః స్యాత్తత్రియస్యేహ సోపాయం దోషదర్శనమ్,
బన్ధనం తాడనం చాపి దణ్ణ ఇత్యభిధీయతే.
69
తా. ఆమెకు ప్రియుడైన ఇతరపురుషునిలో ఉన్న దోషాలను, ఏదో ఉపాయంతో
ఆమెకు చూపడం భేదం. బంధించడం లేదా కొట్టడం దండం.
మూ. మధ్యస్థాం మానయేత్ సామ్నా లుబ్ధం చోపప్రదానతః,
అన్యావబద్ధభావాం చ భేదేన ప్రతిపాదయేత్.
70
తా. మధ్యస్థురాలైన, స్త్రీని (పరపరుషసంబంధాదిదోషాలు పెద్దవి ఏవీ లేని స్త్రీని)
సామంచేత, ధనంమీద ఎక్కువ వాంఛ ఉన్న స్త్రీని దానంచేత, పరపురునియందు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c4dewbpv63olk6zla75oshtdpw8zicf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/750</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230312</id>
    <revision>
      <id>586835</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 అ. వైశికాధ్యాయము ప్రేమభావంతో ఉన్న స్త్రీని భేదంచేత వశం చేసుకోవాలి. మూ. దుష్టాచారే సమారభే త్వన్యభావసముతితే, దణ్ణః పాతయితవ్యస్తు మృదుతాడనబన్ధనైః. 733 71 తా. పరపురుషునిపై ప్రే...'</comment>
      <origin>586835</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="al0tx55pgg8z9hzpsl6gi1wv2itlvue" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23 అ. వైశికాధ్యాయము
ప్రేమభావంతో ఉన్న స్త్రీని భేదంచేత వశం చేసుకోవాలి.
మూ. దుష్టాచారే సమారభే త్వన్యభావసముతితే,
దణ్ణః పాతయితవ్యస్తు మృదుతాడనబన్ధనైః.
733
71
తా. పరపురుషునిపై ప్రేమచేత దుష్టమైన ప్రవృత్తి ప్రారంభం అయినప్పుడు
మృదువుగా కొట్టడం, బంధించడం మొదలైన దండం ఉపయోగించాలి.
మూ. సామాదీనాం ప్రయోగే తు పరిక్షిణే యథాక్రమమ్,
న స్యాద్యా చ సమాపన్నా తాముపేక్షేత బుద్ధిమాన్.
72
తా. క్రమానుసారం ప్రయోగించిన సామాదులు పని చేయక, ఆ స్త్రీ దారికి
రాకపోతే, అప్పుడు బుద్ధిమంతుడు ఆమెను ఉపేక్షించాలి.
మూ. ముఖరాగేణ నేత్రాభ్యాం విజ్ఞేయో భావచేష్టితైః,
ద్వేష్యో వాపి ప్రియో వాపి మధ్యస్థో వాపి యోషితామ్.
73
తా. స్త్రీల ముఖరాగంచేత, నేత్రాలచేత, భావంచేత ఏర్పడిన చేష్టలచేత అనగా
ముఖరాగాదులను బట్టి, వాళ్లకు ఆ పురుషుడు ద్వేష్యుడా, ప్రియుడా, మధ్యస్థుడా అను
విషయం గుర్తించవచ్చును.
మూ. అర్థహేతోస్తు వేశ్యానాం ప్రియో వా యది వాప్రియః,
గమ్య ఏవ నరో నిత్యం ముక్త్వా దివ్యనృపస్త్రీయః.
74
తా. ఒక నరుడు ప్రియుడైనా అప్రియుడైనా వానిదగ్గరకు వేశ్యలు ధనంకోసం
వెళ్లవలసి ఉంటుంది. అయితే దివ్యవేశ్యలకు, రాజాశ్రితలైన వేశ్యలకు ఇది వర్తించదు.
మూ. ద్వేష్యం తు ప్రియమిత్యాహుః ప్రియం ప్రియతరం తథా,
సుశీలమితి దుఃశీలం గుణాఢ్యమితి నిర్గుణమ్.
75
తా. ధనంకొరకై వేశ్యలు - ద్వేషింపదగినవానిని ప్రియు డంటారు. ప్రియుణ్ణి
ప్రియతరు డంటారు. దుఃశీలుణ్ణి సుశీలు డంటారు. గుణరహితుణ్ణి గుణాఢ్యు డని
పొగుడుతారు.
మూ. ప్రహసన్తీ చ నేత్రాభ్యాం యం దృష్ట్వోత్ఫుల్లతారకా,
ప్రసన్నముఖరాగా చ లక్ష్యతే భావరూపణై.
76
తా. ఎవనిని చూడగానే వేశ్యాస్త్రీ వికసించిన నేత్రాలతో చూస్తూ నవ్వుతూ, ప్రేమ
భావాభినయంచేత ప్రసన్నముఖరాగం కలది అవుతుందో వానిని పైన చెప్పినట్లు
పొగడుతారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>al0tx55pgg8z9hzpsl6gi1wv2itlvue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/751</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230313</id>
    <revision>
      <id>586836</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '734 మూ. భావాభావౌ విదిత్వైవం నరసైసైరుపక్రమైః, యత్నాదుపచరేన్నారీం కామతస్త్రం ప్రతీక్ష్యతు. నాట్యశాస్త్రము 77 తా. ఈ విధంగా పురుషుడు, ఆ యా ఉపాయాలు ప్రయోగించి రాగంతో ఉందా విరాగంత...'</comment>
      <origin>586836</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2848" sha1="dypkd8rtt223dlzyvrzedd46f1hfg0o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;734
మూ. భావాభావౌ విదిత్వైవం నరసైసైరుపక్రమైః,
యత్నాదుపచరేన్నారీం కామతస్త్రం ప్రతీక్ష్యతు.
నాట్యశాస్త్రము
77
తా. ఈ విధంగా పురుషుడు, ఆ యా ఉపాయాలు ప్రయోగించి రాగంతో ఉందా
విరాగంతో ఉందా అను విషయం తెలిసికొని, కామతంత్రానుసారం స్త్రీతో ప్రయత్న
పూర్వకంగా వ్యవహరించాలి.
మూ. ఉపచారబలత్వాచ్చ విప్రలమాృత్తథైవ చ,
తాను నిష్పద్యతే కామః కాష్ఠాదగ్నిరివోస్థితః.
78
తా. ఉపచారబలంవల్లా, విరహంవల్లా, స్త్రీలలో, కాష్ఠంనుండి బయలుదేరిన అగ్ని
వలె, కామం ఆవిర్భవిస్తుంది.
మూ. యోషితాముపచారో.. యం యథోక్తో వైశికాశ్రయః,
కార్యః ప్రకరణే సమ్యక్ యథాయోగం చ నాటకే.
79
తా. ఇంతవరకు చెప్పిన, వైశికుడు స్త్రీలతో చేయవలసిన వ్యవహారం, ప్రకరణంలో
చక్కగా ప్రదర్శించాలి. నాటకంలో అవసరాన్ని పట్టి ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఏవం వేశ్యోపచారో2 యం తద్భిః కార్యో ద్విజోత్తమాః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి ప్రకృతీనాం తు లక్షణమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే త్రయోవింశో... ధ్యాయః.
80
తా. ద్విజోత్తములారా! ఇంతవరకు చెప్పినది వేశ్యోపచారం, దీనిని బాగా
తెలిసినవాళ్లు ప్రయోగించాలి. ఇటుపైన ప్రకృతుల లక్షణాలు చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానము
నందు వైశికాధ్యాయము అను ఇరవైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dypkd8rtt223dlzyvrzedd46f1hfg0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/752</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230314</id>
    <revision>
      <id>586837</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '735 ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ చతుర్వింశోధ్యాయః పుంస్ర్యుపచారము &quot;త్రిధా వికల్పనం యస్యాం పుమాన్ యత్రోపచర్యతే, తాం వన్డే ప్రకృతిం శమ్భోః శక్తిత్రయవిజృమృణాత్&quot; మూ. సమాసతస్తు...'</comment>
      <origin>586837</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3478" sha1="aglr439uxidyj9y2efj7fcugy7zx1cp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;735
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ చతుర్వింశోధ్యాయః
పుంస్ర్యుపచారము
&quot;త్రిధా వికల్పనం యస్యాం పుమాన్ యత్రోపచర్యతే,
తాం వన్డే ప్రకృతిం శమ్భోః శక్తిత్రయవిజృమృణాత్&quot;
మూ. సమాసతస్తు ప్రకృతిస్త్రివిధా పరికీర్తితా,
పురుషాణామథ స్త్రీణాముత్తమాధమమధ్యమా.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
తా. సంక్షిప్తంగా చెప్పా లంటే - ఉత్తమము, అధమము, మధ్యమము అని స్త్రీల
ప్రకృతి, పురుషుల ప్రకృతి కూడ మూడు విధాలు.
మూ. జితేన్డ్రియా జ్ఞానవతీ నానాశిల్పవిచక్షణా,
దక్షిణాథ మహాలక్ష్యా భీతానాం పరిసాన్త్వనీ.
నానాశాస్త్రార్థ సంపన్నా గామ్భీర్యౌచార్యశాలినీ,
స్థైర్యత్యాగగుణోపేతా జ్జేయా ప్రకృతిరుత్తమా.
2
3
తా. ఇంద్రియాలను జయించినది, జ్ఞానం కలది, వివిధ శిల్పాలలో నేర్పుగలది,
దాక్షిణ్యం కలది, గొప్ప లక్ష్యం గలది, భయపడినవాళ్ల భయం తొలగించేది, వివిధ
శాస్త్రార్థాలతో సమృద్ధమూ, గాంభీర్యంతోను ఔదార్యంతోను ప్రకాశించుచున్నది. ధైర్యము,
త్యాగము అను గుణాలతో కూడినది అయిన ప్రకృతి (సహజస్వభావం) ఉత్తమప్రకృతి.
మూ. లోకోపచారచతురా శిల్పశాస్త్రవిశారదా,
విజ్ఞానమాధుర్యయుతా మధ్యమా ప్రకృతిః స్మృతా.
తా. లోకోపచారంలో, అనగా లోకాన్ని మెప్పించడంలో, చాతుర్యం కలది.
శిల్పశాస్త్రాలయందు మంచి ప్రవేశం ఉన్నది, విజ్ఞానంతో, మాధుర్యంతో కూడినది అయిన
ప్రకృతి మధ్యమప్రకృతి.
మూ. రూక్షవాచో థ దుఃశీలాః కుసత్త్వాః స్థూలబుద్ధయః,
క్రోధనా ఘాతకాశ్చైవ మిత్రఘ్నాఛ్ఛిద్రమానినః (ఘాతినః).
పిశునాస్తూద్ధతైర్వాక్వైరకృతజ్ఞాస్తథాలసాః,
మాన్యామాన్యావిశేషజ్ఞాః స్త్రీలోలాః కలహప్రియాః.
5
6&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aglr439uxidyj9y2efj7fcugy7zx1cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/753</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230315</id>
    <revision>
      <id>586838</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '736 నాట్యశాస్త్రము సూచకాః పాపకర్మాణః పరద్రవ్యాపహారిణః, ఏభిర్దోషైస్తు సంపన్నా భవన్తీహాధమా నరాః. తా. పరుషంగా మాట్లాడతారు. చెడ్డ శీలం కలవాళ్లు. చెడ్డ బుద్ధి కలవాళ్లు. వాళ్ల బు...'</comment>
      <origin>586838</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="8u29ukr2y39makzqxi02jw4vcquyuhx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;736
నాట్యశాస్త్రము
సూచకాః పాపకర్మాణః పరద్రవ్యాపహారిణః,
ఏభిర్దోషైస్తు సంపన్నా భవన్తీహాధమా నరాః.
తా. పరుషంగా మాట్లాడతారు. చెడ్డ శీలం కలవాళ్లు. చెడ్డ బుద్ధి కలవాళ్లు. వాళ్ల
బుద్ధి స్థూలమైనది (సూక్ష్మవిషయాలు గ్రహించజాలదు). కోపం ఎక్కువ. ఘాతకులు,
మిత్రద్రోహం చేస్తారు. ఇతరులు అజాగ్రత్తతో ఉన్నప్పుడు దెబ్బతీస్తారు. తీవ్రమైన మాటలతో
చాడీలు చెపుతూంటారు. సోమరిపోతులైన వీళ్లకు కృతజ్ఞత్వం ఉండదు. ఎవరు మాన్యులో,
ఎవరు అమాన్యులో వీళ్లకు తెలియదు. స్త్రీలోలులు, కలహప్రియులు! ఇతరుల రహస్యాలు
బైట పెడుతుంటారు. పాపకర్మలు చేస్తూ పరుల ద్రవ్యం అపహరిస్తారు. ఇలాంటి ఎన్నో
దోషాలతో నిండినవాళ్లు అధమప్రకృతి కలవాళ్లు.
మూ. ఏవం తు శీలతో సౄణాం ప్రకృతిస్త్రివిధా స్మృతా,
స్త్రీణాం పునశ్చ ప్రకృతిం వ్యాఖ్యాస్యామ్యనుపూర్వశః.
8
తా. శీలాన్ని పట్టి పురుషుల మూడు విధాలైన ప్రకృతిని గూర్చి చెప్పాను. ఇప్పుడు
క్రమానుసారం స్త్రీల ప్రకృతిని గూర్చి చెపుతాను.
మూ. మృదుభావా చాచపలా స్మితభాషిణ్యనిష్ఠురా,
గురూణాం వచనే దక్షా సలజ్జా వినయాన్వితా.
రూపాభిజనమాధుర్యైర్గుణైః స్వాభావికైర్యుతా,
గామ్భీర్యధైర్యసంపన్నా విజ్ఞేయా ప్రమదోత్తమా.
9
10
తా. ఉత్తమప్రకృతిగల స్త్రీ మృదువైన భావాలతో చాపల్యరహితురాలై చిరునవ్వు
నవ్వుతూ మాట్లాడుతుంది. నిష్ఠురంగా మాట్లాడదు. పెద్దల మాటలు ప్రకారం నడవడంలో
సమర్థురాలు. సిగ్గూ, వినయము కలది. రూపము, అభిజనము (ఉత్తమంశము)
మాధుర్యము అనే గుణాలు ఈమెకు పుట్టుకతోనే లభించి ఉంటాయి. గాంభీర్య ధైర్యాలతో
ప్రవర్తిస్తుంది.
మూ. నాత్యుత్కృష్టేరనిఖిలైరేభిరేవాన్వితా గుణైః,
అల్పదోషానువిద్ధా చ మధ్యమా ప్రకృతిః స్మృతా.
-
11
తా. మధ్యమప్రకృతిస్త్రీలో - పైన చెప్పిన గుణాలలో కొన్ని మాత్రమే ఉంటాయి.
ఎక్కువగా గుణా లేవీ ఉండవు. చిన్న చిన్న దోషా లేవైనా ఉండవచ్చును.
మూ. అధమా ప్రకృతిర్యాతు పురుషాణాం ప్రకీర్తితా,
విజ్జేయా సైవ నారీణామాధమానాం సమాసతః.
12
తా. అధమప్రకృతి గల స్త్రీలను గూర్చి సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే - అధమప్రకృతి
పురుషులలో ఉన్న లక్షణాలే వీళ్లలో ఉంటాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8u29ukr2y39makzqxi02jw4vcquyuhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/754</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230316</id>
    <revision>
      <id>586839</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యుపచారము 737 మూ. నపుంసకస్తు విజ్ఞేయః సంకీర్ణో ధమ ఏవ చ, ప్రేష్యాదేరపి విజ్జేయా సంకీర్ణా ప్రకృతిర్ద్విజాః. 13 తా. నపుంసకుడైన ప్రకృతిలో నైతే మూడు ప్రకృతుల లక్షణాలు సంక...'</comment>
      <origin>586839</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3879" sha1="dhg1f0yc0axyuy44r02uwa7k2v6y1c7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యుపచారము
737
మూ. నపుంసకస్తు విజ్ఞేయః సంకీర్ణో ధమ ఏవ చ,
ప్రేష్యాదేరపి విజ్జేయా సంకీర్ణా ప్రకృతిర్ద్విజాః.
13
తా. నపుంసకుడైన ప్రకృతిలో నైతే మూడు ప్రకృతుల లక్షణాలు సంకీర్ణములై
ఉంటాయి. కొందరి ప్రకృతి అధమప్రకృతియై ఉంటుంది. 'ప్రేష్య' మొదలైనవాళ్ల ప్రకృతి
కూడ సంకీర్ణప్రకృతియే.
మూ. శకారశ్చ విటశ్చైవ యేచా న్యే.. ప్యేవమాదయః,
సంకీర్ణాస్తే9 పి విజ్జేయా హ్యధమా నాటకే బుధైః.
14
తా. నాటకాలలో (రూపకాలలో) కనబడే శకారుడు, విటుడు, ఈ తెగకి చెందిన
వాళ్లందరూ కూడ సంకీర్ణులు గాను, వీరిలో కొందరు అధములుగాను ఉంటారు.
మూ. ఏతా జ్ఞేయాః ప్రకృతయః పురుషస్త్రీనపుంసకైః,
ఆసాం తు సంప్రవక్ష్యామి విధానం శీలసంశ్రయమ్.
15
తా. పురుషస్త్రీనపుంసకులకు సంబంధించిన ప్రకృతులు ఈ విధంగా (పైన చెప్పిన
విధంగా) ఉంటాయి. ఇప్పుడు ఈ ప్రకృతులతో, ఉన్నవాళ్లు, తమ శీలానికి అనుగుణంగా
ఏ విధంగా ప్రవర్తిస్తారో, (ఏ విధంగా వాళ్లు నాట్యంలో అభియించాలో) చెపుతాను.
మూ. అత్ర చత్వార ఏవ స్యుర్నాయకాః పరికీర్తితాః,
మధ్యమోత్తమప్రకృతౌ నానాలక్షణలక్షితాః.
16
తా. మధ్యమ - ఉత్తమప్రకృతులు గలవాళ్లలో నాలుగు విధాలైన వివిధ లక్షణాలు
గల నాయకు లుంటారు.
మూ. ధీరోద్ధతా ధీరలలితా ధీరోదాత్తాస్తథైవ చ,
ధీరప్రశాన్తకాశ్చైవ నాయకాః పరికీర్తితాః.
17
తా. ధీరోద్ధతులు, ధీరలలితులు, ధీరోదాత్తులు, ధీరశాంతులు అని నాయకులు
నాలుగు విధాలు.
మూ. దేవా ధీరోద్ధతా జ్ఞేయాః స్యుర్థీరలలితా నృపాః,
సేనాపతిరమాత్యశ్చ ధీరోదాత్తా ప్రకీర్తితా.
ధీరప్రశాన్తా విజ్జేయా బ్రాహ్మణా వణిజస్తథా,
ఏతేషాం తు పునర్జ్ఞేయాశ్చత్వారస్తు విదూషకాః.
లిజీ ద్విజో రాజజీవీ శిష్యశ్చేతి యథాక్రమమ్,
దేవక్షితిభృతామాత్యబ్రాహ్మణానాం యథాక్రమమ్
విప్రుమ్భసుహృదో ... మీసంకథాలాప పేశలాః.
18
19
20
20&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dhg1f0yc0axyuy44r02uwa7k2v6y1c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/755</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230317</id>
    <revision>
      <id>586840</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '738 నాట్యశాస్త్రము తా. దేవతలు ధీరోద్ధతులు. రాజులు ధీరలలితులు. సేనాపతి, అమాత్యులు ధీరోదాత్తులు. బ్రాహ్మణులు, వర్తకులు ధీరప్రశాంతులు. ఈ నాలుగు విధాల నాయకులకు నాలుగు విధాలైన వి...'</comment>
      <origin>586840</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="8l6ezgt3ozf4qm57xcnoxr317ioi7jz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;738
నాట్యశాస్త్రము
తా. దేవతలు ధీరోద్ధతులు. రాజులు ధీరలలితులు. సేనాపతి, అమాత్యులు
ధీరోదాత్తులు. బ్రాహ్మణులు, వర్తకులు ధీరప్రశాంతులు. ఈ నాలుగు విధాల నాయకులకు
నాలుగు విధాలైన విదూషకు లుంటారు. దేవతలకు లింగి (ముని), రాజులకు ద్విజుడు,
సేనాపతి - అమాత్యులకు రాజజీవి (రాజోద్యోగి), బ్రాహ్మణులకు శిష్యుడు విదూషకులుగా
ఉంటారు. విప్రలంభంలో వీళ్లు, మాటలు చెప్పడంలో మంచి నేర్పుతో, స్నేహితులై
ఉంటారు.
మూ. వ్యసనీ ప్రాప్య దుఃఖం వా యుజ్యతే. భ్యుదయేన వా,
తథా పురుషబాహుల్యే ప్రధానో నాయకః స్మృతః.
21
తా. కష్టాలలో చిక్కుకొని దుఃఖం అనుభవించి చివరికి అభ్యుదయం పొందినవాడు,
చాలమందిలో ప్రధానుడు నాయకుడు.
మూ. యత్రానేకస్య భవతో వ్యసనాభ్యుదయౌ పునః,
ప్రకృష్ణో యత్ర తౌ స్యాతాం స భవేత్తత్ర నాయకః.
22
తా. (ఒక కథావస్తువులో) చాలమందికి వ్యసనాభ్యుదయాలు కలిగినపుడు, అవి
ఎక్కువగా కలిగినవాడు నాయకుడు.
మూ. ఏతే తు నాయకా జ్ఞేయాః కావ్యబన్దేషు సర్వదా,
నాయికాశ్చైవ వక్ష్యామి చత్రసః పునరేవ తు.
23
తా. కావ్యబంధాలలో ధీరోద్ధతాదులు నాయకులుగా ఉంటారు. నాలుగు విధాలైన
నాయికలను కూడ చెపుతున్నాను.
మూ. దివ్యా చ నృపపత్నీ చ కులస్త్రీ గణికా తథా,
ఏతాస్తు నాయికా జ్జేయా నానాప్రకృతి లక్షణాః.
ధీరా చ లలితా చైవ ఉదాత్తా నిభృతా తథా,
దివ్యా రాజాఙ్గనాశ్చైవ గుణైర్యుక్తా భవన్తి హి.
ఉదాత్తా నిభృతా చైవ భవేత్తు కులజాఙ్గనా,
లలితా చాప్యుదాత్తా చ గణికా శిల్పకారికా.
24
25
26
తా. దివ్య, రాజభార్య, కులస్త్రీ, గణిక - అని వేరు వేరు ప్రకృతులూ లక్షణాలూ
గల నాలుగు విధాల నాయిక లుంటారు. దివ్యస్త్రీ. రాజభార్యలు కూడ ధీరురాకై లాలిత్యంతో
ఉదాత్తమైన స్వభావంతో అణుకువతో ఉంటారు.
కులస్త్రీ ఉదాత్త స్వభావంతో అణకువతో ఉంటుంది. గణిక లలితత్వంతో ఉదాత్త
స్వభావంతో, శిల్పనిపుణురాలై ఉంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8l6ezgt3ozf4qm57xcnoxr317ioi7jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/756</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230318</id>
    <revision>
      <id>586841</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యుపచారము 739 మూ. ప్రకృతీనాం తు సర్వసాముపచారో ద్విధా స్మృతః, బాహ్యశ్యాభ్యస్తరశ్చైవ తయోర్వక్ష్యామి లక్షణమ్. 27 తా. అన్ని ప్రకృతులకూ కూడ బాహ్యము, ఆభ్యంతరమూ అని రెండు వ...'</comment>
      <origin>586841</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="l00c222jyms93fu1b6ybf4mrahkh1yo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యుపచారము
739
మూ. ప్రకృతీనాం తు సర్వసాముపచారో ద్విధా స్మృతః,
బాహ్యశ్యాభ్యస్తరశ్చైవ తయోర్వక్ష్యామి లక్షణమ్.
27
తా. అన్ని ప్రకృతులకూ కూడ బాహ్యము, ఆభ్యంతరమూ అని రెండు విధాలైన
ఉపచారం ఉంటుంది. వాటి లక్షణాలు చెపుతాను.
మూ. తత్ర రాజోపచారో యః భవేదాభ్యన్తరస్తు సః,
తతో బాహ్యోపచారస్తు యః స బాహ్యక ఉచ్యతే.
28
తా. రాజోపచారం అభ్యంతరం, బైటవాళ్లకు సంబంధించిన ఉపచారం (em-
ployment) బాహ్యం.
మూ. తత్ర రాజోపచారేషు అన్తఃపురసమాశ్రయమ్,
స్త్రీవిభాగం ప్రవక్ష్యామి ఉపచారం తథైవ చ.
29
తా. రాజోపచారాలలో అంతఃపురానికి సంబంధించిన స్త్రీ విభాగాన్నీ, వాళ్లు
చేయవలసిన ఉపచారమునూ చెపుతాను.
మూ. మహాదేవీ తథా దేవీ స్వామినీ స్థాయినీ తథా,
భోగినీ శిల్పకరిణీ నాటకీయాథ నర్తకీ.
అనుచారికా చ విజ్ఞేయా తథా చ పరిచారికాః,
తథా సంచారికాశ్చైవ తథా ప్రేషణచారికాః.
మహత్తరా ప్రతీహారీ కుమారీ స్థవిరా అపి,
ఆయుక్తికా చ నృపతేరయమాభ్యన్తరో జనః.
30
31
32
తా. మహాదేవి, స్వామిని, స్థాయిని, భోగిని, శిల్పకారిణి, నాటకీయ, నర్తకి,
అనుచారిక, పరిచారిక, సంచారిక, ప్రేషణచారిక, మహత్తర, ప్రతీహారి, కుమారి, వృద్ధ,
ఆయుక్తిక - వీళ్లు రాజాంతఃపురంలో పరివారం (అభ్యంతర(ప్రకృతి).
మూ. తత్ర మూర్ధాభిషిక్తా యా కులశీలసమన్వితా,
గుణైర్యుక్తా వయఃస్థా చ మధ్యస్థాం. క్రోధనా తథా.
ముక్తేర్ష్యా నృపశీలజ్జా సమదుఃఖసుఖా సదా,
శాన్తిస్వస్త్యయనే భర్తుః సతతం మఙ్గలైషిణీ.
శాన్తా ప్రీతియుతా ధీరా అన్తఃపురహితే రతా,
ఏభిర్గుణైస్తు సంపృక్తా మహాదేవీ త్యుదాహృతా.
33
34
35
తా. వాళ్లలో - రాజుతో పాటు పట్టాభిషిక్తురాలు మహాదేవి. ఈమె మంచి కుల
శీలాలు కలది. సద్గుణవతియైన ఈమె మధ్య వయస్సులో ఉంటుంది. కోపం లేనిది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l00c222jyms93fu1b6ybf4mrahkh1yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/757</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230319</id>
    <revision>
      <id>586842</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '740 నాట్యశాస్త్రము ఈర్యాభావం కూడ లేనిది. రాజు శీలం బాగా తెలిసికొని అతని సుఖదుఃఖాలను పంచుకొంటుంది. ఎల్లప్పుడూ భర్త మంగళాన్నికోరుతూ శాంతి స్వస్యయనాదులు చేయిస్తూంటుంది. శాం...'</comment>
      <origin>586842</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4453" sha1="iw1233vmak4sgxxey6o4ivo3qgm41bp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;740
నాట్యశాస్త్రము
ఈర్యాభావం కూడ లేనిది. రాజు శీలం బాగా తెలిసికొని అతని సుఖదుఃఖాలను
పంచుకొంటుంది. ఎల్లప్పుడూ భర్త మంగళాన్నికోరుతూ శాంతి స్వస్యయనాదులు
చేయిస్తూంటుంది. శాంతయై, ధీరురాలై, ప్రేమభరితురాలై ఎల్లప్పుడు అంతఃపురహితం
కోరుకొంటూంటుంది.
మూ. ఏభిరేవ గుణైర్యుక్తాస్తత్సంస్కారవివర్జితాః,
గర్వితాస్త్వతిసౌభాగ్యాత్ ప్రీతిసంభోగతత్పరాః.
శుచినిత్యోజ్జ్వలాకారాః ప్రతిపక్షాభ్యసూయికాః,
యౌవనాతిగుణోన్మత్తాస్తా దేవ్యః సముదాహృతాః.
36
37
తా. 'దేవీ'లలో కూడ మహాదేవిలో ఉన్న గుణా లుంటాయి కాని ఆమె కున్న
సంస్కారం వీళ్లలో తక్కువగా ఉంటుంది. సౌందర్యభోగాదులు చూచుకొని గర్విస్తూ
ఆనందం, సంభోగం- వీటిమీద ఎక్కువ ఆసక్తితో ఉంటారు. ఎల్లప్పుడు పరిశుభ్రమైన
మెరిసిపోతూన్న ఆకారాలతో (personalities) ఉంటారు. సవతులపై వీళ్లకు అసూయ
మెండు. యౌవనాదిగుణాలతో ఉన్మాదం చెంది ఉంటారు.
వి. 'తత్సంస్కారవివర్జితాః' అనగా రాజ్యాభిషేకం పొందడం అనే సంస్కారం లేనివాళ్లు
అను అర్థంకూడ చెప్పవచ్చును.
మూ. సేనాపతేరమాత్యానాం భృత్యానామథవా పునః,
భవేయుస్తనయాస్తాస్తు ప్రీతిసంమానవర్ధితాః.
శీలరూపగుణైర్యాస్తు సంపన్నా నృపవల్లభాః,
స్వగుణైర్లబ్ధమాహాత్మ్యాః స్వామిన్య ఇతి తాః స్మృతాః.
38
39
తా. 'స్వామినీ' అని చెప్పబడేవాళ్లు సేనాపతి లేదా అమాత్యులు లేదా ఇతరభృత్యుల
కుమార్తెలై ఉంటారు. వాళ్లు ప్రేమతోను సంమానంతోను పెంచబడి, శీలరూపగుణ
సంపన్నలై రాజు ప్రేమను చూరుకొంటారు. తమ సద్గుణాలచేతనే వాళ్లు గొప్ప స్థితిని
పొందినవాళ్లు.
మూ. రూపయౌవనశాలిన్యః కర్కశాః విభ్రమాన్వితాః,
రతిసంభోగకుశలాః ప్రతిపక్షాభ్యసూయికాః.
ఉస్థితాశ్చాప్రమత్తాశ్చ త్యక్తాలస్యా హ్యనిష్ఠురాః,
మాన్యామాన్యవిశేషజ్ఞాః స్థాయిన్యః సంప్రకీర్తితాః.
40
41
తా. స్థాయినీ :- రూపయౌవనశాలినులైన స్థాయినీస్త్రీలు కర్కశస్వభావం కలవాళై
ఉంటారు. విలాసలతో రతిసంభోగంలో మంచి నైపుణ్యంతో ఉంటారు. వీళ్లకు ప్రతిపక్ష
స్త్రీల విషయంలో చాల అసూయ ఉంటుంది. ఎల్లప్పుడు ఏదో పని చేస్తూ, ఏమరిపాటు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iw1233vmak4sgxxey6o4ivo3qgm41bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/758</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230320</id>
    <revision>
      <id>586843</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యువచారము 741 గాని, సోమరితనం కాని లేకుండా ఉంటారు. మృదువుగా మాట్లాడతారు. ఎవరు మాన్యులు ఎవరు అమాన్యులు అను భేదాలు తెలిసినవాళ్లు. వీళ్లు స్థాయినీ అను రాజసంబంధం ఉన్న స...'</comment>
      <origin>586843</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="qkx4az6g66zw878hzv77vf025rc58x3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యువచారము
741
గాని, సోమరితనం కాని లేకుండా ఉంటారు. మృదువుగా మాట్లాడతారు. ఎవరు మాన్యులు
ఎవరు అమాన్యులు అను భేదాలు తెలిసినవాళ్లు. వీళ్లు స్థాయినీ అను రాజసంబంధం
ఉన్న స్త్రీలు. (రాజు ఉంచుకొన్న స్త్రీలై ఉంటారు).
మూ. దక్షాః స్ఫుటా హ్యుదాత్తాశ్చ గన్ధమాల్యోజ్జ్వలాః సదా,
నృపతేశ్ఛన్దవర్తిన్యః సర్వత్రేర్యావివర్జితాః.
సుశీలా లఘుసంమానా మృదుర్నా (నా) త్యుద్ధతాస్తథా,
మధ్యస్థా నిభృతా క్షాన్తా భోగిన్య ఇతి తాః స్మృతాః.
42
43
తా. భోగిని :- నేర్పు కలవాళ్లు, స్పష్టమైన ప్రవర్తన కలవాళ్లు, ఉదాత్తమైన స్వభావం
కలవాళ్లు, ఎల్లప్పుడు సుగంధద్రవ్యాలతోను, మాలలతోను ప్రకాశిస్తూంటారు. రాజు
అభిప్రాయాన్ని అనుసరించి మసలుకొంటారు. వీళ్లకు ఎవరివిషయంలోను ఈర్ష్య ఉండదు.
మంచి శీలం. వీళ్లకు అంతఃపురంలో సంమానం తక్కువగా ఉంటుంది. ఔద్ధత్యం లేకుండా
మృదువుగా ఉంటారు. మధ్యస్థలై ఒకరి పక్షాన ఉండడం అనేది లేకుండా, తమను
తాము అదుపులో ఉంచుకొని ఓరిమితో ఉంటారు. వీళ్లు భోగినీలు.
మూ. నానాకలావిశేషజ్ఞా నానాశిల్ప విచక్షణాః,
గన్ధశిల్పవిభాగజ్జాః నానాలేఖ్యవిశారదాః.
శయనాసనయానజ్ఞః మధురాశ్చతురాస్తథా,
దక్షాః సౌమ్యాః స్ఫుటాః శ్రక్షాః నిభృతాః శిల్పకారికాః-
44
45
తా. శిల్పకారికలు :- ఈ స్త్రీలు అనేక కళావిశేషాలలోను శిల్పాలలోను మంచి
ప్రావీణ్యం ఉన్నవాళ్లు. గంధద్రవ్యాలలోని వివిధ భేదాలను, శిల్పాలలోని భేదాలను చక్కగా
గుర్తించేవాళ్లు. చిత్రకర్మలయందు విశారదలు, శయనాలను, ఆసనాలను, వాహనాలను
చక్కగా అలంకరించే విధానాలను వాటి స్వరూపాలను ఎరిగినవాళ్లు. మధుర స్వభావం,
చాతుర్యం, సామర్థ్యం ఉన్నవాళ్లు. సౌమ్యలు. స్పష్టంగా మాట్లాడేవాళ్లు. సౌకుమార్యం
కలవాళ్లు, అణకువతో ఉంటారు.
మూ. అథ - రూపగుణాదార్యసౌభాగ్యధైర్యశీలసంపన్నా,
పేశలమధురస్నిగ్ధానునాదికలచిత్రకణా చ.
హేలాభవవిశేషజ్ఞా స్వనాభినయేన చ,
మాధుర్యేణ చ సంపన్నా హ్యాతోద్యకుశలా తథా.
చ
స్వరతాలయతిజ్ఞా చ తథాచార్యోపసేవికా,
చతురా నాట్యకుశలా చోహాపోహవిచక్షణా.
రూపయౌవనసంపన్నా నాటకీయా ప్రకీర్తితా.
46
47
48&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qkx4az6g66zw878hzv77vf025rc58x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/759</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230321</id>
    <revision>
      <id>586844</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '742 నాట్యశాస్త్రము తా. నాటకీయా :- - నాటకీయ రూప - గుణ - ఔదార్య - సౌభాగ్య (సౌందర్య) ధైర్య - శీలాలతో సంపన్నయై ఉంటుంది. ఈమె కంఠస్వరం మృదువుగా మధురంగా, స్నిగ్ధంగా (జీర లేకుండా) ప్రతిధ్వనిం...'</comment>
      <origin>586844</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="e3fdvn6w7ed0l6230h3klkwq443wzqj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;742
నాట్యశాస్త్రము
తా. నాటకీయా :- - నాటకీయ రూప - గుణ - ఔదార్య - సౌభాగ్య (సౌందర్య)
ధైర్య - శీలాలతో సంపన్నయై ఉంటుంది. ఈమె కంఠస్వరం మృదువుగా మధురంగా,
స్నిగ్ధంగా (జీర లేకుండా) ప్రతిధ్వనించేదిగా, కలంగా (విన సొంపుగా) చిత్రంగా ఉంటుంది.
హేలా - భావాలతో సాత్వికాభినయము, అంగికాభి నయము మొదలైనవాటిలో నైపుణ్యం
కలది. మనిషిలోనే ఒకవిధమైన మాధుర్యం కనబడుతుంది. వాద్యాలలోను, స్వరాలలోను,
తాలాలలోను, యతులలోను మంచి జ్ఞానం కలది. ఆచార్యశుశ్రూష చేసినది. చాతుర్యము,
నాట్యంలో నేర్పు, ఊహ అపోహలలో విచక్షణత్వము ఉన్నది. రూప
యౌవనసంపన్నురాలు. ఈ నాటకీయ నాటకాది పర్యవేక్షణం చేస్తుంది.
-
మూ. అఙ్గప్రత్యఙ్గసంపన్నాశ్చతుష్షష్ఠికలాన్వితాః.
చతురాః ప్రశ్రయోపేతాః స్త్రీదోషైశ్చ వివర్జితాః,
సదా ప్రాగల్భ్యయుక్తాశ్చ త్యక్తాలస్యా జితశ్రమా.
నానాశిల్ప
ప్రయోగజ్జాః నృత్తగీత విచక్షణాః,
సమాగతాసు నారీషు రూపయౌవనకాన్తిభిః.
న దృశ్యతే గుణై స్తుల్యా యస్యాః సా నర్తకీ స్మృతా.
49
50
51
-
తా. నర్తకీ :- ఆమె హస్తచరణాద్యంగాలు, వాటి అవయవాలు చక్కగా ఉంటాయి.
అరవైనాలుగు కళలలో నేర్పు గలది. చాతుర్యము, వినయసంపద కలది. స్త్రీరోగా లేవీ
లేనిది. నిర్భయంగా ఎల్లప్పుడు ప్రవర్తించగలది. అలసత్వం గాని తొందరగా అలసిపోవడం
గాని ఉండదు. అనేకవిధాలైన శిల్పాలు, వాటి నిర్మాణాదికము తెలిసినది. వృత్తంలోను
గీతంలోను నేర్పుగలది. పదిమంది స్త్రీలు ఒక చోట కలిసినప్పుడు, రూప - యౌవన -
కాంతులచేత ఎవతెతో సమానురాలు మరొక స్త్రీ ఉండదో అట్టి యువతి నర్తకి.
మూ. సర్వావస్థోపచారేషు యా న ముఖ్చతి పార్థివమ్.
విజ్ఞేయా నామతః సా తు నృపతేరనుచారికా.
52
తా. అనుచారిక :- అన్ని అవస్థలలోను అందించవలసిన సేవలలో ఎల్లప్పుడూ
రాజుతో కూడా ఉండే స్త్రీ అనుచారిక.
మూ. ఛత్రశయ్యాసనే యుక్తా తథా వ్యజనకర్మణి.
సంవాహనే చ గన్ధ చ తథా చైవ ప్రసాధనే,
తథాభరణసంయోగే మాలాసంగ్రహణేషు చ.
విజ్జేయా నామతః సా తు నృపతేః పరిచారికా.
53
54&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e3fdvn6w7ed0l6230h3klkwq443wzqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/760</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230322</id>
    <revision>
      <id>586845</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యువచారము 743 55 తా. పరిచారిక :- రాజుకు - ఛత్రం - శయ్య, ఆసనం, వింజామర, ఒళ్లు పట్టడం (సంవాహనము), సువాసనద్రవ్యాలు సమకూర్చడం, అలంకరణ, ఆభరణ ధారణ, మాల్యధారణ - ఈ పను లన్నీ చేయడానికి...'</comment>
      <origin>586845</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="40jwqf2gm5aaokcpy08lpwol48mbili" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యువచారము
743
55
తా. పరిచారిక :- రాజుకు - ఛత్రం - శయ్య, ఆసనం, వింజామర, ఒళ్లు
పట్టడం (సంవాహనము), సువాసనద్రవ్యాలు సమకూర్చడం, అలంకరణ, ఆభరణ ధారణ,
మాల్యధారణ - ఈ పను లన్నీ చేయడానికి నియుక్తురా లైన స్త్రీ పరిచారిక.
మూ. నానాకక్ష్యావిచారిణ్యస్తథోపవనసంచరాః.
దేవతాయతనక్రీడాప్రాసాదపరిసంచరాః,
యామకిన్యస్తథా దైవ యాశ్చైవం లక్షణాస్త్రీయ.
సంచారికాస్తు విజ్జేయాః నాట్యక్షైర్భోగ వారితాః.
56
తా. సంచారిక :- అన్ని ఇంటి వాకిళ్లలోను, ఉద్యానాలలోను, దేవాలయాలలోను,
క్రీడాంగణాలలోను ప్రాసాదాలలోను, వాటి పర్యవేక్షణ చేస్తూ తిరిగే స్త్రీలు, జాములను
(కాలాన్ని) ఘంటానాదాదుల ద్వారా తెలిపేవాళ్లూ - ఇలాంటి పనులు చేయడంకోసం
నియమింపబడిన స్త్రీలు సంచారికలు. వీళ్లు ఎలాంటి ప్రణయవ్యవహారాలలోను పాల్గొన
కూడదు.
మూ. ప్రేషణే కామసంయుక్తే గుహ్యా గుహ్యసముతితే.
యా నియుక్తా బుధైస్తాస్తు జ్ఞేయాః ప్రేషణచారికాః
57
తా. ప్రేషణచారిక :- ప్రేమకలాపాలలో, రహస్యవిషయాలలో, సందేశాలు
అందించడం మొదలైన పనులలో, రాజుచేత గాని, రాణులచేతగాని నియమిత యైన స్త్రీ
ప్రేషణచారిక.
మూ. సర్వాన్తఃపురరక్షాయం స్తుతిస్వస్యయనాదిభిః.
యా వృద్ధిమభినన్దన్తి మహత్తర్యస్తు తాః స్మృతాః.
58
తా. మహత్తరిక :- దేవస్తోత్రాల పాఠాలు, స్వస్వయనం మొదలైన మంగళకార్యాలు
నడిపిస్తూ సకలాంతపురరక్షయందు నియుక్తురాలై, అంతపురాభివృద్ధికోసం పాటు బడే
స్త్రీ మహత్తరిక.
మూ. సంధివిగ్రహసంబద్ధనానాకార్యసముస్థితమ్.
నివేదయన్తి కార్యం యాః ప్రతీహార్యస్తు తాః స్మృతాః.
59
తా. ప్రతీహారి :- సంధి, విగ్రహంమొదలైన రాజ్యపాలనకు సంబంధించిన అన్ని
విషయాలను అవసరమైనప్పుడల్లా రాజుకు నివేదించే స్త్రీ ప్రతీహారి. (Personal secretary
in political affairs).
మూ. అప్రాప్తరతిసంభోగా అసంఖ్రాన్తా అనుద్భటాః.
నిభృతా యాః సలజ్ఞాశ్చ తాః కుమార్య ఇతి స్మృతాః.
60&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>40jwqf2gm5aaokcpy08lpwol48mbili</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/761</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230323</id>
    <revision>
      <id>586846</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '744 నాట్యశాస్త్రము తా. కుమారీలు :- రతిసంభోగం ఎరుగనివాళ్లు, ఏమరిపాటు లేనివాళ్లు, తీవ్రత్వం లేకుండా అణకువతో ఉండేవాళ్లు, సిగ్గు - సంకోచమూ ఉన్నవాళ్లు అయిన స్త్రీలు కుమారీలు (Spinisters)....'</comment>
      <origin>586846</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4160" sha1="megwizq0zyedqh3837o630g1hez4ccv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;744
నాట్యశాస్త్రము
తా. కుమారీలు :- రతిసంభోగం ఎరుగనివాళ్లు, ఏమరిపాటు లేనివాళ్లు, తీవ్రత్వం
లేకుండా అణకువతో ఉండేవాళ్లు, సిగ్గు - సంకోచమూ ఉన్నవాళ్లు అయిన స్త్రీలు కుమారీలు
(Spinisters).
మూ. పూర్వరాజనయాభిజ్ఞాః పూర్వరాజాభిపూజితాః.
సర్వానుచరితజ్ఞాశ్చ తా వృద్ధా ఇతి సంక్షితాః.
61
తా. వృద్ధ :- వెనుకటి రాజు లవలంబించిన నీతి తెలిసినవాళ్లు, వెనుకటి రాజుల
ఆదరం పొందినవాళ్లు అంతఃపురాలలో ఉన్న అందరి చరిత్ర (జాతకాలు) తెలిసినవాళ్లు
వృద్ధస్త్రీలు.
మూ. భాణ్ణాగారేష్వధికృతా ఆయుధాధికృతాస్తథా.
ఫలమూలౌషధీనాం చ తథా చైవాన్న వీక్షికాః,
గనాభరణమాల్యానాం వస్త్రాణాం చైవ చిన్తికాః.
బహ్వర్థేషు నియుక్తా యా ఆయుక్తా ఇతి చ స్మృతాః,
ఇత్యన్తః పురచారిణ్యః స్త్రియః ప్రోక్తాః సమాసతః.
62
63
64
తా. ఆయుక్త :- రాజ్యభాండాగారాలమీద (ware houses) ఆయుధగారాలమీద
అధికారం కలవాళ్లు, ఫలాలు, దుంపలు, ఓషధులు (ఇతరమైన ఆకుకూరలు కాయకూరలు
మొ॥) ఖాద్యపదార్థాలు వీటి అన్నింటిని పరీక్షించే వాళ్లు, గంధ - ఆభరణ - మాల్య -
వస్త్రాదులు ఏర్పాటులను గూర్చి పరిశీలించేవాళ్లు, ఇలాంటి అనేకమైన రాజాంతఃపుర
కార్యాలలో నియమింపబడిన స్త్రీలు ఆయుక్తలు. ఈ విధంగా అంతఃపురంలో వివిధ
కార్యాలలో నియుక్తలైన స్త్రీలను గూర్చి సంగ్రహంగా చెప్పాను.
మూ. విశేషణం తు శేషాణాం తాసాం వక్ష్యామి వో ద్విజాః,
యా నియుక్తా నియోగేషు ప్రయోగేషు తథైవ హి.
65
తా. ద్విజులారా! అంతఃపురాలలో ఆ యా పనులు చేయడానికీ, అప్పు డప్పుడు
కొన్ని విశిష్టమైన కార్యాలు సాధించడానికీ నియోగింపబడిన మిగిలిన స్త్రీలకు ఉండ
వలసిన ప్రధానమైన లక్షణాలను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. న చోద్భటా న చోదాన్తా న లుబ్ధా న చ నిష్ఠురాః,
శాన్తాః క్షాన్తాః ప్రసన్నాశ్చ జితక్రోధా జితేన్డ్రియాః.
అకామా నిభృతాశ్చైవ స్త్రీదోషైశ్చ వివర్జితాః,
అనురక్తాశ్చ భక్తాశ్చ నానా పార్శ్వసముస్థితాః.
తా నియోగేషు యోక్తవ్యా వనితా మదవర్ణితాః-
66
67&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>megwizq0zyedqh3837o630g1hez4ccv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/762</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230324</id>
    <revision>
      <id>586847</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యుపచారము 745 తా. అంతపురంలో నియుక్తలైన స్త్రీలు తీవ్రమైనవాళ్లు గాని, తొందరగా కంగారు పడేవాళ్లు గాని, ధనాశకలవాళ్లు కాని, నిష్టురంగా మాటలాడేవాళ్లు కాని కాకూడదు. వాళ్...'</comment>
      <origin>586847</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4536" sha1="bjm5rct4a59aci9emb0r72ge6vtnvae" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యుపచారము
745
తా. అంతపురంలో నియుక్తలైన స్త్రీలు తీవ్రమైనవాళ్లు గాని, తొందరగా కంగారు
పడేవాళ్లు గాని, ధనాశకలవాళ్లు కాని, నిష్టురంగా మాటలాడేవాళ్లు కాని కాకూడదు.
వాళ్లు శాంత స్వభావలై, ఓరిమితో, ప్రసన్నమైన ముఖాలతో, క్రోధాన్ని ఇంద్రియాలను
జయించి, రాజు, రాజభార్యలు మొదలైనవాళ్ల విషయంలో ప్రేమ, భక్తి కలవారై ఉండాలి.
ఏమాత్రము మదం (పొగరుబోతుతనం) లేని అలాంటి స్త్రీలను రాజ్యంలోని లేదా దేశంలోని
వివిధ ప్రాంతాలనుండి తీసికొనివచ్చి అంతఃపురాలలో ఆ యా కార్యాలలో నియోగించాలి.
మూ. యత్ స్యాన్నపుంసకం నామ తృతీయా ప్రకృతిః స్మృతా.
సాష్యన్తఃపురసంచారే యోజ్యా పార్థివవేశ్మని,
కారుకాః కాఞ్మకీయాశ్చ తథా వర్షధరాః పునః.
ఔపస్థాయికనిర్ముణ్ణాః కక్ష్యాస్థానేషు యోజయేత్,
అపుమాంసస్తు పురుషా యే తు స్త్రీభోగవర్జితాః.
ఏతే త్వస్తః పురచరాః కార్యా నిత్యం హి నాటకే.
68
69
69
70
70
తా. అంతఃపురాలలోని ఇతరసేవకులు :- నపుసంకం అని చెప్పే 'తృతీయప్రకృతి'
కూడ ఉంది (పేడివాల్లు). అలాంటివాళ్లను కూడ రాజాంతఃపురాలలో అంతటా సంచరించే
వాళ్లనుగా నియమించాలి. ఆ యా కక్ష్యాస్థానాలలో (ప్రాసాదాలలోని వేరువేరు వాకిళ్లలో)
శిల్పులను, కంచుకీయులను, వర్షధరులను, ఔపస్థాయికులను, నిర్ముండులను,
నియమించాలి. నాటకంలో - నపుంసకులనూ, స్త్రీభోగాలకి దూరమైన (వయస్సు మళ్లిన
పురుషులను అంతఃపురచరులనుగా చూపాలి.
మూ. ద్వార్థం తు స్నాతకం కుర్యాచార్యమాచారసంయుతమ్.
బ్రాహ్మణాః కుశలా వృద్ధాః కామదోషవివర్జితాః,
ప్రయోజనేషు దేవీనాం నియోక్తవ్యా నృపైః సదా.
71
72
తా. విద్యావంతుడు, ఆర్యుడు, సదాచారసంపన్నుడు అయినవానిని దాసుణ్ణిగా
(ద్వార రక్షాధికారినిగా) నియమించాలి. మంచి నైపుణ్యం కలవారు, కామసంబంధమైన
దోషాలేవీ లేనివాళ్లు అయిన బ్రాహ్మణులను, దేవీలకు సంబంధించిన విద్యాధ్యాపనాది
ప్రయోజనాలలో రాజు నియోగించాలి.
మూ. యే విద్యాసత్యసంపన్నాః కామదోషవివర్జితాః,
జ్ఞానవిజ్ఞానకుశలాః కుఇ్చుకీయాస్తు తే స్మృతాః.
ప్రేషణే చార్థసంయుక్తే కాఞ్చుకీయాన్నియోజయేత్,
తథా వర్షధరాంళ్ళై కామచారేషు యోజయేత్.
73
74&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bjm5rct4a59aci9emb0r72ge6vtnvae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/763</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230325</id>
    <revision>
      <id>586848</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '746 నాట్యశాస్త్రము ఔపస్థాయికనిర్ముణ్ణాన్ స్త్రీణాం ప్రేషణకర్మణి, రక్షణే చ కుమారీణాం బాలికానాం చ యోజయేత్. 75 తా. విద్యతోను, సత్యముతోను సంపన్నులు, కామదోషాలు లేనివాళ్లు లౌకిక వ...'</comment>
      <origin>586848</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4238" sha1="6lsh7mzn53dz6i5ovfyt17v26nn46ks" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;746
నాట్యశాస్త్రము
ఔపస్థాయికనిర్ముణ్ణాన్ స్త్రీణాం ప్రేషణకర్మణి,
రక్షణే చ కుమారీణాం బాలికానాం చ యోజయేత్.
75
తా. విద్యతోను, సత్యముతోను సంపన్నులు, కామదోషాలు లేనివాళ్లు లౌకిక
విషయజ్ఞానమునందు, శిల్పశాస్త్రాది విజ్ఞానమునందు కుశలులు అయినవాళ్లను
కంచుకీయులనుగా నియమించాలి. వీళ్లను ప్రధానమైన విషయాలకు సంబంధించిన
పనులమీద పంపుతూండాలి. ప్రేమసందేశాలు పంపడం మొదలైన పనులపై వర్షధరులను
పంపుతూండాలి. స్త్రీలకు సంబంధించిన పనులపై ఔపస్థాయికులను, నిర్ముండులను
పంపుతూండాలి. వీళ్లను అంతఃపురంలోను కుమారీల బాలికల సంరక్షణకార్యంలో కూడ
నియమించాలి.
మూ. మానకార్యేషు నారీణాం నియుజ్ఞోతానుచారికాః,
అన్తఃపురాధికారే హి రాజచర్యానువర్తినః.
సర్వనృత్తాఙ్గయోగజ్ఞం నాట్యగారే నివేశయేత్.
78
తా. అంతఃపురస్త్రీల గౌరవాన్ని సంరక్షించే కార్యంలో అనుచారికలను నియ
మించాలి. రాజచర్యలు (రాజు చేసే అన్ని కార్యక్రమాలు) తెలిసినవాళ్లను అంతఃపురాధి
కారంలో నియమించాలి. నృత్తానికి సంబంధించిన అన్ని అంగాలు, విషయాలు తెలిసిన
వానిని నాట్యాగారాధిపతినిగా నియమించాలి.
మూ. యే స్వల్పసత్త్వాః కుశలాః క్లీబాశ్చ స్త్రీస్వభావినః.
జాత్యా న దోషిణశ్చైవ తే వై వర్షవ(ధ)రాః స్మృతాః.
79
తా. స్వల్పమైన శారీరబలం కలవాళ్లు, కార్యచతురులు, నపుంసకులు, స్త్రీల స్వభావం
వంటి స్వభావం కలవాళ్లు, పుట్టుకతో అంగవైకల్యం ఏమీ లేనివాళ్లు వర్ష వ(ధ)రులు.
మూ. నపుంసకా యే పురుషాః స్త్రీస్వభావేన వర్ణితాః.
నిర్ముణ్ణా నామతో జ్ఞేయాః కామవిజ్ఞానవర్జితాః,
ఏవమష్టాదశవిధం ప్రోక్తమస్తఃపురం మయా.
55°.
80
81
స్త్రీస్వభావం లేని నపుంసకపురుషులకు నిర్ముండులని పేరు. వాళ్లకు కామ
విజ్ఞానం ఏమీ ఉండదు.
ఈ విధంగా నేను పద్దెనిమిది విధాలైన అంతఃపురాన్ని గూర్చి (అంతఃపునివాసి
అధికార్యాదులనుగూర్చి) చెప్పాను.
మూ. అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి బాహ్యం పురుషసంచరమ్,
రాజా సేనాపతిశ్చైవ పురోధా మన్రిణస్తథా.
82&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6lsh7mzn53dz6i5ovfyt17v26nn46ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/764</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230326</id>
    <revision>
      <id>586849</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యువచారము సచివాః ప్రాడ్వివాకాశ్చ కుమారాధికృతాస్తథా, ఏతే చాన్యే చ బహవః సభాస్తారా నృపస్య తు. విభాగమేషాం వక్ష్యామి లక్షణం చ పృథక్ పృథక్. 747 83 తా. ఇటుపైన బాహ్య పురుషుల...'</comment>
      <origin>586849</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4243" sha1="gk4iyapx0r2j39ik2fk2y46xdd2000n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యువచారము
సచివాః ప్రాడ్వివాకాశ్చ కుమారాధికృతాస్తథా,
ఏతే చాన్యే చ బహవః సభాస్తారా నృపస్య తు.
విభాగమేషాం వక్ష్యామి లక్షణం చ పృథక్ పృథక్.
747
83
తా. ఇటుపైన బాహ్య పురుషులను (Public Servants) గూర్చి చెపుతాను.
రాజు, సేనాపతి, పురోహితుడు, మంత్రులు (Ministers), సచివులు (Secretaries)
ప్రాడ్వివాకులు (న్యాయనిర్ణేతలు - Judges) రాజకుమారుల సంరక్షణంకోసం
నియమించిన అధికారులు, ఇంకా ఎందరో రాజ్యపాలనతో సంబంధం ఉన్న సభాస్తారులు
(సభ్యులు) వీళ్లందరూ బాహ్యసంచరులు (బైట తిరిగేవాళ్లు). వీళ్లలోని విభాగాలను,
లక్షణాలను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. శీలవాన్ బుద్ధిసంపన్నః సత్యవాదీ జితేన్డ్రియః,
దక్షః ప్రగల్భః స్మృతిమాన్ విక్రాన్తో మతిమాన్ శుచిః-
దీర్ఘదర్శీ మహోత్సాహః కృతజ్ఞః ప్రియవాక్ పటుః,
లోకపాలవ్రతధరః కర్మమార్గవి శారదః.
84
85
ఉత్థతశ్చాప్రమత్తశ్చ వృద్ధసేవ్యర్థ
శాస్త్రవిత్,
నానానయప్రచారజ్ఞః ఊహాపోహవిచక్షణః.
పరభావేఙ్గతజ్ఞశ్చ శూరో ధీరః క్షమాన్వితః,
నానాశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞో నానాశిల్పప్రవర్తకః.
87
28
86
నీతిశాస్త్రే చ కుశలస్తథా చైవానురాగవాన్
స్థానవృద్ధిక్షయజ్ఞశ్చ పరరన్ద్రవిచక్షణః
కృతజ్ఞో? వ్యసనీ చైవ గుణైరేభిర్భవేన్నృపః.
88
తా. నృపుడు :- ఉత్తమమైన శీలమూ, గొప్ప బుద్ధి కలవాడు, సత్యమునే
పలుకువాడు, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకొన్నవాడు, సమర్థుడు, ప్రగల్బుడు
(నిర్భయంగా స్పష్టంగా మాట్లాడేవాడు), మంచి జ్ఞాపకశక్తి కలవాడు, విక్రమవంతుడు,
మతిమంతుడు, శుచియైనవాడు (Man of integrity) దూరదృష్టి కలవాడు గొప్ప
ఉత్సాహం కలవాడు, ఇతరులు చేసిన మేలు మరవనివాడు, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు,
మాటలలో నేర్పరి, లోకపాలుల నియమాలను పాటించేవాడు, కర్మమార్గంలో, పనులు
నిర్వహించడంలో, విశారదుడు, ఎల్లప్పుడు కార్యోన్ముఖుడు (Active), ఏమరిపాటు
లేనివాడు, పెద్దల సేవ చేసేవాడు (పెద్దవాళ్ల సలహాలు తీసికొనేవాడు), అర్థశాస్త్రం
(రాజ్యపాలనావిధానం బోధించే శాస్త్రం) తెలిసినవాడు, అనేకవిధాలైన నీతిమార్గాల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gk4iyapx0r2j39ik2fk2y46xdd2000n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/765</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230327</id>
    <revision>
      <id>586850</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '748 నాట్యశాస్త్రము ప్రచారాన్ని ప్రయోగాన్ని) ఎరిగినవాడు, ఊహ - అపోహలయందు విచక్షణుడు, ఇతరులు మనోగతభావాలను, ఇంగితాలను (ముఖవికారాదులను) తెలుసుకొనగలిగినవాడు, శూరుడు, ధీరుడు, క్షమా...'</comment>
      <origin>586850</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4684" sha1="evo77mata1injc8weumcl51lk25yzl9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;748
నాట్యశాస్త్రము
ప్రచారాన్ని ప్రయోగాన్ని) ఎరిగినవాడు, ఊహ - అపోహలయందు విచక్షణుడు, ఇతరులు
మనోగతభావాలను, ఇంగితాలను (ముఖవికారాదులను) తెలుసుకొనగలిగినవాడు,
శూరుడు, ధీరుడు, క్షమాగుణం కలవాడు, వివిధశాస్త్రాల తత్త్వం తెలిసినవాడు, అనేక
విధాలైన శిల్పాలను ప్రవర్తింపచేసేవాడు (పోషించేవాడు), నీతిశాస్త్రంలో కుశలుడు,
స్నేహస్వభావం కలవాడు, తగిన ప్రదేశమును లేదా ఒక స్థితిని, వృద్ధిని క్షయాన్ని (లాభ
నష్టాలను) తెలిసికొనగలిగినవాడు, శత్రువుల రంధ్రాలను (weak points) తెలిసి
కొనడంలో సమర్థుడు, కృతజ్ఞుడు, దుర్వ్యసనాలు లేనివాడు ఇలాంటి గుణా లున్న
-
వాడుగా రాజు ఉండాలి. రాజు పైన చెప్పిన విధంగా ఉండాలి.
మూ. శీలవాన్ సత్యసంపన్నః త్యక్తాలస్యః ప్రియంవదః,
పరరస్ధవిధిజ్ఞశ్చ యాత్రాకాలవిశేషవిత్.
అర్థశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞో హ్యనురక్తః కులోద్భవః,
దేశవిత్ కాలమిశ్చైవ భవేత్ సేనాపతిర్గుణైః.
89
90
తా. సేనాపతి :- మంచి శీలం కలవాడు, సత్యశీలుడు, అలసత్వం లేనివాడు,
ప్రియంగా మాటలాడేవాడు, పరులలోని లోపాలను, వాళ్ల ప్రవర్తనలను తెలిసికొన
గలవాడు, యుద్ధయాత్రకు తగిన కాలవిశేషం తెలిసినవాడు. అర్థశాస్త్రరహస్యాలు
తెలిసినవాడు, స్నేహభావం కలవాడు, ఉత్తమకులంలో పుట్టినవాడు, దేశ
తెలిసినవాడు అయినవానిని సేనాపతిగా నియమించాలి.
మూ. కులీనా బుద్ధిసంపన్నాః శ్రుతినీతివిశారదాః,
స్వదేశాశ్చానురక్తాశ్చ శుచయో ధార్మికాస్తథా.
పురోధోమంత్రిణశ్చైవ గుణైరేతైర్భవన్తి హి.
-
కాలాలు
91
తా. మంత్రి - పురోహితులు :- కులీనులు, బుద్ధిశాలులు, శాస్త్రాలలోను, నీతి
యందు విశాదరులు, స్వదేశానికి చెందినవాళ్లు, రాజభక్తులు, పరిశుద్ధులు, ధార్మికులు
అయినవాళ్లు పురోహితులు గాను మంత్రులుగాను నియమించుటకు అర్హులు.
మూ. బుద్ధిమాన్ నీతిసంపన్నో విక్రాన్తిః స్యాత్ ప్రియంవదః.
అర్థశాస్త్రే చ కుశలో హ్యనురక్తః ప్రజాసు చ,
యో ధార్మికస్తథామాత్యః కర్తవ్యో భూమిపై.
92
93
తా. అమాత్యుడు :- బుద్ధిమంతుడు, నీతిసంపన్నుడు, విక్రమవంతుడు, ప్రియంగా
మాటలాడువాడు, అర్థశాస్త్రంలో కుశలుడు, ప్రజల విషయంలో స్నేహభావం కలవాడు,
ధార్మికుడు అయినవానిని రాజు అమాత్యునిగా నియమించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>evo77mata1injc8weumcl51lk25yzl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/766</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230328</id>
    <revision>
      <id>586851</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 అ. పుంస్ర్యువచారము మూ. వ్యవహారార్థతత్త్వజ్ఞా బుద్ధిమన్తో బహుశ్రుతాః, మధ్యస్థా ధార్మికా ధీరాః కార్యాకార్యవిచక్షణాః. క్షాన్తా దాన్తా జితక్రోధాః నోద్ధతాః సమదర్శినః, ఈదృశ...'</comment>
      <origin>586851</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4413" sha1="lth9f1dzvq408cjgqz3ziwv0bq68ice" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;24 అ. పుంస్ర్యువచారము
మూ. వ్యవహారార్థతత్త్వజ్ఞా బుద్ధిమన్తో బహుశ్రుతాః,
మధ్యస్థా ధార్మికా ధీరాః కార్యాకార్యవిచక్షణాః.
క్షాన్తా దాన్తా జితక్రోధాః నోద్ధతాః సమదర్శినః,
ఈదృశాః ప్రాడ్వివాకాశ్చ స్థాప్యా ధర్మాపనేష్వథ.
749
94
95
తా. ప్రాడ్వివాకులు (Judges) :- వ్యవహారమును అర్థతత్త్వమును తెలిసికొన
గలవారు, బుద్ధిమంతులు, విద్యావంతులు, మధ్యస్థులు (పక్షపాతబుద్ధి లేనివారు),
ధార్మికులు, ధీరులు, ఏది చెయ్యాలో ఏది చేయకూడదో తెలిసినవారు, ఓర్పు గలవారు,
అనుభవం కలవారు, క్రోధం జయించినవారు, అహంభావం లేనివాళ్లు, అందరినీ సమంగా
చూచేవారు - ఇలాంటివాళ్లను, రాజు, ధర్మాసనాలమీద ప్రౌడ్వివాకులనుగా స్థాపించాలి.
మూ. ఉత్థతాశ్చాప్రమత్తాశ్చ త్యక్తాలస్యా జితశ్రమాః,
స్నిగ్ధాః క్షాన్తా వినీతాశ్చ మధ్యస్థా నిపుణాస్తథా.
నయజ్ఞా వినయజ్ఞాశ్చ ఊహాపోహవిచక్షణాః,
సర్వశాస్త్రార్థసంపన్నాః కామాద్యవికృతాస్తథా.
క్రమాయాతా హితాసక్తాః కుమారాధికృతాస్తథా.
92
97
20
తా. ఎల్లప్పుడు కార్యోన్ముఖులు, ఏమరిపాటు లేనివారు, అలసత్వం లేనివారు.
శ్రమ సహించగలవారు. స్నేహశీలులు, ఓర్పు గలవారు. వినయవంతులు, మధ్యస్థులు
(మధ్యవయస్సులో ఉన్నవారు). నిపుణులు, నీతీ వినయమూ తెలిసినవారు, ఊహాపోహ
లలో నేర్పు గలవారు, సకలశాస్త్రార్థజ్ఞానం కలవారు, కామాదులచేత వికారం చెందనివారు.
తండ్రితాతలనుంచి వంశక్రమంలో వస్తూన్నవారు, రాజకుటుంబహితం కోరేవారు
ఇలాంటి వాళ్లను కుమారాధికృతులనుగా చెయ్యాలి (రాజకుమారసంరక్షణం చేసే
అధికారులనుగా నియమించాలి).
మూ. నానారూపైః సమాయుక్తా గుణైరేతే భవన్తి హి,
బృహస్పతిమతాదేషాం గుణాంశ్చాష్యభిలక్షయేత్,
విజ్ఞేయం చావధార్యం చ సభాస్తారవికల్పనమ్.
98
-
తా. సభాస్తారులు :- మానవులు గుణాలతో అనేకవిధాలుగా ఉంటారు. రాజు,
బృహస్పతి మతాన్ని అనుసరించి వీళ్ల గుణాలను గుర్తించాలి. స్వయంగా ఇతరుల ద్వారా
వాళ్ల గుణాలను గూర్చి తెలిసికొని, నిర్ణయించుకొని, సభాస్తారులనుగా నియ మించాలి.
మూ. ఇత్యేష వో మయా ప్రోక్తః ప్రాడ్వివాకాది నిర్ణయః,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lth9f1dzvq408cjgqz3ziwv0bq68ice</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/767</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230329</id>
    <revision>
      <id>586852</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '750 అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి చిత్రాభినయనం ప్రతి. నాట్యశాస్త్రము 99 ఇతిభరతీయే నాట్యశాస్త్రే పుంస్ర్యుపచారో నామాధ్యాయః చతుర్వింశః. తా. ఈ విధంగా నేను ప్రాడ్వివాకాది నియోగాన్ని...'</comment>
      <origin>586852</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1373" sha1="gd0bs1axppyvlvymfclu7wqbivnp8xn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;750
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి చిత్రాభినయనం ప్రతి.
నాట్యశాస్త్రము
99
ఇతిభరతీయే నాట్యశాస్త్రే పుంస్ర్యుపచారో నామాధ్యాయః చతుర్వింశః.
తా. ఈ విధంగా నేను ప్రాడ్వివాకాది నియోగాన్ని గూర్చి చెప్పాను. ఇటుపైన
చిత్రాభినయాన్ని గూర్చి చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను
నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో పుంస్ర్యుపచారం అను
ఇరవైనాల్గవ అధ్యాయం సమాప్తం.
గమనిక : అభినవభారతితో ముద్రించిన నాట్యశాస్త్రం పుస్తకంలో ఇది ఇరవైనాల్గవ
అధ్యాయం. కాని కొన్ని ప్రతులలో ఇది ముప్పైనాల్గవ అధ్యాయంగా ముద్రించబడింది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gd0bs1axppyvlvymfclu7wqbivnp8xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/768</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230330</id>
    <revision>
      <id>586853</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '751 ဆီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ పఞ్చవింశోధ్యాయః చిత్రాభినయము “వాగఙ్గసత్త్వచేష్టాచిత్రాభినయప్రయోగరచనచణః, సంసారనాట్యనాయకపురుషాకారః శివో జయతి&quot; మూ. అఙ్గద్యభినయస్యైవ య...'</comment>
      <origin>586853</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3287" sha1="hfm7697l1lt7v5hy6udncctoc68bmgv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;751
ဆီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ పఞ్చవింశోధ్యాయః
చిత్రాభినయము
“వాగఙ్గసత్త్వచేష్టాచిత్రాభినయప్రయోగరచనచణః,
సంసారనాట్యనాయకపురుషాకారః శివో జయతి&quot;
మూ. అఙ్గద్యభినయస్యైవ యో విశేషః క్వచిత్ క్వచిత్,
అనుక్త ఉచ్యతే చిత్రః స చిత్రాభినయః స్మృతః.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
1
తా. అక్కడక్కడ (కొన్ని సందర్భాలలో) అంగాద్యభినయమే ఏదో ఒక విశేషాన్ని
సూచించడానికి చేయబడుతుంది. దానికే చిత్రాభినయం అని పేరు. వెనుక చెప్పని ఆ
చిత్రాభినయాన్ని గూర్చి ఇక్కడ చెప్పబడుతున్నది.
మూ. ఉత్తానౌ తు కరౌ కృత్వా పతాకే స్వస్తికం తథా,
ఉద్వాహితేన శిరసా తథా చోర్ధ్వనిరీక్షణాత్.
ప్రభాతం గగనం రాత్రిం ప్రదోషం దివసం తథా,
ఋతూన్ ఘనాన్ వనాన్తాంశ్చ విస్తీర్ణాంశ్చ జలాశయాన్.
దిశో గ్రహాన్ సనక్షత్రాన్ కిజ్చిత్ స్వస్థం చ యద్భవేత్,
తస్య త్వభినయః కార్యో నానాదృష్టిసమన్వితః.
చ
2
3
తా. పగలు రాత్రి సాయంకాలం మొదలైనవాటి అభినయం :- పతాకముద్రలో
వెల్లగితలా ఉన్న హస్తాలను స్వస్తికముద్రలో ఉంచి, శిరస్సు ఉద్వాహితం చేసి తగిన
వేరు వేరు దృష్టులతో - ప్రభాతం (తెల్లవారడం), ఆకాశం, రాత్రి, సాయంకాలం, పగలు,
ఋతువులు, మేఘాలు, స్వర్గంలో (ఆకాశంలో) ఉన్న ఏదైన వస్తువు - ఇలాంటివాటిని
ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఏభిరేవ కరైర్భూయః తేనైవ శిరసా పునః,
అధోనిరీక్షణేనాథ భూమిస్థాన్ సంప్రదర్శయేత్.
5
తా. భూమిపై ఉన్న పదార్థాల అభినయం :- ఇవే హస్తముద్రలతో, అదే శిరస్సుతో,
క్రిందికి చూడడం ద్వారా భూమిమీద ఉన్న వాటిని ప్రదర్శించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hfm7697l1lt7v5hy6udncctoc68bmgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/769</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230331</id>
    <revision>
      <id>586854</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '752 మూ. స్పర్శస్య గ్రహణేనైవ తథోల్లుకసనేన చ, చన్ద్రజ్యోత్స్నాం సుఖం వాయుం రసం గన్ధం చ నిర్దిశేత్. నాట్యశాస్త్రము 6 తా. వెన్నెల, సుఖం, మందమారుతం మొదలైనవాటి అభినయం :- చంద్రుణ్ణి, వ...'</comment>
      <origin>586854</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4206" sha1="jv5o7108n791m5xujovp440a5zmxuq9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;752
మూ. స్పర్శస్య గ్రహణేనైవ తథోల్లుకసనేన చ,
చన్ద్రజ్యోత్స్నాం సుఖం వాయుం రసం గన్ధం చ నిర్దిశేత్.
నాట్యశాస్త్రము
6
తా. వెన్నెల, సుఖం, మందమారుతం మొదలైనవాటి అభినయం :- చంద్రుణ్ణి,
వెన్నెలను, లేదా చంద్రుని కాంతిని, సుఖమును, రుచిని, గంధాన్ని - 'స్పర్శ' ప్రదర్శనంచేత,
రోమాంచం చేత (ఉలికిపడడంచేత) అభినయించాలి.
మూ. వస్త్రావగుణ్ణనాత్ సూర్యం రజో ధూమానిలాంస్తథా,
భూమితాపమథోష్ణం చ కుర్యాచ్ఛాయాభిలాషతః .
7
తా. సూర్యుడు, పరాగం మొదలైనవాటి అభినయం :- వస్త్రంతో కప్పుకొనడం
ద్వారా సూర్యుణ్ణి, పరాగాన్ని, ధూమాన్ని, గాలిని అభినయించాలి. నీడకోసం వెదకడం
' నేలమీద తాపాన్ని, వేడినీ అభినయించాలి.
మూ. ఊర్ధ్వకేకరదృష్టిస్తు మధ్యాహ్నే సూర్యమాదిశేత్,
ఉదయాస్తగతం చైవ విస్మయార్డైః ప్రదర్శయేత్.
8
తా. మధ్యాహ్నసూర్యుడు మొదలైనవాటి అభినయం :- నడినెత్తిమీదికి వచ్చిన
సూర్యుణ్ణి అకేకరదృష్టులతో (సగం సగం మూసికొనిపోతూన్న కళ్లతో) పైకి చూడడంచేత,
ఉదయాస్తమయసమయాలలో సూర్యుణ్ణి ఆశ్చర్యద్యోతకాభినయాల ద్వారా ప్రదర్శించాలి.
మూ. యాని సౌమ్యార్థయుక్తాని సుఖభావకృతాని చ,
గాత్రస్పర్శైః సరోమాల స్తేషామభినయో భవేత్.
9
తా. సుఖం కలిగించే పదార్థాల అభినయం :- సౌమ్యములు, సుఖప్రదములూ
అయిన పదార్థాలను గాత్రస్పర్శలచేత రోమాంచాలచేత అభినయించాలి.
మూ. యాని సుస్తీక్ష్ణరూపాణి తాని చాభినయేత్ సుధీః,
అసంస్పర్టైస్తథోద్వైగైస్తథా ముఖవికుణ్ణనైః.
10
తా. తీక్ష వస్తువుల అభినయం :- తీక్షణములైన దుఃఖహేతువులైన వస్తువులను
గూర్చి, స్పృశించకుండా వాటికి దూరంగా ఉండడం, 'అబ్బో!' అన్నట్లు భయం, ముఖం
ముణుచుకొనడంవంటివాటితో అభినయించాలి.
మూ. గమ్భీరోదాత్తసంయుక్తానర్థానభినయేద్ బుధః,
సాటోపైశ్చ సగర్వైశ్చ గాత్రైః సౌష్ఠవసంయుతైః.
11
తా. గంభీరోదాత్తాది విషయాల అభినయం :- గంభీరములు ఉదాత్తములు అయిన
వస్తువులను, ఆటోపంతో, గర్వంతో, సౌష్ఠవంతో కూడిన అవయవాల విన్యాసాలచేత
అభినయించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jv5o7108n791m5xujovp440a5zmxuq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/770</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230332</id>
    <revision>
      <id>586855</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము మూ. యజ్ఞోపవీతదేశస్థమరాలం హస్తమాదిశేత్, స్వస్తితౌ విచ్యుతా హారస్రగ్దామార్థాన్ సమాదిశేత్. తా. హార - మాలాదులు అభినయం:- 753 12 ముత్యాలహారం, పుష్పమాలలు ధరించడాన్ని...'</comment>
      <origin>586855</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4319" sha1="llgcjm6f7siiujp41ad29is0sa0wu7d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
మూ. యజ్ఞోపవీతదేశస్థమరాలం హస్తమాదిశేత్,
స్వస్తితౌ విచ్యుతా హారస్రగ్దామార్థాన్ సమాదిశేత్.
తా. హార
-
మాలాదులు అభినయం:-
753
12
ముత్యాలహారం, పుష్పమాలలు
ధరించడాన్ని, యజ్ఞోపవీతం ధరించే భుజప్రదేశంమీద అరాలహస్తాలను ఉంచి స్వస్తిక
ముద్రతో క్రిందికి జార్చి అభినయించాలి.
మూ. భ్రమణేన ప్రదేశిన్యాదృష్టిః పరిగమేన చ,
అలపల్లవపీడాయాః సర్వార్థగ్రహణం భవేత్.
13
తా. 'సమస్తమూ' అను అర్థం అభినయించడం :- తర్జని తిప్పి, దృష్టి నలుమూలలా
ప్రసరింపచేసి అలపల్లవహస్తాన్ని నొక్కడం ద్వారా 'సమస్తము', 'అంతా కూడ' అను
అర్థం అభినయించాలి.
మూ. శ్రవ్యం శ్రవణయోగేన దృశ్యం దృష్టివిలోకనైః,
ఆత్మస్థం పరసంస్థం వా మధ్యస్థం వా వినిర్దిశేత్.
14
తా. శ్రవ్య - దృశ్యవిషయాల అభినయం :- తనకు గాని ఎదుటివానికి గాని,
ఇతరునికి గాని సంబంధించిన వినదగినదానిని లేదా చూడదగినదానిని, చెవి గాని
చూపు కాని దాని వైపు తిప్పి (ప్రసరింపచేసి) అభినయించాలి.
మూ. విద్యుదుల్కాఘనరవా విస్ఫులిక్గార్చిషస్తథా,
త్రస్త్రాణ్ణాక్షినిమేషైశ్చ తే.భినేయాః ప్రయోక్తృభిః.
15
తా. మెరుపులు మొదలైనవాటి అభినయం :- మెరుపు, ఉల్కాపాతం, ఉరుము,
నిప్పునెరసులు, అగ్నిజ్వాలలు వీటిని భయపడిన శరీరంతో, కళ్లు మూసికొని అభి
నయించాలి.
మూ. ఉద్వేష్టితపరావృత్తా కరౌ కృత్వా నతం శిరః,
అసంస్పర్శైస్తథానిప్టే జిహ్మదృష్టేన కారయేత్.
16
తా. అనిష్టవస్తువును అభినయించుట :- శిరస్సు వంచి, చేతులు ఉద్వేష్టిత -
పరివర్తతీకరణాలలో ఉంచి, ఆ వస్తువు స్పృశించకపోవడంచేతా, వంకర చూపుచేతా
అనిష్టవస్తువును, (ఆ వస్తువు తనకు ఇష్టం కానిది అను భావాన్ని) అభినయించాలి.
మూ. వాయుముష్టం తమస్తేజో ముఖప్రచ్ఛాదనేన చ,
రేణుతోయపతగ్గాంశ్చ భ్రమరాంశ్చ నివారయేత్.
17
తా. వేడిగాలి మొదలైనవాటి అభినయం :- వేడిగాలిని, చీకటి, వెలుతురు
-
వీటిని ముఖం కప్పుకొనడంచేత అభినయించాలి. పరాగం, నీళ్లు, పక్షులు, తుమ్మెదలు
-
- వీటిని నివారిస్తూన్నట్లు, తోలుతూన్నట్లు చేస్తూ అభినయించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>llgcjm6f7siiujp41ad29is0sa0wu7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/771</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230333</id>
    <revision>
      <id>586856</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '754 మూ. కృత్వా స్వస్తికసంస్థానౌ పద్మకోషావధోముఖె, సింహర్షి వానరవ్యాఘ్రశ్వాపదాంశ్చ నిరూపయేత్. నాట్యశాస్త్రము 18 తా. సింహాదులైన క్రూరమృగాల సూచన :- 'పద్మకోశ' ముద్రలో ఉన్న హస్తాలు...'</comment>
      <origin>586856</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4102" sha1="fzkdnkt1mltj3gc9qms0tqzgqdb320w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;754
మూ. కృత్వా స్వస్తికసంస్థానౌ పద్మకోషావధోముఖె,
సింహర్షి వానరవ్యాఘ్రశ్వాపదాంశ్చ నిరూపయేత్.
నాట్యశాస్త్రము
18
తా. సింహాదులైన క్రూరమృగాల సూచన :- 'పద్మకోశ' ముద్రలో ఉన్న హస్తాలు
రెండిటినీ స్వస్తికాకారంలో అధోముఖంగా (కింది వైపు అగ్రభాగా లుండేటట్లు) ఉంచి,
సింహాలను, ఎలుగుబంట్లను, వానరాలను, వ్యాఘ్రాలను, ఇతర క్రూరమృగాలను
సూచించాలి.
మూ. స్వస్తికౌ త్రిపతాకౌ చ గురూణాం పాదవన్దనే,
ఖటకస్వస్తికౌ చాపి ప్రతోదగ్రహణే స్మృతా.
19
దా. గురువందనాదికం - గురుపాదవందనాన్ని సూచించడానికి 'త్రిపతాక'
హస్తాలను స్వస్తికముద్రలో ఉంచాలి. ఖటకాముఖహస్తాలను స్వస్తికాకారంలో ఉంచి కొరడా
పట్టుకొనడం సూచించాలి.
మూ. ఏకం ద్విత్రీణి చత్వారి పఞ్చ షట్ సప్త చాష్టధా,
నవ వా దశవాపి స్యుర్గణనాఙ్గులిభిర్భవేత్.
దశాఖ్యాశ్చ శతాఖ్యాశ్చ సహస్రాభ్యాస్తథైవ చ,
పతాకాభ్యాం తు హస్తాభ్యాం ప్రయోజ్యాస్తాః ప్రయోక్తృభిః.
20
21
తా. సంఖ్యల సూచన :- ఒకటినుండి పదివరకు ఉన్న సంఖ్యలను అన్ని వేళ్లు
చూపడం ద్వారా, లేదా అన్ని వెళ్లు లెక్కపెట్టడం ద్వారా సూచించాలి. పది, నూరు,
వెయ్యి అను పదిరెట్ల సంఖ్యలను పతాకహస్తాల ద్వారా సూచించాలి.
మూ. దశాఖ్య గణనాయాస్తు పరతో యా భవేదిహ,
వాక్యార్థేనైవ సాధ్యాసౌ పరోక్షాభినయేన వా.
22
తా. పదికి మించిన వంద, వెయ్యి మొదలైన సంఖ్యలను మాటలతోనే చెప్పడం
గాని పరోక్షాభినయం ద్వారా సూచించడం గాని చెయ్యాలి.
మూ. ఛత్రధ్వజపతాకాశ్చ నిర్దేశ్యా దణ్ణధారణాత్,
నానాప్రహరణం చైవ నిర్దేశ్యం ధారణాశ్రయమ్.
23
తా. ఛత్రధ్వజాదిసూచనం:- ఛత్రాన్ని, ధ్వజాన్ని, పతాకాలను సూచించడానికి
వాటి దండాలను పట్టుకొన్నట్లు గదాద్యాయుధాలను సూచించడానికి వాటిని ఎలా
పట్టుకొంటారో అలా పట్టుకొన్నట్లు అభినయించడం ద్వారా సూచించాలి.
మూ. ఏకచిత్తో హ్యధోదృష్టిః కించిన్నతశిరాస్తథా,
సవ్యహస్తశ్చ సందంశః స్మృతే ధ్యానే వితర్కితే.
24&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fzkdnkt1mltj3gc9qms0tqzgqdb320w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/772</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230334</id>
    <revision>
      <id>586857</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 755 తా. స్మరణాద్యభినయం : - ఏకాగ్రచిత్తంతో, తల కొంచెం క్రిందికి వంచి, క్రిందికి చూస్తూ, ఎడమ చెయ్యి సందంశముద్రలో ఉంచడం ద్వారా స్మృతిని, ధ్యానాన్ని ఆలోచనను సూచిం...'</comment>
      <origin>586857</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3902" sha1="905irwizmpzeo75jwdowb12mik64v1u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
755
తా. స్మరణాద్యభినయం : - ఏకాగ్రచిత్తంతో, తల కొంచెం క్రిందికి వంచి, క్రిందికి
చూస్తూ, ఎడమ చెయ్యి సందంశముద్రలో ఉంచడం ద్వారా స్మృతిని, ధ్యానాన్ని ఆలోచనను
సూచించాలి.
మూ. ఉద్వాహితం శిరః కృత్వా హంసపక్షా ప్రదక్షిణా,
అపత్యరూపణే కార్యముచ్ఛయే చ ప్రయోక్తృభిః.
25
తా. అపత్యాదిసూచనం :- శిరస్సు ఉద్వాహితం చేసి హంసపక్షహస్తాలను
ప్రదక్షిణంగా త్రిప్పడంద్వారా, సంతానాన్ని, ఎత్తునూ సూచించాలి.
మూ. అరాలం చ శిరఃస్థానే సముద్వాహ్య తు వామకమ్,
గతే నివృత్తే ధ్వస్తే చ శ్రాస్తవాక్యే చ యోజయేత్.
26
తా. గడిచిపోయినవి మొదలైనవాటి సూచన :- వెళ్లిపోయినవాడు లేదా గడచి
పోయిన కాలము, ఆగిపోయిన ధ్వని, నశించినవాడు లేదా ధ్వస్తమైన ప్రయత్నం,
అలసిపోయినవాని మాటలు సూచించడానికి ఆరాలహస్తాన్ని శిరస్సు ఎడమ పక్కనుంచి
కదల్చాలి.
మూ. సర్వేన్డ్రియస్వస్థతయా దిక్రసన్నతయా తథా,
విచిత్రభూతలాలోకైః శరదం తు వినిర్దిశేత్.
27
తా. శరదృతుసూచనం :- అన్ని ఇంద్రియాలు స్వస్థంగా ఉన్నట్లు, దిక్కులు
ప్రసన్నంగా ఉన్నట్లు చూపడంచేత, విచిత్రమైన భూతలం వైపు చూపులు ప్రసరింప
చేయడంచేతా శరదృతువును సూచించాలి.
మూ. గాత్రసంకోచనాచ్చాపి సూర్యాగ్నిపటు సేవనాత్,
హేమస్తస్త్వభినేతవ్యః పురు షైర్మధ్యమోత్తమై.
28
తా. హేమంతసూచన :- మధ్యమపురుషులు, ఉత్తమపురుషులూ కూడ హేమంత
ఋతువును సూచించడానికి శరీరం ముణుచుకొనడం, ఎక్కువగా ఎండను, అగ్నిని
సేవించడం చెయ్యాలి.
మూ. శిరోదన్తోష్టకమ్పేన గాత్రసంకోచనేన చ,
కూజితైశ్చ ససీత్కారైః అధమః శీతమాదిశేత్.
29
తా. శిరస్సు, దంతాలు, పెదవులు వణికిపోతూండడంచేత, శరీరం ముణుచు
కొనడంచేత 'స్స్' అంటూ కూయడంచేత అధముడు చలిని సూచించాలి.
మూ. అవస్థాస్తరమాసాద్య కదాచిత్తూత్తమైరపి,
శీతాభినయనీం కుర్యాద్దెవాడ్ వ్యసనసంభవమ్.
30&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>905irwizmpzeo75jwdowb12mik64v1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/773</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230335</id>
    <revision>
      <id>586858</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '756 నాట్యశాస్త్రము తా. ఉత్తములు కూడ దైవవశంచేత వ్యసనంవల్ల కలిగిన అధమావస్థను పొంది శీతాభినయం అధముడు చేసినట్లు చెయ్యాలి.. మూ. ఋతుజానాం చ పుష్పాణాం గన్ధఘ్రాణైస్తవ చ, రూక్షస్య వా...'</comment>
      <origin>586858</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3791" sha1="41l9e3hfsejl6hnmuqjbraiv0fi0bsx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;756
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఉత్తములు కూడ దైవవశంచేత వ్యసనంవల్ల కలిగిన అధమావస్థను పొంది
శీతాభినయం అధముడు చేసినట్లు చెయ్యాలి..
మూ. ఋతుజానాం చ పుష్పాణాం గన్ధఘ్రాణైస్తవ చ,
రూక్షస్య వాయోః స్పర్శాచ్చ శిశిరం రూపయేద్భుధః.
31
తా. శిశరర్తు సూచనం :- ఆ ఋతువులో పుట్టే పుష్పాల సుగంధాన్ని ఆఘ్రాణించ
డంచేత, దీర్ఘమైన చలిగాలి స్పర్శచేత శిశిరర్తువును సూచించాలి.
మూ. ప్రమోదజననారమెరుపభోగైః పృథగ్విదైః,
వసన్తస్త్వభినేతవ్యో నానాపుష్పప్రదర్శనాత్.
32
తా. వసంతాభినయం :- ఆనందకరములైన లేదా ఆనందంతో చేసే పనులచేతా,
వివిధములైన ఉపభోగవస్తువులచేత, వివిధపుష్పాల ప్రదర్శనంచేతా వసంతరువును
అభినయించాలి.
మూ. స్వేదప్రమార్జనైశ్చైవ భూమితాపైః సవీజనైః,
ఉష్ణస్య వాయోః స్పర్శేన గ్రీష్మం త్వభినయేత్ బుధఒ
33
తా. గ్రీష్మాభినయం :- చెమట తుడుచుకొంటూండడం, నేలమీద పాదం మోపితే
కాలిపోతూండడం, విసనకఱ్ఱలూ, వేడి గాలి తగులుతూండడం - వీటిచేత గ్రీష్మర్తువును
అభినయించాలి.
మూ. కదమ్బనీపకుటకైః శాద్వలైః సేన్ద్రగోపకైః,
మేఘవాతైః సుఖస్పర్శైః ప్రావృట్కాలం ప్రదర్శయేత్.
34
తా. వర్షాకాలాభినయం :- కదంబ - నీప - కుటజపుష్పాలచేతా, ఇంద్రగోప
కీటకాలు తిరుగుతూన్న పచ్చిక బీళ్లచేత, సుఖస్పర్శ గల మేఘవాయువులచేతా వర్షాకాలాన్ని
సూచించాలి.
మూ. మేమౌఘనాదైర్గమ్భీరైర్ధారాప్రపతనైస్తథా,
విద్యున్నిర్ఘాతఘోషైశ్చ వర్షారాత్రం సమాదిశేత్.
35
తా. వర్షాకాలరాత్రుల ప్రదర్శనం :- మేఘసముదాయాల ధ్వనులచేత, ధారావృష్టుల
చేత, లేదా కొండలమీదనుంచి పడే ధారాప్రపాతాలచేత, మెరుపులచేత పిడుగుల ధ్వనులు
చేత వర్షాకాలరాత్రిని ప్రదర్శించాలి.
మూ. యద్యస్య చిహ్నం వేషో వా కర్మ వా రూపమేవ వా,
నిర్దేశ్యః స ఋతుస్తేన ఇష్టానిష్టార్థదర్శనాత్.
36&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>41l9e3hfsejl6hnmuqjbraiv0fi0bsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/774</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230336</id>
    <revision>
      <id>586859</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 757 తా. ఏ ఋతువునకు ఏది చిహ్నమో, ఏ వేషమో, ఏ రూపమో, ఆ చిహ్నాదులతో ఆ ఋతువును, దానివల్ల కలిగే ఇష్టానిష్టాలను చూపుతూ ప్రదర్శించాలి. మూ. ఏతానృతూనర్థవశాదర్శయేద్ధి రసా...'</comment>
      <origin>586859</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="din57drtx9iq0uuyf4ck0cgzszrao2d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
757
తా. ఏ ఋతువునకు ఏది చిహ్నమో, ఏ వేషమో, ఏ రూపమో, ఆ చిహ్నాదులతో
ఆ ఋతువును, దానివల్ల కలిగే ఇష్టానిష్టాలను చూపుతూ ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఏతానృతూనర్థవశాదర్శయేద్ధి రసానుగాన్,
సుఖినస్తు సుభోపీతాన్ దుఃఖార్థాన్ దుఃఖసయుంతాన్.
37
తా. ఆ యా ఋతువులను, ప్రయోగిస్తూన్న రూపకంలోని రసాలను పట్టి చూపుతూ
ఆ నాట్యానికి సంబంధించిన పాత్రలలో సుఖవంతులను సుఖవంతులనుగాను,
దుఃఖిస్తూన్నవాళ్లను దుఃఖవంతులుగాను చూపాలి.
మూ. యో యేన భావేనావిష్టః సుఖదేనేతరేణ వా,
స తదాహితసంస్కారః సర్వం పశ్యతి తన్మయమ్.
38
తా. ఎవడు ఏ భావావేశంలో ఉంటాడో అది సుఖమైనా దుఃఖమైనా, ఆ భావంచేత
వాని మనస్సులో చెరగని సంస్కారం ఏర్పడి ప్రపంచంలో అన్నింటినీ తన్మయంగానే,
(సుఖమయంగానో దుఃఖమయంగానో) చూస్తాడు.
మూ. భావాభినయనం కుర్యాద్విభావానాం నిదర్శనైః,
తథైవ చానుభావానాం భావసిద్ధిః ప్రవర్తితా.
39
తా. విభావాలను చూపడం ద్వారా భావాలను అభినయించాలి. అదే విధంగా
భావాల సిద్ధిని, భావాలు పుట్టాయి అను విషయాన్ని, అనుభావాలను చూపడం ద్వారా
అభినయించాలి.
మూ. విభావేనాహృతం కార్యమనుభావేన నీయతే,
ఆత్మానుభవనం భావో విభావైః పరదర్శనమ్.
40
తా. విభావంచేత (విభావాలచేత) పుట్టింపబడిన భావాన్ని అనుభావం (అను
భావాలు) సామాజికునికి తెలుపుతాయి. తాను స్వయంగా అనుభవించేటట్లు చేసేది.
(స్వయంగా అను భవించేది) భావం. దానినే పరులకు విభావాలచేత ప్రదర్శించడం
మూ. గురుర్మిత్రం సఖా స్నిగ్ధః సంబద్ధీ బన్ధురేవ చ,
ఆవేద్యతే హి యః ప్రాప్తః స విభావ ఇతి స్మృతః.
41
తా. రంగస్థలంమీద ప్రవేశించిన, లేదా ప్రవేశించినట్లు సూచింపబడిన గురువు,
మిత్రుడు, స్నేహభావం గల సంబంధి, బంధువు, విభావ మని చెప్పబడుతున్నాడు.
మూ. యత్త్వస్య సంభ్రమోత్థానైరర్ఘ్యపాద్యాసనాదిభిః,
పూజనం క్రియతే భక్త్యా సో సుభావః ప్రకీర్తితః.
42&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>din57drtx9iq0uuyf4ck0cgzszrao2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/775</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230337</id>
    <revision>
      <id>586860</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '758 - నాట్యశాస్త్రము తా. గురువు మొదలైనవాళ్లలో ఎవరైనా ప్రవేశించిన వెంటనే వారిని చూడగానే లేవడం ఎదురుగా వెళ్లడం, అర్ఘ్య పాద్య - ఆసనాదులు సమర్పించడం మొదలైన పూజ భక్తిపూర్వకంగా చే...'</comment>
      <origin>586860</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="fzwpod0d8owltlga7qy51t7bms6ihzj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;758
-
నాట్యశాస్త్రము
తా. గురువు మొదలైనవాళ్లలో ఎవరైనా ప్రవేశించిన వెంటనే వారిని చూడగానే
లేవడం ఎదురుగా వెళ్లడం, అర్ఘ్య పాద్య - ఆసనాదులు సమర్పించడం మొదలైన
పూజ భక్తిపూర్వకంగా చేయబడుతుంది. అది అనుభావం.
-
వి. ఒకనికి ఎవని విషయంలో భక్తి ఉంటుందో అతడు విభావం. అతని విషయంలో
భక్తిభావంతో చేసే పూజాదులు అనుభావం. అట్లే అన్ని రస - భావాదుల విషయంలో
చూచుకోవాలి అని చెప్పడంకోసం ఈ ఉదాహరణం ఇవ్వబడింది.
మూ. ఏవమన్యేష్వపి జ్ఞేయో నానాకార్యప్రదర్శనాత్,
విభావో వాపి భావో వా విజ్ఞేయో. రవశాద్ బుధైః.
43
తా. ఇతరమైన రసభావాదిస్థలాలలో కూడ, ప్రయోజనాన్ని ఉద్దేశించి చూపబడిన
వివిధకార్యాలను బట్టి ఏది భావమో ఏది విభావమో, ఏది అనుభావమో తెలుసుకోవాలి.
మూ. యస్త్వపి ప్రతిసన్దేశో దూతస్యేహ ప్రతీయతే,
సో... సుభావ ఇతి జ్ఞేయః ప్రతిసన్దేశదర్శితః.
44
తా. (వీరరసప్రధానమైన కథావస్తువు లున్న లేదా శృంగారాదిప్రధానవస్తువున్న
నాట్యంలో దూతప్రేషణాదికం ఉంటుంది) దానిలో దూత తీసికొనివచ్చిన సందేశానికి
జవాబుగా పంపిన ప్రతిసందేశం కూడ అనుభావమే. అనుభావమే ప్రతిసందేశంలో
చూపబడుతూంటుంది.
మూ. ఏవం భావో విభావో వాప్యనుభావశ్చ కీర్తితః,
పురుషైరభినేయః స్యాత్ ప్రమదాభిరథాపి వా.
45
తా. ఈ లక్షణస్వరూపాలు గల భావ - విభావ - అనుభావాలను నాట్యంలో,
పురుషులు స్త్రీలూ కూడ అభినయించాలి.
మూ. స్వభావాభినయే స్థానం పుంసాం కార్యం తు వైష్ణవమ్,
ఆయతం వావహిత్థం వా స్త్రీణాం కార్యం స్వభావతః.
46
తా. మామూలుగా నిలబడిన పురుషులు 'వైష్ణవస్థానకం'లోను, స్త్రీలు 'ఆయత'
స్థానకంలో గాని, &quot;అవహిత్థస్థానకం&quot;లో గాని నిలబడాలి.
మూ. ప్రయోజనవశాచ్చైవ శేషాణ్యపి భవన్తి హి,
నానాభావాభినయనైః ప్రయోగైశ్చ పృథగ్విదైః.
47
తా. ప్రయోజనవశంచేత, (అవసరాన్ని బట్టి), అనగా వివిధభావాలను అభినయించే
టప్పుడు, వేరు వేరు ఇతరవిషయాలను ప్రదర్శించే టప్పుడు, మిగిలిన స్థానకాలు (poses)
అవలంబించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fzwpod0d8owltlga7qy51t7bms6ihzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/776</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230338</id>
    <revision>
      <id>586861</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 759 మూ. ధైర్యలీలాఙ్గసంపన్నం పురుషాణాం విచేష్టితమ్, మృదులీలాఙ్గహారైశ్చ స్త్రీణాం కార్యం తు చేష్టితమ్. 48 తా. (అభినయాలలో) పురుషులు తమ చేష్టలను ధైర్యంతోను, లీలతో...'</comment>
      <origin>586861</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="k4hx6vxja94ay51rgu2tgysy6mt861l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
759
మూ. ధైర్యలీలాఙ్గసంపన్నం పురుషాణాం విచేష్టితమ్,
మృదులీలాఙ్గహారైశ్చ స్త్రీణాం కార్యం తు చేష్టితమ్.
48
తా. (అభినయాలలో) పురుషులు తమ చేష్టలను ధైర్యంతోను, లీలతోను కూడిన
అంగహారాలతో చెయ్యాలి. స్త్రీలు, కోమలములు, సుకుమారములు అయిన అంగహారాలతో
చేష్టలు చెయ్యాలి.
మూ. కరపాదాఙ్గసంచారాః స్త్రీణాం తు లలితాః స్మృతాః,
సుధీరశ్చోద్ధతశ్చైవ పురుషాణాం ప్రయోక్తృభిః.
తా.
49
- స్త్రీల హస్త - పాదాద్యంగాల సంచారములు (కదలికలు) లలితంగా ఉండాలి.
పురుషుల హస్త - పాదాద్యంగాల కదలికలు చాల ధీరంగాను, ఉద్ధతంగాను ఉండాలి.
మూ. యథారసం యథాబావం స్త్రీణాం భావప్రదర్శనమ్,
నరాణాం ప్రమదానాం చ భావాభినయనం (శబ్దార్థాభినయః) పృథక్
భావానుభావసంయుక్తం వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః.
తా.
50
- స్త్రీలు రసానుగుణంగాను, భావానుగుణంగాను భావప్రదర్శనం చెయ్యాలి.
స్త్రీలు చేసే భావాభినయము పురుషులు చేసే భావాభినయమూ వేరు వేరు విధాలలో
ఉంటాయి. (వాళ్ల సంవాదాలు (dailogues) కూడ వేరు వేరు రీతులలో ఉంటాయి).
స్త్రీ పురుషులకు ఏ విధమైన భావాభినయం యుక్తంగా ఉంటుందో క్రమం ప్రకారం
విశదీకరిస్తాను.
మూ. ఆలిఙ్గనేన గాత్రాణాం సస్మితేన చ చక్షుషా,
తథోల్లుకసనాచ్చాపి హర్షం సందర్శయేన్నరః.
51
తా. దగ్గరనే ఉన్న మిత్రాదులను ఆలింగనం చేసికొనడం, చిరునవ్వుతో వికసించిన
చూపులు, గగుర్పాటు - వీటితో పురుషుడు హర్షం అభినయించాలి.
మూ. క్షిప్రసంజాతరోమాఞ్చ బాష్పేణాకులలోచనా,
కుర్వీత నర్తకీ హర్షం ప్రీత్యా వాక్యైశ్చ సస్మితైః.
52
తా. వెంటనే రోమాంచము కలగడము, కన్నీరు కప్పిన నేత్రాలు, ప్రీతి పూర్వకమైన
మాటలు, చిరునవ్వు - వీటితో నర్తకి హర్షం అభినయించాలి.
మూ. ఉద్వృత్తరక్తనేత్రశ్చ సందష్టాధర ఏవ చ,
నిఃశ్వాసకమ్పితాఙ్గశ్చ క్రోధం చాభినయేన్నరః.
53
తా. ఎఱ్ఱపడిన కళ్లు పెద్దవి చేస్తూ, క్రింది పెదవి కొరుకుతూ (గట్టిగా బిగిస్తూ)
నిట్టూర్పులతో శరీరం వణికిపోతూ, పురుషుడు క్రోధం అభినయించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k4hx6vxja94ay51rgu2tgysy6mt861l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/777</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230339</id>
    <revision>
      <id>586862</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '760 మూ. నేత్రాభ్యాం బాష్పపూర్ణాభ్యాం చిబుకోష్టప్రకమ్పనాత్, శిరసః కమ్పనాచ్చైవ భ్రుకుటీకరణేన చ. మౌనేనాఙ్గులిభఙ్గన మాల్యాభరణవర్ణనాత్, ఆయతస్థానకస్థాయా ఈర్ష్యాక్రోధో భవేత్...'</comment>
      <origin>586862</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="tfq1xnb9vc7f0izkgfy26kbiywqmvj1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;760
మూ. నేత్రాభ్యాం బాష్పపూర్ణాభ్యాం చిబుకోష్టప్రకమ్పనాత్,
శిరసః కమ్పనాచ్చైవ భ్రుకుటీకరణేన చ.
మౌనేనాఙ్గులిభఙ్గన మాల్యాభరణవర్ణనాత్,
ఆయతస్థానకస్థాయా ఈర్ష్యాక్రోధో భవేత్ స్త్రియాః.
నాట్యశాస్త్రము
54
55
తా. కళ్లు కన్నీటితో నిండి ఉంటాయి. బుగ్గలు, పెదవులు కదలుతాయి. శిరస్సు
కంపిస్తూంటుంది. కనుబొమ్మలు ముణుచుకొని ఉంటాయి. ఈ విధంగా స్త్రీ (నర్తకి)
ఏమీ మాట్లాడకుండా, పుష్పమాలలు, అలంకారాలు దూరంగా పడవేసి వేళ్లు విరుచుకొంటూ
'ఆయతస్థానకం'లో నిలబడి ఈర్యాజనితమైన క్రోధం అభినయించాలి.
మూ. నిఃశ్యాసోచ్ఛ్వాసబహులైరధోముఖవిచిన్తనైః,
ఆకాశవీక్షణాచ్చాపి దుఃఖం పుంసాం తు యోజయేత్.
56
తా. అధికమైన నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసాలతో తల వంచి ఏదో ఆలోచిస్తూ, అప్పుడప్పుడు
పైకి ఆకాశం వైపు చూస్తూ పురుషుడు దుఃఖాన్ని అభినయించాలి.
మూ. రుదితైః శ్వసితైశ్చైవ శిరోభిహననేన చ,
భూమిపాతాభిఘాతైశ్చ దుఃఖం స్త్రీషు ప్రయోజయేత్.
57
తా. ఏడ్పులూ నిట్టూర్పులూ తలమీద మొత్తుకొనడాలూ, నేలమీద పడడాలూ -
వీటితో స్త్రీల దుఃఖాన్ని అభినయించాలి.
మూ. ఆనన్దజం చార్తిజం చ ఈర్ష్యాసంభూతమేవ వా,
యత్ పూర్వముక్తం రుదితం తత్ స్త్రీనీచేషు యోజయేత్.
58
తా. వెనుకచెప్పిన - ఆనందం చేత, ఆర్తిచేత, ఈర్ష్యచేత కలిగే రోదనాన్ని స్త్రీలలోను
నీచులలోను ప్రదర్శించాలి.
మూ. సంభ్రమావేగచేష్టాభిః శస్త్రసంపతనేన చ,
పురుషాణాం భయం కార్యం ధైర్యవేగబలాదిభిః.
59
తా. తొందరచేత ఆవేగంచేత చేసే చేష్టలు, చేతిలోని శస్త్రం జారి క్రింద పడిపోవడం,
ధైర్యము, వేగము, బలము (బలప్రదర్శనము) - వీటితో పురుషులు భయాన్ని ప్రదర్శించాలి.
మూ. చలతారకనేత్రత్వాత్ గాత్రైః స్ఫురితకమ్పితైః,
సంత్రస్తహృదయత్వాచ్చ పార్శ్వాభ్యామవలోకనైః.
భర్తురన్వేషణాచ్చెవముచ్చైరాక్రన్దనాదపి,
ప్రియస్యాలిఙ్గనాచ్చైవ భయం కార్యం భవేత్ స్త్రియాః.
60
61&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tfq1xnb9vc7f0izkgfy26kbiywqmvj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/778</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230340</id>
    <revision>
      <id>586863</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 761 తా. కంటిగుడ్లు తిరిగిపోతూ అవయవా లన్నీ వణుకుతూ ఉంటాయి. హృదయం (గుండె) కొట్టుకుంటూ ఉంటుంది. చూపులు ఈ పక్కకూ ఆ పక్కకూ తిప్పుతూ భర్తను వెదకుతూ బిగ్గరగా అరుస్తూ...'</comment>
      <origin>586863</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="f5n59hig87tsv5o724n5wvp394j5jan" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
761
తా. కంటిగుడ్లు తిరిగిపోతూ అవయవా లన్నీ వణుకుతూ ఉంటాయి. హృదయం
(గుండె) కొట్టుకుంటూ ఉంటుంది. చూపులు ఈ పక్కకూ ఆ పక్కకూ తిప్పుతూ భర్తను
వెదకుతూ బిగ్గరగా అరుస్తూంటుంది. భర్త దగ్గరనే ఉంటే వానిని కౌగలించుకొంటుంది.
స్త్రీ భయాన్ని ఈ విధంగా అభినయించాలి.
మూ. మదా యే2 భిహితాః పూర్వం తాన్ స్త్రీనీచేషు యోజయేత్,
సుకుమారైస్తు లలితైః పార్శ్వానతవిలమ్బితైః.
నేత్రావఘూర్ణనైశ్చైవ సాలస్యైః కథితైస్తథా,
గాత్రాణాం కమ్పనైశ్చైవ మదః కార్యో భవేత్ స్త్రియాః.
62
63
తా. వెనుక చెప్పిన మద్యమదభేదాలను స్త్రీలయందు, నీచజనులయందు
ప్రదర్శించాలి. సుకుమారంగాను అందంగాను పక్కలకు వంగడం, అవయవాలు
వేలాడుతూన్నట్లు చేయడం, నేత్రాలు తిరిగిపోవడం, ముద్ద ముద్ద మాటలు, అవయవాలు
వణకడం - వీటితో స్త్రీల మధ్య మదాన్ని అభినయించాలి.
మూ. అనేన విధినా కార్యః ప్రయోగః కరణాన్వితః,
పౌరుషః స్రీకృతో వాపి చావో హ్యభినయం ప్రతి.
64
తా. స్త్రీలు గాని, పురుషులు గాని భావాన్ని అభినయించేటప్పుడు పైన చెప్పిన
విధంగా యుక్తమైన కరణాలను జోడిస్తూ నాట్యప్రయోగం చెయ్యాలి.
మూ. సర్వే సలలితా భావాః స్త్రీభిః కార్యాః ప్రయత్నతః,
ధైర్యమాధుర్యసంపన్నాః భావాః కార్యాస్తు పౌరుషాః.
65
తా. స్త్రీలు భావాల అభినయం లాలిత్యంతోను, పురుషులు తాము చేయవలసిన
భావాల అభినయాన్ని ధైర్యమాధుర్యసంపన్నరీతిలోను చెయ్యాలి.
మూ. శుకాశ్చ శారికాశ్చాపి సూక్ష్మా యే చాపి పక్షిణః,
త్రిపతాకాఙ్గులిభ్యాం తు పలితాభ్యాం ప్రయోజయేత్.
66
తా. చిలుకలను, గోరికలను ఇతరమైన చిన్న పక్షులను త్రిపతాకముద్రలో ఉన్న
హస్తం వేళ్లు వంచి ప్రదర్శించాలి.
మూ. శిఖిసారసహంసాద్యాః స్థూలా యే2.పి స్వభావతః,
రేచకైరఙ్గహారైశ్చ తేషామభినయో భవేత్.
67
తా. నెమళ్లు, సారసములు, హంసలు మొదలైన పెద్ద పక్షులను, వాటికి
సంబంధించిన, రేచకాలతోను అంగహారాలతోను ప్రదర్శించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f5n59hig87tsv5o724n5wvp394j5jan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/779</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230341</id>
    <revision>
      <id>586864</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '762 మూ. ఖరోష్టాశ్వతరాః సింహవ్యాఘ్రగోమహిషాదయః, గతిప్రచారైరజ్జెశ్చ తే.భినేయాః ప్రయోక్తృభిః. నాట్యశాస్త్రము 68 తా. గాడిదలు, ఒంటెలు, కంచరగాడిదలు, సింహాలు, వ్యాఘ్రాలు, ఎద్దులు, దున...'</comment>
      <origin>586864</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3624" sha1="2to77u79peo7oxb8vkq2lyia9dok1q3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;762
మూ. ఖరోష్టాశ్వతరాః సింహవ్యాఘ్రగోమహిషాదయః,
గతిప్రచారైరజ్జెశ్చ తే.భినేయాః ప్రయోక్తృభిః.
నాట్యశాస్త్రము
68
తా. గాడిదలు, ఒంటెలు, కంచరగాడిదలు, సింహాలు, వ్యాఘ్రాలు, ఎద్దులు,
దున్నపోతులు మొదలైన వాటిని వాటికి తగిన నడకలను, చేష్టలను ప్రదర్శిస్తూ
అభినయించాలి.
మూ. భూతాః పిశాచా యక్షాశ్చ దానవాః సహరాక్షసైః,
అఙ్గహారైర్వినిర్దేశ్యా నామసంకీర్తనాదపి.
69
తా. భూతాలను, పిశాచాలను, యక్షులను, దానవులను, రాక్షసులను అంగహారాల
చేత అభినయించాలి; లేదా వాటి పేర్లు చెప్పాలి.
మూ. అఙ్గహారైర్వినిర్దేశ్యా అప్రత్యక్షా భవన్తి యే,
ప్రత్యక్షాస్త్వభినేతవ్యా భయోద్వేగైః సవిస్మయైః
70
తా. భూతపిశాచాదులు ప్రత్యక్షంగా కనబడనప్పుడు వాటిని అంగహారాలచేత
సూచించాలి. అవి ప్రత్యక్ష మైతే వాటిని, భయంచేత, ఉద్వేగంచేత, ఆశ్చర్యంచేతా
సూచించాలి.
మూ. దేవాశ్చ చిహ్నైశ్చ ప్రణామకరణైః భావైశ్చ విచేష్టితైశ్చైవ,
అభినేయా హ్యర్థవశాదప్రత్యక్షాః ప్రయోగజ్జెః.
71
తా. ప్రత్యక్షంగా కనబడని దేవతలను చిహ్నాలను చూపడంచేత, ప్రమాణాలచేత,
భావాలచేత, చేష్టలచేత నిర్దేశించాలి.
మూ. సవ్యోర్థితేన హస్తేన హ్యరాలేన శిరః స్పృశేత్,
నరో౧భివాదనే హ్యేతదప్రత్యక్షే విధీయతే.
72
తా. అప్రత్యక్షమైన మానవునికి అభివాదనం, కుడి అరాలహస్తంతో శిరస్సు స్పృశించి
చెయ్యాలి.
మూ. ఖటకావర్ధమానేన కపోతాఖ్యేన వా పునః,
దైవతాని గురూంశ్చైవ ప్రమదాశ్చాభివాదయేత్.
73
తా. దేవతలకు, గురువులకు, స్త్రీలకు ఖటకావర్ధమానహస్తంతో కాని, కపోత
హస్తంతో కాని అభివాదనం చెయ్యాలి.
మూ. దివౌకసశ్చ యే పూజ్యాః ప్రత్యక్షాశ్చ భవన్తి యే,
తాన్ ప్రమాణైః ప్రభావైశ్చ గమ్భీరార్డైశ్చ యోజయేత్.
74&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2to77u79peo7oxb8vkq2lyia9dok1q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/780</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230342</id>
    <revision>
      <id>586865</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 763 తా. పూజ్యులైన దేవతలు ప్రత్యక్షమైనప్పుడు వాళ్ల గొప్ప ప్రమాణాలను, ప్రభావాన్నీ గాంభీర్యాదులను సూచించే విధంగా అభినయం చెయ్యాలి. మూ. మహాజనం సభీవర్గం విటధూర్...'</comment>
      <origin>586865</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="et1pqv64ktnu5z8wta7ar4m4eefo1fh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
763
తా. పూజ్యులైన దేవతలు ప్రత్యక్షమైనప్పుడు వాళ్ల గొప్ప ప్రమాణాలను, ప్రభావాన్నీ
గాంభీర్యాదులను సూచించే విధంగా అభినయం చెయ్యాలి.
మూ. మహాజనం సభీవర్గం విటధూర్తజనం తథా,
పరిమణ్డలసంఘేన హస్తేనాభినయేన్నరః.
75
తా. జనసముదాయాన్ని, సఖీజనవర్గాన్నీ, విటధూర్తజనాన్నీ పరిమండలహస్తంచేత
సూచించాలి.
మూ. పర్వతాన్ ప్రాంశుయోగేన వృక్షాంశ్చైవ సముచ్ఛితాన్,
ప్రసారితాభ్యాం బాహుభ్యాముల ప్రాభ్యాం ప్రయోజయేత్.
76
తా. ఎత్తైన పర్వతాలను, వృక్షాలను, చాపిన చేతులు పైకి ఎత్తడం ద్వారా
సూచించాలి.
మూ. సమూహం సాగరం సేనాం బహువిస్తీర్ణమేవ చ,
పతాకాభ్యాం తు హస్తాభ్యాముత్క్షిప్తాభ్యాం ప్రదర్శయేత్.
శౌర్యం ధైర్యం చ గర్వం చ దర్పమౌదార్యముచ్ఛయమ్,
లలాటదేశస్థానేన త్వరాలేనాభిదర్శయేత్.
77
78
తా. సమూహాన్ని, సాగరాన్నీ, సేనను, చాల విస్తీర్ణమైన ప్రదేశాన్ని పతాకహస్తాలు
రెండూ పైకి ఎత్తడం ద్వారా ప్రదర్శించాలి.
శౌర్యమును, ధైర్యమును, గర్వమును, దర్పమును, ఔదార్యమును, ఎత్తునూ, అరాల
హన్ని లలాట ప్రదేశం మీద ఉంచడం ద్వారా అభినయించాలి.
మూ. వక్షోదేశాదపావిదౌ కరౌ తు మృగశీర్షకౌ,
విస్తీర్ణప్రద్రుతోతిక్షేపౌ యోజ్యౌ యత్ స్యాదపావృతమ్.
79
తా. మృగశీర్షహస్తాలను వక్షస్థలంనుండి తొలగించి శీఘ్రంగా చూపుతూ దూరంగా
తీసికొని వెళ్లడం ద్వారా అపావృతాన్ని (తెరవడాన్ని) అభినయించాలి.
మూ. అధోముఖోత్తానతలౌ హస్తా కించిత్ ప్రసారితౌ,
కృత్వాత్వభినయేద్ వేలాం బిలద్వారం గృహం గుహామ్.
80
తా. అరచేతులు కొంచెం విస్తరింపచేసి, వాటి అగ్రభాగాలు క్రింది వైపు ఉండేటట్లు
చేసి మళ్లీ వాటిని పైకి ఎత్తడం ద్వారా సమయాన్ని, బిలద్వారాన్నీ; గృహాన్నీ, గుహను
అభినయించాలి.
మూ. కామం శాపగ్రహగ్రస్తాన్ జ్వరోపహతచేతసః,
ఏతేషాం చేష్టితం కుర్యాదర్గాద్యైః సదృశైర్భుధః.
81&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>et1pqv64ktnu5z8wta7ar4m4eefo1fh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/781</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230343</id>
    <revision>
      <id>586866</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '764 నాట్యశాస్త్రము తా. కామాన్ని, శాపగ్రస్తులను, గ్రహగ్రస్తులను, జ్వరంచేత మనస్సు సరిగా పని చేయనివాళ్లను, శరీరాలతో ఆ కాముకాదులు చేష్టలవంటి చేష్టలు చేస్తూ అభినయించాలి. మూ. దోలా...'</comment>
      <origin>586866</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4198" sha1="ly5zp6r1bp3rm0vwibai4gghfd2xi3k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;764
నాట్యశాస్త్రము
తా. కామాన్ని, శాపగ్రస్తులను, గ్రహగ్రస్తులను, జ్వరంచేత మనస్సు సరిగా పని
చేయనివాళ్లను, శరీరాలతో ఆ కాముకాదులు చేష్టలవంటి చేష్టలు చేస్తూ అభినయించాలి.
మూ. దోలాభినయనం కుర్యాదోలాయాస్తు విల్లోలనైః,
సంక్షోభేణ చ గాత్రాణాం రజ్జప్రగ్రహణేన చ.
యదాచాఙ్గవతీ డోలా ప్రత్యక్షా పుస్తజా భవేత్,
ఆసనేషూపవిష్టానాం కర్తవ్యం తత్ర డోలనమ్.
82
83
తా. ఉయ్యాలను, అభినయిచడానికి ఉయ్యాల కదిలిపోతూన్నట్లు, అవయవాలు
ఊగిపోతూన్నట్లు కూర్చున్నవాడు దాని తాళ్లు గట్టిగా పట్టుకొన్నట్లు ప్రదర్శించాలి. ఉయ్యాల
దానికి ఉండవలసిన అన్ని అవయవాలతో పుస్తరూపంలో రంగంమీద ఏర్పరిస్తే దాని
ఆసనంమీద పాత్రను కూర్చుండబెట్టి ఊపాలి.
మూ. ఆకాశవచనానీహవక్ష్యామ్యాత్మగతాని చ
అపవారితకం చైవ జనాస్తికమథాపి చ.
84
తా. నాట్యంలో అప్పుడప్పుడు ప్రయోగించవలసిన ఆకాశవచనాలు, ఆత్మగత
వచనాలు - అపవారితకము - జనాంతికము - వాటిని గూర్చి చెపుతాను.
మూ. ఆకాశభాషితం
దూరస్థభాషణం యత్ స్యాద శరీరనివేదనమ్,
పరోక్షాన్తరితం వాక్యమాకాశవచనం తు తత్.
తత్రోత్తరకృతైర్వాణ్యైః సంలాపం సంప్రయోజయేత్,
నానాకారణసంయుత్తైః కావ్యభావసముత్థతైః.
85
86
తా. దూరంగా ఉన్న పాత్రతో రంగస్థలంమీద ఉన్న పాత్ర మాట్లాడడం, లేదా
శరీరం లేని మాట (శరీరం కనబడకుండా ఎవరో మాటలాడినట్లు) వినబడడం, లేదా
కనబడకుండా ఉన్నవానితో మాటలాడుతూన్నట్లు మాటలాడడం
-
ఇది ఆకాశవచనం
(ఆకాశభాషితం). కావ్యంలో (నాటకంలో) ఉన్న వివిధ కారణాలను పట్టి, కథ నడిచే
పద్ధతిలోని కొన్ని అవసరాలను బట్టి, ఎవరో కనబడనివాడు ఏదో అడుగుతూన్నట్లు లేదా
చెపుతూన్నట్లు ఆ మాటలను అనువదిస్తూ వాటికి (రంగస్థలంమీద ఉన్నవాడు)
సమాధానాలు చెప్పడం ద్వారా ఆకాశభాషితం నిర్వహించాలి.
మూ. అతిహర్షమదోన్మాదరాగద్వేషభయాదితః,
విస్మయక్రోధదుఃఖార్తివశాదేకోపి భాషతే.
హృదయస్థం వచో యత్తు తదాత్మగతమిష్యతే,
సవితర్కం చ తద్యోజ్యం ప్రాయశో నాటకాదిషు.
87
88&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ly5zp6r1bp3rm0vwibai4gghfd2xi3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/782</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230344</id>
    <revision>
      <id>586867</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 765 తా. ఆత్మగతం (స్వగతం) :- ఆనందాతిశయము, మత్తు, పిచ్చి, రాగం, ద్వేషం మొదలైనవాటివల్ల, ఆశ్చర్యం, క్రోధం, దుఃఖం, శారీరకమైన బాధ, వీటివల్ల ఒక్కడే తనలో తాను మాట్లాడుకొంట...'</comment>
      <origin>586867</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4372" sha1="6b581dcem3wkk2wlz4vit0cskcznxne" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
765
తా. ఆత్మగతం (స్వగతం) :- ఆనందాతిశయము, మత్తు, పిచ్చి, రాగం, ద్వేషం
మొదలైనవాటివల్ల, ఆశ్చర్యం, క్రోధం, దుఃఖం, శారీరకమైన బాధ, వీటివల్ల ఒక్కడే
తనలో తాను మాట్లాడుకొంటాడు - ఇలాంటివాని హృదయంలో ఉన్న మాటకు ఆత్మగతం
అని పేరు. ఏదో విషయాన్ని గూర్చి ఒకడు ఏదో వితర్కం చేసికొంటూన్నట్లు చూప
వలసివచ్చి నప్పుడు, దీనిని నాటకాదులలో ప్రయోగించాలి.
మూ. నిగూఢభావసంయుక్తమపవారితకం స్మృతమ్,
కార్యవశాదశ్రవణం పార్శ్వగతైర్యజ్జనాన్తికం తత్ స్యాత్.
89
తా. అపవారితకం, జనాంతికం:- రహస్యంగా ఉంచవలసిన విషయాలను
గూర్చి పక్క నున్నవానితో మాటలాడడం అపవారితకం. కార్యానికి సంబంధించిన
అవసరాన్ని పట్టి, పక్కనే ఉన్నవాళ్లు (ఒకడు మరొకపాత్రతో అంటూన్న మాటలు)
వినకపోవడం జనాంతికం.
మూ. హృదయస్థం సవికల్పం భావవశాదాత్మగతమేవ,
యాని గూఢార్థయుక్తాని వచనానీహ నాటకే,
జనాన్తికాని కర్ణే తు తాని యోజ్యాని యాకృభిః.
90
తా. 'ఇలా చెయ్యాలా అలా చెయ్యాలా' అనుకొంటూ వికల్పాలతో హృదయంలో
ఉన్న విషయం కూడ ఆత్మగతమే. గూఢమైన (రహస్యమైన, అనగా పాత్రలలో కొందరికి
మాత్రమే తెలియవలసిన విషయాలకు సంబంధించిన మాట కూడ ఆత్మగతమే. గూఢార్థం
గల వచనాలను 'జనాంతికం' ద్వారా చెవిలో చెపుతూన్నట్లు నాటకంలో ప్రదర్శించాలి.
మూ. పూర్వవృత్తం తు యత్ కార్యం భూయః కథ్యం తు కారణాత్,
కర్ణప్రదేశే తద్వాచ్యం; మా గాత్తత్పునరుక్తతామ్.
91
తా. ముందుగా చెప్పిన విషయాన్నే, అవసరాన్ని పట్టి మళ్లీ చెప్పవలసినప్పుడు,
దానిని చెవిలోనే చెప్పాలి. అలా కాకపోతే (సామాజికులకు తెలిసిన విషయాన్నే) మళ్లీ
చెప్పిన దోషం కలుగుతుంది.
మూ. అవ్యభిచారేణ పఠేదాకాశజనాన్తికాత్మగతపాఠ్యాన్,
ప్రత్యక్షపరోక్షకృతానాత్మసముత్థాన్ పరకృతాంశ్చ.
92
తా. ప్రత్యక్షంగా కనబడుతూన్నవాళ్లు, కనబడకుండా పరోక్షంగా ఉన్నవాళ్లు పాల్గొనే,
ఆకాశభాషిత - జనాంతిక - ఆత్మగతభాషితాల పాఠ్యాలను కలగా పులగం కాకుండా,
ఏ మాటలు ఎవరు అంటున్నవి అను విషయం సామాజికులకు స్పష్టంగా తెలిసే టట్లుగా
చదవాలి
పలకాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6b581dcem3wkk2wlz4vit0cskcznxne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/783</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230345</id>
    <revision>
      <id>586868</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '766 మూ. హస్తమస్తరితం కృత్వా త్రిపతాకం ప్రయోక్తృభిః, జనాన్తికం ప్రయోక్తవ్యమపవారితకం తథా. నాట్యశాస్త్రము 93 తా. నాట్యప్రయోక్తలు మాటలాడుతున్నవానికి వింటున్నవానికి మధ్య త్రిప...'</comment>
      <origin>586868</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="j70box7hgslkzn7xtmlepybaiuz8l50" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;766
మూ. హస్తమస్తరితం కృత్వా త్రిపతాకం ప్రయోక్తృభిః,
జనాన్తికం ప్రయోక్తవ్యమపవారితకం తథా.
నాట్యశాస్త్రము
93
తా. నాట్యప్రయోక్తలు మాటలాడుతున్నవానికి వింటున్నవానికి మధ్య త్రిపతాక
హస్తం చూపుతూ జనాంతికాన్ని, అపవారితకాన్ని చెయ్యాలి. (అలా చేయడంవల్ల ఈ
మాటలు ఎవరికి మాత్రమే వినిపించా లని చెపుతూన్నవో సామాజికులకు తెలుస్తుంది).
మూ. సంభ్రమోత్పాతరోషేషు శోకావేగకృతేషు చ,
ఉచ్యన్తో యాని వాక్యాని పునరుక్తాని తేష్విహ.
బ్రూహ్యహో సాధు హా హేతి గచ్ఛ కిమ్ మా వద,
ఏతాని వచనానీహ ద్విత్రిసంఖ్యాని కారయేత్.
94
95
తా. కంగారులో ఉన్నప్పుడు, ఉత్పాతాలు కనబడిన సమయాలలోను, రోషము
శోకము ఆవేశమూ కలిగినప్పుడూ పలికే వాక్యాలలో - 'బ్రూహి' 'ఆహా' 'సాధు' 'హాహా’
'గచ్ఛ' 'కిమ్' 'మావద' వంటి పదాలను రెండు మూడు సార్లు ఉచ్చరించాలి.
మూ. ప్రత్యఙ్గహీనం యద్వాక్యం వికృతం చ ప్రయుజ్యతే,
న లక్షణకృతస్తత్ర కార్యస్త్వభినయో బుధైః.
96
తా. కొన్ని సందర్భాలలో అసంపూర్ణంగాను, వికృతంగాను వాక్యం పలికినప్పుడు
దాని అర్థాన్ని సూచించడానికి అభినయం చేయకూడదు.
మూ. భావో య ఉత్తమానాం త న తం మధ్యేషు యోజయేత్,
యో భావశ్చైవ మధ్యానాం న తం నీచేషు యోజయేత్.
97
తా. ఉత్తముల భావావిష్కరణరీతులను మధ్యములకు, మధ్యముల భావావిష్కరణ
రీతులను నీచులకు ఉపయోగించకూడదు.
మూ. పృథక్ పృథక్ భావరసైరాత్మచేష్టాసముతితైః,
జ్యేష్ఠమధ్యమనీచేషు నాట్యం రాగం హి గచ్ఛతి.
98
తా. ఉత్తమ మధ్యమ - నీచప్రకృతులకు సంబంధించిన భావ - రసాదులను
వాళ్ల ప్రకృతికి అనుగుణమైన చేష్టల ద్వారా వేరు వేరు విధాలలో ప్రదర్శిస్తే నాట్యం రక్తి
కడుతుంది.
మూ. స్వప్నాయి వాక్యార్థస్త్వభినేయో న ఖలు హస్తసఞ్చరై,
సుప్తాభిహితైరేవ తు వాక్యార్జెః సో.. భినేయః స్యాత్.
99
తా. పలవరిస్తూ మాట్లాడిన మాటల అర్థాలను అంగ - హస్తాదిచేష్టల ద్వారా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j70box7hgslkzn7xtmlepybaiuz8l50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/784</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230346</id>
    <revision>
      <id>586869</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 767 అభినయించకూడదు. నిద్రపోతూన్నవాడు పలికిన మాటలే యథాతథంగా పలకాలి (ఆ విధంగా వాచికాభినయం మాత్రమే చెయ్యాలి). మూ. మన్దస్వరసఞ్చరైర్వ్యక్తావ్యక్తం పునరుక్తవచనా...'</comment>
      <origin>586869</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4195" sha1="mukap54a28ynipvb0tqp4i8k2iuvlfr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
767
అభినయించకూడదు. నిద్రపోతూన్నవాడు పలికిన మాటలే యథాతథంగా పలకాలి (ఆ
విధంగా వాచికాభినయం మాత్రమే చెయ్యాలి).
మూ. మన్దస్వరసఞ్చరైర్వ్యక్తావ్యక్తం పునరుక్తవచనార్థమ్,
పూర్వానుస్మరణకృతం కార్యం స్వప్నాయితే పాఠ్యమ్.
100
తా. పలవరింతల పాఠ్యం మందమైన స్వరంతో తెలిసీ తెలియని రీతిలో, చెప్పిన
విషయమే మళ్లీ చెపుతున్నట్లుగా, ఏదో పూర్వం జరిగిన విషయాన్ని స్మరిస్తూ మాట్లాడు
తున్నట్లుగా ప్రయోగించాలి.
మూ. వృద్ధానాం యోజయేత్పార్యం గద్గదస్థలితాక్షరమ్,
అసమాప్తాక్షరం చైవ బాలానాం తు కలస్వనమ్.
101
తా. వృద్ధులు తమ పాఠ్యాన్ని గర్గద స్వరంతో అక్షరాలు తడుముకొంటూ
ఉచ్చరించాలి. చిన్న పిల్లలు మధురస్వరంతో, అక్షరాలు పూర్తిగా ఉచ్చరించకుండా
మాట్లాడుతూన్నట్లు చూపాలి.
మూ. ప్రశిథిలగురుకరణాక్షరఘణాను స్వరితవాక్యగద్గదణైః,
హిక్కాశ్వాసోపేతాం కాకుం కుర్యాస్మరణకాలే.
102
తా. మరణకాలం ఆసన్నమైన వాళ్ల మాటలలోని మహాప్రాణాక్షరాల ఉచ్చారణ
శిథిలంగా ఉంటుంది. గద్గదస్వరంతో చిరుగంటల చప్పుడువలె (పిల్లికూతలవలె)
ఉంటుంది. కంఠస్వరం ఎక్కిళ్లతోను, శ్వాసలతోను (ఒగర్పుతోను) ఆగుతూ ఆగుతూ
ఉంటుంది.
మూ. హిక్కాశ్వాసోపేతా మూర్ఛోపగమే మరణవత్ కథయేత్,
అతిమత్తేష్వపి కార్యం తద్వత్ స్వప్నాయితే యథా పాఠ్యమ్.
103
తా. మూర్ఛ వచ్చే ముందు కూడ కంఠస్వరం, మరణసమయంలో వలెనే,
ఎక్కిళ్లతోను, ఆయాసంతోను ఒగర్పుతోను, అడ్డుపడుతూంటుంది. మద్యమదం తీవ్రంగా
ఉన్నవాళ్ళ పాఠ్యం కూడ పలవరించేవాని పాఠ్యలాగనే ఉంటుంది.
మూ. నానాభావోపగతం మరణాభినయే బహుకీర్తితం తు,
విక్షిప్తహస్తపాదైః నిభృతైః సన్నైస్తథా కార్యమ్.
104
తా. మరణాభినయంలో, హస్తాలు, పాదాలు, దుర్బలము లైపోయి కదలకుండా
ఉండగా వాటిని జారవిడిచి, అనేకవిధాలుగా, వివిధచేష్టలతో మరణం ప్రదర్శించాలి.
మూ. విషపీతే.పి చ మరణం కార్యం విక్షిప్తగాత్రకరచరణమ్,
విషవేగసంప్రయుక్తం విస్ఫురితాఙ్గక్రియోపేతమ్.
105&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mukap54a28ynipvb0tqp4i8k2iuvlfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/785</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230347</id>
    <revision>
      <id>586870</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '768 నాట్యశాస్త్రము తా. విషం తాగడంవల్ల వచ్చిన మరణంలో శరీరం అంతా విషవేగం వ్యాపించి, కొన్ని అవయవాలు వణికి పోతూండగా, కాళ్లు చేతులూ చాచి నేలమీద పడవేసి అభినయించాలి. మూ. వ్యాధిప్లు...'</comment>
      <origin>586870</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="1smfuvvmrz9h3vzznwwpmjuggd08yr9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;768
నాట్యశాస్త్రము
తా. విషం తాగడంవల్ల వచ్చిన మరణంలో శరీరం అంతా విషవేగం వ్యాపించి,
కొన్ని అవయవాలు వణికి పోతూండగా, కాళ్లు చేతులూ చాచి నేలమీద పడవేసి
అభినయించాలి.
మూ. వ్యాధిప్లుతే చ మరణం నిషణ్ణగాక్రైస్తు సంప్రయోక్తవ్యమ్,
హిక్కశ్వాసోపేతం తథా పరాధీనగాత్రసంజ్చారమ్.
106
తా. అవయవాలు పట్టు తప్పి క్రిందికి పడిపోతూండగా, ఎక్కిళ్లు ఒగర్పు మొదలైన
వాటితో బాధపడుతూన్నట్లుగా వ్యాధులవల్ల కలిగిన మరణం అభినయించాలి.
మూ. ప్రథమే వేగే కార్యం త్వభినేయం వేపథుర్ద్వితీయే తు,
దాహస్తథా తృతీయే విలల్లికా స్యాచ్చయితుణ్ణి తు.
ఫేనస్తు పఞ్చమస్థే గ్రీవా షష్టే తు భజ్యతే,
జడతా సప్తమే తు స్యాన్మరణం త్వష్టమే భవేత్.
107
108
తా. మొదటి విషవేగంలో శరీరం చిక్కిపోతుంది. రెండవ వేగంలో వణుకు, మూడవ
వేగంలో ఒళ్లు మంటలు, నాల్గవ వేగంలో ఎక్కిళ్లు ఐదవ వేగంలో నోటినుండి నురుగులు,
ఆరవ వేగంలో మెడ వాలిపోవడం, ఏడవ వేగంలో జడత్వం, ఎనిమిదవ వేగంలో మరణము
అభినయించాలి.
మూ. తత్ర ప్రథమవేగే తు క్షామవక్రకపోలతా,
కృశత్వే...భినయః కార్యో వాక్యానామల్పభాషణమ్.
109
తా. ప్రథమవేగంలో కృశ్వత్వం కలిగినప్పుడు చెక్కిళ్లు దగ్గర పడిపోయి నట్లు,
మాటలు మందంగా వస్తూన్నట్లు అభినయించాలి.
మూ. (ప్రవిష్టతారకే నేత్రే కపోలాధరమేవ చ,
అంసోదరభుజానాం తు కృశతా కార్శ్వ్యరూపణమ్).
తా. గుడ్లు కళ్లలో కూరుకొనిపోతాయి. చెక్కిళ్లు క్రిందిపెదవి నొక్కుకొని పోతాయి.
బుజాలు పొట్ట, భుజాలు కుదించుకొనిపోతాయి. కృశత్వాన్ని ఈ విధంగా అభినయించాలి.
మూ. హస్తయోః పాదయోర్మూర్ని యుగపత్ పృథగేవ వా,
కప్పనేన యథాయోగం వేపడుం సంప్రయోజయేత్.
110
తా. చేతులు, కాళ్లు, తల ఇవన్నీ ఒకే సమయంలో కాని, వేరు వేరు సమయాలలో
గాని కదల్చడం ద్వారా వీలును అనుసరించి వణుకును అభినయించాలి.
మూ. సర్వాఙ్గవేపనోద్వేజనేన కణూయనాత్తథార్గానామ్,
విక్షిప్తహస్తగాత్రైర్దాహశ్చైవాభినేతవ్యః.
111&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1smfuvvmrz9h3vzznwwpmjuggd08yr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/786</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230348</id>
    <revision>
      <id>586871</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 769 తా. శరీరం అంతా వణకడం, ఏదో బాధ, అవయవాలను గోకికొనడం, చేతులూ, ఇతరమైన అవయవాలు విసిరివేస్తూండడం - వీటిచేత దాహం (శరీరంమంటలు) అభినయించాలి. మూ. ఉదృత్తనిమేషత్వాదుద్గ...'</comment>
      <origin>586871</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4117" sha1="fn9ypqtu1zckaf5kgjc3qlp0qn6m6i8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
769
తా. శరీరం అంతా వణకడం, ఏదో బాధ, అవయవాలను గోకికొనడం, చేతులూ,
ఇతరమైన అవయవాలు విసిరివేస్తూండడం - వీటిచేత దాహం (శరీరంమంటలు)
అభినయించాలి.
మూ. ఉదృత్తనిమేషత్వాదుద్గారచ్ఛర్దనైస్తథాక్షే పైః,
అవ్యక్తాక్షరకథనై: విలల్లికామభినయేదేవమ్.
112
తా. కళ్లు పైకి ఎత్తి రెప్పలు వాల్చడం, తేణుపులు, కక్కడం, తీవ్రమైన కంపం,
అస్పష్టంగా మాట్లాడడం వీటితో ఎక్కిళ్లను అభినయించాలి.
మూ. ఉద్గారవమనయోగైః శిరసశ్చ విలోలనైరనేకవిధైః,
ఫేనస్తభినేతవ్యో నిఃసంజ్ఞతయా నిమేషైశ్చ.
113
తా. తేనుపులు, వాంతులు, అనేకవిధాల తల ఊగిపోవడం, స్పృహ కోల్పోవడం,
కళ్లు మూతలు పడడం - వీటితో నోటినుండి నురుగు కారడాన్ని అభినయించాలి.
మూ. అంసకపోలస్పర్శాచ్ఛిరసశ్చ వినామనాచ్ఛిరోభఙ్గః,
సర్వేన్డ్రియసంమోహాఙ్ఞడతామేవం ప్రయుజ్ఞోత.
114
తా. చెక్కిళ్లు, బుజాలు, తల - వీటిని మాటికి స్పృశించడం ద్వారా మెడ వాలి
పోవడాన్ని అభినయించాలి. ఏ ఇంద్రియమూ పని చేయడం లేదు అని సూచిస్తూ జడత్వాన్ని
అభినయించాలి.
మూ. సంమీలితనేత్రత్వాద్వ్యాధివృద్ధ్యా భుజఙ్గదశనాద్వా,
ఏవం హి నాట్యధర్మే మరణాని బుధైః ప్రయోజ్యాని.
115
తా. వ్యాధి పెరిగిపోవడంవల్ల గాని, సర్పం కరవడంవల్ల గాని మరణించడాన్ని
కళ్లు మూసివేయడం ద్వారా నాట్యధర్మంలో అభినయించాలి.
మూ. ఏతే.. భినయవిశేషాః కర్తవ్యాః సత్త్వభావసంయుక్తాః,
అన్యే తు లౌకికా యే తే సర్వే లోకవత్ కార్యాః
116
తా. ఇంతవరకు చెప్పిన అభినయవిశేషాలను, మానసికభావావిష్కరణంతో జోడించి
చెయ్యాలి. ఇతరమైన లౌకికవిషయాభినయా లన్నీ లోకంలో ఎలా ప్రసిద్ధంగా కనబడు
తున్నాయో ఆ విధంగా చెయ్యాలి.
మూ. నానావిధైర్యథా పుష్పెర్మాలాం బధ్నాతి మాల్యకృత్,
అజోపాట్టై రసైర్భావైస్తథా నాట్యం ప్రయోజయేత్.
117
తా. మాలాకారుడు అనేకవిధాలైన పుష్పాలతో మాల కట్టినట్లు, వివిధములైన
ఆంగికాభినయాలతోను, రసాలతోను, భావాలతోను నాట్యప్రయోగం చెయ్యాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fn9ypqtu1zckaf5kgjc3qlp0qn6m6i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/787</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230349</id>
    <revision>
      <id>586872</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '770 మూ. యా యస్య లీలా నియతా గతిశ్చ రఙ్గప్రవిష్టస్య విధానయుక్తః, తామేవ కుర్యాదవిముక్తసత్తో యావన్న రఙ్గత్ ప్రతినిఃసృతః స్యాత్. నాట్యశాస్త్రము 118 తా. నాట్యరంగస్థలంమీద ప్రవేశించ...'</comment>
      <origin>586872</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="mmk580fbrixalo9kgp8c029uvvve813" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;770
మూ. యా యస్య లీలా నియతా గతిశ్చ రఙ్గప్రవిష్టస్య విధానయుక్తః,
తామేవ కుర్యాదవిముక్తసత్తో యావన్న రఙ్గత్ ప్రతినిఃసృతః స్యాత్.
నాట్యశాస్త్రము
118
తా. నాట్యరంగస్థలంమీద ప్రవేశించిన నటుడు లేదా నటి తనకు ఏ లీల (role)
ఇవ్వబడిందో, ఏ విధమైన గతి (అభినయాదికం) నిర్ణయింపబడిందో దానిని మాత్రమే
శాస్త్రవిహితపద్ధతి ప్రకారం, మానసికమైన ఏకాగ్రతాదులను కోల్పోకుండా, రంగస్థలం
విడిచి వెళ్లే వరకు జాగరూకతతో నిర్వహించాలి.
మూ. ఏవమేతే మయా ప్రోక్తా నాట్యే చాభినయాః క్రమాత్,
అన్యేతు లౌకికా యే తే లోకాద్ గ్రాహ్యాః సదా బుధైః.
119
తా. నే నీ విధంగా నాట్యంలో అనుసరించవలసిన అభినయపద్ధతులను
విశదీకరించి చెప్పాను. లోకంలో ప్రసిద్ధంగా ఉన్న అభినయవిధానా లేవైనా ఉంటే వాటిని,
పండితులు, లోకంనుండే నేర్చుకోవాలి.
మూ. లోకో వేదస్తథాధ్యాత్మం ప్రమాణం త్రివిధం స్మృతమ్,
వేదాధ్యాత్మపదార్థేషు ప్రాయో నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్.
120
తా. లోకము, వేదము, అధ్యాత్మము (తాను సంపాదించిన జ్ఞానము) అని ప్రమాణం
మూడు విధాలు. వేదాల ద్వారా (ధనుర్వేద - గంధర్వవేద - నాట్యవేదాదుల ద్వారా),
తన మేధాశక్తి ద్వారా తెలిసిన పదార్థాలమీదనే, సాధారణంగా నాట్యం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.
వాటిని ఆశ్రయించుకొని ఉంది.
మూ. వేదాధ్యాత్మోపపన్నం తు శబ్దచ్ఛన్దస్సమన్వితమ్,
లోకసిద్ధం భవేత్ సిద్ధం నాట్యం లోకాత్మకం తథా.
తస్మాన్నాట్యప్రయోగే తు ప్రమాణం లోక ఇష్యతే.
121
తా. వేదం ప్రమాణంగా గలది, అధ్యాత్మసంమతము, శబ్దశాస్త్ర ఛందః శాస్త్రాలను
అనుసరించినదీ అయిన నాట్యం లోకప్రసిద్ధం (లోకాంగీకార్యం) అవుతేనే సిద్ధం అవుతుంది.
ఈ విధంగా ఇది లోకాత్మకమైనది. అందుచేతనే నాట్యప్రయోగంలో లోకం ప్రమాణం
అని చెప్పబడుతూన్నది.
మూ. దేవతానామృషీణాం చ రాజామథ కుటుమ్బినామ్,
పూర్వవృత్తానుచరితం నాట్యమిత్యభిధీయతే.
122
తా. దేవతల, ఋషుల, రాజుల, కుటుంబుల పూర్వం జరిగిన చరిత్రలను వర్ణిస్తూ
ప్రదర్శించేది నాట్య మని చెప్పబడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmk580fbrixalo9kgp8c029uvvve813</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/788</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230350</id>
    <revision>
      <id>586873</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 అ. చిత్రాభినయము 771 మూ. లోకస్య చరితం యత్తు నానావస్థానరాత్మకమ్, తదఙ్గభినయోపేతం నాట్యమిత్యభిసంజ్ఞితమ్. 123 తా. (ప్రాచీనరాజమున్యాదుల చరితమే కాక అనేకవిధాలైన అవస్థాభేదాల స్వరూపం...'</comment>
      <origin>586873</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="7gofl5ewldpkmww0erm5dajw878dlwq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25 అ. చిత్రాభినయము
771
మూ. లోకస్య చరితం యత్తు నానావస్థానరాత్మకమ్,
తదఙ్గభినయోపేతం నాట్యమిత్యభిసంజ్ఞితమ్.
123
తా. (ప్రాచీనరాజమున్యాదుల చరితమే కాక అనేకవిధాలైన అవస్థాభేదాల
స్వరూపంలో ఉన్న లోక (సమాజ చరితాన్నే ఆంగికాభినయాదులతో ప్రదర్శిస్తే అది
(కూడ) 'నాట్యం' అవుతుంది.
మూ. ఏవం లోకస్య యా వార్తా నానావస్థాన్తరాత్మికా,
సా నాట్యే సంవిధాతవ్యా నాట్య వేదవిచక్షణైః.
124
తా. అనేకవిధాలైన అవస్థల (జీవనవిధానాదులు) భేదాలే స్వరూపంగా గల, లోకంలో
ఉన్న జనుల చరిత్రనే, నాట్యవేదనిపుణులు, నాట్యంలో నిబంధించాలి. ఈ విధంగా
నాటకాదులకు, రచనలకు, ప్రయోగాలకు మార్గదర్శకం లోకమే అని అర్థం.
మూ. యాని శాస్త్రాణి యే ధర్మాః యాని శిల్పాని యాః క్రియాః,
లోకధర్మప్రవృత్తాని తన్నాట్యమితి సంజ్ఞితమ్.
అయినా
తా. ఏ శాస్త్రాలైనా, ఏ ధర్మాలైనా,
-
125
శిల్పాలైనా, ఏ క్రియలు (activities)
ఇవన్నీ లోకధర్మాన్ని పట్టి (లోకవ్యవహారాన్ని పట్టి) ఏర్పడినవే. వాటినే
రంగస్థలంమీద అభినయిస్తే అది నాట్యం అవుతుంది.
మూ. న చ శక్యం హి లోకస్య స్థావరస్య చరస్య చ,
శాస్త్రేణ నిర్ణయం కర్తుం భావచేష్టావిధిం ప్రతి.
126
తా. చరాచరాత్మకమైన ఈ లోకంలో ఉన్న స్థావరాల, జంగమాల భావాలు,
చేష్టలు మొదలైనవి ఇలాగే ఉంటాయి, లేదా ఇలాగే ఉండాలి అని శాస్త్రంచేత నిర్ణయించడం
శక్యం కాని పని కదా!
మూ. నానాశీలాః ప్రకృతయః శీలే నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్,
తస్మాల్లోకప్రమాణం హి విజ్ఞేయం నాట్యయోక్తృభిః.
127
తా. లోకంలో ఉన్న మానవుల శీలాలు అనేకవిధాలుగా, ఊహింప రాని భేదాలతో
కూడిన రీతులలో, ఉంటాయి. నాట్యానికి మూలాధారం మానవశీలం. అందుచేత నాట్య
ప్రయోక్తలు లోకం అను ప్రమాణాన్ని బాగా అర్థం చేసికోవాలి; దానిని అనుసరించాలి.
మూ. ఏవం భావానుకరణే నానాప్రకృతిసంభవే,
భావాఙ్గసత్త్వసంయుక్తో యత్నః కార్యః ప్రయోక్తృభిః.
128
తా. వివిధప్రకృతుల జనులకు చెందిన భావాలను అనుకరించడంలో, నాట్య&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7gofl5ewldpkmww0erm5dajw878dlwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/789</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230351</id>
    <revision>
      <id>586874</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '772 నాట్యశాస్త్రము ప్రయోక్తలు భావాలు, అంగాలు (ఆంగికాభినయాలు) సత్యం (సాత్వికాభియాలు) వీటి విషయంలో మంచి ప్రయత్నం చెయ్యాలి. మూ. ఏతాన్ విధీన్యోం. భినయస్య సమ్యక్, విజ్ఞాయ రణే మనుజః...'</comment>
      <origin>586874</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2543" sha1="n5xh5royth35et4levsnfq9v5n3uh5v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;772
నాట్యశాస్త్రము
ప్రయోక్తలు భావాలు, అంగాలు (ఆంగికాభినయాలు) సత్యం (సాత్వికాభియాలు) వీటి
విషయంలో మంచి ప్రయత్నం చెయ్యాలి.
మూ. ఏతాన్ విధీన్యోం. భినయస్య సమ్యక్,
విజ్ఞాయ రణే మనుజః ప్రయుక్త,
స నాట్యతత్త్వాభినయప్రయోక్తా
సమానమగ్ర్యం లభతే హి లోకే.
129
తా. అభినయానికి సంబంధించిన ఈ విధులను (పద్ధతులను) బాగా తెలిసికొని
ఏ మనుజుడు (విద్వాంసుడు) నాట్యరంగంమీద ప్రయోగిస్తాడో యథార్థమైన నాట్య
స్వరూపాన్ని చక్కగా ప్రయోగించిన అతడు లోకంలో అత్యుత్తమ మైన సంమానం
పొందుతాడు.
మూ. ఏవమేతే హ్యభినయా వాడ్నేపథ్యాఙ్గసంభవాః,
ప్రయోగజ్ఞేన కర్తవ్యా నాటకే సిద్ధిమిచ్ఛతా.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే చిత్రాభినయో నామ పఞ్చవింశోధ్యాయః.
130
తా. నాటకంలో సిద్ధిని (success) కోరేవాడు వాక్కుకు, నేపథ్యానికి, ఆంగాలకీ
సంబంధించిన అభినయాలను, అనగా వాచిక - ఆహార్య - అంగికాభినయాలను ఈ
విధంగా ప్రయోగించాలి. ఈ విధంగా అభినయప్రయోగం చేసినవానికి నాటకప్రదర్శనలో
సిద్ధి లభిస్తుంది.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
చిత్రాభినయం అను ఇరవైఐదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
မ်းဆီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n5xh5royth35et4levsnfq9v5n3uh5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/790</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230352</id>
    <revision>
      <id>586875</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '773 မ်း ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ షడ్వింశో2ధ్యాయః వికృతి వికల్పము &quot;యస్మిన్ సతి ప్రకృతిభూమివికల్ప ఏష, స్త్రీ (త్రే) ధాస్య యాతి హృదయాదరణీయభావః, రాగః స యస్య మహిమా మహనీయధామ్ని...'</comment>
      <origin>586875</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="j49c0w5fbizdoo84pailh3yki2ejyo6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;773
မ်း
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ షడ్వింశో2ధ్యాయః
వికృతి వికల్పము
&quot;యస్మిన్ సతి ప్రకృతిభూమివికల్ప ఏష,
స్త్రీ (త్రే) ధాస్య యాతి హృదయాదరణీయభావః,
రాగః స యస్య మహిమా మహనీయధామ్ని
భూయాత్స నిత్యమపి తత్ర చ రాగవన్తః.&quot;
మూ. అనురూపా విరూపా చ తథా రూపానురూపిణీ,
త్రిప్రకారేహ పాత్రాణాం ప్రకృతిశ్చ విభావితా.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
1
తా. పాత్రల ప్రకృతి- అనురూప, విరూప, రూపానురూప అని మూడు విధాలు.
మూ. నానావస్థాక్రియోపేతా భూమికా ప్రకృతిస్తథా,
భృశముద్ద్యోతయేన్నాట్యం స్వభావకరణాశ్రయమ్.
2
తా. అనేకవిధాలతో, క్రియలతో కూడిన భూమిక (role), ప్రకృతి కూడ స్వభావాన్ని
పాత్రల సహజస్వరూపాన్ని, కరణాలను అనుసరించి ప్రయోగించిన నాట్యానికి చాల
శోభ చేకూరుస్తుంది.
మూ. బహుబాహుబహుముఖాస్తథా చ వికృతాననాః,
పశుశ్వాపదవక్రాశ్చ ఖరోష్టాశ్వగజాననాః.
ఏతే చాన్యే చ బహవో నానారూపా భవన్తి యే,
ఆచార్యేణ తు తే కార్యా మృత్కాష్ట జతు చర్మభిః
3
4
తా. నాటకాలలో అనేక మైన బాహువులు, అనేకమైన ముఖాలు కలవాళ్లు,
వికృతమైన ముఖాలు కలవాళ్లు, పశువుల, క్రూరమృగాల ముఖాలవంటి ముఖాలు కలవాళ్లు
గాడిదల - ఒంటెల, అశ్వాల, గజాల ముఖాలవంటి ముఖాలు గలవాళ్లు, ఇంకా ఎన్నో
వేరు వేరు విధాలైన రూపాలు కలవాళ్లు అయిన పాత్ర లుంటారు. నాట్యాచార్యుడు
అలాంటి వాళ్ల ఆకారాలను మట్టితోను, కఱ్ఱతోను, లక్కతోను, చర్మతోను చేయించాలి.
మూ. స్వాభావికేన రూపేణ ప్రవిశేద్రఙ్గమణ్డలమ్,
ఆత్మరూపమవచ్ఛాద్య వర్ణకైర్భూషణైరపి.
5
తా. ప్రతీ నటుడూ (నటీ) తాను అనుకరిస్తూన్న వ్యక్తికి తగిన రంగులచేత,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j49c0w5fbizdoo84pailh3yki2ejyo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/791</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230353</id>
    <revision>
      <id>586876</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '774 నాట్యశాస్త్రము అలంకారాలచేత తన రూపాన్ని కప్పివేసికొని, ఆ వ్యక్తికి ఏది స్వాభావికమైన రూపం ఉంటుందో దానితో రంగమండపంమీద ప్రవేశించాలి. మూ. యాదృశం యస్య యద్రూపం ప్రకృత్యా తత్ర...'</comment>
      <origin>586876</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="34s46vjyf52qaa82li85lmna9aq60ll" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;774
నాట్యశాస్త్రము
అలంకారాలచేత తన రూపాన్ని కప్పివేసికొని, ఆ వ్యక్తికి ఏది స్వాభావికమైన రూపం
ఉంటుందో దానితో రంగమండపంమీద ప్రవేశించాలి.
మూ. యాదృశం యస్య యద్రూపం ప్రకృత్యా తత్ర తాదృశమ్,
వయోవేషానురూపేణ ప్రయోజ్యం నాట్యకర్మణి.
6
తా. ప్రకృతిని అనుసరించి వయస్సుకు వేషానికీ తగిన ఎలాంటి రూపం ఉంటుందో
అలాంటి రూపాన్నే నాట్యప్రయోగంలో ప్రదర్శించాలి.
మూ. యథా జీవత్స్వభావం హి పరిత్యజ్యాన్యదేహికమ్,
పరభావం ప్రకురుతే పరభావం సమాశ్రితః.
7
తా. ఒక జీవుడు ఒక జన్మ విడిచి మరొక జన్మ ఎత్తినప్పుడు వెనుకటి దేహానికి
సంబంధించిన స్వభావాన్నంతనీ పూర్తిగా విడిచివేసి మరొక దేహానికి సంబంధించిన
స్వరూపస్వభావాదులనే ఎలా ప్రకటిస్తాడో అదే విధంగా నటుడు లేదా నటి తన
స్వభావాదులను విడచి తాను అనుకరిస్తూన్న పాత్రల స్వభావాదులను ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఏవం బుధః పరం భావం సోస్మీతి మనసా స్మరన్,
తేషాం వాగఙ్గలీలాభిశ్చేష్టాభిస్తు సమాచరేత్.
8
తా. సమర్థుడైన నటుడు తాను ఏ పాత్రగా నటిస్తున్నాడో ఆ పాత్ర తానే అని
మనసా భావన చేస్తూ అవే విధమైన మాటలతో, అవయవవిన్యాసాలతో, లీలలతో,
చేష్టలతో ప్రవర్తించాలి.
మూ. సుకుమారప్రయోగో యో రాజ్ఞామామోదసంభవః,
శృఙ్గరరసమాసాద్య తన్నారీషు ప్రయోజయేత్.
9
తా. రాజులకు ఆనందాన్ని కలిగించాలంటే శృంగారరసానికి సంబంధించిన
సుకుమారమైన ప్రయోగాన్ని (అభినయాన్ని) స్త్రీలచేతనే చేయించాలి.
మూ. యుద్ధోద్ధతా
విద్ధకృతాఃసంరమ్భారభటాశ్చ యే,
న తే స్త్రీభిః ప్రయోక్తవ్యాః యోక్తవ్యాః పురుషేషు తే.
10
తా. యుద్ధాలలో చేసే ఉద్ధతమైన ప్రవర్తనలతో, ఆడంబరాలతో, తీవ్రమైన చేష్టలతో
చేసే ప్రయోగాలు స్త్రీలు చేయకూడదు. వాటిని పురుషులు మాత్రమే ప్రయోగించాలి.
మూ. అనుద్భట సంభ్రాన్తమనావిద్ధాఙ్గచేష్టితమ్,
లయతాలకలాపాతప్రమాణనియతాక్షరమ్.
సువిభక్తపదాలాపమనిష్ఠుదమకాహలమ్,
11&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>34s46vjyf52qaa82li85lmna9aq60ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/792</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230354</id>
    <revision>
      <id>586877</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 అ. వికృతివికల్పము ఈదృశం యద్ భవేనాట్యం నారీభిశ్చ ప్రయోజయేత్. 775 12 తా. ఉద్భటత్వం కాని, తొందర కాని ఉండకూడదు. చేతులూ, కాళ్లూ ఆవేశంలో తీవ్రంగా ఇటూ అటూ ఎగరవేస్తూ చేష్టలు చేయకూడదు....'</comment>
      <origin>586877</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="suinmfkxcepnvbeu6vjr6tb486vbxaq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;26 అ. వికృతివికల్పము
ఈదృశం యద్ భవేనాట్యం నారీభిశ్చ ప్రయోజయేత్.
775
12
తా. ఉద్భటత్వం కాని, తొందర కాని ఉండకూడదు. చేతులూ, కాళ్లూ ఆవేశంలో
తీవ్రంగా ఇటూ అటూ ఎగరవేస్తూ చేష్టలు చేయకూడదు. అవయవాల కదలిక లయకు,
తాలానికి, కలలకు అనుగుణంగా ఉండాలి. పాఠ్యంలోని పదాల ఉచ్ఛారణం స్పష్టంగా,
నియతమైన అక్షరాలతో, సుకుమారంగా ఉండాలి. అక్షరాలు ఉచ్చారణలో కలిసిపోయి
అస్పష్టంగా ఉండకూడదు. ఇలాంటి సుమాకురనాట్యంలో స్త్రీలనే నియమించాలి.
మూ. ఏవం కార్యం ప్రయోగజ్జెర్భూమికావినివేశనమ్,
స్త్రీయో హి స్త్రీగతో భావః పౌరుషః పురుషస్య చ.
13
తా. నాట్యప్రదర్శననిపుణులు స్త్రీల భావాలను అభినయించడానికి స్త్రీలను (నటిలను)
పురుషభావాలను అభినయించడానికి పురుషులను (నటులను) నియమించి భూమికలను
(Roles) ఏర్పాటు చెయ్యాలి.
మూ. యథావయో యథావస్థమనురూపేతి సా స్మృతా,
పురుషః స్రీకృతం భావం రూపాత్ ప్రకురుతే తు యః.
రూపానురూపా సా జ్ఞేయా ప్రయోగే ప్రకృతిర్భుధైః,
ఛన్దతః పౌరుషీం భూమిం స్త్రీ కుర్యాదనురూపతః.
న పరస్పరచేష్టాసు కార్యౌ స్థవిరబాలిశా.
తా.
14
15
- స్త్రీలు స్త్రీభావాలను, పురుషులు పురుషభావాలను వయస్సులకు, అవస్థలకు
అనుగుణంగా అభినయిస్తే అది నాట్యప్రయోగంలో అనురూపప్రకృతి. పురుషుడు స్త్రీ
వేషం ధరించి స్త్రీ భావాలను అభినయిస్తే అది నాట్యప్రయోగంలో రూపానురూపప్రకృతి.
స్త్రీ (నటి) ఇచ్ఛానుసారంగా అనురూపప్రకృతిగా ఉండగలిగితే పురుషభూమికను (Roles)
వహించవచ్చును. అట్లే వృద్ధులు యువకుల భూమికలు యువకులు భూమికలు, బాలిశలు
(వికలాంగులు) మంచివాళ్ల భూమికలు, అవయవ సౌష్ఠవం ఉన్నవాళ్లు వికలాంగుల
భూమికలు ధరించకూడదు.
మూ. పాఠ్యప్రయోగే పురుషాః ప్రయోక్తవ్యా హి సంస్కృతే.
తా. సంస్కృతంలో ఉన్న పాఠ్యాన్ని పురుషులు ఉపయోగించాలి.
మూ. స్త్రీణాం స్వభావమధురాః కణ్ణాః పుంసాం తు బలవన్తః,
యద్యపి పురుషో విద్యాద్ గీతవిధానం చ లక్షణోపేతమ్.
మాధుర్యగుణవిహీనం శోభాం జనయేన్న తద్ గీతమ్.
16
17&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>suinmfkxcepnvbeu6vjr6tb486vbxaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/793</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230355</id>
    <revision>
      <id>586878</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '776 నాట్యశాస్త్రము తా. స్త్రీల కంఠాలు (కంఠధ్వనులు) సహజంగానే మధురంగా ఉంటాయి. పురుషుల కంఠాలు బలంగా ఉంటాయి. పురుషుడు గీతవిధానంలోను, దానికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ నియమాలలోను మంచి...'</comment>
      <origin>586878</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="3wyxg1jvb80q2ce8fxnqb9x8l3fci4t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;776
నాట్యశాస్త్రము
తా. స్త్రీల కంఠాలు (కంఠధ్వనులు) సహజంగానే మధురంగా ఉంటాయి. పురుషుల
కంఠాలు బలంగా ఉంటాయి.
పురుషుడు గీతవిధానంలోను, దానికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ నియమాలలోను
మంచి ప్రావీణ్యం కలవాడే అయినా అతడు పాడిన గీతం, మాధుర్యం లేకపోవడంచేత,
జనకంగా ఉండదు.
మూ. యత్ర స్త్రీణాం పాఠ్యాడ్ గుణైర్నరాణాం చ కణ్ణమాధుర్యమ్.
ప్రకృతివిపర్యయజనితా విజ్ఞేయౌ తావలంకారౌ.
18
తా. అయితే కొందరు స్త్రీలు సంస్కృతాదిపాఠ్యాలను ఆ భాషలకు అనుగుణంగా,
నిర్దుష్టంగా ఉచ్చరించగలరు. కొందరు పురుషులు గీతాన్ని మధురంగా పాడగలరు. ఇది
ప్రకృతిలో (స్వభావంలో) జరిగిన మార్పుచేత ఏర్పడినవి. వీటిని వాళ్లకు అలంకా రాలుగానే
భావించాలి.
మూ. ప్రాయేణ దేవపార్థివసేనాపతిముఖ్యపురుషభవనేషు.
స్త్రీజనకృతాః ప్రయోగా భవన్తి పురుషస్వభావేన.
19
తా. సాధారణంగా దేవతలు, రాజులు, సేనాపతులు మొదలైన పురుషుల
భవనాలలో, పురుషులు నిర్వహించవలసిన భూమికలను స్త్రీలే నిర్వహించిన నాట్య
ప్రయోగాలు జరుగుతుంటాయి.
మూ. రమోర్వశీప్రభృతిషు స్వర్గే నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్.
తథైవ మానుషే లోకే రాజ్ఞామన్తఃపురేష్విహ,
ఉపదేష్టవ్యమాచార్యైః ప్రయత్నేనాఙ్గనాజనే.
న స్వయం భూమికాభ్యాసా బుధైః కార్యాస్తు నాటకే,
స్త్రీషు యోజ్యః ప్రయత్నేన ప్రయోగః పురుషాశ్రయః.
తా.
20
21
22
స్వర్గలోకంలో నాట్యం రంభ, ఊర్వశి మొదలైన అప్సరఃస్త్రీలలో ప్రతిష్ఠితమై
ఉన్నట్లు భూలోకంలో కూడ ఇది రాజాంతఃపురాలలో స్త్రీలయందే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.
అన్ని పాత్రలూ స్త్రీలే ధరిస్తారు.
ఈ విధంగా స్త్రీలే కొన్ని పురుషభూమికలు వహించవలసి ఉండడంచేత
నాట్యాచార్యులు ప్రయత్నపూర్వకంగా స్త్రీలకు (పురుషభూమికానిర్వహణం చేసే విధానాన్ని)
నేర్పాలి. తెలివైన వాళ్లెవరూ, నాటకంలో ధరించ వలసిన భూమికలను స్వయంగా,
(ఆచార్యోపదేశం లేకుండా) అభ్యసించకూడదు. పురుషభూమికలను ఎలా నిర్వహించాలో
స్త్రీలకు ప్రయత్నపూర్వకంగా నేర్పాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3wyxg1jvb80q2ce8fxnqb9x8l3fci4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/794</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230356</id>
    <revision>
      <id>586879</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 అ. వికృతివికల్పము మూ. యస్మాత్ స్వభావోపగతో విలాసః స్త్రీషు విద్యతే. తస్మాత్స్వభావమధురమఙ్గం సులభసౌష్ఠవమ్, లలితం సౌష్టవం యచ్చ సో2. లంకారః పరో మతః. తా. 777 • స్త్రీలలో స్వభావసిద్...'</comment>
      <origin>586879</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="90z10j05di20c24dofdrt8s4yk9fj1b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;26 అ. వికృతివికల్పము
మూ. యస్మాత్ స్వభావోపగతో విలాసః స్త్రీషు విద్యతే.
తస్మాత్స్వభావమధురమఙ్గం సులభసౌష్ఠవమ్,
లలితం సౌష్టవం యచ్చ సో2. లంకారః పరో మతః.
తా.
777
• స్త్రీలలో స్వభావసిద్ధంగా విలాస ఉంటుంది. అందుచేత వాళ్ల శరీరం స్వభావం
చేతనే మధురమైనదై సౌష్ఠవోపేతమై ఉంటుంది. ఈ విధంగా స్త్రీలలో సహజంగా ఉన్న
ఈ లలితమూ, సౌష్ఠవమూ కూడ ఉత్తమమైన అలంకారం.
మూ. ప్రయోగో ద్వివిధశ్చైవ విజ్ఞేయో నాటకాశ్రయః.
సుకుమారస్తథావిదో నానాభావరసాశ్రయః.
24
తా. అనేకవిధాల భావాలతోను, రసాలతోను కూడిన నాట్యప్రయోగం
సుకుమారము, ఆవిధము అని రెండు విధాలు.
మూ. నాటకం సప్రకరణం భాణో వీథ్యఙ్క ఏవ చ.
-
జ్ఞేయాని సుకుమారాణి మానుషైరాశ్రితాని తు.
-
25
తా. మనుష్యులు అధికంగా ఉండే కథావస్తువులు గల నాటక - ప్రకరణ భాణ
- వీథీ - అంకాలు సుకుమారమైనవి. వీటి ప్రయోగం సుకుమారప్రయోగం.
మూ. సుకుమారప్రయోగోలి..యం రాజ్ఞామమోదకారకః.
శృఙ్గరరసమాసాద్య స్త్రీణాం తత్తు ప్రయోజయేత్,
యుద్ధోద్ధతావిద్ధకృతా సంరబ్ధారభటాశ్చ యే.
న తే స్త్రీణాం ప్రకర్తవ్యాః కర్తవ్యాః పురుషైర్హితే.
26
27
తా. ఈ అధ్యాంలోని 8, 9 శ్లోకాలే కొంచెం శబ్దాల మార్పుతో ఇక్కడ మళ్లీ
చేర్చబడ్డాయి.
మూ. యదావిద్ధాఙ్గహారం తు ఛేద్యభేద్యాహవాత్మకమ్.
28
మాయేన్ద్రజాలబహులం పుస్తనైపథ్యదీపితమ్,
పురుషప్రాయసంచారమల స్తీకమథోద్ధతమ్.
సాత్త్వత్యారభటీయుక్తం నాట్యమావిద్ధసంజ్ఞితమ్.
29
29
తా. ఆవిద్ధనాట్యంలో అంగహారాలు తీవ్రంగా ఉంటాయి. బద్దలు కొట్టడాలు,
నరికివేయడాలు, యుద్ధాలు - వీటితో నిండి ఉంటుంది. మాయా ఇంద్రజాల ప్రయోగాలు,
పుస్తాలతో (కొయ్యలు మొదలైనవాటితో చేసిన బొమ్మలు తలలు (ప్రతిశీర్షకాదులు)
మొదలైనవాటితో) వేసిన వేషాలు ఉద్ధృతంగా ప్రయోగింపబడుతాయి. పురుషులు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>90z10j05di20c24dofdrt8s4yk9fj1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/795</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230357</id>
    <revision>
      <id>586880</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '778 నాట్యశాస్త్రము అత్యధికంగాను, స్త్రీల సంఖ్య అతిస్వల్పంగాను ఉంటుంది. సాత్వతీ - ఆరభటీవృత్తుల ప్రయోగం అధికంగా ఉంటుంది. మూ. మః సమవకారశ్చ వ్యాయోగేహామృగౌ తథా. ఏతాన్యావిద్ధసంజ...'</comment>
      <origin>586880</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3513" sha1="rl6kvw09ywhwr4mtooo826rcicvus7w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;778
నాట్యశాస్త్రము
అత్యధికంగాను, స్త్రీల సంఖ్య అతిస్వల్పంగాను ఉంటుంది. సాత్వతీ - ఆరభటీవృత్తుల
ప్రయోగం అధికంగా ఉంటుంది.
మూ. మః సమవకారశ్చ వ్యాయోగేహామృగౌ తథా.
ఏతాన్యావిద్ధసంజ్ఞాని విజ్ఞేయాని ప్రయోక్తృభిః.
30
తా. డిమము, సమవకారము, వ్యాయోగము, ఈహామృగము - ఇవి ఉద్ధతనాట్యాలు
రూపకాలు)
మూ. ఏషాం ప్రయోగః కర్తవ్యో దేవదానవరాక్షసైః.
ఉద్ధతా యే చ పురుషాః శౌర్యవీర్యసమన్వితాః.
31
తా. ఈ ఉద్ధతనాట్యాలను దేవ - దానవ - రాక్షసపాత్రలతోను, శౌర్య - వీర్య
సంపన్నులైన ఉద్ధతస్వభావం గల పురుషులతోను ప్రదర్శించాలి.
మూ. యోగ్యాసు చ ప్రయత్నః కర్తవ్యః సతతమప్రమాదేన.
న హి యోగ్యయా వినా భవతి చ భావరససౌష్ఠవం కించిత్.
32
తా. నిరంతరమూ ఏమరిపాటు లేకుండా యోగ్యల విషయంలో ప్రయత్నం చేస్తూనే
ఉండాలి. యోగ్య చేయకుండా భావ - రసాదులు సౌష్ఠవం సంపాదించడం శక్యం కాదు
కదా.
వి. యోగ్యా
=
నిరతరాభ్యాసం (Exercise, Rehearsal, Constant
Practice).
మూ. సంగీతపరిక్లేశో నిత్యం ప్రమదాజనస్య గుణ ఏవ.
యన్మధురకర్కశత్వం లభతే నాట్యప్రయోగేణ.
తా.
33
. స్త్రీలు ఎల్లప్పుడు సంగీతసాధన చేస్తూండడం గుణమే అవుతుంది. ఎందుచేత
ననగా అది నాట్యంలో ప్రయోగించినపుడు మధురత్వాన్నీ, స్థిరత్వాన్నీ (బలాన్నీ)
పొందుతుంది.
మూ. ప్రమదా నాట్యవిలాసైర్లభతే కుసుమైర్విచిత్రలావణ్యమ్,
కామోపచారకుశలా భవతి చ కామ్యా విశేషేణ.
34
తా. నాట్యవిలాస లనే కుసుమాలచేత ప్రమద లావణ్యాన్ని పొందుతుంది. ఆ
లావణ్యం పొంది ఆమె కామోపచారాలలో కుశలురాలై అధికంగా కామ్య (కోరదగినది)
అవుతుంది.
మూ. గీతం నృత్తం తథా వాద్యం ప్రస్తారగమనక్రియా,
శిష్యనిష్పాదనం చైవ షదాచార్యగుణాః స్మృతాః.
35&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rl6kvw09ywhwr4mtooo826rcicvus7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/796</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230358</id>
    <revision>
      <id>586881</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 అ. వికృతివికల్పము 779 తా. గీతము, నృత్తము, వాద్యము, ప్రస్తారము (తాలము), గమనక్రియ (అంకం ఎలా నడుస్తూన్నది అను పరిశీలన) శిష్యులను తయారుచేయడము - ఈ ఆరూ ఆచార్యున కుండవలసిన గుణాలు. మూ. ఏత...'</comment>
      <origin>586881</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2636" sha1="q59ibvqsjlj7fdfmqa3etkp9xh3kvws" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;26 అ. వికృతివికల్పము
779
తా. గీతము, నృత్తము, వాద్యము, ప్రస్తారము (తాలము), గమనక్రియ (అంకం
ఎలా నడుస్తూన్నది అను పరిశీలన) శిష్యులను తయారుచేయడము - ఈ ఆరూ ఆచార్యున
కుండవలసిన గుణాలు.
మూ. ఏతాని పఞ్చ యో వేత్తి స ఆచార్యః ప్రకీర్తితః,
ఊహాపోహౌ మతిశ్చైవ స్మృతిర్మేధా తథైవ చ.
36
తా. ఊహ (చెప్పనిదానిని కల్పించడం), అపోహ (అనుపయుక్తమైనదానిని
త్యజించడం) మతి, స్మృతి, మేధ - ఈ ఐదింటినీ తెలిసికొనగలిగినవాడే ఆచార్యుడు.
మూ. మేధా స్మృతిర్గుణశ్లాఘా రాగః సంఘర్ష ఏవ చ,
ఉత్సాహశ్చ షడేవైతాన్ శిష్యస్యాపి గుణాన్ విదుః.
37
తా. మేధ, స్మృతి, గుణాలను మెచ్చుకొనగలగడం, విషయంమీద మంచి ఆసక్తి,
స్పర్ధ, ఉత్సాహము ఈ ఆరూ శిష్యున కుండవలసిన గుణాలు.
మూ. ఏవం కార్యం ప్రయోగజ్జెర్నానా భూమివికల్పనమ్,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి సిద్ధినామపి లక్షణమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే వికృతివికల్పో నామ షడ్వింశోధ్యాయః.
38
తా. నాట్యప్రయోగజ్ఞులు ఈ విధంగా అనేకవిధాలైన భూమికల వికల్పనం చెయ్యాలి.
ఇటు పైన సిద్ధుల లక్షణాలు చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో
వికృతివికల్పనం అను ఇరవైఆరవ అధ్యాయం సమాప్తం.
င်းပြီးမ်း&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q59ibvqsjlj7fdfmqa3etkp9xh3kvws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/797</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230359</id>
    <revision>
      <id>586882</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '780 నాట్యశాస్త్రము ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ సప్తవింశోధ్యాయః సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము మిత్యరమణలే దైవమానుషవిభేదభేదితా, సిద్ధిమానయతి యః స్వవిద్యయా తం నమామి గిరిజార్ధ...'</comment>
      <origin>586882</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3557" sha1="l3lyn07ym4yxecix37gbkkdxxxmitk3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;780
నాట్యశాస్త్రము
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ సప్తవింశోధ్యాయః
సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
మిత్యరమణలే దైవమానుషవిభేదభేదితా,
సిద్ధిమానయతి యః స్వవిద్యయా తం నమామి గిరిజార్ధధారిణమ్.”
మూ. సిద్ధీనాం చ ప్రవక్ష్యామి లక్షణం నాటకాశ్రయమ్,
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
యస్మాత్ ప్రయోగః సర్వో యం సిద్ధ్యర్థే సంప్రతిష్ఠితః.
1
తా. నాట్యప్రయోగం అంతా సిద్ధిమీదనే (on the success of a perform-
ance) ప్రతిష్ఠితమై (ఆధారపడి ఉంది. అందుచేత నాటకాల సిద్ధుల లక్షణాలు చెపుతాను.
మూ. సిద్ధిస్తు ద్వివిధా జ్ఞేయా వాజ్మానోఙ్గసముద్భవా,
దైవీ చ మానుషీ చైవ నానాభావసములితా.
2
తా. అనేకవిధాలైన భావాలకు సంబంధించిన వాచిక - సాత్విక - ఆంగికాభి
నయాల ద్వారా సంపాదింపదగిన 'సిద్ధి, 'దైవీ' అని 'మానుషీ' అనీ రెండు విధాలు.
మూ. దశాజ్గా మానుషీ సిద్ధివీ తు ద్వివిధా స్మృతా,
నానా సత్త్వాశ్రయకృతా
వాడైనైపథ్యశరీరజా.
3
తా. 'మానుషీసిద్ధి' పది విధాలుగానూ, 'దైవీసిద్ధి' రెండు విధాలుగాను ఉంటుంది.
సామాజికుల వివిధ సాత్వికవృత్తుల (భావాలు) ఆవిష్కరణం మాటలచేతా, వేషాలచేతా,
శరీరాలచేతా జరుగుతుంది.
మూ. స్మితార్ధహాసాతిహాసా సాధ్వహో కష్టమేవ చ,
ప్రవృద్ధనాదా చ తథా జ్ఞేయా సిద్ధిస్తు వాఙ్మయీ.
4
తా. స్మితము, సగం హాసము, అతిహాసము, “సాధు సాధు&quot; (బాగు బాగు)
'అహో' (ఆహా), ‘కష్టం కష్టం' అను మాటలతోను, అత్యధికంగా పెరిగిపోయిన ధ్వనితోను
సామాజికులు తమ భావాన్ని ప్రకటిస్తే అది 'వాఙ్మయీసిద్ధి'.
మూ. పులకైశ్చ సరోమాల_రభ్యుత్థానైస్తథైవ చ,
చేలదానాఙ్గులిక్షే పై: శారీరీ సిద్ధిరిష్యతే.
5
తా. ప్రేక్షకులు పులకాలచేతా, రోమాంచంచేతా, లేచి నిలబడడంచేతా, వస్త్రాలు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l3lyn07ym4yxecix37gbkkdxxxmitk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/798</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230360</id>
    <revision>
      <id>586883</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము 781 ఇవ్వడంచేత, చేతినున్న ఉంగరాలు తీసి నటుల వైపు విసిరివేయడంచేత తమ అభి నందనలను ప్రకటిస్తే అది - &quot;శారీరీసిద్ధి”. తమ సంతోషాన్ని ప్రకటిస్తూ ప్రేక్షకులు...'</comment>
      <origin>586883</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="0p3ojficii8shhmttg6wexy421hr3i3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
781
ఇవ్వడంచేత, చేతినున్న ఉంగరాలు తీసి నటుల వైపు విసిరివేయడంచేత తమ అభి
నందనలను ప్రకటిస్తే అది - &quot;శారీరీసిద్ధి”. తమ సంతోషాన్ని ప్రకటిస్తూ ప్రేక్షకులు ఆ
యా పాత్రధారులకు పారితోషికంగా తాము ధరించి ఉన్న వస్త్రాభరణాదులు అలా వాళ్ల
పైకి విసిరివేసేవారట.
మూ. కించిచ్ఛిష్ణో రసో హాస్యో నృత్యద్భిర్యత్ర యుజ్యతే,
స్మితేన స ప్రతిగ్రాహ్యః ప్రేక్షకైర్నిత్యమేవ చ.
6
తా. నటులు శిష్టమైన (గ్రామ్యం కాని) హాస్యరసాన్ని అభినయం ద్వారా వ్యంజింప
చేసినప్పుడు ప్రేక్షకులు దానిని చిరునవ్వుతో అభినందిస్తారు.
మూ. కించదస్పష్టహాస్యం యత్తథా వచనమేవ చ,
అర్ధహాసేన తద్ గ్రాహ్యం ప్రేక్షకైర్నిత్యమేవ హి.
7
తా. నటులు కొంచెం అస్పష్టమైన హాస్యాన్ని ప్రయోగించినా, అస్పష్టార్థమైన
హాస్యోక్తులు పలికినా, ప్రేక్షకులు దానిని అర్ధహాస్యంతోనే గ్రహిస్తారు.
మూ. విదూషకోచ్ఛేదకృతం భవేచ్ఛిల్పకృతం చ యత్,
అతిహాస్యేన తద్ గ్రాహ్యం ప్రేక్షకైర్నిత్యమేవ తు.
8
తా. విదూషకుడు చెప్పే బడాయి మాటలు, ఏవేవో కల్పనలు చేస్తూ చెప్పే మాటలు
విన్నప్పుడు సామాజికులు దానిని అతిహాస్యంతో గ్రహిస్తారు.
మూ. యద్ధర్మపదసంయుక్తం తథాతిశయసంభవమ్,
తత్ర సాధ్వితి సద్వాక్యం ప్రయోక్తవ్యం హి సాధకైః.
అహోకారస్తథా కార్యో నృణాం ప్రకృతిసంభవః,
విస్మయావిష్టభావేషు ప్రహరార్థేషు చైవ హి.
9
10
తా. ధర్మానికి సంబంధించిన, ఉత్తమమైన అద్భుతవీరాదిప్రదర్శనం జరుగుతూ
నప్పుడు “సాధు సాధు&quot; అను మంచి మాటలు పలుకుతూ ప్రేక్షకులు దానిని అభినందిస్తారు.
విస్మయజనకములైన విషయాలను, ఆనందజనకము లైన విషయాలను ప్రదర్శించినపుడు,
సామాజికులు, మానవుల (పాత్రల) ప్రకృతిని పట్టి “అహో&quot; అని అభినందిస్తారు.
మూ. కరుణే... పి ప్రయోక్తవ్యం సాస్రం కష్టేతి చైవ హి,
ప్రవృద్ధనాదా చ తథా విస్మయార్థేషు నిత్యశః.
11
తా. కరుణప్రధానప్రదర్శనం జరుగుతూన్నప్పుడు సామాజికులు కన్నీళ్లు రాలుస్తూ,
'కష్టం కష్టం' అని దానిని గ్రహిస్తారు. ఆశ్చర్యకరవిషయాల ప్రయోగంలో బిగ్గరగా కేకలతో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0p3ojficii8shhmttg6wexy421hr3i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/799</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230361</id>
    <revision>
      <id>586884</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '782 దానిని అభినందిస్తారు. మూ. సాధిక్షేపేషు వాక్యేషు ప్రస్పన్దితతనూరుహైః, కుతూహలోత్తరా వేధైర్బహుమానేన సాధయేత్. నాట్యశాస్త్రము 12 తా. అధిక్షేపూర్వక మైన సంభాషణలు నాట్యరంగంమీద...'</comment>
      <origin>586884</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="es5lbzff785kg2j4o5fec68uul7gh18" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;782
దానిని అభినందిస్తారు.
మూ. సాధిక్షేపేషు వాక్యేషు ప్రస్పన్దితతనూరుహైః,
కుతూహలోత్తరా
వేధైర్బహుమానేన సాధయేత్.
నాట్యశాస్త్రము
12
తా. అధిక్షేపూర్వక మైన సంభాషణలు నాట్యరంగంమీద ప్రయోగిస్తూన్నపుడు
సామాజికులు, రోమాంచంతోను, &quot;ఇంకా ఏమి జరగబోతోందో!&quot; అను కుతూహలంతో
కూడిన అరపులతో, ఆదర పూర్వకంగా దానిని గ్రహిస్తారు.
మూ. దీపప్రదేశం యత్ కార్యం ఛేద్యభేద్యాహవాత్మకమ్,
సవిద్రవభయోత్పాతం తథా యుద్ధనియుద్ధజమ్.
ప్రకమ్పితాంసశీర్షం చ సాస్రం సోత్థానమేవ చ,
తత్ ప్రేక్షక్రైస్తు కుశలైః సాధ్యమేవం విధానతః.
13
14
తా. కథావస్తువు, అభినయమూ కూడ చాల తీవ్రరూపంలో, తలలు బద్ధలు
కొట్టడాలు, అవయవాలు ఛేదించడాలు, ఉత్పాతాలు, దేశోపద్రవాలు, యుద్ధాలు, బాహు
యుద్ధాలు మొదలైనవాటితో నిండి ఉన్నపుడు, కుశలులైన ప్రేక్షకులు, దానిని కన్నీళ్లు
కారుస్తూ, భుజాలు ఎగరేస్తూ తలలు కంపిస్తూ, మధ్య మధ్య ఆసనాలనుండి లేచిపోతూ
గ్రహిస్తారు.
మూ. ఏవం సాధయితవ్యైషా తద్ః సిద్ధిస్తు మానుషీ,
దైవికీం చ పునః సిద్ధిం సంప్రవక్ష్యామి తత్త్వతః.
15
తా. నాట్యప్రయోగజ్ఞులు 'మానుషీసిద్ధిని' ఈ విధంగా సంపాదించాలి. ఇప్పుడు
'దైవీసిద్ధి' స్వరూపం చెపుతాను.
మూ. యా భావాతిశయోపేతా సత్త్వయుక్తా తథైవ చ,
సా ప్రేక్షకైస్తు కర్తవ్యా దైవీ సిద్ధిః ప్రయోగతః.
16
తా. ఏ నాట్యప్రయోగం భావాతిశయంతో, మానసికోద్వేగాతిశయ ప్రధానంగా
ఉంటుందో ఆ ప్రయోగం 'దైవీసిద్ధి'. ఇలాంటి ప్రయోగాన్ని ప్రదర్శించిన నటాదులు
దైవీసిద్ధిని సాధించినట్లు భావించాలి.
మూ. న శబ్దా యత్ర న క్షోభో న చోత్పాతనిదర్శనమ్,
సంపూర్ణతా చ రఙ్గస్య దైవీసిద్ధిస్తు సా స్మృతా.
17
తా. దేనిని ప్రయోగించే సమయంలో శబ్దం ఏమీ ఉండదో, (ఏగొడవలు వినబడవో)
క్షోభ ఉండదో, ఉత్పాత్పితా లేవీ కనబడవో, ప్రేక్షాగృహం జనంతో కిక్కిరిసి ఉంటుందో,
ఆ ప్రయోగానికి 'దైవీసిద్ధి' (దైవకృపాకృతమైన సిద్ధి) లభించిన దని అర్థం.
మూ. దైవీ చ మానుషీ చైవ సిద్ధిరేషా మయోదితా,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>es5lbzff785kg2j4o5fec68uul7gh18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/800</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230362</id>
    <revision>
      <id>586885</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఘాతాన్ దైవసముస్థితాన్. దైవాత్మపరసము త్రివిధా ఘాతా బుధైస్తు విజ్జేయాః, ఔత్పాతికశ్చతుర్థః కదాచిదథ సంభవత్యేషు. 783 18 19 తా. నే న...'</comment>
      <origin>586885</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4482" sha1="1gvl0llgyvmxy92pom2fghdp1xrrspz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఘాతాన్ దైవసముస్థితాన్.
దైవాత్మపరసము త్రివిధా ఘాతా బుధైస్తు విజ్జేయాః,
ఔత్పాతికశ్చతుర్థః కదాచిదథ సంభవత్యేషు.
783
18
19
తా. నే నింతవరకు 'దైవీసిద్ధిని', 'మానుషీసిద్ధిని' చెప్పాను. ఇపుడు దైవంవల్ల
కలిగే ఘాతాలను, అనగా 'దైవీసిద్ధి'కి ప్రతిబంధకాలను చెపుతాను. దైవంవల్ల కలిగినది,
నటీనటాదుల వల్లకలిగినది, ఇతరులవల్ల కలిగినది అని ఘాతం (విఘాతం) మూడు
విధాలు. అప్పు డప్పుడు ఉత్పాతాలవల్ల నాలుగవ విధమైన విఘాతం కూడ కలుగు
తూంటుంది.
మూ. వాతాగ్నివర్షకుఞ్య రభుజఙ్గసంక్షోభమణ్డపనిపాతాః,
కీటవ్యాలపిపీలికపశుప్రవేశాశ్చ దైవకృతాః.
20
తా. తుఫానుగాలి, అగ్నిభయం, అతివర్షం, ఏనుగు ఆక్రమించడం, సర్పం, ప్రజలలో
ఏదో అలజడి, నాట్యమండపం కూలిపోవడం, పురుగులు సర్పాలు చీమలు పశువులు
రంగమండపంలో ప్రవేశించడం - ఇవన్నీ దైవకృతము లైన నాట్యప్రయోగ విఘాతాలు.
మూ. అతిహసితరుదితవిస్ఫోటితాని తాలికాపాతాః,
గోమయలోష్టపిపీలికవిక్షేపాశ్చారిసంభూతాః.
21
తా. ఎక్కువగా నవ్వడం, ఎక్కువగా ఏడవడం, చప్పుళ్లు, అరుపులు, చప్పట్లు
కొట్టడం, రంగస్థలంమీదికి పేడ, మట్టిబెడ్డలు, చీమలు విసరడం ఇవి శత్రుకృతఘాతాలు.
మూ. మాత్సర్యాద్ ద్వేషాద్వా తత్పక్షత్వాత్తథార్థభేదత్వాత్,
ఏతే తు పరసముత్థా జ్ఞేయా ఘాతా బుధైర్నిత్యమ్.
22
తా. మాత్సర్యంవల్ల గాని, ద్వేషంవల్ల గాని, మరొక పక్షానికి చెందినవా ళ్లవడంవల్ల
గాని, కిట్టనివా ళ్లెవరో ధనం ఇచ్చి ప్రేరేపించడంవల్ల గాని పరులు ఇలాంటి విఘాతాలు
కలిగిస్తుంటా రను విషయం బుధులు గుర్తించాలి.
మూ. ఔత్పాత్తికాస్తథా స్యుః క్షితికమ్ఫోల్కాదివాతనిర్ఘాతాః
(ఔత్పాతీకాశ్చ ఘాతా మత్తోన్మత్తప్రవేశలిఙ్గకృతాః.)
23
తా. భూకంపము, ఉల్కలు పడడం, ఝంఝావాతం, పిడుగులు మొదలైనవి.
ప్రకృతికోపంవల్ల కలిగే విఘాతాలు. అలాగే మద్యం త్రాగి మత్తులో ఉన్నవాళ్లు, పిచ్చివాళ్లు
మొదలైన దుష్టులు ప్రేక్షాగృహంలోనికి చొచ్చుకొని రావడంవంటివి అనుకోకుండా
కలిగే
విఘాతాలు.
మూ. పునరాత్మసముత్థా యే ఘాతాంస్తాన్ ప్రవక్ష్యామి,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gvl0llgyvmxy92pom2fghdp1xrrspz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/801</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230363</id>
    <revision>
      <id>586886</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '784 వైలక్షణ్యమచేష్టితవిభూమికత్వం స్మృతిప్రమోషశ్చ. అన్యవచనం చ కావ్యం తథార్తనాదో విహస్తత్వమ్, అతిహసితరుదితవిస్వరపిపీలికాకీటపశువిరావాశ్చ. ముకుటాభరణనిపాతాః పుష్కరజాః కావ...'</comment>
      <origin>586886</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4428" sha1="ledyau3pj2dmbl21c29w33fmk222v0r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;784
వైలక్షణ్యమచేష్టితవిభూమికత్వం స్మృతిప్రమోషశ్చ.
అన్యవచనం చ కావ్యం తథార్తనాదో విహస్తత్వమ్,
అతిహసితరుదితవిస్వరపిపీలికాకీటపశువిరావాశ్చ.
ముకుటాభరణనిపాతాః పుష్కరజాః కావ్యదోషాశ్చ,
అతిహసితరుదితాని చ సిద్ధిం సర్వాత్మనా ఘృన్తి.
నాట్యశాస్త్రము
24
25
26
తా. తమవల్లనే (నటీనటాదులవల్లనే) ఏర్పడే సిద్ధిఘాతాలను చెపుతున్నాను.
అభినయం అస్వాభావికంగా ఉండడం, చేష్టలు సరిగా చేయకపోవడం, తనకు తగని
పాత్రను ధరించడం, మాటలు మరచిపోవడం, కావ్యంలో లేని మాటలు పలకడం,
ఏడుస్తూన్నట్లు గట్టిగా అరవడం, అవయవాల కదలిక సరిగా లేకపోవడం, నవ్వినా
ఏడ్చినా అది అతిగా చేయడం, స్వరం వికృతంగా బయల్దేరవడం (కీచుగొంతువంటిది),
అభినయసమయంలో చిన్న పురుగులు, పెద్దపురుగులు, పశువులు మొదలైనవాటి
స్వరాలవంటి స్వరాలు వినబడడం, కిరీటాలు, ఆభరణాలు జారి కింద పడిపోవడం,
మద్దెళ్లు మొదలైన వాద్యాలు సరిగా మోగకపోవడం, కావ్యం దోషభూయిష్ఠంగా ఉండడం,
(సామాజికులు కావాలని చేసే) అతిగా నవ్వులు, అతిగా ఏడ్పులూ అన్ని విధాలా విఘాతం
కలిగిస్తాయి.
మూ. కీటపిపీలికపాతాః సిద్ధిం సర్వాత్మనా ఘృన్తి,
ముకుటాభరణనిపాతః ప్రవృద్ధనాదశ్చ నాశనో భవన్తి.
27
తా. కీరీటాలూ, ఆభరణాలూ జారి క్రింద పడిపోవడం, గట్టిగా అరుపులు
సిద్ధివినాశకా లైతే కీటాలు (సర్పాదులు) చీమలు మొదలైనవి హటాత్తుగా రంగస్థలంమీద
కనబడడం సిద్ధిని పూర్తిగా చెడగొడుతుంది.
మూ. పశువిశసనమపి జ్ఞేయం బాధాజననం ప్రయోగస్య,
వాగీృతిభాణ్ణదోషాః సిద్ధిం సర్వాత్మనా ఘృన్తి.
28
తా. హటాత్తుగా వచ్చిన పశువులను గట్టిగా అదుముతూ బైటకు తోలడం మొదలైనవి
నాట్యప్రయోగానికి బాధ కలిగిస్తాయి. మాటలలో దోషాలు, సభాకంపం, వాద్యాల దోషాలు
ఇవి ప్రయోగసిద్ధిని పూర్తిగా పాడుచేస్తాయి.
-
మూ. జ్ఞేయౌ తు కావ్యయుక్తా ద్వౌ దోషావప్రతిక్రియౌ నిత్యమ్,
ప్రకృతివ్యసనసముత్థః శేషోదకనాలికత్వం చ.
29
తా. నాటకాదికావ్యాలలో, ప్రతిక్రియ చేయడానికి (సరిచేసికొనడానికి) శక్యంకాని
రెండు దోషాలుంటాయి. ఒకటి ప్రకృతివ్యసనంవల్ల - నాటకపాత్రలలో ఎవరిది ఏ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ledyau3pj2dmbl21c29w33fmk222v0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/802</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230364</id>
    <revision>
      <id>586887</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '785 27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము ప్రకృతో దానికి అనుగుణంగా అభినయించకుండా, తద్విరుద్ధంగా అభినయించడంవల్ల కలిగేది, రెండవది చేయవలసిన పనులు నిర్ణీతసమయానుసారం చేయకుండా ఉదక నాళికలల...'</comment>
      <origin>586887</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4789" sha1="9ais150owrtmsb4c5j42rsd5bx59ydz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;785
27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
ప్రకృతో దానికి అనుగుణంగా అభినయించకుండా, తద్విరుద్ధంగా అభినయించడంవల్ల
కలిగేది, రెండవది చేయవలసిన పనులు నిర్ణీతసమయానుసారం చేయకుండా ఉదక
నాళికలలోని నీరు మిగిలిపోయేటట్లు చేయడం రెండవది.
వి. గడియారాలు లేని ఆరోజులలో, నాటకాది ప్రయోగా విశిష్టకార్యాలు నిర్వహించే
టప్పుడు సమయం తెలియడానికై నిర్ణీతప్రమాణం గల గొట్టాలలో నీళ్లు పోసి, చిన్న
రంధ్రంనుంచి నీరు చుక్క చుక్కలుగా కారిపోయే టట్లు చేసి, దానిని పట్టి కాలానికి
సంబంధించిన అతి సూక్ష్మాంశాలను కూడ తెలుసుకొంటూ కార్యక్రమాలు (Minute ot
Minute - నిమిష - నిమిషం లెక్కన) నడిపేవారు. ఒక గొట్టంలో ఉన్న నీరు పూర్తిగా
కారిపోవడానికి (నేటి లెక్క ప్రకారం 24 నిమిషాలు పట్టేది.) అనుకొన్న సమయం
ప్రకారం పనులు జరగకపోతే గొట్టంలో నీళ్లు మిగిలిపోవడమో, తరిగిపోవడమో
జరుగుతుంది. ఆ అభిప్రాయంతో 'శేషోదకనాలికత్వం' అను పదం ప్రయోగింపబడింది.
మూ. పునరుక్తో హ్యసమాసో విభక్తిభేదో విసన్ధయో2 పార్థాఫీ,
త్రైలిఙ్గజశ్చ దోషః ప్రత్యక్షపరోక్షసంమోహః.
ఛన్దోవృత్తత్యాగో గురులాఘవసంకరో యతేర్భేదః,
ఏతాని యథాస్థులం ఘాతస్థానాని కావ్యస్య.
30
31
తా. కావ్యంలో (పాఠ్యంలో) స్థూలంగా కనబడే ఘాతస్థానాలు (దోషాలు) ఇవి.
పునరుక్తి (చెప్పిన విషయమే మళ్లీ చెప్పడం), సమాసం చేయవలసిన చోట సమాసం
చేయకపోవడం, ఒక విభక్తికి బదులు మరొక విభక్తి ప్రయోగించడం, సంధులు
పాటించకపోవడం, చెడ్డ అర్థాలు • తెలిపే పదాల ప్రయోగం, పుంలింగ స్త్రీలింగ నపుంసక
లింగాలను తారు మారు చేసి ప్రయోగించడం, ప్రత్యక్ష మైన విషయాలను గూర్చి
చెపుతున్నారా పరోక్షవిషయాలను గూర్చి చెపుతున్నారా అను మోహం (సందేహం) కలిగే
విధంగా మాట్లాడడం, ఛందస్సును, వృత్తాన్ని త్యజించడం, గురువులను లఘువులను
కలిపివేయడం (గురువును లఘువుగాను, లఘువును గురువుగాను ఉచ్చరించడం),
వృత్తంలో యతిభంగం మొదలైనవి.
మూ. విస్వరమజాతతాలం వర్ణస్వరసంపదా చ పరిహీణమ్,
అజ్ఞాతస్థానలయం స్వరగతమేవం విధం హన్యాత్.
32
తా. నాటకప్రదర్శనసమయంలో స్వరాన్ని అనుచితమైన పద్ధతిలో ఆలాపన
చేయడం, వర్ణసంపద స్వరసంపద లేకపోవడం, స్థానాల జ్ఞానం తాళజ్ఞానం లేకపోవడం.
ఇవి సంగీతప్రయోగానికి విఘాతకా లవుతాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ais150owrtmsb4c5j42rsd5bx59ydz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/803</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230365</id>
    <revision>
      <id>586888</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '786 మూ. విషమం మార్గవిహీనం విమార్జనం చాకులప్రహారం చ, అవిభక్తగ్రహమోక్షం పుష్కరగతమీదృశం హస్తి. నాట్యశాస్త్రము 33 తా. సమంగా ఉండకుండా విషమంగా ఉండడం, మార్గాల, మార్జనల జ్ఞానం లేకుండ...'</comment>
      <origin>586888</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4420" sha1="dhitvt7hp4g0qt19lqw5f5c86hgvcgm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;786
మూ. విషమం మార్గవిహీనం విమార్జనం చాకులప్రహారం చ,
అవిభక్తగ్రహమోక్షం పుష్కరగతమీదృశం హస్తి.
నాట్యశాస్త్రము
33
తా. సమంగా ఉండకుండా విషమంగా ఉండడం, మార్గాల, మార్జనల జ్ఞానం
లేకుండా, ఒక పద్ధతి పాటించకుండా ఇష్టం వచ్చి నట్లు బాదడం, ఎలా ప్రారంభించాలి.
ఎక్కడ విడిచిపెట్టాలి అనే జ్ఞానం లేకపోవడం - ఇవన్నీ మృదంగాదివాద్యాలలో జరిగే
దోషాలు. ఇవి వాద్యవిధానానికి విఘాతకాలు. (సమ - మార్గ మార్జనామొదలైన
పారిభాషిక పదాల రాబోయే అధ్యాయాలలో స్పష్టం అవుతాయి).
మూ. అప్రతిభానం స్థలనం విస్వరముచ్చారణం చ కావ్యస్య
అస్థానభూషణత్వం పతనం ముకుటస్య విభ్రంశః.
వాజిస్యన్దనకుఞ్య రఖరోష్ట్రశిబికావిమానయానానామ్,
ఆరోహణావతరణేష్వనభిజ్ఞత్వం విహస్తత్వమ్.
ప్రహరణకవచాదీనామష్యయథాగ్రహణం విధారణం చాపి,
అముకుటభూషణయోగశ్చిరప్రవేశో థవా రణే.
ఏభిః స్థానవిశేషైర్హాతా లక్ష్యాస్తు సూరిభిః కుశలైః,
యూపాగ్నిచయనదర్భసృగ్భాణ్ణపరిగ్రహాన్ ముక్త్వా.
-
34
35
36
37
తా. సంవాదాలలోని (dailogues) మాటలు గుర్తురాక తడముకొంటూండడం,
తగిన స్వరం (accent) లేకుండా ఉచ్చరించడం, అలంకారాలు వాటి స్థానం కాని
స్థానంలో ధరించడం, కిరీటం క్రింద పడిపోవడం లేదా పక్కకి ఒరిగిపోవడం, అశ్వ -
రథ - రాసభ - ఉష్ణ - శిబికా (పల్లకీ), విమానాలను ఎలా ఎక్కాలో ఎలా దిగాలో
తెలియకపోవడం, అభ్యాసం (practice) లేకపోవడం, ఆయుధాలను కవచాలను
విపరీతంగా గ్రహించడం - తలక్రిందుగా ధరించడం, ముకుటాలు, భూషణాలు ధరించ
వలసినవాళ్లు అవి ధరించక పోవడం, రంగస్థలంమీద ప్రవేశించడంలో ఆలస్యం చేయడం
- ఇలాంటి వన్నీ పొరబాట్లు జరగడానికి అవకాశం ఉన్న స్థానాలు. ఇలాంటి ఘాతా
లేవీ జరగకుండా నాట్యకుశలులైన పండితులు జాగర్తపడాలి. అయితే యజ్ఞాదులకు
సంబంధించిన యూపస్తంభం, అగ్ని, చయనం (ఇటుకలు పరచడం) సృక్కులు, పాత్రలు
మొదలైన సాధనాల విషయంలో అంతగా పట్టించుకొనవలసిన పనిలేదు. (పొరబాట్లు
జరిగినా ప్రేక్షకులలో చాలమందికి తెలియదు కదా!)
మూ. సిద్ధేర్మిత్రో ఘాతః సర్వగతశ్చైకదేశజో వాపి,
నాట్యకుశలైః సలేఖ్యా సిద్ధిర్వా స్యాద్విఘాతో వా.
38&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dhitvt7hp4g0qt19lqw5f5c86hgvcgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/804</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230366</id>
    <revision>
      <id>586889</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము 787 తా. సిద్ధికి, మిశ్రఘాతము, సంపూర్ణఘాతము, ఏకదేశఘాతము అను మూడు విధాలైన ఘాతం ఉండవచ్చును. సిద్ధినీ, ఘాతాలనూ కూడ, నాట్యకుశలులు, పత్రం మీద (పుస్తకంలో రాస...'</comment>
      <origin>586889</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4435" sha1="pg7izuk0ktg77ee5mo2a39sbwnnkz08" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
787
తా. సిద్ధికి, మిశ్రఘాతము, సంపూర్ణఘాతము, ఏకదేశఘాతము అను మూడు
విధాలైన ఘాతం ఉండవచ్చును. సిద్ధినీ, ఘాతాలనూ కూడ, నాట్యకుశలులు, పత్రం మీద
(పుస్తకంలో రాసి జాగర్తచేసికోవాలి.
మూ. సిద్ధిర్వా ఘాతో వా సర్వగతో వ్యక్తలక్షణో బహుశః,
యస్త్వేకదేశజాతః స ప్రత్యవరోం. పి లేఖ్యః స్యాత్.
39
తా. సంపూర్ణమైన సిద్ధి యైనా, ఘాతమైనా అనేకవిధాల స్పష్టంగా బైటకు
కనబడుతూనే ఉంటుంది. (దానిని గూర్చి రాసుకొని ఉంచుకొనవలసిన పని లేదు)
అయితే, ఏదో ఒక ఘట్టంలో జరిగిన ఘాత మైతే, అది చిన్నదే అయినా దానిని (మాత్రం
తప్పక రాసి ఉంచుకోవాలి.
మూ. జర్జరమోక్షస్యాన్తో సిద్ధేర్మోక్షస్తు నాలికాయాస్తు,
కర్తవ్యస్త్విహ సతతం నాట్యేం స్మిన్ ప్రాశ్నికైః సమ్యక్.
40
తా. సూత్రధారుడు జర్జరం విడిచిన తరువాత, ప్రాశ్నికులు అనగా - ప్రయోగానికి
సంబంధించిన కాలమును సిద్ధిని ఘాతమును పర్యవేక్షించేవాళ్లు (assessers), తమ
పని ప్రారంభించి, నాలిక విప్పి సమయపాలనాన్ని, సిద్ధిని, ఘాతాలను పర్యవేక్షించి
గుణ దోషాదులను రాయాలి.
మూ. యో2న్యస్య మహే మూర్ఖ నాల్డో శ్లోకం పఠేద్ధి దేవస్య,
స్వవశేన పూర్వరజ్ఞే సిద్ధేర్ఘాతః ప్రయోగస్య.
41
తా. ఒక దేవతకు సంబంధించిన ఉత్సవంలో ప్రయోగించిన నాటకం ప్రారంభంలో,
ఎవడైనా మూర్ఖుడు తన అజ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తూ మరొక దేవతకు సంబంధించిన నాందీ శ్లోకం
చదివితే అది సిద్ధికి ఘాతం అవుతుంది. (పాశ్నికులు అది రాసుకోవాలి).
మూ. యో2 న్యస్య కవేః కావ్యం కావ్యేన సంమిశ్రయేత్తథాన్యేన,
తస్యాపి బలాద్రబ్లే తదిర్హాతో విలేఖ్యస్తు.
42
తా. ప్రస్తుతకావ్యానికి సంబంధించిన పాఠ్యంతో మరొక కవి రచించిన కావ్యంలోని
పాఠ్యాన్ని ఎవడైనా కలిపి చదివితే వాని పేరు కూడా ఘాతకుల పేర్లలో (blacklist)
చేర్చాలి.
మూ. యో న్యస్య కవేర్నామ్నా కావ్యం కామ్యేన మిశ్రయేన్మోహాత్,
నిర్దిష్టదోషతో2 స్మిన్ సిద్ధ్యాలేఖ్యో బుధైః క్రమశః.
43
తా. ఒక కవి రచించిన కావ్యం మరొకకవి రచించి నట్లు ఎవడైనా అజ్ఞానవశం
చేత చెప్పినప్పుడు వాని పేరు కూడ ఘాతకుల పేర్లలో చేర్చాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pg7izuk0ktg77ee5mo2a39sbwnnkz08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/805</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230367</id>
    <revision>
      <id>586890</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '788 మూ. యో దేశవేషభాషావ్యపేతమపి చ ప్రయోజయేత్ కావ్యమ్, తస్యాష్యభిలేఖ్యః స్యాత్ ఘాతోర్దేశః ప్రయోగజ్జెః. నాట్యశాస్త్రము 44 తా. ఒక దేశానికి సంబంధించిన కావ్యాన్ని ప్రయోగిస్తూ ఆ దే...'</comment>
      <origin>586890</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4141" sha1="0a0ypz2k0ab21o7t7i07bbtmgeof1j2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;788
మూ. యో దేశవేషభాషావ్యపేతమపి చ ప్రయోజయేత్ కావ్యమ్,
తస్యాష్యభిలేఖ్యః స్యాత్ ఘాతోర్దేశః ప్రయోగజ్జెః.
నాట్యశాస్త్రము
44
తా. ఒక దేశానికి సంబంధించిన కావ్యాన్ని ప్రయోగిస్తూ ఆ దేశంలోని వేష
భాషాదులను అనుసరించనివాని పేరు కూడ నాటకసిద్ధివిఘాతకుల పేర్లలో చేర్చాలి.
మూ. కః శక్తే నాట్యవిధౌ యథావదుపపాదనం ప్రయోగస్య,
కర్తుం వ్యగ్రమనా వా యథావదుక్తం పరిజ్ఞాతుమ్.
45
తా. యథావిధిగా నాట్యప్రయోగం చేయగలిగినవాడు ఎవడున్నాడు? ఇతరులు
చెప్పినా కూడ, సాధారణంగా వ్యగ్రమనస్సుతో ఉండేవా డెవడు, చెప్పినది చెప్పినట్లు
తెలుసుకొనగలడు? అందుచేత ఒక ప్రయోగంలో కనబడిన పొరబాట్లన్నీ కాగితం మీద
రాసి జాగ్రత్తగా ఉంచుకోవాలి అని భావం.
మూ. తస్మాద్గమ్భీరార్థాః శబ్దా యే లోకవేదసంసిద్ధాః,
సర్వజనేన గ్రాహ్యా స్తే యోజ్యా నాటకే విధివత్.
46
తా. అందుచేత, అనగా శబ్దదోషాలు ఉచ్చారణ దోషాలు రాకుండా ఉండడానికి,
ఏ శబ్దాలు లోకంలోను వేదంలోను, ప్రసిద్ధములో, వేటిని అందరూ అర్థంచేసికొనగలరో
వాటినే నాటకంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. న చ కించిద్గుణహీనం దోషైః పరివర్జితం న వా కించిత్,
తస్మాన్నాట్యప్రకృతౌ దోషా నాత్యర్థతో గ్రాహ్యాః.
47
తా. అసలు గుణా లేవీ లేనిది కాని, అసలు దోషాలు ఏవీ లేనిది కాని ఏదీ
లోకంలో ఉండదు, అందుచేత నాట్యప్రయోగంలో చిన్న చిన్న దోషా లేవైనా ఉన్న వాటిని
అంతగా పట్టించుకోగూడదు.
మూ. నానాదరస్తు కార్యో నటేన వాగఙ్గసత్త్వనేపథ్యే,
రసభావయోశ్చ గీతేష్వాతోద్యే లోకయుక్త్యాం చ.
48
తా. అలాగని - నటుడు వాచికంగిక సాత్వికాభినయాల విషయంలోను, వేషం
విషయంలోను, రసభావాల విషయంలోను, గీతాల విషయంలోను, వాద్యాల విషయం
లోను, లోకవ్యవహారం విషయంలోను అనాదరం చూపకూడదు.
మూ. ఏవమేతత్తు విజ్ఞేయం సిద్ధీనాం లక్షణం బుధైః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ప్రాశ్నికానాం తు లక్షణమ్.
49
తా. సిద్ధుల లక్షణం ఈ విధంగా బుధులు తెలుసుకోవాలి. ఇప్పుడు ప్రాశ్నికుల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0a0ypz2k0ab21o7t7i07bbtmgeof1j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/806</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230368</id>
    <revision>
      <id>586891</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము 789 (నాట్యప్రయోగంలోని గుణదోషాలను నిర్ణయించే విశిష్ట(ప్రేక్షకుల) లక్షణం ఎలా ఉండాలో చెపుతాను. మూ. చారిత్రాభిజనోపేతాః శాస్త్రవృత్తాః కృతశ్రమాః, యశోధ...'</comment>
      <origin>586891</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="hl850y1vru5pfaiboj51ikxr6tv92q2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
789
(నాట్యప్రయోగంలోని గుణదోషాలను నిర్ణయించే విశిష్ట(ప్రేక్షకుల) లక్షణం ఎలా ఉండాలో
చెపుతాను.
మూ. చారిత్రాభిజనోపేతాః శాస్త్రవృత్తాః కృతశ్రమాః,
యశోధర్మపరాశ్చైవ మధ్యస్థవయసాన్వితాః
షడఙ్గనాట్యకుశలా ప్రబుద్ధాః శుచయః సమాః,
50
చతురాతోద్యకుశలాః వృత్తజ్ఞాస్తత్త్వదర్శినః.
దేశభాషావిధానజ్ఞాః కలాశిల్పప్రయోజకాః,
చతుర్ధాభినయోపేతాః రసభావవిల్పకాః.
51
52
శబ్దచ్ఛన్దోవిధానజ్ఞా నానా శాస్త్రవిచక్షణాః,
ఏవంవిధాస్తు కర్తవ్యాః ప్రాశ్నికా నాట్యదర్శనే.
53
తా. సచ్చరిత్ర కలవారు, సత్కులప్రసూతులు, శాంతమైన ప్రవృత్తి గలవారు, వివిధ
కళలలో పరిశ్రమ చేసినవాళ్లు, యశస్సునందు ధర్మమునందు ఆసక్తి గలవాళ్లు,
మధ్యవయస్కులు, ఆరు అంగాలు గల నాట్యమునందు నేర్పు గలవారు, జీవనవిధానం
తెలిసినవాళ్లు, తత్త్వం గ్రహించగలిగినవాళ్లు, దేశాలు ఆ దేశవాసుల భాషలు, ఆచారాలు
తెలిసినవాళ్లు, కళలను, శిల్పాలను ప్రోత్సహించేవాళ్లు, చతుర్విధాభినయాలను గూర్చి
తెలిసినవాళ్లు, రసాలను భావాలను గుర్తించగలవాళ్లు, శబ్దనియమాలను, ఛందఃశాస్త్ర
నియమాలను ఎరిగినవారు, అనేకశాస్త్రాలలో సమర్థులు - ఇలాంటి వాళ్లను, నాట్యం
చూడండంలో లేదా నాట్యప్రదర్శనాలలో, ప్రాశ్నికులనుగా, గుణదోషనిర్ణాయకులనుగా
Members of the sensor Board) నియమించాలి.
మూ. అవ్యగ్రైరిస్థియైః శుద్ధ ఊహాపోహవిశారదః,
త్యక్తదోషో2 నురాగీ చ స నాట్యే ప్రేక్షకః స్మృతః.
54
తా. ఇంద్రియా లన్నీ చక్కగా పనిచేస్తూన్నవాడు, ఊహాపోహలలో సమర్థుడు,
దోషాలు లేని వాడు, అనురాగ (స్నేహ) శీలుడు అయినవాడే సరియైన ప్రేక్షకుడు.
మూ. యస్తుష్టా తుష్టిమాయాతి శోకే శోకము పైతి చ,
దైన్యే దీనత్వమభ్యేతి స నాట్యే ప్రేక్షకః స్మృతః
55
తా. నాట్యంలో సుఖవంతుడైనవానిని చూచి ఆనందించేవాడు, శోకంతో ఉన్నవానిని
చూచి శోకించేవాడు, అతడు దైన్యంతో ఉంటే దైన్యం పొందేవాడు, ఇలాంటి వాడే
నిజమైన ప్రేక్షకుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hl850y1vru5pfaiboj51ikxr6tv92q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/807</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230369</id>
    <revision>
      <id>586892</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '790 మూ. న చైవేతే గుణాః సమ్యగేకస్మిన్ ప్రేక్షకే స్మృతాః, విజ్ఞేయస్యాప్రమేయత్వాదల్పత్వాదాయుషస్తథా. నాట్యశాస్త్రము 56 తా. అయితే ఈ గుణా లన్నీ ఒకే ప్రేక్షకునిలో ఉండడం అసంభావ్యం....'</comment>
      <origin>586892</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3882" sha1="mpk28ohh452kl9f6oeboue193mw5egw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;790
మూ. న చైవేతే గుణాః సమ్యగేకస్మిన్ ప్రేక్షకే స్మృతాః,
విజ్ఞేయస్యాప్రమేయత్వాదల్పత్వాదాయుషస్తథా.
నాట్యశాస్త్రము
56
తా. అయితే ఈ గుణా లన్నీ ఒకే ప్రేక్షకునిలో ఉండడం అసంభావ్యం. ఎందువల్ల
ననగా - తెలిసికొనదగినవిషయాలు అనంత మైనవి, ఆయుర్దాయం అల్ప మైనది.
మూ. ఉత్తమాధమమధ్యానాం సంజ్కీర్ణాయాం చ సంసది,
న శక్యమధమై తుముత్తమానాం విచేష్టితమ్.
57
తా. ఉత్తములు, అధములు, మధ్యములు కలిసి ఉన్న సభలో అధములు ఉత్తముల
చేష్టలను తెలుసుకొనజాలరు కూడ.
మూ. యద్యస్య శిల్పం నేపథ్యం కర్మ చేష్టితమేవ వా,
తస్య తేనైవ కార్యం తు స్వకర్మవిషయం ప్రతి.
58
తా. ఎవనికి ఏ శిల్పము, వేషము, కర్మ, చేష్టలు ఉంటాయో వానికి అలాంటి
శిల్పాదులు కలవాడే తగిన ప్రేక్షకుడు.
మూ. నానాశీలాః ప్రకృతయః శీలే నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్,
ఉత్తమాధమమధ్యానాం వృద్ధబాలిశయోషితామ్.
59
తా. నాట్యం వేరు వేరు విధాలైన శీలం గల వ్యక్తులమీద ఆధారపడి ఉంటుంది.
ఉత్తమ - అధమ - మధ్యముల, వృద్ధ - ప్రాకృతజన - స్త్రీల శీలాలు, ప్రకృతులు
అనేకవిధాలుగా ఉంటాయి.
మూ. తుష్యన్తి తరుణాః కామే విదగ్ధాః సమయాశ్రితే,
అర్థేష్వర్థపరాశ్చైవ మోక్షే చాథ విరాగిణః.
60
తా. యువకులు ప్రేమదృశ్యాలు చూచి ఆనందిస్తారు. విదగ్ధులు, ఏవైన శాస్త్రాడు
లలో నేర్పుగలవారు, నియమబద్ధంగా ఉన్న నాట్యప్రయోగం చూచి సంతోషిస్తారు.
అర్థపరులు, అర్థప్రధానమైన దృశ్యాలు చూచి సంతోషిస్తారు. వైరాగ్యవంతులు మోక్ష
ప్రధాన ఇతివృత్తాలు గల ప్రయోగాలు చూచి సంతోషిస్తారు.
మూ. శూరా బీభత్సరౌద్రేషు నియుద్ధేష్వాహవేషు చ,
ధర్మాఖ్యానపురాణేషు వృద్ధాస్తుష్యన్తి నిత్యశః
61
తా. శూరులు బీభత్స - రౌద్రరసప్రధానప్రయోగాలను, యుద్ధాలను, మల్ల
యుద్ధాలను చూచి ఆనందిస్తారు. వృద్ధులు ధర్మబోధకమైన కథలు పురాణకథలు మొదలైన
వాటితో సంతోషిస్తారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mpk28ohh452kl9f6oeboue193mw5egw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/808</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230370</id>
    <revision>
      <id>586893</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము మూ. బాలా మూర్ఖః స్త్రియశ్చైవ హాస్యనేపథ్యయోస్సదా, ఏవం భావానుకరణే యో యస్మిన్ ప్రవిశేన్నరః ప్రేక్షకస్తు స మన్తవ్యః గుణైరేతైరలఙ్మృతః. 791 62 తా. బాలులు,...'</comment>
      <origin>586893</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4597" sha1="01rpq9xw59064w88po06knsnheeultr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
మూ. బాలా మూర్ఖః స్త్రియశ్చైవ హాస్యనేపథ్యయోస్సదా,
ఏవం భావానుకరణే యో యస్మిన్ ప్రవిశేన్నరః
ప్రేక్షకస్తు స మన్తవ్యః గుణైరేతైరలఙ్మృతః.
791
62
తా. బాలులు, మూర్ఖులు, స్త్రీలు హాస్యాన్ని, వేషాన్ని చూచి సంతోషిస్తారు. ఈ
విధంగా ఏ భావాన్ని అనుకరించడం కోసం ఒక నటుడు ప్రవేశిస్తాడో ఆ భావంమీద
ఆసక్తి గల, ఆ గుణాలు గలవాడే ప్రేక్షకుడు. ప్రయోగంలోని ఆ ఘట్టాన్ని పరీక్షించగలవాడు)
మూ. ఏవం హి ప్రేక్షకా జ్ఞేయాః ప్రయోగే నాట్యసంశ్రయే,
సంఘరే తు సముత్పన్నే ప్రాశ్నికాన్ సన్నిబోధత.
యజ్ఞవిన్నర్తకశ్చైవ ఛన్దోవిచ్ఛబ్దవిత్తథా,
అస్త్రవిచ్చిత్రకృద్వేశ్యా గాన్ధర్వో రాజ సేవకః
63
64
తా. నాట్యప్రయోగంలో ప్రేక్షకులుగా ఉండవలసినవాళ్లు వీళ్లే. అయితే ఏదైన
ఒక ప్రయోగానికి సంబంధించిన గుణదోషాల నిర్ణయంలో సంఘర్షం (అభిప్రాయభేదం)
ఏర్పడితే, ఆ యా ప్రదర్శనలవిషయంలో అభిప్రాయం చెప్ప మని ప్రశ్నికులను అడగాలి.
యజ్ఞాలను గూర్చి తెలిసినవాడు, నర్తకుడు, చందఃశాస్త్రం తెలిసినవాడు, వ్యాకరణజ్ఞుడు,
అస్త్రజ్ఞానం ఉన్నవాడు, చిత్రలేఖననిపుణుడు, వేశ్య, సంగీతపండితుడు, రాజసేవకుడు,
(ఏదో ఒక రాజ్యపాలనాధికారంలో ఉన్నవాడు - గెజిటెడ్ ఆఫీసరు వంటివాడు) వీళ్లు
ప్రేక్షకులు.
మూ. యజ్ఞవిద్యజ్ఞయోగే చ నర్తకో భినయే స్మృతః,
ఛన్దోవిద్వృత్తబన్దేషు శబ్దవిత్పాఠ్యవిస్తరే.
ఇష్వస్త్రవిశ్సావే తు నేపథ్య చైవ చిత్రకృత్,
కామోపచారే వేశ్యా చ గాన్ధర్వః స్వరకర్మణి.
సేవకస్తూపచారే స్యాదేతే వై ప్రాశ్నికాః స్మృతాః,
ఏభిర్ధర్మమభిప్రేక్ష్య దోషా వాచ్యాస్తథా గుణాః.
65
66
20
67
తా. యజ్ఞాలలో (దేవతాపూజాదివిషయాలలో) యజ్ఞవేత్త, అభినయాలలో నర్తకుడు,
ఛందస్సుల విషయాలలో ఛందఃశాస్త్రజ్ఞుడు, పాఠ్యం విషయంలో వ్యాకరణజ్ఞుడు, శస్త్రగ్రహణా
దులలో బాణ - అస్త్రాదినిపుణుడు, వేషం విషయంలో చిత్రకారుడు, కామోప చారాల
విషయంలో వేశ్య, సంగీతస్వరవిషయంలో సంగీతశాస్త్రజ్ఞుడు, ఉపచారాదుల (ప్రొటోకాల్
మొదలైనవి) విషయంలో రాజసేవకుడు ప్రశ్నికు లైన ప్రేక్షకులుగా ఉండి, ధర్మాను
సారంగా, ఆ యా ప్రయోగాలలోని గుణదోషాలను చెప్పాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>01rpq9xw59064w88po06knsnheeultr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/809</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230371</id>
    <revision>
      <id>586894</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '792 నాట్యశాస్త్రము మూ. అశాస్త్రజ్ఞే (జో) వివాదో హి యదా భవతి కర్మతః, అథైతే ప్రాశ్నికా జ్ఞేయా గదితా యే మయా. నఘాః. 68 తా. ప్రయోక్త శాస్త్రజ్ఞానం లేనివాడైనపుడు, (శాస్త్రవిషయంలో కాక) ఆ...'</comment>
      <origin>586894</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4276" sha1="q18cfnhv9ht0umf0jzk5sj48ldt1p7k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;792
నాట్యశాస్త్రము
మూ. అశాస్త్రజ్ఞే (జో) వివాదో హి యదా భవతి కర్మతః,
అథైతే ప్రాశ్నికా జ్ఞేయా గదితా యే మయా. నఘాః.
68
తా. ప్రయోక్త శాస్త్రజ్ఞానం లేనివాడైనపుడు, (శాస్త్రవిషయంలో కాక) ఆ యా
అభినయాల ప్రయోగాల గుణదోషాల విషయంలో వివాదం ఏర్పడినపుడు, పైన నేను
చెప్పినవారిని ప్రాశ్నికులుగా గ్రహించి నిర్ణయించాలి.
మూ. శాస్త్రజ్ఞానాద్యదా (నాంయదా) తు స్యాత్ సంఘర్షః శాస్త్రసంశ్రయః,
శాస్త్రప్రమాణనిర్మాణైర్వ్యవహారో భవేత్తదా.
69
తా. శాస్త్రజ్ఞానం విషయంలోనే (శాస్త్రజ్ఞుల మధ్యనే) వివాదం ఏర్పడినప్పుడు
శాస్త్రగ్రంథాలనుండి ప్రమాణాలు చూపించి ఆ వివాదాన్ని పరిష్కరించాలి.
మూ. భర్తృనియోగాదన్యోన్యవిగ్రహాత్ స్పర్ధయాపి భరతానామ్,
అర్థపతాక హేతోః సంఘర్ష నామ సంభవతి.
70
తా. తమ స్వామి (యజమాని) ఆజ్ఞచేత, (ఉసిగొల్పడంచేత) పరస్పరము విరోధం
ఉండడంవల్లా, పోటీవల్ల, ధనంకోసమూ, పతాక (కీర్తి - ప్రశంసాపత్రాదికము), కోసమూ
భరతుల (నటీ - నటుల) మధ్య సంఘర్షం (వివాదం, పోటీ) ఏర్పడుతూంటుంది.
మూ. శేషాం కార్యం వ్యవహారదర్శనం పక్షపాతవిరహేణ,
కృత్వా పణం పతాకాః వ్యవహారః స భవితవ్యస్తు.
71
తా. ఈ విధంగా వివాదం ఏర్పడిన భరతుల వ్యవహారాన్ని (Dispute) పక్షపాతం
లేకుండా వాళ్ల ప్రయోగనైపుణ్యం చూచి నిర్ణయించాలి. పతాక (cirtificate) ఇవ్వడానికి
ముందుగా ఒక పణం (షరతు) ఏర్పరచి తరువాత ప్రదర్శనం చూడడంవంటివాటి
ద్వారా వాళ్ల మధ్య ఏర్పడిన వివాదాన్ని పరిష్కరించాలి.
మూ. సర్వైరనన్యమతిభిః సుభోపవిప్లైశ్చ శుద్ధభావైశ్చ,
లోకే గణకసహాయైః సిద్ధేర్ఘాతాః సమభిలేఖ్యాః.
72
తా. సిద్ధి - ఘాతాలను నిర్ణయించే ప్రాశ్నికు లందరూ పరిశుద్ధ మైన భావంతో
(నిష్పక్షపాతమైన పరిశుద్ధభావంతో ఏకాగ్రచిత్తంతో సుఖంగా కూర్చుండి, గణకులను,
లెక్కలలో ప్రవీణులను, సహాయులనుగా ప్రక్కన కూర్చుండబెట్టుకొని, సిద్ధి - ఘాతా
లన్నీ వ్రాయించాలి.
మూ. నాత్యాసన్నైర దూరసంస్థితైఃప్రేక్షక్రైస్తు భవితవ్యమ్,
తేషామాసనయోగో ద్వాదశహస్తస్థితః కార్యః.
73&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q18cfnhv9ht0umf0jzk5sj48ldt1p7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/810</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230372</id>
    <revision>
      <id>586895</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము 793 తా. ప్రాశ్నికులైన ప్రేక్షకులు ఒకరికొకరు చాల దగ్గరగా గాని చాల దూరంగా గాని కూర్చొనకూడదు. వాళ్ల ఆసనాల మధ్య దూరం పన్నెండు హస్తాలు ఉండాలి. మూ. యాని వి...'</comment>
      <origin>586895</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4601" sha1="1gekrd6uyemwch20ndllursargihzcs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
793
తా. ప్రాశ్నికులైన ప్రేక్షకులు ఒకరికొకరు చాల దగ్గరగా గాని చాల దూరంగా
గాని కూర్చొనకూడదు. వాళ్ల ఆసనాల మధ్య దూరం పన్నెండు హస్తాలు ఉండాలి.
మూ. యాని విహితాని పూర్వం సిద్ధిస్థానాని తాని లక్ష్యాణి,
ఘాతాశ్చ లక్షణీయాః ప్రయోగతో నాట్యయోగే తు.
74
తా. నాట్యప్రయోగంలో ఏవి సిద్ధిస్థానా అని (points of success) ముందు
గానే నిర్ణయింప బడ్డాయో, ఏవి ఘాతస్థానా లని (points of blemishes) నిర్ణయింపు
బడ్డాయో వాటిని ఒక టొకటే కాగితం మీద వ్రాసుకోవాలి.
మూ. దైవోత్పాతసముత్థాః పరోస్థితా వా న వై బుధైర్లేఖ్యాః,
ఘాతా నాట్యసముత్థా హ్యాత్మసముత్థాస్తు లేఖ్యాః స్యుః.
75
తా. నాట్యప్రయోగంలోని, దైవవశంవల్ల కలిగిన ఘాతాలను, ఉత్పాతాలవల్ల
కలిగినవాటిని లిఖించకూడదు. ఆత్మసముత్థాలైన (నటీనటుల చేసిన పొరబాట్లవల్ల కలిగిన)
ఘాతాలను మాత్రమే లిఖించాలి.
మూ. ఘాతా యస్య స్వల్పాః సంఖ్యాతాః సిద్ధయశ్చ బహులాః స్యుః,
విదితం కృత్వా రాజ్ఞస్తస్మై దేయా పతాకా హి.
76
తా. (ఏ నటునికి లేదా నటికి) లెక్కపెట్టిన ఘాతాలు చాల తక్కువగా ఉంటాయో,
సిద్ధులు చాలా అధికసంఖ్యలో ఉంటాయో, వానికి, ఆ విషయం రాజుకు తెలియపర్చిన
పిమ్మట, పతాక (యోగ్యతాపత్రం అవార్డు) ఇవ్వాలి.
మూ. సిద్ధ్యతిశయాత్ పతాకా సమసిద్ధా పార్థివాజ్ఞయా దేయా,
అథ నరపతిః సమః స్యాదుభయోరపి సా తదా దేయా.
77
తా. ఈ విధంగా సిద్ధుల సంఖ్య అధికంగా ఉన్నవానికి పతాక ఇవ్వాలి. రాజుకు
తెలిపితే చాలు. పోటీపడేవా ళ్లిద్దరికీ సిద్ధులు సమంగానే ఉంటే రాజాజ్ఞ ప్రకారం ఇవ్వాలి.
రాజు ఇద్దరి విషయంలోను సమత్వం ప్రదర్శిస్తే ఇద్దరికీ కూడ 'పతాక' ఇవ్వాలి.
మూ. ఏవంవిధిమైష్టవ్యో వ్యవహారః సమజ్ఞ్యసమ్,
స్వస్థచిత్తైః సుఖాసీనైః సువిశిష్టర్గుణార్థిభిః
78
తా. ఉత్తమగుణాలను పోషించడంలో ఆసక్తి కలవాళ్లు, విశిష్టమైన ప్రవృత్తి గలవాళ్లు,
నాట్యప్రయోగానికి సంబంధించిన విధివిధానాలు బాగా తెలిసినవాళ్లు అయిన ప్రేక్షకులు,
సుఖాసీనులై, స్వస్థచిత్తులై వ్యవహారాన్ని సమంజసమైన పద్ధతిలో పరిష్కరించాలి.
మూ. విమృశ్య ప్రేక్షకైర్గాహ్యం సర్వరాగపరాజ్ముఖైః,
సాధనం దూషణాభాసః ప్రయోగసమయాశ్రితైః .
79&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gekrd6uyemwch20ndllursargihzcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/811</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230373</id>
    <revision>
      <id>586896</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '794 నాట్యశాస్త్రము తా. ప్రేక్షకులు అన్ని విధాలైన రాగాలకు (పక్షపాతబుద్ధులకు) దూరులై, ప్రయోగానికి సంబంధించిన నియమాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని, ప్రయోగాల సాధనాలను, దోషాభాసలను (దోషం వ...'</comment>
      <origin>586896</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="5fk8qhd8jl1zk2yhuafr6p4k2eeo7fk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;794
నాట్యశాస్త్రము
తా. ప్రేక్షకులు అన్ని విధాలైన రాగాలకు (పక్షపాతబుద్ధులకు) దూరులై, ప్రయోగానికి
సంబంధించిన నియమాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని, ప్రయోగాల సాధనాలను, దోషాభాసలను
(దోషం వలె కనబడినా దోషం కాని విషయాలను) విమర్శించి నిర్ణయం తీసికోవాలి.
మూ. సమత్వమఙ్గమాధుర్యం పాఠ్యం ప్రకృతయో రసాః,
గానం వాద్యం సనేపథ్యమేతద్యం ప్రయత్నతః.
80
తా. సమత్వము, అంగమాధుర్యము, పాఠ్యము, ప్రకృతులు, రసాలు, గానము,
వాద్యము, వేషము - ఇవీ ప్రేక్షకులు ప్రయత్నపూర్వకంగా పరిశీలించవలసినవి.
మూ. ధ్రువాణాం గానయోగేషు కలాన్తరకలాసు చ,
యదఙ్గం క్రియతే నాట్యం సమన్తాత్ సమముచ్యతే.
81
తా. ధ్రువాగానసమయాలలో, కలలకు, అంతరకలలకు (విభిన్న కాలప్రమాణాలకు)
అనుగుణంగా, నాట్యప్రదర్శనంలో అంతటా చేసే ఆంగికప్రదర్శనానికి సమం అని పేరు.
మూ. అల్గోపాఙ్గసమాయుక్తం గీతతాలలయాన్వితమ్,
గానవాద్యసమత్వం చ తద్బుధైః సమముచ్యతే.
82
తా. గీత - తాల - లయలకు, గానవాద్యాలకూ అనుగుణంగా (in hormony)
అంగోపాంగాలతో చేసే నృత్యం 'సమం' అని బుధు లంటారు.
మూ. అనిర్భుగ్నమురః కృత్వా చతురస్రకృతౌ కరౌ,
గ్రీవాణ్చితా తథా కార్యా త్వఙ్గమాధుర్యమేవ చ.
83
తా. వక్షస్థలం వంగకుండా నిలబెట్టి చేతులు చతురస్రముద్రలో ఉంచి, కంఠాన్ని
అంచితం చేస్తే అది అంగమాధుర్యం.
మూ. పూర్వోక్తానీహ శేషాణి యాని సాధ్యాని సాధకైః,
వాద్యప్రకృతయో గానం వక్ష్యమాణాని నిర్దిశేత్.
84
తా. పూర్వం చెప్పినవే కాక మిగలిన ఏ విషయాలను ఇంకా నటుడు సాధించవలసి
ఉందో వాటిని, వాద్యాలని, ప్రకృతులను, గానాన్ని, ఇంకా చెప్పబోవువాటిని కూడ
పరిగణనలోకి తీసికొని నిర్ణయం చెయ్యాలి.
మూ. యాని స్థానాని సిద్ధీనాం తైః సిద్ధిం తు ప్రకాశయేత్,
హర్షాద సముద్భూతాం నానారససముస్థితామ్.
85
తా. అనేకవిధాలైన రసాల అభినయసమయంలో హర్షంవల్ల (హర్షాదులవల్ల) ఏ
సిద్ధి, ఏ స్థానాలలో, సిద్ధిగా గుర్తించబడుతుందో ఆ స్థానాలను పేర్కొంటూ ఆ సిద్ధిని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5fk8qhd8jl1zk2yhuafr6p4k2eeo7fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/812</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230374</id>
    <revision>
      <id>586897</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము 795 గూర్చి విశదీకరించాలి. &quot;ఈ రసాన్ని అభినయిస్తూన్నప్పుడు ఈ విధమైన సిద్ధి నటుని ఈ అవయవంమీద స్పష్టంగా గోచరించింది” అని స్పష్టంగా చెప్పాలి అని అర్థం....'</comment>
      <origin>586897</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3913" sha1="or5hkmiktbjv3mfd63knycp3wb97ggi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
795
గూర్చి విశదీకరించాలి. &quot;ఈ రసాన్ని అభినయిస్తూన్నప్పుడు ఈ విధమైన సిద్ధి నటుని ఈ
అవయవంమీద స్పష్టంగా గోచరించింది” అని స్పష్టంగా చెప్పాలి అని అర్థం.
మూ. వారకాలాస్తు విజ్ఞేయా నాట్యక్షైర్వివిధాశ్రయాః,
దివసశ్చైవ రాత్రిశ్చ తయోర్వారాన్ నిబోధత.
86
తా. నాట్యప్రయోగజ్ఞులు, వివిధకథావస్తువులతో కూడిన నాట్యాల ప్రయోగానికి
తగిన సమయాలను తెలుసుకోవాలి. పగలు, రాత్రీ ప్రయోగించే నాట్యాలకు తగిన
సమయాలను చెపుతున్నాను; వినండి.”
మూ. ప్రాదోషికోర్ధరాత్రిశ్చ తథా ప్రాభాతికో.. పరః,
నాట్యవారా భవస్త్యేతే రాత్రావిత్యను పూర్వశః.
తా. రాత్రికాలంలో - సాయంకాలము, అర్ధరాత్రి, తెల్లవారే సమయం
నాట్యానికి తగిన సమయాలు.
మూ. పూర్వాహస్త్వథ మధ్యాహృస్వపరాహస్తథైవ చ,
దివాసముత్థా విజ్జేయా నాట్యవారాః ప్రయోగతః .
-
87
88
ఇవి
తా. పూర్వాహము, మధ్యాహ్నము, అపరాహము - ఇవి పగలు నాట్యప్రయోగం
చేయ దగిన సమయాలు.
మూ. ఏతేషాం తు యథాయోగ్యం నాట్యం కార్యం రసాశ్రయమ్,
తదహం సంప్రవక్ష్యామి వారం కాలసముస్థితమ్.
89
తా. ఈకాలంలో, ఈ సమయాలలో వేరు వేరు రసాలకు సంబంధించిన ఏ
నాట్యం ప్రయోగించాలి, ఎందుకు ఆ కాలంలో చెయ్యాలి అను విషయాన్ని చెపుతాను.
మూ. యచ్ఛోత్రరమణీయం స్యాద్ధర్మాఖ్యానకృతం తథా,
పూర్వాహ్లే తత్ ప్రయోక్తవ్యం శుద్ధం వా వికృతం తథా.
90
తా. శ్రోత్రానందకరము, ధర్మసంబంధమైన ఆఖ్యానం గలది అయిన నాట్యం,
అది శుద్ధ మైనా, మిశ్రమైనా, పూర్వాహసమయంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. సత్త్వోత్థానగుణైర్యుక్తం వాద్యభూయిష్టమేవ చ,
పుష్కలం సిద్దియుక్తం తు అపరాష్లే ప్రయోజయేత్,
-
91
తా. శక్తి ప్రయత్నశీలత మొదలైన గుణాలతో కూడినది, వాద్యప్రయోగం
అధికంగా ఉండే, నిశ్చితంగా సిద్ధిని ఇస్తుంది అను నమ్మకం ఉన్నది అయిన నాట్య
ప్రయోగం అపరాష్ట్రంలో చెయ్యాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>or5hkmiktbjv3mfd63knycp3wb97ggi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/813</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230375</id>
    <revision>
      <id>586898</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '796 మూ. కైశికీవృత్తిసంయుక్తం శృబ్దారరససంశ్రయమ్, నృత్యవాదిత్రగీతాధ్యం ప్రదోషే నాట్యమిష్యతే. తా. నాట్యశాస్త్రము 92 . శృంగారరసంతో సంబంధించినదై, కైశికీవృత్తితో కూడిన, వృత్తాలు,...'</comment>
      <origin>586898</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3685" sha1="maavt32wxqg37ktmvl0y0lw5l35aju1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;796
మూ. కైశికీవృత్తిసంయుక్తం శృబ్దారరససంశ్రయమ్,
నృత్యవాదిత్రగీతాధ్యం ప్రదోషే నాట్యమిష్యతే.
తా.
నాట్యశాస్త్రము
92
. శృంగారరసంతో సంబంధించినదై, కైశికీవృత్తితో కూడిన, వృత్తాలు, వాద్యాలు,
గీతాలు అధికంగా ఉన్న నాట్యం ప్రదోషసమయంలో ప్రదర్శించాలి.
మూ. యత్తు మాహాత్మ్యసంయుక్తం కరుణప్రాయమేవ చ,
ప్రభాతకాలే తత్ కార్యం నాట్యం నిద్రావినాశనమ్.
93
తా. మాహాత్మ్యంతో కూడినది, కరుణరసప్రధానమూ అయిన నాట్యప్రయోగం
ప్రభాతకాలంలో జరగాలి. ఇది వచ్చే నిద్రను ఆపివేస్తుంది.
మూ. అర్ధరాత్రే న యుజ్ఞోత న మధ్యాహ్నే తథైవ చ,
సన్యాభోజనకాలే చ నాట్యం న చ కదాచన.
94
తా. అర్ధరాత్రసమయంలోను, మధ్యాహ్నసమయంలోను, సంధ్యాసమయంలోను,
భోజనసమయంలోను నాట్యప్రయోగం ఎన్నడూ చేయకూడదు.
మూ. ఏవం కాలం చ దేశం చ ప్రసమీక్ష్య ససంశ్రయమ్,
నాట్యవారం ప్రయుజ్జీత యథాభావం యథారసమ్.
95
తా. ఈ విధంగా కథావస్తుస్వరూపాన్నీ, రసాన్నీ, భావాలను అనుసరించి దేశ
కాలాలను చూచుకొని నాట్యం ఆ యా సమయాలలో ప్రయోగించాలి.
మూ. అథవా దేశకాలౌ చ న పరీక్ష్యా ప్రయోక్తృభిః,
యదైవాజ్ఞాపయేద్భర్తా తదా యోజ్యమసంశయమ్.
96
తా. లేదా - ప్రభువు ఎప్పుడు ప్రయోగించ మని ఆజ్ఞాపిస్తాడో అప్పుడు, దేశ
కాలాలను చూచుకొనకుండా ప్రయోక్తలు నాట్యప్రయోగం చెయ్యాలి.
మూ. తథా సముదితాశ్చైవ విజ్ఞేయా నాటికాశ్రితాః,
పాత్రం ప్రయోగమృద్ధిశ్చ విజ్ఞేయాస్తు త్రయో గుణాః.
97
తా. నాటకద్రపర్శనంలో పాత్ర, ప్రయోగము, సమృద్ధి అను ఈ మూడు గుణాలు
కలిసి ఉండే టట్లు చూచుకోవాలి.
మూ. బుద్ధిమత్వం సురూపత్వం లయతాలజ్ఞతా తథా,
రసభావజ్ఞతా చైవ వయఃస్థత్వం కుతూహలమ్.
గ్రహణం ధారణం చైవ గానం నాట్యకృతం తథా,
జితసాధ్వసతోత్సాహ ఇతి పాత్రగతో విధిః.
98
99
99&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>maavt32wxqg37ktmvl0y0lw5l35aju1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/814</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230376</id>
    <revision>
      <id>586899</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము - - 797 భావాల తా. మంచి బుద్ధి, సౌందర్యము, లయ తాలాల జ్ఞానము, రస స్వరూపం తెలిసి ఉండడం, యౌవనం, నాట్యప్రయోగాదులందు వేడుక, విషయగ్రహణశక్తి, గ్రహించిన విషయాన్న...'</comment>
      <origin>586899</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3437" sha1="iky8d64tvypxqocxfrqyerpb08pve7u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27 అ. సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
-
-
797
భావాల
తా. మంచి బుద్ధి, సౌందర్యము, లయ తాలాల జ్ఞానము, రస
స్వరూపం తెలిసి ఉండడం, యౌవనం, నాట్యప్రయోగాదులందు వేడుక, విషయగ్రహణశక్తి,
గ్రహించిన విషయాన్ని విస్మరించకుండా ఉండడం, నాట్యోపయోగియైన గానము, సభాకం
పాదులు లేకపోవడం. ఉత్సాహం - ఇది అభినేతకు ఉండవలసిన గుణాలు.
మూ. సువాద్యతా సుగానత్వం సుపాఠ్యత్వం తథైవ చ,
శాస్త్రకర్మసమాయోగః ప్రయోగ ఇతి సంజ్ఞితః.
100
తా. వాద్యాల సౌష్ఠవం, గానం మధురంగా ఉండడం, పాఠ్యం మనోహరంగా
ఉండడం, శాస్త్రజ్ఞాన - అభినయాదుల కలయిక, ఇవి ఉత్తమమైన ప్రయోగంలో ఉండే
లక్షణాలు.
మూ. శుచిభూషణతా యా తు మాల్యాభరణవాససామ్,
-
విచిత్రరచనాచైవ సమృద్ధిరితి సంజ్ఞతా.
101
తా. భూషణాలలో శుచిత్వము, మాలా - ఆభరణ - వస్త్రాల విచిత్రమైన రచన
దీనికి సమృద్ధి అని పేరు.
మూ. యదా సముదితాః సర్వే ఏకీభూతా భవన్తి హి,
అలఙ్కారః స తు తదా మన్తవ్యో నాట్యయోక్తృభిః
102
తా. ఈ మూడు గుణాలు కలిసి, ఒక్కటిగా ఏర్పడి, ఏ ప్రయోగంలో ఉంటాయో
ఆ నాట్యప్రయోగం (తమకు) గొప్ప అలంకారము అని నాట్యప్రయోక్తలు భావించాలి.
మూ. ఏతదుక్తం ద్విజశ్రేష్ఠాః సిద్ధీనాం లక్షణం మయా,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామ్యాతోద్యానాం వికల్పనమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే సిద్ధివ్యజ్ఞకో నామ సప్తవింశో.. ధ్యాయః
103
తా. ద్విజశ్రేష్ఠులారా నే నింతవరకు సిధ్ధలక్షణం చెప్పాను. ఇటుపైన ఆతోద్యాల
(వాద్యాల) ఏర్పాటును గూర్చి చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానంలో సిద్ధివ్యంజక మను ఇరవైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తం.
င်းပြီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iky8d64tvypxqocxfrqyerpb08pve7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/815</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230377</id>
    <revision>
      <id>586900</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '798 ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ అష్టావింశో2ధ్యాయః జాతివికల్పనము నాట్యశాస్త్రము “మధ్యమస్వరముశన్తి యద్వశాన్నాదషట్కముదితం శ్రుతిక్రమాత్, సో పి యద్విలసితం కలాత్మకం తం...'</comment>
      <origin>586900</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3304" sha1="lax9vx7u1h36sykljp7l9xrc3cy7ztc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;798
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ అష్టావింశో2ధ్యాయః
జాతివికల్పనము
నాట్యశాస్త్రము
“మధ్యమస్వరముశన్తి యద్వశాన్నాదషట్కముదితం శ్రుతిక్రమాత్,
సో పి యద్విలసితం కలాత్మకం తం నమామి శిశిరాంశుమణ్ణనమ్.”
మూ. ఆతోద్యవిధివిదానీం వ్యాఖ్యాస్యామః -
తతం చైవావనద్ధం చ ఘనం సుషిరమేవ చ,
చతుర్విధం తు విజ్ఞేయమాతోద్యం లక్షణాన్వితమ్.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
తా. ఇప్పుడు ఆతోద్యముల విధి వ్యాఖ్యానిస్తున్నాము - విశదీకరిస్తున్నాము.
తతము, అవనద్ధము, ఘనము, సుషిరము అని నాలుగు విధాలైన ఆతోద్యాలను
వాటి లక్షణాలను తెలుసుకోవాలి.
మూ. తతం తస్త్రీగతం జ్ఞేయమవనద్ధం తు పౌష్కరమ్,
ఘనం తాలస్తు విజ్ఞేయః సుషిరో వంశ ఉచ్యతే.
2
తా. తంత్రు లున్నది (తీగలున్న వీణాదికం) తతం. చేతులతో, చిన్న కఱ్ఱలతో
కొట్టబడే మృదంగాదికం అవసరం. కంచుమొదలైన లోహాలతో తయారు చేసిన
తాలవాద్యం ఘనం. ఊపిరిగాలి నింపి మ్రోగించబడే రంధ్రా లున్న పిల్లనగ్రోవి మొదలైనది
సుషిర
మూ. ప్రయోగస్త్రివిధో హ్యేషాం విజ్ఞేయో నాటకాశ్రయః,
తతం చైవావనద్ధం చ తథా నాట్యకృతశ్చ యః.
3
తా. కొన్ని నాటకాల ప్రయోగాలలో తతవాద్యప్రయోగం అధికంగా ఉంటుంది;
కొన్నింటిలో అవనద్ధవాద్యప్రయోగం అధికంగా ఉంటుంది. కొన్నింటిలో అన్ని విధాల
వాద్యాల ఉపయోగము సాధారణరీతిలో ఉంటుంది. ఈ విధంగా వాద్యప్రయోగం మూడు
రీతులలో ఉంటుంది.
మూ. తతే కుతపవిన్యాసో గాయనః సపరిగ్రహః,
వైపఞ్చకో వైణికశ్చ వంశవాదక ఏవ చ.
4
తా. తతప్రయోగసమయంలో కుతపవిన్యాసం ఈ విధంగా ఉండాలి - గాయనుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lax9vx7u1h36sykljp7l9xrc3cy7ztc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/816</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230378</id>
    <revision>
      <id>586901</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 799 (ప్రధానగాయకుడు) ఆతని సహచరులు, విపంచీవాదకుడు, వైణికుడు, వంశవాదకుడు ఒక చోట కూర్చోవాలి. వి. 'కుతపం' అనగా వాద్యవాదకులు తమ తమ వాద్యాలతో కూర్చొనవలసిన ఒక నిర్దిష...'</comment>
      <origin>586901</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="dm8i2cxzyg10qkdxpoiw4c6y3dc0h8z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
799
(ప్రధానగాయకుడు) ఆతని సహచరులు, విపంచీవాదకుడు, వైణికుడు, వంశవాదకుడు
ఒక చోట కూర్చోవాలి.
వి. 'కుతపం' అనగా వాద్యవాదకులు తమ తమ వాద్యాలతో కూర్చొనవలసిన
ఒక నిర్దిష్టమైన ప్రదేశం. వాద్యవాదకబృందం (Archestra of stringed instruments).
'చిత్రా' 'విపణ్చి' అని వీణలలో రెండు భేదా లుంటాయి. ఏడు తీగ లున్న వీణ
'చిత్ర' . దీనిని వేళ్లతో మోగిస్తారు. తొమ్మిది తీగ లున్నది 'విపణ్చి'. వేళ్లకు చివర్లలో
'కోణం' అను లోహనిర్మితమైన ఒక చిన్న తొడుగు కట్టు కొని దీనిని మోగిస్తారు. ఇరవైయొక్క
తీగల వీణ కూడ ఉండే దని అభినవగుప్తాచార్యులద్వారా తెలుస్తూన్నది.
మూ. మార్దణ్ణికః పాణవికస్తథా దార్డురికో బుధైః,
అవనద్ధవిధావేష కుతపః సముదాహృతః.
5
తా. అవనద్ధవాద్యాల ఉపయోగం ప్రధానంగా ఉన్న ప్రయోగంలో, మార్దంగికుడు
(మృదంగం వాయించేవాడు) పాణవికుడు (పణవం అను వాద్యం చేయించేవాడు)
దార్దురికుడు (దర్డురం అను వాద్యం వాయించేవాడు) ఒక చోట కూర్చుండి అవనద్ధ
వాద్యకుతపంగా ఏర్పడతారు.
మూ. ఉత్తమాధమమధ్యాభిస్తథా ప్రకృతిభిర్యుతః,
కుతపో నాట్యయోగే తు నానాదేశసమాశ్రయః.
6
తా. ఉత్తమ - అధమ - మధ్యమప్రకృతులు గల వివిధపాత్రలు పాల్గొనే నాట్యం
ప్రయోగంలో ఆ పాత్రల ప్రకృతులకు అనుగుణమైన వాద్యాల కుతపాలు నాట్యరంగం
మీద ఆ యా ప్రదేశాలలో ఉండాలి.
చ
మూ. ఏవం గానం చ వాద్యం చ నాట్యం చ వివిధాశ్రయమ్,
అలాతచక్రప్రతిమం కర్తవ్యం నాట్యయోక్తృభిః.
7
తా. ఈ విధంగా వేరు వేరు వస్తువులపై ఆధారపడి ఉన్న, అదే విధంగా చక్షుః -
శ్రోత్రములు రెండింటిచేత ఒకే సమయంలో ఆస్వాదించదగిన గానము, వాద్యము,
నాట్యము (అభినయము Action) అను ఈ త్రయమూ ఒక దానితో మరొకదానికి పూర్తి
సమన్వయంతో అలాతచక్రం వలె ఒకే విధంగా ప్రకాశించే టట్లు నాట్యవేత్తలు
ప్రయోగించాలి.
వి. &quot;యస్మాద్వివిధాశ్రయం భిన్నేన్టియగ్రాహ్యత్రివిధక్రియారూపం, తస్మాద్యత్నేన
అస్య ఏకతా సంపాద్యా, యేనైకబుద్ధివిషయతాం సామాజికస్య గచ్ఛేత్. అలాతతేజఃకణో
హి న వస్తుతః యుగపదనేకదేశసంబద్ధీ లాఘవయత్నేన తు తథా తథా సామ్యమా
పాదితమ్”. (అ.భా.)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dm8i2cxzyg10qkdxpoiw4c6y3dc0h8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/818</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230379</id>
    <revision>
      <id>586902</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము మూ. స్వరా గ్రామౌ మూర్ఛనాశ్చ తానాః స్థానాని వృత్తయః, స్వరసాధారణే వర్ణా హ్యలఙ్కారాః సధాతవః. శ్రుతయో జాతయశ్చైవ విధిస్వరసమాశ్రయాః, దారవ్యాం సమవాయో2 యం వీణాయ...'</comment>
      <origin>586902</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="j0t7yi1iikjj1m3vkiyrbkgr0sw5eu8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
మూ. స్వరా గ్రామౌ మూర్ఛనాశ్చ తానాః స్థానాని వృత్తయః,
స్వరసాధారణే వర్ణా హ్యలఙ్కారాః సధాతవః.
శ్రుతయో జాతయశ్చైవ విధిస్వరసమాశ్రయాః,
దారవ్యాం సమవాయో2 యం వీణాయాం సముదాహృతః.
801
13
14
తా. స్వరములు, రెండు గ్రామములు, మూర్ఛనలు, తానములు, స్థానములు,
వృత్తులు, స్వరసాధారణములు, వర్ణములు, అలంకారములు, ధాతువులు, శ్రుతులు,
స్వరవిధిపై ఆధారపడిన వీటి అన్నింటి సమవాయము, సమదాయము
-
చారవ్యవీణ యందు (దారునిర్మితమైన వీణయందు) ఉంటుంది.
మూ. స్వరా గ్రామౌ హ్యలఙ్కారా వర్ణాః స్థానాని జాతయః,
సాధారణే చ శారీర్యాం వీణాయామేవ సంగ్రహః.
15
తా. స్వరములు, గ్రామములు, అలంకారాలు, వర్ణాలు, స్థానాలు, జాతులు,
సాధారణములు - ఇవి శారీరవీణయందు (గాయకుని కంఠమునందు) ఉండేవి.
మూ. వ్యజ్ఞనాని స్వరా వర్ణాః సన్ధయో2 థ విభక్తయః,
నామాఖ్యాతోపసర్గాశ్చ నిపాతాస్తద్ధితాస్తథా.
ఛన్గోవృత్తాని జాత్యశ్చ జ్జేయాః పదగతాత్మకాః.
16
తా. వ్యంజనాలు (హల్లులు), స్వరాలు (అచ్చులు), వర్ణాలు, సంధులు, విభక్తులు,
నామాలు, ఆఖ్యాతాలు, ఉపసర్గలు, నిపాతలు, తద్ధితలు, ఛందస్సులు, వృత్తాలు, జాతులు
-
- ఇవి పదగతస్వరాలలో ఉండే తత్త్వాలు (అంశాలు).
మూ. అనిబద్ధం నిబద్ధం చ ద్వివిధం తత్ పదం స్మృతమ్.
అతస్తాలగతస్యాపి సంప్రవక్ష్యామి వై ద్విజాః,
ఆవాపస్త్వథ నిష్క్రమో విక్షేపశ్చ ప్రవేశకః.
శమ్యా తాలః సంనిపాతః పరివర్తః సవస్తుకః,
మాత్రా విచార్యఙ్ఞులయా యతిః ప్రకరణం తథా.
గీతయో వయవా మార్గాః పాదభాగాః సపాణయః,
ఇత్యేకవింశకో జ్ఞేయో విధిస్తాలగతో బుధైః
గాన్ధర్వసంగ్రహో హ్యేష విస్తరం చ నిబోధత.
17
18
19
20
20
తా. అనిబద్ధము, నిబద్ధము అని పదం రెండు విధాలు. తాలంతో సంబంధించిన
ఆ పదభేదాలను కూడ చెపుతున్నాను - ఆవాపము, నిష్క్రమము, విక్షేపము, ప్రవేశకము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j0t7yi1iikjj1m3vkiyrbkgr0sw5eu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/819</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230380</id>
    <revision>
      <id>586903</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '802 నాట్యశాస్త్రము - శమ్య, తాలము, సంనిపాతము, పరివర్తము, వస్తువు, మాత్ర, విదారీమాత్ర, అంగులి మాత్ర, యతి, ప్రకరణం, గీతులు, అవయవాలు, మార్గాలు, పాదభాగాలు, పాణులు - ఈ (21) ఇరవైయొకటి తాలసంబం...'</comment>
      <origin>586903</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="8ut0chtkldhnzmt6gmiectq32gv25m8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;802
నాట్యశాస్త్రము
-
శమ్య, తాలము, సంనిపాతము, పరివర్తము, వస్తువు, మాత్ర, విదారీమాత్ర, అంగులి
మాత్ర, యతి, ప్రకరణం, గీతులు, అవయవాలు, మార్గాలు, పాదభాగాలు, పాణులు -
ఈ (21) ఇరవైయొకటి తాలసంబంధివిధులు. ఇంత వరకు చెప్పినది సంగ్రహం, ఇప్పుడు
ఈ గాంధర్వం సవిస్తరంగా చెపుతాను; వినండి.
మూ. షడ్జశ్చ ఋషభశ్చైవ గాన్టారో మధ్యమస్తథా,
పఞ్చమో దైవతశ్చైవ నిషాదః సప్త చ స్వరాఒ
21
తా. షడ్జం, ఋషభం, గాంధారం, మధ్యమం, పంచమం, ధైవతం, నిషాదం అని
స్వరాలు ఏడు.
మూ. చతుర్విధత్వమేతేషాం విజ్ఞేయం శ్రుతియోగతః,
వాదీ చైవాథ సంవాదీ హ్యనువాదీ వివాద్యపి.
22
తా. శ్రుతుల భేదాన్ని పట్టి ఈ స్వరాలలో - వాదీ, సంవాదీ, అనువాదీ, వివాదీ
అను నాలుగు భేదా లుంటాయి.
వి. శ్రుతుల తరువాత పుట్టే అనురణనం వంటి మధురము, మనోహరము అయిన
ధ్వనికి స్వరం అని పేరు. కంచుగంట మోగించి నప్పుడు మొట్టమొదట ధ్వనిని అనుసరించి
'గుఇ” మంటూ కొంత సేపు వినబడే ధ్వని అనురణనధ్వని.
&quot;శ్రుత్యసస్తరభావీ యః స్నిగ్ధ సురణనాత్మకః,
స్వతో రజ్ఞయతి శ్రోతృచిత్తం స స్వర ఉచ్యతే.”
(సంగీతరత్నాకరం 1.24)
సంగీతసంప్రదాయజ్ఞుల ప్రకారం షడ్డాదిస్వరాలను వరుసగా నెమలి, చాతకపక్షి,
మేక, క్రౌంచపక్షి, కోకిల, కప్ప, ఏనుగు ఉచ్చరిస్తాయి. వాటి ధ్వనులు ఈ స్వరాల వలె
ఉంటాయి.
మూ. తత్ర యో యత్రాంశః స తత్ర వాదీ. యయోశ్చ నవక - త్రయోదశశ్రుత్యన్తరే
తావన్యోన్యం సంవాదినౌ, యథా షడ్జమధ్యమౌ, షడ్జపఞ్చమౌ, ఋషభధైవతా గానార
నిషాదౌ ఇతి షష్టగ్రామే. మధ్యమగ్రామే ప్యేవమేవ. షడ్జపఞ్చమవర్ణం పఞ్చమరభ-
యాశ్చాత్ర సంవాద ఇతి.
తా. 'వాదీ' - 'సంవాదీ' స్వరాలు :- ఏది ఎక్కడ అంశంగా (అంగంగా) ఉంటుందో
అది అక్కడ 'వాదీ' అని చెప్పబడుతుంది. ఏ రెండు స్వరాలలో తొమ్మిది - పదమూడు
శ్రుతుల అంతరం (interval) ఉంటుందో అవి పరస్పరము 'సంవాదిస్వరాలు'.
ఉదాహరణకి - షడ్జగ్రామంలో షడ్జ - మధ్యమాలు, షడ్జ - పంచమాలు, ఋషభ -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ut0chtkldhnzmt6gmiectq32gv25m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/820</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230381</id>
    <revision>
      <id>586904</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 803 ధైవతాలు, గాంధార - నిషాదాలు పరస్పరం సంవాది స్వరాలు. మధ్యమ గ్రామంలో కూడ ఇట్లే; అయితే దీనిలో షడ్జ - పఞ్చమాలకు బదులు, పంచమ - ఋషభాలు సంవాది స్వరాలుగా ఉంటాయి. ఇదే...'</comment>
      <origin>586904</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3918" sha1="fpewc3nqptv062jfxo8s64gslboy43h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
803
ధైవతాలు, గాంధార - నిషాదాలు పరస్పరం సంవాది స్వరాలు. మధ్యమ గ్రామంలో
కూడ ఇట్లే; అయితే దీనిలో షడ్జ - పఞ్చమాలకు బదులు, పంచమ - ఋషభాలు
సంవాది స్వరాలుగా ఉంటాయి. ఇదే భేదం.
మూ. అత్ర శ్లోకః -
సంవాదో మధ్యమగ్రామే పఞ్చమస్యర్షభస్య చ,
షడ్జమే తు షడ్జస్య సంవాదః పఞ్చమస్య చ.
-
23
తా. మధ్యమగ్రామంలో పంచమ ఋషభస్వరాలకు పరస్పరము సంవాదం
ఉంటుంది. గ్రామంలోనైతే షడ్డానికీ పంచమానికి సంవాదం.
మూ. “వివాదినస్తు తే యేషాం స్యాద్వింశతికమస్తరమ్&quot;. తద్యథా - ఋషభగాన్దార్,
ధైవతనిషాదౌ. ఏవం వాది
వివాదిషు స్థాపితేషు శేషాః అనువాది
-
సంవాది
-
సంజ్ఞకాః ; యథా - షడ్జస్య ఋషభ - గానార - ధైవత - నిషాదాః, ఋషభస్య
మధ్యమ - పఞ్చమ - నిషాదాః, గాస్థారస్యాపి - మధ్యమ - పఞ్చమ - దైవతాః-
మధ్యమస్య దైవత - పఞ్చమ - నిషాదాః, పఞ్చమస్య దైవత - నిషాదౌ, దైవతస్య
ఋషభ - పఞ్చమ - మధ్యమాః షడ్డగ్రామే.
మధ్యమగ్రామే.పి మధ్యమస్య పఞ్చమ - దైవత - నిషాదాః, పఞ్చమస్య ఋషభ
- షడ్జ - గానారాః, దైవతస్య షడ్జ - ఋషభగాన్దారాః, నిషాదస్య షడ్జ - ఋషభ -
-
తత్ర వదనాద్ వాదీ. సంవదనాద్ సంవాదీ, వివదనాద్ వివాదీ, అనువదనాద్
అనువాదీ ఇతి.
ఏతేషాం చ స్వరాణాం న్యూనాధికత్వం తనృపపాదనదణేన్డ్రియవైగుణ్యాదుప-
జాయతే. స్వరవిధానమేతచ్చతుర్విధమ్.
వాది
-
సంవాది
-
తా. ఏ స్వరాలలో ఇరవై శ్రుతుల అంతరం ఉంటుందో అని పరస్పరం
వివాదిస్వరాలు. అదెట్లనగా - ఋషభ - గాంధారాలు, ధైవతనిషాదాలు వివాదిస్వరాలు.
వివాది స్వరాల లక్షణాలు ఈ విధంగా నిశ్చితమైన తరవాత ఇంక
మిగలిన వన్నీ అనువాదిస్వరాలు. ఎట్లనగా - షడ్డగ్రామంలో షడ్జానికి ఋషభ - గాన్దార
- ధైవత - నిషాదాలు, ఋషభానికి మధ్యమ - పంచమ - నిషాదాలు, గాంధారానికి
మధ్యమ - పంచమ - దైవతాలు, మధ్యమానికి దైవత
పంచమానికి దైవత
-
నిషాదాలు, ధైవతానికి ఋషభ
పంచమ
-
నిషాదాలు,
-
పంచమ
-
మధ్యమాలు
అనువాదిస్వరాలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fpewc3nqptv062jfxo8s64gslboy43h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/821</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230382</id>
    <revision>
      <id>586905</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '804 - నాట్యశాస్త్రము మధ్యమగ్రామంలో మధ్యమానికి పంచమ - దైవత - నిషాదాలు, పంచమానికి ఋషభ - షడ్జ - గాంధారాలు ధైవతానికి షడ్జ - ఋషభ - గాంధారాలు అనువాదిస్వరాలు. దేని ధ్వని ప్రధానంగా (Prominently) వ...'</comment>
      <origin>586905</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4453" sha1="3wxaz4qseqcypcetp6ahdzypr57y9bi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;804
-
నాట్యశాస్త్రము
మధ్యమగ్రామంలో మధ్యమానికి పంచమ - దైవత - నిషాదాలు, పంచమానికి
ఋషభ - షడ్జ - గాంధారాలు ధైవతానికి షడ్జ - ఋషభ - గాంధారాలు అనువాదిస్వరాలు.
దేని ధ్వని ప్రధానంగా (Prominently) వినబడుతుందో అది వాది (Sonant);
మరొకదానితో కలిసి వినబడేది సంవాది (Consonant); మరొకదానితో పొత్తు కుదరినిది
వివాది (Dissonant) ; మరొకదానిని అనుసరించి వినబడేది అనువాది (Assonant).
వీణాతంత్రులను సారించడంలో ఉన్న భేదాన్ని పట్టి, వీణాదండంలోని భేదాలను
పట్టి, వీణావాదకుని ఇంద్రియాలలోని దోషాలను బట్టీ స్వరాలలో హెచ్చుతగ్గులు
ఏర్పడుతూంటాయి.
ఈ విధంగా నాలుగు విధాలైన స్వరవిధి చెప్పబడింది.
మూ. అథ ద్వౌ గ్రామౌ - షజ్ఞో మధ్యమశ్చేతి. అత్రాశ్రితాః ద్వావింశతిః శ్రుతయః.
యథా
-
తిస్రో ద్వే చ చతస్రశ్చ చతస్రస్తిస్ర ఏవ చ,
ద్వే చతుస్రశ్చ షడ్డాఖ్యే గ్రామే శ్రుతినిదర్శనమ్.
24
తా. రెండు గ్రామాలు :- షడ్జగ్రామము, మధ్యమగ్రామము అని గ్రామాలు రెండు
విధాలు. ఈ గ్రామాలనే ఇరవై రెండు శ్రుతులు ఆశ్రయించుకొని ఉంటాయి. అదెట్లనగా
-
గ్రామంలో శ్రుతులు ఈవిధంగా ఉంటాయి ఋషభంలో మూడు,
గాంధారంలో రెండు, మధ్యమంలో నాలుగు, పంచమంలో నాలుగు, ధైవతంలో మూడు,
నిషాదంలో రెండు, షడ్జంలో నాలుగు.
మూ. మధ్యమగ్రామే తు శ్రుత్యపకృష్టః పఞ్చమః కార్యః ; పఞ్చమస్య శ్రుత్యుత్కర్షత్
అపకర్షాద్వా యదన్తరం మార్ధవాత్ ఆయతత్వాద్వా తత్ ప్రమాణశ్రుతిః.
తా. మధ్యమగ్రామంలో నైతే పంచమంలో ఒక శ్రుతి తగ్గించాలి. ఈ విధంగా
పంచమస్వరంలో ఒక శ్రుతిని పెంచడంవల్ల గాని, తగ్గించడంవల్ల గాని ఏర్పడిన తంత్రుల
మార్దవం వల్ల గాని, ఆయతత్వం వల్ల గాని ఏ అంతరం ఉంటుందో అది షడ్జమధ్యమాల
అంతరంలో ప్రమాణమైన శ్రుతి.
మూ. నిదర్శనం త్వాసామ్ అభివ్యాఖ్యాస్యామః - యథాహి - ద్వే వీణే తుల్యప్రమాణ
తన్ర్యుపపాదనదణ్ణమూర్ఛనే షడ్జగ్రామాశ్రితే కార్యే. తయోరన్యతరీం మధ్యమగ్రామికీం
కుర్యాత్ పఞ్చమస్యాపకరేణ శ్రుతిమ్. తామేవ పఞ్చమస్యశ్రుత్రుత కర్షవశాత్ షడ్జమికీం
కుర్యాత్. ఏవమేకశ్రుతిరపకృష్ణా భవతి. పునరపి తద్వదేవాపకర్షిత్ గాన్దారనిషాదావపి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3wxaz4qseqcypcetp6ahdzypr57y9bi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/822</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230383</id>
    <revision>
      <id>586906</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 805 ఇతరస్యామ్ ఋషభధైవతౌ ప్రవిశతః, ద్విశ్రుత్యధికత్వాత్. పునస్తద్వదేవాకర్షాద్ ధైవతర్షభావి తరస్యాం పఞ్చమషడ్జే ప్రవిశతః; త్రిశ్రుత్యధికత్వాత్. తద్వత్ పునర...'</comment>
      <origin>586906</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4878" sha1="hps6op4rdl2fq0kaz5xkbdiyhtznmh6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
805
ఇతరస్యామ్ ఋషభధైవతౌ ప్రవిశతః, ద్విశ్రుత్యధికత్వాత్. పునస్తద్వదేవాకర్షాద్ ధైవతర్షభావి
తరస్యాం పఞ్చమషడ్జే ప్రవిశతః; త్రిశ్రుత్యధికత్వాత్. తద్వత్ పునరపకృష్ణాయాం తస్యాం
పఞ్చమమధ్యమషడ్లా ఇతరస్యాం మధ్యమగాన్దారనిషాదాన్తః ప్రవేక్ష్యన్తి; చతుః శ్రుత్యధి
కత్వాత్. ఏవమనేన శ్రుతినిదర్శనేన ద్వైగ్రామిక్యో ద్వావింశతిశ్రుతయో విజ్జేయాః.
తా. ఇపుడు ఈ శ్రుతులను గూర్చి నిదర్శన (Demonstration) పూర్వకంగా
విశదీకరిస్తాం. ఒకే విధమైన దండములు, తీగలు, తీగల ఉపపాదనము (adjustment)
ఉన్న రెండు వీణలు సిద్ధం చేసికోవాలి. పంచమస్వరంలో ఒక శ్రుతి తగ్గించడంద్వారా,
ఆ రెండు వీణలలో ఒక వీణను మధ్యమగ్రామానికి సరి చేసికోవాలి. అదే వీణను,
పంచమ స్వరంలో ఒక శ్రుతిని పెంచడంద్వారా షడ్జగ్రామానికి సరి చేసుకోవాలి. శ్రుతిని
తగ్గించడం అంటే అర్థం ఇదే. అదే విధంగా రెండవ వీణలో కూడ శ్రుతిని తగ్గించగా
గాంధార - నిషాదాలు, వరసగా ధైవత - ఋషభాలలో కలిసిపోతాయి. అప్పుడు వాటి
రెండింటి మధ్య రెండు శ్రుతుల అంతరం ఉంటుంది. అదే విధంగా - మరొక వీణలో
శ్రుతి తగ్గించగా ఋషభ - దైవతాలు, వరుసగా, షడపంచమాలతో కలిసిపోతాయి.
అప్పుడు మూడు శ్రుతుల అంతరం ఏర్పడుతుంది. అదే విధంగా మళ్లీ ఒక శ్రుతిని
గాంధార
తగ్గించగా పంచమ - మధ్యమ - షడ్జస్వరాలు, వరుసగా, మధ్యమ
నిషాదశ్రుతులతో కలిసిపోయి వాటి మధ్య నాలుగు శ్రుతుల అంతరం (వ్యవధానం)
ఏర్పడుతుంది. ఈ విధమైన శ్రుతిప్రక్రియను అనుసరించి, రెండు గ్రామాలలోను ఇరవై
రెండు చొప్పున స్వరా లుంటా యని తెలుసుకోవాలి.
మూ. అత్ర శ్లోకాః -
షడ్జశ్చతుఃశ్రుతిర్ జ్ఞేయః ఋషభస్త్రిశ్రుతిః స్మృతః,
ద్విశ్రుతిశ్చాపి గారో మధ్యమశ్చ చతుఃశ్రుతి.
చతుఃశ్రుతిః పఞ్చమః స్యాత్ త్రిశ్రుతిర్దేవతస్తథా,
ద్విశ్రుతిస్తు నిషాదః స్యాత్ షడ్జగ్రామే స్వరాన్తరే.
-
25
26
-
తా. ఈ విషయంలో కొన్ని ప్రాచీనశ్లోకాలు - షడ్జగ్రామంలోని షణ్ణస్వరంలో
నాలుగు శ్రుతులు, ఋషభంలో మూడు శ్రుతులు, గాంధారంలో రెండు శ్రుతులు,
మధ్యమంలో నాలుగు శ్రుతులు, పంచమంలో నాలుగు శ్రుతులు, దైవతంలో మూడు
శ్రుతులు, నిషాదంలో రెండు శ్రుతులు ఉంటాయి.
మూ. చతుఃశ్రుతిస్తు విజ్జేయో మధ్యమః పఞ్చమః పునః,
త్రిశ్రుతిర్దేవతస్తు స్యాచ్చతుశ్రుతిక ఏవ చ.
27&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hps6op4rdl2fq0kaz5xkbdiyhtznmh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/823</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230384</id>
    <revision>
      <id>586907</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '806 నిషాదషడ్డా విజ్ఞేయౌ ద్విచతుఃశ్రుతిసంభవా, ఋషభస్త్రిశ్రుతిశ్చ స్యాద్ గాన్టారో ద్విశ్రుతిస్తథా. అన్తరనిదర్శనమపి వ్యాఖ్యాతమ్. నాట్యశాస్త్రము 28 తా. (మధ్యమగ్రామంలో) మధ్యమస...'</comment>
      <origin>586907</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3764" sha1="8i38blry2nhdy1emi4518bd76jt7y8z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;806
నిషాదషడ్డా విజ్ఞేయౌ ద్విచతుఃశ్రుతిసంభవా,
ఋషభస్త్రిశ్రుతిశ్చ స్యాద్ గాన్టారో ద్విశ్రుతిస్తథా.
అన్తరనిదర్శనమపి వ్యాఖ్యాతమ్.
నాట్యశాస్త్రము
28
తా. (మధ్యమగ్రామంలో) మధ్యమస్వరంలో నాలుగు శ్రుతులు, పంచమంలో
మూడు శ్రుతులు, ధైవతంలో నాలుగు శ్రుతులు, నిషాదంలో రెండు శ్రుతులు, షడ్జంలో
నాలుగు శ్రుతులు, ఋషభంలో మూడు శ్రుతులు, గాంధారంలో రెండు శ్రుతులూ
ఉంటాయి. ఈ విధంగా పరస్పరాంతరాల విధానం విశదీకరింపబడింది.
మూ. అథ మూర్ఛనాః ద్వైగ్రామిక్యః చతుర్దశ యథా -
ఆద్యా హ్యుత్తరమ స్యాద్రజనీ చోత్తరాయతా,
చతుర్థీ శుద్ధషడ్డా తు పఞ్చమీ మత్సరీకృతా.
అశ్వక్రాన్తా తు షష్ఠీ స్యాత్ సప్తమీ చాభిరుద్గతా,
షడ్జగ్రామాశ్రితా ఏతా విజ్జేయాః సప్త మూర్ఛనాః.
ఆసాం షడ్జనిషాదధైవతపఞ్చమమధ్యమగాన్టారర్షభాః ఆద్యాః స్వరాః షడ్జగ్రామే.
29
29
30
తా. ఇటుపై రెండు గ్రామాలకు సంబంధించిన పద్నాలుగు మూర్ఛనలు చెప్ప
బడుతున్నాయి. ఎట్లనగా.
-
-
షడ్జగ్రామానికి సంబంధించిన మూర్ఛనలు ఏడు మొదటిది ఉత్తరమంద్ర;
రెండవది రజని, మూడవది ఉత్తరాయతా, నాల్గవది శుద్ధషడ్డా, ఐదవది మత్సరీకృతా,
ఆరవది అశ్వక్రాంతా, ఏడవది అభిరుద్గతా..
ఈ ఏడు మూర్ఛనలలోని మొదటి స్వరాలు వరుసగా షడ్జము, నిషాదము, ధైవతము,
పంచమము, మధ్యమము, గాన్దారము ఋషభము అయి ఉంటాయి.
వి. ఒక రాగాన్ని సర్వత్ర వ్యాపింపచేయడం మూర్ఛన. ఏడు స్వరాల ఆరోహావ
రోహణలు మూర్ఛన.
మూ. అథ మధ్యమగ్రామే -
సౌవీరీ హరిణాశ్వా చ స్యాత్ కలోపనతా తథా,
చతుర్థీ శుద్ధమధ్యా తు మార్గవీ పౌరవీ తథా.
31
హృష్యకా చైవ విజ్ఞేయా సప్తమీ ద్విజసత్తమాః,
మధ్యమగ్రామజా హ్యేతా విజ్ఞేయాః సప్త మూర్ఛనాః.
32
ఆసాం మధ్యమ - గాగ్ధార - ఋషభ - షడ్జ - నిషాద - దైవత - పఞ్చమాః
ఆనుపూర్వ్యా దాద్యాః స్వరాః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8i38blry2nhdy1emi4518bd76jt7y8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/824</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230385</id>
    <revision>
      <id>586908</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము తా. మధ్యమగ్రామానికి సంబంధించిన మూర్ఛనలు - 807 మొదటిది సౌవీరీ, రెండవది హరిణాశ్వా, మూడవది కలోపనతా, నాల్గవది శుద్ధమధ్యా, ఐదవది మార్గవీ, ఆరవది పౌరవీ, ఏడవది హృష్య...'</comment>
      <origin>586908</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4594" sha1="bi1hxv1jq8hw9l5zl9nwpmnbyd94pow" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
తా. మధ్యమగ్రామానికి సంబంధించిన మూర్ఛనలు -
807
మొదటిది సౌవీరీ, రెండవది హరిణాశ్వా, మూడవది కలోపనతా, నాల్గవది
శుద్ధమధ్యా, ఐదవది మార్గవీ, ఆరవది పౌరవీ, ఏడవది హృష్యకా - ఇవి మధ్యమగ్రామానికి
సంబంధించిన మూర్ఛనలు.
ఈ ఏడు మూర్ఛనల మొదటి స్వరాలు వరుసగా - మధ్యమ, గాంధార, ఋషభ,
షడ్జ నిషాద, ధైవత, పంచమాలు.
-
మూ. తత్ర షడ్జగ్రామే షడ్జేనోత్తరమన్దా, నిషాదేన రజనీ, ధైవతేన ఉత్తరాయతా,
పఞ్చమేన శుద్ధపడ్డా, మధ్యమేన మత్సరీకృతా, గాన్టారేణాశ్వక్రాన్తా, ఋషభేణ అభి రుద్దతా.
తా. షడ్జగ్రామంలోని - ఉత్తరమంద్ర షడ్జస్వరంతోను, రజని నిషాదంతోను,
ఉత్తరాయత దైవతంతోను, శుద్ధషడ్జ పంచమంతోను, మత్సరీకృత మధ్యమంతోను
అశ్వక్రాంత గాంధారంతోను, అభిరుద్ధత ఋషభంతోను ప్రారంభం అవుతుంది.
మూ. అథ మధ్యమగ్రామే - మధ్యమేన సౌవరీ, గాన్టారేణ హరిణాశ్వా, ఋషభేణ
కలోపనతా, షడ్జేన శుద్ధమధ్యమా, నిషాదేన మార్గే, ధైవతేన పౌరవీ, పజ్ఞమేన హృష్యకా
ఇతి ఏవమేతాః క్రమయుతాః - పూర్ణాః, షాడవాడవీకృతాః, సాధారణకృతాశ్చేతి చతుర్విధా
శ్చతుర్విధమూర్ఛనాః-
తా. మధ్యమగ్రామానికి చెందిన సౌవరీ మధ్యమంతోను హరిణాశ్వగాంధారం
తోను, కలోపనత ఋషభంతోను, శుద్ధమధ్యమ షడ్జంతోను, మార్గి నిషాదంతోను, పౌరవి
దైవతంతోను, హృష్యక పంచమంతోను, ప్రారంభం అవుతాయి. ఈ విధంగా వేరు వేరు
రీతులలో కలపబడిన స్వరాలచేత ఏర్పడిన మూర్ఛనలు పద్నాలుగూ కూడ పూర్ణములు,
షాడవీకృతములు, ఔడవీకృతములు, సాధారణకృతములు అని నాలుగేసి విధాలు.
మూ. క్రమయుక్తాః స్వరాః సప్త మూర్ఛనాస్త్వభిసంజ్ఞితాః,
షట్పఞ్చకస్వరాస్తానం షాడవౌడవితాః స్మృతాః.
సాధారణకృతాశ్చైవ కాకలీసమలంకృతాః,
అన్తరస్వరసంయుక్తా మూర్ఛనా గ్రామయోర్ధ్వయోః.
-
33
34
తా. వేరు వేరు గ్రామాలలో ఉన్న ఏడు స్వరాలకు మూర్చన లని పేరు. ఆరు
స్వరాలు గల తానాలకు షాడవా లనీ, అయిదు స్వరా లున్న తానాలకు ఔడవితా లనీ
పేరు. ఈ రెండే కాక, షడ్జ - మధ్యమాలకు రెండింటికీ సంబంధించిన మరొక సాధారణ
కృతమూర్ఛన, కాకలితో కలిసిన సాధారణస్వరాలతో ఏర్పడుతుంది.
మూ. ద్వివిధైకమూర్ఛనాసిద్ధిః. తత్ర ద్విశశ్రుతిప్రకర్షద్దైవతీకృతే గానారే మూర్ఛనా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bi1hxv1jq8hw9l5zl9nwpmnbyd94pow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/825</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230386</id>
    <revision>
      <id>586909</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '808 నాట్యశాస్త్రము గ్రామయోరన్యత్వం షడ్జగ్రామే. తద్వశాన్మధ్యమాదయో యథాసంఖ్యేన నిషాదాదిమత్వం ప్రతిపద్యస్తే. మధ్యమగ్రామే 2. పి ధైవతమార్ధవాత్ నిషాదోత్కర్షాత్ ద్వైవిధ్యం భవత...'</comment>
      <origin>586909</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5276" sha1="gsp26i4tyad1809z5cdpudc72izlacx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;808
నాట్యశాస్త్రము
గ్రామయోరన్యత్వం షడ్జగ్రామే. తద్వశాన్మధ్యమాదయో యథాసంఖ్యేన నిషాదాదిమత్వం
ప్రతిపద్యస్తే. మధ్యమగ్రామే 2. పి ధైవతమార్ధవాత్ నిషాదోత్కర్షాత్ ద్వైవిధ్యం భవతి.
తుల్యశ్రుత్యన్తరత్వాచ్చ సంజ్ఞాన్యత్వమ్. చతుఃశ్రుత్యన్తరం పఞ్చమధైవతయోః. తద్వత్
గాగ్ధారోత్కర్షాత్ చతుఃశ్రుతికమన్తరం భవతి. శేషాశ్చాపి మధ్యమ - పఞ్చమ - దైవత -
నిషాద - ఋషభ - షద్దాః మధ్యమాదిత్వం ప్రాప్నువన్తి, తుల్యశ్రుత్యన్తరత్వాత్; అన్తర
నిదర్శనమపి శుతినిదర్శనే ప్రోక్తమ్.
తా. ఒకే మూర్ఛనను రెండు పద్ధతులలో సాధించవచ్చును. రెండు శ్రుతులను
పెంచడం ద్వారా గాంధారం ధైవతంగా మారడంతో, షడ్జగ్రామంలో మూర్చనా - గ్రామాలు
మారిపోతాయి. దానితో మధ్యమాదులు, వరుసగా నిషాదాదులుగా మారిపోతాయి. అదే
విధంగా మధ్యమగ్రామంలో ధైవతంలోని స్వరాలు తగ్గించి నిషాద స్వరాలు పెంచడంచేత
ఈ రెండు వేరువేరు అవుతాయి. శ్రుతుల అంతరం కూడ సమంగా ఉండడంచేత పేర్లు
మారతాయి. పంచమ - ధైవతస్వరాల మధ్య నాలుగు శ్రుతుల అంతరం ఉంటుంది.
గాంధారంలోని శ్రుతులు పెంచడంవల్ల వాటి మధ్య నాలుగు శ్రుతుల అంతరం ఉంటుంది.
మిగిలిన మధ్యమ పంచమ దైవత - నిషాద ఋషభ - షడ్జస్వరాలు వరుసగా
మధ్యమాదిస్వరాలుగా మారుతాయి. ఇలా జరగడానికి కారణం సమానమైన శ్రుత్యంతరం
ఉండడం. శ్రుత్యంరం ఏ విధంగా ఏర్పడుతుందో వెనుక చెప్పబడింది.
-
-
మూ. అథ మూర్ఛనాసంశ్రితాః తానాః చతురశీతిః - తత్ర ఏకోనపఞ్చశత్ షట్స్వరాః
పఞ్చత్రింశత్ పఞ్చస్వరాః. లక్షణం తు షట్స్వరాణాం సప్తవిధమ్; యథా - షడ్జ -
ఋషభ - నిషాద - పఞ్చమహీనాః చత్వారః తానాః షడ్జమే. మధ్యమమే తు షడ్జ
- ఋషభ - గాంధారహీనాస్త్రయః తానాః. ఏవమేతే సర్వాసు షాడవాసు మూర్ఛనాసు
క్రియమాణాః భవన్త్యకోనపఞ్చశత్ తానా
-
తా. ఇపుడు తానాలను గూర్చి చెపుతున్నాడు. (షాడవ ఔడవ మూర్చనలే
తానాలు అని కొందరి అభిప్రాయం. అయితే ఆరోహక్రమంలో ఉన్నది మూర్ఛన అని,
అవరోహక్రమంలో ఉన్నది తానం అనీ కొందరి అభిప్రాయం).
-
మూర్ఛనలను ఆశ్రయించుకొని ఎనభైనాలుగు తానాలు ఉంటాయి. వీటిలో నలభై
తొమ్మిది షట్స్వరములు, ముప్ఫైయైదు పంచస్వరములు. షట్స్వరతానాలు రెండు విధాలు
గ్రామంలో, షడ్జ ఋషభ నిషాద - పంచమస్వరాలు లేని నాలుగు తానా
లుంటాయి. మధ్యమ గ్రామంలో, షడ్జ - గాంధారస్వరాలు లేని మూడు తానాలు ఉంటాయి.
ఈ విధంగా రెండు గ్రామాలలోని మూర్ఛనలలో నలభైతొమ్మిది తానాలు ఉంటాయి.
మూ. పఞ్చస్వరాణాం త పఞ్చవిధమేవ లక్షణమ్. యథా షడ్జపఞ్చమహీనాః,
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gsp26i4tyad1809z5cdpudc72izlacx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/826</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230387</id>
    <revision>
      <id>586910</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 809 ఋషభపఞ్చమహీనాః గాన్టారనిషాదహీనా ఇతి త్రయస్తానాః షడ్జగ్రామే. మధ్యమగ్రామే తు ఋషభధైవతహీనాః, గాన్టారనిషాదహీనా ఇతి ద్వా తానౌ. ఏవం పఞ్చ స్వరాః సర్వాసు మూర్ఛ...'</comment>
      <origin>586910</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5266" sha1="mt7hza6esost533gxtkged9ve5zshp0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
809
ఋషభపఞ్చమహీనాః గాన్టారనిషాదహీనా ఇతి త్రయస్తానాః షడ్జగ్రామే. మధ్యమగ్రామే
తు ఋషభధైవతహీనాః, గాన్టారనిషాదహీనా ఇతి ద్వా తానౌ. ఏవం పఞ్చ స్వరాః
సర్వాసు మూర్ఛనాసు క్రియమాణాస్తానా? పఞ్చత్రింశత్ భవన్తి. షడ్జగ్రామే ఏకవిం
శతిః, మధ్యమగ్రామే చతుర్దశ. ఏవమేతే ఏకత్ర గమ్యమానాః చతురశీతిర్భవన్తి.
-
-
తా. పంచస్వరాల లక్షణ మైతే పంచవిధమే. అదెట్లనగా - షడ్జగ్రామంలో
షడ్జపంచమ హీనాలు, ఋషభ - పంచమహీనములు, గాంధార - నిషాదహీనములు
అయిన మూడు తానాలు. మధ్యమగ్రామంలో ఋషభధైవతహీనాలూ, గాంధార -
నిషాదహీనాలూ అయిన రెండు తానాలు. ఈ విధంగా చేయగా - రెండు గ్రామాలలోని
ఐదు మూర్ఛనల నుండి ముప్పైఐదు తానాలు షడ్జగ్రామంలో ఇరవైఒకటి,
మధ్యమగ్రామంలో పద్నాలుగూ - ఏర్పడతాయి. అన్నీ కలుపుతే ఎనభైనాలు గవుతాయి.
మూ. ద్వివిధా తానక్రియా తస్త్ర్యం ప్రవేశో నిగ్రహశ్చ. తత్ర ప్రవేశో నామ అధరస్వర
ప్రకర్షత్, ఉత్తరస్వరమార్థవాద్వా; నిగ్రహస్తు అసంస్పర్శః. మధ్యమస్వరాసంస్పర్శః.
| మధ్యమస్వరేణ తు వైణేన మూర్ఛనానిర్దేశః భవతి అనాశిత్వాత్. మధ్యమస్వరస్య న
నిగ్రహః ప్రవేశో వా. ఇత్థం ప్రయోక్తశ్రోతృసుఖార్థం తానమూర్ఛనానానాత్వమ్. మూర్ఛనా
తానప్రయోజనమపి స్థానప్రాప్తిః స్థానం తు త్రివిధం పూర్వోక్తలక్షణం కాకువిధానే.
తా. తంత్రీవాద్యంమీద తానప్రయోగం - ప్రవేశము, నిగ్రహము అని రెండు
విధాలు. వెనుకటి స్వరాన్ని ప్రకృష్టం చేసి తరువాతి స్వరాన్ని మృదువును చేస్తే ప్రవేశం
కలుగుతుంది. మధ్యమస్వరాన్ని స్పృశించకుండా ఉంటే అదే నిగ్రహం. వీణ యందలి
మధ్యమస్వరం మూర్ఛనను సూచిస్తూంటుంది, ఎందువల్ల ననగా ఇది అనాశి,
(నశించనిది). అందుచేతనే ఈ ప్రవేశ - నిగ్రహాలతో మధ్యమస్వరానికి సంబంధం
ఉండదు. తానాలలోను మూర్ఛనలలోను ఉన్న ఈ ద్వైవిధ్యం ప్రయోక్తకు (వీణావాదకు
నకు) శ్రోతకూ కూడ ఆనందకరంగా ఉంటుంది. వీటి అభ్యాసం స్థానప్రాప్తికి కూడ
ఉపకరిస్తుంది. స్థానాదులను గూర్చి వెనుక కాకుప్రకరణంలో వివరింపబడింది.
మూ. సాధారణవిధిమిదానీం వక్ష్యామః. తత్ర సాధారణం నామ అన్తరస్వరతా. కస్మాత్?
ద్వయోరన్తరస్థం యత్ సాధారణమ్. యథా ఋత్వన్తరే -
ఛాయాసు భవతి శీతం ప్రస్వేదో వా భవతి చాతపస్థస్య,
న చ నాగతో వసన్తః న చ నిఃశేషః శిశిరకాలః.
ఇతి కాలసాధారణమ్.
35
తా. ఇప్పుడు సాధారణాన్ని గూర్చి చెపుతాం. ఒక స్వరం రెండు స్వరాల మధ్య
ఆవిర్భవించడం లేదా ఉండడం. ఎందువల్ల? (లోకంలో) రెండింటి మధ్య ఉన్నదానిని&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mt7hza6esost533gxtkged9ve5zshp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/827</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230388</id>
    <revision>
      <id>586911</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '810 'సాధారణం' అంటాం. ఉదాహరణకి రెండు ఋతువుల మధ్యకాలం. నాట్యశాస్త్రము నీడలో ఉన్నపుడు చల్లగా ఉంటుంది; ఎండలో చెమట పడుతుంది. అందుచేత ఆ సంధి కాలంలో వసంతర్తువు రాకపోను లేదు, శిశిరర్త...'</comment>
      <origin>586911</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5166" sha1="a8qxh0hvdiallbvc8jhvqhovl1n8f3r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;810
'సాధారణం' అంటాం. ఉదాహరణకి రెండు ఋతువుల మధ్యకాలం.
నాట్యశాస్త్రము
నీడలో ఉన్నపుడు చల్లగా ఉంటుంది; ఎండలో చెమట పడుతుంది. అందుచేత
ఆ సంధి కాలంలో వసంతర్తువు రాకపోను లేదు, శిశిరర్తువు పూర్తిగా వెళ్లిపోనూ లేదు.
ఇది కాలసాధారణం.
మూ. ద్వే సాధారణే - స్వరసాధారణం, జాతిసాధారణం చేతి. స్వరసాధారణం కాకల్య
స్తరస్వరౌ. తత్ర ద్విశుతిప్రకర్షాన్నిషాదవాన్ కాకలీసంజ్ఞకో నిషాదః, న షడ్జః, ద్వాభ్యామస్తర
స్వరత్వాత్ సాధారణత్వం ప్రతిపద్యతే; ఏవం గానారో2 ప్యాన్తరస్వరసంజ్ఞః. గాన్దారో న
మధ్యమః, తయోరన్తరస్వరత్వాత్. అత ఏవ స్వరసాధారణమ్.
-
తా. స్వరసాధారణం, జాతిసాధారణం అని సాధారణం రెండు విధాలు. కాకలి,
అంతఃస్వరమూ ఇవి స్వరసాధారణం. నిషాదానికి రెండు శ్రుతులు చేరిస్తే అది కాకలి
అవుతుంది; అది నిషాదమూ కాదు షడ్జమూ కాదు; ఎందువల్ల ననగా ఇది నిషాద -
షడ్డా లనే రెండు శుద్ధస్వరాల మధ్య వినబడుతూన్నది. అందుచేత ఇది 'సాధారణం'
అయింది. అలాగే గాంధారానికి రెండు శ్రుతులు చేరిస్తే అది అంతరస్వరం అవుతుంది
కాని మధ్యమం కాదు. ఎందువల్ల ననగా అది మధ్యమ గాంధారా లనే రెండు
స్వరాల మధ్య ఏర్పడిన అంతరస్వరం. అందుచేతనే ఇది స్వరసాధారణం.
-
మూ. కస్మాన్నిషాదః కాకలీసంజ్ఞః? కలత్వాత్ కాకలీ, కృష్టత్వాద్వా అతిసౌక్ష్మ్యాత్, అథవా
కాకాక్షీవత్త్వాత్ ఉభయసంబద్ధాత్ కాకలీసంజ్ఞా. యథా షణ్ణం రసానాం మధ్యే లవణః
క్షారసంజ్ఞః ఎవం నిషాదః కాకలీసంజ్ఞః సాధారణస్వరశ్చాన్తరసంజ్లో భవతి.
తా. (పైన) నిషాదానికి 'కాకలి' అను పేరు ఎందుకు పెట్టారు? ఇది అస్పష్టంగా
ఉంటుంది కాబట్టి కాకలి అంటారు. లేదా - ఇది మెల్లగా లాగబడుతుంది కాబట్టి, లేదా
ఇది సూక్ష్మంగా ఉంటుంది కాబట్టి లేదా కాకి కన్ను వలె దాని ఇటూ అటూ ఉన్న రెండు
స్వరాలతో సంబంధం గలది కాబట్టి, ఆరు రసాల మధ్యలో ఉన్న లవణాన్ని క్షారం
(కోసివేసేది) అన్నట్లు నిషాదాన్ని కాకలి అంటారు. సాధారణస్వరాన్ని అంతరస్వరం
అంటారు.
మూ. జాతిసాధారణమ్ - ఏకగ్రామాంశినాం జాతీనాం జాత్యోర్వా అన్యస్మిన్ గ్రామే
ప్రత్యఙ్గదర్శనం స్వరాణామవగమాత్. స్వరసాధారణం ద్వివిధద్వైగ్రామిక్యమ్. కస్మాత్?
షడ్జగ్రామే షన్జసాధారణమ్; మధ్యమగ్రామ మధ్యమసాధారణమ్. సాధారణమత్ర స్వరవిశేష
ఇతి షడ్జసాధారణమ్. ఏవం మధ్యమగ్రామే పి సాధారణత్వమ్. అస్య తు ప్రయోగః
సాక్ష్యాత్ కైశికం నామ నిష్పద్యతే. ఏవం స్వరసాధారణమ్. అస్య అల్పనిషాదగాన్దారాసు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a8qxh0hvdiallbvc8jhvqhovl1n8f3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/828</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230389</id>
    <revision>
      <id>586912</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము జాతిషు ప్రయోగః. 811 తా. జాతిసాధారణం :- ఒక గ్రామంలోని అంశాలైన రెండు జాతులు లేదా అంతకంటె ఎక్కువజాతులు మరొక గ్రామంలో కనబడడం జాతిసాధారణం. స్వరాలు కనబడడాన్ని బట్...'</comment>
      <origin>586912</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3414" sha1="egdkpsv0rhx9sesipadnz72sz81mkkz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
జాతిషు ప్రయోగః.
811
తా. జాతిసాధారణం :- ఒక గ్రామంలోని అంశాలైన రెండు జాతులు లేదా
అంతకంటె ఎక్కువజాతులు మరొక గ్రామంలో కనబడడం జాతిసాధారణం. స్వరాలు
కనబడడాన్ని బట్టి జాతిసాధారణం స్పష్టంగా తెలుస్తూన్నది. షడ్జగ్రామసాధారణం,
మధ్యమగ్రామసాధారణం అని స్వరసాధారణం రెండు విధాలు. షడ్జగ్రామంలో షడ్జ
సాధారణం. మధ్యమగ్రామంలో మధ్యమసాధారణం. ఇది సూక్ష్మప్రయోగసాధ్యం
అవడంచేత దీనికి 'కైశికం' అని పేరు. ఇది నిషాద - గాంధారాలు అల్పంగా (దుర్బలంగా)
ఉన్న జాతులలో ఉపయోగించే సాధారణం.
మూ. అత్ర శ్లోకౌ -
అన్తరస్వరసంయోగో నిత్యమారోహిసంశ్రయః,
కార్యస్త్వలో విశేషేణ నావరోహీ కదాచన
క్రియమాణో2_వరోహీ స్యాదల్పో వా యది వా బహు,
జాతీరాగం శ్రుతిశ్చైవ నయన్తో త్వన్తరస్వరాః.
తా. ఈ సందర్భంలో రెండు శ్లోకా లున్నాయి -
37
అంతరస్వరం ఎల్లప్పుడు ఆరోహిలోనే ఉండాలి గాని అవరోహిలో ఉండకూడదు.
అదే విధంగా ఇది అల్పస్వరూపంలోనే ఉండాలి.
దీనిని అల్పంగా నైనా బహువుగా (బరువుగా నైనా అవరోహిలో చేసిన ట్లయితే
అప్పు డాశ్రుతులను జాతిరాగాలలోనికి మార్చివేస్తుంది.
మూ. జాతిమిదానీం వక్ష్యామః
సర్వసాధారణగతాస్తిస్రో జ్ఞేయాస్తు జాతయః,
మధ్యమా పఞ్చమీ చైవ షడ్జమధ్యా తథైవ చ.
ఆసామజ్ఞాని విజ్జేయాః షడ్జమధ్యమపఞ్చమాః,
యథాస్వం దుర్బలతరా వ్యక్తా సా పజ్ఞమీ తథా.
షాజ్యార్షభీ ధైవతీ చ నైషాదీ చ తథాపరా,
షచోదీచ్యవతీ షద్ధకైశికీ షడ్జమధ్యమా.
షడ్జగ్రామాశ్రయా హ్యేతా విజ్జేయాః సప్త జాతయః.
38
39
40
10
తా. ఇప్పుడు జాతులను గూర్చి చెపుతాం - స్వరసాధారణంలో, అనగా అంతర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>egdkpsv0rhx9sesipadnz72sz81mkkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/829</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230390</id>
    <revision>
      <id>586913</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '812 నాట్యశాస్త్రము గాంధార - కాకలీనిషాదాలలో - మధ్యమా, పంచమి, షడ్జమధ్యమా అను మూడు జాతులుంటాయి. వీటికి షడ్జ - పంచమ - మధ్యమాలు అంగాలు. ఇవి అంగాలుగా ఉన్నప్పుడు దుర్బలంగా ఉంటాయి. షడ్జ...'</comment>
      <origin>586913</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4675" sha1="jl5994bxv0pfyqbhkqy36ds2sfxtz52" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;812
నాట్యశాస్త్రము
గాంధార - కాకలీనిషాదాలలో - మధ్యమా, పంచమి, షడ్జమధ్యమా అను మూడు
జాతులుంటాయి. వీటికి షడ్జ - పంచమ - మధ్యమాలు అంగాలు. ఇవి అంగాలుగా
ఉన్నప్పుడు దుర్బలంగా ఉంటాయి.
షడ్జగ్రామంలో - షాడ్జీ - ఆర్షభీ, దైవతీ, నైషాదీ, షడోదీచ్యవతీ, షడ్జకైశికీ, షడ్జ
మధ్యమా అను ఏడు జాతు లుంటాయి.
మూ. అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి మధ్యమగ్రామసంశ్రయాః.
గాన్దారీ రక్తగాన్దారీ గాన్టారోదీచ్యవా తథా,
మధ్యమోదీచ్యవా చైవ మధ్యమా పఞ్చమీ తథా.
గాన్దారపఞ్చమీ చాన్రీ నన్దయన్తి తథాపరా,
కర్మారవీ కైశికీ చ జ్ఞేయా త్వేకాదశాపరా.
జాతయో2. ష్టాదశేత్యేవ యాః పూర్వం గదితా మయా,
తాస్వహం సంప్రవక్ష్యామి న్యాసాపన్యాససంయుతాః.
41
42
43
44
తా. ఇటుపైన మధ్యమగ్రామానికి సంబంధించిన జాతులను చెపుతున్నాను.
గాంధారి, రక్తగాంధారి, గాంధారోదీచ్యవా, మధ్యమోదీచ్యవా, మధ్యమీ, పంచమి,
గాంధారపంచమి, ఆంధ్రి, నందయంతి, కర్మారవి, కైశికి అను పదకొండు జాతులు
మధ్యమగ్రామానికి చెందినవి. మొత్తం జాతులు పద్దెనిమిది అని నేను వెనుక చెప్పి
ఉన్నాను. వాటి న్యాసము అపన్యాసము మొదలైన విషయాలు ఇప్పుడు చెపుతాను.
మూ. ఏతాసామష్టాదశానాం సప్తస్వర్యాః. జాతయో ద్వివిధాః, శుద్ధాః, వికృతాశ్చ.
తత్ర శుద్ధా షడ్జగ్రామే - షాడ్జీ, ఆర్షఖీ, దైవతీ, నిషాదవతీ . గాంధారీ, మధ్యమా,
పఞ్చమీ చేతి, మధ్యమగ్రామే. శుద్ధాః అన్యూనస్వరాః స్వరాంశగ్రహన్యాసాః. ఏషామన్య
తమేన ద్వాభ్యాం బహుభిర్వా లక్షణైర్విక్రియాముపగతా న్యాసవర్ణం వికృతసంజ్ఞా భవన్తి;
తేన తా ఏవ శుద్ధాః, తా ఏవ వికృతాః-
-
-
తా. ఈ పద్దెనిమిది జాతుల పేర్లు సప్తస్వరాల పేర్లను పట్టి ఏర్పడ్డాయి. శుద్ధ
జాతులు, వికృతజాతులు అని జాతులు రెండు విధాలు. షాడ్జీ, ఆర్షభీ, దైవతీ, నిషాదవతీ
అనేవి షడ్జగ్రామానికి సంబంధించిన శుద్ధజాతులు. గాంధారీ, మధ్యమా, పంచమీ అనేవి
మధ్యగ్రామంలోని శుద్ధజాతులు. స్వరాలలో, అనగా స్వరఅంశ గ్రహ
న్యాసాలలో, ఏ ఒక్కటీ న్యూనం కాకుండా ఉన్నవి శుద్ధజాతులు. వీటిలో ఒకటి గాని,
రెండు గాని ఇంకా ఎక్కువ గాని, లక్షణాలలో వికారం పొందినవి, వికృతసంజ్ఞ కలవి.
న్యాసంలో విక్రియ ఉన్నా అది వికృతత్వానికి హేతువు కాదు. ఈ విధంగా ఏవి శుద్ధములో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jl5994bxv0pfyqbhkqy36ds2sfxtz52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/830</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230391</id>
    <revision>
      <id>586914</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము అవే విక్రియ కలగడంచేత వికృతము లౌతాయి. 813 మూ. న్యాసవిధావప్యాసాం మన్రో నియమాద్ భవతి శుద్ధాసు, వికృతాస్వనియమాత్. తత్ర ఏకాదశ సంసర్గజా వికృతాః. పరస్పరం సంయోగాదే...'</comment>
      <origin>586914</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3856" sha1="a89prtgn4b6dapsx3zp8myeadbf45h9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
అవే విక్రియ కలగడంచేత వికృతము లౌతాయి.
813
మూ. న్యాసవిధావప్యాసాం మన్రో నియమాద్ భవతి శుద్ధాసు, వికృతాస్వనియమాత్.
తత్ర ఏకాదశ సంసర్గజా వికృతాః. పరస్పరం సంయోగాదేకాదశ నిర్వర్తయన్తి. యథా -
తా. శుద్ధజాతులలో మంద్రస్వరం నియమపూర్వకంగా న్యాసస్వరం అయి
ఉంటుంది. వికృత జాతులలో ఈ నియమం లేదు. పద్దెనిమిది జాతులలో పదకొండు
జాతులు, రెండు లేదా అంతకంటే అధికమైన జాతుల కలయికచేత వికృతజాతు లవుతాయి;
ఎందువల్ల ననగా ఈ జాతుల పరస్పరసంయోగంచేతనే ఈ పదకొండు జాతుల నిర్మాణం
జరుగుతుంది. ఈ విషయమే ఇలా చెప్పబడింది -
మూ. శుద్ధా వికృతాశ్చైవ హి సమవాయా జాతయస్తు జాయన్తో,
తా ఏవ సప్త శుద్ధా వికృతా భవన్తి చైకాదశాన్యాస్తు.
45
తా. సమవాయాన్ని (పరస్పరసంసర్గాన్ని పట్టి), జాతులలో శుద్ధత్వము, వికృతత్వమూ
ఏర్పడుతుంది. అది (సంసర్గం) లేని ఏడు జాతులు శుద్ధజాతులు; ఉన్నవి పదకొండు
జాతులు.
మూ. తాసాం యా నిర్వృత్తాస్వరేష్వథాంశేషు జాతిషు చ జాతిః,
తాన్ వక్ష్యామి యథావడ్ సంక్షేపేణ క్రమేణేహ.
46
తా. స్వరాల లేదా అంశల, లేదా జాతుల సంసర్గంచేత వికృతములుగా అయిన
జాతులను గూర్చి క్రమంగా సంక్షిప్తంగా చెపుతాను.
మూ. స్యాత్ షడ్జమధ్యమాభ్యాం నిర్వృత్తా షడ్జమధ్యమా జాతిః,
షాడ్జీగాన్దారీభ్యాం సంభూతా షడ్జకైశికీ వాపి.
షాడ్జీగాన్దారీభ్యాం దైవత్యాశ్చాపి యా వినిష్పన్నా,
సంసర్గాద్విజ్ఞేయా సా షడ్జాదీచ్యవా జాతిః.
షాడ్జీగాన్దారీభ్యాం దైవత్యాశ్చాపి మధ్యమాయాశ్చ,
గాన్దారోదీచ్యవా స్యాన్నిర్వృత్తా నామతో జాతిః.
గాన్దారపఞ్చమీభ్యాం దైవత్యాశ్చాపి మధ్యమాయా వా,
నిర్వృత్తా యా జాతిః సా మధ్య మోదీచ్యవా నామ్నా.
గాగ్ధారపఞ్చమీభ్యాం నైషాదీమధ్యమాభ్యాం చ,
రక్తగాన్దారీ నామ్నా జాతిః స్యాచ్చతసృభిస్త్వాభిః.
47
48
49
50
51&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a89prtgn4b6dapsx3zp8myeadbf45h9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/831</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230392</id>
    <revision>
      <id>586915</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '814 గాన్దారీషదాభ్యాం సంసర్గాజ్జాయతే చాస్ర్తీ, గాన్దారీపఞ్చమీభ్యామార్షఖీభ్యాం చైవ నన్దయన్తి తు. గాన్దారీపఞ్చమీభ్యాం జాతా గాన్దారపఞ్చమీ జాతిః, నైషద్యార్ష్భభ్యాం పఞ్చమ్య...'</comment>
      <origin>586915</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="fmvm3lf6msulygclxx6bq2x6hoplvgj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;814
గాన్దారీషదాభ్యాం సంసర్గాజ్జాయతే చాస్ర్తీ,
గాన్దారీపఞ్చమీభ్యామార్షఖీభ్యాం చైవ నన్దయన్తి తు.
గాన్దారీపఞ్చమీభ్యాం జాతా గాన్దారపఞ్చమీ జాతిః,
నైషద్యార్ష్భభ్యాం పఞ్చమ్యాం చైవ సంసర్గాత్.
కార్మారవీ నామ్నా జాతిః పూర్ణా హి భవతి సా జ్ఞేయమ్,
దైవత్యార్షభహీనాః పఞ్చద్యాః కైశికీం కుర్యుః.
నాట్యశాస్త్రము
52
53
54
తా. షాడ్జీ - మధ్యమా జాతులు సంయోగంవల్ల షడ్జమధ్యమ ఏర్పడుతుంది.
గాంధారీ - షాడ్జీ - గాంధారీల సంయోగంవల్ల షడ్జకైశికి, షార్టీ - గాంధారీ - దైవతీ
- మధ్యమాల సంయోగంవల్ల గాంధారోదీచ్యవం. గాంధారీ - పంచమీ - మధ్యమా
ధైవతీ సంయోగంవల్ల మధ్యమోదీచ్యవ. గాంధారీ - పంచమీ - నైషాదీల సంయోగంవల్ల
రక్తగాంధారి. గాంధారీ - షాడ్జీల సంసర్గంచేత ఆంధ్రీ. గాంధారీ - పంచమీ - ఆర్షభీ
- నైషాదీల సంయోగంవల్ల నందయన్తి. గాంధారీ - పంచమీల సంయోగంవల్ల గాంధార
పంచమి. నైషాదీ - ఆర్షఖీ - పంచమీల సంయోగంవల్ల కార్మారవి. షాడ్జీ - మధ్యమా
- పంచమీ - నైషాదీల సంయోగంవల్ల కైశికి ఏర్పడుతుంది.
మూ. ఏవం పరస్పరోత్పన్నా జ్ఞేయా హ్యేతాస్తు జాతయః,
పృథగ్లక్షణసంయుక్తా ద్వైగ్రామిక్యః స్వరాశ్రయాః.
55
తా. ఈ విధంగా పరస్పరసంయోగంవల్ల పుట్టిన ఈ జాతుల లక్షణాలు వేరువేరుగా
ఉంటాయి. ఇవి రెండు గ్రామాల స్వరాలను ఆశ్రయించి ఉంటాయి.
మూ. ఆభ్యశ్చతస్రో నియమాద్ జ్ఞేయాః సప్తస్వరా బుధైః,
దశ పఞ్చస్వరా జ్ఞేయాశ్చతస్రశ్చైవ షట్స్వరాః.
56
తా. ఈ పద్దెనిమిది జాతులలోని నాలుగు జాతులలో ఏడు స్వరాలు ఉంటాయి;
పదింటిలో ఐదు స్వరాలు, నాల్గింటిలో ఆరు స్వరాలు ఉంటాయి.
మూ. మధ్యమోదీచ్యవా చైవ తథా వై షడ్లకైశికీ,
కర్మారవీ చ సంపూర్ణా తథా గాగ్ధారపఞ్చమీ.
తా. మధ్యమోదీచ్యవా, షడ్జకైశికి, కర్మారవి, గాంధారపంచమీ
జాతులలో ఏడు స్వరాలూ ఉండడంచేత ఇవి సంపూర్ణజాతులు.
మూ. గాన్టారీ రక్తగాన్దారీ మధ్యమా పఞ్చమీ తథా,
కైశికీ చేతి విజ్జేయాః పళ్ళైతా మధ్యమాశ్రయాః.
57
-
ఈ నాలుగు
58&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fmvm3lf6msulygclxx6bq2x6hoplvgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/832</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230393</id>
    <revision>
      <id>586916</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 815 తా. గాంధారి, రక్తగాంధారి, మధ్యమ, పంచమ, కైశికి - ఈ ఐదూ మధ్యమ గ్రామానికి చెందినవి. మూ. నిషాదిన్యర్షభీ చైవ ధైవతీ షడ్జమధ్యమా, షర్ణోదీచ్యవతీ చైవ షగ్రామసమాశ్రయాః...'</comment>
      <origin>586916</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="4qwxngn3ugxo6dazb9r3hrs6agq4xk7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
815
తా. గాంధారి, రక్తగాంధారి, మధ్యమ, పంచమ, కైశికి - ఈ ఐదూ మధ్యమ
గ్రామానికి చెందినవి.
మూ. నిషాదిన్యర్షభీ చైవ ధైవతీ షడ్జమధ్యమా,
షర్ణోదీచ్యవతీ చైవ షగ్రామసమాశ్రయాః.
59
తా. నిషాదిని, ఆర్షభి, ధైవతి, షడ్జమధ్యమ, షడ్జోదీచ్యవతి - ఈ ఐదు జాతులు
షడ్జగ్రామానికి చెందినవి.
మూ. పబ్బ స్వరా దశైతాశ్చ జాతయో నిత్యమేవ హి,
గాన్దారోదీచ్యవా చైవ నన్దయన్తి చ ఆస్త్రీ చ.
మధ్యమగ్రామసంభూతాః షట్స్వరాః తీస్ర ఏవ చ,
షడ్జగ్రామే తు విజ్జేయా షాడ్యేకా షట్స్వరాశ్రయా.
యాస్తాః పఞ్చస్వరాః ప్రోక్తా యాశ్చైతాః షట్స్వరాః స్మృతాః,
కదాచిత్ షాడవీభూతాః కదాచిచ్చౌడవీకృతాః.
60
50
61
62
తా. (పైన చెప్పిన) పది జాతులలోను అయిదు స్వరా లుంటాయి. మధ్యమ
గ్రామానికి సంబంధించిన గాంధారోదీచ్యవా - నందయంతీ - ఆంధ్రీజాతులు మూడింటి
లోను ఆరు స్వరా లుంటాయి. షడ్జగ్రామానికి చెందిన షాడ్జీజాతిలో ఆరు స్వరాలుంటాయి.
ఐదు స్వరాలు గలవి, ఆరు స్వరాలు గలవి అని చెప్పిన ఈ జాతులు ఒకప్పుడు షాడవీ
కృతము లవుతాయి; ఒకప్పుడు 'ఓడవీ' కృతాలౌతాయి.
మూ. సంపూర్ణా మధ్యమగ్రామే జ్జేయా కర్మారవీ బుధైః,
మద్యమోదీచ్యవా చైవ తథా గాన్దారపఞ్చమీ.
63
తా. మధ్యమగ్రామానికి చెందిన కార్మారవీజాతి సంపూర్ణజాతి, మధ్యమోదీచ్యవా
గాంధారపంచమీజాతులు కూడ పూర్ణజాతులు.
మూ. షడ్జగ్రామే తు సంపూర్ణా విజ్ఞేయా షడ్డకైశికీ,
పునశ్చ షట్స్వరా జ్ఞేయా గాన్దారోదీచ్యవా బుధైః.
ఆర్ద్రీ చ నన్దయన్తి చ మధ్యమగ్రామసంశ్రయాః,
ఏవమేతా బుధైర్హో యా ద్వైగ్రామిక్యశ్చ జాతయః
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి తాసామంశవికల్పనమ్.
64
65
తా. గ్రామంలోని షడకైశికి సంపూర్ణజాతి. అట్లే గాంధారోదీచ్యవలో ఆరు
స్వరాలుంటాయి. వీటిలోని ఆంధ్రీ - నందయన్తిజాతులు మధ్యమగ్రామాశ్రితాలు. రెండు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4qwxngn3ugxo6dazb9r3hrs6agq4xk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/833</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230394</id>
    <revision>
      <id>586917</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '816 నాట్యశాస్త్రము గ్రామాల జాతులు ఈ విధంగా ఉంటాయి. ఇప్పుడు వాటి అంశల నిరూపణం చేస్తాను. మూ. షట్స్వర్యే సప్తమాంశా తు నేష్యతే షడ్జమధ్యమా. సంవాదిలోపాద్ గాన్దారసతైవ న భవిష్యతి, గ...'</comment>
      <origin>586917</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4133" sha1="k7h141nn4sn7orr7ej88jjb3u6tednd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;816
నాట్యశాస్త్రము
గ్రామాల జాతులు ఈ విధంగా ఉంటాయి. ఇప్పుడు వాటి అంశల నిరూపణం చేస్తాను.
మూ. షట్స్వర్యే సప్తమాంశా తు నేష్యతే షడ్జమధ్యమా.
సంవాదిలోపాద్ గాన్దారసతైవ న భవిష్యతి,
గాన్దారీ రక్తగాన్దారీ కైశికీనాం తు పఞ్చమః.
షడ్జాయాం చైవ గారమనంశం విద్ధి షాడవే,
షాడవే ధైవతో నాస్తి షర్ణోదీచ్యవాయాం తథా.
సంవాదిలోపాత్సప్లైతే షాట్స్వర్యే తు వివర్జితాః,
గాన్దారీరక్తగాన్ధర్యోః షడ్జమధ్యమపఞ్చమాః.
సనిషాదాశ్చ విజ్ఞేయా యేషు నౌడవితే ఇమే,
ద్వౌ షడ్జమధ్యమాంశే తు గాన్టారో థ నిషాదవాన్.
ఋషభశ్చైవ పఞ్చమ్యాం కైశిక్యాం దైవ దైవతః,
ఏవం చ ద్వాదశైవేతే వర్ణ్యాః పఞ్చస్వరే సదా.
తాస్వనౌడవితా నిత్యం కర్తవ్యా జాతయో బుధైః.
66
52
67
68
69
70
71
తా. జాతుల అంశస్వరాలు :- షాడ్జిలో నిషాదం లోపిస్తే అది 'షాడవం' అవుతుంది.
అయితే గాంధారంలో అంశస్వరం ఉన్నప్పుడు మాత్రం దాని సంవాది యైన నిషాదం
లోపించదు (అది అంశహీనం అవుతుంది). షడ్జమధ్యమజాతిలో సప్తమస్వరంలో (నిషాదం)
లోపిస్తే అది షాడవం అవుతుంది. అయితే - నిషాదమే దాని అంశస్వరం అయితే
మాత్రం అది షాడవావస్థను పొందదు. షడ్జమధ్యమాజాతిలోని నిషాదగాంధారం
లోపించడంచేత ఔడవావస్థ ఏర్పడుతుంది. నిషాదాంశస్వరావస్థలో షాడవం ఏర్పరచడం
కొరకై నిషాదానికి సంవాదియైన గాంధారానికి లోపం జరగదు. ఇది షడ్జగ్రామవిధి.
షడ్జమధ్యమలో నిషాదస్వరము, గాంధారీ - రక్తగాంధారీ - కైశికీలలో పంచమ
స్వరము, షాడ్జీలో గాంధారము, షడ్జోదీచ్యవతిలో ధైవతము అంశస్వరా లవుతాయి.
సంవాదస్వరం లోపంవల్ల ఇవి షాడవద్వేషు లవుతాయి.
మధ్యమ
గాంధారిలో షడ్జ - మధ్యమ - పంచమ - నిషాదులకు, రక్తగాంధారిలో షడ్జ
పంచమ నిషాదములకు, షడ్జమధ్యలో గాంధార నిషాదాలకు,
-
-
ఈ విధంగా పదకొండు స్వరాలకు
పంచమిలో ఋషభానికీ, కైశికిలో దైవతానికీ
ఔడవావస్థలో లోపం చేయగూడదు. వీటిలో జాతులను అనౌడవితాలుగానే ఉంచాలి.
మూ. సర్వస్వరాణాం విహితో వినాశస్త్వథ జాతిషు.
72&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k7h141nn4sn7orr7ej88jjb3u6tednd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/834</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230395</id>
    <revision>
      <id>586918</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము మధ్యమస్య వినాశస్తు కర్తవ్యో న కదాచన, సర్వస్వరాణాం ప్రవరో హ్యవినాశీ చ మధ్యమః గాన్ధర్వకల్పే భిహితః సామగైశ్చ మహర్షిభిః. 817 73 తా. ఇతరస్వరాలకు వేటికైనా జాతులల...'</comment>
      <origin>586918</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="k9qs1c9k5j3qx5zdn96snja963xhfus" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
మధ్యమస్య వినాశస్తు కర్తవ్యో న కదాచన,
సర్వస్వరాణాం ప్రవరో హ్యవినాశీ చ మధ్యమః
గాన్ధర్వకల్పే భిహితః సామగైశ్చ మహర్షిభిః.
817
73
తా. ఇతరస్వరాలకు వేటికైనా జాతులలో లోపం చేయవచ్చును కాని మధ్యమ
స్వరానికి మాత్రం లోపం చేయకూడదు. ఎందువల్ల ననగా ఏడు స్వరాలలో మధ్యమస్వరం
వినాశరహితమైన స్వరం. సామగానం చేసే మహర్షులు కూడ, &quot;గాంధర్వకల్పంలో
మధ్యమస్వరం అవినాశిస్వరం&quot; అని చెప్పారు.
మూ. గ్రహాంశౌ తారమధౌ చ న్యాసోపన్యాస ఏవ చ,
అల్పత్వం చ బహుత్వం చ షాడవాదవితే తథా.
74
తా. జాతిలో ఉండే పది లక్షణాలు :- గ్రహము, అంశము, తారము, మంద్రము,
న్యాసము, అపన్యాసము, అల్పత్వము, బహుత్వము, షాడవము, ఔడవము ఇవి పది
లక్షణాలు.
మూ. గ్రహాస్తు సర్వజాతీనామంశవత్ పరికీర్తితాః,
యత్ప్రవృత్తా భవేద్దానం సోంతో గ్రహవికల్పితః.
-
75
తా. జాతులన్నింటిలోనూ అంశస్వరాలే గ్రహసర్వాలు. గాన సమయంలోను,
వాద్యవాదనసమయంలోను ప్రారంభంలో ఉపయోగించే అంశస్వరాన్ని గ్రహం అని పేరు.
మూ. తత్రాంశో నామ :-
యస్మిన్వసతి రాగస్తు యస్మాచ్చెన ప్రవర్తతే
నేతా వై తారమన్దాణాం యో _త్యర్థముపలభ్యతే,
మస్త్రతారవిషయా చ పఞ్చస్వరపరా గతిః
అనేకస్వరసంయోగో యో...త్యర్థముపలభ్యతే.
అన్యచ్చ బలినో యస్య సంవాదీ చానువాద్యపి
గ్రహపన్యాసవిన్యాససన్యాసన్యాసగోచరః
పరివార్య స్థితో యస్తు సోం ఈశః స్యాద్ధశలక్షణః.
77
78
తా. అంశస్వరంలో పది లక్షణా లుంటాయి. ఇది రంజింపచేస్తుంది. దీనితో
రాగం ప్రారంభింపబడుతుంది. తార - మంద్రస్వరాలను నియంత్రిస్తుంది. అనేకవిధాలైన
స్వరసమూహాలలో దీని ప్రయోగం అధికంగా కనబడుతుంది. దీనికి సంబంధించిన
గ్రహ - అపన్యాస - విన్యాస - సంన్యాస - వ్యాసాల ద్వారా మాటి మాటికి అనువర్తనం
జరుగుతుంది.
మూ. పఞ్చస్వరపరా తారగతిః యథా -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k9qs1c9k5j3qx5zdn96snja963xhfus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/835</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230396</id>
    <revision>
      <id>586919</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '818 అంశాత్తారగతిం విద్యాదాచతుర్థస్వరాదిహ, ఆపఞ్చమాత్సప్తమాద్వా నాతః పరమిషేహ్యతే. నాట్యశాస్త్రము 79 తా. ఐదవ స్వరాన్ని మించకూడని తారగతి :- -కంఠ్యమైన అంశస్వరంనుంచి ప్రారంభించి...'</comment>
      <origin>586919</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4300" sha1="l687z4odzbtw6d1pkxvyu546w8ppzxx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;818
అంశాత్తారగతిం విద్యాదాచతుర్థస్వరాదిహ,
ఆపఞ్చమాత్సప్తమాద్వా నాతః పరమిషేహ్యతే.
నాట్యశాస్త్రము
79
తా. ఐదవ స్వరాన్ని మించకూడని తారగతి :- -కంఠ్యమైన అంశస్వరంనుంచి
ప్రారంభించిన తారస్వరం చతుర్ధస్వరంవరకు లేదా పంచమస్వరం వరకు లేదా సప్తమ
స్వరం వరకు లేపవచ్చును. అంతకు మించి లేపకూడదు.
మూ. త్రివిధా మన్ద్రగతిః అంశపరా, న్యాసపరా, అపన్యాసపరా చేతి
మన్ద్రస్త్వంశపరో నాస్తి న్యాసే తు ద్వౌ వ్యవస్థితౌ,
గాన్దారే న్యాసలిన్గే తు దృష్టమృషభ సేవనమ్.
80
తా. అంశపర, న్యాసపర, అపన్యాస పర అని మంద్రగతి మూడు విధాలు.
అంశస్వరంకంటే తక్కువ మంద్రం ఉండదు. దీని అవధి వ్యాసం వరకు, అపన్యాసం
వరకు ఉండవచ్చును; గాంధారంలో మాత్రం న్యాసస్వరం తరవాత ఇంకా క్రిందికి దిగితే
అది ఋషభప్రయోగం అవుతుంది గాన గాంధారమంద్రగతిలో అంశస్వరం, న్యాస స్వరం
ఈ రెండే ఉంటాయి.
-
మూ. అథ న్యాసః ఏకవింశవిధో హ్యఙ్గసమాప్తా. తద్వదపన్యాసో ప్యఙ్గమధ్యే షట్పఞ్చశత్
సంఖ్యః- యథా -
న్యాసోహ్యఙ్గసమాప్తో స చైకవింశతివిధో విధాతవ్యః,
షట్పఞ్చశత్సంభ్యో ఙ్గమధ్యే... పన్యాస ఏవ స్యాత్.
81
తా. ఏ స్వరంమీద అంగసమాప్తి జరుగుతుందో అది న్యాసం. వ్యాసస్వరంలో
ఇరవైయొక్క భేదాలుంటాయి. అపన్యాసస్వరంలో కూడ యాభైయారు భేదా లుంటాయి.
-
ఒక స్వరం దగ్గర అంగాల సమాప్తి అయినపుడు ఆ స్వరానికి (ఆ
అవస్థకు) న్యాసస్వరం అని పేరు. దీనిలో ఇరవైయొక్క భేదా లుంటాయి. అంగమధ్యం
ఏ స్వరం మీద అవుతుందో అది అపన్యాసస్వరం; దానికి యాభైయారు భేదా లుంటాయి.
మూ. ద్వివిధమల్పత్వమ్ - లజ్ఞనాదనభ్యాసాచ్చ. తత్ర షాడవాడవితకరణత్వమంశానాం
గీతగానామ్ ఆస్తరమార్గముపగతానాం స్వరాణాం లఙ్ఞనాదనభ్యాసాచ్చ సకృదుచ్చారణం
యథా జాతిః; తద్వద్ బహుత్వమ్ అల్పత్యవిపర్యయాడ్ ద్వివిధమేవాన్యేషామబలినాం
సంచారః.
తా. లంఘనంవల్ల (దాటివేయడంవల్ల) అనభ్యాసంవల్ల (ఆవృత్తి చేయకపోవడం
వల్లా) స్వరాలకు అల్పత్వం ఏర్పడుతుంది.
ఏస్వరాల
ఆ లోపంచేత జాతివిశేషంలో (ఒక జాతిలో) షాడవం, ఔడవం అనుభేదాలు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l687z4odzbtw6d1pkxvyu546w8ppzxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/836</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230397</id>
    <revision>
      <id>586920</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 819 ఏర్పడతాయో ఆ స్వరాలకు, (అజాతిలో) లోప్యస్వరా లని పేరు. పరిపూర్ణజాతిలో కూడ లోప్యస్వరాల ప్రయోగం తక్కువగానే ఉంటుంది. ఏ అంశస్వరం ఏ జాతికి చెందినది కాదో అది ఆ జ...'</comment>
      <origin>586920</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="tm5e5rxm2pdwvz21xzqh8rlxgfqk8wr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
819
ఏర్పడతాయో ఆ స్వరాలకు, (అజాతిలో) లోప్యస్వరా లని పేరు. పరిపూర్ణజాతిలో కూడ
లోప్యస్వరాల ప్రయోగం తక్కువగానే ఉంటుంది. ఏ అంశస్వరం ఏ జాతికి చెందినది
కాదో అది ఆ జాతికి అనంశస్వరం అంటారు. లోప్యస్వరాలకు, అనంశస్వరాలకూ
ఆవృత్తి (అభ్యాసం) ఉండదు.
ఒక స్వరాన్ని పూర్ణరూపంలో స్పృశిస్తూ మాటి మాటికీ దానిని ఆవృత్తి చేయడం
ఒక విధమైన బహుత్వం. అదే విధంగా ఒక స్వరాన్ని విడవకపోవడం మరొక విధమైన
బహుత్వం. ఇవి అల్పత్వభేదాలకు విపరీత మైనవి. అందుచేత ఇవి కూడ రెండు విధాలు.
కొన్ని జాతుల బలీయమైన స్వరాల సంచారం కూడ జరుగుతూంటుంది.
మూ. అల్పత్యం చ బహుత్వం చ తథా పూర్వవినిశ్చయాత్,
జాతిస్వరైశ్చ నిత్యం స్యాత్ జాత్యల్పత్వం ద్విధా చ తత్.
సంచారోం2. శబలస్థానామల్పత్వం దుర్బలేషు చ,
ద్వివిధాన్తరమార్గశ్చస్తు జాతీనాం వ్యక్తికారకః.
82
83
తా. అల్పత్వము బహుత్వమూ కూడ ఈ జాతిలో ఇలా చెయ్యాలి అని ముందుగా
నిర్ణయించుకొనడంవల్ల జరుగుతాయి. అల్పత్వం రెండు విధాలా జరుగుతుంది.
బలమైన అంశస్వరాలలో స్వరసంచారం అధికంగా జరుగుతుంది, దుర్బలమైన
వాటిలో తక్కువగా ఉంటుంది. ఇది జాతిస్వరాల ప్రయోగానికి సంబంధించిన అంతర
మార్గాల విషయంలో అనుసరించే పద్ధతి.
మూ. షట్స్వరం షాడవితం చతుర్దశవిధం సప్తచత్వారింశత్ప్రకారం పూర్వోక్తవిధానం
యథా జాత్యంశప్రకారైరితి.
తా. షాడవితదశలో ఆరు స్వరాలు పద్నాలు గవుతాయి. వాటి భేదాలు నలభై
ఏడవుతాయి. వీటి జాతికి, అంశాలకీ సంబంధించిన భేదాలు వెనుక చెప్పిన రీతిలో
తెలుసుకోవాలి.
మూ. పఞ్చస్వరమౌడవితం విజ్ఞేయం దశవిధం ప్రయోగజ్జెః,
త్రింశతకారవిహితం పూర్వోక్తం లక్షణం చాస్య,
షట్స్వరస్య ప్రయోగో స్త్రీ తథా పఞ్చస్వరస్య చ
చతుఃస్వరప్రయోగో..స్తి హ్యవకృష్ణధ్రువాస్వథ.
85
తా. పంచస్వరాలు గల ఔడవితానికి పది భేదా లుంటాయి. వెనుక చెప్పిన పద్ధతిలో
దానికి ముప్పై భేదాలు ఏర్పడతాయి. షట్స్వర - పంచస్వర - చతుఃస్వరాల ఔడవితం
ప్రయోగం అవకృష్ణధ్రువలో జరుగుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tm5e5rxm2pdwvz21xzqh8rlxgfqk8wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/837</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230398</id>
    <revision>
      <id>586921</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '820 మూ. ద్వైగ్రామికీనాం జాతీనాం సర్వాసామపి నిత్యశః, త్రిషష్టిరంశా విజ్జేయాస్తానాం చైవ తథా గ్రహాః. నాట్యశాస్త్రము 86 తా. ఈ విధంగా రెండు గ్రామాలకు చెందిన అన్ని జాతులకు మొత్తం అ...'</comment>
      <origin>586921</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3397" sha1="9krvr223rxoz31gqld9iwauxigj0s0a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;820
మూ. ద్వైగ్రామికీనాం జాతీనాం సర్వాసామపి నిత్యశః,
త్రిషష్టిరంశా విజ్జేయాస్తానాం చైవ తథా గ్రహాః.
నాట్యశాస్త్రము
86
తా. ఈ విధంగా రెండు గ్రామాలకు చెందిన అన్ని జాతులకు మొత్తం అరవై
మూడు అంశాలు, అరవై మూడు గ్రహాలూ ఉంటాయి.
మూ. అంశగ్రహవిధిమిదానీం వక్ష్యామః - తత్ర,
మధ్యోదీచ్యవాయాస్తు నన్దయన్యాస్తథైవ చ
తథా గాన్దరపఞ్చమ్యాః పఞ్చమోం శో గ్రహః స్మృతః.
తా. ఇపుడు అంశగ్రహాల స్వరూపం విశదీకరిస్తాం.
87
మధ్యమోదీచ్యవా - నందయంతీ - గాంధారపంచమీల ఐదవ అంశస్వరానికి
గ్రహం అని పేరు.
మూ. దైవత్యాశ్చ తథైవాంశా విజ్ఞేయౌ దైవతర్షభౌ,
పఞ్చమ్యాస్తు గ్రహావంశా భవతః పఞ్చమార్షభౌ.
-
88
తా. ధైవత - ఋషభాలు ధైవతానికి అంశస్వరాలు. పంచమ ఋషభాలు
పంచమానికి అంశస్వరాలు.
మూ. గాన్టారోదీచ్యవాయాస్తు గ్రహాంశా షడ్జమధ్యమ,
ఆర్షభ్యాశ్చ తథైవాంశా నిషాదర్షభదైవతాః.
89
తా. షడ్జమధ్యమాలు గాందారోదీచ్యవాకి అంశస్వరాలు. ఆర్షభికి నిషాద -
-
ఋషభ - దైవతాలు అంశాలు.
మూ. నైషాదిన్యా నిషాదస్తు గాన్దారశ్చార్షభస్తథా,
అంశాశ్చ షద్ధకైశిక్యాః షడ్డగాన్దారపణ్యమాః.
తా.
90
-
· నైషాదికి, నిషాదము, గాంధారము, ఋషభము అంశాలు. కైశికికి షడ్జ -
గాంధార - పంచమాలు అంశాలు.
మూ. షడ్జపఞ్చమగాన్దారైస్త్రిభిరేవ ప్రకీర్తితాః,
అంతైర్ధహైస్తథా చైవ విజ్ఞేయా షడ్డకైశికీ.
షడ్జశ్చ మధ్యమశ్చైవ నిషాదో ధైవతస్తథా,
అంశగ్రహాస్తు చత్వారః షర్ణోదీచ్యవతీం శ్రితాః.
-
91
92
తా. షడ్జ పంచమ - గాంధారాలు మూడూ షడకైశికికి గ్రహాలు, అంశస్వరాలు,
షజ్ఞోదీచ్యవతికి షడ్జ - మధ్యమ - నిషాద - ధైవతాలు అంశలు గ్రహాలూ కూడ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9krvr223rxoz31gqld9iwauxigj0s0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/838</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230399</id>
    <revision>
      <id>586922</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము మూ. పఞ్చమశ్చార్షభశ్చైవ నిషాదో ధైవతస్తథా, కర్మారవ్యాస్తథైవాంశాశ్చత్వారశ్చ ప్రకీర్తితాః. 821 93 తా. పంచమ - ఋషభ - నిషాద - ధైవతాలు నాలుగూ కర్మారవీకి అంశాలు. మూ. గాన...'</comment>
      <origin>586922</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="i4wz5twcajls6yx4lmc2rqdurtm3ysb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
మూ. పఞ్చమశ్చార్షభశ్చైవ నిషాదో ధైవతస్తథా,
కర్మారవ్యాస్తథైవాంశాశ్చత్వారశ్చ ప్రకీర్తితాః.
821
93
తా. పంచమ - ఋషభ - నిషాద - ధైవతాలు నాలుగూ కర్మారవీకి అంశాలు.
మూ. గానారశ్చరభశ్చైవ నిషాదః పఞ్చమస్తథా,
కూడ.
చత్వారోం9 శా భవన్యాన్యాః గ్రహాశ్చైతే తథైవ హి.
94
తా. గాంధార - ఋషభ - పంచమాలు నాలుగు ఆంధ్రీకి గ్రహాలు, అంశాలు
మూ. ఋషభశ్చైవ షడ్జశ్చ మధ్యమః పఞ్చమస్తథా,
మధ్యమాయా గ్రహాస్త్వంశా ధైవతశ్చ ప్రకీర్తితః.
95
తా. షడ్జ పంచమ
-
మధ్యమ
-
ఋషభ - దైవతస్వరాలు మధ్యమకు
గ్రహాలు అంశాలూ కూడ.
మూ. నిషాదపడ్డ నారమధ్యమాః పఞ్చమస్తథా,
గాన్దారీరక్తగాన్దార్యో ధ్రహాంశాః పరికీర్తితాః.
తా. గాంధారీ, రక్తగాంధారీలకు, నిషాద
పంచమాలు గ్రహాలు, అంశాలూ కూడ.
-
96
' షడ్జ - గాంధార - మధ్యమ
మూ. షార్జాయా షడ్జంగానారౌ మధ్యమః పఞ్చమస్తథా,
ధైవతశ్చాపి విజ్జేయా గ్రహాశ్చాంశాః ప్రకీర్తితాః.
తా. షడ్జ - గాంధార - మధ్యమ
అశలూ కూడ
-
97
పంచమ - దైవతాలు షాడ్జీకి గ్రహాలు,
మూ. వర్జితర్షభయోగాస్తు కైశిక్యాంశాః షడేవ తు,
స్వరాః సర్వేపి విజ్ఞేయాః షడ్జమధ్యాంశజా గ్రహాః,
ఏవం త్రిషష్టిర్విజ్ఞేయా గ్రహాశ్చాంశాశ్చ జాతిషు.
98
తా. ఋషభం తప్ప మిగిలిన ఆరు స్వరాలు కైశికికి అంశాలు గ్రహాలు కూడ.
షడ్జమధ్యమకు అన్ని స్వరాలూ కూడ అంశలు, గ్రహాలూ కూడ. ఈ విధంగా జాతుల
అరవైమూడు గ్రహాలు అంశాలు తెలియదగినవి.
మూ. అంశవచ్చ గ్రహాస్తాసాం సర్వాసామేవ నిత్యశః,
సర్వాసామేవ జాతీనాం త్రిజాతిస్తు గణః స్మృతః.
99&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i4wz5twcajls6yx4lmc2rqdurtm3ysb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/839</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230400</id>
    <revision>
      <id>586923</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '822 సర్వథాచైవ విజ్ఞేయా వర్ధమానస్వరాస్తథా, ఏకస్వరో ద్విస్వరశ్చ త్రిస్వరో2థ చతుఃస్వరః, పఞ్చస్వరో షట్స్వరశ్చ తథా సప్తస్వరో 2 పి వా. నాట్యశాస్త్రము 100 తా. జాతు లన్నింటికీ అంశస్వర...'</comment>
      <origin>586923</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3927" sha1="59lw74aeajppvron0zj64dgpbjbi4kx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;822
సర్వథాచైవ విజ్ఞేయా వర్ధమానస్వరాస్తథా,
ఏకస్వరో ద్విస్వరశ్చ త్రిస్వరో2థ చతుఃస్వరః,
పఞ్చస్వరో షట్స్వరశ్చ తథా సప్తస్వరో 2 పి వా.
నాట్యశాస్త్రము
100
తా. జాతు లన్నింటికీ అంశస్వరా లున్నట్లే గ్రహాలు కూడ ఉంటాయి. ఈ విధంగా
అన్ని జాతులను మూడు గణాలుగా విభజించాలి. ఒక్కొక్క స్వరాన్ని పెంచుతూ పోతూంటే
వాటికి వర్ధమానస్వరా లని పేరు. ఇలా ఒక స్వరం, రెండు స్వరాలు, మూడు, నాలుగు,
ఐదు, ఆరు, ఏడు స్వరాలు పెంచగా అవి వర్ధమానస్వరా అవుతాయి.
మూ. ఏవముక్తమిదం సమ్యగ్ జాతీనాం లక్షణం మయా,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి న్యాసాపన్యాసకల్పనమ్.
101
తా. నే నింతవరకు జాతుల లక్షణం చెప్పాను. ఇటుపైన న్యాస - అపన్యాల
విధానాన్ని గూర్చి చెపుతాను.
వి. గీతం ఏ స్వరంమీద ఆగుతుందో అది వ్యాసం. గీతంలోని మధ్యఖండం
(మధ్య భాగం) అవసితం అయినపుడు (పూర్తి యైనపుడు) ప్రయోగించేది అపన్యాసం.
మూ. అంశాః స్యుః పఞ్చ షార్జాయా నిషాదరభవర్ణితాః,
అపన్యాసో భవేదత్ర గాన్దారః పఞ్చమస్తథా.
న్యాసశ్చాత్ర భవేత్ షడ్జ్లో లోప్యః సప్తమ ఏవ తు,
షాడవం సప్తమోపేతమ్ అల్పౌ వై సప్తమర్షభౌ.
102
103
షడ్జగాస్ధారసంచారస్తథా దైవతషడ్జయోః,
గాన్దారస్య చ బాహుల్యన్యత్ర కార్యం ప్రయోక్తృభిః.
104
-
తా. షాడ్జి :- నిషాద - ఋషభాలు తప్ప మిగిలిన ఐదు స్వరాలు 'షాడ్జీ'లో
అంశస్వరాలు. వీటిలో గాంధార పంచమాలు అపన్యాసాలు. షడ్జం వ్యాసస్వరం,
నిషాదం లోప్యస్వరం. అది లోపించడంచేతనే 'షాడ్జి' షాడవం అయింది. ఋషభ -
నిషాదాల ప్రయోగం చాల అల్పంగా ఉంటుంది. షడ్జ - గాంధార ధైవత షదాల
సంచారం చేయబడుతుంది. గాయకులు ఈ జాతిస్వరంలో గాంధారం అధికంగా
ప్రయోగించాలి.
మూ. అంశజాతాస్తథార్షభ్యాం నిషాదర్షభధైవతాః,
ఏత ఏవ హ్యపన్యాసాః వ్యాసశ్చ ఋషభః స్మృతః.
అల్పత్వం చ విశేషేణ భవేత్ షాడవకారిణః,
లజ్ఞనం పఞ్చమస్యైవ స్యాదారోహణసంశ్రయాత్.
-
-
105
106&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>59lw74aeajppvron0zj64dgpbjbi4kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/840</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230401</id>
    <revision>
      <id>586924</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము షట్స్వరం సప్తమే హీనే పఞ్చస్వర్యే చ పఞ్చమమ్, వివాదినాం స్వరాణాం చ సంచారో.. ఈ విధీయతే. 823 107 తా. ఆర్షభి :- ఆర్షభికి నిషాద - ఋషభ - ధైవతాలు అంశస్వరాలు; ఇవే అపన్యాసాలు...'</comment>
      <origin>586924</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4003" sha1="prpuqpwgp0hdk2epzy763dwkambpfut" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
షట్స్వరం సప్తమే హీనే పఞ్చస్వర్యే చ పఞ్చమమ్,
వివాదినాం స్వరాణాం చ సంచారో.. ఈ విధీయతే.
823
107
తా. ఆర్షభి :- ఆర్షభికి నిషాద - ఋషభ - ధైవతాలు అంశస్వరాలు; ఇవే
అపన్యాసాలు కూడ. ఋషభం న్యాసం. దీనిలో షడ్జము (షాడవకారి) అల్పంగా ఉంటుంది.
ఆరోహంలో పంచమం లంఘింపబడుతుంది. షడ్జలోపంచేత షాడవత్వాన్నీ, పంచమ
లోపంచేత ఔడవత్వాన్ని పొందుతుంది. దీనిలో, మిగిలిన స్వరాలతో పాటు నిషాద
గాంధారాల సంచారం ఉంటుంది.
మూ. దైవత్యాం దైవతో న్యాసః స్యాదంశా ధైవతర్షభౌ,
అపన్యాసా భవన్త్యత్ర ధైవతర్షభమధ్యమాః.
షడ్జపఞ్చమహీనం చ పఞ్చ స్వర్యం విధీయతే,
పఞ్చమేన వినా చైవ షాడవం పరికీర్తితమ్.
ఆరోహిణా చ కర్తవ్యౌ లఙ్ఞనీయౌ తథైవ చ,
నిషాదశ్చర్షభశ్చైవ గాన్టారో బలవాంస్తథా.
108
109
110
తా. దైవతీ :- దైవతీజాతిలో ధైవతం న్యాసం; ఋషభ - దైవతాలు అంశస్వరాలు.
దీనిలో ధైవత - ఋషభ - మధ్యమస్వరాలు అపన్యాసా లవుతాయి. షడ్జ - పంచమములు
తప్ప మిగిలిన ఐదు స్వరాలు ఉంటాయి. పంచమహీన మైన ఔడవము, షడ్జహీన మైన
షాడబము దీనిలో ఉంటాయి. ఆరోహంలో పంచమ షడ్జాలను అంఘించడం జరుగుతుంది.
దీనిలో నిషాద ఋషభ గాంధారాలు సబలంగా ఉంటాయి.
-
మూ. నిషాదిన్యాం నిషాదోం లో గాన్దారస్త్వర్షభః స్మృతః,
ఏత ఏవ హ్యపన్యాసాః న్యాసశ్చైవాత్ర సప్తమః.
దైవత్యా ఇవ కర్తవ్యా షాడవాడవితే తథా,
తద్వచ్చ లజ్ఞనీయౌ తు బలవన్తా తథైవ చ.
111
112
తా. నిషాదిని :- నిషాదినీ జాతిలో నిషాద - గాంధార - ఋషభాలు అంశస్వరాలు;
అవే అపన్యాస స్వరాలు కూడ. నిషాదం వ్యాసస్వరం. షాడవ - ఔడవ దశలను, లంఘనీయ
స్వరాలను, సబల స్వరాలను ధైవతిలో వలెనే చూచుకోవాలి.
మూ. అంశాస్తు షద్థకైశిక్యాం షడ్డగాన్దారపఞ్చమాః,
అపన్యాసా భవన్త్యత్ర షడ్జసప్తమపఞ్చమా..
గాన్దారశ్చ భవేన్న్యాసో హీనస్వర్యం న చాత్ర తు,
(హీనస్వరస్యాభావాత్తు సంపూర్ణా చేయమిష్యతే)
దౌర్బల్యం చాత్ర కర్తవ్యం దైవతస్యర్షభస్య చ.
113
114&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>prpuqpwgp0hdk2epzy763dwkambpfut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/841</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230402</id>
    <revision>
      <id>586925</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '824 నాట్యశాస్త్రము తా. షద్ధకైశికి :- 'షడకైశికీ' జాతిలో షడ్జ - గాంధార - పంచమస్వరాలు అంశస్వరాలు. షడ్జ - పంచమ - నిషాదాలు అపన్యాసాలు. గాంధారం వ్యాస స్వరం. స్వరలోపం ఏదీ లేకపోవడం వల్ల ఇది...'</comment>
      <origin>586925</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3819" sha1="7ap15d24kue366iwxgrk1xm1tr6wqug" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;824
నాట్యశాస్త్రము
తా. షద్ధకైశికి
:-
'షడకైశికీ' జాతిలో షడ్జ - గాంధార - పంచమస్వరాలు
అంశస్వరాలు. షడ్జ - పంచమ - నిషాదాలు అపన్యాసాలు. గాంధారం వ్యాస స్వరం.
స్వరలోపం ఏదీ లేకపోవడం వల్ల ఇది సంపూర్ణ జాతి. ధైవత - ఋషభాలు దర్బలంగా
ఉండేటట్లు చూచుకోవాలి.
మూ. షడ్జశ్చ మధ్యమశ్చైవ నిషాదో ధైవతస్తథా,
స్యుః షర్ణోదీచ్యవత్యంశాః న్యాసశ్చైవ తు మధ్యమః.
అపన్యాసో భవత్యస్యా ధైవతః షడ్జ ఏవ చ,
పరస్పరమిహాంశానాం సంచారశ్చ విధీయతే.
పఞ్చమర్షభహీనం తు పఞ్చస్వర్యం విధీయతే,
ఋషభః షాడబే హీనో న్దారశ్చ బలీ భవేత్.
115
116
117
తా. షర్ణోదీచ్యవా :- దీనిలో షడ్జ - మధ్యమ - ధైవత - నిషాదస్వరాలు
అంశస్వరాలు. మధ్యమం వ్యాసం. ధైవత. షడ్జస్వరాలు అపన్యాసస్వరాలు. ఈ జాతిలో
అంశస్వరాలలో పరస్పరసంచారం ఉంటుంది. షాడవావస్థలో ఋషభము, ఔడవావస్థలో
ఋషభ - పంచమస్వరాలు లుప్తం అవుతాయి. దీనిలో గాంధారం బలంగా ఉంటుంది.
మూ. సర్వేం 2. శాః షడ్జమధ్యాయామ్ అపన్యాసాస్తథైవ చ,
ష వా మధ్యమో వాపి న్యాసః కార్యః ప్రయోక్తృభిః.
గాన్దారసప్తమాపేతం పఞ్చస్వర్యం విధీయతే,
షాడవం సప్తమాపేతం చాత్ర కార్యం ప్రయోగతః.
సర్వస్వరాణాం సంచార ఇష్టస్తస్యాః ప్రయోక్తృభిః.
118
119
తా. షడ్జమధ్యమా :- షడ్జమధ్యమలో అన్ని స్వరాలూ అంశస్వరాలే, అన్నీ
అపన్యాసాలే. షడ్జం కాని మధ్యమం కాని న్యాసంగా ఉండాలి. గాంధార - నిషాదాలు
తప్ప అన్ని స్వరాలూ ఉంటాయి. నిషాదం లేకపోవడంచేత షాడవం ప్రయోగించాలి.
అన్ని స్వరాల సంచారమూ చెయ్యాలి.
మూ. షగ్రామాశ్రితా హ్యేతా విజ్ఞేయాః సప్త జాతయః.
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి మధ్యమగ్రామసంశ్రితాః.
120
తా. ఇవి షడ్జగ్రామానికి సంబంధించిన ఏడు జాతులు. ఇటుపైన మధ్యమ
గ్రామాశ్రితాలైన జాతులను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. అంశాః స్యుః పఞ్చ గాన్దార్యా దైవతర్షభవర్ణితాః.
121&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ap15d24kue366iwxgrk1xm1tr6wqug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/842</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230403</id>
    <revision>
      <id>586926</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము అపన్యాసత్వమస్యాస్తు షడ్జపఞ్చమయోరపి, గాన్దారశ్చ భవేన్న్యాసః షాడవం చరభం వినా. ఋషభదైవతాపేతం తథా చౌడవితం భవేత్, లజ్ఞనీయౌ చ తౌ నిత్యమృషభో దైవతం వ్రజేత్. షడ్...'</comment>
      <origin>586926</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3774" sha1="j0u9087t3yt9j1wztj2p0ta3jmkupgf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
అపన్యాసత్వమస్యాస్తు షడ్జపఞ్చమయోరపి,
గాన్దారశ్చ భవేన్న్యాసః షాడవం చరభం వినా.
ఋషభదైవతాపేతం తథా చౌడవితం భవేత్,
లజ్ఞనీయౌ చ తౌ నిత్యమృషభో దైవతం వ్రజేత్.
షడ్జమధ్యమయోర బాహుల్యం సంవిధీయతే.
825
122
123
తా. గాంధారి :- గాంధారీజాతిలో ధైవత - ఋషభాలు తప్ప మిగిలిన ఐదు
స్వరాలూ అంశస్వరాలు. గాంధారం వ్యాసస్వరం. ఋషభం లోపించడంచేత షాడ
బత్వమూ, ఋషభధైవతాల లోపంచేత ఔడవితత్వము కూడ దీనికి ఉంటాయి. ఋషభ
- దైవతాలు లఘింపబడతాయి. ఋషభం ధైవతంలోనికి కలిసిపోతుంది. షడ్జ - మధ్యమాల
ప్రయోగం బహులంగా ఉంటుంది.
మూ. గాగ్ధారీ విహితం న్యాసం హీనస్వర్యం చ లక్షణమ్.
సర్వం చ రక్తపూర్వాయా గాన్దార్యాశ్చ వినిర్దిశేత్,
124
బలవన్తా విధాతవ్యౌ ధైవతః సప్తమస్తథా.
గాగ్ధారషడ్డయోరత్ర సంచారశ్చర్షభం వినా,
125
అపన్యాసస్తు కార్యః స్యాదేక ఏవాత్ర మధ్యమః.
126
తా. రక్తగాంధారి :- 'రక్తగాంధారీ' జాతి లక్షణాలు. దీనిలోని 'షాడబ' 'ఔడబ'
దశలు గాంధారిలో వలెనే ఉంటాయి. దీనిలో ధైవత - నిషాదాలు సబలంగా ఉంటాయి.
గాంధార - షడ్జస్వరాలకు, ఋషభంతో తప్ప మిగిలిన స్వరాలతో సంగతి (సంచారం)
ఉంటుంది. దీనిలో మధ్యమం ఒక్కటే అపన్యాసస్వరం.
మూ. గాగ్ధారోదీచ్యవాయాం తు తావంశౌ షడ్జమధ్యమౌ,
పఞ్చస్వర్యం భవేన్నాత్ర షాట్స్వర్యమృషభం వినా.
అన్యాస్వల్పబహుత్వస్య వ్యాసాపన్యాసయోస్తథా,
యః షర్ణోదీచ్యవాయాస్తు స సర్వోత్ర విధిః స్మృతః.
127
128
తా. గాంధారోదీచ్యవా :- దీనిలో షడ్జ - మధ్యమాలు అంశస్వరాలు. దీనిలో
ఔడవీత్వం ఉండదు. ఋషభం లోపించడంవల్ల షాడబత్వం ఉంటుంది. దీనిలో కూడ
అల్పత్వ - బహుత్వాలు, వ్యాస - అపన్యాసాలు, షడ్జాదీచ్యవాలో ఉన్నట్లే ఉంటాయి.
మూ. మధ్యమాయాం భవస్త్యంశాః సషడ్జర్షభమధ్యమాః,
పఞ్చమో దైవతశ్చైవాహన్యాసస్తత్ర ఏవ తు.
129&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j0u9087t3yt9j1wztj2p0ta3jmkupgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/843</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230404</id>
    <revision>
      <id>586927</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '826 న్యాసో మధ్యమ ఏవాత్ర ద్విశ్రుత్యార్షీనతా భవేత్, గాన్దారసప్తమాపేతం పాఞ్చస్వర్వం విధీయతే. గాన్దారహీనం షట్స్వర్యం బాహుల్యం షడ్జమధ్యయోః, గాన్దారస్య చ దౌర్బల్యం మధ్యమాయా వ...'</comment>
      <origin>586927</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3696" sha1="2jtk6hje3jolj27rjceuex0zxhr9y5l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;826
న్యాసో మధ్యమ ఏవాత్ర ద్విశ్రుత్యార్షీనతా భవేత్,
గాన్దారసప్తమాపేతం పాఞ్చస్వర్వం విధీయతే.
గాన్దారహీనం షట్స్వర్యం బాహుల్యం షడ్జమధ్యయోః,
గాన్దారస్య చ దౌర్బల్యం మధ్యమాయా విధీయతే.
నాట్యశాస్త్రము
130
131
తా. మధ్యమ : 'మధ్యమా' జాతిలో గాంధార - నిషాద - షడ్జ - ఋషభ
మధ్యమస్వరాలు అంశస్వరాలు. ఇవే అపన్యాసస్వరాలు కూడ. మధ్యమస్వరం వ్యాసస్వరం.
గాంధార - నిషాదాల లోపంచేత ఔడవరూపము, గాంధారలోపంచేత షాడవరూపము
ఉంటాయి. ఈ జాతి స్వరంలో షడ్జమధ్యమాలకు బహుల ప్రయోగము, గాంధారస్వర
లంఘనమూ జరుగుతాయి.
మూ. మధ్యమోదీచ్యవాయాస్తు పఞ్చమోం. ఈ ప్రకీర్తితః,
శేషో విధిస్తు కర్తవ్యో గాన్దారోదీచ్యతాం గతః
132
తా. మధ్యమోదీచ్యవా :- దీనిలో పంచమస్వరం అంశస్వరం. మిగిలిన విషయాలన్నీ
గాంధారోదీచ్యవాలలో ఉన్నట్లే ఉంటాయి.
133
134
135
మూ. ద్వావంశావపి పఞ్చమ్యా భవతః పఞ్చమర్షభౌ,
అపన్యాసో నిషాదశ్చ పఞ్చమర్షభసంయుతః.
న్యాసః పంచమ ఏవ స్యాత్ మధ్యమర్షభహీనతా,
మధ్యమాయాం తు కర్తవ్యే షాడవాడవితే యథా.
దుర్భలాశ్చాత్ర కర్తవ్యాః షడ్డగాన్దారమధ్యమాః,
కుర్యాచ్ఛాష్యత్ర సంచారం మధ్యమస్యర్షభస్య చ.
గానారగమనం చాల్పం సప్తమ్యాం సంప్రయోజయేత్.
తా. పంచమి -
'పఞ్చమీ' జాతిలో పంచమ ఋషభాలు అంశస్వరాలు.
నిషాద - పంచమ - ఋషభాలు అపన్యాసస్వరాలు. షాడబ - ఔడబాలు మధ్యమలో
వలెనే ఉంటాయి. దీనిలో షడ్జ - గాంధార పంచమాలు దుర్బలంగా ఉంటాయి.
ఋషభ - పంచమాల సంచారం చేయబడుతుంది. దీనిలో గాంధారం నుంచి నిషాదం.
లోనికి వెళ్లాలి.
-
మూ. అథ గాన్దారపఞ్చమ్యాః పఞ్చమోంశః ప్రకీర్తితః,
పఞ్చమశర్షభశ్చైవ అపన్యాసౌ ప్రకీర్తితా.
గాన్దారో2. త్ర భవేన్న్యాసో హీనస్యర్వం చ నేష్యతే,
పఞ్చమాస్త్వథ గాన్దార్యాః సంచరశ్చ విధీయతే.
-
136
137&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2jtk6hje3jolj27rjceuex0zxhr9y5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/844</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230405</id>
    <revision>
      <id>586928</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 827 తా. గాంధారపంచమి:- 'గారపఞ్చమీ' జాతిలో పంచమం అంశస్వరం. పంచమ - ఋషభాలు అపన్యాసస్వరాలు. గాంధారం న్యాసస్వరం. దీనిలో షాడబత్వ - ఔడబత్వాలు ఉండవు. దీనిలో పంచమ - గాంధార...'</comment>
      <origin>586928</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3887" sha1="q01mevy8cxq8qb3inwpxm3jslme99q9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
827
తా. గాంధారపంచమి:- 'గారపఞ్చమీ' జాతిలో పంచమం అంశస్వరం.
పంచమ - ఋషభాలు అపన్యాసస్వరాలు. గాంధారం న్యాసస్వరం. దీనిలో షాడబత్వ -
ఔడబత్వాలు ఉండవు. దీనిలో పంచమ
-
గాంధారాల సంచారం చెయ్యాలి.
మూ. ఋషభః పఞ్చమశ్చైవ గాన్టారో2 థ నిషాదవాన్,
చత్వారోం? శా భవన్యాన్యాః అపన్యాసస్త ఏవ చ.
గాన్దారశ్చ భవేన్న్యాసో షడ్జాపేతం చ షాడబమ్,
గాన్టారర్షభయోరత్ర సంచారః స్యాత్ పరస్పరమ్.
షష్టసప్తమయోశ్చాత్ర వ్యాసో గత్యనుపూర్వశః,
షడ్జస్య లఙ్ఞనం చాత్ర నాస్తి చౌడవితం తథా.
-
138
139
140
గాంధార
-
నిషాదాల
తా. ఆంధ్రి :- 'ఆస్త్రీ' జాతిలో ఋషభ - పంచమ
అంశస్వరాలు. అవే అపన్యాసస్వరాలు కూడ. గాంధారం వ్యాసస్వరం. షడ్జం లోపించడం
వల్ల షాడవావస్థ ఉంటుంది. గాంధార - ఋషభాలకూ, దైవత - నిషాదాలకు పరస్పర
సంచారం ఉంటుంది. షడ్జలంఘనం ఉంటుంది (అందుచేతనే షాడబావస్థ). ఔడవితం
ఉండదు.
మూ. నన్దయన్త్యాః భవత్యంశః పఞ్చమో నిత్యమేవ తు,
స్యాతామస్యామపన్యాసో మధ్యమః పఞ్చమస్తథా.
షాడబం షడ్జహీనం తు లజ్ఞనీయః స ఏవ తు,
ఆర్ద్రీవత్సఞ్చరో నిత్యమృషభస్య చ లజ్ఞనమ్.
తత్ర మన్ద్రగతిః ప్రోక్తా నిత్యం గానప్రయోక్తృభిః,
తారగత్యాథ షడ్జస్తు కదాచిన్నాతివర్తతే.
గాన్దారశ్చ గ్రహః కార్యస్తథా న్యాసశ్చ నిత్యశః.
141
142
143
తా. నందయంతి - 'నన్దయన్తి' జాతిలో పంచమం అంశస్వరం. మధ్యమ -
పంచమాలు అపన్యాసస్వరాలు, షడ్జలోపంవల్ల షాడవావస్థ ఏర్పడుతుంది. స్వరసంచారం
ఆంధ్రీజాతిలో వలెనే ఉంటుంది. దీని ప్రయోగం ఋషభం వరకు మంద్రగతిలో ఉండాలి.
షడ్జం ఎల్లప్పుడు తారస్థితిలోనే ఉండాలి; దానినుంచి దిగకూడదు. దీనిలో గాంధారం
గ్రహంగాను, వ్యాసంగానూ కూడ ఉంటుంది.
మూ. కర్మారవ్యా భవన్త్యంశాః పఞ్చమర్షభధైవతాః.
నిషాదశ్చేతి చత్వారో గ్రహాశ్చ పరికీర్తితాః,
ఏత ఏవ హ్యపన్యాసా న్యాసః పఞ్చమ ఇష్యతే.
146
147&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q01mevy8cxq8qb3inwpxm3jslme99q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/845</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230406</id>
    <revision>
      <id>586929</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '828 హీనస్వర్వం న చాత్ర సాదనంశా బలినస్తథా, గాన్దారస్య విశేషేణ సర్వతో గనమం భవేత్. నాట్యశాస్త్రము 148 తా. కార్మారవి :- 'కార్మారవీజాతిలో - ఋషభ - పంచమ - దైవత - నిషాద స్వరాలు అంశస్వరాలు; అవ...'</comment>
      <origin>586929</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3814" sha1="ajtfe8qa0xqawsbdpg55mt13ljvkd7n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;828
హీనస్వర్వం న చాత్ర సాదనంశా బలినస్తథా,
గాన్దారస్య విశేషేణ సర్వతో గనమం భవేత్.
నాట్యశాస్త్రము
148
తా. కార్మారవి :- 'కార్మారవీజాతిలో - ఋషభ - పంచమ - దైవత - నిషాద
స్వరాలు అంశస్వరాలు; అవే అపన్యాసస్వరాలు కూడ. దీనిలో ఏ స్వరమూ లోపించదు.
అందుచేత ఇది సంపూర్ణజాతిస్వరం. దీనిలో గాంధారం విశేషించి, అన్ని స్వరాలతోను
సంచారం పొందుతుంది.
మూ. కైశిక్యాస్తు భవన్త్యంశాః సర్వే చరభవర్జితాః
ఏత ఏవ హ్యపన్యాసా న్యాసౌ గాగ్ధారసప్తమౌ.
దైవం శే నిషా చ న్యాసః పఞ్చమ ఇష్యతే,
దౌర్బల్యమృషభస్యాత్ర లజ్ఞనం చ విశేషతః.
అపన్యాసః కదాచిచ్చ ఋషభో... పి భవేదిహ,
ఋషభః షాడబే హీనో ధైవతశ్చర్షభం వినా.
తథా చౌడవితం కార్యం బలినౌ చాద్యపఞ్చమౌ,
షడ్జమధ్యావదత్రాపి సఞ్చరస్తు విధీయతే.
149
150
151
152
తా. కైశికి :- 'కైశికీ' జాతిలో ఋషభం తప్ప మిగిలిన ఆరు స్వరాలు అంశస్వరాలు.
అవే అపన్యాసాలు కూడ. గాంధారనిషాదాలు న్యాసాలు. ధైవతము, నిషాదము దీనిలో
అంశస్వరములుగా ఉన్నప్పుడు, అప్పు డప్పుడు పంచమస్వరం వ్యాసస్వరంగాను, ఋషభం
అపన్యాసం గాను ఉండవచ్చు. ఋషభం లోపించినప్పుడు షాడబదశ, ధైవత - ఋషభాలు
లోపిస్తే ఔడవదశ ఉంటాయి. దీనిలో పంచమ - నిషాదస్వరాలు బలంతో ఉంటాయి,
ఋషభస్వరం దుర్బలంగా ఉంటుంది. దీనిలో స్వరసంచారం షడ్జమధ్యమంలో వలె
ఉంటుంది.
మూ. ఏవమేతా బుధైర్యా జాతీయో దశలక్షణాః,
స్వైః స్వైశ్చ కరణ్యైర్యోజ్యా పదేష్వభినయైరపి.
ఆసామిదానీం వక్ష్యామి రసభావవికల్పనమ్,
కార్యా యస్మిన్ రసే యాశ్చ తాశ్చ మే సన్నిబోధత.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే జాతివికల్పనం నామాధ్యాయో.. ష్టావింశతిమః.
153
154
తా. బుధు లీ విధంగా పది లక్షణాలు గల జాతులను తెలిసికొని వీటిని, ఔచిత్యాన్ని
దృష్టిలో ఉంచుకొని పదాలలో (గీతాలలో) కూర్చి కరణాద్యభినయాలలో కూడ
ఉపయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ajtfe8qa0xqawsbdpg55mt13ljvkd7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/846</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230407</id>
    <revision>
      <id>586930</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 అ. జాతివికల్పనము 829 ఇప్పుడు వీటికి రస - భావాదుల సంబంధం చెపుతాను. ఏ రసంలో ఏ జాతులను ఉపయోగించాలో తెలుసుకొనండి. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాం...'</comment>
      <origin>586930</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="993" sha1="k7jq6mqjqof06bwfyknn5rwvcg4lys0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28 అ. జాతివికల్పనము
829
ఇప్పుడు వీటికి రస - భావాదుల సంబంధం చెపుతాను. ఏ రసంలో ఏ జాతులను
ఉపయోగించాలో తెలుసుకొనండి.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
జాతికల్పనం అను ఇరవైఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
“శిశిరకలా శేఖరచరణామ్భోజాశ్రయాకలితతాపః,
అభినవగుప్తో గుప్తం జాత్యధ్యాయం విచారితవాన్.”
မ်ိဳးမ်ိဳးမ်ိဳး
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k7jq6mqjqof06bwfyknn5rwvcg4lys0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/847</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230408</id>
    <revision>
      <id>586931</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '830 ဆီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ ఏకోనత్రింశో2ధ్యాయః తతాతోద్యవిధానము &quot;జాతివినియోగకల్పం భూషణవైచిత్ర్యమపి వా జనయతి యా, వన్డే తమభేదకరీం తాం నియతిం శాఙ్కరీం శక్తిమ్.” మూ. షర్...'</comment>
      <origin>586931</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3528" sha1="j83qedlikx1baxrw3nfgivwpzb1hnm4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;830
ဆီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ ఏకోనత్రింశో2ధ్యాయః
తతాతోద్యవిధానము
&quot;జాతివినియోగకల్పం భూషణవైచిత్ర్యమపి వా జనయతి యా,
వన్డే తమభేదకరీం తాం నియతిం శాఙ్కరీం శక్తిమ్.”
మూ. షర్ణోదీచ్యవతీ చైవ షడ్జమధ్యా తథైవ చ,
నాట్యశాస్త్రము
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మధ్యపఞ్చమబాహుల్యాత్ కార్యా శృఙ్గరహాస్యయోః.
1
తా. శృంగార - హాస్యరసాలలో షడ్జోదీచ్యవతీ - షడ్జమధ్యాజాతిస్వరాలను, వాటిలో
మధ్యమపంచమాలు ఎక్కువగా ఉండేటట్లు చూచుకొంటూ ఉపయోగించాలి.
మూ. షాడ్జీ త్వధార్షభీ చైవ షన్జర్షభగ్రహస్వరాత్,
వీరరౌద్రార్భుతేష్వేతే ప్రయోజ్యే గానయోక్తృభిః.
2
తా. గానప్రయోక్తలు (Music directors) వీర - రౌద్ర - అద్భుతరసాలలో, షడ్జ
- ఋషభాల పాళ్లు అధికంగా ఉన్న షాడ్జీ - ఆర్షభీజాతిస్వరాలను ఉపయోగించాలి.
మూ. నిషాదాంశే చ నైషాదీ గారే షడ్లకైశికీ,
కరుణే చ రసే కార్యా జాతీర్గాన విశారదైః
3
తా. కరుణరసంలో నిషాదాంశస్వరం అధికంగా ఉన్న నైషాదిని, గాంధారాంశస్వరం
అధికంగా ఉన్న షడకైశికిని ప్రయోగించాలి.
మూ. దైవతీ దైవతాంశే చ బీభత్సే సభయానకే,
దైవతీ కరుణే యోజ్యా చోన్మాదే షడ్జమధ్యమా.
తా. బీభత్సభయానకరరసాలలో దైవతాంశస్వరం అధికంగా ఉన్న దైవతిని,
ఉన్మాదంలోను, కరుణరసంలోను దైవతీజాతిస్వరాన్ని షడ్జ - మధ్యమాంశస్వరాలు
బహులంగా ఉండేటట్లు చూచుకొంటూ ప్రయోగించాలి.
మూ. ధ్రువావిధానే కర్తవ్యా జాతీర్గానప్రయోక్తృభిః,
రసం కార్యమవస్థాం చ జ్ఞాత్వా నాట్యే ప్రయత్నతః.
5
తా. నాట్యప్రయోగంలోని ధ్రువావిధానంలో రసాన్నీ, కార్యాన్నీ, అవస్థనీ అనుసరించి
వాటికి అనుగుణంగా, జాతిస్వరాల ప్రయోగం ప్రయత్నపూర్వకంగా చెయ్యాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j83qedlikx1baxrw3nfgivwpzb1hnm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/848</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230409</id>
    <revision>
      <id>586932</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 831 మూ. షడ్జగ్రామాశ్రితా హ్యేతా విజ్ఞేయా జాతయో బుధైః, అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి మధ్యమగ్రామసంశ్రయాః. .6 తా. ఇంతవరకు షడ్జగ్రామానికి చెందిన జాతుల ప్రయోగాన్ని గూర్...'</comment>
      <origin>586932</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3998" sha1="2ndf66jjq4rip3ggi9d9u1ddm9jv5dw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
831
మూ. షడ్జగ్రామాశ్రితా హ్యేతా విజ్ఞేయా జాతయో బుధైః,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి మధ్యమగ్రామసంశ్రయాః.
.6
తా. ఇంతవరకు షడ్జగ్రామానికి చెందిన జాతుల ప్రయోగాన్ని
గూర్చి చెప్పబడింది.
ఇపుడు మధ్యమగ్రామసంబంధిజాతులను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. గాగ్ధారీరక్తగాన్దార్యోర్గాగ్ధారాంశోపపత్తితః,
కరుణే తు రసే కార్యో నిషాదేం శే తథైవ చ.
మధ్యమా పఞ్చమీ చైవ నన్దయన్తి తథైవ చ,
గాన్దారపఞ్చమీ చైవ మధ్యమోదీచ్యయా తథా.
మధ్యపఞ్చమబాహుల్యాత్ కార్యా శృఙ్గరహాస్యయోః.
-
7
8
తా. కరుణరసంలో, గాంధారీ రక్తగాంధారీల గాంధారాంశ - నిషాదాంశాల
కూర్పుచేత గానం చెయ్యాలి. శృంగార - హాస్యాలలో, మధ్యమ, పంచమీ, నందయన్తి,
గాంధారపంచమీ మధ్యమోదీచ్యవల ప్రయోగం, మధ్యమ - పంచమలను అధికంగా
ఉపయోగిస్తూ చెయ్యాలి.
మూ. కార్మారవీ తథా చార్థీ గాన్దారోదీచ్యవా తథా.
వీరే రౌద్రే...ద్భుతే కార్యాః షడ్జర్షభాంశయోజితాః
తా. రౌద్ర - అద్భుతరసాలలో, కార్మారవీ - ఆంధ్రీ - గాంధారోదీ చ్యవాస్వరాల
ప్రయోగం షడ్జఋషభాంశస్వరాలను అధికంగా ఉపయోగిస్తూ ప్రయోగించాలి.
మూ. కైశికీ ధైవతాంశా స్యాద్ తథా గాన్దారపఞ్చమీ.
ప్రయోక్తవ్యా బుధైః సమ్యక్ బీభత్సే సభయానకే.
55°.
10
కైశికీజాతిని దైవతాంశస్వరబాహుల్యంతోను, గాంధారపంచమిని, బీభత్స -
భయానకరసాలలో ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏకైవ షడ్జమధ్యా జ్ఞేయా సర్వరససంశ్రయా జాతిః,
తస్యా హ్యంశాః సర్వే స్వరాస్తు విహితాః ప్రయోగవిధౌ.
11
తా. అన్ని రసాలలోను ప్రయోగించదగినది షడ్జమధ్యజాతిస్వరం. దీనిని
ప్రయోగించేటప్పుడు అన్ని స్వరాలను అంశస్వరాలుగా ఉపయోగించవచ్చును.
మూ. యో యదా బలవాన్ యస్మిన్ స్వరే జాతిసమాశ్రయాత్,
తత్ప్రయుక్తే రసే గానం కార్యం గేయే ప్రయోక్తృభిః.
12
తా. ఏ రసానికి ఏ జాతి స్వరం విధింపబడిందో ఆ జాతిలోని బలీయమైన
స్వరాన్ని, గాయకులు, అధికంగా, ఆ సమయంలో ఉపయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ndf66jjq4rip3ggi9d9u1ddm9jv5dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/849</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230410</id>
    <revision>
      <id>586933</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '832 మూ. మధ్యపఞ్చమభూయిష్టం గానం శృష్ణారహాస్యయోః, షడ్జర్షభప్రాయకృతం వీరరౌద్రాద్భుతేషు చ. గాన్దారసప్తమగ్రామం కరుణే గానమిష్యతే, తథా దైవతభూయిష్టం బీభత్సే చ భయానకే. నాట్యశాస్త...'</comment>
      <origin>586933</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3718" sha1="9o7jo56aw2iwpz722z21ekt0wn46pmj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;832
మూ. మధ్యపఞ్చమభూయిష్టం గానం శృష్ణారహాస్యయోః,
షడ్జర్షభప్రాయకృతం వీరరౌద్రాద్భుతేషు చ.
గాన్దారసప్తమగ్రామం కరుణే గానమిష్యతే,
తథా దైవతభూయిష్టం బీభత్సే చ భయానకే.
నాట్యశాస్త్రము
13
14
తా. శృంగారహస్యాలలో గానం మధ్యపంచమభూయిష్ఠంగా, అనగా మధ్య -
పంచమస్వరాల ప్రయోగం అధికంగా ఉన్నదిగా, జరగాలి. వీరరౌద్ర - అద్భుతాలలో
-
ష ఋషభ భూయిష్టంగాను, కరుణరసంలో గాంధార - నిషాదభూయిష్ఠం
గాను, బీభత్సభయానకాలలో ధైవతభూయిష్ఠంగాను ఉండాలి.
మూ. సర్వేష్వంశేషు స్వరాః నియమోక్త విధానేన సంప్రయోక్తవ్యాః,
కాకల్యన్తరవిహితా విశేషయుక్తాస్తు బలవన్తః.
15
తా. అంశస్వరా లన్నింటిలోను స్వరప్రయోగం శాస్త్రోక్తనియమానుసారం కాకలీ
స్వరాలను, అంతరస్వరాలను ఉపయోగిస్తూ జరగాలి. అవసరమైనప్పుడు స్వరాలను
సబలంగా ఉపయోగించాలి.
మూ. ఏవమేతా బుధైర్య జాతయో నాట్యసంశ్రయాః,
పాఠ్యప్రయోగవిహితాన్ స్వరాంశ్చైవ నిబోధత.
16
తా. నాట్యప్రయోగంలో, జాతిస్వరాలు ప్రయోగం ఇలా ఉండా లని బుధులు
తెలుసుకోవాలి. ఇప్పుడు పాఠ్యప్రయోగంలో ఏ స్వరం ఉపయోగించాలో తెలిసికొనండి.
మూ. హాస్యశృఙ్గరయోః కార్యౌ స్వరౌ మధ్యమపఞ్చమౌ,
షడ్జరభౌ చ కర్తవ్యౌ వీరరౌద్రాద్భుతేష్వథ.
గాన్దారశ్చ నిషాదశ్చ కర్తవ్యౌ కరుణే రసే,
దైవతశ్చ ప్రయోక్తవ్యో బీభత్సే సభయానకే.
తా. హాస్యశృంగారాలలో మధ్యమపంచమస్వరాలు, వీర
17
18
-
రౌద్ర అద్భుత
-
రసాలలో షడ్జ - ఋషభాలూ, కరుణరసంలో గాంధారనిషాదాలు, బీభత్స - భయానక
రసాలలో దైవతము ప్రయోగించాలి.
మూ. అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి వర్ణాలఙ్కారలక్షణమ్,
ఆరోహీ చావరోహీ చ స్థాయిసంచారిణీ తథా.
వర్ణాశ్చత్వార ఏవైతే అలఙ్కారాస్తదాశ్రయా.
తా.
19
వర్ణ - అలంకారాలు :- 'ఇటుపైన వర్ణాల లక్షణాలు, అలంకారాల లక్షణాలు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9o7jo56aw2iwpz722z21ekt0wn46pmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/850</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230411</id>
    <revision>
      <id>586934</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 833 చెపుతాను. ఆరోహి, అవరోహి, స్థాయి, సంచారి అని వర్ణాలు నాలుగు. అలంకారాలు వాటిని ఆశ్రయించుకొని ఉంటాయి. మూ. ఆరోహన్తి స్వరా యత్ర ఆరోహీతి స భణ్యతే. 20 యత్ర చైవావర...'</comment>
      <origin>586934</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3660" sha1="hheksh8ry83qyblgdni1gedx143pddw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
833
చెపుతాను. ఆరోహి, అవరోహి, స్థాయి, సంచారి అని వర్ణాలు నాలుగు. అలంకారాలు
వాటిని ఆశ్రయించుకొని ఉంటాయి.
మూ. ఆరోహన్తి స్వరా యత్ర ఆరోహీతి స భణ్యతే.
20
యత్ర చైవావరోహన్తి సో2 వరోహీతి సంజ్ఞితః,
స్థిరాః స్వరాః సమా యత్ర స్థాయీ వర్ణః స ఉచ్యతే
సఞ్చరన్తి స్వరా యత్ర స సఞ్చరీతి సంజ్ఞితః.
21
తా. స్వరాలు ఆరోహణం చేసే వర్ణం ఆరోహి; అవరోహణం చేసేది అవరోహి.
స్వరాలు సమంగాను, స్థిరంగాను ఉన్న వర్ణం స్థాయి. స్వరాల సంచారం ఉన్న వర్ణం
సంచారి.
మూ. శారీరస్వరసంభూతాస్త్రిస్థానగుణగోచరాః,
చత్వారో లక్షణోపేతాః వర్ణా హ్యేతే ప్రకీర్తితాః.
22
తా. పైన చెప్పిన లక్షణాలతో కూడిన ఈ నాలుగు వర్ణాలు శరీరంనుండి (కంఠం
నుండి) బయల్వెడలే స్వరాలనుండి పుడతాయి. తమ తమ గుణాలతో హృదయము,
కంఠము, శిరస్సు అను మూడు స్థానాలతో సంబంధించి, వాటినుండి ప్రకటమౌతాయి.
మూ. పదం లక్షణసంయుక్తం యదా వర్ణిం సుకర్షతి,
తదా వర్ణస్య నిష్పత్తిర్విజ్ఞేయా స్వరసంభవా.
23
తా. లక్షణాలతో కూడిన పదాన్ని (గీతాన్ని) వర్ణం లాగినపుడు, వర్ణం స్వరంవల్ల
పుడుతుంది అను విషయం తెలుసుకోవలి.
మూ. ఏతే వర్ణాస్తు విజ్జేయాశ్చత్వారో గానయోగతః,
ఏతాన్ సమాశ్రితాన్ సమ్యగలంకారాన్ నిబోధత.
24
తా. ఈ నాలుగు వర్ణాలను, గానంతో వీటి కున్న సంబంధాన్నీ గుర్తించాలి. ఈ
వర్ణాలను ఆశ్రయించి ఉన్న అలంకారాలను గూర్చి తెలుసుకొనండి.
మూ. ప్రసన్నాదిః ప్రసన్నాన్తః ప్రసన్నాద్యన్త ఏవ చ,
ప్రసన్నమధ్యశ్చ సమో బిన్దుర్వేణుస్తథైవ చ.
సన్నివృత్తః ప్రవృత్తశ్చ కమిృతః కుహరస్తథా,
రేచితాఖ్యస్తథా చైవ ప్రేభోలితక ఏవ చ.
మరప్రసన్నశ్చ తారమన్ద్రప్రసన్నకః,
ప్రస్వారశ్చ ప్రసాదశ్చ తథోద్వాహిత ఏవ చ.
25
26
27&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hheksh8ry83qyblgdni1gedx143pddw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/851</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230412</id>
    <revision>
      <id>586935</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '834 అవలోకితః క్రమశ్చ స్యాన్నిషూజితక ఏవ చ, ఉద్దీతో ప్రోదమానశ్చ రజ్జీతశ్చ తథా పరః. ఆవర్తకాభ్యో విజ్ఞేయః పరివర్తక ఏవ చ, ఉద్భట్టితస్తథాక్షిప్తః సంప్రదానస్తథాపరః. హత్యా... హుంకార...'</comment>
      <origin>586935</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4189" sha1="b5rs3z4e762ee40vk93lok10lh1ilro" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;834
అవలోకితః క్రమశ్చ స్యాన్నిషూజితక ఏవ చ,
ఉద్దీతో ప్రోదమానశ్చ రజ్జీతశ్చ తథా పరః.
ఆవర్తకాభ్యో విజ్ఞేయః పరివర్తక ఏవ చ,
ఉద్భట్టితస్తథాక్షిప్తః సంప్రదానస్తథాపరః.
హత్యా... హుంకారః సన్ధిప్రచ్ఛాదనస్తథా
విధూనాఖ్యస్తథా జ్ఞేయో గాత్రవర్షస్తథైవ చ
ప్రస్తారశ్చ ప్రసాదశ్చ స్థాయివర్ణసమాశ్రయాః.
నాట్యశాస్త్రము
28
29
30
తా. స్థాయివర్ణాశ్రిత అలంకారాలు :- ప్రసన్నాది, ప్రసన్నాంతము, ప్రసన్నా
ద్యంతము, ప్రసన్నమధ్యము, కుహరము, రేచితము, ప్రేంఖోలితము, మంద్రతార
ప్రసన్నము, తారమంద్రప్రసన్నము, ప్రస్తారము, ప్రసాదము, ఉద్వాహితము, అవ
లోకితము, క్రమము, నిషూజితకము, ఉద్గీతము, ప్రోదమానము, రంజితము, ఆవర్తకము,
పరివర్తకము, ఉద్ఘాట్టితము, ఆక్షిప్తము, సంప్రదానము, వ్రాసితము, హుంకారము, సంధి
ప్రచ్ఛాదనము, విధూనము, గాత్రవర్ణము, ప్రస్తారము, ప్రసాదము - ఇవి స్థాయివర్ణాన్ని
ఆశ్రయించుకొని ఉండే అలంకారాలు.
మూ. అథ సఞ్చరిజాన్ భూయః కీర్త్యమానాన్ నిబోధత,
మన్ద్రతారప్రసన్నాది: బిన్దుః ప్రేజోలితస్తథా.
సంనివృత్తప్రవృత్తశ్చ రేచితః కమ్పితః సమః,
కుహరశ్చైవ వేణుశ్చ రజ్జాతో వ్యవలోకితః.
ఆవర్తకపరావృత్తా జ్ఞేయాః సఞ్చరిణస్తథా.
31
32
తా. సంచారివర్ణాశ్రితాలంకారాలు :- ఇప్పుడు సంచారివర్ణజా లైన అలంకారాలను
గూర్చి చెపుతున్నాను - మంద్రతారము, ప్రసన్నాది, బిందువు, ప్రేంఖోలితము, సన్ని
వృత్తము, ప్రవృత్తము, రేచితము, కంపితము, సమము, కుహరము, వేణువు, రంజితము,
అవలోకితము, ఆవర్తకము, పరావృత్తము - ఇవి సంచారి వర్ణాశ్రితాలంకారాలు.
మూ. నిష్కర్హోం త్యుచ్చయశ్చైవ హసితం బిన్దురేచితమ్,
ప్రేజోలితం తథాక్షిప్తం విధూనోదగీతం తథా.
ప్రోదమానః సంప్రదానం సన్ధిప్రచ్ఛాదనం తథా,
ప్రసన్నాదిః ప్రసన్నాన్త ఇతి చారోహిణః స్మృతాః.
33
34
తా. ఆరోహివర్ణాలంకారాలు :- నిష్కర్షము, అత్యుచ్చయము, హసితము, బిందువు,
రేచితము, ప్రేంఖోలితము, ఆక్షిప్తము, విధూనము, ఉద్భట్టితము, హ్లాదమానము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b5rs3z4e762ee40vk93lok10lh1ilro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/852</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230413</id>
    <revision>
      <id>586936</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము సంప్రదానము, సంధిప్రచ్చాదనము, ప్రసన్నాది, ప్రసన్నాంతము లంకారాలు. మూ. విధూనో గాత్రవర్ణశ్చ తథోద్వాహిత ఏవ చ, ఉద్దీతశ్చ తథా వేణురిత్యేతే హ్యవరోహిణః. 835 ఇవి ఆ...'</comment>
      <origin>586936</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4020" sha1="jazt3bgytac6yqiu2xixpgnwrthgret" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
సంప్రదానము, సంధిప్రచ్చాదనము, ప్రసన్నాది, ప్రసన్నాంతము
లంకారాలు.
మూ. విధూనో గాత్రవర్ణశ్చ తథోద్వాహిత ఏవ చ,
ఉద్దీతశ్చ తథా వేణురిత్యేతే హ్యవరోహిణః.
835
ఇవి ఆరోహి
35
తా. అవరోహివర్ణాలంకారాలు :- విధునము, గాత్రవర్ణము, ఉద్వాహితము,
ఉద్గీతము, వేణువు - ఇవి అవరోహివర్ణాలంకారాలు.
మూ. సప్తరూపగతా జ్ఞేయా అలఙ్కారాస్త్విమే బుధైః,
నేష్యత్తే హి ధ్రువాస్వేతే జాతివర్ణప్రకర్షణాత్.
36
తా. ఈ అలంకారాలు సప్తరూపగీతాలకు సంబంధించినవి. వీటిలో జాతిస్వరాలను
దీర్ఘంగా లాగడం ఉంటుంది గాన ఇవి ధ్రువగానంలో ఉపయోగించకూడదు. (సప్త
గీతాలనుగూర్చి మున్ముందు తెలియగలదు).
మూ. బిన్దుర్వాపి హి వేణుర్వా యే చాన్యే...పి ప్రకీర్తితాః,
తే ధ్రువాణాం ప్రయోగేషు న కార్యాః స్వప్రమాణతః.
యస్మాదరానురూపా హి ధ్రువా కార్యార్థదర్శికా,
వర్ణానాం తు పునః కార్యం కృశత్వం పదసంశ్రయమ్.
-
37
38
39
తా. ఇక్కడ చెప్పిన బిందువు, వేణువు మొదలైన వాటిని వాటికి చెప్పిన ప్రమాణాలతో
ధ్రువాగానంలో ప్రయోగించకూడదు. ఎందువల్ల ననగా
ధ్రువాగీతి అర్థానికి
అనుగుణంగా ఉంటూ జరుగుతూన్న, జరుగబోతూన్న అర్థాన్ని (విషయాన్ని) బోధించేదిగా
రచింపబడుతుంది. వర్ణాలైతే పదాలను దుర్బలం చేస్తాయి. అందుచేత అర్థం స్పష్టంగా
తెలియదు గాన వాటిని అర్ధబోధప్రధానమైన ధ్రువలో ఉపయోగించకూడ దని భావం.
మూ. యే౨—త్ర ప్రయోగే గచ్ఛన్తి తాంశ్చ వర్ణాన్ నిబోధత,
ప్రసన్నాది ప్రసన్తాస్తః ప్రసన్నాద్యన్త ఏవ చ.
తథా ప్రసన్నమధ్యశ్చ బిన్దుః కమ్పితరేచితా,
తారశ్చ తారమస్త్రశ్చ తథా తారతరః పునః.
ప్రేజోలితస్తథా మన్రో మస్త్రతారః సమస్తథా,
స్యాన్నివృత్తః ప్రవృత్తశ్చ ప్రసాద్ 2. పాఙ్గ ఏవ చ.
అవలోకస్తథా వేణురిత్యేతే సర్వవర్ణగాః,
స్థాయివర్ణాదృతే త్వన్యే సర్వవర్ణాః ప్రయోగినః
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి వర్ణాలఙ్కారలక్షణమ్.
40
41&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jazt3bgytac6yqiu2xixpgnwrthgret</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/853</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230414</id>
    <revision>
      <id>586937</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '836 తా. ఎక్కువ ప్రయోగంలో ఉండే వర్ణా లేవో చెపుతాను; వినండి - నాట్యశాస్త్రము ప్రసన్నాది, ప్రసన్నాంతము, ప్రసన్నాద్యంతము, ప్రసన్నమధ్యము, బిందువు, కంపితము, రేచితము, తారము, తారమంద్ర...'</comment>
      <origin>586937</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4116" sha1="nj39uwcs6vb02vkh5cah8bgkipxsfnl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;836
తా. ఎక్కువ ప్రయోగంలో ఉండే వర్ణా లేవో చెపుతాను; వినండి -
నాట్యశాస్త్రము
ప్రసన్నాది, ప్రసన్నాంతము, ప్రసన్నాద్యంతము, ప్రసన్నమధ్యము, బిందువు,
కంపితము, రేచితము, తారము, తారమంద్రము, తారతరము, ప్రేంఖోలితము, మంద్రము,
మంద్రతారము, సమము, నివృత్తము, ప్రవృత్తము, ప్రసాదము, అపాంగము, అవలోకము,
వేణు
-
ఇవి అన్ని వర్ణాలకు సంబంధించిన అలంకారాలు. స్థాయివర్ణాలు తప్ప
మిగిలిన అన్ని వర్ణాలలోను ఈ అలంకారాల ప్రయోగం ఉంటుంది.
ఇటుపైన వర్ణాల లక్షణాలు అలంకార లక్షణాలు చెపుతాను.
మూ. క్రమశో దీప్యతే యస్తు ప్రసన్నాదిః స కథ్యతే,
వ్యస్త్రోచ్చరిత ఏవైష ప్రసన్నాన్తో భిధీయతే.
43
తా. క్రమంగా, మెల్ల మెల్లగా ఉద్దీప్త మయేది, పెరిగేది ప్రసన్నాది. దీనికి విరుద్ధ
మైనది, అనగా ప్రారంభంలోనే దీప్తమై క్రమంగా తగ్గేది ప్రసన్నాంతకం.
మూ. ఆద్యన్తయోః ప్రసదనాత్ ప్రసన్నాద్యస్త ఇష్యతే,
ప్రసన్నమధ్యో మధ్యే తు ప్రసన్నత్వాదుదాహృతః.
44
తా. ఆద్యంతాలలో ప్రసదనంవల్ల కింది స్థాయిలో (low pitch లో) ఉన్నది
ప్రసన్నాద్యంతం. మధ్యలో ప్రసన్నంగా (low pitch) ఉన్నది ప్రసన్నమధ్యం.
మూ. సర్వసామ్యాత్ సమో జ్ఞేయః స్థిరస్త్వేకస్వరో2.పి యః,
బిన్దురేకకలస్తారః స్పృష్ట్వా చ పునరాగతమ్.
స్యాన్నివృత్తః ప్రవృత్తశ్చ మస్త్రం గత్వా సమాగతః,
ఆక్రీడితలయో యశ్చ స వేణుః పరికీర్తితః
కళే నిరుద్ధపవనః కుహరో నామ జాయతే.
45
46
తా. అన్నీ సమంగా ఉన్నప్పుడు అది సమం. ఒక వర్ణంలో ఉన్నది స్థిరం. ఒక్క
కల ప్రమాణంలో ఉన్నది బిందువు. తారస్థానాన్ని చేరి క్రిందికి దిగినది నివృత్తం. మన్ద్రస్థాయి
స్పృశించి తిరిగి వచ్చినది ప్రవృత్తం. లయతో క్రీడించేది వేణువు. గాలిని కంఠంలో
నిరోధించేది కుహరం.
మూ. త్రికలాకమ్పనాత్ తద్వదేచితాఖ్యః శిరోగతః,
ఉరోగతః కమ్పితః స్యాత్ కమ్పనాత్తు కలాశ్రయమ్.
గతాగతప్రవృత్తో యః స పేట్టోలిత ఉచ్యతే
యస్తు కళే స్వరో2థ స్యాత్ స తు తారః ప్రకీర్తితః
48&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nj39uwcs6vb02vkh5cah8bgkipxsfnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/854</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230415</id>
    <revision>
      <id>586938</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము ఉరోగతస్తథా మన్రో మూర్హ్ని తారతరః స్మృతః, క్రమాగతస్తు యస్తారః షష్ఠః పఞ్చమ ఏవ వా. తారమస్త్రః ప్రసన్నస్తు జ్ఞేయో మన్ద్రగతిశ్చ సః, అయిత్వా పరాన్ మన్ద్రన్...'</comment>
      <origin>586938</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="t84a0djixnpkfzmzmsq3imhggc810z3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
ఉరోగతస్తథా మన్రో మూర్హ్ని తారతరః స్మృతః,
క్రమాగతస్తు యస్తారః షష్ఠః పఞ్చమ ఏవ వా.
తారమస్త్రః ప్రసన్నస్తు జ్ఞేయో మన్ద్రగతిశ్చ సః,
అయిత్వా పరాన్ మన్ద్రన్ క్రమాత్ తారగతం గతః,
మతార
ప్రసన్నశ్చ విజ్ఞేయో హ్యవరోహణాత్.
837
49
50
తా. శిరస్సుదాకా వచ్చి మూడు కలల కాలం కంపితమైన స్వరం రేచితం.
ఉరోభాగంలోనే మూడు కలల కాలం కంపింపబడినది కంపితం. పైకి వెడుతూ, క్రిందికి
వస్తూ పైకీ క్రిందికీ ఊగేది ప్రేంఖోలితం. కంఠంలో నిలచిన స్వరం తారం. ఉరః
స్థానంలో ఉన్నది మంద్రం. శిరస్సులో నిలచిన స్వరం తారతరం. ఒక కళాకాలంలో
ఐదవ స్వరం లేదా ఆరవస్వరం మెల్లగా కిందికి దిగితే అది తారమంద్రప్రసన్నం. ఒక
'కలా'కాలంలో ఐదు లేదా ఆరు స్వరాలు మెల్లగా మంద్రస్థాయి నుంచి, ఇతర స్వరాలను
దాటివేస్తూ తారస్థాయికి చేరి క్రిందికి దిగితే అది మంద్రతారప్రసన్నం.
మూ. ఏకస్వరాధిరూఢః క్రమశః ప్రస్వారసంజ్ఞతో జ్ఞేయః,
ప్రస్వారస్తునివృత్తః శనైః ప్రసన్నః ప్రసాదః స్యాత్.
51
తా. ఒకే స్వరంతో మెల్ల మెల్లగా తారస్థాయికి చేరితే అది ప్రస్వారం. అక్కడినుండి
మెల్లగా క్రింది దిగితే ప్రసాదం.
మూ. అపాజికస్తు విజ్ఞేయః స్వరాణామథ సఞ్చరాత్,
సమనన్తరౌ స్వరౌ ద్వౌ విచరత్యుద్వాహితో ద్వికల ఏవ,
ఆరోహత్యేకకలాం పునరేకకలాం ప్రసాదయతి.
52
తా. స్వరాల సంచారం చేస్తే అది అపాంగికం. దగ్గరగా రెండు స్వరాలతో ఒక
కలాకాలం ఆరోహణం చేసి మరొక కలాకాలం మంద్రంలోనికి దింపి ఉంచితే అది
ఉద్వాహితం.
మూ. ఉద్వాహిత ఏవ స్యాదవలోకితసంజ్ఞతో ద్విరభ్యస్తః,
ఏకం ద్వౌ త్రీన్ గచ్ఛన్ స్వరాన్ క్రమేణ క్రమో జ్ఞేయః.
53
తా. ఉద్వాహితాన్నే రెండు పర్యాయాలు ఆవృత్తిచేస్తే అది అవలోకితం. ఒకటి,
రెండు లేదా మూడు స్వరాలు ఆరోహావరోహాలు క్రమంగా చేస్తే అది క్రమం.
మూ. ఏకాన్తరమారుహ్య ప్రత్యేత్యేకాస్తరం స్వరో యస్తు,
నిషూజితసం.. సౌ జేయః సూరిభిరలఙ్కారః
54
తా. ఒక స్వరం మరొకస్వరాన్ని లంఘించి ఆరోహణం చేసి తిరిగి అవరోహణం
చేస్తే అది నిషూజితం అను అలంకారం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t84a0djixnpkfzmzmsq3imhggc810z3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/855</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230416</id>
    <revision>
      <id>586939</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '838 మూ. ఆదావారోహీ స్యాత్ ప్రస్వారో . . . వరోహీ చ, యత్ర క్రమాత్ కలాసు వదస్త్యలఙ్కారముద్గీతమ్. నాట్యశాస్త్రము 55 తా. 'ప్రస్వారం' అను అలంకారానికి సంబంధించిన ప్రక్రియలో, కొన్ని కలాకాల...'</comment>
      <origin>586939</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="9n518jcq5ll9i00i7093p8n5508mpau" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;838
మూ. ఆదావారోహీ స్యాత్ ప్రస్వారో . . . వరోహీ చ,
యత్ర క్రమాత్ కలాసు వదస్త్యలఙ్కారముద్గీతమ్.
నాట్యశాస్త్రము
55
తా. 'ప్రస్వారం' అను అలంకారానికి సంబంధించిన ప్రక్రియలో, కొన్ని కలాకాలా
లలో, ముందు ఆరోహిగా చేసిన స్వరాన్ని చివర అవరోహిగా చేస్తే అది ఉద్గీతాలంకారం.
మూ. క్రమయోగేనానేన తు సఞ్చర్యేకాస్తరస్వరో ద్వికలమ్,
ద్వ్యవరః షట్పద ఏవ హ్యారోహీ ప్రదమానః స్యాత్.
56
తా. ఉద్గీతంలో చెప్పిన క్రమంలోనే రెండు కలలలో, కనీసం రెండు స్వరాలతో
ప్రారంభించి ఆరుకు మించకుండా స్వరాల వరకు ఆరోహణం చేస్తే ప్రోదమానం.
మూ. అథ రజ్జోతస్తు సమనన్తరస్వరే ద్వే కలే పునః స్థిత్వా,
అర్ధకలామారోహీ పునరేవ తథా వరోహీ స్యాత్.
57
తా. సమీపంలో ఉన్న స్వరంమీద రెండు కలల కాలం నిలిచి, అర్ధకల పాటు
ఆరోహణం చేసి, మళ్లీ అవరోహం చేస్తే అది రంజితం.
మూ. ఆవర్తకశ్చతుష్షు స్వరేషు సమనన్తరేషు సంభవతి,
ఆరోహణావరోహణవిధినా చైకాన్తరేష్వపి చ.
జ్ఞేయో నిరస్తరకృతస్త్వష్టకలః సాన్తరస్తథా కార్యః,
తద్ః కలాశ్చతస్రస్త్వావృత్త్యావర్తకో భవతి.
58
59
తా. నాలుగు సమీపస్థస్వరాలలో క్రమంగా, సాంతరస్వరంమీద ఆరోహణ
అవరోహణాలు, నాలుగు కలాసమయాల అంతరంలో జరిగితే ఇది ఆవృత్తి ద్వారా
ఏర్పడిన 'ఆవర్తనం' అనే అలంకారం. ఇది అంతరం లేకుండాను అంతరంతోనూ కూడ
చేయవచ్చు. నిరంతరంగా చేసేది అష్టకలాకాలంలోను, అంతరం ఉన్నదానిని
చతుష్కలాకాలంలో సంచారంతోను చెయ్యాలి.
మూ. అధిరుహ్య చ స్వరాం స్క్రీన్ స్వరాన్తరం లఙ్ఞయతి చ తద్వృత్తా,
పునరపి చ పరావృత్త్యా స స్యాత్ పరివర్తకో.. పకల.
60
తా. మూడు స్వరాల ఆరోహణం చేసి, స్వరాంతరం లంఘించి, పరివర్తనం చేసి
వెనుకకు రావాలి. ఈ పరివర్తనం అష్టకాలాకాలావధిలో జరగాలి. ఇది పరివర్తకం.
మూ. యస్య స్వరావతీతౌ తథాపరం హ్యస్తరస్వరో భవతి,
ఏకకలం చైవ తథా స భవేదుర్ఘట్టితో నిత్యమ్.
61
తా. రెండు స్వరాలు పూర్తి అయిన తరువాత ఎదర నున్న స్వరం అంతరస్వరం
అయితే అది ఉద్ఘాతం. దీని ప్రమాణం ఏకకలకాలం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9n518jcq5ll9i00i7093p8n5508mpau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/856</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230417</id>
    <revision>
      <id>586940</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 839 మూ. ఆక్షిప్తస్త్రాస్వరజః కర్తవ్యః షడ్విధః కలామాత్రః, ఏకకలస్త్వధరః స్యాత్ విజ్ఞేయః షట్కలస్తు సః. 62 తా. మూడు స్వరాలనుండి పుట్టి, షట్కలాకాలావధి గలది ఆక్...'</comment>
      <origin>586940</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4033" sha1="nqwfv31iml55clv9vmwxqucsru7i6ov" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
839
మూ. ఆక్షిప్తస్త్రాస్వరజః కర్తవ్యః షడ్విధః కలామాత్రః,
ఏకకలస్త్వధరః స్యాత్ విజ్ఞేయః షట్కలస్తు సః.
62
తా. మూడు స్వరాలనుండి పుట్టి, షట్కలాకాలావధి గలది ఆక్షిప్తం. ప్రథమస్వరం
ఏకకలామాత్రప్రమాణం గలదై మిగిలిన స్వరాలు షట్కలాకాలప్రమాణంలో ఉంటాయి.
మూ. ఆక్షిప్తకశ్చతుర్భిః స్వరైస్తు కాలే కలాన్తరోపేతైః,
ఏకాన్తరస్వరక్రమ ఇహ గదితః సమ్రదానస్తు.
63
తా. ఆక్షిప్తంలో చెప్పిన నాలుగు స్వరాల సమూహం ఒక కలాకాలం అంతరంతో
ప్రాప్తించగా ఒక స్వరం అంతరాన్ని విడిచి క్రమపూర్వకంగా స్థాపించి నట్లయితే అది
సంప్రదానం.
మూ. ద్విరపి ద్వికలం గదితం హసితమివోచ్చరితం తథా హసితమ్,
సమనన్తరస్వరకృతం చాక్షిప్తకమివ బుధైర్ జ్ఞేయమ్.
64
తా. రెండేసి కలల రెండు స్వరాలను నవ్వుతున్నట్లు రెండు పర్యాయాలు ఉచ్చ
రించడం హసితం. ఒక స్వరం అంతరంతో ఆక్షిప్తకంలోవలె స్వరప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. సమనన్తరస్వరేషు చ హసితవద్ ద్వ్యవరశ్చతుప్పరో వాపి,
ఆరోహత్యేకకలాం హుంకారాఖ్యః స విజ్ఞేయః.
65
తా. హసితంలో వలెనే దగ్గర నున్న స్వరంమీద, రెండు లేదా నాలుగు స్వరాల
తరువాత, ఒక కలాకాలం అవధిలో ఆరోహం జరిగితే అది హుంకారం.
మూ. స్థానాన్తరమారుహ్య ప్రత్యేతి తతశ్చతుష్కలం క్రమశః,
నోర్ధ్వపరిక్షేపః, స్యాత్ సన్ధప్రచ్ఛాదనం నామ.
66
తా. దగ్గర నున్న మరొక స్వరంమీద ఆరోహణ చేసి, అక్కడినుండి, నాలుగు
కలల అవధిలో అవరోహం జరిగితే అది సంధిప్రచ్ఛాదనం. దీనిలో పైకి పరిక్షేపం
ఉండదు.
మూ. ఆ పదముత్పాద్య తు యత్ర స్యాద్విస్వరే లఘుని వల్లే,
సమనన్తరమారోహత్యేకకలం తద్ విధూననం తు.
67
తా. ముందు పదం ప్రారంభించి, రెండు స్వరాలు గల లఘువైన వర్ణంమీద
నిలిచి వెంటనే దాని తరువాత ఒక కలాకాలం ఆరోహం చేస్తే అది విధూననం.
మూ. ఓంకారవదారోహేదనస్తరం తు స్వరం కలాన్తరయోః,
ద్వౌ ద్వౌ ప్రకమ్ప్యమానౌ స్వరౌ తతశ్చ ప్రసన్నా ద్వా-
68&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nqwfv31iml55clv9vmwxqucsru7i6ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/857</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230418</id>
    <revision>
      <id>586941</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '840 నాట్యశాస్త్రము ఏషో అజ్కారవిధౌ విజ్ఞేయో గాత్రవర్ణ ఇత్యేవ, ఏకాకారస్తథా దీర్ఘాక్షరమన్యదపి యోజ్యమ్. 69 తా. అనంతరస్వరాల కలాంతరాలలో ఓంకారం వలె ఆరోహణావరోహణలు చేసి, రెండు ప్రకం...'</comment>
      <origin>586941</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="3ded2rf9683yyzumt4lrik3uvifvkyp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;840
నాట్యశాస్త్రము
ఏషో అజ్కారవిధౌ విజ్ఞేయో గాత్రవర్ణ ఇత్యేవ,
ఏకాకారస్తథా దీర్ఘాక్షరమన్యదపి యోజ్యమ్.
69
తా. అనంతరస్వరాల కలాంతరాలలో ఓంకారం వలె ఆరోహణావరోహణలు చేసి,
రెండు ప్రకంపితస్వరాల తరువాత రెండు స్వరాలు మంద్రంగా చేసినట్లయితే ఇది గాత్రవర్ణం
అవుతుంది. దీనికి ఓకారైకారాలు ఇతరదీర్ఘాక్షరాలూ చేర్చాలి..
మూ. గీతాలఙ్కారాణాం కరణవిధిరయం యథావదుపదిష్టః,
ఏభిరలఙర్తవ్యా గీతిర్వర్ణావిరోధేన.
70
తా. గీతాలకు సంబంధించి అలంకారాల విధానం ఇంతవరకు చెప్పాను. వర్ణాలకు
విరోధం కలగకుండా ఈ అలంకారాలతో గీతిని అలంకరించాలి.
మూ. స్థానే చాలఙ్కారం కుర్యాన్న హ్యురసి కాణ్చికాం బధ్యేత్,
అతిబహవో2 లఙ్కారా వర్ణవిహీనా న యోక్తవ్యాః.
71
తా. అలంకారాన్ని తగిన స్థానంలోనే అమర్చాలి. వడ్డాణం వక్షఃస్థలానికి కట్టరు
కదా! వర్ణాలు లేకుండా చాలా అలంకారాలు కూర్చకూడదు.
మూ. ఏవమేతే హ్యలఙ్కారా విజ్ఞేయాః వర్ణసంశ్రయాః,
అథ గీతీః ప్రవక్ష్యామి ఛన్దోక్షరసమన్వితాః.
72
తా. ఈ విధంగా వర్ణాలకు సంబంధించిన అలంకారాల లక్షణాలు తెలుసుకోవాలి.
ఇప్పుడు ఛందస్సులతో, అక్షరాలతో కూడిన గీతులను చెపుతాను.
మూ. శశినా రహితేవ నిశా విజలేవ నదీ లతా విపుష్పేవ,
అవిభూషితేవ చ స్త్రీ గీతిరలఙ్కారహీనా స్యాత్.
73
తా. చంద్రుడు లేని రాత్రి వలె, నీళ్లు లేని నది వలె, పువ్వులు లేని లత వలె,
అలంకరించుకొనని స్త్రీ వలె అలంకారాలులేని గీతి శోభించదు.
మూ. అలఙ్కారాస్త్రయస్త్రింశదేవమేతే మయోదితాః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి గీతానామపి లక్షణమ్.
74
తా. నే నీవిధంగా ముప్పైమూడు అలంకారాలు చెప్పాను. ఇటు పైన గీతుల లక్షణం
చెపుతాను.
మూ. ప్రథమా మాగధీ జ్ఞేయా ద్వితీయా త్వర్ధమాగధీ,
సంభావితా తృతీయా చ చతుర్థీ పృధులా స్మృతా.
75
తా. మాగధి, అర్ధమాగధి, సంభావిత, పృథుల అని గీతిలో నాలుగు భేదా లున్నాయి.
మూ. భిన్నవృత్తిప్రగీతా యా సా గీతిర్మాగధీ స్మృతా,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ded2rf9683yyzumt4lrik3uvifvkyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/858</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230419</id>
    <revision>
      <id>586942</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము అర్ధకాలనివృత్తా చ విజ్ఞేయా త్వర్ధమాగధీ. 841 76 తా. వేరువేరు వృత్తులతో (లయలతో) గానం చేసే గీతి మాగధి. మాగధికి పట్టే సమయంలో సగం సమయం పట్టేది అర్ధమాగది. వి. 'వృత్త...'</comment>
      <origin>586942</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3444" sha1="3kystsdd9315zihh8o6cllj77u3jovz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
అర్ధకాలనివృత్తా చ విజ్ఞేయా త్వర్ధమాగధీ.
841
76
తా. వేరువేరు వృత్తులతో (లయలతో) గానం చేసే గీతి మాగధి. మాగధికి పట్టే
సమయంలో సగం సమయం పట్టేది అర్ధమాగది.
వి. 'వృత్తి' శబ్దం పారిభాషికం. వీణాదివాదనానికీ, గానానికి సంబంధించిన ఒక
విశిష్టమైన శైలి. మున్ముందు మూలంలోనే స్పష్టం చేయబడుతుంది.
మూ. సమ్భావితా చ విజ్ఞేయా గుర్వక్షరసమన్వితా,
లఘ్వక్షరకృతా యా తు పృథులా సంప్రకీర్తితా.
77
తా. గురువులైన అక్షరాలు అధికంగా ఉండేది సంభావిత. లఘువులు చాలా
ఉన్నది పృథుల.
మూ. ఏతాస్తు గీతయో జ్ఞేయా ధ్రువాయోగం వినైవ హి,
గాన్ధర్వ ఏవ యోజ్యాస్తు నిత్యం గానప్రయోక్తృభిః.
78
తా. ఈ గీతులను ధ్రువాగానంలో ప్రయోగించకూడదు. గానప్రయోక్తలు
(నటీనటాదులు) ఈ గీతులను 'గాంధర్వం'లోనే ప్రయోగించాలి.
మూ. గీతయో గదితాః సమ్యగ్ ధాతూంశ్చైవ నిబోధత,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ధాతువాద్యస్వ లక్షణమ్.
79
తా. గీతులను చెప్పాను. ఇపుడు ధాతువులను, తరువాత వాద్యధాతువులను గూర్చి
చెపుతాను.
వి. వీణలోని కొన్ని తీగలను కొన్ని వేళ్లతో మీటడం చేత కలిగే ధ్వనివిశేషాలు
'ధాతువులు' (అభినవభారతి).
మూ. విస్తారః కరణం చైవ వ్యావిదో వ్యజ్ఞనస్తథా,
చత్వారో ధాతవో జ్ఞేయా వాదిత్రకరణాశ్రయాః.
80
తా. వాద్యవాదనాన్ని ఆశ్రయించిన ధాతువులు - విస్తారము, కరణము, ఆవిద్ధము,
వ్యంజనము అని నాలుగు విధాలు.
మూ. సంఘాతజశ్చ సమవాయజశ్చ విస్తారజో2 సుబన్ధకృతః,
జ్ఞేయశ్చతుఃప్రకారో ధాతుర్విస్తారసంజ్ఞస్తు.
-
తా. విస్తార మను పేరు గల ధాతువు
విస్తారజము, అనుబంధజము అని నాలుగు విధాలు.
81
సంఘాతజము, సమవాయజము,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3kystsdd9315zihh8o6cllj77u3jovz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/859</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230420</id>
    <revision>
      <id>586943</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '842 మూ. విధిర్యస్తు స్మృతస్తస్య పూర్వం విస్తార ఏవ చ, సంఘాతసమవాయౌ తు విజ్ఞేయౌ తా ద్వికత్రికా. - నాట్యశాస్త్రము 82 తా. ముందుగా చెప్పిన విస్తారమే రెండు రెట్లు, మూడు రెట్లు చేసినట్ల...'</comment>
      <origin>586943</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="szt1othcfllpjazwnjxhzhttc5uj0d0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;842
మూ. విధిర్యస్తు స్మృతస్తస్య పూర్వం విస్తార ఏవ చ,
సంఘాతసమవాయౌ తు విజ్ఞేయౌ తా ద్వికత్రికా.
-
నాట్యశాస్త్రము
82
తా. ముందుగా చెప్పిన విస్తారమే రెండు రెట్లు, మూడు రెట్లు చేసినట్లయితే అది
వరుసగా సంఘాత సమవాయా లవుతాయి. (విస్తార మనగా వీణాతంత్రిని ఒక్క
మారు మోగించుట. “ఏకప్రహారభవో విస్తారజః&quot; అను లక్షణాన్ని అనుసరించి విస్తార
శబ్దార్థం ప్రసిద్ధ మన్నట్లు భావించి దానికి లక్షణం చెప్పలేదు.
మూ. పూర్వశ్చతుర్విధ స్తత్ర పశ్చిమోలి ష్టవిధః స్మృతః,
కరణానాం విశేషేణ విజ్జేయా వై పృథక్ పృథక్.
83
తా. వాటిలో మొదటిది (సంఘాతజం) నాలుగు విధాలు. రెండవది (సమ
వాయజం) ఎనిమిది విధాలు. ఈ విభేదాలు కరణాల విశేషాలను బట్టి ఏర్పడుతాయి.
కరణం అనగా ఇక్కడ వాదనం (Production of sound).
మూ. అధశ్చోర్ధ్వశ్చ విజ్ఞేయావధరోత్తరజౌ స్మృతా,
సంఘాతజవిధిస్త్వేష విజ్జేయో వాద్యయోక్తృభిః.
84
తా. క్రింది స్వరములకు అధరజము లనీ, పై స్వరాలకు ఉత్తరజము లనీ పేర్లు.
సంఘాతానికి సంబంధించిన ఈ విధానాన్ని వాద్యప్రయోక్తలు బాగా గుర్తించాలి.
మూ. ద్వావుత్తారౌ ద్విరధర స్వధరాది శ్చోత్తరావసానశ్చ,
జ్ఞేయస్తథోత్తరాదిః పునరప్యధరావసానశ్చ.
సమవాయజస్తథా స్యాత్రిరుత్తరస్త్రిరధరశ్చ విజ్ఞేయః,
ద్వ్యధరోత్తరావసానో ద్విరుత్తరస్వధరాస్తస్తు.
ప్రాగుత్తరో ద్విరధరో ద్విరుక్తరావసానశ్చ,
మథ్యోత్తరో ద్విరధరో ద్విరుత్తరోని వ్యధరమధ్యశ్చ.
అనుబన్ధస్తు జ్ఞేయో వ్యాససమాసాత్త్వనియిత ఏవ సదా,
ఏవం చతుర్దశవిధో నిత్యం విస్తారధాతుః స్యాత్.
85
86
87
88
తా. (ఉత్తరం అనగా ఉత్తరప్రహారం, వీణాతంత్రులను బలంగా మోగించడం
(strong stroke). అధరం అనగా అధరప్రహారం. వీణాతంత్రులను మందంగా
మోగించడం (mild stroke (1) రెండు ఉత్తర ప్రహారాలు (2) రెండు అధర ప్రహారాలు
(3) ఉత్తరాధరప్రహారాలు (strong mild strokes) (4) అధర - ఉత్తర ప్రహారాలు
(mild strong strokes) - ఈ విధంగా సంఘాతజ విస్తారం నాలుగు విధాలు.
సమవాయజ విస్తారంలోని భేదాలు (1) మూడు ఉత్తర ప్రహారాలు; (2) మూడు
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>szt1othcfllpjazwnjxhzhttc5uj0d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/860</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230421</id>
    <revision>
      <id>586944</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము అధరప్రహారాలు ; (3) రెండు అధరప్రహారాలు ఉత్తర ప్రహారాలు - - 843 ఒక ఉత్తర ప్రహారం; (4) రెండు ఒక అధరప్రహారం ; (5) ఒక ఉత్తర ప్రహారం - రెండు అధర ప్రహారాలు; (6) ఒక అధర ప్రహారం -...'</comment>
      <origin>586944</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4234" sha1="4e53nds1et6p1n5tzw21j4pm0g3dpxz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
అధరప్రహారాలు ; (3) రెండు అధరప్రహారాలు
ఉత్తర ప్రహారాలు
-
-
843
ఒక ఉత్తర ప్రహారం; (4) రెండు
ఒక అధరప్రహారం ; (5) ఒక ఉత్తర ప్రహారం - రెండు అధర
ప్రహారాలు; (6) ఒక అధర ప్రహారం - రెండు ఉత్తర ప్రహారాలు; (7) ఒక అధరప్రహారం
-
-
ఒక ఉత్తర ప్రహారం ఒక అధరప్రహారం ; (8) ఒక ఉత్తర ప్రహారం
అధరప్రహారం - ఒక ఉత్తర ప్రహారం.
ఒక
పైన చెప్పిన ప్రహారాలను వ్యస్త్రాలు చేయడంవల్లా కలపడంవల్లా అనిశ్చిత రూపంలో
ఉండడం అనుబంధజం. ఈ విధంగా విస్తారధాతువు పద్నాలుగు విధాలు.
మూ. రిఖితోచ్చయనీరటితో ప్రదస్తథానుబన్ధశ్చైవ క్రమాత్,
పఞ్చవిధో విజ్ఞేయో వీణావాద్యే కరణధాతు..
త్రికపఞ్చక సప్తకనవకవధాతుయుతో యథాక్రమం విహితః,
సర్వైరనుబన్ధకృతైర్గుర్వన్తః స్యాత్ కరణధాతుః.
89
90
తా. కరణధాతువు :- వీణావాద్యంలో, కరణధాతువు - రిభితము, ఉచ్చయము,
నీరటితము, ప్రదము, అనుబంధము అని ఐదు విధాలు. వీటిలో వరుసగా మూడు,
ఐదు, ఏడు, తొమ్మిది ప్రహారాలు, వీటి అన్నింటి కలయికచేత ఏర్పడిన అనుబంధము,
చివర గురువు ప్రయోగము ఉంటాయి.
మూ. క్షేపప్లుతాతిపాతో తికీర్ణానుబన్ధసంజ్ఞితాశ్చేతి,
ఆవిదో విజ్జేయో ధాతుర్వై పఞ్చవిధ ఏవ.
ద్విత్రిచతు ష్కైర్నవకైః ప్రహారైః క్రమశః కృతైః,
ఆవిదధాతుర్విజ్ఞేయస్త్వనుబన్ధవిభూషితః.
92
93
తా. ఆవిధము :- క్షేపము, ప్లుతము, అతిపాతము, అతికీర్ణము, అనుబంధము
అని ఆవిదధాతువు ఐదు విధాలు. మొదటి నాలిగింటిలో వరుసగా రెండు, మూడు,
నాలుగు తొమ్మిది ప్రహారాలు, అనుబంధంలో ఈ వివిధప్రయోగాల సంయోగమూ
ఉంటాయి.
మూ. వ్యజ్ఞనధాతుర్ జ్ఞేయః కలతలనిష్కోటితం తథోనష్టమ్,
రేఫావమృష్టపుష్పానుస్వనితం బిన్దురనుబన్ధః.
93
తా. వ్యంజనధాతువు :- కలము, తలము, నిష్కోటితము, ఉన్మృష్టము, రేఫము,
అవమృష్టము, పుష్పము, అనుస్వనితము, బిన్దువు, అనుబంధము అను పది భేదాలు
గల వ్యంజనదాతువు వీణావాదనంచేత వ్యంజితమవుతుంది.
మూ. అఙ్గుష్ఠాభ్యాం సమం తన్ర్యోః స్పర్శనం యత్ కలం తు తత్,
వామేన పీడనం కృత్వా దక్షిణేనాహతిస్తలమ్.
94&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4e53nds1et6p1n5tzw21j4pm0g3dpxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/861</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230422</id>
    <revision>
      <id>586945</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '844 నాట్యశాస్త్రము తా. వీణతంత్రులను రెండు అంగుష్టాలతో స్పృశించడం కలం. ఎడమచేతి అంగుష్టంతో తండ్రిని అదిమి కుడిచేతి అంగుష్ఠంతో మోగించడం తలం. మూ. సవ్యాఙ్గుష్టప్రహారస్తు నిష్క...'</comment>
      <origin>586945</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="mtwj6b0edyqddztv74sjzzigudpxqfh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;844
నాట్యశాస్త్రము
తా. వీణతంత్రులను రెండు అంగుష్టాలతో స్పృశించడం కలం. ఎడమచేతి
అంగుష్టంతో తండ్రిని అదిమి కుడిచేతి అంగుష్ఠంతో మోగించడం తలం.
మూ. సవ్యాఙ్గుష్టప్రహారస్తు నిష్కోటితమిహోచ్యతే,
సవ్యప్రదేశినీఘాతమున్మృష్టమితి సంజ్ఞితమ్.
95
తా. కుడిచేతి అంగుష్ఠంతో తీగ మోగించడం నిష్కోటితం. కుడి చూపుడువేలుతో
(తర్జనితో) కొట్టడం మృష్టం.
మూ. సర్వాఙ్గులిసమాక్షేపాద్ రేఫ ఇత్యభిధీయతే,
కనిష్ఠికాఙ్గుష్టకాభ్యాం దక్షిణాభ్యామధోగతమ్.
తన్హీషు త్రిప్రహారం చాష్యవమృష్టమితి స్మృతమ్.
96
తా. అన్ని వేళ్లతోను తీగలను మీటడం రేఫం. కుడిచేతి కనిష్ఠికా - అంగుష్ఠాలతో
క్రిందికి వంచి తీగలపై మూడు ప్రహారాలు చేయడం అవమృష్టం.
మూ. కనిష్ఠాఙ్గుష్టసంయుక్తం పుష్పమిత్యభిధీయతే.
తలస్థానే ధరన్యాసస్త్వనుస్వనిత ముచ్యతే,
గుర్వక్షరైరేకతస్త్ర్యం బిన్దురిత్యభిసంజ్ఞతః.
97
98
తా. కనిష్ఠిక - అంగుష్ఠము ఈ రెండూ కలిపి వాటితో తీగను కొట్టడం పుష్పం.
తాలంలో చెప్పిన దానికంటె క్రింద తంత్రీ - అధఃస్థానంమీద మీటడం అనుస్వనితం.
కేతంమీద గురువైన ఆఘాతం బిందువు.
మూ. వాససమాసాదేషామనుబన్ధః సార్వధాతుకో జ్ఞేయః,
ఇతి దశవిధః ప్రయోజ్యః వీణాయాం వ్యజ్ఞనో ధాతుః.
99
తా. ఈ ధాతువులను సంక్షిప్తం చేయడం, విస్తరింపచేయడం లేదా వీటిని మిశ్రం
చేయడం అనుబంధం. ఈ విధంగా పదివిధా లైన వ్యంజనధాతువును వీణపై వ్యంజింప
చెయ్యాలి.
మూ. ఇత్యేతే ధాతవః ప్రోక్తాశ్చత్వారో లక్షణాన్వితాః,
తిసౄణామపి వృత్తీనాం యాసు వాద్యం ప్రతిష్ఠితమ్.
100
తా. ఈ విధంగా నాలుగు ధాతువులు, వాటిలక్షణాలు చెప్పాను. వీటిమీదనే
మూడు వృత్తులు, వాటికి సంబంధించిన వాద్యము ప్రతిష్ఠితములై ఉన్నాయి.
మూ. తిస్రో గీతవృత్తయః ప్రాధాన్యేన గ్రాహ్యాః - చిత్రా, వృత్తిః, దక్షిణా చేతి. తాసాం
వాద్య తాల - లయ - గీతి - యతి - మార్గ - ప్రాధాన్యాని యథాస్వం వ్యజ్ఞకాని
-
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mtwj6b0edyqddztv74sjzzigudpxqfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/862</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230423</id>
    <revision>
      <id>586946</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 845 భవన్తి. తత్ర చిత్రాయం సంక్షిప్తవాహ్యం (మాగధీగీతిరేకకలః) తాలో ద్రుతో లయః, సమా యతిః. అనాగతగ్రహాణాం ప్రాధాన్యమ్. తథా వృత్తా (సంభావితా) రీతిః, వారిత్రం, ద్వ...'</comment>
      <origin>586946</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4373" sha1="rk0kca35yk3kjq2hb853pldyye8m6cf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
845
భవన్తి. తత్ర చిత్రాయం సంక్షిప్తవాహ్యం (మాగధీగీతిరేకకలః) తాలో ద్రుతో లయః,
సమా యతిః. అనాగతగ్రహాణాం ప్రాధాన్యమ్. తథా వృత్తా (సంభావితా) రీతిః, వారిత్రం,
ద్వికలః, తాలో, మధ్యో లయః స్రోతోగతా (వహా) యతిః సమగ్రహమార్గాణాం ప్రాధాన్యమ్.
దక్షిణాయాం (పృథులా) గీతిశ్చతుష్కస్తాలో, విలమ్బితో లయో, గోపుచ్ఛా యతిః,
అతీతగ్రహమార్గాణాం ప్రాధాన్యమ్.
-
తా. గీతంలో ప్రధానంగా - చిత్ర, వృత్తి (మార్గవృత్తి), దక్షిణ అను మూడు
వృత్తులను గ్రహించాలి. వీటిలో - వాద్యము, లయము, తాలము, గీతి, యతి, మార్గము
ఇవి ప్రధానంగా తమ స్వరూపాన్ని అనుసరించి వ్యంజకము లౌతాయి. వీటిలో,
చిత్రవృత్తిలో, వాద్యాల సంక్షేపము, మాగధీగీతి, ఏకకల కాలము, ద్రుతలయము, సమగతి,
అనాగతగ్రహము ఇవి ప్రధాన మైనవి. మార్గవృత్తియందు (వార్తికమార్గమునందు)
'సంభావితా' గీతి, వారిత్రము, ద్వికలతాలము, మధ్యలయము 'ప్రోతవహా యతి,
సంగ్రహము - ఇవి ప్రధానమైనవి. దక్షిణమార్గంలో - చతుష్కలతాలము. విలంబిత
లయము 'గోపుచ్ఛా' యతి ఉంటాయి. అతీత - అనాగతగ్రహాలకు ప్రాధాన్యం ఉంటుంది.
మూ. తీస్రస్తు వృత్తయశ్చిత్రా దక్షిణావృత్తిసంజ్ఞితాః,
వాద్యగీతోభయగుణానిర్దిష్టాస్తా యథాక్రమమ్.
101
తా. 'చిత్రా' - 'దక్షిణా' - 'వృత్తి' అను పేర్లు గల వృత్తులు మూడు. అవి
వాద్యానికీ, గీతానికి రెండింటికీ కూడ గుణప్రకర్ష కలిగిస్తాయి. వాటి స్వరూపం
యథాక్రమంగా చెప్పాను.
మూ. సర్వాసామేవ వృత్తీనాం లలితాద్యాస్తు జాతయః,
ధాతుభిః సహ సంయుక్తా భవన్తి గుణవత్తరాః.
102
తా. ఈ వృత్తుల లలితాదిజాతులతో, ధాతువులు సంయుక్తములై గుణవత్తరము
లవుతాయి. అనేకమైన గుణాలను, వైశిష్ట్యాలను కలిగిస్తాయి.
మూ. ఏతేషాం ధాతూనాం సమవాయాజ్ఞాతయస్తు జాయనే,
స్యాదుదాత్తలలితరిభితఘనసంజ్ఞా(శ్చతు) శ్చతస్రశ్చ.
103
తా. ధాతువుల సమవాయం (కలయిక) వల్ల ఉదాత్తము, లలితము, రిభితము,
ఘనము అను నాలుగు జాతు లుత్పన్నము లవుతాయి.
మూ. తత్రోదాత్తా విస్తారధాతు విషయా బహువిషయత్వాద్వా,
లలితా వ్యజ్ఞానహేతోర్లలితత్వాదేవ సంప్రోక్తా.
104&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rk0kca35yk3kjq2hb853pldyye8m6cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/863</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230424</id>
    <revision>
      <id>586947</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '846 నాట్యశాస్త్రము తా. ఉదాత్తజాతి విస్తారధాతువులకు సంబంధించినది, లేదా అనేకమైన ఇతర విషయాలకు సంబంధించిది. లలితజాతి వ్యంజనధాతువులకు సంబంధించినది. ఇది చాల మనోహరమైనది గాన దీని...'</comment>
      <origin>586947</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="1nf3h2oewwxm0kdmhw7pg53i6u96cbl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;846
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఉదాత్తజాతి విస్తారధాతువులకు సంబంధించినది, లేదా అనేకమైన ఇతర
విషయాలకు సంబంధించిది.
లలితజాతి వ్యంజనధాతువులకు సంబంధించినది. ఇది చాల మనోహరమైనది
గాన దీనికి లలిత అని పేరు.
మూ. ఆవిద్ధధాతువిషయా రిఖితా ఘాతసంచయాన్నిర్దిష్టా,
కరణవిషయా ఘనసంజ్ఞా గురులఘుసంచయాత్తస్య.
105
తా. రిభితజాతి ఆవిదధాతువులకు సంబంధించినది. దీనిలో ప్రహారవైవిధ్యం
ఉండడంచేత దీనికా పేరు.
మనజాతి కరణధాతువులకు సంబంధించినది. ఇది గురు
సముదాయాలమీద ఆధారపడి ఉంటుంది.
మూ. త్రివిధం వైణకవాద్యం కర్తవ్యం గీతసంశ్రయం తద్దె,
తత్త్వం తథానుగతమోఘశ్చానేకకరణసంయుక్తమ్.
50.
-
లఘువుల
106
గీతనిష్ణాతులు - తత్త్వము, అనుగతము, ఓఘము అను మూడు విధాలైన
వీణావాద్యం ఉపయోగించాలి. వీటిలో అనేకమైన కరణాల కలయిక ఉంటుంది.
మూ. లయతాలవర్ణపదయతిగీత్యక్షరభావకం భవేత్తత్త్వమ్,
గీతం చ యదనుగచ్ఛేదనుగతమిత్యుచ్యతే వాద్యమ్.
107
తా. లయ - తాల -పద - వర్ణ - యతి - గీతి - అక్షరాలు స్పష్టంగా తెలిసే
విధంగా వాద్యవాదనం జరిగితే అది 'తత్త్వవాదనం'.
గీతాన్ని అనుసరిస్తూ నడచిన వాద్యం అనుగతవాదనం.
మూ. ఆవిద్ధకరణబహులం ఉపర్యుపరిపాణికం ద్రుతలయం చ,
అనపేక్షితగీతార్థం వాద్యం త్వామే విధాతవ్యమ్.
108
తా. ఆవిద్ధధాతువుల, కరణాల ప్రయోగం అధికంగా ఉంటుంది. గీతం అర్థానికి
అంత ప్రాధాన్యం ఇవ్వకుండా ద్రుతలయంతో, ఉపర్యుపరిపాణికంతో జరిగే వాదనం
ఓఘవాచనం.
మూ. స్థితే తత్త్వం ప్రయోక్తవ్యం మధ్యే చానుగతం భవేత్,
ద్రుతే చౌఘం ప్రయుజ్ఞయాదేష వాద్యగతో విధిః.
109
తా. స్థితంలో (in the slow tempo) 'తత్త్వం' ప్రయోగించాలి. మధ్యంలో
'అనుగతం', ద్రుతంలో ఓఘం ప్రయోగించాలి. ఇది వాద్యంలో అనుసరించవలసిన
విధానం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1nf3h2oewwxm0kdmhw7pg53i6u96cbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/864</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230425</id>
    <revision>
      <id>586948</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 847 మూ. తత్త్వం తు ప్రథమే గానే ద్వితీయే... సుగతం భవేత్, ఓఘస్తృతీయే కర్తవ్యో లయతాలవిచక్షణైః. 110 తా. లయతాల విచక్షణులు, ప్రథమగానంలో తత్త్వం, రెండవగానంలో అనుగతం,...'</comment>
      <origin>586948</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3914" sha1="o5wcz4sw4xtbpbkn9tr33azfe8zq011" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
847
మూ. తత్త్వం తు ప్రథమే గానే ద్వితీయే... సుగతం భవేత్,
ఓఘస్తృతీయే కర్తవ్యో లయతాలవిచక్షణైః.
110
తా. లయతాల విచక్షణులు, ప్రథమగానంలో తత్త్వం, రెండవగానంలో అనుగతం,
మూడవగానంలో ఓఘం ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏవం తద్జ్జెర్ జ్జేయా వీణావాద్యే తు ధాతవః ప్రోక్తాః,
వక్ష్యే2 ధునా విపణ్చివాద్యవిధానే తు కరణార్థమ్.
111
తా. ఈ విధంగా నేను, వీణావాదనం చేసేవాళ్లు తెలుసుకొనవలసిన వీణావాద్యం
లోని ధాతువుల స్వరూపం చెప్పాను. ఇపుడు 'విపంచి' మొదలైన వీణల వాదనలో
అనుసరించవలసిన కరణాల విధానాన్ని గూర్చి చెపుతాను.
మూ. రూపం కృతప్రతికృతం ప్రతిభేదో రూపశేషమోఘశ్చ,
షష్ఠీ చ ప్రతిశుష్కా హ్యేవం జ్ఞేయం కరణజాతమ్.
112
తా. విపంచీవాదనంలో రూపము, కృతప్రతికృతము, ప్రతిభేదము, రూపశేషము,
ఓఘము, ప్రతిశుష్కము అను ఆరు కరణా లుంటాయి.
మూ. వీణావాద్యే ద్విగుణం గురులాఘవవాదనం భవేద్రూపమ్,
రూపం ప్రతిభేదకృతం ప్రతికృతమిత్యుచ్యతే వాద్యమ్.
113
తా. వీణమీద రెండు గురువులు రెండు లఘువులు మోగిస్తే అది రూపం. రూపాన్నే
ప్రతిభేదంలో మోగిస్తే అది కృతప్రతికృతం.
మూ. యుగపత్మతే.. న్యకరణం ప్రతిభేదో దీర్ఘలాఘవకృత్ స్యాత్,
-
వీణావాద్యవిరామే... విరతకరణం తు రూపశేషః స్యాత్.
114
తా. వీణమీద రెండు వేరు వేరు కరణాలను పక్క పక్కనే మోగించి నప్పుడు గురు
· లఘువులను ప్రయోగిస్తే అది ప్రతిభేదం. ప్రధానవీణ అపివేసిన తరువాత కూడ
మరొక వీణమీద వాదనం కొనసాగిస్తే అది రూపశేషం.
మూ. ఆవిద్ధకరణయుక్తో హ్యుపర్యుపరిపాణికస్వోఘః,
ప్రతిశుష్కా విజ్ఞేయా వాద్యే సా చైకతన్రికృతా.
115
తా. ఉపర్యుపరిపాణికగ్రహమార్గంలో ఆవిద్ధకరణాల ప్రయోగం ఓఘం. ఒకే
తీగమీద కరణాన్ని ప్రయోగించడం పరిశుష్కం.
మూ. కార్యం ధ్రువాప్రయోగే ప్రాయేణ హి కోణవాదనం తద్ః,
ద్వాభ్యామపి వీణాభ్యాం గానే వా వాదనే వాపి.
116&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o5wcz4sw4xtbpbkn9tr33azfe8zq011</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/865</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230426</id>
    <revision>
      <id>586949</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '848 నాట్యశాస్త్రము తా. సాధారణంగా, ధ్రువాప్రయోగంలో, ప్రయోగజ్ఞులు గీతానికి గాని, మరొక వాద్యానికి గాని సహకారిగా రెండు వీణలను ఉపయోగించినప్పుడు వాటిని కోణాలతో మోగించాలి. (వేళ్ల...'</comment>
      <origin>586949</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3977" sha1="mmvyawau8h5adyoxkxc5xnrbphap1sx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;848
నాట్యశాస్త్రము
తా. సాధారణంగా, ధ్రువాప్రయోగంలో, ప్రయోగజ్ఞులు గీతానికి గాని, మరొక
వాద్యానికి గాని సహకారిగా రెండు వీణలను ఉపయోగించినప్పుడు వాటిని కోణాలతో
మోగించాలి. (వేళ్ల చివర తొడిగిన, లోహంతో చేసిన ఒక తొడుగు కోణం).
మూ. స్థానం వా పాత్రం వా స్యాత్ తన్రిషు విభావయేత్ సమం గానమ్,
తచ్చౌఘతుల్యకరణం వాద్యం కార్యం విపఞ్చ్యస్తు.
117
తా. అది ఏదో ఒక స్థానం (ప్రదేశం) అయినా, ఒక పాత్ర (character) అయినా,
దానిని గానంతో కలిసి, వీణాతంత్రుల మీద కూడ సూచించాలి. విపంచిని ఉపయోగిస్తే
దానిమీద ఓఘకరణం వంటిది ప్రయోగించాలి.
మూ. సప్తతస్త్రీ భవేచ్చిత్రా విపళ్చీ నవతన్రికా,
విషజ్చీ కోణవాద్యా స్యాచ్చిత్రా చాఙ్గులివాడనా.
118
తా. ఏడు తంత్రుల వీణ 'చిత్ర' ; తొమ్మిది తంత్రుల వీణ 'విపంచి'. విపంచిని
వేళ్లకు కోణం తొడిగికొని వాయించాలి; చిత్రను వేళ్లతోనే వాయించాలి.
మూ. ఏవం వేద్యా తద్ర్నానాకరణాశ్రయా విపణీ తు,
అత ఊర్ధ్వం వ్యాఖ్యాస్యే లక్షణయుక్తం బహిర్గతమ్.
119
తా. అనేకకరణాలకు ఆశ్రయ మైన విపంచిస్వరూపం ఇలా ఉంటుం దని తెలుసు
కోవాలి. ఇటుపైన బహిర్గీతాన్ని దాని లక్షణాలను చెపుతాను.
మూ. ఆశ్రావణా తథారమ్భో వక్త్రపాణిస్తథైవ చ,
సంఘటనా తథా కార్యా పునశ్చ పరిఘట్టనా.
మార్గాసారితమన్యత్ స్యాత్ లీలాకృతమథాపి వా,
ఆసారితాని చ తథా త్రిప్రకారకృతాని తు.
ఏతాని హి బహిర్గతాన్యాదౌ యోజ్యాని యోక్తృభిః,
సతాలాని హ్యతాలని చిత్రవృత్తగతాని చ.
-
120
121
122
తా. బహిర్గతం ప్రారంభంలో - ఆశ్రావణ, ఆరంభం, వక్రపాణి, సంఘటన,
పరిఘటన, మార్గాసారితం, లీలాకృతము, మూడుపద్ధతులు ఆసారితాలు వీటిని
ప్రయోక్తలు ప్రయోగించాలి. వీటిని తాలం లేకుండా గాని, చిత్రమార్గంలో గాని, వృత్త
(వార్షిక) మార్గంలో గాని చేయవచ్చును.
వి. నాట్యప్రయోగానికి ముందు, దీనిని పూర్వరంగవిధిలో చేయడంచేత దీనికి
'బహిర్గతం' అని పేరు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmvyawau8h5adyoxkxc5xnrbphap1sx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/866</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230427</id>
    <revision>
      <id>586950</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 849 మూ. ప్రయోజనం హి పూర్వోక్తం పూర్వరఙ్గవిధౌ మయా, తేషాం చైవ తు వక్ష్యామి లక్షణం సనిదర్శనమ్. 123 తా. పూర్వరంగ విధిని గూర్చి చెప్పే సందర్భంలో బహిర్గతిప్రయోజన...'</comment>
      <origin>586950</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4152" sha1="gaip8r0b4ilubuyxf37fbs19zuhsyzm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
849
మూ. ప్రయోజనం హి పూర్వోక్తం పూర్వరఙ్గవిధౌ మయా,
తేషాం చైవ తు వక్ష్యామి లక్షణం సనిదర్శనమ్.
123
తా. పూర్వరంగ విధిని గూర్చి చెప్పే సందర్భంలో బహిర్గతిప్రయోజనాన్ని గూర్చి
చెప్పాను. ఇప్పుడు దీని అంగాల లక్షణాలు, ఉదాహరణసహితంగా చెపుతాను.
మూ. తత్రాశ్రావణా నామ :-
-
124
విస్తారధాతువిహితైః కరణైః ప్రవిభాగశో ద్విరభ్యః,
ద్విశ్చాపి సంనివృత్తైః కరణోపచయైః క్రమేణ స్యాత్.
తా. వాటిలో - 'ఆశ్రావణ' అనగా &quot;ధాతువులు విస్తారం మొదలైన కరణ
భేదాలలోని 'విస్తారం' అనే మొదటిదానిని (భేదాన్ని), ముందుగా రెండు పర్యాయాలు
ప్రయోగించి, తరవాత 'సంనివృత్తం' అనే ద్వితీయభేదాన్ని కూడ రెండు పర్యాయాలు
ప్రయోగించాలి. క్రమంగా - తృతీయ చతుర్థకరణాలు రెండు పర్యాయాలు పంచ
షష్టకరణాలు రెండు పర్యాయాలు, సప్తమ అష్టమకరణాలు రెండు పర్యాయాలు
ప్రయోగించాలి.&quot; ఇది ఆశ్రావణ.
-
మూ. గురూణి త్వాద్యావేకాద శకచతుర్దశకసపఞ్చదశకమ్,
సచతుర్వింశకమేవం ద్విగుణీకృతమేతదేవ స్యాత్.
లఘుగురూణి చ తతః షట్ తథాష్టమం గురు భవేత్తథా చ పునః,
షట్చ లఘూని తథాస్త్యం గురు (స్త్రీ) స్యాదాశ్రావణాయాం తు.
125
126
-
తా. ఆశ్రావణలోని మొదటి ఖండంలో, ఇరవైనాలుగు అక్షరా లుంటాయి. వాటిలో
- ఒకటి, రెండు, పదకొండు, పద్నాలుగు, ఇరవైనాలుగు అక్షరాలు గురువులు. రెండవ
ఖండంలో కూడ ఇదే విధంగా ఉంటాయి.
-
మొదటిది
దీని తృతీయఖండంలో పదిహేను అక్షరా లుంటాయి. వాటిలో
లఘువు, తరవాత ఆరు గురువులు. ఎనిమిదవది గురువు, తరువాతి ఆరు అక్షరాలు
లఘువులు, చివరి మూడు అక్షరాలు గురువులు. ఈ విధంగా ఆశ్రావణలో మూడు
ఖండాలు ఉంటాయి. మొదటి రెండు ఖండాలలో ఇరవైనాలుగేసి అక్షరాలు, మూడవ
ఖండంలో పదిహేను అక్షరాలు ఉంటాయి.
మూ. త్రిః శమ్యోపరిపాణీ తాలోని... పి హ్యేష నిర్దిష్టః,
సమపాణె ద్వే శమ్యే తాలావ్యవమేవ స్యాత్.
భూయః శమ్యా తాలావనుగుణాదుత్తరస్తథా ద్వికలశ్చ,
చఞ్చత్పుటస్తథా స్యాదేవం హ్యాశ్రావణాతాలు.
127
128&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gaip8r0b4ilubuyxf37fbs19zuhsyzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/867</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230428</id>
    <revision>
      <id>586951</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '850 నాట్యశాస్త్రము తా. ఆశ్రావణలో తాలవిధానం ఈ క్రిందివిధంగా ఉంటుంది - మూడు శామ్యాలు, ఉపరిపాణితాళం, రెండు శమ్యాలు, రెండు తాళాలు, మళ్లీ ఒక 'శమ్యా'. సమపాణిలో రెండు తాళాలు. చివరగా రె...'</comment>
      <origin>586951</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3559" sha1="kyhqrwpsbv9j41a5c9lifxcr9mpdp77" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;850
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఆశ్రావణలో తాలవిధానం ఈ క్రిందివిధంగా ఉంటుంది - మూడు శామ్యాలు,
ఉపరిపాణితాళం, రెండు శమ్యాలు, రెండు తాళాలు, మళ్లీ ఒక 'శమ్యా'. సమపాణిలో
రెండు తాళాలు. చివరగా రెండు కలాకాలాలలో అనుకూలమైన ఉత్తరతాళచంచత్పుట
తాళాలు.
మూ. అత్రోదాహరణమ్ -
ALAO&quot;
(1) &quot;కృం దుం జగతి యవలితక జమ్బుక ఋం ర తితిసల కుచ సలవా
(2) &quot;గణపతి పశుపతి కఞ్చుక దిద్దే పరభుజ దిగి నిశివా”
(3) “దిగి గిని చ పశుపతి నీతి చ&quot;.
తా. ఈ ఘట్టంలో ఉన్న ఉదాహరణ లన్నీ అస్పష్టార్థాలుగా ఉన్నాయి. కేవలం
అక్షరాలకే ప్రాధాన్యం అయి ఉంటుంది.
మూ. అధారమ్భః -
దీర్ఘాణ్యాదావష్టా ద్వాదశ చ లఘుని నైధనళ్ళైవ,
చత్వారి గురూణి తథా హ్రస్వాన్యష్టా చ దీర్ఘం చ.
లఘుసంజ్ఞాని చత్వారి ద్విగుణీకృతో దీర్ఘద్వయే తదన్తె,
అష్టా లఘూని నైధనమిత్యారమే క్షరవిధానమ్.
129
130
తా. ఆరంభము :- దీనిలో - ప్రారంభంలో (మొదటి భాగంలో) ఎనిమిది
గురువులు, తరువాత పన్నెండు లఘువులు, చివర లఘువు ఉంటాయి. రెండవ భాగంలో
- నాలుగు గురువులు. ఎనిమిది లఘువులు, ఒక గురువు, నాలుగు లఘువులు, నాలుగు
గురువులు ఉంటాయి. మూడవ భాగంలో
ఉంటాయి.
మూ. అస్య తు వాద్యమ్ :-
-
ఎనిమిది లఘువులు, చివర గురువు
కార్యం త్రిపర్వవిహితైరుపవహనైరష్యధఃసమవరో హైః,
తలరిభితహ్రాదయుతైః కరణైర్విస్తారభూయిఫ్లైః.
అపచయయుత్తైర్ద్విసిస్తథా నివృత్తైస్తథా ద్విరభ్యస్త్రైః,
ఆరమే వాద్యవిధిః, కార్యస్త్వేవం ప్రయోగజ్జెః
131
132
తా. ఆరంభంలో వాద్యవిధి ఇలా ఉంటుంది - వాద్యవిధానం మూడు పర్వలలో,
(విభాగాలలో) జరగాలి. విస్తారధాతువులు ప్రధానంగా ఉండే 'తాల' - 'రిఖిత' - 'హ్లాద'
కరణాల ప్రయోగం ముందు ఆరోహక్రమంలోను, తరువాత అవరోహక్రమంలోను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kyhqrwpsbv9j41a5c9lifxcr9mpdp77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/868</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230429</id>
    <revision>
      <id>586952</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 851 చెయ్యాలి. ఇందులో కరణాలను ముందుగా రెండు మూడు పర్యాయాలు అవరోహణ క్రమంలో ప్రయోగించి, తరవాత విపరీతక్రమంలో ప్రయోగించాలి. తరువాత వీటి నన్నింటినీ మళ్లీ ఆవృ...'</comment>
      <origin>586952</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="nwwz776z8c2dgvosaxdayv6mhllhbk3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
851
చెయ్యాలి. ఇందులో కరణాలను ముందుగా రెండు మూడు పర్యాయాలు అవరోహణ
క్రమంలో ప్రయోగించి, తరవాత విపరీతక్రమంలో ప్రయోగించాలి. తరువాత వీటి
నన్నింటినీ మళ్లీ ఆవృత్తి చెయ్యాలి.
మూ. తాలశ్చాస్య -
తాలస్త్రికలస్వాదౌ శమ్యేకకలా కలాద్వయే తాలాః,
ద్వికలా చ పునః శమ్యా తాలో ద్వికలశ్చ కర్తవ్యః.
133
ద్వికలశ్చ సంనిపాతః పునః పితాపుత్రకశ్చ షట్పూర్వః,
చఞ్చత్పుటస్తథా స్యాదారమ్భే తాలయోగస్తు.
134
తా. ఆరంభంలో తాలవిధానం ఇలా ఉండాలి - ప్రారంభంలో (ఆదిలో) మూడు
'కలా'ల తాళం, ఒక 'కల' కాలం శమ్య, మళ్లీ ఒక 'కల?' కాలం తాళం, మళ్లీ రెండు
'కల'ల రెండు శమ్యలు, రెండు 'కలల' తాళము, రెండు 'కల'ల సంనిపాతము; ద్వితీయ
- తృతీయ ఖండాలో అక్షరానుసారం చంచత్పుటము, షట్పతాపుత్రకమూ ప్రయోగించాలి.
మూ. అత్రోదాహరణమ్ -
&quot;ఋ జం టుడు జగతి అవలినక దిగివా దింజేతి నికాల కుచ కుశ జమ్బుకం
తిని వా”. “ఆ గణపతి పశుపతి” “ఆ గణపతి పశుపతి వా”
తా. అర్థం అస్పష్టం.
మూ. అథ ఆవిద్ధవక్రపాణిః -
ఆవిద్ధకరణయుక్తో ద్వఙ్గం స్యాదేకకః ప్రవృత్తో వా,
అర్ధవ్యజ్ఞనధాతుర్వాద్యే ష్యథ వక్త్రపాణిస్తు.
135
తా. ఆవిధవక్రపాణి :- ఇది ఆవిద్దధాతుకరణాలతో కూడి ఉంటుంది. దీనిలో
ప్రవృత్తము ఏకకము అను వర్ణాంగాలు ఉంటాయి. వ్యంజనధాతువులోని సగం అక్షరాలు
ఉంటాయి. విస్తారధాతుకరణాలు ఉండవు.
మూ. గురూణి పఞ్చ హ్రస్వాణి షడ్ గురూణి చతుర్గుణః,
గురూణి ద్వే లఘు త్వేకం చత్వార్యథ గురూణి చ.
చత్వార్యథ లఘాూని స్యుస్త్రీణి దీర్ఘాణి చైవ హి,
లఘూన్యష్టా చ దీర్ఘఞ్చ వక్రపాణా విధీయతే.
136
137
తా. వక్రపాణిలో, వరుసగా - ఐదు గురువులు, ఆరు లఘువులు. నాలుగు రెట్లు
గురువులు, రెండు గురువులు, ఒక లఘువు, నాలుగు గురువులు, నాలుగు లఘువులు,
మూడు గురువులు, ఎనిమిది లఘువులు, ఒక గురువు ఉంటాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nwwz776z8c2dgvosaxdayv6mhllhbk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/869</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230430</id>
    <revision>
      <id>586953</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '852 మూ. ద్వికలే మద్రకే(స్ధకే) యత్తు శమ్యాతాలనిపాతనమ్, తత్సర్వం వక్త్రపాణా తు ముఖే హ్యష్టకలాః స్మృతాః. శమ్యాతాలౌ తాలశమ్యే తేషు కుర్యాత్ క్రమేణ చ తాలం శమ్యా చ తాలం చ సంనిపాతం తథ...'</comment>
      <origin>586953</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="knogg1cplwek4pazgkmsuc1iguffjyb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;852
మూ. ద్వికలే మద్రకే(స్ధకే) యత్తు శమ్యాతాలనిపాతనమ్,
తత్సర్వం వక్త్రపాణా తు ముఖే హ్యష్టకలాః స్మృతాః.
శమ్యాతాలౌ తాలశమ్యే తేషు కుర్యాత్ క్రమేణ చ
తాలం శమ్యా చ తాలం చ సంనిపాతం తథైవ చ.
తస్యాధస్తాత్ పునః కార్యం పఞ్చపాణిచతుష్టయమ్,
వక్త్రపాణేరయం తాలో ముఖప్రతిముఖాశ్రయః.
నాట్యశాస్త్రము
138
139
140
తా. రెండు 'కల'ల మద్రకగానంలో ఉపయోగించే 'శమ్యా' - 'తాలా'లు వక్రపాణిలో
ప్రయోగించాలి. అయితే - దీని ప్రారంభం ఎనిమది 'కల'లలో ఉంటుంది. వక్రపాణికి
సంబంధించిన ముఖ - ప్రతిముఖాలలో తాలవిధానం ఇలా ఉంటుంది -
-ఒక శమ్యా,
ఒక తాళం, ఒక తాళం, ఒక శమ్యా, ఒక తాళం, ఒక శమ్యా, ఒక తాళం, ఒక
సంనిపాతం, నాలుగు పంచపాణులు.
మూ. అత్రోదాహరణమ్ - ద్విద్భిః కృం దూం జమ్బుక గజపతి యాః ఋతుడ్డాదిద్భేయే
దుధిషి టున కితి ఇనా దుంఘటు వటూ కిటి మట దు.
అథ సంఘటనా -
-
విస్తారకరణైస్త్రిభిశ్చ చిత్రైస్తథా హి వృత్తైశ్చ
త్రిశ్చాభ్యస్తోపచయైర్వదన్తి సంఘటనావాద్యమ్.
141
తా. సంఘటనలో - విస్తారధాతు కరణాలు మూడింటిని 'చిత్ర' 'వృత్త’ భేదాలతో
కలిపి వేరు వేరుగా రెండు లేదా మూడు పర్యాయాలు ప్రయోగించాలి. మళ్లీ వీటితో
రెండు మూడు సార్లు కలుపుతూ, ఇతరకరణధాతువుల భేదాలతో పెంచుతూ వాదనం
చెయ్యాలి.
మూ. గురూణి లఘూన్యథాస్టౌ దీర్ఘం ద్వితయం తథా చ కర్తవ్యమ్,
లఘుదీర్ఘ లఘు చ పునశ్చతుర్గుణశ్చాపి కర్తవ్యమ్.
పునరస్టౌ హ్రస్వాః స్యుస్త్వథ గురు నిధనం తథా కార్యమ్,
సంఘోటనవస్తువిధౌ జ్ఞేయం గురులాఘవవిధానమ్.
తా. సంఘటనలోని గురులఘువిధానం ఈ విధంగా ఉంటుంది
142
143
-
రెండు
గురువులు, ఎనిమిది లఘువులు, రెండు గురువులు, ఒక లఘువు, నాలుగు లఘువులు,
ఎనిమిది లఘువులు, చివర గురువు.
మూ. అస్యా వాద్యవిధిః :-
అధిదణ్డం హస్తాభ్యాముపగృహ్య దక్షిణాఙ్గుల్యా,
అఙ్గుష్ఠాభ్యాం చ సదా కార్యం సంఘటనావాద్యమ్.
144&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>knogg1cplwek4pazgkmsuc1iguffjyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/870</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230431</id>
    <revision>
      <id>586954</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము సంఘటనే స్వరాణాం సంవాది వివాదినోశ్చాపి సంఘటనా త్వభిహితా శేషానువాదిభిశ్చైవ. అస్యాస్తాలః శీర్షికవత్సఞ్చపాణివిహితః. 853 145 తా. దీని వాద్యవిధానం - సంఘటనలో - వ...'</comment>
      <origin>586954</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3792" sha1="q9lu1s35vle7p09ywq109s1uj6pl7aq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
సంఘటనే స్వరాణాం సంవాది వివాదినోశ్చాపి
సంఘటనా త్వభిహితా శేషానువాదిభిశ్చైవ.
అస్యాస్తాలః శీర్షికవత్సఞ్చపాణివిహితః.
853
145
తా. దీని వాద్యవిధానం - సంఘటనలో - వీణాదండాన్ని రెండు చేతులతోను
పట్టుకొని, కుడిచేతి వేళ్లతోను, రెండు అంగుష్ఠాలతోను మోగించాలి. సంవాది - విసంవాది
స్వరాలను, మిగిలిన అనువాది స్వరాలతో కలిపి వాయించడంచేత దీనికి సంఘటన
అను పేరు పెట్టబడింది. శీర్షికంలో వలెనే, దీనిలో పంచపాణితాళం ఉంటుంది.
మూ. అత్రోదాహరణమ్ -
గణపతి
ఝండం జగతి యవలిత కడు టుడటుం మహాయోగీ క్షుక - కపాల యాసుపతి
అథ పరిఘట్టనా -
దీర్ఘాణ్యాదావస్టౌ లఘుని కుర్యాత్ పునర్డ్విగుణితాని.
హ్రస్వాన్యపి చత్వారి ద్విగుణితాని స్యుః సదీర్ఘాణి,
షోడశ లఘుని చ స్యుః సగురూణ్యన్యే తథైవ కార్యాణి.
ఏవం పరిఘట్టనాయాః గురులఘువస్తుక్రమః ప్రోక్తః.
146
147
తా. పరిఘట్టనా 1 :- మొదట ఎనిమిది గురువులు, పదహారు లఘువులు, మళ్లీ
ఎనిమిది లఘువులు, ఒక గురువు, పదహారు లఘువులు, చివర ఒక గురువు - ఇది
పరిఘట్టనలో గురులఘు క్రమము.
మూ. వాద్యం చాస్య తద్ః సోపవహనం హస్తలాఘవాత్ కార్యమ్,
వ్యజ్ఞానధాతుసముద్ధం నానాకరణాశ్రయోపేతమ్.
149
తా. దీని వాద్యసంగీతం వ్యంజనధాతువుకు సంబంధించిన చాలా కరణాల
ప్రయోగంతో, ఉపోహనంతో నేర్పుగా నిర్వహించాలి.
మూ. సంపర్కేష్ణాకః స్యాత్తాలః కరణైస్తు ధాతుసంయుక్తేః,
గురులఘుయోగాదేవం విహితం కార్యం బుధైర్నిత్యమ్.
150
తా. దీనిలో ధాతువులతో పాటు కరణాల ద్వారా సంపర్కేష్ణాకతాలం ప్రయోగింప
బడుతుంది. ఈ విధంగా దీని వాదనం గురులఘుయోగానుసారం జరుగుతుంది.
మూ. అథ మార్గాసారితమ్ :-
చత్వారి గురూణి స్యుర్లఘూని చత్వార్యథ ద్విగుణితాని,
గురుణీ లఘునీ చాష్టావస్త్యం గురు చేతి కర్తవ్యమ్.
151&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q9lu1s35vle7p09ywq109s1uj6pl7aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/871</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230432</id>
    <revision>
      <id>586955</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '854 గురూణి చ లఘూని చ నవ స్యుర్మార్గాసారితే చ వస్తుని. నాట్యశాస్త్రము తా. మార్గాసారితం: దీనిలో నాలుగు గురువులు, ఎనిమిది లఘువులు, ఎనిమిది గురువులు. ఎనిమిది లఘువులు, చివర గురువు,...'</comment>
      <origin>586955</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3476" sha1="nnq7yda2c6iuhf4mhtborishte8rfwz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;854
గురూణి చ లఘూని చ నవ స్యుర్మార్గాసారితే చ వస్తుని.
నాట్యశాస్త్రము
తా. మార్గాసారితం: దీనిలో నాలుగు గురువులు, ఎనిమిది లఘువులు, ఎనిమిది
గురువులు. ఎనిమిది లఘువులు, చివర గురువు, లఘువు, గురువు, లఘువు ఉంటాయి.
మూ. మార్గాసారితే వాద్యం విస్తారావిద్ధకరణసంయుతమ్,
తాలైః సకలైరథ గురులఘుసంచయైః స్యాదయమ్.
153
తా. మార్గాసారితవాద్యంలో విస్తార - ఆవిద్ధధాతువుల కరణప్రయోగం ఉంటుంది.
గురు లఘు విధానానుసారం 'కలా' ప్రమాణాలతో, తాళం ఉంటుంది.
మూ. అత్రోదాహరణమ్ -
దిగ్ధత్ సంటుం జగతి పచతి నకది హే సంటుం.
తా. ఇది మార్గానుసారితానికి ఉదాహరణం.
మూ. అథవా -
చత్వారి చ గురూణి స్యుః హ్రస్వాన్యష్టా భవన్తి హి,
గురూణి తథా హ్రస్వాణి దీర్ఘమన్యమథాపి వా.
కనిష్టాసారితవిధౌ చాస్య తాలః ప్రకీర్తితః.
-
154
తా. లేదా మార్గాసారితంలో - నాలుగు గురువులు, ఎనిమిది లఘువులు,
మూడు గురువులు, మూడు లఘువులు చివరిది గురువు ఉంటాయి.
దీని తాలం కనిష్ఠాసారితవిధిలో చెప్పబడినది.
మూ. అత్రాప్యుదాహరణమ్ -
దికం తు జగతి యవతి యవలి ఋం దుం తితి ఋల కుల తితి వా.
తా. దీనికి పైన చెప్పినది ఉదాహరణం.
మూ. అథ లీలాకృతమ్ -
శ్రవణమధురాణి లీలాకృతాన్యభిసృతపరిసృతాన్తకృతాని
తాన్యష్యర్థవశాదిహ కర్తవ్యాని ప్రయోగవిధౌ.
155
తా. లీలాకృతం:- కుశలు డైన ప్రయోక్త, సమయానుసారంగా, లీలాకృతాన్నీ,
అభిసృతాన్నీ, పరిసృతాన్నీ కూడ ఆసారితానికి చెప్పిన నియమాలను అనుసరించి
ప్రయోగించాలి, శ్రవణమనోహరమైన తాళం గ్రహించాలి.
మూ. అథ ఆసారితాని జ్యేష్ఠమధ్యమకనిష్ఠాని. తాని చ తాలమానప్రమాణనిర్దిష్టాని
తాలవిధానే యథాక్రమం వ్యాఖ్యాస్యే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nnq7yda2c6iuhf4mhtborishte8rfwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/872</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230433</id>
    <revision>
      <id>586956</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 అ. తతాతోద్యవిధానము 855 తా. ఆసారితాలలో జ్యేష్ఠము, మధ్యమము, కనిష్ఠము అను భేదా లుంటాయి. వాటిలో తాల ప్రమాణాదులు కూడ ఉంటాయి. వాటిని తాలవిధానంలో, క్రమానుసారం వ్యాఖ్యానిస్తాను. మూ....'</comment>
      <origin>586956</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1530" sha1="jbnmphxmfmyma0jiifyoa4sbb274thy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29 అ. తతాతోద్యవిధానము
855
తా. ఆసారితాలలో జ్యేష్ఠము, మధ్యమము, కనిష్ఠము అను భేదా లుంటాయి.
వాటిలో తాల ప్రమాణాదులు కూడ ఉంటాయి. వాటిని తాలవిధానంలో, క్రమానుసారం
వ్యాఖ్యానిస్తాను.
మూ. ఏవమేతత్స్వరగతం జ్ఞేయం వీణాశరీరజమ్,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి సుషిరాతోద్యలక్షణమ్.
156
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే తతాతోద్యవిధానం నామ అధ్యాయ ఏకోనత్రింశత్తమః.
తా. వీణ ద్వారా జనించే స్వరాలవిధానం ఈ విధంగా ఉంటుంది. ఇటుపైన
సుషిరాతోద్యలక్షణాలు విశదీకరిస్తాను..
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానంలో
తతాతోద్యవిధానం అను ఇరవైతొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
မ်းဆီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jbnmphxmfmyma0jiifyoa4sbb274thy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/873</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230434</id>
    <revision>
      <id>586982</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '856 నాట్యశాస్త్రము ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ త్రింశోధ్యాయః సుషిరాతోద్యలక్షణము &quot;రాగాత్మకం స్థాయిపదం నియచ్ఛన్నచ్ఛిన్నవంశస్వరలబ్ధసారః, కాలాత్మకో సౌ పరమేశ్వరస్య స్...'</comment>
      <origin>586982</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3540" sha1="ahs03d2fr1gp57ggmlxju3vz7i7ei7g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;856
నాట్యశాస్త్రము
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ త్రింశోధ్యాయః
సుషిరాతోద్యలక్షణము
&quot;రాగాత్మకం స్థాయిపదం నియచ్ఛన్నచ్ఛిన్నవంశస్వరలబ్ధసారః,
కాలాత్మకో సౌ పరమేశ్వరస్య స్వాద్విగ్రహో2 స్మద్భవబన్ధనాయ”
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
మూ. ఆతోద్యం సుషిరం నామ జ్ఞేయం వంశగతం బుధైః,
వైణ ఏవ విధిస్తత్ర స్వరగ్రామసమాశ్రయః.
తా. వంశంతో (వెదురుగొట్టంతో నిర్మించిన, రంధ్రా లున్న ఆతోద్యాన్ని సుషిరవాద్య
మని బుధులు తెలుసుకోవాలి. స్వరాలకు గ్రామాలకు సంబంధించిన ఏ విధి వీణకు
చెప్పబడిందో అదే సుషిరవాద్యానికి కూడ వర్తిస్తుంది.
మూ. ద్వికత్రికచతుష్కాస్తు జ్ఞేయా వంశగతాః స్వరాః,
కమ్పమానార్ధముక్తాశ్చ వ్యక్తముక్తాస్తథైవ చ.
2
తా. వంశస్వరాలకు రెండు, మూడు, లేదా నాలుగు శ్రతు లుంటాయి. అవి
కంపితములు కాని, అర్ధముక్తములు గాని, వ్యక్తములు గాని అయి ఉంటాయి.
మూ. తత్రోపరి యథా హ్యేకస్వరో వైణః స్వరాన్తరే,
ప్రాప్నోత్యన్యత్వమేవేహ తథా వంశగతోపి చ.
3
తా. వీణాస్వరం తన ఆరోహిస్వరూపంలోను, లేదా తరువాతి స్వరం రూపంలోను
ఏ విధంగా (అన్యత్వం) పరివర్తనం చెందుతుందో వంశస్వరం కూడ అదే విధంగా
పరివర్తనం చెందుతుంది.
మూ. ద్వికత్రికచతుష్కోవా స్వరః స్యాచ్ఛుతిసంఖ్యయా,
అన్వీరణాత్తు శేషాణాం స్వరాణామపి సంభవః.
తా. శ్రుతుల సంఖ్యను అనుసరించి వంశస్వరంలో ద్వికత్వము, త్రికత్వము,
చతుష్కత్వము, ఏర్పడి నట్లు ఒకే స్థానంలో ఉండి బలంగా ఊదడంవల్ల ఇతరస్వరాలూ,
కాకలీస్వరాలూ కూడ వంశస్వరంలో ఉద్భవించవచ్చును.
మూ. స్వరాణాం చ శ్రుతికృతం చతుర్ద్విస్తిత్వలక్షణమ్,
అఙ్గులిపాతనకృతం తచ్చ మే సంనిబోధత.
5&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ahs03d2fr1gp57ggmlxju3vz7i7ei7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/874</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230435</id>
    <revision>
      <id>586983</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 అ. సుషిరాతోద్యలక్షణము 857 తా. శ్రుతిని పట్టీ స్వరాలలో ద్వికత్వ - త్రికత్వ - చతుష్కత్వాలు ఏర్పడతాయి. అవి కూడ వేణురంధ్రాలమీద అంగుళీపాతనాన్ని పట్టి, వేణురంధ్రాలను వేళ్లతో మూసే...'</comment>
      <origin>586983</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="9sx85e8l9lcv5i7nvaokge7x67o84ou" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;30 అ. సుషిరాతోద్యలక్షణము
857
తా. శ్రుతిని పట్టీ స్వరాలలో ద్వికత్వ - త్రికత్వ - చతుష్కత్వాలు ఏర్పడతాయి.
అవి కూడ వేణురంధ్రాలమీద అంగుళీపాతనాన్ని పట్టి, వేణురంధ్రాలను వేళ్లతో మూసే
విధానాన్ని పట్టి, ఏర్పడుతాయి. అది చెపుతాను; వినండి.
మూ. వ్యక్తముక్తాఙ్గులిస్తత్ర స్వరో జ్ఞేయశ్చతుఃశ్రుతిః,
కమ్పమానాఙ్గులిశ్చైవ విశ్రుతిః పరికీర్త్యతే.
6
తా. వ్యక్తముక్తాంగులి యైన స్వరం చతుశ్రుతి. కదలుతూన్న వేళ్లతో జనింపచేసినది
మూ. ద్వికో రాజులిముక్తశ్చ ఏవం శ్రుత్యాశ్రితాః స్వరాః,
ఏతే స్యుర్మధ్యమగ్రామే భూయః షడ్జాశ్రితాః పునః
వ్యక్తముక్తాఙ్గులికృతాః షడ్జమధ్యమపఞ్చమాః,
ధైవతశ్చర్షభశ్చైవ కమ్పమానాఙ్గులీకృతా.
స్వరసాధారణేచాపి కాకల్యన్తరసంజ్ఞకే,
అర్ధముక్తాఙ్గులిశ్చైవ గాన్టారో2థ నిషాదవాన్.
7
8
9
తా. అర్ధాంగులీముక్తస్వరం (రంధ్రం సగం మూయగా ఏర్పడిన స్వరం)లో రెండు
శ్రుతు లుంటాయి. ఇవి మధ్యమగ్రామంలోని శ్రుతులు ఆశ్రయించిన స్వరాలు.
షడ్జగ్రామానికి చెందిన స్వరాలలో షడ్జ - మధ్యమ - పంచమస్వరాలు వ్యక్తముక్తాంగులీ
స్వరాలు - వేళ్లు పూర్తిగా పైకి తీసి వేయగా ఏర్పడేస్వరాలు. ధైవత - ఋషభస్వరాలు
కంపమానాంగులీకృతస్వరాలు - వేళ్లు కదిలిస్తూ పుట్టించిన స్వరాలు. కాకలీస్వరాలు,
అంతరస్వరాలు, గాంధార - నిషాదస్వరాలు ఇవి అర్ధముక్తాంగులీస్వరాలు - వేళ్లతో
రంధ్రాలు సగం సగం మూయగా జనించే స్వరాలు.
మూ. నిషాదగాధ్ధారయోశ్చ షడ్జమధ్యమయోరపి,
విపర్యయః సంనికర్షే శ్రుతిలక్షణసిద్ధిదః.
10
తా. నిషాదగాంధారాలు వరుసగా షడ్జమధ్యమాలతో ఎదు రెదురుగా కలిసి నప్పుడు
వాటి శ్రుతిలక్షణాలు విపర్యస్తములై స్వరసాధారణత్వంచేత కాకలీస్వరత్వాన్ని పొందుతాయి.
మూ. వైణకణ
ప్రవేశన సిద్ధా వంశాశ్రితాః స్వరాః,
యం యం గాతా స్వరం గచ్ఛేత్తం తం వంశేన వాదయేత్,
శారీరవైణవంశానామేకీభావః ప్రశస్యతే.
11
తా. వీణా - కంఠస్వరాలతో చక్కగా మేళవించడంద్వారా వంశస్వరాన్ని సిద్ధం
చెయ్యాలి. పరిపూర్ణంగా ఉండే టట్లు చెయ్యాలి. గాయకుడు గానం చేసే స్వరాలనే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9sx85e8l9lcv5i7nvaokge7x67o84ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/875</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230436</id>
    <revision>
      <id>586984</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '858 నాట్యశాస్త్రము వేణువుమీద, యథాతథంగా ఆవిష్కరించాలి. కంఠస్వర - వీణాస్వర - వంశనాదాల మధ్య పరిపూర్ణమైన సమన్వయం అత్యధికమైన శోభను సమకూర్చుతూ ప్రశంసనీయంగా ఉంటుంది. మూ. అవిచలితమవ...'</comment>
      <origin>586984</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2248" sha1="nue1hcn6jf0k9ymmmstbxat5afuzw41" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;858
నాట్యశాస్త్రము
వేణువుమీద, యథాతథంగా ఆవిష్కరించాలి. కంఠస్వర - వీణాస్వర - వంశనాదాల
మధ్య పరిపూర్ణమైన సమన్వయం అత్యధికమైన శోభను సమకూర్చుతూ ప్రశంసనీయంగా
ఉంటుంది.
మూ. అవిచలితమవిచ్ఛిన్నం వర్ణాలంకారసంయుతం మన్హమ్,
విధివల్లలితం మధురం వేణోరేవం స్మృతం వాద్యమ్.
12
తా. వేణువాద్యంలో కుదుపులు గాని, మధ్య మధ్య తెగి పోవడంగాని ఉండకూడదు.
అది మంద్రంగా వర్ణాలంకారాదులతో యథాశాస్త్రంగా ఉండాలి. లలితంగా, మధురంగా
ఉండాలి.
మూ. ఏవమేతత్స్వరగతం విజ్ఞేయం వంశయోక్తృభిః,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి ఘనాతోద్యవికల్పనమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే సుషిరాతోద్యలక్షణం నామాధ్యాయస్త్రింశః.
13
తా. వంశవాద్యవాదకులు వంశవాద్యానికి సంబంధించిన ఈ స్వరవిధానాన్ని
గూర్చి తెలుసుకోవాలి. ఇటు పైన ఘనాతోద్యాలకు సంబంధించిన విధానాలను గూర్చి
చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వాఖ్యానంలో
సుషిరాతోద్యలక్షణం అను ముప్పైయవ అధ్యాయం సమాప్తం.
မ်းဆီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nue1hcn6jf0k9ymmmstbxat5afuzw41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/876</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230437</id>
    <revision>
      <id>586985</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '859 ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః ధ్యాయః అథ ఏకత్రింశో తాలాధ్యాయము &quot;యస్యాం కలా కాలలయప్రభావాత్ సామ్యం పరం యాతి జగత్రియాణామ్, మాయాత్మికాం తాం తనుమష్టమూర్తే: వన్డే త్రిధాభోగప...'</comment>
      <origin>586985</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3735" sha1="l6mtvtf91sin0o767ccynaf8otb28je" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;859
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
ధ్యాయః
అథ ఏకత్రింశో
తాలాధ్యాయము
&quot;యస్యాం కలా కాలలయప్రభావాత్ సామ్యం పరం యాతి జగత్రియాణామ్,
మాయాత్మికాం తాం తనుమష్టమూర్తే: వన్డే త్రిధాభోగపడం దధానామ్&quot;.
మూ. తాలో ఘన ఇతి ప్రోక్తః కలాపాతలయాన్వితః,
కలాస్తస్య ప్రమాణం వై విజ్ఞేయం తాలయోక్తృభిః .
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
తా. 'తాలం' అనేది (కఠిన మైన కంచుమొదలైనవాటిచేత నిర్మించబడినది గాన)
ఘనవాద్యాల జాతికి చెందినది. ఇది కలాపాతానికి ('కలా' అను కాలవిభాగానికి) లయకు
(Tempo) కు సంబంధించినది. తాలానికి ప్రమాణం 'కల' అని తాళప్రయోగం చేసేవాళ్లు.
తెలుసుకోవాలి.
మూ. యా లౌకికీ కలా కాష్టా నిమేషశ్చ స్మృతా బుధైః,
న సా తాలకలా జ్ఞేయా హ్యన్యైషా తాలజా కలా.
15°.
2
• లోకంలో 'కలా' 'కాష్ఠ' 'నిమేష' అంటూ పండితులు చెప్పే ఏ'కలా' ఉందో
అది ఈ శాస్త్రంలో తాలానికి సంబంధించిన 'కాలా' కాదు. అది వేరు ఇది వేరు.
వి. 'కలా' అనేది కాలానికి ఒక పరిచ్ఛేదం. ఒక అల్ప మైన కాలఖండం. &quot;అష్టాదశ
నిమేషాస్తు కాష్ఠా త్రింశత్తు తాః కలా” అను అమరకోశోక్తి ప్రకారం పద్దెనిమిది నిమేషాల
(రెప్పపాట్ల) కాలం ఒక 'కాష్ఠా'. ముప్పై కాష్టలు ఒక 'కలా'. ఈ లెక్క ప్రకారం 'కలా'
అనగా ఎనిమిది సెకండ్ల కాలం. కొందరు నలభై సెకండ్లు 'కలా' అనీ, మరికొందరు
ఒక నిమిషం (మినిట్) అనీ అంటారు. (మ.ఘో.)
మూ. నిమేషాః పబ్చ మాత్రా స్యాన్మాత్రాయోగాత్కలాః స్మృతాః,
నిమేషాః పఞ్చ విజ్ఞేయా గీతకాలే కలాన్తరమ్
తతః కలాకాలకృతో లయ ఇత్యభిసంజ్ఞితః.
3
తా. ఐదు నిమేషాలు ఒక 'మాత్ర'. మాత్రల కలయికవల్ల (కొన్ని మాత్రలు కలిస్తే)
'కలా' ఏర్పడుతుంది. గానసమయంలో రెండు 'కల'ల మధ్యకాలం (అంతరం - interval)
ఐదు నిమేషాలు ఉంటుంది. పిదప మాత్రల విభాగంవల్ల ఏర్పడిన కలలను పట్టి లయ
(Tempo) ఏర్పడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l6mtvtf91sin0o767ccynaf8otb28je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/877</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230438</id>
    <revision>
      <id>586986</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '860 నాట్యశాస్త్రము వి. ఒక లెక్క ప్రకారం ఐదు లఘువులను ఉచ్చరించడానికి పట్టే కాలం ఒక మాత్ర. &quot;పఞ్చలఘ్వక్షరోచ్చారమితా మాత్రా&quot; (మ.ఘో.) మూ. త్రయో లయాస్తు విజ్జేయా ద్రుతమధ్యవిలమ్బితాః...'</comment>
      <origin>586986</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="kej1cj455umnp3o4j2vap7ttdcolbqz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;860
నాట్యశాస్త్రము
వి. ఒక లెక్క ప్రకారం ఐదు లఘువులను ఉచ్చరించడానికి పట్టే కాలం ఒక
మాత్ర. &quot;పఞ్చలఘ్వక్షరోచ్చారమితా మాత్రా&quot; (మ.ఘో.)
మూ. త్రయో లయాస్తు విజ్జేయా ద్రుతమధ్యవిలమ్బితాః,
యస్తత్ర తు లయో మధ్యస్తత్ప్రమాణా కలా స్మృతా.
4
తా. ద్రుతము (quict) మధ్యము (medium) విలంబితము (slow) అని లయ
మూడు విధాలు. మధ్యలయ 'కలా' కాలానికి ప్రమాణం; అనగా మధ్యలయ ఎంత
సమయం పడుతుందో అదే మామూలుగా 'కలా'కాలం.
మూ. త్రివిధా సా చ విజ్ఞేయా త్రిమార్గనియతా బుధైః,
సా
చిత్రే ద్విమాత్రా కర్తవ్యా వృత్తా సా ద్విగుణా స్మృతా.
చతుర్గుణా దక్షిణే స్యాదిత్యేవం త్రివిధా కలా,
కలాకాలప్రమాణేన తాల ఇత్యభిసంజ్ఞితః.
5
6
తా. 'కల' మూడు మార్గాలచేత నియమితమై ఉంటుంది. చిత్రమార్గంలో మూడు
మాత్రలు, వృత్తిలో ఆరు మాత్రలు, దక్షిణమార్గంలో ఇరవైనాలుగు మాత్రలు. ఇవి మూడు
విధాలైన 'కల'లు. 'తాలం' గీతాల కాలాన్ని 'కలా' కాలాలలో కొలుస్తుంది కాబట్టి దీనికి
ఆ కాలం అని పేరు.
వి. 'చిత్ర' వృత్తి, దక్షిణ అను మూడు విధాల మార్గాల స్వరూపం మున్ముందు
చెప్పబోతున్నాడు.
మూ. చతురస్రశ్చ త్ర్యస్రశ్చ తాలో ద్వివిధ ఏవ హి,
ద్వివిధాస్యాపి తాలస్య చైకా ప్రకృతిరిష్యతే.
7
తా. 'చతురస్రం' అనీ, 'త్రస్రం' అనీ తాలం రెండు విధాలు. ఈ రెండు విధాల
తాలానికీ ప్రకృతి (మూలకారణం) ఒక్కటే.
మూ. తథా యోనిద్వయం చాస్య కీర్త్యమానం నిబోధత,
చఞ్చత్పుటస్తు విజ్ఞేయో తథా చాపపుటో.. పిచ.
తా. ఇపుడు వీటి ఉత్పత్తి హేతువులను గూర్చి (యోనిద్వయం) వినండి
'చంచత్పుటము' 'చాపపుటము' అనేవి వీటి ఉత్పత్తి హేతువులు.
మూ. చతుష్కలో.. థ ద్వికలలో యస్మాత్ప్రవర్తతే,
చతురస్రస్తు విజ్ఞేయస్తాలశ్చఇ్చత్పుటో బుధైః.
శాపపుటశ్చైవ గురులఘ్వక్షరాన్వితః,
ప్రథమం గురుణీ కృత్వా లఘు చాన్యం ప్లుతం తథా.
8
9
10
10
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kej1cj455umnp3o4j2vap7ttdcolbqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/878</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230439</id>
    <revision>
      <id>586987</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము అక్షరాణాం నివేశన స తు చఞ్చత్పుట స్తథా, ఆదౌ గుర్వక్షరం యత్ర లఘునీ గురు చైవ హి. త్ర్యస్రః స ఖలు విజ్ఞేయః తాలశ్చాపపుటో భవేత్. 861 11 తా. వీటిలోని ఒక్కొక్కదానినుంచీ,...'</comment>
      <origin>586987</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3709" sha1="e71f01liv13l36br5esyepjb24jzppl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
అక్షరాణాం నివేశన స తు చఞ్చత్పుట స్తథా,
ఆదౌ గుర్వక్షరం యత్ర లఘునీ గురు చైవ హి.
త్ర్యస్రః స ఖలు విజ్ఞేయః తాలశ్చాపపుటో భవేత్.
861
11
తా. వీటిలోని ఒక్కొక్కదానినుంచీ, నాలుగు లేదా రెండు 'కల'ల తాలాలు పుడతాయి
(ప్రవర్తిస్తాయి). చబ్బత్పుటతాలం చతురస్రం; చాపపుటతాలం వ్యసం వీటిలో 'గురువులు
లఘువులూ కూడ ఉంటాయి.
చతుష్పటంలో - రెండు గురువులు, ఒక లఘువు, చివర ప్లుతము ఉంటాయి.
త్రస్రమైన చాపపుటంలో ఒక గురువు, రెండు లఘువులు, చివర గురువు ఉంటాయి.
మూ. అనయోర్మిశ్రభావాచ్చ మిశ్రతాలః ప్రకీర్తితః
షట్పతాపుత్రకశ్చైవ పఞ్చపాణిః స చేష్యతే,
యథోకైరభినిష్పన్నః స్వసంజ్ఞాగురులాఘవైః.
సమాసయోగాత్ తాలో2_యం త్రివిధః పరికీర్తితః.
-
12
13
తా. చఞ్చత్పుట చాపపుటాల మిశ్రణంచేత ఏర్పడే తాలం 'మిశ్రతాలం',
'షట్పతాపుత్రక' తాలం, లేదా 'పంచపాణి'తాలం కూడ ఈ మిశ్రతాలానికి చెందినదే.
వీటి పేర్లలో ఉన్న గురులఘువులే ఈ తాలాలలో ఉంటాయి. ఈ విధంగా, సంక్షిప్తంగా,
తాలంలో ఈ మూడు భేదా లుంటాయి.
మూ. సంనిపాతస్తతః శమ్యా తాలః శమ్యా అథాపి వా.
14
శమ్యాతాలౌ ద్విరభ్యస్తా తాలశమ్యే తథైవ చ,
సంనిపాతాదికో జ్ఞేయః శమ్యాదిశ్చ తథాపరః.
తాలాదిశ్చ త్రిభిర్భేదైః పునశ్చఞ్చత్పుటో భవేత్,
సంనిపాతాదికో నాట్యే చతురస్రే భవేదయమ్.
శమ్యాదికస్తు విజ్ఞేయః తద్భిరాసారితాదిషు,
15
16
తాలాదికస్తథా ప్రోక్తో విద్వద్భిః పాణికాదిషు.
చఞ్చత్పుటస్య యే భేదాః సన్నిపాతాదయస్త్రయః,
17
త ఏవ భేదా విజ్ఞేయా బుధైశ్చాపపుటే పృథక్.
-
18
తా. (వాటి 'పాత 'కల'లు ఈ విధంగా ఉంటాయి) సన్నిపాత - శమ్యా
తాల - శమ్యాలు; లేదా శమ్యా - తాల - శమ్యా తాలాలు, లేదా తాల - శమ్యా -
· శమ్యాలు - ఇవి ఏక'కలా'కాల చంచత్పుటలో. ఈ విధంగా చంచత్పుట .
తాల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e71f01liv13l36br5esyepjb24jzppl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/879</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230440</id>
    <revision>
      <id>586988</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '862 నాట్యశాస్త్రము సంనిపాతాది, శమ్యాది, తాలాది అని మూడు విధాలు. సంనిపాతాది చతురస్రం నాట్యంలోను, శమ్యాదిచతురస్రం ఆసారితాలలోను ప్రయోగింపబడుతుంది. తాలాది చతురస్రం పాణికాదిగ...'</comment>
      <origin>586988</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="9xdsccosfp6ykawjha6zpb4psimpgx6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;862
నాట్యశాస్త్రము
సంనిపాతాది, శమ్యాది, తాలాది అని మూడు విధాలు. సంనిపాతాది చతురస్రం
నాట్యంలోను, శమ్యాదిచతురస్రం ఆసారితాలలోను ప్రయోగింపబడుతుంది. తాలాది
చతురస్రం పాణికాదిగీతాలలో ప్రయోగింపబడుతుంది.
చంచత్పుటంలో ఉన్న సంనిపాతాదిభేదాలే చాపపుటంలో కూడ ఉంటాయి.
వి. సశబ్దాలైన ధ్రువాదులకు 'పాతలు' అనీ నిఃశబ్దాలైనా అవాపాదులకు 'కలా”
అని పేర్లు. (మ.ఘోష్).
మూ. సన్నిపాతాదికస్వస్య బలవానితరే. పి చ,
షట్కలో2 ష్టకలశ్చైవ తాలో హ్యస్మాత్ ప్రవర్తతే.
19
తా. ఈ చాపపుట తాలానికి సంబంధించిన సంనిపాతాదిభేదము, ఇతరమైన
రెండు భేదాలూ కూడ బలంకలవై ఉంటాయి. అందుచేతనే సంనిపాతం ఆరు'కల'ల
ప్రమాణంలోను ఎనిమిది కలల ప్రమాణంలోను ఉంటుంది.
మూ. శమ్యాతాలప్రవేశన స్రో న్యా పి విధీయతే,
షట్పతాపుత్రకకృతః పఞ్చపాణిరుదాహృతః.
20
తా. 'శమ్యా - 'తాల' ప్రవేశాలతో మరొక విధమైన త్రస్రం కూడ ప్రయోగించ
వచ్చును. ఇదే షటితాపుత్రకం, 'పంచపాణి' అనేది దీని మరొక పేరు.
మూ. ఆద్యం ప్లుతం ద్వితీయం తు లఘు యత్రాక్షరం భవేత్,
తృతీయం చ చతుర్థం చ గురుణీ పఞ్చమం లఘు.
ఫుతాస్తః షట్పతాపుత్రో గురులాఘవసంయుతః,
స
పఞ్చపాణిః స విజ్ఞేయః షట్పాతస్తు షడక్షరః.
21
22
తా. మొదటి వర్ణం ప్లుతం, రెండవది లఘువు, మూడు నాలుగు వర్ణాలు గురువులు.
ఐదవది లఘువు, చివరిది ప్లుతము. ఈ విధంగా గురులఘువు లున్నది షట్పితాపుత్రకం.
ఆరు పాతాలు, ఆరు అక్షరాలు ఉన్న దీనినే పంచపాణి అని కూడ అంటారు.
మూ. సన్నిపాతస్తతస్తాలః శమ్యా తాలస్తథైవ చ,
శమ్యా చైవ హి తాలశ్చ షట్పాతస్తస్య కీర్తితః.
23
తా. సన్నిపాతము, తాలము, శమ్య, తాలము, శమ్య, తాలము - ఇవీ దీనిలోని
ఆరు పాతాలు.
మూ. తాలాదిస్త్ర స్రభేదో న్యః సమ్పర్కేష్టాక సంజ్ఞితః,
గురుపఞ్చక్షరాద్యన్యప్లుతమాత్రాసమన్వితః,
సన్నిపాతస్తతః శమ్యా తాలం శమ్యైకతాలకః.
24&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9xdsccosfp6ykawjha6zpb4psimpgx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/880</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230441</id>
    <revision>
      <id>586989</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 863 తా. తాలాదిత్యస్రంలో 'సమ్పర్కేష్ణాకం' అను మరొక ప్రకారం కూడ ఉంది. దీనిలో మధ్య నున్న ఐదు అక్షరాలు గురువులు. ఆద్యక్షరము, అన్యాక్షరము ఫుతాలు. దీనిలో పాతం - తాలము,...'</comment>
      <origin>586989</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="7d0ws1ls1ye8o63gg6zj9vcr48rxxie" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
863
తా. తాలాదిత్యస్రంలో 'సమ్పర్కేష్ణాకం' అను మరొక ప్రకారం కూడ ఉంది.
దీనిలో మధ్య నున్న ఐదు అక్షరాలు గురువులు. ఆద్యక్షరము, అన్యాక్షరము ఫుతాలు. దీనిలో
పాతం - తాలము, శమ్య, తాలము, శమ్య, తాలము
-
ఈ క్రమంలో ఉంటుంది.
మూ. త్రస్రం సర్వగురుం కృత్వా నిష్క్రమం తత్ర యోజయేత్,
శమ్యాద్వయం తతస్త్వేష ఉద్ఘాట్టః కథితో బుధైః.
5°.
25
- త్రస్రంలో మూడు అక్షరాలూ గురువులై ఉండి, దాని 'కలా'లు - నిష్క్రమం,
శమ్య, శమ్య ఈ ఈవిధంగా ఉంటే దానిని బుధులు 'ఉదట్టం' అంటారు.
మూ. ఏవమేకకలో జ్ఞేయః శుద్ధశ్చఞ్చ త్పుటాదికః,
యథాక్షరోధ ద్వికలస్తథా చైవ చతుష్కలః.
త్రయో భేదా హి తాలస్య ద్విగుణాః ద్విగుణాః స్మృతాః,
చతురస్రస్త్రిభిర్భేదైస్తాలస్తు పరికీర్తితః.
చతుష్కలో హ్యష్టకలః కలా షోడశకః పునః.
26
27
తా. శుద్ధ చఞ్చత్పుటాదులు ఏకకలలు, (ఒకే 'కల' ప్రమాణం గలవి). ఈ
విధంగా'యథాక్షరము', 'ద్వికలము', 'చతుష్కలము' అని మూడు విధాల తాలాలుంటాయి.
వీటిలో రెండవది మొదటిదానికంటె రెండు రెట్లు, మూడవది రెండవదానికంటె రెండు
రెట్లు విస్తారం పొందుతుంది. చతురస్రతాలం మాత్రం - వరుసగా - నాలుగు, ఎనిమిది,
పదహారు కలలలో మూడు విధాలుగా ఉంటుంది.
మూ. త్ర స్రతాలస్తు షడ్భేదస్త్రికలః షట్కలస్తథా.
కలాద్వాదశకోం.పి స్యాత్ చతుర్వింశతికస్తథా,
కలాష్టచత్వారింశత్కం కలా షణ్ణవతిస్తథా.
28
29
తా. త్యసతాలంలో - (1) మూడు 'కలా'లు, (2) ఆరు 'కలా”లు (3) పన్నెండు
'కలా'లు, (4) ఇరవైనాలుగు 'కలా'లు (5) నలభై ఎనిమిది 'కలా'లు (6) తొంభై 'ఆరు'
'కలా'లు గల ఆరు విధాలుంటాయి.
మూ. తాలో నవవిధశ్చాయమయుగ్మః సంప్రకీర్తితః,
ద్విప్రకారస్త్వయం తాలో నిఃశబ్దః శబ్దవాంస్తథా.
ప్రయోగం ద్వివిధం చాస్య కీర్త్యమానం నిబోధత.
30
తా. ఈ విధంగా - త్ర స్రతాలంలో మూడు సామాన్యభేదాలు. ఆరు విశేష భేదాలు
- మొత్తం తొమ్మిది భేదా లుంటాయి. నిఃశబ్దము, సశబ్దము అని తాలం రెండు విధాలు.
-
వీటి రెండు విధాల ప్రయోగాన్ని గూర్చి మీకు చెపుతాను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7d0ws1ls1ye8o63gg6zj9vcr48rxxie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/881</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230442</id>
    <revision>
      <id>586990</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '864 మూ. తత్రావాపో2 థ నిష్క్రమో విక్షేపశ్చ ప్రవేశకః. చతుర్వికల్ప ఇత్యేవం నిఃశబ్దః పరికీర్తితః. నాట్యశాస్త్రము 31 తా. నిఃశబ్ద తాలంలో - ఆవాపము, నిష్క్రమము, విక్షేపము, ప్రవేశకము అను...'</comment>
      <origin>586990</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3723" sha1="gqkj3emcjualcu9avcn5vse7egd9k1x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;864
మూ. తత్రావాపో2 థ నిష్క్రమో విక్షేపశ్చ ప్రవేశకః.
చతుర్వికల్ప ఇత్యేవం నిఃశబ్దః పరికీర్తితః.
నాట్యశాస్త్రము
31
తా. నిఃశబ్ద తాలంలో - ఆవాపము, నిష్క్రమము, విక్షేపము, ప్రవేశకము అను
నాలుగు భేదా లున్నాయి.
మూ. శమ్యాతాలో ధ్రువశ్చేతి సన్నిపాతస్తథాపరః.
ఇతి శబ్దేన సంయుక్తో విజ్ఞేయశ్చ చతుర్విధః.
తా.
32
శబ్దసంయుక్త (సశబ్ద) తాలంలో - శమ్య, తాలము, ధ్రువము, సంనిపాతము
అని నాలుగు భేదాలున్నాయి.
మూ. ఏతేషామధ వక్ష్యామి హస్తాఙ్గులివికల్పనమ్.
లక్షణం చ ప్రమాణం చ యథావదను పూర్వశః.
33
తా. వీటి లక్షణాలు, ప్రమాణాలు, వీటిని ప్రయోగించేటప్పుడు హస్త - అంగుల్యాది
విన్యాసాలను క్రమానుసారం మీకు చెపుతాను.
మూ. ఊర్ధ్వాఙ్గులిసమాక్షేప ఆవాప ఇతి సంజ్ఞితః.
నిధోగతస్య సాదఙ్గులీనాం ప్రసారణమ్,
తస్య దక్షిణతః క్షేపో విక్షేపః పరికీర్తితః.
34
35
నివర్తనం చ హస్తస్య ప్రవేశం.. ధోముఖస్య చ.
తా. ఆకాశం వైపు తిప్పిన అరచేతి వేళ్లు పై వైపు వంచడం ఆవాసం. అరచెయ్యి
క్రింది పైపు తిప్పి దాని వేళ్లు చాపడం నిష్క్రమం. అధోముఖమైన ఆ హస్తం కుడి పక్కకు
విసరివేయడం విక్షేపం. అధోముఖహస్తాన్ని వెనుకకు తీసికొనిరావడం ప్రవేశం.
వి. ఆవాపానికి సంకేతం 'ఆ'. నిష్క్రమానికి 'ని'. విక్షేపానికి 'వి' ప్రవేశానికి 'ప్ర.’
మూ. కృత్వాఙ్గులీనామాక్షేపం నిష్క్రమం చ భవేదథ.
విక్షేపశ్చ పునః కార్యః పునశ్చైవ ప్రవేశనమ్,
యదా చతుష్కులో యోగస్తదా త్వేష విధిర్భవేత్.
నిమశ్చ ప్రవేశశ్చ ద్వికలే పరికీర్తితా,
ఏషామన్తరపాతాస్తు పాతసంజ్ఞాః ప్రకీర్తితాః.
36
37
38
తా. వేళ్ల ఆక్షేపం చేసిన పిమ్మట నిష్క్రమం చెయ్యాలి. తరువాత విక్షేపం చేసి
ప్రవేశనం చెయ్యాలి. చతుష్కలతాలప్రయోగంలో వీటిని ఈ క్రమంలో చెయ్యాలి. ఎందువల్ల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gqkj3emcjualcu9avcn5vse7egd9k1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/882</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230443</id>
    <revision>
      <id>586991</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 865 ననగా - నిష్క్రమ - విక్షేపాలకు రెండు 'కలల' కాలం పట్టుతుంది. వీటి మధ్య నున్న సమయంలో జరిగే పాతాలకు (చేతుల కదలికలకు) పాతా అని పేరు. మూ. శమ్యా దక్షిణహస్తస్య తాలః పాత...'</comment>
      <origin>586991</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="haxopdi2ij1iucstlsdxem18n26wuqi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
865
ననగా - నిష్క్రమ - విక్షేపాలకు రెండు 'కలల' కాలం పట్టుతుంది. వీటి మధ్య నున్న
సమయంలో జరిగే పాతాలకు (చేతుల కదలికలకు) పాతా అని పేరు.
మూ. శమ్యా దక్షిణహస్తస్య తాలః పాతస్తు వామతః,
హస్తయోస్తు సమః పాతః సన్నిపాత ఇతి స్మృతః.
39
తా. కుడిచేతి పాతం శమ్య. ఎడమచేతి పాతం తాలం. రెండుచేతుల సమమైన
పాతం (రెండూ దగ్గరికి రావడం) సంనిపాతం.
మూ. ధ్రువస్తు మాత్రికః పాతః రాగమార్గప్రయోజకః,
కలా యాస్రివిధాః ప్రోక్తాస్తాసాం పాతో ధ్రువః స్మృతః.
40
తా. ఒక మాత్రకాలం పాటు విరామం కోసం చేసేపాతం ధ్రువం, ఇది రాగ
మార్గజనకం. మూడు 'కలా'కాలాల పాతానికి కూడ ధ్రువం అని పేరు.
మూ. యథాక్షరస్య తాలస్య స తు గుర్వక్షరో భవేత్,
యథాక్షరకృతైః పాతైః తాలో జ్ఞేయో యథాస్థితః.
గుర్వకరైశ్చ విశ్లేషైః స ఏవ ద్వికలో భవేత్,
ద్విర్భావో ద్వికలస్యైవ విజ్ఞేయస్తు చతుష్కలః.
41
42
తా. యథాక్షరతాలంలోని ధ్రువంలో గురువు ఉంటుంది. యథాక్షరంలో తాలస్వ
రూపం అక్షరానుసారం ఉంటుంది. గురువులు రెండు ఉంటే ఇది ద్వికలా కాలం కలది
అవుతుంది. ఈ కలాకాలాన్ని రెట్టింపుచేసి నప్పుడు నాలుగు 'కల'లు కలది అవుతుంది.
మూ. యథాక్షరకృతాః పాతాః సర్వైరేవ ప్రకీర్తితాః,
చఞ్చత్పుటస్య విజ్ఞేయాః తథా చాపపుటస్య చ.
పఞ్చపాణేశ్చ విహితాః భేదా హ్యేతే త్రయః స్మృతాః.
43
తా. యథాక్షరతాలాంతర్గతాలైన అన్ని పాతలను గూర్చి ఇంతవరకు చెప్పాను.
అందువల్ల చంచత్పుట - చాపపుట - పంచపాణులకు మూడు భేదాలుంటాయి.
మూ. వ్యుదస్య యగ్మమోజం యే పఞ్చతాలా భవన్తి హి.
మిశ్రా గీతాఙ్గసంయుక్తా జేయా హ్యుధ్ధట్టకాదయః.
44
తా. చతురస్ర - త్ర్యస్రతాలాలే కాక ఇంకా ఐదు విధాల తాలా లున్నాయి.
మిశ్రతాల జాతికి చెందిన, 'ఉద్ఘాటిత' మొదలైన పేర్లు గల ఈ తాలాలు గీతాల వివిధాంగా
లకు సంబంధించినవి.
మూ. కలాః పఞ్చ తథా సప్త పునర్నవ చ కీర్తితాః.
దశ చైకాదశైతే చ సంకీర్ణాః సముదాహృతాః.
45&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>haxopdi2ij1iucstlsdxem18n26wuqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/883</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230444</id>
    <revision>
      <id>586992</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '866 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ తాలాలు ఐదు, ఏడు, తొమ్మిది, పది, పదకొండేసి 'కలా' కాలాలలో ఉండవచ్చును. అందుచేతనే వీటికి 'సంకీర్ణతాలాలు' (Miscelaneous Talas) అని పేరు. మూ. న హ్యేషాముపయోగోస్తి సప్తరూపే ధ్...'</comment>
      <origin>586992</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3742" sha1="40xnc5siyopj26cg54geol6e1e9r1jd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;866
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ తాలాలు ఐదు, ఏడు, తొమ్మిది, పది, పదకొండేసి 'కలా' కాలాలలో
ఉండవచ్చును. అందుచేతనే వీటికి 'సంకీర్ణతాలాలు' (Miscelaneous Talas) అని
పేరు.
మూ. న హ్యేషాముపయోగోస్తి సప్తరూపే ధ్రువాస్వపి.
ప్రవృత్తాదిషు కర్తవ్యా ఏతే గానప్రయోక్తృభిః.
46
తా. వీటికి సప్తరూపగానాలలో కాని, ధ్రువలలో కాని ఉపయోగం ఉండదు.
వీటిని గాయకులు ప్రవృత్తాదులలో మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు.
మూ. త్ర స్రశ్చ చతురస్రశ్చ షట్కలో కలస్తథా.
ధ్రువాణాం తు భవేత్తాలం సంప్రవక్ష్యామి తత్త్వతః.
47
తా. ఎనిమిది 'కల'ల చతురస్రతాలము, ఆరు 'కలల' త స్రతాలము. ధ్రువలలో
ఏ విధంగా ఉపయోగించబడతాయో మీ కిపుడు చెపుతున్నాను.
మూ. కనిష్ఠాఙ్గులినిష్క్రమో శమ్యాచైవ తతో భవేత్.
కనిష్టికానామికాభ్యాం తు నిష్క్రమో తో విధీయతే,
తతస్తాలస్తు కర్తవ్యః శమ్యా చైవ తు పఞ్చమీ.
ప్రవేశో మధ్యమాఙ్గుష్టే, కర్తవ్యస్తర్జనీకృతః,
నిష్క్రమః సన్నిపాత్యో నిత్యమష్టకలో భవేత్.
ఏష యుగ్మే కలాపాతవికల్పో.. బులిభిః కృతః.
48
49
50
తా. (ఎనిమిది 'కల'ల తాలం ఈ విధంగా ఉంటుంది). కనిష్ఠికచేత నిష్క్రమ -
శమ్యాలు, కనిష్ఠికా - అనామికలతో నిష్క్రమ - తాల - శమ్యాలు, మధ్యమాంగులితో
ప్రవేశము, అంగుష్టంతో నిష్క్రమ - సంనిపాతాలు ప్రదర్శించాలి. చతురస్రతాలంలో
అగుల్యాదులతో 'కల'ల ప్రదర్శన విధానం ఇదే.
మూ. కనిష్టాఙ్గులినిష్క్రమః ప్రథమే తు కలా భవేత్.
శమ్యాపాతో ద్వితీయా తు తృతీయా తాల ఏవ చ,
శమ్యా తత్ర చతుర్థీ తు పఞ్చమీ తర్జనీ క్రమాత్.
షష్ఠశ్చ సన్నిపాతః స్యాదేష వై షట్కలో విధిః,
ఏష త్ర్యసే కలాపాతవికల్పో... ఙ్గులిభిః కృతః.
51
52
53
తా. షట్కలతాలం (యొక్క) ప్రథమకలాకాలంలో కనిష్ఠికలో నిష్క్రమము, రెండవ
'కల'లో శమ్యా, మూడవ 'కల'లో తాలము, నాల్గవ 'కల'లో శమ్య, ఐదవ దానిలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>40xnc5siyopj26cg54geol6e1e9r1jd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/884</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230445</id>
    <revision>
      <id>586993</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 867 తర్జనితో శమ్యాసంనిపాతాలు ప్రదర్శించాలి. త్ర స్రతాలంలో అంగుళులతో కలా ప్రదర్శన విధానం ఈ విధంగా ఉంటుంది. మూ. కనిష్ఠాఙ్గులినిష్క్రమః ప్రవేశశ్చ తథా భవేత్, కన...'</comment>
      <origin>586993</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="jsyvctqgut2jqkhwb0zn1l2bypijyvk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
867
తర్జనితో శమ్యాసంనిపాతాలు ప్రదర్శించాలి. త్ర స్రతాలంలో అంగుళులతో కలా ప్రదర్శన
విధానం ఈ విధంగా ఉంటుంది.
మూ. కనిష్ఠాఙ్గులినిష్క్రమః ప్రవేశశ్చ తథా భవేత్,
కనిష్ఠికానామికాస్థానే తతస్త్రాలస్తృతీయకః.
శమ్యాపాతశ్చతుర్థీ తు నిష్క్రమో మధ్యమాకృతః,
షష్టస్తాలస్తతో జ్ఞేయః నిష్క్రమస్తర్ణనీకృత.
శమ్యాష్టమీ తతస్తాలో నవమీ తు కలా స్మృతా,
కనిష్ఠికాప్రవేశస్తు దశమీ తు కలా భవేత్.
నిష్క్రమశ్చైవ తర్జన్యా తదనన్తరమిష్యతే,
సంనిపాతాస్తథాస్తే చ కలాద్వాదశకం భవేత్.
54
55
56
57
తా. ద్వాదశకలాలంలో కనిష్ఠికతో నిష్క్రమ - ప్రవేశాలు, కనిష్ఠికా
అనామికలతో తాల - శమ్యాలు, తర్జనితో నిష్క్రమ - శమ్యా - తాలాలు, కనిష్ఠికతో
ప్రవేశము, తర్జనితో నిష్క్రమమూ ప్రదర్శించాలి.
మూ. ఏష త్వావాపవిక్షేపవ్యవధానేన పక్షితైః,
విధిశ్చతుష్కలో జ్ఞేయః ప్రాగుక్తాఙ్గులిభిః కృతః.
58
తా. చతుష్కులతలంలోని ఆవాప - విక్షేపాల ప్రదర్శనం అంగులులతో (వేళ్లతో)
ఎలా చెయ్యాలో వెనుక చెప్పబడినది.
మూ. ద్వికలశ్చతుష్కలశ్చ పాదభాగః ప్రకీర్తితః,
చత్వారః పాదభాగాశ్చ మాత్రేతి పరిభాష్యతే.
59
తా. పాదభాగంలో రెండు 'కల'లు, నాలుగు కలలు ఉంటా యని చెప్పాను కదా!
నాలుగు పాదభాగాలకు 'మాత్ర' అని పేరు.
మూ. చఞ్చత్పుటస్య తాలస్య తథా చాపపుటస్య చ,
పఞ్చపాణేశ్చ విజ్ఞేయా భేదా హ్యేతే పృథక్ పృథక్.
తా. చంచత్పుట
వేరువేరుగా గుర్తించాలి.
-
60
చాపపుట పంచపాణితాలాలలో ఉన్న ఈ భేదాలను
మూ. ఏవమేష మయా తాలః సమాసాత్ పరికీర్తితః,
ఆసారితే వర్ధమానే గీతార్గేషు చ యః స్మృతః.
61
తా. ఈ విధంగా నేను, ఆసారితంలోను, వర్ధమానంలోను, ఇతరగీతాంగాలలోను
ఉండే తాలాల సంక్షిప్తస్వరూపం మీకు చెప్పాను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jsyvctqgut2jqkhwb0zn1l2bypijyvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/885</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230446</id>
    <revision>
      <id>586994</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '868 మూ. అథాసారితకానాం తు సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్, భేదశ్చఞ్చుత్పుటస్యాదౌ తథా గురులఘుపుత్రైః. పఞ్చపాణిం తతః కుర్యాద్ ద్విరభ్యస్తం ప్రయోగవిత్. నాట్యశాస్త్రము 62 తా. ఇపుడు నేను ఆ...'</comment>
      <origin>586994</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="m2vefchc35v6zg845rhc9hgmfvo23ch" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;868
మూ. అథాసారితకానాం తు సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్,
భేదశ్చఞ్చుత్పుటస్యాదౌ తథా గురులఘుపుత్రైః.
పఞ్చపాణిం తతః కుర్యాద్ ద్విరభ్యస్తం ప్రయోగవిత్.
నాట్యశాస్త్రము
62
తా. ఇపుడు నేను ఆసారితాల లక్షణం చెపుతాను - నాట్యప్రయోగం చేసేవాడు.
ముందుగా గురు లఘు - ప్లుతాక్షరాలతో కూడిన చంచత్పుటభేదాన్ని తీసికొని, తరువాత
పంచపాణిని రెండు పర్యాయాలు ప్రయోగించాలి.
మూ. యథాక్షరం తు పూర్వత్ర యథావద్వినివేశయేత్.
శమ్యాతాలః పునశ్చైవ శమ్యా తాలమథాపి వా.
63
తా. చంచత్పుటతాలంలోని అక్షరాలకు అనుగుణంగా, చెప్పబడిన విధంగా తాల
- సంపాతాలను - 'శమ్య, తాలం, శమ్య, తాలం, తాలం' అను క్రమంలో ఉంచాలి.
మూ. ఆద్యేః క్షరే సన్నిపాతం పఞ్చపాణేశ్చ యోజయేత్.
తాలం శమ్యాం చ తాలం చ శమ్యాతాలౌ తతః పరమ్,
ఏష ఏవ ద్వితీయే... పి పఞ్చపాణా విధిః స్మృతః.
ప్లుతస్యా ... పి తస్యేష్టః సన్నిపాతః ప్రయోక్తృభిః,
ఏవం యథాక్షరం జ్ఞేయం కనిష్టాసారితం బుధైః
-
64
65
66
తా. పంచపాణి మొదటి అక్షరంమీద సంనిపాతం కూర్చి, తరువాతి వరుసగా
తాలశమ్యా తాల - శమ్యా తాలాలు కూర్చాలి. రెండవ పంచపాణి విధానం
కూడ ఇట్లే. కొందరు ప్రయోక్తలు దీని ప్లుతం చివర కూడ సంనిపాతం ఉండా లంటారు.
అక్షరానుసారం కనిష్ఠాసారితస్వరూపం ఇలా ఉంటుందని బుధులు తెలుసుకోవాలి.
మూ. యథాక్షరస్యాక్షరైశ్చ తాలపాతాన్ నిబోధత,
చకారే తు భవేచ్ఛమ్యా ద్వితీయే తాల ఏవ చ.
పుకారే తు భవేచ్ఛమ్యా టకారే తాల ఏవ చ,
ఏవం చబ్చత్పుటో జ్ఞేయః పఞ్చపాణిరతః పరమ్.
67
68
తా. ఇపుడు నేను - 'చఞ్చత్పుట' అను పేరులోని అక్షరాల విభాగాన్ని పట్టి తాల
-పాతాలను చెపుతాను. 'చ' అనేది 'శమ్యా'కు సంకేతం. 'చత్' అనేది తాలానికి సంకేతం.
'పు' అనేది 'శమ్యా'కు సంకేతం 'ట' అనేది తాలానికి సంకేతం. ఇది 'చంచత్పుట'
స్వరూపం. ఇటుపైన 'పంచపాణి'ని ('షట్పతాపుత్ర' గూర్చి చెపుతాను.
మూ. షట్కారే సంనిపాతః స్యాత్ పికారే తాల ఏవ చ,
తకారే తు భవేచ్ఛమ్యా పుకారే తాల ఏవ చ.
69&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m2vefchc35v6zg845rhc9hgmfvo23ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/886</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230447</id>
    <revision>
      <id>586995</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము త్రకారే తు భవేచ్ఛమ్యా కకారే తాల ఏవ చ, ద్వితీయే.. ప్యేవ మేవ స్యాత్ సంనిపాతస్తతః పరమ్. 869 70 తా. 'షట్' సంనిపాతానికీ, 'పి' తాలానికీ, 'తా' శమ్యాకీ, 'పు' తాలానికీ, 'త్ర్య' శమ్య...'</comment>
      <origin>586995</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="84zvjng074hm7eh0am579fc6xoebla9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
త్రకారే తు భవేచ్ఛమ్యా కకారే తాల ఏవ చ,
ద్వితీయే.. ప్యేవ మేవ స్యాత్ సంనిపాతస్తతః పరమ్.
869
70
తా. 'షట్' సంనిపాతానికీ, 'పి' తాలానికీ, 'తా' శమ్యాకీ, 'పు' తాలానికీ, 'త్ర్య'
శమ్యాకీ; 'క' తాలానికీ సంకేతాలు. రెండవదానిలో కూడ ఇదే విధంగా తెలుసుకోవాలి.
రెండవదాని చివర మాత్రం సంనిపాతం కూడ ఉంటుంది.
మూ. గుర్వక్షరాణాం విశ్లేషాదేవమేవ తు మధ్యమమ్,
విశ్లేషితానామేషాం తు ద్విర్భావే యా కలా భవేత్.
71
తా. దీనిలోనే (కనిష్ఠాసారితం)లోనే గురువుల మిశ్రణం చేస్తే అది మధ్యమాసాంతం
అవుతుంది.
మూ. పాతాస్తే సా ప్రయోక్తవ్యా యథావదను పూర్వశః,
ద్విర్భావో మధ్యమస్యైవ జ్యేష్ఠమిత్యభిధీయతే.
మధ్యమస్య విధానేన న్యసేచ్చ ద్విగుణాః కలాః,
సంనిపాతైర్నిపాడైశ్చ తేషాం వస్తు ప్రకీర్తితమ్.
72
73
తా. దీనిలో, 'వెనుక చెప్పిన విధానం ప్రకారం గురువుల మిశ్రణం చేసి, 'కల'లను
కూడ రెండురెట్లు చేస్తూ వాటి క్రమంలో ఉంచి చివర సంనిపాతం ఉంచాలి. ఇదే
పద్ధతిలో మధ్యమాసారితాన్ని రెండు రెట్లు చేస్తే అది జ్యేష్టాసారితం అవుతుంది. 'కల'
కాలాన్ని కూడ రెట్టింపు చేసి చివరి సంనిపాత - నిపాతాలతో వస్తువును (ప్రధానాంశాలతో
కూడిన గీతాన్ని) ఉంచాలి.
మూ. అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి లయాన్తరితలక్షణమ్,
తాలో యస్య కనిష్ఠః స్యాత్ స లయాన్తరితః స్మృతః
కలాకాలాన్తరకృతా కేవలం తు కలాన్తరమ్.
74
తా. ఇటు పైన 'లయాంతరితం' లక్షణాన్ని చెపుతాను. అత్యల్పమైన కాలం గల
లయ లయాన్తరితం. 'కల'కు ఎంత సమయం నిర్ణయింపబడిందో దానికంటె భిన్నమైన
సమయం పట్టే 'కల' 'విభిన్నకల' అని చెప్పబడుతుంది.
మూ. అయమేవ తాలయోగో విశేషసిద్ధిస్తు పూర్వనిర్దిష్టా,
భవతి హి లయాన్తరితే శబ్దాద్ భేదో లయాభ్బైవ.
75
తా. ఈ తాలాలప్రయోగం నాట్యానికి విశిష్టమైన సిద్ధిని, విజయాన్ని చేకూరుస్తుంది.
లయాంతరిత ప్రయోగంవల్ల శబ్దంలోను, లయలోను కూడ ఒక విధమైన భేదం
ఏర్పడుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>84zvjng074hm7eh0am579fc6xoebla9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/887</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230448</id>
    <revision>
      <id>586996</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '870 మూ. ఆసారితానాం సంయోగో వర్ధమానక ఇష్యతే, ఉత్పత్తిం లక్షణం చాస్య గదతోమే నిబోధత. నాట్యశాస్త్రము 76 తా. ఆసారితాల సంమేళనం వర్ధమానకం అని చెప్పబడుతుంది. వీటి ఉత్పత్తిని, లక్షణాలను...'</comment>
      <origin>586996</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3867" sha1="klb4za6z8mqzsh6v1mv45qtv9xqbho9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;870
మూ. ఆసారితానాం సంయోగో వర్ధమానక ఇష్యతే,
ఉత్పత్తిం లక్షణం చాస్య గదతోమే నిబోధత.
నాట్యశాస్త్రము
76
తా. ఆసారితాల సంమేళనం వర్ధమానకం అని చెప్పబడుతుంది. వీటి ఉత్పత్తిని,
లక్షణాలను గూర్చి చెపుతాను; వినండి.
మూ. నిహత్య దానవం ఘోరం రుద్రేణామితతేజసా,
నృత్తముత్పాదితం పూర్వం చిత్రం తాణ్డవసంజ్ఞితమ్.
అథ భూతగణైః సర్వైస్తస్మిన్ కాలే మహాత్మభిః,
వర్ధమానమిదం సృష్టం పిణీబన్టైర్విభూషితమ్.
135°.
72
77
78
. అపరిమితమైన తేజస్సు గల రుద్రుడు, పూర్వం భయంకరుడైన ఒక దానవుణ్ణి
సంహరించి తాండవం అనే ఒక చిత్రమైన నృత్తం సృజించాడు. అప్పుడు మహాత్ములైన
భూతగణాలన్నీ 'పిండీబంధాలతో అలంకృత మైన ఈ వర్ధమానం సృజించారు.
మూ. పరితుష్టశ్చ తం దృష్ట్వా సపత్నీకో వృషధ్వజః,
ప్రదదే చ వరం శ్రేష్ఠం సహ దేవ్యా మహేశ్వరః.
తల్లక్ష్యలక్షణయుతం మార్గయుక్తి విధిక్రమైః,
వర్ధమానం ప్రయోక్తారో యాస్యన్తి శివగోచరమ్.
79
80
తా. పత్నీసహితుడైన వృషభధ్వజుడు ఆ వర్ధమానం చూచి చాల సంతోషించాడు.
అపుడు మహేశ్వరుడు మహాదేవీ కూడ &quot;లక్ష్య లక్షణసహిత మైన ఈ వర్ధమానాన్ని
-
సరి యైన మార్గాలను, యుక్తులను, విధానమును, క్రమాన్ని అనుసరించి ప్రయోగించు
వాళ్లు శివలోకం పొందుతారు&quot; అని శ్రేష్ఠమైన వరం ఇచ్చారు.
మూ. ఏవమేతన్మయా దృష్టం పిణీబద్ధ నిమిత్తతః,
అధునా తు ప్రవక్ష్యామి లక్షణం శృణుత ద్విజాః.
81
తా. ద్విజులారా! పిండీబంధాలకోసమై నేను దీని నంతనూ చూచి ఉన్నాను.
ఈ
ఇప్పుడు ఈ వర్ధమానం లక్షణం చెపుతాను; వినండి.
మూ. వృత్తిదక్షిణచిత్రేషు మార్గేషు వినియోజితమ్,
ద్వివిధం వర్ధమానం స్యాత్ స్వప్రమాణవినిర్మితమ్.
82
తా. వర్ధమానకం - వృత్తి, దక్షిణం, చిత్రం అను మూడు మార్గాలతో కూర్చబడి
ఉంటుంది. దీని స్వరూపప్రమాణాదుల ననుసరించి నిర్మించిన ఈ వర్ధమానం రెండు
విధాలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>klb4za6z8mqzsh6v1mv45qtv9xqbho9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/888</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230449</id>
    <revision>
      <id>586997</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 871 మూ. అతాలం చ సతాలం చ తత్ప్రమాణం ద్విధా స్మృతమ్, చతస్రః కణికాశ్చైవ తావన్యాసారితాని చ. 83 తా. తాలానుసారం ఉండేది, తాలం లేకుండా ఉండేది అని వర్ణమానం రెండు విధాలు. ఈ...'</comment>
      <origin>586997</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3747" sha1="iu8y8gb1ae6io4q3mphy5pulp5d6404" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
871
మూ. అతాలం చ సతాలం చ తత్ప్రమాణం ద్విధా స్మృతమ్,
చతస్రః కణికాశ్చైవ తావన్యాసారితాని చ.
83
తా. తాలానుసారం ఉండేది, తాలం లేకుండా ఉండేది అని వర్ణమానం రెండు
విధాలు. ఈ విధంగా దీనిలో నాలుగు ఆసారితాలు, నాలుగు కండికలూ ఉంటాయి.
మూ. ధ్రువకేణ కలాభిస్తు కణికా దేవకల్పితాః,
వర్ధమానశరీరే తు క్రియతే మార్గయోజనా.
84
తా. ధ్రువలోని రెండు భాగాలూకూడ, దేవతలు 'కల'లతో నిర్మించారు.
వర్ధమానంలో మార్గాలు చేర్చబడి ఉంటాయి.
మూ. ఆద్యా నవకలా తు స్యాదష్టాభిస్తత్పరా స్మృతా,
దశీ షట్ చ తథా చైవ తృతీయా కణికేష్యతే.
చతుర్థీ కడ్డీకా చైవ ద్విత్రింశత్కలికా స్మృతా,
కలాభిరేవ నిర్దిష్టా కణ్ణికా వర్ధమానకే.
కేవలం మార్గసంభూతా స్వా(స్వ)లయోపాఙ్గవర్జితా.
85
98
86
తా. మొదటి కండిక తొమ్మిది 'కల'ల, రెండవది ఎనిమిది 'కల'ల, మూడవది
పదహారు 'కల’ల, నాల్గవది ముప్ఫైరెండు 'కల'ల కాలప్రమాణంలో ఉంటాయి. ఈ
విధంగా వర్ధమానకంలోని కండికలు 'కల'లు నిశ్చితసంఖ్యలో ఉంటాయి. తగు మార్గాలతో
కూడిన ఈ కండికలలో ఉపాంగమైన లయ ఉండదు.
మూ. ఏకద్విత్రిచతుర్యోగాత్ తాభిరాసారితాని తు.
వర్ధమానే ప్రసూయత్తే మార్గతాలాఙ్గయోగతః.
87
తా. కండికల ప్రమాణం వరుసగా - ఒకటి, రెండు, మూడు, నాలుగుకలలు;
ఈ'కల'లు, తగిన మార్గతాలాలతో కూడిన ఆసారితాలను నిర్మిస్తాయి.
మూ. ప్రథమం కణ్ణికాం కృత్వా బాలతాలప్రయోజితామ్.
అన్తిమార్ధం కలాహీనం కుర్యాదేవం కనిష్టికమ్.
88
తా. కనిష్ఠాసారితం :- బాల (చిన్న) తాలంతో కూడిన మొదటి కండికను పూర్తి
చేసి, చివరి అర్ధంలో ఒక 'కల' తగ్గించి కనిష్ఠాసారితం చెయ్యాలి.
మూ. ద్వితీయాం కణికాం కృత్వా ప్రథమా సకలా యది.
యుజ్యతే పూర్వతాలేన తదా తత్ స్యాల్లయాన్తరమ్,
వర్ధమానం తదా చిత్రైర్నహి వృత్తేన యోజయేత్.
89
90&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iu8y8gb1ae6io4q3mphy5pulp5d6404</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/889</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230450</id>
    <revision>
      <id>586998</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '872 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ విధంగా ద్వితీయకండికనుకూడ పూర్తి చేసి దీనిలో ప్రథమకండికయొక్క పూర్వతాలంలోని ఆ 'కల'లను చేరిస్తే అదే 'లయాంతరితం' అవుతుంది. ఈ వర్ధమానకం చిత్రమార్గంలో ప్ర...'</comment>
      <origin>586998</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4127" sha1="ezaw1h5fj5c9fhr1u5xx9ucoclqe2ns" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;872
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ విధంగా ద్వితీయకండికనుకూడ పూర్తి చేసి దీనిలో ప్రథమకండికయొక్క
పూర్వతాలంలోని ఆ 'కల'లను చేరిస్తే అదే 'లయాంతరితం' అవుతుంది. ఈ వర్ధమానకం
చిత్రమార్గంలో ప్రయోగించేటప్పుడు దీనిని అక్కడ వృత్తిమార్గంలో ప్రయోగించకూడదు.
మూ. బహిర్వా వర్ధమానే వా కనిష్ఠం న హి దక్షిణే,
ద్విగుణాక్షరసంయోగాదన్యమార్గనియోజనాత్.
నృత్తకాలవిశేషాచ్చ బాలతాలాల్లయాన్తరమ్.
91
తా. వర్ధమానకంలో నైనా, ఇతరగీతాలలో నైనా - దక్షిణమార్గంలో కనిష్ఠాసారితం
చేయకూడదు. రెట్టింపు అక్షరాలను చేర్చడంచేతా, ఇతరమార్గాలను కూర్చడంచేతా,
నృత్యమధ్యసమయాన్ని సరిచేసికొనడం చేతా, అల్పతాలప్రయోగంచేతా ఇది 'లయాంతరం'
అవుతుంది.
మూ. కనిష్ఠాసారితే తాలో యో మయా పరికీర్తితః.
స ఏవ సర్వః కర్తవ్యః ప్రథమే కణ్ణికాద్వయే,
తృతీయా సద్వితీయా చ ప్రథమా చైవ తత్కలా.
ద్వికలం యోగమాశ్రిత్య మధ్యమాసారితం తు తత్.
92
93
తా. మధ్యమాసారితం :- కనిష్ఠాసారితంలో ఏ తాలాన్ని నేను చెప్పానో దానినే
పూర్తిగా దీని (మధ్యమాసాంతంలోని మొదటి రెండు కండికలలోను ఉంచాలి. మొదలు
చెప్పిన సంఖ్యలలోనే దీని తృతీయ - ద్వితీయ - ప్రథమ కండికలలో కూడ 'కల'లు
ఉండాలి. అప్పు డది మధ్యమాసారితం.
మూ. చతుర్థీమాదితః కృత్వా చతస్రః కణ్ణికా యదా,
చతుష్కలేన యుజ్యన్తో జేష్ఠమాసారితం తు తత్.
93
తా. జ్యేష్ఠాసారితం :- నాల్గవ కండికను అన్నింటికంటే ముందు ఉంచి, మిగిలిన
కండికలను అదే క్రమంలో యథాతథంగా కలుపుతూ, నాలుగు కండికలలోను కూడ
'కలా' సంఖ్య నాలుగేసి చొప్పున పెంచాలి. అది జ్యేష్టాసారితం.
మూ. ప్రయోగస్తు యదా శ్వేషాం పిణీబన్టైర్వికల్ప్యతే,
ప్రత్యేకం త్వఙ్గవిన్యాసస్తదా తేషాం పృథక్ పృథక్.
95
తా. వీటిని పిండీబంధాలతో కలిసి ప్రయోగించే టప్పుడు ఈ కండికలను వాటి
వాటి అంగాలతో వేరు వేరుగా ఉంచాలి.
మూ. ముఖం ప్రతిముఖం చైవ దేహః సంహరణం తథా,
అజ్ఞాన్యేతాని చత్వారి సర్వేష్వాసారితేషు చ.
96&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ezaw1h5fj5c9fhr1u5xx9ucoclqe2ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/890</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230451</id>
    <revision>
      <id>586999</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము తా 873 అన్ని ఆసారితాలలోనూ కూడ - ముఖం, ప్రతిముఖం, దేహం, సంహరణం అను నాలుగు అంగా లుంటాయి. మూ. ఉపోహనం ముఖం తేషాం యుగ్మం ప్రతిముఖం భవేత్, ఓజః శరీరసంహారావేవమఙ్గ విధిక్...'</comment>
      <origin>586999</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="cihwt2vbhaje735lo329r7g41gkjgmm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
తా
873
అన్ని ఆసారితాలలోనూ కూడ - ముఖం, ప్రతిముఖం, దేహం, సంహరణం
అను నాలుగు అంగా లుంటాయి.
మూ. ఉపోహనం ముఖం తేషాం యుగ్మం ప్రతిముఖం భవేత్,
ఓజః శరీరసంహారావేవమఙ్గ విధిక్రమః.
ఇత్యేవం చతురఙ్గని జ్ఞేయాన్యాసారితస్య తు.
97
తా. ఉపోహనం వాటి ముఖం; యుగ్మం ప్రతిముఖం; ఓజస్సు దేహ - సంహారాలు.
ఇది అంగవిధానంలోని క్రమం. ఆసారితానికి ఈ విధంగా నాలు గంగా లుంటాయి.
మూ. చతురాసారితైర్బద్ధం వర్ధమానకముచ్యతే,
వర్ణతాలలయగ్రస్థవాద్యాభినయ వర్ధనాత్
పాత్రాణాం వృద్ధియోగాచ్చ వర్ధమానకముచ్యతే.
99
తా. ఈ నాలుగు ఆసారితాలతో నిబద్ధమైన గీతం వర్ధమానకం అని చెప్పబడు
తూన్నది. దీనిలో - అక్షరాలు, తాలాలు, లయలు, గ్రంథము (Text) వాద్యాలు,
అభినయము - వీటిని క్రమంగా పెంచడంవల్ల దీని కా పేరు.
మూ. వర్ధమానశరీరస్య భవేదాసారితస్య చ,
కార్యకారణభావేన పరస్పర వికల్పనమ్.
యథావృక్షాద్భవేద్బీతో బీజాద్ వృక్షస్య సంభవః,
అన్యోన్య హేతుసంయోగః ప్రసర్తవ్యస్తథైవ తు.
తా. వర్ధమానశరీరమూ, ఆసారితమూ
100
101
ఈ రెండింటి మధ్యా పరస్పరమూ
కార్యకారణభావం ఉంది. వృక్షంనుండి బీజం పుడుతుంది. బీజంనుండి వృక్షం
పుడుతూన్నది. ఈ విధంగా వాటి మధ్యలో ఉన్న కార్యకారణభావంవంటిదే ఇది కూడ.
మూ. యోగాదేకకలాత్ సూతే కనిష్ఠకలయాన్తరే,
ద్వికలాన్ మధ్యమం చైవ జ్యేష్ఠం చైవ చతుష్కలాత్.
102
తా. లయాంతరితం :- లయాంతరంలో ఒక 'కల' చేర్చడంచేత కనిష్టాసారితం
ఉత్పన్నం అవుతుంది. రెండు 'కల'లు చేర్చడంచేత మధ్యమాసారితం ఉత్పన్న మౌతుంది.
నాలుగు 'కల'లు చేర్చడంచేత జ్యేష్ఠాసారితం ఉత్పన్నం అవుతుంది.
మూ. చబ్చత్పుటపరివర్తః శమ్యాది ద్వౌ చ పఞ్చపాణికృతా,
అనే చ సన్నిపాతః పాతవిధిరయం కనిష్టస్య.
103
తా. కనిష్టాసారితం :- కనిష్టాసారితంలో సంనిపాత (పాత) నియమం ఈ విధంగా
ఉంటుంది. చంచత్పుటం శమ్యాతో ప్రారంభించి నప్పుడు - శమ్యా - తాల - శమ్యా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cihwt2vbhaje735lo329r7g41gkjgmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/891</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230452</id>
    <revision>
      <id>587000</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '874 నాట్యశాస్త్రము తాలాలు, శమ్యాతో ప్రారంభమయ్యే రెండు పంచాపాణుల ప్రయోగం ఉన్నప్పుడు - సన్నిపాత తాలశమ్యా - తాల తాలాలు ప్రయోగించాలి. - -సంనిపాత తాలశమ్యా తాలశమ్యా - మూ. అయమేవ తాలయో...'</comment>
      <origin>587000</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="fzt8xotdwnrvh5agakq98dz9sz2h0hp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;874
నాట్యశాస్త్రము
తాలాలు, శమ్యాతో ప్రారంభమయ్యే రెండు పంచాపాణుల ప్రయోగం ఉన్నప్పుడు
-
సన్నిపాత తాలశమ్యా - తాల
తాలాలు ప్రయోగించాలి.
-
-సంనిపాత తాలశమ్యా తాలశమ్యా
-
మూ. అయమేవ తాలయోగో విశేషసిద్ధిశ్చ పూర్వనిర్దిష్టా,
భవతీహ లయాన్తరితే శబ్దాద్ భేదో లయాచ్చైవ.
-
104
తా. లయాంతరితతాలంలో అనుసరించ వలసిన ప్రక్రియ ఇదే. దీని లక్షణమూ,
విశేషసిద్ధి (సంవర్ధనమూ) వెనుక చెప్పబడింది. లయాంతరితంలో శబ్దాలను పట్టి లయను
పట్టీ భేదం ఏర్పడుతుంది.
మూ. ఉత్తరకాలాత్ కృత్వా త్వాదౌ తీస్రః కలాః పరిత్యజ్య,
ఏతత్ పాతవిధానం మధ్యమకాసారితే ప్రోక్తమ్.
జ్యేష్ఠస్య భవతి నియమాదాదావేకా చతుష్కలా మాత్రా,
మాత్రాద్వన్ద్వయుతాన్యత్ కృత్వా తౌ ద్వౌ చ పరివర్తా.
105
106
తా. మధ్యమ - జ్యేష్ఠాసారితాలు :- మొదటి మూడు 'కల'లు విడచి, తరువాతి
'కల'లు ముందు ఉంచితే అది మధ్యమసారితానికి సంబంధించిన పాతవిధానం
అవుతుంది.
జ్యేష్ఠాసారితం ప్రారంభంలో, తప్పకుండా చతుష్కలం మాత్రం ఉంచాలి. ఈ
మాత్రను 'కృదు' అను వర్ణాలతో చేసి, మరల రెండు పరివర్తాలు చెయ్యాలి.
మూ. బాలం నవకలం యేషాం న తేషాం సాధుసంమతమ్,
సన్నిపాతాఙ్గవిన్యాసం కలానియమతః కృతమ్.
107
తా. కనిష్ఠాసారితం నవకలానిర్మిత మను కొందరి అభిప్రాయాన్ని మరి కొందరు
విద్వాంసులు అంగీకరించరు. వాళ్ల అభిప్రాయం ప్రకారం సంనిపాతవిన్యాసం 'కలా'
నియమానుసారం చేయబడుతుంది.
మూ. అథ తత్ర ముఖే తాలౌ ధ్రువపాతైరేవ నియమితౌ మానమ్,
తస్య కలామాత్రాక్షరగురులఘువర్ణస్థితం వక్ష్యే.
108
తా. వారి మతం ప్రకారం - కనిష్ఠాసారితంలోని ముఖంలో రెండు తాలాలు
ధ్రువపాతంచేత నియమితములై ఉంటాయి.
నే నిపుడు దీని ప్రమాణమునూ, గురు - లఘుక్రమాన్నీ విశదీకరిస్తాను.
మూ. జ్యేష్ఠస్య కలా హ్యష్టా ముఖం భవేన్మధ్యమస్య సప్త కలాః,
షడ్భిర్లయాన్తరే స్యాత్ పళ్చైవ కలాః కనిష్ఠస్య.
109&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fzt8xotdwnrvh5agakq98dz9sz2h0hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/892</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230453</id>
    <revision>
      <id>587001</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 875 తా. జ్యేష్ఠాసారితకముఖప్రమాణం ఎనిమిది 'కల'లు, మధ్యమాసారితకముఖ ప్రమాణం ఏడు 'కల'లు, లయాంతరితము ప్రమాణం ఆరు 'కలలు'. కనిష్ఠాసారితక ముఖ ప్రమాణం ఐదు కలలు ఉంటుంది. మ...'</comment>
      <origin>587001</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="t7ai3qck8wjce2jhj1nqcabukewg4ny" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
875
తా. జ్యేష్ఠాసారితకముఖప్రమాణం ఎనిమిది 'కల'లు, మధ్యమాసారితకముఖ
ప్రమాణం ఏడు 'కల'లు, లయాంతరితము ప్రమాణం ఆరు 'కలలు'. కనిష్ఠాసారితక
ముఖ ప్రమాణం ఐదు కలలు ఉంటుంది.
మూ. ఆదావస్తే గురుణీ మధ్యే చ లఘాని వాద్యతః ప్రభృతి,
అష్టా ద్వాదశ షోడశ వింశతిరపి చాక్షరాణి స్యుః.
అసారితోపవహనేష్వాదావారణాని యుక్తాని,
తాన్యక్షరాణి వాక్యే యాని పురా బ్రహ్మగీతాని.
-
110
111
కనిష్ఠా
తా. అన్ని అసారితాలు ఉపవహనాలలో చేసే ఆసారణవిధానంలో
సారితంలోని ఎనిమిది అక్షరాలలో రెండు గురువులు, నాలుగు లఘువులు, మళ్లీ రెండు
గురువులు అయి ఉండాలి. లయాంతరితంలోని పన్నెండు అక్షరాలలో - రెండు గురువులు,
ఎనిమిది లఘువులు, రెండు గురువులు అయి ఉండాలి. మధ్యమాసారితంలో పదహారు
అక్షరాలలో రెండు గురువులు, పన్నెండు లఘువులు, మళ్లీ రెండు లఘువులు అయి
ఉండాలి. జ్యేష్ఠాసారితంలోని ఇరవై అక్షరాలలో - రెండు గురువులు, పదహారు లఘువులు,
రెండు లఘువులు అయి ఉండాలి.
ప్రాచీనకాలంలో బ్రహ్మదేవుడు గానం చేసిన ఈ అక్షరాలను, నే నిపుడు చెపుతాను
మూ. యథా - కుహు జగతి యది సిని గిజం హుం - ప్రథమే లయాన్తరేవాపి ;
తితిజల కుచత్రలయ - మధ్యే; ఇతి కుచవలితల - జ్యేష్టే.
వి. ఈ అక్షర నిర్మాణానికి 'బ్రహ్మప్రోక్తగీతం' అని పేరు. భారతీయసంగీత
సంప్రదాయంలో అతి ప్రాచీనకాలంనుంచీ గురుశిష్యపరంపరయా వస్తూన్న గీతాలు.
ఇవి అనాదికాలంనుంచీ వస్తున్నాయి అని కూడ కొందరి విశ్వాసం. ఇలాంటి ఉదాహరణ
లన్నీ చూస్తుంటే భారతీయ నృత్యనాట్యసంప్రదాయానికి మూలపురుషుడు భగవంతుడైన
శివుడే అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ఈ సంప్రదాయమూలాలు శివునికి మాత్రమే తెలిసి
ఉండాలి. వీటి అర్థాలు అస్పష్టంగా ఉన్నా, వీటి ద్వారా శివుని ప్రాచీనస్వరూపసూచక
మైన పదాలు వీటిలో కనబడతాయి.
మూ. ఇత్యక్షరపతనకలాగురులఘువర్ణస్థితిప్రవిభక్తః,
ఆసారితముఖసంజ్ఞే ఉపవహనవిధిః సముద్దిష్టః.
112
తా. అక్షరాల 'కల'ల ఏర్పాటు, గురు-లఘువులు క్రమమూ వీటిమీద ఆధారపడి
ఉన్న ఈ అపోహనవిధానం ఆసారితాల ముఖాలలో పాటించవలసి ఉంది.
మూ. ఏవమేతత్సవిస్తారం కథితం పరిమాణకమ్,
చత్వారస్తు గణా యుగ్మే ఓజే షట్ పరికీర్తితాః.
113&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t7ai3qck8wjce2jhj1nqcabukewg4ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/893</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230454</id>
    <revision>
      <id>587002</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '876 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ విధంగా ఉపవహనపరిమాణాన్ని గూర్చి సవిస్తరంగా చెప్పాను. చతురస్రంలో నాలుగు గణాలు, త్రస్రంలో మూడు గణాలు ఉంటాయి. మూ. పఞ్చపాణె ద్వితీయే తు సార్ధాః షట్ పరికీ...'</comment>
      <origin>587002</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="o77a5do9d4vh0xn4eik305kahzg382i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;876
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ విధంగా ఉపవహనపరిమాణాన్ని గూర్చి సవిస్తరంగా చెప్పాను.
చతురస్రంలో నాలుగు గణాలు, త్రస్రంలో మూడు గణాలు ఉంటాయి.
మూ. పఞ్చపాణె ద్వితీయే తు సార్ధాః షట్ పరికీర్తితాః,
కనీయ ఏవం కర్తవ్యమక్షరైస్తాలమానతః.
114
తా. పంచపాణిలోను, చాపపుటంలోను ఆరున్నర గణా లుంటాయి. ఇలా ఉంచిన
ట్లయితే అది తాలాల, ప్రమాణాల అనుసారం కనిష్టాసారం ఏర్పడుతుంది.
మూ. యథా - దేవం దేవైః సంస్తుతమీశం దైత్యైర్యక్షైః ప్రణమితచరణమ్,
త్రైలోక్యా హితమీశం హరం రుద్రం శరణమహముపగతః
114.5
తా. “దేవం దేవైః” ఇత్యాది శ్లోకం కనిష్ఠాసారితానికి ఉదాహరణం. దేవతలచేత
స్తుతింపబడినవాడు, సర్వశక్తుడు, దైత్యులచేత యక్షులచేత నమస్కరింపబడినపాదాలు
కలవాడు, మూడు లోకాలకు హితకరుడైన ప్రభువు, పాపహరుడు, శత్రుభయంకరుడు
అయిన దేవుని శరణుపొందుచున్నాను.
మూ. అష్టావేవ గణాః కార్యాః పూర్వతాలే యథావిధి,
ద్వాదశైవ తు కర్తవ్యా షట్పతాపుత్రకే గణాః.
అర్ధత్రయోదశస్తథా తృతీయే వస్తుసంజ్ఞని,
ఏవమక్షరవిన్యాసో మధ్యమాసారితే స్మృతః.
115
116
తా. మధ్యమాసారితం :- పంచపుటతాలంలో ఎనిమిది గణాలు, షట్పతాపుత్రక
తాలంలో పన్నెండు గణాలు. 'వస్తు' అను తృతీయభాగంలో పదమూడున్నర గణాలు
ఉండాలి. మధ్యమాసారితంలో అక్షరవిన్యాసం ఈ విధంగా చెప్పబడింది.
మూ. యథా - భూతాధిపతిం భగనేత్రహరణమీశం దేవైర్వస్ధ్యం సురమఖమథనం రౌద్రం
భయదం గజచర్మపటం శమ్భుం త్ర్యక్షం జ్వలననిభజటం భుజఙ్గపరికరమ్. త్రిదశ
గణవృతం దైత్యైర్నిత్యం పరిపఠితచరితమ్ అమరపతినమితమ్ అభిమతసుఖదం రుద్రం
పీతం పితృవననిలయం గఙ్గప్లావితశోభనజటం తం శరణం గతో... స్మి వరదం చ
మహేశ్వరమ్.
116.
తా. ఉదాహరణం - &quot;భూతాధిపతిం... మహేశ్వరమ్&quot;. భూతాల అధిపతి, భగుని
నేత్రాలు హరించినవాడు, ఈశుడు, దేవతలచేత వంద్యుడు, దేవతల యజ్ఞం
నశింపచేసినవాడు, రౌద్రుడు, భయంకరుడు గజచర్మవస్త్రదారి, సుఖనిలయుడు, మూడు
నేత్రాలు కలవాడు, అగ్నిజ్వాలలవంటి జటలు కలవాడు, సర్పభూషణుడు, దేవతాగణ
పరివృతుడు, ఎల్లప్పుడు దైత్యులచేత పఠింపబడిన చరిత్రకలవాడు, దేవేంద్రునిచేత&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o77a5do9d4vh0xn4eik305kahzg382i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/894</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230455</id>
    <revision>
      <id>587003</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 877 నమస్కరింపబడినవాడు, ఇష్టమైన సుఖాలు ఇచ్చేవాడు, రుద్రుడు, పచ్చని రంగుగలవాడు, శ్మశానవాసి, గంగచేత తడపబడిన అందమైన జటలుకలవాడు. వరదుడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుణ్ణి శరణు...'</comment>
      <origin>587003</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4989" sha1="ggqrc1ib5h4vcgi391ldd6cy7t6pcpw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
877
నమస్కరింపబడినవాడు, ఇష్టమైన సుఖాలు ఇచ్చేవాడు, రుద్రుడు, పచ్చని రంగుగలవాడు,
శ్మశానవాసి, గంగచేత తడపబడిన అందమైన జటలుకలవాడు. వరదుడు అయిన ఆ
పరమేశ్వరుణ్ణి శరణు వేడుచున్నాను.
మూ. కార్యాః షోడశ యుగ్మాఖ్యే తాలే తు ప్రథమగే గణాః,
చతుర్వింశతిరోజాఖ్యే ద్వితీయే వస్తుసంజ్ఞితే.
చతుర్వింశతిరర్ధశ్చ తృతీయే వస్తుకే భవేత్,
జ్యేష్టే త్వాసారితే కార్య ఏవమక్షరసఞ్చయః.
55°.
117
118
- జ్యేష్టాసారితమ్ :- చంచత్పుటతాలంలో ముందుగా పదహారు గణా లుండాలి.
రెండవ దైన చాపపుటకాలంలో ఇరవైనాలుగు గణాలు, మూడవదానిలో ఇరవైనాలుగున్నర
గణాలు ఉండాలి. ఇదీ - జ్యేష్ఠాసారితంలో ఉండవలసిన అక్షరక్రమం.
మూ. యథా - అమరప్రవరం మదనాఙ్గహరం భువనైకనాథమ్ అభయప్రదం త్రిపుర
నాశకరం దేవం తమహం ప్రణతః. సురపితృమునిగణప్రణతచరణం పృథివీ - సలిలానల
· పవన - యజ్ఞాధిపతి - సూర్య - చక్ర - వ్యోమాఖ్యాః అష్టా మునిభిర్యస్య కార్యాః
(యాః) ప్రోక్తాః త్రైలోక్యగురుం తమచిన్త్యమజం విద్యానిలయం భైరవరూపం ఖట్వాఙ్గధరం
స్థిత్యుత్పత్తిప్రలయనిమిత్తం సూక్ష్మాక్షమచిస్త్యం చక్రార్ధధరం తిలకార్ధధరం కుచార్ధధరం
కాన్తార్ధధరమ్. బహలైర్వివిధైర్వికృతైర్వికటైర్ముక్షైః విముఖైర్విషమైః ప్రమథైః పరివృతమీశం
సతతం ప్రణతః.
-
తా. దీని కుదాహరణం ఎట్లనగా - &quot;అమరప్రవరం ... ప్రణత&quot;. అమరులలో
శ్రేష్ఠుడు. మన్మథదేహనాశకుడు, సర్వలోకాలకు ఒకే ఒక నాథుడు. అభయప్రదుడు,
త్రిపురనాశనం చేసినవాడు అయిన ఆ దేవునకు నమస్కరిస్తున్నాను. సురులచేత,
పితృదేవతలచేత, మునిగణాలచేత నమస్కరింపబడిన పాదాలు కలవాడు, భూమి, ఉదకము,
అగ్ని, వాయువు, యజమానుడు, సూర్యుడు, చంద్రుడు ఆకాశము ఈ ఎనిమిదీ
ఎవని కార్యములు (కాయములు) అని మును లంటారో అట్టి త్రిలోకగురువు (ముల్లోకాలకు
గురువు), ఊహింప శక్యం కానివాడు, పుట్టుక లేని వాడూ, జ్ఞాన నిలయుడు, భయం
కలిగించు రూపం గలవాడు, మంచంకోడు చేతిలో ఉన్నవాడు; స్థితి - సృష్టి - ప్రలయాలకు
కారణము, సూక్ష్మములైన ఇంద్రియాలు కలవాడు, ఊహింప శక్యం కానివాడు. అర్ధచంద్రుణ్ణి
శిరస్సుపై ధరించినవాడు; సగం బొట్టు, సగం కుచమండలం (ఒక కుచం) ధరించినవాడు,
ప్రియురాలి శరీరార్ధము ధరించినవాడు, అనేకవిధాలవాళ్లు, వికృతరూపులు. వికటంగా
ఉన్నవాళ్లు, బోడి తల ల వాళ్లు, వంకర ముఖాల వాళ్లు; వక్రమైన అవయవా లున్న వాళ్లు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ggqrc1ib5h4vcgi391ldd6cy7t6pcpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/895</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230456</id>
    <revision>
      <id>587004</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '878 నాట్యశాస్త్రము అయిన ప్రమథులచే పరివృతుడు, అయిన ఈశ్వరుని ఎల్లప్పుడు నమస్కరించుచున్నాను. మూ. ఆసారితానాం సర్వేషాం త్రయో భేదాః ప్రకీర్తితాః, యథాక్షరం ద్విసంఖ్యాతం త్రిసంఖ...'</comment>
      <origin>587004</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="g52rpc9u2sd54oaan88wjbojo27k34a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;878
నాట్యశాస్త్రము
అయిన ప్రమథులచే పరివృతుడు, అయిన ఈశ్వరుని ఎల్లప్పుడు నమస్కరించుచున్నాను.
మూ. ఆసారితానాం సర్వేషాం త్రయో భేదాః ప్రకీర్తితాః,
యథాక్షరం ద్విసంఖ్యాతం త్రిసంఖ్యాతమథాపి వా.
119
తా. యథాక్షర - ద్విసంఖ్యాత - త్రిసంఖ్యాతా లను మూడు విధాలైన ఆసారితాన్ని
గూర్చి నేను మీకు చెప్పాను.
మూ. తాలచ్ఛేదద్విగుణితైః సమవర్ణగణైః కృతమ్,
అనివృత్తాక్షరపదం యథాక్షరమితి స్మృతమ్.
120
తా. యథాక్షరం :- దీనిలో సమానమైన వర్ణాల గణాలు ప్రయోగింపబడతాయి.
ఈ గణాలు తాలంకోసం ద్విగుణితాలవుతాయి. దీనిలోని అక్షరాలు మాత్రం ఆవృత్తి
చేయబడవు.
మూ. నివృత్త్యా యత్సమాయుక్తం ద్విసంఖ్యాకం తదుచ్యతే,
నివృత్తిద్వయసంపన్నం త్రిసంఖ్యాతమితీష్యతే.
121
తా. యథాక్షరాన్ని ఒక పర్యాయం ఆవృత్తి చేస్తే అది ద్విసంఖ్యాతం, దానిని
(యథాక్షరాన్ని) రెండు మార్లు ఆవృత్తి చేస్తే అది త్రిసంఖ్యాతం.
మూ. చతుష్కాదౌ చతుర్మాత్రా యథోక్తగురులాఘవాః,
యథాయోగం గణాః కార్యా గీతేష్వాసారితేషు చ.
122
తా. ఆసారితంలోని గీతాల తాలం నాలుగు 'కల'లలో నాలుగు మాత్రల గణాలతో,
వెనుక చెప్పిన గురులఘ్వక్షరాలతోను ఉండాలి.
మూ. అక్షరైర్యా చతుర్మాత్రా ద్విమాత్రా వర్ణతస్తథా,
చిత్రే కలా భవేద్ యా తు వృత్తా సా ద్విగుణా మతా.
వృత్తా యా వర్ణమాత్రా తు చతుర్మాత్రా ప్రకీర్తితా,
ద్విగుణా దక్షిణే సా తు కలా జ్ఞేయాః ప్రయోక్తృభిః.
123
124
తా. అక్షరాలలో నాలుగు మాత్ర లున్నదే వర్ణాలలో ద్విమాత్రం అవుతుంది. చిత్ర
మార్గంలోని 'కల'లు వార్తికమార్గంలో రెట్టింపు అవుతాయి. అందుచేత వార్తికమార్గంలో
నాలుగు మాత్రల ప్రమాణం గల 'కల'లు దక్షిణమార్గంలో రెట్టింపు చేయబడతాయి.
మూ. న మార్గభేదో .. క్షరేషు కశ్చిదప్యుపపద్యతే,
వర్ణమాత్రాద్ద్విగుణీతాద్వర్ణభేదః ప్రకీర్తితః.
125
తా. అక్షరాలలో ('యథాక్షరాల'లో) మార్గం మార్చడం ఉండదు. వర్ణాలను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g52rpc9u2sd54oaan88wjbojo27k34a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/896</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230457</id>
    <revision>
      <id>587005</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము మాత్రలను రెట్టింపు చేయడంచేత అది వర్ణభేదం అని చెప్పబడుచున్నది. మూ. యథాక్షరేషు భూయిష్టం గీతేష్వాసారితేషు చ, విధిరేష సముద్దిష్టో వర్ణతాలసమాశ్రయః. 879 126 తా. “యథా...'</comment>
      <origin>587005</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3991" sha1="dt81w9uz6w8gkvxc24d09puqrjqqffb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
మాత్రలను రెట్టింపు చేయడంచేత అది వర్ణభేదం అని చెప్పబడుచున్నది.
మూ. యథాక్షరేషు భూయిష్టం గీతేష్వాసారితేషు చ,
విధిరేష సముద్దిష్టో వర్ణతాలసమాశ్రయః.
879
126
తా. “యథాక్షరా”లలోను, ఆసారితగీతాలలోను వర్ణ - తాలాలకు సంబంధించిన
ముఖ్యమైన విధానం ఇదే అని చెప్పబడింది.
మూ. ద్విసంఖ్యాతే నివృత్తిస్తు కార్యా స్యాదర్థయోగతః,
ద్విసంఖ్యాతార్ధయోగేన త్రిసంఖ్యాతే... పి చేష్యతే.
127
తా. ద్విసంఖ్యాసారితంలోను, యథార్థచిత్రాసారితంలోను, అర్ధగణం చేర్చి ఆవృత్తి
చేసి నట్లే త్రిసంఖ్యాతాసారితంలో, ద్విసంఖ్యాతాసారితంలోని సగం గణాలను చేర్చి
పెంచవచ్చును.
మూ. న చ చిత్రే ద్విసంఖ్యాతం కదాచిదపి యోజయేత్,
న చ వృత్తా త్రిసంఖ్యాతం గీతేష్వాసారితేషు చ.
128
తా. చిత్రమార్గంలో ఎన్నడూ, ద్విసంఖ్యాతాసారితాన్ని కలపకూడదు. అట్లే
వార్తికమార్గంలో త్రిసంఖ్యాతాసారితగీతాలను చేర్చకూడదు.
మూ. దక్షిణే స్యాత్రిసంఖ్యాతం ద్విసంఖ్యాతం చ వార్తికే,
చిత్రే యథాక్షరం ప్రోక్తమితి మార్గవినిశ్చయః.
129
-
తా. దక్షిణమార్గంలో త్రిసంఖ్యాతమూ, వార్తికమార్గంలో ద్విసంఖ్యాతమూ, చిత్ర
మార్గంలో యథాక్షరాసారితమూ చేర్చవచ్చును. మార్గాల విషయంలో అనుసరించవలసిన
విధానం ఇదే.
మూ. దక్షిణేనైవ గత్వాదౌ నివృత్తా వృత్తివద్ వ్రజేత్,
చిత్రవఛ్చ యథాన్యాయం త్రిసంఖ్యాతే విధిః స్మృతః
130
తా. దక్షిణమార్గంలో ప్రారంభమై, వృత్తిమార్గంలో రెండు మార్లు ఆవృత్తమై చిత్ర
మార్గంలో యథాక్షరం అవుతుంది. ఇదే త్రిసంఖ్యాతాసారిత విధానం.
మూ. అనేనైవ విధానేన ద్విసంఖ్యాతమపీష్యతే,
వృత్తా వా దక్షిణే వాపి ప్రయోగో స్యైవ చేష్యతే.
వస్వాదౌ వస్తుమధ్యే చ వస్త్వర్తే వా నివృత్తయః,
ప్రయోక్తవ్యాః ప్రయోగజ్జెర్విచార్యాఙ్గబలాబలమ్.
131
132
తా. ద్విసంఖ్యాతాసారితం కూడ ఇదే పద్ధతిలో చెయ్యాలి. దాని ప్రయోగం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dt81w9uz6w8gkvxc24d09puqrjqqffb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/897</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230458</id>
    <revision>
      <id>587006</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '880 నాట్యశాస్త్రము దక్షిణమార్గంలో గాని వార్తిక మార్గంలో గాని జరగాలి. వస్తువులోని వేరు వేరు అంగాల బలాబలాలను అనుసరించి, నిపుణులైన సంగీతజ్ఞులు దీని ఆదియందు, మధ్యయందు, అంతమునం...'</comment>
      <origin>587006</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="qq1w5lep4hf9g59qgtngf9o3qwjagrd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;880
నాట్యశాస్త్రము
దక్షిణమార్గంలో గాని వార్తిక మార్గంలో గాని జరగాలి. వస్తువులోని వేరు వేరు అంగాల
బలాబలాలను అనుసరించి, నిపుణులైన సంగీతజ్ఞులు దీని ఆదియందు, మధ్యయందు,
అంతమునందు ఆవృత్తులను చేస్తూండాలి.
మూ. నివృత్తా తు కలా న్యూనా యదా వస్తువశాద్ భవేత్,
ఆకలాపతనాత్ తస్యా వర్ణః కార్యో నివృత్తిమాన్.
133
తా. వస్తువును బట్టి, ఆవృత్తిలో ఒక 'కలా' కాలం న్యూనం అయితే, అప్పుడు
గాయకుడు వర్ణాన్ని ఆవృత్తం చేసి, లేదా వర్ణాన్ని పొడవుగా లాగి ఆ కలాకాలాన్ని
పూరించాలి.
మూ. వర్ణాలఙ్కారసౌభాగ్యం విచ్ఛేదః కరణస్య చ,
తత్త్వాదీనాం ప్రయోగశ్చ నివృత్తీనాం ప్రయోజనమ్.
134
తా. వర్ణాల, అలంకారాల సౌందర్యం వృద్ధిపొందడం, శరీరావయవాలకు కొంత
విశ్రాంతి, తత్త్వాదుల ప్రయోగము - ఇవే ఆవృత్తుల ప్రయోజనం.
మూ. వర్ణతాలాక్షరాణాం చ సంయోగో యం మయా స్మృతః,
ఆసారితేషు గీతేషు వర్ధమానేషు చైవ హి.
135
తా. ఇంతవరకు నేను, అసారితాలలోను, వర్ధమానగీతాలలోను జరిగే, వర్ణ -
తాల - అక్షరాల పరస్పరసంయోగాన్ని గూర్చి చెప్పాను.
మూ. చతస్రః కణ్ణికా జ్ఞేయా వర్ధమానే ప్రయోక్తృభిః,
విశాలా సంగతా చైవ సునన్దా సుముఖీ తథా.
136
తా. వర్ధమానగీతాలలో - విశాల, సంగీత, సునంద, సుముఖి అను కండికలు
(అవయవాలు) ఉంటా యను విషయం ప్రయోక్తలు గ్రహించాలి.
మూ. తతః పూర్వా నవకలా ద్వితీయాష్టకలా స్మృతా,
తృతీయా షోడశకలా ద్వాత్రింశచ్చ తథోత్తరా.
137
తా. వీటిలో, విశాల నవకల - తొమ్మిది కలాకాలాలలో ఏర్పడుతుంది. సంగత
అష్టకల (8) ; సునంద షోడశ (16) కల; సుముఖి ద్వాత్రింశత్ (32) కల.
మూ. ఉపోహనవిధిస్తాసామధునా చ మయోచ్యతే,
ఉపోహనం విశాలాయాః కలాపఞ్చకమేవ హి,
షట్కలాసంగతాయాశ్చ సునన్దాయాశ్చ సప్తకమ్.
సుముఖ్యాశ్చోపహనం నిత్యమష్టకాలం భవేత్,
138&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qq1w5lep4hf9g59qgtngf9o3qwjagrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/898</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230459</id>
    <revision>
      <id>587007</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము ఏతేషాం చైవ వక్ష్యామి గురులఘ్వక్షరక్రమమ్. 881 139 తా. నే నిపుడు వాటి ఉపోహనవిధానాన్ని చెపుతాను 'విశాల' ఉపోహనకాలం - ఐదు 'కల'లు, 'సంగత' ఉపోహనకాలం ఆరు 'కల'లు. 'సునంద' ఉపోహనక...'</comment>
      <origin>587007</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3582" sha1="dj4o6e2c7beivthnng95g9q9rywzfmg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
ఏతేషాం చైవ వక్ష్యామి గురులఘ్వక్షరక్రమమ్.
881
139
తా. నే నిపుడు వాటి ఉపోహనవిధానాన్ని చెపుతాను 'విశాల' ఉపోహనకాలం
-
ఐదు 'కల'లు, 'సంగత' ఉపోహనకాలం ఆరు 'కల'లు. 'సునంద' ఉపోహనకాలం ఏడు
'కల'లు. 'సుముఖి' ఉపోహనకాలం ఎనిమిది 'కల'లు.
మూ. ఆదౌ గురుద్వయం కార్యం చతుర్దశ లఘూన్యపి,
ఉపోహనే విశాలాయాః పునరస్తే గురుః స్మృతః.
140
తా. 'విశాల' ఉపోహనంలో - మొదట రెండు గురువులు, పద్నాలుగు లఘువులు,
చివర ఒక గురువు ఉండాలి.
-
మూ. యథా బుం దుం జగతి
-
అవలితక దిగినికుచకృతతితి వా.
తా. “బుందుం” ఇత్యాదికం ఈ గురులఘుక్రమవిన్యాసానికి ఉదాహరణం.
మూ. చతుర్భిరధికైర్హ్రస్వైర్గురుత్రయసమన్వితమ్,
సఙ్గతాయాం చ మునిభిరుపోహనమితి స్మృతమ్.
యథా - బుం దుం జగతి అవలితక దిగి నిగి తితి ఝల తితి చా.
141
తా. 'విశాలా' ఉపోహనంలోని నాలుగు లఘువులు పెంచి, మూడు గురువులు
ప్రయోగిస్తే అది 'సంగతా' ఉపోహనం అవుతుంది.
&quot;ఋం దుం జగతి ...
- ఇది ఉదాహరణం.
మూ. చతుర్భిరధికైరేవం లఘుభిర్గురుసంయుతైః,
సునన్దాయాశ్చ విజ్ఞేయో హ్యుపోహన విధిర్బుధైః.
యథా - బుం దుం జగతి అవలితక దిగతి ఋల కుచలతితి వా.
142
తా. 'సంగతా' ఉపోహనంలోని నాలుగు లఘువులు పెంచి, మూడు గురువులు
చేరిస్తే అది 'సునన్ద' ఉపోహనవిధానం అని బుధు లన్నారు.
&quot;ఋం దుం జగతి ... తితి వా&quot; అనేది ఉదాహరణం.
మూ. అష్టావింశల్లఘూని స్యుః సుముఖ్యాశ్చ గురూణి చ,
ఉపోహనవిధానే తు జ్ఞేయాని మునిసత్తమాః.
జగతితి వా
143
- ఋం దుం జగతి అవలితక దిగి విగి తితి ఋల ఋచ కులతితి
తా. 'సుముఖి' ఉపోహనంలో ఇరవై ఎనిమిది లఘువులు, మూడు గురువులు
ఉండాలి. మునిసత్తములారా! ఇదే 'సుముఖి' ఉపోహనవిధానం అని తెలుసుకోవాలి.
&quot;ఋం దుం జగతి ... జగతితి వా&quot; ఇది ఉదాహరణం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dj4o6e2c7beivthnng95g9q9rywzfmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/899</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230460</id>
    <revision>
      <id>587008</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '882 మూ. ఉపోహ్యస్తే స్వరా యస్మాత్ యస్మాత్ గీతం ప్రవర్తతే, తస్మాదుపోహనం జ్ఞేయం శుష్కాక్షర సమన్వితమ్. నాట్యశాస్త్రము 144 తా. ఉపోహనలక్షణం :- ఇది స్వరాలను ముందుకు నడిపిస్తుంది; గీతా...'</comment>
      <origin>587008</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="8b3kiyfpgsxmedofoqg9z7uk0txq9y7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;882
మూ. ఉపోహ్యస్తే స్వరా యస్మాత్ యస్మాత్ గీతం ప్రవర్తతే,
తస్మాదుపోహనం జ్ఞేయం శుష్కాక్షర సమన్వితమ్.
నాట్యశాస్త్రము
144
తా. ఉపోహనలక్షణం :- ఇది స్వరాలను ముందుకు నడిపిస్తుంది; గీతాన్ని
ముందుకు సాగే టట్లు చేస్తుంది. ఆ కారణంవల్లనే దీనికి 'ఉపోహనం' అని పేరు. ఇది
అర్థరహితమైన అక్షరాల (శుష్మాక్షరాల) సమూహం రూపంలో ఉంటుంది. (ఇది గాయకుడు
చేసే ఉపోహనం).
మూ. అథవోపోహ్యతే యస్మాత్ ప్రయోగః సూచనాదిభిః,
తస్మాదుపోహనం హ్యేతద్గానం భాణసమాశ్రయమ్.
145
తా. భాండంతో (సంగీతవాద్యాలతో) చేసే గానం కూడ ఉపోహనమే. ఎందువల్ల
ననగా సూచనాదులచేత, ఇది నాట్యప్రయోగాన్ని ముందుకు నడుపుతుంది.
మూ. శమ్యాతాలౌ ద్విరభ్యస్తా సన్నిపాతాస్త్య ఏవ చ,
ఉపోహనే విశాలాయాస్తాలోని యం పరికీర్తితః.
146
తా. ఉపోహనాలలోని తాలవిధానం : 'విశాలా' ఉపోహనంలో తాలక్రమం ఈ
విధంగా ఉంటుంది - శమ్య, తాలం, తాలం, సన్నిపాతం.
మూ. ద్వికలః సఙ్గతాయాస్తు తాలశ్చాపపుటః స్మృతః,
తస్యైవ సన్నిపాతోస్త్యే సునన్దాయాస్తథైవ చ.
147
తా. ''సంగత' ఉపోహనంలో రెండు 'కల'ల చంచత్పుటతాలం ప్రయోగించ
బడుతుంది. మూడు 'కల'ల తాలంతో ప్రారంభం అయే చంచత్పుటం 'సునంద'
అపోహనంలో ప్రయోగించబడుతుంది.
మూ. చఇ్చత్పుటస్తు ద్వికలః సుముఖ్యాం స్యాదుపోహనే,
ఉపోహనే ద్విరభ్యసైస్తతః కార్యా తు కణ్ణికా.
148
తా. 'సుముఖి' ఉపోహనంలో రెండు 'కల'ల చంచత్పుటకాలం ప్రయోగించాలి.
ఉపోహనాన్ని రెండు పర్యాయాలు ఆవృత్తి చేస్తే 'కండిక' అవుతుంది.
మూ. ఏతాన్యుపోహనానీహ చత్వారి కథితాని తు,
ఆనుపూర్వ్యాం ప్రయోగం చ కణికానాం నిబోధత.
149
తా. నే నీ విధంగా నాలుగు ఉపోహనాలు చెప్పాను. ఇపుడు కండికల ప్రయోగం
క్రమంగా ఎలా చెయ్యాలో వినండి.
మూ. శమ్యా తాలశ్చ శమ్యా చ పునస్తాలో యథాక్రమమ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8b3kiyfpgsxmedofoqg9z7uk0txq9y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/900</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230461</id>
    <revision>
      <id>587009</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము త్రికలః సంనిపాతశ్చ విశాలాయాః ప్రకీర్తితః. 883 150 తా. 'విశాల'లో తాలక్రమం ఈ విధంగా ఉంటుంది. శమ్య, తాలం, శమ్య, తాలం, తరువాత త్రికలాసంనిపాతము. మూ. చబ్చత్పుటస్తు ద్వికల...'</comment>
      <origin>587009</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3741" sha1="hq8bzgrcra8gc0hltuydsx4flslybpk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
త్రికలః సంనిపాతశ్చ విశాలాయాః ప్రకీర్తితః.
883
150
తా. 'విశాల'లో తాలక్రమం ఈ విధంగా ఉంటుంది. శమ్య, తాలం, శమ్య,
తాలం, తరువాత త్రికలాసంనిపాతము.
మూ. చబ్చత్పుటస్తు ద్వికలః సఙ్గతాయా అపి స్మృతః,
చతుష్కలః సునన్దాయాం స ఏవ గదితో బుధైః.
151
తా. ద్వికలచంచత్పుటం ఉపయోగిస్తే అది 'సంగత' యొక్క తాలక్రమం అవుతుంది.
దానినే చతుష్కలం చేసి ఉపయోగిస్తే అది 'సునందా’తాలక్రమం అవుతుంది.
మూ. సన్నిపాతద్వయోపేతో ద్విచిత్రస్తు ప్రయోక్తృభిః,
కార్యశ్చతుష్కలో యుగ్మః సుముఖ్యాయా యథాక్రమమ్.
152
తా. రెండు చంచత్పుటాలను నాలుగు కలల ప్రమాణం కలదానినిగా చేసి, రెండు
సంనిపాతాలతో కలిపి ప్రయోగిస్తే అది 'సుముఖీ' తాలక్రమం అవుతుంది.
మూ. వర్ధమానస్య తాలోని యం కణ్ణికానాం పృథక్ పృథక్,
మయా ప్రోక్తః పునశ్చైవ సంహతానాం నిబోధత.
153
తా. ఇంతవరకు నేను వర్ధమానగీతం యొక్క స్వతంత్ర అంగరూపంలో తాలాలను
వేరు వేరుగా చెప్పాను. ఇప్పుడు వీటిని అన్నింటిని కలిపితే ఏర్పడే స్వరూపాన్ని చెపుతాను.
మూ. పూర్వం విశాలా కర్తవ్యా బాలతాలప్రయోజితా,
అన్తిమా త్రికలోపేతా బాలమాసారితం తు తత్.
154
తా. ముందుగా బాల (చిన్న) తాలంతో కూడిన 'విశాఖ'ను చెయ్యాలి. దీనిలోని
చివరి తాలం త్రికాలప్రమాణం గల తాలంతో పూర్తి యైతే అది కనిష్ఠాసారితం.
మూ. సంగతాయా గ్రహం కృత్వా విశాలా సకలా యది,
యుజ్యతే పూర్వతాలే తు యదా స్యాత్తల్లయాన్తరమ్.
155
తా. 'సంగత'ను గ్రహించి, 'విశాల'ను పూర్తిగా పూర్వ తాలంతో సంయుక్తం
చేసినట్లయితే అది లయాంతరం అవుతుంది.
మూ. సునన్ద చ యతః కార్యా సంగతా పునరేవ హి,
విశాలాం చ పునశ్చైవ సుముఖీం చ ప్రయోజయేత్.
156
తా. తరువాత 'సునంద'ను చేసి తరువాత 'సంగత'ను తరవాత విశాలను తరువాత
'సుముఖి'ని ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hq8bzgrcra8gc0hltuydsx4flslybpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/901</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230462</id>
    <revision>
      <id>587010</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '884 మూ. కనిష్టాసారితే తాలో యో మయా పరికీర్తితః, స ఏవ సర్వః కర్తవ్యః ప్రథమే కణ్ణికోద్భవే. నాట్యశాస్త్రము 157 తా. కనిష్ఠాసారితంలో ఏ తాలం ఉండా లని నేను వెనుక చెప్పానో ఆ క్రమం అంతా కం...'</comment>
      <origin>587010</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="oz82fs6raxik4f1uenzfktl3pz8k0z4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;884
మూ. కనిష్టాసారితే తాలో యో మయా పరికీర్తితః,
స ఏవ సర్వః కర్తవ్యః ప్రథమే కణ్ణికోద్భవే.
నాట్యశాస్త్రము
157
తా. కనిష్ఠాసారితంలో ఏ తాలం ఉండా లని నేను వెనుక చెప్పానో ఆ క్రమం
అంతా కండికా ప్రారంభంలో చెయ్యాలి.
మూ. సునన్దా సంగతా దైవ విశాలా చయథోదితా,
సునన్దాయా గ్రహం కృత్వా తతశ్చైవ ప్రయోజయేత్.
158
తా. తరువాత 'సునంద'ను తీసికొని దానిని ప్రయోగించడానికి ఈ క్రమాన్నే
పాటించాలి. తరువాత 'సునంద'ను, 'సంగత'ను 'విశాల'ను క్రమంగా ప్రయోగించాలి.
మూ. మధ్యమాసారితే తాలో యో మయా పరికీర్తితః,
శమ్యాత్రయస్య కర్తవ్యః సునన్దాద్యస్య పణితైః.
159
తా. మధ్యమాసాంతంలో ఏ తాలం నేను చెప్పానో దానినే సునంద ప్రారంభంలో
ఉండే శమ్యాత్రయానికి ఉపయోగించాలి.
మూ. సుముఖీ చ సునన్దా చ సంగతా పునరిష్యతే,
సుముఖ్యాదౌ గ్రహం కృత్వా యథోక్తం సంప్రయోజయేత్.
160
తా. మళ్లీ సుముఖి, సునంద, సంగీత ప్రయోగించాలి. మళ్లీ సుముఖితో ప్రారంభం
చేసి పైన చెప్పిన క్రమంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. విశాలాయాః సమాప్తిస్తు జ్ఞేయా అథ నివృత్తయః,
జ్యేష్టే త్వాసారితే తాలో నిఃశబ్దః శబ్దవాంస్తథా.
161
తా. దీనితరువాత 'విశాలా' పూర్తి చేయడాన్ని గూర్చి, నివృత్తులను (ఆవృత్తులను)
గూర్చీ తెలుసుకోవాలి. జ్యేష్టాసారితంలో నిఃశబ్దతలము, సశబ్దతాలమూ కూడ
ప్రయోగించవచ్చును.
మూ. స ఏవ సర్వః కర్తవ్యో బుధైశ్చతసృణామపి,
సంయోగే కణ్ణికానాం తు తాల్కో యం పరికీర్తితః.
ఏవమాసాం సమాయోగాద్వర్ధమానకమిష్యతే.
162
తా. నాలుగు అంగాలలోను అనుసరించవలసిన కాలక్రమం ఇదే. కండికాల
సంయోగంలో అనుసరించవలసిన కాలక్రమం ఇదే. కండికలను ఈ క్రమంలో
కలపడంచేత 'వర్ధమానకం' ఏర్పడుతుంది.
మూ. బాలాం నవకలం జ్ఞేయం దశసప్తలయాన్వితమ్,
పఞ్చషష్టికలం జ్యేష్ఠం త్రయస్త్రింశత్తు మధ్యమమ్.
163&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oz82fs6raxik4f1uenzfktl3pz8k0z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/902</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230463</id>
    <revision>
      <id>587011</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 885 తా. బాల (కనిష్ఠ) ఆసారితం తొమ్మిది 'కల'ల కాలం గలది. లయాంతరితం పదిహేడు 'కల'లు. మధ్యమాసారితం ముప్పైమూడు 'కల'లు. జ్యేష్టాసారితం అరవైయైదు 'కల'లు కలది. మూ. ఏతత్తాలవిధా...'</comment>
      <origin>587011</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3582" sha1="o45mlox9ps251hbdore0ar76rmtd2ys" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
885
తా. బాల (కనిష్ఠ) ఆసారితం తొమ్మిది 'కల'ల కాలం గలది. లయాంతరితం
పదిహేడు 'కల'లు. మధ్యమాసారితం ముప్పైమూడు 'కల'లు. జ్యేష్టాసారితం అరవైయైదు
'కల'లు కలది.
మూ. ఏతత్తాలవిధానం తు సర్వేష్వాసారితేషు చ,
కలానాం వృద్ధిమాసాద్య త్ర్యక్షరాణాం తు వర్ధనాత్.
లయస్య వర్ధనాచ్చాపి వర్ధమానకముచ్యతే.
164
తా. అన్ని ఆసారితాలయందు అనుసరించవలసిన తాలవిధానం ఇది. 'కలా'
వృద్ధిని పట్టి అక్షరాలను పెంచడంవల్లా లయను పెంచడంవల్లా 'వర్ధమానకం' అని
పేరు.
మూ. ఆసారితేషు గీతేషు వర్ధమానేషు చైవ హి,
ద్విగుణస్తాలయోగేన కార్యో హ్యక్షరజో విధిఒ
165
తా. ఆసారితగీతాలలోను, వర్ధమానగీతాలలోను కూడ అక్షరవిధానం తాలానికి
ఉంటుంది.
మూ. సమాప్తావన్తరహితః సన్నిపాతో యదా భవేత్,
అన్యా
కలా ద్విమాత్రా తు తదా జ్ఞేయా ప్రయోక్తృభిః.
166
తా. సమాప్తి లేకుండానే సంన్నిపాతం చేయవలసివచ్చి నప్పుడు చివర రెండు
మాత్రల 'కల' ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏవమేతన్మయా ప్రోక్తం వర్ధమానస్య లక్షణమ్,
ఆసారితానాం వక్ష్యామి ప్రస్తారం లఘులక్షణమ్.
167
తా. ఈ విధంగా నేను వర్ధమానం లక్షణం చెప్పాను. ఇప్పుడు ఆసారితాల ప్రస్తారాన్ని
లఘులక్షణ పూర్వకంగా చెపుతాను.
మూ. అన్యూనాయాం కలాయాం తు ధ్రువం ప్రాజ్ఞో నివేశయేత్,
అథ తాలాక్షరవశాచ్ఛేషానన్తాంశ్చ యోజయేత్.
168
తా. ఏ విధంగానూ రెండు 'కల'లకు తగ్గనప్పుడు ధ్రువను నివిష్టం చెయ్యాలి.
మిగిలినవాటిని, అంతాలను తాలాలను పట్టీ, అక్షరాలను పట్టీ కూర్చాలి.
మూ. ప్లుతే లఘ్వక్షరే చైవ ధ్రువే సామ్యం న విద్యతే,
న విద్యతే త్రిభిః పాతైః సమత్వముపదిశ్యతే.
169
తా. ధ్రువతాలంలో ప్లుతమునందు, లఘ్వక్షరమునందు సామ్యం ఉండదు. ఇక్కడ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o45mlox9ps251hbdore0ar76rmtd2ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/903</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230464</id>
    <revision>
      <id>587012</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '886 నాట్యశాస్త్రము మూడు మూడు సంనిపాతములను మాత్రమే కారణంగా తీసికొని సమత్వం ఉపదేశింప బడి నట్లు భావించకూడదు. మూ. తాలైశ్చ సన్నిపాతైశ్చ శమ్యాభిశ్చ ధ్రువేణ చ, కనిష్ఠాసారితం కార్...'</comment>
      <origin>587012</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3974" sha1="baiidh5tb8skhjh0sk5hhi52yy7u6dh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;886
నాట్యశాస్త్రము
మూడు మూడు సంనిపాతములను మాత్రమే కారణంగా తీసికొని సమత్వం ఉపదేశింప
బడి నట్లు భావించకూడదు.
మూ. తాలైశ్చ సన్నిపాతైశ్చ శమ్యాభిశ్చ ధ్రువేణ చ,
కనిష్ఠాసారితం కార్యం మధ్యమం జ్యేష్ఠమేవచ.
170
తా. కనిష్ట - మధ్యమ - జ్యేష్టాసారితాలను తాలాలతోను, సంనిపాతాలతోను,
శమ్యాలతోను, ధ్రువతోను ప్రయోగించాలి.
మూ. ద్విగుణోత్తరయా వృద్ధ్యా హ్యస్యైవ తు మధ్యమం విధాతవ్యమ్,
ప్రస్తారే చైవ కలానాం శమ్యాతాలాస్తరోపేతమ్.
171
తా. 'కల'ల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయడం ద్వారా కనిష్ఠాసారితాన్ని మధ్యమా సారితం
చెయ్యాలి. శమ్యాతాలాల మధ్య అంతరం ఇస్తూ ఇలా చెయ్యాలి.
మూ. ఉత్తరతాలః ప్రథమే వస్తున్యాదౌ కలాత్రయం త్యక్త్వా,
కార్యౌ మధ్యే నిత్యం ద్వౌ పరివర్తో చ సంపూర్ణా.
172
తా. మధ్యమాసారితం మొదటి వస్తువులో మూడు 'కల'లు విడిచి ఉత్తరకాలం
(షట్పతాపుత్రం) ఉంటుంది. దానిని పూర్తిగా రెండు ఆవృత్తులు చెయ్యాలి.
మూ. పూర్వం శమ్యా కార్యా ద్వికలస్తాలః కలాద్వయే శమ్యా,
పునరేకకలః తాలస్త్రికలః స్యాత్సంనిపాతశ్చ.
త్రికలో థ పునస్తాలః శమ్యేక కలాద్వయే తాలః,
ద్వికలా చ పునః శమ్యా తాలో ద్వికలశ్చ కర్తవ్యః-
త్రికలశ్చ సన్నిపాతో భూయో విధిరేష ఏవ కర్తవ్యః,
ద్వాదశకలస్తృతీయే తస్యాన్తో సన్నిపాతశ్చ.
173
174
175
తా. మధ్యమాసారితానికి చెందిన పాతాల (సన్నిపాతాల) క్రమం ఇలా ఉంటుంది.
ముందుగా శమ్య, రెండు 'కల'ల తాలము, రెండు 'కల'ల శమ్య, ఒక 'కల' తాలము,
మూడు 'కల'ల తాలము, రెండు 'కల'ల శమ్య, రెండు 'కల'ల తాలం, మూడు 'కల'ల
సంనిపాతము. మూడవ వస్తువులోను, చివరా పన్నెండు 'కల'ల సన్నిపాతము.
మూ. ప్రథమస్త్వష్టకలః స్యాద్ ద్వాదశకలికె తథా పరౌ జ్ఞేయౌ,
అన్త్యశ్చ సన్నిపాతో మధ్యస్యా సారి తస్యోక్తః.
176
తా. మధ్యమాసారితకం ప్రథమభాగానికి కాలం ఎనిమది కలలు, రెండవదానికి
పన్నెండు కలలు, మూడవ భాగానికి ఇరవైనాలుగు కలలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>baiidh5tb8skhjh0sk5hhi52yy7u6dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/904</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230465</id>
    <revision>
      <id>587013</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 887 మూ. యే పూర్వమఙ్గులికృతాః ప్రవేశవిక్షేపనిష్క్రమా గదితాః, తే సర్వే కర్తవ్యా మధ్యే త్వాసారితే తదాః. 177 తా. అంగుళులతో చేయవలసిన ఏ ప్రవేశ - విక్షేప - నిష్క్రమాలు వ...'</comment>
      <origin>587013</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3950" sha1="eriwgruxe59erfbapee0f24bkkejppp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
887
మూ. యే పూర్వమఙ్గులికృతాః ప్రవేశవిక్షేపనిష్క్రమా గదితాః,
తే సర్వే కర్తవ్యా మధ్యే త్వాసారితే తదాః.
177
తా. అంగుళులతో చేయవలసిన ఏ ప్రవేశ - విక్షేప - నిష్క్రమాలు వెనుక
చెప్పబడినవో వాటిని మధ్యమాసాంతంలో కూడ ప్రయోగించాలి.
మూ. అథ జ్యేష్టే తు కర్తవ్యం శమ్యాతాలలయాత్మకమ్,
శరీరం హి బుధైర్నిత్యం పఞ్చషష్టికలాన్వితమ్.
8.
178
. జ్యేష్టాసారితశరీరం శమ్యా - తాల - లయలతో చెయ్యాలి. దీని ప్రమాణం
అరవైయైదు 'కల'లు.
మూ. తస్యావాపో2థ నిష్క్రమో విక్షేపో థ ప్రవేశనమ్,
అఙ్గులీనాం తు కర్తవ్యం కలామానం చతుష్కలమ్.
179
తా. దీనిలో - ఆవాస - నిష్క్రమ - విక్షేప - ప్రవేశాలను నాలుగేసి 'కల'ల
ప్రమాణంతో, అంగుళులతో చెయ్యాలి.
మూ. జ్యేష్ఠం చతుష్కలం స్యాదావాపైః సంయుక్తం (తం) సవిక్షేపైః,
వస్త్వన్యత్ర స్యాత్ సప్తదశకలం తు శమ్యాది.
180
తా. జ్యేష్టాసారితంలోని ఆవాప - విక్షేపాలు చతుష్కలప్రమాణంలో ఉంటాయి.
దీని వస్తువు ప్రమాణం, మరొక స్థానంలో పదిహేడు కలల ప్రమాణంలో ఉంటుంది;
ఇది శమ్యతో ప్రారంభ మవుతుంది.
మూ. పూర్వం శమ్యా కార్యా చతుష్కలో వై భవేత్తతస్తాలః,
శమ్యా చతుష్కలా స్యాద్ ద్వికలస్తాలస్తతః కార్యః.
కార్యశ్చ సంనిపాతః పట్కలికః షట్కలశ్చ తాలః స్యాత్,
ద్వికలా చ పునః శమ్యా చతుష్కలః స్యాత్ పునస్తాలః.
శమ్యా చతుష్కలా స్యాత్ ద్వితాలో ద్వికలశ్చ కర్తవ్యః,
పునరేవ సంనిపాతశ్చ షట్కలః సంవిధాతవ్యః
తా. ఈ సారితంలో చేసే పాతాల క్రమం ఇలా ఉండాలి.
-
181
182
183
మొదట శమ్య,
నాలుగు కలల తాలం, నాలుగు కలల శమ్య, రెండు కలల తాలం, ఆరు కలల సంనిపాతం,
ఆరు కలల తాలం నాలుగు కలల శమ్య, రెండు కలల తాలం, ఆరు కలల సంనిపాతం.
మూ. విధిరేష ఏవ కృత్స్నః పునస్తృతీయసన్నిపాతాస్తే తు,
పునరేషామఙ్గులివిక్షేపం సంప్రవక్ష్యామి.
184
తా. తృతీయసంనిపాతసమయంలో ఈ విధానాన్నే అనుసరించాలి. దీని చివర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eriwgruxe59erfbapee0f24bkkejppp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/905</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230466</id>
    <revision>
      <id>587014</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '888 నాట్యశాస్త్రము చేయవలసిన అంగులివిక్షేపానికి సంబంధించిన విధానం ఇప్పుడు చెపుతాను. మూ. ఆవాపః సహ శమ్యా నిష్క్రమశ్చ తతః పరమ్, విక్షేపశ్చ తతస్తాలః కార్యః పునరావాప ఇష్యతే. అనా...'</comment>
      <origin>587014</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3655" sha1="hnhpwuv22h94d42dpnkvwjh3pt11hzp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;888
నాట్యశాస్త్రము
చేయవలసిన అంగులివిక్షేపానికి సంబంధించిన విధానం ఇప్పుడు చెపుతాను.
మూ. ఆవాపః సహ శమ్యా నిష్క్రమశ్చ తతః పరమ్,
విక్షేపశ్చ తతస్తాలః కార్యః పునరావాప ఇష్యతే.
అనామికయా నిష్క్రమో విక్షేపో.. నస్తరం స్మృతః,
శమ్యయా సహ ఆవాపస్తాలో విక్షేపణం పునః.
కార్యశ్చ మధ్యమాఙ్ఞుల్యా ప్రవేశశ్చ తతఃపరమ్,
ఆవాపశ్చ తతః కార్యస్తర్జనీ నిష్క్రమస్తథా.
185
186
187
విక్షేపశ్చ పునః కార్యః సన్నిపాతస్తథైవ చ,
కలాః సప్తదశైవైతాః సన్నిపాతే తదన్తరమ్.
188
-
తా. అనామిక, వాప - శమ్యా - నిష్క్రమ - విక్షేప - తాల - అవాప
నిష్క్రమాలను, మధ్యమాతో విక్షేప - శమ్యా - ఆవాప - నిష్క్రమాలను, తర్జనితో -
నిక్షేప - సంనిపాతాలనూ చెయ్యాలి. ప్రథమసంనిపాతంలో ఈ పదిహేడు కలలు
ఉంటాయి.
మూ. ఆవాపశ్చ పునః కార్యః కనీయస్యాథ నిర్గమః,
విక్షేపశ్చ ప్రవేశశ్చ ఆవాపశ్చ తతః పునః
అనామికాకనీయస్యోస్తతస్తాలో భవేత్పునః,
విక్షేపశ్చ పునస్తాభ్యాం తతః శమ్యా ప్రకీర్తితా.
ఆవాపశ్చ కనీయస్యాం తతస్తాలం నియోజయేత్,
ఆవాపశ్చ తతః కార్యస్తర్జనీనిష్క్రమస్తథా,
విక్షేపః పఞ్చదశకః శమ్యయా సహ కీర్తితః.
ఆవాపశ్చైవ కర్తవ్యః పునస్త్రాలః ప్రయోక్తృభిః,
విక్షేపశ్చ ప్రవేశశ్చ పునరావాస ఏవ చ.
ప్రదేశిన్యా చ నిష్క్రమో విక్షేపశ్చ పునః స్మృతః,
సన్నిపాతస్తథాన్యే చ చతుర్వింశతికో భవేత్.
189
190
191
192
193
తా. కనిష్ఠికతో ఆవాప - నిష్క్రమాలు, అనామికా - కనిష్ఠికలతో విక్షేపము,
ప్రవేశము, ఆవాపము, తాలము, మళ్లీ తాలము, విక్షేపము, తర్జనితో శమ్య, ఆవాపము,
నిష్క్రమము చేసి విక్షేపము, శమ్య, అనామికా - విక్షేపము, ప్రవేశము, ఆవాపము,
నిష్క్రమము - తర్జనితో చేసి, మళ్లీ నిష్క్రమ - ప్రవేశాలు చేస్తే ఇరవైనాలుగు కలల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hnhpwuv22h94d42dpnkvwjh3pt11hzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/906</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230467</id>
    <revision>
      <id>587015</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము రెండవ సన్నిపాతం అవుతుంది. మూ. తృతీయసన్నిపాతస్య ఏష ఏవ విధిః స్మృతః, ఏవం జ్యేష్ఠస్య విజ్ఞేయస్తాలాఙ్గులివికల్పితః. ప్రథమః షోడశకలః చతుర్వింశతికస్తథా, ద్వితీయ...'</comment>
      <origin>587015</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="m0ycimzgluey3fhtnf3vyp4df5hakt5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
రెండవ సన్నిపాతం అవుతుంది.
మూ. తృతీయసన్నిపాతస్య ఏష ఏవ విధిః స్మృతః,
ఏవం జ్యేష్ఠస్య విజ్ఞేయస్తాలాఙ్గులివికల్పితః.
ప్రథమః షోడశకలః చతుర్వింశతికస్తథా,
ద్వితీయశ్చ తృతీయశ్చ సంనిపాతః కలాధికః.
ప్రత్యేకం పాతనం యేషు దశ సప్త భవన్తి హి,
శమ్యాతాలకృతానీహ సంనిపాతకృతాని చ.
889
194
195
196
తా. తృతీయసన్నిపాతానికి కూడ ఇదే విధానం. ఇంతవరకు జ్యేష్ఠాసారితకంలో
వేళ్లతో చేసే తాలవిధానం చెప్పబడింది. ప్రథమసన్నిపాతం పదహారు కలలలోను,
ద్వితీయసన్నిపాతం ఇరవైనాలుగు కలలలోను, తృతీయసంనిపాతం ఒక కల పెంచీ
చెయ్యాలి. ఈ విధంగా వీటిలో ఒక్కొక్కదానిలో శమ్యాపాతాల సంనిపాతాలను బట్టి
పదిహేడు వర్గా లుంటాయి.
మూ. వస్తున్యాద్యే హ్యజ్యేష్టేషు ద్వే చాన్యే పూర్వవద్ యోజ్యే,
షట్కశమ్యాష్టతాలం త్రిసన్నిపాతం త్రివస్తు చాప్యేవమ్.
సప్తదశపాతయుక్తం విద్యాదాసారితం సమ్యక్,
అష్టా తాలాస్తు షట్ శమ్యాః సన్నిపాతస్త్రయస్తథా.
197
198
తా. కనిష్ఠ - మధ్యమాసారితాలు ప్రథమవస్తువునందు వెనుకటి వలెనే మిగిలిన
రెండూ చేర్చాలి. వాటి మూడు వస్తువులు కూడ - ఆరు శమ్యాలతో, ఎనిమిది తాలాలతో,
మూడు సంనిపాతాలతో ఏర్పడతాయి. ఆసారితంలో పదిహేడు పాతాలు (కలలు) ఉంటా
యను విషయం గుర్తుంచుకోవాలి.
మూ. ఆసారితే విధౌ హ్యేష ఏకైకస్మిన్ ప్రకీర్తితః,
ఆసారితానుమిత్యేవం గదితం లక్షణం మయా.
గీతానాం వస్తుకానాం చ ప్రయోగః పరికల్ప్యతే,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి గీతకానాం తు లక్షణమ్.
199
200
తా. నే నీ విధంగా అసారితవిధానం చెప్పాను. ఇప్పుడు గీతాల ప్రయోగము
వస్తువుల ప్రయోగము ఎలా చెయ్యాలో, గీతలక్షణా లేవో చెపుతాను.
మూ. సర్వాసామేవ గీతానాం వస్తుష్వవయవేషు చ,
వివదైకకవృత్తాని త్రీణ్యఙ్గని భవన్తి హి.
201
తా. గీతవస్తువులలోను, గీతావయవాలలోను వివధము, ఏకకము, వృత్తము
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m0ycimzgluey3fhtnf3vyp4df5hakt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/907</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230468</id>
    <revision>
      <id>587016</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '890 అను మూడు అంగా లుంటాయి. మూ. ఏకకం తు విదార్యైకా ద్వేవాపి వివధః స్మృతః, షట్పదం త్యవరం వృత్తం విచార్యః పరికీర్తితాః. నాట్యశాస్త్రము 202 తా. ఒక విదారి ఉన్నది ఏకకం. రెండున్నది వివధ...'</comment>
      <origin>587016</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3647" sha1="sh7516ewoxgjix176rpctjfc50yg4s2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;890
అను మూడు అంగా లుంటాయి.
మూ. ఏకకం తు విదార్యైకా ద్వేవాపి వివధః స్మృతః,
షట్పదం త్యవరం వృత్తం విచార్యః పరికీర్తితాః.
నాట్యశాస్త్రము
202
తా. ఒక విదారి ఉన్నది ఏకకం. రెండున్నది వివధం. ఆరు మించకుండా మూడుకు
తగ్గకుండా విదారు లున్నది వృత్తం.
మూ. పదవర్ణసమాప్తిస్తు విదారీత్యభిసంజ్ఞితా,
న్యాసాపన్యాసమంశాస్త్రం వస్తు తత్పరికీర్తితమ్.
203
తా. పదాలు కాని వర్ణాలు కాని ఉన్నది విదారి. న్యాసంతోను అపన్యాసంతోను
అంశతోను సమాప్త మయేది వస్తువు.
మూ. విదారయతి యస్మాద్ధి పదమధ్యస్వరాన్ యదా,
తదా విదారీ విజ్జేయా గురువర్ణాను కారిణీ.
204
తా. పదాలను, మధ్యలో ఉన్న స్వరాలను చీల్చివేస్తుంది కాబట్టి దీనికి ఆ (విదారి
అని) పేరు. ఇది గురువర్ణాలను అనుసరించి ఉంటుంది.
మూ. వివధైకకయోః ప్రాయః మద్రకేషు ప్రయోజనమ్,
ప్రకర్యాశ్చాపి వస్త్వర్ధే పాడే రోవిన్దకస్య చ.
రోవిన్దకోత్తరాభ్యాం తు వృత్తముల్లోష్యకే తథా,
పాణికాయాం బహిర్గితే లాస్యే చైవ ప్రకీర్తితమ్.
205
206
తా. సాధారణంగా వివధ - ఏకకాల ఉపయోగం మద్రకగీతాలలో ఉంటుంది.
అట్లే ప్రకరిలోని ఒక్కొక్క వస్తువుయొక్క అర్ధభాగంలోను, రోవిందకం చతుర్థాంశంలోను
కూడ వీటి ఉపయోగం ఉంటుంది. రోవిందక - ఉత్తర - ఉల్లోప్యపాణిక - బహిద్గీత -
లాస్యాలలో వస్తువు ప్రయోగింపబడుతుంది.
మూ. ప్రవృత్తమవగాఢం చ ద్వివిధం వృత్తముచ్యతే,
ఆరోహిత్వదవగాధం ప్రవృత్తమవరోహతః.
207
తా. ప్రవృత్తము, అవగాఢము అని వృత్తం రెండు విధాలు. ఆరోహి అయి నప్పుడు
అవగాధము, అవరోహి అయి నప్పుడు ప్రవృత్తము.
మూ. ఆరోహణం తు ద్వివిధం తథా చైవావరోహణమ్,
న్యాసాపన్యాసవిహితం మార్గాన్తరకృతం తథా.
తా. ఆరోహణమూ, అవరోహణమూ కూడ రెండు విధములు
208
-
ఆరోహణం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sh7516ewoxgjix176rpctjfc50yg4s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/908</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230469</id>
    <revision>
      <id>587017</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 891 స్వరాల న్యాస - అపన్యాసాల ద్వారా జరుగుతుంది. అవరోహణం అంతరమార్గవిధానం ద్వారా జరుగుతుంది. మూ. త్ర్యవరైకాదశపరా విచార్యః పరికీర్తితాః, చతుర్వింశతిరేతాసాం ప్...'</comment>
      <origin>587017</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4085" sha1="2qle3hkj62vpdjqjvdveyfonedn8j9f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
891
స్వరాల న్యాస - అపన్యాసాల ద్వారా జరుగుతుంది. అవరోహణం అంతరమార్గవిధానం
ద్వారా జరుగుతుంది.
మూ. త్ర్యవరైకాదశపరా విచార్యః పరికీర్తితాః,
చతుర్వింశతిరేతాసాం ప్రమాణం పరమం స్మృతమ్.
209
తా. గీతంలో విదారీలు కనీసం మూడు, అధికం పదకొండు మించకుండా ఉండాలి.
అయితే కొన్ని విశిష్టసమయాలలో వీటి సంఖ్య ఇరవైనాలుగు వరకు పెంచ వచ్చును.
మూ. అధ్యర్ధాచ తృతీయాచ్చ సంనిపాతాత్ ప్రమాణతః,
ఉల్లోప్యకే విదారీ తు స్మృతా వైహాయసే తథా.
వివధేన చ తాః కార్యా యుగ్మవృత్తేన చైవ హి,
న హ్యర్ధి సంనిపాతే తు భవేదఙ్గసమాపనమ్.
210
211
తా. అయితే - ఉల్లోప్యకస్థితియందు, వైహాయస్థితియందూ కూడ విదారి తృతీయ
సంనిపాతం ప్రమాణంకంటే సగం అధికప్రమాణంలో ఉండవచ్చును. వీటిని వివధతోను,
అవృత్తిచేసిన వృత్తంతోనూ చెయ్యాలి. సంనిపాత సగంలో అంగసమాప్తి చేయకూడదు.
మూ. వివధస్త్రివిధో జ్ఞేయః కీర్త్యమానాత్ విబోధత,
సాముద్గశ్చార్ధసాముద్దో వివృత్తశ్చేతి కీర్తితః.
212
తా. సాముద్గము, అర్ధసాముద్గము, వివృత్తము అని వివధం మూడు విధాలు.
మూ. న్యాసాన్తో వివధో జ్ఞేయో ముక్త్వా వై గేయకం సదా,
ఆ దౌ తు మద్రకే చైవ సాముద్గః పరికీర్తితః.
213
తా. గేయకదశలో తప్ప ఇతరదశలలో వివిధం న్యాసస్వరంమీద సమాప్తం
అవుతుంది. సముద్గకం మద్రకం ఆరంభంలో ఉంటుంది.
మూ. లఘువర్ణసమం గేయం సముద్దే తు విధీయతే,
తత్త్వస్తే చ తృతీయే చ తద్వై గేయకసంజ్ఞితమ్.
214
తా. సముద్గకంలోని గీతకంలో లఘువర్ణా లుండాలి. చివర ఉంచిన మూడవ
విదారీకి గేయకం అని పేరు.
మూ. విచార్యఙ్గసమోర్ధం స్యాత్ అర్ధం విసదృశం యథా,
యోగే తు అర్ధసాముద్గస్తథా జ్ఞేయః ప్రయోక్తృభిః.
215
తా. ప్రయోగసమయంలో ఒక విదారియొక్క సగం భాగంతో రెండవ భాగం
సమంగా ఉండి, దీని తరువాతి అర్ధభాగం అసమానంగా ఉంటే అది అర్ధసముద్గకం.
మూ. విదారీ విషమా జ్ఞేయా న్యాసాపన్యాస ఏవ చ,
తత్సష్ప్రయోగబాహుల్యం వివృత్తం పరికీర్తితమ్.
216&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2qle3hkj62vpdjqjvdveyfonedn8j9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/909</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230470</id>
    <revision>
      <id>587018</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '892 నాట్యశాస్త్రము తా. విదారికి చెందిన న్యాస - అపన్యాసాలలో అసమానత్వం ఉంటే, దాని ప్రయోగంలో కొంత అతిశయం కూడ ఉంటే అది వివృత్తం అని చెప్పబడుతున్నది. మూ. వివధం చైకకం చాపి వృత్తం చై...'</comment>
      <origin>587018</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="tn6s3ew9efuj1jpt1y3wbl8fzitpq97" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;892
నాట్యశాస్త్రము
తా. విదారికి చెందిన న్యాస - అపన్యాసాలలో అసమానత్వం ఉంటే, దాని
ప్రయోగంలో కొంత అతిశయం కూడ ఉంటే అది వివృత్తం అని చెప్పబడుతున్నది.
మూ. వివధం చైకకం చాపి వృత్తం చైవ యథాక్రమమ్,
న్యాసాపన్యాసమంశాస్త్రం సదా జ్ఞేయం ప్రయోక్తృభిః.
217
తా. వివధ - ఏకక - వృత్తాలు క్రమంగా, న్యాస - అపన్యాస - అంశాలతో
సమాప్తము లవాలి.
మూ. సంన్యాసశ్చైవ విన్యాసో హ్యఙ్గమధ్యే యథాక్రమమ్,
విన్యాసః స తు విజ్ఞేయః విదారీమధ్య మాస్థితః.
218
తా. సన్న్యాస - విన్యాసాలు వరుసగా అంగమధ్యంలో ఉంటాయి. విన్యాసం
విదారి మధ్యంలో ఉంటుంది.
మూ. విదారీ వజ్రవిన్యాసః పదార్తే క్వచిదేవ హి,
న తద్భాహుల్యముద్దిష్టం ప్రయోగస్య ప్రయోక్తృభిః.
219
తా. విదారి పదాంతంమీద విన్యాసం ఎప్పుడైనా జరగవచ్చును కాని అధికంగా
దీని ప్రయోగం చేయకూడదు.
మూ. గీతాని సప్త మద్రకోల్లోష్యకే చాపరాస్తకమ్,
ప్రకర్యో వేణకే చైవ రోవిన్దకమథోత్తరమ్.
220
తా. మద్రకము, ఉల్లోప్యకము, అపరాంతకము, ప్రకరి, ఓవేణకము, రోవిన్దకము,
ఉత్తరము అను ఏడు విధాలైన గీతాలు ప్రసిద్ధ మైనవి.
మూ. ద్వివిధం మద్రకం తత్ర చతుర్వస్తు త్రివస్తు,
శీర్షకేణ సమాయుక్తం తత్తు జ్ఞేయం త్రివస్తుకమ్.
221
తా. చతుర్వస్తు, త్రివస్తు అని ముద్రకం రెండు విధాలు. శీర్షికంతో కూడినది.
వస్తుకం.
మూ. పఞ్చ షట్ సప్త వాపి స్యుః శీర్షకాణ్యపరాస్తకే,
ప్రకర్యామథ చత్వారి స్యుస్త్రీణ్యర్ధాధికాని చ.
222
తా. అపరాంతకంలో - ఐదు, ఆరు లేదా, ఏడు, శీర్షకా లుంటాయి. ప్రకరిలో
నాలుగు గాని, మూడున్నర గాని శీర్షికా లుంటాయి.
మూ. రోవిన్దకస్తు సప్తాఙ్గం షోడశాబ్దం పరం స్మృతమ్,
ద్వౌ పాదౌ సమవర్ణా తు ఏకకే తత్ర కీర్తితా.
223&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tn6s3ew9efuj1jpt1y3wbl8fzitpq97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/910</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230471</id>
    <revision>
      <id>587019</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 893 తా. గోవిందకంలో కనీసం ఏడంగాలు, ఉంటాయి. పదహారంగాలు మించ కూడదు. ఏకకంలో సమవర్ణాలైన రెండు పాదా లుంటాయి. మూ. ప్రవృత్తం వివధం చాపి తస్య త్వాదౌ ప్రయోజయేత్, తతో దేహం...'</comment>
      <origin>587019</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="lmenuvzviqis9jtvymd4e967ijz9031" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
893
తా. గోవిందకంలో కనీసం ఏడంగాలు, ఉంటాయి. పదహారంగాలు మించ
కూడదు. ఏకకంలో సమవర్ణాలైన రెండు పాదా లుంటాయి.
మూ. ప్రవృత్తం వివధం చాపి తస్య త్వాదౌ ప్రయోజయేత్,
తతో దేహం తతో జ్ఞాని యథాయోగం నివేశయేత్.
224
తా. దీని ప్రారంభంలో ప్రవృత్తకము, వివధమూ కూడ ప్రయోగించాలి. తరువాత
శరీరాన్ని అవయవాలను సముచితరూపంలో ఉంచుతూ దీని ప్రయోగం చెయ్యాలి.
మూ. ఆకారశ్చాస్య మధ్యే స్యాదాకారశ్చాన్తతః స్మృతః,
అవికల్పమస్య శీర్షకం సంప్రయోజయేత్.
225
తా. దీని మధ్యయందు అంతమునందూ కూడ 'ఆ'కారం ఉంటుంది. చివరి
భాగంలో శీర్షికం స్పష్టంగా కూర్చబడుతుంది.
మూ. సప్తాఙ్గం ద్వాదశాబ్దం వా ప్రోక్తమోవేణకం బుధైః,
తత్ర ద్వృఙ్గం తు సప్తాఙ్గం త్ర్యఙ్గం ద్వాదశకం స్మృతమ్.
226
తా. ఓవేణకంలో ఏడు అంగాలు గాని, పన్నెండు అంగాలు గాని ఉంటాయి.
ఏడు అంగాలు ఉన్నదానికి ద్వ్యంగం అనీ ద్వాదశంగానికి త్ర్యంగం అనీ పేర్లు.
మూ. పాదః సన్ధర్మాషఘాతో వజ్రం సంపిష్టకం తథా,
శీర్షకం చతురస్రం చ తథా చైవోపవర్తనమ్.
ఉపపాతః ప్రవేణ్యా చ ద్వ్యఙ్గం సంహరణం తథా,
అజ్ఞాని ద్వాదశాఙ్గస్య స్మృతాన్యోవేణకస్య తు.
227
228
తా. పాదము, సంధి, మాషఘాతము, వజ్రము, సంపిష్టకము, శీర్షికము,
చతురస్రము, ఉపవర్తనము, ఉపపాతము, రెండు ప్రవేణీలు, ద్వ్యంగము, సంహరణము
- ఇవి ఓవేణకం యొక్క పన్నెండు అంగాలు.
మూ. సంపిష్టకోపపాతాభ్యాం ప్రవేణీభ్యాం వివర్జితమ్,
ఉపవర్తనహీనం చ సప్తాఙ్గమపి కీర్తితమ్.
229
తా. సంపిష్టకము, ఉపపాతము, ప్రవేణీద్వయము, ఉపవర్తనము తప్ప మిగిలిన
అంగాలున్నది సప్తాంగవేణకము.
మూ. వివర్తనం తు సప్తాఙ్గం తుల్యవర్ణపదం స్మృతమ్,
అనయోర్ద్వాదశాణే తు తథాన్యపదమిష్యతే.
230
తా. రెండు ఓవేణకాలకు సాధారణమైన (common) అంగాలలో వర్ణాలు పదాలూ
కూడ సమంగా ఉండడంచేత వాటికి వివర్తనములు అని పేరు. ద్వాదశాంగ - ఓవేణకం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lmenuvzviqis9jtvymd4e967ijz9031</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/911</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230472</id>
    <revision>
      <id>587020</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '894 లోని ఇతరాంగాలు పదాలు భిన్నభిన్నంగా ఉంటాయి. మూ. ఉల్లోష్యకే... పి చాగ్దానామేష ఏవ విధిః స్మృతః, అవగాఢం ప్రవృత్తం చ మహాజనిక మేవ చ. త్ర్యఙ్గస్తు స్యాత్తథా ద్వ్యజ్లో మహాజనికవర్ణ...'</comment>
      <origin>587020</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="s0c95l63porqdxg416q739pkytt16t8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;894
లోని ఇతరాంగాలు పదాలు భిన్నభిన్నంగా ఉంటాయి.
మూ. ఉల్లోష్యకే... పి చాగ్దానామేష ఏవ విధిః స్మృతః,
అవగాఢం ప్రవృత్తం చ మహాజనిక మేవ చ.
త్ర్యఙ్గస్తు స్యాత్తథా ద్వ్యజ్లో మహాజనికవర్ణితః,
స్థితప్రవృత్తసంయోగాదేకాబ్లో వాపి కీర్త్యతే.
ఏకాళ్లే సంవిధాతవ్యం మహాజనికమేవ చ,
ద్వ్యఙ్గం స్థితం ప్రవృత్తం వాప్యేకకాఙ్గం ప్రకీర్తితమ్.
ద్వ్యర్గే వ్యాససమాసాభ్యాం ధ్రువాధాతువిధిః స్మృతః.
నాట్యశాస్త్రము
231
232
233
తా. ఉపకంలో కూడ అంగవిధానం ఓవేణకంలో వలెనే ఉంటుంది. దీనిలో
అవగాఢము, ప్రవృత్తకము, మహాజనికము అను మూడు అంగా లుంటాయి. వీటిలోని
'మహాజనికం' తగ్గిస్తే అది ద్వ్యంగం అవుతుంది. దీనిని ప్రవృత్తకంతో కలిపి స్థితం
చేరిస్తే ఉల్లోప్యకం అవుతుంది. ఇదే విధంగా కేవలం మహాజనికం ఉంచితే ఏకంగ
ఉల్లోప్యకం అవుతుంది. స్థిత - ప్రవృత్తకాలను కలిపితే ద్వ్యంగ ఉల్లోప్యకం అవుతుంది.
వేరువేరుగా ఉంచుతే అది ఏకాంగం అవుతుంది. ద్వ్యంగ ఉల్లోప్యకంలో ధ్రువకు
ధాతువులకు సంబంధించిన నియమవిధానం వ్యాససమాసపద్ధతిలో చేయబడుతుంది.
మూ. స్థితం ప్రవృత్తం చ తథా మహాజనికమేవ చ.
త్ర్యఙ్గస్తు స్యాదథ ద్వ్యజ్లో మహాజనికవర్ణితః,
ఏకాజ్లో... పి విధాతవ్యో మహాజనికసంయుతః.
234
235
తా. స్థితము, ప్రవృత్తము, మహాజనికము అను మూడు అంగాల ఉల్లోప్యానికి
ఉల్లోకం అని పేరు. మహాజనికం తీసివేసి మిగిలిన రెండు అంగాలు ఉంటే
'ద్వ్యంగ ఉల్లోప్యకం' అవుతుంది. మహాజనికం మాత్రమే ఉన్నది ఏకాంగ ఉల్లోప్యకం.
మూ. ఏవం వ్యాససమాసాభ్యాం బహుధాఙ్గవిధిః స్మృతః,
చతురస్రస్తథా త్ర్యస్రో మిశ్రశ్చాస్త్రః ప్రకీర్తితః.
236
తా. ఈ విధంగా ఉల్లోప్యంలో అంగాల వ్యాస - సమాసాలచేత, (వేరు చేయడం
కలపడం వీటిచేత) దీనిలో చతురస్రము, త్రస్రము, మిశ్రము అను మూడు భేదా
లేర్పడతాయి.
మూ. ఓవేణకస్య సంహారో ద్వ్యఙ్గ ఏకాఙ్గ ఏవ చ,
నాదౌ న మధ్యే సంహారో నిత్యం చైవ ప్రయోజ్యతే.
237&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s0c95l63porqdxg416q739pkytt16t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/912</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230473</id>
    <revision>
      <id>587021</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 895 తా. రెండు అంగాలతో గాని ఒక అంగంతో గాని ఓవేణకంయొక్క సంహరణం చేయవచ్చును. ఓవేణకం ఆరంభంలో గాని, మధ్యలో గాని ఈ సంహరణం చేయగూడదు. మూ. ఏకకో వివధో వాపి కార్యో హ్యస్తే బ...'</comment>
      <origin>587021</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3885" sha1="oexsudyhu4u48dwj741mbh3ow280isw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
895
తా. రెండు అంగాలతో గాని ఒక అంగంతో గాని ఓవేణకంయొక్క సంహరణం
చేయవచ్చును. ఓవేణకం ఆరంభంలో గాని, మధ్యలో గాని ఈ సంహరణం చేయగూడదు.
మూ. ఏకకో వివధో వాపి కార్యో హ్యస్తే బుధైః సదా,
ఉల్లోష్యకం షడవరం వింశత్యఙ్గపరం స్మృతమ్.
238
తా. చివర ఏకకం గాని, వివధం గాని తప్పక ప్రయోగించాలి. ఉల్లోప్యకంలో
కనీసం ఆరు అంగాలు ఉండాలి. ఇరవైకి మించకూడదు.
మూ. తత్ర సంహరణం జ్ఞేయం ముఖప్రతిముఖాన్వితమ్,
వైహాయసకసంయుక్తం తేనాపి చ వివర్జితమ్.
త్రిష్వణేష్వపరం జ్ఞేయం పరం స్యాద్ధ్వాదశస్వపి,
ఏకాఙ్గం షట్పదం జ్ఞేయం వైహాయసకమేవ తు.
239
240
తా. ఈ అంగాలలో - సంహరణంలోని 'ముఖ' ప్రతిముఖా లనే రెండు భాగా
లుంచవచ్చును. ఇది వైయసకంతో కలిపికాని అది లేకుండా కాని చేయవచ్చును.
దీనిలో అంగాల సంఖ్య మూడుకు తక్కువ కాకూడదు; పన్నెండుకు మించకూడదు.
మూడు అంగా లున్నది అవరం; పన్నెండు అంగా లున్నది 'పరం'. వైహాయసంలో
అంగాలు ఆరుకు మించకుండా, కనీసం ఒకటైనా ఉండాలి.
మూ. అస్య చాత్రయే తీతే ప్రయోగముపపాదయేత్,
ఉల్లోప్యకోత్తరాభ్యాం తు ముఖప్రతిముఖే స్మృతే.
తతో..ఙ్ఞానాం సమాసో వా విస్తరో వా విధీయతే.
241
తా. దీని మూడు అంగాల గానం పూర్తి అయిన తరువాత ప్రయోగం
ప్రారంభించాలి. ఉల్లోప్యకంలోను, ఉత్తరంలోను 'ముఖ' 'ప్రతిముఖ' అంగాలు విధింప
బడినవి. తరువాత మిగిలిన అంగాలను ఆవశ్యకతానుసారం, సంక్షిప్తంగా గాని, విస్తృత
రూపంలో కాని చేర్చవచ్చును.
మూ. ముఖప్రతిముఖే చైవ జ్ఞేయే వివధసంజ్ఞితే.
వృత్తం ప్రతిముఖే చ స్యాదన్యయోస్తు సమాసతః,
ఉల్లోష్యకే తు శాఖాఖ్యం సోత్తరే చాపరాస్తకే.
ప్రతిశాఖా తథాచైషాం సమవర్ణపదా స్మృతా.
242
243
తా. ‘ముఖ’ ప్రతిముఖాల'కు వివధం అని పేరు. ప్రతిముఖంలో వృత్తం ఉండాలి.
ఇతరాంగాలలో కూడ దీనిని సంక్షిప్తరూపంలో చేర్చవచ్చును. ఉల్లోప్యకంలో 'శాఖా',&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oexsudyhu4u48dwj741mbh3ow280isw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/913</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230474</id>
    <revision>
      <id>587022</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '896 నాట్యశాస్త్రము ఉత్తరంలో 'ప్రతిశాఖా' అనేవి (ఇవి ముఖ - ప్రతిముఖాలవంటివి) ఉంటాయి. ఇవి వర్ణ - - పదాలతో కూడి ఉంటాయి. మూ. ఉత్తరం ద్వాదశపరం షడఙ్ఞావరమిష్యతే. ఆకారపాదహీనేన సహ రోవిన్దక...'</comment>
      <origin>587022</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3781" sha1="ecyv48ns6bs7d8ohles27wfrt85z14h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;896
నాట్యశాస్త్రము
ఉత్తరంలో 'ప్రతిశాఖా' అనేవి (ఇవి ముఖ - ప్రతిముఖాలవంటివి) ఉంటాయి. ఇవి వర్ణ
-
- పదాలతో కూడి ఉంటాయి.
మూ. ఉత్తరం ద్వాదశపరం షడఙ్ఞావరమిష్యతే.
ఆకారపాదహీనేన సహ రోవిన్దకేన తు,
అనే చాథ విశేషేణ స్థాప్యమస్య హి శీర్షికమ్.
244
245
తా. ఉత్తరంలో అంగాలు ఆరుకు తగ్గకుండా, పన్నెండుకు మించకుండా ఉండాలి.
దీని చివర ఆకార - పాదాలు లేని రోవిందకంతో పాటు శీర్షికం ఉండాలి.
మూ. ఏవమఙ్గవిధిః కార్యః సప్తరూపే ప్రయోక్తృభిః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి గీతానాం వస్తుకల్పనమ్.
246
తా. నాట్యప్రయోక్తలు అనుసరించవలసిన సప్తరూపగీతాంగవిధానం ఇలా
ఉంటుంది. ఇటుపై ఈ గీతాల వస్తుప్రమాణాన్ని చెపుతాను.
మూ. కలాః షోడశ విజ్ఞేయా మాత్రాః సర్వేషు వస్తుషు,
తస్యాశ్చైవ చతుర్భాగః పాదభాగః ప్రకీర్తితః.
247
తా. ఇదే విధంగా, వస్తువులలో - పదహారు మాత్రలకు 'కలా' అనీ, దానిలోని
నాల్గవ వంతుకు 'పాదభాగం' అనీ పేరు.
మూ. ఆ గుర్వష్టకం కృత్వా న్యసేల్లఘ్వష్టకం తథా,
తత్రోపవహనం కార్యం ప్రథమే తు గురుద్వయే.
గుర్వక్షరే తృతీయే తు తతః స్యాత్ ప్రత్యుపోహనమ్,
గుర్వక్షరం చతుర్థీ తు శమ్యా కార్యా తు పఞ్చమే.
షష్టసప్తమయోస్తాలః శమ్యా గుర్వక్షరేష్టమే,
తతో2 ష్టకలికాన్ పాదాన్ కుర్యాల్లఘ్వక్షరేషు చ.
248
249
250
తా. ప్రారంభంలో ఎనిమిది గురువులు, పిదప ఎనిమిది లఘువులు ఉంచి మొదటి
రెండు గురువులలో ఉపవహనం చెయ్యాలి. మూడవ గురువు 'ప్రత్యుపోహనం', నాలుగు,
ఐదు గురువులు శమ్య ఆరు, ఏడు గురువులు తాలము, ఎనిమిదవ గురువు శమ్య. ఇది
మొదటి ఎనిమిది గురువులకు చేయవలసినవి. దీని తరవాత ఎనిమిది 'కల'ల ప్రమాణం
గల లఘువర్ణాలతో ఒక పాదం నిర్మించాలి.
మూ. గుర్వక్షరే తొలగతే పాదాస్తు కలికాః స్మృతాః,
శమ్యాతాలౌ తాలశమ్యే కుర్యాద్ ద్వే వానుపూర్వశః.
251&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ecyv48ns6bs7d8ohles27wfrt85z14h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/914</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230475</id>
    <revision>
      <id>587023</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము తాలం శమ్యాం చ తాలం చ సన్నిపాతం తథైవ చ, శీర్షకం చాస్య కర్తవ్యం బుధైశ్చాపపుటేన తు. ఏవమేకకలో జ్ఞేయస్తాలయోగస్తు మద్రకే, గురువిశ్లేషపాదన ద్వికలం పరిచక్షతే. 897 252 253...'</comment>
      <origin>587023</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="8f4iort196zro10nnw69zsij91ve5m6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
తాలం శమ్యాం చ తాలం చ సన్నిపాతం తథైవ చ,
శీర్షకం చాస్య కర్తవ్యం బుధైశ్చాపపుటేన తు.
ఏవమేకకలో జ్ఞేయస్తాలయోగస్తు మద్రకే,
గురువిశ్లేషపాదన ద్వికలం పరిచక్షతే.
897
252
253
తా. గుర్వక్షరాల తాలాలు, పాదాల తాలాలు ఒక 'కలా' ప్రమాణంలో ఉంటాయి.
వీటి పాతకలలు ఈ విధంగా ఉండాలి - శమ్య, తాలం, తాలం, శమ్య, శమ్య, తాలం,
సన్నిపాతం. ఈ విధంగా చాపపుటతో దీని శీర్షికం చెయ్యాలి. మద్రకగీతంలో
అనుసరించవలసిన ఏకకలాతాల పద్ధతి ఇదే. పాదంలోని గురువర్ణాల విశ్లేషణం చేస్తే
రెండుకలల ప్రమాణం చూచుకొని దానిద్వారా చెయ్యాలి.
మూ. విశ్లేషేణ కలాశ్చాత్ర యథాపూర్వం నివేశయేత్,
ద్వికలే మద్రకే చైవ త్రికలం స్యాదుపోహనమ్.
కలికా ద్వికలం వాపి భవేచ్చ ప్రత్యుపోహనమ్,
ద్వికలైర్గుర్వక్షరకృతైః పాదభాగైర్యథాక్రమమ్.
254
255
తా. దీని విశ్లేషణం చేసిన తరువాత వెనుక చెప్పిన విధంగా 'కల'ల ఉపోహనము,
రెండేసి కలలు లేదా ఒక్కొక కలల ప్రత్యుపోహనము చెయ్యాలి. ఇది - ద్వికలగుర్వక్షరాలతో
నిర్మించిన పాదభాగాలను అనుసరించి, క్రమానుసారంగా చెయ్యాలి.
మూ. చతుర్భిస్తు భవేన్మాత్రా త్రిమాత్రం వస్తు సంజ్ఞితమ్,
త్రివస్తు ద్వికలం జ్ఞేయం పాతే పాదవిధిస్త్వయమ్.
256
తా. నాలుగు కలలు ఒక మాత్ర. మూడు మాత్రలు ఒక వస్తువు. మూడు
వస్తువులలోని ఒక్కొక్క వస్తువులో రెండేసి కల లుంటాయి. ఇదీ పాఠంలోని పాదానికి
సంబంధించిన నియమం.
మూ. గుర్వక్షరేషు యే పాతాః శమ్యాతాలాదయః స్మృతాః,
తానేవ పాదభాగేషు ద్వికలేష్వత్ర యోజయేత్.
257
తా. శమ్యా - తాలాదుల గురువర్ణాలలో ఏ పాతా లుంటా యని చెప్పబడిందో
వాటినే ఈ ద్వికలపాదభాగాలలో ప్రయోగించాలి.
మూ. అష్టమీ షోడశీ శమ్యా దశమీ చ యథాక్రమమ్,
చతుర్దశ్యాం కలాయాం తు తాలం వై ద్వాదశీయుతమ్.
లఘ్వష్టకే పాతవిధిర్యథాపూర్వం ప్రకీర్తితః.
258
తా. ఎనిమిదవ పదవ పదహారవవాటి మీద శమ్య, పన్నెండవ - పద్నాల్గవ వాటి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8f4iort196zro10nnw69zsij91ve5m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/915</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230476</id>
    <revision>
      <id>587024</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '898 నాట్యశాస్త్రము మీద తాలము ఉంటాయి. ఎనిమిది లఘువులమీద జరిగే పాతవిధానం వెనుక చెప్పబడినది. మూ. వస్తుద్వయే2పి ద్వికలే ఏవం పాతాన్ ప్రయోజయేత్, శీర్షకం చైవ కర్తవ్యం షట్కలం పఞ్చపా...'</comment>
      <origin>587024</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="rim3rn33kmmod5znjdvonlqhvf4dsyi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;898
నాట్యశాస్త్రము
మీద తాలము ఉంటాయి. ఎనిమిది లఘువులమీద జరిగే పాతవిధానం వెనుక
చెప్పబడినది.
మూ. వస్తుద్వయే2పి ద్వికలే ఏవం పాతాన్ ప్రయోజయేత్,
శీర్షకం చైవ కర్తవ్యం షట్కలం పఞ్చపాణినా.
259
తా. రెండు కలల మూడు వస్తువులలోనూ కూడ ఇదే పాతవిధానం అనుసరించాలి.
ఐదు కలల శీర్షకాన్ని పంచపాణితాలంతో కూడ చెయ్యాలి.
మూ. కండం క్రండం శైలేన్దరాజసంస్థితమీశం శాస్త్రం శివం పన్నగేన్ద్రపరిబద్ధజటమ్.
మునిగణనమితం ధ్యానాభిరతం జ్ఞానమయం మదనాఙ్గహరం విభుం ప్రభుం శరణాగతో..
హమ్.
తా. కండం, క్రందం - శైలాధిరాజుపై నివసించువాడు, ఈశుడు, శాంతుడు,
శివుడు, సర్పరాజుతో జటలు బంధించుకొన్నవాడు, మునిగణాలచే నమస్కరింప
బడినవాడు, జ్ఞానస్వరూపుడు, మన్మథుని శరీరం నశింపచేసినవాడు, సర్వవ్యాపి, ప్రభువూ
అయిన శివుణ్ణి నేను శరణు పొందుతున్నాను.
మూ. దైత్యైర్నాగైః సంస్తుతమీశం త్వాం వేదమయం త్వాం కర్తారం భువనపతిం సర్వలోక
నమస్మృతమ్, ఋగ్యజుః పరిపఠితం గర్గాధరం శూలధరం భుజగేన్ద్రధరం ప్రణతోస్మి
శివం మృగరాజచర్మపరిబద్ధతనుమ్. విపులగతిం జ్వలన శిఖిసదృశకపిలజటం తమహం
నమామి శివం శిరసా.
తా.
సమాప్తం ద్వికలం మద్రకమ్.
.దైత్యులచేత, నాగులచేత స్తుతింపబడు చున్నవాడు, వేదస్వరూపుడు, సృష్టికర్త,
లోకప్రభువు, సర్వలోకాలచేత నమస్కరింపబడినవాడు, ఋగ్యజుర్వేదాలలో చెప్పబడిన
వాడు, శూలధరుడు, భుజగేంద్రధరుడు, మృగరాజచర్మ చుట్టబెట్టిన శరీరం కలవాడు,
విస్తృతమైన గమనం గలవాడు, ప్రజ్వలిస్తూన్న అగ్ని వలె కపిలవర్ణంతో ఉన్న జటలు
కలవాడు అయిన ఆ శివుణ్ణి శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తున్నాను. (ఇది ఉదాహరణం).
ద్వికలమద్రకం సమాప్తం.
మూ. దేవం విమలం ప్రణతార్తిహరం మాయాధారం మాయారూపం జటిలం నమామి
శివం శిరసా.
శీర్షకం షట్కలం సమాప్తమ్. ద్వికలమద్రకమ్.
తా. దేవుడు, స్వచ్ఛమైనవాడు, నమస్కరించువారి పీడలను తొలగించువాడు,
మాయకు ఆధారభూతుడు, మాయారూపుడు, జటాధారి అయిన శివుని శిరస్సుతో నమస్క&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rim3rn33kmmod5znjdvonlqhvf4dsyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/916</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230477</id>
    <revision>
      <id>587025</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము రించుచున్నాను. షట్కల శీర్షికం సమాప్తం. ద్వికలమద్రకం సమాప్తం. మూ. చతుష్కలం ప్రవక్ష్యామి యథావద్ ద్విజసత్తమాః, చతుష్కలైః పాదభాగైర్యథాపూర్వముదాహృతైః. 899 260 తా. ద...'</comment>
      <origin>587025</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="336jhwqcad7cvrcwjncoyfvjuumv2le" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
రించుచున్నాను.
షట్కల శీర్షికం సమాప్తం. ద్వికలమద్రకం సమాప్తం.
మూ. చతుష్కలం ప్రవక్ష్యామి యథావద్ ద్విజసత్తమాః,
చతుష్కలైః పాదభాగైర్యథాపూర్వముదాహృతైః.
899
260
తా. ద్విజోత్తములారా! ఇప్పుడు నేను చతుష్కలమద్రకాన్ని గూర్చి చెపుతాను.
దీనిలో పూర్వం చెప్పిన చతుష్కలపాదా లుంటాయి.
మూ. చతుర్భిస్తు భవేన్మాత్రా త్రిమాత్రం వస్తుసంజ్ఞితమ్,
పాతాంశ్చైవ ప్రవక్ష్యామి పాదభాగే యథాక్రమమ్.
261
తా. నాలుగు కలలు ఒక మాత్ర. మూడు మాత్రలు ఒక వస్తువు. దీని పాద
భాగాలలో ఇవ్వవలసిన పాతాలను గూర్చి చెపుతున్నాను.
మూ. చతుర్థే పఞ్చమే న్యే చ శమ్యా కార్యాష్ట్రమే తథా,
దశమైకాదశే శమ్యా ద్వితీయా నవమే స్మృతా.
షష్టే చ సప్తమే తాల అన్యే చ నవమే...స్య హి,
దశమైకాదశే చైవ ద్వితీయః సముదాహృతః.
262
263
తా. ప్రథమవస్తువులో - అంతమునందు, నాలుగు, ఐదు, ఎనిమిది, పది,
పదకొండు కలలయందు, ఒకటి, తొమ్మిది కలలయందు శమ్య ఉంచాలి. ఆరు, ఏడు,
నవమకలలయందు, చివరి కలయందు తాలం ఉంచాలి. పదవ కల ఆరంభంలోను,
ఏడవ కల ఆరంభంలోను తాలం ఉంచాలి.
మూ. ఆద్యన్తు ద్వాదశే ప్రోక్తం సన్నిపాతోవసానతః,
ఏవం పాతవిధానం స్యాత్సర్వం వస్తు ప్రయోజయేత్.
264
తా. పన్నెండవ కల అంతమునందు, అన్నింటి ప్రారంభమునందు సంనిపాతం
చెయ్యాలి. అన్ని వస్తువుల విషయంలో పాతనియమం ఇదే.
మూ. ప్రథమే వస్తుకే హ్యాదౌ కలాష్టకముపోహనమ్,
ప్రత్యుపోహనమిత్యుక్తం ద్వితీయే ద్వికలం భవేత్.
265
తా. ప్రథమవస్తుప్రారంభంలో ఎనిమిది కలలు ఉపోహనము, ద్వితీయవస్తువులో
రెండు కలల ప్రత్యుపోహనము చెయ్యాలి.
మూ. తృతీయే త్రికలం జ్ఞేయం చతుర్థీ తు చతుష్కలమ్,
అస్యానే శీర్షికం కార్యం షట్పీతాపుత్రకేణ తు.
266
తా. తృతీయవస్తువులో మూడు కలలు ప్రత్యుపోహనము, చతుర్థవస్తువులో చతుష్కల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>336jhwqcad7cvrcwjncoyfvjuumv2le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/917</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230478</id>
    <revision>
      <id>587026</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '900 నాట్యశాస్త్రము ప్రత్యుపోహనము, దీని అంతమునందు షట్పతాపుత్రకంతో శీర్షికమూ చెయ్యాలి. మూ. ద్వికలే తు యథాపాతం పఞ్చపాణిచతుష్టయమ్, ద్విగేయకం తృతీయే చ చతుర్థే చ యథాక్రమమ్. 267 తా....'</comment>
      <origin>587026</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="6gat8olijabsrf57gkjmzwc5unztgnb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;900
నాట్యశాస్త్రము
ప్రత్యుపోహనము, దీని అంతమునందు షట్పతాపుత్రకంతో శీర్షికమూ చెయ్యాలి.
మూ. ద్వికలే తు యథాపాతం పఞ్చపాణిచతుష్టయమ్,
ద్విగేయకం తృతీయే చ చతుర్థే చ యథాక్రమమ్.
267
తా. ద్వికలవస్తువునందు నాలుగు యథాక్షరపంచపాణుల ప్రమాణం ఉండాలి.
తృతీయ చతుర్ధవస్తువులలో క్రమంగా ద్విగేయకం ఉంచాలి.
మూ. పరివర్తసమాప్తిస్తు చతుర్థే సంవిధీయతే,
మంద్రాంశోపోహనం వస్తు ప్రథమం చ ద్వితీయకమ్.
చతుర్థం తు త్రిప్రమాణం త్ర స్రతాలసముద్భవమ్.
268
తా. చతుర్థవస్తువు చివర పరివర్తం ఉంటుంది. ప్రథమ - ద్వితీయవస్తువులు
ఉపోహనంగాను, మద్రకాంగంగాను ఉంటాయి. వీటిలో మూడవ వస్తువులో మూడు
వేరు వేరు ప్రమాణా లుంటాయి. అవి త్రసప్రమాణంలో ఉంటాయి.
మూ. ద్విర్భావాధ్వికలస్యైవం విజ్ఞేయం తు చతుష్కలమ్.
సప్తమే లఘుని త్వన్యే ద్విర్భావో స్మిన్విధీయతే,
చతుష్కలోని...త్ర విహితః కలాష్టకముపోహనమ్.
ఏకా ద్వే చ చతుష్కశ్చ తథా స్యాత్ ప్రత్యుపోహనమ్.
269
270
తా. ద్వికలవస్తువును రెట్టింపు చేయగా అది చతుష్కలవస్తువు అవుతుంది. దీనిలో
ఏడవ వర్ణాన్ని, చివరి వర్ణాన్ని లఘువు చేయడం కొరకు మళ్లీ దీనిలో ఆవృత్తి చెయ్యాలి.
అందుచేతనే దీనిలో చతుష్కలం విధింపబడింది. దీనిలో ఉపోహనం ఎనిమిది కలలలోను,
ప్రత్యుపోహనం ఒకటి లేదా రెండు లేదా నాలుగు కలలలోను చేయబడుతుంది.
మూ. యథాక్షరస్తు కర్తవ్యం మద్రకస్య తు శీర్షికమ్.
చతుష్కలః పఞ్చపాణిః ద్వికలే ద్వికలః స్మృతః,
చతుష్కలస్తు కర్తవ్యో మద్రకే తు చతుష్కలే.
271
272
తా. సాధారణంగా మద్రకంలో యథాక్షరం పంచపాణితాలం ప్రయోగింప
బడుతుంది. ద్వికలమద్రకంలో రెండు కలల చతుష్పాణితాలము, చతుష్కలమద్రకంలో
చతుష్కలపంచపాణి ఉపయోగించబడుతుంది.
మూ. త్రివస్తు త్రిప్రమాణం తు త్ర్యప్రతాలసముద్భవమ్,
ఇత్యుక్తం మద్రకం పాతైస్త్రయోదశభిరన్వితమ్.
275&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6gat8olijabsrf57gkjmzwc5unztgnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/918</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230479</id>
    <revision>
      <id>587027</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 901 తా. త్రిప్రమాణకమైన త్రివస్తుమద్రకంలో వ్యస్తతాలం ప్రయోగింపబడుతుంది. ఈ విధంగా పదమూడు పాతాలతో గూడిన మద్రకాన్ని గూర్చి చెప్పాను. మూ. గుర్వక్షరాణి చత్వారి చ...'</comment>
      <origin>587027</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3846" sha1="k3czxyzp6twdjb4zrwshwovzc23sh3r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
901
తా. త్రిప్రమాణకమైన త్రివస్తుమద్రకంలో వ్యస్తతాలం ప్రయోగింపబడుతుంది.
ఈ విధంగా పదమూడు పాతాలతో గూడిన మద్రకాన్ని గూర్చి చెప్పాను.
మూ. గుర్వక్షరాణి చత్వారి చత్వారి స్యుర్లఘూని చ,
ద్వితీయే గురుకే శమ్యా తృతీయే తాల ఏవ చ.
తృతీయే చ చతుర్థే చ శమ్యాతాలే లఘూన్యపి,
తాలం శమ్యాం చ తాలే చ సన్నిపాతం చ యోజయేత్
లఘ్వకరైరష్టకలికాన్ పాతినేతాన్ ప్రయోజయేత్.
274
275
తా. అపరాస్తకం :- దీనిలో నాలుగు గురువులు, నాలుగు లఘువులు ఉంటాయి.
రెండవ గురువుమీద శమ్య, తృతీయగురువు మీద తాలం ఉంటాయి. మూడవ, నాల్గవ
లఘువుల మీద శమ్య, తాలము ఉంటాయి. ఇక్కడ శమ్యా - తాల - సన్నిపాతములు
- కలిపివేసి, లఘువర్ణాలమీద ఎనిమిది కలలతో నిర్మించిన పాతాలు ఉంచాలి.
మూ. తాలః శమ్యా చ తాలశ్చ సంనిపాతోస్య ఏవ చ,
తస్రతాలసముద్భూతం విజ్ఞేయమపరాన్తకమ్.
276
తా. అపరాంతకం త్ర స్రతాలంతో పుట్టినది. క్రమంగా దీనిలో తాలం, శమ్య
తాలం, చివర సంనిపాతము కూర్చాలి.
మూ. గుర్వక్షరాణి విశ్లేష్య ద్వికలం సంప్రయోజయేత్,
పాదభాగైస్తథా షడ్భిః ద్వికలం చ చతుష్కలమ్.
శమ్యా తాలౌ తాలౌ శమ్యా తాలః పష్ణో యథాక్రమమ్,
పూర్వవత్ పాతవిన్యాసః షష్ఠపఞ్చమయోః స్మృతః.
277
278
తా. గురువర్ణాలను వేరు చేసిన తరువాత రెండు కలల తాలం ప్రయోగించాలి.
ఈ ద్వికల - చతుష్కలతాలాల పాదభాగాలు ఈ విధంగా ఉంటాయి - శమ్య, తాలం,
రెండు తాలాలు, శమ్మ, తాలం, ఐదు ఆరు కలలలో పాతవిధానం వెనుకటి వలెనే
ఉంటుంది.
మూ. ఆవాపవిక్షేపయుతం పాతైరేభిశ్చతుష్కలమ్,
చతుష్కలైః పాదభాగైః షడ్భిస్తు సమలఙ్మృతమ్.
279
తా. చతుషులకాలంలో ఆవాప - విక్షేపాలు కలిసి ఉంటాయి. దీనిలో నాలుగు
కలల లేదా ఆరు కలల పాదభాగాలు ఏర్పరచాలి.
మూ. వస్తు సంఖ్యాశ్చ షట్పఞ్చ సప్తకాన్ సంప్రయోజయేత్,
ద్వితీయే పఞ్చమే.. చ ద్వే శమ్యే సముదాహృతే.
280&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k3czxyzp6twdjb4zrwshwovzc23sh3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/919</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230480</id>
    <revision>
      <id>587028</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '902 నాట్యశాస్త్రము తా. దీనిలో ఐదు, ఆరు లేదా ఏడు సంఖ్యలలో వస్తువును ఉంచాలి. రెండవ, ఐదవ కలల చివర రెండు శమ్యలు ఉండాలి. మూ. తృతీయే తు భవేదస్త్యం ద్వితీయే పఞ్చమే స్మృతః, ఆదౌ షష్టే తు త...'</comment>
      <origin>587028</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="b5n2fk5e8ho9sxlrbs23j3s2t73m30k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;902
నాట్యశాస్త్రము
తా. దీనిలో ఐదు, ఆరు లేదా ఏడు సంఖ్యలలో వస్తువును ఉంచాలి. రెండవ,
ఐదవ కలల చివర రెండు శమ్యలు ఉండాలి.
మూ. తృతీయే తు భవేదస్త్యం ద్వితీయే పఞ్చమే స్మృతః,
ఆదౌ షష్టే తు తాలః స్యాత్ సన్నిపాతస్తతో నిమః.
281
తా. మూడవ - రెండవ ఐదవదాని అంతమునందు, అరవదాని ఆరంభము
నందు తాలం ఉండాలి. అన్నింటి అంతమునందూ కూడ సంనిపాతం ఉండాలి.
మూ. పూర్వవస్తుసముద్దిష్టాః పాతా హ్యేతాశ్చతుష్కలే,
ఏవం చతుష్కలే యోగే గదితస్త్వపరాన్తకే.
యథాక్షరపాతేష్వేతద్ విజ్ఞేయం చాపరాన్తకమ్.
282
తా. చతుష్కలాపరాంతకానికి చెందిన పూర్వవస్తువులలో పాఠాలు ఈ విధంగా
ఉండాలి. చతుష్కలాపరాంతకంలో తాలాల విధానం ఈ విధంగా ఉంటుంది. ఇది
యథాక్షరతాలాల పాతాలను అనుసరించి చేసే అపరాంతకం.
మూ. ఆదౌ కలోపవహనం విశ్లేషాద్ ద్విగుణం భవేత్.
283
ద్వికలే కలికం జ్ఞేయం ద్వికలం చాప్యుపోహనమ్,
కలికే కలికం చేష్టం తథైవ చాప్యుపోహనమ్.
ఏతదేవ ద్విగుణితం విజ్ఞేయం తు చతుష్కలమ్,
లఘ్వక్షరే తృతీయే తు ద్విరావే.. న్యా కలా స్మృతా.
284
285
తా. ఆరంభంలో ఒక కల ఉన్న ఉపవహనాన్ని వర్గీకరణదశలో రెట్టింపు చెయ్యాలి.
ద్వికలాపరాంతంలో ఒక కల లేదా రెండు కలలఉపోహనం చేసి నట్లే ఏకకలాపరాంతంలో
కూడ ఒక కల ఉపోహనం చెయ్యాలి. ఈ ద్వికలాపరాంతకాన్ని రెట్టింపు చేస్తే అది
చతుష్కలాపరాంతకం అవుతుంది. దీని మూడవ లఘ్వక్షరంలోని చివరి కల రెట్టింపు
అవుతుంది.
మూ. ప్రతాలసముద్భూతం పాతైః షడ్భిర్విభూషితమ్,
వస్తు శాఖాఖ్యమిత్యేతద్ గదితం త్వపరాన్తకమ్.
286
తా. ఈ అపరాంతకంలోనే త్రస్రతాలోత్పన్న మైన వస్తువును షట్కలంతో ప్రయోగిస్తే
దీనికి 'శాఖా' అని పేరు.
మూ. యథా శాఖా తథైవాస్య ప్రతిశాఖ విధీయతే,
పశ్చిమార్ధసమా సా తు తథైవాన్యపదా స్మృతా
శిరశ్చైకకలేనాస్య కర్తవ్యం పఞ్చపాణినా.
287&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b5n2fk5e8ho9sxlrbs23j3s2t73m30k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/920</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230481</id>
    <revision>
      <id>587029</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 903 తా. దీనికి శాఖవలెనే ప్రతిశాఖ కూడ ఉంటుంది. ఇది దీని చివరి అర్ధభాగంతో సమానంగా ఉంటుంది, ఇది వేరు శబ్దాలచేత నిర్మింపబడుతుంది. దీని శీర్షకం ఏకకల పంచపాణితాలంలో...'</comment>
      <origin>587029</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="mchsgmaq7qx6vk93m42mvrc56w9aje0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
903
తా. దీనికి శాఖవలెనే ప్రతిశాఖ కూడ ఉంటుంది. ఇది దీని చివరి అర్ధభాగంతో
సమానంగా ఉంటుంది, ఇది వేరు శబ్దాలచేత నిర్మింపబడుతుంది. దీని శీర్షకం ఏకకల
పంచపాణితాలంలో చేయబడుతుంది.
మూ. వృత్తా నివృత్తయోగశ్చ గతే వస్తుచతుష్టయే,
శాఖాయాం ప్రతిశాఖాయాం విశేషః పశ్చిమే త్వయమ్.
288
తా. నాలుగు వస్తువులను ప్రయోగించే టప్పుడు, వృత్తిమార్గంలో ఈ నివృత్తి
విధానాన్ని అవలంబించాలి. ఈ నియమం విశేషించి శాఖా - ప్రతిశాఖలు చివరి
అర్ధభాగంలో పాటించాలి.
మూ. షట్కలాపాతసంయుక్తే తాలికే తు తతః స్మృతే,
తధైకకలయుక్తే. స్త్రీ విధివత్ పఞ్చపాణినా.
యథాక్షరేణ తు భవేదనయోరుపవర్ణవమ్.
289
తా. తరువాత ఆరు కలాపాతాలతో రెండు తాలిక లుండాలి. పిమ్మట యథాక్షరం
లోని ఏకకాలపంచపాణితో ఈ రెండింటి ఉపవర్తనం చెయ్యాలి.
మూ. ఉపోహనం తు వస్త్వర్ధం ద్వికలం ప్రత్యుపోహనమ్.
ద్వికలం దక్షిణే కార్యం వృత్తా చైవ చతుష్కలమ్,
న చాత్రోపోహనం కార్యం శేషాణాం తు కదాచన.
ఏవం చతుష్కులే యోగో మయా ప్రోక్తోలి పరాస్తకే.
290
291
తా. చతుష్కలాపరాంతానికి చెందిన ఈ ఉపోహనం అర్ధవస్తువుతో నిర్మించ
బడుతుంది. ప్రత్యుపోహనం కలాద్వయంలో జరుగుతుంది. ద్వికలాపరాంతకం దక్షిణ
మార్గంలోను, చతుష్కలాపరాంతకం వార్తికమార్గంలోను చెయ్యాలి. ఉపోహనం ఎన్నడూ
మిగిలిన మార్గాలలో చేయకూడదు. ఈ విధంగా నే నింతవరకు చతుష్కలాపరాతకం
కాలప్రమాణం చెప్పాను.
మూ. ఉల్లోప్యకం తు ద్విగురు ద్విలఘ్వస్తే గురు స్మృతమ్.
శమ్యాతాలౌ ద్విరభ్యస్తా సంనిపాతో న్య ఏవ చ,
ప్రత్యక్షరకృతైః పాతైః పఞ్చభిః సమలఙ్మృతమ్,
చతురస్రం సమం చేదం వస్తు జ్ఞేయం యథాక్షరమ్.
292
293
తా. ఉల్లోప్యకం :- ఉల్లోప్యకం వస్తువులో రెండు గురువులు, రెండు లఘువులు,
ఒక గురువు, ఉంటాయి. కలలు ఈ క్రమంలో ఉంటాయి
-
శమ్య, తాలం, శమ్య,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mchsgmaq7qx6vk93m42mvrc56w9aje0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/921</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230482</id>
    <revision>
      <id>587030</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '904 నాట్యశాస్త్రము తాలం, సంనిపాతం. దీనిలో ప్రతీ ఒక్కొక అక్షరంమీద ఉండే ఐదు పాతాలు చతురస్ర యథాక్షరసమపాతాల వలె ఉంటాయి. మూ. పూర్వోత్తేన విధానేన ద్విచతుష్కలమిష్యతే, అస్య చాఙ్గత్...'</comment>
      <origin>587030</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3857" sha1="s4mx79a1y6ljxfdtg11k4uut8mxhkr6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;904
నాట్యశాస్త్రము
తాలం, సంనిపాతం. దీనిలో ప్రతీ ఒక్కొక అక్షరంమీద ఉండే ఐదు పాతాలు చతురస్ర
యథాక్షరసమపాతాల వలె ఉంటాయి.
మూ. పూర్వోత్తేన విధానేన ద్విచతుష్కలమిష్యతే,
అస్య చాఙ్గత్రయే గీతే వైహాయసికమిష్యతే.
294
తా. ఈ విధంగా ఉల్లోప్యకం రెండు లేదా నాలుగు కలలలో ఉంటుంది. దీని
మూడు అంగాల గానం పూర్తి అయిన తరువాత వైహాయసికం ఉపయోగించాలి.
మూ. తదేకావరం జ్ఞేయం ద్వాదశాబ్దపరం తథా,
ప్రమాణం ద్వాదశకలం సప్తపాతమథాపి వా.
అస్య తు ద్వికలా శమ్యా తాలశ్చ ద్వికలస్తథా,
ద్వికలా చ పునః శమ్యా తాలశ్చైకకలః స్మృతః.
తతః శమ్యా తతస్త్రాలః సంనిపాతస్తతః పరమ్,
శాఖేయం ప్రతిశాఖా తు నిత్యమన్యపదా స్మృతా.
295
296
297
తా. దీనికి అంగాలు ఒకటినుండి పదహారు దాకా ఉంటాయి. ప్రమాణం పన్నెండు.
కలలు, లేదా ఏడు పాఠాలు ఉంటాయి. రెండు కలల శమ్య, రెండు కలల తాలం,
రెండు కలల శమ్య. ఒక కల తాలం, మళ్లీ శమ్య, తాలం, సన్నిపాత. ఇది 'శాఖ.”
ప్రతిశాఖ యైతే విభిన్న పదాలతో నిర్మించబడినదై 'అన్యపద' అనుపేరుతో ఉంటుంది.
మూ. యదాత్వస్య భవేదనే తదన్తాహరణం బుధైః,
యథాక్షరేణ నియమాత్ సంహార్యం పఞ్చపాణినా.
స్వతాలేనాన్తహీనస్య సంహారః పరికీర్త్యతే,
ద్విప్రకారనివృత్తం చ ంశోథ త్రివిధః స్మృతః.
298
299
తా. ఇది చివరికి వచ్చినపుడు అంతాహరణం చెయ్యాలి. దీని సంహారం యథాక్షర
పంచపాణితో చెయ్యాలి. అంతహీన మైన దీని సంహారం దీని తాలంమీదనె చెయ్యాలి.
మూడు అంశాల రెండు విధాలైన నివృత్తం, మళ్లీ మూడు విధాలు.
మూ. త్ర స్రశ్చ చతురస్రశ్చ మిశ్రశ్చ త్రివిధః స్మృతః,
స్థితప్రవృత్తే తస్యాన్గే మహాజనికమేవ చ.
స్యాత్ పఞ్చపాణితాలేన తదన్తాహరణం తథా,
తథాస్థితం భవేద్యుగ్మం తస్య పాతవిధిస్త్వయమ్.
శమ్యా తు ద్వికలా కార్యా తాలశ్చ ద్వికలః స్మృతః,
చతుష్కలః సన్నిపాతః ప్రవృత్తమత ఇష్యతే.
300
301
302&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s4mx79a1y6ljxfdtg11k4uut8mxhkr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/922</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230483</id>
    <revision>
      <id>587031</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 905 తస్యాపి ద్వికలా శమ్యా తాలశ్చైకకలః పునః, చఞ్చత్పుటశ్చ తాలాదిః సన్నిపాతస్తతఃపరమ్. 303 తా. త్ర్యస్రం, చతురస్రం, మిశ్రం అని నివృత్తం మూడు విధాలు. దీనికి స్థితం,...'</comment>
      <origin>587031</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3866" sha1="rcn5ccqaoqfssxg6hj2mvfxwq3qf84x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
905
తస్యాపి ద్వికలా శమ్యా తాలశ్చైకకలః పునః,
చఞ్చత్పుటశ్చ తాలాదిః సన్నిపాతస్తతఃపరమ్.
303
తా. త్ర్యస్రం, చతురస్రం, మిశ్రం అని నివృత్తం మూడు విధాలు. దీనికి స్థితం,
ప్రవృత్తం, మహాజనికం అను మూడంగాలు ఉన్నాయి. పంచపాణితాలంయొక్క
'అన్తాహరణం' చేత, యుగ్మతలంచేత ఇది 'స్థితం' అవుతుంది. దీని పాతవిధానం ఇలా
ఉంటుంది - రెండు కలల శమ్య, రెండు కలల తాలం, నాలుగు కలల సంనిపాతము,
దాని తరువాత ప్రవృత్తం చెయ్యాలి. ప్రవృత్తంలో రెండు కలల శమ్య, ఒక కల తాలం,
తాలాదివర్గం యొక్క చంచత్పుటము, చివర సంనిపాతము.
మూ. స్థితం తాలేన కర్తవ్యం మహాజనికమస్య తు,
నివృత్తతాలః కర్తవ్యో నివృత్తస్యాపి తత్త్వతః.
304
తా. మహాజనికాన్ని స్థితతాలంతోను, నివృత్తకాన్ని నివృత్తతాలంతోను
ప్రయోగించాలి.
మూ. స్థితమహాజనికయోః ప్రాయః సముపవర్తనమ్,
ఆదావుర్ఘట్టకః కార్యః పరివర్తక ఏవ చ.
305
తా. స్థిత - మహాజనికాలలో, సాధారణంగా ఉపవర్తనం అంతర్గతంగా ఉంటుంది.
దీని ప్రారంభంలో ఉద్ఘాటకమూ; పరివర్తకమూ చెయ్యాలి.
మూ. యుగ్మే హి మిశ్రతాలత్వాత్ యుగ్మే హ్యన్తః ప్రయుజ్యతే,
వివధైకకసంయుక్తః సర్వశ్చాన్తవిధిః స్మృతః.
306
తా. యుగ్మం మిశ్రతాలం అవడంచేత దానిని అంతమునందు ప్రయోగించాలి.
ఏకకాల' అంతతాలాల విషయంలో చెప్పిన నియమా లన్నీ ఇక్కడ కూడ
'వివధ
వర్తిస్తాయి.
మూ. యథావదన్తితాలో యం యుగ్మో మిశ్రశ్చ కీర్తితః,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి త్ర స్రసాలవిధిం ప్రతి.
307
తా. నేనింతవరకు అంతతాలవిధానానికి చెందిన యుగ్మ - మిశ్రతాలాలను
గూర్చి చెప్పాను. ఇప్పుడు త్ర్యప్రతాలవిధానం చెపుతాను.
మూ. శమ్యా తు ద్వికలా పూర్వం తతస్తాలో విధీయతే,
త్రికలః సన్నిపాతశ్చ ప్రవృత్తశ్చాష్యతఃపరమ్.
308
తా. ముందుగా రెండు కలల శమ్య, తరవాత తాలం, మూడు కలల సంనిపాతము,
తరువాత ప్రవృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rcn5ccqaoqfssxg6hj2mvfxwq3qf84x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/923</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230484</id>
    <revision>
      <id>587032</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '906 మూ. ప్రవృత్తమత్ర కర్తవ్యం యథావత్ పరివర్తనమ్, యథాక్షరప్రయుక్తేన సమాసాత్ పఞ్చపాణినా. నాట్యశాస్త్రము 309 తా. యథాక్షరానికి చెందిన పంచపాణితో ప్రవృత్తాన్ని పరివర్తనంగా చెయ్య...'</comment>
      <origin>587032</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="52jpgbi56hnvg7v73rsugqmkrixliti" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;906
మూ. ప్రవృత్తమత్ర కర్తవ్యం యథావత్ పరివర్తనమ్,
యథాక్షరప్రయుక్తేన సమాసాత్ పఞ్చపాణినా.
నాట్యశాస్త్రము
309
తా. యథాక్షరానికి చెందిన పంచపాణితో ప్రవృత్తాన్ని పరివర్తనంగా చెయ్యాలి.
మూ. అస్యాపి స్థితతాలేన మహాజనికమిష్యతే,
నివృత్తతాలః కర్తవ్యస్తథాస్యాన్తనివర్తితే.
310
తా. దీని మహాజనికం స్థితతాలంతోను, అంతనివర్తనం నివృత్తతాలంతోను
యోగించాలి.
మూ. యుగ్మౌజమిశ్రతాలత్వాని2 ష్యన్తః ప్రవర్తనమ్,
వివధైకకసంయుక్తః సర్వశ్చాన్తవిధః స్మృతః
-
311
తా. యుగ్మ అయుగ్మతాలాల మిశ్రణం జరగడంవల్ల మిశ్రతాలంలో కూడ
అంతఃప్రవర్తనం జరగాలి. ఏకకంతో పాటు వివధం రచించడం అంతస్తాలానికి
సంబంధించిన ఒక నియమం.
మూ. ద్వ్యఙ్గమేకాఙ్గమపి వా స్థితం కార్యం సమాసతః,
తత్ర యుగ్మం భవేత్ ద్వ్యఙ్గం త్రస్రమేకాఙ్గమిష్యతే.
312
తా. స్థితాన్ని ఒక అంగంతో గాని, రెండు అంగాలతో గాని సంక్షిప్తంగా చెయ్యాలి.
యుగ్మతాలంతో రెండు అంగాలను సంక్షిప్తంచేసి ప్రతాలంతో ఏకాంగస్థితం కూర్చాలి.
మూ. ప్రవృత్తమపి విజ్ఞేయం ద్వ్యఙ్గమే కాఙ్గమేవ వా,
మహాజనికమేకాఙ్గం ద్వ్యఙ్గం సంహరణం స్మృతమ్.
313
తా. ప్రవృత్తం కూడ ఒకటి. రెండు అంగాలతో చెయ్యాలి. మహాజనికాన్ని ఒక
అంగంతోను, సంహరణాన్ని రెండు అంగాలతోను చెయ్యాలి.
మూ. స్థితాదికః ప్రవృత్తాన్తః ఏవమన్తం విదుర్బుధాః,
ఉల్లోష్యకే సదా యోజ్యమూహోపోహవిశారదైః.
314
తా. స్థితంతో ప్రారంభమై ప్రవృత్తకంతో సమాప్తమయే భాగానికి అంతం అని
పేరు. దీనిని కలావిశారదులైన ప్రయోక్తలు ఉల్లోప్యకంలో, ఊహపోహలతో చక్కగా
కూర్చాలి.
మూ. ప్రకరీవస్తు షణ్మాత్రా పాతాళ్ళైకోనవింశతిః,
వస్తుప్రమాణం కర్తవ్యం తథైవ చ చతుష్కలే.
315
తా. ప్రకరి:- ప్రకరిలోని వస్తువు ఆరు మాత్రలతో పందొమ్మిది పాతాలతో
ఏర్పడుతుంది. దీని వస్తువు చతుష్కలా ప్రమాణంలో ఉంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>52jpgbi56hnvg7v73rsugqmkrixliti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/924</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230485</id>
    <revision>
      <id>587033</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము మూ. న యథాక్షరయోగోలి త న చాత్ర ద్వికలో భవేత్, ఆద్యమాత్రాత్రయస్యాన్తో శమ్యాతాలే ప్రకీర్తితా. షణ్మాత్రం పాతసంయుక్తం వస్తు కార్యం యథాక్రమమ్, ఉపోహనం తు వస్త్వర...'</comment>
      <origin>587033</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3895" sha1="6eb7d0p7soi9r76upzfejoc089y0lzo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
మూ. న యథాక్షరయోగోలి త న చాత్ర ద్వికలో భవేత్,
ఆద్యమాత్రాత్రయస్యాన్తో శమ్యాతాలే ప్రకీర్తితా.
షణ్మాత్రం పాతసంయుక్తం వస్తు కార్యం యథాక్రమమ్,
ఉపోహనం తు వస్త్వర్ధే ప్రథమే చ ద్విజోత్తమాః.
907
316
317
తా. దీనిలో యథాక్షరతాల - ద్వికలాతాలాల ప్రయోగం ఉండదు. దీని ప్రారంభంలో
మూడు మాత్రల తరువాత శమ్య, తాలమూ ఉంటాయి. వీటి తరువాత ఆరు మాత్రల
పాతాలతో కూడిన వస్తువు నిర్మింపబడుతుంది. వస్తు ప్రథమార్ధంలో ఉపోహనం ఉంటుంది.
మూ. శమ్యా అస్య తు మాత్రా స్యాద్ ద్వితీయా తాలసంయుతా,
మాత్రాత్రయస్య చాన్త్యా స్యాత్ శమ్యైకా చ పునస్తథా.
చతుర్థ్యాం ద్వాదశస్త్రాలః పఞ్చమ్యాం చాష్టకః స్మృతః,
షష్ట్యాం తు ద్వికలా శమ్యా తాలశ్చ ద్వికలో భవేత్.
పునశ్చ ద్వికలస్త్రాలః శమ్యా చ ద్వికలా పునః,
శమ్యా తాలశ్చ తాలశ్చ శమ్యా తాలస్తథైవ చ.
శమ్యా తాలః సంనిపాత ఇతి వస్తు ప్రకీర్త్యతే.
318
319
320
తా. దీని మొదటి మూడు మాత్రలలోని రెండవ మాత్ర తాలయుక్తశమ్య అయి
ఉంటుంది. మళ్లీ చివర శమ్య ఉంటుంది. నాల్గవ మాత్రలో పన్నెండు తాలాలు, ఐదవ
మాత్రలో ఎనిమిది తాలాలు, ఆరవ మాత్రలో రెండు కలల శమ్య, రెండు కలల తాలము,
మళ్లీ ద్వికలతాలం, ద్వికలాశమ్య, మళ్లీ, శమ్య, తాలం, తాలం, శమ్య, తాలం, శమ్య,
కాలం సన్నిపాతం ఉంటాయి.
మూ. యదా త్వర్ధచతుర్థాని వస్తూని ప్రకరీ భవేత్.
పశ్చిమార్ధం పదస్యైతత్ తదర్ధం ప్రాక్ నివేశయేత్,
కనిష్ఠాసారితేనాస్య కార్యం సంహరణం తతః.
321
322
తా. నాలుగున్నర మాత్రల వస్తువులో ప్రకరీనిర్మాణం చేసి నప్పుడు అది పదం
యొక్క ఉత్తరార్ధభాగం అవుతుంది. దాని సగం భాగం ముందు ఉంచబడుతుంది. దీని
సంహరణం కనిష్ఠాసారితంతో చేయబడుతుంది.
మూ. పాదః పూర్వసమః కార్యస్త్వపరాన్తకశాఖయా,
ఓవేణకే ద్వితీయస్య తస్య చ ప్రతిశాఖయా.
స ఏవ పాతవిన్యాసో మాషఘాతమతః పరమ్,
323&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6eb7d0p7soi9r76upzfejoc089y0lzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/925</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230486</id>
    <revision>
      <id>587034</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '908 షట్పాతో ద్వాదశకలస్తస్య పాతవిధిస్త్వయమ్. కర్తవ్యా ద్వికలా శమ్యా తాలో ద్వికల ఏవ చ, పునశ్చ ద్వికలస్తాలః శమ్యా చ ద్వికలా పునః. తతళ్ళైకలస్తాలః సన్నిపాతః కలాత్రయే, ప్రాయేణ మా...'</comment>
      <origin>587034</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="t9zrnkjwjhjvf4ivcvksvexe2h21ill" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;908
షట్పాతో ద్వాదశకలస్తస్య పాతవిధిస్త్వయమ్.
కర్తవ్యా ద్వికలా శమ్యా తాలో ద్వికల ఏవ చ,
పునశ్చ ద్వికలస్తాలః శమ్యా చ ద్వికలా పునః.
తతళ్ళైకలస్తాలః సన్నిపాతః కలాత్రయే,
ప్రాయేణ మాషఘాతస్తు వివధాఙ్గః ప్రకీర్తితః.
సన్ధిశ్చైవ హి తస్యాన్తో కదాచిదుపవర్తనమ్,
తస్యాః స్యాత్ కలికేనైవ తచ్చోఘం పఞ్చపాణినా.
సన్ధిర్యథాక్షరేణైవ కర్తవ్యః పఞ్చపాణినా,
ఏకకం వివధో వాపి తస్యాఙ్గం సముదాహృతమ్.
నాట్యశాస్త్రము
324
325
326
327
328
-
తా. ఓవేణకం దీనిలోని ప్రథమపాదం అపరాంతకం శాఖతో సమంగా
ఉంటుంది. దీని ద్వితీయపాదం అపరాంతకం ప్రతిశాఖతో సమంగా ఉంటుంది. దీనిలోని
పాతకలల లోను, మాషఘాతంలోను వాటిలో అనుసరించిన క్రమమే అనుసరించాలి.
దీని పాతనియమా న్ననుసరించి ఆరు కలల ఆరు పాతా లుండాలి. ఆ క్రమం ఇది
రెండు కలల శమ్య, రెండు కలల తాలం, మళ్లీ రెండు కలల తాలం, మళ్లీ రెండు కలల
శమ్య, మళ్లీ ఒక ఏకకలాతాలం, త్రికలాసంనిపాతము. దీని మాషఘాతం సాధారణంగా,
వివధకు అంగం అవుతుంది. దీని సంధి లేదా సమాప్తి అప్పుడప్పుడు ఉపవర్తనంమీద
అవుతుంది. దీని ఓఘం ఒక కల ప్రమాణంలో ఉన్న పంచపాణితో నిర్మించబడుతుంది.
సంధినిర్మాణం యథాక్షరం పంచపాణిద్వారా జరుగుతుంది. ఏకక - వివధలు దీని
అంగాలు.
మూ. ఉపవర్తనవచ్చాస్య పృథగ్విధిరితి స్మృతః,
అన్యస్య చతురస్రస్య ప్రవృత్తే యో విధిః స్మృతః.
వివధాణేన తేనైవ చతురస్రకమిష్యతే.
329
తా. దీని విధి ఉపవర్తనంవలెనే వేరుగా ఉంటుంది. అంత్యచతురస్రప్రారంభంలోని
నియమాలే వివధాంగచతురస్రం విషయంలో కూడ వర్తిస్తాయి.
మూ. సన్ధివద్ వజ్రతాలశ్చ ద్విధా సమిష్టకం స్మృతమ్.
సప్తాక్షైర్వాద శకలం ద్వాదశాక్షైర్ధశైవ తు,
నిష్క్రమమాదితః కృత్వా శమ్యాస్తిస్రః ప్రయోజయేత్.
తాలత్రయం తతశ్చైవ శమ్యాతాలౌ తతః పరమ్,
330
331&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t9zrnkjwjhjvf4ivcvksvexe2h21ill</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/926</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230487</id>
    <revision>
      <id>587035</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 909 శమ్యా తాలౌ తతః కార్యౌ సన్నిపాతో 2 స్య ఏవ చ. ఓవేణకే తు సప్తాణ్ణి సంపిష్టకమిదం స్మృతమ్. 332 తా. సన్ధివత్, వజ్రతాలము అని సంపిష్టకం రెండు విధాలు. మొదటిదానిలో పన్నె...'</comment>
      <origin>587035</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4275" sha1="bspo2bdeglmbpx7u9sc6j43sdlkgjrk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
909
శమ్యా తాలౌ తతః కార్యౌ సన్నిపాతో 2 స్య ఏవ చ.
ఓవేణకే తు సప్తాణ్ణి సంపిష్టకమిదం స్మృతమ్.
332
తా. సన్ధివత్, వజ్రతాలము అని సంపిష్టకం రెండు విధాలు. మొదటిదానిలో
పన్నెండు కలల ఏడు అంగాలు, రెండవదానిలో పది కలల పన్నెండు అంగాలు ఉంటాయి.
దీనిలో ముందు నిష్క్రమం చేసి తరువాత మూడు శమ్యలు, మూడు తాలాలు, ఒక
శమ్య, ఒక తాలం, ఒక శమ్య, ఒక తాలం, పిమ్మట సంనిపాతం ప్రయోగించాలి. ఇది
ఓవేణకంలోని ఏడంగాల సంపిష్టకం.
మూ. ద్విశమ్యాతాలయోగేన ద్వాదశాబ్దే.. పి చేష్యతే.
పాతా నవైకాదశ వా సంపిష్టకముదాహృతమ్,
వజ్రవత్ సంప్రయోక్తవ్యముపవర్తనమేవచ.
333
334
తా. దీనికే రెండు శమ్యాలు. ఒక తాలమూ చేరిస్తే అది ఓవేణకంలోని ద్వాదశాంగ
సంపిష్టకం అవుతుంది. లేదా సంపిష్టకంలో తొమ్మిది లేదా పదకొండు పాతా లుండ
వచ్చును. దీనిలో వజ్రతాలంలో వలెనే ఉపవర్తనం ప్రయోగించాలి.
మూ. యుక్తా వివధవృత్తాభ్యాం ప్రవేణీ ద్వివిధా స్మృతా,
పఞ్చపాణిః ప్రకర్తవ్యః ప్రవేణ్యాం తు యథాక్షర.
ద్వికలో వాపి మిత్రో వా ప్రయోగో.. ఙ్గవశానుగః,
అనే చాస్య ప్రకర్తవ్యం కదాచిదుపవర్తనమ్.
పఞ్చపాణివిధానేన యథోక్తేనైవ తద్భవేత్,
335
336
ద్వితీయతాలపాతేన హ్యపపాతశ్చ కీర్త్యతే.
337
వజ్రతాలేన కర్తవ్యం క్రమం సంహరణస్య తు,
రోవిన్దకే తు షణ్మాత్రాః పాతభాగైశ్చతుష్కలైః.
338
తా. ప్రవేణి :- వివధంతోను, వృత్తంతోను కలిసి ఉండే 'ప్రవేణి' రెండు విధాలు.
ప్రవేణిలో యథాక్షరపంచపాణి ప్రయోగించాలి. ఇది అంగాలను అనుసరించి రెండు
కలలతో కూడినదిగా, లేదా మిశ్రరూపంలో ప్రయోగించబడుతుంది. అప్పు డప్పుడు దీని
అంతమునందు ఉపవర్తనం ఉంచబడుతుంది. ఈ ఉపవర్తనం యథాక్షరపంచపాణి
విధానాన్ని అనుసరించి ఉంటుంది. దీని తరువాత వచ్చే ద్వితీయతాలంమీద జరిగే
పాతానికి 'అపపాతం' అని పేరు. దీని అంతాహరణం వజ్రతాలం ద్వారా చేయబడుతుంది.
మూ. అర్ధం_స్తే చైవ మాత్రాణాం పఞ్చనాం పాత ఇప్యతే,
తాలః శమ్యా చ తాలశ్చ శమ్యా తాలస్తథైవ చ.
అనే శమ్యా తథా దైవ సర్వాసామపి కీర్తితా,
339&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bspo2bdeglmbpx7u9sc6j43sdlkgjrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/927</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230488</id>
    <revision>
      <id>587036</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '910 పఞ్చనామపి మాత్రాణాం విధిరేష యథాక్రమమ్. చతుర్దశస్తు పఞ్చమ్యాం మాత్రాయాం తాల ఇష్యతే, చతుష్కలా తు తత్తుల్యా షష్ఠీ మద్రకమాత్రయా. నాట్యశాస్త్రము 340 341 తా. రోవిందకం: రోవిందకంలో...'</comment>
      <origin>587036</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="68zgiowb5iddhhfpo7g7x5hb63ab0yy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;910
పఞ్చనామపి మాత్రాణాం విధిరేష యథాక్రమమ్.
చతుర్దశస్తు పఞ్చమ్యాం మాత్రాయాం తాల ఇష్యతే,
చతుష్కలా తు తత్తుల్యా షష్ఠీ మద్రకమాత్రయా.
నాట్యశాస్త్రము
340
341
తా. రోవిందకం: రోవిందకంలో - నాలుగు కలల పదభాగాలతో ఆరు మాత్ర
లుండాలి. ఐదు మాత్రల అర్ధభాగం తరువాత పాత ఉండడం ఇష్టం. దీని పాతాల
క్రమం ఇలా ఉంటుంది. తాలం, శమ్య, తాలం, శమ్మ, తాలం. దీనిలోని ఐదు
మాత్రల క్రమవిధానం ఇదే.
ఐదవ మాత్రలో పధ్నాలుగు తాలాలు ఉండాలి. మద్రక
గీతాలలో ఆరవ మాత్రలో నాలుగు కలలు ఉంటాయి.
మూ. తథా చాస్టౌ కలాః కార్యాః ప్రథమాయాముపోహనమ్,
తతశ్చైవ ప్రయోక్తవ్యం ద్వికలం ప్రత్యుపోహనమ్.
పాతాః స్యుః సన్నిపాతాన్తాః వివధైకకయోజితాః,
వర్ణానుకరోష్టకలస్వన్తో ప్రస్తర ఇష్యతే.
342
343
తా. ప్రారంభంలో ఎనిమిది కలల ఉపోహనం ఉంటుంది. తరవాత రెండు కలల
ప్రత్యుపోహనం ఉంటుంది. సంనిపాత దగ్గరికి వచ్చి పాతాలు పూర్తి అవుతాయి. వివధ
- ఏకకాలు దీనితో కలిసి ఉంటాయి. చివర వర్ణాల సంకలనం (అనుకర్షం) ఎనిమిది
కలలలో చేయబడుతుంది. రోవిందకంలోని ప్రథమ పాదం పద్ధతి ఇది.
మూ. తుల్యవర్ణోపవహనో ద్వితీయః పాద ఇష్యతే,
శరీరతాలః కర్తవ్యః ప్రస్తారో 2 పి విశేషతః
ద్వికలేనైవ కర్తవ్యో విశేషాత్ పఞ్చపాణినా,
కలా ద్వాదశ నిర్దిష్టం ప్రమాణణ్చాస్య తత్త్వతః.
344
345
తా. దీని ద్వితీయపాదం ఉపవహనంలో కూడ ఆ వర్ణాలే ఉండాలి. దీని ప్రస్తారంలో,
విశేషించి, దీని స్వరూపంలో ఉన్న క్రమాన్ని అనుసరించి ఉండే తాలాలు ఉంచాలి.
దీనిని ద్వికలపంచపాణి ద్వారా ప్రయోగించాలి. దీని పూర్తి (కాల) ప్రమాణం పన్నెండు
కలలు ఉండాలి.
మూ. రోవిన్దకశరీరం తు షట్కలోపోహనం స్మృతమ్,
వివధం వా ప్రవృత్తం వా తస్యాదౌ పరికీర్త్యతే.
ఆకారవృత్తమన్యత్ స్యాచ్చతుష్కం త్రికమేవ వా,
తస్యోపరి యథేష్టం స్యాదధస్తాదఙ్గయోజనమ్.
అవిశేష నివృత్తం తు శీర్షికం తు ప్రయోజయేత్,
346
347&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>68zgiowb5iddhhfpo7g7x5hb63ab0yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/928</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230489</id>
    <revision>
      <id>587037</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము యథాక్షరేణ తళ్చైవ కర్తవ్యం పఞ్చపాణినా. ఆదావేకైకమస్త్యస్య ప్రవృత్తో నియమో భవేత్, ఇతి రోవిన్దకం ప్రోక్తం స్యాదుత్తరమతః పదమ్. 911 348 349 తా. రోవిందకంలో ఆరు కలల ఉపోహ...'</comment>
      <origin>587037</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3907" sha1="mx57c2nayrujpw7nl1yscqfh5ffl3r8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
యథాక్షరేణ తళ్చైవ కర్తవ్యం పఞ్చపాణినా.
ఆదావేకైకమస్త్యస్య ప్రవృత్తో నియమో భవేత్,
ఇతి రోవిన్దకం ప్రోక్తం స్యాదుత్తరమతః పదమ్.
911
348
349
తా. రోవిందకంలో ఆరు కలల ఉపోహనం చేయబడుతుంది. దీని ప్రారంభంలో
వివధం కాని ప్రవృత్తకం కాని ప్రయోగింపబడుతుంది. ఇది నాలుగు లేదా మూడు
కలల ఆవాసంతో ప్రారంభం అవుతుంది. దీని తరువాత అంగాల యోజనం (కూర్పు)
జరుగుతుంది. దీని శీర్షకం యథాక్షరపంచపాణితో ప్రయోగించబడుతుంది. దీని
ప్రారంభంలో ఏకకము, అంతంలో ప్రవృత్తకము ఉంచాలి. ఇదీ రోవిందకస్వరూపం.
ఇప్పుడు నేను ఉత్తరం లక్షణాదులను చెపుతాను.
మూ. ఉత్తరం సంప్రవక్ష్యామి యథావిహితలక్షణమ్,
అస్యేదముత్తరస్యాథ ముఖం ప్రతిముఖం భవేత్.
350
తా. ఇప్పుడు నేను ఉత్తరం స్వరూపము, దీని లక్షణాలు విశదీకరిస్తున్నాను .
దీనిలో ముఖ- ప్రతిముఖాల ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. ఉల్లోప్యకవదస్యాదౌ మాత్రా చైకా చతుష్కలా,
రోవిన్దకవదాకారం గణమాద్యం ప్రయోజయేత్.
351
తా. ఉల్లోప్యకంలో వలెనే దీనిలో కూడ, ప్రారంభంలో నాలుగు కలల ఒక మాత్ర
ఉంటుంది. రోవిందకం వలెనే దీని ప్రయోగం ఆవాపంయొక్క ఒక వర్గం ప్రారంభించే
టప్పుడు చెయ్యాలి.
మూ. శాఖా షడణ్ణా త్వపరా ద్వాదశాభ్దా పరా స్మృతా,
షట్పాతా ద్వాదశకలా శాఖ జ్ఞేయా ప్రమాణత.
తస్యాస్తు ద్వికలస్తాలః శమ్యా చైకకలా భవేత్,
తథా చ ద్వికలస్తాలః శమ్యా చ ద్వికలా తతః.
పునశ్చైకకలస్తాలః సన్నిపాతః కలాత్రయే,
శాఖావత్ ప్రతిశాఖా చ భవేదన్యపదా తు సా.
352
353
354
తా. దీనిలో ఆరు మొదలు పన్నెండు మించకుండా అంగా లుంటాయి. దీని శాఖ
పన్నెండు కలలలో ఆరు పాతాలతో ఉంటుంది. దీనిలోని పాతాల క్రమం ఇది - రెండు
కలల కాలం, ఒక కల శమ్య, రెండు కలల తాలం, రెండు కలల శమ్య, ఒక కల తాలం
మూడు కలల సంనిపాతం. దీనిలో శాఖ వలె ప్రతిశాఖ కూడ ఉంటుంది. అది
అన్యపదాలతో ఉంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mx57c2nayrujpw7nl1yscqfh5ffl3r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/929</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230490</id>
    <revision>
      <id>587038</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '912 మూ. అవిశేషాన్నివృత్తస్యాప్యస్యాన్తో నియమో భవేత్, శీర్షకం చైవ కర్తవ్యమస్యాన్తో పఞ్చపాణినా. - నాట్యశాస్త్రము 355 తా. సాధారణంగా దీని అంతం విషయంలో ఒక విశిష్టనియమం ఉంది. దీని అ...'</comment>
      <origin>587038</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3835" sha1="snam7fa5pa63nwtjdb95pjmjn5y9jkx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;912
మూ. అవిశేషాన్నివృత్తస్యాప్యస్యాన్తో నియమో భవేత్,
శీర్షకం చైవ కర్తవ్యమస్యాన్తో పఞ్చపాణినా.
-
నాట్యశాస్త్రము
355
తా. సాధారణంగా దీని అంతం విషయంలో ఒక విశిష్టనియమం ఉంది.
దీని అంతంలో పంచపాణితో శీర్షికం చెయ్యాలి.
మూ. పఞ్చపాణీవిధానేన ప్రతిశాఖా తతః పరమ్,
ద్వికలః పఞ్చపాణిస్తు పూర్వపాతైర్యథాక్రమమ్.
356
-
తా. దీని ప్రతిశాఖ కూడ ద్వికలపంచపాణితో, దీని చివర చెయ్యాలి. ప్రతిశాఖలో
వెనుక చెప్పిన క్రమంలో పాతల సమావేశం ఉండాలి.
మూ. తాలో2యం దక్షిణే మార్గే సప్తరూపస్య కీర్తితః,
య ఏవ దక్షిణే కాలః స వృత్తావపి చేష్యతే.
357
తా. సప్తరూపగీతాలలో ప్రయోగించే దక్షిణమార్గంలోని తాలక్రమం ఇంతవరకు
నేను చెప్పాను. దక్షిణమార్గంలో కాలమే వృత్తంలో (వార్తికమార్గంలో కూడ అంగీకరించ
బడింది.
మూ. చిత్రేణేవ హి సర్వత్ర విశేషో యత్ర నోచ్యతే,
అర్ధయోగాదేష ఏవ నృత్తే కాలవిధిర్భవేత్.
ఉల్లోష్యకోత్తరముఖే హిత్వా యుగ్మం తథైకకమ్,
అర్ధయోగస్తు తత్కాలే ద్వికలః సంప్రకీర్త్యతే.
358
359
తా. చిత్రమార్గంలో కూడ, విశేషనియమం ఏదీ చెప్పని చోట్లలో, ఈ నియమాలే
పాటించాలి. అర్ధయోగంవల్ల నృత్తంలోకూడ ఈ కాలవిధానమే వర్తిస్తుంది. అయితే
ఉపక - ఉత్తరాలు ముఖంలో మాత్రం వర్తించదు. రెండు కలల కాలం 'అర్ధయోగం'
అని చెప్పబడింది.
మూ. చతుష్కలః స్యాద్ ద్వికలో ద్వితీయశ్చ యథాక్షరః,
రోవిన్దకోల్లో ప్యకయోర్మద్రకోత్తరయోస్తథా.
360
తా. ఇదే విధంగా - రోవిందకంలోను, ఉల్లోప్యంలోను, రుద్రకంలోను, ఉత్తరలోనూ
కూడ రెండవ అక్షరం నాలుగు లేదా రెండు కలల కాలంలో ఉండాలి.
మూ. శరీరేషు విధిర్యేష శేషేషు ప్రకృతిర్భవేత్,
ప్రకృతావపి తేషాం స్యాద్ ద్వికలేన చతుష్కలమ్.
కాలేనైవ భవేద్ వృత్తావర్ధయోగశ్చతుష్కలే,
వార్తిశ్చతుష్కలో యోగో దక్షిణే స్యాత్ కదాచన.
361
362&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>snam7fa5pa63nwtjdb95pjmjn5y9jkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/930</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230491</id>
    <revision>
      <id>587039</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 913 తా. ఇదే గీతాల శరీరాల (స్వరూపాల) విధానం. మిగిలిన దశలలో ప్రకరీవిధానం అవలంబించాలి. ప్రకరిలో కూడ రెండు కలలతో పాటు నాలుగు కలలు కూడ ప్రయోగించ వచ్చును. వార్తికమార...'</comment>
      <origin>587039</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4180" sha1="j9r6ou1bd1f26g3gepd3utxwfc5hu48" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
913
తా. ఇదే గీతాల శరీరాల (స్వరూపాల) విధానం. మిగిలిన దశలలో ప్రకరీవిధానం
అవలంబించాలి. ప్రకరిలో కూడ రెండు కలలతో పాటు నాలుగు కలలు కూడ ప్రయోగించ
వచ్చును. వార్తికమార్గదశలో చతుష్కలప్రమాణం ఉంచవచ్చును. వృత్తిమార్గంలో చేసే
చతుష్కలయోజనం అప్పుడప్పుడు దక్షిణమార్గంలో కూడ చేయవచ్చును.
మూ. మద్రకోల్లో ప్యకయోశ్చ ముఖోపవహనేషు చ,
యో దక్షిణే తాలవిధిర్వృత్తా స సముదాహృతః.
363
తా. మద్రక - ఉల్లోప్యకాల ముఖ - ఉపవహనదశలలో దక్షిణమార్గంలో చెప్పిన
తాలవిధానం వార్తికమార్గంలో కూడ వర్తిస్తుంది.
మూ. చిత్రే వ్యస్తే సమస్తే వా తావుభౌ పరికీర్తితా,
శాఖానివృత్తాదన్యత్ర చిత్రం తూభయమార్గికమ్.
364
తా. చిత్రమార్గంలో - అది స్వతంత్రంగా (ఒక్కటే) ప్రయోగింపబడినా, ఇతర
మార్గాలతో కలిపి ప్రయోగింపబడినా, కలావిధానాలు రెండూ అంగీకార్యములే. చిత్ర
మార్గంలో అంతాన్ని, ఈ రెండు మార్గాలలోని ఏదో ఒకదాని శాఖవిధానానుసారం
ఏర్పరచి దానిని సమాప్తం చెయ్యాలి.
మూ. ఇతి మార్గత్రయే హ్యేతత్ సప్తరూపం ప్రకీర్తితమ్,
ద్వివిధా ప్రకృతిశ్చాస్య కులకం ఛేద్యకం తథా.
ఏకార్థం కులకం తత్ర పృథక్ ఛేద్యకముచ్యతే.
365
తా. మూడు మార్గాలలో గానం చేసే ఈ సప్తరూపగీతాలు, కులకము, ఛేద్యకము
అను రెండు పద్ధతులలో ఉంటాయి. ఒక అర్థం గల లేదా ఏకవాక్యరూప మైన గీతం
కులకం; విభిన్నవాక్యాల గీతం ఛేద్యకం.
మూ. నిర్యుక్తం పదనిర్యుక్తమనిర్యుక్తం తథైవ చ,
త్రివిధం చైవ విజ్ఞేయం సప్తరూపం ప్రయోక్తృభిః.
బహిర్గతాఙ్గ శాఖాభిర్యుక్తం నిర్యుక్తమిష్యతే,
బహిర్గీతవిహీనం తు పదనిర్యుక్తమిష్యతే.
బహిర్గీతవిహీనం చాప్యనిర్యుక్తమితి స్మృతమ్.
366
367
368
తా. నిర్యుక్తం పదనిర్యుక్తం, అనిర్యుక్తం అని సప్తరూపగీతం మూడు విధాలు.
గీత శరీరానికి చెందని బాహ్యశాఖతో కూడినది నిర్యుక్తం. బహిర్గతతత్వంతో అంశికంగా
సంబంధం ఉన్నది పదనిర్యుక్తం. ఏ మాత్రము బాహ్యశాఖాసంబంధం లేనిది అనిర్యుక్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j9r6ou1bd1f26g3gepd3utxwfc5hu48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/931</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230492</id>
    <revision>
      <id>587040</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '914 మూ. ఇత్యేతత్సప్తరూపస్య ప్రకృతేః ద్వివిధం స్మృతమ్, బ్రహ్మోక్తం సప్తరూపం హి సామవేదాద్వినిఃసృతమ్. నాట్యశాస్త్రము 369 తా. ఈ విధంగా సప్తరూపగీతానికి చెందిన రెండు విధాల ప్రకృతి...'</comment>
      <origin>587040</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="r34dupwf2xl9iim1o2ehh1t3hwet9dh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;914
మూ. ఇత్యేతత్సప్తరూపస్య ప్రకృతేః ద్వివిధం స్మృతమ్,
బ్రహ్మోక్తం సప్తరూపం హి సామవేదాద్వినిఃసృతమ్.
నాట్యశాస్త్రము
369
తా. ఈ విధంగా సప్తరూపగీతానికి చెందిన రెండు విధాల ప్రకృతిని చెప్పాను.
ఈ సప్తరూపగీతాన్ని సామవేదం నుండి గ్రహించి బ్రహ్మదేవుడు ఉపదేశించాడు.
మూ. దేవతారాధనం పుణ్యమనన్తం గీతవాదితమ్,
సర్వేషామేవ గీతానామర్తేషు ఛన్దకం స్మృతమ్.
370
తా. గీతము, వాద్యసంగీతమూ కూడ దేవతల ఆరాధన చేయడానికి అత్యుత్తమ
మైన సాధనం. అనంతపుణ్యస్వరూప మైనది. అన్ని విధాల గీతాలు అంతమునందు
ఛందకం (ఛద్యకం) ప్రయోగించాలి.
మూ. చతురఙ్గం తతస్త్ర్యఙ్గం నవాఙ్గం యుగ్మమేవ చ,
ఋగ్గాథాపాణికానాం చ ప్రమాణానాం తథైవ చ.
అనేనైవ విధానేన యుగ్మౌజత్వం విభావయేత్.
371
తా. రెండు, నాలుగు, మూడు లేదా తొమ్మిది చతురస్రతాలాలతో నిర్మితములైన
ఋక్కులు, గాథలు, పణికలు వీటి విషయంలో కూడ ఇదే విధానాన్ని అవలంబించాలి.
ఈ నియమాన్నే అనుసరించి వాటి విషయంలో చతురస్రం కాని త్రస్రం కాని
ఉపయోగించాలి.
మూ. యో గణః పూర్వముద్దిష్టస్తస్యాదౌ యా కలా భవేత్.
చతుర్మాత్రాకృతం చైవ కలాం సమవధారయేత్,
అష్టాజ్గా వా షడఙ్గ వా యుగ్మౌజో వా ప్రమాణతః.
స్తుతియుక్తా తు కర్తవ్యా మాద్రికీ చైవ పాణికా,
చతుష్పదా తథైకాజ్గా ద్వ్యక్గా త్ర్యఙ్గ విభావయేత్.
372
373
374
తా. వెనుక చెప్పిన గణం ప్రారంభంలో ఒక కల ఉంటుంది. ఈ కల నాలుగు
మాత్రల చేత నిర్మింపబడినది. (నాలుగు మాత్రలు ఒక కల). దేవతాస్తుతిలో ఉపయోగించే
మాద్రికీ - పాణికీ - చతుష్పదా గీతాలను చతురస్రతాలంలో కాని త్ర్యవ్రతాలంలో గాని,
ఎనిమిది లేదా ఆరు అంగాలతో నిర్మించాలి. ఈ విధంగా ఒకటి లేదా రెండు మూడు
లేదా అంగాలు గల గీతాలను నాలుగు పాదాలతో నిర్మించాలి.
మూ. అబ్జెర్వ్యసైః సమస్థైర్వా యుగ్మౌజౌ వా ప్రకీర్తితౌ,
సప్తరూపస్య తాల్కో_యం మయా హి పరికీర్తితః.
375&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r34dupwf2xl9iim1o2ehh1t3hwet9dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/932</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230493</id>
    <revision>
      <id>587041</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 915 తా. ఈ అంగాలకు, చతురస్ర - త్యవ్రతాలాలను, వేరు వేరుగా గాని కలిపిగాని ఉపయోగించాలి. ఇవే సప్తరూపగీతాల విషయంలో నేను విధించిన తాలాలు. మూ. చతురస్రా తథా త్ర్యస్రా ధ్ర...'</comment>
      <origin>587041</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="hvkb9gukcz6onmlx6t1xa89qy2s8928" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
915
తా. ఈ అంగాలకు, చతురస్ర - త్యవ్రతాలాలను, వేరు వేరుగా గాని కలిపిగాని
ఉపయోగించాలి. ఇవే సప్తరూపగీతాల
విషయంలో నేను విధించిన తాలాలు.
మూ. చతురస్రా తథా త్ర్యస్రా ధ్రువా జ్ఞేయా ప్రయోక్తృభిః,
తాసాం తాలవిధానం తు షట్రమాణం సమాసతః.
376
తా. చతురస్ర - త్ర్యస్థలు 'ధ్రువ' అని ప్రయోగజ్ఞులు తెలుసుకోవాలి. వాటి
తాలవిధానం, సంక్షేపంగా, ఆరు విధా లైనది.
మూ. అద్దితా చోత్థతా చైవ చతురస్రా ప్రమాణతః,
చతుర్భిః సన్నిపాతైశ్చ జ్ఞేయా చఞ్చత్పుటా స్మృతా.
377
తా. వీటిలో 'అడ్డితా' ‘ఉత్థతా' తాలాలు చతురస్రాలు. వీటి చంచత్పుటలో నాలుగు
సంనిపాతా లుంటాయి.
మూ. సుప్రతిష్ఠావసానానాం సన్నిపాతేస్త ఇష్యతే,
అపకృష్ణా స్మృతా త్ర్యస్రా తథా చాపపుటాశ్రితా.
చతుర్భిః సంనిపాతైశ్చ యుక్తా పాదాన్తసంశ్రితైః,
తథాకాశగ్రహస్తానం తావచ్చఞ్చత్పుటః స్మృతః.
378
379
తా. సుప్రతిష్ఠదగ్గర సమాప్త మయే ఈ ధ్రువలు అంతమునందు సన్నిపాతం
ఉంచాలి. అపకృష్ణాధ్రువ త్రస - చాపపుటతాలాలచేత నిర్మింపబడుతుంది. దీని పాదం
అన్తమునందు నాలుగు సంనిపాతా లుంటాయి. వీటి అన్నింటి ఆకాశగ్రహం చంచత్పుటం.
మూ. విలమ్బితా చ త్ర్యస్రా చ సా ఏతద్వితయాన్వితా,
నిష్క్రమాదిప్రయుక్తేన యోజ్యా చాపపుటేన తు.
-
380
ప్రారంభంలో
తా. విలమ్బితధ్రువ త్ర్యస; ఈ రెండితో కూడి ఉంటుంది
నిష్క్రమంతో ప్రయోగించిన చాపపుటంతో దీనిని (ఈ విలంబితధ్రువను) కలపాలి.
మూ. పాదాస్తే సన్నిపాతస్య ద్విపాదా యుగ్మ సంక్షితా,
చబ్చత్పుటేన సంయోజ్యా ద్వికలేన యథావిధి,
శీర్షకాణి చ యోజ్యాని ద్వివిధం పఞ్చపాణినా.
381
తా. పాదాంతంలో ఉన్న సనిపాత సరిపాదాలకు (రెండునాలుగు పాదాలకు)
ద్వికలచంచత్పుటతాలం ఉపయోగించి శీర్షకాలను పంచపాణితాలంతో, రెండు వేరు
వేరు పద్ధతులలో ఏర్పరచాలి.
మూ. చతుర్భిః సంనిపాతైశ్చ సమ్యక్ పాదాన్తసంస్థితైః,
పాదాన్తస్యాన్తతాలస్య ద్విమాత్రానం ప్రయోజయేత్.
382&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hvkb9gukcz6onmlx6t1xa89qy2s8928</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/933</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230494</id>
    <revision>
      <id>587042</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '916 నాట్యశాస్త్రము తా. పాదాంతంలో నాలుగు సన్నిపాతాలతో పాటు పాదాంతంలోని తాలానికి రెండు మాత్రలు చేర్చాలి. మూ. మాత్రాద్వయం తు కాలే తు ఝజ్కారైః సమతాం నయేత్, కించిద్వినాతిరిక్తా...'</comment>
      <origin>587042</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4045" sha1="ebkjam7pmusibfcyvorvqy7mrsnslkj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;916
నాట్యశాస్త్రము
తా. పాదాంతంలో నాలుగు సన్నిపాతాలతో పాటు పాదాంతంలోని తాలానికి
రెండు మాత్రలు చేర్చాలి.
మూ. మాత్రాద్వయం తు కాలే తు ఝజ్కారైః సమతాం నయేత్,
కించిద్వినాతిరిక్తాయాం మాత్రాభిర్యత్ర చేత్కలా.
వర్ణప్రకర్షేణ చ స్యాత్ తాలానామపి వర్ధనమ్.
స్యాత్సమత్వం నయేత్తాం తు క్షయవృద్ధ్యా ప్రయోగవిత్,
383
384
స్యాజ్జజ్కారో నియుక్తానామక్షరే చ కలాస్తరమ్,
కలాతాలప్రమాణేన యత్ స్యాచ్ఛుష్కకకుట్టనమ్.
385
తా. ఈ రెండు మాత్రల సమయంతో ఝంకారం సమంగా ఉండాలి. ధ్రువలో
ఏదైన ఒక కల అధికత్వం ఏమీ లేకుండా ఉన్నట్లయితే, ప్రయోగనిపుణుడు మాత్రలను
పెంచడంచేత గాని తగ్గించడంచేత గాని సమానమైన మాత్రలు కలదానిని చెయ్యాలి.
వర్ణాలు పెంచడంతో పాటు తాలాలను కూడ పెంచుతూండాలి. నిర్యుక్తగీతాలలోని
అక్షరాలలో చేర్చిన కొత్త కల, 'ఝంకారం' కావాలి. ఇక్కడ కలా తాలాల మధ్య
సంబంధం ఉండడంచేత దీనికి 'శుష్కకుట్టనం' అని పేరు.
-
వి. ఝంకారం అంటే ఏమిటో నా. శా.లో. ఎక్కడా చెప్పలేదు (మన్మోహన్ ఘోష్).
మూ. తథా ధ్రువాణాం సర్వేషు కలాతాలౌ ప్రయోజయేత్,
భఙ్గతాలశ్చ కర్తవ్యో సత్కుటానాం యథావిధి.
కలాపాతేన సంయుక్తస్తాలశ్చఞ్చత్పుటో భవేత్,
ఏష ఏవ పునస్త్ర్యస్రః ఖజ్ఞుకే తాల ఇష్యతే.
386
387
తా. ధ్రువ లన్నింటిలోనూ వాటికి తగిన కలలు తాలాలు ప్రయోగించాలి. నత్కుటక
దశలో తప్పక భంగతాలం కూర్చాలి. దీనిలో కలా - పాతాలతో కూడ చంచత్పుటతాలం
ప్రయోగింపబడుతుంది. ఖంజకధ్రువలో ఈ తాలం తస్రతాలం అవుతుంది.
మూ. పునఃప్రకృతయో హ్యేష భఙ్గస్వాక్రీడితో భవేత్,
యాన్యఙ్ఞాని ప్రయుక్తాని ధ్రువాస్వథ భహన్తి హి.
తాన్యష్టకలయోగేన యోజయేత్ షట్కలేన వా,
ఏవమేష మయా తాలో ధ్రువాణాం పరికీర్తితః.
388
389
తా. దీని ఈ అంగానికి అక్రీడితం అని పేరు. ధ్రువలలోని అంగాలను ఎనిమిది
లేదు ఆరు కలలలో ప్రయోగించాలి. ఈ విధంగా నేను మీకు ధ్రువల తాలాలను గూర్చి
చెప్పాను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ebkjam7pmusibfcyvorvqy7mrsnslkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/934</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230495</id>
    <revision>
      <id>587043</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము మూ. చతుష్పదావసానే తు సమ్రవక్ష్యామి లక్షణమ్, యద్దేవ్యా సుకుమారాధ్యం శృఙ్గరరససంశ్రయమ్. నృత్తం వికల్పితం తస్య తాల లక్షణముచ్యతే. 917 390 తా. ధ్రువాతాలాలకి సంబంధిం...'</comment>
      <origin>587043</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3872" sha1="18hw5kndlg4tgjyeq1cc36imd3ucauc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
మూ. చతుష్పదావసానే తు సమ్రవక్ష్యామి లక్షణమ్,
యద్దేవ్యా సుకుమారాధ్యం శృఙ్గరరససంశ్రయమ్.
నృత్తం వికల్పితం తస్య తాల లక్షణముచ్యతే.
917
390
తా. ధ్రువాతాలాలకి సంబంధించిన మిగిలిన లక్షణాలు చతుష్పదావివరణం తరవాత
చెపుతాను. ఇప్పుడు - సుకుమారప్రయోగంతో నిండిన, శృంగారరసాశ్రయమైన, ఏ
నృత్తం దేవి సృజించిందో దాని తాలం లక్షణం చెపుతాను.
మూ. నారీప్రయోజ్యం తద్ జ్ఞేయమాశ్రితం తు చతుష్పదమ్.
విధాలు.
త్ర్యస్రా వా చతురస్రా వా ద్వివిధా చ చతుష్పదా.
391
తా. చతుష్పదాగీతం స్త్రీలు ప్రయోగించాలి. ఇది 'త్ర్యస' 'చతురస్ర' అని రెండు
మూ. ఏకస్యా వాబహూనాం వా ద్వయోర్వా వాక్యయోజనాత్.
392
తథా శృఙ్గరభూయిష్ఠా త్రివిధా స్యాచ్చతుష్పదా,
ప్రవృత్తసంజ్ఞా విజ్ఞేయా స్థితసంజ్ఞాశ్రయా తథా.
393
స్థితప్రవృత్తసంజ్ఞా చ త్రివిధా స్యాత్ పునశ్చ సా.
తా. ఈ చతుష్పదలో ఒక పాత్రకు, రెండు పాత్రలకు లేదా అనేకపాత్రలకు
సంబంధించిన వాక్యాల యోజనం ఉంటుంది. ఇట్టి మూడు విధాలు గల ఈ చతుష్పద
శృంగారరసప్రధానంగా ఉంటుంది. దీనిలో పై భేదాలే కాక
ప్రవృత్త అను ఇంకా మూడు విధాలు కూడ ఉంటాయి.
మూ. నిష్క్రమశ్చైవ శమ్యా చ తాలశమ్యా తథైవ చ.
తథోత్తమశ్చ నిష్క్రమః సన్నిపాతస్తథా2 నిమః,
అష్టావింశతివికల్పా బుధైర్యా చతుష్పదా.
తస్యా వికల్పాన్ వక్ష్యామి యథావదను పూర్వశః.
తా. దీని తాలక్రమం ఇది
-
-
స్థిత, ప్రవృత్త, స్థిత.
394
395
నిష్క్రమం, శమ్య, తాలం, శమ్య, నిష్క్రమం,
సన్నిపాతం మీద సమాప్తి. చతుష్పదలో ఇరవైఎనిమిది భేదా లుంటాయి. క్రమంగా
వాటి భేదాలు విశదీకరిస్తాను.
మూ. ప్రవృత్తాఖ్యా ద్రుతలయా స్థితాఖ్యా చ విలమ్బితా.
స్థితప్రవృత్తసంజ్ఞా చ జ్ఞేయా మధ్యలయాశ్రితా,
జ్ఞేయశ్చఇ్చత్పుటస్తస్య తథా చాపపుటః పునః.
ద్వికలేన విధానేన తస్య పాతవిధిః స్మృతః.
396
397&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>18hw5kndlg4tgjyeq1cc36imd3ucauc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/935</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230496</id>
    <revision>
      <id>587044</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '918 నాట్యశాస్త్రము తా. 'ప్రవృత్త' చతుష్పద - ద్రుతలయలోను, 'స్థిత' చతుష్పద - విలంబిత లయలోను, 'స్థితప్రవృత్త' చతుష్పద మధ్యలయలోను ఉంటుంది. దీనిలో చంచత్పుట తాలం గాని, చాపపుటతాలం కాని ఉ...'</comment>
      <origin>587044</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="1es0aikotcwv6cmib9ykxt1gags0xsn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;918
నాట్యశాస్త్రము
తా. 'ప్రవృత్త' చతుష్పద - ద్రుతలయలోను, 'స్థిత' చతుష్పద - విలంబిత లయలోను,
'స్థితప్రవృత్త' చతుష్పద మధ్యలయలోను ఉంటుంది. దీనిలో చంచత్పుట తాలం గాని,
చాపపుటతాలం కాని ఉంటుంది. దీనిలోని పాతలు ద్వికలాలు లేదా రెట్టింపు కల లున్నవి.
మూ. బహ్వక్షరా చ విపులా మాగధీ చార్ధమాగధీ.
సమాక్షరపదా చైవ తథా చ విషమాక్షరా,
398
ఆద్యన్త్యాపహరణా విజ్ఞేయా చాప్యనీకినీ.
అవసానాపహరణా అన్తాపహరణా తథా,
అభ్యన్తరాపహరణా తథా చైవార్ధనత్కుటా.
అర్ధఖజ్జా చ మిశ్రా చ తథా చైవాథ శీర్షకా,
ఏకావసానా విజ్ఞేయా తథా చ నియతాక్షరా.
399
400
401
అర్ధప్రవృత్తా ఏతాసాం లక్షణం శ్రూయతామిదమ్.
తా. చతుష్పదలోని భేదాలు ఇవి:- బహ్వక్షర, విపుల, మాగధి, అర్ధమాగధి,
సమాక్షరపద, విషమాక్షర, అద్యంత్యాపహరణ, అనీకినీ, అవసానాపహరణ, అభ్యంతరా
పహరణ, అర్ధసత్కుట, అర్థఖంజ, మిశ్ర, శీర్షిక, ఏకావసాన, నియతాక్షర, అర్థప్రవృత్త,
ఇపుడు వరుసగా వీటి లక్షణాలు చెపుతాను.
మూ. వ్యక్తవాగ్యా లఘుప్రాయా అఘ్వక్షరసమన్వితా.
ద్రుతవాక్యా ద్రుతలయా జ్ఞేయా బహ్వక్షరేతి సా.
402
తా. 1. బహ్వక్షర : - స్పష్టమైన అక్షరాలచేత అభివ్యక్తంచేయబడుతుంది; లఘువులు
అధికంగా ఉంటాయి; లఘ్వక్షరాలతో కూర్చబడి ఉంటుంది. వాక్యోచ్చారణం ద్రుతంగా
ఉంటుంది. లయ కూడ ద్రుతం. అట్టి గీతం బహ్వక్షరచతుష్పద.
మూ. గురుపుతాక్షరప్రాయా స్వల్పవాక్యా యదా తథా.
త్రిలయా విపులాఖ్య చ సుకుమారవిధౌ స్మృతా.
403
తా. 2. విపుల :- గురువులు ప్లుతాలు అధికంగా ఉంటాయి. వాక్యాలు చిన్నవిగా,
స్వల్పంగా ఉంటాయి. మూడు లఘువుల ప్రయోగమూ ఉంటుంది. అది విపులాచతుష్పద.
దీని ప్రయోగం సుకుమారనృత్యాలలో ఉంటుంది.
మూ. త్రిలయా త్రియతిశ్చైవ త్రిప్రకారాక్షరాన్వితా.
ఏకవింశతితాలా చ మాగధీ సంప్రకీర్తితా.
404
తా. 3. మాగధి :- మూడు విధా లైన లఘు - గురు - ఫుతాక్షరాలతో నిబద్ధమై&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1es0aikotcwv6cmib9ykxt1gags0xsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/936</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230497</id>
    <revision>
      <id>587045</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 919 మూడు లయలూ, మూడు యతులూ కూడ ఉన్న, ఇరవైయొక్క తాలాలు గల చతుష్పద మాగధీచతుష్పద. మూ. గురులఘ్వక్షరకృతా ద్రుతమధ్యలయాన్వితా. మాగధ్యేవార్ధతాలేన యుక్తా స్యాదర్ధమాగధ...'</comment>
      <origin>587045</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3363" sha1="mjin8cxma1a4tia15rl2n52kslfwe9a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
919
మూడు లయలూ, మూడు యతులూ కూడ ఉన్న, ఇరవైయొక్క తాలాలు గల చతుష్పద
మాగధీచతుష్పద.
మూ. గురులఘ్వక్షరకృతా ద్రుతమధ్యలయాన్వితా.
మాగధ్యేవార్ధతాలేన యుక్తా స్యాదర్ధమాగధీ.
405
తా. 4. అర్ధమాగధి : - గురు - లఘ్వక్షరాలతో నిబద్ధమై, ద్రుతమధ్యలయాలతోను
అర్థతాలంతోను కూడిన మాగధియే అర్ధమాగధి అవుతుంది.
మూ. గురులాఘవమాత్రాభిః పదవర్టైస్తథైవ చ.
లయతాలైః సమైశ్చైవ సమాక్షరపదా స్మృతా.
406
తా. 5. సమాక్షరపద :- దీని పాదాలలో గురు - లఘుమాత్రలు పదాలు వర్ణాలు,
లయ, తాలము ఇవన్నీ సమంగా ఉంటాయి. ఇది సమాక్షరపదచతుష్పద.
మూ. అక్షరైర్విషమాయాం కు మాత్రాపాదైస్తథైవ చ.
లయతాలైరనియతా సా జ్ఞేయా విషమాక్షరా.
407
తా. 6. విషమాక్షర :- మాత్రాపాదాలలోని అక్షరాలు, లయలు, తాలాలు విషమంగా
ఉన్న (వేరువేరుగా ఉన్న) గీతం విషమాక్షరచతుష్పద.
మూ. యః స్యాత్వన్యః సంనిపాతః సానుస్వారోఒన్య ఇష్యతే.
ఆధ్యాన్త్యాపహరణా చ సానుస్వారకృతా తథా.
408
తా. 7. ఆద్యన్యాపహరణ :- (అర్థం అస్పష్టం) అంత్యసంనిపాతాన్ని అనుస్వారాన్ని
చేర్చవలసి ఉన్న గీతం ఆద్యంతాపహరణ చతుష్పద. ఇది అనుస్వారచే చేయబడినది
(మ. ఘోష్).
మూ. మధ్యాద్యక్షైః సన్నిపాతైరనుస్వారకృతాక్షరైః.
శేషైరనియతా పాడైర్విజ్ఞేయా సా త్వనీకినీ.
409
తా. 8. అనీకిని :- మధ్యయందు ఆదియందు అంతమునందు అనుస్వారతో
కూడిన అక్షరాలుండి, ఇతరపాదాలలో అలాంటి నియమం ఏదీ లేని గీతం అనీకినీ
చతుష్పద.
మూ. అవసానాపరహణా నిత్యం జ్ఞేయామితాక్షరా.
అనుస్వారద్రుతా దైవమన్తాపహరణా స్మృతా.
410
తా. 9. అవసానాపహరణ : 10. అన్తాపహరణ :- అక్షరసంఖ్య విషయంలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mjin8cxma1a4tia15rl2n52kslfwe9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/937</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230498</id>
    <revision>
      <id>587046</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '920 నాట్యశాస్త్రము నియమంలేనిది అవసానాపహరణచతుష్పద. అనుస్వారతో పాటు ద్రుతలయవిధానం కూడ ఉన్నది అన్తాపహరణచతుష్పద. మూ. ద్వితీయా సన్నిపాతేన మధ్యేక్షరసమన్వితా అభ్యన్తరాపహరణా స...'</comment>
      <origin>587046</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="dm06saywjrmezm2w2uwtii9n22ojknu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;920
నాట్యశాస్త్రము
నియమంలేనిది అవసానాపహరణచతుష్పద. అనుస్వారతో పాటు ద్రుతలయవిధానం
కూడ ఉన్నది అన్తాపహరణచతుష్పద.
మూ. ద్వితీయా సన్నిపాతేన మధ్యేక్షరసమన్వితా
అభ్యన్తరాపహరణా సానుస్వారేవ సా స్మృతా.
411
తా. 11. అభ్యన్తరాపహరణ :- రెండవ కల సంనిపాతంలో ఉండగా మధ్యభాగంలో
అక్షరనివేశం ఉన్న, అనుస్వారయుక్తమైన గీతం అభ్యంతరాపహరణచతుష్పదు.
మూ. అర్ధన భిద్యతే యా తు విజ్జేయా సార్ధనత్కుటా.
త్ర్యస్రా హ్యనేన విధినా హ్యర్ధఖజ్జావ కీర్త్యతే.
412
తా. 12. అర్ధనత్కుట. 13. అర్ధఖంజ :- సగంభాగంలో భిన్నం అయే గీతం
అర్ధనత్కుటచతుష్పద. దానిని త్రప్రతాలానుసారం ఉంచినప్పుడు అది అర్ధఖంజచతుష్పద.
మూ. ఖజనత్కుటకాభ్యాం తు మిశ్రభావో యదా భవేత్.
త్ర్యస్రా వా చతురస్రా వా తదా మిశ్రేతి కీర్త్యతే.
413
తా. 14. మిశ్రా :- ఖంజ - నత్కుటములు మిశ్రితములై ఉండగా త్ర్యస
చతురస్రతాలాలలో గానం చేసే గీతం మిశ్రచతుష్పద.
మూ. ఉపక్షేపేణ యస్యాస్తు స ఏవార్ధః సమాప్యతే.
శీర్షకం సా తు విజ్జేయా శీర్షకేణ విభూషితా.
414
తా. 15. శీర్షిక :- అర్ధభాగంలో అకస్మాత్తుగా పూర్తి అయిపోయే గీతం, దానికి
శీర్షకం ఉన్నట్లయితే, అది శీర్షకచతుష్పద.
మూ. ఏకపాదావసానస్తు యస్య స్యాదర్ధవర్ణతః.
ఏకావసానా నిపుణైః సా జ్ఞేయా తు చతుష్పదా,
పూర్వపాదేన తస్య స్యాత్ సర్వత్ర గురులాఘవమ్.
415
416
తా. 16. ఏకావసాన :- ఒక పాదం అర్ధమాత్రావర్ణాలతో పూర్తి అయిపోయే
గీతం ఏకావసానచతుష్పద. దీని పూర్వపాదంలో గురులఘ్వక్షరా లుంటాయి.
మూ. పాడే పాదే తు విజ్ఞేయా శీర్షక్టేణ విభూషితా,
ఏకపాదావసానే చ సా జ్ఞేయా నియతాక్షరా.
416
తా. 17. నియతాక్షర :- ఏకావసానగీతంలోని ప్రతీ పాదంలోను శీర్షికం. ఉంటే
అది నియతాక్షరచతుష్పద.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dm06saywjrmezm2w2uwtii9n22ojknu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/938</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230499</id>
    <revision>
      <id>587047</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము మూ. యస్యాః స్థితం ప్రవృత్తం వా భవత్యర్ధనివేశితమ్, అర్ధప్రవృత్తా సా తు స్వాదుభాభ్యామపి వా కృతా. నిష్క్రమశ్చైవ శమ్యా చ తాలః శమ్యా తథైవ చ, ఆవాపః సన్నిపాతశ్చ షద...'</comment>
      <origin>587047</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4140" sha1="ccqsl7nbsg1epviau0im7gei93seu2v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
మూ. యస్యాః స్థితం ప్రవృత్తం వా భవత్యర్ధనివేశితమ్,
అర్ధప్రవృత్తా సా తు స్వాదుభాభ్యామపి వా కృతా.
నిష్క్రమశ్చైవ శమ్యా చ తాలః శమ్యా తథైవ చ,
ఆవాపః సన్నిపాతశ్చ షదస్య గ్రాహకాః స్మృతాః.
921
417
418
తా. 18. అర్ధప్రవృత్తా : - అర్ధభాగంలో స్థితము, మరొక అర్ధభాగంలో ప్రవృత్తమూ
ఉన్న గీతం అర్థప్రవృత్తచతుష్పద. దీని తాలక్రమం - నిష్క్రమం, శమ్య, తాలం, శమ్య,
ఆవాపం, సంనిపాతం. ఈ ఆరు దీని గ్రాహకాలు.
మూ. ఉపోహనం తు త్రివిధం సుకుమారే ప్రకీర్తితమ్,
ద్వవరం త్రిపరం తస్య కలాభిః ప్రత్యుపోహనమ్.
ద్వికలాభ్యాం చాన్తకలం సన్నిపాతపరం స్మృతమ్.
419
420
తా. సుకుమారనృత్తంలో మూడు విధా లైన ఉపోహనం చేయబడుతుంది.
ప్రత్యుపోహనంలో కూడ కనీసం రెండు కలలు, ఉంటుంది; మూడు కలలు మించదు.
దీని చివర కల ద్వికల అవుతుంది. చివర సంనిపాతంలో ముగుస్తుంది.
మూ. సన్నిపాతాపహరణా ఆదౌ మధ్యే తో 2.పి వా,
వాక్యద్వయాభినిష్పన్నా నానావాక్యాపి సా స్మృతా.
421
తా. ఈ గీతం మొదట, మధ్య, లేదా చివరి భాగంలోను సంనిపాతప్రహరణం
ఉంటుంది. ఇది రెండు లేదా అంతకంటే అధికమైన వాక్యాలతో పూర్తి అవుతుంది.
మూ. ఏకపాదా ద్విపాదా వా త్రిపాదా చ ప్రకీర్త్యతే,
చతుష్పదాపి వా భూత్వా నాతః పదమిహేష్యతే.
422
తా. ఇది ఒక పాదంతో, లేదా రెండు పాదాలతో లేదా మూడు పాదాలతో లేదా
నాలుగు పాదాలతో నిర్మింపబడుతుంది. అంతకు మించి పాదా లుండకూడదు.
మూ. కృత్వా తు పాదబహులం న శోభాం జనయిష్యతి,
వర్ణస్య ప్రకృతిం హ్యన్యదఙ్గవ్యక్తిం నిరస్యతి.
423
తా. ఇంత కంటె అధికమైన పాదాలతో నిర్మిస్తే అది శోభను చెడగొడుతుంది.
వర్ణాల స్పష్టత్వానికి అంగాల అభివ్యక్తికి విఘాతం కలుగుతుంది.
మూ. తస్మాత్ స్థితా స్యాద్ ద్విపదా ఏకేనైవ పదా స్మృతా,
చతుష్పదా ప్రవృత్తా తు సమ్యక్ ప్రోక్తా ప్రయోక్తృభిః.
424
తా. అందుచేత “స్థిత’ను ఎల్లప్పుడు ఒక్క పాదంతోను రెండుపాదాలతోను నిర్మించాలి.
'ప్రవృత్త' యైతే నాలుగు పాదాలతో ఉండాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ccqsl7nbsg1epviau0im7gei93seu2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/939</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230500</id>
    <revision>
      <id>587048</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '922 మూ. తత్రైకరూపైకపదా సా హి పాదపాతా స్మృతా, ద్వాత్రింశత్పరమా సా హి సన్నిపాతపదా భవేత్. నాట్యశాస్త్రము 425 తా. దీనిలో పాదపాతాలు ఒకే విధంగా ఒకే పాదంతో ఉంటాయి. దీని కలలు ఇరవైరెండుక...'</comment>
      <origin>587048</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="np3iwqpsxp731zsuu92rw73wjkoidcl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;922
మూ. తత్రైకరూపైకపదా సా హి పాదపాతా స్మృతా,
ద్వాత్రింశత్పరమా సా హి సన్నిపాతపదా భవేత్.
నాట్యశాస్త్రము
425
తా. దీనిలో పాదపాతాలు ఒకే విధంగా ఒకే పాదంతో ఉంటాయి. దీని కలలు
ఇరవైరెండుకు మించి ఉండవు. దీని పాదంలో సన్నిపాతం ఉంటుంది.
మూ. ఆభ్యాం మధ్యప్రమాణే తు త్రిపాదః పరికీర్త్యతే,
సన్నిపాతప్రమాణేన జ్ఞేయో మధ్యలయస్తథా.
426
తా. దీని ప్రమాణంలో మూడు పాదా లుంటాయి. సంనిపాతప్రమాణాన్ని
అనుసరించి ఇది మధ్యలయం అయి ఉంటుంది.
మూ. లాస్యమిత్యేవ యత్పూర్వం మయా వః పరికీర్తితమ్,
లక్షణం తస్య వక్ష్యామి ప్రయోగం చ యథాక్రమమ్.
427
తా. లాస్యం :- నేను వెనుక లాస్యం అని ఒకదాని పేరు చెప్పాను కదా! ఇపుడు
దాని లక్షణాన్ని ప్రయోగవిధానాన్నీ యథాక్రమంగా చెపుతాను.
మూ. లాసనాల్లాస్యమిత్యుక్తం స్త్రీపుమా వసమాశ్రయమ్,
భాణవచ్చెకహార్యం స్యాదూహ్యవస్తు చ తద్భవేత్.
428
తా. శోభాయుక్తమై ఉత్తేజకంగా ఉండడంచేత ఇది లాస్యం (&quot;లసయతి లేదా
లాసయతి ఇతి లాస్యమ్&quot; అని విగ్రహం) అని చెప్పబడుతున్నది. ఇది స్త్రీపురుషుల
పరస్పరాకర్షణకు సంబంధించినది. ఇది, భాణం వలెనే, ఒక వ్యక్తిచేత అభినయించ
బడుతుంది; ప్రదర్శించబడుతుంది. దీనిలోని వస్తువు ఊహ్యం, కల్పితం, అయి ఉంటుంది.
మూ. ఏకార్థం పృథగరం వా తదన్గేషు ప్రకీర్తితమ్,
అజ్ఞాని దశ చైవాస్య తేషాం వక్ష్యామి లక్షణమ్.
429
తా. దీనిలోని వస్తువు ఒకే విషయానికి సంబంధించి గాని అనేకవిషయాలకు
సంబంధించి గాని ఉండవచ్చు. ఇది వివిధ అంగాలలో విభక్తమై ఉంటుంది. దీని అంగాలు
పది. వాటి లక్షణం చెపుతాను.
మూ. గేయపదం స్థితపాఠ్యమాసీనం పుష్పగణికా,
ప్రచ్ఛేదకస్త్రిమూఢం చ సైన్ధవాఖ్యం ద్విమూఢకమ్.
ఉత్తమోత్తమకం చైవ విచిత్రపదమేవ చ,
ఉక్తప్రత్యుక్తభావం చ లాస్యాక్గాని ప్రకీర్తితాః.
లాస్యే దశవిధం హ్యేతదఙ్గనిర్దేశలక్షణమ్.
430
431&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>np3iwqpsxp731zsuu92rw73wjkoidcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/940</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230501</id>
    <revision>
      <id>587049</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 923 తా. లాస్యాంగాలు :- గేయపదం, స్థితపాఠ్యం, ఆసీనం, పుష్పగండిక, ప్రచ్ఛేదకం, త్రిమూఢకం, సైంధవకం, ద్విమూఢకం, ఉత్తమోత్తమకం, విచిత్రపదం, ఉక్తప్రత్యుక్తకం, భావితం (భావం)...'</comment>
      <origin>587049</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4373" sha1="g1unqy1bk07rbiainvw9zmg8ahbty6v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
923
తా. లాస్యాంగాలు :- గేయపదం, స్థితపాఠ్యం, ఆసీనం, పుష్పగండిక, ప్రచ్ఛేదకం,
త్రిమూఢకం, సైంధవకం, ద్విమూఢకం, ఉత్తమోత్తమకం, విచిత్రపదం, ఉక్తప్రత్యుక్తకం,
భావితం (భావం) ఈ విధంగా లాస్యంలో పది అంగాలు చెప్పబడ్డాయి.
మూ. ఆసీనపాఠ్యం యోజ్యం స్యాత్ ప్రయత్నాదాసనస్థయా.
స్థితపాఠ్యం పునశ్చైవ భౌమీచారీభిరన్వితమ్,
నృత్తకాలే చ వాద్య చ గ్రహమోక్షే తథైవ చ.
గీతాఙ్ఞానాం విధిర్యః స్యాత్ స లాస్యే ప్రాయశః స్మృతః.
432
433
తా. ఆసీనపాఠ్యం అను అంగాన్ని ఆసనంమీద కూర్చుండి ప్రయత్నపూర్వకంగా
ప్రయోగించాలి. స్థితపాఠ్యాన్నైతే 'భౌమీచారీల'తో కూర్చి ప్రయోగించాలి. నృత్త
సమయంలోను, వాద్యసమయంలోను, గీతి ప్రారంభంలోను, గీతసమాప్తియందు ఏ
గీతాంగాలు విధింపబడ్డాయో అవి చాలవరకు లాస్యంలో ప్రయోగించవచ్చును.
మూ. అజ్ఞాన్యేతాని లాస్యే స్యుర్దశోక్తాని సమాసతః.
ఏతేషాం చైవ వక్ష్యామి ప్రయోగం లక్షణం తథా.
434
తా. పది లాస్యాంగాలు సంక్షిప్తంగా (నామమాత్రనిర్దేశం ద్వారా) చెప్పబడ్డాయి.
వీటి ప్రయోగం ఎలా చెయ్యాలో, అదీ, వీటి లక్షణాలూ చెపుతాను.
మూ. (తత్ర గేయపదం తావత్ ప్రథమం పరికీర్త్యతే)
స్థాపితే భాణ్ణవిన్యాసే పటేచైవాపకర్షితే.
435
బ్రహ్మణః పుష్పవర్షే తు చాసనే పరికల్పితే,
మార్జితేషు మృదర్గేషు ప్రయుక్తే చ త్రిసామ్ని తు.
ప్రాక్ శుష్కపారితం కార్యం తత్ త్రివేణు ప్రయోజితమ్,
436
మార్గాసారితతాలేన తతశ్చాసారితం బుధైః-
437
తా. 1. గేయపదం :- వాటిలో, గేయపదాన్ని గూర్చి ముందుగా చెప్పుచున్నాను -
వాద్యాలను వాటి వాటి స్థానాలలో ఉంచిన తరువాత తెర లేపాలి. రంగమధ్యంలో
ఉన్న బ్రహ్మపీఠం మీద పుష్పోపహారం జరిపిన పిమ్మట, వాద్యవాదకులు తమ తమ
నిశ్చితస్థానాలలో కూర్చోవాలి. మృదంగాల మార్జనం, త్రిసామగానం కూడ పూర్తి అయిన
పిమ్మట మూడు వేణువులమీద శుష్కాసారితం జరిపించాలి. తరవాత మార్గాసారితంలో
చేయవలసిన తాలంతో అసారితం చెయ్యాలి.
మూ. పరివృత్తెస్త్రిభిర్యుక్తమతశ్చోపోహనం భవేత్,
త్య్రశ్రేణ ద్వికలేన స్యాత్తతశ్చ పరిధానకమ్.
438&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g1unqy1bk07rbiainvw9zmg8ahbty6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/941</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230502</id>
    <revision>
      <id>587050</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '924 ప్రయోక్తవ్యం ప్రయోగజ్జెః పరివర్తాత్మకం తథా, పరివర్తే తథైవాస్య పుంవాక్యం ప్రాక్ సమాచరేత్. త్రివాక్యః పురుషోత్ర స్యాత్ చతుర్వాక్యాఙ్గనా స్మృతా, కార్యం తథా నిర్వహణం ప్ర...'</comment>
      <origin>587050</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4119" sha1="cp95zbty16qbaclfoxp3wwet4aip76e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;924
ప్రయోక్తవ్యం ప్రయోగజ్జెః పరివర్తాత్మకం తథా,
పరివర్తే తథైవాస్య పుంవాక్యం ప్రాక్ సమాచరేత్.
త్రివాక్యః పురుషోత్ర స్యాత్ చతుర్వాక్యాఙ్గనా స్మృతా,
కార్యం తథా నిర్వహణం ప్రాప్త్యర్థం పరిధానకే.
ఇత్యేతత్ ప్రథమం త్వఙ్గం లాస్యే గేయపదం స్మృతమ్.
నాట్యశాస్త్రము
439
440
తా. తరువాత వస్రతాలంలో ద్వికలమైన ఉపోహనము, దాని తరవాత మూడు
పరివర్తాలు చెయ్యాలి. ఇది పూర్వరంగాంగాలతో సంబంధించిన విధానం. తరువాత
పరివృత్తితో కూడ పరిధానకం ప్రయోగించాలి. పరివర్తం జరిగే టప్పుడు ముందుగా
పురుషవాక్యం పలకాలి. మూడు వాక్యాల సముదాయం 'పురుషుడు'; నాలుగు వాక్యాల
సముదాయం 'అంగన'. ఇది నిర్వహణంలో పరిధానకం పొందడానికై చేయబడుతుంది.
లాస్యంలోని ఈ ప్రథమాంగం 'గేయపదం'.
మూ. స్థితపాఠ్యస్య వక్ష్యామి విధానం చాప్యతః పరమ్.
వృత్తమేకమథ ద్వే వా యోజయేత్ పఞ్చపాణినా,
తతః పరం చ ద్వే భూయః ఖర్మికే సంప్రయోజయేత్.
చబ్చత్పుటేన కర్తవ్యా ద్వికలేన తతః పరమ్,
యథాక్షరేణ చాయుక్తా సన్నిపాతైస్తథాష్టభిః.
అవసానే తు యోక్తవ్యం త్వరితం పఞ్చపాణినా,
ద్వికలేనేతికర్తవ్యం స్థితపాఠ్యం ప్రయోక్తృభిః.
441
442
443
444
తా. స్థితపాఠ్యం :- ఇప్పుడు నేను స్థితపాఠ్యం చేయవలసిన విధానం చెపుతాను
- దీనిలో - ఒకటి - రెండు వృత్తాలను పంచపాణితాలంలో గానం చెయ్యాలి. రెండు
కలల చంచుటకాలంలో రెండు ఖంజకాలు ప్రయోగించాలి. యథాక్షరవర్ణానికి చెందిన
ఈ తాలంలో ఎనిమిది సంనిపాత లుంచాలి. దీని సమాప్తి ద్వికల చంచత్పుటకాలంలో,
ద్రుతలయతో జరుగుతుంది.
మూ. ఉపోహ్య తాలం త్య్రస్రం చ బృహత్పాదపదైః సమైః,
ఆసీనపాఠ్యం యుజ్ఞోత సర్వైర్భావైస్తు పౌరుషైః.
445
తా. ఆసీనపాఠ్యం :- తస్రతాలం గ్రహించి పెద్దపాదా లున్న వృత్తాన్ని గానం
చేస్తూ పూర్తిగా పురుషభావాలు ప్రకటిస్తూ ఆసీనపాఠ్యం ప్రయోగించాలి.
మూ. గేయం చతుర్భిః పాస్తు సమైరర్థవశానుగైః,
ఆసీనపాఠ్యం కర్తవ్యం విధివత్ పబ్చపాణినా.
446&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cp95zbty16qbaclfoxp3wwet4aip76e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/942</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230503</id>
    <revision>
      <id>587051</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 925 తా. అర్థానుసారం నడిచే నాలుగు సమపాదాలతో నిర్మించిన గీతాన్ని పంచ పాణితాలంలో పాడుతూ, గీతంలోని భావాలు అభివ్యక్తం చేస్తూ ఆసీనపాఠ్యం ప్రయోగించాలి. మూ. ఆసీనపాఠ...'</comment>
      <origin>587051</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3900" sha1="59rgvf41huwt80zzizf6e0g2pd7njgv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
925
తా. అర్థానుసారం నడిచే నాలుగు సమపాదాలతో నిర్మించిన గీతాన్ని పంచ
పాణితాలంలో పాడుతూ, గీతంలోని భావాలు అభివ్యక్తం చేస్తూ ఆసీనపాఠ్యం
ప్రయోగించాలి.
మూ. ఆసీనపాఠ్యే కర్తవ్యః ప్రయోగః శీర్షికస్య తు,
అష్టభిః సంనిపాతైశ్చ యుక్తలాదినైవ తు.
447
తా. ఆసీనపాఠ్యంలో ఎనిమిది సంనిపాతాలతో, తాలాలతో శీర్షికప్రయోగం
చెయ్యాలి.
మూ. యథాక్షరప్రవృత్తేన విధివత్ పఞ్చపాణినా,
ద్వితీయపరివర్తన్య సంపాతే తథాష్టమే.
అతీతే యుగ్మతాలేన శ్లోకః కార్యస్తతః పదమ్,
ఆసీనపాఠ్యే యద్వాద్యమవనర్ధకృతం భవేత్.
ఆసీనే గాత్రసంచారైస్తత్ర సామ్యం ప్రయోజయేత్.
448
449
తా. దీనిని యథాక్షరపంచపాణితాలంతో నడిపించాలి. దీని రెండవ పరివర్తనంలో
ఎనిమిదవ సన్నిపాతం పూర్తి అయిన తరువాత, చతురస్రతాలంలో ఒక శ్లోకం లేదా
పదం గానం చెయ్యాలి. అసీనపాఠ్యంలో జరిగే వాద్యవాదనం దీనిలోని శరీరాంగాలు
సంచారాలతో (చేష్టలతో) సామ్యం ఉండేటట్లు చెయ్యాలి.
మూ. అష్టాదశ ద్వాదశ వా పదాని చ తతః పునః.
కుర్యాదుత్తరతాలేన తతో నిర్వహణం బుధైః,
ఏతదాసీనపాఠ్యస్య విధానం పరికీర్తితమ్.
450
451
తా. అప్పుడు పద్దెనిమిది లేదా పన్నెండు పదాలు గానం చెయ్యాలి. నిర్వహణం
ఉత్తరతాలంలో ఉండాలి. ఇదే ఆసీనపాఠ్యానికి సంబంధించిన విధానం.
మూ. విచిత్రవృత్తసంయుక్తం పుంస్త్రియోర్గతిచేష్టితైః,
అన్యోన్యాన్తరితే నిత్యం గీతవాద్యేన భూషితమ్.
పాడే పాడేదే... ఆహారైశ్చ వాద్యేన చ సమన్వితమ్,
స్యాత్ పుష్పగణ్ణికా నామ యదఙ్గం తన్నిబోధత.
452
453
తా. పుష్పగండిక :- ఇది వేరు వేరు వృత్తాలలో నిర్మింపబడుతుంది. దీనిలో గీత
- వాద్యాలు ఒక దాని తర వాత ఒకటి ఉంచవచ్చును. గీతంలోని ఒకొక్క పాదం గానం
చేసే సమయంలో దానికి అనుకూలమైన అంగహారాల ప్రదర్శనము, వాద్య వాదనము
చెయ్యాలి. ఇది పుష్పగండిక అను లాస్యాంగం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>59rgvf41huwt80zzizf6e0g2pd7njgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/943</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230504</id>
    <revision>
      <id>587052</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '926 మూ. తత్రైకం పౌరుషం శ్లోకం సమవృత్తం ప్రయోజయేత్, చతుర్భిః సన్నిపాతైశ్చ జ్ఞేయం చబ్చత్పుటాశ్రయమ్. పాడే పాడే తథేష్టం చ వాద్యం నృత్తం తథైవ చ. నాట్యశాస్త్రము 454 తా. అక్కడ సమవృత్త...'</comment>
      <origin>587052</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="c4n7za8xoe5qsy2fnwxp64xh453hfph" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;926
మూ. తత్రైకం పౌరుషం శ్లోకం సమవృత్తం ప్రయోజయేత్,
చతుర్భిః సన్నిపాతైశ్చ జ్ఞేయం చబ్చత్పుటాశ్రయమ్.
పాడే పాడే తథేష్టం చ వాద్యం నృత్తం తథైవ చ.
నాట్యశాస్త్రము
454
తా. అక్కడ సమవృత్తరూపమైన పురుషశ్లోకం, నాలుగు సన్నిపాతలతో చంచత్పుట
తాలంతో గానం చెయ్యాలి. ప్రతీ పాదంలోను ఇష్టమైన వాద్యము నృత్యం, ఆవిద్ధఛారీతో
ఉద్ధతాంగహారాలతో చెయ్యాలి.
మూ. తతశ్చాన్యే స్మృతే వృత్తే ఖజ్ఞానత్కుటసంజ్ఞితే.
అనే నిర్వహణే చాస్య శీర్షికం పఞ్చపాణినా,
ఆవిద్ధచార్యఙ్గహారైరుద్ధతైస్తత్ ప్రయోజయేత్.
455
456
తా. పిమ్మట ఖంజనక్కుట ఛందస్సులో ఉన్న రెండు గీతాల గానం చెయ్యాలి.
వాటి నిర్వహణలో పంచపాణితాలంలో శీర్షికప్రయోగం చెయ్యాలి. దీనిలో నృత్యం
ఆవిద్ధచారీతో, ఉద్ధతాంగహారాలతో చెయ్యాలి.
మూ. త్ర్యఙ్గం ద్విధాతుప్రచ్ఛేదం విద్యాల్లాస్యప్రయోగవిత్,
జ్యోత్స్నాయాం మన్దిరే వాపి సలిలే దర్పణే.. భవా.
ఛాయాం సందృశ్య కాస్తస్య ప్రహర్షణవిభూషితమ్,
నృత్తప్రధానం క్రీడాఢ్యం హేలాదిభిరలంకృతమ్.
అఙ్గం ప్రచ్ఛేదకం తత్ర విద్యాల్లాస్యప్రయోగవిత్.
తా.
457
458
ప్రచ్ఛేదకం :- దీనిలో మూడు అంగాలు, రెండు ధాతువులు ఉంటాయి. ఒక
నాయిక వెన్నెలలో గాని, ఏదైన మందిరంలో గాని, నీటిలో గాని, అద్దంలో గాని తన
ప్రియుని చూసి ఆనందపారవశ్యం చెందడం దీనిలోని వృత్తం. దీనిలో నృత్తం ప్రధానంగా
ఉంటుంది. క్రీడ అత్యధికంగా ఉంటుంది. హేలాదుల ప్రదర్శనంతో ఈ నృత్తం
మనోహరంగా ఉంటుంది.
మూ. చబ్చత్పుటస్య తాలేన తస్యాం ప్రక్రీడితం భవేత్.
మాత్రావృత్తసమైః పాదైః సన్నిపాతైస్తథాష్టభిః,
బహ్వక్షరార్థసంయుక్తం తోటకం పఞ్చపాణినా.
ద్వికలేన ప్రకర్తవ్యం మిశ్రేణైకకలేన వా,
శీర్షకం చ ప్రకర్తవ్యం గురుప్రాయాక్షరాన్వితమ్.
యథాక్షరేణ త్రస్రేణ సన్నిపాతైస్తథాష్టభిః,
వివధైకకసంయుక్తం కైశికీజాతిసంశ్రయమ్.
459
460
461
462&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c4n7za8xoe5qsy2fnwxp64xh453hfph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/944</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230505</id>
    <revision>
      <id>587053</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము అఙ్గం ప్రచ్ఛేదకం విద్యాద్యుక్తం ప్రక్రీడితాదిభిః. 927 తా. దీనిలోని క్రీడలో - సమపాదమాత్రాఛందస్సులో చంచత్పుటతాలంతో గానం చెయ్యాలి. ఈ గీతంలో ఎనిమిది పాతా లుండా...'</comment>
      <origin>587053</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4435" sha1="2csgnh15idc2imjr9eoqdb2sfga847q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
అఙ్గం ప్రచ్ఛేదకం విద్యాద్యుక్తం ప్రక్రీడితాదిభిః.
927
తా. దీనిలోని క్రీడలో - సమపాదమాత్రాఛందస్సులో చంచత్పుటతాలంతో గానం
చెయ్యాలి. ఈ గీతంలో ఎనిమిది పాతా లుండాలి; లేదా అనేకవర్ణాలు అర్థాలు గల
తోటకఛందస్సులో ఉన్న గీతం, ద్వికలం లేదా ఏకకలం లేదా మిశ్రం అయిన పంచ
పాణితాళంతో గానం చెయ్యాలి. దాని శీర్షకం ఎక్కువ గుర్వక్షరాలతో నిర్మితమై యథాక్షర
త్ర్యస్రతాలంతో ఎనిమిది సంనిపాతాలతో ఉండాలి. ఈ ప్రచ్ఛేదకాన్ని వివధ - ఏకక
మిశ్రితములైన కైశికీ సంబద్ధాలైన గీతాలతో ప్రయోగించాలి.
మూ. అనిష్ఠురర్లక్ష పాదం గాన్టారీజాతిమాశ్రితమ్.
చఙ్చత్పుటేన యోక్తవ్యం త్రిమూఢం ద్వికలేన తు,
చతుఃషష్టిః సన్నిపాతాస్తస్మింశ్చైవ ప్రకీర్తితాః.
యథామార్గకలోపేతా విదారీ వివధాన్వితాః,
అఙ్గహారాన్ సవిష్కమ్భాన్ నైవ చాత్ర ప్రయోజయేత్.
కేవలం పౌరుషైర్భావైః పాఠ్యం నాట్యయుతం నయేత్,
నత్కుటం ఖజ్ఞ్మకం చైవ విధానేన ప్రయోజయేత్.
ఇతి త్రిమూఢముద్దిష్టం నానారససమాశ్రయమ్.
463
464
465
466
తా. త్రిమూఢం :- దీనిలో కోమలములు స్నిగ్ధములూ అయిన అక్షరాలు గల
పదాల ప్రయోగం ఉండాలి. ఇది గాంధారీజాతిని ఆశ్రయించి ఉంటుంది. ద్వికల
చంచత్పుటతాలం ప్రయోగించాలి. అరవైనాలుగు సన్నిపాతాల ప్రయోగం మార్గానికి
తగిన సంఖ్యలో ఉన్న కలలలో ఉండాలి. ఇవి విదారీ - వివధలను కలిపేవిగా ఉండాలి.
దీనిలో అంగహారాల ప్రయోగంగాని, విష్కంభకప్రయోగం గాని ఉండకూడదు. చివర
నత్కుటక - ఖంజకాల ప్రయోగం చెయ్యాలి. ఇదీ - అనేకరసాలతో కూడిన త్రిమూఢకం
ప్రయోగించే విధానం.
మూ. నాతిసృష్టాఙ్గహారం తు నాతిరేచకభూషితమ్.
సైన్దవీమాశ్రితం భాషాం జ్ఞేయం సైన్ధవకం బుధైః,
రూపం వాద్యాదిసంయుక్తం సైన్దవం స్యాదథోద్ధతమ్.
467
468
తా. సైంధవకం :- సైంధవీభాషలో ఉండే దీనిలో అంగహారాల ప్రయోగం
అతిస్పష్టంగా ఉండకూడదు. రేచకాల ప్రయోగం అధికంగా ఉండకూడదు. ఉద్ధత
ఛందస్సులో ఉండే ఈ సైంధవకంలో వాద్యవాదనం ఉంటుంది.
మూ. న పాఠ్యం స్వల్పమష్యత్ర ప్రకుర్వీత విచక్షణః,
వితస్త్రాలప్తిలేశాధ్యం సైన్ధవే వాద్యమిష్యతే.
469&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2csgnh15idc2imjr9eoqdb2sfga847q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/945</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230506</id>
    <revision>
      <id>587054</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '928 నాట్యశాస్త్రము మృద్వఙ్గహారబహులం గురుప్రాయాక్షరాన్వితమ్, ఆక్రీడితస్య భాగేన యుగ్మతలకృతేన హి. వింశత్యా సంనిపాతానాం యుక్తం సైన్ధవకం భవేత్. 470 తా. దీనిలో స్వల్పంగా కూడ పాఠ్...'</comment>
      <origin>587054</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="6y9vodtlih0nkjw2g6qoxyx02b9ue89" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;928
నాట్యశాస్త్రము
మృద్వఙ్గహారబహులం గురుప్రాయాక్షరాన్వితమ్,
ఆక్రీడితస్య భాగేన యుగ్మతలకృతేన హి.
వింశత్యా సంనిపాతానాం యుక్తం సైన్ధవకం భవేత్.
470
తా. దీనిలో స్వల్పంగా కూడ పాఠ్యం ఉండకూడదు. దీనిలోని వాద్యం పూర్తిగా
వితస్త - అలప్తిమార్గాలలో ఉంటుంది. గీతరచనలో గుర్వక్షరాలు అధికంగా ఉంటాయి.
మృదువైన అంగహారాలు ప్రదర్శించవచ్చును. దీనిని చతురస్రతాలంతో, ఆక్రీడిత మార్గాలతో
ప్రయోగించాలి. దీనిలో ఇరవై సన్నిపాతా లుంటాయి.
మూ. ముఖప్రతిముఖోపేతం తథా చాపపుటాశ్రయమ్.
యథాక్షరైః సన్నిపాతైః తథా ద్వాదశభిర్యుతమ్,
నైకయుక్తివిచిత్రార్థం పౌరుషం భావమాశ్రితమ్.
ఏకాఙ్గం శీర్షకాబ్దం వా ద్విమూఢం పరికీర్తితమ్.
471
472
తా. ద్విమూఢకం :- దీనిలో ముఖ - ప్రతిముఖాలు యథాక్షరచాపపుటతాలంలో
పన్నెండు సన్నిపాతాలతో ఉండాలి. దీనిలోని వస్తువు ఒకటికంటే ఎక్కువ ఘటనలతో
కూడి ఉంటుంది. అనేక అర్థాలతో కూడి ఉన్న ఈ వస్తువు పౌరుషభావంతో నిండి
ఉంటుంది. దీనిలో ఒకే అంగం గాని లేదా శీర్షికం గాని ఉంటుంది.
మూ. ఉత్తమోత్తమకే త్వాదౌ నత్కుటం సంప్రయోజయేత్.
తతః శ్లోకం విచిత్రార్థం తథా చైవోపపాదయేత్,
తతశ్చ వస్తుకం కార్యమపరాన్తకశాఖయా.
యథాక్షరేణ కార్యం తు శీర్షికం పఞ్చపాణినా,
ఉత్తమోత్తమకం ప్రోక్తం హేలాభావవిభూషితమ్.
473
474
475
తా. ఉత్తమోత్తమకం :- దీని ప్రారంభం ఒక నత్కుటముతో చేసి తరువాత
విచిత్రములైన అర్థాలతో పూర్ణమైన శ్లోకం గానం చెయ్యాలి. గీత వస్తువును అపరాంతక
శాఖలో ఉంచి దాని శీర్షకాన్ని యథాక్షరపంచపాణితాలంలో హేల మొదలైన భావాలను
అభివ్యక్తం చేస్తూ ప్రయోగించాలి.
మూ. కోపప్రసాదబహులం సాధిక్షేపైరుపక్రమైః,
సల్లాపరుచిరైర్నిత్యముక్తప్రత్యుక్తమిష్యతే.
వస్త్వర్ధేన ప్రకర్యాస్తు తస్య తాలవిధిః స్మృతః,
తతస్తు శీర్షికం కార్యం సంయుక్తం పఞ్చపాణినా.
476
477&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6y9vodtlih0nkjw2g6qoxyx02b9ue89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/946</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230507</id>
    <revision>
      <id>587055</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 929 వజ్రం సంపిష్టకం చైవ తాసాం తస్రో 2 త ఏవ చ. ఉక్తప్రత్యుక్తమేవం హి ప్రసాదాన్తం ప్రయోజయేత్. 478 తా. ఉక్తప్రత్యుక్తం :- దీనిలో క్రోధము, ప్రసాదనము, అధికంగా ఉంటాయి. ఒకర...'</comment>
      <origin>587055</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4276" sha1="8jylmk1ky7wsdlzbnkd6vpsm44ux86c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
929
వజ్రం సంపిష్టకం చైవ తాసాం తస్రో 2 త ఏవ చ.
ఉక్తప్రత్యుక్తమేవం హి ప్రసాదాన్తం ప్రయోజయేత్.
478
తా. ఉక్తప్రత్యుక్తం :- దీనిలో క్రోధము, ప్రసాదనము, అధికంగా ఉంటాయి.
ఒకరి నొకరు అధిక్షేపిస్తూ, మాటకు పైమాట చెపుతూ చేసే సంభాషణలతో ఈ క్రోధ -
ప్రసాదనాలు (కోపాలు, వాటిని తీర్చడాలు) జరుగుతాయి. ప్రకరీవస్వర్ధభాగం దీనిలో
తాలంగా ఉంచబడుతుంది. తరువాత పంచపాణి తాలంలో శీర్షికం ప్రయోగించాలి.
దీని వస్తువును, సంపిష్టకాన్ని త్రవ్రతాలంలో ఉంచాలి. 'ఉక్తప్రత్యుక్తకం' ప్రసాదంతో
ముగింపచెయ్యాలి.
మూ. దశాబ్దం లాస్యమిత్యేతన్మయా వః పరికీర్తితమ్,
ప్రకరణే దశాబ్దాని యత్రైకస్మిన్ భవన్తి హి.
479
తా. లాస్యంలోని పది అంగాలుగా నే నిక్కడ చెప్పినవాటిని ఇదే పద్ధతిలో
'ప్రకరణం'లో ప్రయోగించవచ్చును.
మూ. సఞ్చర ఇతి విజ్జేయో లాస్యచ్ఛేదే విపర్యయాత్,
ఏవమేతద్ బుధైర్హాజ్ఞేయం గీతతాలవికల్పనమ్.
యతః కార్యః ప్రయత్నస్తు నాట్యం తాలే ప్రతిష్ఠితమ్,
సర్వస్యైవ హి నాట్యస్య ఆతోద్యానాం తథైవ చ.
తాలం కాలేన సంయుక్తం భవేన్నిత్యం ప్రమాణతః,
హీనం ప్రకృష్ణవర్ణం వా గానం తాలేన ధార్యతే.
తస్మాదేతత్ప్రయత్నేన విజ్ఞాతవ్యం ప్రయోక్తృభిః.
480
481
482
తా. తాలప్రాధాన్యం :- తాలవిపర్యయంవల్ల కలిగిన లాస్యచ్ఛేదం (break in
the Lasya) సంచారం అని చెప్పబడుతుంది. (?) గీతతాలం కల్పనలను బుధులు ఈ
విధంగా తెలుసుకోవాలి. ఎల్లప్పుడు తాలం విషయంలో చాల శ్రద్ధ చూపాలి. ఎందువల్ల
ననగా నాట్యం తాలంమీదనే ఆధారపడి ఉంటుంది. తాలం కాల సమన్వయంతో జరపాలి.
వర్ణాలలోని హెచ్చుతగ్గుల వల్ల గీతంలో కలిగే లోపాలను తాలంచేత సర్దుకొనవచ్చును.
అందుచేత నాట్యప్రయోక్తలు ప్రయత్నపూర్వకంగా నిర్దుష్టమైన తాలజ్ఞానం సంపాదించు
కోవాలి.
మూ. ఋగ్గాథాపాణికాదానీం సప్తరూపం ప్రకీర్తితమ్.
చతుష్పదా వర్ధమానం తాలేనైవ విభావ్యతే,
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కార్యం తాలావధారణమ్.
483
484
తా. ఋక్, గాథ, పాణిక మొదలైన సప్తరూపగీతాలు, ప్రకీర్ణకాలు. చతుష్పద,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jylmk1ky7wsdlzbnkd6vpsm44ux86c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/947</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230508</id>
    <revision>
      <id>587056</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '930 నాట్యశాస్త్రము వర్ధమానకము మొదలైన అన్నింటి స్వరూపమూ కూడ తాలాన్నిపట్టే గుర్తించడానికి శక్యం అవుతుంది. అందుచేత నిశ్చితమైన తాలస్వరూపజ్ఞానం చాల ఆవశ్యక మైనది. మూ. యస్తు తాల...'</comment>
      <origin>587056</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="rcbj5okbletcrx5i7ygqxp4eatsvlk5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;930
నాట్యశాస్త్రము
వర్ధమానకము మొదలైన అన్నింటి స్వరూపమూ కూడ తాలాన్నిపట్టే గుర్తించడానికి శక్యం
అవుతుంది. అందుచేత నిశ్చితమైన తాలస్వరూపజ్ఞానం చాల ఆవశ్యక మైనది.
మూ. యస్తు తాలం న జానాతి న స గాతా న వాదకః,
అఙ్గభూతా హి తాలస్య యతిపాణీలయాః స్మృతాః
మే
పూర్వోక్తం వై విధానం చ తచ్చ మే సన్నిబోధత.
485
తా. సరియైన తాలజ్ఞానంలేనివాడు గాయకుడు కాడు, వాదకుడు కాడు. ఎందువల్ల
ననగా గతులు, పాణులు, లయలు కూడ తాలానికి అంగాలే అని పెద్దలు అంటారు.
నేను వెనుక చెప్పిన విషయమే మళ్లీ చెపుతున్నాను; వినండి.
మూ. త్రయో లయాశ్చ విజ్ఞేయా ద్రుతమధ్యవిలమ్బితాః.
మార్గేషు వ్యక్తిమాయాన్తి గీతవాద్యోభయాత్మికాః,
తీస్రస్తు యతయశ్చాన్యా మార్గేషు లయసంశ్రయాః.
486
487
తా. ద్రుతం, మధ్యం, విలంబితం అని లయ మూడు విధాలు. గీతాలకు
సంబంధించిన వేరు వేరు మార్గాలలోను వాద్యవిధానాలలోను ఈ లయ అభివ్యక్తం
అవుతుంది. ఇది (లయ) గీత
సంబంధించి మూడు యతులు కూడ ఉన్నాయి.
-
వాద్యాల ఆత్మ వంటిది. ఈ మార్గాలలో లయకు
మూ. ఛన్దోక్షరపదానాం హి సమత్వం యత్ ప్రకీర్తితమ్,
కలాకాలాన్తరకృతః స లయో మానసంజ్ఞితః.
488
తా. ఛందస్సు, అక్షరాలు, పదాలు వీటిలో సమత్వాన్ని సంపాదిస్తూ, తదను
సారంగా కలారూపమైన కాలంలో ఉండే అంతరం (వ్యవధానం) చూపిస్తూ, తాలప్రమాణం
కొలిచేది 'లయ'.
మూ. సమా స్రోతోగతా చైవ గోపుచ్చేతి యథాక్రమమ్,
పదవర్ణప్రకర్షణామక్షరాణామధాపి చ.
నియమో..థ యతిః సా తు గీతవాద్యసమాశ్రయా.
489
తా. 'సమ', 'స్రోతోగత', 'గోపుచ్ఛ' అని మూడు విధాలైన యతి గీతాలతోను,
వాద్యాలతోను సంబంధించి ఉంటుంది. ఇది పదాల సమయాన్నీ, అక్షరాల సమయాన్నీ
నియమిస్తుంది.
మూ. ఆద్యనే చైవ మధ్యే చ లయవర్ణపదైః సమా.
490
వాద్యప్రధానా భూయిష్ఠా చిత్రా జ్ఞేయా సమా యతిః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rcbj5okbletcrx5i7ygqxp4eatsvlk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/948</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230509</id>
    <revision>
      <id>587057</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 అ. తాలాధ్యాయము 931 తా. ప్రారంభంలోను, మధ్యయందు, అంతమునందూ కూడ వర్ణాల, పదాల సమత్వాన్ని పరిరక్షించేది 'సమయతి'. దీని ఉపయోగం చిత్రమార్గంలోను వాద్యవాదనం లోను కూడ అధికంగా ఉంటుంది. మ...'</comment>
      <origin>587057</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3736" sha1="pf20w5c13kxxnlwp6c50tf6gxf71a02" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31 అ. తాలాధ్యాయము
931
తా. ప్రారంభంలోను, మధ్యయందు, అంతమునందూ కూడ వర్ణాల, పదాల
సమత్వాన్ని పరిరక్షించేది 'సమయతి'. దీని ఉపయోగం చిత్రమార్గంలోను వాద్యవాదనం
లోను కూడ అధికంగా ఉంటుంది.
మూ. క్వచిచ్చైవావతిష్ఠతే, క్వచిచ్చెన ప్రధావతి.
వాద్యశ్రుతపథా వృత్తా జ్జేయా స్రోతోగతా యతిః .
491
తా. వాద్యశ్రుతమార్గంలో సంచరించే ఏ యతి కొన్ని చోట్ల నిలిచిపోయినట్లు,
కొన్ని చోట్ల పరుగెత్తుచున్నట్లు ఉంటుందో అది 'స్రోతోగతయతి'. దీని ప్రయోగం వృత్తి
మార్గంలో జరుగుతుంది.
మూ. గురుభిర్లఘుభిశ్చైవమవిభావితమక్షరమ్.
లమ్బితా గేయభూయిష్ఠా గోపుచ్ఛా దక్షిణే గతిః.
492
తా. ఏ యతిలో గురులఘ్వక్షరవిభాగం స్పష్టంగా గుర్తింపబడదో, గీతప్రధానమై
పొడిగించబడే ఆ యతి గోపుచ్ఛయతి. అది దక్షిణమార్గంలో ప్రయోగింపబడుతుంది.
మూ. సమపాణ్యవపాణిశ్చ తథా ఉపరిపాణికమ్.
పాణిస్తు త్రివిధో జ్ఞేయో గీతవాద్యసమాశ్రయః.
493
తా. గీత - వాద్యాలతో సంబంధించి ఉండే 'పాణి' 'సమపాణి', 'అవపాణి',
'ఉపరిపాణి' అని మూడు విధాలు.
మూ. లయేన యత్ సమం వాద్యం సమపాణిః స ఉచ్యతే.
లయాద్యదవకృష్టం తు సో వపాణిస్తు సంజ్ఞితః,
లయస్యోపరి వాద్యం స్యాత్తథా చోపరిపాణికమ్.
494
495
తా. లయతో కూడా కూడా నడిచే వాద్యవాదనం 'సమపాణి'. లయ ఆరంభించిన
తరవాత దాని వెనుకనే నడిచే వాద్యవాదనం 'అవపాణి'. లయను తన వెనుక తీసికొని
వెళ్లే వాద్యవాదనం 'ఉపరిపాణి'.
మూ. యత్యుపాన్తాక్షరాణాం చ సమవాయో లయో భవేత్,
లయాత్ప్రభృతి ఏతేషాం ప్రమాణం పరివర్తతే.
496
తా. యతికి వెనుక నున్న అక్షరానికి వెనుక నున్న అక్షరసముదాయం లయను
నియమిస్తుంది. లయ మొదలవగానే వీటి ప్రమాణం మారిపోతూంటుంది.
మూ. హానిః కలానాం కార్యా తు శేషేష్వన్యేషు పాణిషు,
తత్ర స్థితలయో యో వై సన్నిపాతే భవేదథ.
497&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pf20w5c13kxxnlwp6c50tf6gxf71a02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/949</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230510</id>
    <revision>
      <id>587058</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '932 స తు మధ్యలయం ప్రాప్య సంనిపాతద్వయం భవేత్, ద్రుతం చాపి లయం ప్రాప్య సన్నిపాతచతుష్టయమ్. నాట్యశాస్త్రము 498 తా. ఇతరపాణుల కలలు తగ్గించాలి. విలంబితలయలో ఒక సన్నిపాత, మధ్య లయలో రెండ...'</comment>
      <origin>587058</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3492" sha1="kdr8cr2v3aenur1xty1wv8rosm9fpyp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;932
స తు మధ్యలయం ప్రాప్య సంనిపాతద్వయం భవేత్,
ద్రుతం చాపి లయం ప్రాప్య సన్నిపాతచతుష్టయమ్.
నాట్యశాస్త్రము
498
తా. ఇతరపాణుల కలలు తగ్గించాలి. విలంబితలయలో ఒక సన్నిపాత, మధ్య
లయలో రెండుసంనిపాతాలు, ద్రుతలయలో నాలుగు సంనిపాతాలు ఉండాలి.
మూ. యో (యః) తత్ర చాన్తరకృతో దృతమధ్యలయో హి సః,
సోం. వపాణిస్తు విజ్ఞేయస్తద్ర్ద్రుతలయాశ్రయః.
499
తా. ఈ అంతరంచేత సూచితమైనది అవపాణి. అది ద్రుతలయాశ్రితమై ఉంటుంది.
మూ. మధ్యే చ యాన్తరకలా ద్రుతమేకకలా చ సా,
ఉపర్యుపరిపాణిశ్చ స జ్ఞేయో వాద్యసంశ్రయః.
500
తా. ఏకకలాతాలాలు అంతరకాలాలై ద్రుతలయలో వాయించినపుడు దానికి
ఉపర్యుపరిపాణి అని పేరు.
మూ. అత ఊర్ధ్వం కలానాం తు ప్రమాణం న విధీయతే,
యతయః పాణశ్చైవ లయాశ్చైవ ప్రయోక్తృభిః.
యథాక్రమం హి కర్తవ్యం గీతయుక్తిమవేక్ష్య చ.
501
తా. కలాప్రమాణం ఇంతకు మించి పెంచకూడదు. నాట్యప్రయోక్తలు గీతుల
అవసరాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని యతుల, పాణుల, లయల ప్రయోగం క్రమానుసారం
చెయ్యాలి.
మూ. ఏవం ధ్రువతాలవిధిః కర్తవ్యస్తాలయోగతః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ధ్రువాణామఙ్గకల్పనమ్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే తాలాధ్యాయః ఏకత్రింశః.
502
తా. తాలాలను కూర్చడం ద్వారా ధ్రువతాలవిధానం ఇలా చెయ్యాలి. ఇటుపైన
ధ్రువల అంగప్రకల్పనాన్ని గూర్చి చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర వ్యాఖ్యానంలో
తాలాధ్యాయం అను ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తం.
င်းပေးပြီး
1. 31వ అధ్యాయంలో అ.భా.వ్యా. సహితప్రతిలో 377 శ్లోకాలున్నాయి. వ్యాఖ్య
అంతవరకే.
మన్మోహన్ ఘోష్ ప్రతిలో 502 శ్లోకాలున్నాయి.
2.
3.
Same in Hindi Edition.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kdr8cr2v3aenur1xty1wv8rosm9fpyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/950</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230511</id>
    <revision>
      <id>587059</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '933 ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ ద్వాత్రింశో2ధ్యాయః ధ్రువావిధానము &quot;ప్రావేశిక్యపవర్గసన్తతిమహాభాగేషు యాక్షేపికా, చిత్రాత్సంసృతిరఙ్గమణ్ణలతలాదస్మాచ్చ నైష్క్రమికీ, సంభోగాన...'</comment>
      <origin>587059</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3012" sha1="allpwka3lxngx4bryvrn94q8wum73jy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;933
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ ద్వాత్రింశో2ధ్యాయః
ధ్రువావిధానము
&quot;ప్రావేశిక్యపవర్గసన్తతిమహాభాగేషు యాక్షేపికా,
చిత్రాత్సంసృతిరఙ్గమణ్ణలతలాదస్మాచ్చ నైష్క్రమికీ,
సంభోగాన్తరసంప్రసాదసుభగశ్రీ శుద్ధవిద్యాత్మికా
ఛన్దఃసారమయీ ధ్రువా విజయతాం స్పర్ధాత్మికా సా తనుకో&quot;.
మూ. ధ్రువేతి సంజ్ఞితాని స్యుర్నారదప్రముఖైర్విజైః,
యాన్యజ్ఞానీహ ఉక్తాని తాని మే సన్నిబోధత.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
1
తా. నారదాదిద్విజప్రముఖులు ధ్రువలు అను పేరు పెట్టి ఏ అంగాలను చెప్పారో
వాటిని గూర్చి చెపుతున్నాను; వినండి.
మూ. యా ఋచః పాణిక గాథా సప్తరూపాఙ్గమేవ చ,
సప్తరూపప్రమాణం హి సా ధ్రువేత్యభిసంజ్ఞతా.
2
తా. ఋక్కు, పాణిక, గాథ, వేరు వేరు ప్రమాణాలలో ఉన్న స్వరూపాలు గల
సప్తరూపగీతాలు - వీటి కన్నింటికీ ధ్రువ లని పేరు.
మూ. ఏభ్యస్త్వజేభ్య ఉద్ధృత్య నానాచ్ఛన్దఃకృతాని చ,
ధ్రువాత్వం యాని గచ్ఛన్తి తాని వక్ష్యామ్యహం ద్విజాః.
3
తా. ద్విజులారా! ఈ అంగములనుంచే ఉద్ధరించి, ధ్రువాత్వం పొందకలిగిన,
వివిధచ్చందో
నిర్మితా లైనవాటిని మీకు చెపుతాను.
మూ. ముఖం ప్రతిముఖం చైవ వైహాయనకమేవ చ,
నిత్యప్రవృత్తే వజ్రం చ సంధిః సంహరణం తథా.
ప్రస్తారశ్చోపవర్తశ్చ మాషఘాతస్తథైవ చ,
చతురస్రోపపాతే చ ప్రవేణీ శీర్షికం తథా.
సంపిష్టకాన్తాహరణే మహాజనికమేవ చ,
ధ్రువాణామఙ్గసంజ్ఞాని పఞ్చనామపి నిత్యశః.
5
6&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>allpwka3lxngx4bryvrn94q8wum73jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/951</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230512</id>
    <revision>
      <id>587060</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '934 నాట్యశాస్త్రము తా. ముఖం, ప్రతిముఖం, వైహాయసకం, స్థితం, ప్రవృత్తం, వజ్రం, సంధి, సంహరణం, ప్రస్తారం, ఉపవర్తం, మాషఘాతం, చతురస్రం, ఉపఘాతం, ప్రవేణి, శీర్షికం, సంపిష్టకం, అంతాహరణం, మహాజ...'</comment>
      <origin>587060</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="1sr42i9r2n772a3ti192ccvjru3iwft" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;934
నాట్యశాస్త్రము
తా. ముఖం, ప్రతిముఖం, వైహాయసకం, స్థితం, ప్రవృత్తం, వజ్రం, సంధి,
సంహరణం, ప్రస్తారం, ఉపవర్తం, మాషఘాతం, చతురస్రం, ఉపఘాతం, ప్రవేణి, శీర్షికం,
సంపిష్టకం, అంతాహరణం, మహాజనికం ఈ పద్దెనిమిదీ ఐదు ధ్రువాల అంగాలు.
మూ. ఏకవస్తు ధ్రువా జ్ఞేయా ద్వివస్తు పరిగీతికా,
-
త్రివస్తు మద్రకం జ్ఞేయం చతుర్వస్తు చతుష్పదా.
7
తా. ఒక వస్తువులో నిబద్ధ మైనది 'ధ్రువ'. రెండు వస్తువులలో నిబద్ధ మైనది
'పరిగీతిక'; మూడు వస్తువులలో నిబద్ధ మైనది 'మద్రకం'; నాలుగు వస్తువులలో నిబద్ధ
మైనది &quot;చతుష్పద”.
మూ. వాక్యవర్ణా హ్యలంకారా లయా యత్యథ పాణయః,
ధ్రువమన్యోన్యసంబద్ధా యస్మాత్తస్మాద్ ధ్రువాః స్మృతాః.
8
తా. వీటి వాక్యాలలోని వర్ణాలు, అలంకారాలు, లయలు, యతులు, పాణులూ
కూడ ధ్రువంగా (నిశ్చితరూపాలలో) పరస్పరం సంబంధించి ఉంటాయి గాన వీటికి
ధ్రువ లని పేరు.
మూ. ధ్రువాశ్చ పఞ్చ విజ్ఞేయా నానావస్థాసమాశ్రయాః,
ఏతాసాం చైవ వక్ష్యామి సప్తరూపాఙ్గకల్పనమ్.
9
తా. వివిధఅవస్థలమీద ఆధారపడి ఉన్న ధ్రువలలో ఐదు భేదా లున్నాయి. ఇపుడు
నేను వీటి ఏడు అంగాలను కూడ చెపుతాను.
మూ. ఉపపాతః ప్రవృత్తశ్చ ప్రావేశిక్యాం ప్రకీర్త్యతే,
వజ్రం చ శీర్షకం చైవ ధ్రువాయాం శీర్షికం మతమ్.
10
తా. ప్రావేశికీధ్రువలో ఉపపాతమూ (ఘాతము), ప్రవృత్తము, వజ్రము, శీర్షికము
అంగాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
మూ, ప్రస్తారో మాషఘాతశ్చ మహాజనకమేవ చ,
ప్రవేణీ హ్యుపపాతశ్చ అద్దితాయాః ప్రకీర్తితాః.
తా. ప్రస్తారము, మాషఘాతము, మహాజనికము, ప్రవేణి, ఉపపాతము
అడ్డితాధ్రువాంగాలు.
మూ. ముఖప్రతిముఖోపేతా హ్యవక్రుష్టాభిధీయతే,
వైహాయసాన్తాహరణే స్థితాయాం సంప్రకీర్తితే.
-
11
12
ఇవి
తా. ముఖ ప్రతిముఖాలు అవకృష్ణాధ్రువాంగాలు. వైహాయన - అంతాహరణాలు
స్థితాధ్రువాంగాలు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1sr42i9r2n772a3ti192ccvjru3iwft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/817</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230513</id>
    <revision>
      <id>587061</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '800 నాట్యశాస్త్రము ఒక చివర ఎఱ్ఱని నిప్పు ఉన్న కఱ్ఱను గుండ్రంగా వేగంగా త్రిప్పినప్పుడు అది ఎదుట నిలబడి చూచేవాళ్లకు తేజశ్చక్రం వలె కనబడుతుంది. వాస్తవంలో, అత్యల్ప మైన ప్రదేశం...'</comment>
      <origin>587061</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="jy428up23qqmb1lkwp5fcnpoy5ovp5s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;800
నాట్యశాస్త్రము
ఒక చివర ఎఱ్ఱని నిప్పు ఉన్న కఱ్ఱను గుండ్రంగా వేగంగా త్రిప్పినప్పుడు అది
ఎదుట నిలబడి చూచేవాళ్లకు తేజశ్చక్రం వలె కనబడుతుంది. వాస్తవంలో, అత్యల్ప
మైన ప్రదేశం మాత్రంలోనే ఉన్న అగ్ని హస్తలాఘవంచేత చక్రాకారంలో ఉన్నట్లు
కనబడుతుంది. అదే విధంగా ప్రయోక్తల నేర్పుచేత గాన - వాద్య - నాట్యాలు
మూడూ వేరు వేరే అయినా సామాజికుని హృదయంలో ఒకే వస్తువు వలె, ఒకే విధమైన
భావాన్ని కలిగించాలి అని భావం.
మూ. యత్తు తర్ద్రీకృతం ప్రోక్తం నానాతోద్య సమాశ్రయమ్,
గాన్ధర్వమితి తద్ జ్ఞేయం స్వరతాలపదాశ్రయమ్.
తా. కంఠస్వర
- తాల -
8
-
పదాల సహకారంతో, అనేకవిధాలైన వాద్యాలను
ఆశ్రయించిన, అనగా వాద్యాలతో కూడిన, తంత్రీకృత మైన ధ్వని గాంధర్వ మని
చెప్పబడుతుంది. అనగా - వీణాదితంత్రీవాద్యములతోను, మృదంగాదివాద్యాలతోను
కలిసిన గాత్రసంగీతానికి గాంధర్వం అని పేరు.
మూ. అత్యర్థమిష్టం దేవానాం తథా ప్రీతికరం పునః,
గన్ధర్వాణామిదం యస్మాత్తస్మాద్గాన్ధర్వముచ్యతే.
9
తా. ఇది దేవతలకు చాల ఇష్ట మైనది. గంధర్వులకు కూడ ప్రీతికర మైనది.
అందుచేతనే దీనిని గాంధర్వం అంటారు.
మూ. అస్య యోనిర్భవేత్రం వీణా వంశస్తథైవ చ,
ఏతేషాం చైవ వక్ష్యామి విధిం స్వరసముల్టితమ్.
10
తా. గాంధర్వానికి గాత్రము (కంఠస్వరము), వీణ, వేణువు - ఈ మూడూ ఉత్పత్తి
స్థానం. స్వరాలతో సంబంధించిన ఈ గాత్ర - వీణాదిప్రయోగ విధానాన్ని చెపుతాను.
మూ. గాన్ధర్వం త్రివిధం విద్యాత్ స్వరతాలపదాత్మకమ్,
త్రివిధస్యాపి వక్ష్యామి లక్షణం కర్మ చైవ హి.
11
తా. స్వరస్వరూపము, తాలస్వరూపము, పద స్వరూపము అని గాంధర్వం మూడు
విధాలు. మూడు విధాలైన గాంధర్వంయొక్క అనగా స్వర - తాల
లక్షణాలను వాటి కర్మలను చెపుతాను.
మూ. ద్వ్యధిష్ఠానాః స్వరా జ్ఞేయా వైణాః శారీరకాస్తథా,
ఉభాభ్యామపి వక్ష్యామి విధిం స్వరసముస్థితమ్.
-
పదాల యొక్క
12
. ఈ రెండూ స్వరాల అధిష్ఠానం. ఈ రెండింటివల్ల ఏర్పడే
తా. శరీరము, వీణ
స్వరాల విధిని మీకు చెపుతాను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jy428up23qqmb1lkwp5fcnpoy5ovp5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/952</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230514</id>
    <revision>
      <id>587062</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. సంహారశ్చతురస్రం చ ఖజ్ఞానత్కుటకే తథా, సన్ధిః ప్రస్తారసంయుక్తస్వన్తరాయాం ప్రకీర్తితః. 935 13 తా. ఖంజనత్కుటధ్రువకు సంహారము, చతురస్రము అంగాలు. అంతరా ధ్రువక...'</comment>
      <origin>587062</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="ot5xjjm9gun7gvtguheg5vr7m1s603u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. సంహారశ్చతురస్రం చ ఖజ్ఞానత్కుటకే తథా,
సన్ధిః ప్రస్తారసంయుక్తస్వన్తరాయాం ప్రకీర్తితః.
935
13
తా. ఖంజనత్కుటధ్రువకు సంహారము, చతురస్రము అంగాలు. అంతరా ధ్రువకు
సంధి, ప్రస్తారము అంగాలు.
మూ. యాన్యజ్గాని కలాశ్చైవ గీతకాన్తర్గతాని చ,
తాని ఛన్దోగతైర్భత్తైర్విభావ్యక్తే ధ్రువాస్వథ.
14
తా. గీతాలలో ఏ అంగాలు కలలు చెప్పబడ్డాయో అవే ఛందోగతవృత్తాల రూపాలతో
ధ్రువలలో ఉపయోగింపబడతాయి.
మూత్ర స్రశ్చ చతురస్రశ్చ తాలః కార్యో ధ్రువాత్మకః,
షట్కలోని ష్టకలశ్చైవ యస్తు పూర్వం ప్రకీర్తితః.
15
తా. ధ్రువలలో కూడ త్ర్యస్ర - చతురస్రతాలాల ప్రయోగం ఉంటుంది. అయితే
ఆరు కలలోను ఎనిమిది కలలలోను ప్రయోగించాలి.
అది వరుసగా
-
మూ. సర్వేషామేవ గీతానాం యాన్యఙ్ఞాని స్మృతాన్యథ,
తేషాం వృత్తం సవివధమేకకం చ భవిష్యతి.
16
తా. వెనుక చెప్పిన వృత్తము, వివధము, ఏకకము - ఇవే అన్ని గీతాల అవయవాలు.
మూ. పదవర్ణసమాప్తిస్తు విదారీత్యభిసంజ్ఞతా,
ఏతేషాం చైవ వక్ష్యామి విధిం ప్రకృతిసంభవమ్
జ్యేష్టానాం వృత్తసంయుక్తం కుర్యాదాదౌ తథైవ చ
వివధం చైవ మధ్యానాం నీచానామేకకం తథా.
17
తా. ఒక పదాన్ని లేదా గీతాన్ని చివరి వరకు తీసికొనివెళ్లే గీతాంగం 'విదారి'.
నాట్యంలో వేరువేరు భూమికలలో ఉపయోగించవలసిన వీటి విధానం చెపుతాను.
ఉత్తమపాత్రల గీతం ప్రారంభంలో 'వృత్తం' అను అంగాన్ని మధ్యమపాత్రల గీతంలో
వివధాన్నీ నీచపాత్రల గీతంలో ఏకకం అను అంగాన్నీ ఉపయోగించాలి.
మూ. త్రస్రం వా చతురస్రం వా యోగం జ్ఞాత్వా ప్రయోగజమ్.
తేన ప్రయోగయోగేన ధ్రువా కార్యావసానికీ.
18
తా. నాట్యప్రయోగంలో జరిగే త్ర్యస్ర - చతురస్రతాలాల సంమేళనాన్ని దృష్టిలో
ఉంచుకొని, దాని ప్రమాణాన్ని అనుసరించి అవసానికీధ్రువాయోజనం చెయ్యాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ot5xjjm9gun7gvtguheg5vr7m1s603u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/953</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230515</id>
    <revision>
      <id>587063</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '936 మూ. గాయత్ర్యాశ్చాతిశక్వర్యా అన్తరే యా వ్యవస్థితాః. తేషాం పాదప్రమాణేన ధ్రువా కార్యావసానికీ. నాట్యశాస్త్రము 19 తా. అవసానికీధ్రువలో, గాయత్రీ - అతిశక్వరీచందస్సుల మధ్య నుండే...'</comment>
      <origin>587063</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3691" sha1="pn393eqgpdv2rh4677kik482mcr6182" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;936
మూ. గాయత్ర్యాశ్చాతిశక్వర్యా అన్తరే యా వ్యవస్థితాః.
తేషాం పాదప్రమాణేన ధ్రువా కార్యావసానికీ.
నాట్యశాస్త్రము
19
తా. అవసానికీధ్రువలో, గాయత్రీ - అతిశక్వరీచందస్సుల మధ్య నుండే ఛందస్సు
పాదాలను ఉపయోగించాలి.
మూ. శక్వర్యాశ్చాతికృత్యా యే చాన్తరే త్వావసానికీ.
తేషామధ్యర్ధవిహితా ధ్రువా పాదమయీ స్మృతా.
20
తా. శక్వరీ - అతికృతిఛందస్సుల మధ్య నుండే ఛందస్సు ఒకటిన్నర పాదాలతో
అవాసానికీధ్రువ నిర్మించాలి.
మూ. అతిచ్ఛన్దోవిధానేన గురులఘ్వక్షరాన్వితః,
కార్యో మాత్రా ప్రమాణేన ధ్రవాపాదో వసానికః.
21
తా. యతినియమానుసారంగా, ఛందోమాత్రాదుల ప్రమాణాలను దృష్టిలో
ఉంచుకొని, గురులఘువర్ణాలతో అవసానికీ ధ్రువాపాదనిర్మాణం చెయ్యాలి.
మూ. మధ్యోత్తమానాం కర్తవ్యా చతురస్రావసానికీ.
అథాధమానాం కర్తవ్యా ధ్రువా త్ర్యస్రావసానికీ
అథ పూర్ణపదీ యా తు తస్యాం వృత్తం ప్రయోజయేత్,
తత్రేష్టవృత్తప్రామాణ్యాద్ ధ్రువా కార్యావసానికీ.
22
23
తా. ఉత్తమమధ్యమపాత్రల అవసానికీ ధ్రువచతురస్రంలో ఉండాలి. అధమపాత్రల
అవసానికీ ధ్రువ త్ప్రస్రంలో ఉండాలి. ధ్రువలోని అన్ని అవయవాలు పరిపూర్ణంగా
ఉన్నప్పుడు దానిలో వృత్తం చేర్చాలి. వృత్తప్రమాణానుసారం అవసానికీ ధ్రువ ఉండాలి.
మూ. ధ్రువాశ్చ పఞ్చ విజ్ఞేయా నానావృత్తసముద్భవాః,
యథాస్థానరసోపేతా ఉత్తమాధమమధ్యమాః.
24
తా. వేరు వేరు ఛందస్సులతో సంబంధించి ఉన్న ధ్రువలు ఐదు విధాలు. అవి
వాటి స్థానాలను, రసాలను పట్టి ఉత్తమ - మధ్యమ - అధమత్వాలను పొందు తూంటాయి.
మూ. కనిష్ఠికాగ్రహా చైవ సన్నిపాతగ్రహా పరా,
తథా చాపగ్రహా చైవ త్రివిధా తు ధ్రువా స్మృతా.
25
తా. 'కనిష్ఠికాగ్రహ', 'సంనిపాతగ్రహ', 'అపగ్రహ' అని ధ్రువలో మూడు విధా
లుంటాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pn393eqgpdv2rh4677kik482mcr6182</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/954</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230516</id>
    <revision>
      <id>587064</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. ప్రావేశికీ తు ప్రథమా ద్వితీయాక్షేపికీ స్మృతా, ప్రాసాదికీ తృతీయా చ చతుర్థీ చాస్తరాధ్రువా. చ నైష్క్రమికీ చ విజ్ఞేయా పఞ్చమీ చ ధ్రువా బుధైః, ఏతాసాం చైవ వక...'</comment>
      <origin>587064</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="kpbqzd2hb93cl9p4tfjojoynh4l6xgq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. ప్రావేశికీ తు ప్రథమా ద్వితీయాక్షేపికీ స్మృతా,
ప్రాసాదికీ తృతీయా చ చతుర్థీ చాస్తరాధ్రువా.
చ
నైష్క్రమికీ చ విజ్ఞేయా పఞ్చమీ చ ధ్రువా బుధైః,
ఏతాసాం చైవ వక్ష్యామి ఛన్దో వృత్తనిదర్శనమ్.
937
26
27
తా. ఐదు విధానాలైన ధ్రువలలో 'ప్రాదేశికి' మొదటిది; 'ఆక్షేపికి' రెండవది.
'ప్రాసాదికి' మూడవది, 'అస్తర' నాల్గవది. 'నైష్క్రమికి' ఐదవది. ఇపుడు నేను వీటి
చందస్సులను చెపుతాను.
మూ. గాన్ధర్వం యన్మయా ప్రోక్తం స్వరతాలపదాత్మకమ్,
పదం తస్య భవేద్యస్తు స్వరతాలానుభావకమ్.
28
తా. స్వర - తాల - పదాలతో కూడిన గంధర్వానికి చెందిన ఏ వస్తువును నేను
వెనుక చెప్పి ఉన్నానో దాని స్వరతాలాలు స్పష్టంగా ప్రకాశించిన ట్లయితే అపుడది
&quot;పదం&quot; (పాట - song) అవుతుంది.
మూ. యత్కిణ్చిదక్షరకృతం తత్సర్వం పదసంజ్ఞితమ్,
నిబద్ధం చానిబద్ధం చ తత్పదం ద్వివిధం స్మృతమ్.
అతాలం చ సతాలం చ ద్విప్రకారం చ తద్భవేత్,
సతాలం చ ధ్రువార్థేషు నిబద్ధం తచ్చ వై స్మృతమ్.
యత్తు వా కరణోపేతం సర్వాతోద్యానురజ్ఞకమ్,
అతాలమనిబద్ధం చ పదం తు జ్ఞేయమేవ తత్.
29
30
31
తా. అక్షరాల కూర్పుతో ఏర్పడే వన్నీ 'పదాలే'. పదంలో - నిబద్ధము, అనిబద్ధము
అని రెండు భేదాలున్నాయి. అతాలము, సతాలము అని కూడ పదానికే మరి రెండు
భేదా లున్నాయి. ధ్రువలలో ఉపయోగించే పదం సతాలమై, నిబద్ధమై (తాలానుగుణంగా
బంధింపబడి ఉండాలి. తాలనియమాలు లేకుండా ఉంటూ కరణాలతో సంబంధించి,
అన్ని వాద్యాలకు మనోహరత్వాని చేకూర్చే పదం, అతాలము అనిబద్ధము అయిన పదం.
మూ. నియతాక్షరసంబద్ధం ఛన్దోయతిసమన్వితమ్,
నిబద్ధం తు పదం జ్ఞేయం సతాలలయమాక్షరమ్.
32
తా. నిశ్చితమైన అక్షరాలతో బద్ధమై, యతిసహితమైన ఛందస్సులో ఉన్నది
నిబద్ధపదం. దీనిలోని అక్షరాలు తాలలయలకు అనుగుణంగా కూర్చబడతాయి.
మూ. స్వచ్ఛన్దయతిపాదం తు తథా చానియతాక్షరమ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kpbqzd2hb93cl9p4tfjojoynh4l6xgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/955</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230517</id>
    <revision>
      <id>587065</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '938 అనిబద్ధం పదం జ్ఞేయమతాలలయమాక్షరమ్. నాట్యశాస్త్రము 33 తా. ఇచ్ఛానుసారం యతులు, పాదనిర్మాణమూ ఉంటాయి. అక్షరనియమం ఉండదు. తాలం కాని, లయ కాని ఉండదు. అలాంటి అక్షరసమూహం (అక్షరమ్) ప మూ. అ...'</comment>
      <origin>587065</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="m4svr12p30r3y8np257h8bid4g3ein2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;938
అనిబద్ధం పదం జ్ఞేయమతాలలయమాక్షరమ్.
నాట్యశాస్త్రము
33
తా. ఇచ్ఛానుసారం యతులు, పాదనిర్మాణమూ ఉంటాయి. అక్షరనియమం
ఉండదు. తాలం కాని, లయ కాని ఉండదు. అలాంటి అక్షరసమూహం (అక్షరమ్)
ప
మూ. అనిబద్ధాక్షరాణి స్యుర్యాన్యజాతికృతాని తు,
ఆతోద్యకరణైస్తేషాం విధానమపి నిర్దిశేత్.
34
తా. సంఖ్యానింయమాదులు లేని 'అక్షరాలు' జాతిగీతాల కోటికి కూడ చెందవు.
అయితే వాటికి కూడ ఆతోద్యకరణవిధానం చెప్పవలసి ఉంటుంది.
మూ. పదాని త్వనిబద్ధాని తాలేన రహితాని చ,
ఆతోద్యేషు నియుక్తాని తాని తాని తు రణ్యయేత్.
35
తా. తాలరహితా లైన అనిబద్ధపదాలు కూడ వాద్యాలతో నియమితము లైతే అవి
వీటినీ, ఇవి వాటినీ రంజింపచేస్తాయి. వీటి కలయికవల్ల ఒక శోభ లభిస్తుంది అని
భావం.
మూ. యాని చైవ నిబద్ధాని ఛన్దోక్షరవిధానతః,
ధ్రువసంజ్ఞాని వర్ణాని తాని పక్ష్యామ్యతః పరమ్.
36
తా. ఛందోవిధానాలచేత అక్షరసంఖ్యానియమాదులచేత నిబద్ధములైన వర్ణాలకు
ధ్రువ అని పేరు. ఇటుపైన వాటిని గూర్చి చెపుతాను.
మూ. అత్యుక్తం చ ప్రతిష్ఠా చ మధ్యా గాయత్రీ ఏవ చ,
ఏతాః స్థితాపకృష్ణాసు త్రస్రా జ్ఞేయాస్తు జాతయః.
37
తా. అత్యుక్త, ప్రతిష్ఠ, మధ్య, గాయత్రి అను జాతిఛందస్సుల ప్రయోగం స్థితాపకృష్ణా
ధ్రువలలో చేయబడుతుంది. ఇవి త్రస్రవర్గానికి చెందినవి.
మూ. ఉష్టిగనుష్టుభౌ బృహతీ పఱిశ్చేతీహ జాతయః,
ఏతాః ప్రాసాదికీనాం తు యుగ్మా జ్ఞేయాశ్చ జాతయః.
38
తా. ఉష్టిక్, అనుష్టుబ్, బృహతి, పంక్తి అను యుగ్మవర్ణానికి చెందిన జాతులు
ప్రాసాదికీధ్రువలో ఉపయోగించబడతాయి.
మూ. అనుష్టుబ్ బృహతీ చైవ జగత్యథ విలమ్బితా,
ద్రుతా చ చపలా చైవ ఉద్గతా ధృతిరేవ చ.
ద్రుతానాం జాతయో హ్యేతాః ప్రయోగేషు ప్రకీర్తితాః.
39&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m4svr12p30r3y8np257h8bid4g3ein2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/956</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230518</id>
    <revision>
      <id>587066</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 939 తా. అనుష్టుబ్, బృహతి, జగతి, విలంబిత, ద్రుతచపల, ఉద్గత, ధృతి అను ఛందోజాతులు ద్రుతా ధ్రువలో ఉపయోగింపబడతాయి. మూ. ప్రావేశికీనాం జాతిస్తు హ్యుద్ధతానాం నిబోధత. పణ...'</comment>
      <origin>587066</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3844" sha1="fh3h2z99d6we6dcaq34c11t13jvf9ul" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
939
తా. అనుష్టుబ్, బృహతి, జగతి, విలంబిత, ద్రుతచపల, ఉద్గత, ధృతి అను
ఛందోజాతులు ద్రుతా
ధ్రువలో ఉపయోగింపబడతాయి.
మూ. ప్రావేశికీనాం జాతిస్తు హ్యుద్ధతానాం నిబోధత.
పణిక్తిశ్చ త్రిష్టుప్ జగతీ తథాతిజగతీ పునః,
40
శక్వరీ చేతి విజ్ఞేయా ఉద్ధతానాం తు జాతయః.
41
తా. ప, త్రిష్టుప్, జగతి, అతిజగతి, శక్వరి - ఈ ఛందస్సులు ఉద్ధతపాత్రల
విషయంలో ప్రయోగించే జాతులు, వీటి ప్రయోగం ఉద్దతచరిత్రులకు సంబంధించిన
ప్రావేశికీధ్రువలో ఉంటుంది.
మూ. సర్వాసామేవ జాతీనాం త్రివిధం వృత్తమిష్యతే,
గురుప్రాయం లఘుప్రాయం గురులఘ్వక్షరం తథా.
42
తా. జాతులలో సాధారణంగా గురువులు అధికంగా ఉన్నవి, లఘువులు
అధికసంఖ్యలో ఉన్నవి, గురులఘువులు రెండూ సమంగా ఉన్నవీ అని మూడు విధాల
వృత్తాలుంటాయి.
మూ. గురుప్రాయాపకృష్ణా స్యాత్ లఘుప్రాయా ద్రుతా తథా,
గురులఘ్వక్షరప్రాయాః శేషాః కార్యా ధ్రువాస్తథా.
43
తా. అపకృష్ణాధ్రువలలో గురుప్రాయవృత్తాలు, ధ్రుతాధువలలో లఘుప్రాయ
వృత్తాలు, మిగిలిన ధ్రువాలలో గురులఘ్వక్షరవృత్తాలు ప్రయోగింపబడతాయి.
మూ. వృత్తాన్యోజఃకృతాని స్యుర్ముఖే యాని భవన్తి హి,
తాని ద్రుతాను యోజ్యాని లఘుయుగ్మకృతాని తు.
44
తా. ‘ముఖం’లో విషమవృత్తాలను, ద్రుతాధ్రువాలలో లఘుప్రాయసమవృత్తాలను
ఉపయోగించాలి.
మూ. యాని చాల్పాక్షరాణి స్యురల్పచ్ఛన్దః కృతాని తు,
తాని ద్రుతాపకృష్ణాసు కార్యాణ్యాక్షేపకీషు చ.
45
తా. అపకృష్టాధ్రువలలోను, ఆక్షేపికీ ధ్రువలలోను పాదాలలో తక్కువ అక్షరా
లున్న చిన్న వృత్తాలను ఉపయోగించాలి.
మూ. గుర్వాదిస్తు స్థితా కార్యా లఘ్వాదిస్తు ద్రుతా భవేత్,
యాన్యోజోయుగ్మచ్ఛన్దాంసి జ్జేయాన్యాక్షేపికీ తథా.
35°.
46
. స్థితాధ్రువలో మొదటి అక్షరం గురువైన ఛందస్సు. ద్రుతాధ్రువలో లఘ్వక్షరం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fh3h2z99d6we6dcaq34c11t13jvf9ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/957</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230519</id>
    <revision>
      <id>587067</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '940 నాట్యశాస్త్రము ప్రారంభంలో ఉన్న ఛందస్సు, ఆక్షేపికీధ్రువలో సరి - బేసిపాదాలలోని అక్షరాలు వేరు వేరు సంఖ్యలో ఉన్న ఛందస్సు ప్రయోగించాలి. మూ. లఘుయుగ్మకృతా యా స్యాత్తా సాక్షేప...'</comment>
      <origin>587067</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3582" sha1="rroqw1769zddufish45z527ow8w9vae" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;940
నాట్యశాస్త్రము
ప్రారంభంలో ఉన్న ఛందస్సు, ఆక్షేపికీధ్రువలో సరి - బేసిపాదాలలోని అక్షరాలు వేరు
వేరు సంఖ్యలో ఉన్న ఛందస్సు ప్రయోగించాలి.
మూ. లఘుయుగ్మకృతా యా స్యాత్తా సాక్షేపికీ భవేత్,
విషమాల్పాక్షరా వాపి యే చాప్యర్థవశానుగాః.
47
తా. లఘ్వక్షరాలు సరిసంఖ్యలో ఉన్న ఛందస్సు లేదా బేసి సంఖ్యలో లఘ్వక్షరా
లున్న ఛందస్సు ఆక్షేపికీధ్రువలో ఉపయోగించాలి. (మ.ఘోష్) (శ్లోకం అస్పష్టార్థం).
మూ. వర్ణప్రకర్షే తేషాం తు శామ్యాతాలేన యోజయేత్,
జాతీనాం త్వథ సర్వాసాం చన్దోవృత్తనిదర్శనమ్
స్థానప్రమాణసంజ్ఞాభిర్గదతో మే నిబోధత.
తా. వీటి అక్షరాలను పెంచే దశలో శమ్యాతాలం ఉపయోగించాలి.
48
ఇప్పుడు చందస్సుల జాతివృత్తాలకు ఉదాహరణలను, వాటి స్థాన - సంజ్ఞా -
ప్రమాణాదులతో సహా చెపుతున్నాను; వినండి.
మూ. గురుగాథాంశకో యస్యాః సర్వపాదేషు దృశ్యతే,
హ్రీరితి ఖ్యాతనామాసౌ ప్రథమా కీర్తితా ధ్రువా.
యథా - యో గణ్ణాశ్రిత్
49
తా. దేని అన్ని పాదాలలోను గాథాంశం (అనగా పాదంలోని ఒక భాగం)
సర్వగురువో (అన్నీ గురువులే ఉన్నదో) అది 'హ్రీః' అని ప్రసిద్ధమైన పేరు గల మొదటి
ధ్రువ
ఎట్లనగా - యో గణ్ణాశ్రిత్ (గంగను ఆశ్రయించిన)
మూ. తత్రాత్యుక్తా సర్వే దీర్ఘా!
యథా - ఈశం దేవం శర్వం వన్డే.
50
50
తా. అన్ని అక్షరాలు గురువులుగా ఉన్న ఛందస్సు అత్యుక్త. ఉదాహరణం
ఈశం దేవం శర్వం వన్డే. దీనిలో రెండక్షరాలు ఒక పాదం. అక్షరా లన్నీ గురువులు.
మూ. యత్పదం మధ్యతః స్యాలఘుః సా తటీ.
యథా - శఙ్కరః శూలభృత్ పాతు మాం లోకభృత్.
తా. మూడక్షరాల పాదంలో మధ్యవర్ణం లఘు వైతే అది 'తటీ'.
51
ఉదాహరణం : &quot;శఙ్కరః ...&quot; లోకాలు సృజించినవాడు, శూలధారీ అయిన
శంకరుడు నన్ను రక్షించుగాక.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rroqw1769zddufish45z527ow8w9vae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/958</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230520</id>
    <revision>
      <id>587068</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 941 మూ. లఘుః స్యాత్ పదాదౌ త్రికే యా ధృతిః సా. యథా - ఉమేశః సురేన్ద్రః తవాయుర్దదాతు. 52 తా. పాదంలోని మొదటి అక్షరం లఘు వైతే అది ధృతిచందస్సు. ఉదా :- ఉమేశ ఇతి. ఇది పాదాని...'</comment>
      <origin>587068</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="btsfogk3pcw3oykajtr3tcrg6mhsskh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
941
మూ. లఘుః స్యాత్ పదాదౌ త్రికే యా ధృతిః సా.
యథా - ఉమేశః సురేన్ద్రః తవాయుర్దదాతు.
52
తా. పాదంలోని మొదటి అక్షరం లఘు వైతే అది ధృతిచందస్సు. ఉదా :- ఉమేశ
ఇతి. ఇది పాదానికి మూడు అక్షరా లున్న పూర్తి శ్లోకం. “సకలదేవతాప్రభు వైన పార్వతీపతి
నీకు దీర్ఘాయుర్దాయం ఇచ్చుగాక. ”
మూ. లఘునీ గురుచేద్ రజనీ ఖలు సా.
యథా - అధిఅంవిరహే మదణోదహతి (అధికం విరహే మదనో దహతి)
53
తా. పాదంలో రెండు లఘువులు ఒక గురువు ఉంటే రజనీవృత్తం. ఉదా :
ఉదాహరణం ప్రాకృతంలో ఉంది. బ్రాకట్లలో సంస్కృతచ్చాయ. రాబోయే ఉదాహరణలు
కొన్ని ఈ విధంగా ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి). అధిఅం ఇతి :-
విరహంలో మన్మథుడు
అధికంగా కాల్చివేస్తున్నాడు. (మూడక్షరాల పాదం).
మూ. మధ్యే త్యుక్తా చ సా జ్ఞేయా ఏతా వై వృత్తజాతయః,
ప్రతిష్ఠాసుప్రతిష్ఠానాం భూయో వక్ష్యామి లక్షణమ్.
54
తా. 'రజనీ' వృత్తానికి ‘మధ్యా' 'ఉక్తా' అని కూడ పేర్లు. ఈ ధ్రువలు వృత్తఛందస్సుల
వర్గానికి చెందినవి. ఇప్పుడు ప్రతిష్ఠా - సుప్రతిష్ఠాజాతికి చెందిన ధ్రువాలు చెపుతాను.
మూ. ద్వితీయం లఘు సర్వత్ర చతుర్ణాం యత్ర దృశ్యతే,
సా ప్రతిష్టా బుధైర్ జ్ఞేయా సుత్రపిష్ఠా ద్వయేన చ.
55
తా. నాలుగు అక్షరాల పాదంలోని రెండవ అక్షరం లఘు వైతే అది 'ప్రతిష్ఠా'
వృత్తం. ఈ ఛందస్సులోనే మూడు, నాలుగువర్ణాలు లఘువు లైతే 'సుప్రతిష్ఠ'.
మూ. ప్రతిష్ఠా యథా : -
సోసఅంతో అంగఆఇం వారి వాదో పుష్ఫవాహో.
(శోషయన్నఙ్గకాని వాతి వాతః పుష్పవాహీ)
-
56
తా. ప్రతిష్ఠకు ఉదాహరణం సోసఅంతో ఇతి. పుష్పాలను ఎగురుకొట్టుకొని
వస్తూన్న ఈ గాలి అవయవాలను శోషింపచేస్తూ వీచుచున్నది.
మూ. సుప్రతిష్ఠా యథా -
ఏదిసు ఏ ఊసఇఆ ఆహిజ్ఞఇ హంసవహూ.
(ఈదృశక ఉత్సుకితా ఆహిణతి హంసవధూః).
తా. ఆడహంస ఈ విధంగా బెంగతో తిరుగుతూన్నది.
57&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>btsfogk3pcw3oykajtr3tcrg6mhsskh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/959</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230521</id>
    <revision>
      <id>587069</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '942 మూ. లఘునీ ప్రాగ్ గురుణీ ద్వే యది పాదే భ్రమరీ స్వా నాట్యశాస్త్రము 58 తా. భ్రమరి : నాలుగు అక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండు లఘువులు, తరువాతి రెండూ గురువులూ అయితే భ్రమరీ వృత్తం. మూ. యథా :...'</comment>
      <origin>587069</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3365" sha1="9v4t7s58259lgjk7tgojy396ab1x4uy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;942
మూ. లఘునీ ప్రాగ్ గురుణీ ద్వే యది పాదే భ్రమరీ స్వా
నాట్యశాస్త్రము
58
తా. భ్రమరి : నాలుగు అక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండు లఘువులు, తరువాతి
రెండూ గురువులూ అయితే భ్రమరీ వృత్తం.
మూ. యథా :- వణసండే అదిమత్తో వణదళీ పరిఖిళ్లో.
(వనణేని తిమత్తః వనహస్తీ పరిభిన్నః).
59
తా. ఉదాహరణం - “చాలా మదించిన వనగజం చెట్లగుంపులో భిన్నమై ఉంది.”
మూ. లఘుగురు సదా పడే భవేత్తు యా జయా హిసా.
యథా - హి హిమాహఏ వణంతరే, అఅం గఓ పవిణ్ణఓ.
(హిమాహతే వనాన్తరే అయం గజః ప్రవిష్టః).
60
61
తా. జయా :- నాలుగు అక్షరాల పాదంలో క్రమంగా లఘు - గురువులు రెండు
మార్లు వస్తే అది జయావృత్తం.
ఉదా :- హిమాహఏ - మంచు కురిసిన వనమధ్యలోనికి ఈ ఏనుగు ప్రవేశించింది.
మూ. చతుర్ణాం యత్ర పాదానాం తృతీయం చ భవేల్లఘు,
విజ్జేయా సుప్రయోగజ్జెర్విజయా నామ నామతః.
యథా - మారుల్లఓ ణచ్చంతఓ మేహాగమే సంవద్ద ఓ
(మయూరా నృత్యన్తో మేఘాగమే సమస్తతః).
62
63
తా. విజయా :- పైన చెప్పిన వృత్తంలోని నాలుగు పాదాలలోను మూడవ వర్ణం
లఘు వైతే అది విజయావృత్తం.
ఉదా :- మారుల్లఓ :- వర్షాకాలం రాగానే నెమళ్లు అన్నిప్రదేశాలలోను నృత్యం
చేస్తున్నాయి.
మూ. వేయాః సర్వే దీర్ఘాః పాదా యస్యా
వృత్తం.
నామ్నా విద్యుద్ బ్రాన్తా సా వృత్తే స్యాత్.
యథా - ఏ ఏ గజ్జన్తా తోఅం ముంచంతా
లోఅం ఛాదత్తా మేహా సమ్పత్తా.
(ఏతే గర్జన్తః తోయం ముఖ్చన్తః లోకం ఛాదయన్తః మేఘాః సంప్రాప్తిః).
64
65
తా. విద్యుద్ర్భాంత :- పాదాలలో అన్నీ గురువులే ఉన్న వృత్తం విద్యుద్ధాంతా
ఉదా : ఏఏ :- - గర్జిస్తూ, నీళ్లు కురుస్తూ, లోకాన్ని కప్పివేసి, ఇవిగో, మేఘాలు
వచ్చేశాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9v4t7s58259lgjk7tgojy396ab1x4uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/960</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230522</id>
    <revision>
      <id>587070</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. ఆదిపరే ద్వే యత్ర హి నిత్యం హ్రస్వవిధౌ సా భూతలతన్వీ. యథా :- మేహణీరుద్ధం పేకిఅ వోమ్మం పంథిఅదారా అంసుకివిణ్ణా. (మేఘనిరుద్ధం ప్రేక్ష్య వ్యోమ పథికభార్యా అశ్...'</comment>
      <origin>587070</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3616" sha1="2art5n9u60js4uandr6h09inxk5ao5v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. ఆదిపరే ద్వే యత్ర హి నిత్యం హ్రస్వవిధౌ సా భూతలతన్వీ.
యథా :- మేహణీరుద్ధం పేకిఅ వోమ్మం
పంథిఅదారా అంసుకివిణ్ణా.
(మేఘనిరుద్ధం ప్రేక్ష్య వ్యోమ పథికభార్యా అశ్రుక్లిన్నా).
943
99
66
67
తా. భూతలతన్వీ (భూతలమాన్యా) - ఐదక్షరాల పాదంలో - మొదటి అక్షరం
తరవాతి రెండు మూడు అక్షరాలు హ్రస్వా లైతే అది భూతలమాన్యా లేదా భూతలతన్వీ
వృత్తం. ఎట్లనగా మేహణిరుద్ధం : (ప్రవాసం వెళ్లిన) బాటసారి భార్య మేఘాలు కమ్మి
వేసిన ఆకాశం చూడగానే కన్నీళ్లతో తడిసిపోయింది.
మూ. యది చ గురుః పదనిధనే భవతి హి సా కమలముఖీ.
యథా - పవణహఓ సలిలధరో భమఇ ణహే అహియసమో.
(పవనహతః సలిలధరో భ్రమతి నభసి అహిసదృశః)
68
69
తా. కమలముఖీ :- ఐదక్షరాల పాదంలో చివరి అక్షరం గురు వైతే అది
కమలముఖీవృత్తం.
ఉదాహరణం : పవణహఓ:- ఆకాశంమీద ఈ మేఘం గాలి దెబ్బకి సర్పంవలె
మెలికలు తిరుగుతూన్నది.
మూ. ప్రథమం చ తృతీయ చ త్వస్త్రం చైవ యదా గురు,
దృశ్యతే ప్రతిపాదం తు సా జ్ఞేయా వాగురా యథా.
యథా - మేహరుద్ధఓ ఇట్టకోహ్లి ణిచ్చణిప్పహో ఏసచందఓ.
(మేఘరుద్ధో నష్టజ్యోత్స్నా నిత్యనిష్ప్రభః ఏష చచ్చః)
70
27
71
తా. వాగుర :- ఐదు అక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, మూడు, చివరి అక్షరాలు
గురువులైతే అది వాగురావృత్తం.
ఉదా :- 'మేహరుద్దఓ' మేఘం అడ్డం వచ్చి వెన్నెల పోయిన ఈ చంద్రబింబం
పూర్తిగా కాంతి లేనిది అయిపోయింది.
మూ. ద్వితీయం నైధనం చైవ చతుర్థం చ గురుర్యదా,
సుప్రతిష్ఠా కృతే పాడే సా శిఖా కథితా యథా.
72
22
యథా - వలాహఏహిం సంగజ్జిదేహిం ణహం సమతా పరుణ్ణ అంవ్వ, 73
(వలాహకైః సంగర్జితైః సభః సమన్తాత్ పూర్ణమేవ)
తా. శిఖా :- ఐదక్షరాలు సుప్రతిష్టాఛందఃపాదంలోని రెండు, నాలుగు, ఐదు
వర్ణాలు గురువు లైతే అది శిఖావృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2art5n9u60js4uandr6h09inxk5ao5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/961</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230523</id>
    <revision>
      <id>587071</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '944 నాట్యశాస్త్రము ఉదా :- వలాహఏహిం :- గర్జిస్తూన్న మేఘాలు ఆకాశాన్ని పూర్తిగా కప్పివేశాయి. మూ. లఘునీ త్వాదౌ చరణా యస్యా గదితా నామ్నా ఘనపంక్తిః సా. యథా - తడిసణ్ణద్ధం ఘణసంరుద్ధం జలధ...'</comment>
      <origin>587071</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="p3bta0lwnzei9t00ryh8f2w7y1skfdj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;944
నాట్యశాస్త్రము
ఉదా :- వలాహఏహిం :- గర్జిస్తూన్న మేఘాలు ఆకాశాన్ని పూర్తిగా కప్పివేశాయి.
మూ. లఘునీ త్వాదౌ చరణా యస్యా గదితా నామ్నా ఘనపంక్తిః సా.
యథా - తడిసణ్ణద్ధం ఘణసంరుద్ధం జలధారేహిం రుదతీవబ్బం.
(తడిత్సన్నద్ధం ఘనసంరుద్ధం జలదారాఖీ రుదతీవాభ్రమ్).
74
75
తా. ఘనపంక్తి :- ఐదక్షరాల పాదంలోని మొదటి రెండక్షరాలు లఘువులైతే అది
ఘవృత్తం.
ఉదా : తడిసణ్ణద్ధం :- మేఘాలు కప్పివేయగా మెరుపులతో కట్టివేసిన ఆకాశం
జలధారలతో ఏడుస్తూన్నట్లుంది.
మూ. ఏతాస్తు జాతయో జ్ఞేయా సుప్రతిష్ఠా ధ్రువాస్వథ,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి గాయత్రీపరికల్పనమ్.
76
తా. ధ్రువలలో ప్రయోగించే సుప్రతిష్ఠాజాతులు ఇవి. ఇపుడు నేను, ధ్రువలలో
ఉపయోగించే గాయత్రీ ఛందోజాతులను చెపుతాను.
మూ. ఆద్యే పునర్య పాదౌ గురుణీ చేత్ జ్ఞేయా తనుమధ్యా గాయత్రసముత్థా. 77
యథా - వజ్జాహఅతుందో ధాఉజ్జరస్తోత్తో ఏసో గిరిరాఓ భూమిం విసదివ్వ. 78
(వజ్రాహతతుట్టో ధాతుఝురస్రోతా; ఏషో గిరిరాజో భూమిం విశతీవ)
తా. తనుమధ్య :- ఆరు అక్షరాల పాదంలోని మొదట రెండు అక్షరాలు, చివరి
అక్షరమూ గురువు లైతే అది తనుమధ్యావృత్తం.
ఉదా : వజ్ఞాహఅ :- పిడుగు దెబ్బ తిన్న శిఖరంతో ధాతువుల ప్రవాహాన్ని స్రవిస్తూన్న
ఈ గిరిరాజు భూమిలోనికి దిగిపోతూ నట్లుంది.
మూ. ఆద్యం చతుర్థమస్త్యం చ గురూణ్యేతాని యత్ర తు,
గాయత్రీప్రథమే పాదే జ్ఞేయా సా మాలినీ యథా.
యథా - దీసది పుణ్ణఓ పువ్వది సాము హే
జుజ్ఞాసమాగమో పుణ్ణిమాచందమో.
(దృశ్యతే పూర్ణః పూర్వదిశాముఖే జ్యోత్స్నాసమాగతః పూర్ణిమాచనః)
79
80
తా. మాలిని :- ఆరక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఆరు అక్షరాలు గురువు
లైతే అది మాలినీవృత్తం.
ఉదా : దీసది - జ్యోత్స్నాసమాగతుడైన పూర్ణచంద్రుడు తూర్పుదిక్కున కనబడు
తున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p3bta0lwnzei9t00ryh8f2w7y1skfdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/962</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230524</id>
    <revision>
      <id>587072</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. (ప్రక్షిప్తశ్లోకం) వాహ వికీరిఏ వజ్జివిణివాదిఏ; ఏత్థ మహాణఏ కన్దది హర్ధిణీ, (వాతవికీర్ణకే వజ్రవినిపతితే; అస్మిన్ మహానగే క్రన్దతి హస్తినీ) 945 తా. మాలినీవృత...'</comment>
      <origin>587072</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3092" sha1="e6lgz32xl1o6gzbcq8y7c3uxjm9mhsn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. (ప్రక్షిప్తశ్లోకం)
వాహ వికీరిఏ వజ్జివిణివాదిఏ; ఏత్థ మహాణఏ కన్దది హర్ధిణీ,
(వాతవికీర్ణకే వజ్రవినిపతితే; అస్మిన్ మహానగే క్రన్దతి హస్తినీ)
945
తా. మాలినీవృత్తానికే మరొక ఉదాహరణం. ఈ మహాపర్వతం గాలితో వ్యాకులమైన
పిడుగులతో కొట్టబడు తూండగా ఆడ ఏనుగు అరుస్తూన్నది.
మూ. గురుయుగమనే యది పరమస్యా
ఇహ కథితా సా మకరకశీర్షా
81
యథా - ఇహి సిసిరమ్మి మదజణణమ్మి, పమదవణమ్మి విచరది వాదో. 82
(ఇహ శిశిరే మదజననే ప్రమదవనే విచరతి వాతః).
తా. మకరకశీర్షా :- ఆరక్షరాల పాదంలోని చివరి రెండక్షరాలు గురువు లైతే
మకరకశీర్షావృత్తం.
ఉదా : ఇహ - మదం కలిగించే ఈ శిశిరఋతువులో వాయువు, ఉద్యానవనంలో
వీచుతున్నది.
మూ. లఘునీ చతుర్ధచరణే తు యస్యాః,
భవతీహ సా వై విమలా నామ్మా.
83
యథా - కమలాఅరేసుం భమరాలఏసుం
మదముబ్బహంతో పవిసే ఇ హల్టీ.
(కమలాకరేషు భ్రమరాలయేషు మదముద్వహన్ ప్రవిశతి హస్తీ)
84
తా. విమల - -అరక్షరాల పాదంలోని చతుర్థవర్ణం లఘు వైతే అది విమలావృత్తం.
ఉదా : - కమలా - మదించిన ఈ ఏనుగు తుమ్మెదల నెలవైన పద్మసరస్సులలోనికి
ప్రవేశిస్తూన్నది.
మూ. యస్యాః స్యుశ్చరణే త్రీణ్యాదౌ నిధనమ్,
దీర్ఘాణీహ తు సా వీథిర్నామ యథా.
యథా - గజ్జంతే జలదా ణచ్చంతే సిహిణో
గాయనే భమరా రమ్మే పాటనఏ.
(గర్జనే జలదా నృత్యన్తి శిఖినో గాయన్తి భ్రమరా రమ్యే ప్రావృషి)
85
86
తా. వీథి :- ఆరక్షరాల పాదంలో మొదటి అక్షరము, చివరి అక్షరము గురువు
లైతే అది వీధీవృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e6lgz32xl1o6gzbcq8y7c3uxjm9mhsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/963</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230525</id>
    <revision>
      <id>587073</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '946 నాట్యశాస్త్రము ఉదా:- 'గజ్జంతే - రమ్యమైన వర్షాకాలంలో మేఘాలు గర్జిస్తున్నాయి; నెమళ్లు నృత్యం చేస్తున్నాయి. తుమ్మెదలు గానం చేస్తున్నాయి. మూ. త్రిలఘురాదితో యది చ పఞ్చమమ్, భవతి...'</comment>
      <origin>587073</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="9mqey3esjb5cdj6w9nsmv988racee7c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;946
నాట్యశాస్త్రము
ఉదా:- 'గజ్జంతే - రమ్యమైన వర్షాకాలంలో మేఘాలు గర్జిస్తున్నాయి; నెమళ్లు
నృత్యం చేస్తున్నాయి. తుమ్మెదలు గానం చేస్తున్నాయి.
మూ. త్రిలఘురాదితో యది చ పఞ్చమమ్,
భవతి పాదతః ప్రకథితా గీరా.
-
జలదణాదఅం సుణీయ కుంజరో
ణదది కాణణే పడిగయాటలో.
(జలదనాదం శ్రుత్వా కుజ్ఞరో నదతి కాననే ప్రతిగజాతురః)
87
88
తా. గిరా :- ఆరక్షరాల పాదంలోని మొదటి మూడక్షరాలు, ఐదవ అక్షరమూ
లఘువు లైతే అది గిరావృత్తం.
ఉదా : జలద
ఘీంకరిస్తున్నది.
-
ఏనుగు మేఘధ్వని విని, శత్రుగజ మేమో అన్న భయంతో
మూ. ఆద్యే చతుర్థకమనే తథా గురుః,
యస్యాస్తు పాదతః జ్ఞేయా హి సా జలా.
యథా - ఏసా హిమాహదం విత్తపత్తఅం
దట్టూణపాదవం హంసీ పరుణ్ణిఆ.
(ఏషా హిమాహతం విక్షిప్తపత్రకం దృష్ట్వా హంసీ ప్రరుదితా).
89
90
తా. జలా :- ఆరక్షరాల పాదంలో మొదటి నాలుగు అక్షరాలు, చివరిది గురువు
లైతే అది జలావృత్తం.
ఉదా : ఏసా - మంచుదెబ్బ తగిలి ఆకులు రాలిపోయిన వృక్షాన్ని చూచి ఈ
హంసి బిగ్గరగా ఏడ్వడం ప్రారంభించింది.
మూ. హ్రస్వశ్చేచ్చతుర్థో దీర్ఘాశ్చైవ వర్ణాః,
సర్వే యత్ర పాదౌ రమ్యా తు నామ్నా.
యథా - ఏదే గజ్జమాణా అబ్భం ఛాదఅన్తా,
భీమా కాలమేహా ఉవ్వేదం జణేంతి.
(ఏతే గర్జన్తో2 —భ్రం ఛాదయన్తో భీమాః కాలమేఘాః ఉద్వేగం జనయన్తి)
91
92
తా. రమ్యా :- ఆరు అక్షరాల పాదంలో నాల్గవ అక్షరం లఘువై మిగిలిన వన్నీ
గురువు లైతే అది రమ్యావృత్తం.
ఉదా : - ఏడే - ఆకాశం కప్పివేసి ఉరుముతూన్న భయంకరమైన ఈ కారుమేఘాలు
ఉద్వేగం కలిస్తున్నాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9mqey3esjb5cdj6w9nsmv988racee7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/964</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230526</id>
    <revision>
      <id>587074</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. ఆద్యచతుర్థే చ అన్త్యముపాస్త్యం చ, యత్ర గురూణి స్యుః సా ఖలు వై కాన్తా. యథా - సాహఅ సుసబ్భాహం కింసి పిఏ కుద్దా, మా చిరసమృద్ధం పెక్టసి సబ్భావం. 947 93 94 (సాధయ సుసద్...'</comment>
      <origin>587074</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3298" sha1="ivvw7sjdezkb3cxol1oatmelrafm3g5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. ఆద్యచతుర్థే చ అన్త్యముపాస్త్యం చ,
యత్ర గురూణి స్యుః సా ఖలు వై కాన్తా.
యథా - సాహఅ సుసబ్భాహం కింసి పిఏ కుద్దా,
మా చిరసమృద్ధం పెక్టసి సబ్భావం.
947
93
94
(సాధయ సుసద్భావం కిమసి ప్రియే క్రుద్ధా; మాం చిరసంబద్ధం ప్రేక్షసే సద్భావమ్)
తా. కాంతా :- ఆరక్షరాల పాదంలో ఒకటి, నాలుగు, ఐదు, ఆరు అక్షరాలు
గురువు లైతే అది కాంతావృత్తం.
ఉదా:-
- సాహ - నీ సద్భావం పరిరక్షించుకో. ప్రియా! ఎందుకు కోపిస్తున్నావు?
చిరకాలంనుంచి నీతో సంబంధం గల సద్భావవంతుడ నైన నన్ను చూడు.
మూ. త్రీణ్యాదౌ తు యది అస్త్యశ్చాపి గురుః,
నామ్నా వై కథితా పక్ష్మిః సా తు యథా.
యథా - ఏసాహంసవహు ఏత్థా కాణణదో
గస్తుం ఊసుఇఆ కాస్తం సంగహుఆ.
(ఏషా హంసవధూః విద్ధా కాననతః గన్తుముత్సుకా కాస్తం సంగన్తుమ్).
95
96
తా. పంక్తి :- ఆరక్షరాల పాదంలోని మొదటి మూడు అక్షరాలు, చివరిదీ గురువు
లైతే అది పంక్తి (ఛందస్సు) వృత్తం.
. ఉదా :- ఏసా - ఈ హంసవధువు ఈ కాననం విడిచివెళ్లి ఏదో విధంగా తన
ప్రియుణ్ణి కలవాలని ఎంతో ఉత్కంఠతతో ఉంది.
మూ. లఘునీ చ గురు చ ద్విగుణం యది చ,
చరణే చరణే కథితా నలినీ.
యథా - పవణాహృదఆ తరుణా తరఓ
కుసుమోగ్గమఏ విహసంతి విఅ.
(పవనాహతాస్తరుణాస్తరవో కుసుమోద్గమే విహసన్తీవ)
97
98
తా. నలినీ :- ఆరక్షరాల పాదంలో రెండు లఘువులు ఒక గురువు రెండు
పర్యాయాలు వస్తే అది మాలినీవృత్తం.
ఉదా :- పవణా వసంతప్రారంభంలో మొక్క లన్నీ గాలికి కదులుతూ
నవ్వుతూన్నట్లున్నాయి. లేదా - పువ్వులు పుడుతూన్న తరుణవృక్షాలు పవనస్పర్శ తగిలి
నవ్వుతూన్నట్లున్నాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ivvw7sjdezkb3cxol1oatmelrafm3g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/965</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230527</id>
    <revision>
      <id>587075</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '948 మూ. స్యాద్ద్వితీయం హ్రస్వం సర్వమన్యద్ దీర్ఘమ్, యత్ర పాదౌ పాదౌ నీలతోయా సా స్యాత్. యథా - మేహవుందం వాదో వికరంతో వాది, దూసహో ఆవాది పాదవాణం వాసీ. నాట్యశాస్త్రము 99 100 (మేఘవృన్దం వాత...'</comment>
      <origin>587075</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3413" sha1="cfdjglmm2kfozn5frc4jhl6m0w43epy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;948
మూ. స్యాద్ద్వితీయం హ్రస్వం సర్వమన్యద్ దీర్ఘమ్,
యత్ర పాదౌ పాదౌ నీలతోయా సా స్యాత్.
యథా - మేహవుందం వాదో వికరంతో వాది,
దూసహో ఆవాది పాదవాణం వాసీ.
నాట్యశాస్త్రము
99
100
(మేఘవృన్దం వాతో వికిరన్ వాతి దుఃసహ ఆభాతి పాదపానాం లాసీ)
తా. నీలతోయా :- ఆరక్షరాల పాదంలో రెండవ అక్షరం లఘువై మిగిలిన వన్నీ
గురువు లైతే అది నీలతోయావృత్తం.
100:-
మేహవుందం- తీవ్రమైన గాలి మేఘసముదాయాన్ని ఇటు అటూ
విసిరేస్తూ చెట్లను ఊగిపోయే టట్లు చేస్తూ వీచుచున్నది.
మూ. గాయత్ర్యా జాతయో హ్యేతా విజ్ఞేయాః సమవృత్తజాః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఉష్టిగా జాతివి కల్పనమ్.
101
తా. గాయత్రీఛందస్సుకు సంబంధించి సమవృత్తాలైన ధ్రువజాతులు ఇవే. ఇప్పుడు
నేను ఉష్ణగ్ ఛందస్సుకు సంబంధించిన వృత్తాలలో ధ్రువాజాతులు చెపుతాను.
మూ. గురు నిధనగతం యది భవతి సదా,
భవతి తు చపలా ద్రుతగతిరథవా.
యథా - సురుచిరణయణం వరమణీణీయరం
మమ మదజణణం తవ వదణమీదం.
102
103
(సురుచిరనయనం వరమణినికరం మమ మదజననం తవ వదనమిదమ్)
తా. చపలా లేదా ద్రుతగతి - ఏడక్షరాల పాదంలో చివరి అక్షరం గురు వైతే
అది చపలావృత్తం లేదా ద్రుతగతివృత్తం.
ఉదా :- సురుచిర - అందమైన నేత్రములు గలది, శ్రేష్ఠమైన మణిసముదాయాలు
కలది అయిన నీ ఈ వదనం నాలో మదనుణ్ణి పుట్టిస్తూన్నది.
మూ. గురు చాస్త్యపఞ్చమం చరణే తృతీయతః,
గదితా తతస్తు సా విమలేతి నామతః
యథా - పిఓ వాఇ వాయఓ సువసంతకాలఏ
ఏస కాము ఓ విఅ మదనం జణేంతఓ.
104
105
(ప్రియో వాతి వాయుః సువసన్తకాలే; ఏష కాముక ఇవ మదనం జనయన్)
తా. విమలా :- ఏడక్షరాల పాదంలో ఐదవ అక్షరము, చివరి అక్షరము గురువు
లైతే అది విమలావృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfdjglmm2kfozn5frc4jhl6m0w43epy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/966</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230528</id>
    <revision>
      <id>587076</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 949 ఉదా :- పియో - వసంతకాలంలో ఈ వాయువు, ప్రియుడైన కాముకుడు వలె మన్మథుని (అభిలాషను) జనింపచేస్తూ వీచుతున్నాడు (చున్నది). మూ. గురుణా లఘునా చైవ సమానా యా హి వా ధ్రువా, ఛ...'</comment>
      <origin>587076</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3379" sha1="16jdnvodnlulh0kmemum5yfoctb644g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
949
ఉదా :- పియో - వసంతకాలంలో ఈ వాయువు, ప్రియుడైన కాముకుడు వలె
మన్మథుని (అభిలాషను) జనింపచేస్తూ వీచుతున్నాడు (చున్నది).
మూ. గురుణా లఘునా చైవ సమానా యా హి వా ధ్రువా,
ఛన్దస్యుష్టికృతే పాదౌ సా జ్ఞేయా కామినీ యథా.
యథా - పేక్టిఊణ ఆఅదం సాహవం చ ఇట్టఓ
పాదం వల్ల వారి వామవాదఓ.
106
107
(ప్రేక్ష్య ఆగతం మాధవం చ ఇష్టకః పాదపం వనోద్యతో వాతి వామవాతకః)
తా. కామినీ :- ఏడక్షరాల పాదంలో లఘువులు గురువులతో సమానరూపంలో
వరుసగా ఉంటే అది కామినీవృత్తం.
ఉదా :- వసంతుడు వస్తూన్నట్లు చూచి దక్షిణవాయువు వనంలో ఉద్యమించి
వసంతుని గౌరవంకోసం (స్వాగతిస్తూ) వృక్షాలను కదుపుతూన్నది.
మూ. ఆద్యే పునరథానే పాదే చ గురుణీ ద్వే,
జ్ఞేయా భ్రమరమాలా నామ్నా ప్రకథితా సా.
యథా - హంసాగమణదీరం కాసం సుఅవిచిత్రమ్,
108
109
ఏం సరకాలే రమ్మం సరసి తోఅమ్.
(హంసాగమనధీరం కాశం సుఖవిచిత్రమ్. ఏతత్ శరది కాలే రమ్యం సరసితోయమ్)
తా. భ్రమరమాలా : - ఏడక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండక్షరాలు, చివరి రెండక్షరాలు
గురువు లైతే అది భ్రమరమాలావృత్తం.
ఉదా :- హంసాగమణ - శరత్కాలంలో ఈ సరస్సు; హంసల రాకచేత ధీరంగా,
మనోహరంగా, ఉంది. రెల్లుగడ్డి సుఖప్రదమై విచిత్రంగా ఉంది. ఉదకం నిర్మలంగా
ఉంది.
మూ. ఆద్యచతుర్థగతే అస్త్యతమం చ గురు,
యత్ర సదా చరణే సా ఖలు భోగవతీ.
యథా - చక్కసణామవహూ కంతసహాఇణిఆ
ణిమ్మలయమ్మి జలే హిణ్ణది సంగదిఆ.
110
111
(చక్రసనామవధూః కాన్తసహాయం నీతా; నిర్మలే స్మిన్ జలే హిజ్ఙతి సంగతికా)
తా. భోగవతీ :- ఏడు అక్షరాల పాదంలోని మొదటి నాల్గవ, చివరి వర్ణాలు
గురువు లైతే అది భోగవతీవృత్తం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>16jdnvodnlulh0kmemum5yfoctb644g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/967</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230529</id>
    <revision>
      <id>587077</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '950 నాట్యశాస్త్రము ఉదాహరణం :- చక్కసణామ - ప్రియుణ్ణి చేరిన ఆడచక్రవాకపక్షి, కాంతునితో కలిసి నిర్మలమైన ఈ జలంలో సంచరిస్తూన్నది. మూ. ఆదౌ యది గురుణీ అన్యం నిధనగతమ్, జ్ఞేయా మధుకరికా...'</comment>
      <origin>587077</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="nu4ms049oex8kh6r8uhvu51kcxnaso3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;950
నాట్యశాస్త్రము
ఉదాహరణం :- చక్కసణామ - ప్రియుణ్ణి చేరిన ఆడచక్రవాకపక్షి, కాంతునితో
కలిసి నిర్మలమైన ఈ జలంలో సంచరిస్తూన్నది.
మూ. ఆదౌ యది గురుణీ అన్యం నిధనగతమ్,
జ్ఞేయా మధుకరికా హ్యుష్టిగ్విని గదితా.
యథా - ఏసా పిఅకలదా రమ్మాభరణజుదా,
కాలే మదజణణే జాదా కుసువవతీ.
112
113
(ఏషా ప్రియకలతా రమ్యాభరణయుతా, కాలే మదజననే జాతా కుసుమవతీ).
తా. మధుకరికా :- ఏడు అక్షరాల పాదంలోని మొదటి రెండు అక్షరాలు; చివరిదీ
గురువు లైతే అది మధుకరికావృత్తం.
ఉదా : ఏసా
-
రమ్య మైన ఆభరణములతో కూడిన (నిండి ఉన్న) ఈ
ప్రియంగులత మదజనక మైన కాలంలో కుసుమవతి అయినది.
చ
మూ. ద్వితీయం చ చతుర్థం చ అన్త్యోపాన్యే తథైవ చ,
పాదౌ యత్ర గురూణి స్యుః సుభద్రా నామతో యథా.
యథా - హిమాహదే వణమ్మి పణట్టపట్టితోయే,
కరేణుఆ విహీణో ఉవేది మతహతీ.
(హిమాహతే వనే ప్రణష్టపక్షితోయే; కరేణుకావిహీనః ఉపైతి మత్తహస్తీ).
114
115
తా. సుభద్రా :- ఏడక్షరాల పాదంలో రెండవ, మూడవ, ఆరవ ఏడవ అక్షరాలు
గురువులైతే అది సుభద్రావృత్తం.
ఉదా :- మంచు బాగా కురిసి, పక్షులూ, నీళ్లు లేని వనంలోనికి ఈ మత్తగజం,
ఆడ ఏనుగు లేకుండానే ప్రవేశిస్తూన్నది.
మూ. యది చ భవత్యన్యే పది పది దీర్ఘాణి,
త్రిగురురిహప్రోక్తా కుసుమవతీ నామ్మా.
యథా - జలహరసమృత్తే క్షితిధరమూలే
సహయరిసంజుత్తో పవిచరిదో హల్డీ.
(జలధరసంభృతే క్షితిధరమూలే; సహచరీసంయుక్తః ప్రవిచరితః హస్తీ)
116
117
తా. కుసుమవతీ :- ఏడక్షరాల పాదంలోని చివరి మూడు అక్షరాలు గురువు లైతే
అది కుసుమవతీవృత్తం.
ఉదా :- జలహర - సహచరీ(రు)లతో కూడి ఈ గజం మేఘాలతో నిండిన
పర్వతమూలంలో సంచరిస్తూన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nu4ms049oex8kh6r8uhvu51kcxnaso3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/968</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230530</id>
    <revision>
      <id>587078</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. ద్వితీయం చ తృతీయం చ అథాస్తే గురుణీ చేత్, సదా యత్ర తు పాదే భవేత్ సా ముదితా వై. యథా - మహామేహవిదాణం బలాకాకులబద్ధమ్, మహాభీమణిణాదం పదిణ్ణం గయణమ్మి. 951 118 119 (మహామే...'</comment>
      <origin>587078</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3337" sha1="acosik3t24u7c9og9xdhy4ucd82ntsu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. ద్వితీయం చ తృతీయం చ అథాస్తే గురుణీ చేత్,
సదా యత్ర తు పాదే భవేత్ సా ముదితా వై.
యథా - మహామేహవిదాణం బలాకాకులబద్ధమ్,
మహాభీమణిణాదం పదిణ్ణం గయణమ్మి.
951
118
119
(మహామేఘవితానం బలాకాకులబద్ధమ్; మహాభీమనినాదం ప్రదత్తం గగనే)
తా. ముదితా :- ఏడక్షరాల పాదంలోని రెండు, మూడు, ఏడు అక్షరాలు గురువు
లైతే అది ముదితావృత్తం.
ఉదా : - మహామేహ - ఆకాశంమీద చాల పెద్దదైన మేఘాల వితానం (చాదనీ)
బలాకలతో (కొంగలతో) ఆకులంగా కట్టబడింది. భయంకరంగా ధ్వని చేస్తూన్నది.
మూ. చతుర్థం నిధనం చైవ షష్ఠం చైవ గురూణ్యథ,
యత్ర తూష్ణక్కృతే పాదౌ నామ్నా సాహి ప్రకాశితా.
యథా - కుసుమగన్ధవాహీ సలిలరేణుపుణ్ణి
రమణ వాది వాదో మణసిజం జణంతో.
120
121
(కుసుమగన్ధవాహీ సలిలరేణుపూర్ణః రమణి వాతి వాతః మనసిజం జనయన్).
తా. ప్రకాశితా :- ఏడు అక్షరాల పాదంలోని నాలుగు, ఆరు, ఏడు అక్షరాలు
గురువు లైతే అది ప్రకాశితావృత్తం.
ఉదా :- కుసుమ - రమణీ! పుష్పగంధం మోసికొనివస్తూ, నీటి తుంపరలతో
నిండి ఉన్న ఈ మందమారుతం మన్మథుణ్ణి రేకెత్తిస్తూ వీస్తూన్నది.
మూ. ప్రథమం యత్ర పాదే లఘునీ పఞ్చమం చ,
కథితా సా తు దీప్తా సతతం చేత్తథోష్టిక్.
యథా - పవణో పుష్పవాహీ మదణం దీవయంతో,
సిసిరే వాది కాలే మమ సోఅం జణంతో.
122
123
(పవనః పుష్పవాహీ మదనం దీపయన్; శిశిరే వాతి కాలే మమ శోకం జనయన్)
తా. దీప్తా :- ఏడక్షరాల పాదంలో ప్రథమ - పంచమాక్షరాలు లఘువు లైతే అది
దీప్తావృత్తం.
ఉదా :- శిశిరఋతుపవనం సుగంధాన్ని అంతటా వ్యాపింపచేస్తూ మదనుణ్ణి
ఉత్తేజింప చేస్తూన్నది. నా కైతే శోకం కలిగిస్తూన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>acosik3t24u7c9og9xdhy4ucd82ntsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/969</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230531</id>
    <revision>
      <id>587079</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '952 చ మూ. ద్వితీయం చ చతుర్థం చ అన్త్యోపాన్యే తథైవ చ, తత్ర పాదే తు దీర్ఘాణి ఉష్టిక్ సా తు విలమ్బితా. యథా - గఇందతో అఖోఆ పటీపరితహంసా, భమంత చక్కవాఆ ణదీ గత సముహమ్. నాట్యశాస్త్రము 124 125 (గణ...'</comment>
      <origin>587079</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3491" sha1="t3j4wwzlucbaswr31f3ru17s8p6ofah" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;952
చ
మూ. ద్వితీయం చ చతుర్థం చ అన్త్యోపాన్యే తథైవ చ,
తత్ర పాదే తు దీర్ఘాణి ఉష్టిక్ సా తు విలమ్బితా.
యథా - గఇందతో అఖోఆ పటీపరితహంసా,
భమంత చక్కవాఆ ణదీ గత సముహమ్.
నాట్యశాస్త్రము
124
125
(గణేన్దతోయక్షోభా ప్రతీపరుద్ధహంసా; భ్రమచ్చక్రవాకా నదీ గతా సముద్రమ్)
తా. విలమ్బితా :- ఏడక్షరాల పాదంలోని ద్వితీయ - చతుర్థ - సప్తమవర్ణాలు
గురువు లైతే అది విలంబితావృత్తం.
ఉదా :- గఇందతో - గజేంద్రులు ఉదకాన్ని క్షోభింప చేస్తున్నా, హంసలు అడ్డం
వచ్చి ఆపుతున్నా, చక్రవాకాలు చక్రభ్రమణం చేస్తున్నా లెక్క చేయకుండా నది తనప్రియుడైన
సుముద్రుని చేరిపోయింది.
మూ. ఆద్యమథ పఞ్చమం దీర్ఘమథ నైధనమ్,
యత్ర యది నామతః చఞ్చలగతిస్తు సా.
యథా - మేహమలముక్కఓ ణిమ్మలభణిగ్గఓ,
పుణ్ణససి సౌహది ఏస ణహఅంగణే.
(మేఘమలముక్తః నిర్మలభాణ్ణగతః; పూర్ణః శశీ శోభతే ఏష నభోఙ్గణే)
126
127
తా. చంచలగతి :- ఏడక్షరాల పాదంలో ప్రథమ - పంచమ - సప్తమాక్షరాలు
గురువు లైతే అది చంచలగతివృత్తం..
ఉదా :- మేహమల - మేఘమాలిన్యానికి దూర మైన ఈపూర్ణచంద్రబింబం,
ఆకాశప్రాంగణంలో, నిర్మలమైన భాణంలో ఉన్నట్లు చాల మనోహరంగా ఉంది.
మూ. ఏతాస్తు జాతయో జ్ఞేయాః స్థితాః ప్రసాదికీష్వథ,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి త్వనుష్టుబ్ల లక్షణం పృథక్.
128
తా. ఇవీ ప్రాసాదికీ ధ్రువలలో ఉపయోగించే జాతులు. ఇప్పుడు నేను అనుష్టు
జాతి భేదాలను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. లఘునీ గురులఘునీ యది వా గురు చరమే,
చరణే ప్రతినియతా కథితా విమలజలా.
యథా - వికచామ్బుజహసిరే భమరావలిముహలే,
బహుణిమ్మలసలిలే విహగో పరిభమది.
129
130
(వికచామ్బుజహసితే భ్రమరావలిముఖరే, బహునిర్మలసలిలే విహగః పరిభ్రామ్యతి)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t3j4wwzlucbaswr31f3ru17s8p6ofah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/970</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230532</id>
    <revision>
      <id>587080</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 953 తా. విమలజలా :- ఎనిమి దక్షరాల అనుష్టుప్చందః పాదంలో రెండు లఘు వుల తరువాత తృతీయవర్ణము, మూడు లఘువుల తరువాత అష్టవర్ణమూ గురువు లైతే అది విమలాజలావృత్తం. ఉదా :- వి...'</comment>
      <origin>587080</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3384" sha1="o2zgwk7rnfel4qceu7d9p50pynupsln" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
953
తా. విమలజలా :- ఎనిమి దక్షరాల అనుష్టుప్చందః పాదంలో రెండు లఘు
వుల తరువాత తృతీయవర్ణము, మూడు లఘువుల తరువాత అష్టవర్ణమూ గురువు లైతే
అది విమలాజలావృత్తం.
ఉదా :- వికచామ్బుజ - వికసించిన పద్మాలతో హాసం చేస్తూన్న, భ్రమర పంక్తుల
ధ్వనులతో నిండిన నిర్మలసలిలం గల పద్మసరస్సుపైన పక్షి పరిభ్రమిస్తూన్నది (తిరుగు
తూన్నది).
మూ. యది ఖలు పఞ్చమకః పునరపి చాస్త్యగతః,
భవతి చ పాపి చ గురుః లలితగతిః ఖలు సా.
యథా - కుసుమసుఅందిఅఏ మణసిజదీవణఏ,
ప్రమదవణంగణఏ విలసది హంసవహూ.
131
132
(కుసుమసుగన్ధితే మనసిజదీపనే, ప్రమదవనాఙ్గణే విలసతి హంసవధూః)
తా. లలితగతి :- ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని పంచమ అష్టమాక్షరాలు గురువు
లయితే అది లలితగతివృత్తం.
ఉదా :- కుసుమ - పుష్పాల సుగంధంతో నిండి మన్మథోత్తేజకమైన ఉద్యాన
వనంలో హంసవధువు విహరిస్తూన్నది.
మూ. షష్ఠం చైవాష్టమం చైవ యస్యాః స్యాదక్షరం గురు,
నిత్యమానుష్టుభే పాడే మహీ జ్ఞేయా తు సాయా యథా.
యథా - బహుకుసుమసోహిఏ కమలసండఏ,
సహఅరసహోఇణీ పరిసరది హంసిఆ
133
134
(బహుకుసుమశోభితే కమలవనఖణే, సహచరసహాయినీ పరిసరతి హంసికా)
తా. మహీ :- ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని ఆరు ఎనిమిది అక్షరాలు గురువు లైతే
అది మహీవృత్తం.
-
అనేక కుసుమాలతో శోభిస్తూన్న కమలసరస్సులో
ఉదా : బహుకుసుమ
హంసిక సహచరునితో కలిసి సంచరిస్తూన్నది.
మూ. లఘుగణ ఇహ షట్కో యది భవతి ముఖే తు,
చరణగతివిధౌ సా మధుకరసదృశాఖ్యా.
యథా - వివిధవణవిచారీ కమలవణసుగన్ధ,
కుసుమవణవిబోధీ భవది సరది వాఓ.
135
136
(వివిధవనవిచారీ కమలవనసుగన్ధిః; కుసుమవనవిబోధీ భ్రమతి శరది వాతః)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o2zgwk7rnfel4qceu7d9p50pynupsln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/971</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230533</id>
    <revision>
      <id>587081</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '954 నాట్యశాస్త్రము తా. మధుకరసదృశా :- ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని మొదటి ఆరు అక్షరాలు లఘువు లైతే అది మధుకరసదృశావృత్తం. ఉదా - వివిధ - శరత్కాలంలో ఈ వాయువు కమలవనసుగంధాలతో నిండినదై, కుసుమ...'</comment>
      <origin>587081</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="72or7f4ibfnfhg3uac0flehn48yrr1w" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;954
నాట్యశాస్త్రము
తా. మధుకరసదృశా :- ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని మొదటి ఆరు అక్షరాలు
లఘువు లైతే అది మధుకరసదృశావృత్తం.
ఉదా - వివిధ - శరత్కాలంలో ఈ వాయువు కమలవనసుగంధాలతో నిండినదై,
కుసుమవన్నాన్ని మేల్కొలుపుతూ వివిధవనాలలో సంచరిస్తూ వీస్తూన్నది.
మూ. యది ఖలు పఞ్చమకం పునరపి చాస్త్యమకమ్,
గురు చరణే తు యదా భవతి సా నలినీ.
యథా - పులినతలంగణఏ కమలణిధివాసిణీ,
పజవం హి వాసగిహం పఅరది సారసి ఆ.
137
138
(పులినతలాఙ్గణే కమలనిధినివాసినీ, ప్రజవం హి వాసగృహం ప్రచరతి సారసికా)
తా. నలినీ :- ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని ఐదు, ఎనిమిది అక్షరాలు గురువు
లైతే అది నలినీవృత్తం.
ఉదా :- పులినతలంగణఏ - కమలసరోవనంలో నివసించే సారసిక నదీతీరం
మీద ఇసుకతిన్నె మీద ఉన్న తన ప్రియతముని ఆవాసగృహం వైపు వెళ్లడానికి బయలు
దేరింది.
మూ. ఆద్యమపి నిధనం చ దీర్ఘమథ భవతి చేత్,
యత్ర హి చరణవిధౌ సా ఖలు భవతి నదీ.
యథా - హంసకులసంముదితే సారసకులముహలే,
మత్తమధుఅరగణే హిణ్ణతి మహు అరిఆ.
139
140
(హంసకులసంముదితే సారసకులముఖరే మత్తమధుకరకులే హిజ్ఙతి మధుకరికా)
తా. నదీ :- ఎనిమిది అక్షరాల పాదంలోని ప్రథమ - అష్టమాక్షరాలు గురువు
లైతే అది నదీవృత్తం.
-
ఉదా :- హంసకులు ఈ మధుకరిక, హంసల గుంపులు ఆనందిస్తూన్న,
సారసకులాల కోలాహలంతో నిండిన, మదించిన మధుకరకులాలు వ్యాపించి ఉన్న
కమలవనంలోనికి ప్రవేశిస్తూన్నది.
మూ. అనుష్టుప్ జాతయోహ్యేతాః ప్రావేశిక్యః ప్రకీర్తితాః,
స్త్రీణాముత్తమమధ్యానామపకృష్టాం నిబోధత.
141
తా. ఇవి అనుష్టుప్ జాతికి చెందిన ప్రాదేశికీధ్రువలు. ఇపుడు నేను, మధ్యమ
ఉత్తమజాతిస్త్రీలు ప్రయోగించవలసిన 'అపకృష్ణాధ్రువను' గూర్చి చెపుతాను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>72or7f4ibfnfhg3uac0flehn48yrr1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/972</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230534</id>
    <revision>
      <id>587082</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. ఆద్యే చతుర్థమపి చాస్త్యే దీర్ఘాణి యత్ర చరణే తు, ప్రావేశికీ తు బృహతీ సా నామ్నా తథైవ రుచిరాఖ్యా- యథా - రాహూపరాఅహిఅసోహం చందం ణహే ణిసమిఊణ, తారాగణో వి హతసోహో...'</comment>
      <origin>587082</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="gtnd3fuylzveg5ydootwfse2c8yfe1m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. ఆద్యే చతుర్థమపి చాస్త్యే దీర్ఘాణి యత్ర చరణే తు,
ప్రావేశికీ తు బృహతీ సా నామ్నా తథైవ రుచిరాఖ్యా-
యథా - రాహూపరాఅహిఅసోహం చందం ణహే ణిసమిఊణ,
తారాగణో వి హతసోహో తేజస్సుఏహిం రుదదివ్వా.
(రాహూపరాగహృతశోభం చక్రం నభసి నిరీక్ష్య,
తారాగణో2పి హతశోభస్తేజోశ్రుభీ రుదతీవ).
-
955
142
143
తా. రుచిరా :- తొమ్మి దక్షరాల పాదంలోని ప్రథమ - చతుర్ధ నవమవర్ణాలు
గురువు లైతే అది రూచిరావృత్తం.
ఉదా :- రాహూపరాగ - చంద్రుడు రాహుగ్రస్తుడై ఆకాశంలో శోభావిహీనుడై
ఉండడం చూచిన తార లన్నీ అత్యధికమైన శోకంతో తేజోరూప మైన కన్నీళ్లు కారుస్తున్న
మూ. యది పఞ్చమం హి సతృతీయం పాదాస్తరచితే వై,
ప్రమితేతి సా భవతి నామ్నా అవకృష్ణా జాతిరిహ పణిక్తిఒ
యథా - ఘణగచ్ఛగేద్దపరిఖిత్తో అరుణఘహాపిహిదసోహో,
గయణంగణే విహరమాణో ణ విభాది జుహ్వరహిదేన్దు.
(ఘనగర్భగేహే పరిక్షిప్తో అరుణప్రభాపిహితశోభః,
గగనాఙ్గణే విహరమాణో న విభాతి జోత్స్నారహిత ఇన్దుః).
144
145
తా. ప్రమితా :- తొమ్మి దక్షరాల పాదంలో మూడవ అక్షరము, ఐదవ అక్షరము,
చివరి మూడు అక్షరాలు గురువు లైతే అది ప్రమితావృత్తం.
ఉదా :- ఘణగబ్బ - మేఘగర్భగృహంలో పడవేయబడిన చంద్రుడు, అరుణుని
కాంతి శోభను కప్పివేయగా జ్యోత్స్నారహితుడై ఆకాశాంగణంలో విహరిస్తున్నా శోభావిహీను
డై ఉన్నాడు.
మూ. యది ఖలు షష్టమథాన్యే భవతో గురుణీ చరణయోగే,
స్థితిలయకృతా తు జగతీ సా భువి గదితా గతశోకా.
యథా - జలహరణవిదాణవహిదఱో రవికిరణజాల హిదసోహో,
అహముఖవిణిగ్గవివణ్ణి అసు విసది అర్థగిరిమిందు.
(జలధరవితానపిహితాఙ్గః రవికిరణజాలహృతశోభః,
అహర్ముఖవినిర్గమ వివర్ణః ఆశు విశతి అస్తగిరిమిన్దుః).
146
147&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gtnd3fuylzveg5ydootwfse2c8yfe1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/973</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230535</id>
    <revision>
      <id>587083</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '956 నాట్యశాస్త్రము తా. గతశోకా :- తొమ్మి దక్షరాల పాదంలోని షష్ఠి - నవమాక్షరాలు గురువు లైతే అది గతశోకావృత్తం. ఉదా :- జలహర - మేఘాలు వ్యాపించడంచేత కప్పబడిన శరీరం కలవాడై సూర్యకిరణాలచే...'</comment>
      <origin>587083</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3887" sha1="mzbm0mh6uw65x9ce8ixgilbgpbz65u6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;956
నాట్యశాస్త్రము
తా. గతశోకా :- తొమ్మి దక్షరాల పాదంలోని షష్ఠి - నవమాక్షరాలు గురువు లైతే
అది గతశోకావృత్తం.
ఉదా :- జలహర - మేఘాలు వ్యాపించడంచేత కప్పబడిన శరీరం కలవాడై
సూర్యకిరణాలచేత కూడ శోభతగ్గిన, ప్రాతఃకాలప్రారంభంతో రంగు మారిపోయిన
చంద్రుడు అస్తాద్రి చేరుతున్నాడు.
మూ. ఆద్యే చతుర్థం దశమాష్టమాన్తగా యస్యా గురూణి చ భవన్తి పాదతః,
సా త్రైష్టుభే పాదవిధౌ విశ్లోకజాతిరవకృష్ణగతా.
యథా - మేహత్రిఓ రవికరాభిహదో తారాగణే హి విధురే గమిదో,
ఉవేది అరుణాభిహదో చందో ణహమ్మి రఅణీసహిదో.
(మేఘస్థితో రవికరాభిహతస్తారాగణైర్వేధుర్యం గమితః,
అస్తముపైత్యరుణాభిహతశ్చన్లో నభసి రజనీసహితః).
148
149
తా. విశ్లోక :- అతిజగతీఛందస్సుకు చెందిన పన్నెండక్షరాల పాదంలో మొదటి
రెండు అక్షరాలు, నాలుగు, ఎనిమిది, పది, పన్నెండు అక్షరాలు గురువు లైతే అది
విశ్లోకవృత్తం.
ఉదా :- మేహత్రిఓ - మేఘాలమధ్య ఉండిపోయిన చంద్రుడు రవికిరణాలచేత
కొట్టబడి, తారాగణములు విడిచివేయగా, అరుణుని చేత తిరస్కృతుడై రాత్రితో కూడ
అస్తమిస్తున్నాడు.
మూ. ఆద్యే చతుర్థం దశమం నైధనం హ్యష్టమం తథా,
యత్ర దీర్ఘాణి పాద స్యుః తత్ వృత్తం లలితం స్మృతమ్.
యథా - ఏసో పమత్తమయఘుమ్మిదాణలో
ఝణో పఫుల్లవణవాదిచాలిదో,
పాసాభిబద్ధచరణో గఆణుగో
రమ్మం వణం గఅవరో పలాఅది.
(ఏష ప్రమత్తమదఘూర్ణితాననో క్షీణః ప్రఫుల్లవనవాతచాలితః
పాశాభిబద్ధచరణో గజానుగో రమ్యే వనే గజవరః పలాయతే).
150
151
తా. లలితా:- పన్నెండు అక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఎనిమిది, పది,
పన్నెండు అక్షరాలు గురువు లైతే అది లలితావృత్తం.
ఉదా :- ఏసో - అత్యధిక మైన మదంచేత తల తిరిగిపోతూన్న, చిక్కిపోయి
అధికమైన వనవాయువుచేత కదిలిపోతూన్న, పాశాలచేత కట్టబడిన పాదాలు గల ఈ
శ్రేష్ఠగజం, మరొక గజాన్ని అనుసరిస్తూ వనంలో పరుగెత్తుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mzbm0mh6uw65x9ce8ixgilbgpbz65u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/974</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230536</id>
    <revision>
      <id>587084</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. యది పఞ్చమం హి సతృతీయనైధనం నవమం ద్వితీయమపి తస్య తాదృశమ్, చరణే గురూణి యది సాతిపూర్వికా జగతీ బుడ్డెర్నిగదితా విలమ్బితా. యథా - ఘణసంతదాయదవిదాణమంబరం అవలంబఊ...'</comment>
      <origin>587084</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="3wueeerrel7j5b0gyh6zzbxg8yzy43a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. యది పఞ్చమం హి సతృతీయనైధనం
నవమం ద్వితీయమపి తస్య తాదృశమ్,
చరణే గురూణి యది సాతిపూర్వికా
జగతీ బుడ్డెర్నిగదితా విలమ్బితా.
యథా - ఘణసంతదాయదవిదాణమంబరం
అవలంబఊణ రఅణీముహే ససీ,
గహగాహసంకుచితమందకోహఓ
ణ విరాజదే సవది కిం పధావిఓ.
(ఘనసన్తతాయతవితానమమ్బర
మవలమ్బితుం న రజనీముఖే శశీ,
గ్రహగ్రాహసంకుచితమన్దజ్యోత్స్నః
న విరాజతే సపది కిం ప్రధావితః).
957
152
153
తా. విలంబితా :- పదమూడు అక్షరాల పాదంలోని మూడు, ఐదు, తొమ్మిది,
పదకొండు, పదమూడు అక్షరాలు గురువు లైతే అది విలంబితవృత్తం.
ఉదా : ఘణ
-
రాత్రిప్రారంభంలో చంద్రుడు ఆకాశం అంతా మేఘాలు
కప్పివేయడంచేత, పైకి రాజాలక, రాహువు పట్టుకొన్నప్పుడు క్షీణించి నట్లు వెన్నెల క్షీణించగా
ప్రకాశించడంలేదు. ఎక్కడి కైనా పారిపోయాడా!
(శ్లోకాలలో తప్పులు అధికంగా ఉండడంచేత ఉన్న పదాలను పట్టి అర్థాలు చెప్పడం
జరుగుతూన్నది. అందుచేతనే నాట్య శాస్త్రగ్రంథపరిశోధనలో అత్యధికమైన పరిశ్రమచేసిన
మన్మోహన్ ఘోష్ కూడ అనేక స్థలాలలో దాదాపు అన్ని అధ్యాయాలలోనూ కూడ,
&quot;Text is corrupt&quot; (పాఠం సరిగా లేదు). &quot;Translation is tentative&quot; &quot;నేనిచ్చిన
అనువాదం ఏదో ఇవ్వాలి కదా అని ఇచ్చినది) అని స్పష్టంగా వ్రాశారు.
మూ. ఏతాః సుజాతయో జ్ఞేయాః స్థితానాం తు ప్రవేశజాః,
ఆక్షేపికాపకృష్ణానాం సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్.
154
తా. ఇవి ప్రావేశికీస్థితాజాతికి చెందిన ధ్రువలు. ఇప్పుడు ఆక్షేపికాపకృష్ణాజాతికి
చెందిన ధ్రువలను చెపుతాను.
మూ. సుప్రతిష్ఠాదికం ఛన్దస్త్వవకృష్ణాసు యోజయేత్,
అత్యుక్తాదీని చ తథా దేవస్తుత్యాశ్రయాణి తు.
155
తా. అపకృష్టాధ్రువలలో సుప్రతిష్ఠాజాతిఛందస్సులు ఉపయోగించాలి. అదే విధంగా
దేవతాస్తుతిలో ప్రయోగించే వాటిలో అత్యుక్తాది ఛందస్సులను ఉపయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3wueeerrel7j5b0gyh6zzbxg8yzy43a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/975</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230537</id>
    <revision>
      <id>587085</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '958 మూ. అక్షరాణాం నివేశన యతయః పాణయస్తథా, అవకృష్ణాస్తు యస్యాః స్యుః అవకృష్ణా తు సా భవేత్. నాట్యశాస్త్రము 156 తా. దేని యతులు, పాణులు, అక్షరాలు కలల మధ్య నున్న విభాగాదుల ద్వారా కూర్చ...'</comment>
      <origin>587085</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="mp3xdbvc02z6u0msunve3ksgxprobtw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;958
మూ. అక్షరాణాం నివేశన యతయః పాణయస్తథా,
అవకృష్ణాస్తు యస్యాః స్యుః అవకృష్ణా తు సా భవేత్.
నాట్యశాస్త్రము
156
తా. దేని యతులు, పాణులు, అక్షరాలు కలల మధ్య నున్న విభాగాదుల ద్వారా
కూర్చబడతాయో అది అపకృష్టాధ్రువ (?)
మూ. స్థాయివర్ణా స్థితలయా కలాన్తరకృతాక్షరా,
సమపాణియతిశ్చైవ హ్యపకృష్ణా విధీయతే.
157
తా. అపకృష్ణాధ్రువలో స్థాయివర్ణాలు, స్థితలయలు, వివిధకలలలో వర్ణసంఖ్యా
నిర్ధారణము, సమపాణి, సమయతి ఉంటాయి.
మూ. అల్పవస్తుపదా నిత్యమపకృష్ణా విధీయతే,
ప్రావేశిక్యాస్తు సంక్షేపః కరణాఙ్గపరిగ్రహాత్.
159
తా. అపకృష్ణాధ్రువను అల్పవస్తువుతోను, అల్పపదాలతోను నిర్మించాలి. ప్రావేశికీ
ధ్రువలో కరణాంగాలను ప్రవేశపెట్టడంద్వారా, దానిని సంక్షిప్తం చెయ్యాలి.
మూ. ఏవం జ్ఞేయాపకృష్ణానాం జాతీనాం వృత్తసంభవః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ద్రుతానామిహ లక్షణమ్.
160
తా. అపకృష్ణాధ్రువలో ఉపయోగించే వృత్తాల విధానం ఈ విధంగా తెలియ
దగినది. ఇప్పుడు ద్రుతాధ్రువల లక్షణం చెపుతాను.
మూ. ముఖే తు తోటకం కృత్వా శేషం హ్రస్వం తు యోజయేత్,
యుగ్మమోస్తు మిశ్రం వా తథైవ లఘుసంచయః
161
తా. దీని ప్రారంభంలో తోటకం చేసి (ఉపయోగించి) మిగిలిన భాగంలో లఘువు
లను ఉపయోగించాలి. లేదా - లఘువు, తరువాత గురువు ఈ విధంగా ఒకదాని
తరవాత ఒకటి మారుస్తూ పూర్తి చెయ్యాలి.
మూ. జగత్యాదిర్భవేత్ సా తు తథాతిధృతినైధనాః,
తథా ద్రుతా చ ఛన్దోభిర్నానావృత్తసముద్భవాః.
162
తా. జగతీఛందస్సు మొదలు అతిభ్రుతిఛందస్సువరకు ఉన్న వేరు వేరు ఛందస్సుల
లోని వృత్తాలను ధ్రుతాధ్రువలో ఉపయోగించవచ్చును.
మూ. అష్టావాదౌ యస్మిన్ సాన్యం స్యాన్నవమం
దీర్ఘాణి స్యుః శిష్టే ద్వే పై చేల్లఘునీ,
వృత్తం హ్యేషా విజ్ఞేయా గాన్ధర్వవిధౌ
యస్మిన్నేవం నిత్యం విక్రాన్తా జగతి.
163&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mp3xdbvc02z6u0msunve3ksgxprobtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/976</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230538</id>
    <revision>
      <id>587086</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము యథా - ఏసో మేహో ణాదం ధత్తే ధూమణిహో విజ్ఞుజ్ఞుత్తో దారేదీదం భూమి అలం సించంతోతో యోఘం ఘోరో హత్రిణిహో అదిద్దుదం. సంచా (ఏష మేఘో నాదం ధత్తే ధూమనిభో విద్యుద్యుక్త...'</comment>
      <origin>587086</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="ln36lz553p25jnqeimd6vroxzz4cf86" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
యథా - ఏసో మేహో ణాదం ధత్తే ధూమణిహో
విజ్ఞుజ్ఞుత్తో దారేదీదం భూమి అలం
సించంతోతో యోఘం ఘోరో హత్రిణిహో
అదిద్దుదం.
సంచా
(ఏష మేఘో నాదం ధత్తే ధూమనిభో
విద్యుద్యుక్తో దారయతీదం భూమితలమ్,
సిఇ్చన్ తోయౌఘం ఘోరో హస్తినిభో
సంఛాదయన్ లోకాలోకమతిద్రుతమ్).
959
164
తా. విక్రాన్తా :- పన్నెండు అక్షరాల పాదంలోని మొదట తొమ్మిది అక్షరాలు,
పన్నెండవ అక్షరమూ గురువు లైతే దీనిని విక్రాన్తావృత్తం అంటారు.
ఉదా :- ఏసోమేహో - పొగ వలె ఉన్న ఈ మేఘం ఉరుముతూన్నది. మెరుపులతో
కూడి జలప్రవాహాలతో నింపుతూ నేలను చీల్చివేస్తూన్నది. భయంకర మైన ఏనుగు వలె
ఉన్నది. అతిశీఘ్రంగా లోకంలో ఉన్న వెలుతురును కప్పివేస్తూన్నది.
మూ. అష్టావాదౌ దీర్ఘాణి స్యుస్త్వతిజగతీ,
అస్త్యం దీర్ఘం సా విజ్ఞేయా మదనవతీ.
యథా - ఏసో మేహో ణాణద్దంతో అలకణిహో,
సద్దారంతో విద్యుజ్ఞోహో భమది దుదమ్.
165
166
(ఏష మేఘో నాదయన్నలకనిభః సందారయన్ విద్యుజ్జోత్స్నో భ్రమతి ద్రుతమ్)
తా. మదనవతీ :- అతిజగతీఛందస్సులోని పాదంలోని పదమూడు అక్షరాలలో
మొదటి ఎనిమిది అక్షరాలు, చివరిది గురువు లైతే సమపాదాల ఈ ధ్రువకు మదనవతీ
అని పేరు.
ఉదా :- ఏసో మేహో - ముంగురులు వలె ఉన్న ఈ మేఘం, (హృదయం)
చీల్చివేస్తూ, మెరుపు లను వెన్నెలతో శీఘ్రంగా తిరుగుతూంది.
మూ. పఞ్చ త్వా యత్ర గురూ హ్యష్టమనవమే
అస్త్యం దీర్ఘం సా ఖలు నామ్నా విమలగతిః.
యథా - బాలో చన్దో మేహవిముక్కో విమలకరో
రోచీరంగా సోహది కం ఉవరిగదో
లీలాక్టిక్తో గంగధరేణేవ సురుచిరో
మూలారోహో ణాగణివాసో అధికవవు.
167
168&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ln36lz553p25jnqeimd6vroxzz4cf86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/977</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230539</id>
    <revision>
      <id>587087</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '960 (బాలశ్చన్దః మేఘవిముక్తః విమలకరః రోచీరఙ్గః శోభతే కాస్తః ఉపరిగతః, లీలాక్షిప్తః గజ్గాధరేణేవ సురుచిరః మూలారోహః నాగనివాసః అధికవపుః). నాట్యశాస్త్రము తా. విమలగతి :- పద్నాలు గక్...'</comment>
      <origin>587087</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="fjei9nvhj1s4ukcrk9k7ljs412ri0zt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;960
(బాలశ్చన్దః మేఘవిముక్తః విమలకరః
రోచీరఙ్గః శోభతే కాస్తః ఉపరిగతః,
లీలాక్షిప్తః గజ్గాధరేణేవ సురుచిరః
మూలారోహః నాగనివాసః అధికవపుః).
నాట్యశాస్త్రము
తా. విమలగతి :- పద్నాలు గక్షరాల పాదంలోని మొదటి ఐదు అక్షరాలు, ఎనిమిది,
తొమ్మిది అక్షరాలూ, చివరిది గురువు లైతే అది విమలగతి.
ఉదా :- బాలో చన్దో - మేఘాలనుండి బైటకు వచ్చిన బాలచంద్రుడు నిర్మలము
లైన కిరణాలతో కాంతులకు నివాసమై మనోహరంగా ఉన్నాడు. అతిసుందరు డైన ఆ
బాలచంద్రుడు శివునిచే, అలంకారంగా ధరించడానికై, విలాసపూర్వకంగా గ్రహింపబడిన
వాడు వలె అధికమైన శరీరంతో ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తున్నాడు. (అస్పష్టార్థం).
మూ. (మరొక ఉదాహరణం)
తారమట్టే మేహవిముక్కో విమలకరో
ఉజ్జాహింతో జాతి సమగ్గం రజదణిహో,
జోఙ్ఞాసోహం విక్కిరమాణో గగణతలే
లీలాపత్తో గచ్ఛది ఏసో రజణికరో.
(తారామధ్యే మేఘవిముక్తో విమలకరః
ఉజ్జృమ్భయన్ యాతి సమగ్రం రజతనిభః
జ్యోత్స్నాశోభాం వికీర్ణయన్ గగనతలే
లీలాప్రాప్తః గచ్ఛత్యేష రజనికరః.)
తా. నక్షత్రమధ్యలో నున్న చంద్రుడు మేఘా లన్నీ తొలగిపోగా నిర్మలమైన కిరణాలతో
విజృంభిస్తూ పూర్తిగా వెండి వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. వెన్నెల శోభను అంతటా విస్తరింపచేస్తూ
విలాసపూర్వకంగా ఆకాశతలంలో విహరిస్తున్నాడు.
మూ. నవమం నైధనం చైవ ద్వాదశం సత్రయోదశమ్,
గురూణి యస్యాః పాడే స్యుః శక్వర్యా విభ్రమా యథా.
యథా - విగదఘణతిమిరే ణిమ్మలతారే ఖే
వికచకుముదవణబన్ధు సదారోచో
రజదగిరిసిహరసణ్ణిహిదో చందో
ఉదఅది వరతణు దే హిఅఆణందో.
169
170&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fjei9nvhj1s4ukcrk9k7ljs412ri0zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/978</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230540</id>
    <revision>
      <id>587088</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము (విగతఘనతిమిరే నిర్మలతారే భే వికచకుముదవనబన్ధుః సదారోచః, ఉదయగిరిశిఖరసన్నిహితశ్చన్ధః ఉదయతి వరతను తే హృదయానన్దః). 961 తా. విభ్రమా :- శక్వరీఛందస్సు పాదంలోని పద్...'</comment>
      <origin>587088</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3482" sha1="2nm0jpxdcpxsm8tpshxlpas5443r2zw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
(విగతఘనతిమిరే నిర్మలతారే భే
వికచకుముదవనబన్ధుః సదారోచః,
ఉదయగిరిశిఖరసన్నిహితశ్చన్ధః
ఉదయతి వరతను తే హృదయానన్దః).
961
తా. విభ్రమా :- శక్వరీఛందస్సు పాదంలోని పద్నాలుగు అక్షరాలలో నవమ .
ద్వాదశ త్రయోదశ అంతిమవర్ణాలు గురువు లైతే అది 'విభ్రమా' వృత్తం.
-
ఉదా : విగద
-
-
సుందరీ! దట్టమైన చీకట్లు తొలగిపోయిన, ప్రకాశిస్తూన్న
నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలో, వికసించిన కలవల గుంపులకు బంధువు, సర్వదా
కాంతిమంతుడు, కైలాసగిరిశిఖనికి సంనిహితుడు అయిన, నీకు హృదయానందకరుడైన
చంద్రుడు ఉదయిస్తున్నాడు.
మూ. ఆద్యచతుర్థే పఞ్చమషష్టే నవదశమే
పాదవిభక్తా యత్ర తు దీర్ఘం నిధనగతమ్,
తత్ర తు బోధ్యా పఞ్చదశాఖ్యే భువి హి సదా
భూతలతన్వీ శక్వరిసంజ్ఞా హ్యతివిహితా.
యథా - పాదవసిస్సం కంపఅమాణో పడుణిణదో
సేలతడేసుం పకలమాణో విసమగది,
రేణుసమూహం ఉద్ధుఅమాణో రుణకవిలో
వాఅది వాదో చండపవాహీ రుసిద ఇవ.
(పాదపశీర్షం కమ్పయమానః పటునినదః
శైలతటేషు ప్రస్థలమానః విషమగతిః,
రేణుసమూహముద్ధరమాణః అరుణకపిలో
వాతి వాతః చణ్ణప్రవాహీ రుష్టః ఇవ).
171
172
తా. భూతలతన్వీ :- పదిహేను అక్షరాల పాదంలో ఒకటి, నాలుగు, ఐదు, ఆరు,
తొమ్మిది, పది, పదిహేను అక్షరాలు గురువు లైతే అది భూతలతన్వీవృత్తం.
ఉదా :- పాదవసిస్సం - వృక్షశిఖరాలను కదల్చివేస్తూ, మహాధ్వనితో, పర్వతాల
మీద, గమనం అడ్డుకొనడంచేత విషమంగా గమనం చేస్తూ, రేణుసముదాయాన్ని
ఎగురగెడుతూ అరుణ కపిలవర్ణాలలో ఈ ఝంఝామారుతం కోపంతో ఉన్నదా
అన్నట్లు తీవ్రంగా వీస్తూన్నది.
మూ. ఆద్యచతుర్థే సప్తమమన్యం దశమే..పి,
యత్ర గురూణ్యథ సా సుకుమారేత్యభిగదితా.
173&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2nm0jpxdcpxsm8tpshxlpas5443r2zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/979</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230541</id>
    <revision>
      <id>587089</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '962 యి యథా - మేహసమూహణిబద్ధవిదాణం జలభరితం సోహఇ ఇందధనుజ్ఞలమజం గయణతలం. (మేఘసమూహహనిబద్ధవితానం జలభరితం శోభతే ఇన్ద్రధనూజ్జ్వలమధ్యం గగనతలమ్). నాట్యశాస్త్రము 174 తా. సుకుమారా :- పదహా ర...'</comment>
      <origin>587089</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3800" sha1="7o93guua1a6zqll0nalvxpnnkegoguq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;962
యి
యథా - మేహసమూహణిబద్ధవిదాణం జలభరితం
సోహఇ ఇందధనుజ్ఞలమజం గయణతలం.
(మేఘసమూహహనిబద్ధవితానం జలభరితం
శోభతే ఇన్ద్రధనూజ్జ్వలమధ్యం గగనతలమ్).
నాట్యశాస్త్రము
174
తా. సుకుమారా :- పదహా రక్షరాల పాదంలో ఒకటి, నాలుగు, ఏడు, పది,
పదహారు అక్షరాలు గురువు లైతే అది సుకుమారావృత్తం.
ఉదా :- సోహఇ - మేఘసమూహంచేత కట్టబడిన వితానం కలది (అంతటా
వ్యాపించిన మేఘంతో అందమైన వితానం (ఆచ్చాదనం) కట్టినట్లున్నది), నీటితో నిండినది,
మధ్యలో ఇంద్రధనస్సుతో ప్రకాశిస్తూన్నది అయిన గగనతలం శోభిస్తూన్నది.
మూ. తృతీయం చ చతుర్థం చ సప్తమం చాష్టమం తథా,
నవమం ద్వాదశం చైవ నైధనం సత్రయోదశమ్.
175
యత్ర దీర్ఘాణి పాదే తు ధృతిచ్ఛన్దఃసమాశ్రయే,
సా జ్ఞేయా గీతకవిధౌ ధ్రువా స్ఖలితవిక్రమా.
యథా - దివసం సూరసణాహం ఖే విఅ చందో కుముదవణే
ఉదితే దీనది ఏసో దప్పణబిమ్బాకిదీనదిసో,
గయణే మేహవిముఖే సోమ్మసుహాఓ రతిసుహగో
వహలం వికిరమాణో సారదఓణ్ణం పజతి దుదమ్.
(దివసం సూర్యసనాథం ఖే ఇవ చన్ద్రః కుముదవనే
ఉదితో దృశ్యత ఏష దర్పణబిమాృకృతిసదృశః
గగనే మేఘవిముక్తే సౌమ్యస్వభావో రతిసుభగః,
బహులం వికిరన్ శారదజ్యోత్స్నాం ప్రజతి ద్రుతమ్).
550.
176
177
- స్థలితవిభ్రమా :- పదహారు అక్షరాల ధృతిచ్ఛందఃపాదంలో మూడు, నాలుగు,
ఏడు, ఎనిమిది, తొమ్మిది, పన్నెండు, పదమూడు, పదహారు అక్షరాలు గురువు లైతే అది
స్ఖలితవిక్రమాధ్రువాగీతి.
ఉదా : - దివసం :- పగలు సూర్యు డుండగా ఆకాశంమీద ఉదయిస్తూన్న చంద్రుడు
కుముదవనంలో ప్రతిబింబించినట్లు, అద్దంలో ప్రతిబింబించి నట్లు కనబడుతున్నాడు;
మేఘాలు తొలగిపోయిన ఆకాశంలో సౌమ్యస్వభావవంతుడు, రతి వర్ధకుడు అయిన
చంద్రుడు శరత్కాలపు వెన్నెలను అంతలా ప్రసరింపచేస్తూ శీఘ్రంగా వెడుతున్నారు.
మూ. యది ఖలు పఞ్చమష్టమమస్త్యం దశమపరం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7o93guua1a6zqll0nalvxpnnkegoguq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/980</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230542</id>
    <revision>
      <id>587090</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము పునరపి తస్య పరం గురుకం చేచ్చరణవిధౌ, ఇయమిహ సప్తదశాక్షరపాదే రుచిరముఖీ వికసితపఙ్కజపత్రనిభాక్షీ మునిగదితా. యథా - అసణిరవాహదపాదవకూడో ధరణిధరో పగలిఅకన్దరనిఙ్...'</comment>
      <origin>587090</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3461" sha1="56931ti8xabkj9up4vd9bu4k13ouvcw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
పునరపి తస్య పరం గురుకం చేచ్చరణవిధౌ,
ఇయమిహ సప్తదశాక్షరపాదే రుచిరముఖీ
వికసితపఙ్కజపత్రనిభాక్షీ మునిగదితా.
యథా - అసణిరవాహదపాదవకూడో ధరణిధరో
పగలిఅకన్దరనిఙ్ఞరసానురవో ముహలో
వివిహవిహంగమ సేవిఅకుంజో జహజలదో
పరదుహచంపకగీఅసణాహో హసది విఅ.
అశనిరవాకృతపాదపకూటో ధరణీధరః
ప్రగలితకన్దరనిర్ఘరసానూ రవముఖరః
వివిధవిహఙ్గమసేవితకుణ్ణి యతజలదః
పరభృతచమ్పక (పంచమ) గీతసనాథో హసతీవ.
963
178
179
తా. రుచిరముఖీ : పదిహే డక్షరాల పాదంలో పంచమ, అష్టమ, ఏకాదశ,
ద్వాదశ అంతిమ వర్ణాలు గురువు లైతే అది రుచిరముఖీ ధ్రువాజాతి.
ఉదా - అసణి
-
పిడుగుల ధ్వనిచేత కొట్టబడిన వృక్షసముదాయము గలది,
గుహలనుండి స్రవిస్తూన్న ప్రవాహములతో నిండిన చరియలు గలది ధ్వనిస్తూన్నది,
అనేకవిధాలైన పక్షులకు నివాసమైన పొదరిళ్లు కలది, మేఘాలను అడ్డుకొంటున్నదీ,
కోకిలల పంచమధ్వనులతో కూడినదీ అయిన పర్వతం నవ్వుతూన్నట్లుంది.
మూ. పఞ్చమం హ్యష్టమం యత్ర త్రయోదశమథాపి చ,
గురూణ్యష్టాదశం చైవ ద్రుతా వై చపలా తు సా.
యథా - పవనవిఘుణ్ణిదపఙ్కజకుసుమం సరసి జలం
కమలిణీవత్తపసాహితసుభఅం పలిహణిహం
చలిదతరంగవిదారితకుసుమం చలిదకద
కుభిదవిహంగవకంపిదసుహలం హసది విఅ.
(పవనవిఘూర్ణితపఙ్కజకుసుమం సరసి జలం
కమలినీపత్రప్రసాది సుభగం స్ఫటికనిభం
చలితతరఙ్గవిధారితకుసుమం చలితగతం
క్షుభితవిహఙ్గమకమ్పితముకులం హసతీవ).
180
181
తా. ద్రుతచపలా :- పద్దెనిమిది అక్షరాల పాదంలో ఐదు, ఎనిమిది, పదమూడు,
పద్దెనిమిది అక్షరాలు గురువు లైతే అది ద్రుతచపలాధ్రువ.
ఉదా :- పవన :- ఈ సరోవరంలో జలంమీద నున్న పద్మాలు వాయువుచేత&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>56931ti8xabkj9up4vd9bu4k13ouvcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/981</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230543</id>
    <revision>
      <id>587091</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '964 నాట్యశాస్త్రము ఇటూ అటూ తిరిగి పోతున్నాయి; ఊగుతున్నాయి. తామరాకులతో అందంగా ఉంది. స్ఫటికం వలె నిర్మలంగా ఉంది. తరంగాలు కదుల్తుండగా పైన ఉన్న పుష్పాల గుంపులు గుంపులుగా చీలిపో...'</comment>
      <origin>587091</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="2geqz9mdwcal1o1sjedjbtdsm5kxb7m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;964
నాట్యశాస్త్రము
ఇటూ అటూ తిరిగి పోతున్నాయి; ఊగుతున్నాయి. తామరాకులతో అందంగా ఉంది.
స్ఫటికం వలె నిర్మలంగా ఉంది. తరంగాలు కదుల్తుండగా పైన ఉన్న పుష్పాల గుంపులు
గుంపులుగా చీలిపోతున్నాయి. కదలుతూన్న గమనంతో క్షోభ చెందిన పక్షులచేత
కమలముకులాలు కదిలిపోతూండగా నవ్వుతూన్నట్లుంది.
మూ. యది ఖలు భవతి చరణవిధౌ ద్వాదశపరతః
గురుగురు పునరపి నిధనగతం పై గురుసహితమ్
ఇహ ఖలు ధృతిరతినిగదితనామా మునివిహితా
కవిగణమతిమత సముదితచిత్రా కనకలతా.
యథా పముదిఅగహగణవిధిరహసోహో అణగఓ
-
విలులి
అజలహరసముదఅహీణో ణఅణ సుహణో
కిరణణివహదతిమిరో సోర జదణిహో
పసరది వరతణు హలధరలీలో సరది ససీ.
(ప్రముదిత
గ్రహగణవిధృతశోభో గగనగతో
విలులితజలధరసముదయహీనం పవనసుభగః,
కిరణ వహనిహతిమర ఏష రజతనిభః
ప్రసరతి వరతను హలధరలీలః శరది శశీ).
తా. కనకలతా :- పందొమ్మిది అక్షరాలు అతిధృతిచందః పాదంలోని పదమూడు,
పద్నాలుగు పందొమ్మిది అక్షరాలు గురువు లైతే అది కనకలతాధ్రువ.
ఉదా :- పముదిఅ - సుందరాంగీ! ఈ శారదచంద్రుడు ఆకాశంలో నేత్రానంద
కరుడుగా సంచరిస్తున్నాడు. ఆనందిస్తూన్న గ్రహసముదాయాల శోభ ఈ చంద్రుని శోభను
పెంచుతూన్నది. జలధరఖండా లేవీ వీనికి అడ్డుగా లేవు. కిరణసముదాయంతో చీకటి
చీల్చి వేస్తున్నాడు. బలరాముని వలె ఉన్నాడు.
మూ. పాడే పఞ్చమమస్త్యం చ దీర్ఘం ద్వాదశమేవ చ,
పదావృత్త్యా తదా జ్ఞేయా చపలా ముఖసంహితా.
యథా - పిఅసహి ఆఇఅ గఅణతలే చవలదరముహీ
పవిచరదౌ మదసురహముహీ సురవరయువతిః.
(ప్రియసఖి ఆయతగగనతలే చపలతరముఖీ
ప్రవిచరతి మదసురభిముఖీ సురవరయువతిః)
184
185&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2geqz9mdwcal1o1sjedjbtdsm5kxb7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/982</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230544</id>
    <revision>
      <id>587092</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 965 తా. ముఖచపలా :- పందొమ్మిది అక్షరాల పాదంలో ఐదు, పన్నెండు, పందొమ్మిది అక్షరాలు గురువు లైతే అది ముఖచపలాధ్రువ. ఉదా :- పిఅసహి - ప్రియసఖి! అతిచపలమైన ముఖం గల ఈ సురవరయ...'</comment>
      <origin>587092</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3883" sha1="1m4fojzq50xc9fkk1xy887kcs32t6d1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
965
తా. ముఖచపలా :- పందొమ్మిది అక్షరాల పాదంలో ఐదు, పన్నెండు, పందొమ్మిది
అక్షరాలు గురువు లైతే అది ముఖచపలాధ్రువ.
ఉదా :- పిఅసహి - ప్రియసఖి! అతిచపలమైన ముఖం గల ఈ సురవరయువతి
(మెరుపు) మదంతో అందమైన ముఖంతో విశాలమైన ఆకాశంలో ఎలా సంచరిస్తూన్నదో
చూడు.
మూ. ఏతా హ్యష్టా తు విజ్జేయా ధ్రువాణాం మూలజాతయః,
ఆభ్యో వినిఃసృతాశ్చాన్యా యుగ్మాజావిషమాక్షరాః.
186
తా. ఈ ఎనిమిదీ ధ్రువల మూలజాతులు. వీటినుండి సరి పాదాలు, బేసి పాదాలు
గలవి, విషమాక్షరములు అయిన మరి కొన్ని జాతులు బయలుదేరాయి.
మూ. ఏతాస్తు జాతయో జ్ఞేయాః ద్రుతానాం వృత్తసంశ్రయాః,
దేవానాం పార్థివానాం చ హ్యౌపమ్యగుణసంభవాః.
187
తా. ద్రుతధ్రువాలలో ఈ చందోవర్గాలు మాత్రమే ప్రయోగించాలి. దేవతల, రాజుల
గుణవిశేషాలను వర్ణించడానికి, ఔపమ్యాన్ని బోధించడంలో ఈ ద్రుతధ్రువలు
ఉపయోగించబడతాయి.
మూ. సప్తదశ ద్వాదశైకాదశపఞ్చష్టమతృతీయైః,
గురుభిర్యస్యాః పాదః సా జ్ఞేయాక్షిప్తికా నామ.
188
తా. క్షిప్తా :- పదిహేడు అక్షరాల పాదంలోని తృతీయ - పంచమ - అష్టమ
ఏకాదశ - ద్వాదశ - సప్తదశాక్షరాలు గురువు లైతే అది 'క్షిప్తా' లేదా 'ఆక్షిప్తికా' ధ్రువ.
మూ. గుర్వాదిరథ లఘ్వాది యుగ్మౌజాప్యథవేతరా,
ఏతద్వృత్తగతా యా తు సా విజ్జేయా ద్రుతా ధ్రువా.
189
తా. ద్రుతా :- మొదటి అక్షరం గురువుగాని లఘువు గాని అయి ఉండి,
సమవృత్తంలోగాని విషమవృత్తంలో గాని, మిశ్రవృత్తంలో కాని ఉంటే ఆ ధ్రువ 'ధ్రుతా'
మూ. ఏతాస్తు జాతయస్త్రస్రా ద్విపదాః పరికీర్తితాః,
ద్విపాదాశ్చతురస్రాశ్చ సంప్రవక్ష్యామ్యతః పరమ్.
190
తా. ఇవి ద్విపదా - త్రస్రా జాతిఛందస్సులు. ఇపుడు నేను ద్విపదా - చతురస్రా
జాతి ఛందస్సులను చెపుతాను.
మూ. యస్యాః పాదే ద్విరష్టప్రఖ్యా గణా గకారాఖ్యాః
సర్వే వర్ణా దీర్ఘాః యస్యా అష్టా సా భాషితా మాలా.
191&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1m4fojzq50xc9fkk1xy887kcs32t6d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/983</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230545</id>
    <revision>
      <id>587093</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '966 యథా - ఏఱం లోఅం సంఛాదంతా భీమా ఇద్దంతి గంభీరా, విజ్ఞుజ్ఞుత్తా తోఅం సంముంచంతా సముణ్ణదా మేహా. (ఏతం లోకం సంఛాదన్తో భీమా నదన్తి గమ్బీరాః విద్యున్యుక్తాః తోయం సంముఖ్చన్తః సమున్...'</comment>
      <origin>587093</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="ez1lzlsxjxl2n55z92v32s59p0zjfy1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;966
యథా - ఏఱం లోఅం సంఛాదంతా భీమా ఇద్దంతి గంభీరా,
విజ్ఞుజ్ఞుత్తా తోఅం సంముంచంతా సముణ్ణదా మేహా.
(ఏతం లోకం సంఛాదన్తో భీమా నదన్తి గమ్బీరాః
విద్యున్యుక్తాః తోయం సంముఖ్చన్తః సమున్నతా మేఘాః).
నాట్యశాస్త్రము
192
తా. మాలా :- పదహారక్షరాల పాదంలో అన్ని అక్షరాలు గురువు లైతే అది
మాలావృత్తం.
-
లోకా న్నంతనీ కప్పివేసిన ఎత్తైన ఈ మేఘాలు,
ఉదా :- ఏఱంలో అం
భయంకరంగా భీకరంగా గర్జిస్తూ మెరుపులతో మెరుస్తూ వర్షధారలు కురిపిస్తున్నాయి.
మూ. యస్యాః పాదే నిత్యం చతుర్ధషష్ఠీ జకారసంజ్ఞే తు,
శేషాన్యన్యాని స్యుర్గురూణి సా తు ప్రభావతీ నామ్నా.
-
ఏదాణిం వాదసంభోభిదాణి ఏదాణి పుప్పాణి ముత్తపత్తాణి,
దుదం ఇదం తపప్పది అద్ధాసిదాణి సోదంతి ధరణాణి.
(ఏతాని వాతసంక్షోభితాని ఏతాని పుష్పాణి తు ముక్తపత్రాణి
ద్రుతమిదం ... అర్ధాశ్రితాని సీదన్తి అనేన...
193
194
తా. ప్రభావతీ :- లక్షణంలోను లక్ష్యంలోను కూడ గ్రంథపాతాలు. (మ.ఘోష్)
మూ. యది ఖలు చత్వార్యాదౌ లఘుని పాదే చతుర్థషష్ఠా లౌ,
అతిధృతిమానం చ స్యాద్ గురూణి శేషాణి సా చిత్రా నామ్నా.
యథా - జలహరణాదుద్ధతహఅదాణో వణం మద్దంతో,
సహఅరిసంవుద ఏ గణందో జాఉ రణ్ణమ్మి.
(జలధరనాదోద్ధహతదానో వనం మర్దయన్,
సహచరీసంవృత ఏషో గణేన్టో యాతి అరణ్యే).
195
196
తా. చిత్రా :- అతివృత్తిఛందోగతమైన పాదంలో మొదటి మూడక్షరాలు, నాలుగు,
ఆరు అక్షరాలు లఘువులై, మిగిలినవి గురువు లైతే అది చిత్రాధ్రువ.
ఉదా : జలహారణా :- మేఘధ్వని వినగానే అధికమైన మదోదకం గల ఈ
గజేంద్రుడు సహచరీసమేతుడై వనం మర్దిస్తూ అరణ్యంలోకి వెడుతున్నాడు.
మూ. యది ఖలు భవతి యుగ్మజకారనామ్నా త్రికా కృతేః పాదే,
లఘుగణస్తదాదౌ వదన్తి నామ్నా చ మాలకితాం వై.
యథా - పరభుదణిదాదవాఉలిదాణి సుహసిసిరవాద
సంభోహిదాణిణచ్చంది దాణిం రణ్ణాణి.
197
198&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ez1lzlsxjxl2n55z92v32s59p0zjfy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/984</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230546</id>
    <revision>
      <id>587094</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము (పరభృతనినాదవ్యాకులితాని సుఖశిశిరవాత సంక్షోభితాని నృత్యన్తిదానీమరణ్యాని.) 967 198 తా. మాలకితా:- కృతిచ్ఛందఃపాదంలో రెండు జగణాలుండగా మొదట రెండక్షరాలు లఘువు లైత...'</comment>
      <origin>587094</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="hapucf9xnnsvwcjr8g3ipsbk08bl54a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
(పరభృతనినాదవ్యాకులితాని సుఖశిశిరవాత
సంక్షోభితాని నృత్యన్తిదానీమరణ్యాని.)
967
198
తా. మాలకితా:- కృతిచ్ఛందఃపాదంలో రెండు జగణాలుండగా మొదట
రెండక్షరాలు లఘువు లైతే అది 'మాలకీతా' ధ్రువ.
ఉదా :- పరభుద - కోకిలల ధ్వనులతో వ్యాకులములు, సుఖకరమైన శిశిర
వాయువులచేత క్షోభింపచేయబడినవి అయిన ఈ అరణ్యాలిపుడు నృత్యం చేస్తున్న
.
మూ. ఆద్యచతుర్థే దశమాష్టమాద్యన్యాన్యథ చ యత్ర గురు చరణే,
ఏకాదశం జాగతే సా ప్రకృత్యాశ్రయా హి సురభిముఖీ.
యథా - లహు సకలే సీతలే ణహం అరవిందసురహి మదపత్తాలిణఅం,
సురభిమారుతేన ఏసా విభాది జలణసిహా.
(లఘు సకలే శీతలే నభః అరవిన్దసురభిమదపత్రాలినవమ్,
సురభిమారుతేనైషా విభాతి జ్వలనశిఖా).
తా. సురభిముఖీ :-
199
200
:- పదకొండు వర్ణాల జగతీఛందఃపాదంలోని, ఒకటి, నాలుగు,
ఎనిమిది, పదకొండు అక్షరాలు గురువు లైతే అది సురభిముఖి.
ఉదా :- లహుసకలే - లక్షణ - లక్ష్యాలు రెండూ అక్షరభ్రష్టాలు.
మూ. విలమ్బితానామిత్యుక్తాశ్చతురస్రా హి జాతయః,
అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి ద్రుతానాం జాతిలక్షణమ్.
201
తా. ఇవి - చతురస్రాజాతిలో ఉన్న విలంబితాధ్రువాలు. ఇప్పుడు నేను ద్రుతధ్రువా
భేదాలు చెపుతున్నాను.
మూ. సజసంశ్రితా యది భవతి చరణేషు చాకృతిసముత్థా,
గురుచాన్త్యమేవ చ యది తాం మనోగమనం వదన్తి ఖలు నామ్మా.
202
యథా - కమలాకరమ్మి భరాఇఅమ్మి అధ గన్ధబహులమ్మి సరదే
ణాహణిఅజలే ప్పి ఆహిముహీ అరమేది కమలవణే హంసీ.
203
(కమలాకరే భరితే అథ గన్ధబహులే శరది
స్నాత్వా జలే ప్రియాభిముఖీ ఆరమతే కమలవనే హంసీ).
తా. మనోజ్ఞగమనా :- ఆకృతిఛందఃపాదంలో సగణజగణాలు, చివర రెండు
గురువులూ ఉంటే ఇది మనోజ్ఞగమనాజాతి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hapucf9xnnsvwcjr8g3ipsbk08bl54a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/985</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230547</id>
    <revision>
      <id>587095</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '968 నాట్యశాస్త్రము 204 ఉదా : - కమలా - శరత్కాలంలో సుగంధభరితమైన నీటితో నిండిన పద్మసరస్సులో స్నానం చేసి హంసి, ప్రియునికి అభిముఖురాలై కమలవనంలో విలాసచేష్టలు చేస్తూన్నది. మూ. యది పఞ్చ...'</comment>
      <origin>587095</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="rsp8n38gn9kapipfh578oypcma80d0i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;968
నాట్యశాస్త్రము
204
ఉదా : - కమలా - శరత్కాలంలో సుగంధభరితమైన నీటితో నిండిన పద్మసరస్సులో
స్నానం చేసి హంసి, ప్రియునికి అభిముఖురాలై కమలవనంలో విలాసచేష్టలు చేస్తూన్నది.
మూ. యది పఞ్చ భవన్తి సకారగణా యది చాన్తతో భవతి గురుః,
యది షష్టగణశ్చ జకారకృతో వికృతగతిస్తతస్తు లలితగతి.
యథా - సహఆరమణోహరగంధవహో సమవాఇ ఏస మదకలే హిం
మరణం జణేఇవ్వ వణే పవణో చసు అధిఇఆ సుసుఅపిఅవో.
సహకారమనోహరగంధవహః సంవాత్యేష మదకలైః,
మదనం జనయతీవ వనే పవనః .
205
తా. లలితగతి :- ఇరవైమూడు అక్షరాల రెండు పాదాలలో వరసగా ఐదు సగణాలు,
ఒక జగణం, చివర గురువు, మిగిలినది లఘువు అయితే అది లలితగతి.
ఉదా:- - సాహఆర- సహకారపుష్పాల గంధం మోసికొనివస్తూన్న ఈ పవనం,
ఉపవనాలలో మత్తు కలిగిస్తూన్నట్లున్నది.
మూ. యది దశమం షష్టమథ షోడశాస్తగతం
త్రయోదశమపి తథా గురుర్భవతి,
పాదవిహితం సతతం యది సంగతౌ
నామ్నా భవతి (హి) ధ్రువా ఖలు రతిః.
యథా - జలహరణిణఓ తిమిఅరంజప అసమందఓ పర్వరిసఏది జలణిహి,
అందమ్మిసుకరి సుభిదాభిదాభిదో పదావిదోకు అ గోముఖో-
206
207
తా. రతి :- సంగతిచందః పాదంలోని ఆరు, పది, పదమూడు, పదహారు, అక్షరాలు,
చివరిదీ గురువులైతే అది రతిజాతి.
ఉదా :- జలహరిణిణఓ
-
ఉదాహరణ శ్లోకం అశుద్ధపాఠం; అస్పష్టం.
మూ. యది గురు దశమం హి ససప్తమనిధనగతం సప్తదశమపి చ,
భవతి జగౌ షష్ఠయుతస్త్వతికృతిరథ సా తు భుజగముఖీ.
యథా - జలధరసమం ఆఅదఓసుహ
సురభికదో కుసుమవణాకులిదో,
మరణజణణో సుత్తిణాసకరో
సహి సమదాజణసహాఓ పవణో.
208
209
(జలధరైః సమమాగతో సుఖసురభికృత్ కుముదబాణాకులితో
మదనజననః సుప్తినాశకరః సఖి ప్రమదాజనసహాయః పవనః)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rsp8n38gn9kapipfh578oypcma80d0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/986</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230548</id>
    <revision>
      <id>587096</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 969 తా. భుజగముఖీ : - అతికృతిఛందః పాదంలోని ఏడు, పది అక్షరాలు, పదిహేడవ అక్షరం, చివరి అక్షరం గురువు లైతే, ఆరవ అక్షరం కూడ గురువైతే అది భుజగముఖీ ధ్రువ. ఉదా :- - జలధర - సఖీ!...'</comment>
      <origin>587096</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="kp31ax8sgvui7mj46x8s9sfk19p6msd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
969
తా. భుజగముఖీ : - అతికృతిఛందః పాదంలోని ఏడు, పది అక్షరాలు, పదిహేడవ
అక్షరం, చివరి అక్షరం గురువు లైతే, ఆరవ అక్షరం కూడ గురువైతే అది భుజగముఖీ
ధ్రువ.
ఉదా :- - జలధర - సఖీ! సుఖకరమైన సుగంధం వ్యాపింపచేస్తూ కుసుమబాణాల
చేత ఆకులితమై ఈ పవనం, మేఘాలతో కలిసి వస్తూన్నది. మదనజనక మైన ఈ
పవనం నిద్రలేకుండా చేస్తూన్నది. ప్రమదాజనానికి సహాయుడుగా ఉంది.
మూ. యది ఖలు సమేషు జశ్చ భవతి తథైవ గురు నిధనజం భవతి,
చరణే ఖలు భవతి శేషమథ సతతముత్కృతిరర్థవశాద్ ద్రుతపదగా.
యథా - మధుకరరుదేహి కథిద ఇవాసు
సువికసిదఓ సుమణముఖమలో
కమలిణిపియాహి పరిబుదఓ
తణుఅమపి విమాది విఅ పదుమసరో.
(మధుకరరుతైః కథిత ఇవాశు సువికసితః సుమనోముఖకమలః,
కమలినీప్రియాభిః పరివృతతనురపి విభాతి ఇవ పద్మసరః).
210
211
తా. ద్రుతపదగా :- ఉత్కృతిచ్ఛందః సమపాదాలలో జగణమూ, చివర గురువూ
ఉన్న, అర్థానుసారి యైనది ద్రుతపదగాధ్రువ (అస్పష్టలక్షణం)
ఉదా :- మధుకర - సరోవర మనే నాయకుణ్ణి, వాని ప్రియ లైన కమలలతలు,
చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి అని భ్రమరధ్వనులు చెపుతున్నాయా అన్నట్టుంది.
మూ. ఏతే ద్రుతాస్తు విజ్జేయాశ్చతురస్రాస్తు జాతయః,
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి ఉద్దతానాం వికల్పనమ్.
212
తా. ఈ చతురస్రజాతులు ద్రుతాధువలకు సంబంధించినవి. ఇప్పుడు ఉద్ధతా
ధ్రువల ఛందస్సులను చెపుతాను.
మూ. ఆద్యే హ్యథ నిధనే త్రీణి పాదే తు యది గురూణి స్యుః,
జ్ఞేయా ఖలు బృహతీ నిత్యం నామ్నా కనకలతాక్షిప్తా.
యథా - ఏసో గఅణదలే మేహో భీమో భయజననో దిధో,
భూమిం ణవజలధారాహిం సించేదియ సహి గజ్జంతో.
(ఏష గగనతలే మేఘో భీమో భయజననో దృష్టః,
భూమిం నవజలధారాభిః సిఇ్చయిత్వా సఖి గర్జన్).
213
214&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kp31ax8sgvui7mj46x8s9sfk19p6msd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/988</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230549</id>
    <revision>
      <id>587097</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము (శశికిరణలమ్బహారా ఉడుగణకృతావతంసా, గ్రహగణకృతాఙ్గశోభా యువతిరివ భాతి రాత్రిః). 971 తా. శలభవిచలితా :- తొమ్మిదక్షరాల పాదంలోని ఆరవ అక్షరము, చివరి రెండక్షరాలు గురు...'</comment>
      <origin>587097</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="fie0r4c9ssxpf7lwnr6yzlf08kucc9r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
(శశికిరణలమ్బహారా ఉడుగణకృతావతంసా,
గ్రహగణకృతాఙ్గశోభా యువతిరివ భాతి రాత్రిః).
971
తా. శలభవిచలితా :- తొమ్మిదక్షరాల పాదంలోని ఆరవ అక్షరము, చివరి
రెండక్షరాలు గురువు లైతే అది శలభవిచలితా ధ్రువ.
ఉదా :- చంద్రకిరణములను వ్రేలాడుచున్న హారం కలదీ, నక్షత్రగణంకర్ణాలంకార
పుష్పంగా లేదా శిరోభూషణంగా ధరించినదీ, గ్రహసముదాయమే ఇతరావయవాల
అలంకారములుగా కలదీ అయిన ఈ రాత్రి సుందరయువతి వలె కనబడుచున్నది.
మూ. యదిఖలు చరణవిధౌ లఘువసుగణకమిదమ్,
భవతి హి ఖలు బృహతీ మణిగణనికరకృతా.
యథా - ఉడుగుణకుసుమవదీ గహగణకి దతిలఆ,
రజణికరణిహముహ వజది విఅ ఆసు ణిసా.
(ఉడుగణకుసుమవతీ గ్రహగణకృతతిలకా,
రజనికరనిభముఖీ ప్రజతి ఇవాశు నిశా).
221
222
తా. మణిగణనికరకృతా :- తొమ్మిది అక్షరాల బృహతీఛందః పాదంలోని మొదటి
ఎనిమిది అక్షరాలూ లఘువులైతే అది మణిగణినికరకృతా ధ్రువ.
ఉదా :- ఉడుగణ - నక్షత్రగణా లనే కుసుమాలు ధరించి, గ్రహగణం అనే
తిలకం ధరించి, నిశానాయిక శీఘ్రంగా ప్రియుడైన రజనికరునివైపు (?) వెళ్లుచున్నది.
మూ. చత్వార్యాదౌ చరణవిధౌ దీర్ఘాణి స్యుర్నిధనమపి
నామ్నా జ్ఞేయా జగతి హి సా సింహక్రాన్తా ఖలు బృహతీ.
యథా - ఆకంపన్తో ధరణితలం విక్టోభంతో గగణతలమ్,
విజ్ఞుజ్జోదా అవవిహవో ఏసో మేహో ప్పవిచలిదో.
(ఆకమ్బయన్ ధరణితలం విక్షోభయన్ గగనతలమ్,
విద్యుజ్యోత్స్నాప్తవిభవః ఏష మేఘః ప్రవిచరితః).
తా. సింహాక్రాన్తా
:-
223
224
· తొమ్మిదక్షరాల బృహతీ ఛందః పాదంలో మొదటి ఆరు
అక్షరాలూ, చివరిదీ గురువు లైతే అది సింహాక్రాన్తాధ్రువ.
ఉదా:-
- ఆకంపన్తో - మెరుపుల కాంతి అనే వైభవం లభించడంచేత ఈ మేఘం
భూమిని అదిరిపోయే టట్లు చేస్తూ, ఆకాశాన్ని క్షోభింపచేస్తూ సంచరిస్తూన్నది.
మూ. బృహత్యా జాతయో హ్యేతా విజ్ఞేయా వై ప్రవేశజాః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి పజాతివికల్పనమ్.
225&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fie0r4c9ssxpf7lwnr6yzlf08kucc9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/989</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230550</id>
    <revision>
      <id>587098</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '972 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ బృహతీఛందస్సుకు సంబంధించిన జాతులు ప్రావేశికీధ్రువలో ఉపయో - గించబడతాయి. ఇపుడు పంక్తిఛందస్సుకు చెందిన జాతులను చెపుతాను. మూ. ఆద్యచతుర్ధే హ్యథ నిధనం పఞ్...'</comment>
      <origin>587098</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="dq7m3es7i4bw2fvgmay2gojuylp5qn5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;972
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ బృహతీఛందస్సుకు సంబంధించిన జాతులు ప్రావేశికీధ్రువలో ఉపయో -
గించబడతాయి. ఇపుడు పంక్తిఛందస్సుకు చెందిన జాతులను చెపుతాను.
మూ. ఆద్యచతుర్ధే హ్యథ నిధనం పఞ్చమకం చేత్ గురు చరణే,
గీతవిధానే భవతి హి సా పణిక్తికృతా వై సురదయితా.
యథా - పంకఅసండే విమలజలే సారసకేహిం సమణుగదో
కుందణికాసో ససిధవలో హంసజువాణీ పరిచరిదో.
(పఙ్కజఖడ్డే విమలజలే సారసకైః సమనుగతః,
కున్దనికాశః శశిధవలో హంసయువా పరిచరితః).
-
226
227
తా. సురదయితా :- పది అక్షరాల పాదంలోని ప్రథమ చతుర్థ - పంచమ -
దశమాక్షరాలు గురువులైతే అది సురదయితాధ్రువ.
ఉదా :- పంకఅసండే - మల్లిపువ్వువలె, చంద్రుడు వలె తెల్లగా ఉన్న హంస
యువకుడు సారసాలు వెంట రాగా నిర్మలజలం గల పద్మసముదాయం మధ్య పచార్లు
చేస్తున్నాడు.
మూ. దీర్ఘాణి హ్యథ విధానగతం త్రీణి స్యుర్యది చరణవిధౌ,
సా జ్ఞేయా కుసుమసముదితా పబ్లిక్తిశ్చేదపి చ కుముదినీ.
యథా - వాసంతో కుసుమసముదిదో పదోసో సుముహి సురభిణో
సోసంతో పిఅరహిదజణం సంపత్తో ఏసో సహి సరసో.
(వాసన్తః కుసుమసముదితః ప్రదోషః సుముఖి! సురభిః,
శోషయన్ ప్రియరహితజనం సంప్రాప్త ఏష సఖి! సరసః)
228
229
తా. కుసుమసముదితా :- పది అక్షరాల పంక్తిఛందః పాదంలోని మొదటి
మూడక్షరాలు, చివరిదీ గురువు లైతే అది 'కుసుమసముదితా' లేదా 'కుముదినీ' అవుతుంది.
ఉదా :- వాసంతో - సఖీ! వసంతఋతువుయొక్క ఈ సరససంధ్యాకాలం
వచ్చేసింది. ఇపుడు విరహిజనాలను శుష్కింపచేస్తూ పుష్పగంధం అంతటా వ్యాపిస్తూన్నది.
మూ. సప్తమాద్యచతుర్ధయుతం యత్ర హి నైధనమేవ గురు,
పాదవిధౌ యది పణిక్తికృతా సా ఖలు వృత్తమితి ప్రథితా.
యథా - ఏస సముణ్ణఅ మంవరకే మేహరవం సుణిఊణ గఓ,
రోసరవేణ సముజ్ఞలిదో హిండేది కణణఏ కువిదో.
(ఏష సమున్నతమమ్బరే మేఘరవం శ్రుత్వా గజః,
230
231&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dq7m3es7i4bw2fvgmay2gojuylp5qn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/990</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230551</id>
    <revision>
      <id>587099</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము రోషరవేణ సముజ్జ్వలితో హిణ్ణతి కాననే కుపితః). 973 తా. ప్రథితా :- పంక్తిఛందఃపాదంలోని పది అక్షరాలలోని ఒకటి నాలుగు, ఆరు, ఏడు, పది అక్షరాలు గురువు లైతే అది ప్రథితా. ఉ...'</comment>
      <origin>587099</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3784" sha1="5c3bkktyl13hwvo8eiibjifg4cxuw5n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
రోషరవేణ సముజ్జ్వలితో హిణ్ణతి కాననే కుపితః).
973
తా. ప్రథితా :- పంక్తిఛందఃపాదంలోని పది అక్షరాలలోని ఒకటి నాలుగు, ఆరు,
ఏడు, పది అక్షరాలు గురువు లైతే అది ప్రథితా.
ఉదా :- ఆకాశం నుంచి వచ్చిన గంభీరమైన మేఘధ్వని విన్న గజం కోపించి
ఘోరరవంతో విజృంభిస్తూ అరణ్యంలో తిరుగుతూన్నది.
మూ. త్రీణ్యాదౌ తు భవన్తి గురూణి షష్ట్యస్తం నవమం చరణే తు,
యస్యా స ఖలు గీతవిధానే పజ్క్తిః సా తు కృతోద్ధతనామ్నా.
యథా - అబ్బం అమ్బుధరేహిం పిణద్ధం విజ్ఞుర్ణోదఘణాంతపదీవమ్,
విదాఘణ్ణిదకమ్పిదపత్తం ఉమ్మాడేది వ హతిసమూహమ్.
అభ్రమమ్బుధరైః పినద్ధం విద్యుజ్యోతిఘనాన్తప్రదీపమ్,
వాతాఘూర్ణితకమ్పితపత్రమ్ ఉన్మాదయతీవ హస్తిసమూహమ్.
=
232
233
తా. కృతోద్ధతా :- పది అక్షరాల పాదంలోని మూడు, ఆరు, తొమ్మిది, అక్షరాలు,
చివరి అక్షరము గురువు లైతే అది కృతోద్ధతా.
ఉదా :- ఆకాశం మేఘాలచేత కప్పబడగా, మేఘాల చివర్లలో మెరుపులు దీపాల
వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. చలిగాలికి వణికిపోతూన్న ఏనుగుల సముదాయం మత్తెక్కినట్లై
పోతూన్నది.
మూ. ఆద్యం చతుర్థే నైధనికే చ పఞ్చమషష్టే యత్ర చ దీర్ఘ,
పుష్పసమృద్ధా సంకథితా సా పబ్లిక్తిరవైషా గీతవిధానే.
యథా - మేహసమూహం వీణవలాఅం విజ్ఞపలిత్తం పేక్టియ ఏసో,
ఉట్టిదరోసో భూరిణిణాదో ధావది హతీ ర్భువణమ్మి.
(మేఘసమూహం పీనబలాకం విద్యుదుపలిప్తం ప్రేక్ష్య ఏషః,
ఉత్థతరోషో భూరినినాదో ధావతి హస్తీ రూక్షవనే).
234
235
తా. పుష్పసమృద్ధా పది అక్షరాల పంక్తిఛందఃపాదంలో మొదటి నాలుగు
అక్షరాలు, ఐదు, ఆరు, పది అక్షరాలు గురువు లైతే అది పుష్పసమృద్ధా.
ఉదా :- మేహసమూహం - ఈ వనగజం, బలిసి కొంగలతో కూడిన, మెరుపులచేత
పూయబడిన మేఘసమూహాన్ని చూచి కోపావేశంతో బిగ్గరగా ధ్వనిచేస్తూ వనంలో
పరుగెత్తుచున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5c3bkktyl13hwvo8eiibjifg4cxuw5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/991</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230552</id>
    <revision>
      <id>587100</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '974 మూ. యది ఖలు పఞ్చమమస్త్యం చరణవిధావపి దీర్ఘం స్యాత్, భవతి నవం చాష్టమకం యస్యా విపులభుజా భువి సా జ్ఞేయా. యథా - జలహరణాదసమువ్విణ్ణి పగలితదాణసముక్కులో, వణగహణం కువిదో హతీ సరభఅవ్వ...'</comment>
      <origin>587100</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="oe7rj6d09a5uav9fyuiu09sopfty0gx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;974
మూ. యది ఖలు పఞ్చమమస్త్యం చరణవిధావపి దీర్ఘం స్యాత్,
భవతి నవం చాష్టమకం యస్యా విపులభుజా భువి సా జ్ఞేయా.
యథా - జలహరణాదసమువ్విణ్ణి పగలితదాణసముక్కులో,
వణగహణం కువిదో హతీ సరభఅవ్విదకం జాతి.
(జలధరనాదసముద్విగ్నః ప్రగలితదానసమాకులః,
వనగహనం కుపితో హస్తీ సరభసగర్వితం యాతి).
నాట్యశాస్త్రము
236
237
తా. విపులభుజా :- పది అక్షరాల పాదంలోని పంచమ, అష్టమ, నవమ, దశమ
వర్ణములు గురువు లైతే అది విపులభుజా ధ్రువ.
ఉదా :- జలహర :- నిరంతరంగా కారుతూన్న మదోదకంచేత వ్యాకులమైన
మత్తగజము మేఘధ్వని వినగానే చెదిరిపోతూ, కోపించి, తొందరగా, దర్పంతో దట్టమైన
వనంలోనికి ప్రవేశిస్తూన్నది.
మూ. ఏతాస్తు జాతయః ప్రోక్తా పబ్యి ఏవ సమాసతః,
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి త్రిష్టుజాతివికల్పనమ్.
238
తా. ఇంతవరకు చెప్పిన జాతులు పంక్తిఛందస్సుకు సంబంధించినవి. ఇపుడు
త్రిష్టుప్ఛందస్సుకు చెందిన ధ్రువాజాతుల భేదాలను చెపుతాను.
మూ. ఆదావిహ ఖలు గురుణీ నిత్యం నిధనమపి చ పరతః,
వృత్తే కవిభిరితి నిగదితా త్రిప్టుబ్ జాతిరభిహితా చపలా.
యథా - ఏదే ఖిదిధరవరసదిన భీమా పడుపడహసమరవా,
ణీలాసిదఖగకిదరసణా మేహా ణహదలమభిపడిదా.
(ఏతే క్షితిధరసదృశా భీమాః పటుపటహసమరవాః,
నీలాసితంగకృతరశనా మేఘా నభస్తలమభిపతితాః).
239
240
తా. చపలా :- - పదకొండక్షరాల త్రిష్టుప్చందఃపాదంలోని మొదటి రెండక్షరాలు,
చివరిదీ గురువు లైతే అది చపలావృత్తం.
ఉదా :- ఏదే - పర్వతాలవలె ఉన్నవీ, భయంకరములూ, పటహధ్వనివంటి
కఠోరధ్వనులు చేయుచున్న మేఘాలు నీలవర్ణం గల, నల్లని పక్షుల వలె బారులు కట్టి
ఆకాశంమీద అంతటా వచ్చి చేరుచున్నది.
మూ. యది ఖలు మధ్యే త్వథ గురుణీ పునరపి చాస్త్యం గురు చరణే,
భవతి హి నిత్యం రుచిరముఖీ కమలదలాక్షీతి హి కథితా.
241&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oe7rj6d09a5uav9fyuiu09sopfty0gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/992</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230553</id>
    <revision>
      <id>587101</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము యథా - పరిధుణమాణో కిరణపడం అభిరుహమాతో ఉదయగిరిమ్ ఉదుగణబద్దుకు ముదసహో ఉదయతి చందో గగణతలే. పరిధున్వానః కిరణపటమభిరోహమాణ ఉదయగిరిమ్, ఉడుగణబన్ధుః కుముదసఖః ఉదయతి...'</comment>
      <origin>587101</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3631" sha1="rmav6issg5kwwcj5zy96uemf445f8t7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
యథా - పరిధుణమాణో కిరణపడం అభిరుహమాతో ఉదయగిరిమ్
ఉదుగణబద్దుకు ముదసహో ఉదయతి చందో గగణతలే.
పరిధున్వానః కిరణపటమభిరోహమాణ ఉదయగిరిమ్,
ఉడుగణబన్ధుః కుముదసఖః ఉదయతి చన్దో గగనతలే.
975
242
తా. కమలదలాక్షీ : పదకొండు అక్షరాల పాదంలోని ఐదు, ఆరు అక్షరాలు
చివరిదీ గురువు లైతే అది కమలదలాక్షి జాతి.
ఉదా :- కిరణాల బట్ట దులుపుకొంటూ ఉదయాద్రి ఎక్కుతూ, నక్షత్రగణబంధువు,
కుముదసఖుడూ అయిన చంద్రుడు ఆకాశంలో ఉదయిస్తున్నాడు (పైకి వస్తున్నాడు).
మూ. యది ఖలు పఞ్చమకాష్టమే పునరపి చాస్త్యగతం తు గురు,
చరణవిధావిహ వృత్తగతే భవతి హి సా ద్రుతపదగతిః
యథా - గయణతలంగణహిణ్ణణఓ కిరణహతస్సవిభూసిదఓ,
విహుణి అమేహపడంసుఓ ఉదయతి చందణడో రణే.
(గగనతలాఙ్గణహిణ్ణనకః కిరణసహస్రవిభూషితకః,
విధూనితమేఘపటాంశుకో ఉదయతి చన్ద్రనటో గగనే).
243
244
తా. ద్రుతపదగతి: పదకొండు అక్షరాల పాదంలో ఐదు, ఎనిమిది, పదకొండు
అక్షరాలు గురువు లైతే అది ద్రుతపదగతిధ్రువ.
ఉదా :- గగనతలం అనే నాట్యరంగం మీద తిరిగేవాడూ, అనేకకిరణాలచే అలంక
రించుకొన్నవాడు అయిన చంద్రు డనే నటుడు, మేఘపట మనే తెర తోసుకొంటూ
ఆకాశంలో ప్రవేశిస్తున్నాడు.
మూ. యది ఖలు మధ్యే గురుయుగలం నిధనగతం చాప్యథ గురుకమ్,
భవతి హి సైవం చరణవిధౌ కమలభాస్యే హ్యతిచపలా.
యథా - కుసుమసుగంధీ సుఅపవణో తరువరలాసో పమదవణే,
బహుకుసుమేస్సి అవసరడే విచరతి రమ్మే ణలిణివణే.
(కుసుమసుగన్ధ సుఖపవనః తరువరలాస్యే ప్రమదవనే,
బహుసు. స్యాం నవశరది విచరతి రమ్యే నలినీవనే).
245
246
తా. అతిచపలా :- పదకొం డక్షరాల పాదంలో ఐదు, ఆరు, పదకొండు అక్షరాలు
గురువు లైతే అతిచపలాధ్రువ.
ఉదా :-
• పుష్పసుగంధి యై సుఖకర మైన పవనం, అనేకపుష్పాలతో వ్యాప్తమైన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rmav6issg5kwwcj5zy96uemf445f8t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/993</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230554</id>
    <revision>
      <id>587102</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '976 నాట్యశాస్త్రము శరత్కాలాలంలో - వృక్షవనం లాస్యం చేస్తూన్న ఉద్యానవనంలోను, రమ్యమైన పద్మవనము నందూ సంచరిస్తూన్నది. మూ. తృతీయాస్త్యం చతుర్థం చ పఞ్చమం షష్ఠమేవ చ, గురూణి త్రైష్ట...'</comment>
      <origin>587102</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="pnbgb62rxeijc93j4gn3eskil0i9b7d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;976
నాట్యశాస్త్రము
శరత్కాలాలంలో - వృక్షవనం లాస్యం చేస్తూన్న ఉద్యానవనంలోను, రమ్యమైన పద్మవనము
నందూ సంచరిస్తూన్నది.
మూ. తృతీయాస్త్యం చతుర్థం చ పఞ్చమం షష్ఠమేవ చ,
గురూణి త్రైష్టుభే పాడే యత్ర సా విమలా యథా.
యథా - కుసుమాకిణే ణిమ్మలసలిలే ఇలినీసజ్ఞే ఛప్పదముహలే,
సరసీమక్షే సారసముదితే సమదో హతీ ఏస విచరిదో.
(కుసుమాకీర్ణే నిర్మలసలిలే నలినీఖణ్ణి షట్పదముఖరే,
సరసీమధ్యే సారసముదితే సమదో హస్తీ ఏష విచరితః).
247
248
తా. విమలా :- పదకొం డక్షరాల పాదంలోని తృతీయ - పంచమ - షష్ఠ -
సప్తమ - ఏకాదశాక్షరాలు గురువు లైతే అది విమలాధ్రువ.
ఉదా :- మదించిన ఈ గజం, అంతటా పుష్పాలచే కప్పబడినది, నిర్మలోదకము,
తుమ్మెదమోతతో నిండినది, సంతోషిస్తూన్న సారసపక్షులు గలదీ అయిన సరోమధ్యంలో
ఉన్న పద్మసమూహం వైపు వెడుతూన్నది.
మూ. చతుర్థం పఞ్చమం పూర్వమన్త్యోపాన్యే తథైవ చ,
గురూణి త్రైష్టుభే పాడే యత్ర సా రుచిరా యథా.
యథా - మేహవిదాణం అవధుణమాణో కంపఅమాణో కుమదవణాణి,
తోఅసమూహం అవసరమా వాయది వాదో కువిద ఇవాసు.
(మేఘవితానమవధూనయమానః కమ్పయమానః కుముదవనాని,
తోయసమూహమవకిరమాణో వాతి వాతః కుపిత ఇవాశు).
249
250
తా. రుచిరా :- పదకొండు అక్షరాల పాదంలో నాలుగు, ఐదు, పది, పదకొండు
అక్షరాలు గురువు లైతే అది రుచిరావృత్తము.
251
ఉదా : - మేహవిదాణం - మేఘా లనే వితానమును కదుల్చుచు, కుముదవనాలను
కదిల్చివేస్తూ ఈ వాయువు, కోపించినది వలె, నీళ్లు వెదజిమ్ముతూ శీఘ్రంగా వీచుచున్నది.
మూ. యది ఖలు గణ ఇహ నియతో యది పది గురు చ హి నిధనగతమ్,
భవతి లఘుగతిరతిచపలా త్వరితగతిరధికమతిజగతీ.
యథా - విధుణియ జలధరమసిదపడం దిఅగణమునివరపరిపఠిదో,
ఉదయగిరిసిహరతటముకటో విచరది గగణతలమ్మిసురో.
(విధూయ జలధరమసితపటం ద్విజగణమునివరపఠితః,
ఉదయగిరిశిఖరతటముకుటః విచరతి గగనతలే సూర్యః).
252&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pnbgb62rxeijc93j4gn3eskil0i9b7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/994</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230555</id>
    <revision>
      <id>587103</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 977 తా. త్వరితగతి :- పదమూడక్షరాల పాదంలోని చివరి అక్షరం మాత్రం గురువై మిగిలిన వన్నీ లఘువులుగా ఉన్నది త్వరితగతి లేదా (లఘుగతిరతిచపలా). ఉదా :- విధుణియ - ఉదయగిశిఖరత...'</comment>
      <origin>587103</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3674" sha1="nsyzw1y0zblgdd5vfz9qfac9u5r13rc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
977
తా. త్వరితగతి :- పదమూడక్షరాల పాదంలోని చివరి అక్షరం మాత్రం గురువై
మిగిలిన వన్నీ లఘువులుగా ఉన్నది త్వరితగతి లేదా (లఘుగతిరతిచపలా).
ఉదా :- విధుణియ
-
ఉదయగిశిఖరతటానికి కిరీటం వలె ఉన్న సూర్యుడు
మేఘా లనే నల్లని వస్త్రం దూరంగా తొలగించి, ద్విజగణములు మునివరులు స్తుతి
స్తూండగా, ఆకాశవీథిలో సంచరిస్తున్నాడు.
మూ. యది ఖలు పఞ్చమనిధనగతే ద్వే చరణవిధౌ భవతి హి గురుణీ తు,
అతిజగతీ భువి కథితగుణా సా మదకలితేతి నిగదితనామా.
యథా - గగణతలంగణమహిరుహమాణో
రజతమహాగిరిసిహరసరూవో,
పడిహమహామణి ణిఅరణిఆసో
పరిచరిదో ణవసరది మియంకో.
(గగణతలాఙ్గణమధిరోహన్ రజతమహాగిరిశిఖరసరూపః,
స్ఫటికమహామణినికరనివాసో ప్రచరితః నవశరది మృగాజ్యం).
253
254
తా. మదకలితా :- పదమూడు అక్షరాల జగతీఛందఃపాదంలోని ఐదు, పదమూడు
అక్షరాలు గురువు లైతే మదకలితాజాతి.
ఉదా :- గగణతలం - కైలాసపర్వతశిఖరం వలె ఉన్న, స్ఫటికమణుల సముదా
యనివాసమా అన్నట్లున్న చంద్రుడు నవశరత్కాలంలో ఆకాశప్రాంగణం మీదికి ఎక్కడానికి
కదిలి వస్తున్నాడు.
మూ. త్రిష్టుభో జాతయో హ్యేతా జగత్యాస్తు నిబోధత
నవమం నైధనే ద్వే చ గురూణి చరణే యది,
వృత్తే తు జగతీ సా తు జ్ఞేయా కమలలోచనా.
యథా - దిఅగణముణిగణనందిదతేజో పవితదకిరణసహస్సపిణద్ధా
255
విధుణిఅ తిమిరపడం జగదీవో ఉదయది గగణదలే అను సూరో. 256
(ద్విజగణమునిగణవన్దితతేజాః ప్రవితతకిరణసహస్రపినద్ధః,
విధూనితతిమిరపటం జగద్దీప ఉదయతి గగనతలే ఆశు సూర్యః).
తా. ఇంతవరకు చెప్పినవి త్రిష్టుప్ఛందస్సుకు చెందిన ధ్రువాజాతులు. ఇప్పుడు
జగతీఛందోజాతులను తెలుసుకొనండి -
కమలలోచనా : పదమూడు అక్షరాల పాదంలోని తొమ్మిది, పదమూడు అక్షరాలు
గురువు లైతే, అది కమలలోచనాజాతి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nsyzw1y0zblgdd5vfz9qfac9u5r13rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/995</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230556</id>
    <revision>
      <id>587104</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '978 నాట్యశాస్త్రము ఉదా:- దిఅగణ - ద్విజగణంచేత మునిగణంచేతా నమస్కరింపబడిన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, వ్యాపించిన సహస్రకిరణాలతో జగత్తు కంతకూ దీపమైన సూర్యుడు, శీఘ్రంగా అంధకారమనే వస్...'</comment>
      <origin>587104</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3630" sha1="7ytv0gvexkjhfp02afqktdekkxn8lzm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;978
నాట్యశాస్త్రము
ఉదా:- దిఅగణ - ద్విజగణంచేత మునిగణంచేతా నమస్కరింపబడిన తేజస్సుతో
ప్రకాశిస్తూ, వ్యాపించిన సహస్రకిరణాలతో జగత్తు కంతకూ దీపమైన సూర్యుడు, శీఘ్రంగా
అంధకారమనే వస్త్రం తొలగించి ఆకాశతలంలో పైకి వస్తున్నాడు.
257
258
మూ. యది ఖలు చరణే తు సప్తమం పునరపి నవమం సనైధనమ్,
గురు తదపవక్త్రముచ్యతే నియతమపి నిదర్శనం యథా.
యథా - గిరితడవిచరో విఘుణ్ణిదో అసణిఘణరవేణ కంపఅమ్,
అభిపదది దుదం మహీదలం పడుదరణిణదో మహాఘణో.
(గిరితటవిచరో విఘూర్ణితోని శనిఘనరవేణ కమ్పయన్,
అభిపతతి ద్రుతం మహీతలం పటుతరనినదో మహాఘనః).
తా. అపవక్త్రం :- పదకొండు అక్షరాల పాదంలోని సప్తమ నవమ
ఏకాదశాక్షరాలు గురువు లైతే అది అపరవక్త్రం.
ఉదా : గిరితడ - పర్వతప్రదేశంమీద సంచరిస్తూ, తిరిగిపోతూ, పిడుగులధ్వనుల
చేత కంపింపచేస్తూ, తీవ్రమైన ధ్వనిచేస్తూన్న ఈ మహామేఘం భూతలంవైపు శీఘ్రంగా
వస్తూన్నది.
మూ. ఏతాస్తు జాతయో జ్ఞేయో ప్రావేశిక్యా ధ్రువాస్తథా,
సమవృత్తపదానాం తు వర్ధమానం నిబోధత.
259
తా. ఇంతవరకూ చెప్పినవి ప్రవేశికీ ధ్రువాజాతులు. ఇప్పుడు వర్ధమానకాంతర్గతా
లైన సమవృత్తఛందస్సులను చెప్పుచున్నాను.
మూ. ఏతాసాం లక్షణం సర్వం పూర్వముక్తం విధానతః,
ప్రతిష్ఠాది యథా ఛన్దః సమ్యక్ పాదవిభాగతః.
260
తా. ప్రతిష్ఠాచందస్సు మొదలైన వీటి అన్నింటి లక్షణాలు పాదానుసారంగా వెనుక
చెప్పి ఉన్నాను. (ఇక్కడ ధ్రువల విషయంలో కేవలం వాటి ఉదాహరణలు చెప్పబడుచున్న
వని అర్ధం).
మూ. ప్రతిష్ఠా యథా -
మేహరవం ణవసరదే, ణిసమియ కుద్దో భవఇ గఅవరో.
(మేఘరవం నవశరది దిశమ్య క్రుద్ధి భవతి గజవరః).
261
తా. ప్రతిష్ఠా :- శరత్కాల ప్రారంభంలో మేఘగర్జన విన్న మదగజం క్రోధావిష్టం
అవుతూన్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ytv0gvexkjhfp02afqktdekkxn8lzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/996</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230557</id>
    <revision>
      <id>587105</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. సుప్రతిష్ఠా యథా - 979 విజ్ఞుకసాహిం పహదం మరుద్ధం; పరుదది గయణం పసమిఅగహతారమ్. (విద్యుత్కశాభిః ప్రహతం మరుద్భిః ప్రరుదతి గగనం ప్రశమితగ్రహతారమ్). తా. సుప్రతిష్...'</comment>
      <origin>587105</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="jvyt3r9668rdsg1cb6h8mo438045b76" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. సుప్రతిష్ఠా యథా -
979
విజ్ఞుకసాహిం పహదం మరుద్ధం; పరుదది గయణం పసమిఅగహతారమ్.
(విద్యుత్కశాభిః ప్రహతం మరుద్భిః ప్రరుదతి గగనం ప్రశమితగ్రహతారమ్).
తా. సుప్రతిష్ఠకు ఉదాహరణం :- విజ్ఞుకసాహిం - మెరుపు లనే కొరడాలతోనూ,
గాలిచేతా కొట్టబడిన ఆకాశం గ్రహాలు నక్షత్రాలూ కనబడక ఏడుస్తున్నట్లున్నది.
మూ. గాయత్రీ యథా -
మేఘరవాఉలం రుద్దగహకదంబమ్
పసమిదదివాకరం రుదది వియణహదలమ్.
263
(మేఘరవాకులం రుద్ధగ్రహకదమ్బం ప్రశమితదివాకరం రుదతీవ సభస్తలమ్).
తా. గాయత్రికి ఉదాహరణం- మేఘరవాటలం :- మేఘధ్వనిచేత ఆకులమై,
మేఘాలచేత కప్పివేయబడిన గ్రహసముదాయం కల, ఆకాశతలం సూర్యుడు అస్తమించి
రోదనం చేస్తూన్నట్లున్నది.
మూ. ఉష్ణగ్ యథా -
పుల్లిఅతరసండే సురభిపవణహదే,
విఅరది పదమవణే హంసో సహఅరిపరిబుదో.
(పుల్లతరుండే సురభిపవనహతే; విచరతి పద్మవనే హంసః సః సహచరీవృతః).
264
తా. ఉష్ణంక్ఛదస్సుకు ఉదాహరణం :- వికసించిన వృక్షసముదాయము గల,
పరిమళి స్తూన్న పవనంతో వ్యాప్తమైన పద్మవనంలో హంస సహచరిలతో కూడి
విహరిస్తూన్నది.
మూ. వర్ధమానం మయైవం తు త్రప్రాణాం పరికీర్తితమ్,
పునశ్చ చతురస్రాణామేవమేవ నిబోధత.
265
తా. నేనింతవరకు త్రస్రంతో వర్ధమానకంలో ఏర్పడే భేదాలు చెప్పాను.
చతురస్రంతో ఏర్పడే భేదాలు చెపుతాను.
మూ. అనుష్టుప్ యథా -
తారాబంధు ఏస ణహే విక్కిరమాణో మేహపడమ్,
కిరణసహస్సభూసిదఓ ఉదయది సోమ్మో రజణికరో.
(తారాబన్ధురేష నభసి వికిరన్ మేఘపటమ్,
కిరణసహస్రభూషిత ఉదయతి సౌమ్యః రజనికరః).
-
266
తా. అనుష్టుప్కు ఉదాహరణం తారలతో కూడిన ఈ చంద్రుడు ఆకాశంమీద
మేఘవస్త్రాన్ని దూరంగా గెంటివేస్తూ కిరణసహస్రభూషితుడై ఉదయిస్తున్నాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jvyt3r9668rdsg1cb6h8mo438045b76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/997</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230558</id>
    <revision>
      <id>587106</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '980 మూ. బృహతీ యథా - ఏసో సుమేరువణఅమ్మి దేవఅసిద్ధఅపరిగీదే, అదిసురహిగంధవణచారీ పలిచరది విహగజువాఓ. (ఏష సుమేరువనే దేవసిద్ధపరిగీతే, అతిసురభిగన్ధవనచారీ ప్రవిచరతి విహఙ్గమయుగలః). నాట...'</comment>
      <origin>587106</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="6ma059enktil33fs4a7ywuhb03xujl7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;980
మూ. బృహతీ యథా -
ఏసో సుమేరువణఅమ్మి దేవఅసిద్ధఅపరిగీదే,
అదిసురహిగంధవణచారీ పలిచరది విహగజువాఓ.
(ఏష సుమేరువనే దేవసిద్ధపరిగీతే,
అతిసురభిగన్ధవనచారీ ప్రవిచరతి విహఙ్గమయుగలః).
నాట్యశాస్త్రము
267
తా. బృహతికి ఉదా :- దేవతల సిద్ధుల సంగీతధ్వనులతో నిండి ఉన్న సుమేరు
వనంలో పక్షుల జంట చాల పరిమళిస్తూన్న వనమునందు సంచరిస్తూ విహరిస్తూన్నది.
మూ. పణిక్తిర్యథా - పంక్తికి ఉదాహరణం -
పాదవసీసం కంపఅమాణో సురహి గఅగండవాసిదఓ
ఉపవణతరుగణలాసణఓ విచరది వరతణు వణపవణో.
(పాదపశీర్షం కమ్పయమానః సురభిగజగణ్ణవాసితః,
ఉపవనతరుగణలాసకః వరతను వనపవనః).
268
తా. సుందరీ! ఈ వనపవనం ఉపవనంలోని తరువులను నృత్యం చేయిస్తూ, చెట్ల
శిఖరాలను ఊపుతూ, సంచరిస్తూన్నది. గజగండస్థలాలనుండి స్రవిస్తూన్న మదోదకం
చేత ఇది సుగంధం గలదై ఉంది.
మూ. త్రిష్టుప్ యథా - త్రిష్టుప్కు ఉదాహరణం -
కుముదవణస్స విభూసణఓ విధుణిఅతిమిరపడం గగణే,
ఉద అగిరిసిహరమహీరుహంతో రఅణికరో ఉదయది విమలకరో.
(కుముదవనస్య విభూషణో విధునికతిమిరపటం గగనే,
ఉదయగిరిశిఖరమధిరోహన్ రజనికర ఉదయతి విమలకరః).
269
తా. ఈ చంద్రుడు కుముదవనానికి అలంకార మైనవాడు, ఆకాశంమీద కప్పి
ఉన్న చీకటి అనే వస్త్రాన్ని దూరంగా తొలగించి ఉదయగిరిశిఖరాన్ని ఎక్కుతూ నిర్మలమైన
కిరణాలతో ప్రకాశిస్తున్నాడు.
మూ. జగతీ యథా - జగతికి ఉదాహరణం -
దిఅగణముణిగణసంథుదఓ తవిదకణ అబరసంణిభదేహో
దుదమిహ ణహదలమహిరుహమాణో విఅరది సపది దివసకరో.
(ద్విజగణమునిగణసంస్తుతః తప్తకనకవరసన్నిభదేహః,
ద్రుతమిహ నభస్తలమధిరోహన్ విచరతి సపది దివసకరః).
270&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ma059enktil33fs4a7ywuhb03xujl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/998</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230559</id>
    <revision>
      <id>587107</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 981 తా. పుటంపెట్టిన శుద్ధమైన బంగారం వంటి దేహం కల సూర్యుడు ద్విజగుణాలచేత మునిగణాలచేత స్తుతింపబడుతూ శీఘ్రంగా ఆకాశంమీదికి ఎక్కుతూ సంచరిస్తున్నాడు. మూ. ఏతాస్...'</comment>
      <origin>587107</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="b7yuq7ue0dwb12m7e7om2punlnerq61" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
981
తా. పుటంపెట్టిన శుద్ధమైన బంగారం వంటి దేహం కల సూర్యుడు ద్విజగుణాలచేత
మునిగణాలచేత స్తుతింపబడుతూ శీఘ్రంగా ఆకాశంమీదికి ఎక్కుతూ సంచరిస్తున్నాడు.
మూ. ఏతాస్తు జాతయో జ్ఞేయాశ్చతురస్రవివర్ధితాః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి గణమాత్రావికల్పనమ్.
తా. ఇవి చతురస్రాలచే వర్ధితము లైన జాతులు. ఇటుపైన గణ
ఛందస్సులను గూర్చి విశదీకరిస్తాను.
మూ. సుప్రతిష్ఠావసానానాం పాదో ద్వ్యర్ధగణః స్మృతః,
చతుర్భిశ్చరణైస్తాసాం గణాః ప్రోక్తాః షడేవ హి.
-
271
మాత్రా
272
తా. సుప్రతిష్ఠాఛందస్సుల చివరి పాదాలలో రెండున్నర గణా లుంటాయి. వాటి
నాలుగు పాదాలలో మొత్తం ఆరు గణాలు మాత్రమే ఉంటాయి.
మూ. తథా చైవాపకృష్ణానాం త్వా గణావర్ధమేవ చ,
పదానాం చైవ విజ్ఞేయాః ప్రమాణేన గణా దశ.
273
తా. అదే విధంగా అపకృష్ణాధ్రువలోని చివరి పాదంలో రెండున్నర గణా లుంటాయి.
దీని మొత్తం గీతంలో పది గణా లుంటాయి.
మూ. పాదే .. తోలితానాం చ త్రయోర్ధం చైవ కీర్తితాః,
చతుర్దశ గణాశ్చైవ కీర్తితాస్తత్ప్రమాణతః.
274
తా. అడ్డితధ్రువ పాదంలో మూడున్నర గణా లుంటాయి. మొత్తం ఈ ధ్రువాగీతంలో
పద్నాలుగు గణా లుంటాయి.
మూ. త్ర స్రాణాం తు ద్విపదానామర్ధషష్ఠాః గణాః స్మృతాః,
పాదతశ్చైవ విజ్ఞేయాస్త్వేకాదశ గణా బుధైః.
275
తా. ప్రజాతికి చెందిన ద్విపాదఛందస్సుల చివరి పాదాలలో ఆరున్నర గణా
లుంటాయి. పూర్తి గీతంలో పదకొండు గణా లుంటాయి.
మూ. పాదాశ్చ చతురస్రాణాం గణాః సార్ధాష్టమాః స్మృతాః,
పాదద్వయే... పి తాశ్చ స్యుః గణాః పఞ్చదశైవ తు.
276
తా. చతురస్రాజాతిద్విపాదఛందస్సుల చివరి పాదాలలో ఎనిమిదిన్నర గణా
లుంటాయి. పూర్తి గీతంలో పదిహేను గణా లుంటాయి.
మూ. ఆద్యాసు చతురస్రాసు ద్వ్యాదిర్శవావరస్తథా,
అక్షరాణాం భవేత్పి# గుర్వాది లఘునైధనమ్.
277&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b7yuq7ue0dwb12m7e7om2punlnerq61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/999</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230560</id>
    <revision>
      <id>587108</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '982 నాట్యశాస్త్రము తా. చతుర్రసాజాతిచ్ఛందస్సుల మొదటి పాదంలోని గణాలలో ఒక గురువు ఒక లఘువు ఉంటాయి. దీనిలోని గణాలు రెండుకు తగ్గవు, తొమ్మిదికి మించి ఉండవు. మూ. త్ర్యసే త్వక్షరపిణే...'</comment>
      <origin>587108</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="g7k8vttthmnecx32q3m4oi63p0ycv31" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;982
నాట్యశాస్త్రము
తా. చతుర్రసాజాతిచ్ఛందస్సుల మొదటి పాదంలోని గణాలలో ఒక గురువు ఒక
లఘువు ఉంటాయి. దీనిలోని గణాలు రెండుకు తగ్గవు, తొమ్మిదికి మించి ఉండవు.
మూ. త్ర్యసే త్వక్షరపిణే పఞ్చదిర్నవా వరశ్చ విజ్ఞేయః,
చతురస్రః సప్తాదిః యో దశావరశ్చ విజ్ఞేయః.
278
తా. త్రస్రంలో ఐదుకు తగ్గకుండా, తొమ్మిదికి మించకుండా గణా లుండాలి.
చతురస్రంలోని గణాలు ఏడుకు తగ్గకుండా పదికిమించకుండా ఉండాలి.
మూ. సర్వగురుః పఞ్చది: సర్వలఘుర్నవావరశ్చ విజ్ఞేయః,
సర్వగురుః సప్తాదిః త్రయోదశపరశ్చ సర్వలఘుః.
279
తా. చతురస్రంలోని గణాలు సర్వగురువు లైతే అవి ఐదుకు తగ్గకుండా ఉండాలి.
సర్వలఘువు లైతే తొమ్మిదికి మించి ఉండగూడదు. అన్నీ గురువు లైతే ఏడుకు తగ్గకుండా
పదికి మించకుండా ఉండాలి.
మూ. ఏష త్వక్షరపిళ్లో విజ్జేయో వై ధ్రువాసు సర్వాసు,
గణమాత్రాంశవికల్పం వ్యాఖ్యాస్యామి ద్విపదానామ్.
280
తా. అన్ని ధ్రువలలోను వర్ణసంఖ్య ఇలాగే ఉండాలి. ఇపుడు ద్విపదల వివిధ
అవయవాలను వాటిలో ఉండవలసిన గణాల సంఖ్యను చెపుతాను.
మూ. ఏకాదశాద్యం త్య్ర స్రాణాం చైకవింశతి నైధనమ్,
పాదాక్షరకృతః పిళ్లో గుర్వాదిర్లఘునైధనమ్.
281
తా. త్ర్యస్రధ్రువల ప్రథమపాదంలో పదకొండు గణాలు, చివరిపాదంలో ఇరవై
యొక్క గణాలు ఉంటాయి. దీనిలోని గణాలలో గురువుకు తరవాత లఘు వుంటుంది.
మూ. షోడశాద్యస్తథా పాదో భవేద్వింశతి నైధనమ్,
విజ్జేయశ్చతురస్రాణాం గుర్వాదిర్లఘునైధనమ్.
282
తా. చతురస్రధ్రువ ప్రథమపాదంలో పదహారు గణాలు, చివరి పాదంలో ఇరవై
గణాలు ఉండాలి. దానిలోని గణాలలో ఒక గురువు తరువాత ఒక లఘు వుండాలి.
మూ. శీర్షకాణాం తు నియమో నైవ పాదవిధానతః,
గురుగుర్వాదిమధ్యాన్తస్తథా చైవ లఘుః స్మృతః.
283
తా. శీర్షకాల విషయంలో ఈ నియమం పాదాలను పట్టి ఉండదు. శీర్షికం
ప్రారంభంలో రెండు గురువుల తరువాత లఘువు ఉండాలి. దీని మధ్యలోను, చివరా
కూడ ఇలాగే ఉండాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g7k8vttthmnecx32q3m4oi63p0ycv31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1000</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230561</id>
    <revision>
      <id>587109</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 983 మూ. త్రస్రాయాస్తు గణాః పఞ్చ సన్నిపాతే విధీయతే, అష్టా చ చతురస్రాయాః సన్నిపాతో భవేత్తథా. 284 తా. త్ర్యస్రధ్రువలలో ఐదు గణాల సంనిపాతం (ఆయామం లేదా ప్రమాణం), చతుర...'</comment>
      <origin>587109</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="k4wllp3hgw0i1swe21vg0uwyffg82gf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
983
మూ. త్రస్రాయాస్తు గణాః పఞ్చ సన్నిపాతే విధీయతే,
అష్టా చ చతురస్రాయాః సన్నిపాతో భవేత్తథా.
284
తా. త్ర్యస్రధ్రువలలో ఐదు గణాల సంనిపాతం (ఆయామం లేదా ప్రమాణం),
చతురస్రధ్రువలలో ఎనిమిది గణాల సంనిపాతము ఉంటుంది.
మూ. ద్వౌ పాదౌ సన్నిపాతశ్చ ధ్రువాణాం సంప్రకీర్తితః,
ద్రుతం చ శీర్షకం చైవ హిత్వాన్యాని భవన్తి హి.
285
తా. ధ్రువలలో రెండు పాదాల సంనిపాతం ఉంటుంది. ద్రుతము, శీర్షికము
తప్ప మిగిలినవి ఉంటాయి.
మూ. అక్షరపిణస్త్రత్రే పఞ్చదిర్శవపరశ్చ విజ్ఞేయః,
అష్టావరశ్చతురస్రే త్రయోదశపరస్తు విజ్ఞేయః.
286
తా. త్రస్రంలోని గణాలు ఐదుకు తగ్గకుండా తొమ్మిదికి మించకుండా ఉండాలి.
చతురస్రంలో ఎనిమిదికి తగ్గకుండా పదమూడుకు మించకుండా ఉండాలి.
మూ. సర్వగురుః పఞ్చది: సర్వలఘుర్నవావరశ్చ విజ్ఞేయః,
సర్వగురురష్టాదిస్త్రయోదశావరతశ్చ సర్వత్ర లఘు.
287
తా. చతురస్రధ్రువలో సర్వగురునిర్మితగణాలు ఐదుకు తగ్గకూడదు, తొమ్మిదికి
మించకూడదు. సర్వలఘునిర్మితా లైతే ఎనిమిదికి తగ్గకూడదు పదమూడుకు మించ
కూడదు.
మూ. ఏష హ్యక్షరపిట్టో విజ్జేయో వై ధ్రువావిధానళైః,
గణమాత్రాంశవికల్పం వ్యాఖ్యాస్యామి ద్రుతాయాస్తు.
288
తా. ధ్రువాప్రయోక్తలు తెలిసికొనవలసిన అక్షరపిండం ఇదే. ఇప్పుడు ద్రుతాంధ్రువకు
సంబంధించిన గణమాత్రావిభాగం చెపుతాను.
మూ. అర్ధషష్టగణా జ్ఞేయాః సన్నిపాతాః ద్రుతాస్వథ,
మాత్రా ద్వావింశతిశ్చైవ గురులఘ్వక్షరాన్వితాః.
289
తా. ద్రుతాధ్రువలలోని సన్నిపాతలలో ఆరున్నర గణా లుండాలి. గురులఘ్వక్షరాలు
కలిసిన ఇరవైరెండు మాత్ర లుండాలి.
మూ. శీర్షకాణామనియమో భవేత్పాదవిధానతః,
నానావృత్తవినిష్పన్నం కుర్యాద్వై శీర్షికం బుధః.
290
తా. శీర్షకాలలో పాదవిధానాన్ని పట్టి నియమం ఉండదు. పండితుడు శీర్షకాన్ని
నానావృత్తాలతో నిర్మించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k4wllp3hgw0i1swe21vg0uwyffg82gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1001</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230562</id>
    <revision>
      <id>587110</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '984 మూ. గుర్వాదిరథ లఘ్వాదిర్యుగ్మః సర్వలఘుస్తథా, చతుర్మాత్రాగణా జ్ఞేయాః పూర్వఛ్ఛన్దేవి కల్పితాః. నాట్యశాస్త్రము 291 తా. వీటిలోని గణాలలో కొన్నిటికి ఆదియందు గురువు లుంటాయి. కొ...'</comment>
      <origin>587110</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="17gl98e939z8i2n0sllfuf8saorf5au" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;984
మూ. గుర్వాదిరథ లఘ్వాదిర్యుగ్మః సర్వలఘుస్తథా,
చతుర్మాత్రాగణా జ్ఞేయాః పూర్వఛ్ఛన్దేవి కల్పితాః.
నాట్యశాస్త్రము
291
తా. వీటిలోని గణాలలో కొన్నిటికి ఆదియందు గురువు లుంటాయి. కొన్నింటికి
లఘువు లుంటాయి. కొన్ని గురులఘుమిశ్రితములై ఉంటాయి. కొన్ని సర్వలఘువులు
గాని, సర్వగురువులు గాని అయి చాతుర్మాత్రిక (నాలుగుమాత్రల గణాలు ఏర్పడతాయి.
వీటిద్వారా వెనుక ఛందస్సులలో అనేకప్రకారములైన వృత్తాలు ఏర్పడతాయి.
మూ. అర్ధాష్టమగణాః పాదాః శీర్షికస్య భవన్తి హి,
త్రింశన్మాత్రాశ్చ విజ్ఞేయా యుగ్మౌజాక్షరికైః పదైఃఒ
292
తా. శీర్షకాలలోని పాదాలలో ఎనిమిదిన్నర గణాలు చొప్పున ఉంటాయి. ఈ
పాదాలలోని అక్షరాలు సరిసంఖ్యలో ఉండవచ్చు, బేసిసంఖ్యలో ఉండవచ్చు.
మూ. శీర్షికస్యైకవింశత్యా షడ్వింశతిపరస్తథా,
అక్షరాణాం భవేత్పిణ్ణః పాదే హ్యేకత్ర నిశ్చయాత్
293
తా. శీర్షికంలోని ఒక్కొక పాదంలో ఇరవైఒకటికి తగ్గకుండా, ఇరవైయారుకు
మించకుండా అక్షరా లుంటాయి.
మూ. యుగ్మా ఔజా మిశ్రా పాడే కార్యా గణాస్తు చత్వారః,
నియతం శీర్షవిధానే పశ్చాల్లఘుసంచయః కార్యః.
294
తా. శీర్షకం నాలుగుపాదాలలోను కూడ సరిసంఖ్య అక్షరాలు, బేసి సంఖ్య అక్షరాలు
మిశ్రితములై ఉంటాయి. శీర్షికంలో లఘువర్ణసంచయం తప్పకుండా ఉండాలి.
మూ. త్రయ ఏవ గణాస్తు ముఖే లఘవస్త్రయ ఏవావసానే తు,
మధ్యే చేడ్ గురుణీ ద్వే తచ్చపలం శీర్షికం నామ.
295
తా. ప్రారంభంలో మూడు లఘుగణాలు, అట్లే చివర కూడ మూడు లఘుగణాలు,
మధ్య రెండు గురుగణాలు లుంటే అది 'చపలా' అను శీర్షికం.
మూ. పూర్వార్ధ... థ చతుర్హ్రస్వా మిశ్రా గణాస్తు చత్వారః,
పాతే భవన్తి నిత్యం పశ్చాల్లఘుసబ్చయాః శేషాః.
296
తా. మొదటి అర్ధంలో నాలుగు లఘువులు, నాలుగు మిశ్రగణాలు ఉండగా
మిగిలిన భాగంలో లఘువర్ణసంచయం ఉండాలి.
మూ. ఏకద్వికలాస్త్రికలాశ్చతుష్కలాః షట్కలాస్తథాష్టకలాః,
ధ్రువావిరామాః కార్యాః ప్రాసాదిక్యన్తరాళ్లేపైః.
297&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>17gl98e939z8i2n0sllfuf8saorf5au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1002</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230563</id>
    <revision>
      <id>587111</id>
      <timestamp>2026-10-15T20:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 985 తా. ప్రాసాదికీ - అంతరా - ఆక్షేపికీధ్రువల ద్వారా నిర్మించిన ధ్రువలలో విరామాలు (Paves) ఒకటి, రెండు, మూడు, నాలుగు, ఆరు, ఎనిమిది కలలు ఉండాలి. మూ. త్ర్యసే విరామస్త్రి...'</comment>
      <origin>587111</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4028" sha1="g2dinai3ozhf5ro0ynibtt730fmz4lv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
985
తా. ప్రాసాదికీ - అంతరా - ఆక్షేపికీధ్రువల ద్వారా నిర్మించిన ధ్రువలలో విరామాలు
(Paves) ఒకటి, రెండు, మూడు, నాలుగు, ఆరు, ఎనిమిది కలలు ఉండాలి.
మూ. త్ర్యసే విరామస్త్రికలశ్చతురస్రే చతుష్కలః,
ప్రావేశిక్యా ధ్రువాయాస్తు నైష్క్రమిక్యాస్తథైవ చ.
298
తా. త్ర్యస్రధ్రువలో మూడు కలల విరామం, చతురస్రధ్రువలో నాలుగు కలల
విరామం ఉండాలి. ప్రవేశికీ - నైష్క్రమికీధ్రువల విషయంలో కూడ ఇదే నియమం
పాటించాలి.
మూ. విరామో ద్వికలో నిత్యమన్తరాయాస్తథైవ చ,
పాదాన్తె హి విరామస్తు ఆక్షిప్తాయాః ప్రకీర్తితః.
299
తా. అంతరాధ్రువలో రెండు కలల విరామం ఉండాలి. ఆక్షిప్తాడువలో పాదాంతంలో
విరామం పాటించాలి.
మూ. స్థితాయాస్తు తథా హ్యర్ధే ప్రాసాదిక్యాస్తథైవ చ,
కలాకలార్ధయోగేన గురు లఘ్వక్షరాన్వితః.
300
తా. స్థితా - ప్రాసాదికీధ్రువలలో పాదార్థంలో విరామం చెయ్యాలి. వెనుక చెప్పినట్లు
వీటిలో అర్ధకల చొప్పున కలను పెంచుతూ లఘు - గుర్వక్షరాలను చేరుస్తూ ఉంచాలి.
మూ. త్రయో ధ్రువాణాం సంయోగా విజ్ఞేయా వృత్తసంశ్రయాః,
సర్వదీర్ఘః సర్వలఘుర్గురులఘ్వక్షరస్తథా.
301
తా. వృత్తాలను పట్టి, ధ్రువలు అంతాలలో సర్వదీర్ఘము, సర్వలఘువు, గురులఘు
మిశ్రణము అను మూడు సంయోగాలు (పరిణామాలు) ఏర్పరచాలి.
మూ. గురుప్రాయా స్థితా కార్యా లఘుప్రాయా ద్రుతా తథా,
గురులఘ్వక్షరప్రాయా ప్రాసాదిక్యన్తరా తథా.
5°.
302
స్థితాధ్రువలో అధికసంఖ్యలో గుర్వుక్షరాల, ద్రుతాధ్రువలో లఘ్వక్షరాల,
ప్రాసాదికీ - అన్తరాధ్రువలలో గురులఘు
అక్షరాల సమమిశ్రణము ఉండాలి.
మూ. ఏవం ధ్రువాణాం కర్తవ్యా జాతయో వృత్తసంభవాః,
అత ఊర్థ్వ ప్రవక్ష్యామి శీర్షకాణాం తు లక్షణమ్.
303
తా. వృత్తాలతో ఏర్పడే ధ్రువల విధానం ఇది. ఇపుడు శీర్షకాల లక్షణం చెపుతాను.
మూ. ఆద్యమన్యం తృతీయం చ పఞ్చమం సప్తమాష్టమే,
గురూణి యస్యాః పాదే తు సా శ్యేనీ తు కృతౌ యథా.
304&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g2dinai3ozhf5ro0ynibtt730fmz4lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1003</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230564</id>
    <revision>
      <id>587112</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '986 నాట్యశాస్త్రము తా. (1) శ్యేనీ :- ఇరవైఒక అక్షరా లున్న పాదంలో ఒకటి, మూడు, ఐదు, ఏడు, ఎనిమిది, ఇరవైఒకటి అక్షరాలు గురువు లైతే అది 'శ్యేనీ' శీర్షికం. మూ. యథా - - సాగరం సముద్ధుణంతో రథ ఇవ లఘు...'</comment>
      <origin>587112</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3972" sha1="pe2vt2rkvr2kh86ekt8maif3rnp96y9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;986
నాట్యశాస్త్రము
తా. (1) శ్యేనీ :- ఇరవైఒక అక్షరా లున్న పాదంలో ఒకటి, మూడు, ఐదు, ఏడు,
ఎనిమిది, ఇరవైఒకటి అక్షరాలు గురువు లైతే అది 'శ్యేనీ' శీర్షికం.
మూ. యథా -
-
సాగరం సముద్ధుణంతో రథ ఇవ లఘుగది అభిపదిదో
పవ్వదా సమాహణంతో తరుసు చ జణఅదో భయమతులమ్,
రేణుజాలముకిపంతో దివసకరకిరణమిదుకరణో
బోధఅం ప్రజాసు కామం విచరది వరతణు సుహవహణో.
(సాగరం సముద్ధున్వన్ రథ ఇవ లఘుగతిరభిపతితః
పర్వతాన్ సమాఘ్నన్ తరుషు జనయన్ భయమతులమ్,
రేణుజాలమున్షీపన్ దివసకరకిరణమృదుకరణః
బోధయన్ ప్రజాసు కామం విచరతి వరతను సుఖపవనః).
305
తా. ఉదాహరణం :- సాగరమ్ :- సుందరీ! సుఖకర మైన ఈ వాయువు రథం
వలె అతిశీఘ్రంగా వస్తూ, జనాలలో కామం ఉత్తేజపరుస్తూ సంచరిస్తూన్నది. ఇది సాగరాన్ని
కదలుస్తూ పర్వతాలను డీకొంటూ వృక్షాలకు అధిక మైన భయం కలిగిస్తూన్నది. రేణువుల
సముదాయాన్ని పైకి ఎగురుకొట్టి సూర్యుని కిరణాల తీవ్రతను తగ్గిస్తూన్నది.
మూ. పఞ్చ త్వా యత్ర తు దీర్ఘం నవమమపి చ గురుసమయకృతం
దీర్ఘఖ్చాస్త్యం చాష్టమమన్యలఘు విరచితమపి చరణవిధౌ,
వృత్తే జ్ఞేయా జాతిరపీయం ప్రతిసుఖయతిరచితవిభవా
క్రౌఞ్చ నామ్నా ఛన్దసి ప్రోక్తా ద్విజగణమునిగణ పరిపఠితా.
యథా - ఏసో చందో ణిమ్మలదేహో విధుణిఅ ఘణతమమసీదపడం
లోకాణందో లోకపదీపో ఉడుగణగహగణసమణుగదో,
పాసాదాణం కారయమాణో సిదపవణీసణమిన విపులం
లోకాలోకం రంజఅమాశో విచరది వరతణు గయణతలే.
(ఏష చన్దో నిర్మలదేహో విధూయ తమసమ్ అసితపటం
లోకానన్గో లోకప్రదీప ఉడుగణగ్రహగణసమనుగతః,
ప్రాసాదానాం కారయమాణః సితపటవసనమిన విపులం
లోకాలోకం రజ్జయమాణో విచరతి వరతను గగనతలే).
306
307
తా. క్రౌంచా :- ఇరవైరెండు అక్షరాల పాదంలో మొదటినుండి ఐదవ అక్షరం
వరకు, అష్టమ, నవమ, అంతిమ అక్షరాలు గురువు లైతే, మిగిలిన అక్షరా లన్నీ లఘువు
లైతే, సుఖప్రదమైన యతు లున్న, మునిగణం పఠించే ఈ జాతి 'క్రౌంచ' అను శీర్షకం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pe2vt2rkvr2kh86ekt8maif3rnp96y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1004</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230565</id>
    <revision>
      <id>587113</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 987 ఉదాహరణం :- సుందరీ! నిర్మలస్వరూపు డైన ఈ చంద్రుడు దట్టమైన చీకటి అను నల్లని వస్త్రాన్ని దూరం చేస్తూ నక్షత్ర - గ్రహాదులు వెంట రాగా లోకం నేత్రాలను రంజింపచేస్త...'</comment>
      <origin>587113</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4357" sha1="sgja1ozssatp5tul0rvsllwl4i7k356" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
987
ఉదాహరణం :- సుందరీ! నిర్మలస్వరూపు డైన ఈ చంద్రుడు దట్టమైన చీకటి
అను నల్లని వస్త్రాన్ని దూరం చేస్తూ నక్షత్ర - గ్రహాదులు వెంట రాగా లోకం నేత్రాలను
రంజింపచేస్తూ సంచరిస్తున్నాడు. లోకాని కంతకీ దీపమైన ఈ చంద్రుడు లోకానికి
ఆనందం కలిగిస్తున్నాడు. ప్రాసాదాలపైన విశాలమైన తెల్లని వస్త్రం కప్పుతూన్నట్లున్నాడు.
మూ. ఆద్యచతుర్థే పఞ్చమషష్టే నవమదశమమథ నిధనగతం
యే చ తథాన్యే తే చ లఘుత్వం యది భవతి చరణగతివిధౌ,
సా వికృతిః స్యాత్ పుష్పసమృద్ధా ద్విజగణమునిగణ పరిపఠితా
నామవికల్పాన్ వృత్తకృతా వైవిబుధబహుమతపదనియమా.
యథా - పుష్పవిదాణం ఉద్ధుణమాణో రథ ఇవ దుతగది అభిపదిదో
పక్కమమాతో సేలతడేసుం తరుసు అవకిరిఅ కమలదలమ్
మేహసమూహం ఉద్ధూణమాణో సరసిక్భుభిదసలిలకలకలో
భీమణిణాదో చండపవాహీ విచరది వరతణు వణపవణో.
(పుష్పవితానముద్ధూయమానః రథ ఇవ ద్రుతగతిరభిపతితః
ప్రక్రమమాణః శైలతటేషు తరుషు అవకీర్య కమలదలమ్,
మేఘసమూహముద్ధూనయమానః సరసి క్షుభితసలిలకలకలో
భీమనినాదశ్చణ్ణప్రవాహీ విచరతి వరతను వనపవనః.
308
309
తా. పుష్పసమృద్ధా :- ఇరవైమూడు అక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఐదు,
ఆరు, తొమ్మిది, పది అక్షరాలు. చివరిది గురువు లైతే దీనికి పుష్పసమృద్ధాశీర్షకం అని
పేరు.
ఉదా :- · పుష్పవిదాణం :- సుందరీ! ఈ పవనం భయంకరంగా ధ్వని చేస్తూ
తీవ్రంగా వీచుతూ సంచరిస్తూన్నది. పుష్పసముదాయాన్ని ఎగురుగొట్టి వేస్తూన్నది. పర్వత
తటాలమీద సంచరిస్తూన్నది. వాటిపై నున్న చెట్ల మీద పుష్పదలాలను చిమ్మివేస్తూన్నది.
మేఘసముదాయాన్ని ఎగురుకొడుతూ, కలిచివేయబడిన సరస్సులో నీళ్ల కలకలధ్వానాన్ని
విస్తరింపచేస్తూ, రథం వలె అతిశీఘ్రంగా వచ్చి పడింది.
మూ. అస్త్యం చ పఞ్చమం షష్ఠసప్తమం దశమం గురు,
వృత్తే సంకృతిసంజ్ఞే తు సంభ్రాన్తా నామ సా యథా.
కిరణసహస్సం విక్కీరమాణో ఫదిఅమణిరుచిరధవలణిహో
కుముదవణాఇ బోధయమాణో కుముదదలణీ అరసదిసవవు
గహగణబంధు లోకదీవో ఉడుగణగహగణసమణుగదో
ఉదయతి చందో రోహిణికంతో ణవసరది కుముదిగణ సుహృదో.
310
311&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sgja1ozssatp5tul0rvsllwl4i7k356</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1005</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230566</id>
    <revision>
      <id>587114</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '988 (కిరణసహస్రం వికిరన్ స్ఫటికమణిరుచిరధవలనిభః కుముదవనాని బోధయమానః కుముదదలనికరసదృశవపుః, గ్రహగణబన్ధుర్లోకప్రదీపః ఉడుగణగ్రహగణసమనుగతః ఉదయతి చన్దో రోహిణికాన్తో నవశరది కుమ...'</comment>
      <origin>587114</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4350" sha1="paavnatdyz9htvtyvvj1bis0kamtzik" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;988
(కిరణసహస్రం వికిరన్ స్ఫటికమణిరుచిరధవలనిభః
కుముదవనాని బోధయమానః కుముదదలనికరసదృశవపుః,
గ్రహగణబన్ధుర్లోకప్రదీపః ఉడుగణగ్రహగణసమనుగతః
ఉదయతి చన్దో రోహిణికాన్తో నవశరది కుముదిగణసుహృత్).
నాట్యశాస్త్రము
తా. సంభ్రాన్తా :- ఇరవైనాలు గక్షరాల పాదంలోని పంచమ - షష్ఠ - సప్తమ
దశమ - అంత్యఅక్షరాలు గురువు లైతే అది సంభ్రాంత.
-
శరత్కాలప్రారంభంలో - రోహిణీకాంతుడు, కుముదినీసుహృత్ అయిన చంద్రుడు
- నక్షత్రగణాలు, గ్రహాలు వెంటరాగా అనేకకిరణాలను వ్యాపింపచేస్తూ, కలువల
గుంపులను మేల్కొలుపుతూ పైకి వస్తున్నాడు. ఈ చంద్రుని దేహం తెల్లని స్పటికమణి
వలె అందంగా ప్రకాశిస్తున్నది. తెల్ల కలువల రేకుల పోగువలె ఉంది.
మూ. అష్టావాదౌ దీర్ఘాణి స్యుర్యది చ హి భవతి లఘుగణః,
యశ్చానే దీర్ఘం త్వేకం యది భవతి పది పది పునరపి తదా,
మత్తాక్రీడా విద్యున్మాలేత్యపి చ కవిభిరపి బహుభిరుదితా
నామ్నా ఛన్దోవృత్తే వికృతిగతివిధిషు చ నియమసహితా.
యథా - ఏసో మేహో సేలాభోఓ అసణిమురజపడుపడహసమరఓ
ణాణావిష్ణుజ్జోఆలోఓ ఘణజలధరపడలసమణుగదో,
ణాణావస్ట్లో తోడగ్గారీ పవిచరది రుచిరకుసుమజధురో
సంఛాదంతో లోయం ఏసో చలగిరిణివహ ఇవ సుతణులదే.
(ఏష మేఘః శైలాభోగే శనిమురజపటుపటహసమరవో
నానావిద్యుద్యోగాలోకో ఘనజలధరపటలసమనుగతః,
నానావర్ణస్తోయోద్గారీ ప్రవిచరతి రుచిరకుసుమజధుర్యః
సంఛదయన్ లోకమేష చలగిరినివహ ఇవ సుతనులతే).
312
313
తా. మత్తాక్రీడ లేదా విద్యున్మాలా :- ఇరవై మూడు అక్షరాల పాదంలోని మొదటి
ఎనిమిది అక్షరాలు, చివరిదీ గురువులై యుండి, మిగిలిన వన్నీ లఘువు లైతే అది
మత్తాక్రీడా లేదా విద్యున్మాలా అని చాలమంది కవులు ప్రశంసిస్తూంటారు. ఎట్లనగా
ఓ! సుతనూ! శైలం వలె విశాలమైన శరీరం గల ఈ మేఘం, జంగమపర్వతం
వలె ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తూ సంచరిస్తూన్నది. దీని ఉరుములు మురజధ్వనుల వలె,
పటహధ్వనుల వలె గంభీరంగా ఉన్నాయి. అనేకవిధాలైన మెరుపుల దీపాలతో ప్రకాశిస్తూన్న
దీనిని దట్టమైన మరి కొన్ని మేఘసముదాయాలు అనుసరించి వస్తున్నాయి. అనేకవిధాలైన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>paavnatdyz9htvtyvvj1bis0kamtzik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1006</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230567</id>
    <revision>
      <id>587115</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 989 వర్ణాలు గల ఈ మేఘం నీటిని వర్షిస్తూ అందమైన పుష్పాలు మోసికొని వస్తున్నట్లుంది. మూ. ఆద్యమస్త్యం చతుర్థం చ సప్తమం దశమం తథా, గురూణ్యేకాదశం దైవ సంకృతౌ వృత్తస...'</comment>
      <origin>587115</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3860" sha1="bm3gnnbivfpjq6bejz6n96baskef5ht" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
989
వర్ణాలు గల ఈ మేఘం నీటిని వర్షిస్తూ అందమైన పుష్పాలు మోసికొని వస్తున్నట్లుంది.
మూ. ఆద్యమస్త్యం చతుర్థం చ సప్తమం దశమం తథా,
గురూణ్యేకాదశం దైవ సంకృతౌ వృత్తసంచయే.
లఘూన్యన్యాని శేషాణి పాదే యస్మిన్ భవన్తి హి,
314
విజ్ఞేయం శీర్షకం తద్ః స్థలితం నామతో యథా.
యథా - వాదసముద్ధతవీచితరంగో పడి అమణిణీ అరరుచిరజలో
వీచిపరంపరఘోరణిణాదో పడుపవణలు లిదవిహగుకులో
మణికులాకులభీమతరంగో ఖుభిదఘణణివహసదిసరవో
తుంగమహీధరమాణణిరుద్ధో రుసిదో ఇవ పపది సలిలణిహి.
(వాతసముద్ధతవీచితరజ్లో స్ఫటికమణి నికరరుచిరజలః
వీచిపరమ్పరాఘోరనినాదః పటుపవనలులితవిహగకులః,
మణికులాకులభీమతరజ్లో క్షుభితఘననివహసదృశరవః
తుఙ్గమహీధరమాననిరోధో రుషిత ఇవ సపది సలిలనిధిః).
315
316
తా. స్ఖలితా :- ఇరవైనాలు గక్షరాల పాదంలోని ప్రథమ - చతుర్ధ - సప్తమ -
దశమ - ఏకాదశ - అంతిమాక్షరాలు గురువులుగా ఉండి మిగిలినవి లఘువు లైతే అది
స్ఖలితాధ్రువ. ఉదాహరణం - వాదసముద్ధత :-
ఎత్తైన పర్వతాల గర్వాన్ని అణిచే ఈ సముద్రం కోపావేశంలో ఉన్నట్లుంది. గాలికి
పెద్ద పెద్ద తరంగాలు లేస్తున్నాయి. దీని జలం స్ఫటికమణుల సముదాయం వలె
మెరుస్తూన్నది. భయంకర మైన తరంగాలు మణిగణాలతో వ్యాకులంగా ఉన్నాయి.
విజృంభించిన దట్టమైన మేఘం వలె ధ్వని చేస్తూన్నది.
మూ. ప్రకృత్యాం పశ్చిమాన్యే చ హ్యష్టమైకాదశే గురూ,
ద్వాదశశ్చేతి విజ్ఞేయం నామతశ్చపలా యథా.
మునిగణమండలివందిదతేజో విధుణిఅతిమిరదివ ఘణపడం
కమలవణాఇ విబోధఅమాణో జగణమునిగణ పరిపరిదో
భుజఅసహస్సవివద్ధితపాదో సుతవిదకణ అసదిసవపుఓ
కరణఅరేహి పసాదిఅలోఅం ఉదయది వరతణు దివసకరో.
(మునిగణమణలవన్దితతేజాః విధూయ తిమిరదివఘనపటం
కమలవనాని విబోధయమానః యతిగణమునిగణపరిపఠితః,
భుజగసహస్రవివర్ధితపాదః సుతప్తకనకసదృశవపుః
317
318&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bm3gnnbivfpjq6bejz6n96baskef5ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1007</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230568</id>
    <revision>
      <id>587116</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '990 కరనికరైః ప్రసాద్య లోకముదయతి వరతను దివసకరః). నాట్యశాస్త్రము తా. చపలా :- ఇరవైయైదు అక్షరాల పాదంలోని పంచమ - అష్టమ - ఏకాదశ ద్వాదశాక్షరాలు గురువు లైతే అది చపలాధ్రువ. ఉదాహరణం - ముణి...'</comment>
      <origin>587116</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4184" sha1="ooghf4oklxsdb38338px9jzrma42jeg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;990
కరనికరైః ప్రసాద్య లోకముదయతి వరతను దివసకరః).
నాట్యశాస్త్రము
తా. చపలా :- ఇరవైయైదు అక్షరాల పాదంలోని పంచమ - అష్టమ - ఏకాదశ
ద్వాదశాక్షరాలు గురువు లైతే అది చపలాధ్రువ. ఉదాహరణం - ముణిగణ.
సుందరాంగీ! దివసకరుడు తన కిరణాలతో లోకాన్ని నిర్మలంగా చేస్తూ
ఉదయిస్తున్నాడు. వీని తేజస్సుకు మునిగణాలు అభివాదనం చేస్తున్నాయి. చీకటి అనే
దట్ట మైన అచ్చాదనాన్ని తొలగించుకొని పైకి వస్తూన్న ఈ సూర్యుడు కమలవనాలను
మేల్కొలుపుతున్నాడు. మునిగణాలు, యతిగణాలు స్తుతిస్తున్నాయి. తన సహస్రకిరణాల
చేత ప్రాణుల పాదాలకు బలం చేకూరుస్తున్నాడు. వీని శరీరం పుటం పెట్టిన బంగారం
వలె ఉంది.
మూ. పఞ్చమం ద్వాదశం చైవ దీర్ఘమన్యం త్రయోదశమ్
ఉత్కృత్యాం తు భవేత్పాదే వృత్తం వేగవతీ యథా.
యథా - గగణతలంగణమభిరుహమాణో ఉడుగణగహగణసమణుగదో
హలధరఆణణసురుచిరరూవో సుహృదదఇదజణమదణకరో,
319
కిరణపడంసుఅమవకిరమాణో రజదగిరిసిహరసదిసవవూ
ఉదయతి సంపది అసు జగదీవో కుముదవణరుచిరవిమలకరో.
320
(గగనతలాఙ్గణమభిరోహన్ ఉడుగణగ్రహగణసమనుగతః
హలధరఆననరుచిరరూపః సుఖితదయితజనమదనకరః,
కిరణపటాంశుకమవకీర్యన్ రజతగిరిశిఖరసదృశవపుః
ఉదయతి సంప్రత్యాశు జగద్దీపః కుముదవనరుచిరవిమలకరః.
తా. వేగవతి :- ఇరవైయా రక్షరాలు ఉత్కృతిచ్ఛందః పాదంలోని పంచమ
ద్వాదశ - త్రయోదశ - అంతిమాక్షరాలు గురువు లైతే అది వేగవతీవృత్తం. ఉదా :
-
-
ఇపుడు చంద్రుడు శీఘ్రంగా ఆకాశంమీదికి వస్తున్నాడు. నక్షత్ర - గ్రహగణాలు
వీని వెంటనే ఉన్నాయి. బలరాముని ముఖం వలె శోభిస్తున్నాడు. సుఖంగా ఉన్న ప్రియులకు
మదనావేశం కలిగిస్తున్నాడు. కైలాసశిఖరం వలె నిర్మలమైన శరీరం గల ఈ చంద్రుడు
నలుమూలలా కిరణా లనే వస్త్రాన్ని ప్రసరింపచేస్తున్నాడు. జగద్దీపమై వెలుగుతున్నాడు.
మూ. ఏతా హ్యష్టా బుధైర్హాజ్జేయా శీర్షకాణాం తు జాతయః,
పునర్నత్కుటకానాం తు లక్షణం సన్నిబోధత.
321
తా. ఇవి శీర్షకాలలో ఉపయోగించే ఎనిమిది జాతిచందస్సులు. ఇప్పుడు నత్కుట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ooghf4oklxsdb38338px9jzrma42jeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1008</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230569</id>
    <revision>
      <id>587117</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము లక్షణాలు తెలుసికొనండి. మూ. అష్టా నత్కుటకానాం తు విజ్జేయా మూలజాతయః, దర్శనం లక్షణం త్వాసాం నామాని చ నిబోధత. 991 322 తా. నత్కుటానికి ఎనిమిది మూలజాతిచ్ఛందస్సు లుం...'</comment>
      <origin>587117</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="s1sjncwbn23k926xdnnu0v6nklegxg6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
లక్షణాలు తెలుసికొనండి.
మూ. అష్టా నత్కుటకానాం తు విజ్జేయా మూలజాతయః,
దర్శనం లక్షణం త్వాసాం నామాని చ నిబోధత.
991
322
తా. నత్కుటానికి ఎనిమిది మూలజాతిచ్ఛందస్సు లుంటాయి. వీటిని గుర్తించడానికి
ఉపకరించే లక్షణాలు, పేర్లు తెలుసుకొనండి.
మూ. రథోద్ధతా బుద్బుదకముద్గతా వంశపత్రకమ్,
ప్రమితాక్షరా కేతుమతీ హంసాస్యం తోటకం తథా.
323
తా. రథోద్ధత, బుద్బుదకం, ఉద్గత, వంశపత్రం, ప్రమితాక్షర, కేతుమతి, హంసాస్యం
తోటకం - అనేవి వీటి పేర్లు.
మూ. పఞ్చమం చ తృతీయం చ సప్తమం నవమాన్యకే,
గురూణి త్రైష్టుభే పాడే నత్కుటం తద్రథోద్ధతమ్.
యథా - ఏసికా కమలగబ్భగేహకే రేణుపింజరించారు గత్తిఆ,
సారదే మదకలోవకూజిదా హిండతే సరవరమ్మి ఛప్పదీ.
(ఏకా కమల గర్భగేహకే రేణుపిజ్జరితచారుగతికా,
శారదే మదకలోపకూజితా హిజ్జతి సరోవరే షట్పదీ).
324
325
తా. రథోద్ధత :- పదకొం డక్షరాల త్రైష్టుభఛందఃపాదంలోని ప్రథమ, తృతీయ,
సప్తమ, నవమ, అంతిమ అక్షరాలు గురువు లైతే అది రథోద్ధత. ఉదా : ఏసికా.
పద్మగర్భగృహంలోని పుప్పొడిచేత పూయబడి అందంగా ఉన్న శరీరం గల ఈ
తుమ్మెద మదంచేత మధురంగా కూజిస్తూ శరత్కాల సరోవరంలో తిరుగుతున్నది.
మూ. తృతీయం దశమం చాన్యం నవమైకాదశం గురు,
బుద్భదం చాతిజగతీ విజ్ఞేయం నత్కుటం తు తత్.
యథా - తడిగుణబంధణిఅదో సిదఖగపంతిసోహిదో,
హసి గజో సముగ్గఓ విచరతి ఏస మేహఓ..
(తదీద్గుణబన్ధనిబద్ధః సితఖగపశక్తి
సహితః,
నభసి గజః సముద్దతో విచరతి ఏష మేఘో).
తా. బుద్బుదం
దశమ
-
326
327
పదమూడు అక్షరాల పాదంలో - తృతీయ - నవమ
-
- ఏకాదశ అంతిమవర్ణాలు గురువు లైతే అది జగతీఛందస్సుకు చెందిన
బుద్భదనత్కుటం, ఉదా. తడిగుణ - మెరుపు లనే తాళ్లతో చుట్టబడినదై తెల్లని పక్షులు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s1sjncwbn23k926xdnnu0v6nklegxg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1009</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230570</id>
    <revision>
      <id>587118</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '992 నాట్యశాస్త్రము పంక్తులతో కూడి, ఆకాశసంచారి గజం వలె ఉన్న, ఈ మేఘం సంచరిస్తూన్నది. మూ. అన్యే తు - (పాఠాస్తరం) - - సతృతీయపఞ్చనవమం త్రయోదశం షోడశం తథా దశమాత్ పరం చ నిధనం చతుర్థగమ్. యత...'</comment>
      <origin>587118</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2930" sha1="8qolq13uxt19ypgv2cu7oops5x3hwmo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;992
నాట్యశాస్త్రము
పంక్తులతో కూడి, ఆకాశసంచారి గజం వలె ఉన్న, ఈ మేఘం సంచరిస్తూన్నది.
మూ. అన్యే తు - (పాఠాస్తరం) -
-
సతృతీయపఞ్చనవమం త్రయోదశం షోడశం తథా దశమాత్ పరం చ నిధనం
చతుర్థగమ్. యత్ర వై గురు భవతీహ శేషలఘుసంయుతం వృత్తా స్యాచ్చ సంశ్రితం
ప్రవదన్తి బుద్బుదకమేవ నర్కుటం తద్ధి నామతః.
యథా - చిరకాలమభిసంభరన్తం పిఅం గాణత్త ముపాదం ణ రోద్ధుమ్
ముదిమాణఇంత్తడిదిదో కాణణే ఘణే
పరిభేది బహువిధే హ్యుణు గోవాసరాహరో.
(చిరకాలమభిసంభరన్తం ప్రియగానాన్ముదితం న రోడ్డుం
మొదమానాయాం తడితీత కాననే ఘనే
పరిభేదితే బహువిధే హనుగోవాసరహరః)
తరుసంధువజ్ఞుహిఅఏ సంచలిఓ భీదభీదఓ
అను కోదరం విసది పాసపాదవచ్ఛ దీణదీణఓ
(తరుసన్దువనవజ్రహృదయ సంచలితో భీతభీతకః,
ఆశు కోటరం విశతి పార్శ్వపాదపస్థః దీనదీనకః)
తా. ఈ పాఠం అస్పష్టార్థంగా ఉంది.
మూ. తృతీయం పఞ్చమం చైవ నవమం చ తథైవ చ,
చతుర్దశం ద్వాదశం చ నైధనం చ భవన్తి వై.
అస్మిన్నష్టికృతే పాదే గురూణ్యేతాని నిత్యశః
ఛన్దోజ్జెర్జ్ఞేయమేతత్తు నత్కుటం హ్యుద్గతం యథా.
యథా - కమలాఅరం కుసుమిదం కలహంససంకులం
వరహతిజూథకలుసీ అసాగరోవమమ్,
ఏస మన్దమన్దం మధుఅరరవాణుకూలదం
కురో ఉవే తరిదం సరదాగమే సరం.
కమలాకరం కుసుమితం కలహంససంకులం
వరహస్తియూథకలుషితసాగరోపమమ్,
ఏష మన్దమన్దం మధుకరరవానుకూలదం
కురరీరుతైః త్వరితం శరదాగమే సరఓ
228
329
330&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qolq13uxt19ypgv2cu7oops5x3hwmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1010</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230571</id>
    <revision>
      <id>587119</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 993 తా. ఉద్గాతా :- పదహారక్షరాల పాదంలోని మూడు, ఐదు, తొమ్మిది, పది, పన్నెండు, పద్నాలుగు అక్షరాలు, చివరిదీ గురువు లైతే అది ఉద్దతనత్కుటం. ఉదా : కమలాఅరం. శరత్కాలం రాగా...'</comment>
      <origin>587119</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3647" sha1="jdfy8tsuz6pwoccay961iidhfqlws50" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
993
తా. ఉద్గాతా :- పదహారక్షరాల పాదంలోని మూడు, ఐదు, తొమ్మిది, పది, పన్నెండు,
పద్నాలుగు అక్షరాలు, చివరిదీ గురువు లైతే అది ఉద్దతనత్కుటం. ఉదా : కమలాఅరం.
శరత్కాలం రాగానే పుష్పించిన ఈ కమలసరోవరం కలహంసలతో నిండి ఏనుగుల
గుంపులచేత కలుషితమైన సాగరం వలె ఉన్నది. తుమ్మెదల రొదలకు అనుకూలంగా
ఉంటూ కురరాల ధ్వనులచేత తొందరపడుతూన్నట్లున్నది (?) (అస్పష్టార్థం).
మూ. యత్ర చతుర్ధషష్టదశమైః ప్రథమనిధనకైః
భూషితమక్షరైర్గురుకృతైః శ్రవణసుఖకరైః,
తత్ ఖలు వంశపత్రపతితం మునిగణగదితం
నత్కుటకం వదన్తి నియమాదుపవృత్తరచితమ్.
యథా - చూదవణం పపుల్లతిలఅం కురవఅసహిదం
చారు అసోఅసాలకలిదం కుసుమసముదిదమ్,
మాధవకాణణం జువది అజణమదజణణం
హిండఇ కోఇలో ఫలరసాసనమహురరరవో.
(చూతవనం ప్రఫుల్లతిలకం కురవకసహితం
చార్వశోకసాలకలితం కుసుమసముదితమ్,
మాధవకాననం యువతిజనమదజననం
హిణ్ణతి కోకిలో ఫలరసాసవమధురరవః).
331
322
తా. వంశపత్రపతీతం:- పదిహేడక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఆరు,
పది అక్షరాలు, చివరిది గురువు లైతే అది వంశపత్రపతితనత్కుటం. ఉదా : చూదవణం.
ఈ చూతవనంలోని తిలకవృక్షా లన్నీ పుష్పించి ఉన్నాయి. కురవక - అశోక -
సాలవృక్షాలతో నిండిన ఈ వనం పుష్పాలతో వికసించి ఉంది. ఫలరసాసవంచేత
మధురమైన కూజితం గల ఈ కోకిల యువతులకు మదం కలిగించే ఈ వసంతో
ద్యానములో సంచరిస్తూన్నది.
మూ. తృతీయం పఞ్చమం చైవ నవమం నైధనం తథా,
గురూణ్యేతాని పాదే తు జాగతే ప్రమితాక్షరమ్.
యథా - మధుకాణణే భమిఅ ఏస చిరం జువఇముహాసవసముబ్బహిదో,
కమలాకరే సురభిపంకజఏ అవహిండదే సరది హంసయువా.
(మధుకాననే బ్రాన్వైష చిరం యువతిముఖాసవసముత్థతహితః,
కమలాకరే సురభిపఙ్కజకే అవహిణతి శరది హంసయువా).
333
334&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdfy8tsuz6pwoccay961iidhfqlws50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1011</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230572</id>
    <revision>
      <id>587120</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '994 - నాట్యశాస్త్రము తా. ప్రమితాక్షరా :- పన్నెండు అక్షరాల జగతీఛందః పాదంలో తృతీయ - పంచమ · నవమ - అంతిమ అక్షరాలు గురువు లైతే అది ప్రమితాక్షరనర్కుటం. ఉదా : మధు కాణణే. ఈ యువహంస ఈ మధుకానన...'</comment>
      <origin>587120</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3914" sha1="cdexpvtailb0ts4pxu1itkrsuk6w5ce" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;994
-
నాట్యశాస్త్రము
తా. ప్రమితాక్షరా :- పన్నెండు అక్షరాల జగతీఛందః పాదంలో తృతీయ - పంచమ
· నవమ - అంతిమ అక్షరాలు గురువు లైతే అది ప్రమితాక్షరనర్కుటం. ఉదా : మధు
కాణణే.
ఈ యువహంస ఈ మధుకాననంలో తన యువతి (ప్రియురాలి) ముఖాసవాన్ని
గ్రోలి చాల కాలం విహరించి పరిమళిస్తూన్న పద్మాలు గల కమలాకరంలో తిరుగుతూన్నది.
మూ. యథా వా
-
మరొక ఉదాహరణ
కమలా అరేసు భయిఊణ చిరం భసలీముహాసవపివాసు అఓ,
మధుభూసిదం సురభిచూదవణం పరిహిండదే సుతణు ఛప్పదఓ.
(కమలాకరేషు భ్రాన్త్వా చిరం భ్రమరీముఖాసవపిపాసుకః,
మధుభూషితం సురభిచూతవనం పరిహిణతి సుతను షట్పదః).
335
తా. ఓ సుందరాంగీ! ఈ తుమ్మెద చాల సేపు పద్మసరస్సులో తిరిగి, భ్రమరీ
ముఖాసవాన్ని గ్రోలా లనే కోరికతో వసంతునిచే అలంకరించబడిన పరమళిస్తూన్న
చూతవనంలో తిరుగుతూన్నది.
మూ. ఆద్యే చతుర్దశ చ మాత్రా అన్యత్ర చ షోడశ భవన్తి తథా,
జ్ఞేయా హి సా విషమపాదే కేతుమతినత్కుటం జాతిః.
336
-
కుంజం విలోడిఅ గఅవరే సరే వికసిఅపంకఅమ్మి గదే,
పంకఅం విహాఅ భమరజుఆ భమణ భమరీగణం పరిగహియ.
(కుజ్ఞం విలోద్య గజవరే సరసి వికసితపఙ్కజే గతే,
పఙ్కజం విహాయ భ్రమరయువా భ్రమతి భ్రమరీగణం పరిగృహీత్వా).
337
తా. కేతుమతీ - ప్రథమపాదంలో పద్నాలుగు మాత్రలు, మిగిలిన మూడు
పాదాలలో పదహారేసి మాత్రలు ఉన్నది కేతుమతీనత్కుటజాతి. ఉదా : కుంజం.
మదగజం లతాకుంజం పెకలించివేసి వికసించిన పద్మాలు గల సరస్సులోనికి
వెళ్లగానే యువభ్రమరం, పద్మం విడచి భ్రమరీగణాన్ని వెంట తీసికొని బైట తిరుగుతూన్నది.
మూ. తృతీయపఞ్చమాన్యాని ప్రథమం సచతుర్థకమ్,
షష్టం చ నైధనే చాథ గురూణి ధ్వజినీ యథా.
యథా - విలసంతిఆ కమలసందే సువసంతఏ కుసుమలుద్దా,
తురిఅం ణిపీఅ మధుమత్తా ఛప్పది ఆకులం సముపజాది.
(విలసతి యా కమలఖణే సువసస్తే కుసుమలుబ్ధా,
త్వరితం నిపీయ మధుమత్తా షట్పదికా కులం సముపయాతి).
338
339&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cdexpvtailb0ts4pxu1itkrsuk6w5ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1012</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230573</id>
    <revision>
      <id>587121</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 995 తా. ధ్వజినీ :- పదేసి అక్షరాల మొదటి మూడు పాదాలలోను ఐదవ అక్షరం, పదవ అక్షరం, అట్లే పది అక్షరాల నాల్గవ పాదంలో నాల్గవ అక్షరం ఆరవ అక్షరం గురువు లైతే అది ధ్వజినీన...'</comment>
      <origin>587121</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="sf7o5uiyokjtyni5ctm1d9fmpvhu794" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
995
తా. ధ్వజినీ :- పదేసి అక్షరాల మొదటి మూడు పాదాలలోను ఐదవ అక్షరం,
పదవ అక్షరం, అట్లే పది అక్షరాల నాల్గవ పాదంలో నాల్గవ అక్షరం ఆరవ అక్షరం
గురువు లైతే అది ధ్వజినీనత్కుటం. ఉదా : విలసంతిఆ
-
ఈ భ్రమరి (ఆడు తుమ్మెద) పుష్పాలచేత ఆకర్షింపబడి, కమలవనంలో విహరించి,
దాని రసం తాగడంచేత మత్తెక్కి తిరిగి తన గుంపులోనికి వచ్చుచున్నది.
మూ. తృతీయసప్తమాన్యా చతుర్థకం గురుయదాహి షష్ణో దశమో2. పివా,
అథోదితో హి పాదే థ చ జాగతే భవేదిదం హంసాస్యమితి సంస్కృతమ్. 340
యథా. సుగంధవాదా వాంతి హి సమాణిణో
సరమ్మి రమ్మఏ పుల్లఅపంకజే,
తరంగసంకులే ఛప్పఅ ఆలిఅం
విలోభఅన్తఓ పకసణాహిఅ.
(సుగన్ధవాతా వాన్తి హి సమానినః సరసి రమ్యే ఫుల్లపఙ్కణే,
తరఙ్గసంకులే షట్పదాలికం విలోభయన్తః పక్షసనాభికమ్).
341
తా. హంసాస్యం :- పన్నెండక్షరాల పాదంలోని ద్వితీయ - చతుర్ధ - షష్ఠ -
దశమ - అన్తిమాక్షరాలు గురువు లైతే అది హంసాస్యం. ఉదా : సుగంధవాదా .
వికసించిన పద్మాలు గల సరస్సులో సుగంధంతో కూడిన వాయువులు వీచుతూ
తుమ్మెదలను పక్షులను ఆకర్షిస్తున్నాయి.
హంసాస్యానికే మరొక లక్షణం -
మూ. తృతీయం చ చతుర్థం చ షష్ఠం సప్తమమేవ చ,
దశమం నైధనం చైవ గురూణి చ భవన్తి హి.
పాదే తు జాగతే యత్ర శేషాణి చ లఘూన్యథ,
హంసాస్యం నామ విజ్ఞేయం గదితం నత్కుటం యథా.
యథా - దిజహంసావతి# సలిలాసఏ కుసుమామోదలుద్ధా కమలాకరే,
నలినీషృత్తమజ్ఞే పరిహిణ్ణది భమణాఆసఖిణ్ణా భమరావలీ.
(ద్విజహంసావతీర్థే సలిలాశయే కుసుమామోదలుబ్ధా కమలాకరే,
నలినీపత్రమధ్యే పంపిణతి భ్రమణాయాసభిన్నా భ్రమరావలీ).
342
343
344
తా. హంసలూ ఇతరపక్షులూ దిగిన, పద్మాలతో నిండిన సరస్సులో పుష్పముల
యందు ఆసక్తితో ఉన్న భ్రమరపంక్తి తిరిగీ తిరిగి అలసిపోయి నలినీపత్రాల మధ్య
తిరుగుతున్నది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sf7o5uiyokjtyni5ctm1d9fmpvhu794</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1013</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230574</id>
    <revision>
      <id>587122</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '996 మూ. యదిహాస్త్యతృతీయషష్ఠగతైర్నవమే నవమేన చ భూషితకమ్, గురుభిః సహితం త్విహ తద్గదితం భువితోటకమేవ నత్కుటకమ్. యథా - రజణీవిరమే అదిభీమరఓ భయసంజణలో ఖగకౌసిగఓ, నాట్యశాస్త్రము 345 అణువ...'</comment>
      <origin>587122</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="pyslpqws6x0lui88t83jeufltz4cfn1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;996
మూ. యదిహాస్త్యతృతీయషష్ఠగతైర్నవమే నవమేన చ భూషితకమ్,
గురుభిః సహితం త్విహ తద్గదితం భువితోటకమేవ నత్కుటకమ్.
యథా - రజణీవిరమే అదిభీమరఓ భయసంజణలో ఖగకౌసిగఓ,
నాట్యశాస్త్రము
345
అణువాయసఏహిం అవహత్థదఓ పరిమగ్గదే కోటరకం తురిదమ్. 346
(రజనీవిరమే. తిగభీరరవో భయసంజననః ఖగకౌశికకః,
అనువాయసైః అపహస్తితః పరిమార్గతే కోటరం త్వరితమ్).
తా. తోటకం:-
పన్నెండక్షరాల పాదంలోని తృతీయ
అంతిమ వర్ణాలు గురువులైతే అది తోటనక్కుటకం. ఉదా :-
-
-
నవమ
-
తెల్లవారుజామున భయంకర మైన ధ్వని చేస్తూ భయం కలిగిస్తూన్న గుడ్లగూబ
వెంటనే కాకులు వచ్చి గెంటివేయగా చెట్టు తొఱ్ఱ వెదకికొంటూన్నది.
మూ. ఏతాస్తు జాతయః ప్రోక్తా నత్కుటానాం సమాసతః,
పునశ్చ ఖజ్జనానాం తు సంప్రవక్ష్యామి లక్షణమ్.
ప్రమోదం ఖజ్ఞకం పూర్వం భావినీ మత్తచేష్టితమ్,
ఏతాస్తిస్రః సమాఖ్యాతాః ఖజ్ఞ్యకానాం తు జాతయః.
347
348
తా. ఈ విధంగా నత్కుటజాతులు సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు ఖంజకాల
లక్షణం చెపుతాను.
ఖంజకంలో - ప్రమోదం, భావిని, మత్తచేష్టితం అను మూడు జాతు లుంటాయి.
మూ. ఆద్యచతుర్ధషష్టదశమం సషోడశమథాస్త్యమేవ చ,
యది ద్వాదశమేవ యత్ర చరణేషు సప్తదశకాత్ పరం చ విహితమ్,
ఛన్దసి చేత్తథా గురు చేదథాకృతిగతం భవేత్తు సతతమ్
మద్రకమేవ ఖజ్ఞ కమిదం పునశ్చ కథితం ప్రమోదకమిదమ్.
349
తా. ఇరవైరెండక్షరాల ఆకృతిఛందఃపాదంలోని ఒకటి, నాలుగు, ఆరు, పది,
పన్నెండు, పదహారు, పదిహేడు అక్షరాలు గురువులైతే ఇది ప్రమోదఖంజకం.
మూ. మాహవమాససోహితసమగ్గకే ఉవవరణంమి
ణీచ్చప్పమత్తజుత్తబహుపట్టి సంఘ పరిఘుట్టణాదముహవే
ఫలితచూతసందసఆరమంజరీ విలోలణాదపవణే
హిండది ఛప్పదాణుగదమగ్గఓ పరహుదో ణివిట్టవఅణో.
(మాధవమాసశోభితసమగ్రకే ఉపవనే పుల్లకుసుమే
నిత్యప్రమత్తజుష్టబహుపక్షిసంఘ పరిఘుష్టనాదముఖరే,
350&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pyslpqws6x0lui88t83jeufltz4cfn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1014</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230575</id>
    <revision>
      <id>587123</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము ఫలితచూతఖణ్డసహకారమజ్ఞ దీవిలోలనాదపవనే హిణ్ణతి షట్పదానుగతమార్గకః పరభృత్ నివిష్టవదనః). - 997 తా. ఉదా :- మాహవమాస వసంతర్తువునందు పూర్తిగా శోభితమై ఉద్యానవనం వికస...'</comment>
      <origin>587123</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3942" sha1="q1d18ov1qt4u9hya6r98d8zkuh3enku" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
ఫలితచూతఖణ్డసహకారమజ్ఞ దీవిలోలనాదపవనే
హిణ్ణతి షట్పదానుగతమార్గకః పరభృత్ నివిష్టవదనః).
-
997
తా. ఉదా :- మాహవమాస వసంతర్తువునందు పూర్తిగా శోభితమై ఉద్యానవనం
వికసించి ఉంది. అది మత్తెక్కిన అనేకపక్షుల నాదాలచేత ప్రతిధ్వనిస్తూన్నది. ఫలించిన
చూతవృక్షాలలోను సహకారవృక్షాల గుత్తులలోను గాలి చప్పుడు చేస్తూన్నది. దానిలో
ప్రవేశిస్తూన్న కోవెల వెనువెంట తుమ్మెదలు కూడ ప్రవేశిస్తున్నాయి.
మూ. ఆద్యపఞ్చమమథాన్యసప్తమం స్యాత్ తృతీయమేవ దీర్ఘకమ్,
యస్య పాదయోగతో హి సా భావినీతి ఖజ్ఞకం తథా.
యథా - జాదిపుష్పపాణమత్తఓ చూదరేణుగుండిదంగఓ,
ఫుల్లపఙ్కకోవ్వసోభిదో ఛప్పదో దుదం పధావిదో.
జాతిపుష్పపానమత్తః చూతరేణుగుణితాఙ్గః,
ఫుల్లపఙ్కకోపశోభితః షట్పదః ద్రుతం ప్రధావితః.
351
352
తా. భావినీ : - ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని ఒకటి, మూడు, ఐదు, ఏడు అక్షరాలు,
చివరిదీ గురువులైతే అది భావినీఖంజకం. ఉదా: జాదిపుష్ప
జాజిపువ్వు మధువును త్రాగిమదించినది, చూతపుష్పరాగంచేత కప్పబడినది,
వికసించిన పద్మంచేత శోభింపచేయబడినదీ(?) అయిన తుమ్మెద శీగ్రంగా ఎగిరిపోయినది.
మూ. యదా తృతీయసప్తమం తథాద్యపఞ్చమం లఘు,
తదా తు మత్తచేష్టితం వదన్తి ఖజ్జకం బుధాః.
యథా - పఫుల్లపుష్పపాదవం విహంగమోవసోహిదమ్,
వణం పగీదఛప్పదం ఉవేఇ ఏసకోహలో.
ప్రఫుల్లపుష్పపాదపం విహఙ్గమోప శోభితమ్,
వనం ప్రగీతషట్పదము
పైత్యేష కోకిల).
353
354
తా. మత్తచేష్టితం : – ఎనిమి దక్షరాల పాదంలోని ప్రథమ - తృతీయ - పంచమ
- సప్తమాక్షరాలు లఘువు లైతే అది మత్తచేష్టితం. ఉదా : పపుల్ల :-
వికసించిన పుష్పాలతో నిండిన వృక్షాలతోను, పక్షులతోను శోభిస్తూన్న, భ్రమర
గీతాలతో నిండిన వనంలోనికి కోకిల ప్రవేశిస్తూన్నది.
మూ. నత్కుటానాం తు ఖజ్ఞానామేతా వై మూలజాతయః,
ఆభ్యో వినిఃస్మృతాశ్చాన్యా యుగ్మౌజావిషమాక్షరా!.
355&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q1d18ov1qt4u9hya6r98d8zkuh3enku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1015</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230576</id>
    <revision>
      <id>587124</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '998 నాట్యశాస్త్రము తా. ఇవి ఖంజకాల, నత్కుటాల మూలజాతులు. వీటినుండి సమ - విషమ - అర్ధసమజాతులు ఆవిర్భవించాయి. మూ. చతుఃషష్టిర్ ధ్రువాణాం తు విజ్జేయా మూలజాతయః, సమవృత్తాక్షరకృతా అ2. న్య...'</comment>
      <origin>587124</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="se82fw1h3ugoziwq0dd85firgyogrhe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;998
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఇవి ఖంజకాల, నత్కుటాల మూలజాతులు. వీటినుండి సమ - విషమ -
అర్ధసమజాతులు ఆవిర్భవించాయి.
మూ. చతుఃషష్టిర్ ధ్రువాణాం తు విజ్జేయా మూలజాతయః,
సమవృత్తాక్షరకృతా అ2. న్యా విషమా మతాః
356
తా. ధ్రువామూలజాతులు అరవైనాలు గుంటాయి. వాటిలో కొన్ని సమాక్షరములతో
ఏర్పడినవి. కొన్ని విషమాక్షరాలతో ఏర్పడినవి.
మూ. సమవృత్తాస్తు జాయన్తో ధ్రువాస్తిస్రస్తు నిత్యశః,
యుగ్మౌజాశ్చాపి మిశ్రాశ్చ విషమార్ధసమాః సమాః.
357
తా. ధ్రువలలో మూడు భేదాలు ఉంటాయి - కొన్నింటిలోని పాదాలు సమసంఖ్యలో
ఉన్న అక్షరాలతో ఏర్పడతాయి, కొన్ని సమసంఖ్యలోను విషమసంఖ్యలోను ఉన్న అక్షరాలతో
ఏర్పడతాయి. కొన్ని అర్ధ విషమ - అర్ధసమపాదాలతో ఏర్పడతాయి.
మూ. సమవృత్తాస్తు తత్ర తు పఞ్చశీతిః శతే స్మృతాః
తత్రార్ధవిషమాణాం తు షష్ట్యా చార్ధశతం స్మృతః,
ఏతదేవ పరిమాణం విషమాణాం ప్రకీర్తితమ్.
358
తా. సమవృత్తధ్రువలు రెండువందల ఎనభై యైదు ఉంటాయి. అర్ధవిషమధ్రువలు
ఒక వంద పది; విషమధ్రువల సంఖ్య కూడ ఇంతే.
మూ. సామాన్యౌజాశ్చ జాయన్తో ధ్రువా విషమపాదికాః,
స్వేచ్ఛానామ్నా తు నామాని తాసాం కార్యాణి వృత్తతః.
359
తా. సాధారణంగా పాదాల పొడవు విషమంగా ఉన్న ధ్రువలను, పాదాల సంఖ్య
సమంగా లేని ధ్రువలను కూడ నిర్మించడం జరుగుతూంటుంది. వృత్తానుసారంగా వాటి
పేర్లు ఎవరికి ఇష్టమైనట్లు వాళ్లు పెట్టుకొనవచ్చును.
మూ. ఏతాస్తు జాతయః ప్రోక్తా నానావృత్తసముద్భవాః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి వికల్పాన్ పఞ్చహేతుకాన్.
360
తా. ఇవి వివిధవృత్తాలకు సంబంధించిన ధ్రువాజాతులు. ఇప్పుడు నేను ఐదు
కారణాలవల్ల ఏర్పడిన వాటి వేరు వేరు ప్రకారాలను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. జాతిః స్థానం ప్రకారశ్చ ప్రమాణం నామ చైవ హి,
జ్ఞేయా ధ్రువాణాం నాట్యక్షైర్వికల్పాః పఞ్చహేతుకాః.
తా. జాతి, స్థానము, ప్రకారము, ప్రమాణము, పేరు
భిన్నత్వానికి కారణాలు.
361
ఇది ఐదు ధ్రువల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>se82fw1h3ugoziwq0dd85firgyogrhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1016</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230577</id>
    <revision>
      <id>587125</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. వృత్తాక్షర ప్రమాణం హి జాతిరిత్యభిసంజ్ఞతా, సమార్ధవిషమాభిశ్చ ప్రకారః పరికీర్తితః. షట్కలాష్టకలే చైవ ప్రమాణే ద్వివిధే స్మృతే యథా గోత్రకులాచారైరౄణాం న...'</comment>
      <origin>587125</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4034" sha1="qy4ph2v6yr9np8h73fj4zji2c6w8pg2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. వృత్తాక్షర ప్రమాణం హి జాతిరిత్యభిసంజ్ఞతా,
సమార్ధవిషమాభిశ్చ ప్రకారః పరికీర్తితః.
షట్కలాష్టకలే చైవ ప్రమాణే ద్వివిధే స్మృతే
యథా గోత్రకులాచారైరౄణాం నామాభిధీయతే
ఏవం స్థానాశ్రయోపేతం ధ్రువాణామపి చేష్యతే.
999
362
363
తా. ధ్రువలోని అక్షరాల సంఖ్యకు జాతి అని పేరు. వీటి సంఖ్య సమంగా గాని,
విషమంగా గాని, అర్ధవిషమంగా గాని ఉండడాన్ని బట్టి ఒక భేదం ఏర్పడుతుంది. ఆరు
లేదా ఎనిమిది కలల కాలం ధ్రువల ప్రమాణం. గోత్రం, కులం, ఆచారం వీటిని బట్టి,
లోకంలో, మనుష్యులకు పేర్లు పెట్టి నట్లు ధ్రువలకు, ఆశ్రయాన్ని (స్థానాన్ని) పట్టి పేరు
పెట్టబడుతుంది.
మూ, ప్రవేశాక్షేపనిమప్రాసాదికమథాస్తరమ్,
స్థానం పఞ్చవిధం విద్యాద్ ధ్రువాయోగవిధానతః.
364
తా. ధ్రువల పంచస్థానాలు :- ప్రవేశము, ఆక్షేపము, నిష్క్రమము, ప్రసాదము,
- ఇవి ధ్రువల సంయోగం విధించడం వల్ల ఏర్పడే ఐదు స్థానాలు.
అంతరము
-
మూ. నానారసార్థయుక్తా నౄణాం యా గీయతే ప్రవేశేషు,
ప్రావేశికీ తు నామ్నా సా విజ్జేయా ధ్రువా తద్భఒ
365
తా. ప్రావేశికీధ్రువా :- పాత్రలు రంగమంచంమీద ప్రవేశించే సమయంలో ఆ
యా విషయాలను సూచిస్తూ రసాలతో పూర్ణమైన ఏ గానం చేయబడుతుందో అది
ప్రావేశికీధ్రువ.
మూ. అజాన్తో నిష్క్రమణే పాత్రాణాం గీయతే ప్రయోగేషు,
నిష్క్రమోపగతగుణాం విద్యాన్నైప్రామికీం తాం తు.
366
తా. నైష్క్రమికీధ్రువా
:-
నాట్యప్రయోగాలలో - అంకసమాప్తియందు గాని,
పాత్రలు నిష్క్రమించే సమయంలో గాని, అనేకమైన ప్రయోజనాలను సూచిస్తూ చేసే
గానం నైష్క్రమికీధ్రువ.
మూ. క్రమముల్లబ్యు విధిజ్జెః క్రియతే యా ద్రుతలయేన నాట్యవిధౌ,
సాక్షేపికీ ధ్రువాసౌ ద్రుతా స్థితా వాపి విజ్జేయా.
367
తా. ఆక్షేపికీధ్రువా :- కొందరు ధ్రువాప్రయోగనిపుణులు, అవసరాన్ని పట్టి
నియమాలను ఉల్లంఘించి ద్రుతలయలో గాని, విలంబితలయంలో గాని గానం చేసేది.
ఆక్షేపికీధ్రువ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qy4ph2v6yr9np8h73fj4zji2c6w8pg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1017</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230578</id>
    <revision>
      <id>587126</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1000 మూ. యాచ రసాన్తరముపగతమాక్షేపవశాత్ కృతం ప్రసాదయతి, రాగప్రసాదజననీ జ్ఞేయా ప్రాసాదికీ సా తు. నాట్యశాస్త్రము 368 తా. ప్రాసాదికీధ్రువా : - ఏదైన ఒక ఆకస్మికదుర్ఘటన జరిగిన ప్పుడు - అం...'</comment>
      <origin>587126</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="gdzcf0y41shhcai52gsm1xls43fa5hl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1000
మూ. యాచ రసాన్తరముపగతమాక్షేపవశాత్ కృతం ప్రసాదయతి,
రాగప్రసాదజననీ జ్ఞేయా ప్రాసాదికీ సా తు.
నాట్యశాస్త్రము
368
తా. ప్రాసాదికీధ్రువా : - ఏదైన ఒక ఆకస్మికదుర్ఘటన జరిగిన ప్పుడు - అంతవరకు
ఒక రసాన్ని ఆస్వాదిస్తూన్న సామాజికుల మనస్సులను ప్రసన్నం చేయడానికై గానం
చేసేది ప్రాసాదికీధ్రువ.
మూ. విషణే విసృతే క్రోధే సుప్తే మత్తే. థ సఙ్గతే,
గురుభారావసన్నే చ మూర్చితే పతితే తథా.
369
విషసంమూర్ఛితే వ్రాస్తే వస్త్రాభరణసంయమే,
దోషప్రచ్ఛాదనే యా చ గీయతే సాన్తరాధ్రువా.
370
తా. అన్తరాధ్రువా :- నాట్యప్రయోగం జరుగుతూన్నప్పుడు, మధ్యలో, ప్రధాన
పాత్రలు విషణ్ణు లైనా, మరుపులో ఉన్నా, కునికిపాట్లు పడుతున్నా, మత్తులో ఉన్నా,
ఎవరినైనా కలుస్తున్నా, అధికభారంచేత శరీరం బరువెక్కి ఉన్నా, భేదం పొందినా,
స్పృహతప్పినా, భూమిమీద పడిపోయినా, విషప్రయోగంచే మూర్ఛ చెందినా, భ్రాంతి
చెంది, వస్త్రాలంకారాదులు ధరిస్తున్నా- ఇలాంటి దోషాలను కప్పిపుచ్చడానికై చేసే
గానం అంతరాధ్రువగానం.
మూ. ధ్రువాణాం చైవ సర్వాసాం రసభావసమన్వితమ్,
తథాస్థానం ప్రవక్ష్యామి యత్ర గేయం ప్రయత్నతః.
371
తా. ఇప్పుడు ధ్రువలను ఏ స్థానాలలో (సమయాలలో) ఏరసభావాదులకు
అనుగుణంగా, ప్రయత్నపూర్వకంగా గానం చెయ్యాలో చెపుతాను.
మూ. ద్వివిధం తు స్మృతం స్థానం పరస్థం స్వాత్మసంస్థితమ్,
యత్వాక్షేపసమాయుక్తం తచ్చ మే సన్నిబోధత.
372
తా. రసభావపూర్ణా లైన స్థానాలు (సమయాలు) పరులకు సంబంధించినవి (పరస్థ),
తనకు సంబంధించినవి అని రెండు విధా లుండవచ్చును. ఇపుడు ఆక్షేపానికి (సామాజికుల
మనస్సు మరల్చడానికి) సంబంధించిన స్థానాన్ని గూర్చి చెపుతాను; వినండి.
మూ. బద్ధ నిరుద్ధే పతితే వ్యాధితే మూర్ఛితే మృతే,
అవకృష్ణా ధ్రువా కార్యా భావే చ కరుణాశ్రయే.
373
తా. ఎవరైనా పాత్ర బంధింపబడినా, అడ్డుకొనబడినా, పడిపోయినా, అనారోగ్య
వంతు డైనా, మూర్ఛచెందినా, మరణించినా కరుణరసాన్ని, తత్సంబద్ధభావాలనీ ఆవిష్కరించే
అవకృష్ణాధ్రువ ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gdzcf0y41shhcai52gsm1xls43fa5hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1018</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230579</id>
    <revision>
      <id>587127</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము మూ. ఔత్సుక్యే హ్యవహిత్థ చ చిన్తాయాం పరిదేవితే, శ్రమే దైన్యే విషాదే చ స్థితా కార్యా ధ్రువా బుధైః. 1001 374 తా. ఔత్సుక్యము, అవహిత్థ, చింత, పరిదేవనము, శ్రమ, దైన్యం, వి...'</comment>
      <origin>587127</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="bak7anhr0fgdq7ykrabfgzmsniudz2c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
మూ. ఔత్సుక్యే హ్యవహిత్థ చ చిన్తాయాం పరిదేవితే,
శ్రమే దైన్యే విషాదే చ స్థితా కార్యా ధ్రువా బుధైః.
1001
374
తా. ఔత్సుక్యము, అవహిత్థ, చింత, పరిదేవనము, శ్రమ, దైన్యం, విషాదం - ఈ
అవస్థలలో, బుధులు స్థితాధ్రువ (విలంబితధ్రువ) ఉపయోగించాలి.
మూ. ఏతేష్వేవ తు భావేషు కరుణావేదితేషు చ,
ధ్రువా ద్రుతా ప్రయోక్తవ్యా తథా వేగసమాశ్రయా.
375
తా. పైన చెప్పిన ఈ భావాలలోను, కరుణరసదశ ఆవిష్కరించేటప్పుడు ఆవేగయుక్త
చేష్టలతో ద్రుతాధ్రువ ప్రయోగించాలి.
మూ. యత్ర ప్రత్యక్షజం దుఃఖం మృతాభిహతదర్శనాత్,
స్థితా తత్ర ప్రయోక్తవ్యా కరుణే తు రసే బుధైః.
376
తా. మరణించినవానిని కాని, గాయాలు తగినవానిని కాని ప్రత్యక్షంగా
చూచినప్పుడు కలిగిన దుఃఖదశలో, కరుణరసంలో స్థిత (విలంబిత) లయలో ధ్రువల
గానం చెయ్యాలి.
మూ. ఉత్పాతదర్శనే చైవ హ్యమరేం ద్భుతదర్శనే
వివాదే చ ప్రమాదే చ రోషే సత్త్వద్రపర్శనే.
రౌద్రవీరభయాదీషు ప్రత్యక్షావేదితేషు చ,
377
ధ్రువా ద్రుతలయా కార్యా హ్యావేగే సంభ్రమే తథా.
378
తా. ఏదైన ఉత్పాతం చూచినప్పుడు, అమర్షంలోను, అద్భుతాన్ని చూచినప్పుడు,
విషాదంలోను, ప్రమాదం (పొరబాటు) లోను, రోషంలోను, శక్తిప్రదర్శనలోను, రౌద్రవీర
భయానకాదులను ప్రత్యక్షంగా వర్ణించి తెలిపేటప్పుడు, ఆవేగంలోను, సంభ్రమంలోను
తలధ్రువ ప్రయోగించాలి.
మూ. ప్రసాదనే యాచనే చ తథానుస్మరణే.పి చ
తథాతిశయవాక్యేషు తథా చ నవసంగమే,
హరే థ ప్రార్థనే చైవ శృఙ్గరాద్భుతదర్శనే
ధ్రువా ప్రాసాదికీ కార్యా తద్జ్జేర్మధ్యలయాశ్రయా.
380
తా. బతిమాలడంలోను, యాచనలోను, జ్ఞాపకం తెచ్చుకొంటూ మాటలాడడం
లోను, అతిశయాన్ని వర్షించి చెప్పేటప్పుడు లేదా దీర్ఘసంభాషణలలోను, ప్రియాప్రియుల
నవసంగమంలోను, హర్షంలోను, ప్రార్థనంలోను, శృంగార అద్భుతాల దర్శనంలోను
ప్రాసాదికీధ్రువను మధ్యలయలో గానం చెయ్యాలి.
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bak7anhr0fgdq7ykrabfgzmsniudz2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1019</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230580</id>
    <revision>
      <id>587128</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1002 మూ. శరీరవ్యసనే శోషే పునఃసన్దానకర్మణి, సానుబడ్డా బుధైః కార్యా గీతజ్జెరన్తరాధ్రువా. నాట్యశాస్త్రము 381 తా. శరీరానికి దెబ్బతగిలినప్పుడు, రోషంలోను, ఎవనిపై నైనా శస్త్రసంధానం...'</comment>
      <origin>587128</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="mrkzoijdy0i3obdr8n2sqyfi3mt5i72" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1002
మూ. శరీరవ్యసనే శోషే పునఃసన్దానకర్మణి,
సానుబడ్డా బుధైః కార్యా గీతజ్జెరన్తరాధ్రువా.
నాట్యశాస్త్రము
381
తా. శరీరానికి దెబ్బతగిలినప్పుడు, రోషంలోను, ఎవనిపై నైనా శస్త్రసంధానం
చేసేటప్పుడు, గీతజ్ఞులు అంతరాదువాగానం, చాలాసేపు పొడిగిస్తూ ప్రయోగించాలి.
మూ. అధ్రువాస్తు ప్రవేశాః స్యుర్గాయతో రుదతస్తథా,
సంభ్రమే ఘోషణే చైవ హ్యుత్సాతే విస్మయే తథా.
382
తా. ఎవరైనా ఒక పాత్ర పాడుతూ గాని ఏడుస్తూ గాని ప్రవేశిస్తూన్నప్పుడు,
పాత్రప్రవేశసమయంలో ఏదైన సంభ్రమంగాని, ఘోషణంగాని ఉత్పాతదర్శనం గాని,
ఆశ్చర్యజనకమైన ఘటన గాని జరిగినప్పుడు ఆ పాత్రల ప్రవేశం ధ్రువాగానం లేకుండానే
గాలి.
మూ. ఏవమర్థవిధిం జ్ఞాత్వా దేశకాలమృతుం తథా,
ప్రకృతిం భావలిఙ్గం తు తతో యోజ్యా ధ్రువా బుధైః.
383
తా. ఈ విధంగా - విషయం, స్థానం, సమయం, దేశం, కాలం, ఋతువు,
పాత్రప్రకృతి, సూచించవలసిన భావాలు - వీటి నన్నింటినీ దృష్టిలో పెట్టుకొని బుధులు
ధ్రువాప్రయోగం చెయ్యాలి.
మూ. శీర్షకా చోద్ధతా చైవ హ్యనుబద్ధా విలమ్బితా,
అద్దితా చాపకృష్ణా చ షట్ ప్రకారా ధ్రువా స్మృతా.
384
తా. మరికొన్ని ధ్రువాభేదాలు:- శీర్షిక, ఉద్ధత, అనుబద్ద, విలమ్బిత, అడిత,
అపకృష్ట అని ధ్రువలలో ఇంకా ఆరు భేదా లున్నాయి.
మూ. శిరః స్థానీయమేతద్ధి యస్మాత్తస్మాత్తు శీర్షకా,
పేరు.
ఉద్ధతా తూద్ధతా యస్మాత్ తస్మాద్ జ్ఞేయా ధ్రువా బుధైః.
385
తా. శీర్షికధ్రువ :- ధ్రువలలో దీనిని ప్రముఖస్థానంలో ఉంచడంచేత దీని కా
ఉద్ధతధ్రువ :- ఉద్దతరీతిలో గానం చేయడంచేత దీని కాపేరు.
మూ. అక్రీడితప్రవృత్తో యః తదరో లయకారకః,
నాట్యోపచారజనితః సోనుబన్ధః ప్రకీర్తితః.
386
తా. అనుబద్ధధ్రువ :- ఏ ధ్రువతో ఏదైనా ఒక నాట్యోపచారం (నాట్యప్రయోగం)
ప్రారంభం అవుతుందో, దేనియందు దీనికోసమై ప్రత్యేకంగా నిర్ణయించిన లయ
ఉపయోగించబడుతుందో ఆ ధ్రువ అనుబంధ్రువ.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mrkzoijdy0i3obdr8n2sqyfi3mt5i72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1020</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230581</id>
    <revision>
      <id>587129</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1003 మూ. నాతిత్వరితసంచారా నాట్యధర్మమనుస్మృతా, సవిలమ్బితసంచారా భవేదథ విలమ్బితా. 387 తా. విలంబితధ్రువ :- నాట్యదర్శిని అనుసరించి దేనియందు అతిత్వరిత మైన క్రియ ఏద...'</comment>
      <origin>587129</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3911" sha1="eo0tvy7z3qq6topx1yw9ndy6i9ghqby" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1003
మూ. నాతిత్వరితసంచారా నాట్యధర్మమనుస్మృతా,
సవిలమ్బితసంచారా భవేదథ విలమ్బితా.
387
తా. విలంబితధ్రువ :- నాట్యదర్శిని అనుసరించి దేనియందు అతిత్వరిత మైన
క్రియ ఏదీ జరగదో, దేనియందు గతి, క్రియలూ కూడ ఆలస్యంగా (విలంబంగా)
జరుగుతాయో అది విలంబితా
ధ్రువ.
మూ. అట్టితా తూత్కటగుణా శృఙ్గరరససమ్భవా,
యస్మాత్తస్మాత్పసన్నా చ తస్మాదేషాడ్డితా స్మృతా.
388
తా. అద్దితధ్రువ :- శృంగారరసంతో ప్రారంభమయేది ఉత్కటమైన గుణాలు
కలది ప్రసన్నమూ అయిన ధ్రువ అద్దితధ్రువ.
మూ. అన్యభావేషు కృష్ణా చ కృష్ణా హేతుషు గీయతే,
యస్మాత్కారుణ్యసంయుక్తా హ్యపకృష్ణా భవేత్తతః
389
తా. అపకృష్టధ్రువ :- ప్రారంభించిన భావంకంటే లేదా కారణంకంటే భిన్న మైన
భావాలను తన వైపు లాగికొనే కారుణ్యసంబద్ధ మైన ధ్రువ అపకృష్ణధ్రువ.
మూ. యా తు ప్రావేశికీ దీప్తా సా కార్యా తూద్ధతా నృణామ్,
యా సమాసితసఞ్చరా భవేదథ విలమ్బితా.
390
తా. పురుషపాత్రల విషయంలో ఉపయోగించే ప్రావేశికీధ్రువ ఉద్దీప్తమై, ఉద్ధతమై
ఉండాలి. ఆంగికచేష్టాదికం సంక్షిప్తంగా ఉన్నప్పుడు విలమ్బితధ్రువను ఉపయోగించాలి.
మూ. యా తు ప్రాసాదికీ నామ స్త్రీణాం కార్యాడ్జితా తు సా,
యా స్థితా సాపకృష్ణా తు యా ద్రుతా సా విలమ్బితా.
391
తా. స్త్రీల విషయంలో ఉపయోగించే ప్రాసాదికధ్రువ అత చెయ్యాలి. అదే స్థిత
(విలంబిత) లయలో ఉంటే అది 'అపకృష్ణ' అవుతుంది. ద్రుతలయ లేకపోతే విలంబిత
కూడ అవుతుంది.
మూ. యతో లయవాద్యయతిపదవర్ణాస్తథాక్షరమ్,
అనుబధ్నాతి గీతేషు ప్రకారా షట్ ప్రవేశజా.
తా. లయ, వాద్యసంగీతము, యతి, పదాలు, వర్ణాలు, అక్షరాలు
-
392
ఈ ఆరూ
గీతాల వెంబడి ఉంటాయి. అందుచేత గీతాల ప్రవేశవిధానంలో ఆరు ప్రకారా లుంటాయి.
మూ. శీర్షకా చోద్ధతా చైవ దేవపార్థివయోర్భవేత్,
దివ్యపార్థివవేశ్యానాం స్త్రీణాం యోజ్యా తథాడ్డితా.
393&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eo0tvy7z3qq6topx1yw9ndy6i9ghqby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1021</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230582</id>
    <revision>
      <id>587130</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1004 నాట్యశాస్త్రము తా. రాజ - దేవతాపాత్రల ప్రవేశంలో శీర్షికధ్రువ, ఉద్ధతధ్రువ ఉపయోగించాలి. దివ్యస్త్రీ - రాజస్త్రీ - వేశ్యాస్త్రీల ప్రవేశంలో అడ్డితధ్రువ కూర్చాలి. మూ. మధ్యమానా...'</comment>
      <origin>587130</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4332" sha1="bnu99v9jq1ndeyny9hct89gzo75cylh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1004
నాట్యశాస్త్రము
తా. రాజ - దేవతాపాత్రల ప్రవేశంలో శీర్షికధ్రువ, ఉద్ధతధ్రువ ఉపయోగించాలి.
దివ్యస్త్రీ - రాజస్త్రీ - వేశ్యాస్త్రీల ప్రవేశంలో అడ్డితధ్రువ కూర్చాలి.
మూ. మధ్యమానాం ప్రవేశే తు జ్ఞేయా ద్రుతవిలమ్బితా,
నీచానాళ్చైవ కర్తవ్యే నృణాం వై ఖజ్ఞనత్కుటే.
394
తా. మధ్యమపాత్రప్రవేశంలో ధ్రుతవిలంబితధ్రువ ప్రయోగించాలి. నీచపాత్రల
ప్రవేశంలో ఖంజనత్కుటకవర్గాలకు చెందిన ధ్రువలు ఉపయోగించాలి.
మూ. ఖజ్జకం నత్కుటం చైవ స్థానప్రాసాదికీ తథా,
కస్మాల్లలితభావత్వాద్ధాస్యశృఙ్గరయోర్యతః.
395
తా. ఖంజక - నత్కుటాలు ఆ యా ప్రదేశాలలో (స్థానంలో) ఆనందం కలిగిస్తాయి.
ఎందువల్ల? హాస్యశృంగారాలు లలితభావాలతో నిండి ఉంటాయి కనుక.
మూ. కుర్యాన్నీచే మృతే చైవ అనుబన్ధం లయాశ్రయమ్,
స్త్రీణాం రాజన్యవైశ్యానామపకృష్ణా తథైవ చ.
396
తా. నీచపాత్రవిషయంలోను, మరణంలోను తగిన లయతో అనుబంధాధ్రువ
నుపయోగించాలి. క్షత్రియ - వైశ్యస్త్రీల విషయంలో 'అపకృష్ణా' ధ్రువ ఉపయోగించాలి.
మూ. సన్నిపాతాస్తు చత్వారః ప్రావేశిక్యా భవన్తి హి,
శేషా ద్విసన్నిపాతాస్తు శీర్షికాః షట్పదాః స్మృతాః.
397
తా. ప్రావేశికీధ్రువలో తాలం నాలుగు సన్నిపాతాలతో ఉంటుంది. మిగిలిన
ధ్రువలలో తాలం రెండు సంనిపాతాలతో ఉంటుంది. శీర్షకాలలో ఆరు పాదా లుంటాయి.
మూ. స్థితా వాప్యడ్జితా వాపి నీచానాం న హి కారయేత్,
సర్వభావాశ్రయగతౌ తేషాం కార్యం తు నక్కుటమ్.
398
తా. నీచపాత్రల విషయంలో విలంబితలయ గాని, అడ్డితాధ్రువ గాని ప్రయోగించ
కూడదు. వాళ్లకు సంబంధించిన అన్ని చేష్టాదులలోను నత్కుటగానం ప్రయోగించాలి.
మూ. వస్తు ప్రయోగం ప్రకృతిం రసభావమృతుం వయః,
దేశం కాలమవస్థాం చ జ్ఞాత్వా యోజ్యా ధ్రువా బుధైః.
400
తా. వస్తువును, ప్రయోగాన్నీ, ప్రకృతినీ, రసాన్నీ, భావాన్నీ, ఋతువును, వయస్సును,
దేశాన్ని, కాలాన్నీ, అవస్థను దృష్టిలో ఉంచుకొని, గానవిశారదులు ధ్రువల ప్రయోగం
చెయ్యాలి.
మూ. వస్తు దేశసముత్యం చ నగరారణ్యసంభవమ్,
ప్రయోగశ్చైవ విజ్ఞేయో దివ్యమానుషసంశ్రయః.
401&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bnu99v9jq1ndeyny9hct89gzo75cylh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1022</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230583</id>
    <revision>
      <id>587131</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1005 తా. నాట ప్రయోగానికి చెందిన వస్తువు (కథ) ఏదైన దేశానికి, నగరానికి, అరణ్యానికీ సంబంధించి ఉంటుంది. ప్రయోగం దివ్య పాత్రలతోను, మానుషపాత్రల తోను సంబంధించి ఉంటు...'</comment>
      <origin>587131</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4015" sha1="9rdqfymffenxlzwx6n5hhbfza6hca74" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1005
తా. నాట ప్రయోగానికి చెందిన వస్తువు (కథ) ఏదైన దేశానికి, నగరానికి, అరణ్యానికీ
సంబంధించి ఉంటుంది. ప్రయోగం దివ్య పాత్రలతోను, మానుషపాత్రల తోను
సంబంధించి ఉంటుంది.
మూ. ఉత్తమాధమమధ్యా తు త్రివిధా ప్రకృతిర్మతా,
రసభావౌ తు పూర్వోక్తావృతుః కాలకృతస్తథా.
402
తా. పాత్రలలో ఉత్తమ - మధ్యమ - అధమ అను మూడు ప్రకృతు లుంటాయి.
రసభావాలను గూర్చి వెనుకనే చెప్పాను. ఋతువు కాలం మార్పుచేత ఏర్పడుతుంది.
మూ. శిశుయౌవనవృద్ధత్వం వయశ్చైవ ప్రకీర్తితమ్,
కక్ష్యాదిభేదజనితో దేశస్తు వివిధః స్మృతః.
403
తా. శిశుత్వం, యౌవనం, వృద్ధత్వం అని వయస్సు మూడు విధాలు. సరిహద్దుల
ఏర్పాట్లు మొదలైనవాటిని బట్టి దేశం అనేకభేదాలతో ఉంటుంది.
మూ. కాలో రాత్రిందివకృతో మాసపక్షవినిర్మతః,
అవస్థా చైవ విజ్ఞేయా సుఖదుఃఖకృతా తథా.
404
తా. రాత్రి, పగలు, మాసం, పక్షం మొదలైన విభేదా లున్నది కాలం. సుఖావస్థ,
దుఃఖావస్థ అని అవస్థ రెండు విధాలు.
మూ. స్థానాన్యేతాని తు బుధైర్యానావస్థాని నిత్యశః,
ప్రయోగే తు ప్రయోజాని రసభావౌ సమీక్ష్య తు.
405
తా. ఇవి వివిధ అవస్థలకు సంబంధించిన స్థానాలు (సమయాలు occasions).
నాట్యప్రయోక్తలు నాట్యప్రయోగంలో వీటినీ, రసభావాలను జాగర్తగా గుర్తుంచుకోవాలి.
మూ. యాని వాక్యైస్తు న బ్రూయాత్తాని గీతైరుదాహరేత్,
గీతైరేవ హి వాక్యా రసపాకో
'బలాశ్రయ
406
తా. ఏ విషయాలను మాటలలో చెప్పడానికి శక్యం కాదో వాటిని గీతాల ద్వారా
ఆవిష్కరించాలి. వాక్యార్థాలను గీతాల ద్వారా ఆవిష్కరిస్తే అప్పుడు రసపాకం బలీయంగా
ఉంటుంది.
మూ. ధ్రువాణామాశ్రయాః కార్యా ఔపమ్యగుణసంభవాః,
ఉత్తమాధమమధ్యానాం స్త్రీణాం నృణామథాపి చ.
407
తా. ధ్రువలకు విషయ మైన స్త్రీ - పురుషపాత్రల ఉత్తమ - మధ్యమ - అధమ
ప్రకృతులకు అనురూపంగా, వాళ్ల గుణాలతో ఉన్న సామ్యాన్ని (పోలికను) బట్టి ఉపమలను
ఉపయోగిస్తూ ధ్రువానిర్మాణం చెయ్యాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9rdqfymffenxlzwx6n5hhbfza6hca74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1023</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230584</id>
    <revision>
      <id>587132</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1006 మూ. చక్రాగ్నిసూర్యపవనా దేవపార్థివయోః స్మృతాః, దైత్యానాం రాక్షసానాం చ మేఘపర్వతసాగరాః- నాట్యశాస్త్రము 408 తా. దేవతలకు, రాజులకు చంద్ర - అగ్ని - సూర్య - పవనాలను ఉపమానంగా ఉపయోగిం...'</comment>
      <origin>587132</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="b644wkdfux3hlzxzjd04gs0uv7n55wf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1006
మూ. చక్రాగ్నిసూర్యపవనా దేవపార్థివయోః స్మృతాః,
దైత్యానాం రాక్షసానాం చ మేఘపర్వతసాగరాః-
నాట్యశాస్త్రము
408
తా. దేవతలకు, రాజులకు చంద్ర - అగ్ని - సూర్య - పవనాలను ఉపమానంగా
ఉపయోగించాలి. దైత్యులకు రాక్షసులకు ఉపమానాలుగా మేఘ - పర్వత - సాగరాలను
ఉపయోగించాలి.
మూ. సిద్ధగన్ధర్వయక్షాణాం గ్రహోడువృషభాః స్మృతాః,
తపఃస్థితానాం సర్వేషాం సూర్యాగ్నిపవనాః స్మృతాః.
-
-
409
తా. సిద్ధ గంధర్వ యక్షులను గ్రహ - నక్షత్ర - వృషభాలతో పోల్చాలి.
తపస్సులో ఉన్నవాళ్లనందరినీ సూర్య - అగ్ని - పవనాలతో పోల్చాలి.
మూ. హవ్యవాహస్తు విప్రాణాం యే చాన్యే తపసి స్థితాః,
ఏతేషాం చైవ యా నార్యః తాసామౌపమ్యసంశ్రితాః.
410
తా. బ్రాహ్మణులకు, తపస్సులో ఉన్న ఇతరులకూ అగ్నిని ఉపమానంగా చెప్పవచ్చు.
వాళ్ల భార్యలకు కూడ అగ్నినే ఉపమానంగా చెప్పవచ్చును.
మూ. విద్యుదుల్కార్క రశ్మిశ్చ దివ్యానామపి చ స్మృతాః,
తే
దేవతాయాః ప్రయోజ్యాస్తు నృపాణామపి తే మతాః.
411
తా. దివ్యులకు (దేవతలకు) మెరుపులు; అగ్నిపిండాలు, సూర్యకిరణాలు
ఉపమానంగా చెప్పవచ్చును. దేవతలకు చెప్పినవాటిని రాజులకు కూడ ఉపయోగించ
వచ్చును.
మూ. నాగసింహవృషా శ్చైవ నైతే దివ్యేషు కీర్తితాః,
వారణోరగసింహాశ్చ నృపాణామపి చేష్యతే.
412
తా. దివ్యుల విషయంలో గజ - సింహ - వృషభాలను ఉపమానంగా చెప్పకూడదు.
గజ - సర్ప సింహాలను రాజులకు ఉపమానాలుగా ఉపయోగించవచ్చును.
-
మూ. మహిషా రురుసింహాశ్చ క్రవ్యాదాః పశవశ్చ మే,
తే
హ్రీంస్రసత్తేషు తే కార్యా యక్షరాక్షసజాతిషు.
413
తా. హింసాస్వభావం గల యక్ష - రాక్షసజాతికి చెందినవారి విషయంలో, మహిష
- రురుమృగ - సింహాలను, ఇతర మాంసభక్షకక్రూరమృగాలను ఉపమానంగా
వాడవచ్చును.
మూ. ఉత్తమానాం ప్రయోక్తవ్యా నానారససమాశ్రయాః,
మత్తమాతఙ్గసహితా రాజహంసాశ్చ యోక్తృభిః.
414&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b644wkdfux3hlzxzjd04gs0uv7n55wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1024</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230585</id>
    <revision>
      <id>587133</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1007 తా. విభిన్నరసాల సందర్భాలలో, ఉత్తమప్రకృతులకు మత్తగజాలను, రాజహంస లను, ధ్రువాప్రయోక్తలు ఉపమానాలుగా ప్రయోగించవచ్చును. మూ. సారసాః శిఖినః క్రౌణ్చాశ్చక్రాహ...'</comment>
      <origin>587133</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="tvrnc1f6839hrurrsuekwjsc4q2b1br" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1007
తా. విభిన్నరసాల సందర్భాలలో, ఉత్తమప్రకృతులకు మత్తగజాలను, రాజహంస
లను, ధ్రువాప్రయోక్తలు ఉపమానాలుగా ప్రయోగించవచ్చును.
మూ. సారసాః శిఖినః క్రౌణ్చాశ్చక్రాహ్వా కుముదాకరాః,
మధ్యమానాం ప్రయోక్తవ్యా ఔపమ్యగుణసంశ్రయాః.
415
తా. మధ్యములకు సారసపక్షులను, నెమళ్లను, క్రౌంచపక్షులను, చక్రవాకపక్షులను
కలవల సరస్సులను ఉపమానాలుగా చూపవచ్చును.
మూ. కోకిలః షట్పదో ధ్వాక్షః కురరః కౌశికో బకః,
పారావతః సకాదమ్బో హ్యధమేషు ప్రయోజితాః.
416
తా. కోకిల, తుమ్మెద, కాకి, గోరింక, గుడ్లగూబ, కొంగ, పావురము, కాదంబపక్షి,
అధములకు ఉపమానంగా చూపవచ్చును.
మూ. ఏవమేషాం యథోక్తానాం స్త్రియో యాస్తు భవన్తి హి,
ఉత్తమాధమమధ్యానాం తాసాం చైవ నిబోధత.
417
తా. పైన చెప్పినవాళ్ల స్త్రీలకు, ఉత్తమాధమమధ్యమస్త్రీలకు ఉపయోగించదగిన
ఉపమానాలను చెపుతాను; వినండి.
మూ. శర్వరీ వసుధా జ్యోత్స్నా నలినీ కరిణీ నదీ,
నృపస్త్రీణాం భవన్యేతాః ఔపమ్యగుణసంశ్రయాః.
తా. రాజభార్యలకు, రాత్రి, భూమి, వెన్నెల, పద్మలత, ఆడ ఏనుగు, నది
పోలికలను బట్టి ఉపమానాలుగా చెప్పవచ్చును.
మూ. దీర్ఘకా కురరీ వల్లీ సారసీ శిఖినీ మృగీ,
మధ్యమానాం భవస్త్యేతా వేశ్యాదీనాం తు నిత్యశః.
418
-
419
ఇవి
తా. మధ్యమస్త్రీలకు, వేశ్యలకూ కూడ ఉపమానంగా దిగుడుబావి, ఆడగోరింక,
లత, ఆడ సారసపక్షి, ఆడ నెమలి, ఆడలేడి ఉపయోగించవచ్చును.
మూ. షట్పదీ కుక్కుటీ ధ్వాజా పరపుషాథ కౌశికీ,
అధమానాం ధ్రువాస్వేతాః ప్రయోజ్యాస్తు ప్రయోక్తృభిః.
420
తా. ధ్రువాప్రయోక్తలు, అధమస్త్రీలకు ఉపమానాలుగా ఆడతుమ్మెద, ఆడకోడి,
ఆడకాకి, ఆడకోకిల, ఆడ గుడ్లగూబ - వీటిని ఉపయోగించవచ్చును.
మూ. గత్యర్ధోపమితా యాశ్చ చలానార్థా భవన్తి హి,
ప్రావేశిక్యాం బుథైరేవం నైష్క్రమిక్యం తథైవ చ.
421&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvrnc1f6839hrurrsuekwjsc4q2b1br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1025</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230586</id>
    <revision>
      <id>587134</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1008 నాట్యశాస్త్రము తా. ఈ పోల్చడం నడకవిషయంలోను, ఇతరమైన కదలికల విషయంలోను, ప్రావేశికీ - నైష్క్రమికీధ్రువలలో చెయ్యాలి. మూ. ప్రావేశిత్యాశ్రయా యే చ పూర్వా చైవ తే స్మృతాః, నక్తన్దివ...'</comment>
      <origin>587134</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="ror366qak7w0cm5g1pns24fdykg8eel" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1008
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఈ పోల్చడం నడకవిషయంలోను, ఇతరమైన కదలికల విషయంలోను,
ప్రావేశికీ - నైష్క్రమికీధ్రువలలో చెయ్యాలి.
మూ. ప్రావేశిత్యాశ్రయా యే చ పూర్వా చైవ తే స్మృతాః,
నక్తన్దివసముత్థాస్తు నైష్క్రమిక్యాం స్వకాలజాః.
422
తా. పూర్వంలో జరిగే ఘటనల విషయంలో ప్రవేశికీధ్రువ ఉపయోగించాలి.
రాత్రి గాని పగలు గాని ఎప్పుడు జరిగిన ఘటన విషయంలో నైనా నైష్క్రమికీధ్రువ
ప్రయోగించాలి.
మూ. సౌమ్యాః పూర్వాహకాలే తు మధ్యాహ్నే దీప్తిసంశ్రయాః,
అపరాష్లే తథా కాలే సన్యాయాం కరుణాశ్రయాః.
423
తా. పూర్వాహాన్ని సూచించడానికి సౌమ్యమైన ధ్రువలు, మధ్యాహ్నం సూచించ
డానికి దీప్తిగల (Excited) ధ్రువలు, అపరాష్ట్రాన్నీ, సంధ్యాకాలాన్నీ సూచించడానికి
కరుణప్రధానధ్రువలు గానం చెయ్యాలి.
మూ. గమనార్థా హి యే ప్రోక్తాః ప్రావేశిక్యాం భవన్తి హి,
స్థావరా యే చ సంప్రాప్తా ఆక్షేపిక్యాశ్రయా హి తే.
424
తా. గమనం అనే విషయాన్ని సూచించడానికి ప్రావేశికీధ్రువ, కదలకుండా ఉండడం
అను విషయం సూచించడానికి ఆక్షేపికీధ్రువ ప్రయోగించాలి.
మూ. ఆక్షేప్యాశ్రితాః సర్వే ద్రుతాః స్థితకృతాస్తథా,
ఆక్షేపా హ్యేవమేవ స్యుర్దుతాః స్థితగతాశ్రయాః
రోషామర్షసముద్భూతాః శోకాద్భుతభయానకాః.
425
తా. ఆక్షేపికీధ్రువల గానం ద్రుతలయతోను, విలంబితలయతోనూ కూడ చేయవచ్చు.
ఇవి రోషాన్ని, అమర్షాన్ని, శోకాన్ని, అద్భుతాన్ని, భయానకాన్ని ఆశ్రయించి ఉత్పన్నము
లైనప్పుడు ఈ విధంగానే ఉండాలి.
మూ. యద్రవ్యం వసుధాసంస్థం మృతదైవతమాశ్రితమ్,
తత్సర్వముపమేయం తు గానే యుక్తోపమాశ్రయే.
426
తా. ధ్రువాగానంలో యుక్తమైన ఉపమానాలు ఎన్నుకొని, పృథివిమీద అన్ని
వస్తువులనూ, మృతులను, దేవతాసంబద్ధవిషయాలను ఉపమేయాలుగా చేయవచ్చును.
మూ. స్థావరే స్థావరం కుర్యాద్గతార్థేషు చలం తథా,
సుఖదుఃఖకృతాన్ భావానౌపమ్యగుణసంశ్రయాన్.
427&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ror366qak7w0cm5g1pns24fdykg8eel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1026</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230587</id>
    <revision>
      <id>587135</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1009 తా. స్థావరానికి ఉపమానంగా స్థావరాన్నే ప్రయోగించాలి. అయితే ఇవి నడుస్తూన్న ట్లయితే (ఒక చోటనుండి మరొక చోటికి తరలింపబడుతూన్నప్పుడు) చలవస్తువును ఉపమానంగా చ...'</comment>
      <origin>587135</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="bh2pmc0mas40539jn3x5svjl6ucplc0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1009
తా. స్థావరానికి ఉపమానంగా స్థావరాన్నే ప్రయోగించాలి. అయితే ఇవి నడుస్తూన్న
ట్లయితే (ఒక చోటనుండి మరొక చోటికి తరలింపబడుతూన్నప్పుడు) చలవస్తువును
ఉపమానంగా చెప్పవచ్చును. సుఖదుఃఖాలకు సంబంధించిన విషయాలను (లేదా
భావాలను) ఉపమానంగా చెప్పేదాని గుణాలతో వీటి గుణాల కున్న సామ్యాన్ని పట్టి
పోల్చాలి.
మూ. తత్ర రథవాజికుఇ రమృగపక్షి శిబికావిమానానామ్,
గతివిక్రమం హి దృష్ట్వా కర్తవ్యాథ ధ్రువా తద్భిః.
428
తా. రథం, అశ్వం, గజం, మృగం, పక్షులు, పల్లకీ, విమానము - వీటి గమనంలో
ఉండే వేరు వేరు రీతులు బాగా ప్రత్యక్షంగా చూచి దానిని వర్ణిస్తూ ధ్రువారచన చెయ్యాలి.
మూ. రథపత్రివాజివారణవిమానశిక్యస్థపక్షియానేషు,
ద్రుతపదవర్ణవిశేషా కర్తవ్యా వై ధ్రువా తద్భిః.
429
తా. రథాలు, పక్షులు, అశ్వాలు, గజాలు, విమానాలు, ఊయలలు (లేదా డోలీలు),
పక్షివాహనాలు వీటి గమనాన్ని వర్ణించే ధ్రువల నిర్మాణం శీఘ్రంగా ఉచ్చరించడానికి
వీలైన పద విశేషాలతో, వర్ణవిశేషాలతో చెయ్యాలి.
మూ. ఓజఃకృతా హి వై గురువర్ణా వృషభగజేన్ద్రసింహేషు,
సారసవానరహంసే తథా మయూరే చ కర్తవ్యాః.
ద్రుతగమనే లఘువర్ణా విలమ్బితకృతే తు దీర్ఘవర్ణకృతాః,
ఏవం స్థితద్రుతానాం జ్ఞాత్వా భావం ధ్రువాః కార్యాః
430
431
తా. వృషభగజసింహాల గమనాన్ని వర్ణించే ధ్రువలు ఓజోగుణభరిత మైన గురు
వర్ణాలచేత నిర్మించాలి. సారసపక్షులు, వానరాలు, కాకులు, మయూరము - వీటి గమనం
వర్ణించే ధ్రువలలో ద్రుతగతిలో లఘువులు గాని, విలంబితగతిలో ఉన్న గురు వర్ణాలు
కాని ఉండాలి. ఈ విధంగా విలంబిత తగతుల నియమాలను తెలిసికొని
ధ్రువాయోజనం చెయ్యాలి.
-
మూ. నాస్తి కించిదవృత్తం హి పదం గానకృతాశ్రయమ్,
తస్మాద్గానమభిప్రేక్ష్య తద్వృత్తం యోజయేర్భుధః
432
తా. వృత్తం (ఏదో ఒక చందస్సు) లేని గానయోగ్యమైన పదం ఉండదు. అందుచేత
గానాన్ని పరిశీలించి దానికి తగిన వృత్తం ప్రయోగించాలి.
మూ. తస్మాద్వాహనగత్యర్థా ధ్రువా కార్యాక్షరైస్తథా,
అఙ్ఞానాం సమతా యత్ర భాణవాదే భవిష్యతి.
433&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bh2pmc0mas40539jn3x5svjl6ucplc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1027</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230588</id>
    <revision>
      <id>587136</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1010 నాట్యశాస్త్రము తా. అందుచేత వాహనగమనాన్ని వర్ణించే ధ్రువను భాండవాద్యంతో (వాద్య వాదనంతో) సమంగా కుదిరే అంగాలు గల అక్షరాలతో నిర్మించాలి. మూ. యద్వృత్తం వాహనగతౌ ధ్రువాపాడే విధ...'</comment>
      <origin>587136</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4068" sha1="hiunxzp6zu2mb7q47l3jlkfeixibik3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1010
నాట్యశాస్త్రము
తా. అందుచేత వాహనగమనాన్ని వర్ణించే ధ్రువను భాండవాద్యంతో (వాద్య
వాదనంతో) సమంగా కుదిరే అంగాలు గల అక్షరాలతో నిర్మించాలి.
మూ. యద్వృత్తం వాహనగతౌ ధ్రువాపాడే విధీయతే,
తద్వృత్తం తు భవేద్వాద్యమఙ్గపాతసమం తథా.
434
తా. వాహనగతిని వర్ణించే ధ్రువలో ఉపయోగించే వృత్తానికి అనుకూలమైన
వాద్యవాదనం ఏర్పాటు చేస్తే గీతాంగవాద్యాంగాల మధ్య సమత్వం ఉంటుంది.
మూ. పూర్వం గానం తో వాద్యం తతో నృత్తం ప్రయోజయేత్,
గీతవాద్యాఙ్గసంయోగః ప్రయోగ ఇతి కీర్తితః.
435
తా. ముందు గానం తరువాత వాద్యం, తరువాత నృత్యం ప్రారంభించి
ప్రయోగించాలి. ఎందువల్లననగా - గీత - వాద్య - శరీరావయవచాలనాల సమమైన
కలయికయే, సమన్వయమే, నాట్య ప్రయోగం అనగా
మూ. హృదయస్థస్తు యో భావః సో.. బాభినయనైరథ,
నివృత్త్యఙ్కురసూచాసు కార్యస్త్వభినయాన్వితః.
-
436
తా. హృదయంలో ఉన్న భావాన్ని అంగాభినయం ద్వారా నివృత్త్యంకురమార్గానికి
చెందిన సూచలచేత అభినయించాలి. పైకి ఆవిష్కరించాలి.
మూ. అథ ప్రాసాదికీ యోజ్యా ప్రహరార్థగుణోద్భవాః,
ఆకాశపురుషో యత్ర యత్ర చాకాశభాషణమ్.
437
తా. ఆకాశంమీద నున్న పురుషుడు అక్కడినుండే సంభాషణం చేస్తూన్నప్పుడు
మాత్రమే ప్రహర్షప్రద మైన ప్రాసాదికీధ్రువ ప్రయోగించాలి.
మూ. అన్వర్థా తత్ర కర్తవ్యా ధ్రువాహ్యాభాషణాశ్రయా,
ప్రాసాదిక్యాశ్రయా చాపి ఈర్యాక్రోధాశ్రయాపి వా.
శృఙ్గరరసమాసాద్య ధ్రువాన్వర్థా ప్రయుజ్యతే,
యాని ప్రాసాదికాని స్యుః స్థానాని రససంశ్రయాత్
అన్వర్థా తత్ర కర్తవ్యా ధ్రువా ప్రాసాదికీ త్వథ.
438
439
తా. ఈ సందర్భంలో, సంభాషణతో సంబంధించిన ధ్రువల ప్రయోగం వాటి
పేర్లను సార్థకం చేసే రీతిలో జరగాలి. శృంగారరసాశ్రయ మైన ధ్రువలు ఈర్ష్యా - క్రోధ
- ప్రసాదనరూపభావాలను ఆశ్రయించి ఉపయోగించి నపుడు సార్థకములైన వాటినే
ఉపయోగించాలి. ప్రసాదనం ఆవిష్కరించవలసి నప్పుడు విభిన్నరసాలకు సంబంధించిన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hiunxzp6zu2mb7q47l3jlkfeixibik3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1028</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230589</id>
    <revision>
      <id>587137</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1011 ధ్రువలను, ప్రాసాదికీరూపంలో ఉపయోగిస్తే వాటి అర్థాలకు తగిన విధంగా ఉపయోగించిన ట్లవుతుంది. మూ. భాషా తు శౌరసేనీ స్యాద్ ధ్రువాణాం సంప్రయోజనే, కదాపి మాగధీ యత...'</comment>
      <origin>587137</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="e13z8q3cwhuhi5mi31j9wu08tlstk9s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1011
ధ్రువలను, ప్రాసాదికీరూపంలో ఉపయోగిస్తే వాటి అర్థాలకు తగిన విధంగా ఉపయోగించిన
ట్లవుతుంది.
మూ. భాషా తు శౌరసేనీ స్యాద్ ధ్రువాణాం సంప్రయోజనే,
కదాపి మాగధీ యత్ర కర్తవ్యం నత్కుటం బుధైః.
440
తా. ధ్రువలలో శారసేనీభాషను ఉపయోగించాలి. నత్కుటధ్రువలను ప్రయోగించి
నప్పుడు మాగధీభాష కూడ ఉపయోగించవచ్చును.
మూ. దివ్యానాం సంస్కృతం గానం ప్రమాణైస్తు విధీయతే,
అర్ధసంస్కృతమేతత్తు మానుషాణాం ప్రయోజయేత్.
441
తా. దివ్యపాత్రల విషయంలో వ్యాకరణాదులచేత పరిశుద్ధమైనదిగా నిర్ణయింప
బడిన సంస్కృతభాషలో ధ్రువాగానం జరగాలి. మానవపాత్రలవిషయంలో అర్ధసంస్కృత
మైన భాష గాని శౌరసేనీభాష గాని ఉపయోగించాలి.
మూ. యే త్వాపమ్యకృతా దివ్యా యది తేషాం ప్రయోగతః,
ప్రవేశో నాటకే తు స్యాచ్చ్చణు తేషాం సమాశ్రయమ్.
442
తా. ఉపమానంగా చెప్పిన దివ్యపురుషు లెవరైనా, నాట్యప్రయోగసమయంలో,
నాట్యరంగంమీద ప్రవేశించినప్పుడు పాటించవలసిన పద్ధతులు చెపుతాను; వినండి.
మూ. యస్తేషాం సాత్వికో భావః కర్మసంకీర్తనం చ యత్,
తత్కార్యం గానయోగే తు ప్రమాణవిధిసంశ్రయమ్.
443
తా. వాళ్లు ప్రదర్శించ వలసిన సాత్వికభావాలను వాళ్ల చెప్పదగిన కర్మలను,
ప్రమాణసూచనపూర్వకంగా గీతాల ద్వారా ప్రకటించాలి.
మూ. ఛన్దఃప్రమాణసంయుక్తం దివ్యానాం గానమిష్యతే,
స్తుత్యాశ్రయేణ తత్కార్యం కర్మసంకీర్తనాదపి,
ధ్రువాపాదవిధౌ కార్యం యచ్చెపమ్యగుణాశ్రయమ్.
444
తా. దివ్యపురుషులకు సంబంధించిన గానంలో ఛందస్సు గీతప్రమాణానుగుణంగా
ఉండాలి. ఈ గీతాలలో ఆ దేవతల స్తుతి, వాళ్ల అద్భుతకర్మల వర్ణనము ఉండాలి.
ధ్రువాపాదాలలో, ఈ విషయాలను స్పష్టీకరించే ఉపమానాల ప్రయోగం ఉండాలి.
మూ. మాలా వక్త్రం పుటం వృత్తం విశ్లోకా చూలికా తథా,
ఉద్గాతా... పరవక్త్ర చ కర్తవ్యా వై ప్రయోక్తృభిః.
445
తా. ఈ సందర్భంలో గాయకులు మాలా - వక్త్ర - పుట - వృత్త - విశ్లోక -
ఉద్గతా - అపరవక్త్ర ఛందస్సుల వంటి ఛందస్సులు ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e13z8q3cwhuhi5mi31j9wu08tlstk9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1029</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230590</id>
    <revision>
      <id>587138</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1012 మూ. విధానం ఛన్దసామేషాం మయా పూర్వముదాహృతమ్, అథాశీర్వాదయుక్తాని కార్యాన్యేతాని దైవతే. ఋగ్గాథాపాణికా హ్యేషాం బౌద్ధవ్యాస్తు ప్రమాణతః, సుశ్రవ్యాశ్చైవ యస్మాత్తు తస్మాద్దీ...'</comment>
      <origin>587138</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3929" sha1="0qmaro0q4gnsdoswa0shpiry186ji13" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1012
మూ. విధానం ఛన్దసామేషాం మయా పూర్వముదాహృతమ్,
అథాశీర్వాదయుక్తాని కార్యాన్యేతాని దైవతే.
ఋగ్గాథాపాణికా హ్యేషాం బౌద్ధవ్యాస్తు ప్రమాణతః,
సుశ్రవ్యాశ్చైవ యస్మాత్తు తస్మాద్దీతీషు యోజయేత్.
నాట్యశాస్త్రము
446
447
తా. ఛందస్సుల లక్షణాలు నేను వెనుక చెప్పి ఉన్నాను. దేవతాసంబద్ధాలైన
ధ్రువలలో ఆ దేవతల విజయాన్ని గాని, ఆశీస్సును గాని వ్యక్తీకరించాలి. ఋక్, గాథా,
పాణికా మొదలైన వాటి ప్రమాణాలను, స్వరూపాలను బాగా తెలిసికొని, ధ్రువాగీతాలలో
చేర్చాలి. ఎందువల్ల ననగా ఇవి వినడానికి చాల మధురంగా ఉంటాయి.
మూ. రషడ్జమధ్యమపఞ్చమయుక్తాశ్చ జాతయో యాశ్చ,
ఏభిః ప్రమాణగానం కర్తవ్యం దైవతోపేతమ్.
-
448
తా. ఈ గీతాల ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా, గాంధార షడ్జమధ్యమ -
పంచమాలతో కూడిన జాతుల ప్రయోగం కూడ, దేవతలను సూచిస్తూ, ఈ గీతాలలో
చేయవచ్చును.
మూ. ప్రాసాదికం స్థితం చైవ నైష్క్రమం సంప్రవేశనమ్,
ప్రమాణమపి కర్తవ్యం చతుఃస్థానసమన్వితమ్.
449
తా. ఈ గాంధారాదిజాతుల ప్రమాణం - ప్రాసాదికి - స్థిత - నైష్క్రమికి
ప్రావేశికి అను నాలుగు స్థానాలతో సంబంధించి ఉంటుంది.
మూ. ప్రాయశః సంస్కృతం యోజ్యమనుష్టుప్ఛన్దసా కృతమ్,
నానాదైవతకార్యేషు హ్యస్తరాయం వినా తథా.
450
తా. దేవతల అద్భుతకార్యాలను వర్ణిస్తూ సాధారణంగా, అనుష్టుప్ఛందస్సులో,
సంస్కృతభాషలోనే అంతరాయం లేకుండా, (లేదా అంతరాధ్రువాప్రయోగం లేకుండా)
గీతరచన జరగాలి.
మూ. వక్త్రం చాపరవక్త్రం చ మాలాచేతి ప్రవేశజమ్,
పుట
పుటం చ చూలికా చైవ నైష్క్రమిక్యామథేష్యతే.
ప్రాసాదిక్యుద్గతా వృత్తం స్థితం చానుష్టుబిష్యతే,
స్థానాన్యేతాని యోజ్యాని ప్రమాణవిబుధైరథ.
451
452
తా. ప్రావేశికీధ్రువలో మాలా, వక్త్ర, అపరవక్రాదిఛందస్సులు, నైష్క్రమికీధ్రువలో
చూలికాదిఛందస్సులు, ప్రాసాదికీధ్రువలో ఉద్గాతాఛందస్సు, స్థితాధ్రువలో&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0qmaro0q4gnsdoswa0shpiry186ji13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1030</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230591</id>
    <revision>
      <id>587139</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1013 అనుష్టుప్ ఛందస్సు ప్రయోగించాలి. ప్రమాణనిపుణు లైన శాస్త్రవేత్తలు నాట్యప్రయోగంలో ఈ స్థానాలను నియమానుసారం ప్రయోగించాలి. మూ. యదనుష్టుప్కృతం గానం స్థితస...'</comment>
      <origin>587139</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4057" sha1="fd9dgvmq97ddxvhbx02fm03sq6ksh2k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1013
అనుష్టుప్ ఛందస్సు ప్రయోగించాలి. ప్రమాణనిపుణు లైన శాస్త్రవేత్తలు నాట్యప్రయోగంలో
ఈ స్థానాలను నియమానుసారం ప్రయోగించాలి.
మూ. యదనుష్టుప్కృతం గానం స్థితస్థానపమాశ్రయమ్,
శాపభ్రంశాశ్రయకృతం చిన్తాదుఃఖసమన్వితమ్.
గురుప్రాయాక్షరకృతం కరుణస్వరజాతికమ్,
ప్రకృష్ణవర్ణబహులం స్థితస్థానం తు తద్భవేత్.
453
454
తా. అనుష్టుప్ ఛందోబద్ధ మైన గీతం విలంబితవలయంలో నడవాలి. శాపము,
స్థానభ్రంశము, చింత, దుఃఖము వంటి భావాలను ఆవిష్కరించే ఈ గీతంలో గుర్వక్షరాల
ప్రయోగం అధికంగా ఉంటుంది. కరుణద్యోతకస్వరజాతులతో, దీర్ఘంగా లాగడానికి
వీలైన అక్షరాలతో కూర్చిన ఈ గీతం 'స్థితస్థానం'లో గానం చేయబడుతుంది.
మూ. ఉన్మాదనార్థం నౄణాం తు తథా విహరణేష్వపి,
దివ్యాన్వయానాం కర్తవ్యం స్థానమానుష్టుభాశ్రయమ్.
455
తా. మానవులలో ఆవేశం కలిగించడానికీ, వాళ్లు వివిధస్థానాలలో విహరించేటట్లు
చేయడానికీ దివ్యపురుషులు అనుష్టుప్ ఛందస్సులో ఉన్న గీతాలను ఉపయోగించాలి.
మూ. మానుషేష్వవతీర్ణస్య దివ్యస్య స్మరణాశ్రయమ్,
ప్రమాణగానం కర్తవ్యం దివ్యభావసమన్వితమ్.
456
తా. మనుష్యజన్మ ఎత్తిన దివ్యపురుషునకు వాని దివ్యభావస్మరణ కలిగిన దశలో
ఆ దివ్యభావం ఆవిష్కరించడానికి తగిన గానం శాస్త్రానుసారం ప్రయోగించాలి.
మూ. తస్యైవ దుఃఖవిషయం శోకచిన్తావినాశజమ్,
ప్రమాణగానం కర్తవ్యం శోకావస్థానసంశ్రయమ్.
457
తా. పైన చెప్పిన పాత్రలే దుఃఖదశలో ఉన్నప్పుడు ఆ శోకాన్నీ, చింతనూ నశింప
చేసే, శోకావస్థాసూచకమైన, ప్రామాణికమైన గానం ప్రయోగించాలి.
మూ. ధ్రువాణాం హి విధానస్య హ్యాశ్రయస్య విశేషతః,
వినండి.
యథా ప్రయోగః కర్తవ్యస్తచ్చ మే సంనిబోధత.
458
తా. ఇపుడు నేను, ధ్రువావిధానమును, వాటి ప్రయోగాన్నీ గూర్చి చెపుతాను;
మూ. స్థాపితే బాణవిన్యాసే త్రిసామ్ని పరికీర్తితే,
ఆశ్రావణాద్యం కర్తవ్యం బహిర్గతప్రయోజకమ్.
459&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fd9dgvmq97ddxvhbx02fm03sq6ksh2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1031</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230592</id>
    <revision>
      <id>587140</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1014 నాట్యశాస్త్రము తా. బాండవాద్యాలను వాటి వాటి స్థానాలలో ఉంచి, త్రిసామపఠనం పూర్తి అయిన తరువాత బహిర్గతానికి సంబంధించిన ఆశ్రావణాదికం చెయ్యాలి. మూ. ప్రయుజ్య చ బహిర్గతం పూర్వర...'</comment>
      <origin>587140</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="1vy20csme8zlahj38yew20phvt06oze" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1014
నాట్యశాస్త్రము
తా. బాండవాద్యాలను వాటి వాటి స్థానాలలో ఉంచి, త్రిసామపఠనం పూర్తి అయిన
తరువాత బహిర్గతానికి సంబంధించిన ఆశ్రావణాదికం చెయ్యాలి.
మూ. ప్రయుజ్య చ బహిర్గతం పూర్వరఙ్గం ప్రయోజయేత్,
పూర్వర ప్రవృత్తే తు నాట్యద్వారం సమాశ్రయేత్.
460
తా. బహిర్గతప్రయోగం పూర్తి యైన తరువాత పూర్వరంగం ప్రయోగించాలి.
తరువాత నాట్యద్వారం (రంగద్వారం) ప్రయోగించాలి.
మూ. ధ్రువా తత్ర ప్రకర్తవ్యా ప్రకృతీనాం ప్రవేశజా,
గత్యాశ్రయేణ నాట్యక్షైర్గానస్య పరివర్తనమ్.
85°.
461
పిమ్మట పాత్రప్రవేశం సూచించే ప్రావేశికీధ్రువ ప్రయోగించాలి. దానిలో
పాత్రల గతి, పరివర్తనం కూడ సూచింపబడాలి.
మూ. పరిక్రమేణ రఙ్గస్య గానే నార్థవశేన వా,
పరివర్తాః ప్రయోక్తవ్యాః షడేవ తు బుధైరథ.
462
తా. రంగస్థలంమీద అడుగులు వేసే టప్పుడు గానవశంచేత గాని, మరేదైనా
కారణం చేత గాని ధ్రువాగానం చేయవలసివస్తే బుధులు ఆరు పరివర్తాలు మాత్రమే
ప్రయోగించాలి.
మూ. ధ్రువాస్తత్ర ప్రకర్తవ్యా దేవతాభిర్యథా బుధైః,
తత్ర పాతాః ప్రయోక్తవ్యా ఏకవింశతిరేవచ.
త్ర్యస్రా వా చతురస్రా వా ధ్రువా నాట్యే ప్రయోగతః,
త్రికాలం పాదపతనం త్రస్రాయాం చ విధీయతే.
చతుష్కలం తు పతనం చతురస్రాగతం భవేత్.
463
464
తా. ఈ సమయంలో చేసే ధ్రువల ప్రయోగం దేవతాపాత్రల విషయంలో చేసే
ధ్రువల వలె ఉండాలి. వీటిలో ఇరవై పాతలు ప్రయోగించాలి. ప్రస్తుతనాట్య ప్రయోగానికి
అనుగుణంగా త్ర్యస్రధ్రువ గాని చతురస్రధ్రువ గాని ప్రయోగించవచ్చును. త్ర్యస్రధ్రువలో
పాదపతనం త్రికలాకాలంలోను, చతురస్రాధ్రువలో చతుష్కలా ప్రమాణంగాను ఉండాలి.
మూ. ఉత్తమే చతురస్రా తు త్రస్రా చైవ తు మధ్యమే.
ఖజ్ఞం నత్కుటకం చైవ హ్యధమే చ ప్రయోజయేత్,
విధిః స్వస్థగతో హ్యేష భవేచ్చరణపాతనే,
సంభ్రమోత్పాతరోషేషు కలార్ధకలవిష్యతే.
465
466&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1vy20csme8zlahj38yew20phvt06oze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1032</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230593</id>
    <revision>
      <id>587141</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1015 తా. ఉత్తమపాత్రల విషయంలో చతురస్రధ్రువ, మాధ్యమపాత్రలకు త్ర్యస్రధ్రువ, అధమపాత్రలకు ఖంజక - నత్కుట ధ్రువలు ప్రయోగించాలి. చరణపాతవిధానం ఇదే. అయితే సంభ్రమము (త...'</comment>
      <origin>587141</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4361" sha1="9bz7j57bhem77dibrbhhytixq4yzsmz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1015
తా. ఉత్తమపాత్రల విషయంలో చతురస్రధ్రువ, మాధ్యమపాత్రలకు త్ర్యస్రధ్రువ,
అధమపాత్రలకు ఖంజక - నత్కుట ధ్రువలు ప్రయోగించాలి. చరణపాతవిధానం ఇదే.
అయితే సంభ్రమము (తొందర), ఉత్పాతము, క్రోధము ఇలాంటి పరిస్థితులలో చరణపాత
కాలం ఒక్క లేదా అర కల ఉండాలి.
మూ. త్రికలద్వికలైకకలాశ్చతుష్కలా యత్ర పాదవిన్యాసాః,
తత్ర చ సామ్యం కార్యం భాణేన సమం చ మానేన.
న హ్యేకకలా ద్వికలా ధ్రువావిరామా భవన్తి నాట్యవిధౌ,
తస్మాత్ సామ్యం కార్యం భాణేన సమం చ గానేన.
467
468
తా. పాదవిన్యాసాలు త్రికల - ద్వికల - ఏకకల చతుష్కలల కాలప్రమాణంలో
ఉన్నప్పుడు దానికి వాద్యవాదనతోను, గానంతోను సామ్యం ఉండాలి. ధ్రువలలో ఏకకలా
విరామాలు, ద్వికలావిరామాలు ఉండవు గాన నాట్యవిధిలో పాదపాతం (న్యాసం) గాన
వాద్యాలను అనుసరించి వాటితో సమంగా ఉండాలి.
-
మూ. యే పూర్వోక్తా భావాః స్థితాశ్రయా వా ద్రుతాశ్రయా వాపి,
తేషు పాదనిపాతం జ్ఞాత్వా సామ్యం బుధైః కార్యమ్.
469
తా. వెనుక చెప్పిన భావాల ప్రదర్శన జరిగే సమయంలో చేసే పాదవిన్యాసాలు
విలంబితలయతో కాని, ద్రుతలయతో కాని ఉంటూ వాద్యవాదనాన్ని అనుసరించి ఉండాలి.
మూ. అపదీక్షేపకృతాశ్చాత్యధికహర్ష శోకరోషాద్యాః,
తత్ర పరిచ్ఛేదసమాః కార్యాస్తద్క్షైః ప్రవేశే తు.
470
తా. హర్షాతిశయం, రోషం, శోకం వంటి కారణాలచేత పాత్ర తొందరగా తెర
లాగికొని ప్రవేశించినప్పుడు వాని పాదవిన్యాసం విభాగానుసారం ఉండాలి(?).
మూ. ఏవమేతే బుధైర్హాజ్జేయాః ప్రయోగే పరివర్తకాః,
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి భాణ్ణగ్రహవికల్పనమ్.
471
తా. నాట్యప్రయోగసమయంలో, పరివర్తకాలు ఈ విధంగా ఉండాలని బుధులు
తెలుసుకోవాలి. ఇప్పుడు వాద్యాలకు సంబంధించిన గ్రహాల కల్పనను విశదీకరిస్తాను.
మూ. అభాణమేకం గానస్య పరివర్తం ప్రయోజయేత్,
చతుర్థే పరివర్తే తు తస్య భాణ్ణగ్రహో భవేత్.
472
తా. గీతప్రారంభంలో వాద్యవాదనం లేకుండా ఒక పరివర్తం చెయ్యాలి. దాని
తరువాత చతుర్థపరివర్తంలో వాద్యగ్రహం చెయ్యాలి.
మూ. సన్నిపాతగ్రహాః కాశ్చిత్ కాశ్చిద్వై తర్జనీగ్రహాః,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9bz7j57bhem77dibrbhhytixq4yzsmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1033</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230594</id>
    <revision>
      <id>587142</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1016 తథాకాశగ్రహాః కాశ్చిత్ ధ్రువాగానే భవన్తి హి. నాట్యశాస్త్రము 473 తా. ధ్రువాగానాలలో ఒకప్పుడు సన్నిపాతగ్రహా లుండాలి. ఒకప్పుడు తర్జనీగ్రహా లుండాలి. ఒకప్పుడు ఆకాశగ్రహా లుండాల...'</comment>
      <origin>587142</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4110" sha1="cig1ji0cpourpvzr9dma2j81kq13p4k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1016
తథాకాశగ్రహాః కాశ్చిత్ ధ్రువాగానే భవన్తి హి.
నాట్యశాస్త్రము
473
తా. ధ్రువాగానాలలో ఒకప్పుడు సన్నిపాతగ్రహా లుండాలి. ఒకప్పుడు తర్జనీగ్రహా
లుండాలి. ఒకప్పుడు ఆకాశగ్రహా లుండాలి.
మూ. ధ్రువాయాస్తు గ్రహో యస్మాత్ కలాతాలలయాన్వితః,
స తు భాణేన కర్తవ్యస్త జ్జెర్గతిపరిక్రమే.
474
తా. ధ్రువలలోని గ్రహాలు కలా - తాల - లయలచేత నియమితములై ఉంటాయి.
అందుచేత ఇది చేష్టలలోను నడకలలోనూ కూడ వాద్యాల సహాయంతో జరగాలి.
మూ. శీర్షకస్యోద్ధతాయాశ్చ ప్రదేశిన్యా గ్రహో భవేత్,
విలమ్బితాడ్డితాయాశ్చ సన్నిపాతే తృతీయకే.
475
తా. ఉద్దతధ్రువశీర్షకంలో గ్రహం ప్రదేశిన్యంగుళితో చెయ్యాలి. విలంబిత అత
ధ్రువ సన్నిపాతంతోను, మూడవ అంగుళితోను చెయ్యాలి.
మూ. నత్కుటస్యాడ్జితాయాశ్చ ప్రాసాదిక్యాస్తథైవ చ,
సన్నిపాతగ్రహః కార్యః ద్రుతాయాశ్చర్ధ్వజో గ్రహః.
నైమిక్యనుబన్దానాం గ్రహో భాజసమో భవేత్,
న తేషాం పరివర్తస్తు కార్యో గానే ప్రయోక్తృభిః.
తా.
476
477
. నక్కుట - అడిత - ప్రాసాదికీ ధ్రువలలో
సంనిపాతగ్రహము, ద్రుతాధ్రువలలో
ఆకాశగ్రహము, నైష్క్రమికీ - అనుబస్ధాధ్రువలలో వాద్యాలతో గ్రహము ప్రయోగించాలి.
ప్రయోక్తలు దీనిలో పరివర్తం (ఆవృత్తిచేయడం) ఉంచకూడదు.
మూ. నత్కుటస్య తు చత్వారో గ్రహాః కార్యాః ప్రయోక్తృభిః,
సన్నిపాతశ్చ శమ్యా చ తాలశ్చాకాశజస్తథా.
478
తా. నత్కుటధ్రువలో - సన్నిపాతము, శమ్య, తాలము, ఆకాశజగ్రహము అను
నాలుగు గ్రహా లుంటాయి.
మూ. సంభ్రమావేగహరేషు ప్రవేశా యే భవన్తి హి,
గ్రహో గానసమస్తత్ర సోద్ఘాత్యః సంప్రకీర్తితః.
479
తా. సంభ్రమ - ఆవేగ - హర్షాలతో పాత్రప్రవేశం జరిగి నప్పుడు గ్రహం
గీతంతో కలిపి ప్రయోగించబడుతుంది. ఇలాంటి గ్రహానికి 'ఉద్ఘాత్యం' అనిపేరు.
మూ. భూషణవాసఃపతనే వైకల్యే విస్మృతే పరిశ్రాస్తే,
దోషాచ్ఛాదన హేతోరుద్ఘాత్యః సంప్రయోజ్యస్తు.
480
తా. పాత్ర అభినయిస్తూన్న సమయంలో భూషణమూ, వస్త్రమూ జారిపోయినప్పుడు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cig1ji0cpourpvzr9dma2j81kq13p4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1034</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230595</id>
    <revision>
      <id>587143</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము 1017 పాత్ర వైకల్యం చెంది నప్పుడూ, పాఠ్యాదులు మరచి నప్పుడూ, అలసిపోయి నప్పుడూ, ఆ దోషాన్ని కప్పిపుచ్చడంకోసం ఉద్ఘాత్యం ప్రయోగించాలి. మూ. ఏవం ప్రయోక్తృభిః కార్య...'</comment>
      <origin>587143</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="dqlgo29mtq9nuve7pjy9iyf5cfiavvo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
1017
పాత్ర వైకల్యం చెంది నప్పుడూ, పాఠ్యాదులు మరచి నప్పుడూ, అలసిపోయి నప్పుడూ,
ఆ దోషాన్ని కప్పిపుచ్చడంకోసం ఉద్ఘాత్యం ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏవం ప్రయోక్తృభిః కార్యం ధ్రువాణాం సన్నివేశనమ్,
యథాస్థానాశ్రయోపేతం నృత్తనాట్యప్రయోగజమ్.
481
తా. నాట్యప్రయోక్తలు ఈ నియమాలను పాలిస్తూ, నృత్తనాట్యాల ప్రయోగానికి
సంబంధించిన ధ్రువాసంనివేశనం, తగు స్థానాలలో తగు ఆశ్రయాలతో ఈ విధంగా
చెయ్యాలి.
మూ. యథా వర్ణాదృతే చిత్రం శోభతే న నివేశనమ్,
ఏవమేవ వినా గానం నాట్యం రాగం న గచ్ఛతి.
482
తా. రంగులు వేయకపోతే ఒక మంచి భవనం సుందరంగా (చిత్రంగా) ఎలా
శోభించదో అట్లే గానం లేని నాట్యప్రదర్శనం రక్తికట్టదు, ఆనందం చేకూర్చదు.
మూ. పూర్వరఙ్గవిధానే తు కర్తవ్యో గానజో విధిః,
దేవపూజాధికారశ్చ తత్ర సంపరికీర్తితః.
483
తా. పూర్వరంగవిధానసమయంలో అనుసరించవలసిన గీతవిధి, వివిధదేవతా
పూజావిధానము (వెనుక) చెప్పబడినది.
మూ. తతశ్చ కావ్యబన్ధషు నానాభావసమాశ్రయమ్,
గ్రామద్వయం చ కర్తవ్యం తథా సాధారణాశ్రయమ్.
484
తా. అందుచేత కావ్యబంధాలలో సాధారణస్వరాల యోజనంతో, వివిధభావ
రసాలకు అనుగుణ మైన గ్రామద్వయం ప్రయోగించాలి.
మూ. ముఖే తు మధ్యమగ్రామః షడ్జః ప్రతిముఖే స్మృతః,
సాధారితం తథా గర్భే విమర్శే చైవ పఞ్చమమ్.
కైశికం చ తథా కార్యం గానం నిర్వహణే బుధైః,
సన్నివృత్తాశ్రయం చైవ రసభావసమన్వితమ్.
485
486
తా. నాటకంలోని ముఖసంధిలో మధ్యమగ్రామగీతాలు, ప్రతిముఖసంధిలో
షడ్జగ్రామగీతాలు, గర్భసంధిలో సాధారితము, విమర్శసంధిలో పంచమం, నిర్వహణ
సంధిలో కైశికి, ప్రయోగించాలి. సంధులను, ఛందస్సులను ఆశ్రయించి ఉన్న ఈ గీతాలు
రసాలకు, అవస్థలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.
మూ. యథారసకృతాః యాః స్యుః ధ్రువాః ప్రకరణాశ్రయాః,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dqlgo29mtq9nuve7pjy9iyf5cfiavvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1035</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230596</id>
    <revision>
      <id>587144</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1018 నక్షత్రాణీవ గగనం నాట్యముద్ద్యోతయన్తితాః. నాట్యశాస్త్రము 487 తా. ప్రకరణానుసారంగా, రసానుసారంగా ప్రయోగించిన ధ్రువలు, నక్షత్రాలు ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపచేసి నట్లు నాట్యాన్ని...'</comment>
      <origin>587144</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4120" sha1="36v6ir8x6et6ffw94lcewefrecfpn2q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1018
నక్షత్రాణీవ గగనం నాట్యముద్ద్యోతయన్తితాః.
నాట్యశాస్త్రము
487
తా. ప్రకరణానుసారంగా, రసానుసారంగా ప్రయోగించిన ధ్రువలు, నక్షత్రాలు
ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపచేసి నట్లు నాట్యాన్ని ప్రకాశింపచేస్తాయి. నాట్యశోభను పెంచుతాయి.
మూ. మాగధీ ప్రథమా గీతిస్తథా చైవార్ధమాగధీ,
సంభావితా తృతీయా స్యాత్ పృథులా చ తథా పరా.
488
తా. మాగధి ప్రథమగీతి. అర్ధమాగధి ద్వితీయగీతి. సంభావిత తృతీయగీతి, పృథుల
చతుర్ధగీతి.
మూ. వినివృత్త్యా పదానాం తు మాగధీ సముదాహృతా,
చిత్రేర్ధమాగధీ చైవ ద్విర్నివృత్తపదాశ్రయా.
489
తా. వేరు వేరు లయలలో పదాల ఒక ఆవృత్తిని పట్టి మాగధి గుర్తించబడుతుంది.
ఇది చిత్రమార్గంలో ప్రయోగింపబడుతుంది. పదాల ద్విరావృత్తి అర్ధమాగధి.
మూ. వృత్తా సంభావితా ప్రాయో గుర్వక్షరసమన్వితా,
పృథులా దక్షిణే తు స్యాత్ లఘువాద్యాక్షరాన్వితా.
490
తా. సాధారణంగా గుర్వక్షరాలు అధికంగా ఉండే 'సంభావిత' వార్తికమార్గంలో
ప్రయోగింపబడుతుంది. వాద్యవిధానంలో లఘ్యక్షరాలతో కూడిన 'పృథుల' దక్షిణమార్గంలో
ప్రయోగింపబడుతుంది.
మూ. గానయోగే చతస్రస్తు యోజ్యాః సర్వత్ర గాయనే,
యథాక్షరకృతా హ్యేతాః ప్రయుజ్యన్తో ధ్రువాస్వపి.
491
తా. గాయకులు ఈ నాలుగువిధాలైన గీతులను అన్ని గానాలలోను ఉపయోగించ
వచ్చును. అక్షరప్రమాణానుసారం నిర్మించిన ఈ గీతులను ధ్రువలలో కూడ ఉపయోగించ
వచ్చును.
మూ. పూర్ణస్వరం వాద్యవిచిత్రవర్ణం త్రిస్థానశోభి త్రియతం త్రిమార్గమ్,
రక్తం సమం శ్లేక్షణమలఙ్కృతం చ సుఖప్రయుక్తం మధురం గానమ్. 492
తా. గానం అనేది అన్ని స్వరాలతోను పూర్ణమై, వాద్యంతో విచిత్ర మైన వర్ణాలతో,
మూడు యతులతో, మూడు మార్గాలతో, మూడు స్థానాలతో సంబద్ధమై ఉండాలి. సమంగా,
మృదువుగా, అలంకారాలతో అలంకరింపబడి, మధురమై, అనాయాసంగా ప్రయోగింపబడి
మనోరంజకంగా ఉండాలి. అలా ఉంటేనే అది 'గానం'.
మూ. గీతే ప్రయత్నః ప్రథమస్తు కార్యః శయ్యాం హి నాట్యస్య వదన్తి గీతమ్,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>36v6ir8x6et6ffw94lcewefrecfpn2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1036</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230597</id>
    <revision>
      <id>587145</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 అ. ధ్రువావిధానము గీతే. పి వాద్యే.పి చ సుప్రయుక్తే నాట్యప్రయోగో న విపత్తిమేతి. 1019 493 తా. ముందుగా ప్రధానంగా, గీతం విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఎందుచేత ననగా గీతం నాట్యానికి శయ్య అన...'</comment>
      <origin>587145</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3176" sha1="bsbdrownh35b9hoitxhcl5e86yjk3jx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32 అ. ధ్రువావిధానము
గీతే. పి వాద్యే.పి చ సుప్రయుక్తే నాట్యప్రయోగో న విపత్తిమేతి.
1019
493
తా. ముందుగా ప్రధానంగా, గీతం విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఎందుచేత
ననగా గీతం నాట్యానికి శయ్య అని అంటారు. గీతప్రయోగము, వాద్యప్రయోగము
బాగా ఉంటే నాట్యప్రయోగం ఏనాటికీ విపత్తు పొందదు; పాడవదు.
మూ. ఏతదుక్తం మయా సమ్యక్ ధ్రువాణాం లక్షణం మహత్,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి గాతృవాదకయోర్గుణాన్.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే ధ్రువావిధానం నామ ద్వాత్రింశో2. ధ్యాయః.
494
తా. ధ్రువల గొప్పదైన (పూజ్యమైన) ఈ విధంగా ఉన్న లక్షణం మీకు చెప్పాను.
ఇటు పైన గానం చేసేవారి గుణాలు, వాద్యవాదకుని గుణాలు చెపుతాను.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్రవ్యాఖ్యానములో
‘ధ్రువావిధానం' అను ముప్పైరెండవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ပေးပြီးပြီး
పరిమళపబ్లికేషన్స్
వారి అభినవభారతీ సహిత నాట్యశాస్త్రంలో ధ్రువావిధానం అను
32 వ అధ్యాయం ఇక్కడ సమాప్తమైనది. దీనిలో 437 శ్లోకాలున్నాయి.
మన్మోహన్ ఘోష్ సంపాదించిన ఆంగ్లానువాదసహితనాట్యశాస్త్రం పుస్తకంలో ఇంత
వరకు ఉన్న 494 శ్లోకాలు అయిన తరువాత కూడ ఈ ధ్రువాధ్యాయమే కొనసాగి
525వ శ్లోకంతో ముగిసినది. మొదటి పుస్తకంలో 494 నుండి 595 వరకు ఉన్న 31
శ్లోకాలను 33 వ అధ్యాయంగా చూపి దీనికి 'గుణదోషవిచార' పేరు పెట్టారు. అయితే
దీనిలో 23 శ్లోకా లున్నాయి.
ఇక్కడ కూడ మేం అభినవభారతీపద్ధతి స్వీకరించాము. శ్లోకసంఖ్య మాత్రం
మార్చలేదు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bsbdrownh35b9hoitxhcl5e86yjk3jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1037</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230598</id>
    <revision>
      <id>587146</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1020 నాట్యశాస్త్రము శ్రీః ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ త్రయస్త్రింశో2ధ్యాయః గుణదోషవిచారము జ్ఞానక్రియాది ... వర్గవిధానహేతుర్దషాపవర్ణనపటు: కిల భక్తిభాజామ్, ఆనన్దపూర్ణపరశఙ్క...'</comment>
      <origin>587146</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3813" sha1="3sddwy8qxk94ryg6ffl1p2mdr2qip0p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1020
నాట్యశాస్త్రము
శ్రీః
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ త్రయస్త్రింశో2ధ్యాయః
గుణదోషవిచారము
జ్ఞానక్రియాది ... వర్గవిధానహేతుర్దషాపవర్ణనపటు: కిల భక్తిభాజామ్,
ఆనన్దపూర్ణపరశఙ్కర సారసిన్ధుధారాస్థితిర్విజయతాం పరమేశ్వరో.. సౌ.
మూ. గుణాత్ప్రవర్తతే జ్ఞానం దోషాచ్చిత్తం నిరస్యతి,
తస్మాద్యత్నేన విజ్ఞేయౌ గుణదోషౌ సమాసతః
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
495
తా. గుణాలవల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది. దోషం చిత్తాన్ని పాడుచేస్తుంది. అందుచేత
గుణం అంటే ఏదో దోషం అంటే ఏదో ప్రయత్నపూర్వకంగా తెలుసుకోవాలి.
మూ. గాతా ప్రత్యగ్రవయాః స్నిగ్ధ మధురస్వరోపచితకణ్ణః,
లయతాలకలాపాతప్రమాణయోగేషు తత్త్వజ్ఞః-
496
తా. గాయకుని గుణాలు :- గాయకుడు యువకుడై ఉండాలి. స్నేహశీలి అయి
మధురమైన స్వరంతో పూర్ణ మైన (నిండు) కంఠం కలవాడై ఉండాలి. లయ - తాల
కలా - పాత ప్రమాణాలను సరిగా కూర్చడంలో వాటి యథార్థస్వరూపం తెలిసినవాడై
ఉండాలి.
మూ. రూపగుణకాన్తిసంస్థానసత్త్వమాధుర్యసమ్పన్నా,
పేశలమధురస్నిగ్ధాను నాదసమరక్తశుభకణ్ణా.
సువిహితగమకవిధాయిన్యక్షోభ్యా గీతతాలలయకుశలా,
ఆతోద్యార్పితకరణా విజ్జేయా గాయికా శ్యామా.
497
498
తా. గాయిక :- అందము, సద్గుణాలు, కాంతి, చక్కని అవయవ నిర్మాణము,
సత్త్వము (సత్తువ), మాధుర్యము - వీటితో సంపన్నురాలు, మృదువు, మధురము, స్నిగ్ధమైన
(బొంగురు కాని) అనునాదం (ప్రతిధ్వని) కలది, (having a charming resonance),
సమము (హెచ్చుతగ్గులు గరగర లేనిది) మనోహరము, రంజకము, శుభము అయిన
కంఠస్వరము కలది, అక్షోభ్య (కంగారు సభాకంపమూ లేనిది never nervous), తాల
' లయలలో నేర్పు గలది. వాద్య వాదనానికి అనుగుణంగా కరణాలను మలచుకొనే
నేర్పు గలది అయిన శ్యామ (యౌవన మధ్యస్థురాలు) ఉత్తమగాయికగా చెప్పబడినది.
మూ. సునివిష్టపాణిలయయతినియోగజ్జా చ సుమధురలఘుహస్తా,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3sddwy8qxk94ryg6ffl1p2mdr2qip0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1038</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230599</id>
    <revision>
      <id>587147</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 అ. గుణదోషవిచారము గాతృగుణైచ్చోపేతౌ అవహితమనసౌ సుసజ్జీతౌ. స్ఫుటరచితచిత్రకరణా జితశ్రమౌ రక్తకణ్ణా ప్రవీణా, చిత్రాదివాద్యకుశలౌ వీణాయా వాదకౌ భవతః. తా. వీణావాదకులు :- వీణావాదకు...'</comment>
      <origin>587147</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4346" sha1="fbuv1bk3ylsw3fqxjfcejyfprc03vnu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;33 అ. గుణదోషవిచారము
గాతృగుణైచ్చోపేతౌ అవహితమనసౌ సుసజ్జీతౌ.
స్ఫుటరచితచిత్రకరణా జితశ్రమౌ రక్తకణ్ణా ప్రవీణా,
చిత్రాదివాద్యకుశలౌ వీణాయా వాదకౌ భవతః.
తా. వీణావాదకులు :- వీణావాదకు లిద్దరూ ఉచితరీతిలో పాణి
-
1021
499
500
లయ
-
యతుల శాస్త్రీయజ్ఞానము, ప్రయోగవిధానమూ తెలిసి, సుమధురమైన ధ్వనిని వీణపై
ఆవిర్భవింపచేయగల హస్తలాఘవం కలవాళై ఉండాలి. ఉత్తమగాయకుని కుండవలసిన
గుణా లన్నీ వీళ్లకు కూడ ఉండాలి. సావధానచిత్తులై మంచి సంగీతజ్ఞానంతో వాద్యంమీద
కరణాలను స్పష్టంగా రచించడంలో నేర్పుకలిగి తొందరగా అలసట చెందనివాళై ఉండాలి.
మధురమైన కంఠస్వరంతో ప్రవీణులై (ఉత్తమవీణావాదనంలో అనుభవంతో) ఇతర
వాద్యాలలోను, చిత్రాధిమార్గాలలోను కుశలులై ఉండాలి. ఇలాంటివాళ్లే ఉత్తమ
వీణావాదకులు.
వి. “సుసంగీతా” అనగా ఇతరవాద్యాలను అనుసరించి తన వాద్యాన్ని నడపగల
నేర్పుగలవారు అని అర్థం.
మూ. బలవానవహితబుద్ధిర్ణీతలయజ్ఞస్తథా సుసద్గీతః,
శ్రావకమధురః స్నిగ్ధ దృఢానిలో వంశవాదీ స్యాత్.
501
తా. వంశవాదకుడు :- బలవంతుడు, ఏకాగ్రచిత్తం కలవాడు, గీత - లయల
సుస్పష్టజ్ఞానం కలవాడు, ఇతరవాద్యాలకు అనుగుణంగా తన వాద్యం నడిపింపగలవాడు
(సుసంగీతః) అయిన వంశీవాదకుడు ఉత్తమవంశీవాదకుడు. అతని వంశీగానం ఒకే
రీతిలో (ఎగుడు దిగుడులు లేకుండా) వినేవారికి మధురంగా ఉండాలి. అతడు మంచి
ఊపిరిపట్టు కలవాడై (దృఢానిలః) ఉండాలి.
మూ. అవిచలితమవిచ్ఛిన్నం వర్ణాలఙ్కారబోధకం మధురమ్,
స్నిగ్ధం దోషావరణం వేణోరేవం స్మృతం వాద్యమ్.
502
తా. వేణువాద్యం వణుకు లేకుండా, తెగిపోతూండకుండా, వర్ణాలూ, అలంకారాలూ
స్పష్టంగా వినబడే టట్లుగా ఉండాలి. వినడానికి ఇంపుగా, దోషాలను (ఇతరవాద్య
దోషాలను) కప్పివేసేదిగా ఉండాలి.
మూ. ప్రాయేణ తు స్వభావాత్ స్త్రీణాం గానం నృణాం చ పాఠ్యవిధిః,
స్త్రీణాం స్వభావమధురః కణో నౄణాం బలిత్వం చ.
503
తా. సాధారణంగా - స్వభావాన్ని పట్టి స్త్రీలకు గానము, పురుషులకు పాఠ్యవిధి
ఉపయుక్తంగా ఉంటుంది. ఎందువల్ల ననగా - స్త్రీల కంఠం సహజంగానే మధురంగా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fbuv1bk3ylsw3fqxjfcejyfprc03vnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1039</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230600</id>
    <revision>
      <id>587148</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1022 ఉంటుంది. పురుషుల కంఠం బలంగా ఉంటుంది. మూ. యః స్త్రీణాం పాఠ్యగుణో భవతి నృణాం చ గానమధురత్వమ్, జ్ఞేయః సోలజ్కారో న హి స్వభావో హ్యయం తేషామ్. నాట్యశాస్త్రము 504 తా. కొందరు స్త్రీల ప...'</comment>
      <origin>587148</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4090" sha1="bqyt1hk8rr2f4f17hxcbkjmacvh3nm4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1022
ఉంటుంది. పురుషుల కంఠం బలంగా ఉంటుంది.
మూ. యః స్త్రీణాం పాఠ్యగుణో భవతి నృణాం చ గానమధురత్వమ్,
జ్ఞేయః సోలజ్కారో న హి స్వభావో హ్యయం తేషామ్.
నాట్యశాస్త్రము
504
తా. కొందరు స్త్రీల పాఠ్యం బాగుంటుం దంటే, అలాగే కొందరి పురుషులు గానం
మధురంగా ఉంటుం దంటే అది వాళ్లకు అలంకారమే కాని అందరిదీ అలా ఉండదు.
ఇది వాళ్ల స్వభావం (సహజం) కాదు కదా.
మూ. యద్యపి పురుషో నేతా గీతవిధానం చ లక్షణోపేతమ్,
మాధుర్యగుణవిహీనం శోభాజననం న తద్భవతి.
505
తా. పురుషుడు గానంలో నేతగా (Team leader) ఉండి గీతవిధానం అంతా
యథా శాస్త్రీయంగా సాగినా కూడ మాధుర్యగుణం లేని ఆ గానం నాట్యప్రయోగానికి
శోభాకరంగా ఉండదు.
మూ. ఏవం స్వభావసిద్ధం స్త్రీణాం గానం నృణాం చ పాఠ్యవిధిః,
అపరస్పరసంపన్నం కార్యమనాయాసనిష్పన్నమ్.
506
తా. ఈ విధంగా గానం స్త్రీలకు స్వభావసిద్ధం; వాళ్లు చేస్తేనే బాగుంటుంది; పాఠ్యం
పురుషులకు స్వభావసిద్ధం; వాళ్లకే నప్పుతుంది. అందుచేత నాట్యప్రయోగంలో ఒకరు
చేయవలసినది మరొకరు చేయకుండా ఉంటే అది అనాయాసంగా విజయవంతంగా
జరిగిపోతుంది.
మూ. ప్రాయేణ దానవాసురయక్షరక్షోరగా వివిధచేష్టాః,
వాక్యాశ్రితాః ప్రయోగే భవన్తి పురుషాఙ్గనాబద్ధాః.
507
తా. సాధారణంగా దానవులు, అసురులు, యక్షులు, రాక్షసులు, ఉరగులు-
వీళ్ల వివిధ చేష్టలను స్త్రీ-పురుషుల వాక్యాలద్వారా (పాఠ్యం ద్వారా) నాట్యప్రయోగంలో
వర్ణింపబడుతూంటాయి. లేదా స్త్రీ పురుషులు దానవాదుల పాత్రలను ధరించి వాళ్ల
చేష్టలను వాక్యాల ద్వారా చూపవచ్చును.
మూ. స్త్రీభిః కార్యః ప్రయత్నేన ప్రయోగః పురుషాశ్రయః,
యస్మాత్ స్వభావోపహితో విలాసః స్రీకృతో భవేత్.
508
తా స్త్రీలు, పురుషులు చేయవలసిన ప్రయోగం చెయ్యా లంటే పురుషపాత్ర
ధరించాలంటే) చాల ప్రయత్నం చేయవలసిఉంటుంది. ఎందువల్ల ననగా స్త్రీలు చేసే
విలాసభూయిష్ట మైన ప్రయోగమే వాళ్లకు స్వాభావికం. అదే వాళ్లు అనాయాసంగా
చేయకలుగుతారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bqyt1hk8rr2f4f17hxcbkjmacvh3nm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1040</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230601</id>
    <revision>
      <id>587149</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 అ. గుణదోషవిచారము 1023 మూ. నిత్యం వ్యాయామయోగైశ్చ నృణాం భవతి సౌష్ఠవమ్, స్వభావతస్తు మధురం స్త్రీణామఙ్గవిచేష్టితమ్. 509 తా. పురుషులకు స్త్రీపాత్రధరించడానికి శరీరసౌష్ఠవం రావాలంట...'</comment>
      <origin>587149</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4424" sha1="rioq66wg074mnu2u3vxtfsylwy54a3q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;33 అ. గుణదోషవిచారము
1023
మూ. నిత్యం వ్యాయామయోగైశ్చ నృణాం భవతి సౌష్ఠవమ్,
స్వభావతస్తు మధురం స్త్రీణామఙ్గవిచేష్టితమ్.
509
తా. పురుషులకు స్త్రీపాత్రధరించడానికి శరీరసౌష్ఠవం రావాలంటే నిత్యము
వ్యాయామం చెయ్యాలి. స్త్రీల శారీరచేష్టిత మైతే స్వభావసిద్ధంగానే మధురంగా ఉంటుంది.
మూ. ఏవం స్త్రీణాం తు పురుషైరుపదేష్టవ్యమేవ చ,
చ
గానం వాద్యం చ పాఠ్యం చ నానాప్రకృతిసంభవమ్.
510
తా. ఈ తథ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని, పురుషులు స్త్రీలకు గానము, వాద్యము,
వివిధరూపాలలో ఉండే పాఠ్యము (వాచికాభినయము) ఉపదేశించాలి.
మూ. అవైస్వర్యం భవేత్ స్త్రీణాం గానవాద్యక్రియాస్వపి,
న హి తద్వర్ణమాధుర్యం పురుషేషు భవిష్యతి.
511
తా. స్త్రీలకు గానవాద్యాదులలో వైస్వరం (అప్పుడప్పుడు స్వరం చెడిపోవడం)
జరగదు. అయితే పురుషులకు అలాంటి వర్ణమాధుర్యం ఉండదు.
మూ. స్మృతిర్మతిశ్చ మేధా చ ఊహాపోహస్తథైవ చ,
శిష్యనిష్పాదనం దైవ షదాచార్యగుణాః స్మృతాః.
512
తా. ఆచార్యగుణాలు :- స్మృతి, మతి, మేధ, ఊహ, అపోహ, మంచి శిష్యులను
తయారుచేసే ఆసక్తి - ఈ ఆరూ ఉత్తమ సంగీత - నృత్య నాట్యాచార్యుల లక్షణాలు.
-
మూ. (పాఠాస్తరం) జ్ఞాన - విజ్ఞాన - కరణ - వచన - ప్రయోగసిద్ధి - నిష్పాదనాని
షడాచార్యగుణాః. తత్ర జ్ఞానం శాస్త్రావబోధః. య (త) థా చ క్రియాసంపాదనం విజ్ఞానమ్.
కణ్ణహస్తగౌణ్యం కరణమ్. జితగ్రస్థతా వచనమ్. దేశాదిసంపదారాధనం ప్రయోగసిద్ధిః.
శిష్యస్వభావమవిశేష్యోపాత్తయ (?) ఉపదేశాఛ్ఛిష్యనిష్పాదనమితి.
-
-
తా. జ్ఞానము, విజ్ఞానము, కరణము, వచనము, ప్రయోగసిద్ధి, నిష్పాదనము -
ఇవి ఆరూ ఆచార్యగుణాలు. వాటిలో జ్ఞానం అనగా శాస్త్రావబోధ. శాస్త్రజ్ఞానాన్ని
ప్రయోగంలో చూపడం విజ్ఞానం. కంఠ హస్తాల నైపుణ్యం కరణం. ధారణాశక్తి
(జితగ్రస్థతా) వచనం. దేశాదిసంపదను ఆరాధించుట (వివిధదేశాచారాదుల జ్ఞానం,
తదనుకూలప్రవర్తనం) ప్రయోగసిద్ధి. శిష్యుల శక్తి సామర్థ్యాదులను గుర్తించి వారికి తగు
శిక్షణ ఇవ్వడం నిష్పాదనం.
మూ. మేధాస్మృతిర్గుణాశ్లాఘా రాగః సంఘర్ష ఏవ చ,
ఉత్సాహశ్చ షడేవైతే శిష్యస్యాపి గుణాః స్మృతాః.
513&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rioq66wg074mnu2u3vxtfsylwy54a3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1041</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230602</id>
    <revision>
      <id>587150</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1024 నాట్యశాస్త్రము తా. శిష్యగుణాలు :- మేధ, స్మృతి, తనలోని గుణాలను శ్లాఘించుకొనకపోవడం, విద్యార్జనం విషయంలో తోటివారితో పోటీపడడం, విద్యాసక్తి (రాగం), ఉత్సాహం - ఈ ఆరూ శిష్యుని కుండ...'</comment>
      <origin>587150</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4139" sha1="rpkfou1w3m6zhxstwycdau7kaf4gdno" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1024
నాట్యశాస్త్రము
తా. శిష్యగుణాలు :- మేధ, స్మృతి, తనలోని గుణాలను శ్లాఘించుకొనకపోవడం,
విద్యార్జనం విషయంలో తోటివారితో పోటీపడడం, విద్యాసక్తి (రాగం), ఉత్సాహం - ఈ
ఆరూ శిష్యుని కుండవలసిన గుణాలు.
మూ. శ్రావకో2థ ఘనః స్నిగ్ధ మధురస్త్వవధానవాన్,
త్రిస్థానశోభిత్యేవం చ షట్ కణ్ణస్య గుణాః స్మృతాః.
514
తా. బాగా వినబడేది, ఘనము, మృదువు, మధురము, అవధానంతో కూడినది,
వర్ణోచ్చారణస్థానాలు మూడింటిలోను శోభించేది - అని కంఠగుణాలు ఆరు.
మూ. దూరాత్తు శ్రూయతే యస్మాత్తస్మాచ్ఛావక ఉచ్యతే,
శ్రావకః సుస్వరో యస్తు నవిక్షిప్తో ఘనః స్మృతః.
అరూక్షధ్వనిసంయుక్తః స్నిగ్ధః తద్భిః ప్రకీర్తితః,
మహాస్థానే... ప్యవైస్వర్యం స వై మధుర ఉచ్యతే.
స్వరే ధికే చ హీనే చ హ్యవిరక్తో2 వధానవాన్.
515
516
తా. దూరానికి వినబడేది శ్రావకం. శ్రావకమై ఉండి మంచి స్వరంతో కూడినదై,
విక్షిప్తం కానిది (మధ్యలో విరిగిపోకుండా ఉండేది) ఘనం. దూరంగా వినబడినా కూడ
కర్ణకఠోరత్వం లేనిది స్నిగ్ధం. తారస్థాయికి వెళ్లినప్పుడు కూడ వైస్వర్యం పొందనిది, జీర
వంటివి లేనిది, మధురం. స్వరం అధికమైనా, తగ్గినా క్రిందికి దిగిపోనిది అవధానవత్తు.
మూ. శిరఃకణేష్వభిహతం తత్ స్థానమధురస్వరైః.
త్రిస్థానే..ఏ హి మాధుర్యం యస్య నిత్యం విధీయతే,
త్రిస్థానశోభీత్యేవం తు స హి తద్ః ప్రకీర్తితః.
తా. శిరఃకంఠవక్షస్సు లను మూడు స్థానాలలో ఉద్భవించి, తార
మధ్య స్థాయులతో సంబంధించి ప్రకాశించేది త్రిస్థానశోభి.
మూ. కపిలోని నవస్థితశ్చైవ తథా సన్దష్ట ఏవ చ,
కాకీ చ తుమ్బకీ చైవ పఞ్చ దోషా భవన్తి హి.
తా. గాయకునిలో (స్వరగతాలైన) ఐదు దోషా లుంటాయి
అనవస్థితము, కాకి, తుంబి, సందష్టకం.
మూ. వైస్వర్యం చ భవేద్యత్ర తథా స్యాత్ ఘర్ఘరాయితమ్,
కపిలః స తు విజ్ఞేయః శ్లేష్మకణస్థథైవ చ.
-
మం
517
518
519
-
కపిలము
520
తా. (స్వర) స్వభావం చెడి వికృతంగా ఉన్నది, గరగరలాడేది, శ్లేష్మం కప్పిన
కంఠంనుండి వెలవడేది అయిన స్వరం కపిలం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rpkfou1w3m6zhxstwycdau7kaf4gdno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1042</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230603</id>
    <revision>
      <id>587151</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 అ. గుణదోషవిచారము మూ. ఊనతాధికతా వాపి స్వరాణాం యత్ర దృశ్యతే, కృశత్వదోషతశ్చైవ జ్ఞేయః స త్వనవస్థితః. 1025 521 తా. హటాత్తుగా తగ్గిపోయేదీ, హెచ్చయేదీ అయిన స్వరం అనవస్థితం. కీచుకంఠం లే...'</comment>
      <origin>587151</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="cmhiu8wjxpf68oq0dyzcig8dhr5ywnl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;33 అ. గుణదోషవిచారము
మూ. ఊనతాధికతా వాపి స్వరాణాం యత్ర దృశ్యతే,
కృశత్వదోషతశ్చైవ జ్ఞేయః స త్వనవస్థితః.
1025
521
తా. హటాత్తుగా తగ్గిపోయేదీ, హెచ్చయేదీ అయిన స్వరం అనవస్థితం. కీచుకంఠం
లేదా దుర్బలమైన స్వరం కూడ అనవస్థితం.
మూ. దన్తప్రయోగాత్ సందష్టస్వాచార్యైః పరికీర్తితః,
యో న నిస్తరతి స్థానే స్వరముచ్చారణాగతమ్.
తథా రూక్షస్వరశ్చైవ స కాకీత్యభిసంజ్ఞితః,
నాసాగతస్వరో యస్తు తుమ్బకీ సో.. భిధీయతే.
522
523
తా. దంతాలు బిగించి గానం చేసినది సందష్టకం. వర్ణోచ్చారణస్థానాలను స్పృశించ
కుండా వెలువడి వినడానికి కఠోరంగా ఉండేది కాకి. ముక్కుతో శబ్దాలు ఉచ్చరిస్తూ
గానం చేస్తే ఆ స్వరం తుంబకి.
మూ. ఏతే గుణాశ్చ దోషాశ్చ తత్త్వతః కథితా మయా,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి హ్యవనద్ధవిధిం పునః.
524
తా. ఈ విధంగా ఉండే గుణ - దోషాల తత్త్వం (స్వరూపం) నేను మీకు చెప్పాను.
ఇటుపైన అవనద్ధవిధిని గూర్చి చెపుతాను.
మూ. సర్వమేతత్ కథితం మయా వః,
పూర్వం యదుక్తం ప్రపితామహేన
కుర్యాద్య ఏవం తు నరః ప్రయోగే
సమ్మానమగ్ర్యం లభతే స లోకే.
525 ఇతి
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే గుణదోషవిచారో నామ త్రయస్త్రింశః (అధ్యాయః).
తా. పూర్వం బ్రహ్మదేవుడు ఉపదేశించిన గాంధర్వశాస్త్రం నేను మీ కిపుడు చెప్పాను.
దీనిని ఈ విధానాన్ని అనుసరించి ప్రయోగించిన నరుడు లోకంలో అత్యుత్తమమైన
సంమానం పొందుతాడు.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానంలో 'గుణదోషవిచారః' అను ముప్పైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తం.
င်းပြီးပြီး
వెనుక సూచించి నట్లు ఈ అధ్యాయానికి అ.భా. వ్యాఖ్యానుసారం 'గుణదోష
విచారః' అని పేరు. ఇది 33వ అధ్యాయం. శ్లోకాలు 23. ఇతర పుస్తకాలలో ఇది 32వ
అధ్యాయమైన ధ్రువాధ్యాయంలో అంతర్గతం. దీని శ్లోకసంఖ్య ఈ (ఇతర) పుస్తకాలను
అనుసరించి ఇవ్వబడినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cmhiu8wjxpf68oq0dyzcig8dhr5ywnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1043</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230604</id>
    <revision>
      <id>587152</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1026 ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ చతుస్త్రింశోధ్యాయః పుష్కరవాదాధ్యాయము 'మార్జనానుగతమార్గసున్దరం పుష్కరత్రితయమాశ్రితం సదా, చిత్రదానపదక్షప్తవిగ్రహం శ్రీసదాశివతనుం శ...'</comment>
      <origin>587152</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="8i1gj5t1r20z1frdtyw1n7tktyb9jo9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1026
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ చతుస్త్రింశోధ్యాయః
పుష్కరవాదాధ్యాయము
'మార్జనానుగతమార్గసున్దరం పుష్కరత్రితయమాశ్రితం సదా,
చిత్రదానపదక్షప్తవిగ్రహం శ్రీసదాశివతనుం శివం నుమః.&quot;
మూ. తతాతోద్యవిధిస్త్వేష మయా ప్రోక్తః సమాసతః,
అవనద్ధవిభాగేన లక్షణం కర్మ చైవ హి.
ఆతోద్యానాం ప్రవక్ష్యామి విధిం వాదనమేవ చ,
మృదఙ్గపణవానాం చ దర్దురస్య తథైవ హి.
నాట్యశాస్త్రము
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
2
తా. నేను, తతవాద్యవిధానం సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు అవనద్ధ వాద్యాల
భేదాలను, లక్షణమును, వాటి పనులను, మృదఙ్గ - పణవ - దర్దురాల వాదనవిధానాన్ని
చెపుతాను. ('దర్దర' 'దద్దుర' అని రెండు పేర్లు నా. శా. ప్రతులలో కనబడుతున్నాయి).
మూ. గాన్ధర్వం చైవ వాద్యం చ స్వాతినా నారదేన చ,
-
విస్తారగుణసంపన్నముక్తం లక్షణకర్మతః.
3
తా. గాంధర్వము, వాద్యము, వాటి విస్తృతగుణాలు, లక్షణాలు, వాటి కార్యమూ
ఈ విషయా లన్నీ స్వాతి - నారదులు తమ గ్రంథాలలో చెప్పి ఉన్నారు.
మూ. అనువృత్త్యా తథా స్వాతేరాతోద్యానాం సమాసతః,
పౌష్కరాణాం ప్రవక్ష్యామి నిర్వృత్తిం సంభవం తథా.
తా నే నిపుడు స్వాతిముని గ్రంథాన్ని అనుసరించి పుష్కరములు (Drums) అను
ఆతోద్యాల ఉత్పత్తినీ, వికాసాన్నీ గూర్చి చెపుతాను.
మూ. అనాధ్యాయే కదాచిత్తు స్వాతిర్వై దుర్దినే మునిః,
జలాశయం జగామాథ సలిలానయనం ప్రతి.
5
తా. ఒక నాడు మేఘాలు కప్పి రోజంతా సూర్యదర్శనం లేని దుర్దినమునందు,
అనధ్యాయదివసమున స్వాతిమహాముని జలం తీసికొనిరావడానికై జలాశయానికి వెళ్లాడు.
వి. పూర్తిగా సూర్యుడు కనబడని దినం దుర్దిన మనీ, ఆ రోజు అనధ్యాయ మనీ
వేదాధ్యయనాదికం చేయకూడదనీ శాస్త్రం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8i1gj5t1r20z1frdtyw1n7tktyb9jo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1044</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230605</id>
    <revision>
      <id>587153</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము మూ. తస్మిన్ సరోనిషణే తు ప్రవృత్తః పాకశాసనః, ధారాభిర్మహతీభిశ్చ కర్తుమేకార్ణవం జగత్. 1027 6 తా. ఆ ముని సరోవరంలో దిగిన సమయంలో వర్షాధిదేవత యైన దేవేంద్రుడు జగ...'</comment>
      <origin>587153</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4413" sha1="lv4kxgotmfozscr4g4rqbtzc8r8d95h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
మూ. తస్మిన్ సరోనిషణే తు ప్రవృత్తః పాకశాసనః,
ధారాభిర్మహతీభిశ్చ కర్తుమేకార్ణవం జగత్.
1027
6
తా. ఆ ముని సరోవరంలో దిగిన సమయంలో వర్షాధిదేవత యైన దేవేంద్రుడు
జగత్తు నంతా ఏకార్ణవం చేస్తూ జలధారావర్షం కురిపించాడు.
మూ. పతన్తిభిశ్చ ధారాభిర్వాయువేగాజ్జలాశయే,
పుష్కరిణ్యాం పటుః శబ్దః పత్రాణామభవత్తదా.
7
తా. అప్పుడు వాయువేగవశంచేత ఆ పద్మసరస్సులోని తామరాకులమీద జలధారలు
పడుతూండగా మధురమైన శబ్దం ఉత్పన్నమయింది.
మూ. తేషాం ధారోద్భవం శబ్దం నిశమ్య సహసా మునిః,
ఆశ్చర్యమితి మన్వానశ్చావధారితవాంశ్చ తమ్.
8
తా. జలధారలు పడడంచేత పుట్టిన ఆ శబ్దాన్ని విన్న వెంటనే స్వాతిముని. 'ఏమి
ఆశ్చర్యము!' అని మనస్సులో అనుకొంటూ ఆ శబ్దాన్ని పరీక్షగా విన్నాడు.
మూ. జ్యేష్ఠమధ్యకనిష్ఠం తు పత్రాణామవధార్య చ,
గమ్బీరమధురం హృద్యమాజగామాశ్రమం తతః.
9
తా. పత్రాలనుండి వెలువడుతూన్న జ్యేష్ఠ - మధ్యమ - కనిష్ఠ విధాలైన,
గంభీరమధురశబ్దాన్ని జాగర్తగా పరిశీలించి తెలిసికొని తన ఆశ్రమానికి వెళ్లిపోయాడు.
మూ. గత్వా స్పష్టం మృదఙ్గంశ్చ పుష్కరానసృజత్తతః,
పణవం దుర్దురాంశ్చైవ సహితో 'విశ్వకర్మణా.
10
తా. ఆశ్రమానికి తిరిగి వెళ్లి ఆ ముని విశ్వకర్మసాహాయ్యంతో మృదంగాలు,
పుష్కరాలు, పణవం, దుర్దురాలు సృష్టించాడు (నిర్మించాడు).
వి. 'పుష్కరం' అనేది అవనద్ధవాద్యా లన్నిటికీ సాధారణ (common) నామధేయం.
వాద్యాల పేర్లు స్వరూపాలు దేశ - కాల బేదాలను పట్టి మారిపోతున్నట్లు కనబడుతుంది.
వీటి స్వరూపస్వభావాలను గూర్చి సంప్రదాయజ్ఞులే చెప్పవలసి ఉంటుంది.
మూ. దేవానాం దున్దుభిం దృష్ట్వా చకార మురజం తతః,
ఆలిజ్యమూర్ధ్వకం చైవ తథైవాణ్కికమేవ చ.
11
తా. దేవతల దుందుభిని చూచి దాని ప్రకారం మురణాన్ని నిర్మించాడు. అట్లే -
ఆలింగాన్ని (ఆలింగనం చేసుకొంటున్నట్లు వక్షస్థలంమీద ఆన్చి మోగించే వాద్యాన్ని)
ఊర్ధ్వకమును (నేలమీద నిటారుగా నిలబెట్టి మోగించే వాద్యాన్ని - రుంజవంటి దాన్ని)
ఆంకికాన్ని (ఒడిలో ఉంచుకొని మోగించ దగిన వాద్యాన్ని) నిర్మించాడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lv4kxgotmfozscr4g4rqbtzc8r8d95h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1045</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230606</id>
    <revision>
      <id>587154</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1028 మూ. చర్మణా చావనద్ధాంస్తాన్ మృదర్గాన్ దర్దురాంస్తథా, తస్త్రీభిః పణవం చైవమూహాపోహవిశారదః. నాట్యశాస్త్రము 12 తా. ఊహాపోహలలో నేర్పు గల ఆ స్వాతిముని చర్మతో బిగింపబడిన, తీగలతో చ...'</comment>
      <origin>587154</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3407" sha1="hax1h0yqx7nywu63e05eorzwhz7gs1a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1028
మూ. చర్మణా చావనద్ధాంస్తాన్ మృదర్గాన్ దర్దురాంస్తథా,
తస్త్రీభిః పణవం చైవమూహాపోహవిశారదః.
నాట్యశాస్త్రము
12
తా. ఊహాపోహలలో నేర్పు గల ఆ స్వాతిముని చర్మతో బిగింపబడిన, తీగలతో
చుట్టబడిన మృదంగాలను, దర్దురాలను, పణవమును నిర్మించెను.
మూ. భూయశ్చాన్యాన్యపి తథా కాషాయ కృతాన్యథ,
ఝల్లరీపటహాదీని చర్మనద్ధాని తాని తు.
13
తా. కర్రలతోను, ఇనుముతోను మరి కొన్ని ఝల్లరీ - పటహాదివాద్యాలను
నిర్మించాడు. అవి చర్మంతో బిగింపబడతాయి.
మూ. ఆతోద్యసమవాయే తు యాని వాద్యాని వాదకైః,
అఙ్గప్రత్యఙ్గయోగేన గదతోమే నిబోధత.
14
తా. వాద్యగణం కలిసి నప్పుడు (వాటి సామూహికవాదనంలో) ఏ వాద్యాలు
ఉపయోగించాలో, వాటి కలయికవల్ల ఏ అంగ - ప్రత్యంగాలు ఏర్పడతాయో చెపుతాను;
వినండి.
మూ. విపణ్చి చైవ చిత్రా చ దారవీష్వఙ్గసంజ్ఞితే,
కచ్ఛపీఘోషకాదీని ప్రత్యఙ్గని తథైవ చ.
15
తా. దారవీవీణలలో (తతవాద్యాలలో) విపంచీ - చిత్రావీణలు అంగములు,
కచ్చపీఘోషకాదివీణలు ప్రత్యంగములు.
మూ. మృదఱో దర్దురశ్చైవ పణవేష్వఙ్గసంజ్ఞితే,
ఝల్లరీపటహాదీని ప్రత్యఙ్గని తథైవ చ.
16
తా. అదే విధంగా ఆనద్ధవాద్యాలలో - మృదంగ - దర్దుర - పణవాలు అంగాలు;
ఝల్లరీపటహాదులు ప్రత్యంగాలు.
మూ. అఙ్గలక్షణసంయుక్తో విజ్జేయో వంశ ఏవ హి,
శబ్ధస్తు దక్కినీ చైవ ప్రత్యణే పరికీర్తితే.
17
తా. సురవాద్యాలలో లక్షణానుసారం వంశి ఉత్కృష్ట మైన అంగము. శంఖము
డక్కినీ కూడ ప్రత్యంగాలు.
మూ. నాస్తి కిషోదనాయోజ్యమాతోద్యం దశరూపకే,
రసభావప్రయోగం హి జ్ఞాత్వా యోజ్యం విధానతః.
18
తా. దశరూపకాల ప్రయోగంలో ఉపయోగించ తగని ఆతోద్యం అంటూ ఏదీ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hax1h0yqx7nywu63e05eorzwhz7gs1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1046</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230607</id>
    <revision>
      <id>587155</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1029 లేదు. అయితే - రస - భావాల ప్రయోగాల్ని బాగా గుర్తించి తదనుగుణంగా, శాస్త్రాను సారం తగిన ఆతోద్యాలు ఉపయోగించాలి. మూ. ఉత్సవే చైవ యానే చ నృపాణాం మఙ్గలేషు చ, శు...'</comment>
      <origin>587155</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="l3s7wr2cpvqe6xx3vj72dwgu2ngp2vb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1029
లేదు. అయితే - రస - భావాల ప్రయోగాల్ని బాగా గుర్తించి తదనుగుణంగా, శాస్త్రాను
సారం తగిన ఆతోద్యాలు ఉపయోగించాలి.
మూ. ఉత్సవే చైవ యానే చ నృపాణాం మఙ్గలేషు చ,
శుభకల్యాణయోగే చ వివాహకరణే తథా.
19
పుత్రాదికే సముత్పన్నే సంగ్రామే యోధసంకులే,
ఈదృశేషు హి కార్యేషు సర్వతోద్యాని వాదయేత్.
20
తా. ఉత్సవంలోను, రాజుల యాత్రలలోను, మంగలసమయాలలోను, శుభ
కల్యాణసమయాలలోను, వివాహసమయంలోను, పుత్రోత్పత్త్యాద్యుత్సవాలలోను,
యోధులతో సంకులంగా ఉన్న యుద్ధంలోను - ఇలాంటి కార్యాలలో అన్ని ఆతోద్యాలు
యోగించవచ్చును.
మూ. స్వభావగృహవార్తాయామల్పభాణం ప్రయోజయేత్,
ఉత్థానకార్యబన్దేషు సర్వాతోద్యాని వాదయేత్.
21
తా. సాధారణంగా అప్పు డప్పుడు గృహాలలో జరుపుకొనే చిన్ని చిన్ని ఉత్సవాలలో
అల్పవాద్యాల ప్రయోగం చెయ్యాలి. ఉత్థానము నందు. (ఏదో పెద్ద కార్యం సాధించడం
కోసం ఉద్యమం), రూపకప్రయోగాదులలోను అన్ని విధాల వాద్యాల ప్రయోగము
చేయవచ్చును.
మూ. అజ్ఞానాం తు సమత్వార్థం ఛిద్రప్రచ్ఛాదనే తథా,
విశ్రామహేతోః శోభార్థం భాణవాద్యం ప్రయోజయేత్.
22
తా. ప్రయోగంలోని వివిధాంగాల సమన్వయంకోసము, లోపాలు కప్పడం కోసమూ,
అలసట చెందినవాళ్లు విశ్రాంతి తీసికొనే సమయంలోను, శోభకొరకు భాండవాద్యం
ఉపయోగించాలి.
మూ. అథావనద్ధం వక్ష్యామి విధిస్వరసముస్థితమ్,
నానాకరణసంయుక్తం నానాజాతివిభూషితమ్.
23
తా. ఇపుడు అవనద్ధవాద్యాలకు సంబంధించిన విధానమును, స్వరములను,
కరణజాతులను గూర్చి చెపుతాను.
మూ. యావన్తి చర్మనద్ధాని హ్యాతోద్యాని ద్విజోత్తమాః,
తాని త్రిపుష్కరాదీని హ్యవనద్ధమితి స్మృతమ్.
24
తా. చర్మంతో కట్టి బిగించిన త్రిపుష్కరం మొదలైన ఆతోద్యా లన్నీ అవనద్ధాలు
అని చెప్పబడింది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l3s7wr2cpvqe6xx3vj72dwgu2ngp2vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1047</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230608</id>
    <revision>
      <id>587156</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1030 మూ. ఏతేషాం తు పునర్భేదాః శతసంఖ్యాః ప్రకీర్తితాః, కింతు త్రిపుష్కరస్యాస్య లక్షణం ప్రోచ్యతే మయా. నాట్యశాస్త్రము 25 తా. ఈ అవనద్ధవాద్యాలలో వందలకొలది భేదా లుండవచ్చును. అయితే న...'</comment>
      <origin>587156</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="25zjj4wte6b6z0osr3ej0c2urt12y5j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1030
మూ. ఏతేషాం తు పునర్భేదాః శతసంఖ్యాః ప్రకీర్తితాః,
కింతు త్రిపుష్కరస్యాస్య లక్షణం ప్రోచ్యతే మయా.
నాట్యశాస్త్రము
25
తా. ఈ అవనద్ధవాద్యాలలో వందలకొలది భేదా లుండవచ్చును. అయితే నేను
త్రిపుష్కరావర్ధవాద్యలక్షణాలు మాత్రమే చెపుతున్నాను.
మూ. శేషాణాం కర్మబాహుల్యం యస్మాదస్మిన్న దృశ్యతే,
న స్వరా న ప్రహారాశ్చ నాక్షరాణి న మార్జనా.
26
తా. ఎందువల్ల ననగా మిగిలినవాటికి దీనిలో (నాట్యప్రయోగంలో) ఎక్కువగా
పని ఉండదు. అలాగే వాటిలో స్వరం కాని, ప్రహారవ్యవస్థ గాని, అక్షరాలు గాని, మార్జన
గా ఉండవు.
మూ. భేరీపటహజ
జ్ఞాభిస్తథా దున్దుభిడిక్టిమైః,
శైథిల్యాదాయ తత్వాచ్చ స్వరే గామ్భీర్యమిష్యతే.
27
తా. భేరీ - పటహ - జంఝా - దుందుభి - డిండిమాలు ఆకారంలో పెద్దవై,
శిథిలంగా (డొల్లగా) ఉండడంచేత స్వరగాంభీర్యం మనం వాటినుండి అపేక్షిస్తాం.
మూ. ప్రాయశస్తాని కార్యాణి కాలం కార్యం సమీక్ష్య తు,
కిం తు త్రిపుష్కరస్యాస్య శ్రూయతాం యో విధిః స్మృతః
28
తా. సాధారణంగా జరపవలసిన కార్యాలను, కాలాన్ని సమీక్షించి ఆ
భేరీపటహాదులను ఉపయోగించాలి. (అందుచేత ప్రధానంగా తెలిసికొనవలసిన) ఈ
పుష్కర వాద్యాలకు సంబంధించిన విధివిధానాలు మాత్రమే చెపుతాను; వినండి.
మూ. వాయ్వాత్మకో భవేచ్ఛబ్దః స చాపి ద్వివిధో మతః,
స్వరవాంశ్చైవ విజ్ఞేయస్తథా చైవాభిధానవాన్.
తా. శబ్దం వాయుస్వరూపం. అది రెండు విధాలు
-
29
ఒకటి, కేవలం స్వరాల
రూపంలో (స్వరవాన్) ఉండేది; రెండు, అర్థవంతాలైన అక్షరాల రూపంలో (అభిధానవాన్)
ఉండేది.
మూ. తత్రాభిధానవాన్నాయ నానాభాషాసమాశ్రయః,
స్వరవాంశ్చైవ విజ్ఞేయో నానా వాద్యసమాశ్రయః.
30
తా. 'అభిధానవత్' అయిన శబ్దం వివిధభాషల రూపంలో ఉంటుంది. 'స్వరవత్''
శబ్దం వివిధవాద్యాలతో సంబంధం గలది.
మూ. శారీర్యామథ వీణాయాం స్వరాః సప్త ప్రకీర్తితాః,
తేభ్యో వినిఃసృతాశ్చైవమాతోద్యేషు ద్విజోత్తమాః.
31&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>25zjj4wte6b6z0osr3ej0c2urt12y5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1048</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230609</id>
    <revision>
      <id>587157</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1031 తా. మానవశరీరం అనే వీణలో సప్తస్వరాలు ఆవిర్భవించాయి. అవే సంగీత వాద్యాలలో ప్రవేశింపచేయబడతాయి. మూ. పూర్వం శరీరాదుద్భూతాస్తతో గచ్ఛన్తి దారవీమ్, తతః పుష...'</comment>
      <origin>587157</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="2u3p1l8ryi71lrto31of3lahaoae42v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1031
తా. మానవశరీరం అనే వీణలో సప్తస్వరాలు ఆవిర్భవించాయి. అవే సంగీత
వాద్యాలలో ప్రవేశింపచేయబడతాయి.
మూ. పూర్వం శరీరాదుద్భూతాస్తతో గచ్ఛన్తి దారవీమ్,
తతః పుష్కరజం చైవమనుయాన్తి ఘనం పునః.
32
తా. ముందుగా శారీరవీణలో పుట్టిన స్వరాలు, తరువాత దారవవీణలోనికి, తరువాత
పుష్కరవాద్యాలలోనికి, తరువాత ఘనవాద్యాలలోనికి సంక్రమిస్తాయి.
మూ. శేషాం బాష్కరణైర్హాజ్ఞేయాః ప్రహారా వచనాశ్రయాః,
యుద్ధాదిభిః సదా యోజ్యా వీణావాద్యేషు యోక్తృభిః.
33
తా. ఆ వాద్యాలపై బాష్కరణాలచేత చేయబడిన ప్రహారాలు శబ్దాలకు (పదాదులకు)
ఆశ్రయాలు. వాటిని నాట్యప్రయోక్తలు యుద్ధాది సమయాలలో వీణల పైన ఇతరవాద్యాల
మీద ప్రయోగించాలి.
మూ. శారీరామథ వీణాయాం ఝణుం జగతికాది (కాదితి) చ,
భవేద్భాష్కరణం తత్ర నానాకరణసంయుతమ్.
34
తా. శారీరవీణమీద 'ఝణుమ్' 'జగతి' 'కత' వంటి బాష్కరణాలను (Mnemonic
Patterns) వివిధకరణాలను ప్రయోగించాలి.
మూ. యం యం గాతా స్వరం గచ్ఛేత్ తమాతోద్యైః ప్రయోజయేత్,
యతిపాణిసమాయుక్తం గురులఘ్వక్షరాన్వితమ్.
35
తా. గాయకుడు ఏ ఏ స్వరానికి వెడుతూంటాడో దానిని, యతి - పాణి - గురు
'లఘ్వక్షరాలతో సహా ఆతోద్యాలమీద ప్రయోగించాలి.
మూ. పౌష్కరస్య తు వాద్యస్య మృదఙ్గపణవాశ్రయమ్,
విధానం తు ప్రవక్ష్యామి దర్దురస్య తథైవ హి.
తా. పౌష్కరవాద్యాలలో - మృదంగ - పణవ
విధానం చెపుతాను.
-
మూ. షోడశాక్షరసంపన్నం చతుర్మార్గం తథైవ చ,
విలేపనం షట్కరణం త్రియతి త్రిలయం తథా.
త్రిగతం త్రిప్రచారం చ త్రియోగం చ త్రిపాణికమ్,
దశార్ధపాణిప్రహతం త్రిప్రహారం త్రిమార్జనమ్.
వింశత్యలంకారయుతం తథాష్టాదశజాతికమ్,
ఏభిః ప్రకారైః సంపన్నం వాద్యం పుష్కరజం భవేత్.
36
దర్దురాలకు సంబంధించిన
37
38
39&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2u3p1l8ryi71lrto31of3lahaoae42v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1049</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230610</id>
    <revision>
      <id>587158</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1032 నాట్యశాస్త్రము తా. పుష్కరవాద్యాలలో - పదహారు అక్షరాల ధ్వనులు, నాలుగు మార్గాలు, విలేపనము, ఆరు కరణాలు, మూడు యతులు, మూడు లయలు, మూడు గతాలు లేదా గతులు, మూడు ప్రచారాలు, మూడు యోగాలు,...'</comment>
      <origin>587158</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3427" sha1="7hfd970h72eb2tggs3jgfsra2frg1cl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1032
నాట్యశాస్త్రము
తా. పుష్కరవాద్యాలలో - పదహారు అక్షరాల ధ్వనులు, నాలుగు మార్గాలు,
విలేపనము, ఆరు కరణాలు, మూడు యతులు, మూడు లయలు, మూడు గతాలు లేదా
గతులు, మూడు ప్రచారాలు, మూడు యోగాలు, మూడు పాణులు, ఐదు పాణి ప్రహతాలు,
మూడు ప్రహారాలు, మూడు మార్జనలు, పద్దెనిమిది జాతులు, ఇరవై అలంకారాలు -
అను ప్రకారా లుంటాయి. ఈ ప్రకారాలతో (స్వరూపాలతో) పుష్కర వాద్యం సంపన్నం
అవుతుంది.
మూ. తత్ర షోడశాక్షరమితి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః -
కఖగఘటఠడఢతథదధమరలహ ఇతి షోడశాక్షరాణి స్యుః.
పుష్కరవాద్య నియతం బాష్కరణే సంవిధేయాని.
40
తా. ఇపుడు - పూర్వం చెప్పిన పదహారు అక్షరాల ధ్వనులను విశదీకరిస్తాను -
క - ఖ - గ - ఘ - ట - ఠ - డ - ఢ - త - థ - ద - ధ - మ - ర -
ల - హ.
పుష్కరవాద బాష్కరణంలో వీటి ప్రయోగం, సర్వదా చేయబడుతుంది.
మూ. తత్ర చతుర్మార్గం నామ - ఆలిప్తాడ్డితగోముఖవితస్త్రాశ్చత్వారో మార్గాః.
తా. చతుర్మార్గం అనగా - అలిప్త - అడ్జిత - గోముఖ - వితస్తా అనేవి.
మూ. విలేపనం నామ వామోర్ధ్వకప్రలేపాత్
-
తా. వామక ఊర్ధ్వకమృదంగాల పైన పిండి మొదలైనవాటితో లేపనం చేయడం
విలేపనం.
-
మూ. షట్కరణం నామ రూపం, కృతిప్రతికృతం, ప్రతిభేదో, రూపశేషమ్, ఓఘః,
ప్రతిశుష్కేతి.
తా. రూప - కృతప్రతికృత - ప్రతిభేద - రూపశేష - ఓఘ - ప్రతిశుష్కాలు.
షట్కరణాలు.
మూ. త్రియతిర్నామ - సమా, ప్రోతోగతా, గోపుచ్ఛా చేత్యన్వయాత్.
తా. సమా - ప్రోతోగతా గోపుచ్చా అనేవి త్రియతులు.
మూ. త్రిలయం నామ ద్రుతమద్యవిలమ్బితయోగాత్.
తా. ద్రుత - మధ్య - విలంబితాలు త్రిలయలు.
మూ. త్రిగతమితి - తత్త్వమనుగతమోఘశ్చేతి.
తా. తత్త్వం, అనుగతం, ఓఘం అనేవి త్రిగతం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7hfd970h72eb2tggs3jgfsra2frg1cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1050</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230611</id>
    <revision>
      <id>587159</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1033 మూ. త్రిప్రచారం నామ - సమప్రచారః, విషమప్రచారః, సమవిషమప్రచారశ్చేతి. తా. సమప్రచార - విషమప్రచార -సమవిషమప్రచారాలు మూడు ప్రచారాలు. మూ. త్రిసంయోగం నామ - గురుస...'</comment>
      <origin>587159</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3924" sha1="28ehxq3k3xmk9yc6lp2cavxvtgs2jsd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1033
మూ. త్రిప్రచారం నామ - సమప్రచారః, విషమప్రచారః, సమవిషమప్రచారశ్చేతి.
తా. సమప్రచార - విషమప్రచార -సమవిషమప్రచారాలు మూడు ప్రచారాలు.
మూ. త్రిసంయోగం నామ - గురుసంయోగో, లఘుసంయోగో, గురులఘుసంయోగ
శ్చేతి.
-
తా. గురుసంయోగ - లఘుసంయోగ గురులఘుసంయోగాలు త్రిసంయోగం.
మూ. త్రిపాణికం నామ - సమపాణిరవరపాణిరుపరిపాణిశ్చేతి.
తా. సమపాణి, అవరపాణి, ఉపరిపాణి అనేవి త్రిపాణి.
మూ. పఞ్చపాణిప్రహతం నామ సమపాణిరర్ధపాణి: అర్ధార్ధపాణిః పార్శ్వపాణిః ప్రదేశినీ
చేతి
తా. సమపాణి, అర్ధపాణి, అర్ధార్ధపాణి, పార్శ్వపాణి, ప్రదేశినీ అనేవి పంచపాణి
ప్రహతాలు.
మూ. త్రిప్రహారం నామ - నిగృహీతో 2 ర్ధనిగృహీతో ముక్తశ్చేతి.
తా. నిగృహీత - అర్ధనిగృహీత - ముక్తా లనేవి త్రిప్రహారాలు.
మూ. త్రిమార్జనం నామ - మాయూర్యర్ధమయూరీకార్మారవీ చేతి.
తా. మయూరీ - అర్ధమయూరీ - కార్మారవీ - ఇది త్రిమార్జనం.
మూ. అష్టాదశజాతికం నామ - శుద్ధా, ఏకరూపా, దేశాను రూపా, దేశాదపేతరూపా,
పర్యాయః, విష్కమ్భః, పర్యస్తా, సంరమ్భః, పార్షిసమస్తా, దుష్కరకరణా, ఊర్ధ్వగోష్ఠికా,
ఉచ్చితికా, ఏవంవాద్యా, మృదఙ్గపణవా, అవకీర్ణా, అర్ధావకీర్ణా, సమలవా, విధూతం
చేతి
తా. పైన చెప్పిన 'శుద్ధ' మొదలైన విధూతంవరకు ఉన్నవి పద్దెనిమిది జాతులు.
మూ. వింశతిప్రకారం నామ - చిత్రః, సమః విభక్తః, ఛిన్నః, ఛిన్నవిద్ధః, విద్ధః, అనువిద్ధః
స్వరూపానుగతః, అనుసృతః, విచ్యుతః, దుర్గః, అవకీర్ణః, అర్ధవకీర్ణః, ఏకరూపః,
పరిక్షిప్తః, సత్వీకృతః, సమలేఖః, చిత్రలేఖః, సర్వసమవాయః, దృఢః ఇతి.
తా. పైన చెప్పిన 'చిత్రః మొదలు 'దృఢః' వరకు ఉన్నవి ఇరవైప్రకారాలు.
మూ. ఏతావత్ సూత్రమ్. తత్ర షోడశాక్షరం నామ -
అభివ్యజ్ఞోతాని పూర్వం యాన్యేతాని షోడశాద్యాని
తాన్యక్షరాణి జానీతపుష్కరేషు యథాక్రమమ్,
పణవే దర్దురే చైవ మృదర్గేషు తథైవ చ.
41&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>28ehxq3k3xmk9yc6lp2cavxvtgs2jsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1051</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230612</id>
    <revision>
      <id>587160</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1034 నాట్యశాస్త్రము తా. ఇంతవరకు సూత్రం చెప్ప బడినది. ఇంతకు ముందు 'షోడశాక్షరం నామ' అని ప్రారంభించి చెప్పిన సూత్రాలలో ఏ పదహారు అక్షరాలు అభివ్యంజితము లైనవో వాటిని పుష్కరాలలో - పణ...'</comment>
      <origin>587160</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="dc9tinxol774y6cnw73elf6b9vu197y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1034
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఇంతవరకు సూత్రం చెప్ప బడినది. ఇంతకు ముందు 'షోడశాక్షరం నామ'
అని ప్రారంభించి చెప్పిన సూత్రాలలో ఏ పదహారు అక్షరాలు అభివ్యంజితము లైనవో
వాటిని పుష్కరాలలో - పణవంమీద, దర్దురంమీద, మృదంగంమీద యథాక్రమంగా
ఎలా కూర్చాలో చెపుతున్నాను వినండి.
మూ. కటరతఠదఘాస్తు దక్షిణముఖేవిని త్ర గహథాశ్చ వామకే నియతాః,
థకారశ్చైవోర్ధ్వకే కరణధవలాశ్చ స్యురాలిఖ్యే.
42
తా. ఆనద్ధవాద్యాలలోని వామకం అనే మృదంగం పైన కుడిపక్క చేసే ప్రహారాల
ద్వారా - క, ట, ర, త, ఠ, ద, ఘ - లను, ఎడమ పక్క చేసే ప్రహారాల ద్వారా గ, హ,
ధ - లను మోగించాలి. ఊర్ధ్వక మృదంగం మీద 'థ', ను, ఆలింగ్యకమృదంగం మీద
క, ర, ణ, ధ, వ, ల
-
లను మోగించాలి.
మూ. ఏతేషామక్షరాణాం చ స్వరసంయోగం వ్యజ్ఞానసంయోగం చ వ్యాఖ్యాస్యామః -
అత్ర - అఅఇఈఉఊఏఐఓ ఔ అం అః ఇతి స్వరాః వ్యజ్ఞనైః సంయోగం గచ్ఛన్తి.
-
- అను స్వరాలు
తా. ఈ అక్షరాలకు సంబంధించిన స్వరసంయోగాన్ని, వ్యంజనసంయోగాన్ని
విశదీకరిస్తున్నాం. అ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ, ఏ, ఐ, ఓ, ఔ, అం, అః
(అచ్చులు) వ్యంజనాలతో (హల్లులతో) కలుస్తాయి.
మూ. అకారేకారోకారైకాకారాంకారః ఇతి కకారే. యథా కకికుకేకోకమితి.
తా. వీటిలో అ, ఇ, ఉ, ఏ, ఓ, అం లు 'క'తో కలవగా క, కి, కు, కే, కో, కం -
లు అవుతాయి.
మూ. ఇకారోకారౌకారాః ఖకారే. యథా - ఖి, ఖు, ఖో ఇతి.
తా. 'ఖ్' కు, ఇ - ఉ
-
ఓ లు చేర్చగా ఖి, ఖు, ఖో లు ఏర్పడతాయి.
మూ. ఉకారైకారౌకారాః గకారే. యథా - గుగేగో ఇతి.
తా. 'గ్'కు ఉ, ఏ, ఓ −లు చేర్చగా, గు, గే, గో - లు ఏర్పడతాయి.
మూ. అకారైకారౌకారాః ఘకారే. యథా - ఘఘే, ఘో ఇతి.
తా. కారం, ఏ, ఓ లు చేర్చగా ఘ - ఘే, ఘాలు ఏర్పడతాయి.
మూ. అకరైకారౌకరాంకార్యా టకారే. యథా - ట, టి, టో, టమితి.
అకరైకారౌకాకారాః ఈ కారే యథా - ఠఠితో తౌఠం ఇతి.
తా. కారానికి అ - ఇ - ఓ - అం లు కలపగా టి - టి - టో - టం అని
ఏర్పడతాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dc9tinxol774y6cnw73elf6b9vu197y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1052</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230613</id>
    <revision>
      <id>587161</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1035 ఠకారానికి అ - ఇ - ఓ అం లు చేర్చగా ఠ - 8 - రో - ఠం లు ఏర్పడతాయి. మూ. అకారేకారౌ దకారే యథా డ, డో - ఇతి. - - అకారేకారైకారాః ణకారే - యథా - ణ, ణీ, ణే ఇతి. అకారాకారేకారైకారాస్...'</comment>
      <origin>587161</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3789" sha1="06h13i11dt9p1j91ykdpuxqr5wg7i25" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1035
ఠకారానికి అ - ఇ - ఓ అం లు చేర్చగా ఠ - 8 - రో - ఠం లు ఏర్పడతాయి.
మూ. అకారేకారౌ దకారే యథా డ, డో - ఇతి.
-
-
అకారేకారైకారాః ణకారే - యథా - ణ, ణీ, ణే ఇతి.
అకారాకారేకారైకారాస్తకారథకారయోః. యథా - తతాతితే, థథాథిభే ఇతి.
తా. డకారానికి అ, ఓ, లు చేర్చగా డ - డో లు ఏర్పడతాయి.
కారానికి అ, ఇ, ఏ -లు చేర్చగా ణ -
-
ణే లు ఏర్పడతాయి.
తా తి తే - అనీ,
తకార - థకారాలకు అ - ఆ - ఇ - ఏలు చేర్చగా త
థ, థా, థి, థే అనీ ఏర్పడతాయి.
మూ. అకారోకారైకారౌకారాః దకారే యథా - దదుదేదో ఇతి.
అకారేకారౌకరాంకార్యా ధకారే. యథా - ధధితో ధం ఇతి.
-
ఏర్పడతాయి.
తా. దకారానికి అ
-
ఉ
-
ఏ
-
ఓలు చేర్చగా - ద
-
అం లు చేర్చగా ధ
-
ధకారానికి అ - ఇ - ఓ
ఏర్పడతాయి.
మూ. అకారేకారైకారా రేఫే యథా - రరారిరే ఇతి.
-
దు - దే - దోలు
-
ధోధం లు
అకారాకారేకారైకారా లకారే. యథా - లలాలిలే - ఇతి. హకారమకారౌ శుద్ధా.
-
తా. రకారానికి (రేఫకు) అఇఇఏలు చేర్చగా - రరారిరే లు ఏర్పడతాయి.
లకారానికి అఆఇఏ లు చేర్చగా లలాలిలేలు ఏర్పడతాయి.
హకారమకారాలు అచ్చు లేవీ కలపకుండా శుద్ధంగా ఉంటాయి.
మూ. తత్ర కకార - ఘకార - తకార - థకార - ధకారాణాం రేపో నుబన్ధః. యథా
- ధ్రుండ్రత్రే. గ్రంధ్రం. కకారస్య లకారో ప్యనుబన్ధః. యథా - క్లక్షేకం ఇతి. ఏవమేతే
సంయోగైః ద్విహస్త సంయక్తాక్షరాణి భవన్తి. తత్ర ఆణ్కికే మృదళ్లే ద్విపుష్కరే సమహస్త
నిపాతనాద్ ధకారః.
తా. క ఘ త థ ద ధ ల కు అనుబంధంగా రేఫ (రకారం) చేర్చబడుతుంది.
ఎట్లనగా - ధ్రుం, ధ్ర, త్రే, త్రం, థ్రం, ధ్రం.
కకారానికి లకారం అనుబంధంగా చేర్చబడుతుంది. ఎట్లనగా - క్ల, క్లే, క్లం, ఈ
విధంగా వీటిని అన్నింటినీ రెండు చేతులతో వాదనం చేసే టప్పుడు వాద్యంమీద
ఆవిష్కరించాలి. రెండు చేతులతో వాదనం ద్వారా అంకిక మృదంగం పైనా, రెండు
పుష్కరాలు వాద్యంపైనా 'ధం' అవిష్కరింపబడుతుంటుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>06h13i11dt9p1j91ykdpuxqr5wg7i25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1053</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230614</id>
    <revision>
      <id>587162</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1036 నాట్యశాస్త్రము మూ. తత్ర అఙ్గులిప్రచలనాత్ కుకారః. తత్రైవావష్టమాృత్ ధకారః. తత్రైవ అర్ధనిగృహీతః థకారః. తత్రైవ దక్షిణముఖే పార్పిడితః క్షకారః. తతైవ అఙ్గులికుఞ్చనాత్ క్ష (ఖ)...'</comment>
      <origin>587162</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5744" sha1="giadi4o6z7tb8cg3ywwvl3faptsatqo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1036
నాట్యశాస్త్రము
మూ. తత్ర అఙ్గులిప్రచలనాత్ కుకారః. తత్రైవావష్టమాృత్ ధకారః. తత్రైవ అర్ధనిగృహీతః
థకారః. తత్రైవ దక్షిణముఖే పార్పిడితః క్షకారః. తతైవ అఙ్గులికుఞ్చనాత్ క్ష (ఖ)
కారః. ఊర్ధ్వవామకయోః సమహస్తనిపాతాత్ ధంకారః. ప్రదేశిన్యా వాలిఖ్యే ళ్లేంకారః.
తా. వేలు మృదంగంపైన కదల్చి 'కు' కారము, అక్కడనే వేలు ఆపివేయడంచేత
'ధ' (య) పలికించాలి. దీనిని సగంలో ఆపివేస్తే 'థ' పలుకుతుంది. అరచేతి మొదటి
భాగంలో కొడితే 'క్ల' పలుకుతుంది. వేళ్లు ముణిచి 'క్ష' లేదా 'ఖ' పలికించాలి. ఊర్ధ్వక -
వామకాలను రెండింటినీ ఒకే సమయంలో రెండు చేతులతో వాయించి 'ధం' పలికించాలి.
ఆలింగ్యంమీద ప్రదేశినితో 'క్లేం' పలికించాలి.
మూ. కేచిదేకవక్త్రజం కేచిత్రివక్త్రజం కేచిద్ద్వివక్త్రజమితి. యథా రేఫః సర్వవక్రేషు. దకార
దకారౌ ఆలిఙ్ఞ్యవామకే; ఆలిజ్సదక్షిణే మకారః; వామోర్ధ్వకే గకారః. క్వచిదాలిఖ్యే 2. పి
లాఘవార్థం ధకారః కర్తవ్యః. ఏవం తత్ర ప్రతిషేధో న కార్యః. ఇతి ఉక్తః స్వరవజ్ఞన
సంయోగ
తా. వీటిలో కొన్ని ధ్వనులను వాద్యం ఒక ముఖం (ప్రక్క) నుంచి, కొన్నింటిని
మూడు ముఖాలనుంచి (త్రిముఖవాద్యమైతే) కొన్నింటిని రెండు ముఖాలనుంచి, పలికించ
వచ్చును. ఉదాహరణకి - 'ర' ఏ వాద్యం మీదనైనా ఒక ముఖంమీద, ఆలింగ్య మృదంగం
ఎడమముఖం మీద 'ద', 'ధ'లు, 'ప' వామక - ఊర్ధ్వముఖాలమీద, 'గ' - ఒక్కొక్కపుడు
ఆలింగ్యం మీద, పలికించవచ్చును. ఇదే విధంగా లాఘవం నిమిత్తం 'ఘ'ను ఆలింగ్యంమీద
పలికించ వచ్చును. ఈ నియమాలకు ప్రతిషేధం లేదు; అనగా ఈ నియమాలు తప్పక
పాటించాలి. ఈ విధంగా స్వరవ్యంజనసంయోగాన్ని గూర్చి చెప్పాను.
మూ. పఞ్చపాణిరితి యదుక్తం - సమపాణిరర్ధపాణిరర్ధార్ధపాణిః పార్శ్వపాణిః ప్రదేశినీ
చేతి. ఏతే పఞ్చ పాణిప్రహతా నిగృహీతార్దనిగృహీతా ముక్తా యథాయోగం కార్యాః
భవన్తి. తత్ర సమపాణిప్రహతః మకారక సనిగృహీతః. గకారదకారధకారా అక్షరార్ధని
గృహీతా అర్ధపాణిప్రహతాశ్చ. కకారఖకారటకారడకారాః పార్వపాణిప్రహతాః నిగృహీతాశ్చ.
తకారథకారహకారాః అర్ధార్ధపాణిప్రహతాః అర్ధనిగృహీతాశ్చ. మకారఠకారణ కారహకారాః
ద్విహస్తప్రహతా ఉక్తాః. ప్రదేశినీప్రహతో ముక్తః క్లీంకారః. పార్శ్వపాణిర్ద్వి హస్తప్రహతా
ముక్తా అపి ద్రాంధ్రం క్లోంకారాః. తత్ర చ క్లేంకారాః అర్ధపాణిప్రహతా నిగృహీతాశ్చ.
పార్శ్వపాణిప్రహతో నిగృహీతశ్చ ధ్రంకారః. ఏవమేతేషు అక్షరేషు ప్రయోగవశేన కార్యాః
ప్రహారా
తా. సమపాణి, అర్ధపాణి, అర్ధార్ధపాణి, పార్శ్వపాణి, ప్రదేశినీ అని ఐదు పాణిప్రహతా
లను చెప్పి ఉన్నాను. ఈ పాణి ప్రహతాలను, ఉపయోగాన్ని ఔచిత్యాన్నీ, దృష్టిలో ఉంచుకొని
నిగృహీతం గాని, అర్ధనిగృహీతం గాని, ముక్తం గాని ఉంచాలి. ఉదాహరణకు- సమపాణి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>giadi4o6z7tb8cg3ywwvl3faptsatqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1054</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230615</id>
    <revision>
      <id>587163</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1037 ప్రహంచే పరికించిన మకారం నిగృహీతం చేయబడుతుంది. అర్ధపాణి ప్రహతంచేత పలికించిన గకారఘకారాలు అర్ధనిగృహీతాలు. పార్శ్వపాణిప్రహతంచేత పలికింపబడిన కఖటడల...'</comment>
      <origin>587163</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4634" sha1="a9etcm7t2z3ik6ghe1utl3cgrc3f1eb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1037
ప్రహంచే పరికించిన మకారం నిగృహీతం చేయబడుతుంది. అర్ధపాణి ప్రహతంచేత
పలికించిన గకారఘకారాలు అర్ధనిగృహీతాలు. పార్శ్వపాణిప్రహతంచేత పలికింపబడిన
కఖటడలు నిగృహీతాలు. అర్ధపాణిప్రంచేత పలికించిన తథహలు అర్ధనిగృహీతాలు.
ద్విహస్తప్రహతంచేత పలికించిన మఠరణలహలు ముక్తాలు. ప్రదేనిచేత పలికించిన
క్లం ముక్తం. ద్విహస్తప్రహతంచేత పలికించిన ద్రాం, ధ్రం, క్లేం - లు ముక్తాలు. వీటిలో
'క్లేం' అర్ధపాణిప్రహతంచేత పలికించినప్పుడు నిగృహీతం కూడ కావచ్చును. పార్శ్వపాణి
ప్రహతంచేత పలికిచింది 'ధ్రం' నిగృహీతం. ఈ విధంగా అవసరాన్నిపట్టి అక్షరాలను
వాటికి చెప్పిన ప్రహతాలచేత (ప్రహారాలచేత) వాద్యవాదనంలో పలికించాలి.
మూ. షోడశైవ తు దృష్టాని వాద్యజన్యక్షరాణి తు,
అనేనైవ తు యోగేన యోజ్యం బాష్కరణం బుధై
43
తా. వాద్యాలమీద పలికించడానికి తగిన అక్షరాలు పదహారుమాత్రమే కనబడు
తున్నాయి. అందుచేత బుధులు ఈ అక్షరాల ఈ విధ మైన మిశ్రణంచేత బాష్కరణం
నిర్మించుకొంటూండాలి.
మూ. చతుర్మార్గమితి యుదుక్తం తదను వ్యాఖ్యాస్యామః
అతాలిమార్గాతు వితస్తో గోముఖస్తథా
మార్గాశ్చత్వార ఏవైతే ప్రహారకరణాశ్రయాః.
44
తా. 'చతుర్మార్గమ్' అని ఏది చెప్పామో దానిని వ్యాఖ్యానిస్తాం - అడ్డితము,
ఆలిప్తము, వితస్త, గోముఖము అని ప్రహారకరణాలకు సంబంధించిన మార్గాలు నాలుగు.
మూ. తత్రాలిజమృదఙ్గప్రహారయుక్తోని తో మార్గః. వామోర్ధ్వకప్రహారయుక్తస్వాలిప్త
మార్గః. ఊర్ధ్వాజీ కదక్షిణముఖో క్షిప్రహస్తప్రహతో వితస్తో మార్గః. ఆలిజ్యకరణబహులః
సర్వపుష్కరహతః గోముఖమార్గ ఇతి.
-
తా. ఆలింగ్యమృదంగప్రహారాలతో సంబంధించినది అడ్డితమార్గం. వామక -
ఊర్ధ్వకప్రహారాలతో సంబంధించినది ఆలిప్తమార్గం. వితస్తమార్గం ఊర్ధ్వక - అంకికాల
కుడి ముఖంమీద చేసే ప్రహారాలతో సంబంధించినది. గోముఖమార్గం అన్ని పుష్కర
వాద్యాల ప్రహారాలతోను, విశేషించి ఆలింగ్య వాద్యాలతో సంబంధించి ఉంటుంది.
మూ. తత్ర అద్దితప్రహారజో యథా - ఘట్టం కళిత ఘట్టం ఘటాం ఘట్టం గతిమం
గతి ఘణాం గల్గితే - ఇత్యతో మార్గః.
తా. &quot;ఘట్ట ... గల్గితే&quot; - ఇది ఘట్టితమార్గప్రహారాలకు ఉదాహరణం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a9etcm7t2z3ik6ghe1utl3cgrc3f1eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1055</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230616</id>
    <revision>
      <id>587164</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1038 నాట్యశాస్త్రము మూ. ఇదానీమాలిష్తమార్గః - దధ్నో మామాద్రో మాం ముదురే గుదరనుటుం ఘేం ఘేన్ద్రం ఘేన్ద్రమాజ్. ఆలిప్తమార్గవాద్యం విజ్ఞేయం వాదకైరేవమ్. 55°. ఆలిష్తమార్గప్రహారాలకి...'</comment>
      <origin>587164</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4199" sha1="5yt8uxnmu37qniucbu05024s88f07st" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1038
నాట్యశాస్త్రము
మూ. ఇదానీమాలిష్తమార్గః - దధ్నో మామాద్రో మాం ముదురే గుదరనుటుం ఘేం
ఘేన్ద్రం ఘేన్ద్రమాజ్.
ఆలిప్తమార్గవాద్యం విజ్ఞేయం వాదకైరేవమ్.
55°.
ఆలిష్తమార్గప్రహారాలకి ఉదాహరణం - “దధ్నో ... ఘేన్ద్రమాజ్&quot;.
మూ. ఇదానీం వితస్తమార్గః - తకితాన్ తకితాన్ సేన్తాం కిస్తాం ఘిసం కేతాం ఇడు
హుత కేతాం ఇతి వితస్తే స్యాత్.
తా. వితస్తమార్గోదాహరణం - &quot;తకితాన్. కేతామ్&quot;.
మూ. ఇదానీం గోముఖమార్గః - గుద్ధం క్షద్ధం మథికటా ఘంఘేన ఛిదుఖు ఖుణోగగ
టబ్ధి పటం ఇతి గోముఖమార్గః. అఙ్గులిప్రచలనాద్ వర్తితో హకారో ముక్తశ్చ. స ఏవ
స్వస్తికేనోర్ధ్వాజ్కితయోరర్ధనిగృహీతః. తయోరేవ సమహస్తత్వదర్శనాత్.
తా. “గుద్ధం ... మటమ్&quot; ఇది గోముఖమార్గానికి ఉదాహరణం. హకారం వేళ్ల
కదిలకవల్ల పుడుతుంది. అది ముక్తం. ఊర్ధ్వాంకితాలలో స్వస్తికంచేత ఉత్పన్నమైన హకారం
అర్ధనిగృహీతం, ఎందువల్ల ననగా ఆ రెండింటిలోనే సమహస్తంచేత ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. అబ్దులివ్రచలనాత్ హకారో ముక్త ఇతి. ధిత తత్థ - కితా
గుఘుం టులేణ్డ ఘత్తి ఘిత్థం ఘితాన్ హువఘే విధాతవ్యాః.
-
తా. అంగులిచాలనంవల్ల హకారం ముక్తం గాన గోముఖమార్గంలో “ధిత ...
హువఘే&quot; అని ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏవం వితస్తే మార్గే - గణే అమరవర్జితప్రహారాః స్యుః, ఊర్ధ్వమార్గేణ విశేషాః
కార్యాస్తు గోముఖ్యా - ఖట్టమతి ఘట్ట ఘణా ఘురఖేట్టం ఖత మాం వుదుణ కిత్తి కత్తి
కిటీ మాం ఖు ఖు ణు ద్ధే ఘే ధోధో - విధాతవ్యా.
తా. వితస్తమార్గంలో కూడ ప్రహారాలు ఇలాగే ఉంటాయి. అయితే - దీనిలో ల
మ ర లుండవు. ఊర్ధ్వకంలో, గోముఖమార్గంలో - 'ఖటమతి ... ధోధో” అని చెయ్యాలి.
మూ. ఇదానీం గోముఖవాద్యం - ఠడణ ఘేణ్ణ ణఖన్దు లంఘు ఖేజ్ ఘట మట్ట టాంణు
ధ ఖు ఖు ణాం త్రి ఘటం మీటి మాం కక్కుటాంణు ధేజ్ కిటీ మాజ్ ఘే ఘే కో కోమ
- గోముఖ్యాం స్యాత్.
తా. గోముఖీమార్గంలో - &quot;ఠం డణ ... కోమ” అని ఉండాలి.
మూ. యేత్వాలిప్తసముత్థా సర్వైర్మార్డైస్తు తే విధాతవ్యాః,
గ్రహణాక్షరసంఘాతైస్తు మృదఙ్ఞానాం గ్రహో భవతి.
45&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5yt8uxnmu37qniucbu05024s88f07st</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1056</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230617</id>
    <revision>
      <id>587165</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1039 తా. ఆలిష్తప్రహారాల ప్రహారాలు అన్ని మార్గాలలోను జరగవచ్చును. మృదంగాల ఈ గ్రహం అక్షర సమూహాలచేత ఏర్పడుతుంది. మూ. ఏతేషాం తు ప్రవక్ష్యామి దర్శనాని యథాక్ర...'</comment>
      <origin>587165</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="luwa8oe0nvvhxeyb3z8w6233jywkg6u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1039
తా. ఆలిష్తప్రహారాల ప్రహారాలు అన్ని మార్గాలలోను జరగవచ్చును. మృదంగాల
ఈ గ్రహం అక్షర సమూహాలచేత ఏర్పడుతుంది.
మూ. ఏతేషాం తు ప్రవక్ష్యామి దర్శనాని యథాక్రమమ్,
చతుర్ణామపి మార్గాణామక్షరగ్రహణం యథా.
46
తా. ఈ నాలుగు మార్గాలలో అక్షరగ్రహణం ఎలా చేయాలో అది ఉదాహరణ
పూర్వకంగా విశదీకరిస్తాను.
మూ. ఫృజ్ ఘృజ్ ఘట ఘేజ్ మల్టి మర్థి మటా మదార్థ రిజ్ మన ఫేజ్ క్రజ్ కథి
కటాజ్ - త్వద్దితే.
తా. అతంలో &quot;మృజ్... కటాజ్&quot; అని ఉంటుంది.
మూ. ఝాఘ గేన్దా తకి తాకు ఘృ ఘృజ్ థ్రో కిటీ ఘేణ్ణాజ్ గాన్ ఘి కిటి కేత్థా థ కుతా
కితా కిరిదామ్ ఇతి సంయోగో 2.పి వితస్తే తు.
తా. &quot;ఘా ... ఘ ... కిరిదామ్&quot; అని కూడ వితస్తలో సంయోగం చేయవచ్చును.
మూ. డో మాజ్ గుదు ర్హాజ్ ఘో ఘజ్జాం మౌ ఘ ట దు ఇతి ఆలిస్తే సంయోగః
కార్యోణ..యం వాదనే తద్ క్రై.
తా
. ఆలిష్తమార్గంలో &quot;డో.
దు మా&quot; అని సంయోగం వాదనజ్ఞులు చెయ్యాలి.
మూ. ఘే ఘేటాలి కటాం గుట్టా ఘుజ ఘేటా ఘడ్జన్ ది మధి జ్ఞేయం కే స టే ఘే గ
ఘేణో ణో ణమ్
-
· ఇతి వైష గోముఖ్యే. ఇత్తుక్తా మార్గాః.
తా. గోముఖమార్గంలో - &quot;ఘే ... ణమ్&quot; అని సంయోగం చెయ్యాలి. ఇంతవరకు
మార్గాలను విశదీకరించాను.
మూ. గోముఖ్యా ఉక్తో యో మార్గ ఏతేషాం పుష్కరాణాం చ,
త్రివిధః ప్రచారస్తత్ర సమో విషమః సమవిషమ ఇతి.
వామోర్ధ్వకయోర్వామసవ్యయోః అడ్జితమార్గం పి
కార్యః సమప్రచారః స్వాలిస్తే వాద్యకరణే తు.
47
48
తా. గోముఖమార్గంలో - సమం, విషమం, సమ
-
విషమం అని మూడు
విధాలైన పుష్కర ప్రచారాలు చెప్పబడ్డాయి.
అడ్జితమార్గంలోను, అలిప్తమార్గంలోనూ కూడ, వామక ఊర్ధ్వకాలను, వామక
-
-
సవ్యకాలను సమప్రచారంలో ఉంచాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>luwa8oe0nvvhxeyb3z8w6233jywkg6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1057</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230618</id>
    <revision>
      <id>587166</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1040 మూ. వామోర్వక వ్యాసం ప్రహతే వామః కరస్తు కర్తవ్యః, సవ్యోర్ధ్వక సంయోగాత్ సవ్యో విషమప్రచారే తు. - నాట్యశాస్త్రము 49 తా. వామక ఊర్ధ్వక - సవ్యక ప్రహారంలో ఎడమ చెయ్యి ఉపయోగించ బడుతుం...'</comment>
      <origin>587166</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="b2wbuq15hhib72eq1608vrpdsqarsq2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1040
మూ. వామోర్వక వ్యాసం ప్రహతే వామః కరస్తు కర్తవ్యః,
సవ్యోర్ధ్వక సంయోగాత్ సవ్యో విషమప్రచారే తు.
-
నాట్యశాస్త్రము
49
తా. వామక ఊర్ధ్వక - సవ్యక ప్రహారంలో ఎడమ చెయ్యి ఉపయోగించ
బడుతుంది. సవ్యకఊర్ధ్వకప్రహారంలో విషమప్రచారం అవలంబించి కుడి చెయ్యి
ఉపయోగించబడుతుంది.
మూ. ఏవం స్వస్తికయోగాత్ ద్వాభ్యామపి యద్ భవేత్తు హస్తాభ్యామ్,
మార్గే వితస్తిసంజ్ఞే ప్రహతే విషమః ప్రచారః స్యాత్.
50
తా. వితస్తమార్గంలో స్వస్తికీకృత (ఒకదానిపై ఒకటి అడ్డంగా ఉంచిన) రెండు
హస్తాలతో ప్రహారం చేయబడుతుంది. విషమప్రచారంలో కూడ ఈ విధంగానే ప్రహార
ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. స్వఛ్ఛన్దతస్తు కరయోః ప్రహతం శేషేషు మార్గకరణేషు,
అడ్డితగోముఖయోగాత్ సమవిషమో హస్తసఞ్చరః.
51
తా. ఇతరమార్గాలలో సౌకర్యాన్ని పట్టి హస్తప్రహారం స్వేచ్ఛ ప్రకారం చేయవచ్చును.
అయితే అత - గోముఖాల సంమిశ్రణం చేసినప్పుడు మాత్రం సమవిషమహస్తప్రచారం
ఉపయోగించాలి.
మూ. శృష్ణారహాస్యసంయోగే వాద్యం యోజ్యం తథాద్దితే మార్గే,
వీరాద్భుతరౌద్రాణాం వితస్తమార్గేణ వాద్యం స్యాత్.
52
తా. శృంగారహాస్యాల సంయోగంలో వాద్యం అడితమార్గంలో ఉండాలి. వీరాద్భుత
రౌద్రాలలో వాద్యం వితస్తమార్గంలో ఉండాలి.
మూ. కరుణరసే త్విహ వాద్యం యోజ్యం చాలిప్తకరణమార్గేణ,
బీభత్సభయానకయోస్తధైవ నిత్యం గోముఖ్యా.
53
తా. కరుణరసంలో వాద్యం అలిప్తమార్గంలో ఉండాలి. బీభత్సభయానకాలలో
వాద్యం గోముఖీమార్గంలో ఉండాలి.
మూ. రసభావసత్త్వయోగం దృష్ట్వాభినయం గతిప్రచారం చ,
వాద్యం నిత్యం కార్యం తథా తథా స్థానసంయోగాత్.
54
తా. రసభావాలను, పాత్రస్వభావాన్ని, అభినయమును, గతులను, ప్రచారములను,
దృశ్యానికి సంబంధించిన దేశకాలాదులను దృష్టిలో ఉంచుకొని తదనుగుణంగా వాద్య
ప్రయోగం జరగాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b2wbuq15hhib72eq1608vrpdsqarsq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1058</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230619</id>
    <revision>
      <id>587167</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము మూ. ఏవం ప్రహతవిధానం కార్యం మార్గాశ్రితైః రసైః సమ్యక్, వక్ష్యామ్యతశ్చ భూయో దర్దురపణవాశ్రితం వాద్యమ్. 1041 55 తా. ఈ విధంగా మార్గాశ్రితమైన వాద్యవిధానం రసాన...'</comment>
      <origin>587167</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="osbb4t168c0ot7d0y6jvlfu6y0czfpx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
మూ. ఏవం ప్రహతవిధానం కార్యం మార్గాశ్రితైః రసైః సమ్యక్,
వక్ష్యామ్యతశ్చ భూయో దర్దురపణవాశ్రితం వాద్యమ్.
1041
55
తా. ఈ విధంగా మార్గాశ్రితమైన వాద్యవిధానం రసానుగుణంగా జరగాలి. ఇప్పుడు
దర్దురపణవాలకు సంబంధించిన వాద్యవిధానం మళ్లీ చెపుతాను.
మూ. అతివాదితమనువాద్యం సమవాదితముచ్యతే వాద్యమ్,
తత్రాతివదితం స్యాత్ పుష్కరాణామగ్రతో యత్తు.
యత్త్వనుగతం మృదజ్జెరనువాదితముచ్యతే తు తద్వాద్యమ్,
సమవాదితం మృదజ్జెర్ జ్ఞేయం సామ్యేన యద్వాద్యమ్.
56
57
తా. అతివాదితం, అనువాదితం, సమవాదితం అని వాద్యాల వాదనం మూడు
విధాలు. ప్రయోగసమయంలో, పుష్కరాదులను ఎదుట ఉంచి వాదనం చేయడం
అతివాదితం. ఒక మృదంగవాదనం మరొక మృదంగవాదనాన్ని అనుసరించి జరిగితే
అది అనువాదితం. రెండు మృదంగాలను కలిపి ఒకే సమయంలో వాదనం చేస్తే అది
సమవాదితం.
మూ. కఖగా పణధారవాజో ప్రహరణాద్ బహులాం ధ్రాహులామ్,
ఏతే వర్ణా నిత్యం పణవాతోద్యవిధానే ప్రయోక్తవ్యాః.
58
తా. పణవవాదనంలో, క, ఖ, గ, పణ (ఘ), ర, బ, అజ్, ప్ర, హ, ణ, బ్ర, హు,
లాం, హు, లాం
ఈ వర్ణాల ప్రయోగం ఉండాలి.
-
మూ. కిరి మం థో థో ణో ధోత్ర హులాం కిరి ఘిణ్ణం ణో ణో
కణ్ణాం మట మట ర్థి తే టేటే దోణ్ణాం పణవవాద్యమ్.
తా. పణవవాద్యవాదనంలో - “కిరి ... దోణ్ణం&quot; అను వర్ణా లుండాలి.
మూ. తస్య ప్రహతం కార్యం కనిష్టికానామికాగ్రకేశైవ,
నానాకరణవిభాగం పణవే శిథిలాయతే తద్t.
చో కిరి
59
తా. పణవవాదనిపుణులు, పణవాన్ని కనిష్ఠికాగ్రంచేత, అనామికాగ్రంచేత,
శిథిలంగాను (మెల్లగాను) ఆయతంగాను (గట్టిగాను) ప్రహారాలు చేస్తూ, వివిధకరణాల
విభాగాన్ని సుస్పష్టంగా చూపుతారు.
మూ. వాద్యాః కనిష్ఠికానామికాభ్యాం తు కరణరాగవర్ణాః,
శేషాస్తు ప్రహారవిధౌ స్మృతాః ప్రహారాశ్చ వాద్యానామ్.
60
తా. కరణాలను రాగయుక్తాలుగాను అలంకృతాలుగాను చేయడానికి వాద్యాలమీద
కనిష్టికా - అనామికాప్రహారాల ద్వారా ధ్వనులు పలికించాలి. ఇతరసమయాలలో ఆన్బీ
వెళ్లను ఉపయోగిస్తు పలికించవచ్చును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>osbb4t168c0ot7d0y6jvlfu6y0czfpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1059</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230620</id>
    <revision>
      <id>587168</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1042 మూ. కోణానామికవాద్యం మధ్యాఙ్గుల్యా హి వాదనం కార్యమ్, కోణానామికవాద్యం శుద్ధం ప్రహతం భవేదేతత్. నాట్యశాస్త్రము 61 తా. కోణంతోను అనామికతోను చేసే వాదనాన్ని మధ్యాంగులితో ప్రారం...'</comment>
      <origin>587168</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="0fdn2m1k4rnfd5isedbngtqj5njr1z9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1042
మూ. కోణానామికవాద్యం మధ్యాఙ్గుల్యా హి వాదనం కార్యమ్,
కోణానామికవాద్యం శుద్ధం ప్రహతం భవేదేతత్.
నాట్యశాస్త్రము
61
తా. కోణంతోను అనామికతోను చేసే వాదనాన్ని మధ్యాంగులితో ప్రారంభించాలి.
కోణానామికలతో చేసిన ప్రహతం శుద్ధప్రహతం అవుతుంది.
మూ. భ్రాన్తకరణయోగాద్ త్రికులహమిత్యేతత్ బ్రాన్తవాదనాగ్రకృతమ్,
రిభితకరణాను బధ్ధాస్తత్రాభ్యస్తో త్ర రకారస్తు.
62
తా. రిభితకరణాన్ని ప్రయోగించేటప్పుడు, దాని ప్రారంభంలో 'త్రికులహమ్'
ఏర్పడుతుంది. అది రిఖితకరణం గాను, అనుబంధంగాను కొనసాగుతుంది. దీనికి 'ర'ను
రెట్టింపు చేసి చేర్చాలి.
మూ. మిశ్రకరణానుబన్దే ద్రేకారస్తూర్వహస్తసంయోగాత్,
స తు వాదకేన వాద్యో ధుర్యేణ విశేషతః కార్యక
63
తా. మిశ్రకరణాల అనుబంధంలో ఊర్ధ్వహస్తంతో ప్రహారం చేసి ప్రకారం
పలికించాలి. మంచి వాద్యవాదకులు దీనిని విశేషించి చక్కగా ప్రయోగిస్తారు.
మూ. స్వరచిత్రకరణరమ్యం కార్యం తథా కనిష్ఠికాగ్రేణ,
తత్రైవ కార్యా దోష్ణమథాణిణి కఋతప్రహారా వై.
64
తా. స్వరాలలో చిత్రత్వాన్ని సంపాదించే వేరు వేరు కరణాలలోను కనిష్ఠికాగ్ర
ప్రహారంతో ఆవిర్భవింపచెయ్యాలి. ఆ అంగులితోనే ప్రహారంచేసి అ,ణి,ణి లు పలికించాలి.
మూ. కృత్వా తు శిథిలకక్ష్యాం కార్యాస్తు కనిష్ఠికాగ్రకోణేన,
తేనైవ చరేద్ధత్వోధ్వాణభాగే ఇత్యఞ్చతేనైవ.
65
తా. పణవవాదనం :- దీని వాదనం శిథిలంగా కట్టిన పణవవాద్యంమీద కనిష్ఠికాగ్ర
భాగంతో చేయబడుతుంది. బిగించి కట్టిన పణవంమీద, అంచితహస్తంతో ధత్వాధ్వాణ
ధ్వని పలికించబడుతుంది.
మూ. అజ్కితశిథిలే పణవే కరణతణిణకృతాః ప్రహారాస్తు,
భ్రాన్తకరణాః సతథా స్వతకక్ష్యే ప్రశిథిలే చ.
66
తా. బిగించి కట్టిన పణవంమీద నైనా, వదులుగా కట్టిన పణవంపై నైనా ప్రహారాల
ద్వారా కఠణతణి - లను పలికించవచ్చును. అయితే - ఈ విధమైన భ్రాన్త (అనియమిత)
కరణాలను, పణవం శిథిలంగా బంధించి ఉన్నప్పుడు పలికించకూడదు.
మూ. అజ్చీతకక్ష్యే పణవే 'ఖఖరటణ' కృతాః ప్రహారాస్తు,
తథేన్తతః ప్రహారాః పణవే కార్యాః సదా శిథిలకక్ష్యే.
67&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0fdn2m1k4rnfd5isedbngtqj5njr1z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1060</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230621</id>
    <revision>
      <id>587169</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1043 తా. బిగించి కట్టిన పణవంమీద ఖ, ఖ, ర,ట,ణ, ల ప్రహారాలు చెయ్యాలి. శిథిలంగా కట్టిన పణవంమీద వాదనప్రహారాలచేత తత, కేన్ వంటి వాటిని పలికించవచ్చును. మూ. కఖరటకృతాః...'</comment>
      <origin>587169</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="fiijpsvs3lu0917ywzmu7izgadmuamm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1043
తా. బిగించి కట్టిన పణవంమీద ఖ, ఖ, ర,ట,ణ, ల ప్రహారాలు చెయ్యాలి. శిథిలంగా
కట్టిన పణవంమీద వాదనప్రహారాలచేత తత, కేన్ వంటి వాటిని పలికించవచ్చును.
మూ. కఖరటకృతాః ప్రహారాః సోచ్ఛ్వాసే పణవే విధాతవ్యాః,
శేషా బ్రాన్తకయోగాత్ సంయోగకృతాః సంవిధాతవ్యాః.
తా. బిగించిన పణవంమీద ప్రహారాలచేత క, ఖ, ర, ట
ప్రహారాలు అనియతకరణాలతో కలిసి ఉండవచ్చును.
మూ. టఙ్కరానుస్వననం పణవే కక్షాణ్చితే తు సంభవతి,
తేన చ ణకారయుక్తో హ్హ ఇతి పణవే ప్రహారః స్యాత్.
68
-లు పలికించాలి. ఈ
69
తా. బిగించిన పణవంమీద 'ట' యొక్క అనుస్వానం పలికించడం కుదురుతుంది.
అదే విధంగా పణవంమీద 'హ' అని ణకారయుక్తప్రహారం చేయవచ్చును.
మూ. తిర్యగృహీతవాదనముఖవర్తిత ఇప్యతే ప్రహారో. యమ్,
కహులాం క్రకులాం క్రమాదితి క్రకులా మితం ప్రహారః స్యాత్.
70
తా. పణవం ముఖంపైన అడ్డంగా ప్రహారం చేసి కహులాం, క్రకులాం, క్రకులాం,
అను ధ్వనులు పలికించవచ్చును.
మూ. ఏవం పణవే వాద్యం విధివత్సబిక్షేపతో మయాభిహితమ్,
వ్యాఖ్యామ్యతః పరమహం దర్దురవాక్యాక్షరాణ్యేవమ్.
71
తా. దర్దురవాదనం :- పణవంమీద వాదనం చేసే విధానం సంక్షిప్తంగా చెప్పాను.
ఇపుడు దర్డురంమీద పలికించ దగిన వాక్యాలను అక్షరాలను గూర్చి వివరిస్తాను.
మూ. రేక్షతి త్రికలౌ క్లేచద్రో గోణో హథీణ్ణ సంయుక్తాః
ఇతి దర్దురే ప్రహారాః కార్యా ముక్తా థణణ్ణాంశ్చ.
72
తా. దర్దురంమీద ముక్తవాదనదశలో ప్రహారాలు చేసి - రేక్లతి, త్రికల, క్లేచద్రో,
గోణేం, హథిణ్ణ, ధణణ్ణ శబ్దాలు పలికించవచ్చును.
మూ. కార్యాస్తత్రే ణణక్షా రగ్రధ్ర ఇతి చ దక్షిణకరేణ,
వామేన గోమూరత్థాననఖస్పృష్టః ప్రకారో౨ గ్రే.
73
తా. కుడిచేతి ప్రహారాలతో ఏణణ, క్షార, గ్రహ్లి - పలికించవచ్చును.
ఎడమచేతితో, నఖాగ్రాలు దర్డురానికి తగలకుండా, ప్రహారాలు చేసి 'గోమూరత్థా' పలికించ
వచ్చును.
మూ. ముక్తాతీత్రిత్రిణభవేన్నివీడితేవై కరద్వయేనాపి,
విముక్తగ్రహణస్యాన్తో స్వనే నిపీడితే చైవ.
74&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fiijpsvs3lu0917ywzmu7izgadmuamm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1061</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230622</id>
    <revision>
      <id>587170</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1044 నాట్యశాస్త్రము తా. బిగించిన (నిపీడితేన) రెండు చేతులతో ప్రహారం చేసి 'ముక్తాతీత్రి' పలికించ వచ్చును. ముక్తగ్రహణం తరవాత ధ్వనులను నిపీడితములు చేయవచ్చును. మూ. స్యాత్ వీడితే చ...'</comment>
      <origin>587170</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4244" sha1="qu7k72rzx7oh4fpgf5gpa2c29xt5j6u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1044
నాట్యశాస్త్రము
తా. బిగించిన (నిపీడితేన) రెండు చేతులతో ప్రహారం చేసి 'ముక్తాతీత్రి' పలికించ
వచ్చును. ముక్తగ్రహణం తరవాత ధ్వనులను నిపీడితములు చేయవచ్చును.
మూ. స్యాత్ వీడితే చ థితేనత్రనిత్యమథాపి వా,
శేషా భవన్తి ముక్తా గ్రస్త ఇతి దైవ నిగృహీతే.
75
తా. చేతులు పీడితాలుగా ఉంచి 'థితేనత్ర' పలికించవచ్చును. ముక్తరూపంలో
పలికించిన ఈ ధ్వనులు ఒక విశిష్టరూపంలో ఉంటాయి. నిగృహీతప్రహారం చేసి పలికించిన
ధ్వనులు ముక్తరూపంలో కాని గ్రస్తరూపంలో కాని ఉంటాయి.
మూ. శీఘ్రకరణానువిద్ధస్థితిరేవ హి వైస్వరస్థలితం స్యాత్,
ఇతి దర్దురప్రహారాః సమాసతస్తత్ర విజ్ఞేయాః.
76
తా. శీఘ్రంగా, వేగంగా వాదనం చేస్తే స్వరంలో స్థలనం రావడానికి అవకాశం
ఉంటుంది. (ఆ విషయంలో జాగరూకులై ఉండాలి) ఈ విధంగా దర్దురప్రహారాల స్వరూపం
సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.
మూ. ఏవం త్యసంకరకృతా ప్రహారవిశుద్ధిరిహ కీర్తితా తద్భిః,
దర్దురపణవమృదజ్జెర్మిశ్రితవాద్యం ప్రవక్ష్యామి.
77
తా. ఈ విధంగా విశుద్ధమైన వాదనవిధానం దానియందు నైపుణ్యం కలవారు
బోధించి ఉన్నారు. ఇప్పుడు దర్దుర - పణవ - మృదంగాలతో కలిపి చేసే మిశ్రితవాద్యం
చెపుతాను.
మూ. తత్ర వ్యక్తీభావం వాద్యే గచ్ఛన్తి మిశ్రితాః కేచిత్,
కేచిద్యుపగత్కరణాః కేచిత్పర్యాయకరణాస్తు.
78
తా. వాద్యాల మిశ్రితరూపంలో కొన్ని కరణాలు ఒక విధమైన విశిష్టరూపంలో
వ్యక్తం అవుతాయి. కొన్ని కరణాలు ఒకే సమయంలోను, కొన్ని ఒకదాని తరువాత
ఒకటి వ్యక్తం అవుతాయి.
మూ. ఏకైకసంప్రయుక్తా వర్ణా ణగరాస్తదైవ సంప్రోక్తవ్యాః,
ఘీం కా కత్థం త్రైఖో కహులం తకితా మృదర్గేషు.
అథ దర్దురే దజ్ స్యేజ్ బ్రౌజ్ కహులాం మటర్థి పణవే చ,
థం మటబ్ధిదాం కహులాం మటల్జి దేజ్ నేజ్వమిశ్రస్తు.
79
80
తా. మిశ్రితవాదనంలో - స్వతంత్రప్రహారాలుగా - ణ, గ, ర, లు. మృదంగం
మీద ఘీంకా, కత్థం, త్రైఖో, కహులం, తకితాలు పణవంమీదా దర్దురంమీద - దజ్,
స్యేజ్, ద్రౌజ్, కహులాం, మట`, దేజ్, నేజ్ లు మిత్రాలుగాను పలికించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qu7k72rzx7oh4fpgf5gpa2c29xt5j6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1062</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230623</id>
    <revision>
      <id>587171</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము మూ. ఏభ్యో యేన్యే శేషాస్తే మిశ్రా ఏవ నిత్యశః కార్యాః, పూర్వే ... పి చ మిశ్రత్వం ప్రజన్తి సర్వే యథాప్రయోగమ్. 1045 81 తా. మిగిలిన కరణా లన్నీ మిశ్రితరూపంలో ఉంచాల...'</comment>
      <origin>587171</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4127" sha1="q67jo9pen0ogyjvfssov0c5peihiltl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
మూ. ఏభ్యో యేన్యే శేషాస్తే మిశ్రా ఏవ నిత్యశః కార్యాః,
పూర్వే ... పి చ మిశ్రత్వం ప్రజన్తి సర్వే యథాప్రయోగమ్.
1045
81
తా. మిగిలిన కరణా లన్నీ మిశ్రితరూపంలో ఉంచాలి. ఐతే - పైన చెప్పినవాటిని
కూడ ప్రయోగానుసారం మిశ్రితాలుగా చేయవచ్చును.
మూ. అథ యుగపత్కరణం కహులాం ణ్ణణాం ఖ ఖు ణ్ణి ఖే,
ద్రోమో ద్రోణం థోథో ర్థి ద్వం ఏవం యోజ్యం పణవే వాద్యమ్.
82
తా. యుగపత్కరణంలో - పణవంమీద కహులాం, ణ్ణణ్ణాం ఖ ఖు ణే ఖే ద్రోమో
ద్రోణం థో థో థిం ర్థిద్వం - ఇవి పలికించాలి.
మూ. ధుర్యకృతం చ క్రమశః కరణం పరివాదకేన కర్తవ్యమ్,
టటటటే ఘోణణణ కిరిణి కిణికిణ్ణా కృతం చేతి.
83
తా. ధుర్యుడు (వాదకగణనాయకుడు) చేసిన కరణాన్ని, పరివాదకుడు (వాదకుడు)
ప్రయోగిస్తూ - టటటటే ఘోణణణ కిరిణి కిణికిణ్ణా అని పలికించాలి.
మూ. పణవస్య చానుబన్దే కార్యంణ్ణు ఖు ఖుణేతి వాద్యన్తు,
భూయః కృతప్రతికృతభేదో మార్దణ్ణికదర్దురిభ్యాం చ.
84
తా. పణవానికి అనుబంధంగా ణ్ణు, ఖు, ఖుణ, అని పలికించాలి. దానికి బదులుగా,
మార్దంగికదర్దురిలు మళ్లీ కృత - ప్రతికృతం చెయ్యాలి.
మూ. యద్యత్ కుర్యాన్మురణే ప్రహారజాతం గతిప్రచారేషు,
అనుగతమక్షరవృత్తం తదేవ వాద్యం తు పణవే .పి.
85
తా. (రూపకప్రదర్శనాలలో పాత్రల) గతిప్రచారాలలోను, ఇతర స్థితులలోను,
మురజంమీద ఏ అక్షరాల (కరణాల) వాదనం చేయబడుతుందో వాటి నన్నింటినీ, ఆ
సమయాలలో, పణవవాదనంలో కూడ ప్రయోగించాలి.
మూ. న హి చిత్రం కర్తవ్యం గతిప్రచారేషు వాదనం తద్భిః,
సమవిషమం తత్ర హి యన్న లక్ష్యం పాదసంచారే.
86
తా. పాత్రల గతిప్రచారస్థితిలో చిత్రవాదనం చేయకూడదు. పాదగత్యాదులలో
సరియైన ప్రమాణం లేకపోతే ఆ సమయంలో వాదనం సమవిషమం అయిపోయింది.
మూ. ఉపరికరణే యథేష్టం కర్తవ్యం పణవే మృదజే చ,
తత్ర ప్రహారకరణైః మృదఙ్గవాద్యం విధాతవ్యమ్.
87
తా. పణవ - మృదంగాల వాదనంలో ఉపరిపాణికరణాల ప్రయోగం యథేష్టంగా
చేయవచ్చును. మృదంగవాదం సమానప్రహారాలతో జరగాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q67jo9pen0ogyjvfssov0c5peihiltl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1063</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230624</id>
    <revision>
      <id>587172</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1046 మూ. ప్రాయేణ సర్వాతోద్యేష్వాదౌ పణవగ్రహః ప్రయోక్తవ్యః, వక్ష్యామ్యతః పరమహం దస్బుక్ పేస్తతితా తేతిత్సదేవేతి. రేమితనృతామతి ఇతి దర్దురే ప్రహారః స్యాత్, తథోర్ముక్తే నిషణే చ...'</comment>
      <origin>587172</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4043" sha1="ptb1nn0e3dw5g3nyyg1dofb92bnyz1v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1046
మూ. ప్రాయేణ సర్వాతోద్యేష్వాదౌ పణవగ్రహః ప్రయోక్తవ్యః,
వక్ష్యామ్యతః పరమహం దస్బుక్ పేస్తతితా తేతిత్సదేవేతి.
రేమితనృతామతి ఇతి దర్దురే ప్రహారః స్యాత్,
తథోర్ముక్తే నిషణే చ కార్యస్తత్ర ణణ్ణారే.
నాట్యశాస్త్రము
88
89
తా. అన్ని వాద్యాలు కలిపి వాదనం చేసే టప్పుడు పణవవాదనంతో ప్రారం
భించాలి.
ఇప్పుడు నేను దర్దురప్రహారాలను గూర్చి చెపుతాను. దసృక్, సేన్తతితా, తేతిత్స,
దేవే, రమిత, నృతా, మతి - ఇవి దర్దురప్రహారాలు. వీటిని ముక్తరూపంలో రెండు
పర్యాయాలు పలికించిన తరువాత, ఆగి, 'ణణ్ణార' వంటి ప్రహారాలు పలికించాలి.
మూ. బ్రేథ్రోకిథీతి దక్షిణకరేణ వామే తు గుదథిం క్లమ్,
తత్త్వవృష్ణా కరాగ్రేణ ముక్తే తమితీ చైవం నిగృహ్య.
శీఘ్రం కరణానుబన్ధస్థితిరేవ హి తకం స్యాత్,
ఇతి దర్దురే ప్రహారం వక్ష్యామ్యూర్థం కరణజాతమ్.
90
91
తా. కుడిచేతితో బ్రేద్రో కిఫ్టీ - అని, ఎడమ చేతితో గుదథిం వలం అనీ పలికించాలి.
తరువాత చేతుల అగ్రభాగాలతో 'తత్వవృష్ఠ' పలికించి, రెండు చేతులూ 'తం' మోగించిన
పిమ్మట ఆపివెయ్యాలి. మిగిలిన కరణాల అనుబంధాలను 'తకం'తో ఉచితరీతిలో కూర్చాలి.
ఇదే దర్దురవాదన విధానం. ఇపుడు నేను కరణాలలోని ఆరు భేదాలు చెపుతాను.
మూ. రూపం కృతప్రతికృతం ప్రతిభేదో రూపశేషమోఘశ్చ,
షష్ఠీ వై ప్రతిశుష్కేత్యేవం జ్ఞేయం కరణజాతమ్.
92
తా. రూపం, కృతప్రతికృతం, ప్రతిభేదం, రూపశేషం, అతిశుష్కం, ఓఘం - అని
కరణాలు ఆరు విధాలు.
మూ. తత్ర రూపం నామ ద్విహస్తకరణవిభక్తమ్. యథా - ఘం ఖు ఖు ణ ఖ ఘం
క్రమం త్థామం త్యేత్తరం ఘటాం ఘతి మేథి ఘేణ్ణా కట గుద్ద రణ కిటీ ఘం మౌ కఘటం
ఇతి రూపమ్.
కఖం
-
తా. రెండు చేతులతో విభక్తరూపంలో కరణాలను పలికించడం రూపం ; “ఘం
కఖం&quot; ఇది ఉదాహరణం.
మూ. కృతప్రతికృతం నామ యత్రైకం కరణం త్రికముద్భావయతి. యథా - థం -
ఘు ణ ఖథం క్రమత్థ వగ్గేం రఘటాం ఘటత్తి ఘం త్సాం ఇదుఘే కుహలాణ్ణం దోధోణ
ఇతి కృతప్రతికృతాఖ్యమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ptb1nn0e3dw5g3nyyg1dofb92bnyz1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1064</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230625</id>
    <revision>
      <id>587173</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1047 తా. త్రిపుష్కరాలమీద ఒక కరణం పలికించడం కృతప్రతికృతం. ఉదా :- &quot;థం ధోణ&quot;. మూ. ప్రతిభేదో నామ యుగపత్కృతే కరణే మృదఙ్ఞానాం యదుపరికరణేన గచ్ఛతి. యథా - ధో ధో ణా ఖో లా...'</comment>
      <origin>587173</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4114" sha1="71cdhwgkp4lou471vnmzohntksx19lt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1047
తా. త్రిపుష్కరాలమీద ఒక కరణం పలికించడం కృతప్రతికృతం. ఉదా :- &quot;థం
ధోణ&quot;.
మూ. ప్రతిభేదో నామ యుగపత్కృతే కరణే మృదఙ్ఞానాం యదుపరికరణేన గచ్ఛతి.
యథా - ధో ధో ణా ఖో లా ల ణా ణా ర్థి తభి ఘణాం ఏభిః కరణ విశేషః ప్రతిభేదో
నామ విజ్ఞేయః.
తా. మృదంగాలమీద రెండు కరణాలను కలిపి పలికించిన తరువాత, ఉపరిపాణిని
(వాదనంకోసం) తీసికొంటే అది ప్రతిభేదం. ఉదా :- . &quot;ధోధో ... ఘణ్ణాం”.
మూ. రూపశేషం నామ కరణా నామవిశేషః. యథా - ఖు ఖు ణో ణ్ణా మట ఘేం
మౌజ్జా మటఘాటా మథి ఆల్ల్యాం ఘోం ఇతి వాద్యం రూపశేషః.
-
తా. కరణాలలో భేదం లేకపోవడం రూపశేషం. ఉదా : “ఖుఖు ... ఘోం&quot;.
మూ. ప్రతిశుష్కం నామ అనుస్వరో మార్గణ్ణికపాణవికదుర్గురికాణామ్. యథా
ఘటమటతి దుణథేర్ణకటి కేఘేజ్ ఘోజ్ ఘోణ్ణాఘోణ భో భో ఖ కుటకిట వకతి ణణతి
ప్రతిశుష్కాఖ్యం సదా కరణమ్.
తా. మృదంగ - పణవ - దర్దుదాలు మూడూ కలిసి వాయిస్తున్నప్పుడు అన్నీ ఒకే
స్వరంలో లేదా అనుస్వరంలో ఉండడం ప్రతిశుష్కం. ఉదా : &quot;ఘటమటలి... ణణతి&quot;.
మూ. ఓఘో నామ చతుష్కాఖ్యే సర్వభాణవిధేయే ద్రుతపాణిలయయోగేన నద్యోఘఘోష
రవవత్ ఓఘః. యథా - థంకిటి మంథిహి కిటి ఫేజ్ ఘణాణం ఘేజ్జా ఘోణ ఘోణ
ఘటు ఘేజ్ ఘం ఘే విరిణి ణగేహంథైథోథో తధై ఘే చ.
తా. వాద్యా లన్నింటినీ ద్రుతపాణిలయంలో వాదనం చేస్తూ, నిరంతరమైన ధ్వని,
నదుల ప్రవాహాల ధ్వని వలె పుట్టించడం ఓఘం. ఉదా : &quot;థంకిటి ... ఘేచ”.
మూ. కరణానాం సమాయోగః షడ్విధః పరికీర్తితః,
అనేనైవ విధానేన యోజ్యం బాష్కరణం బుధైః.
93
తా. కరణాలను మిశ్రం చేసే విధానం ఇంతవరకు చెప్పబడినది. బుధులు ఈ
పద్ధతినే అనుసరించి బాష్కరణం ఏర్పరచుకోవాలి.
మూ. త్రియతిర్నామ - సమా, ప్రోతోగతా, గోపుచ్ఛా చేతి. యతిర్లయపాణీనాం త్రివిధః
సంయోగః. స చ త్రిప్రకారో భవతి. యథా - రాద్ధం, విధ్ధం, శయ్యాగతమితి, త్రిలయం
నామ - ద్రుతో, మధ్యో, విలమిృతశ్చేతి. త్రిపాణికం నామ - సమపాణిః, అర్ధపాణిః,
ఉపరిపాణిశ్చేతి. ఏవం త్రిప్రకారః సంయోగః కరణేషు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>71cdhwgkp4lou471vnmzohntksx19lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1065</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230626</id>
    <revision>
      <id>587174</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1048 నాట్యశాస్త్రము తా. సమ, స్రోతోగత, గోపుచ్ఛ అని మూడు యతుల పేర్లు; మూడు పద్ధతులలో జరిగే లయ - పాణుల మూడు విధాలైన సంయోగానికి యతి అని పేరు. అది రాష్ట్రం, విద్ధం, శయ్యాగతం అని మూడు వి...'</comment>
      <origin>587174</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="cy7wflaqo4grbqf95i165j9vurx346u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1048
నాట్యశాస్త్రము
తా. సమ, స్రోతోగత, గోపుచ్ఛ అని మూడు యతుల పేర్లు; మూడు పద్ధతులలో
జరిగే లయ - పాణుల మూడు విధాలైన సంయోగానికి యతి అని పేరు. అది రాష్ట్రం,
విద్ధం, శయ్యాగతం అని మూడు విధాలు. ధ్రుతం, మధ్యం, విలంబితం అని మూడు
లయల పేర్లు. సమపాణి, అర్ధపాణి, ఉపరిపాణి అనేది త్రిపాణికం. ఈ విధంగా కరణాలలో
సంయోగం మూడు రీతులలో ఉంటుంది.
మూ. సమా యతీర్ద్రుతశ్చాపి లయో యత్ర భవేదథ,
తథైవోపరిపాణిశ్చ రాద్ధస్యైష విధిర్భవేత్.
తా. సమాయతి, ద్రుతలయ, ఉపరిపాణి ఉన్న వాద్యం రాద్ధం.
మూ. తథా వాద్యప్రధానం చోపరిపాణిః సమా యతిః,
ద్రుతశ్చాపి యో యత్ర రాద్ధం వాద్యస్తు తద్ భవేత్.
94
95
తా. దేనియందు వాద్యం ప్రధానంగా ఉంటూ, ఉపరిపాణి, సమయతి, ధ్రుతలయ
ఉంటుందో ఆ వాద్యం రాద్ధం అను పేరు గలది.
మూ. స్రోతోగతా యతిర్యత్ర లయో మధ్యస్తథైవ చ,
సమపాణిస్తథా చైవ విద్ధం వాద్యం తు తద్భవేత్.
తా. ప్రోత్రోవహయతి, మధ్యలయ, సమపాణి ఉన్నది విద్ధవాద్యం.
మూ. వార్తికో వృత్తిమార్గః స్యాత్ దక్షిణో గీతవాద్యయోః,
పాత్రేషూత్తమమధ్యేషు విద్ధం వాద్యముదాహృతమ్.
96
97
తా. ఉత్తమ - మధ్యమపాత్ర లున్న దశలో వార్తికమార్గం గాని దక్షిణమార్గం గాని
ప్రయోగించినప్పుడు సంగీతంలోని గీతాలలోను, వాద్యాలలోను చేసే వాద్యవాదనానికి
కూడ వి అని పేరు.
మూ. అర్ధపాణిస్తు యత్ర స్యాత్ తథా చైవ స్థితో లయః,
యతిశ్చైవ తు గోపుచ్ఛా వాద్యం శయ్యాగతం తు తత్.
98
తా. అర్థపాణిప్రహారము, విలంబితలయ, గోపుచ్ఛయతి ఉన్నది శయ్యాగతవాదనం.
మూ. యథా చ గీతిప్రాధాన్యం మార్గశైవ హి దక్షిణః,
అత్యుక్తమేవాతోద్యేషు వాద్యం శయ్యాగతం భవేత్.
99
తా. దేనిలో గీతానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుందో, దక్షిణమార్గం ఉంటుందో, అత్యుక్త
ప్రహారాలతో వాదనం చేయబడుతుందో ఆ వాద్యం కూడ శయ్యాగతవాద్యం.
మూ. స్థితాల్లయాత్ ప్రభృత్యేషాం ప్రమాణం సంప్రవర్తతే,
కార్యా హానిః కలానాం చ శేషేష్వన్యేషు పాణిషు.
100&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cy7wflaqo4grbqf95i165j9vurx346u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1066</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230627</id>
    <revision>
      <id>587175</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1049 తా. వీటి ప్రమాణం విలంబితలయాదులచేత నియమితం అవుతుంది. ఇతరపాణులలో కలలను తగ్గించాలి. మూ. యతయః పాణయశ్చైవ లయా వై వాద్యసంశ్రయాః, యథా కామం హి కర్తవ్యా నాట్య...'</comment>
      <origin>587175</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3445" sha1="72mp6epckp2ncpdoi59tnw0pxxdpe65" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1049
తా. వీటి ప్రమాణం విలంబితలయాదులచేత నియమితం అవుతుంది.
ఇతరపాణులలో కలలను తగ్గించాలి.
మూ. యతయః పాణయశ్చైవ లయా వై వాద్యసంశ్రయాః,
యథా కామం హి కర్తవ్యా నాట్యయుక్తిమవేక్ష్య చ.
101
తా. నాట్యప్రయోగం అవసరాలను పట్టి వాద్యాలకు సంబంధించిన యతులను,
పాణులను లయలను ఇచ్చానుసారం ఉపయోగించవచ్చును.
మూ. త్రిస్రో మార్జనా నామ -
మాయూరీ హ్యర్ధమయూరీ తథా కార్మారవీతి చ,
తీస్రస్తు మార్జనా జ్ఞేయా పుష్కరేషు స్వరాశ్రయాః.
తా. మూడు మార్జ నలనగా -
102
మయూరి, అర్ధమయూరి, కార్మారవి అను మూడు విధాలైన మార్జనలు
వాద్యస్వరాలకు సంబంధించినవి.
మూ. గాన్టారో వామకే కార్యః షడ్జీ దక్షిణపుష్కరే,
ఊర్ధ్వకే మధ్యమశ్చైవ మాయూర్యాం తు స్వరాః మతాః.
103
తా. మాయూరీమార్జనలో - ఎడమ పుష్కరంమీద గాంధారస్వరము, కుడి పుష్కరం
మీద స్వరము, ఊర్ధ్వం మీద మధ్యమస్వరము ఉంటాయి.
మూ. వామకే పుష్కరే షడ్జః ఋషభో దక్షిణే తథా,
ఊర్ధ్వకే దైవతశ్చైవమర్ధమాయూర్యుదాహృతా.
104
తా. అర్ధమాయూరీ మార్జనలో వామపుష్కరంమీద షడ్జస్వరము, దక్షిణపుష్కరం
మీద ఋషభము, ఊర్ధ్వకం మీద ధైవతము ఉంటాయి.
మూ. ఋషభః పుష్కరే వామే షదో దక్షిణపుష్కరే,
పఞ్చమశ్చోర్ద్వకే కార్యః కార్మారవ్యాః స్వరాస్త్వమీ.
105
తా. వామపుష్కరంమీద ఋషభము, దక్షిణపుష్కరంమీద షడ్జము, ఊర్ధ్వకం మీద
పంచమము ప్రయోగించాలి. ఇవి కార్కారవీమార్జనస్వరాలు.
మూ. ఏతేషామనువాదీ తు జాతిరాగస్వరాన్వితః,
ఆలిఖ్యే మార్జనం ప్రాప్య నిషాదః సంవిధీయతే.
106
తా. ఆలింగ్యంలో మార్జనమునందు, రాగస్వరయుక్త మైన, అనువాదిస్వరమైన
నిషాదాన్ని ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>72mp6epckp2ncpdoi59tnw0pxxdpe65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1067</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230628</id>
    <revision>
      <id>587176</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1050 మూ. మయూరీ మధ్యమే గ్రామే షడ్డే త్వర్థా తథైవ చ, కార్మారవీ తు గాన్దారే సాధారణసమాశ్రయా. నాట్యశాస్త్రము 107 తా. మధ్యమగ్రామంలో మాయూరీమార్జన, షడ్జగ్రామంలో అర్ధమాయూరీమార్జన, గాంధ...'</comment>
      <origin>587176</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="ffbox4n0yo0fpkxc5cfvky5esq0nql5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1050
మూ. మయూరీ మధ్యమే గ్రామే షడ్డే త్వర్థా తథైవ చ,
కార్మారవీ తు గాన్దారే సాధారణసమాశ్రయా.
నాట్యశాస్త్రము
107
తా. మధ్యమగ్రామంలో మాయూరీమార్జన, షడ్జగ్రామంలో అర్ధమాయూరీమార్జన,
గాంధార గ్రామంలో కార్మారవీమార్జన ఉంటుంది. ఇది సాధారణస్వరాలను ఆశ్రయించి
ఉంటుంది.
మూ. స్వరాః స్థానస్థితా యే తు శ్రుతిసాధారణాశ్రయాః,
త ఏవ మార్జనకృతాః శేషాః సఞ్చరిణః స్మృతాః.
108
తా. శ్రుతిసాధారణసంబద్ధములైన స్వరాలు నిశ్చిత మైనవి. ఇవి మార్జనలతో
సంబంధించి ఉంటాయి. మిగిలినవి సంచారులు (అనియతాలు)గా ఉంటాయి.
మూ. వామకే చోర్ధ్వకే కార్యా ఆహార్యా లేపతః స్వరాః,
శైథిల్యాదాయ తత్వాచ్చ తథా త్వాలిజ్యకాణ్కితే.
109
తా. వామక - ఊర్ధ్వకాలతో వాదనం చేయడానికి ముందు వాటికి లేపనం
చెయ్యాలి. దానివల్ల వాటి ద్వారా అవసరమైన స్వరాలను పలికించడానికి శక్యం అవుతుంది.
ఇదే పద్ధతి ఆలింగ్య - ఆంకికాల విషయాలలో కూడ అవలంబించాలి.
మూ. శైథిల్యాదాయతత్వాచ్చ చర్మస్ఫోటనయాపి చ,
ఏవం స్వరోద్భవః కార్యః మార్జనాసు ప్రయోక్తృభిః.
110
తా. వాద్యవాదకులు (వాద్యాల) - చర్మను శిథిల మయేటట్లు చేసి, లేదా బిగించి,
లేదా దానికి రంధ్రాలు చేసి కావాలను కొన్న స్వరాలను, మార్జనలలో పుట్టించాలి.
మూ. మార్జనా మృత్కృతా కార్యా వామకోర్ధ్వకయోః సదా,
లక్షణం మృత్తికాయాస్తు గదతోమే నిబోధత.
111
తా. మృత్తికతో లేపనం చేయడం ద్వారా వామక - ఊర్ధ్వకాల మార్జన చెయ్యాలి.
(లేపనానికి ఉపయోగించే) మృత్తిక ఎలాంటి దుండాలో చెపుతాను; వినండి.
మూ. నిఃశర్కరా నిఃసికతా, నిస్తృణా నితుషా తథా,
న విచ్ఛిన్నాన విశదా నక్షారా కటుకా న చ.
112
నావదాతా న కృష్ణా చ నామ్లా నైవ చ తిక్తికా,
మృత్తికా లేపనే శస్తా తయా కార్యా తు మార్జనా.
113
తా. చిన్న రాళ్లు గాని, ఇసుకకాని, గడ్డి గాని, గింజల పొల్లు గాని లేనిది, విడిపోనిది,
తెల్లగా గాని, ఉప్పగా గాని, కారంగా గాని, పచ్చగా గాని, నల్లగా గాని, పుల్లగా గాని,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ffbox4n0yo0fpkxc5cfvky5esq0nql5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1068</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230629</id>
    <revision>
      <id>587177</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1051 చేదుగా గాని లేనిదీ అయిన మట్టి లేపనానికి ప్రశస్తమైనది. దానిని ఉపయోగించి మార్జనలు చెయ్యాలి. మూ. నదీకూల ప్రదేశస్థా శ్యామా యా మృత్తికా భవేత్, తోయాపసరణ...'</comment>
      <origin>587177</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3927" sha1="kq17nncllxfwju1mntldc1r3x4cbfuh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1051
చేదుగా గాని లేనిదీ అయిన మట్టి లేపనానికి ప్రశస్తమైనది. దానిని ఉపయోగించి మార్జనలు
చెయ్యాలి.
మూ. నదీకూల ప్రదేశస్థా శ్యామా యా మృత్తికా భవేత్,
తోయాపసరణశ్లేక్షణా తయా కార్యా కు మార్జనా.
114
తా. నదీతీర
ప్రదేశాలలో ఉండే శ్యామవర్ణమైన, నీళ్లు తొలగిపోయి చిక్కపడిన
(ఒండ్రు మట్టితో మార్జన (మార్జనకొరకు ఉపయోగించే లేపనం) చెయ్యాలి.
మూ. బహువ్యాష్యవదాతా చ కృష్ణా గుర్వీ న చ స్థిరా,
సతుషా న స్వనకరీ శ్యామా యత్ర న దృశ్యతే.
తత్ర గోధూమచూర్ణం వా యవచూర్ణం చ దాపయేత్,
యవగోధూమచూర్ణం తు కదాచిదుపయుజ్యతే.
115
116
తా. ఎక్కువగా పాకిపోయేదీ, తెల్లనిది లేదా నల్లనిది, బరువెక్కువగా ఉండేదీ,
స్థిరంగా నిలవనిది, పొల్లుతో నిండినది, ధ్వని పుట్టించనిది అయిన మట్టీ లభ్యం కానప్పుడు
గోధుమచూర్ణంగాని, యవల చూర్ణం గాని ఉపయోగించాలి. అప్పు డప్పుడు గోధుమయవ
చూర్ణాలు కలిపి ఉపయోగించాలి.
మూ. ఏకస్తస్య చ దోషః స్యాత్ ఏకస్వరకృతం భవేత్
ఏవం తు మార్జనాయోగాత్ శ్యామా స్వరకరీ భవేత్
త్రిసంయోగస్య వక్ష్యామి లక్షణం ద్విజసత్తమాః.
117
తా. దీనిలో (గోధుమచూర్ణంలో) ఒకే దోషం ఉంటుంది; అది ఏమనగా - దానితో
లేపనం చేస్తే ఒకే విధమైన స్వరం పుట్టిస్తుంది. అందుచేత మార్జనాలలో శ్యామ వర్ణం
గల మృత్తికయే మంచిస్వరాలను పుట్టిస్తుంది.
ద్విజసత్తములారా! ఇపుడు త్రీసంయోగలక్షణం చెపుతాను.
మూ. త్రిసంయోగో నామ - గురుసంచయో, లఘుసంచయో, గురులఘుసంచయశ్చేతి.
తత్ర గురుసంచయో నామ గురుస్థిత లయౌఘప్రవృత్తా. యథా -
ఘేతో కేతాం చవ్దాం ఖేతాం ద్వంద్వం తథైవ భేతార్ధం,
ద్వంద్వం ద్రాఘేతాం కత్తాం భేతామితి గురూణి స్యుః
తా. గురుసంచయము, లఘుసంచయము, గురులఘుసంచయము
-
వీటికి
త్రిసంయోగం అని పేరు. గురువులు, స్థితలయ, ఓఘప్రవృత్తి - వీటి కలయిక గురు
సంచయం. ఉదా :- &quot;ఘేతో ... ఖత్తాం&quot;.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kq17nncllxfwju1mntldc1r3x4cbfuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1069</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230630</id>
    <revision>
      <id>587178</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1052 నాట్యశాస్త్రము మూ. లఘుసఞ్చయో నామ లఘుకే ద్రుతలయప్రవృత్తా. యథా - ఘట మట మట ఘట మర్థి ఘటు ఘటు గురుకృతే లఘుసంచయః ఇతి సంయోగజాద్ జ్ఞేయం మృదఙ్గవాద్యం ప్రయోగజ్జెః. తా. లఘుసంచయం :- లఘు...'</comment>
      <origin>587178</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="3mzvme9u6dnhwhsyenpjs5dt1vtyl2c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1052
నాట్యశాస్త్రము
మూ. లఘుసఞ్చయో నామ లఘుకే ద్రుతలయప్రవృత్తా. యథా -
ఘట మట మట ఘట మర్థి ఘటు ఘటు గురుకృతే లఘుసంచయః
ఇతి సంయోగజాద్ జ్ఞేయం మృదఙ్గవాద్యం ప్రయోగజ్జెః.
తా. లఘుసంచయం :- లఘుద్రుతలయాల సంయోగం లఘుసంచయం.
ఉదా : “ఘట ... ఘటు&quot;.
-
ఇతి
మూ. గురులఘుసంచయో నామ - లఘుకైర్ధుతలయప్రవృత్తా. యథా - ఘట విమథి
థే మథిథం కింతా ఘం ఘం ఘమోథికం తార్ధం కటథిం కరథిం మఘవే
సంచయే గురులఘు స్యాత్.
తా. గురులఘుసంచయం - లఘువర్ణాలకు గురువర్ణాలతోకూడ సంయోగం
ద్రుతలయ సంయోగం - గురులఘుసంచయం. ఉదా
మూ. త్రిగతం నామ తత్త్వమనుగతమోఘశ్చేతి -
-
ఘట
అక్షరసదృశం వాద్యం స్ఫుటపదవర్ణం తథైవ వృత్తసమమ్,
భక్తకరణయుక్తం త్వ వాద్యం విధాతవ్యమ్.
తా. తత్త్వం, అనుగతం, ఓఘం - అనేవి త్రిగతం.
మఘ&quot;.
-
118
అక్షరాలు
తత్త్వవాద్యవాదనంలో ప్రహారాలు ఎంత సమంగా ఉండాలనగా
సుస్పష్టంగా విభక్తంగా (వేరు వేరుగా) అభివ్యక్తం కావాలి. గీతాల ఛందస్సుకు అనుగుణంగా
ఉండాలి. కరణాలు చక్కగా విభక్తములై ఉండాలి.
మూ. సమపాణ్యవరపాణియుతం స్ఫుటప్రహారకరణానుగతం చైవ,
గేయానుగతవాద్యస్య భవేశ్ ఘాతం తదనుగతమ్.
119
తా. వాద్యవాదనం సమపాణితో కాని అవరపాణితో కాని ప్రారంభం అవుతుంది.
దానిలో వివిధప్రహారాలచేత వెలికి దీయబడిన కరణా లుంటాయి. అది గీతాన్ని అనుసరించి
నడవాలి. అది అనుగతవాద్యం.
మూ. నైకకరణాశ్రయయుతం హ్యుపరిపాణికం లయం చ,
ఆవిద్ధకరణబహులం యోజ్యం వాద్యం బుథైరోఘే.
120
తా. 'ఓఘవాద్య' వాదనం ఉపరిపాణితో ప్రారంభం అవుతుంది. ఏదైన ఒకే
కరణాన్ని ఆశ్రయించి ఉండదు. దీనిలో ద్రుతలయ, ఆవిద్ధకరణబాహుల్యమూ ఉంటాయి.
మూ. సర్వస్యైవ హి వాద్యస్య హ్యష్టా సామ్యా భవన్తి హి,
తద్యథా -&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3mzvme9u6dnhwhsyenpjs5dt1vtyl2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1070</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230631</id>
    <revision>
      <id>587179</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము అక్షరసమమఙ్గసమం తాలలయగతిసమం గ్రహసమం చ, న్యాసాపన్యాససమం పాణిసమం చైవ విజ్ఞేయమ్. 1053 121 తా. అన్ని వాద్యాలలోను ఎనిమిది సామ్యాలుంటాయి - అక్షరసమం, అంగసమం, తాలస...'</comment>
      <origin>587179</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3500" sha1="okqe34uoayqgzn1q9ymt6mkynp9hozx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
అక్షరసమమఙ్గసమం తాలలయగతిసమం గ్రహసమం చ,
న్యాసాపన్యాససమం పాణిసమం చైవ విజ్ఞేయమ్.
1053
121
తా. అన్ని వాద్యాలలోను ఎనిమిది సామ్యాలుంటాయి - అక్షరసమం, అంగసమం,
తాలసమం, లయసమం, యతిసమం, గ్రహసమం, న్యాసాపన్యాససమం, పాణిసమం,
అని వీటి పేర్లు.
మూ. యద్వృత్తం తు భవేద్దానం గురులఘ్వక్షరాన్వితమ్,
తదృత్తం తు భవేద్వాద్యం తదక్షరసమం స్మృతమ్.
122
తా. గానం ఏ వృత్తంలో ఉంటుందో, ఆవృత్తంలోని గురులఘ్వక్షరాలను పలికిస్తూ
చేసిన వాదనం అక్షరసమం.
మూ. ధ్రువాణాం గ్రహమోక్షేషు కలాన్తరకలాసు చ,
యదఙ్గత్రిగతం వాద్యం తదఙ్గసమముచ్యతే.
123
తా. ధ్రువాగీతాల మూడు అంగాలను అనుసరిస్తూ, ధ్రువల గ్రహము (ఆరంభము)
మోక్షము (అంతము), కలలు, అంతరకలలు - వీటి అంగాల సమత్వాన్ని చూపుతూ
నడిచిన వాదనం అంగసమం.
మూ. యచ్ఛరీరం భవేద్దానం కళాకాలప్రమాణతః,
తత్ప్రమాణం తు యద్వాద్యం తద్వై తాలసమం స్మృతమ్.
124
తా. కలా - కాల
ప్రమాణాల ద్వారా గీతస్వరూపాన్ని చూపే వాదనం తాలసమం.
మూ. స్థితే మధ్యే ద్రుతే వాపి లయే గానం చ యద్భవేత్,
తథైవ యద్భవేద్వాద్యం తద్వై లయసమం భవేత్.
125
తా. ప్రారంభంనుంచీ కూడ గానం ఏ స్థితలయలో, మధ్యలయలో లేదా
తలయలో నడుస్తూంటుందో ఆ లయనే అనుసరించే వాద్యం లయసమం.
మూ. సమా స్రోతోగతా వాపి గోపుచ్ఛా చ గతిర్యథా,
తథా భవేత్తు యద్వాద్యం తద్వై యతిసమం భవేత్.
126
తా. గీతంలోని సమా - ప్రోతవహా - గోపుచ్ఛాయతులను అనుసరించే వాద్యం
యతిసమం.
మూ. తతావనధ్ధవంశానామేకశ్రుతికృతో2పి చ,
గ్రహో గానేన సహితస్తద్వై గ్రహసమం భవేత్.
127
తా. సమానశ్రుతుల ద్వారా, తత - అవనద్ధ - సుషిరవాద్యాలు గీతంతో సమంగా
ఉంటే అది గ్రహసమం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>okqe34uoayqgzn1q9ymt6mkynp9hozx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1071</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230632</id>
    <revision>
      <id>587180</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1054 మూ. న్యాసాపన్యాసయోగస్తు స్వరాణాం హి యథా భవేత్, వంశవీణోద్భవం వాద్యం వ్యాసాపన్యాసజం తు తత్. నాట్యశాస్త్రము 128 తా. వంశీ - వీణావాదనంలోని వ్యాస - అపన్యాసస్వరాలు గీతంతో సమంగా ఉం...'</comment>
      <origin>587180</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4125" sha1="0ypdoep5tqzt3cntvwtl5505bdxamwq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1054
మూ. న్యాసాపన్యాసయోగస్తు స్వరాణాం హి యథా భవేత్,
వంశవీణోద్భవం వాద్యం వ్యాసాపన్యాసజం తు తత్.
నాట్యశాస్త్రము
128
తా. వంశీ - వీణావాదనంలోని వ్యాస - అపన్యాసస్వరాలు గీతంతో సమంగా
ఉంటే అది న్యాసాపన్యాససమం.
మూ. సమపాణ్యర్ధపాణిస్థం తథైవోపరిపాణికమ్,
గీతానుగం చ యద్వాద్యం స్మృతం పాణిసమం తు తత్.
తా. సమపాణి
-
129
అర్ధపాణి ఉపరిపాణివాదనాలు గీతాలను అనుసరించి
ఉన్నట్లయితే అది పాణిసమం.
మూ. అష్టాదశజాతికమితి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః - తద్యథా - శుద్ధా, ఏక
రూపా, దేశానురూపా, దేశాదపేతరూపా, పర్యాయా, విష్కమ్భా, పర్యస్తా, సంరమా,
పారిసమస్తా, దుష్కరకరణా, ఊర్ధ్వగోష్ఠికా, ఉచ్చితికా, ఏవంవాద్యా, మృదఙ్గపణవా,
అవకీర్ణా, అర్ధావకీర్ణా, సంప్లవా, విధూతమితి. ఏతాసాం జాతీనాం లక్షణ దర్శనాన్యభివ్యా
ఖ్యాస్యామః.
తా. 'అష్టాదశజాతికమ్' అని (సూత్రరూపంలో) చెప్పినదానిని ఇప్పుడు వివరిస్తున్నాం
- శుద్దా, ఏకరూపా, దేశానురూపా, దేశాద పేతరూపా, పర్యాయా, విష్కంభా, పర్యస్తా,
సరమా, పారిసమస్తా, దుష్కరకరణా, ఊర్ధ్వగోష్ఠికా, ఉచ్చితికా, ఏవంవాద్యా,
మృదఙ్గపణవా, అవకీర్ణా, అర్ధావకీర్ణా, సంప్లవా, విధూతమ్ (అని పద్దెనిమిది జాతులు).
ఇప్పుడు ఈ జాతుల లక్షణోదాహరణలను వ్యాఖ్యానిస్తాం.
మూ. ఏకాక్షరం ద్వ్యక్షరం వా యద్వాద్యం సర్వకార్మికమ్,
నిత్యం కరణయోగేన సా శుద్ధా నామతో యథా.
130
తా. ఒకటి రెండు అక్షరాలతో అన్ని కార్యాలు జరిగిపోతాయి. దీనిని అన్ని విధాల
క్రియలలోను ఉపయోగిస్తారు. అలాంటి అవనద్ధ వాద్యవాదనం శుద్ధాజాతి. ఉదాహరణం
ఎట్లనగా -
మూ. ఖోఖోఖంఖంఖంతామ్ ఏభిర్జాత్యక్షరైః సమాయుక్తా,
సా శుద్ధా విజ్జేయా మధ్యమోత్తమస్త్రీణాం భవేజ్ఞాతిః.
131
తా. ఖోఖోఖంఖంఖం ఖంతాం - లతో నిర్మిత మైనది శుద్ధాజాతి. ఇది మధ్యమోత్తమ
స్త్రీల అభినయంలో ఉపయోగించబడుతుంది.
మూ. గోముఖీమడ్డితాలిస్తొ వితస్తం చాశ్రితా యదా,
వాదయన్తి తథైకైకమ్ ఏకరూపా హి సా యథా.
132&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0ypdoep5tqzt3cntvwtl5505bdxamwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1072</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230633</id>
    <revision>
      <id>587181</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1055 తా. అత, ఆలిప్త, వితస్తమార్గాలలో వేరు వేరుగా గోముఖీవాదనం చేస్తే అది ఏకరూపాజాతి. ఎట్లనగా - మూ. ద్రోజ్ ఘోజ్ దోజ్ ఘోజ్ దేధేజ్ అద్దితమార్గాక్షరైః సమాయుక్...'</comment>
      <origin>587181</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4107" sha1="2swuda18j2d62uz32qx9m5reovgydme" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1055
తా. అత, ఆలిప్త, వితస్తమార్గాలలో వేరు వేరుగా గోముఖీవాదనం చేస్తే అది
ఏకరూపాజాతి. ఎట్లనగా -
మూ. ద్రోజ్ ఘోజ్ దోజ్ ఘోజ్ దేధేజ్ అద్దితమార్గాక్షరైః సమాయుక్తా,
సా త్వేకరూపా జాతిర్ నౄణాం గీతవిధానతః కార్యాః.
133
తా. అడ్డతమార్గానికి చెందిన ద్రోజ్, ఘోజ్, దోజ్, ఘోజ్, దేదేజ్ అక్షరాలతో
నిర్మితమైనది ఏకరూపజాతి. పురుషులు గానం చేసేటప్పుడు దానిని ప్రయోగించాలి.
మూ. సర్వాస్వపి ప్రకృతిషు ప్రయోజ్యా సా స్థితా యా ద్రుతా వాపి,
దేశం కాలమవస్థాం చ జ్ఞాత్వా మధ్యే.. మీ వినియోజ్యా.
134
తా. ధ్రువాగీతగానం విలంబిత - ద్రుతలయలలో జరుగుతూన్నప్పుడు, అన్ని
పాత్రల విషయంలోను ఈ జాతిని ఉపయోగించవచ్చును. దేశ - కాల - అవస్థాను
సారం ఔచిత్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని దీనిని మధ్యమలయలో కూడ ప్రయోగించవచ్చును.
మూ. సర్వాతోద్యాని యత్రైకం కరణం భావయన్తి హి,
మృదఙ్గ వాద్యానుగమాదేకరూపా తు సా స్మృతా.
135
తా. మృదంగవాదనాన్ని అనుసరిస్తూ ఇతరవాద్యా లన్నీ ఒకే కరణం అవలంబిస్తే
అది కూడ ఏకరూపా.
మూ. అద్దితమార్గవిభక్తా సంభోగకృతే భవతి హి శృఙ్గరే,
దేశానురూపా జాతిః స్థితలయయుక్తా చ కర్తవ్యా.
136
తా. అతమార్గంలో వాదితమైన దేశాను రూపజాతి విలంబితలయలో సంభోగ
శృంగార సందర్భంలో ప్రయోగించబడుతుంది.
మూ. మీమతితమభూతికిమా ఏభిర్జాత్యక్షరైః సమాయుక్తా,
దేశానురూపా జాతిః శృఙ్గరే చోత్తమే స్త్రీణామ్.
137
తా. మీమతితమభూతికిమా అను అక్షరాలతో ఏర్పడు 'దేశాను రూప' జాతిని
స్త్రీల ఉత్తమశృంగారంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. వామోర్ధ్వక ప్రవృత్తబోధా క్షిప్రాపకృష్టలయయుక్తా,
దేశాదపేతరూపా కరుణరసే సా భవేజ్ఞాతిః.
తా. దేశాద పేతరూపజాతి వామక
-
138
ఊర్ధ్వకాల మీద అపకృష్ణా ధ్రువాల
ద్రుతలయలో వాయించబడుతుంది. దీనిని కరుణరసంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. ఘేద్రబ్
ఘేద్రాజ్ మేఘేమేభిర్జాత్యక్షరైః సమాయుక్తా,
దేశాదపేతరూపా సా కార్యా వాద్యయోగేషు.
139&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2swuda18j2d62uz32qx9m5reovgydme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1073</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230634</id>
    <revision>
      <id>587182</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1056 నాట్యశాస్త్రము తా. దేశాదపేతరూపజాతివాదనంలో - ఘేద్రబ్ ఘేద్రాజ్ ఘే ఘేం అక్షరా లుంటాయి. మూ. పర్యవగచ్ఛతి పూర్వం యస్మిన్ వై ప్రస్తుతం కరణజాతమ్, త్రివి. ఏ యోగే పర్యాయా నామ సా జాత...'</comment>
      <origin>587182</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3509" sha1="nvr5k1hcp3plwrocgxwurm904vhs867" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1056
నాట్యశాస్త్రము
తా. దేశాదపేతరూపజాతివాదనంలో - ఘేద్రబ్ ఘేద్రాజ్ ఘే ఘేం అక్షరా
లుంటాయి.
మూ. పర్యవగచ్ఛతి పూర్వం యస్మిన్ వై ప్రస్తుతం కరణజాతమ్,
త్రివి. ఏ యోగే పర్యాయా నామ సా జాతిః.
140
తా. ముందు ప్రారంభించిన కరణవర్గం మళ్లీ మూడు లయలలో ప్రయోగిస్తే అది
పరాయజాతి.
మూ. ధేదాజ్ ధేదేజ్ గుదుఘాజ్ ప్రాయా వామోర్ధ్వకవామహస్తసంచారా,
పర్యాయకృతా జాతిః వీరాద్భుతరౌద్రయోగేషు.
141
తా. దీనిలో వామక ఊర్ధ్వకాలమీద ఎడమచేతితో వాదనం చేసి, ధేదాజ్ ధేదేజ్
గుదుదోజ్ అక్షరాలు పలికించబడతాయి. దీనిని వీర - అద్భుత - రౌద్రరసాలలో
ప్రయోగించాలి.
మూ. గురుయుగ్మం లఘుయుగ్మం తథైవ లఘుగురూణి చైవ లఘు శైవ,
ధిజ్ మాజ్ ఘటేఘేట్ గురుఘేజ్ దఘేజ మల్టి మేత్థమ్
విష్కమ్భాఖ్యా జాతిః శృఙ్గరే చోత్తమే స్త్రీణామ్.
142
తా. రెండు గురువులు, రెండు లఘువులు, ఒక లఘువు, మూడు గురువులు,
-
ఫిజ్ మాజ్ ఘట
ఒక లఘువు - వీటితో విష్కంభజాతి నిర్మించబడుతుంది. ఉదా
ఘేజ్ గు దు ఫేజ్ ఫేజ్ ధమ తి మేత్థం. దీని యోజన ఉత్తమ స్త్రీల శృంగారంలో
ఉంటుంది.
మూ. ఏకైకాక్షరయోగాద్యద్వాద్యం సర్వమార్గసంయుక్తమ్,
పర్యస్తా సా జాతిః సమహస్తవిచారసంయుక్తా.
ఆకాశే రథవిమానఋషివిద్యాధరభుజఙ్గమాదీనామ్,
త్వరితే గతివిన్యాసే ధారాయాం చైవ పర్యస్తా.
143
144
తా. ఏకాక్షరకరణాల వాదనం అన్ని మార్గాలలోను సమప్రచారంతో చేస్తే అది
పర్యజాతి.
విమాన - ఋషి - విద్యాధరుల ఆకాశగమనంలోను, ధారావృష్టిపాతసమయం
లోను, సర్వాదుల శీఘ్ర గమనంలోను దీనిని ప్రయోగించాలి.
మూ. స్థితిగతిలయవిన్యాసే శృఙ్గరే భవేత్తు యోత్తమప్రకృతా,
పర్యస్తా జాతిర్వై సాధమపురుషేషు కర్తవ్యా.
145&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nvr5k1hcp3plwrocgxwurm904vhs867</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1074</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230635</id>
    <revision>
      <id>587183</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1057 తా. ఉత్తమపాత్రల ఆంగిక విన్యాసాలలోను, శృంగారరసావస్థలలోను, విలంబిత లయలో పాదన్యాసదశయందు ఈ జాతి ఉపయోగించబడుతుంది. అధమపాత్రల విషయంలో కూడ దీని యోజనం చే...'</comment>
      <origin>587183</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="0harbois4iosjjjabvxci0j9f08mopw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1057
తా. ఉత్తమపాత్రల ఆంగిక విన్యాసాలలోను, శృంగారరసావస్థలలోను, విలంబిత
లయలో పాదన్యాసదశయందు ఈ జాతి ఉపయోగించబడుతుంది. అధమపాత్రల
విషయంలో కూడ దీని యోజనం చేయవచ్చును.
మూ. ఘేజ్ తాజ్ ఘేజ్ తాజ్ ఘోణామేభిర్జాత్యక్షరైః సమాయుక్తా
అధమస్త్రీణాం యోజ్యా సంరమ్భా నామ వై జాతిః.
146
తా. ఫేజ్ తాజ్ ఘోణ్ణాం అక్షరాలతో కూడిన సంరంభాజాతి అధమస్త్రీపాత్రల
విషయంలో యోజితమవుతుంది.
మూ. అర్ధపాణీకరణయుక్తం హ్యాదౌ మధ్యలయేన యత్తుల్యమ్,
సంరమ్భం తద్విద్యాదన్తో వాపి ద్రుతం యస్యాః.
యథా మగఠం కుయుథ కిం
-
147
తా. సంరభాజాతిలో అర్ధపాణి, ప్రారంభంలో మధ్యలయ, అంతంలో ద్రుతలయ
ఉంటాయి. ఉదా : మగ ఠం కు యుథ కిం.
మూ. ఊర్ధ్వాజ్కదక్షిణముఖే క్షిప్తా ప్రహతా వితస్తమార్గే తు,
పార్షిసమస్తా జాతిః కార్యా శృఙ్గరహాస్యగతౌ.
148
తా. వితస్తమార్గంలో ఊర్ధ్వాంకికదక్షిణముఖంమీద తీవ్రప్రహారాలతో వాదనం చేస్తే
అది 'పారిసమస్తా' జాతి. శృంగార - హాస్యగతులలో దీని ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. తత్థం కటం మంచ్ఛి కరణైః సపార్షినిష్పీడైః,
ధౌన్ద్రజ్ గుధేజ్ గూధితాబ్ పార్షిసమస్తా పునర్జాతిః.
ధీరోత్తమపురుషాణామన్యేషాం దానవాదీనామ్.
149
తా. శబ్ధం కటం మం ఛి అను వాటిని ధౌన్రాజ్ గుథేజ్ గుధితాబ్ అను కరణాలతో
పారినిప్పీడనంచేత పలికిస్తే అది పార్షి సమాజాతి. దీనిని ధీరప్రకృతి గల ఉత్తమపురుషుల
విషయంలోను, ఇతరులైన దానవాదుల విషయంలోను ప్రయోగించాలి.
మూ. స్వస్తికహస్తవిచారా సర్వమృదఙ్గప్రహారసంయుక్తా,
సా త్రిలయవాద్యయుక్తా దుష్కరకరణా భవేజ్ఞాతిః.
150
తా. స్వస్తికాకారంలో ఉంచిన రెండు హస్తాలతో మృదంగం మీద అన్ని లయలతోను
వాయించేది దుష్కరకరణాజాతి.
మూ. దుణు దుణు దుణా కింక ధిమఘేజ్ ఘోటేజ్ మదతి దుమికిటి ఫేజ్
ఏభిర్జాత్యక్షరయోగైర్డుష్కరకరణా భవేజ్ఞాతిః.
తా. &quot;దుణు మేజ్&quot; ఇవి దుష్కరకరణజాతిలోని అక్షరాలు.
151&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0harbois4iosjjjabvxci0j9f08mopw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1075</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230636</id>
    <revision>
      <id>587184</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1058 మూ. దైత్యేన్ధభుజగరాక్షసపిశాచగన్ధర్వ గుహ్యకాదీనామ్, గతివిన్యాసే యోజ్యా దుష్కరకరణా భవేజ్ఞాతిః. నాట్యశాస్త్రము 152 తా. దుష్కరకరణజాతి దైత్యరాజు, నాగులు, రాక్షసులు, పిశాచాలు...'</comment>
      <origin>587184</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3948" sha1="so7ju96c64h1lcy8aj5qkqh67eq68us" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1058
మూ. దైత్యేన్ధభుజగరాక్షసపిశాచగన్ధర్వ గుహ్యకాదీనామ్,
గతివిన్యాసే యోజ్యా దుష్కరకరణా భవేజ్ఞాతిః.
నాట్యశాస్త్రము
152
తా. దుష్కరకరణజాతి దైత్యరాజు, నాగులు, రాక్షసులు, పిశాచాలు, గంధర్వులు,
గుహ్యకులు - వీళ్ల గతివిన్యాసంలో ప్రయోగింపబడుతుంది.
మూ. ఊర్ధ్వ దక్షిణముఖ్త్క్షిప్తహస్తప్రహతా వితస్తమార్గా చ,
అజ్కోర్ధ్వకప్రవృత్తా దక్షిణవామప్రహారాచ.
-
153
తా. వితస్తమార్గంలో ఊర్ధ్వక - అంకిక - దక్షిణమృదంగాల ముఖంమీద
ఉతప్తహస్త ప్రహారాలతో ప్రారంభించి, దక్షిణవామకాలతో, ఆంకిక - ఊర్ధ్వకాలమీద
కూడ ఇదే విధంగా వాదనం చేస్తే అది ఊర్ధ్వగోష్ఠి కాజాతి.
మూ. ప్రాయేణోద్ధతవాద్యా వితస్తమార్గాశ్రయా తు దివ్యానామ్,
అధిధృజ్ ధృజ్ ప్రాయా జాతిరియమూర్ధ్వగోష్ఠికా స్యాత్.
154
తా. వితస్తమార్గంలో, సాధారణంగా ఉద్ధతక్రమంలో అధి ధృజ్ ధృజ్ అక్షరాల
వాదనం చేస్తే ఊర్ధ్వగోష్ఠికాజాతి నిర్మిత మవుతుంది. దీనిని దివ్యప్రాతల గతి - చేష్టాడు.
లలో ప్రయోగించాలి.
మూ. సర్వమార్డైః సముద్ధృత్య యద్వాద్యకరణం భవేత్,
ఉచ్చితికాం విజానీయాద్ గూఢశృజ్ఞలికాకృతామ్.
155
తా. అన్ని మార్గాలను కలుపుతూ గూడ శృంఖలాసంబద్ధ మైన వాదనం చేస్తే
అది ఉచ్చితికాజాతి.
మూ. కేంతా కేనాఙ్గదితామేభిర్ణాత్యక్షరైః సమాయుక్తా,
రాజ్ఞాం స్వభావగమనే జాతిః కార్యోచ్చితికా తు.
156
తాకేంతా కేన్నాం గదితాం అను అక్షరక్రమం గల ఈ జాతిని రాజుల స్వాభావిక
గతియందు ప్రయోగించాలి.
మూ. గోముఖ్యక్షరసహితా సర్వమృదఙ్గప్రహారసంయుక్తా,
కుహకాభినయే యోజ్యా వైడమ్బికదృష్టలిర్దేషు.
మేటా తాతా ఫేజ్ ఫేజ్ మటట్టి ఘట ఇంఘే,
ఏభిస్త్వక్షరయోగైః రేవంవాద్యా భవేజ్ఞాతిః.
157
158
తా. ఏవంవాద్యాజాతి గోముఖికి చెందిన అక్షరాలలో వాయించబడుతుంది. దీనిలో
మృదంగప్రహారాలన్నీ ఉంచవచ్చును. కపటవేషధారులు చేసే మూక - మాయా చేష్టల&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>so7ju96c64h1lcy8aj5qkqh67eq68us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1076</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230637</id>
    <revision>
      <id>587185</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1059 సందర్భంలో దీని ప్రయోగం ఉంటుంది. దీనిలోని అక్షరక్రమం - ఘేజ్జా టాదౌ తాథితా ఫేజ్ ఫేజ్ మటలి ఘటఇంఘే. మూ. వామనవిహ్వలఖజ్ఞానాం వాళ్లే చాశన్యాహతపాదానామ్, ఏవ...'</comment>
      <origin>587185</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3929" sha1="s4ji13ou2ph1uref1pnczdn2xf6fddz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1059
సందర్భంలో దీని ప్రయోగం ఉంటుంది. దీనిలోని అక్షరక్రమం - ఘేజ్జా టాదౌ తాథితా
ఫేజ్ ఫేజ్ మటలి ఘటఇంఘే.
మూ. వామనవిహ్వలఖజ్ఞానాం వాళ్లే చాశన్యాహతపాదానామ్,
ఏవం
పాద్యా
జాతిస్త్ర్వేషాం గమనే తు కర్తవ్యా.
159
తా. పొట్టివాళ్లు, వ్యాకులత చెందినవాళ్లు, కుంటివాళ్లు, శరీరంమీద ఏదో నొప్పితో
బాధపడుతున్నవాళ్లు, దెబ్బతగిలినవాళ్లు ఇలాంటి వాళ్ల గమనంలో ఈ ఏవంవాద్యా
జాతి ప్రయోగించాలి.
-
మూ. పృథివీవాదితం యత్ర సర్వతో న్యేషు దృశ్యతే,
మృదఙ్గపణవా నామ సా జాతిః సార్వమణ్చికీ.
160
తా. కరణాల వేరు వేరు విభాగాలలో, నేలమీద కూడ ప్రహారం చేస్తూ వాదనం
చేస్తే అది మృదఙ్గపణవాజాతి. దీని ప్రయోగం అన్ని మఞ్చస్థావస్థలలోను చేయవచ్చును.
మూ. థ్రోం థ్రోం టేం టేమేభిర్ణాత్యక్షరైః సమాయుక్తా,
మృదఙ్గపవా ఏ స్త్రీణాం భవేణ్ణాతిః.
161
తా. థ్రోం థ్రోం టేం టేం అను అక్షరాలు క్రమంగా ఉన్న ఈ జాతి స్త్రీల వివిధ
చేష్టాసమయాలలో, మృదంగాలమీద, పణవాలమీద ప్రయోగించబడుతుంది.
మూ. అవకీర్ణం తు యద్వాద్యం త్రిగుణైర్వాద్యకరణైర్మృదఙ్ఞానామ్,
దర్దురపణవోపగమాదవకీర్ణా నామ సా జాతిః.
162
తా. మూడు రెట్ల కరణాలతో మృదంగవాదనం అవకీర్ణాజాతి. దీనిని దర్దురపణవ
కాలతో చేర్చి చేస్తే అది అర్ధావకీర్ణ.
మూ. కేస్తాం కేస్తాం కేస్తామేభిర్జాత్యక్షరైస్తు సంయుక్తా,
గోముఖమార్గే జాతిః సా చైవంగుణా విధాతవ్యా.
163
తా. గోముఖమార్గంలో - కేంతాం కేంతాం కేంతం అను అక్షరక్రమంలో ఉంటే
ఇది అర్ధవకీర్ణాజాతి.
మూ. అర్ధవకీర్ణవిధైః కరణైరిహ మార్గయోగలఘుయుక్తేః,
దర్దురపణవమృదజ్జెరర్ధార్ధం వాదనే కార్యమ్.
థజ్ గదఘేణాం సేద్దామేభిర్ణాత్యక్షరైస్తు సంయుక్తా,
సంప్లవమితి విజ్ఞేయా కర్తవ్యా వా సరైః (?) కరణైః.
164
165
తా. అర్ధావకీర్ణాజాతికి సంబంధించిన అర్ధవిధానంతో పణవ - మృదంగాలను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s4ji13ou2ph1uref1pnczdn2xf6fddz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1077</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230638</id>
    <revision>
      <id>587186</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1060 నాట్యశాస్త్రము ఉపయుక్తమార్గంలో ఉన్న లఘ్వక్షరాలతో వాదనం చేస్తూ, థజ్, గద, ఘేంటా, సేద్దా అక్షరాలను అక్రమంలో పలికిస్తే అది సంప్లవాజాతి. మూ. సర్వాఙ్గులిచలనకృతా సర్వమృదఙ్గప్...'</comment>
      <origin>587186</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="f1737gcoqcyzih1janzpkw12ifsowmz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1060
నాట్యశాస్త్రము
ఉపయుక్తమార్గంలో ఉన్న లఘ్వక్షరాలతో వాదనం చేస్తూ, థజ్, గద, ఘేంటా, సేద్దా
అక్షరాలను అక్రమంలో పలికిస్తే అది సంప్లవాజాతి.
మూ. సర్వాఙ్గులిచలనకృతా సర్వమృదఙ్గప్రహారసంయుక్తా,
భీతగతినభోగత్యోః సంప్లవజాతిర్విధాతవ్యా.
166
తా. ఈ సంప్లవాజాతిని అన్ని వేళ్లతోను, మృదంగంయొక్క అన్ని ప్రహారాలు
చేస్తూ చేసి, భయపడిన వాని గతియందు, ఆకాశగమనం చేసే పాత్రల గతియందు
ప్రయోగించాలి.
మూ. దివ్యైర్నానాకరణైశ్చిత్రైర్మృదఙ్గప్రహారసంయుక్తేః,
స్వాభావికోత్తమగతౌ వివృతాజాతిర్విధాతవ్యా.
167
తా. మృదంగం మీద దివ్యములైన అసాధారణములైన కరణాలతో ప్రహారాలు
చేస్తూ వివృతాజాతిని నిర్మించాలి. దీని ప్రయోగం ఉత్తమపాత్రల గతిసమయాలలో
ఉంటుంది.
మూ. దరిగే గుదుఘేజ్ తిలి క్లామ రళి కణం కుర్రామ,
ఏభిశ్చాక్షరయోగైర్విధూతజాతిర్విధాతవ్యా.
168
తా. విధూతజాతి, దరిగే గుడుథేజ్ తితి కామ టతి కణం కుక్రామ అను అక్షరాలతో
నిర్మింపబడుతుంది.
మూ. ఏతా గతిప్రచారేషు విజ్ఞేయా జాతయో బుధైః,
యాశ్చ నోక్తా మయా చాస్మిన్ తా గ్రాహ్యా లోకతో2ర్థతః.
169
తా. పాత్రల గతిప్రచారసమయాలలో ప్రయోగించే ఈ జాతులను గూర్చి బుధులు
సరిగా తెలుసుకోవాలి. ఇక్కడ నేను చెప్పని వేవైనా ఉంటే, అవసరాన్ని పట్టి వాటిని
లోకంనుండి గ్రహించాలి.
మూ. ఏవమేతేన విధినా కర్తవ్యం వాదనం బుధైః,
గతిప్రచారే గీతే చ దశరూపే విశేషతః.
170
తా. బుధజనులు వాద్యాలను ఇప్పుడు చెప్పిన విధానం అనుసరిస్తూ, పాత్రల గతి
ప్రచారాలలోను, గీతాలలోను, విశేషించి దశరూపకంలోను ప్రయోగించాలి.
మూ. సప్తరూపవిధానే చ ఛన్దస్యాసారితే తథా,
తత్త్వం చానుగతం చైవ తథోఘోవాద్యమిష్యతే.
171
తా. తత్త్వ - అనుగత - ఓఘవాదనాలను సప్తరూపగీతాలలోను, ఆసారితవిధి
లోను ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f1737gcoqcyzih1janzpkw12ifsowmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1078</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230639</id>
    <revision>
      <id>587187</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1061 మూ. వాద్యం గుర్వక్షరకృతం తథాల్పాక్షరమేవ చ, గతిప్రచారే కర్తవ్యం గానే సామ్యమి హేచ్ఛతా. 172 తా. రెండు వాద్యాలలోను సామ్యం ఉండాలనుకొన్నప్పుడు గురు - లఘు అక...'</comment>
      <origin>587187</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3979" sha1="fa12vo2h0hs6ones9zwgquvvttbnwrn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1061
మూ. వాద్యం గుర్వక్షరకృతం తథాల్పాక్షరమేవ చ,
గతిప్రచారే కర్తవ్యం గానే సామ్యమి హేచ్ఛతా.
172
తా. రెండు వాద్యాలలోను సామ్యం ఉండాలనుకొన్నప్పుడు గురు - లఘు అక్షరాలతో
నిర్మితమైన వాదనాన్ని పాత్రల గతులయందు, ఇతరచేష్టలయందు గీతంతో కలిపి చెయ్యాలి.
మూ. తత్త్వం చానుగతం చైవ ఓఘశ్చాపి కదాచన,
రాజాం లలితభావత్వాత్ యోజ్యం వాద్యం స్వభావజమ్.
173
తా. రాజులు సాధారణంగా లలితస్వభావం కలవారై ఉంటారు గాన వాళ్లకు
సంబంధించిన క్రియలలో తత్త్వ - అనుగతాలు అప్పుడప్పుడు ఓఘమూ కూడ వాటి
స్వాభావిక
రూపంలో ప్రయోగించవచ్చును.
మూ. తత్త్వం తు ప్రథమే గానే ద్వితీయే.. నుగతం భవేత్,
తృతీయే త్వాఘసంజ్ఞం తు వాద్యం గతిపరిక్రమే.
174
తా. పాత్రల గతులయందు ఇతరక్రియలయందు (వాళ్లు అవి అభినయించే
సమయంలో) మొదటి గీతంలో తత్త్వవాద్యము, రెండవదానిలో అనుగతము ప్రయో
గించాలి.
మూ. శేషాణాం ఛన్దతశ్చిత్రం ధ్రువాణాం సంప్రయోజయేత్,
అథ స్థితాపకృష్ణాయాం వాద్యం చానుగతం భవేత్.
175
తా. మిగిలిన ధ్రువాసమయాలలో ఇచ్చానుసారం యథాశాస్త్రంగా వాద్యవాదనం
చేయవచ్చు. అయితే - స్థితాపకృష్టాధ్రువలో మాత్రం అనుగతవాద్యం ప్రయోగించాలి.
మూ. ప్రావేశితీనాం కర్తవ్యం లయశ్చానుగతం తథా,
నైమిక్యన్తరగతం కార్యం త్రిలయవాదితమ్.
176
తా. ప్రావేశికీధ్రువలో వాద్యవాదనం అనుగతలయలో ఉండాలి. నైష్క్రమికీ
ధ్రువలోను అన్తరాధ్రువలోను వాద్యవాదనం మూడు లయలలోను ఉండవచ్చును.
మూ. ద్రుతం ప్రాసాదికీనాం చ ధ్రువా పఞ్చవిధా భవేత్,
ఏవం ధ్రువాణాం కర్తవ్యం వాద్యం ప్రకరణాశ్రయమ్.
177
తా. ప్రాసాదికీధ్రువలో వాద్యవాదనం ద్రుతలయలో ఉండాలి. ఈ విధంగా -
ఐదు విధాల ధ్రువలలో, పాత్రల అవస్థలను అనుసరించి వాద్యవాదనం జరగాలి.
మూ. యో మాత్రాంశవికల్పస్తు ధ్రువాపాదే భవేదిహ,
స తు భాణేన కర్తవ్యస్త జ్జెర్గతిపరిక్రమే.
178&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fa12vo2h0hs6ones9zwgquvvttbnwrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1079</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230640</id>
    <revision>
      <id>587188</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1062 నాట్యశాస్త్రము తా. పాత్రల చలనంలోను, ఇతరక్రియల అభినయసమయంలోను ధ్రువాపాదాలలో చెప్పిన మాత్రల విభాగాన్ని వాద్యవాదనం ద్వారా, వాద్యనిపుణులు సూచిస్తూండాలి. మూ. ఏవం గతిప్రచారే...'</comment>
      <origin>587188</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4382" sha1="b4ucekortjyb5haqr07ajehr8i0moi8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1062
నాట్యశాస్త్రము
తా. పాత్రల చలనంలోను, ఇతరక్రియల అభినయసమయంలోను ధ్రువాపాదాలలో
చెప్పిన మాత్రల విభాగాన్ని వాద్యవాదనం ద్వారా, వాద్యనిపుణులు సూచిస్తూండాలి.
మూ. ఏవం గతిప్రచారేషు వాద్యం యోజ్యం ప్రయోక్తృభిః,
అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి గ్రహాన్ బాజ్జసమాశ్రయాన్.
179
తా. పాత్రల గతిప్రచారాలలో వాద్యప్రయోక్తలు వాద్యాన్ని ఈ విధంగా ప్రయో
గించాలి. ఇటుపైన వాద్యాలకు సంబంధించిన గ్రహాలను చెపుతాను.
మూ. శమ్యాతాలగ్రహాః కేచిత్ తథా చ తర్జనీగ్రహాః,
తథాకాశగ్రహాః కేచిత్ ప్రదేశిన్యా గ్రహాః పఠే.
180
తా. కొందరు ఆచార్యుల అభిప్రాయం ప్రకారం - వాద్యగ్రహం (వాద్యారంభం)
శమ్యా - తాలాలతో జరగాలి. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం తర్జనితోను, కొందరి
అభిప్రాయం ప్రకారం ఆకాశం (శూన్యస్థానం) తోను, కొందరిప్రకారం మధ్యమాంగులి
తోను చెయ్యాలి.
మూ. తత్ర శమ్యాగ్రహా జ్జేయా నిత్యం దక్షిణపుష్కరే,
వామోర్ధ్వకే గ్రహాశ్చాపి జ్ఞేయాస్తాలగ్రహా బుధైః
తర్జనీగ్రాహకా నిత్యమాలిజ్య పరికీర్తితాః.
181
తా. దక్షిణపుష్కరంమీద శమ్య గ్రహంగా ఉంటుంది. వామ - ఊర్ధ్వకాల మీద
తాలగ్రహం గ్రహంగా ఉంటుంది. ఆలింగ్యంమీద తర్జనితో గ్రహం చేయబడుతుంది.
మూ. అథాకాశగ్రహః ప్రోక్తో నిష్క్రమే వా ప్రయోజితః,
ఆసారితా నిత్యశమ్యా ద్వితాలాస్తు ధ్రువాఙ్గజాః.
లయం చ న గ్రహం గానం తత్ర స్యాత్తర్ణనీగ్రహాః,
శీర్షకం చోద్ధతా చైవ ప్రదేశిన్యా గ్రహాః స్మృతాః.
182
183
తా. నిష్క్రమంలో ఆకాశంనుంచి గ్రహం జరగవచ్చును. ఆసారితగీతాలలో
ఎల్లప్పుడు శమ్యాగ్రహం ఉంటుంది. ధ్రువాంగాలనుండి రెండు తాలాలు ఉద్ధృతము
లవుతాయి (?), లయగ్రహం కాని గీతగ్రహం కాని ఉండవు. అక్కడ తర్జనితో వాద్యారంభం
చెయ్యాలి. శీర్షిక - ఉద్దతాధువల గ్రహం ప్రదేశిని (మధ్యమాంగులి) ద్వారా జరుగుతుంది.
మూ. నత్కుటస్యాడ్జితాయాశ్చ ప్రాసాదిక్యాస్తథైవ చ,
సన్నిపాతగ్రహా జ్ఞేయాస్తఖైవైకకలా విధిః.
184
తా. నత్కుట - అడ్డితాల గ్రహం, ప్రాసాదికీ ధ్రువాగ్రహం సంనిపాతతో
జరుగుతుంది. దీని ప్రమాణం ఒకే కల మాత్రమే ఉండాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b4ucekortjyb5haqr07ajehr8i0moi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1080</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230641</id>
    <revision>
      <id>587189</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము మూ. ఆకాశగ్రహకా జ్ఞేయాశ్చతుర్ద్వికలయోగజాః, తథా చాఙ్గనిబద్ధాని గీతకాని యథాక్రమమ్. 1063 185 తా. ఆకాశగ్రహలో రెండేసి కలల నాలుగు భాగాలుంటాయి. దీని గీతాలు దీనిక...'</comment>
      <origin>587189</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3853" sha1="pq4dnt3u3zwoakmrb38rq3ajyjtcslt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
మూ. ఆకాశగ్రహకా జ్ఞేయాశ్చతుర్ద్వికలయోగజాః,
తథా చాఙ్గనిబద్ధాని గీతకాని యథాక్రమమ్.
1063
185
తా. ఆకాశగ్రహలో రెండేసి కలల నాలుగు భాగాలుంటాయి. దీని గీతాలు దీనికి
అనుగుణంగా ఉండేటట్లు ఒక క్రమంలో కూర్చబడిన అంగాలతో ఉంటాయి.
మూ. ఏవమేతే బుథైరాయా గ్రహా భాణసమాశ్రయాః,
తాణ్డవే సుకుమారే చ వాద్యం వక్ష్యామ్యతః పరమ్.
186
తా. భాండానికి సంబంధించిన గ్రహాలను గూర్చి పండితులు పైన చెప్పినట్లు
తెలుసుకోవాలి. ఇపుడు తాబ్దంలోను, లాస్యంలోను వాద్యం ఎలా ప్రయోగించాలో
చెపుతాను.
మూ. అభాణమేకం గానస్య పరివర్తం ప్రయోజయేత్,
తస్యాన్తో సన్నిపాతస్తు కార్యో భాబ్దగ్రహే బుధైః.
187
తా. వాద్యవాదనం ఏమీ లేకుండా గీతం యొక్క ఒక పరివర్తం చెయ్యాలి. అది
పూర్తి యైనతరువాత వాద్యవాదనంలో సంనిపాతగ్రహం ప్రయోగించాలి.
మూ. అథవా నృత్తశోభార్థమజ్గాఙ్గ పరివర్తనమ్,
గీతకస్య ప్రకర్తవ్యం లయస్య పరివర్తనమ్.
188
తా. లేదా - నృత్తానికి శోభ కలగడం కోసం గీతగానవిధానంలో పరివర్తనం
(మార్పు) చేయవచ్చును. గీతంలో లయకు పరివర్తనం చేయవచ్చును.
మూ. యత్రాభినేయమఙ్గం తు న వాద్యం తత్ర యోజయేత్,
యత్రాఙ్గహారనృత్యం తు తత్ర వాద్యం ప్రయోజయేత్.
189
తా. గీతాంగాన్ని దేనినైనా అభినయిస్తూన్నప్పుడు వాద్యం ప్రయోగించకూడదు.
అయితే - ఆ అభినయం అంగహారనృత్యరూపంలో జరుగుతూన్నప్పుడు వాద్యం ప్రయో
గించాలి.
మూ. యదా గీతవశాదఙ్గం భూయో భూయో నివర్తతే,
తత్రాద్యమభినేయం తు శేషం నృత్తేన యోజయేత్.
190
తా. గీతప్రయోగంలోని ఆవశ్యకతను పట్టి అంగం మాటిమాటికీ ఆవృత్తి చేయవలసి
ఉంటే, అప్పుడు మొదటిదానిని అభినయించి, తరువాతి వాటిని నృత్తం ద్వారా
ప్రదర్శించాలి.
మూ. యదవృత్తం తు పదం గానే తాదృశం గానమిష్యతే,
గీతవాద్యప్రమాణేన కుర్యాచ్చాఙ్గ విచేష్టితమ్.
191&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pq4dnt3u3zwoakmrb38rq3ajyjtcslt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1081</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230642</id>
    <revision>
      <id>587190</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1064 నాట్యశాస్త్రము తా. గీతంలో ఉన్న ఛందస్సును అనుసరించి వాద్యవాదనం జరగాలి. గీతవాద్య వాదనాల ప్రమాణానికి అనురూపంగా అంగచేష్టలు ఉండాలి. మూ. వాద్యం గుర్వక్షరకృతం తథాల్పాక్షరయోజ...'</comment>
      <origin>587190</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3878" sha1="rmh37icmr92xzcwtr4kgy0vjs55u19p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1064
నాట్యశాస్త్రము
తా. గీతంలో ఉన్న ఛందస్సును అనుసరించి వాద్యవాదనం జరగాలి. గీతవాద్య
వాదనాల ప్రమాణానికి అనురూపంగా అంగచేష్టలు ఉండాలి.
మూ. వాద్యం గుర్వక్షరకృతం తథాల్పాక్షరయోజితమ్,
ముఖోపవహనే కార్యే ప్రకృష్టం వర్ణతస్తథా.
తా. ముఖంలోను, ఉపోహనంలోను
192
లఘ్వక్షరాల భేదం వేరుగా,
స్పష్టంగా తెలిసే విధంగా వాద్యవాదనం ఉండాలి. వర్ణాల నిర్మాణంలో వ్యవధానం ద్వారా
వాద్యంలో ఈ భేదం చూపవచ్చును.
మూ. స్థితే స్వల్పప్రహారం తు మధ్యే క్షరసమం తథా,
కార్యం తు గీతకే వాద్యం ద్రుతే చోపరిపాణికమ్.
193
తా. గీతంతో చేసే వాద్యవాదనం విలంబితలయలో చిన్న ప్రహారాలతో (దెబ్బల)
తోను మధ్యలయలో వర్ణాలను స్పష్టంగా వినిపించే విధంగాను, ద్రుతలయలో ఉపరిపాణి
లోను జరగాలి.
మూ. సమం రక్తం విభక్తం చ స్ఫుటం శుద్ధప్రహారజమ్,
నృత్తాఙ్గగ్రాహి కాలభైర్వాద్యం యోజ్యం తు తాణ్డవే.
194
తా. సమము, మనోహరము, స్పష్టంగా విభాగాలు తెలిసేది, శుద్ధప్రహారాలచేత
పుట్టించినది, నృత్తాంగాలకు అనుగుణంగా ఉండేది అయిన వాద్యవాదనం, కాలప్రమాణ
వేత్త లైన వాదకులు, తాండవసమయంలో ప్రయోగించాలి.
మూ. సనృత్తేషు ప్రయోగేషు తత్త్వం హ్యనుగతం తథా,
అనృత్తేషు ప్రయోగేషు తత్త్వమోఘం క్రమేణ తు.
195
తా. నృత్తం ఉన్న నాట్యప్రయోగాలలో 'తత్త్వ' - 'అనుగత' వాద్యవాదనాలు క్రమంగా
ప్రయోగించాలి. నృత్తం లేని నాట్యప్రయోగాలలో క్రమంగా 'తత్త్వ' - 'ఓఘ' వాదనాలు
ప్రయోగించాలి.
మూ. స్థితే మధ్యే ద్రుతే వాపి యథా గానే తు వాదయేత్,
పడే నృత్తాఙ్గహారే తు తేనైవ ప్రక్రమేణ తు.
196
తా. గీతాలలో విలంబిత - మధ్య - ద్రుతలయాలను అనుసరించి వాద్యవాదనం
చేసినట్లే పదాభినయంలోను, నృత్తాంగహారాభినయంలోను కూడ చెయ్యాలి.
మూ. యో విధిర్గానవాద్యానాం పదాక్షరాలయాన్వితః,
స తు నృత్తాఙ్గహారేషు కర్తవ్యో నాట్యయోగతః.
197&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rmh37icmr92xzcwtr4kgy0vjs55u19p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1082</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230643</id>
    <revision>
      <id>587191</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1065 తా. గీతవాద్యాల విషయంలో పద - అక్షర - లయలతో ఏ వాదనవిధానం చెప్పబడిందో అదే నాట్యప్రయోగంలో కూడ నృత్తాంగహారాలలో ప్రయోగించాలి. మూ. ఏతాస్తు జాతయః ప్రోక్తా ద...'</comment>
      <origin>587191</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="1pqvdqbju7pchv2tyz7vqv3gsydrqrt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1065
తా. గీతవాద్యాల విషయంలో పద - అక్షర - లయలతో ఏ వాదనవిధానం
చెప్పబడిందో అదే నాట్యప్రయోగంలో కూడ నృత్తాంగహారాలలో ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏతాస్తు జాతయః ప్రోక్తా దశ చాష్టా చ భాణజాః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ప్రకారాన్ వాద్యసంశ్రయాన్.
198
తా. ఇంతవరకు వాద్యవాదనానికి సంబంధించిన పద్దెనిమిది జాతులను గూర్చి
చెప్పాను. ఇటుపైన వీటికి సంబంధించిన భేదాలను చెపుతాను.
మూ. అథ ప్రకారాః - చిత్రః, సమః, విభక్తః, ఛిన్నః, ఛిన్నవిద్ధః, విద్ధః, అనువిద్ధః,
స్వరూపానుగతః, అనుసృతః, అనుసృతివిచ్యుతః, దుర్గః, అవకీర్ణః, అర్ధావకీర్ణః, ఏక
రూపః, పరిక్షిప్తః, సాచీకృతః, సమరేఖః, చిత్రలేఖః, సర్వసమవాద్యః, దృఢః - ఇతి.
తా. వాద్యవాదనంలోని ప్రకారాలు (విధాలు) - చిత్రము, సమము, విభక్తము,
ఛిన్నము, ఛిన్నవిధము, విధము, అనువిధము, స్వరూపానుగతము, అనుసృతము,
అనుసృతివిచ్యుతము, దుర్గము, అవకీర్ణము, అర్ధావకీర్ణము, ఏకరూపము, పరిక్షిప్తము,
సాచీకృతము, సమలేఖము, చిత్రలేఖము, సర్వసమవాద్యము, దృఢము.
మూ. తత్ర - నిర్వర్తితాదిభిః ప్రయుక్తం చిత్రైః కరణైరనేకవిధహస్త్రైః,
త్రిలయం త్రిపాణీయుక్తం చిత్రం వాద్యం బుధైర్ జ్ఞేయమ్.
199
తా. వాటిలో (1) చిత్రవాదనం :- నిర్వర్తితం మొదలైన చిత్రకరణాలతో, అనేక
విధాలైన హస్తాలతో ప్రయుక్తమై మూడు లయలు, మూడు పాణులు ఉన్న వాద్యం
చిత్రవాద్యం.
మూ, దర్దురపణవమృదజ్జెర్నానాకరణైస్తు యః సముపజాతః,
తాలాఙ్గవంశానుయుక్తః స తు విజ్ఞేయః సమో నామ.
200
తా. (2) సమవాదనం : - వేరు వేరు కరణాలతో, దర్దుర - పణవ - మృదంగాల
ఏ వాదనం, తాల - అంగ- వంశీలచేత అనుగతమౌతుందో, అనుసరించబడుతుందో,
అది సమవాదనం.
మూ. నాత్యాయతశ్చ యః స్యాత్ సంస్థానతః సమః విభక్తశ్చ,
అక్షరపాణిలయేషు చ విభక్తకరణే విభక్తస్తు.
201
తా. (3) విభక్తవాదనం :- ఏ వాదనం తన శరీరాన్ని అధికంగా పెంచకుండా
ఉంటుందో, దేని విభక్తము లైన కరణాలలోని అక్షరాలు, పాణులు సమానరూపంలో
విభక్తములై తెలియబడతాయో, అది విభక్తివాదనం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1pqvdqbju7pchv2tyz7vqv3gsydrqrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1083</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230644</id>
    <revision>
      <id>587192</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1066 మూ. వాద్యం ద్రుతలయం యత్ర సహసా చ నివర్తతే, సర్వాతోద్యేషు భిన్నేషు ప్రకారశ్ఛిన్న ఏవ సః. నాట్యశాస్త్రము 202 తా. (4) ఛిన్నవాదనం :- ఒకే సమయంలో అన్ని వాద్యాలూ వేరు వేరుగా వాయించుచున్...'</comment>
      <origin>587192</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3529" sha1="o3ayc5d89bwn11vxgifgnd51m5nx5pg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1066
మూ. వాద్యం ద్రుతలయం యత్ర సహసా చ నివర్తతే,
సర్వాతోద్యేషు భిన్నేషు ప్రకారశ్ఛిన్న ఏవ సః.
నాట్యశాస్త్రము
202
తా. (4) ఛిన్నవాదనం :- ఒకే సమయంలో అన్ని వాద్యాలూ వేరు వేరుగా
వాయించుచున్నప్పుడు, ద్రుతలయలో జరుగుతూన్న వాదనం, హటాత్తుగా నిలిపి వేస్తే
అది ఛిన్నవాదనం.
మూ. అవపాణిర్భదఙ్ఞానాం పణవోపరిపాణి చ,
భవతి యత్ర వాద్య తు ఛిన్నవిద్ధ ఇతి స్మృతః.
203
తా. (5) ఛిన్నవిద్ధవాదనం :- మృదంగాలు అవపాణిలోను, పణవాలు ఉపరి
పాణిలోను ఉంచిన వాదనం ఛిన్నవిద్ధవాదనం.
మూ. మృదఙ్గకరణైర్వాద్యం పణవా వాదయన్తి చేత్,
సూచీ వేడైర్విచిత్రైస్తు కరణై ర్విద్ధ ఏవ సః.
204
తా. (6) విద్ధవాదనం :- మృదంగంమీద ప్రయోగించే కరణాలతో పణవాన్ని
వాయిస్తే, ఆ కరణాలు విచిత్ర సూచీవేధ లైతే అది విద్ధవాదనం.
మూ. విద్ధానువిద్ధం యద్వాద్యం సర్వాతోద్యేషు దృశ్యతే,
పరస్పరానువేధాచ్చ అనువిద్ధస్తు స స్మృతః.
205
తా. (7) అనువిద్ధవాదనం :- అన్ని వాద్యాలకు సంబంధించిన విద్ధాలు పరస్పరం
కలిసి నట్లు కనబడితే అది అనువిద్ధవాదనం.
మూ. విశుద్ధవాద్యప్రకృతిః సమపాణికృతస్తథా,
స్వరూపానుగతశ్చైవ స్వరూప ఇతి స స్మృతః.
206
తా. (8) స్వరూపవాదనం :- వాదనం దాని సామాన్యప్రకృతిని అనుసరించి
సమపాణితో జరుగుతూ, దాని నిశ్చితస్వరూపానుసారం (అపరివర్తితంగా) ఉంటే అది
స్వరూపవాదనం.
మూ. మురజం పణవో వా పి పణవం దర్దురో2. పి వా,
యదానుయాయాదాతోద్యం స్వరూపానుగతస్తు సః.
207
తా. (9) స్వరూపానుగతవాదనం :- మురజాన్ని పణవం అనుసరించినా, పణవాన్ని
దర్దురం అనుసరించినా అది స్వరూపానుగతవాదనం.
మూ. అనుగమ్య యదాతోద్యం గచ్ఛేద్ధి సలయం పునః,
శ్రుతవత్సమతావాద్యే తదానుసృత ఉచ్యతే.
208&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o3ayc5d89bwn11vxgifgnd51m5nx5pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1084</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230645</id>
    <revision>
      <id>587193</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1067 తా. (10) అనుసృతవాదనం :- ఒక వాదనం కొంతసేపు ఇతర వాద్యాల అనుసరణం చేసి, పిమ్మట ఆ లయనే తీసికొని ఆ వాద్యాలన్నింటితో కలిసి ఆలయను వినిపిస్తే అది అనుసృతవాదనం. మూ....'</comment>
      <origin>587193</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3753" sha1="b0c0hrbycqsrga7xbtvvg6qoduav7xb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1067
తా. (10) అనుసృతవాదనం :- ఒక వాదనం కొంతసేపు ఇతర వాద్యాల
అనుసరణం చేసి, పిమ్మట ఆ లయనే తీసికొని ఆ వాద్యాలన్నింటితో కలిసి ఆలయను
వినిపిస్తే అది అనుసృతవాదనం.
మూ. ఏకైకానుగతం వాద్యం వాద్యజాతిసమన్వితమ్,
కృత్వాన్యజాతికం కుర్యాత్ తదానుసృతవిచ్యుతః.
209
తా. (11) అనుసృతవిచ్యుతవాదనం : - ఒక అవనద్ధవాద్యం వాదనం తన జాతిలోనే
ఉంటూ మరొక వాద్యాన్ని కొంత దూరం అనుసరించి, తరువాత మరొక జాతిలోనికి
మారిపోతే అది అనుసృతవిచ్యుతవాదనం.
మూ. యత్తు ప్రచారవిషమం సర్వమార్గప్రబోధకమ్,
భక్తాక్షరాకృతం తదుర్గః వాద్య ఉచ్యతే.
-
210
తా. (12) దుర్గవాదనం : – ఒక వాదనం విషమగతిలో నడుస్తూ అన్ని మార్గాలను
అనుసరిస్తూ, అక్షర విభాజనం లేకుండా కొనసాగితే అది దుర్గవాదనం.
మూ. సమావృత్తే మృదఙ్ఞాస్తు వాద్యస్తే పణవైర్యది,
నానావిచిత్రకరణైరవకీర్ణస్తథా స్మృతః.
211
తా. (13) అవకీర్ణవాదనం : – పణవాలతో కలిసి మృదంగాల వాదనం విచిత్రము
లైన వివిధకరణాలలో జరిగినట్లయితే అది అవకీర్ణవాదనం.
మూ. ద్రుతం లయం సమారుహ్య పణవో దర్దురో పి వా,
అవపాణి యదా స్యాతామర్ధకీర్ణా తు సా స్మృతా.
212
తా. (14) అర్ధకీర్ణవాదనం : - పణవవాదనం గాని దర్దురవాదనం గాని అవపాణితో
ద్రుతలయలో జరిగితే అది అర్ధకీర్ణవాదనం.
మూ. సర్వాతోద్యాని యత్రైకం కరణం భావయన్తి చ,
సమవృత్తపదాన్యేవ ఏకరూప ఇతి స్మృతః.
213
తా. (15) ఏకరూపవాదనం :- అన్ని వాద్యాల వాదనమూ కలిసి ఒకే కరణాన్ని
అనుసరించి జరిగినట్లయితే అది ఏకరూపవాదనం.
మూ. పణవైశ్చాదితం యత్ర వాద్యమల్పం మృదఙ్గజమ్,
అవిభక్తాక్షరపదం పరిక్షిప్తస్తు స స్మృతః.
214
తా.(16) పరిక్షిప్తవాదనం :- అక్షర విభాగం లేకుండా మెల్లగా జరుగుతూన్న
మృదంగవాదనాన్ని పణవవాదనం కప్పివేస్తే అది పరిక్షిప్తవాదనం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b0c0hrbycqsrga7xbtvvg6qoduav7xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1085</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230646</id>
    <revision>
      <id>587194</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1068 మూ. చిత్రం హి కరణం యత్ర వాద్యేనైకేన వాద్యతే, నృత్తాఙ్గహారానుగతం జ్ఞేయః సాచీకృతస్తు తత్. నాట్యశాస్త్రము 215 తా. (17) సాచీకృతవాదనం :- అంగహారాలతో కూడిన నృత్తాన్ని ఒకే వాద్యం వేరు...'</comment>
      <origin>587194</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3591" sha1="lakkgge1n6swpw2247k8d7hk6rvh3t2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1068
మూ. చిత్రం హి కరణం యత్ర వాద్యేనైకేన వాద్యతే,
నృత్తాఙ్గహారానుగతం జ్ఞేయః సాచీకృతస్తు తత్.
నాట్యశాస్త్రము
215
తా. (17) సాచీకృతవాదనం :- అంగహారాలతో కూడిన నృత్తాన్ని ఒకే వాద్యం
వేరు వేరు కరణాలతో అనుసరిస్తే అది సాచీకృతవాదనం.
మూ. కృత్వో పరిగతం వాద్యం పణవో దర్దురో2 పి హి,
యత్రోదీక్షేత మురజాన్ సముల్లేఖస్తు స స్మృతః.
216
తా. (18) సముల్లేఖవాదనం :- ముందుగా పణవాన్ని గాని మురజాన్ని గాని
వాయించిన తరువాత, మురజం ముఖం వైపు చూస్తే (మురజవాదనం చేస్తే) అది
సముల్లేఖ వాదనం.
మూ. చిత్రం బహువిధం వాద్యం మృదఙ్గపణవాదిభిః,
క్రియతే యత్ర సంబద్దైః చిత్రలేఖః స ఉచ్యతే.
:-
217
తా. (19) చిత్రలేఖవాదనం| మృదంగ - పణవాదులతో అనేకమైన ఇతర
వాద్యాలు కలిసి చేసే వాదనం చిత్రలేఖవాదనం.
మూ. సర్వమార్గగతో యస్తు సర్వపాణిలయాశ్రయః,
విచిత్రశ్చ విభక్తశ్చ స సర్వసమవాయకః.
218
తా. (20) సర్వసమవాయకవాదనం :- ఏ వాదనంలో అన్ని మార్గాలు అనుసరింప
బడతాయో అన్ని లయలు, పాణులు ఆశ్రయింపబడతాయో, దేని యందు వర్ణక్రమాదులు
విభిన్నంగా, స్పష్టంగా గోచరిస్తాయో విచిత్ర మైన ఆ వాదనం సర్వసమవాయకవాదనం.
మూ. యస్తు మధ్యలయోపేతః సమః సువిహితాక్షరః,
గతిప్రచారవిహితః ప్రకారో దృఢ ఏవ సః.
219
తా. (21) దృఢవాదనం :- మధ్యలయలో సుస్పష్ట మైన అక్షరాలతో కూడిన,
గతి - ప్రచారాలకు అనురూపంగా ప్రయోగింపబడే వాదనం దృఢవాదనం.
మూ. ఏవమేతే ప్రకారాస్తు కర్తవ్యా వాద్యసంశ్రయాః,
గతిప్రచారే గేయే చ రసభావౌ సమీక్ష్య తు.
220
తా. గతిప్రచారంలోను, గీతాలలోను ఈ వాద్యరీతులు, రసభావానుగుణంగా
ప్రయోగించాలి.
మూ. ప్రచారా జాతయశ్చైవ సర్వమార్గేషు సంస్థితాః,
యే వై గతిప్రచారేషు శుద్ధాస్తే కేవలాః స్మృతాః.
221&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lakkgge1n6swpw2247k8d7hk6rvh3t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1086</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230647</id>
    <revision>
      <id>587195</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1069 తా. ఈ వాద్యప్రకారాలను, జాతులను అన్ని మార్గాలలోను ఉపయోగించవచ్చును. అయితే గతిప్రచారాలలో మాత్రం వీటిని శుద్ధరూపాలలోనే ప్రయోగించాలి. మూ. ఏతేషాం ప్రయో...'</comment>
      <origin>587195</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5185" sha1="cmqy0civ0agon54lou9s0f41n8c6lec" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1069
తా. ఈ వాద్యప్రకారాలను, జాతులను అన్ని మార్గాలలోను ఉపయోగించవచ్చును.
అయితే గతిప్రచారాలలో మాత్రం వీటిని శుద్ధరూపాలలోనే ప్రయోగించాలి.
మూ. ఏతేషాం ప్రయోగమిదానీం వక్ష్యామి - తత్ర ఉపవిష్టః ప్రాఙ్ముఖో రణే కుతపనివేశః
కర్తవ్యః, తత్ర పూర్వోక్తయోః నేపథ్యగృహద్వారయోర్మధ్యే కుతపవిన్యాసః కార్యః. తత్ర
రద్దాభిముఖో మౌరజికః, తస్య దక్షిణతః పాణవికః, దార్డురికో వామతః. ఏష ప్రథమమ
వనద్ధకుతపవిన్యాస ఉక్తః.
తత్రోత్తరాభిముఖో గాయనః, గాయనస్య వామపార్శ్వే వైణికః; తస్య దక్షిణే
వంశవాదకౌ, గాయకాభిముఖా గాయికా ఇతి కుతపవిన్యాసః.
-
తా. ఇప్పుడు నే నీ వాద్యాల ప్రయోగాన్ని గూర్చి చెపుతాను రంగ మంచం
మీద, వాద్యవాదక సమూహాన్ని, లేదా బృందవాదకులను (group singers) పూర్వాభి
ముఖంగా కూర్చుండబెట్టాలి. ఈ ఉపవేశనం - వెనుక చెప్పిన నేపథ్యం గృహం రెండు
ద్వారాలమధ్య ఉండాలి. వీరిలో మృదంగవాదకుడు రంగమంచానికి అభిముఖంగా
కూర్చోవాలి. వాని కుడి వైపున పాణవికుడు, ఎడమవైపున దర్దురవాదకుడు కూర్చోవాలి.
ఇది ముందుగా చేయవలసిన అవనద్ధ వాద్యాల విన్యాసం.
రంగమంచంమీద గాయకుడు ఉత్తరాభిముఖుడై కూర్చోవాలి. వాని ఎడమప్రక్క
వైణికుడు, కుడిపక్క ఇద్దరు వేణువాదకులు గాయకునికి ఎదురుగా గాయిక కూర్చోవాలి.
ఇది కుతపవిన్యాసం.
- గాయికా
-
మూ. మార్దక్లిక - పాణవిక - దార్దురికేషు, గాయక
వంశిక - వైణిక
సహితేషు అశిథిలాయతతస్త్రీబద్ధాస్తనితేషు ఆతోద్యేషు యథాగ్రామరాగమూర్ఛనామార్జనాను
లిప్తేషు మృదఙ్గషు, ఉద్ధారణ - నిపీడన - నిగృహీతముక్తప్రహారకృతేషు దర్డురవాదనముఖ్య
విన్యస్తహస్త్రైః వాదనకైః దేవతానామావాహనవిసర్జనార్థం ప్రథమమేవ త్రిసామ కర్తవ్యమ్.
స తు సర్వసచరాచరోత్పత్తిస్థితిప్రలయకర్తుః బ్రహ్మణో ముఖాభిసక్తేన ప్రథమేన
సామ్నా వామపార్శ్వే చక్రం సంప్రీణయతి, దక్షిణే పన్నగాన్, అథాస్తరేణ జలజం, ద్వితీయేన
సామ్నా మునీన్, ఆయతేన తృతీయేన బృహత్సామ్నా దైవతాని చ.
-
తా. మృదంగపణవ దగ్గరవాదకులు, గాయక గాయికలు, వీణావేణువాదకులు
వారి వారి స్థానాలలో కూర్చున్న తరువాత, తంత్రీవాద్యాలను బిగించి వాటిమీద మోగించ
వలసిన గ్రామ - రాగ - మూర్ఛనలకు అనుగుణంగా ఉండే టట్లు, పరీక్షాపూర్వకంగా,
వాటి ధ్వనులను సరిచేసుకోవాలి. మృదంగాలను మార్జనాదులతో పూసి సిద్ధం చేసికొని
ఉద్ధారణ -నిపీడన - నిగృహీత - ముక్తప్రహారాలు చేసి పరీక్షించాలి. తరువాత వాదకులు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cmqy0civ0agon54lou9s0f41n8c6lec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1087</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230648</id>
    <revision>
      <id>587196</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1070 నాట్యశాస్త్రము తమ హస్తాలు దర్ధరాదుల ముఖాలమీద ఉంచి ముందుగా దేవతల ఆవాహన - విసర్జనాల కొరకై 'త్రిసామ' అను ఉత్సవం జరపాలి. సకలచరాచరజగదుత్పత్తిస్థితిప్రలయాలకు కారకు డైన బ్రహ్...'</comment>
      <origin>587196</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3876" sha1="lfinamvsdc2oj80wx6hun8gerwd6fit" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1070
నాట్యశాస్త్రము
తమ హస్తాలు దర్ధరాదుల ముఖాలమీద ఉంచి ముందుగా దేవతల ఆవాహన - విసర్జనాల
కొరకై 'త్రిసామ' అను ఉత్సవం జరపాలి.
సకలచరాచరజగదుత్పత్తిస్థితిప్రలయాలకు కారకు డైన బ్రహ్మదేవుని ముఖం నుండి
బయల్వెడలిన మొదటి సామ ఎడమప్రక్కన ఉన్న చంద్రునికీ, కుడిపక్కన ఉన్న పన్నగులకు
మధ్యలో ఉన్న జలచరాలకీ సంతోషం కలిగిస్తుంది. రెండవ సామచేత మునులను పెద్దదైన
మూడవ సామచేత సకలదేవతాగణానికి సంతోషం కలుగుతుంది.
మూ. ఏవం ప్రీణయతే యస్మాద్దైవతాని యథాక్రమమ్,
తస్మాత్రిసామ్ని విజ్ఞేయం త్రిసామత్వం బుథైరిహ.
222
తా. త్రిసామ, క్రమానుసారం దేవతలకు సంతోషం కలిగిస్తుంది గాన దీనికి
'త్రిసామ' అను పేరు అని బుధులు తెలుసుకోవాలి.
మూ. ఏవంచ శ్రయతే యస్మాద్ బ్రహ్మాణం కేశవం శివమ్,
తస్మాదేవత్ త్రిసామస్తు ఋషిభిః, పరికీర్తితమ్.
223
తా. ఈ విధంగా బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు ఆశ్రయించబడతారు గాన అందుచేత
కూడ దీనికి త్రిసామ అని పేరు.
మూ. చతుర్ణామపి వేదానామాదావోఙ్కార ఉచ్యతే,
తత్రాత్ర సర్వగీతానాం త్రిసామ పరిగీయతే.
224
తా. నాలుగు వేదాల ప్రారంభంలోను ఓంకారం ఉచ్చరించబడుతుంది. అదే
విధంగా అన్ని గీతాల ప్రారంభంలోను త్రిసామగానం చేయబడుతుంది.
మూ. త్రిప్రకారం త్రిలయకం తథా చైవాడ్డితాశ్రయమ్,
షట్కలం త్రికలం చైవ త్రిసామ పరికీర్తితమ్.
225
తా. ఈ త్రిసామ - మూడు ప్రకారాలతో, మూడు లయలతో అడ్డితమార్గంలో
ఆరు లేదా మూడు కలల ప్రమాణం గల విభాగాలలో ఉన్న వాద్యవాదనం ద్వారా
చేయబడుతుంది.
మూ. త్రివిధం చైవాక్షరవిధౌ గురులఘ్వక్షరాన్వితమ్,
ఓకారశ్చ మకారశ్చ త్రికైస్రిగుణితం భవేత్.
226
తా. గురు - లఘ్వక్షరాలతో కూడిన ఇది (త్రిసామ) అక్షరవిధానంలో మూడు
విధాలైనది. ఓంకారము (అ+ఉ) మకారము (మ్) త్రికములచేత (మూడుమార్లు ఉచ్చరించ
డంచేత) త్రిగుణితం అవుతుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lfinamvsdc2oj80wx6hun8gerwd6fit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1088</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230649</id>
    <revision>
      <id>587197</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1071 మూ. తస్యైవ చాస్తే పూర్వరఙ్గవిధానమనుప్రాప్య ఛన్దఃసమేన చ అక్షరసమేన చ వాద్యేన బహిర్గతవిధానం తు త్రిలయం వర్తనీయమ్. తత్ర ఆసారితప్రయోగే చ తత్త్వానుగతం...'</comment>
      <origin>587197</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5262" sha1="a1fl4a6veh9pl7v2eninesk1gyavsiy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1071
మూ. తస్యైవ చాస్తే పూర్వరఙ్గవిధానమనుప్రాప్య ఛన్దఃసమేన చ అక్షరసమేన చ వాద్యేన
బహిర్గతవిధానం తు త్రిలయం వర్తనీయమ్. తత్ర ఆసారితప్రయోగే చ తత్త్వానుగతం
వాద్యం ప్రాయః ప్రయోక్తవ్యమ్. యత్ర త్రిసప్తప్రత్యాహారాద్యవతీర్ణకోటిస్తత్ర వాద్యం ప్రవర్తతే.
తత్రాదౌ తావత్ వామకోర్ధ్వకప్రహారయుక్తం, పశ్చాదాలిజ్యకమర్దనం గోపుచ్ఛాయతిమ్
ఆసాద్య విచిత్రీకరణయుతం చతుర్మార్గం సమార్దఙ్గకం సర్వభాణికమపి వాద్యం పశ్చాత్
విపళ్చైవాద్యం ప్రవర్తయితవ్యమ్. కస్మాత్? పూర్వం హి భాణ్ణవాద్యేన సిద్దిరుత్పాదయతి,
పూర్వం భాణేనాభివ్యణ్ణితో రణే ధ్రువావిధిః స్త్రీబాలమూర్ఖావకీర్ణే రణే కుతూహలజనన
సమర్థం వాద్యం సముత్పన్నం భవతి.
తా. త్రిసామ పూర్తి అయిన తరువాత పూర్వరంగ విధానం ప్రవర్తింపచేస్తూ, వాద్య
వాదనం ఛందస్సులోని వర్ణాలను అనుసరిస్తూ మూడు లయలలోను జరిపిస్తూ బహిర్గత
ప్రయోగం చెయ్యాలి. ఆసారితగీతప్రయోగసమయంలో తత్త్వ - అనుగతవాద్యవాదనం
ఉండాలి. త్రిసామ తరువాత, ప్రత్యాహారాద్యంగాలు కూడ పూర్తి చేసిన తరువాత మాత్రమే
వాద్యవాదనం ప్రారంభించాలి. వాదనక్రమం ఇలా ఉండాలి - అన్నింటికంటె ముందు
వామక - ఊర్ధ్వకవాదనం జరగాలి. తరువాత గోపుచ్ఛాయతితో ఆలింగ్యవాదనమూ,
తరవాత విచిత్రకరణాలతో కూడిన నాలుగు మార్గాలలోను విపంచీవీణావాదనం చెయ్యాలి.
ప్రశ్న :- మృదంగంతో పాటు అన్ని వాద్యాల వాదనమూ అయిన తరువాత
చివర ఇలా ముగించడం ఎందుకు? సమాధానం - ముందుగా అవనద్ధవాద్యాల వాదనం
చేయడంవల్ల సిద్ధి కలుగుతుంది.
ముందుగా వాద్యం ద్వారా ధ్రువాప్రయోగం జరగబోతుంది అని సూచించాలి.
సాధారణంగా నాట్యమండపంలో స్త్రీలు, బాలులు, సామాన్యప్రేక్షకులు అధికసంఖ్యలో
ఉంటారు. వాద్యసంగీతం వాళ్లలో కుతూహలాన్ని అభిరుచిని పుట్టిస్తుంది.
మూ. అపి చ -
ఆచార్యాః సమమిచ్ఛన్తి పదచ్ఛేదం తు పణ్ణితాః,
స్త్రియో మధురమిచ్ఛన్తి విక్రుష్టమితరే జనాఒ.
227
తా. మరొక విషయం ఏమనగా - సంగీత కలానిష్ణాతులైన ఆచార్యులు సమత్వాన్ని
ఇష్టపడతారు. విద్వాంసులు పదచ్చేదాన్ని, స్పష్టత్వాన్ని ఇష్టపడతారు. ఆడవాళ్లు గాయకుల
గానమాధుర్యాన్ని ఇష్టపడతారు. సామాన్యజనులు ఉచ్చైఃస్వరంతో రాగం సాగతీయడాన్ని
ఇష్టపడతారు.
మూ. తస్య చాస్తే తాణ్డవప్రయోగమధికృత్య నర్తక్యా అవతరణకాలే లఘువర్టైః మార్గణికైః
అఙ్గులిప్రచాలనప్రాయం వాద్యం యోజ్యమ్. నర్తక్యవతరణగీతానే సన్నిపాతా జ్ఞేయాః.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a1fl4a6veh9pl7v2eninesk1gyavsiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1089</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230650</id>
    <revision>
      <id>587198</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1072 నాట్యశాస్త్రము లాస్యనృత్తానుగతం కరణాశ్రితం వాద్యం ప్రయోజ్యమ్. కరణధాతుసంయోగముచ్యతే “సమం రక్తమ్&quot; (నా. శా. 33.194) ఇత్యాది. తత ఇదానీం వాసోర్ధ్వకప్రహార సంయుక్తమ్, ఆలిష్తమార్గదే...'</comment>
      <origin>587198</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="9aoxn3ia5cew201vilojienfuxpuhvh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1072
నాట్యశాస్త్రము
లాస్యనృత్తానుగతం కరణాశ్రితం వాద్యం ప్రయోజ్యమ్. కరణధాతుసంయోగముచ్యతే
“సమం రక్తమ్&quot; (నా. శా. 33.194) ఇత్యాది. తత ఇదానీం వాసోర్ధ్వకప్రహార సంయుక్తమ్,
ఆలిష్తమార్గదేశకరణసంశ్రయం సముత్థాపనకే వాద్యం యోజ్యమ్. యథా - ధేజ్ మతి
ధజమథా ధేఱితి టీత్ సంక్రంక్రం భోక ణే దేవ్యాం కేన్తాం కిటి ధేజ్ - ఇతి పూర్వరఙ్గలయ
పాతనిర్దిష్ట
ప్రయోగసముత్థాపనకే వాద్యం యోజ్యమితి.
తా. వాద్యవాదనం తరవాత తాండవ ప్రయోగంకొరకు రంగమంచంమీదికి నర్తకి
ప్రవేశిస్తూన్న సమయంలో మార్దంగికుడు అంగులిస్పర్శమాత్రమే చేస్తూ లఘువర్ణసము
దాయంతో నిర్మించిన వాద్యవాదనం చెయ్యాలి. నర్తకీప్రవేశసమయంలో చేయవలసిన
అవతరణగీతగానం తరువాత సంనిపాతం ప్రయోగించాలి. ఈ సమయంలో ప్రయోగించే
సంగీతంలో తగురీతిలో కరణాల ప్రయోగం, లాస్యనృత్యానికి సంబంధించిన అంగహారాల
ప్రయోగం ఉండాలి. కరణధాతుసంయోగం ఉండాలి. ఈ కరణధాతుసంయోగం ఉండడం.
చేతనే 'సమం రక్తమ్' అని చెప్పబడింది.
మూ. తయోః పరం యత్పరివర్తనం చాతుర్మార్గిక శుద్ధజాత్యాశ్రయం యథా ప్రోక్తం
ఖోఖోణాం ఖోఖోఖోణాం ఖఖోఖోణా ఏతద్ ద్రవ్యైర్యద్వాద్యం స్యాత్. పునస్త్రయో న్యాసా
ఖోఖోదో ఖో ఖకేణాంఘత్ర యంత్రాంఘ నపుంసకపాడే. తథాకోన దుఖోజ్ మార్గం ఇతి
చతుర్థప్రకారప్రవేశే చ వాద్యమఙ్గులిప్రచలనప్రాయమ్.
తా. ఈ రెండు వాదన ప్రకారాల తరవాత నాలుగు మార్గాలలో విశుద్ధజాతులను
ఆశ్రయించి ఉన్న పరివర్తనం ఉండాలి. ఇది ఖోఖోణాంఖణోఖోణాంఖోఖోణాం అను
అక్షరాలతో నిర్మించబడుతుంది. తరువాత నపుంసకపాదసమయంలో &quot;ఖోఖో,
ంఘం&quot; చేర్చాలి. తరువాత చతుర్థప్రకారప్రవేశసమయంలో వాద్యవాదనం &quot;కోనదుభోజ్&quot;
వంటి అక్షరాలతో జరగాలి. వాదకుడు వాద్యంమీద వేళ్లు తగిలీతగలనట్లుగా కదుపుతూ
(అఙ్గులి ప్రచలనప్రాయం) మోగించాలి.
మూ. వస్తూత్థాపనకే చాపకృష్ణాయామర్ధమపి చార్యాం గ్రహో యథా - ఘేఘేన్తాం
ఘేఘేజ్ ఘఖణాదోణాం ఘోఘఘఘఘే - ఇతి.
నాన్డీశుష్కాపకృష్ణాయాం ప్రతిశుష్కం కరణం శ్రితం వాద్యం యోజ్యమితి. యథా
- థోథోథో ఖేఖఘో ఘజ్ ణాదమ్యజ్ భోదో కుతాం ఖఖేఖేణకుసుగుకఘేజ్ ణోఖిఖేజ్
తాజ్ ఖేజ్ ణమ్ కిటి కిటి గఘేజ్ ఘేకటుక ఘదుకంలవలాఖో ఖోఖోఖో వాఘృతేటాం
మాలింణంపాం కిటి వత్తి ఇతి.
తా. వస్తూతాపన - అపకృష్ణాచారీ సమయాలలో చేసే వాద్యవాదనాదం వీటికీ
చెయ్యాలి. &quot;మేఘాతా ... ఘఘఘే”.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9aoxn3ia5cew201vilojienfuxpuhvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1090</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230651</id>
    <revision>
      <id>587199</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1073 నాందీశుష్కాపకృష్ణాధ్రువలో ప్రతిశుష్కకరణంలో చేయవలసిన వాద్యవాదనం ఈ అక్షరక్రమంలో ఉంటుంది - “థో ఘో ... వత్తి”. మూ. రఙ్గద్వారప్రచరణే, జర్జరశ్లోకనిగదనే,...'</comment>
      <origin>587199</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="ids35o7lt40s3zf2yfg6yztjh4per8i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1073
నాందీశుష్కాపకృష్ణాధ్రువలో ప్రతిశుష్కకరణంలో చేయవలసిన వాద్యవాదనం ఈ
అక్షరక్రమంలో ఉంటుంది - “థో ఘో ... వత్తి”.
మూ. రఙ్గద్వారప్రచరణే, జర్జరశ్లోకనిగదనే, చార్యాం చార్జితమార్గాశ్రితం సన్నిపాత
గ్రహణం ప్రయోక్తవ్యమ్. మహాచార్యాం వితస్తమార్గాశ్రితం వాద్యం ప్రదేశిన్యా గ్రహం
అపూర్వం తద్వత్ పూర్వరఙ్గ తాణ్డవవాద్యముక్తమ్. సన్నిపాతగ్రహో యథా వామకరేణ
- ఖో ఖో ణాం దో దో దోకః మోక్షః దహేణ ణా థో థో ణో ఘోఘ టమటథిఘం
ఘోఘోకఠ కఠఝంఖో ఖోఖిత కటకటాం ఘటకమతి ఘోఘో మిథి ణాం కిటి కినాం
కవలం ఇతి.
తా. రంగద్వార ప్రచారణం చేసి జర్జరశ్లోకపాఠం చేసే సమయంలో చారీప్రయోగం
జరుగుతూన్నప్పుడు అడ్డితమార్గానికి చెందిన సన్నిపాతం గ్రహించాలి; మహాచారీ
సమయంలో వాద్యవాదనం వితస్తామార్గంలో జరగాలి. ఇక్కడ గ్రహం ప్రదేశిన్యంగులితో
చెయ్యాలి.
ఇదే విధంగా పూర్వగప్రయోగసమయంలో తాండవానికి ఉపయోగించే
విశిష్టవాదనం తీసికొన్నప్పుడు సన్నిపాతగ్రహవాదనం ఎడమచేతితో చేయబడుతుంది.
దీని అక్షరాలు - &quot;భో భో ... కవలం&quot;.
మూ. ఆలిఫ్తమార్గాశ్రితం వాద్యమతఃపరముదాహార్యమ్. వితస్తమార్గస్థితికం వాద్యం
ప్రదేశిన్యా గ్రహో యథా - ణణఖోణతో మథుణాం ఖో ఖో మథి తకితాం కిన్తి కితాం
కిటి కిన్తో ఖో ఖో మతితా మతిత్రమతి తికితి కేన్తాం ద్రౌన్తాం నత కేస్తాం టఘేతాస్త్రం
కృన్తాం ద్రాం ద్రాన్తాం కిన్నాం కిన్నాం కేస్తం ముద్రాం ఫ్రేం ఫ్రేం క్లేం ఘం ఘం
ద్రాఘ్రాం ఘడ్రే ద్రాం ఘేద్దాం ఘేద్దాం ఘల్లే క్లేజ్ ఇతి.
తా. దీని తరువాత ఒక ఆలిప్తమార్గప్రయోగం చెయ్యాలి. వితస్తమార్గంలో ప్రదేశిని
చేత గ్రహం అయిన పిమ్మట ఈ అక్షరక్రమంలో వాద్యవాదనం జరుగుతుంది - &quot;ణణ
..&quot;.
మూ. పటక్షేపణాత్ సిద్ధేరేతావచ్చతురస్రే పూర్వరఙ్గవిధానే భాణవాద్యం ప్రయోజయేత్.
త్ర్యసే తదేవ కాలావ్యవహితమ్. పునశ్చ నాటకాదిషు ధీరోదాత్త - ధీరోద్ధత - ధీరలలిత
- ధీరప్రశాన్తానాం చతుర్ణాం నాయకానాం స్వస్వావస్థాను నిర్గతం వాద్యముప
దేక్ష్యామః. తత్ర ధ్రంధ్రం ధానం ప్రాయో దేవానాం గతే ప్రయోజ్యమ్. ఘేన్తాంప్రయోజ్యం
రాజ్ఞామ్. ధ్రంక్లధట ధేజ్ ఘేట టబ్ధిదున క్రిటిబ్రాం నాం నాం ధద్రాం ప్రాయో మధ్యమ
పురుషేషు వాద్యమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ids35o7lt40s3zf2yfg6yztjh4per8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1091</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230652</id>
    <revision>
      <id>587200</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1074 నాట్యశాస్త్రము తా. చతురస్రపూర్వరంగప్రయోగసిద్ధికొరకు - తెర తొలగించినది మొదలు అవనద్ధ వాద్యవాదనం జరగాలి. త్ర్యసపూర్వరంగంలో కూడ ఇదే విధంగా, మధ్యలో ఆపకుండా వాద్యవాదనం జరగా...'</comment>
      <origin>587200</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4531" sha1="2fc24f55trbc6mhk5mdg6y44vb7sse9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1074
నాట్యశాస్త్రము
తా. చతురస్రపూర్వరంగప్రయోగసిద్ధికొరకు - తెర తొలగించినది మొదలు అవనద్ధ
వాద్యవాదనం జరగాలి. త్ర్యసపూర్వరంగంలో కూడ ఇదే విధంగా, మధ్యలో ఆపకుండా
వాద్యవాదనం జరగాలి.
ధీరలలిత
-
ఇప్పుడు నేను నాట్య ప్రయోగంలో నాటకాది విభిన్నరూపకాలలో ధీరోదాత్తధీరోద్ధత
ధీరశాంతనాయకుల గతిప్రచారంలోను, ఆ యా ఇతరావస్థలయందు
చేయవలసిన వాద్యవిధానం చెపుతాను. దేవతాపురుషుల గతి సమయంలో సాధారణంగా,
ఘ్రం ధ్రం ధ్రం ధాన్ద్రం ప్రయోగించాలి. రాజులగతులయందు ధేన్తాం ప్రయోగించాలి.
మధ్యమపురుషుల విషయంలో డ్రం క్లం ధటు ఫేజ్ ఫేట్ టిలిధున్ క్రిటిద్దాం నాం నాం
ధద్రాం వాద్యం ప్రయోగించాలి.
మూ. పునరేవం స్థితాయాం వాద్యవిధానం వక్ష్యామి.
త్రికలద్వికలైకకలాశ్చతుష్కలాశ్చైవ పాదవిన్యాసాః,
తత్ర తు సామ్యం కార్యం భాణేన సమం చ గానే.
55°.
228
స్థితాధ్రువలో అనుసరించవలసిన వాద్యవిధానం మళ్లీ చెపుతాను -
పాదవిన్యాసాలు త్రికలలు, ద్వికలలు, ఏకకలలు, చతుష్కలలు ప్రమాణంలో
ఉంటాయి. అప్పుడు భాండంతోను, గానంతోను పాదవిన్యాసాలకు సామ్యం ఉండేటట్లు
చూడాలి.
మూ. పునశ్చవస్థాకృతం వాద్యం వక్ష్యామి త్వరితగమనే - వం వం ఘే మౌ టాం
ఇత్యేవ వాద్యం ప్రయోక్తవ్యమ్. యథా విషమాదికమఙ్గులిప్రచలకృతం విహితమ్. తత్రైవ
పూర్వం సమ్యగ్ లిఖితం త్వఙ్గులిప్రచారేషు. పునరన్యావస్థాసు వాద్యవిధానం వక్ష్యామి-
స్వస్థే గతిప్రచారే వాద్యం త్రికలం చతుష్కలం వాపి,
లయగతివిధానమఖిలం సమీక్ష్య తద్ః ప్రయోక్తష్యమ్.
229
తా. రూపకప్రయోగాలలో వివిధావస్థలలో చేయవలసిన వాద్యవిధానం చెపుతాను.
పాత్రలు వేగంగా నడుచేటప్పుడు - 'వం వం ఘే మౌ టాం' ఉపయోగించాలి. ఈ
శబ్దాలు వేళ్లతో విషమంగా ప్రహారాలు చేయడం ద్వారా పలికించాలి. ఈ విషయం
వ్రేళ్లతో వాదనం చేసే వాద్యగతిని గూర్చి చెప్పిన సందర్భంలో, వెనుక, వివరించి ఉన్నాం.
ఇక్కడ నేను ఇతరదశలలో చేయవలసిన వాద్యవిధానాన్ని మళ్లీ చెపుతాను.
స్వస్థతి ప్రచారంలో లయ - గతివిధానాన్ని అంతనీ పూర్తిగా దృష్టిలో ఉంచుకొని,
వాద్యజ్ఞులు, త్రికలవాద్యం కాని, చతుష్కల వాద్యం కాని ప్రయోగించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2fc24f55trbc6mhk5mdg6y44vb7sse9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1092</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230653</id>
    <revision>
      <id>587201</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము మూ. న హ్యేకకలా ద్వికలా వా ధ్రువావిరామా భవన్తి వాద్యేషు, తస్మాద్భాజ్ఞేనైవ చ సామ్యం కార్యం న గానే. 1075 230 తా. ధ్రువల మధ్య చేసే వాద్యవాదనాలలో ఏకకలావిరామం గా...'</comment>
      <origin>587201</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5141" sha1="o82bq3vj8wipbhitv4tlemdd5q30fyl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
మూ. న హ్యేకకలా ద్వికలా వా ధ్రువావిరామా భవన్తి వాద్యేషు,
తస్మాద్భాజ్ఞేనైవ చ సామ్యం కార్యం న గానే.
1075
230
తా. ధ్రువల మధ్య చేసే వాద్యవాదనాలలో ఏకకలావిరామం గాని, ద్వికలావిరామం
కాని ఉండదు. అందుచేత గతిప్రచారాన్ని వాద్యవాదనంతో కలిపి ఉంచాలి గాని గీతంతో
కలిపి ఉంచకూడదు.
మూ. సర్వత్ర త్వరితగమనేషు పాతాః పూర్వోక్తా యే గతిప్రచారేషు
ధృజ్ ధృజ్ ఫేజ్ ఫేజ్ ప్రాయం తత్ర చ వాద్యం ప్రయోక్తవ్యమ్.
231
తా. పాత్రల శీఘ్రగమనసమయంలో, గతిప్రచారప్రకరణంలో చెప్పిన తాలపాతా
లనే ఉంచాలి. ఈ సమయంలో వాద్యవాదనంలో ధ్రజ్ ధ్రజ్ ఫేజ్ ఫేజ్ అను ప్రహారాలు
పలికించబడతాయి.
మూ. దుఃఖార్తివ్యాధితేష్ట (జన) శాపల్లే శ్రేష్టజనవియోగవిభవనా శవధబన్ధవ్రతనియమోప
వాసాదియుక్తేషు పూర్వాలిప్తమార్గాశ్రితముఙ్ఞాపనవాద్యం విధాతవ్యమ్. దైత్యదానవయక్ష
రాక్షసగ్రహాదీనాం ధృజ్ ధృజ్ ఖద సంయుక్తం, ఘటు తు తం త తేత్య్రోగ్రాం ఇత్యేవమాది
కరణైర్గతివాద్యం ప్రయోజయేత్. ఖజ్ఞవికలవామనకుబ్జాదీనాం ప్రవృత్తగమనేషు ఘేతాం
కటకాం ఇతి వాద్యం ప్రయోక్తవ్యమ్. విదూషకనిర్ముణకోపస్థాయకవర్షవరాదీనాం ఘేఘేం
స్తానోణ్ణి దోణ్ణణ్ణామితి వాద్యమ్. పునశ్చైవాథ వృద్ధశ్రోత్రియకఞ్చుకిస్థూలాదీనాం ధ్రాం
ధ్రోం ధ్రాజ్ ద్రోజ్ ధిజ్ ద్రోణాం ఖో ఖో ణా ఇతి వాద్యం ప్రయోక్తవ్యమ్. గజవాజిఖరోష్ట్రరథ
విమానయానేషు వంకిటిప్రాయమ్. సర్వత్రోత్తమమధ్యమాధమేషు పురుషేషు ఇత్థం రసాన్
భావాన్ భువి సమీక్ష్య వాద్యం ప్రయోక్తవ్యమ్. ఏవం తావత్ పురుషవాద్యమ్.
తా. దుఃఖము, ఆర్తి, వ్యాధి, ఇష్టజనుల శాపము, క్లేశము, ఇష్టజనుల వియోగము,
విభవనాశనము, ఇష్టజనుల వధ - బంధనాలు, నియమాలు తపస్సు మొదలైనవాటిలో
ఉండడం మొదలైన కష్టాలలో ఉన్నవాళ్ల విషయంలో, ఉత్థాపనంలో చేసే అవనద్ధ
వాద్యాల
వాదనం, వెనుక చెప్పిన ఆలిప్తమార్గంలో చెయ్యాలి. దైత్య - దానవ - యక్ష రాక్షస
గ్రహాలవంటి పాత్రల గతులలో చేసే వాద్యవాదనం “ధృజ్ .. ద్ధాం&quot; అను అక్షరాలతో
ఉండాలి. కుంటివాళ్లు, దుర్బలులు, గూనివాళ్లు - వీళ్ల కదలికలలో వాద్యవాదనం .
&quot;ఘేతాం కటకాం” వంటి కరణాలతో ఉండాలి. విదూషక - నిర్ముండక ఉపస్థాపక -
వర్షవరాదుల చలనాలలో &quot;ఘేఘం... ణ్ణాం&quot; వాద్యం ఉండాలి. గజ - అశ్వ - ఉష్ణ
- రథ - విమానయానాల చలనాలలో వంకిటితో కూడిన వాద్యవాదనం జరగాలి. ఈ
విధంగా, అంతటా కూడ, రస భావాదులను దృష్టిలో ఉంచుకొని ఉత్తమ - మధ్యమ
-
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o82bq3vj8wipbhitv4tlemdd5q30fyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1093</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230654</id>
    <revision>
      <id>587202</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1076 నాట్యశాస్త్రము - అధమపాత్రల విషయంలో వాద్యవాదనం ఉండాలి. ఇంతవరకు చెప్పినది పురుషవాద్యం. మూ. స్త్రీణాం పునరపి వ్యాఖ్యాస్యామః - తత్రోత్తమస్త్రీణాం దివ్యానాం - వం గతి కిపి ధమే...'</comment>
      <origin>587202</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="lvdvpy3cl23evbs1g4x8qc3r9zby50f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1076
నాట్యశాస్త్రము
- అధమపాత్రల విషయంలో వాద్యవాదనం ఉండాలి. ఇంతవరకు చెప్పినది పురుషవాద్యం.
మూ. స్త్రీణాం పునరపి వ్యాఖ్యాస్యామః - తత్రోత్తమస్త్రీణాం దివ్యానాం - వం గతి కిపి
ధమేటప్రథి ఘే ఇతిప్రాయమ్. చం కిత్తి కిథి ఘట మట థి ఘే ఇతి బ్రాహ్మణానామ్.
అథ మద్యమస్త్రీణాం వేశ్యాశిల్పకారికాణాం నాటకీయానాం - ఘ ఖ ఖ ఘికిటమతికిణ
టోణాంధో ఇతి. మరథికులే కో ఖ కిణి ప్రాయం గీతమధమస్త్రీణామ్. ఏవం తావత్
సమాసాదభిహితం స్త్రీణామ్.
తా. ఇపుడు స్త్రీపాత్రలవిషయంలో వాద్యవిధానం చెపుతాను. ఉత్తమ - దివ్యస్త్రీ
పాత్రల విషయంలో సాధారణంగా - &quot;వంగతి. . ఘే&quot; ఉపయోగించాలి. మహారాణుల
విషయంలో &quot;కిథి ఖు&quot; ల ప్రయోగం సాధారణంగా ఉంటుంది. బ్రాహ్మణస్త్రీల
విషయంలో &quot;చం . ఘే&quot; లు ప్రయోగించాలి. మధ్యమపాత్రల విషయంలోను, వేశ్యా
- శిల్పకస్త్రీల విషయంలోను “ఘ ... ఘో” లతో కూడిన వాదనం ఉండాలి. అధమస్త్రీ
పాత్రల విషయంలో అధికంగా “మరథి... ఖి&quot; ల ప్రయోగం ఉంటుంది.
మూ. అవస్థాన్తరితానాం తు త ఏవ పౌరుషవాద్యవిశేషా భవన్తి. తస్మాత్ సామాన్యతో
హి భయక్లేశశోకక్రోధాదయో విభావాః సముత్పద్యక్తే. తత్ర ఆసామపి రసభావాపేక్షం
మార్గాశ్రితం వాద్యం యోజ్యం భవతి.
తా. స్త్రీలే అవస్థావిశేషాలలో ఉన్నప్పుడు పురుషవిషయంలో ఉపయోగించే వాద్య
వాదనాలు ప్రయోగించాలి. ఎందువల్ల నగా భయ - క్లేశ - క్రోధాది విభావాలు స్త్రీ
పురుషులందరికీ సమంగానే ఉంటాయి. స్త్రీల విషయంలో వాద్యప్రయోగం కూడ
రసభావానుగుణంగా ఉచితమార్గాలలో ఉండాలి.
మూ. ఆపిచ -
జాతిమార్గప్రకారైస్తు కరణైరక్షరైస్తథా,
వాదయేద్యస్తు సంకీర్ణం స శ్రేష్టో వాదకః స్మృతః
233
తా. జాతి - మార్గ - కరణ అక్షరాలను ఉచితరీతిలో ఉంచుతూ వాద్యవాదనం
చేసే వాడే శ్రేష్ఠవాదకు డని చెప్పబడతాడు.
మూ. అథాస్తరవాద్యాని చ - అనువిద్ధం, విప్రహారికం, సిద్ధిగ్రహణం, పరిచ్ఛిన్నమితి.
తత్ర అనువిద్ధసంజ్ఞమన్తరవాద్యం యథా - ఖో ఖో ణే ణే ఘే ఇతి. వాద్యవిరామే
విప్రహారితం యథా - డ్రం ద్రాం ఖో ఖో ఇతి.
తా. మధ్య మధ్య వాయించే అంతర వాద్యాలు - అనుబద్ధము, విప్రహారికము,
సిద్ధిగ్రహణము, పరిచ్ఛిన్నము అనేవి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lvdvpy3cl23evbs1g4x8qc3r9zby50f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1094</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230655</id>
    <revision>
      <id>587203</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1077 “ఖో ... ఘే” అనేది అనువిద్ధమనే అంతరవాద్యానికి ఉదాహరణం. వాద్య విరామంలో విప్రహారితం ఎట్లనగా - &quot;ద్రం... భో&quot;. మూ. సిద్ధిరపి చ ఐశ్వర్యే విస్మృతే శ్రాస్తే వస్త్...'</comment>
      <origin>587203</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4406" sha1="4imvfcl45jpbw8y9yo0ivjq317dy6ms" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1077
“ఖో ... ఘే” అనేది అనువిద్ధమనే అంతరవాద్యానికి ఉదాహరణం. వాద్య
విరామంలో విప్రహారితం ఎట్లనగా - &quot;ద్రం... భో&quot;.
మూ. సిద్ధిరపి
చ
ఐశ్వర్యే విస్మృతే శ్రాస్తే వస్త్రాభరణసంయమే,
సిద్ధిర్వాదయితవ్యా తు నానాకరణసంశ్రయా.
తా. సిద్ధిగ్రహణవాద్యం -
234
ఐశ్వర్యప్రాప్తి, విస్మరణము, అలసట, వస్త్రాభరణాదిధారణము - ఈ సమయాలలో
వివిధకరణాలతో సిద్ధివాద్యవాదనం చెయ్యాలి.
మూ. సా చ సిద్ధిర్యథా: -
మార్గాశ్రయా కార్యా చిత్రకరణా పబ్చిషట్కలా భవతి. అపి చ -
పాఠ్యవిరామే వాద్యా కర్మసాధనకృతే విరామే చ,
వస్త్రాభరణనిపాతే ముకుటస్య చ సంయమనకాలే.
235
తా. సిద్ధిలో వాద్యం ఉచితమైన మార్గాలలో చిత్రకరణాలతో ఐదారు కలల
ప్రమాణంలో ఉండాలి. దీని ప్రయోగం పాఠ్యవిరామంలోను, ఏదైన ఒక పని ప్రారంభించి
నపుడు మధ్యలో ఏదైన చిన్న విరామం ఏర్పడి నప్పుడు, వస్త్రాభరణధారణసమయంలోను,
ముకుటధారణసమయంలోను ఉంటుంది.
-
ఇతి.
మూ. అథ పరిచ్ఛిన్నమ్ - సార్వభాణికం ధ్రువాయా గ్రహోపశమే గమ్భీరధీరప్రహార
ముద్ధతం యథా - పఞ్చషట్కలం చ, తథోత్తమానాం వితస్తమార్గాశ్రితం - ఘుం ఘుం
టుం ల్క ఇతి. తథా ఉత్తమస్త్రీణామతవాద్యాశ్రితం యథా ·
అథాధమానాం ఖజ్ఞ - సత్కుట విషయం యథా సం. సంకే తకి టకి
అవస్థాన్తరేషు పునరేతదేవార్థకృతం భవతి.
-
-
ణ
ఇతి
తా. పరిచ్ఛిన్నం :- ధ్రువాప్రారంభం అయినపుడు వాదనం స్పష్టంగా ఉండాలి.
అది అన్ని అవనద్ధవాద్యాల మీద, వితస్తమార్గంలో, ఘం, ఘుం ల్క వంటి అక్షరాలతో,
గంభీరధీరప్రహారాలో ఉద్ధతంగా ఉండాలి. ఉత్తమస్త్రీపాత్రల విషయంలో వాద్యవాదనం
అడ్డితమార్గంలో, ణ ణాం ఖో ఖో ణణ్ణాం అక్షరాలతో ఉంటుంది. అధమస్త్రీపాత్రల
విషయంలో ఖంజ
నత్కుట ధ్రువలలో ఉపయోగించే వాద్యవాదనం ఉపయోగించ
బడుతుంది. ఇతరావస్థలు ఏర్పడి నపుడు దీని అర్ధభాగం మాత్రమే ఉపయోగించాలి.
మూ. అథ ప్రాసాదికీ ప్రావేశిక్యాక్షేపిక్యవకృష్ణాసు : తత్ర ప్రాసాదిక్యాం సమపాణె విభక్త
కరణం వాద్యమ్. ద్రుతాయామ్ ఉపరిపాణికే చిత్రకరణమ్. స్థితాయామడ్జితాయామ్
అవకృష్ణాయామ్ అర్ధసన్నిపాతకృతమితి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4imvfcl45jpbw8y9yo0ivjq317dy6ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1095</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230656</id>
    <revision>
      <id>587204</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1078 - నాట్యశాస్త్రము తా. ఇపుడు ప్రాసాదికీ - ప్రావేశికీ - ఆక్షేపికీ - అవకృష్ణాధ్రువలలో ఉండే వాద్య వాదనాలను గూర్చి చెపుతున్నాం - ప్రాసాదికీ ప్రావేశితీధ్రువలలో సమపాణితో కరణాలను...'</comment>
      <origin>587204</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4428" sha1="164ap81kc7gt1kmocdm5tubp75qbdnd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1078
-
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఇపుడు ప్రాసాదికీ - ప్రావేశికీ - ఆక్షేపికీ - అవకృష్ణాధ్రువలలో ఉండే వాద్య
వాదనాలను గూర్చి చెపుతున్నాం - ప్రాసాదికీ ప్రావేశితీధ్రువలలో సమపాణితో
కరణాలను విడి విడిగా ప్రయోగిస్తూ వాద్యవాదనం చెయ్యాలి. ద్రుతలయలో ఉన్న
ద్రుతాధ్రువలో ఉపరిపాణితో కూడ చిత్రకరణంలో వాద్యవాదనం చెయ్యాలి. స్థితాధ్రువలో
విలంబితలయలోను, అవకృష్ణాధ్రువలో అర్ధసంనిపాతంలోను వాద్యవాదనం జరగాలి.
మూ. ఏవమేతత్ ప్రయోక్తవ్యం వాద్యం గతిపరిక్రమే,
ప్రాసాదిక్యాం ధ్రువాయాం చ త్వస్తరాయాం తథైవ చ.
236
తా. ప్రాసాదికీ - అంతరాధ్రువలలో గతిప్రచారాలలోను, ఇతర క్రియలలోను
వాద్యవాదనం ఈ విధంగా జరగాలి.
మూ. అభాణమేకం గీతం తు పరివర్త్య ప్రయోజయేత్,
సన్నిపాతావసానేషు భాణవాద్యగ్రహో భవేత్.
237
తా. పరివర్తనరూపంలో, వాద్యవాదనం లేకుండా ఒక గీతం గానం చేయాలి.
సన్నిపాతం ముగిసిన తరువాత వాద్యగ్రహణం (వాదన
ప్రారంభం) చెయ్యాలి.
మూ. యథా ద్రుతవిలమ్బితాయాం చ 'తేలషోష' ఇతి. అద్దితాయాశ్చ పాడే దే దే దేదే
ఖో ఖో ఖ - ఇతి. అథ నత్కుటఖఞ్మయోః - షణ్ణా వువుణా ణా ఖో ఖో ణాణ్ణా దేదే దే దే
భో భో భో ఖ ఇతి.
తా. ద్రుత - విలంబితలయప్రహారాలు &quot;తేల షోష&quot; ఇలా ఉంటాయి. అడ్డితలో
ఖ”, ఖంజక - నత్కుటకాలలో “ణ &quot; ఉంటాయి.
&quot;...
మూ. అథోద్ఘాత్యమ్ -
సమావేగహరే
...
విస్మయావేగశోకణే,
గ్రహే దానస్య యద్వాద్యం తదుద్ధాత్యం ప్రకీర్తితమ్.
238
తా. తొందర, ఆకులత్వము, హర్షము, ఆశ్చర్యము, ఆవేగంవల్ల కలిగిన శోకము,
దానగ్రహణము ఈ సమయంలో చేసే వాద్యవాదనం ఉద్ఘాత్యం.
-
మూ. మోక్షమిదానీముపదేక్ష్యామః. తద్యథా - సంహననం, సంసరణం చ. తత్రోద్ధతద్రు
తానుబన్ధ - ధేత్తాం కికిటి దత్త కేత్తికిం గో దోఘఘే దో ఘ టేఘా ఘే యదో ఇతి. అథ
ఖజ్ఞనత్కుటకయోః - ఘే ద్రాం ఘం ద్రాం తికితాం తకితాం గుదుఘే - ఇతి.
-
తా. ఇపుడు వాద్యవాదనమోక్షం (వాదనం ఆపివేయడం) చేసే విధానం చెపుతాను.
దీనిలో సంహననం, సంహరణం అను రెండు విధా లుంటాయి. ఉద్దత ద్రుత
అనుబంధాల మోక్షంలో &quot;ఘేతాం ... యదో&quot; ఈ అక్షరా లుంటాయి. ఖంజ - నత్కుటక
మోక్షంలో &quot;ఘేటారి
గుదుఘే&quot; ఈ అక్షరాలుంటాయి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>164ap81kc7gt1kmocdm5tubp75qbdnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1096</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230657</id>
    <revision>
      <id>587205</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1079 మూ. అథ స్థితాయామ్ - ధేధం ధేట్ మటధే ధే ఛిమటం కటభి మటభి కర్మాక దీ ఘదీ - ఇతి. తత్రార్జితాయాం - కిన్త - కిస్తామ్ - ఇతి. అథ స్థితాయామ్ - ఘతతామ్ ఇతి. అవకృష్ణాయామ్ -...'</comment>
      <origin>587205</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="cqtvuhf76aiuwx2gq2mqowp5ib6f69l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1079
మూ. అథ స్థితాయామ్ - ధేధం ధేట్ మటధే ధే ఛిమటం కటభి మటభి కర్మాక దీ
ఘదీ - ఇతి. తత్రార్జితాయాం - కిన్త - కిస్తామ్ - ఇతి. అథ స్థితాయామ్ - ఘతతామ్
ఇతి. అవకృష్ణాయామ్ - వవతామ్ - ఇతి.
తా. విలంబితామోక్షంలో “భేధం ... మీటి&quot; ఈ అక్షరా లుంటాయి. అడ్డితాధ్రువా
మోక్షంలో - &quot;కింత కింతాం&quot; ఉంటాయి. స్థితాధ్రువలో - &quot;ధత్ తాం&quot; ఉంటాయి.
అవకృష్ణాధ్రువామోక్షంలో 'వవతాం' ఉంటాయి.
మూ. ఏవమేతే గ్రహా మోక్షా ధ్రువాణాం గదితా మయా,
నిష్క్రమే చ ప్రవేశే చ ఆక్షేపిక్యాన్తరాసు చ.
ఏ కాలస్వన మార్ధఙ్గకేన ప్రయతితవ్యమ్.
239
తా. నే నింతవరకు - నైష్క్రమికీ - ప్రవేశికీ - ఆక్షేపికీ - అన్తరాధ్రువాల
గ్రహాలను మోక్షాలను చెప్పాను.
-
మార్దంగికుడు ఇంతవరకు చెప్పిన ఈ తాల కాలస్వరజ్ఞానంతో ప్రయోగం
చేయడం కోసం ప్రయత్నించాలి.
మూ. భవతి చాత్ర శ్లోకః -
అతాలజ్ఞమకాలజ్ఞమశాస్త్రజ్ఞం చ వాదకమ్,
చర్మఘాతకమిత్యేవం ప్రవదన్తి మనీషిణః.
తా. ఈ విషయంలో ఒక శ్లోకం ప్రసిద్ధంలో ఉంది -
240
తాలజ్ఞానం లేని కాలజ్ఞానం లేని, శాస్త్రజ్ఞానం లేని వాద్యవాదకుడు కేవలం చర్మ
ఘాతకుడు (చర్మమీద బాదేవాడు) మాత్రమే అని పండితు లంటారు.
మూ. ఏతేనైవ విధానేన వాద్యం యోజ్యం ప్రయోక్తృభిః,
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి హ్యాతోద్యానాం తు లక్షణమ్.
241
తా. వాద్యప్రయోక్తలు ఈ విధానాన్ని అనుసరించి వాద్యప్రయోగం చెయ్యాలి.
ఇటుపైన నేను ఆతోద్యాల లక్షణం చెపుతాను.
మూ. త్రిధా క్రియా మృదఙ్ఞానాం హరీతకీ యవాశ్రయా,
తథా గోపుచ్ఛరూపా చ భవత్యేషా స్వరూపతః.
242
తా. మృదంగాలు మూడు ఆకారాలలో ఉంటాయి. కరక్కాయ ఆకారంలోను,
యవగింజ ఆకారంలోను, గోపుచ్ఛం ఆకారంలోను (ఉంటాయి).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cqtvuhf76aiuwx2gq2mqowp5ib6f69l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1097</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230658</id>
    <revision>
      <id>587206</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1080 మూ. హరీతక్యాకృతిస్త్వణ్కీ యవమధ్యస్తథోర్ధ్వకః, ఆలిజ్యశ్చైవ గోపుచ్ఛాకృతిరేషాం ప్రకీర్తితః. నాట్యశాస్త్రము 243 తా. వీటిలో హారతకి (కరక్కాయ ఆకారంలో ఉన్నది) అంకి. యవమధ్యాకారం...'</comment>
      <origin>587206</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="9ao13m2ma78vwqnlntjki53qkvs2qq8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1080
మూ. హరీతక్యాకృతిస్త్వణ్కీ యవమధ్యస్తథోర్ధ్వకః,
ఆలిజ్యశ్చైవ గోపుచ్ఛాకృతిరేషాం ప్రకీర్తితః.
నాట్యశాస్త్రము
243
తా. వీటిలో హారతకి (కరక్కాయ ఆకారంలో ఉన్నది) అంకి. యవమధ్యాకారం
గలది ఊర్ధ్వకం. గోపుచ్ఛాకృతిలో ఉన్నది ఆలింగ్యం.
మూ. తాలాస్త్రయో తాలశ్చ మృదర్గాజ్కిక ఇష్యతే,
ముఖం తస్య చ కర్తవ్యం ద్వాదశాబ్ధులయోజితమ్.
244
తా. అంకికమృదంగం పాండవు మూడున్నర తాలా లుండాలి. దాని ముఖం
పన్నెండు అంగులాల వైశాల్యంతో ఉండాలి.
మూ. తథోర్ధ్వకశ్చ కర్తవ్యశ్చతుస్తాలప్రమాణతః,
ముఖం తస్య ప్రకర్తవ్యమఙ్ఞులాని చతుర్దశ.
245
త్వామృగం ఎత్తు నాలుగు తాలాలు, ముఖం వైశాల్యం పద్నాలుగు
అంగుళాలు ఉండాలి.
మూ. ఆలిజ్యశ్చైవ కర్తవ్యస్తాలత్రయమథాపి చ,
ముఖం తస్యాఙ్గులని స్యురష్టావేవ సమాసతః.
246
తా. ఆలింగ్యమృదంగం పొడవు మూడుతాలా లుండాలి. దాని ముఖం,
మూసికొన్నట్లు ఎనిమిది అంగుళాల వైశాల్యంతో ఉండాలి.
మూ. పణవశ్చాపి కర్తవ్యో దీర్ఘత్వే షోడశాబ్దులః,
కృశమధ్యోజులాన్యష్టా పజ్చాఙ్గులముఖస్తథా.
247
తా. పణవం పొడవు పదహారు అంగుళా లుండాలి. దాని ఎనిమి దంగుళాల
మధ్యభాగం సన్నంగా ఉండాలి. ముఖం వైశాల్యం ఐదు అంగుళాలు.
మూ. ఓష్ఠం తస్య చ కర్తవ్యం తద్బారధ్యర్ధమఙ్గులమ్,
మధ్యం తు సుషిరం తస్య చత్వార్యేవాఙులాని తు.
248
తా. దాని ఓష్ఠం (అంచు) అర్ధాంగుళం దళసరి ఉండాలి. దాని మధ్యభాగంలో
నాలుగు అంగులాల ఛిద్రం ఉండాలి.
మూ. దర్దురశ్చ ఘటాకారో భవత్యష్టఙ్గులిస్తథా,
ముఖం తస్య చ కర్తవ్యం ఘటస్య సదృశం బుధైః.
ద్వాదశాబ్దులవిస్తీర్ణం పీనౌష్ఠం చ సమస్తతః.
249
తా. దర్దురం ఘటాకారంలో పదహారంగుళాల పొడ వుండాలి. దీని ముఖం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ao13m2ma78vwqnlntjki53qkvs2qq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1098</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230659</id>
    <revision>
      <id>587207</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1081 ఘటముఖం వలె ఉంటుంది. ముఖం విస్తారం పన్నెండు అంగుళాలు. దీని చుట్టూ దళసరైన అంచు ఉండాలి. మూ. అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి చర్మలక్షణముత్తమమ్. న జీర్ణోపహతం చర్...'</comment>
      <origin>587207</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="gqaj46fu0tsreofmulq2r6w6b5i44fk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1081
ఘటముఖం వలె ఉంటుంది. ముఖం విస్తారం పన్నెండు అంగుళాలు. దీని చుట్టూ
దళసరైన అంచు ఉండాలి.
మూ. అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి చర్మలక్షణముత్తమమ్.
న జీర్ణోపహతం చర్మ న చ కాకముఖాహతమ్,
న మేదోపహతం కించిన్న చ ధూమాగ్నిదూషితమ్.
250
251
తా. ఇటుపైన ఉత్తమచర్మలక్షణం చెపుతాను. చర్మ చిమికి తూట్లు పడి
ఉండకూడదు. కాకి ముట్టెతో పొడిచినది కాకూడదు. కొవ్వు ఉన్నది గాని, పొగా, నిప్పూ
తగిలి దెబ్బతిన్నది గాని కాకూడదు.
మూ. షడ్భిర్దోషైర్వినిర్ముక్తం చర్మ నిర్వర్తితం గవామ్,
ముఖం పల్లవసంకాశం హిమకున్దేన్దుసప్రభమ్.
స్నిగ్ధామిషవిహీనం తు క్లిన్నం చర్మ ప్రశస్యతే.
252
తా. పైన చెప్పిన ఆరు దోషాలు లేని గోచర్మను (ఆవు లేదా ఎద్దు చర్మను) బాగా
పరిశుద్ధం చెయ్యాలి. దాని ముఖం (పైభాగం) చిగురు వలె ఉండాలి. మంచు వలె
మల్లిపువ్వు వలె, చంద్రబింబం వలె తెల్లగా, నున్నగా, మాంసం ఏమాత్రం లేకుండా
తడిగా ఉండాలి. అలాంటి చర్మ మృదంగాదినిర్మాణానికి ప్రశస్త మైనది.
మూ. విధినైవం ముఖోర్ణాని చర్మాణ్యాహృత్య బుద్ధిమాన్.
శీతోదకే నిశామేకాం స్థాపయిత్వా సముద్ధరేత్,
బడ్జెః సలిలతైర్హాన్షైర్గోమయైరతిమర్దితైః.
చన్ద్రకెస్తనుభిః పశ్చాత్ మృదర్గాన్ యోజయేద్భుధ.
253
254
తా. పైన రోమా లున్న ఈ విధ మైన, చర్మలను తీసికొని వచ్చి ఒక రాత్రి
చన్నీటిలో నానబెట్టి మర్నాడు పైకి తియ్యాలి. తరువాత దానిని శుభ్రమైన గోమయంతో
రాసి రాసి శుభ్రం చెయ్యాలి. తరువాత ఆ చర్మం గుండ్రని చిన్న చిన్న ముక్కలు చేసి
వాటిని మృదంగంమీద కొలతల ప్రకారం అంటించాలి.
మూ. పుష్పావర్తిం తతః కుర్యాత్ త్రివర్తిం చన్రికాశ్రయమ్.
కక్షాఖ్యం వై పరికరం గ్రీవాస్థం స్వస్తికం తథా,
శతాని త్రీణి కుర్వీత పుష్కరైర్యక్షరాణి తు.
255
256
తా. ఆ గుండ్రని చర్మఖండాలమీద మూడు పొరల పుష్పావర్తనం చెయ్యాలి. కక్షా
అనే పరికరము, దీని మెడమీద స్వస్తికము చెయ్యాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gqaj46fu0tsreofmulq2r6w6b5i44fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1099</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230660</id>
    <revision>
      <id>587208</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1082 నాట్యశాస్త్రము మృదంగం మీద మూడువందల అక్షరాలు పలికించవలసి ఉంటుంది. వి. పారిభాషికపదాల అర్థాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి. మూ. దశ తత్ర హి బ్రధాస్తు ప్రక్షేప్యా వర్తిసంశ్రయా, ని (ద్వ...'</comment>
      <origin>587208</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="ft73acdjxc5mjgjf29acz05kaycsyl7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1082
నాట్యశాస్త్రము
మృదంగం మీద మూడువందల అక్షరాలు పలికించవలసి ఉంటుంది.
వి. పారిభాషికపదాల అర్థాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి.
మూ. దశ తత్ర హి బ్రధాస్తు ప్రక్షేప్యా వర్తిసంశ్రయా,
ని (ద్వే) హిత్వా తాక్షి(ఙ్గ)కే వర్రే తృతీయ సంప్రవేశయత్.
257
తా. దాని మీద వర్తితో చేసిన పది బ్రధ్నాలు (తాళ్లు) కట్టాలి. రెండు బ్రధ్నాలు
విడిచి మూడవదానినుంచి నుంచి ప్రవేశింపచేయాలి(?)
&quot;ఈ శ్లోకం అస్పష్టార్ధం పాఠదోషభూయిష్టం&quot; (మన్మోహనష్).
మూ. సర్వేస్వేదం ప్రయోగోయమాక్షి(ణ్కి)కేషు విధీయతే,
నవే మృదణ్ణి దాతవ్యం రోహణం సతతం బుధైః.
గవ్యే ఘృతే చ తైలే చ తిలపిష్టం తథైవ చ.
258
తా. అన్ని మృదంగాలవిషయంలోను ఇదే విధానం అవలంబించాలి. క్రొత్త
మృదంగం మీద ఆవు నెయ్యి తైలమూ కలిపిచేసిన తెలకపిండి గుజ్జుతో పూతపూయాలి.
మూ. బద్ధ్వా హ్యనేన విధినా అజ్కికాలిజ్యకోర్ధ్వకాన్.
దేవతాభ్యర్చనం కృత్వా తతః స్థాప్యా మహీతలే.
259
తా. అంకిక - ఆలింగ్యక - ఊర్ధ్వకాలను ఈ విధంగా (చర్మాదులచేత) బిగించి
దేవతాపూజ చేసి, తరవాత, వాటిని నేలమీద ఉంచాలి.
మూ. చిత్రాయామథవా హస్తే శుక్ల పక్షే శుభేని హని,
ఉపాధ్యాయః శుచిర్భూత్వా కులీనో రాగవర్జితః,
ఘనజ్ఞో గీతతత్త్వజ్ఞో మధురో నియతేన్రియః.
సోపవాస్కో ల్పకేశశ్చ శుక్లవాసా దృఢవ్రతః,
మజ్జలత్రయమాలిఖ్య గోమయేన సుగన్ధినా.
బ్రహ్మాణం శఙ్కరం విష్ణుం త్రిషు తేషు ప్రకల్పయేత్,
ఆలిజ్యం స్థాపయేత్పూర్వం బ్రహ్మణః పూర్వమణలే.
ఊర్ధ్వకన్తు ద్వితీయే స్మిన్ రుద్రనామ్ని నిధాపయేత్,
తిర్యగుత్సబ్దికం సమ్యగ్ వైష్ణవే మండలే న్యసేత్.
260
261
262
263
తా. ఈ దేవతాపూజ శుక్లపక్షశుభతిథియందు, చిత్రానక్షత్రమందు గాని, హస్త
నక్షత్రమందు గాని చెయ్యాలి. ఈ పూజాదికం నిర్వర్తించే ఉత్తమకులంలో జనించిన
ఉపాధ్యాయుడు రాగద్వేషాలు లేనివాడై, మధురస్వభావుడు, జితేంద్రియుడు అయి ఉండాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ft73acdjxc5mjgjf29acz05kaycsyl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230661</id>
    <revision>
      <id>587209</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1083 నియమాలు పాటించడంలో దృఢచిత్తుడై ఘనవాద్యాలను, గీతాల తత్త్వాన్నీ చక్కగా తెలిసినవాడై ఉండాలి. అల్పమైన జుట్టు గల ఆ ఉపాధ్యాయుడు స్నానాదులచే శుచియై తెల్...'</comment>
      <origin>587209</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="fm1qrcuu08uko9qflqx2akz36htdd5j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1083
నియమాలు పాటించడంలో దృఢచిత్తుడై ఘనవాద్యాలను, గీతాల తత్త్వాన్నీ చక్కగా
తెలిసినవాడై ఉండాలి. అల్పమైన జుట్టు గల ఆ ఉపాధ్యాయుడు స్నానాదులచే శుచియై
తెల్లని వస్త్రాలు ధరించి మంచి గంధము గల గోమయంతో మూడు మండలాలు నేలపై
లిఖించి (నిర్మించి) ఆ మూడింటిమీదా బ్రహ్మదేవుని, శంకరుని, విష్ణువును ఆవాహనం
చెయ్యాలి. ముందుగా బ్రహ్మకు సంబంధించిన తూర్పువైపు మండలంమీద ఆలింగాన్ని
ఉంచాలి. రుద్రునికి చెందిన రెండవ మండలంమీద ఊర్ధ్వకాన్ని, వైష్ణవమండలంమీద,
అడ్డంగా ఉత్సంగికాన్ని ఉంచాలి.
మూ. బలిపుష్పోహారైశ్చ నానాపుష్పైర్విచిత్రితైః,
ఆలిఖ్యే చ బలిం దద్యాన్మధుపాయసమిశ్రతమ్.
అపూపం లోచికామిశ్రమాజ్కికే సంప్రదాపయేత్,
అనన్తరశ్చ దాతవ్యః సర్వ ఏవోర్ధ్వకే బలిః.
స్వస్తికే లోచికాపూపపిన్దకేణ్ణరికైః సహ.
265
266
తా. బలులతోను, విచిత్రము లైన వివిధపుష్పాలతోను మండలాల పూజ చెయ్యాలి.
మధువు పాయసము కలిపి చేసిన మిశ్రాన్ని ఆలింగ్యానికి బలిగా ఇవ్వాలి. లోచికతో
కలిపి అపూపాన్ని అంకికానికి బలిగా సమర్పించాలి. వెంటనే స్వస్తికాలను, లోచికలను
అపూపపిండాలను, కేండరికాలను - వీటి నన్నింటినీ ఊర్ధ్వకానికి బలిగా ఇవ్వాలి.
మూ. ఉన్మత్తకరవీరార్కపుష్పైరన్యైశ్చ భూషితైః.
బలిః కార్యః ప్రయత్నేన రక్తో రక్తామ్బరైః సహ.
267
తా. ఉన్మత్త - కరవీర - అర్కపుష్పాలతోను, అందమైన పుష్పాలతోను, ఇతర
పుష్పాలతోను, ఎఱ్ఱని వస్త్రాలలతోను, ప్రయత్నపూర్వకంగా బలిని సమర్పించాలి.
పూజాద్రవ్యాలన్నీ ఎఱ్ఱనివై ఉండాలి.
మూ. వైష్ణవే మణ్డలే స్థాప్య సర్వబీజగతే.. జి.కే.
సగ్వస్త్రాలేపనైః పీతైశ్చరుభిశ్చ సపాయసైః.
268
తా. వైష్ణవమండపంమీద ఉంచిన, చుట్టూ బీజమంత్రాలు రాసిన ఆంకిక
మృదంగాన్ని పచ్చని వస్త్రాలతోను పూవులతోను మాలలతోను, పూజించి అనేక విధాలైన
పాయసాలు, చరువులు (బియ్యంతో వండిన పదార్థం) బలిగా సమర్పించాలి.
మూ. వాచయిత్వా ద్విజాన్ స్వస్తి దత్త్వా పూర్వం చ దక్షిణామ్,
పూజయిత్వా తు గర్వాన్ పశ్చాద్వాద్యం సమారభేత్.
269&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fm1qrcuu08uko9qflqx2akz36htdd5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230662</id>
    <revision>
      <id>587210</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1084 నాట్యశాస్త్రము తా. బ్రాహ్మణులచేత స్వస్తివాచనం చేయించి, వాళ్లకు దక్షిణ సమర్పించి, గంధర్వు లను పూజించి పిమ్మట వాద్యవాదనం ప్రారంభించాలి. మూ. తన్రీభిః పణవం నహ్యేత్ సుమృష్ట...'</comment>
      <origin>587210</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="rdeubgztyoyczsptmiudv1fb3n53jda" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1084
నాట్యశాస్త్రము
తా. బ్రాహ్మణులచేత స్వస్తివాచనం చేయించి, వాళ్లకు దక్షిణ సమర్పించి, గంధర్వు
లను పూజించి పిమ్మట వాద్యవాదనం ప్రారంభించాలి.
మూ. తన్రీభిః పణవం నహ్యేత్ సుమృష్టాభిః సమస్తతః.
తతః పుష్కరికాశ్చైవ యోజయేత్తత్ర చర్మణా,
270
ఏవం మృదఙ్గపణవాః కర్తవ్యా దర్దురస్తథా.
271
తా. పణవానికి అన్ని పక్కలా బాగా శుద్ధిచేసిన తాళ్లు కట్టి బిగించాలి. తరవాత
దానిపైన చర్మతో పుష్కరికలు అంటించాలి. మృదంగ - పణవ - దర్దురాలను కూడ ఈ
విధంగా నిర్మించాలి.
మూ. దైవతాని చ వక్ష్యామి యాన్యేషాం చ భవన్తి హి,
వణేక్షణః శఙ్కుకల్లో గ్రామీణశ్చ తథా మహాన్.
ఏతాశ్చ దేవతా విప్రా మురణేషు ప్రకీర్తితాః.
272
తా. ఈ వాద్యాలమీద ఉండే దేవతలను గూర్చి చెపుతాను. విప్రులారా! మురజాల
మీద వజ్రేక్షణుడు, శంకు కర్ణుడు, గ్రామణి అను దేవతలు అధిదేవతలుగా ఉంటారు.
మూ. మృణ్మయత్వాన్మృదఙ్గస్తు భాణం భ్రమయతీతి చ-
మురజాస్తూర్ధ్వకరణాదాతోద్యం తోదనాదపి.
273
తా. మట్టితో నిర్మించడంచేత మృదంగ మనీ, నాలుగు వైపులా తిరగడంచేత
భాండం అనీ, నిలబెట్టడంచేత మురజం అనీ, తోయడంవల్ల (దెబ్బలు కొట్టడంవల్ల)
ఆతోద్యం అనీ ఈ వాద్యానికి పేర్లు ఏర్పడ్డాయి.
మూ. భాణ్ణస్యాదౌ ప్రణీతో త్ర పణవశ్చ విధీయతే.
దారు యతో దారయతి తస్మాద్భవతి దర్ధురః.
274
తా. భాండాలలో ముందు నిర్మించబడడంచేత అది పణవం అని చెప్పబడుచున్నది.
కఱ్ఱను చీల్చి నిర్మించడంచేత దర్దురం అని చెప్పబడుతుంది.
మూ. సృష్ట్వా మృదఙ్గన్ పణవం దర్దురం చ మహామునిః.
మేఘెస్తు స్వరసంవాదాన్ మృదఙ్ఞానామథాసృజత్.
-
275
దర్దుర - మృదంగాలను నిర్మించి,
తా. స్వాతిముని, ఈ విధంగా పణవ
మృదంగాల స్వరాలను మేఘధ్వనులతో సంవాదం (సమానత్వం) ఉండే టట్లు ఏర్పరచాడు.
మూ. విద్యుజ్జిహ్వో భవేద్వామే మేఘః స తు మహాస్వనః.
ఐరావణో మహామేఘః తథా చైవోర్ధ్వకే భవేత్,
ఆలిఖ్యే తు తడిత్యాతో నామ్నా మేఘా బలాహకః.
276
277&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rdeubgztyoyczsptmiudv1fb3n53jda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230663</id>
    <revision>
      <id>587211</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1085 తా. గొప్ప ధ్వని గల విద్యుజ్జిహ్వం అను మేఘం వామకానికి తన ధ్వని నిచ్చింది. మహా మేఘ మైన ఐరావణం ఊర్ధ్వకానికి తన ధ్వనిని ఇచ్చింది. బలాహక మను మేఘం ఆలింగాన...'</comment>
      <origin>587211</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4062" sha1="d7h23hxv60842eqjwc99fkszkryz834" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1085
తా. గొప్ప ధ్వని గల విద్యుజ్జిహ్వం అను మేఘం వామకానికి తన ధ్వని నిచ్చింది.
మహా మేఘ మైన ఐరావణం ఊర్ధ్వకానికి తన ధ్వనిని ఇచ్చింది. బలాహక మను మేఘం
ఆలింగానికి తన ధ్వని ఇచ్చింది.
మూ. దక్షిణే పుష్కరో మేఘః కోకిలో వామకః స్మృతః,
మృదఙ్గశ్చైవ నామ్నా తు ఊర్ధ్వకే నాన్ద్యథోచ్యతే.
అజ్కికః సిద్ధిరిత్యేవమాలిజ్యశ్చైవ పిఙ్గలు
278
తా. పుష్కరమేఘం దక్షిణంమీద, కోకిల వామకంమీద, నంది ఆలింగకంమీద,
సిద్ధి అంకికంమీద, పింగలం ఆలింగ్యంమీద నివసిస్తాయి.
మూ. భూతప్రియో బలిస్తేభ్యో దాతవ్యః సిద్ధిమిచ్ఛతా.
పూజయిత్వా తు తాన్ దేవాన్ ప్రేక్షాం రణే ప్రకల్పయేత్,
కరీషస్య చ సంఘాతే మృదజ్గాన్ స్థాపయేద్భుధః.
సుసంఘాతానచలితాంస్తథా చావనతాన్ పునః,
ఆతోద్యపణవైశ్చైవ నర్తకోపనక్రైస్తథా.
శాన్తికర్మ ప్రయుజ్ఞోత విధిదృష్టేన కర్మణా.
279
280
281
తా. నాట్యప్రయోగం నిర్విఘ్నంగా జరగాలనుకొనేవాళ్లు వాద్యాలమీద ఉండే ఈ
మేఘాలకు, భూతాల కిష్టమైన పూజలు బలులు సమర్పించి తరువాత రంగంమీద ప్రేక్ష
ప్రారంభించాలి. మృదంగాలను పిడకల సెగమీద, చర్మ ముణుచుకొని పోకుండాను,
తూట్లు పడకుండాను జాగర్తపడుతూ వెచ్చచేసి ఉంచాలి. తరువాత నర్తకులు వాటిని
తీసికొని వచ్చిన పిమ్మట యథాశాస్త్రంగా శాంతికర్మ జరపాలి.
మూ. చత్వారః పణవాః కార్యా దశరూపవిధౌ పునః
నాటకే బ్కే ప్రకరణే వీథ్యాం భాణే డిమే తథా.
మృదఙ్గం పణవం చైవ దర్దురం చైవ వాదయేత్,
ఏవమేతద్ బుధైర్యం మృదఙ్ఞానాం తు లక్షణమ్.
282
283
284
తా. దశరూపకాల ప్రయోగాలలో నాలుగు పణవాలను ఉపయోగించవచ్చును.
నాటకంలోను, అంకంలోను, ప్రకరణంలోను, వీథిలోను, భాణంలోను, డిమంలోను
మృదంగాన్ని పణవాన్ని, దర్దురాన్నీ ఉపయోగించవచ్చును - బుధులు మృదంగాల ఈ
లక్షణాలను చక్కగా తెలుసుకొని ఉండాలి.
మ. అత ఊర్థ్వం ప్రవక్ష్యామి ఉపహస్తస్య లక్షణమ్,
కర్తరీ సమహస్తశ్చ హస్తపాణిత్రయం తథా.
285&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d7h23hxv60842eqjwc99fkszkryz834</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230664</id>
    <revision>
      <id>587212</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1086 నాట్యశాస్త్రము తా. ఉపహస్తాలు :- ఇపుడు నేను ఉపహస్తాల లక్షణం చెపుతాను. శిక్షణానికి సంబంధించి నంతవరకు - వీటిలో - కర్తరీ, సమహస్తము, హస్తపాణిత్రయము, వర్తనా, దండహస్తము అను ఐదు ప్ర...'</comment>
      <origin>587212</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3788" sha1="csmenbo46voeyp2kysvnhhyfez0q8ks" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1086
నాట్యశాస్త్రము
తా. ఉపహస్తాలు :- ఇపుడు నేను ఉపహస్తాల లక్షణం చెపుతాను. శిక్షణానికి
సంబంధించి నంతవరకు - వీటిలో - కర్తరీ, సమహస్తము, హస్తపాణిత్రయము, వర్తనా,
దండహస్తము అను ఐదు ప్రకారా లున్నాయి.
మూ. తర్జన్యఙ్గుష్ఠయోగేన సదేశాద్రుతిభిస్తతః.
పర్యాయపతనైర్సేయా కర్తరీ హస్తయోర్ద్వయోః.
286
తా. కర్తరీ :- రెండు చేతుల తర్జనీ - అంగుష్టాలను ఒక దాని తరువాత ఒకటి
వేగంగా పడేటట్లు చేయడం కర్తరీ.
మూ. సమయోః సమతాలేన ద్వయోర్హస్తతలార్ధయోః.
పర్యాయతః ప్రపాతో యః సమహస్త ఇతి స్మృతః.
287
తా. సమహస్తం :- రెండు సమహస్తాల అరచేతులు అర్ధభాగాలను, క్రమంగా,
సమతాలంలో (వాద్యముఖం పైన) వంచడం (తాకేటట్లు చేయడం) సమహస్తం.
మూ. విభావితస్య వామస్య పార్షిణాబ్ధులభిస్తథా.
సకృదక్షిణహస్తస్య హస్తపాణిత్రయం భవేత్.
288
తా. హస్తపాణిత్రయం :- ఎడమ అరచేతి మొదటిభాగంతోను, వేళ్లతోను
(వాద్యముఖంమీద) కొట్టి, స్పష్టంగా మోగించి, తరువాత కుడి అరచేతి మూలభాగంలో
కొట్టడం హస్తపాణిత్రయం.
మూ. పూర్వం దక్షిణహస్తేన క్రమాద్వామేన పాతతః.
చత్వారో యత్ర వర్తన్తో వర్తనాత్ వర్తనాః స్మృతాః.
289
తా. వర్తనా :- కుడిచేతితో ప్రారంభించి క్రమంగా ఎడమచేతితో నాలుగు మాట్లు
పాతం చేయడం (దెబ్బకొట్టడం), వర్తనా. దీనిలో వర్తన, అనగా కొట్టడం, ఉంటుందిగాన
దీని పేరు.
మూ. ప్రథమం వామహస్తేన గృహీత్వా దక్షిణేన తు.
ప్రహారాః క్రమపాతేన దణ్ణహస్తః సమస్తయోః.
290
తా. దండహస్తం :- ప్రారంభంలో ఎడమచేతితో ప్రహారం చేస్తూ తరువాత కుడి
చేతితో ప్రహారాలు చేసి వాదనం చేసిన తరువాత, రెండు చేతులతోను ప్రహారాలు చేసి
మోగించడం దండహస్తం.
మూ. సౌష్టవం లాఘవం చైవ బాహుల్యం దృఢతాపి చ.
సర్వేషాం చైవ హస్తానాం గుణాశ్చత్వార ఈరితాః,
ఏవమేతన్మయా ప్రోక్తం హస్తానామపి లక్షణమ్.
291
292&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>csmenbo46voeyp2kysvnhhyfez0q8ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230665</id>
    <revision>
      <id>587213</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము 1087 తా. అన్ని హస్తాలలోను - సౌష్ఠవము, లాఘవము (శీఘ్రత్వము), బాహుల్యం (వైవిధ్యము), దృఢత్వం అను నాలుగు గుణా లుండాలి. ఈ విధంగా, నేను హస్తాల లక్షణాలు చెప్పాను. మూ....'</comment>
      <origin>587213</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4737" sha1="8h8slupyq9aue2li0tfk2bljgvyw3qk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34 అ. పుష్కరవాదాధ్యాయము
1087
తా. అన్ని హస్తాలలోను - సౌష్ఠవము, లాఘవము (శీఘ్రత్వము), బాహుల్యం
(వైవిధ్యము), దృఢత్వం అను నాలుగు గుణా లుండాలి. ఈ విధంగా, నేను హస్తాల
లక్షణాలు చెప్పాను.
మూ. అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి వాదకానాం తు లక్షణమ్,
గీతవాద్యకలాలయగ్రహమోక్షవిశారదో థ లఘుహస్తః
చిత్రపాణిర్విధిజ్ఞః సిద్ధిస్థానధ్రువాకుశలః.
కలాభిరతో మధురహస్తః సునివిష్ణో రక్తమార్జనో బలవాన్,
సువిహితశరీరబుద్ధిః సంసిద్ధ వాదకః శ్రేష్ఠః.
-
293
294
తా. ఉత్తమ వాదకలక్షణాలు :- ఇటుపైన వాదకుల కుండవలసిన లక్షణాలు
చెపుతాను ఒకడు శ్రేష్ఠవాదకుడు కావా లంటే వానిలో ఈ గుణా లుండాలి. అతడు -
గీత - వాద్య - కలా - లయ - గ్రహ - మోక్షాలలో విశారదుడై శీఘ్రహస్తుడై ఉండాలి.
చిత్రపాణులకు సంబంధించిన పద్ధతులు తెలిసినవాడై సిద్ధిస్థానాలలోను, ధ్రువలలోను
నేర్పు కలిగి వివిధకళలయందు ఆసక్తి, అభిరుచి ఉన్నవాడు కావాలి. ఏకాగ్రచిత్తుడై
(సునివిష్టః) మధురహస్తచాలనంతో మనోరంజకమైన మార్జనలను సృష్టించగలవాడై
ఉండాలి. బలవంతుడై, నిరంతరాభ్యాసంచేత శరీరాన్ని బుద్ధిని స్థిరంగా ఉంచుకొని తన
విద్యలో సిద్ధిని పొందినవాడై ఉండాలి.
మూ. ఆలేపనప్రమాణజ్ఞః చతుర్మార్గకృతశ్రమః,
ప్రతిగృహీతా సిద్ధీనామఙ్గదోషవివర్జితః.
స్వభ్యస్తకరణః సౌమ్యః గీతజ్ఞో గుణితగ్రహః,
సుతప్రయోగజ్ఞో మృదఙ్గ తు భవేద్గుణైః
295
296
తా. ఉత్తమమృదంగవాదకుని లక్షణాలు :- మార్దంగికుడు వాద్యాలకు ఎంత,
ఎలాంటి ఆలేపనాలు చెయ్యాలో తెలిసినవాడై ఉండాలి. నాల్గు మార్గాలలో పరిశ్రమ
చేసి, సిద్ధులలో శిక్షణ పొందినవాడై ఉండాలి. శారీరదోషాలేవీలేక సౌమ్యుడై, కరణాలను
బాగా అభ్యసించి, గీతాల స్వరూపాన్ని, సంగీత ప్రయోగవిధానాన్నీ తెలిసినవాడై ఉండాలి.
ఎప్పు డెప్పుడు ఏ యే గ్రహాలను ఏ విధంగా ఆవృత్తి చెయ్యాలో తెలిసినవాడు కావాలి.
అతడే ఉత్తమమృదంగవాదకుడు.
మూ. అభ్రాన్తో హస్తకాలజ్ఞశ్ఛిద్రావరణపక్షితః,
అభ్యస్తకరణశ్చైవ భవేత్ పాణవికో గుణైః-
297
తా. ఉత్తమపాణవికుని లక్షణాలు :- పణవనాదకుడు కరణాలను చక్కగా
అభ్యసించినవాడై పొరపాటు చేయనివాడు, కాలనియమాలు తెలిసినవాడు, వాద్య
ప్రయోగాలలోని లోపాలను కప్పివేయగలవాడు అయి ఉండాలి. అతడే ఉత్తమపాణవికుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8h8slupyq9aue2li0tfk2bljgvyw3qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230666</id>
    <revision>
      <id>587214</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1088 మూ. నిశ్చలో నిపుణః శీఘ్ర లఘుహస్తో విధానవిత్, వాదనాస్తరవేదీ చ దర్దురీ తు ప్రశస్యతే. నాట్యశాస్త్రము 298 తా. ఉత్తమదార్దురికుని లక్షణాలు :- స్థిరుడు, నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, శీఘ్రంగ...'</comment>
      <origin>587214</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4829" sha1="pw2fcq8qg9s1d4drbzqx9dq0luwo51p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1088
మూ. నిశ్చలో నిపుణః శీఘ్ర లఘుహస్తో విధానవిత్,
వాదనాస్తరవేదీ చ దర్దురీ తు ప్రశస్యతే.
నాట్యశాస్త్రము
298
తా. ఉత్తమదార్దురికుని లక్షణాలు :- స్థిరుడు, నైపుణ్యం ఉన్నవాడు, శీఘ్రంగా,
తేలికగా (అనాయాసంగా) హస్తాలను కదల్చుకలవాడు, వాద్యవిధానం బాగా తెలిసినవాడు,
ఇతరవాద్యాల విధానంలో కూడ ప్రవేశం ఉన్నవాడు అయిన దర్దురవాదకుడు ప్రశంసింప
దగినవాడు.
మూ. ఏతత్ సర్వం నాట్యయోగం సమీక్ష్య ప్రోక్తం వాద్యం సర్వలోకానుభావాత్,
నోక్తం యచ్చేదాగమాచ్ఛాస్త్రబుద్ధ్యా సద్భిః కార్యః మార్గజాతీః సమీక్ష్య. 299
తా. నాట్యప్రయోగాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని, లోకాభిరుచిని కూడ పరిగణనంలోకి
తీసికొంటూ, ఈ వాద్యవిధానం అంతా చెప్పాను. ఇక్కడ చెప్పని దేదైనా ఉంటే దానిని,
సంప్రదాయాన్ని (ఆగమాత్) పట్టి, తన కున్న శాస్త్రజ్ఞానంతో, మార్గజాతులను కూడ
దృష్టిలో ఉంచుకొని సత్పురుషులు (ధీమంతులు) స్వయంగా కల్పించుకొనవచ్చును.
మూ. స్ఫుటప్రహారం విశదం విభక్తం రక్తం విఘుష్టం కరలేపనం చ,
త్రిమార్జనం పూరితరాగయోగం మృదఙ్గవాద్యం గుణతో వదన్తి.
55°.
300
. మృదంగవాదనంలో ప్రహారాలు (దెబ్బలు) స్ఫుటంగా ఉండాలి. వాదనంలోని
విభాగాలు స్పష్టంగా తెలియాలి. దాని ధ్వని మనోరంజకంగా, గంభీరంగా ఉండాలి.
దీనిమీద చేసే కరలేపనం - చేతితో రాయడం, మదురధ్వని జనకంగా ఉండాలి. మూడు
విధాలైన మార్జనలతో గీతాల రాగాలకు పూరకంగా ఉండాలి. అలాంటి మృదంగ వాద్యమే
శేష్ఠమైనది అని పండితు లంటారు.
మూ. వాద్యేషు యత్నః ప్రథమం తు కార్యః శయ్యా హి నాట్యస్య వదన్తి వాద్యమ్,
వాద్యే చ గీతే చ హి సుప్రయుక్తే నాట్యప్రయోగే న విపత్తిమేతి.
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే పుష్కరవాద్యో నామ అధ్యాయ శ్చతుస్త్రింశః.
301
తా. ముందుగా వాద్యం విషయంలో ప్రయత్నం బాగా చెయ్యాలి; ఎందువల్ల
ననగా నాట్యానికి వాద్యం శయ్య అంటారు. వాద్యము, గీతము బాగా ప్రయోగిస్తే,
నాట్యప్రయోక్త నాట్యప్రయోగంలో విపత్తు చెందడు.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానంలో 'పుష్కరవాద్యం' అను ముప్పై నాల్గవ అధ్యాయం సమాప్తం.
పరిమల పబ్లికేషన్ వారి అభినవభారతీసహితనాట్యశాస్త్ర పుస్తకంలో ఈ అధ్యాయమే
పాఠాంతరరూపంలో 246 శ్లోకాలతో మళ్లీ ఇచ్చారు (P.P. 451 - 474. IV Volume).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pw2fcq8qg9s1d4drbzqx9dq0luwo51p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230667</id>
    <revision>
      <id>587215</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1089 శ్రీః ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ పఞ్చత్రింశోధ్యాయః భూమికావికల్పాధ్యాయః &quot;యద్భూమికాలాభపరాః సదాశివపదస్థితాః, తాం వన్డే పరమాం శక్తిం చన్ద్రమౌలేః పరాం తనుమ్.&quot; మూ. విభాగం భ...'</comment>
      <origin>587215</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="pa1cx6736huhs31x3hrsr7yk9g44m8h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1089
శ్రీః
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ పఞ్చత్రింశోధ్యాయః
భూమికావికల్పాధ్యాయః
&quot;యద్భూమికాలాభపరాః సదాశివపదస్థితాః,
తాం వన్డే పరమాం శక్తిం చన్ద్రమౌలేః పరాం తనుమ్.&quot;
మూ. విభాగం భూమికానాం తు సంప్రవక్ష్యామి నాటకే,
యాదృశైరేవ కర్తవ్యాః పురు షైర్భూమికాస్తథా.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
1
తా. ఇప్పుడు నాటకంలో చేయవలసిన భూమికల విభాగాన్ని (Distribution of
roles) ఎలాంటి పురుషులు (స్త్రీలూ) ఏ భూమికను నిర్వహించాలో, చెపుతాను.
మూ. గతివాగఙ్గచేష్టాభిః సత్త్వశీలైః సమాసతః,
పరీక్ష్య పాత్రం తదాస్తు యుజ్ఞ్యాడ్ భూమినివేశనే.
తా. నాటకంలో భూమికను గ్రహించే వ్యక్తుల గతి, మాట తీరు, శారీరచేష్టలు -
వీటితో పాటు వాని స్వభావము, సామర్థ్యము ఇవన్నీ పరిశీలించిన పిమ్మటనే నాట్య
ప్రయోగజ్ఞుడైన ఆచార్యుడు ఆ వ్యక్తిని, ఆ భూమికను నిర్వహించడానికి నియమించాలి.
మూ. తస్మాదన్విష్య హి గుణాన్ కార్యః పాత్రసమాశ్రయః,
న భేదజననం బుద్ధేరాచార్యస్య భవిష్యతి.
3
తా. అందుచేత అభినయంచేసే నటుని గుణాలను పరీక్షించిన పిమ్మటనే వానిని
ఎన్నుకోవాలి. ఇలా చేస్తే ఆచార్యుడు తరువాత చింతించవలసిన పని ఉండదు. ఆచార్యునికి
తలనొప్పి ఉండదు.
మూ. ఆచార్యః పాత్రజాంశ్చైవ గుణాన్ జ్ఞాత్వా స్వభావజాన్,
తతః కుర్యాద్యథాయోగం తేషాం భూమినివేశనమ్.
తా. పాత్రల స్వాభావికమైన గుణాలను పరిశీలించిన పిమ్మట, ఆచార్యుడు వాటికి
అనుగుణమైన భూమికలను నటులకు ఇవ్వాలి.
మూ. అఙ్గప్రత్యఙ్గసంయుక్తమహీనాఙ్గం వయోన్వితమ్,
న స్థూలం న కృశం చైవ న దీర్ఘం న చ మన్ధరమ్.
చ
క్లిష్టాఙ్గం ద్యుతిమన్తం చ సుస్వరం ప్రియదర్శనమ్,
ఏతైర్గుణైస్తు సంయుక్తం దేవభూమిషు యోజయేత్.
5
6&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pa1cx6736huhs31x3hrsr7yk9g44m8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230668</id>
    <revision>
      <id>587216</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1090 నాట్యశాస్త్రము తా. దేవతాభూమిక :- ప్రధానమైన అవయవాలు, చిన్న అవయవాలు సమంగా ఉండాలి. ఏ అంగలోపము ఉండకూడదు. యుక్తవయస్సులో ఉండాలి. ఎక్కువ లావుగా గాని, సన్నంగా గాని, పొట్టిగా గాని ప...'</comment>
      <origin>587216</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="e0ipn8xby1aedimna1d8jch32ov47nj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1090
నాట్యశాస్త్రము
తా. దేవతాభూమిక :- ప్రధానమైన అవయవాలు, చిన్న అవయవాలు సమంగా
ఉండాలి. ఏ అంగలోపము ఉండకూడదు. యుక్తవయస్సులో ఉండాలి. ఎక్కువ లావుగా
గాని, సన్నంగా గాని, పొట్టిగా గాని పొడవుగా గాని ఉండగూడదు. అవయవా లన్నీ ఒక
దానికి ఒకటి తగిన విధంగా ఉండాలి. మంచి శరీరకాంతితో, మంచి కంఠస్వరంతో
అందరికీ మళ్లీ మళ్లీ చూడాలనిపించేవాడుగా (ప్రియదర్శనమ్) ఉండాలి. ఇలాంటి గుణాలు
గల వ్యక్తిని దేవతాపురుషభూమికలలో నియోగించాలి.
మూ. స్థూలం ప్రాంశుం బృహద్దేహం మేఘగమ్భీరనిఃస్వనమ్,
రౌద్రస్వభావనేత్రం చ స్వభావభ్రుకుటీముఖమ్.
రక్షోదానవదైత్యానాం భూమికాను ప్రయోజయేత్,
పురుషాణాం ప్రయోగస్తు తథాఙ్గక్రియయాన్వితః.
7
8
తా. లావుగా, ఎత్తుగా, పెద్ద దేహంతో మేఘం వలె గంభీరమైన స్వరంతో
భయంకరమైన చూపులతో ఉన్నవాడు, సహజంగా కనుబొమ్మలు విరిచి ఉండే ముఖం
కలవాడు - ఇలాంటి వానిని రాక్షస - దానవ - దైత్యుల భూమికలలో నియమించాలి.
పురుషుల అభినయం అధికంగా అంగక్రియలతో (శారీరచేష్టలతో) ఉంటుంది.
మూ. సునేత్రాః సుభ్రువః స్వర్గాః సులలాటాః సునాసికాః,
స్వోష్టాః సుగడ్డాః సుముఖాః సుకణ్ణాః సుశిరోధరాః.
స్వఙ్గప్రత్యఙ్గసంయుక్తాః దీర్ఘాశ్చ మదమనరాః
న స్థూలా న కృశాశ్చైవ స్వభావేన వ్యవస్థితాః,
సుశీలాః జ్ఞానవన్తశ్చ తథా చ ప్రియదర్శనః
కుమారరాజభూమౌ తు సంయోజ్యా భరతోత్తమాః.
9
11
తా. అందమైన కళ్లు, కనుబొమ్మలు, శరీరము, నుదురు, ముక్కు, పెదవులు,
చెక్కిళ్లు, ముఖము, కంఠము, మెడ కలవాళ్లు, చేతులు, పాదాలు, వాటివేళ్లు మొదలైన
అంగప్రత్యాంగాలూ కూడ చక్కగా ఉన్నవాళ్లు, మంచి ఎత్తు, మదమందగమనము కలవాళ్లు
లావుగా కాకుండా, సన్నంగా కాకుండా, ఉండ వలసిన రీతిలో ఉన్నవాళ్లు, మంచి శీలం
కలవాళ్లు, జ్ఞానసంపన్నులు, ప్రియదర్శనులు అయిన ఉత్తమనటులను రాజుల భూమిక
లలోను, రాజకుమారాదులు భూమికలలోను నియమించాలి.
మూ. అజ్జేరవికలైర్వీరం స్ఫుటం వచనకర్మణి,
న దీర్ఘం నైవ చ స్థూలమూహాపోహ విచక్షణమ్.
అదీనం చ ప్రగల్భం చ ప్రత్యుత్పన్నవినిశ్చయమ్,
సేనాపతేరమాత్యానాం భూమికాను ప్రయోజయేత్.
చ
12
13&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e0ipn8xby1aedimna1d8jch32ov47nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230669</id>
    <revision>
      <id>587217</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '35 అ. భూమికావికల్పాధ్యాయః 1091 తా. వీరుడు, అంగవైకల్య లేవీ లేనివాడు, స్పష్టంగా మాటలాడువాడు, ఎక్కువ పొడవు గాని లావు గాని లేని వాడు, ఊహాపోహలలో నేర్పు గలవాడు, దైన్యం ఎరగని వాడు, ప్రగల...'</comment>
      <origin>587217</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="nevu2u5bo5onno5tuw9d3bztq777blx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;35 అ. భూమికావికల్పాధ్యాయః
1091
తా. వీరుడు, అంగవైకల్య లేవీ లేనివాడు, స్పష్టంగా మాటలాడువాడు, ఎక్కువ
పొడవు గాని లావు గాని లేని వాడు, ఊహాపోహలలో నేర్పు గలవాడు, దైన్యం ఎరగని
వాడు, ప్రగలుడు (bold) వెంటనే, సరియైన నిర్ణయం తీసికొనువాడు, అయిన నటుణ్ణి
సేనాపతి - అమాత్యాదిభూమికలలో నియమించాలి.
మూ. పిజ్జాక్షం దీర్ఘనాసం చ హ్రస్వముచ్చమథాపి వా,
కఞ్చుకిశ్రోత్రియాదీనాం భూమికాసు నియోజయేత్.
14
తా. పచ్చనికళ్లతో పొడవైన ముక్కుతో పొట్టిగా గాని, పొడవుగా గాని ఉన్నవానిని
కంచుకి, శ్రోత్రియుడు మొదలైన భూమికలలో నియమించాలి.
మూ. ఏవమన్యేష్వపి తథా నాట్యధర్మవిభాగతః,
దశావస్థానురూపేణ పాత్రం యుజ్ఞ్యత్ స్వభూమిషు.
15
తా. ఈ విధంగా నాట్యధర్మాన్ని చూచుకొంటూ దశలకు, వయస్సుకు అనుగుణంగా
ఇతరులను కూడ ఆ యా భూమికలలో నియమించాలి.
మూ. మన్దరం వామనం కుబ్జం వికృతం వికృతాననమ్,
విష్ణబ్ధనేత్రం కాణాక్షం స్థూలం చిపిటనాసికమ్.
దుర్వేషం దుఃస్వభావం చ వికృతాకారమేవ చ,
దాసభూమౌ నియుజ్జీత బుధో దాసాజ్కసంయుతమ్.
16
17
తా. మందగొడిగా ఉండేవాడు, పొట్టివాడు, గూనువాడు, వికృతమైన ముఖంతో
వికారంగా ఉన్నవాడు, కళ్లు లోపలికి దిగిపోయినవాడు, ఒంటికంటివాడు, లావుగా
ఉన్నవాడు, తప్పడ ముక్కుడువాడు, చెడ్డ వేషస్వభావాలు కలవాడు, (శరీరంమీద) దాసుని
ముద్ర ఉన్నవాడు అయిన పురుషుణ్ణి దాసభూమికలో నియమించాలి.
మూ. ప్రకృత్యాతు కృశం క్షామం తత్ర శ్రాస్తేషు యోజయేత్,
తథా చ పురుషం స్థూలమరోగేషు ప్రయోజయేత్.
18
తా. స్వభావంచేతనే ఎండి చిక్కిపోయినవానిని అలసటచెందినవాని భూమికలోను
బలిసి ఉన్నవానిని రోగంలేనివాని భూమికలోను నియమించాలి.
మూ. యది వా నేదృశాః సన్తి ప్రకృత్యా పురుషా ద్విజాః,
ఆచార్యబుద్ధ్యా యోజ్యస్తు భావచేష్టాస్వభావతః.
19
తా. ద్విజులారా! ఇలాంటి ప్రకృతిగల పురుషులు లభించ నప్పుడు, ఆచార్యుడు
తన బుద్ధిని ఉపయోగించి లభించినవాళ్ల భావ - చేష్టాస్వభావాదులను పరిశీలించి
వాళ్లను ఆ యా భూమికలలో నియమించాలి.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nevu2u5bo5onno5tuw9d3bztq777blx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230670</id>
    <revision>
      <id>587218</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1092 మూ. యా యస్య సదృశీ చేష్టా స్వభావః కర్మ వా తథా, సా తథాచార్యయోగేన నియమ్య భావభావినీ. నాట్యశాస్త్రము 20 తా. ఈ పురుషుల చేష్టలు స్వభావము, చేసే పనీ - ఎలా ఉంటాయో పరిశీలించి ఆచార్యుడు వ...'</comment>
      <origin>587218</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4076" sha1="5q6wvs4x8sa10xgym167kqeulhhz7hh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1092
మూ. యా యస్య సదృశీ చేష్టా స్వభావః కర్మ వా తథా,
సా తథాచార్యయోగేన నియమ్య భావభావినీ.
నాట్యశాస్త్రము
20
తా. ఈ పురుషుల చేష్టలు స్వభావము, చేసే పనీ - ఎలా ఉంటాయో పరిశీలించి
ఆచార్యుడు వాళ్లను అలాంటి చేష్టాడు లున్న భూమికలలో నియమించాలి.
మూ. అతః ఫరం ప్రవక్ష్యామి భరతానాం వికల్పనమ్,
భరతాశ్రయాశ్చ భరతాః విదూషకస్తారికస్తథా నాన్డీ,
నన్డీ ససూత్రధారో నాట్యకరో నాయకశ్చైవ.
ముకుటాభరణవికల్పైః జ్ఞేయా మాల్యైస్తు వివిధైశ్చ.
21
తా. ఇటుపైన భరతుల (నాట్యప్రయోగంలో పాల్గొనే నటాదుల) కల్పనను
(ఏర్పాటును గూర్చి చెపుతాను.
భరతుడు, విదూషకుడు, తౌరికుడు (తూర్యం వాయించేవాడు) నాన్ది, నంది,
సూత్రధారుడు, నాట్యకరుడు, నాయకుడు - వీళ్లందరినీ - వాళ్లు ధరించే కిరీటాలు, ఆ
భరణవిశేషాలు, అనేకవిధాలైన మాలలు, ఇతరవస్తువులు - వీటిని పట్టి గుర్తించే టట్లుగా
ఉండాలి.
మూ. కారుకకుశీలవాద్యా విజ్ఞేయా నామతశ్చైవ.
22
తా. శిల్పులు, గాయకులు, వాద్యవాదకులు వాళ్ల పేర్లను పట్టి గుర్తింపబడతారు.
మూ. ధుర్యవదేకో యుస్మాదుద్ధారోని నేకభూమికాయుక్తః,
నాట్య(గృ)గ్రహోపకరణైర్నాట్యం భరతో భవేత్తస్మాత్.
23
తా. బండి కాడి బుజంమీద పెట్టుకొని భారం లాగే వృషభం వలె (ధుర్యవత్)
నాటకప్రయోగంలో అనేక భూమికలను వహిస్తూ, ప్రయోగానికి సంబంధించిన కార్య
భారాన్ని భరించేవాడు గాన అతడు భరతుడు.
మూ. లోకహృదయాశ్రయకృతాం సర్వప్రకృతిప్రచారసంయుక్తామ్,
నానాశ్రయాం కురుతే తథా చ నారీ తు సర్వత్ర.
24
తా. సకలజనుల హృదయాలకు సంబంధించిన, సకలప్రకృతుల ప్రయోగంలో
పాల్గొంటూ అనేక విధాలైన కార్యాలు సాధించేదానిని నారీ అంటారు.
మూ. ప్రత్యుత్పన్నప్రతిభో నర్మకృతో నర్మగర్భనిర్భేదః,
ఛేదవిదూషితవచనః విదూషకో నామ విజ్ఞేయః.
25
తా. సమయస్ఫూర్తితో, పరిహాసశీలుడై, పరిహాసవాక్యాలలోని నిగూఢార్థాలను
భేదిస్తూ అధిక్షేపణలచేత దూషితమైన మాటలు పలికేవాడు విదూషకుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5q6wvs4x8sa10xgym167kqeulhhz7hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230671</id>
    <revision>
      <id>587219</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '35 అ. భూమికావికల్పాధ్యాయః మూ. తూర్యపతిర్యస్తు నరః సర్వాతోద్యప్రవాదనే కుశలః, తూరపరిగ్రహయుక్తో విజ్ఞేయస్తారికో నామ. 1093 26 తా. తూర్యాలు వాయించేవాళ్ల నాయకుడై, అన్ని ఆతోద్యాల వాద...'</comment>
      <origin>587219</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="tvi89rd1j47t3r3iyyxw0hgxf8di6c3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;35 అ. భూమికావికల్పాధ్యాయః
మూ. తూర్యపతిర్యస్తు నరః సర్వాతోద్యప్రవాదనే కుశలః,
తూరపరిగ్రహయుక్తో విజ్ఞేయస్తారికో నామ.
1093
26
తా. తూర్యాలు వాయించేవాళ్ల నాయకుడై, అన్ని ఆతోద్యాల వాదనంలో ప్రవీణుడై
'తూరవాద్యం' పట్టి ఉండువాడు తౌరికుడు.
మూ. నట నృత్తా భూత్వర్ణోయం భూతం నాటయతి లోకవృత్తాన్తమ్,
రసభావసత్త్వయుక్తం యస్మాత్తస్మాన్నటో భవతి.
27
తా. 'నట' శబ్దం &quot;నట నృత్తా&quot; అను నృత్తార్థకమైన 'నట' ధాతువునుండి
భూతకాలమాచక 'త' ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడినది. పూర్వం ఏనాడో జరిగిపోయిన
వృత్తాంతాన్ని రసభావాదియుక్తంగా ప్రత్యక్షంగా చూపుతాడు గాన వానికి 'నటుడు' అని
పేరు.
మూ. స్తుత్యభివాదనకృతైర్మధురైర్వాక్యైః సుమఙ్గలాచారైః,
సర్వం స్తోతి హి లోకం యస్మాత్తస్మాద్భవేద్వాదీ.
28
తా. మధురవాక్యాలతో, మంగలాచారపూర్వకంగా స్తుతి, అభివాదనమూ చేస్తూ
లోకంలో అందరినీ స్తుతిస్తాడు గాన వానిని 'వాదీ' అంటారు.
మూ. భావేభ్యో బహుధాస్మిన్ రసానసా వదతి నాట్యయోగేషు,
ప్రాకృతసంస్కృతపాఠ్య నన్ద నామేతి స జ్ఞేయః.
29
తా. నాట్యప్రయోగాలలో, వివిధభావాలకు అనుగుణంగా రసాస్వాదజనకాలైన,
ప్రాకృత - సంస్కృతభాషలలో రచించిన పాఠ్యాలను పలికేవాడు, పలికించేవారు నంది.
మూ. గీతస్య చ వాద్యస్య చ పాఠ్యస్య చ నైకభావవిహితస్య,
శిష్టోపదేశయోగాత్ సూత్రజ్ఞః సూత్రధారస్తు.
30
తా. విశిష్టమైన శాక్షస్త్రోపదేశం ఉన్నవా డవడంచేత, వివిధభావాలకు సంబంధించిన
గీత - వాద్య - పాఠ్యాల సూత్రం (విధానం) బాగా తెలిసినవాడు సూత్రధారుడు.
మూ. యస్మాద్యథోపదిష్టాన్ రసాంశ్చ భావాంశ్చ సత్వసంయుక్తాన్,
చ
భూమికల్బెర్నయతి చ నాట్యకరః కీర్తితస్తస్మాత్.
31
తా. శాస్త్రోక్త విధానాన్ని అనుసరిస్తూ, రస - భావ - సత్యాలకు అనుగుణంగా
భూమికలను ఏర్పరిచేవాడు నాట్యకరుడు.
మూ. చతురాతోద్యవిధానం సర్వస్య తు శాస్త్రవేదవిహితస్య,
నాట్యస్యాస్తం గచ్ఛతి తస్మాద్వై నాయకో భిహితః.
32&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvi89rd1j47t3r3iyyxw0hgxf8di6c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230672</id>
    <revision>
      <id>587220</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1094 నాట్యశాస్త్రము తా. నాట్యశాస్త్రగంధర్వవేదాదులలో చెప్పిన ప్రకారం, నాట్యానికి సంబంధించిన నాలుగు విధాలైన ఆతోద్యాల విధానాన్ని చివరివరకూ నడిపించేవాడు నాయకుడు. మూ. నానాప్ర...'</comment>
      <origin>587220</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4330" sha1="1p1hhcr5j0alu90wlgopbr1tqrxw8ol" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1094
నాట్యశాస్త్రము
తా. నాట్యశాస్త్రగంధర్వవేదాదులలో చెప్పిన ప్రకారం, నాట్యానికి సంబంధించిన
నాలుగు విధాలైన ఆతోద్యాల విధానాన్ని చివరివరకూ నడిపించేవాడు నాయకుడు.
మూ. నానాప్రకృతిసముత్యం కరోతి యః శీర్షికం ముకుటయోగే,
వివిధైర్వేషవిశేషైః స చ ముకుటకారస్తు విజ్ఞేయః.
33
తా. వివిధప్రకృతులకు అనుగుణంగా, అనేకవిధాలైన వేషాలకు సరిపడేటట్లుగా,
ఆయా పాత్రలకు శీర్షాలంకారాదులను తయారుచేసేవాడు ముకుటకారుడు.
మూ. భాణ్ణకవాద్యఙ్ఞ యా లయతాలజ్ఞా రసానువిద్ధాచ,
సర్వాఙ్గసున్దరీ వై కర్తవ్యా నాటకీయా తు.
-
34
తా. వివిధ వాద్యాలను గూర్చి, కళలను గూర్చి, వాద్యవిధానాదులను గూర్చీ
నిర్దుష్టమైన జ్ఞానంతో, లయ తాలాల విషయంలో అనుభవంతో, రసానుగుణంగా
ప్రవర్తించకలిగిన, సర్వాంగసుందరి యైన నటిని నాటకీయ గా ఏర్పరచుకోవాలి.
మూ. యస్త్వాభరణం కుర్యాద్బహువిధవిహితం స తదాభరణః,
యశ్చోపకరణయోగాత్ స తేన నామ్నాభిధాతవ్యః.
35
తా. అనేకవిధాలైన ఆభరణాలను పాత్రానుగుణంగా తయారు చేసి ఇచ్చేవానికి
ఆ ఆభరణం పేరు (ఆంగదిక: ఇత్యాదివిధంగా) పెట్టాలి. అనేకవిధాలైన ఉపకరణాలు
సమకూర్చేవానికి. ఆ ఉపకరణాల పేర్లు భృంగారకః ఇత్యావిధంగా పెట్టాలి.
మూ. యో వై మాల్యం కురుతే పఞ్చవిధం మాల్యకృత్ స విజ్ఞేయః,
యశ్చాపి వేషయోగం కురుతే స చ వేషకారీ తు.
36
తా. ఐదు విధాల మాలలు తయారుచేసేవాడు మాల్యకృత్ పాత్రలచే వేరు వేరు
వేషాలు వేయించేవాడు వేషకారి.
మూ. చిత్రజ్ఞశ్చిత్రకరో వస్త్రస్య చ రణ్ణనాత్తథా రజకః,
జత్వశ్మలోహకాప్లైర్షవ్యకరః కారుకశ్చైవ.
37
తా. బొమ్మలు గీసేవాడు చిత్రకారుడు. బట్టలకు కొత్త రంగులు వేసేవాడు రజకుడు.
లక్క, రాయి, లోహం, కర్ర మొదలైనవాటితో వస్తువులు తయారుచేసేవాడు కారుకుడు.
మూ. నానాతోద్యవిధానే ప్రయోగయుక్తః ప్రవాదనే కుశలః,
ఆతోద్యే!… ప్యతికుశలో యస్మాత్ స కుశలవో జ్ఞేయః.
38
తా. వివిధ ఆతోద్యాలకు సంబంధించిన విధానంలోను - వాటి ప్రయోగంలోను,
స్వయంగా వాటి వాదనంలోను, కుశలుడు, ఆతోద్యంలో అతికుశలుడు అయినవాడు
కుశలవుడు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1p1hhcr5j0alu90wlgopbr1tqrxw8ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230673</id>
    <revision>
      <id>587221</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '35 అ. భూమికావికల్పాధ్యాయః మూ. యద్యత్ సమాశ్రయన్తా శిల్పం వా కర్మ వా ప్రయోగం వా, తేనైనోపగతగుణా విజ్ఞేయా నామతః పురుషాః. 1095 39 తా. పురుషులు ఏ కర్మ, ఏ శిల్పం, ఏ ప్రయోగం వృత్తిగా ఆశ్రయి...'</comment>
      <origin>587221</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2397" sha1="jri6qbngs0i0i30zgphkilx56qdtvj6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;35 అ. భూమికావికల్పాధ్యాయః
మూ. యద్యత్ సమాశ్రయన్తా శిల్పం వా కర్మ వా ప్రయోగం వా,
తేనైనోపగతగుణా విజ్ఞేయా నామతః పురుషాః.
1095
39
తా. పురుషులు ఏ కర్మ, ఏ శిల్పం, ఏ ప్రయోగం వృత్తిగా ఆశ్రయించి దానిలో
నేర్పు సంపాదిస్తారో దానితోనే వాళ్ల పేర్లుండాలి.
మూ. ఏవం తు నాటకవిధౌ జాతిర్నటసంశ్రయా బుధైర్ జేయా,
నాట్యోపకరణయుక్తా నానాశిల్పప్రసక్తా చ.
40
తా. నాటకప్రయోగాలకు సంబంధించినంతవరకు వాళ్లవాళ్ల ఉపకరణాలను పట్టీ,
శిల్పాలను పట్టీ నటులలో జాతు లేర్పడతాయి.
మూ. (ఉక్తోత్ర భూమికాన్యాసః ప్రయోక్తారశ్చ యోగతః,
ఆదిష్టం నాట్యశాస్త్రం చ మునయః కిమిహోచ్యతామ్).
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే భూమికావికల్పాధ్యాయః పఞ్చత్రింశః.
41
తా. మునులారా! ఇక్కడ (ఈ అధ్యాయంలో) భూమికాన్యాసమును గూర్చి
ప్రయోక్తలను గూర్చి చెప్పాను. ఇంత వరకు నేను మీకు నాట్యశాస్త్రం అంతా బోధించాను.
ఇకం ఏమి చెప్పాలో అడగండి.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానంలో 'భూమికావికల్పాధ్యాయం' అను ముప్పైయైదవ అధ్యాయం సమాప్తం.
င်းရမ်းပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jri6qbngs0i0i30zgphkilx56qdtvj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230674</id>
    <revision>
      <id>587222</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1096 నాట్యశాస్త్రము ဆီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ షట్రింశోధ్యాయః నాట్యశాపము &quot;యస్మిన్ని గూఢపరమార్థమబుధ్యమానాః సంసారనాట్యరసభావముపాశ్రయన్తా, బుద్ధ్వా పునర్ముహురహో నిజమ...'</comment>
      <origin>587222</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3380" sha1="5yux38fiqhiv6vzzhw0flbeium9v3w1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1096
నాట్యశాస్త్రము
ဆီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ షట్రింశోధ్యాయః
నాట్యశాపము
&quot;యస్మిన్ని గూఢపరమార్థమబుధ్యమానాః
సంసారనాట్యరసభావముపాశ్రయన్తా,
బుద్ధ్వా పునర్ముహురహో నిజమేవ యాన్తి
తత్ పూర్ణధామ శివతత్త్వమహం ప్రపద్యే.”
మూ. అథాత్రేయో వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యః పులహః క్రతుః,
అఙ్గరా గౌతమో2_గస్త్యో మనురాయుస్తదాత్మవాన్.
విశ్వామిత్రః స్థూలశిరాః సంవర్తః ప్రతిమర్దనః,
ఉశనా బృహస్పతిర్వత్సః చ్యవనః కాశ్యపో ధ్రువః.
దుర్వాసా జమదగ్నిశ్చ మార్కణేయో థ గాలవః,
భరద్వాజో రైభ్యశ్చ వాల్మీకిర్భగవాంస్తథా.
స్థూలాక్షః శఙ్కులాక్షశ్చ కణ్వో మేధాతిథిః కుశః,
నారదః పర్వతశ్చైవ సుశర్మా చైకధన్వినౌ.
నిష్యూతిర్భవనో ధౌమ్యః శతానన్దః కృతవ్రణః,
జామదగ్న్యస్తథా రామో జమదగ్నిశ్చ వామనః.
ఏవం తే మునయః ప్రీతాః సర్వజ్ఞం భరతం తదా,
పునరూచురిదం వాక్యం కుతూహలపురోగమమ్.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
2
3
5
6
తా. ఆత్రేయుడు, వసిష్ఠుడు, పులస్త్యుడు, పులహుడు, క్రతువు, అంగిరసుడు,
గౌతముడు, అగస్త్యుడు, మనువు, ఆయువు, ఆత్మవంతుడు, విశ్వామిత్రుడు, స్థూల శిరస్సు,
సంవర్తనుడు, ప్రతిమర్దనుడు, ఉశనసుడు, బృహస్పతి, వత్సుడు, చ్యవనుడు, కాశ్యపుడు,
ధ్రువుడు, దుర్వాసుడు, జమదగ్ని, మార్కండేయుడు, గాలవుడు, భరద్వాజుడు, రైభ్యుడు,
వాల్మీకి, స్థూలాక్షుడు, శంకులాక్షుడు, కణ్వుడు, మేధాతిథి, కుశుడు, నారదుడు, పర్వతుడు,
సుశర్మ, ఏకధన్వులను ఇద్దరు ఋషులు, నిష్యూతి, భవనుడు, ధౌమ్యుడు, శతానందుడు,
కృతవ్రణుడు, పరశురాముడు, జమదగ్ని, వామనుడు ఈ ఋషులందరు భరతుడు
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5yux38fiqhiv6vzzhw0flbeium9v3w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230675</id>
    <revision>
      <id>587223</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 అ. నాట్యశావము 1097 చెప్పిన నాట్యశాస్త్రం విని సంతుష్టాంతరంగులై, సర్వజ్ఞు డైన ఆ భరతమునిని కుతూహల పూర్వకంగా ఇలా ప్రశ్నించారు. మూ. యస్త్వయా గదితో హ్యేష నాట్యవేదః పురాతనః, ఏకచి...'</comment>
      <origin>587223</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4054" sha1="aeijbby3s159ilu575pf46istuhe9tx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;36 అ. నాట్యశావము
1097
చెప్పిన నాట్యశాస్త్రం విని సంతుష్టాంతరంగులై, సర్వజ్ఞు డైన ఆ భరతమునిని కుతూహల
పూర్వకంగా ఇలా ప్రశ్నించారు.
మూ. యస్త్వయా గదితో హ్యేష నాట్యవేదః పురాతనః,
ఏకచిత్తైః స చాస్మాభిః సమ్యక్ సముపధారితః.
7
తా. అతిపురాతన మైన ఈ నాట్యవేదం మీరు బోధిస్తూండగా మేం సావధాన
చిత్తంతో విని దానిని చక్కగా మా బుద్ధులలో ధారణ చేసికొని ఉన్నాం.
మూ. భగవన్ సంశయోం స్మాకం తన్నో వ్యాఖ్యాతుమర్హసి,
కో హ్యన్యో నాట్యవేదస్య నిశ్చయం వేత్తి తత్త్వతః.
8
తా. పూజ్యుడా! మా మనస్సులో ఒక సంశయం ఉన్నది. దానిని నీవే తీర్చ
కలవాడవు. నాట్యతత్త్వం తెలిసినవారు, మీరు తప్ప మరెవ రున్నారు!
మూ. న వయం పరిభావేన న విరోధేన నేర్యయా,
పృచ్ఛామో భగవన్నాట్యముపదేశార్థమేవతు.
అస్మాభిశ్చ తదా నోక్తం వ్యవచ్ఛేధో భవేదితి,
ఇదానీం తూపశిక్షార్థం నాట్యగుహ్యం నిదర్శయ.
9
10
తా. పూజ్యుడా! మేం అనాదరభావంతో కాని, విరోధంతో గాని, ఈర్యతో గాని
ప్రశ్నించడం లేదు; కేవలం నాట్యాన్ని గూర్చి ఇంకా మీరు ఉపదేశించగా తెలుసుకోవా
లను అభిప్రాయంతో మాత్రమే అడుగుతున్నాం. ఈ సందేహం మాకు మీరు నాట్యోపదేశం
చేస్తూన్నప్పుడే కలిగింది కాని, అప్పుడు అడిగితే ఉపదేశానికి విచ్ఛేదం కలుగుతం దని
అడగలేదు. ఇప్పుడు ఇంతవరకు చెప్పిన నాట్యాన్ని గూర్చి ఇంకా కొన్ని విషయాలు
బోధించే దృష్టితో (ఉపశిక్షయా) నాట్యానికి సంబంధించిన ఈ రహస్యం వివరించుము.
మూ. లోకస్య చరితం నాట్యమిత్త్యవోచస్తమీదృశమ్,
తేషాం నో లోకగుహ్యానాం నిశ్చయం వక్తుమర్హసి.
11
తా. ఈ నాట్యం లోకచరితరూపమైనది అని చెప్పావు కదా! ఈ నాట్యంలో ఇమిడి
ఉన్న లోకతత్త్వరహస్య మేదో మాకు విశదీకరించుము.
మూ. దేవస్య కస్య చరితం పూర్వరణే ద్విజర్షభ,
కిమర్థం యుజ్యతే ఘోషః ప్రయుక్తః కిం కరోతి చ.
ప్రీతం కిం దైవతం తత్ర ప్రీతం వా కిం కరోతి చ,
కస్మాదేవ పునః శౌచం సమ్యక్ చరతి సూత్రధృక్.
12
13&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aeijbby3s159ilu575pf46istuhe9tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230676</id>
    <revision>
      <id>587224</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1098 కథముర్వీతలే నాట్యం స్వర్గాన్నిపతితం విభో, కథం తవాయం వంశశ్చ నటసంజ్ఞః ప్రతిష్ఠితః సర్వమేతద్యథాతత్త్వం కథయస్వ మహామునే. నాట్యశాస్త్రము 14 తా. ఓ! బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! పూర్వరంగం...'</comment>
      <origin>587224</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4219" sha1="sbpnvmj78e85uopf1x24lin05rqfk7h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1098
కథముర్వీతలే నాట్యం స్వర్గాన్నిపతితం విభో,
కథం తవాయం వంశశ్చ నటసంజ్ఞః ప్రతిష్ఠితః
సర్వమేతద్యథాతత్త్వం కథయస్వ మహామునే.
నాట్యశాస్త్రము
14
తా. ఓ! బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! పూర్వరంగంలో ఏ దేవత చరిత్ర ఉంటుంది? ఆ
సమయంలో వాద్యఘోష ఎందుకు ఏర్పరుస్తారు; అది ఏమి చేస్తుంది. అక్కడ (పూజాదికం
చేత) ఏ దేవతకు సంతోషం కలుగుతుంది; కలిగి అదేమి చేస్తుంది? సూత్రధారుడు
అంత శౌచం (పవిత్రతాసంపాదనం) ఎందుకు చేసికొంటాడు? నాట్యం స్వర్గంనుండి
భూతలంమీదికి ఎందుకు దిగివచ్చింది? నీ వంశంశానికి నటవంశం అని పేరు స్థిరంగా
ఎలా ఏర్పడింది? మహామునీ! ఈ విషయాలలోని తత్త్వం మాకు చెప్పుము.
మూ. తేషాం తు వచనం శ్రుత్వా మునీనాం భరతో మునిః,
ప్రత్యువాచ పునర్వాక్యం గుహ్యార్థాభినయం ప్రతి.
15
తా. ఆ మునుల మాటలు విని, భరతముని నాట్యరహస్యాన్ని విశదీకరిస్తూ ఇలా
అన్నాడు -
-
మూ. భరత ఉవాచ -
-
బ్రవీమి వో హ్యయం విప్రాః యన్మాం పృచ్ఛత సువ్రతాః,
వో
పూర్వరఙ్గవిధానస్య తచ్చ సమ్యజ్ విబోధత.
16
తా. భరతముని ఇలా అన్నాడు - ఉత్తమ నియమవంతులైన బ్రాహ్మణోత్తములారా!
మీరు నన్ను దేనిని గూర్చి ప్రశ్నించారో అది చెపుతున్నాను; పూర్వరంగ విధానాన్ని గూర్చి
అడిగారు కదా; అది బాగా అర్థం చేసికొండి.
మూ. ప్రోక్తవానస్మి యత్పూర్వమహం విఘ్ననిబర్హణమ్,
తస్యానుబన్ధన మయా పూర్వరఙ్గః ప్రకీర్తితః.
17
తా. విఘ్నాలను తొలగించడాన్ని గూర్చి నేను మొదట చెప్పి దానికి సంబంధించిన
విషయంగా (అనుబంధంగా) పూర్వరంగాన్ని గూర్చి కూడ చెప్పి ఉన్నాను. అనగా మీరిప్పు
డడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం అప్పుడే చెప్పాను.
మూ. శస్త్రాణాం పరిహారార్థం శరీరావరణం యథా,
తథా సర్వగతం పాపం హుతేనైవ ప్రశామ్యతి.
18
తా. శస్త్రాల ప్రహారం తగలకుండా ఉండడంకోసం శరీరావరణం (కవచం) ధరిస్తారు
కదా! అలాగే అన్ని విధాలైన పాపాలూ కూడ హోమంచేత శమిస్తాయి.
మూ. ఏవం జష్యైశ్చ హోమైశ్చ దేవతాభ్యర్చనేన చ,
స్తుత్యాశీర్వచనైః శాస్త్రైః కర్మభావానుకీర్తనైః.
19&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sbpnvmj78e85uopf1x24lin05rqfk7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230677</id>
    <revision>
      <id>587225</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 అ. నాట్యశావము సర్వాతోద్యనినాదైశ్చ తథా గీతస్వనేన చ, మయా పాపాపహరణైః కృతే విఘ్ననిబర్హణే. స్తుతిగీతాదిసంహృష్టిః దేవైరభిహితో.. స్మ్యహమ్, నితరాం పరితుష్టాః స్మ ప్రయోగేణామునా...'</comment>
      <origin>587225</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3977" sha1="e4f4vl2ybh7r634a4ox45mer7sjanjt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;36 అ. నాట్యశావము
సర్వాతోద్యనినాదైశ్చ తథా గీతస్వనేన చ,
మయా పాపాపహరణైః కృతే విఘ్ననిబర్హణే.
స్తుతిగీతాదిసంహృష్టిః దేవైరభిహితో.. స్మ్యహమ్,
నితరాం పరితుష్టాః స్మ ప్రయోగేణామునా తవ.
దేవతాసురమానన్ద్య యస్మాల్లోకశ్చ నన్దతి,
తస్మాదయం ప్రయోగస్తు నాన్డీనామా భవిష్యతి.
1099
20
20
21
22
తా. అదే విధంగా నేను పాపవినాశకా లైన జపాలచేత, హోమాలచేత, దేవతా
పూజలచేత, స్తుతులచేత, ఆశీర్వచనాలచేత, శాంతులచేత, కర్మస్వభావవర్ణనలచేత,
విఘ్నాలను పారదోలిన పిమ్మట స్తుతిగీతాదులకు సంతోషించిన దేవతలు నాతో ఇలా
అన్నారు - &quot;నీవు చేసిన ఈ ప్రయోగంచేత మేం చాలా సంతోషించాం. దేవతలను
అసురులను ఆనందింపచేస్తే లోకం అంతా ఆనందిస్తుంది. అందుచేత నీవు చేసిన ఈ
ప్రయోగానికి 'నాంది' అను పేరు ప్రసిద్ధిలోనికి వస్తుంది.
మూ. గతివాద్యానువాదీ చ యత్ర కాకుస్వరః శుభః,
తస్మిన్ దేశే తు పాపఘ్నో మాఙ్గల్యశ్చ భవిష్యతి.
23
తా. ఏ దేశంలో గతులను, వాద్యాలను అనుసరిస్తూ కాకుస్వరం వినబడుతుందో,
ఆ దేశంలో శుభమైన ఆ కాకుస్వరం సర్వవిఘ్నాలను నశింపచేసి, మంగలప్రదం
అవుతుంది.
మూ. యావత్తం పూరయేద్దేశం ధ్వనిరాతోద్యసంశ్రయః,
న స్థాస్యన్తి హి రక్షాంసి న చ విఘ్నవినాయకః.
24
తా. ఆతోద్యధ్వని దేశంలోని ఎంత ప్రదేశాన్ని వ్యాపిస్తుందో అంత ప్రదేశంలోను
రాక్షసులు గాని, విఘ్నవినాయకులు గాని నిలవజాలరు.
మూ. ఆవాహే చ వివాహే చ యజ్ఞే నృపతిమఙ్గలే,
నాన్లీ శబ్దానుపశ్రుత్య హ్రీంసా నశ్యన్తి సర్వదా.
25
తా. దేవతాద్యావాహనమునందు, వివాహమునందు, యజ్ఞమునందు, నృపతి
మంగలకరోత్సవమునందు నాందీ శబ్దాలను వినగానే హింస చేసే క్రూరమృగరాక్షసాదులు
నశిస్తారు. 'ఆవాహం' అనగా వివాహానికై వరుడు బంధువులతో కలిసి, వధూగృహానికి
వెళ్లడం అని కూడ అర్ధం.
మూ. పాఠ్యం నాట్యం తథా చైవ గేయం వాదిత్రమేవ చ,
వేదమన్రార్థవచనైః సమం హ్యేతద్భవిష్యతి.
26&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e4f4vl2ybh7r634a4ox45mer7sjanjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1117</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230678</id>
    <revision>
      <id>587226</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1100 నాట్యశాస్త్రము తా. పాఠ్యము, నాట్యము, గేయము, వాద్యమూ కూడ వేదమంత్రాలతో సమమైనవి అవుతాయి. మూ. శ్రుతం మయా దేవదేవాత్ తత్త్వతః శఙ్కరార్థితమ్, స్నానజప్యసహస్రేభ్యః పవిత్రం గీతవా...'</comment>
      <origin>587226</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3941" sha1="8em55zmrx3x6qefpq4qkxxxak1rfgws" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1100
నాట్యశాస్త్రము
తా. పాఠ్యము, నాట్యము, గేయము, వాద్యమూ కూడ వేదమంత్రాలతో సమమైనవి
అవుతాయి.
మూ. శ్రుతం మయా దేవదేవాత్ తత్త్వతః శఙ్కరార్థితమ్,
స్నానజప్యసహస్రేభ్యః పవిత్రం గీతవాదనమ్.
27
తా. గీతవాదనం స్నానాలకంటే, సహస్రమంత్రజపాలకంటె కూడ పవిత్ర మైన
దనీ హితకరమైన దనీ సాక్షాత్తు దేవదేవుడైన శంకరుడు చెప్పగా విన్నాను.
మూ. యస్మిన్నాతోద్యనాట్యస్య గీతవాద్యధ్వనిః శుభః,
భవిష్యత్యశుభం దేశే నైవ తస్మిన్ కదాచన.
28
తా. నాట్యానికి సంబంధించిన ఆతోద్యముల, గీతముల, వాద్యముల ధ్వని ఏ
దేశంలో వినబడుతూ ఉంటుందో ఆ దేశంలో ఎన్నడూ అశుభం జరగదు.
మూ. ఏవం పూజాధికారార్థం పూర్వరఙ్గః కృతో మయా,
నానాస్తోత్రకృతైర్న నైర్దేవతాభ్యర్చనం ప్రతి.
29
తా. అందుచేతనే నేను వివిధదేవతాస్తోత్రాల రూపా లైన మంత్రాలతో దేవతాభ్య
ర్చనం నిర్వహించడానికై పూజాప్రారంభం చేయడానికై పూర్వరంగం ఏర్పరచాను.
మూ. యతో9భివాదనం క్లిష్టశిష్టం తద్రఙ్గమణ్డలే,
సూత్రధారస్య తచ్ఛౌచం విహితం తు ద్విజోత్తమాఃఓ
30
తా. రంగమండలంలో శాస్త్రోక్తమైన అభివాదనం చేయడం కష్టం. అందుచేత
సూత్రధారుడూ స్నానోప వాసాదులు చేసి శుచిగా ఉండాలి అను నియమం
ఏర్పాటుచేశాను.
మూ. శౌచం కృత్వా యతో మన్రోః పూజనం జర్జరస్య తు,
ఉచ్యతే పూర్వరణే... స్మిన్ తస్మాచ్ఛౌచం ప్రకీర్తితమ్.
31
తా. జర్జరపూజ శుచిగా ఉన్నవాడు మంత్రాలతో చెయ్యాలి అని శాస్త్రవిహితం
గాన నేను పూర్వరంగంలో సూత్రధారుడు శుచిగా ఉండా లని నియమం ఏర్పరచాను.
మూ. యథావతారితం చైవ నాట్యమేతన్మహీతలే,
న
వక్తవ్యం సర్వమేతద్ధి న శక్యం వినిగూహితమ్.
32
తా. నాట్యం స్వర్గలోకం నుంచి భూలోకంలోనికి ఎలా దిగి వచ్చినవో ఆ విషయ
మంతా చెపుతాను. మీ దగ్గర దీనిని దాచకూడదు కదా.
మూ. మమైతే తనయాః సర్వే నాట్య వేదమదాన్వితాః,
సర్వలోకం ప్రహసనైర్బాధనే హాస్యసంశ్రయైః.
33&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8em55zmrx3x6qefpq4qkxxxak1rfgws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1118</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230679</id>
    <revision>
      <id>587227</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 అ. నాట్యశావము 1101 తా. నా కుమారు లందరూ, నాట్య వేదజ్ఞానంచేత మదోన్మత్తులై హాస్యరసపూర్ణా లైన ప్రహసనాలతో అందరినీ బాధించడం ప్రారంభించారు. మూ. కస్య చిత్త్వథ కాలస్య శిల్పకర్మ సమభ్...'</comment>
      <origin>587227</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3999" sha1="fkmh8n9n24quj6th3xyeibfbis7qvw9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;36 అ. నాట్యశావము
1101
తా. నా కుమారు లందరూ, నాట్య వేదజ్ఞానంచేత మదోన్మత్తులై హాస్యరసపూర్ణా
లైన ప్రహసనాలతో అందరినీ బాధించడం ప్రారంభించారు.
మూ. కస్య చిత్త్వథ కాలస్య శిల్పకర్మ సమభ్యసన్,
ఋషీణాం వ్యఙ్గకరణం కుర్వద్భిర్గసంశ్రయమ్.
అగ్రాహ్యం సుదురాచారం గ్రామ్య ధర్మప్రవర్తితమ్,
నిష్ఠురం చాప్రశస్తం చ కావ్యం సంసది యోజితమ్.
34
35
తా. కొంత కాలం తరువాత వాళ్లు సామాజికుల సమూహంలో ఒక నాట్యప్రదర్శనం
చేశారు. పరిహాసప్రధాన మైన ఆ ప్రదర్శనం ఋషులను పరిహసిస్తూ, దురాచారాలతో
గ్రామ్యధర్మాలతో అనగా అశ్లీలదృశ్యాలతో, క్రూరంగా, అప్రశస్యంగా, ఎవ్వరూ మెచ్చుకొనని
రీతిలో (అగ్రాహ్యం) జరిగింది.
మూ. తమ్రుత్వా మునయః సర్వే భీమరోషాః ప్రకమ్పితాః,
ఊచుస్తే భరతాన్ సర్వాన్ నిర్దహస్త ఇవాగ్నయః.
మా తావద్ భో ద్విజా యుక్తమిదమస్మద్విడమ్బనమ్,
కో నామాయం పరిభవః కిం చ నాస్మాసు సంమతమ్.
36
37
తా. భయంకర మైన రోషం గల ఆ మును లందరూ అది విని, కాల్చివేస్తూన్న
అగ్నుల వలె ప్రకంపితులై ఆ భరతపుత్రులతో ఇలా అన్నారు - ఓ ద్విజులారా! మీరు ఈ
విధంగా మమ్ములను వేళాకోళం పట్టించడం ఏమాత్రము బాగాలేదు. ఎందుకు ఇలా
మమ్మల్ని అవమానిస్తున్నారు? మాలో మీకు నచ్చని ఏ దోషా లున్నా యని మీరు మమ్మల్ని
ఇలా అవమానిస్తున్నారు!
మూ. యస్మాద్ జ్ఞానమదోన్మత్తా భవన్తో వినయాశ్రితాః,
తస్మాదేతద్ధి భవతాం కుజ్ఞానం నాశమేష్యతి.
38
తా. జ్ఞానమదంతో ఉన్మత్తులై మీరు ఈ విధంగా పొగరుబోతుతనంతో ప్రవర్తి
స్తున్నారు; అందుచేత మీలో ఉన్న ఈ కుజ్ఞానం నశించిపోతుంది.
మూ. ఋషీణాం బ్రాహ్మణానాం చ సమవాయే థ సంగమే,
నిరహ్మాచరణా భూత్వా శూద్రాచారా భవిష్యథ.
39
తా. ఋషుల, బ్రాహ్మణుల సభలలోను, వాళ్ళు ఒకచోట కలిసి ఉన్నప్పుడు,
మీరు వారి దగ్గరకు వెళ్లినపుడు, బ్రాహ్మణాచారవిహీనులైన, శూద్రాచారులై వాళ్లను
సమీపించడానికి అనర్హులవుతారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fkmh8n9n24quj6th3xyeibfbis7qvw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1119</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230680</id>
    <revision>
      <id>587228</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1102 నాట్యశాస్త్రము మూ. శూద్రాస్తు కేవలం భూత్వా తత్కర్మ సమవాప్స్యథ, యశ్చ వో భవితా వంశః స చాశౌచో భవిష్యతి. 40 తా. మీరు కేవలశూద్రులై వాళ్ల ఆచారాలు అవలంబిస్తారు. ముందు ముందు మీ వంశ...'</comment>
      <origin>587228</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3736" sha1="0qvkcht6zywn094cr49tkk0xl582wt6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1102
నాట్యశాస్త్రము
మూ. శూద్రాస్తు కేవలం భూత్వా తత్కర్మ సమవాప్స్యథ,
యశ్చ వో భవితా వంశః స చాశౌచో భవిష్యతి.
40
తా. మీరు కేవలశూద్రులై వాళ్ల ఆచారాలు అవలంబిస్తారు. ముందు ముందు మీ
వంశంలో పుట్టినవాళ్లు కూడ శౌచరహితు లవుతారు.
మూ. యే చ వో వంశజాస్తే పి భవిషస్త్యథ నర్తకాః,
పరోపస్థానవన్తశ్చ సస్త్రీబాలకుమారకాః.
తా. మీవంశంలో పుట్టినవాళ్లందరూ నర్తకులవుతారు. స్త్రీ-
సహా వాళ్లందరూ ఇతరులను ఆశ్రయించి జీవించేవా ళ్లవుతారు.
మూ. శాపజన్మ తతో జ్ఞాత్వా సుతానాం మే సురాస్తదా,
సర్వే విమనసో భూత్వా తానృషీన్ సముపస్థితాః.
41
- బాల కుమారులతో
42
తా. అప్పుడు దేవతలు నా కుమారులకు తగిలిన శాపాన్ని గూర్చి తెలిసి, కలత
చెందిన మనస్సులతో ఆ ఋషుల దగ్గరికి వెళ్లారు.
మూ. తావద్భిశ్చ తతః ప్రోక్తం దేవైః శక్రపురోగమైః,
ఇదానీం దుఃఖముత్పన్నం నాట్యమేతద్ వినక్ష్యతి.
43
తా. ఇంద్రాదిదేవత లందరూ ఆ ఋషులతో - &quot;ఎంతో శ్రమ చేయగా
ఆవిర్భవించిన ఈ నాట్యం ఇప్పుడు నశించిపోతుంది కదా!&quot; అన్నారు.
మూ. ఋషిభిశ్చ తతః ప్రోక్తం న చైతద్ధి వినశ్యతి,
శేషమన్యత్తు యత్ ప్రోక్తం సర్వమేతద్భవిష్యతి.
44
తా. అప్పుడు ఋషు లిలా అన్నారు - &quot;నాట్యం నశించదు. మేం అన్న మిగిలిన
దంతా అలాగే జరుగుతుంది.”
మూ. ఏతచ్ఛుత్వా తు వచనం మునీనాముగ్రతేజసామ్,
విషణ్ణాస్తే సుతాః సర్వే పునరాత్మవథైషిణః.
ప్రోక్తవన్తశ్చ మాం క్రుద్ధా బహుశో నాశితాస్త్వయా,
అనేన నాట్యదోషేణ శూద్రాచారా హి యత్మృతాః.
45
46
తా. ఉగ్రమైన తేజస్సు గల ఆ మునుల మాటలు విని నా పుత్రులు అందరూ
విషాదం చెంది ఆత్మహత్య చేసికోవా లని అనుకొంటూ, కోపావిష్ణులై నాతో - “నువ్వే
మమ్మల్ని అన్ని విధాలా నశింపచేసావు. ఈ నాట్యం అనే దోషంచేత శూద్రాచారులను
చేశావు&quot; అన్నారు.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0qvkcht6zywn094cr49tkk0xl582wt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1120</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230681</id>
    <revision>
      <id>587229</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 అ. నాట్యశావము మూ. మయా తు సాన్యయిత్వోక్తా మా శోకం ప్రజతానఘాః, కృతాన్తవిహితో స్మాకం మానవేషు విధిః సుతాః. 1103 47 మునీనాం న మృషా వాక్యం భవిష్యతి కదాచన, నిధనే చ మనో మా భూద్యుష్మాకమి...'</comment>
      <origin>587229</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3600" sha1="9zlh021b7sho4ifpdbjmkgo6sabgau3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;36 అ. నాట్యశావము
మూ. మయా తు సాన్యయిత్వోక్తా మా శోకం ప్రజతానఘాః,
కృతాన్తవిహితో స్మాకం మానవేషు విధిః సుతాః.
1103
47
మునీనాం న మృషా వాక్యం భవిష్యతి కదాచన,
నిధనే చ మనో మా భూద్యుష్మాకమితి సాన్వితాః.
48
తా. నేను వాళ్లను ఓదారుస్తూ - &quot;పుత్రులారా! దుఃఖించకండి. ఇది మనకు
దైవంవల్ల వచ్చిన విధి. మునులవాక్యం ఏ నాటికీ అసత్యం కాదు. మీరు మాత్రం
మరణించా లను అభిప్రాయం మానుకొండి&quot; అన్నాను.
మూ. జానధ్వం తత్తథా నాట్యం బ్రహ్మణా సంప్రవర్తితమ్,
శిష్యేభ్యశ్చ తదన్యేభ్యః ప్రయచ్ఛధ్వం ప్రయోగతః.
49
తా. ఈ నాట్యశాస్త్రం బ్రహ్మదేవునిచేత ప్రవర్తింపచేయబడినది. (సృజింపబడినది)
అను విషయం గుర్తుంచుకొండి. దానిని శిష్యులకు ఇతరులకు ప్రయోగసహితంగా
బోధించండి.
మూ. మా వై ప్రణశ్యతామేతన్నాట్యం దుఃఖాత్ ప్రవర్తితమ్,
- మహాశ్రయం మహాపుణ్యం వేదాల్గోపాఙ్గసంభవమ్.
ఈ
50
తా. ఎంతో శ్రమపడి ప్రచారంలోనికి తీసికొనివచ్చిన ఈ నాట్యం వేదవేదాంగాల
నుండి ఆవిర్భవించినది. ఉత్తమమైన విషయాలతో సంబంధించినది. మహాపుణ్యప్రదం.
అలాంటి ఈ నాట్యశాస్త్రం నశించిపోవడానికి వీలు లేదు.
మూ. అప్సరోభ్య ఇదం చైవ యథోక్తం యన్మయా శ్రుతమ్,
నాట్యం దత్వా తతః సర్వే ప్రాయశ్చిత్తం కరిష్యథ.
ఇతి భరతీయనాట్యశాస్త్రే నాట్యశాపో నామాధ్యాయః షట్రింశః.
51
తా. నేను వినినదానిని పట్టి - మీరు యథావిధిగా ఈ నాట్యశాస్త్రాన్ని అప్సరస్త్రీలకు
ఇచ్చిన పిమ్మట మీరందరు (ఋషుల విషయంలో చేసిన పాపానికి) ప్రాయశ్చిత్తం
చేసికొంటారు.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన 'బాలానందిని' అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానంలో 'నాట్యశాపము' అను ముప్ఫైఆరవ అధ్యాయం సమాప్తం.
မ်းပြီးပြီး&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9zlh021b7sho4ifpdbjmkgo6sabgau3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1121</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230682</id>
    <revision>
      <id>587230</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1104 నాట్యశాస్త్రము ပြီး ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అథ సప్తత్రింశోధ్యాయః గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము &quot;ఆకాజ్ఞాక్షాణాం ప్రశమనవిధేః పూర్వభావావధీనాం ధారాప్రాప్తస్తుతిగురుగిరాం...'</comment>
      <origin>587230</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="7zt0kppo5zv4q47i7l51p4osrdp8o9h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1104
నాట్యశాస్త్రము
ပြီး
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అథ సప్తత్రింశోధ్యాయః
గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము
&quot;ఆకాజ్ఞాక్షాణాం ప్రశమనవిధేః పూర్వభావావధీనాం
ధారాప్రాప్తస్తుతిగురుగిరాం గుహ్యతత్త్వప్రతిష్ఠా,
ఊర్ధ్వాధో యః పరభువి చ వా యత్ సమానం చకాస్తి,
ప్రోధానస్తం తదహమధునానుత్తరం ధామ వన్డే&quot;.
- శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యాః
1
2
3
4
మూ. కస్య చిత్త్వథ కాలస్య నహుషో నామ పార్థివః,
ప్రాప్తవాన్ దేవరాజ్యం చ నయబుద్ధిపరాక్రమైః.
ప్రశశాస తదా రాజ్యం దైవీం వ్యుష్టివాప్నువన్,
గాన్ధర్వం చైవ నాట్యం చ దృష్ట్వా చినాముపాగమత్.
స చిన్తయిత్వా మనసా కథమేష గృహే మమ,
నాట్యప్రయోగో హి భవేదితి దేవగణైః కృతః.
కృతాజ్ఞలిః ప్రయోగార్థం ప్రోక్తవాంస్తు సురాన్నృపః,
ఇదమప్సరసామిత్థం నాట్యం భవతు మే గృహే.
తా. కొంత కాలం తరవాత నహుషు డను రాజు తన నీతిచేత, బుద్ధిచేత,
పరాక్రమంచేత దేవరాజ్యాన్ని (దేవేంద్రపదవిని) పొంది, దేవతాసంపదను పొంది రాజ్యం
పాలించాడు. అతడు ఒకనాడు గంధర్వులు ప్రయోగించిన నాట్యం చూచాడు. “దేవగణాలు
ప్రయోగించిన ఈ నాట్యాన్ని భూలోకంలోని నా గృహంలో ఎందుకు ప్రయోగం
చేయకూడదు&quot; అను ఆలోచన అతని మనస్సులో కలిగింది. అతడు దేవతలకు నమస్కరిస్తూ
- అప్సరసలు ఈ నాట్యాన్ని నా ఇంట్లో ప్రయోగిస్తే బాగుంటుంది అని అడిగాడు.
మూ. ప్రత్యుక్తః స తతో దేవైః బృహస్పతిపురోగమైః,
-
దివ్యాఙ్గనానాం నైవేహ మానుషైః సహ సంగతిః.
హితం పథ్యం చ వక్తవ్యం భవాన్ స్వర్గాధిపో హి యత్,
ఆచార్యాస్తత్ర గచ్ఛన్తు గత్వా కుర్వన్తు తే హితమ్.
5
6
తా. ఆ మాటలు విని బృహస్పతి మొదలైన దేవతలు రాజుతో దివ్యాంగనలు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7zt0kppo5zv4q47i7l51p4osrdp8o9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1122</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230683</id>
    <revision>
      <id>587231</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '37 అ. గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము 1105 ఇక్కడ మనుష్యులతో కలవడం అనేది కుదరదు. నీవు స్వర్గరాజ్యాధిపతివి గాన, మేం నీకు ఏది హితమో, ఏది పథ్యమో అదే చెప్పాలి కదా? ఆచార్యులు అక్కడికి (భూలోకంల...'</comment>
      <origin>587231</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="c9w29j19zwcx9ogyk8vwj7n3a722dmn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;37 అ. గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము
1105
ఇక్కడ మనుష్యులతో కలవడం అనేది కుదరదు. నీవు స్వర్గరాజ్యాధిపతివి గాన, మేం
నీకు ఏది హితమో, ఏది పథ్యమో అదే చెప్పాలి కదా? ఆచార్యులు అక్కడికి (భూలోకంలోని
నీ ఇంటికి వెళ్లి నీ కిష్టమైన ఈ పని చేస్తే మంచిది&quot; అని చెప్పారు.
మూ. ప్రోక్తవాంస్తు తతో మాం తు నృపతిః స కృతాజ్ఞలిః,
ఇదమిచ్ఛామి భగవన్ నాట్యముర్వ్యాం ప్రతిష్ఠితమ్.
పూర్వమాచార్యకం చైవ భవతా హి ప్రతిశ్రుతమ్,
వ్యక్తభావాత్త్విదం లబ్ధం త్వత్సకాశాద్ద్విజోత్తమ!
8
తా. అప్పుడా రాజు నాతో సవినయంగా ఇలా అన్నాడు - &quot;పూజ్యుడా! ఈ
నాట్యాన్ని నీవు భూలోకంలో ప్రతిష్ఠింపచెయ్యాలి అని నా కోరిక. నీవే పూర్వం ఇక్కడ
నాట్యవిద్యాచార్యత్వం నిర్వహించావు అని నేను దేవతలు చెప్పగా విన్నాను. ద్విజోత్తమా!
ఇపుడు నీతో పరిచయం ఏర్పడిన తరువాత నేనీ విషయం ప్రత్యక్షంగా చూచాను.
మూ. పితామహగృహే2 స్మాకమేతదస్తఃపురే జనే,
పితామహక్రియాయుక్తముర్వశ్యా సంప్రవర్తితమ్.
తస్యాః ప్రణాశశోకేన ఉన్మాదోపరతే నృపే,
విపన్నే...నఃపురజనే పునర్నాశముపాగతమ్.
9
10
తా. పూర్వం ఉర్వశి, మా పితామహుడైన పురూరవుని గృహంలో, అతని పనులను
(చరిత్రను) వస్తువుగా చేసికొని, ఈ నాట్యాన్ని, అక్కడి అంతఃపురజనంలో ప్రవర్తింపచేసింది.
ఆమె అదృశ్యురాలైపోగానే శోకంతో రాజు మరణించాడు. అంతఃపురజనం కూడ కొంత
కాలానికి నశించగా, ఈ నాట్యవిద్య కూడ మళ్లీ భూలోకంలో లేకుండా పోయింది.
మూ. ప్రకాశమేతదిచ్చామో భూతలే సంప్రకీర్తితమ్,
తిథియజ్ఞక్రియాస్వేతద్ యథా స్యాన్మఙ్గలం శుభమ్.
11
తా. ఏదైన ఒక శుభతిథియందు, పవిత్రమైన యజ్ఞం జరిగే సమయంలోను,
శుభము, మంగలకరమూ అయిన ఈ నాట్యప్రయోగం, నా గృహంలో చేయగా చూడా
లని నేను కోరుచున్నాను.
మూ. తస్మాన్మమ గృహే బద్ధం నానాప్రకృతిసంభవమ్,
స్త్రీణాం లలితవిన్యాసైర్యశో వః ప్రథయిష్యతి.
12
తా. అందుచేత వివిధపాత్రలతో, స్త్రీల లలితవిన్యాసాలతో, నా గృహంలో నాట్య
ప్రయోగం చేయిస్తే మీ అందరి కీర్తి అంతటా వ్యాపిస్తుంది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c9w29j19zwcx9ogyk8vwj7n3a722dmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1123</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230684</id>
    <revision>
      <id>587232</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1106 మూ. తథాస్త్వితి మయా ప్రోక్తో నహుషః పార్థివస్తదా, సుతాశ్చాహూయ సంప్రోక్తాః సామపూర్వం సురైః సహ. నాట్యశాస్త్రము 13 తా. 'అలాగే చేస్తాను' అని నేను నహుషునికి మాట ఇచ్చి, నా పుత్రుల...'</comment>
      <origin>587232</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4153" sha1="hurif6m7vm64cbo4353wdhvup0zku3p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1106
మూ. తథాస్త్వితి మయా ప్రోక్తో నహుషః పార్థివస్తదా,
సుతాశ్చాహూయ సంప్రోక్తాః సామపూర్వం సురైః సహ.
నాట్యశాస్త్రము
13
తా. 'అలాగే చేస్తాను' అని నేను నహుషునికి మాట ఇచ్చి, నా పుత్రులను,
దేవతలనూ పిలిచి, వాళ్లతో అనునయపూర్వకంగా ఇలా చెప్పాను -
మూ. అయం హి నహుషో రాజా యాచతే నః కృతాజ్ఞ్మలిః,
గమ్యతాం సహితైర్భూమిం ప్రయోక్తుం నాట్యమేవ తు.
కరిష్యామశ్చ శాపాన్తమస్మిన్ సమ్యక్ ప్రయోజితే,
బ్రాహ్మణానాం నృపాణాం చ న భవిష్యథ కుత్సితాః.
తత్ర గత్వా ప్రయుజ్యధ్వం ప్రయోగం వసుధాతలే,
న శక్యం చాన్యథా కర్తుం వచనం పార్థివస్య హి.
14
15
16
తా. “ఈ నహుషచక్రవర్తి వినయపూర్వకంగా మనల్ని కోరుతున్నాడు - అందుచేత
మీరందరూ భూలోకానికి వెళ్లి నాట్యప్రయోగం చెయ్యండి. ఇది బాగా ప్రయోగిస్తే తరువాత,
మీకు ఋషులిచ్చిన శాపాన్ని తొలగించుకుందాం. అప్పుడు బ్రాహ్మణులు, రాజులు మమ్మల్ని
వెలివేసి నీచంగా చూడరు. రాజు మాట కాదనడానికి వీలులేదు కదా! అందుచేత
భూలోకానికి వెళ్లి నాట్యప్రయోగం చెయ్యండి.
మూ. అస్మాకం చైవ సర్వేషాం నహుషస్య మహాత్మనః,
ఆప్తోపదేశసిద్ధిశ్చ నాట్యే ప్రోక్తా స్వయంభువా.
17
తా. నాట్యసిద్ధి (success of perfomance) ఆప్తుల ఉపదేశాన్ని అనుసరిస్తేనే
లభిస్తుంది అని బ్రహ్మదేవుడు నాతోను, నహుషునితోను చెప్పి ఉన్నాడు. &quot;
మూ. శేషముత్తరతశ్రేణ కోహలః కథయిష్యతి,
ప్రయోగం కారికాం చైవ నిరుక్తాని తథైవ చ.
18
తా. నాట్యశాస్త్రానికి సంబంధించిన ఇతరవిషయా లన్నీ (ఉత్తరతంత్రం) కోహలుడు
చెపుతాడు. నాట్యప్రయోగవిధానము, కారిక, నిరుక్తాలు కూడ అతడు చెపుతాడు.
మూ. అప్సరోభిరిదం శాస్త్రం క్రీడనీయకహేతుకమ్,
అధిష్ఠితం మయా స్వర్గే స్వాతినా నారదేశ చ.
19
తా. మనోవినోదహేతువైన ఈ నాట్యం (పూర్వం) నా పర్యవేక్షణలో అప్సరసలచేత,
స్వాతినారదులచేత స్వర్గలోకంలో ప్రయోగింపబడినది.
మూ. తతశ్చ వసుధాం గత్వా నహుషస్య గృహే ద్విజాః,
స్త్రీణాం ప్రయోగం బహుధా బద్ధవన్తో యథాక్రమమ్.
20&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hurif6m7vm64cbo4353wdhvup0zku3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1124</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230685</id>
    <revision>
      <id>587233</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '37 అ. గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము 1107 తా. ద్విజులారా! నే విధంగా చెప్పినపిమ్మట, నా పుత్రులు భూలోకానికి వెళ్లి స్త్రీల సహాయంతో క్రమానుసారం, అనేకవిధాల నాట్యప్రయోగం, నహుషుని గృహంలో చే...'</comment>
      <origin>587233</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4253" sha1="el894kxvsppn2e3mb985uk8omzf0zn5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;37 అ. గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము
1107
తా. ద్విజులారా! నే విధంగా చెప్పినపిమ్మట, నా పుత్రులు భూలోకానికి వెళ్లి
స్త్రీల సహాయంతో క్రమానుసారం, అనేకవిధాల నాట్యప్రయోగం, నహుషుని గృహంలో
చేశారు.
మూ. తత్ర చోత్పాద్య తే పుత్రాన్ మానుషీభ్యో మమాత్మజాః,
బద్ధవన్తోధికం సర్గం తేషాం చ వివిధాశ్రయమ్.
21
తా. భూలోకంలో నా పుత్రులకు మనుష్యస్త్రీలయందు పుత్రులు జనించారు. వాళ్ల
సహాయంతో కాలక్రమంలో, నా పుత్రులు అనేకమైన కథావస్వాదులతో అనేకనాట్య
ప్రయోగాలు చేశారు.
మూ. పుత్రానుత్పాద్య బద్ధ్వా చ ప్రయోగం తే యథాక్రమమ్,
బ్రహ్మణా సమనుజ్ఞాతాః ప్రాప్తాః స్వర్గం పునః సుతాః.
22
తా. అక్కడ నాపుత్రులు, పుత్రులను కని, వాళ్ల సహాయంతో క్రమంగా అనేక
నాట్యప్రయోగాలు చేసి, బ్రహ్మదేవుని అనుమతితో మరల స్వర్గలోకానికి వెళ్లారు.
మూ. ఏముర్వీతలే నాట్యం శాపాత్ సమవతారితమ్,
భరతానాం చ వంతో... యం భవిష్యశ్చ ప్రవర్తితః.
23
తా. శాపం కారణంగా నాట్యశాస్త్రం భూలోకంలోనికి ఈ విధంగా అవతరింప
చేయబడింది; అప్పటినుండీ ఈ భరతవంశం (నటవంశం) భూలోకంలో కొనసాగు
తూన్నది.
మూ. కోహలాదిభిరేవం తు వాత్స్యశాణ్ణిల్యధూర్తిలైః,
మర్త్యధర్మతయా యుక్తేః కించిత్కాలమవస్థితైః.
ఏతచ్ఛాస్త్రం ప్రణీతం తు నరాణాం బుద్ధివర్ధనమ్,
త్రైలోక్యక్రియయోపేతం సర్వశాస్త్రనిదర్శనమ్.
24
25
తా. మర్త్యులు (మరణించేవాళ్లు) అవడంచేత కొంచెం కాలమే భూమిమీద ఉన్న
కోహలాదులు, వారి సహచరులైన వాత్స్య - శాండిల్య - ధూర్తిలులు, ఈ విధంగా ఈ
నాట్యశాస్త్రం నిర్మించారు. మూడులోకాలకు సంబంధించిన విషయాలను సకలశాస్త్ర
సిద్ధాంతాలను ప్రదర్శించే ఈ నాట్యశాస్త్రం మానవుల బుద్ధిని వికసింప చేస్తుంది.
మూ. మాఙ్గల్యం లలితం చైవ బ్రహ్మణో వదనోద్భవమ్,
సుపుణ్యం చ పవిత్రం చ శుభం పాపవినాశనమ్.
ఈ
26
తా. బ్రహ్మదేవుని ముఖంనుండి ఆవిర్భవించిన ఈ నాట్యం (నాట్యశాస్త్రం) మంగళ
ప్రదమైనది; లలితమైనది, పుణ్యప్రదం. పవిత్రమైనది, శుభప్రదమైనది, పాపవినాశకమైనది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>el894kxvsppn2e3mb985uk8omzf0zn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1125</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230686</id>
    <revision>
      <id>587234</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1108 మూ. య ఇదం శృణుయాన్నిత్యం ప్రోక్తం చేదం స్వయమ్భువా, ప్రయోగం యశ్చ కుర్వీత ప్రేక్షతే చావధానవాన్. యా గతిర్వేదవిదుషాం యా గతిర్యజ్ఞకారిణామ్ యా గతిర్దానశీలానాం తాం గతిం ప్రాప...'</comment>
      <origin>587234</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="dk4gefg81b44axt31mdfjbd6ff491xs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1108
మూ. య ఇదం శృణుయాన్నిత్యం ప్రోక్తం చేదం స్వయమ్భువా,
ప్రయోగం యశ్చ కుర్వీత ప్రేక్షతే చావధానవాన్.
యా గతిర్వేదవిదుషాం యా గతిర్యజ్ఞకారిణామ్
యా గతిర్దానశీలానాం తాం గతిం ప్రాప్నుయాన్నరః.
నాట్యశాస్త్రము
27
28
తా. బ్రహ్మదేవుడు ఉపదేశించిన నాటశాస్త్రాన్ని ఏ నరుడు వింటాడో, ప్రయోగిస్తాడో,
ప్రయోగించినప్పుడు సావధానచిత్తంతో వింటాడో అతడు వేదవేత్తలకు ఏ ఉత్తమగతి
లభిస్తుందో, యజ్ఞాలు చేసినవాళ్లకు ఏ ఉత్తమగతి లభిస్తుందో, దానశీలులకు ఏ ఉత్తమ
గతి లభిస్తుందో అలాంటి ఉత్తమగతిని పొందుతాడు.
మూ. దానధర్మేషు సర్వేషు కీర్త్యతే.. స్య మహాఫలమ్,
ప్రేక్షణీయప్రదానం హి సర్వదానేషు శస్యతే.
తా.
29
దీని ఫలం, ఇతరదానఫలాలకంటే, ధర్మఫలాలకంటె గొప్పది అని చెప్పబడింది.
ఎందువల్లననగా - ప్రజలకు చేసే ఇతరదానా అన్నింటికంటె నాట్యప్రయోగం చూపడం
ప్రశస్తమైనది.
మూ. న తథా గన్ధమాల్యేన దేవాస్తుష్యన్తి పూజితాః,
యథా నాట్యప్రయోగస్థైర్నిత్యం తుష్యన్తి మఙ్గలైః.
30
తా. నాట్యప్రయోగంలో ఉన్న మంగళాల చేత దేవతలు ఎంత సంతోషిస్తారో,
అంతగా, గంధ మాల్యాదులు సమర్పించి పూజించినా కూడ సంతోషించరు.
-
మూ. గాన్ధర్వం చైవ నాట్యం చ యః సమ్యగనుపశ్యతి,
లభతే సద్గతిం పుణ్యాం సమం బ్రహ్మర్షిభిర్నరః.
31
తా. ఏ మానవుడు గాంధర్వాన్ని నాట్యప్రయోగాన్ని శ్రద్ధాపూర్వకంగా సావధాన
చిత్తంతో ఆస్వాదిస్తాడో అతడు బ్రహ్మర్షులతో కలిసి పుణ్యమైన సద్గతి పొందుతాడు.
మూ. ఏవం నాట్యప్రయోగే బహువిధివిహితం కర్మ శాస్త్రప్రణీతం
నోక్తం యచ్చాత్ర లోకాదనుకృతికరణాత్ సంవిభావ్యం విధికైన,
కిం చాన్యత్! సస్యపూర్ణా భవతు వసుమతీ నష్టదుర్భిక్షదోషా,
శాన్తిర్గోబ్రాహ్మణానాం నరపతిరవనిం పాతు చేమాం సమగ్రామ్. 32
ఇతి భరతీయే నాట్యశాస్త్రే గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయః సప్తత్రింశః
నాట్యశాస్త్రం సంపూర్ణమ్
తా. ఈ విధంగా నాట్యప్రయోగంలో అనేకరీతులలో శాస్త్రానుసారం చేయవలసిన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dk4gefg81b44axt31mdfjbd6ff491xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1126</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230687</id>
    <revision>
      <id>587235</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '37 అ. గుహ్యతత్త్వ కథనాధ్యాయము 1109 అభినయాదికర్మ లన్నీ నేను చెప్పాను. ఇక్కడ నేను చెప్పని విషయం ఏదైన ఉంటే వాటిని, నాట్యప్రయోగజ్ఞులు, లోకంనుండి గ్రహించాలి. నేను ఇంకేమి చెప్పాలి! వ...'</comment>
      <origin>587235</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="dq93e4nmwxiq4thl55zqfxhr94vmdpx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;37 అ. గుహ్యతత్త్వ కథనాధ్యాయము
1109
అభినయాదికర్మ లన్నీ నేను చెప్పాను. ఇక్కడ నేను చెప్పని విషయం ఏదైన ఉంటే
వాటిని, నాట్యప్రయోగజ్ఞులు, లోకంనుండి గ్రహించాలి.
నేను ఇంకేమి చెప్పాలి! వసుమతి సస్యశ్యామలమై దుర్భిక్షం కాని, రోగాలు కాని
లేకుండా ఉండాలి. గోవులకు బ్రాహ్మణులకు శాంతి ఉండాలి. మహారాజు ఈ భూమండలా
న్నంతనీ న్యాయంగా పరిపాలించాలి.
పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను నాట్యశాస్త్రాంధ్ర
వ్యాఖ్యానంలో గుహ్యతత్త్వకథనం అను ముప్పైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తం.
ပြီးပေးပြီး
యత్కృపాలేశసంసర్గాద్వ్యాఖ్యేయం రచితా మయా,
తస్యైవ జానకీజానేః పదయోరియమర్ప్యతే,
దేవతానుగ్రహః పిత్రోస్తపశ్చాచార్యసత్కృపా
కర్తాస్మదస్థజాతస్య కరణం కేవలం వయమ్.
ఓం స్వస్తి శ్రీనటరాజాయ నమః
శ్రీరస్తు
30-4-2014&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dq93e4nmwxiq4thl55zqfxhr94vmdpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1127</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230688</id>
    <revision>
      <id>587236</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1110 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. శ్లోకం ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః అనుబంధం నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు సర్వశాస్త్రార్థసంపన్నం సర్వశిల్పప్రవర్తకమ్, నాట్యాఖ్యం పఞ్చమం వేదం స...'</comment>
      <origin>587236</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2982" sha1="fozmilvdadvvis390rcokul5evwj3vm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1110
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
శ్లోకం
ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః
అనుబంధం
నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
సర్వశాస్త్రార్థసంపన్నం సర్వశిల్పప్రవర్తకమ్,
నాట్యాఖ్యం పఞ్చమం వేదం సేతిహాసం కరోమ్యహమ్.
జాగ్రాహ పాఠ్యమృగ్వేదాత్ సామభ్యో గీతమేవ చ,
యజుర్వేదాదభినయాన్ రసానాథర్వణాదపి.
నైకాస్తతో త్ర భవతాం దేవానాం చానుభావనమ్,
త్రైలోక్యస్యాస్య సర్వస్య నాట్యం భావాసుకీర్తనమ్.
క్వచిద్ధర్మః క్వచిత్రీడా, క్వచిదర్థః, క్వచిచ్ఛమః,
క్వచిద్దాస్యం, క్వచిద్యుద్ధం, క్వచిత్కామః, క్వచిద్వదః.
నానాభావోపసంపన్నం నానావస్థాస్త రాత్మకమ్,
లోకవృత్తానుకరణం నాట్యమేతన్మయా కృతమ్.
దుఃఖార్తానాం శ్రమార్తానాం శోకార్తానాం తపస్వినామ్,
విశ్రాన్తిజననం కాలే నాట్యమేతద్భవిష్యతి.
న తద్ జ్ఞానం న తచ్ఛిల్పం న సా విద్యా న సాకలా,
నాసౌ యోగో న తత్కర్మ నాట్యే.. స్మిన్ యన్న దృశ్యతే.
యో_యం స్వభావో లోకస్య సుఖదుఃఖసమన్వితః,
సో… ద్యభినోయోపేతః నాట్యమిత్యభిధీయతే.
యజ్ఞేన సంమితం హ్యేతద్రఙ్గదైవతపూజనమ్,
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన కర్తవ్యం నాట్యయోక్తృభిః.
అత్రోచ్యతే న ఖల్వర్థం కంచిన్నృత్తమ పేక్షతే,
కిం తు శోభాం ప్రజనయేదితి నృత్తం ప్రవర్తితమ్.
ప్రాయేణ సర్వలోకస్య నృత్తమిష్టం స్వభావతః,
మఙ్గల్యమితి కృత్వా చ నృత్తమేతత్ప్రకీర్తితమ్.
నాట్యశాస్త్రము
పేజీ
62
62
77
77
78
79
79
80
60
81
161
161&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fozmilvdadvvis390rcokul5evwj3vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1128</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230689</id>
    <revision>
      <id>587237</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు వివాహ ప్రసవావాహప్రమోదాభ్యుదయాదిషు, వినోదకారణం చేతి నృత్తమేతత్ప్రవర్తితమ్. 12. 1111 161 13. ప్రాయేణ తాణ్ణవవిధిర్దేవస్తుత్యాశ...'</comment>
      <origin>587237</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3558" sha1="jadny0iw6ylu6ew73a6l19wa8act6om" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
వివాహ ప్రసవావాహప్రమోదాభ్యుదయాదిషు,
వినోదకారణం చేతి నృత్తమేతత్ప్రవర్తితమ్.
12.
1111
161
13.
ప్రాయేణ తాణ్ణవవిధిర్దేవస్తుత్యాశ్రయో భవేత్,
సుకుమారప్రయోగశ్చ శృబ్దారరససంభవః.
162
14.
న శక్యమస్య నాట్యస్య గస్తుమస్తం కథంచన,
కస్మాద్ బహుత్వాద్ జ్ఞానానాం శిల్పానాం వాప్యనన్తతః.
208
15.
ఏకస్యాపి న వై శక్యస్త్వన్తో జ్ఞానార్ణవస్య హి,
గస్తుం కిం పునరన్యేషాం జ్ఞానానామర్థతత్త్వతః.
209
16.
ఆఙ్గకో వాచికశ్చైవ హ్యాహార్యః సాత్వికస్తథా,
చత్వారో భినయా హ్యేతే విజ్ఞేయా నాట్యసంశ్రయా
213
17.
మూ.తత్ర రసానేవ తావదభివ్యాఖ్యాస్యామః. న హి రసాదృతే కశ్చిదరః ప్రవర్తతే
తత్ర విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగాద్రసనిష్పత్తిః.
214
18.
యథా - బహుద్రవ్యయుతైర్వజ్ఞ నైర్భహుభిర్యుతమ్,
ఆస్వాదయన్తి భుజ్ఞానా భక్తం భక్తవిదో జనాః.
216
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
భావాభినయసంబద్ధాన్ స్థాయిభావాంస్తథా బుధాః,
ఆస్వాదయన్తి మనసా తస్మాన్నాట్యరసాః స్మృతాః.
న రసో భావహీనోస్తి న భావో రసవర్ణితః,
పరస్పరకృతా సిద్ధిస్తయోరభినయే భవేత్.
శృఙ్గరాద్ధి భవేద్ధాస్యో రౌద్రాచ్చ కరుణో రసః,
వీరాచ్చైవాద్భుతోత్పత్తిః బీభత్సాచ్చ భయానకః.
శ్యామో భవతి శృఙ్గరః సితో హాస్యః ప్రకీర్తితః,
కపోతః కరుణశ్చైవ రక్తో రౌద్రః ప్రకీర్తితః.
గౌరో వీరస్తు విజ్ఞేయః కృష్ణశ్చైవ భయానకః,
నీలవర్ణవస్తు బీభత్సః పీతశ్చైవాద్భుతః స్మృతః.
శృఙ్గరో విష్ణుదేవత్యో హాస్యః ప్రమథదైవతః,
రౌద్రో రుద్రాధిదైవత్యః కరుణో యమదైవతః.
బీభత్సస్య మహాకాలః కాలదేవో భయానకః,
వీరో మహేన్ద్రదేవః స్యాదద్భుతో బ్రహ్మదైవతః.
216
218
219
219
219
219
219&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jadny0iw6ylu6ew73a6l19wa8act6om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1129</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230690</id>
    <revision>
      <id>587238</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1112 26. సుఖప్రాయేషు సంపన్నః ఋతుమాల్యాదిసేవకః, నాట్యశాస్త్రము 27. 28. 29. 29 పురుషః ప్రమదాయుక్తః శృఙ్గర ఇతి సంజ్ఞతః. స్మితమథ హసితం విహసితముపహసితం చాపహసితమతిహసితమ్, ద్వౌ ద్వౌ భేదౌ స్య...'</comment>
      <origin>587238</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3356" sha1="9bvi6032ppu4k38dvqgof7jtsa3a17k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1112
26.
సుఖప్రాయేషు సంపన్నః ఋతుమాల్యాదిసేవకః,
నాట్యశాస్త్రము
27.
28.
29.
29
పురుషః ప్రమదాయుక్తః శృఙ్గర ఇతి సంజ్ఞతః.
స్మితమథ హసితం విహసితముపహసితం చాపహసితమతిహసితమ్,
ద్వౌ ద్వౌ భేదౌ స్యాతాముత్తమమధ్యాధమప్రకృతా.
ఈషద్వికసితైర్గణైః కటాక్షైః సౌష్ఠవాన్వితైః,
అలక్షితద్విజం ధీరముత్తమానాం స్మితం భవేత్.
ఉత్ఫుల్లానననేత్రం తు గజ్జెర్వికసితైరథ,
కించిల్లక్షితదన్తం చ హసితం తద్విధీయతే.
ఆకుళ్చోతాక్షిగణం యత్సస్వనం మధురం తథా,
కాలాగతం సాస్యరాగం తద్వై విహసితం భవేత్.
31. ఉత్ఫుల్లనాసికం యత్తు జిహ్మదృష్టినిరీక్షితమ్,
నీకుజితాఙ్గ కశిరస్తచ్చోపహసితం భవేత్.
30.
32. అస్థానహసితం యత్తు సాశ్రునేత్రం తథైవ చ,
ఉత్కమ్పితాంసకశిరః తచ్చాపహసితం భవేత్.
సంబద్ధం సాశ్రునేత్రం చ వికృష్టస్వరముద్ధతమ్,
కఠోపగూఢపార్శ్వం చ తచ్చాతిహసితం భవేత్.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
న యత్ర దుఃఖం న సుఖం న ద్వేషో నాపి మత్సరః,
సమః సర్వేషు భూతేషు స శాస్తః ప్రథితో రసః.
భావా వికారాః రత్యాద్యాః శాస్త్రస్తు ప్రకృతిర్మతః,
వికారః ప్రకృతేర్ణాతః పునస్తత్రైవ లీయతే.
స్వం స్వం నిమిత్తమాసాద్య శాస్త్రద్భావః ప్రవర్తతే,
పునర్నిమిత్తాపాయే చ శాన్త ఏవోపలీయతే.
యోర్థో హృదయసంవాదీ తస్య భావో రసోద్భవః,
శరీరం వ్యాప్యతే తేన శుష్కం కాష్ఠమివాగ్నినా.
యథా నరాణాం నృపతిః శిష్యాణాం చ యథా గురుః,
ఏవం హి సర్వభావానాం భావః స్థాయీ మహానిహ.
కశ్చిన్మత్తో గాయతి రోదితి కశ్చిత్తథా హసతి కశ్చిత్,
పరుషవచనాభిధాయీ కశ్చిత్, కశ్చిత్తథా స్వపితి.
222
224
224
225
225
225
225
225
236
236
236
264
265
276&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9bvi6032ppu4k38dvqgof7jtsa3a17k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1130</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230691</id>
    <revision>
      <id>587239</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. బహూనాం సమవేతానాం రూపం యస్య భవేద్భహు, స మన్తవ్యో రసః స్థాయీ శేషాః సంచారిణో మతాః. న హ్యేకరసజం కావ్యం న...'</comment>
      <origin>587239</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3419" sha1="90ensky154s9k3o9d2t797dtivmiity" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
బహూనాం సమవేతానాం రూపం యస్య భవేద్భహు,
స మన్తవ్యో రసః స్థాయీ శేషాః సంచారిణో మతాః.
న హ్యేకరసజం కావ్యం నైకభావైకవృత్తికమ్,
విమర్దే రాగమాయాతి ప్రయుక్తం హి ప్రయత్నతః.
భావా వాపి రసా వాపి ప్రవృత్తిర్వృత్తిరేవ వా.
నానాభావార్థసంపన్నాః స్థాయిసత్త్వాభిచారిణః,
పుష్పావకీర్ణాః కర్తవ్యాః కావ్యేషు హి రసా బుధై.
శారీరాభినయో ల్పో.. పి ముఖరాగసమన్వితః,
ద్విగుణాం లభతే శోభాం రాత్రావివ నిశాకరః.
నయనాభినయో..ఏ స్యాన్నానా భావరసస్ఫుటః,
ముఖరాగాన్వితో యస్మాన్నాట్యమత్ర ప్రతిష్ఠితమ్.
యథా నేత్రం ప్రసర్వేత ముఖభ్రూదృష్టిసంయుతమ్,
తథా భావరసోపేతం ముఖరాగం ప్రయోజయేత్.
పాదజజ్ఞోరుకరణం సమం కార్యం ప్రయోక్తృభిః,
పాదస్య కరణే సర్వం జజ్ఞోరుకృతమిష్యతే.
యథా పాదః ప్రవర్తేత తథైవోరుః ప్రవర్తతే,
తయోః సమానకరణాత్ పాదచారీం ప్రయోజయేత్.
ఏవం పాదస్య జజ్ఞాయా ఊర్వోః కట్యాస్తథైవ చ,
సమానకరణే చేష్టా సా చారీతి ప్రకీర్తితా.
యదేతత్ ప్రస్తుతం నాట్యం తచ్చారీష్వేవ సంస్థితమ్,
న హి
వినా కించిన్నాయ్యే... జం సంప్రవర్తతే.
చారీభిః ప్రసృతం నృత్తం చారీభిశ్చేష్టితం తథా,
చారీభిః శస్త్రమోక్షశ్చ చార్యో యుద్ధే చ కీర్తితాః.
న భేద్యం నాపి చ భేద్యం న చాపి రుధిరస్రుతిః
రణే ప్రహరణే కార్యో న చాపి వ్యక్తఘాతనమ్.
సంజ్ఞామాత్రేణ కర్తవ్యం శస్త్రాణాం మోక్షణం బుధైః.
శోభా సర్వైవ నిత్యం హి సౌష్ఠవం సముపాశ్రితా,
న హి సౌష్ఠవహీనాఙ్గః శోభతే నాట్యనృత్తయోః.
1113
303
301
305
331
332
332
379
379
380
381
381
394
394&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>90ensky154s9k3o9d2t797dtivmiity</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1131</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230692</id>
    <revision>
      <id>587240</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1114 53. 54. 55. నాట్యశాస్త్రము అత్ర నిత్యం ప్రయత్నో హి విధేయో మధ్యమోత్తమైః, నాట్యం నృత్తం చ సర్వం హి సౌష్ఠవే సంప్రతిష్ఠితమ్. తైలాభ్యక్తేన గాత్రేణ యవాగూమృదితేన, వ్యాయామం కారయేత్ శ...'</comment>
      <origin>587240</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3488" sha1="6ku0zu0fjd96s1q3d0ash3pe8in3aax" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1114
53.
54.
55.
నాట్యశాస్త్రము
అత్ర నిత్యం ప్రయత్నో హి విధేయో మధ్యమోత్తమైః,
నాట్యం నృత్తం చ సర్వం హి సౌష్ఠవే సంప్రతిష్ఠితమ్.
తైలాభ్యక్తేన గాత్రేణ యవాగూమృదితేన,
వ్యాయామం కారయేత్ శ్రీమాన్ భిత్తావాకాశికే తథా.
బలార్థం చ నిషేవేత నస్యం బస్తివిధిం తథా,
395
396
స్నిగ్ధాన్యన్నాని చ తథా రసకం పానకం తథా.
396
56.
57.
58.
ఆహారే!... ధిష్ఠితాః ప్రాణాః ప్రాణే యోగ్యాః ప్రతిష్ఠితాః,
తస్మాద్యోగ్యాప్రసిద్ధ్వర్థమాహారే యత్నవాన్ భవేత్.
మ్లేచ్ఛానాం జాతయో యాస్తు పులిన్దశబరాదయః,
తేషాం దేశానుసారేణ కార్యం గతివిచేష్టితమ్.
396
431
భినయశ్చ కార్యః. 456
వయోనురూపః ప్రథమం తు వేషో వేషానురూపశ్చ గతిప్రచారః,
గతిప్రచారానుగతం చ పాఠ్యం పాఠ్యానురూపో
59. స్వభావభావోపగతం శుద్ధం త్వవికృతం తథా,
లోకవార్తాక్రియోపేతమఙ్గలీలావివర్జితమ్.
స్వభావాభినయోపేతం నానాస్త్రీపురుషాశ్రయమ్,
యదీదృశం భవేన్నాట్యం లోకధర్మీ తు సా స్మృతా.
60.
61.
అతివాక్యక్రియోపేతమతిసత్వాతిభావకమ్,
లీలాఙ్గహారాభినయం నాట్యలక్షణ లక్షితమ్.
456
457
457
62.
స్వరాలఙ్కారసంయుక్తమస్వస్థపురుషాశ్రయమ్,
యదీదృశం భవేన్నాట్యం నాట్యధర్మీ తు సా స్మృతా.
457
63.
64.
65.
66.
న
లోకప్రసిద్ధం ద్రవ్యం తు యదా నాట్యే ప్రయుజ్యతే,
మూర్తిమత్ సాభిలాషం చ నాట్యధర్మీ తు సా స్మృతా.
ఆసన్నోక్తం తు యద్వాక్యం న శృణ్వన్తి పరస్పరమ్,
అనుక్తం శ్రూయతే వాక్యం నాట్యధర్మీ తు సా స్మృతా.
లలితైః పదవిన్యాసైస్తథోత్క్షిప్తపదక్రమైః,
నృత్య గమ్యతే య నాట్యధర్మీ తు సా స్మృతా.
యో_ యం స్వభావో లోకస్య సుఖదుఃఖక్రియాత్మకః,
సో భినయసంయుక్తో నాట్యధర్మీ తు సా స్మృతా.
467
467
458
458&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ku0zu0fjd96s1q3d0ash3pe8in3aax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1132</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230693</id>
    <revision>
      <id>587241</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు 67. వాఙ్మయానీహ శాస్త్రాణి వాణిృష్టాని తథైవ చ 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 78. తస్మాద్వాచః పరం నాస్తి వాగ్ హి సర్వస్య కారణమ్. ఛన్దోహీనో న శబ...'</comment>
      <origin>587241</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3357" sha1="nnp1ur5pxr0smay1tm845w6l66zllp8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
67. వాఙ్మయానీహ శాస్త్రాణి వాణిృష్టాని తథైవ చ
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
78.
తస్మాద్వాచః పరం నాస్తి వాగ్ హి సర్వస్య కారణమ్.
ఛన్దోహీనో న శబ్దాస్తి న చ్ఛన్దః శబ్దవర్ణితమ్,
ఏవం తూభమసంయోగో నాట్యస్యోద్యోతకః స్మృతః.
భాషా చతుర్విధా ప్రోక్తా దశరూపే ప్రయోగతః,
సంస్కృతం ప్రాకృతం చైవ యత్ర పాఠ్యం ప్రయుజ్యతే.
అతిభాషార్యభాషా చ జాతిభాషా తథైవ చ,
తథా యోన్యన్తరీ చైవ భాషా నాట్యే ప్రకీర్తితా.
అతిభాషా తు దేవానామార్యభాషా తు భూభుజామ్,
సంస్కారపాఠ్యసంయుక్తా సమ్యజ్ న్యాయ్య ప్రతిష్ఠితా.
వివిధా జాతిభాషా చ ప్రయోగే సముదాహృతా,
మ్లేఛ్ఛశబ్దిపచారా భారతం వర్షమాస్థితా.
అతిభాషాశ్రయం పాఠ్యం ద్వివిధం సముదాహృతమ్,
ప్రాకృతం సంస్కృతం చైవ చాతుర్వర్ణ్వసమాశ్రయమ్.
దీరోద్ధతే సలలితే ధీరోదాత్తే తథైవ చ,
ధీరప్రశాన్తో చ తథా పాఠ్యం యోజ్యం తు సంస్కృతమ్.
ఏషామేవ తు సర్వేషాం నాయకానాం ప్రయోగతః,
కారణవ్యపదేశేన ప్రాకృతం సంప్రయోజయేత్.
దారిద్ర్యాధ్యయనాభావయదృచ్ఛాదిభిరేవచ,
ఐశ్వర్యేణ ప్రమత్తానాం దారిద్రేణ చ్యుతాత్మనామ్,
అనధీతోత్తమానాం చ సంస్కృతం న ప్రయోజయేత్.
77. వ్యాజలిఙ్గప్రవిష్టానాం శమణానాం తపస్వినామ్,
భిక్షుచక్ర(కి)చరాణాం చ ప్రాకృతం సంప్రయోజయేత్.
భాగవతతాపసోన్మత్తబాలనీచగ్రహోపసృష్టేషు,
స్త్రీనీచజాతిషు తథా నపుంసకే ప్రాకృతం యోజ్యమ్.
పరివ్రాణు నిశాక్యేషు చోక్షేషు శ్రోత్రియేషు చ,
శిష్టా యే చైవ లిఙ్గః సంస్కృతం తేషు యోజయేత్.
79.
1115
460
469
551
551
551
551
552
552
552
552
552
553
553&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nnp1ur5pxr0smay1tm845w6l66zllp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1133</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230694</id>
    <revision>
      <id>587242</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1116 80. 81. రాజ్యాశ్చ గణికాయాశ్చ శిల్పకార్యాస్తథైవ చ, కలావస్థానరకృతం యోజ్యం పాఠ్యం తు సంస్కృతమ్. అథవా ఛన్దతః కార్యా దేశభాషా ప్రయోక్తృభిః, నానాదేశసముత్థం హి కార్యం భవతి నాటకే. న...'</comment>
      <origin>587242</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3424" sha1="74aq9f1fkug3mtx593tycsvkde9phay" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1116
80.
81.
రాజ్యాశ్చ గణికాయాశ్చ శిల్పకార్యాస్తథైవ చ,
కలావస్థానరకృతం యోజ్యం పాఠ్యం తు సంస్కృతమ్.
అథవా ఛన్దతః కార్యా దేశభాషా ప్రయోక్తృభిః,
నానాదేశసముత్థం హి కార్యం భవతి నాటకే.
నాట్యశాస్త్రము
553
554
82.
ఏవం భాషావిధానం తు కర్తవ్యం నాటకాశ్రయమ్,
83.
84.
అత్ర నోక్తం మయా యత్తు లోకాద్రాహ్యం బుధైస్తు తత్.
గమ్భీరార్థాని నామాని హ్యుత్తమానాం ప్రయోజయేత్,
యస్మాన్నామానుసదృశం కర్మ తేషాం భవిష్యతి.
యుద్ధం రాజ్యభ్రంశో మరణం నగరోపరోధనం చైవ,
ప్రత్యక్షాణి తు నాణ్కే ప్రవేశకైః సంవిధేయాని.
557
562
581
85.
అజ్కే ప్రవేశకే చ ప్రకరణమాశ్రిత్య నాటకే వాపి,
న వధః కర్తవ్యః స్యాద్యోఇ భ్యుదయీ నాయకః ఖ్యాతః.
581
86.
అవస్థా యా తు లోకస్య సుఖదుఃఖసముద్భవా,
నానాపురుషసంచారా నాటకే సౌ విధీయతే.
619
87.
88.
దేవతానామృషీణాం చ రాజ్ఞాం చోత్కృష్టమేధసామ్,
పూర్వవృత్తానుచరితం నాటకం నామ తద్ భవేత్.
యస్మాత్ స్వభావం సంత్యజ్య సాల్గోపాఙ్గగతిక్రమైః,
ప్రయుజ్యతే జ్ఞాయతే చ తస్మాద్వై నాటకం స్మృతమ్.
లోకస్వభావం సంప్రేక్ష్య నరాణాం చ బలాబలమ్,
620
620
89.
సంభోగం చైవ యుక్తిం చ తతః కార్యం తు నాటకమ్.
621
90.
చేక్రీడితాద్యైః శబ్జెస్తు కావ్యబన్ధ భవన్తి యే,
వేశ్యా ఇవ న తే ఖాన్తి కమణ్డలు
ధరైర్విజై..
621
91.
ఆహార్యాభినయం విప్రా వ్యాఖ్యాస్యామ్యను పూర్వశః,
యస్మాత్ ప్రయోగః సర్వోం యమాహార్యాభినయే స్థితః.
636
92. తస్మిన్యత్నస్తు కర్తవ్యో నేపథ్యే సిద్ధిమిచ్ఛతా,
నాట్యస్యేహ త్వలఙ్కారో నైపథ్యం యత్ప్రకీర్తితమ్.
636
93.
న కార్యం శయనం రణే నాట్యధర్మం విజానతా,
కేన చిద్వచనార్థన అఙ్కచ్ఛేదో విధీయతే.
716&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>74aq9f1fkug3mtx593tycsvkde9phay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1134</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230695</id>
    <revision>
      <id>587243</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు 94. 95. 96. 97. 99. చుమ్మనాలిఙ్గనం చైవ తథా గుహ్యఞ్చ యద్భవేత్ దస్తచ్ఛేద్యం నఖచ్ఛేద్యం నీవీసంసనమేవ చ, స్తనాధరవిమర్దం చరఙ్గమధ్యే న...'</comment>
      <origin>587243</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3632" sha1="t4261bn72ij3d9jwtc3xunznnylb08a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
94.
95.
96.
97.
99.
చుమ్మనాలిఙ్గనం చైవ తథా గుహ్యఞ్చ యద్భవేత్
దస్తచ్ఛేద్యం నఖచ్ఛేద్యం నీవీసంసనమేవ చ,
స్తనాధరవిమర్దం చరఙ్గమధ్యే న కారయేత్.
భోజనం సలిలక్రీడా తథా లజ్జాకరం చ యత్,
ఏవంవిధం భవేద్యద్యత్తత్తద్రణే న కారయేత్.
పితాపుత్రస్నుషాశ్వశ్రుదృశ్యం యస్మాత్తు నాటకమ్,
తస్మాదేతాని సర్వాణి వర్ణనీయాని యత్నతః.
వాక్యైః సాతిశయైః శ్రవ్యైర్మధురైర్నాతి నిష్ఠురైః,
హితోపదేశసంయుక్రైస్తద్ః కుర్యాత్తు నాటకమ్.
98. ధైర్యలీలాఙ్గసంపన్నం పురుషాణాం విచేష్టితమ్,
మృదులీలాఙ్గహారైశ్చ స్త్రీణాం కార్యం తు చేష్టితమ్.
నానావిధైర్యథా పుష్పెర్మాలాం బధ్నాతి మాల్యకృత్,
అల్గోపాణ్ణి రసైర్భావైస్తథా నాట్యం ప్రయోజయేత్.
100. లోకో వేదస్తథాధ్యాత్మం ప్రమాణం త్రివిధం స్మృతమ్,
వేదాధ్యాత్మపదార్థేషు ప్రాయో నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్.
101. వేదాధ్యాత్మోపపన్నం తు శబ్దచ్ఛన్దస్సమన్వితమ్,
లోకసిద్ధం భవేత్ సిద్ధం నాట్యం లోకాత్మకం తథా
తస్మాన్నాట్యప్రయోగే తు ప్రమాణం లోక ఇప్యతే.
ఏవం లోకస్య యా వార్తా నానావస్థాన రాత్మికా,
102.
సా నాట్యే సంవిధాతవ్యా నాట్యవేదవిచక్షణైః.
103.
యాని శాస్త్రాణి యే ధర్మాః యాని శిల్పాని యాః క్రియాః,
లోకధర్మప్రవృత్తాని తన్నాట్యమితీ సంజ్ఞితమ్.
104. నవశక్యం హి లోకస్య స్థావరస్య చరస్య చ,
శాస్త్రేణ నిర్ణయం కర్తుం భావచేష్టావిధిం ప్రతి.
105. నానాశీలాః ప్రకృతయః శీలే నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్,
తస్మాల్లోకప్రమాణం హి విజ్ఞేయం నాట్యయోక్తృభిః .
106. యాదృశం యస్య యద్రూపం ప్రకృత్యా తత్ర తాదృశమ్,
వయోవేషానురూపేణ ప్రయోజ్యం నాట్యకర్మణి.
1117
716
716
716
716
759
769
770
770
771
771
771
771
774&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t4261bn72ij3d9jwtc3xunznnylb08a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1135</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230696</id>
    <revision>
      <id>587244</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1118 నాట్యశాస్త్రము 107. యథా జీవత్స్వభావం హి పరిత్యజ్యాన్యదేహికమ్, పరభావం ప్రకురుతే పరభావం సమాశ్రితః. 108. ఏవం బుధః పరం భావం సోస్మీతి మనసా స్మరన్, తేషాం వాగఙ్గలీలాభిశ్చేష్టాభిస్...'</comment>
      <origin>587244</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3258" sha1="fpy7xfsjjnisv3ax2dtmuq2kv9ajamt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1118
నాట్యశాస్త్రము
107.
యథా జీవత్స్వభావం హి పరిత్యజ్యాన్యదేహికమ్,
పరభావం ప్రకురుతే పరభావం సమాశ్రితః.
108. ఏవం బుధః పరం భావం సోస్మీతి మనసా స్మరన్,
తేషాం వాగఙ్గలీలాభిశ్చేష్టాభిస్తు సమాచరేత్.
109. యుద్ధోద్ధతావిద్ధకృతాఃసంరమ్భారభటాశ్చ యే,
న తే స్త్రీభిః ప్రయోక్తవ్యాః యోక్తవ్యాః పురుషేషు తే.
110. అనుద్భట సంభ్రాన్తమనావిద్ధాఙ్గచేష్టితమ్,
లయతాలకలాపాతప్రమాణనియతాక్షరమ్.
111. సువిభక్తపదాలాపమనిష్ఠుదమకాహలమ్,
ఈదృశం యద్ భవేనాట్యం నారీభిశ్చ ప్రయోజయేత్.
112. పాఠ్యప్రయోగే పురుషాః ప్రయోక్తవ్యా హి సంస్కృతే.
113. స్త్రీణాం స్వభావమధురాః కణ్ణాః పుంసాం తు బలవన్తః.
114. యద్యపి పురుషో విద్యాద్ గీతవిధానం చ లక్షణోపేతమ్,
మాధుర్యగుణవిహీనం శోభాం జనయేన్న తద్ గీతమ్.
115. యస్మాత్ స్వభావోపగతో విలాసః స్త్రీషు విద్యతే.
తస్మాత్స్వభావమధురమఙ్గం సులభసౌష్ఠవమ్,
లలితం సౌష్టవం యచ్చ సో లంకారః పరో మతః.
774
774
774
774
775
775
775
775
777
116. యోగ్యాసు చ ప్రయత్నః కర్తవ్యః సతతమప్రమాదేన,
న హి యోగ్యయా వినా భవతి చ భావరససౌష్ఠవం కించిత్.
778
117.
గీతం నృత్తం తథా వాద్యం ప్రస్తారగమనక్రియా,
శిష్యనిష్పాదనం చైవ షదాచార్యగుణాః స్మృతాః.
778
118.
ఏతాని పఞ్చ యో వేత్తి స ఆచార్యః ప్రకీర్తితః,
ఊహాపోహౌ మతిశ్చైవ స్మృతిర్మేధా తథైవ చ.
119. మేధా స్మృతిర్గుణశ్లాఘా రాగః సంఘర్ష ఏవ చ,
ఉత్సాహశ్చ షడేవైతాన్ శిష్యస్యాపి గుణాన్ విదుః.
120. అతిహసితరుదితవిస్ఫోటితాని తాలికాపాతాః,
గోమయలోష్టపిపీలికవిక్షేపాశ్చారిసంభూతాః.
779
779
783&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fpy7xfsjjnisv3ax2dtmuq2kv9ajamt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1136</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230697</id>
    <revision>
      <id>587245</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు 121. మాత్సర్యాద్ ద్వేషాద్వా తత్పక్షత్వాత్తథార్థభేద త్వాత్, ఏతే తు పరసముత్థా జ్ఞేయా ఘాతా బుధైర్నిత్యమ్. 122. న చ కించిద్గుణ...'</comment>
      <origin>587245</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="trk0580pgzs031rkfblvsuns6mthccu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
121. మాత్సర్యాద్ ద్వేషాద్వా తత్పక్షత్వాత్తథార్థభేద త్వాత్,
ఏతే తు పరసముత్థా జ్ఞేయా ఘాతా బుధైర్నిత్యమ్.
122. న చ కించిద్గుణహీనం దోషైః పరివర్జితం న వా కించిత్,
తస్మాన్నాట్యప్రకృతౌ దోషా నాత్యర్థితో గ్రాహ్యా
123. తస్మాద్గమ్భీరార్థాః శబ్దా యే లోకవేదసంసిద్ధాః,
సర్వజనేన గ్రాహ్యా స్తే యోజ్యా నాటకే విధివత్.
124. నానాదరస్తు కార్యో నటేన వాగఙ్గసత్త్వనేపథ్యే,
రసభావయోశ్చ గీతేష్వాతోద్యే లోకయుక్త్యాం చ.
125. యస్తుష్టా తుష్టిమాయాతి శోకే శోకము పైతి చ,
దైన్యే దీనత్వమభ్యేతి స నాట్యే ప్రేక్షకః స్మృతః.
126. ఉత్తమాధమమధ్యానాం సంజ్కీర్ణాయాం చ సంసది,
న శక్యమధమై తుముత్తమానాం విచేష్టితమ్.
127. నానాశీలాః ప్రకృతయః శీలే నాట్యం ప్రతిష్ఠితమ్,
ఉత్తమాధమమధ్యానాం వృద్ధబాలిశయోషితామ్.
128. తుష్యన్తి తరుణాః కామే విదగ్ధాః సమయాశ్రితే,
అర్థేష్వర్థపరాశ్చైవ మోక్షే చాథ విరాగిణః.
1119
783
788
788
788
789
790
790
790
129.
శూరా బీభత్సరౌద్రేషు నియుద్ధేష్వాహవేషు చ,
ధర్మాఖ్యానపురాణేషు వృద్ధాస్తుష్యన్తి నిత్యశః.
790
130.
ఘాతా యస్య స్వల్పాః సంఖ్యాతాః సిద్ధయశ్చ బహులాః స్యుః,
విదితం కృత్వా రాజ్ఞస్తస్మై దేయా పతాకా హి.
793
13. బుద్ధిమత్వం సురూపత్వం లయతాలజ్ఞతా తథా,
రసభావజ్ఞతా చైవ వయఃస్థత్వం కుతూహలమ్.
132. గ్రహణం ధారణం చైవ గానం నాట్యకృతం తథా,
జితసాధ్వసతోత్సాహ ఇతి పాత్రగతో విధిః.
133. సువాద్యతా సుగానత్వం సుపాఠ్యత్వం తథైవ చ,
శాస్త్రకర్మసమాయోగః ప్రయోగ ఇతి సంజ్ఞితః.
134. యత్తు తద్రీకృతం ప్రోక్తం నానాతోద్యసమాశ్రయమ్,
గాన్ధర్వమితి తద్ జ్ఞేయం స్వరతాలపదాశ్రయమ్.
796
797
797
800&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>trk0580pgzs031rkfblvsuns6mthccu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1137</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230698</id>
    <revision>
      <id>587246</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1120 135. అత్యర్థమిష్టం దేవానాం తథా ప్రీతికరం పునః, గన్ధర్వాణామిదం యస్మాత్తస్మాద్గాన్ధర్వముచ్యతే. 136. వైణకణప్రవేశన సిద్ధా వంశాశ్రితాః స్వరాః, యం యం గాతా స్వరం గచ్ఛేత్తం తం వంశే...'</comment>
      <origin>587246</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3343" sha1="n6y3iv18e8vhh3votjl4mxgu77yt52d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1120
135. అత్యర్థమిష్టం దేవానాం తథా ప్రీతికరం పునః,
గన్ధర్వాణామిదం యస్మాత్తస్మాద్గాన్ధర్వముచ్యతే.
136. వైణకణప్రవేశన సిద్ధా వంశాశ్రితాః స్వరాః,
యం యం గాతా స్వరం గచ్ఛేత్తం తం వంశేన వాదయేత్,
శారీరవైణవంశానామేకీభావః ప్రశస్యతే.
137. అవిచలితమవిచ్ఛిన్నం వర్ణాలంకారసంయుతం మన్హమ్,
విధివల్లలితం మధురం వేణోరేవం స్మృతం వాద్యమ్.
138.
హీనం ప్రకృష్ణవర్ణం వా గానం తాలేన ధార్యతే,
తస్మాదేతత్ప్రయత్నేన విజ్ఞాతవ్యం ప్రయోక్తృభిః.
139. యస్తు తాలం న జానాతి న స గాతా న వాదకః,
అఙ్గభూతా హి తాలస్య యతిపాణిలయాః స్మృతాః.
140. వస్తు ప్రయోగం ప్రకృతిం రసభావమృతుం వయః,
దేశం కాలమవస్థాం చ జ్ఞాత్వా యోజ్యా ధ్రువా బుధైః.
141.
యాని వాక్యైస్తు న బ్రూయాత్తాని గీతైరుదాహరేత్,
రసపాకో బలాశ్రయః.
వాక్యార్డై
142. నాస్తి కిందవృత్తం హి పదం గానకృతాశ్రయమ్,
తస్మాద్ధానమభిప్రేక్ష్య తద్వృత్తం యోజయేర్భుధః.
143. పూర్వం గానం తో వాద్యం తతో నృత్తం ప్రయోజయేత్,
గీతవాద్యాఙ్గసంయోగః ప్రయోగ ఇతి కీర్తితః.
144. దివ్యానాం సంస్కృతం గానం ప్రమాణైస్తు విధీయతే,
అర్ధసంస్కృతమేతత్తు మానుషాణాం ప్రయోజయేత్.
145. యథా వర్ణాదృతే చిత్రం శోభతే న నివేశనమ్,
ఏవమేవ వినా గానం నాట్యం రాగం న గచ్ఛతి.
146. యధారసకృతాః యాః స్యుః ధ్రువాః ప్రకరణాశ్రయాః,
నక్షత్రాణీవ గగనం నాట్యముద్యోతయన్తితాః.
నాట్యశాస్త్రము
800
857
858
929
930
1004
1005
1009
1010
1011
1017
1018
147. పూర్ణస్వరం వాద్యవిచిత్రవర్ణం త్రిస్థానశోభి త్రియతం త్రిమార్గమ్,
రక్తం సమం శ్లేక్షణమలఙృతం చ సుఖప్రయుక్తం మధురం చ గానమ్.
చ
1018&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n6y3iv18e8vhh3votjl4mxgu77yt52d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1138</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230699</id>
    <revision>
      <id>587247</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు 148. గీతే ప్రయత్నః ప్రథమస్తు కార్యః శయ్యాం హి నాట్యస్య వదన్తి గీతమ్, 1121 గీతే.పి వాద్యే...ఏ చ సుప్రయుక్తే నాట్యప్రయోగో న విపత...'</comment>
      <origin>587247</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3734" sha1="h8lpm4m4xhz8crqnhj2cqut7rac2mq1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
148. గీతే ప్రయత్నః ప్రథమస్తు కార్యః శయ్యాం హి నాట్యస్య వదన్తి గీతమ్,
1121
గీతే.పి వాద్యే...ఏ చ సుప్రయుక్తే నాట్యప్రయోగో న విపత్తిమేతి. 1019
149. గుణాత్ప్రవర్తతే జ్ఞానం దోషాచ్చిత్తం నిరస్యతి,
తస్మాద్యత్నేన విజ్ఞేయౌ గుణదోషౌ సమాసతః
150. గాతా ప్రత్యగ్రవయాః స్నిగ్ధ మధురస్వరోపచితకణ్ణః,
లయతాలకలాపాతప్రమాణయోగేషు తత్త్వజ్ఞః.
151. రూపగుణకాన్తిసంస్థానసత్త్వమాధుర్యసమ్పన్నా,
పేశలమధురస్నిగ్ధానునాదసమరక్తశుభకణా.
152. సువిహితగమకవిధాయిన్యక్షోభ్యా గీతతాలలయకుశలా,
ఆతోద్యార్పితకరణా విజ్జేయా గాయికా శ్యామా.
153. సునివిష్టపాణీలయయతినియోగజ్జా చ సుమధురలఘుహస్తా,
గాతృగుణైశ్చోపేతౌ అవహితమనసౌ సుసఙ్గతౌ.
154. స్ఫుటరచితచిత్రకరణా జితశ్రమౌ రక్తకణ్ ప్రవీణా,
చిత్రాదివాద్యకుశలౌ వీణాయా వాదకౌ భవతః.
155. బలవానవహితబుద్ధిర్ణీతలయజ్ఞస్తథా సుసఙ్గతః,
శ్రావకమధురః స్నిగ్ధ దృఢానిలో వంశవాదీ స్యాత్.
156. అవిచలితమవిచ్ఛిన్నం వర్ణాలఙ్కారబోధకం మధురమ్,
స్నిగ్ధం దోషావరణం వేణోరేవం స్మృతం వాద్యమ్.
157. ప్రాయేణ తు స్వభావాత్ స్త్రీణాం గానం నృణాం చ పాఠ్యవిధిః,
స్త్రీణాం స్వభావమధురః కణో నౄణాం బలిత్వం చ.
158.
యః స్త్రీణాం పాఠ్యగుణో భవతి నృణాం చ గానమధురత్వమ్,
జ్ఞేయః సో9 లఙ్కారో న హి స్వభావో హ్యయం తేషామ్.
159. యద్యపి పురుషో నేతా గీతవిధానం చ లక్షణోపేతమ్,
మాధుర్యగుణవిహీనం శోభాజననం న తద్భవతి.
ఏవం స్వభావసిద్ధం స్త్రీణాం గానం నృణాం చ పాఠ్యవిధిః,
అపరస్పరసంపన్నం కార్యమనాయాసనిష్పన్నమ్.
160.
161. స్త్రీభిః కార్యః ప్రయత్నేన ప్రయోగః పురుషాశ్రయః,
యస్మాత్ స్వభావోపహితో విలాసః స్రీకృతో భవేత్.
1020
1020
1020
1020
1021
1021
1021
1021
1021
1022
1022
1022
1022&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h8lpm4m4xhz8crqnhj2cqut7rac2mq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1139</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230700</id>
    <revision>
      <id>587248</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1122 162. నిత్యం వ్యాయామయోగైశ్చ నృణాం భవతి సౌష్ఠవమ్, స్వభావతస్తు మధురం స్త్రీణామఙ్గ విచేష్టితమ్. 163. అవైస్వర్యం భవేత్ స్త్రీణాం గానవాద్యక్రియాస్వపి, న హి తద్వర్ణమాధుర్యం పురుష...'</comment>
      <origin>587248</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3394" sha1="t5z3gscdcndcmw256yz9m3rdaj52zt7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1122
162. నిత్యం వ్యాయామయోగైశ్చ నృణాం భవతి సౌష్ఠవమ్,
స్వభావతస్తు మధురం స్త్రీణామఙ్గ విచేష్టితమ్.
163. అవైస్వర్యం భవేత్ స్త్రీణాం గానవాద్యక్రియాస్వపి,
న హి తద్వర్ణమాధుర్యం పురుషేషు భవిష్యతి.
164. శ్రావకోం. థ ఘనః స్నిగ్ధ మధురస్త్వవధానవాన్,
త్రిస్థానశోభీత్యేవం చ షట్ కణస్య గుణాః స్మృతాః.
165. నాస్తి కిదనాయోజ్యమాతోద్యం దశరూపకే,
రసభావప్రయోగం హి జ్ఞాత్వా యోజ్యం విధానతః.
166. ఉత్సవే దైవ యానే చ నృపాణాం మఙ్గలేషు చ,
శుభకల్యాణయోగే చ వివాహకరణే తథా.
167. పుత్రాదికే సముత్పన్నే సంగ్రామే యోధసంకులే,
ఈదృశేషు హి కార్యేషు సర్వతోద్యాని వాదయేత్.
168. స్వభావగృహవార్తాయామల్పభాణం ప్రయోజయేత్,
ఉత్థానకార్యబన్దేషు సర్వాతోద్యాని వాదయేత్.
169.
170.
172.
అఙ్ఞానాం తు సమత్వార్థం ఛిద్రప్రచ్ఛాదనే తథా,
విశ్రామహేతోః శోభార్థం భాణ్ణవాద్యం ప్రయోజయేత్.
యం యం గాతా స్వరం గచ్ఛేత్ తమాతోద్యైః ప్రయోజయేత్,
యతిపాణిసమాయుక్తం గురులఘ్వక్షరాన్వితమ్.
171. రసభావసత్త్వయోగం దృష్ట్వాభినయం గతిప్రచారం చ,
వాద్యం నిత్యం కార్యం తథా తథా స్థానసంయోగాత్.
యతయః పాణయశ్చైవ లయా వై వాద్యసంశ్రయాః,
యథా కామం హి కర్తవ్యా నాట్యయుక్తిమవేక్ష్య చ.
ఆచార్యాః సమమిచ్చని పదచ్ఛేదం తు పక్షితాః,
స్త్రియో మధురమిచ్ఛన్తి విక్రుష్టమితరే జనాః.
173.
174. అతాలజ్ఞమకాలజ్ఞమశాస్త్రజ్ఞం చ వాదకమ్,
చర్మఘాతకమిత్యేవం ప్రవదన్తి మనీషిణః.
175. గీతవాద్యకలాలయగ్రహమోక్షవిశారదో2 థ లఘుహస్తః
నాట్యశాస్త్రము
1023
1023
1024
1028
1029
1029
1029
1029
1031
1040
1049
1071
1079
చిత్రపాణిర్విధిజ్ఞః సిద్ధిస్థానధ్రువాకుశలఃఒ
1087&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t5z3gscdcndcmw256yz9m3rdaj52zt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1140</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230701</id>
    <revision>
      <id>587249</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు 176. కలాభిరతో మధురహస్తః సునివిష్ణో రక్తమార్జనో బలవాన్, సువిహితశరీరబుద్ధిః సంసిద్ధ వాదకః శ్రేష్ఠ. 177. ఆలేపనప్రమాణజ్ఞః చతు...'</comment>
      <origin>587249</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3638" sha1="k37g3dnn045ro9x38rppxrt47j4iy7z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;అనుబంధం : నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
176. కలాభిరతో మధురహస్తః సునివిష్ణో రక్తమార్జనో బలవాన్,
సువిహితశరీరబుద్ధిః సంసిద్ధ వాదకః శ్రేష్ఠ.
177. ఆలేపనప్రమాణజ్ఞః చతుర్మార్గకృతశ్రమః,
ప్రతిగృహీతా సిద్ధీనామఙ్గదోషవివర్జితః.
178. స్వభ్యస్తకరణః సౌమ్యః గీతజ్జో గుణితగ్రహః,
సుసట్టీతప్రయోగజ్ఞో మృదళ్లీ తు భవేద్గుణైః.
179. అభ్రాన్తో హస్తకాలజ్ఞశ్ఛిద్రావరణపక్షితః,
అభ్యస్తకరణశ్చైవ భవేత్ పాణవికో గుణైఒ
180. నిశ్చలో నిపుణః శీఘ్ర లఘుహస్తో విధానవిత్,
చ
వాదనాన్తరవేదీ చ దర్దురీ తు ప్రశస్యతే.
1123
1087
1087
1087
1087
1088
181. ఏతత్ సర్వం నాట్యయోగం సమీక్ష్య ప్రోక్తం వాద్యం సర్వలోకానుభావాత్,
నోక్తం యచ్చేదాగమాచ్ఛాస్త్రబుద్ధ్యా సద్భిః కార్యః మార్గజాతీః సమీక్ష్య.1088
18. సుప్రహారం విశదం విభక్తం రక్తం విఘుష్టం కరలేపనం చ,
త్రిమార్జనం పూరితరాగయోగం మృదఙ్గవాద్యం గుణతో వదన్తి. 1088
183. గతివాగఙ్గచేష్టాభిః సత్త్వశీలైః సమాసతః,
పరీక్ష్య పాత్రం తదాస్తు యుజ్ఞ్యాద్ భూమినివేశనే.
184. తస్మాదన్విష్య హి గుణాన్ కార్యః పాత్రసమాశ్రయః,
న భేదజననం బుద్ధేరాచార్యస్య భవిష్యతి.
185. శస్త్రాణాం పరిహారార్థం శరీరావరణం యథా,
తథా సర్వగతం పాపం హుతేనైవ ప్రశామ్యతి.
186. గతి వాద్యానువాదీ చ యత్ర కాకుస్వరః శుభః,
తస్మిన్ దేశే తు పాపఘ్నో మాఙ్గల్యశ్చ భవిష్యతి.
187. యావత్తం పూరయేద్దేశం ధ్వనిరాతోద్యసంశ్రయః,
న స్థాస్యన్తి హి రక్షాంసి న చ విఘ్నవినాయకాః-
ఆవాహే చ వివాహే చ యజ్ఞే నృపతిమఙ్గలే,
188.
నా శబ్దానుపశ్రుత్య హ్రీంప్రా నశ్యన్తి సర్వదా.
189. పాఠ్యం నాట్యం తథా చైవ గేయం వాదిత్రమేవ చ,
వేదమన్రార్థవచనైః సమం హ్యేతద్భవిష్యతి.
1089
1089
1098
1099
1099
1099
1099&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k37g3dnn045ro9x38rppxrt47j4iy7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1141</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230702</id>
    <revision>
      <id>587250</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1124 190. శ్రుతం మయా దేవదేవాత్ తత్త్వతః శఙ్కరాద్ధితమ్, స్నానజప్యసహస్రేభ్యః పవిత్రం గీతవాదనమ్. 191. యస్మిన్నాతోద్యనాట్యస్య గీతవాద్యధ్వనిః శుభః, భవిష్యత్యశుభం దేశే నైవ తస్మిన్ క...'</comment>
      <origin>587250</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="6q6q8m806hs3pn3wm63u30esfdyv6cd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1124
190. శ్రుతం మయా దేవదేవాత్ తత్త్వతః శఙ్కరాద్ధితమ్,
స్నానజప్యసహస్రేభ్యః పవిత్రం గీతవాదనమ్.
191. యస్మిన్నాతోద్యనాట్యస్య గీతవాద్యధ్వనిః శుభః,
భవిష్యత్యశుభం దేశే నైవ తస్మిన్ కదాచన.
192. ఏతచ్ఛాస్త్రం ప్రణీతం తు నరాణాం బుద్ధివర్ధనమ్,
త్రైలోక్యక్రియయోపేతం సర్వశాస్త్రనిదర్శనమ్.
193. మాఙ్గల్యం లలితం చైవ బ్రహ్మణో వదనోద్భవమ్,
నాట్యశాస్త్రము
1100
1100
1107
సుపుణ్యం చ పవిత్రం చ శుభం పాపవినాశనమ్.
1107
194.
య ఇదం శృణుయాన్నిత్యం ప్రోక్తం చేదం స్వయమ్భువా,
ప్రయోగం యశ్చ కుర్వీత ప్రేక్షతే చావధానవాన్.
1108
195.
యా గతిర్వేదవిదుషాం యా గతిర్యజ్ఞకారిణామ్
యా గతిర్దానశీలానాం తాం గతిం ప్రాప్నుయాన్నరః.
1108
196. దానధర్మేషు సర్వేషు కీర్త్యతే స్య మహాఫలమ్,
ప్రేక్షణీయప్రదానం హి సర్వదానేషు శస్యతే.
1108
197. న తథా గన్ధమాల్యేన దేవాస్తుష్యన్తి పూజితాః,
యథా నాట్యప్రయోగస్థైర్నిత్యం తుష్యన్తి మఙ్గలైః.
198. గాన్ధర్వం చైవ నాట్యం చ యః సమ్యగనుపశ్యతి,
లభతే సద్గతిం పుణ్యాం సమం బ్రహ్మర్షిభిర్నరః.
မ်ိဳးမ်ိဳးမ်း
1108
1108&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6q6q8m806hs3pn3wm63u30esfdyv6cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1142</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230703</id>
    <revision>
      <id>587251</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '* * 18 ప 1 * 3 2 3 5 4 ద 6 10 5 . వివరణం: తూ * వికృష్ణ నాట్యమండపము (64 హ× 32 హ) (కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం) 1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.) 2 - రంగశీర్షం ( 8x8 హ.) *- ద్వారాలు. --- షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం) 3,3-...'</comment>
      <origin>587251</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="lulkwm1wgxu6j7skf6xoapzm7p01943" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;*
* 18
ప
1
*
3
2
3
5
4
ద
6
10
5
.
వివరణం:
తూ
*
వికృష్ణ నాట్యమండపము (64 హ× 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2
-
రంగశీర్షం ( 8x8 హ.)
*- ద్వారాలు.
---
షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం)
3,3- రంగశీర్ష పార్శ్వభాగాలు
4-
----
(నటుల విశ్రాంతి స్థానాలు)
-రంగపీఠ - రంగశీర్షాల మధ్యనుండే తెర.
రంగపీఠం (8×16 హ.)
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం,
= క్షత్రియ స్తంభం,
వైశ్యస్తంభం,
శూద్ర స్తంభం,
వై
=
శూ
తూ
ప
=
పశ్చిమం, ఉ= ఉత్తరం.
= ర
ద = దక్షిణం,
5, 5 – మత్తవారణులు(ఏనుగుల బొమ్మలు చెక్కిన ఫలకాలు (8x8 హ. 8x8 హ.)
రంగమండలం = ప్రేక్షకుల గృహం (32x32 హ.)
6-
చతుర్వర్ణ స్తంభాలు,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lulkwm1wgxu6j7skf6xoapzm7p01943</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587370</id>
      <parentid>587251</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587370</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1639" sha1="2u1mdh75pdbex3pzm5qsl7p0i1z0ein" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1142
|bSize = 600
|cWidth = 402
|cHeight = 464
|oTop = 49
|oLeft = 101
|Location = center
|Description = 
}}
{{Center|&lt;poem&gt;వికృష్ణనాట్యమండపము (64 హ × 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)&lt;/poem&gt;}}
'''వివరణం''':
{{left margin|5em}}&lt;poem&gt;1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (8x8 హ.)
* - ద్వారాలు.
● - షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం)
3 - రంగశీర్షపార్శ్వభాగాలు (నటుల విశ్రాంతి స్థానాలు)
--- రంగపీఠ - రంగశీర్షాల మధ్యనుండే తెర
4 - రంగపీఠం (8×16 హ.)
5 – మత్తవారణులు (ఏనుగుల బొమ్మలు చెక్కిన ఫలకాలు) (8x8 హ. 8x8 హ.)
6 - రంగమండలం = ప్రేక్షకుల గృహం (32x32 హ.)
○ - చతుర్వర్ణస్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం
క్ష = క్షత్రియ స్తంభం
వై = వైశ్యస్తంభం
శూ = శూద్రస్తంభం
తూ = తూర్పు
ప = పశ్చిమం
ద = దక్షిణం
ఉ = ఉత్తరం&lt;/poem&gt; &lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2u1mdh75pdbex3pzm5qsl7p0i1z0ein</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587371</id>
      <parentid>587370</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587371</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="nyu5qeszazla4p94h6f0przs02lene2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1142
|bSize = 600
|cWidth = 402
|cHeight = 464
|oTop = 49
|oLeft = 101
|Location = center
|Description = 
}}
{{Center|&lt;poem&gt;వికృష్ణనాట్యమండపము (64 హ × 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)&lt;/poem&gt;}}
'''వివరణం''':
{{left margin|5em}}&lt;poem&gt;1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (8x8 హ.)
(*) - ద్వారాలు.
● - షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం)
3 - రంగశీర్షపార్శ్వభాగాలు (నటుల విశ్రాంతి స్థానాలు)
--- రంగపీఠ - రంగశీర్షాల మధ్యనుండే తెర
4 - రంగపీఠం (8×16 హ.)
5 – మత్తవారణులు (ఏనుగుల బొమ్మలు చెక్కిన ఫలకాలు) (8x8 హ. 8x8 హ.)
6 - రంగమండలం = ప్రేక్షకుల గృహం (32x32 హ.)
○ - చతుర్వర్ణస్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం
క్ష = క్షత్రియ స్తంభం
వై = వైశ్యస్తంభం
శూ = శూద్రస్తంభం
తూ = తూర్పు
ప = పశ్చిమం
ద = దక్షిణం
ఉ = ఉత్తరం&lt;/poem&gt; &lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nyu5qeszazla4p94h6f0przs02lene2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587374</id>
      <parentid>587371</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587374</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1639" sha1="cljdfi7pekguz1es4ko8kgs9mzul5oq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1142
|bSize = 600
|cWidth = 402
|cHeight = 464
|oTop = 49
|oLeft = 101
|Location = left
|Description = 
}}
{{Center|&lt;poem&gt;వికృష్ణనాట్యమండపము (64 హ × 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)&lt;/poem&gt;}}
'''వివరణం''':
{{left margin|5em}}&lt;poem&gt;1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (8x8 హ.)
(*) - ద్వారాలు.
● - షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం)
3 - రంగశీర్షపార్శ్వభాగాలు (నటుల విశ్రాంతి స్థానాలు)
--- రంగపీఠ - రంగశీర్షాల మధ్యనుండే తెర
4 - రంగపీఠం (8×16 హ.)
5 – మత్తవారణులు (ఏనుగుల బొమ్మలు చెక్కిన ఫలకాలు) (8x8 హ. 8x8 హ.)
6 - రంగమండలం = ప్రేక్షకుల గృహం (32x32 హ.)
౦ - చతుర్వర్ణస్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం
క్ష = క్షత్రియ స్తంభం
వై = వైశ్యస్తంభం
శూ = శూద్రస్తంభం
తూ = తూర్పు
ప = పశ్చిమం
ద = దక్షిణం
ఉ = ఉత్తరం&lt;/poem&gt; &lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cljdfi7pekguz1es4ko8kgs9mzul5oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587375</id>
      <parentid>587374</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587375</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="jxd8f7antkx7u7vye9l3zp0wpwy080x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1142
|bSize = 600
|cWidth = 402
|cHeight = 464
|oTop = 49
|oLeft = 101
|Location = left
|Description = 
}}
&lt;poem&gt;వికృష్ణనాట్యమండపము (64 హ × 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)&lt;/poem&gt;
'''వివరణం''':
{{left margin|5em}}&lt;poem&gt;1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (8x8 హ.)
(*) - ద్వారాలు.
● - షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం)
3 - రంగశీర్షపార్శ్వభాగాలు (నటుల విశ్రాంతి స్థానాలు)
--- రంగపీఠ - రంగశీర్షాల మధ్యనుండే తెర
4 - రంగపీఠం (8×16 హ.)
5 – మత్తవారణులు (ఏనుగుల బొమ్మలు చెక్కిన ఫలకాలు) (8x8 హ. 8x8 హ.)
6 - రంగమండలం = ప్రేక్షకుల గృహం (32x32 హ.)
౦ - చతుర్వర్ణస్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం
క్ష = క్షత్రియ స్తంభం
వై = వైశ్యస్తంభం
శూ = శూద్రస్తంభం
తూ = తూర్పు
ప = పశ్చిమం
ద = దక్షిణం
ఉ = ఉత్తరం&lt;/poem&gt; &lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jxd8f7antkx7u7vye9l3zp0wpwy080x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587376</id>
      <parentid>587375</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587376</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1589" sha1="3mai7mgt7vn34698tespzo2bwjwqpyt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1142
|bSize = 600
|cWidth = 402
|cHeight = 464
|oTop = 49
|oLeft = 101
|Location = left
|Description = 
}}
&lt;poem&gt;వికృష్ణనాట్యమండపము (64 హ × 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
'''వివరణం''':
1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (8x8 హ.)
(*) - ద్వారాలు.
● - షడ్డారుకం (ఆరు కట్టకొయ్యల చట్రం)
3 - రంగశీర్షపార్శ్వభాగాలు (నటుల విశ్రాంతి స్థానాలు)
--- రంగపీఠ - రంగశీర్షాల మధ్యనుండే తెర
4 - రంగపీఠం (8×16 హ.)
5 – మత్తవారణులు (ఏనుగుల బొమ్మలు చెక్కిన ఫలకాలు) (8x8 హ. 8x8 హ.)
6 - రంగమండలం = ప్రేక్షకుల గృహం (32x32 హ.)
౦ - చతుర్వర్ణస్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం
క్ష = క్షత్రియ స్తంభం
వై = వైశ్యస్తంభం
శూ = శూద్రస్తంభం
తూ = తూర్పు
ప = పశ్చిమం
ద = దక్షిణం
ఉ = ఉత్తరం&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3mai7mgt7vn34698tespzo2bwjwqpyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1143</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230704</id>
    <revision>
      <id>587252</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '① Yong M * 13 mal 1 ° ° EX + వివరణం: 1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.) 2 - రంగశీర్షం (16x32 హ.) * ద్వారాలు. 3- ప్రేక్షకనివేశనం (32x32 హ.) ం - మొదటి పది స్తంభాలు 1001 తరువాతి ఆరు స్తంభాలు - వాటి తరువాతి ఎనిమిది స్తంభాలు + 3 తూ + + వి...'</comment>
      <origin>587252</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="639" sha1="1bnb9aoeq2lxd7b7me2up32yh837g7e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;①
Yong
M
* 13
mal
1
°
°
EX
+
వివరణం:
1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (16x32 హ.)
* ద్వారాలు.
3- ప్రేక్షకనివేశనం (32x32 హ.)
ం - మొదటి పది స్తంభాలు
1001
తరువాతి ఆరు స్తంభాలు
- వాటి తరువాతి ఎనిమిది స్తంభాలు
+
3
తూ
+
+
వికృష్ణ నాట్యమండపము (64× 32 హ.)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1bnb9aoeq2lxd7b7me2up32yh837g7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587373</id>
      <parentid>587252</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587373</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="900" sha1="393lt8sfimvlie18viohjarxc5coiww" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf
|Page = 1143
|bSize = 600
|cWidth = 304
|cHeight = 630
|oTop = 114
|oLeft = 257
|Location = right
|Description = 
}}

&lt;poem&gt;వికృష్ణనాట్యమండపము (64 హ × 32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
'''వివరణం''':
1 - నేపథ్యగృహం (16x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం (8x8 హ.)
(*) - ద్వారాలు.
3 - ప్రేక్షకనివేశనం (32x32 హ.)
౦ - మొదటి పది స్తంభాలు
     తరువాతి ఆరు స్తంభాలు
● - వాటి తరువాతి ఎనిమిది స్తంభాలు&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>393lt8sfimvlie18viohjarxc5coiww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1144</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230705</id>
    <revision>
      <id>587253</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '+ + * &amp;x 1 2 3 ° + + వివరణం : 1- నేపథ్యగృహం తూ చతురశ్ర నాట్యమండపము (32x32 హ.) (కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం) 2- రంగశీర్షం(= రంగపీఠం) * ద్వారాలు. 3- ప్రేక్షకనివేశనాలు - మొదటి పది స్తంభాలు +- తరు...'</comment>
      <origin>587253</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="973" sha1="ifnua74do9icrfm33dz1wjr72hpgesi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;+
+
* &amp;x
1
2
3
°
+
+
వివరణం :
1- నేపథ్యగృహం
తూ
చతురశ్ర నాట్యమండపము (32x32 హ.)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
2- రంగశీర్షం(= రంగపీఠం)
* ద్వారాలు.
3- ప్రేక్షకనివేశనాలు
- మొదటి పది స్తంభాలు
+- తరువాతి ఆరు స్తంభాలు
4-8- ఆతరువాతి ఎనిమిది స్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం,
క్ష = క్షత్రియ స్తంభం,
వైశ్యస్తంభం,
శూద్రస్తంభం,
శూ
వై
=
తూ = తూర్పు,
ద = దక్షిణం,
ప
=
పశ్చిమం, ఉ= ఉత్తరం.
&amp;x &amp;
10-
చతుర్వర్ణ స్తంభాలు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ifnua74do9icrfm33dz1wjr72hpgesi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1145</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230706</id>
    <revision>
      <id>587254</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '×3 ద -5- -4- 2 6 5- 13 వివరణం: చతురశ్ర నాట్యమండపము (32x32 హ) (కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం) 1- నేపథ్యగృహం (8x32 హ.) 2 - రంగశీర్షం ( 4x32 హ.) *- 3 - ద్వారాలు. రంగపీఠం (8×8 హ.) 4,4 - మత్తవారణులు (8x8హ., 8x8 హ.) 5,5 - వరండాలు...'</comment>
      <origin>587254</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1135" sha1="inesdnen8jxf9ldy8i9v6eqywr9vtfs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;×3
ద
-5-
-4-
2
6
5-
13
వివరణం:
చతురశ్ర నాట్యమండపము (32x32 హ)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
1- నేపథ్యగృహం (8x32 హ.)
2 - రంగశీర్షం ( 4x32 హ.)
*-
3 -
ద్వారాలు.
రంగపీఠం (8×8 హ.)
4,4 - మత్తవారణులు (8x8హ., 8x8 హ.)
5,5 - వరండాలు (4×8 హ., 4x8హ.)
6- రంగ మండలం = ప్రేక్షక గృహం
°-
+-
--
--
(12x32)
మొదటి పది స్తంభాలు
తరువాతి ఆరు స్తంభాలు
వాటి తరువాతి ఎనిమిది స్తంభాలు
చతుర్వర్ణ స్తంభాలు
బ్రా = బ్రాహ్మణ స్తంభం,
=
క్షత్రియ స్తంభం,
వై
=
వైశ్యస్తంభం,
శూ = శూద్రస్తంభం,
తూ = తూర్పు,
ద = దక్షిణం,
ప
=
పశ్చిమం, ఉ= ఉత్తరం.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>inesdnen8jxf9ldy8i9v6eqywr9vtfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1146</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230707</id>
    <revision>
      <id>587255</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '×3 5 1, 2 3 es A తూ శ్రీ నాట్యమండపము (32x32x32 హ.) (కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం) వివరణం: 1 - నేపథ్యగృహం 2 రంగశీర్షం - * ద్వారాలు. 3 - రంగపీఠం 4,4– మత్తవారణులు తూ = తూర్పు, ద = : దక్షిణం, ప = : పశ్చిమం...'</comment>
      <origin>587255</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="528" sha1="hhfzvpp3xgbxbdfg478hzzxbro0fcbe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;×3
5
1,
2
3
es
A
తూ
శ్రీ నాట్యమండపము (32x32x32 హ.)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
వివరణం:
1 - నేపథ్యగృహం
2 రంగశీర్షం
-
* ద్వారాలు.
3 - రంగపీఠం
4,4– మత్తవారణులు
తూ = తూర్పు,
ద = : దక్షిణం,
ప = : పశ్చిమం,
=
ఉత్తరం.
Б
-
రంగ మండలం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hhfzvpp3xgbxbdfg478hzzxbro0fcbe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1147</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230708</id>
    <revision>
      <id>587256</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 01 వై ° 2 * + + 3 + వివరణం: 1- నేపథ్యగృహం తూ త్యశ్ర నాట్యమండపము (32x32x32 హ.) (కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం) 2- రంగశీర్షం(= రంగపీఠం) * ద్వారాలు. 3- ప్రేక్షకనివేశనాలు - మొదటి పది స్తంభాలు +- తర...'</comment>
      <origin>587256</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="hxnrw0cgh62hpdfr59db3xi4ivfabvl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;13
01
వై
° 2
*
+
+
3
+
వివరణం:
1- నేపథ్యగృహం
తూ
త్యశ్ర నాట్యమండపము (32x32x32 హ.)
(కొందరు వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం)
2- రంగశీర్షం(= రంగపీఠం)
* ద్వారాలు.
3- ప్రేక్షకనివేశనాలు
- మొదటి పది స్తంభాలు
+- తరువాతి ఆరు స్తంభాలు
4-8- ఆతరువాతి ఎనిమిది స్తంభాలు
10-
చతుర్వర్ణ స్తంభాలు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hxnrw0cgh62hpdfr59db3xi4ivfabvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1148</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230709</id>
    <revision>
      <id>587257</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '☑ వివరణం: 1,1- నేపథ్యగృహ ద్వారాలు., 2,2- మత్తవారణి స్తంభాలు., 3---3- మత్తవారణులు'</comment>
      <origin>587257</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="kaoiy9cs0wl6qkpyiyvvn5wh96n7aml" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;☑
వివరణం:
1,1-
నేపథ్యగృహ ద్వారాలు.,
2,2-
మత్తవారణి స్తంభాలు.,
3---3- మత్తవారణులు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kaoiy9cs0wl6qkpyiyvvn5wh96n7aml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1149</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230710</id>
    <revision>
      <id>587258</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1. ము G. V. Pheni Kumari 2. వర్తితము 108 కరణాలు U. Jhansi Rani 4. అపవిము 5. సమనఖము 6. 7. స్వస్తికరేచితము 8. మండలస్వస్తికము 9. కుట్టకము 3. ము'</comment>
      <origin>587258</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="9nhwo3yos1rir3wxhdf9vjcv27dmpm5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1. ము
G. V. Pheni Kumari
2. వర్తితము
108 కరణాలు
U. Jhansi Rani
4. అపవిము
5. సమనఖము
6.
7. స్వస్తికరేచితము
8. మండలస్వస్తికము
9. కుట్టకము
3. ము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9nhwo3yos1rir3wxhdf9vjcv27dmpm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1150</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230711</id>
    <revision>
      <id>587259</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10. అనికుట్టకము 12. అర్ధరేచితము 13. వక్షస్స్వస్తికము 14. ఉన్మత్తకము 15. స్వస్తికము ii 16. పృష్ఠస్వస్తికము 17. దిక్స్వస్తికము 18. అలాతకము'</comment>
      <origin>587259</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="r45nye834bgxjvgq7n6sxigg2o9lpfh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;10. అనికుట్టకము
12. అర్ధరేచితము
13. వక్షస్స్వస్తికము
14. ఉన్మత్తకము
15. స్వస్తికము
ii
16. పృష్ఠస్వస్తికము
17. దిక్స్వస్తికము
18. అలాతకము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r45nye834bgxjvgq7n6sxigg2o9lpfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1151</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230712</id>
    <revision>
      <id>587260</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19. కటిసమము 20. అక్షిప్తరేచితము 22. అర్ధస్వస్తికము 23. అంచితము 24. భుజంగత్రాసితము 25. ఊర్ధ్వజానువు 26. కంతము 27. మతల్లి iii'</comment>
      <origin>587260</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="boc5b1jpo2fqh00gqhjq4lfn5xp3hjc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;19. కటిసమము
20. అక్షిప్తరేచితము
22. అర్ధస్వస్తికము
23. అంచితము
24. భుజంగత్రాసితము
25. ఊర్ధ్వజానువు
26. కంతము
27. మతల్లి
iii&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>boc5b1jpo2fqh00gqhjq4lfn5xp3hjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1152</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230713</id>
    <revision>
      <id>587261</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28. అర్ధమతల్లి 29. రేచకని కుట్టితము 30. పాదాపవిద్ధకము 32. ఘూర్ణితము 33. లలితము iv 34. దండపక్షము 35. భుజంగత్రస్తరేచితము 36. నూపురము'</comment>
      <origin>587261</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="dzvx1ib46ry3srnank48aq9yvjx49q9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;28. అర్ధమతల్లి
29. రేచకని కుట్టితము
30. పాదాపవిద్ధకము
32. ఘూర్ణితము
33. లలితము
iv
34. దండపక్షము
35. భుజంగత్రస్తరేచితము
36. నూపురము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dzvx1ib46ry3srnank48aq9yvjx49q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1153</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230714</id>
    <revision>
      <id>587262</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'J. Laxmi Narayana. 37. వైశాఖరేచితము 38. భ్రమరకము 39. చతురము 40. భుజగాంచితము 41. దండకరచితము 42. వృశ్చిక కుట్టితము 43. కటిభ్రాంతము 44. లతావృశ్చికము ఛిన్నమ V'</comment>
      <origin>587262</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="r8vwfd8lckiss6eiiwpagjtifeqa26q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;J. Laxmi Narayana.
37. వైశాఖరేచితము
38. భ్రమరకము
39. చతురము
40. భుజగాంచితము
41. దండకరచితము
42. వృశ్చిక కుట్టితము
43. కటిభ్రాంతము
44. లతావృశ్చికము
ఛిన్నమ
V&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r8vwfd8lckiss6eiiwpagjtifeqa26q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1154</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230715</id>
    <revision>
      <id>587263</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46. వృశ్చికరేచితము 47. వృశ్చికము 48. వ్యంతము 49. పార్శ్వని కుట్టకము 50. లలాటకము 5. క్రాంతకము 52. కుంచితము 53. చక్రమండలము 54. ఉరోమండలము'</comment>
      <origin>587263</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327" sha1="dlwazg6y7dhdtjrnqtxd1qd17c4083d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;46. వృశ్చికరేచితము
47. వృశ్చికము
48. వ్యంతము
49. పార్శ్వని కుట్టకము
50. లలాటకము
5. క్రాంతకము
52. కుంచితము
53. చక్రమండలము
54. ఉరోమండలము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dlwazg6y7dhdtjrnqtxd1qd17c4083d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1155</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230716</id>
    <revision>
      <id>587264</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '55. ఆక్షిప్తము 56. తలవిలసితము 57. అర్థళము 58. విక్షిప్తము 59. ఆవర్తము 60. దోలా పాదకము 61. విషృత్తము 6. నివృత్తము 63. పార్శ్వక్రాంతము HA'</comment>
      <origin>587264</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="34keud4itxyj2su8waeo2wk74z3icyj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;55. ఆక్షిప్తము
56. తలవిలసితము
57. అర్థళము
58. విక్షిప్తము
59. ఆవర్తము
60. దోలా పాదకము
61. విషృత్తము
6. నివృత్తము
63. పార్శ్వక్రాంతము
HA&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>34keud4itxyj2su8waeo2wk74z3icyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1156</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230717</id>
    <revision>
      <id>587265</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '65. విద్యుదాంతము 66. అతిము 7. వివరము 68. గజక్రీడితము 69. తలసంస్ఫోటికము 70. గరుడప్లుతకము 71. గందసూచి vili 72. పరివృత్తము'</comment>
      <origin>587265</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="6ch7450paimakurucff8ciwx7ef3cb8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;65. విద్యుదాంతము
66. అతిము
7. వివరము
68. గజక్రీడితము
69. తలసంస్ఫోటికము
70. గరుడప్లుతకము
71. గందసూచి
vili
72. పరివృత్తము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ch7450paimakurucff8ciwx7ef3cb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1157</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230718</id>
    <revision>
      <id>587266</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '73. 75. సన్నతము 76. సూచి 77. అర్ధసూచి 78. సూచీవిధము 79. అపక్రాంతము 80. మయూరలలితము 81. సర్పితము'</comment>
      <origin>587266</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="6632xj4pa54st0nrvgp3kj04xp49q5d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;73.
75. సన్నతము
76. సూచి
77. అర్ధసూచి
78. సూచీవిధము
79. అపక్రాంతము
80. మయూరలలితము
81. సర్పితము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6632xj4pa54st0nrvgp3kj04xp49q5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1158</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230719</id>
    <revision>
      <id>587267</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82. దండపాదము 83. హరిణప్లుతము 84. ప్రేంఖోలితము 8. నింబము 86. స్థలితము 87. కరిహస్తము 88. ప్రసర్పితకము 89. సింహవిక్రీడితము 90. సింహాకర్షితము'</comment>
      <origin>587267</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="gagqt014fvb12qbs6giknqgeenbdn1e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;82. దండపాదము
83. హరిణప్లుతము
84. ప్రేంఖోలితము
8. నింబము
86. స్థలితము
87. కరిహస్తము
88. ప్రసర్పితకము
89. సింహవిక్రీడితము
90. సింహాకర్షితము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gagqt014fvb12qbs6giknqgeenbdn1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1159</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230720</id>
    <revision>
      <id>587268</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '91. ఉద్యృత్తము 92. ఉపసృతకము 93. తలసంఘట్టితము 94. జనితము 95. అవహిత్థకము 96. నివేశము 97. ఏలకాక్రీడితము 98. ఊరూద్వృత్తము 99. మదస్థలితము'</comment>
      <origin>587268</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="321" sha1="tjl4rydczyb57tisjduidex5nxzidwl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;91. ఉద్యృత్తము
92. ఉపసృతకము
93. తలసంఘట్టితము
94. జనితము
95. అవహిత్థకము
96. నివేశము
97. ఏలకాక్రీడితము
98. ఊరూద్వృత్తము
99. మదస్థలితము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tjl4rydczyb57tisjduidex5nxzidwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1160</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230721</id>
    <revision>
      <id>587269</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100. విష్ణుక్రాంతము 101. సంభ్రాంతము 10. విషభము 103. ఉదతము 104. వృషభక్రీడితము 105. లోలితము 106. నాగాపసర్పితము 107. శకటాస్యము 108. గంగావతరణము xii'</comment>
      <origin>587269</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="10r02p1zhhqtznu33to4gigbl81jifp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;100. విష్ణుక్రాంతము
101. సంభ్రాంతము
10. విషభము
103. ఉదతము
104. వృషభక్రీడితము
105. లోలితము
106. నాగాపసర్పితము
107. శకటాస్యము
108. గంగావతరణము
xii&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>10r02p1zhhqtznu33to4gigbl81jifp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1161</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230722</id>
    <revision>
      <id>587270</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1. పతాకము 24 ఆసంయుత హస్తముద్రలు 2. త్రిపతాకము (మూడువ్రేళ్ళ పతాకము) 3. కర్తరీముఖము (కతైర) 4. అర్ధచంద్రము (సగము చంద్రుడు) 5. అరాలము (వంకరగా ఉన్నది) 6. శుకతుండము (చిలుకముక్కు) 7. ముష్టి (పిడి...'</comment>
      <origin>587270</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="513" sha1="mhrw7o8czi9ydhx1ttawvryresvl5oe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1. పతాకము
24 ఆసంయుత హస్తముద్రలు
2. త్రిపతాకము
(మూడువ్రేళ్ళ పతాకము)
3. కర్తరీముఖము (కతైర)
4. అర్ధచంద్రము (సగము చంద్రుడు)
5. అరాలము (వంకరగా ఉన్నది)
6. శుకతుండము (చిలుకముక్కు)
7. ముష్టి (పిడికిలి)
8. శిఖరము
xili&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhrw7o8czi9ydhx1ttawvryresvl5oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1162</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230723</id>
    <revision>
      <id>587271</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '9. కపిత్థము (వెలగపండు) 10. ముఖము 1. ము 11. సూచీముఖము (సూదిమొన 13. సర్పశిరము (పాము పడగ) 14. మృగశీర్షకము (లేడి తల) 15. కాంగులము (లాంగూల) (ఆలపద్మకము - చలించుచున్న పద్మము)'</comment>
      <origin>587271</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="l5hxj1tiw84606fpk7ow9420nnobh5c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;9. కపిత్థము (వెలగపండు)
10. ముఖము
1. ము
11. సూచీముఖము (సూదిమొన
13. సర్పశిరము (పాము పడగ)
14. మృగశీర్షకము (లేడి తల)
15. కాంగులము (లాంగూల)
(ఆలపద్మకము - చలించుచున్న పద్మము)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l5hxj1tiw84606fpk7ow9420nnobh5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1163</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230724</id>
    <revision>
      <id>587272</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17. చతురము (నాలుగు) 18. భ్రమరము (తుమ్మెద) 19. హంసవక్త్రము (హంసాస్యము) 20. హంసపక్షము 22. ముకులము (మొగ్గ) 21. సందంశము (పటుకారు) 23. తామ్రచూడము (కోడిపుంజు) 24. ఊర్ణనాభము (సాలెపురుగు) xv'</comment>
      <origin>587272</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="fovp06k96bjf1sd5efpb2wus7id7har" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17. చతురము (నాలుగు)
18. భ్రమరము (తుమ్మెద)
19. హంసవక్త్రము (హంసాస్యము)
20. హంసపక్షము
22. ముకులము (మొగ్గ)
21. సందంశము (పటుకారు)
23. తామ్రచూడము (కోడిపుంజు)
24. ఊర్ణనాభము (సాలెపురుగు)
xv&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fovp06k96bjf1sd5efpb2wus7id7har</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/1164</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230725</id>
    <revision>
      <id>587273</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 సంయుతహస్తముద్రలు 1. COND 2. కపోతము (పావురము) 3. కర్కటము (ఎండ్రకాయ) 4. స్వస్తికము 5. కటకావర్ధమానము 6. ఉమ 7. నిషధము 8. దోల (డోల) 9. పుష్పపుటము 10. మకరము (మొసలి) 11. గజదంతము 12. అవహిత 13. వర్ధమానమా XV'</comment>
      <origin>587273</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="457" sha1="88xirwd1ugsmb9zhw8eoxe082lkgk1x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;13 సంయుతహస్తముద్రలు
1. COND
2. కపోతము (పావురము)
3. కర్కటము (ఎండ్రకాయ)
4. స్వస్తికము
5. కటకావర్ధమానము
6. ఉమ
7. నిషధము
8. దోల (డోల)
9. పుష్పపుటము
10. మకరము (మొసలి)
11. గజదంతము
12. అవహిత
13. వర్ధమానమా
XV&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>88xirwd1ugsmb9zhw8eoxe082lkgk1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf/987</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230726</id>
    <revision>
      <id>587274</id>
      <timestamp>2026-10-15T21:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '970 నాట్యశాస్త్రము తా. కనకలతాక్షిప్తా :- తొమ్మిదక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండు అక్షరాలు, చివరి మూడక్షరాలూ గురువు లైతే అది కనకలతాక్షిప్తా. ఉదా : - ఏసో గఅణదలే : - సఖీ! ఆకాశం మీద భయంకరమైన...'</comment>
      <origin>587274</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3913" sha1="t4bkhrtlturzf90lv84zbvxif75dcqk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;970
నాట్యశాస్త్రము
తా. కనకలతాక్షిప్తా :- తొమ్మిదక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండు అక్షరాలు, చివరి
మూడక్షరాలూ గురువు లైతే అది కనకలతాక్షిప్తా.
ఉదా : - ఏసో గఅణదలే : - సఖీ! ఆకాశం మీద భయంకరమైన మేఘం కనబడింది.
అది నూతన జలధారలచేత భూమిని తడిపివేస్తూ గర్జిస్తూన్నది.
మూ. ఆదౌ ద్వే గురూ నిధనే త్రీణి యస్యాః పాదేష్వథ గురూణి స్యుః,
సంక్షిప్తా త్రిష్టుబ్భిః నియతా జ్జేయా పీనశ్రోణి సురుచిరచిత్రా.
215
యథా - ఏసో మేహో సిహరిణిహో ణీలో ధారాపాదేహిం అధిఅభఅదో భూమిమ్,
ఆపూరంతో పడుదరసణ్ణాదో తోయాపుడ్లే గఅణదవే జాది.
(ఏష మేఘః శిఖరినిఖో నీలో ధారాపాతైరతిభయదో భూమిమ్
పూరయన్ పటుతరసన్నాదో తోయాపూర్ణే గగనతలే యాతి).
216
తా. సురుచిరచిత్రా :- పీనశ్రోణీ! పదకొండు అక్షరాల పాదంలో మొదటి రెండు
అక్షరాలు, చివరి మూడు అక్షరాలు గురువు లైతే అది సురుచిరచిత్రా అవుతుంది.
ఉదా : ఏసో మేహో :- పర్వతం వంటి ఈ నీలమేఘం ధారాపాతాలచేత
అతిభయంకరమై, భూమిని నింపివేస్తూ, బిగ్గరగా ధ్వనిచేస్తూ నీటితోనిండిన ఆకాశ మార్గంలో
వెడుతున్నది.
మూ. యది ఖలు పఞ్చమమన్యే చరణవిధౌ యది గురూణి భవన్తి తు,
సా ఖలు శిశిరేఖా భువి బృహతీ ప్రథితా.
యథా - గిరిచరవారణరూవం ఖుభిదమహణ్ణవణాదమ్,
పడుపవణే విధూదం భమది బలాహఅజూహమ్.
(గిరిచరవారణరూపం క్షుభితమహార్ణవనాదమ్,
పటుపవనేన విధూతం భ్రమతి బలాహకయూథమ్).
217
218
తా. శశిరేఖా :- తొమ్మిదక్షరాల పాదంలో ఐదవ అక్షరం, చివరి అక్షరం గురువు
లైతే అది శశిరేఖాధ్రువ.
ఉదా :- గిరివర - అడవిఏనుగుల గుంపు వలె ఉన్న మేఘాల గుంపు తీవ్రమైన
గాలిచేత కొట్టబడి క్షోభిస్తూన్న సముద్రం వలె ధ్వనిచేస్తూ తిరుగుతూన్నది.
మూ. యది ఖలు షష్టమస్త్యం గురూణి భవన్తి పాదయోగే,
ఇతి గదితా హి వృత్తే శలభవిచలితా సా.
యథా - ససికిరణలమ్బహారా ఉడుగణకిరావదంసా,
గహగణకిదంగసోహా జువది విఅ భాది రాఈ.
219
220&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t4bkhrtlturzf90lv84zbvxif75dcqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230727</id>
    <revision>
      <id>587279</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587279</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="shyvooapbb7fgca8pf8d78cz5l3jau8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}అష్టమః బగళాముఖీ పటలః&lt;/p&gt;

1. బగళాముఖీం వ్యాఖ్యాస్యామః ।

2. అష్టమీ సా దశను మహావిద్యాసు ।

3. స్తంభనశక్తి ర్భగళాముఖీ ।

4. ఆధ్యాత్మం సా శంఖిన్యాం నాడ్యాం ।

5. అధిలోకం పితృయాణే పథి ।

6. దండనాథా కాచన మధ్యమాయా అధిదైవతమ్ ।

7. రిపుస్తంభన కామో బగళాముఖీ ముపాసీత ।


8. అంతశ్శత్రు స్తంభన కామోవా ।

9. ఖేంద్రాగ్ని శాంతి చంద్రైః సంయుక్తైః ।

10. శుద్ధముపాసన మింద్రయోని విద్యయా ।

11. ఇంద్రయోనిశ్చ జిహ్వామూలే లంబమానం తైజసలింగమ్ ।


12. తల్లక్ష్య ధ్యానం తద్విద్యా ।

13. అంతర్వాయు సంచార నిరోధేనవా ।


14. తం హఠయోగ మాహుః ।

15. యో వాయుం స్తంభయేత్ స సర్వం స్తంభయేత్ ।


{{rule|2cm}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>shyvooapbb7fgca8pf8d78cz5l3jau8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230728</id>
    <revision>
      <id>587280</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587280</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="4k3waq2xrbiejiqr6bp9h4bshn1mdrx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}8. బగళాముఖీ పటలము&lt;/p&gt;

1. బగళాముఖిని గుఱించి వ్యాఖ్యానించెదము .

2. ఆమె దశమహావిద్యలలో నెనిమిదవది.

3. స్తంభనశక్తియే బగళాముఖి.

4. అధ్యాత్మమందామె శంఖనీ నాడియందుండును.

5. అధిలోకమందు పితృయానమను మార్గమందుండును.

6. మధ్యమయొక్క యొకానొక దండనాధ యీవిద్య కధిదైవతము.

7. శత్రువులను స్తంభింపజేయ గోరువాడు బగళాముఖి నుపాసించవలెను.

8. అంతశ్శత్రువులైన కామక్రోధాదులను స్తంభింపగోరువాడును.

9. 'హ్ల్రీం ' అను నేకాక్షరమంత్రముచే నుపాసించవలెను.

10. శుద్ధోపాసన మింద్రయోని విద్యచే చేయవలెను.

11. ఇంద్రయోని యనగా జిహ్వామూలమందు వ్రేలాడు తైజసలింగము (దీనినే కొండనాలుక యందురు లేదా ఉపజిహ్వ)

12. దానియందు లక్ష్యముంచి ధ్యానించుటయే దానివిద్య.

13. లేదా, లోపల వాయుసంచారమును నిరోధించుటయు శుద్ధోపాసనమే.

14. దానిని హఠయోగ మందురు.

15. ఎవడు వాయువును స్తంభించునో వాడు సర్వమును స్తంభింపజేసినవాడగును.


{{rule|2cm}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4k3waq2xrbiejiqr6bp9h4bshn1mdrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230729</id>
    <revision>
      <id>587281</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[నాట్యశాస్త్రము]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  =   | ముందరి =   | తదుపరి = [[నాట్యశాస్త్రము/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]]  | వివ...'</comment>
      <origin>587281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="754" sha1="2d2lk3vh3myabqgxwh2fi7jcymlqzoh" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[నాట్యశాస్త్రము]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = 
 | ముందరి = 
 | తదుపరి = [[నాట్యశాస్త్రము/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1 to=5 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>2d2lk3vh3myabqgxwh2fi7jcymlqzoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587311</id>
      <parentid>587281</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="8x25inded6r5ae375wlxp3m4lgnqsrv" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[నాట్యశాస్త్రము]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = 
 | ముందరి = 
 | తదుపరి = [[నాట్యశాస్త్రము/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1 to=5 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>8x25inded6r5ae375wlxp3m4lgnqsrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587369</id>
      <parentid>587311</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="tmrlyqbojkbfp2kaob9xxt7mjnlyrl0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[నాట్యశాస్త్రము]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = 
 | ముందరి = 
 | తదుపరి = [[నాట్యశాస్త్రము/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1 to=5 /&gt;
{{smallrefs}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>tmrlyqbojkbfp2kaob9xxt7mjnlyrl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ప్రస్తావన</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230730</id>
    <revision>
      <id>587282</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ప్రస్తావన  | ముందరి = [[../]]  | తదుపరి = [[../ప్రథమాధ్యాయము/]]  | వివరములు =   |సంవత్సరం = 2014 }}  &lt;page...'</comment>
      <origin>587282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="k06w946tr71ovtx2pspudms3tsx5ljh" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ప్రస్తావన
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి = [[../ప్రథమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=18 to=75 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>k06w946tr71ovtx2pspudms3tsx5ljh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587312</id>
      <parentid>587282</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="4metvxv5jk0i6xoyhcj3d92qoge1hfb" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ప్రస్తావన
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి = [[../ప్రథమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=18 to=75 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>4metvxv5jk0i6xoyhcj3d92qoge1hfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ప్రథమాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230731</id>
    <revision>
      <id>587283</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = నాట్యోత్పత్తి  | ముందరి = [[../ప్రస్తావన/]]  | తదుపరి = [[../ద్వితీయాధ్యాయము/]]  | వివరములు...'</comment>
      <origin>587283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="742" sha1="sk16g4ntxm7x9591sb612qewokgfzk8" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = నాట్యోత్పత్తి
 | ముందరి = [[../ప్రస్తావన/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వితీయాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=76 to=99 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>sk16g4ntxm7x9591sb612qewokgfzk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587314</id>
      <parentid>587283</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="741" sha1="810cuv2uz1m635z5s1zrklj8rpwq6o7" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = నాట్యోత్పత్తి
 | ముందరి = [[../ప్రస్తావన/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వితీయాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=76 to=99 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>810cuv2uz1m635z5s1zrklj8rpwq6o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ద్వితీయాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230732</id>
    <revision>
      <id>587284</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = మణ్డపవిధానము  | ముందరి = [[../ప్రథమాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../తృతీయాధ్యాయము/]]  | వివరముల...'</comment>
      <origin>587284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="747" sha1="s8iljeix4vwf1x9697z04j86ono1t9c" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = మణ్డపవిధానము
 | ముందరి = [[../ప్రథమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../తృతీయాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=100 to=119 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>s8iljeix4vwf1x9697z04j86ono1t9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587315</id>
      <parentid>587284</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="qfbysu80ak0r252wx6iv2ylj8ihv2qq" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = మణ్డపవిధానము
 | ముందరి = [[../ప్రథమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../తృతీయాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=100 to=119 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>qfbysu80ak0r252wx6iv2ylj8ihv2qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/తృతీయాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230733</id>
    <revision>
      <id>587285</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = రంగదైవతపూజనము  | ముందరి = [[../ద్వితీయాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]  | వివ...'</comment>
      <origin>587285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="p434936in6772zd4x9ninpuvhnlsc8r" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = రంగదైవతపూజనము
 | ముందరి = [[../ద్వితీయాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=120 to=135 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>p434936in6772zd4x9ninpuvhnlsc8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587316</id>
      <parentid>587285</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="t33fvhke0x2j68sv6hbogh462r2m8hu" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = రంగదైవతపూజనము
 | ముందరి = [[../ద్వితీయాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=120 to=135 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>t33fvhke0x2j68sv6hbogh462r2m8hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/చతుర్థాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230734</id>
    <revision>
      <id>587286</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = తాండవలక్షణము  | ముందరి = [[../తృతీయాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../పంచమాధ్యాయము/]]  | వివరములు...'</comment>
      <origin>587286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="4mw9cz1d9jmklk0brjvcliu5s8lni5e" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = తాండవలక్షణము
 | ముందరి = [[../తృతీయాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../పంచమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=136 to=189 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>4mw9cz1d9jmklk0brjvcliu5s8lni5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587317</id>
      <parentid>587286</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="743" sha1="3d078no6xp27zfegk3my9rv7mbrozy7" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = తాండవలక్షణము
 | ముందరి = [[../తృతీయాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../పంచమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=136 to=189 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>3d078no6xp27zfegk3my9rv7mbrozy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/పంచమాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230735</id>
    <revision>
      <id>587287</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = పూరవరఙ్గప్రయోగము  | ముందరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]  | వివ...'</comment>
      <origin>587287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="rvbq6xagd1dbsbag60nol53h2tlkuvb" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = పూరవరఙ్గప్రయోగము
 | ముందరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=190 to=224 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>rvbq6xagd1dbsbag60nol53h2tlkuvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587288</id>
      <parentid>587287</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T23:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="ganpjld6jp83saw0kps66h60pidbi7t" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = పూర్వరఙ్గప్రయోగము
 | ముందరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=190 to=224 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>ganpjld6jp83saw0kps66h60pidbi7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587318</id>
      <parentid>587288</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="dtw559viqn3075ffsyexfllrrizmtar" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = పూర్వరఙ్గప్రయోగము
 | ముందరి = [[../చతుర్థాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=190 to=224 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>dtw559viqn3075ffsyexfllrrizmtar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/షష్ఠాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230736</id>
    <revision>
      <id>587289</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = రసాధ్యాయము  | ముందరి = [[../పంచమాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../సప్తమాధ్యాయము/]]  | వివరములు =   |...'</comment>
      <origin>587289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="8uxglnzsxa7lkczwyoli5e0w0njo8ny" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = రసాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../పంచమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=225 to=275 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>8uxglnzsxa7lkczwyoli5e0w0njo8ny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587319</id>
      <parentid>587289</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="737" sha1="ttxfc6lsypr73jk8j8znkk405siovuw" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = రసాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../పంచమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=225 to=275 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>ttxfc6lsypr73jk8j8znkk405siovuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/సప్తమాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230737</id>
    <revision>
      <id>587290</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = భావవ్యఞ్జకాధ్యాయము  | ముందరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../అష్టమాధ్యాయము/]]  | వి...'</comment>
      <origin>587290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="5ces4eyian54k29h6mxov94r2ohz182" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = భావవ్యఞ్జకాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../అష్టమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=276 to=322 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>5ces4eyian54k29h6mxov94r2ohz182</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587320</id>
      <parentid>587290</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="ar7kev4qluggpxaw3oyiowjs940tjvn" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = భావవ్యఞ్జకాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../షష్ఠాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../అష్టమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=276 to=322 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>ar7kev4qluggpxaw3oyiowjs940tjvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/అష్టమాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230738</id>
    <revision>
      <id>587291</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ఉపాఙ్గవిధానము  | ముందరి = [[../సప్తమాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../నవమాధ్యాయము/]]  | వివరములు...'</comment>
      <origin>587291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="6hbnjwyvxoongzytvjydbeb76p9oo4s" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఉపాఙ్గవిధానము
 | ముందరి = [[../సప్తమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../నవమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=323 to=350 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>6hbnjwyvxoongzytvjydbeb76p9oo4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587321</id>
      <parentid>587291</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="743" sha1="5ekkryrnv4ws3w0lrsqbx47hek657c1" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఉపాఙ్గవిధానము
 | ముందరి = [[../సప్తమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../నవమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=323 to=350 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>5ekkryrnv4ws3w0lrsqbx47hek657c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/నవమాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230739</id>
    <revision>
      <id>587292</id>
      <timestamp>2026-10-15T23:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = అఙ్గాభినయము  | ముందరి = [[../అష్టమాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../దశమాధ్యాయము/]]  | వివరములు =   |...'</comment>
      <origin>587292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="jegqm181znsniktvt287t0vzw0h6aox" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = అఙ్గాభినయము
 | ముందరి = [[../అష్టమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../దశమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=351 to=396 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>jegqm181znsniktvt287t0vzw0h6aox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587322</id>
      <parentid>587292</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="737" sha1="stg7mo3n3dytmraqb3cjgnb80a4nj34" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = అఙ్గాభినయము
 | ముందరి = [[../అష్టమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../దశమాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=351 to=396 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>stg7mo3n3dytmraqb3cjgnb80a4nj34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/దశమాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230740</id>
    <revision>
      <id>587293</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = చారీవిధానాధ్యాయము  | ముందరి = [[../నవమాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ఏకాదశాధ్యాయము/]]  | వివర...'</comment>
      <origin>587293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="756" sha1="714z35t7x98mpy7g7sokt7sskymbj6d" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = చారీవిధానాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../నవమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకాదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=397 to=414 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>714z35t7x98mpy7g7sokt7sskymbj6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587323</id>
      <parentid>587293</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="5rg8nlug4ff0kx9nk85k21zylnqr85g" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = చారీవిధానాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../నవమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకాదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=397 to=414 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>5rg8nlug4ff0kx9nk85k21zylnqr85g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకాదశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230741</id>
    <revision>
      <id>587294</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = మణ్డలవిధానము  | ముందరి = [[../దశమాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ద్వాదశాధ్యాయము/]]  | వివరములు...'</comment>
      <origin>587294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="lpqkjnhf0ux5ctiux2viu43alcyuwet" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = మణ్డలవిధానము
 | ముందరి = [[../దశమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వాదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=415 to=424 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>lpqkjnhf0ux5ctiux2viu43alcyuwet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587324</id>
      <parentid>587294</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="743" sha1="evclx39vhhlx00xphtd0g7ze5ex13kw" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = మణ్డలవిధానము
 | ముందరి = [[../దశమాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వాదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=415 to=424 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>evclx39vhhlx00xphtd0g7ze5ex13kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ద్వాదశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230742</id>
    <revision>
      <id>587295</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = గతిప్రచారము  | ముందరి = [[../ఏకాదశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../త్రయోదశాధ్యాయము/]]  | వివరము...'</comment>
      <origin>587295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="e73x0a2zk00wyvb7dugsrbs19w7230x" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = గతిప్రచారము
 | ముందరి = [[../ఏకాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రయోదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=425 to=460 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>e73x0a2zk00wyvb7dugsrbs19w7230x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587325</id>
      <parentid>587295</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="exnh1ae3x4720gsynygr8djmiegybcu" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = గతిప్రచారము
 | ముందరి = [[../ఏకాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రయోదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=425 to=460 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>exnh1ae3x4720gsynygr8djmiegybcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/త్రయోదశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230743</id>
    <revision>
      <id>587296</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = కరయుక్తిధర్మీవ్యంజకము  | ముందరి = [[../ద్వాదశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../చతుర్దశాధ్యా...'</comment>
      <origin>587296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="ggkp6egi8xcqhva7la95k5twd2sj8zf" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కరయుక్తిధర్మీవ్యంజకము
 | ముందరి = [[../ద్వాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్దశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=461 to=476 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>ggkp6egi8xcqhva7la95k5twd2sj8zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587326</id>
      <parentid>587296</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="cyktd566orn2hhvogw5y4s3d39cy23s" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కరయుక్తిధర్మీవ్యంజకము
 | ముందరి = [[../ద్వాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్దశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=461 to=476 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>cyktd566orn2hhvogw5y4s3d39cy23s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/చతుర్దశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230744</id>
    <revision>
      <id>587297</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ఛన్దోవిధానము  | ముందరి = [[../త్రయోదశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../పంచదశాధ్యాయము/]]  | వివరమ...'</comment>
      <origin>587297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="0jh9x90t9fyj3zth581r2ksz3js2oqz" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఛన్దోవిధానము
 | ముందరి = [[../త్రయోదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../పంచదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=477 to=497 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>0jh9x90t9fyj3zth581r2ksz3js2oqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587327</id>
      <parentid>587297</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="erlkxep4cnfonvcjdebhlh0mjt73869" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఛన్దోవిధానము
 | ముందరి = [[../త్రయోదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../పంచదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=477 to=497 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>erlkxep4cnfonvcjdebhlh0mjt73869</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/పంచదశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230745</id>
    <revision>
      <id>587298</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ఛన్దోవిచితి  | ముందరి = [[../చతుర్దశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../షోడశాధ్యాయము/]]  | వివరముల...'</comment>
      <origin>587298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="747" sha1="r8k2cmfymhjzii9i7p40mn3a7xhzz5v" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఛన్దోవిచితి
 | ముందరి = [[../చతుర్దశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షోడశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=498 to=539 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>r8k2cmfymhjzii9i7p40mn3a7xhzz5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587328</id>
      <parentid>587298</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="pc737b11ib741zypuhticuav6la06vq" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఛన్దోవిచితి
 | ముందరి = [[../చతుర్దశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షోడశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=498 to=539 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>pc737b11ib741zypuhticuav6la06vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/షోడశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230746</id>
    <revision>
      <id>587299</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = కావ్యలక్షణము  | ముందరి = [[../పంచదశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../సప్తదశాధ్యాయము/]]  | వివరము...'</comment>
      <origin>587299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="3fnqgnxb51dz9pnmpsn955svloy71sk" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కావ్యలక్షణము
 | ముందరి = [[../పంచదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=540 to=563 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>3fnqgnxb51dz9pnmpsn955svloy71sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587329</id>
      <parentid>587299</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="ght7wlwaqybsunsjovnuyrv92sj0g93" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కావ్యలక్షణము
 | ముందరి = [[../పంచదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=540 to=563 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>ght7wlwaqybsunsjovnuyrv92sj0g93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/సప్తదశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230747</id>
    <revision>
      <id>587300</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = కాకుస్వరవ్యఞ్జనః  | ముందరి = [[../షోడశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]  | వి...'</comment>
      <origin>587300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="ha2u5lj1l439rvihqxelhuc148j05si" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కాకుస్వరవ్యఞ్జనః
 | ముందరి = [[../షోడశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=564 to=591 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>ha2u5lj1l439rvihqxelhuc148j05si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587330</id>
      <parentid>587300</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="8l8yvvzpq1r4nwfm9jr7unp92bnn7lr" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = కాకుస్వరవ్యఞ్జనః
 | ముందరి = [[../షోడశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=564 to=591 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>8l8yvvzpq1r4nwfm9jr7unp92bnn7lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/అష్టాదశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230748</id>
    <revision>
      <id>587301</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = దశరూపవికల్పనము  | ముందరి = [[../సప్తదశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ఏకోనవింశాాధ్యాయము/]]  |...'</comment>
      <origin>587301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="768" sha1="4c6f4aw5t572rk53bvtou8mjatxcqr0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = దశరూపవికల్పనము
 | ముందరి = [[../సప్తదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకోనవింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=592 to=614 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>4c6f4aw5t572rk53bvtou8mjatxcqr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587331</id>
      <parentid>587301</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="f4p542t4db1gtim8bvvj7454oxfn00j" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = దశరూపవికల్పనము
 | ముందరి = [[../సప్తదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకోనవింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=592 to=614 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>f4p542t4db1gtim8bvvj7454oxfn00j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230749</id>
    <revision>
      <id>587302</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = సంధినిరూపణము  | ముందరి = [[../అష్టదశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../వింశాాధ్యాయము/]]  | వివరము...'</comment>
      <origin>587302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="s6dsejhgmvsdhtddb66wkgfq9ny3obx" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సంధినిరూపణము
 | ముందరి = [[../అష్టదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../వింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=615 to=639 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>s6dsejhgmvsdhtddb66wkgfq9ny3obx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587308</id>
      <parentid>587302</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="es25wuq2t13evi9gcjcn807ch5byl91" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సంధినిరూపణము
 | ముందరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../వింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=615 to=639 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>es25wuq2t13evi9gcjcn807ch5byl91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587309</id>
      <parentid>587308</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="2z475wdo51pzy9y23imvo0sh96tcy1h" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సంధినిరూపణము
 | ముందరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=615 to=639 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>2z475wdo51pzy9y23imvo0sh96tcy1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587310</id>
      <parentid>587309</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="pblo7lg45hdoj5naymqsbduh9hisn8q" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సంధినిరూపణము
 | ముందరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=615 to=639 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>pblo7lg45hdoj5naymqsbduh9hisn8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587335</id>
      <parentid>587310</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="pblo7lg45hdoj5naymqsbduh9hisn8q" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సంధినిరూపణము
 | ముందరి = [[../అష్టాదశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=615 to=639 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>pblo7lg45hdoj5naymqsbduh9hisn8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/వింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230750</id>
    <revision>
      <id>587303</id>
      <timestamp>2026-10-16T00:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = వృత్తివికల్పనము  | ముందరి = [[../ఏకోనవింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ఏకవింశాాధ్యాయము/]]...'</comment>
      <origin>587303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="q71psum0iekuxtrlwzvv455yi9rliac" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = వృత్తివికల్పనము
 | ముందరి = [[../ఏకోనవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకవింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=640 to=652 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>q71psum0iekuxtrlwzvv455yi9rliac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587332</id>
      <parentid>587303</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/వింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/వింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="q71psum0iekuxtrlwzvv455yi9rliac" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = వృత్తివికల్పనము
 | ముందరి = [[../ఏకోనవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకవింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=640 to=652 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>q71psum0iekuxtrlwzvv455yi9rliac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587334</id>
      <parentid>587332</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="9y1iorabht9ntvjaxkmcfh5ggoy9z6t" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = వృత్తివికల్పనము
 | ముందరి = [[../ఏకోనవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకవింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=640 to=652 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>9y1iorabht9ntvjaxkmcfh5ggoy9z6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/59</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230751</id>
    <revision>
      <id>587304</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587304</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1557" sha1="psku6n3zvylwvnwtpqojwsxympr2s5g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}నవమః మాతంగీ పటలః&lt;/p&gt;

1. మాతంగీం వ్యాఖ్యాస్యామః ।

2. నవమీ సా దశసు మహావిద్యాసు ।

3. సామాన్యతః తారాయా స్తత్వేన మాతంగ్యాస్తత్వం వ్యాఖ్యాతమ్ ।

4. అధిదైవతై క్యేపి కించిత్తత్త్వభేదాత్ విద్యా భేదః ।


5. తత్రావ్యక్తః శబ్దస్తత్త్వమ్ ।

6. అత్ర వ్యక్తః ।

7. మంత్రిణీ మధ్యమాయా మాతంగ్యధిదైవత మిత్యేకే ।


8. భైరవీ పరావాక్ ।

9. తారా పశ్యంతీ ।


10. మాతంగీ వైఖరీ ।

11. తాభీ రుద్రబ్రహ్మణస్పత్యగ్నీనా మల్పోభేదో వ్యాఖ్యాతః ।


12. మధ్యమా వాక్ మాతంగీత్యేకే ।

13. వైఖరీ మధ్యమయోరేకం తత్వమిత్యవిప్రతిషేధః ।


14. బ్రహ్మణస్పతి ర్బృహస్పతి రిత్యనర్థాంతరమ్ ।

15. తారాయాః శుద్దోపాసనేన మాతంగ్యాః శుద్దోపాసనం వ్యాఖ్యాతమ్ ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>psku6n3zvylwvnwtpqojwsxympr2s5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230752</id>
    <revision>
      <id>587305</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ఆహార్యాభినయము  | ముందరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ద్వావింశాాధ్యాయము/]]  | వివ...'</comment>
      <origin>587305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="9efs44cqzqvaw0mjxx81bojxeff5kr7" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఆహార్యాభినయము
 | ముందరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వావింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=653 to=687 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>9efs44cqzqvaw0mjxx81bojxeff5kr7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587337</id>
      <parentid>587305</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="gblhimwiume14bpbnnm26qyai1q5cxy" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఆహార్యాభినయము
 | ముందరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వావింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=653 to=687 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>gblhimwiume14bpbnnm26qyai1q5cxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587338</id>
      <parentid>587337</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="gblhimwiume14bpbnnm26qyai1q5cxy" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ఆహార్యాభినయము
 | ముందరి = [[../వింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వావింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=653 to=687 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>gblhimwiume14bpbnnm26qyai1q5cxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230753</id>
    <revision>
      <id>587306</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = సామాన్యాభినయము  | ముందరి = [[../ఏకవింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../త్రయోవింశాాధ్యాయము/]]...'</comment>
      <origin>587306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="pf1r4tb0ajtfp2vn58bptj8kdpbp04g" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సామాన్యాభినయము
 | ముందరి = [[../ఏకవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రయోవింశాాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=688 to=738 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు)]]</text>
      <sha1>pf1r4tb0ajtfp2vn58bptj8kdpbp04g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587340</id>
      <parentid>587306</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="pit6ozkrxc4twb9oibtzwx8ao7g11j0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సామాన్యాభినయము
 | ముందరి = [[../ఏకవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రయోవింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=688 to=738 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>pit6ozkrxc4twb9oibtzwx8ao7g11j0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587341</id>
      <parentid>587340</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="pit6ozkrxc4twb9oibtzwx8ao7g11j0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సామాన్యాభినయము
 | ముందరి = [[../ఏకవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రయోవింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=688 to=738 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>pit6ozkrxc4twb9oibtzwx8ao7g11j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230754</id>
    <revision>
      <id>587307</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587307</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2356" sha1="1p80q76c6bpxpclkygj55bdjpjb0r69" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}9. మాతంగీ పటలము&lt;/p&gt;

1. మాతంగిని గుఱించి వ్యాఖ్యానించెదము.

2. ఆమె దశమహావిద్యలలో తొమ్మిదవది.

3. సామాన్యముగా 'తారా' తత్త్వముచే మాతంగీ తత్త్వము వ్యాఖ్యానమైనదగును.

4. అధిదైవతమం దైక్యమున్నను స్వల్పతత్త్వభేదమువలన విద్యాభేదమయ్యెను.

5. తార కవ్యక్త శబ్దము తత్త్వము (అనగా నవ్యక్త ప్రణవము).

6. మాతంగికి వ్యక్త శబ్దము తత్త్వము (వ్యక్తప్రణవము).

7. 'మధ్యమ'యొక్క మంత్రిణి యీ మాతంగీవిద్య కధిదైవతమని కొందఱందురు.

8. భైరవి పరావాక్కగును.

9. తార పశ్యంతీ వాక్కగును (అవ్యక్తశబ్దము).


10. మాతంగి వైఖరీ వాక్కగును (వ్యక్తశబ్దము).

11. ఈ మూడింటివలన రుద్రబ్రహ్మణస్పత్యగ్ని దైవములకు గల స్వల్పభేదములు వ్యాఖ్యానమైనవి (ఈ మూడును శబ్ద దైవములే).

12. మధ్యమా వాక్కును కొందఱు మాతంగి యందురు.

13. వైఖరీ మధ్యమా వాక్కులయొక్క తత్త్వమొక్కటియే గనుక విరోధము లేదు (మాతంగిని మధ్యమా వాక్కునుట) .


14. (అట్లే) బ్రహ్మణస్పతియు బృహస్పతియు నొక్కరే.

15. (కనుక) తారయొక్క శుద్దోపాసనచే మాతంగియొక్క శుద్ధోపాసనము వ్యాఖ్యానమయ్యెను. (వ్య క్తశబ్దమునకు వెనుక&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1p80q76c6bpxpclkygj55bdjpjb0r69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230755</id>
    <revision>
      <id>587313</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587313</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="ct4q53e6cckidu62lwniuwxq2356nuh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|60|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;16. మంత్రే౽స్తి విశేషః ।


17. వాణీ హృదయ మమరేశ్వరః సవిద్యౌయుక్తౌ తాలవ్యాద్యనన్తర స్పర్శౌయుక్తౌ మూర్ధన్యాది స్పర్శోష్మాణౌ సశేషః
కచ్ఛ పేశః శుండాన్త్యం సవిద్య ఇంద్రః సశేషః సూర్యో హరి రనునాసిక పూర్వః సవిద్యో గణపతి ర్బృగు రగ్నిజలే సంయుక్తే జలం బకోనునాసిక పూర్వో బ్రహ్మా సవిద్యోగ్నిః శిర ఇతి తన్మంత్రః ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ct4q53e6cckidu62lwniuwxq2356nuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/వింశాాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230756</id>
    <redirect title="నాట్యశాస్త్రము/వింశాధ్యాయము" />
    <revision>
      <id>587333</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/వింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/వింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="gbax01jsqx8sr507uo1vevytkt8npdt" xml:space="preserve">#దారిమార్పు [[నాట్యశాస్త్రము/వింశాధ్యాయము]]</text>
      <sha1>gbax01jsqx8sr507uo1vevytkt8npdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230757</id>
    <redirect title="నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాధ్యాయము" />
    <revision>
      <id>587336</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="nvowxmenu5usz5bkm6ktzbwbdjg1xvg" xml:space="preserve">#దారిమార్పు [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనవింశాధ్యాయము]]</text>
      <sha1>nvowxmenu5usz5bkm6ktzbwbdjg1xvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230758</id>
    <redirect title="నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాధ్యాయము" />
    <revision>
      <id>587339</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="gklq0zjf96s8f7dapkvh7cz6bc8w61k" xml:space="preserve">#దారిమార్పు [[నాట్యశాస్త్రము/ఏకవింశాధ్యాయము]]</text>
      <sha1>gklq0zjf96s8f7dapkvh7cz6bc8w61k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230759</id>
    <redirect title="నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాధ్యాయము" />
    <revision>
      <id>587342</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>దేవీప్రసాదశాస్త్రి, [[నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాాధ్యాయము]] పేజీని [[నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాధ్యాయము]] కు తరలించారు</comment>
      <origin>587342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="1sn9r9ouqzvm9kxycgd41f0r7jthbng" xml:space="preserve">#దారిమార్పు [[నాట్యశాస్త్రము/ద్వావింశాధ్యాయము]]</text>
      <sha1>1sn9r9ouqzvm9kxycgd41f0r7jthbng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230760</id>
    <revision>
      <id>587343</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587343</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2984" sha1="nrmwbrxbm2vfhlu89en0ioflphoubu4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||మాతంగి పటలము|61}}&lt;/noinclude&gt;నుండు మధ్యమ నాదమును పరిశోధించు సాధనము రెండింటి యందును శుద్ధోపాసనమగును).

16. మంత్రమందు మాత్రము వి శేషమున్నది.

17. 'ఐం నమ ఉచ్ఛిష్ట చాండాలి మాతంగి సర్వవశంకరి స్వాహా!' అనునది మంత్రము. వాణీ=ఐం; హృదయం=నమ; అమరేశ్వరః=ఉకారము ; స విద్యౌ తాలవ్యాద్యనన్తరస్పర్శౌ యుక్తౌ=విద్యాబీజమగు 'ఇ' కారముతో గూడిన తాలవ్యాది
స్పర్శ మనగా తాలవర్గములోని మొదటి హల్లగు 'చ' కారమున్ను, తదనన్తర స్పర్శ (హల్లు) యైన 'ఛ' కారమున్ను
యుక్తౌ (కలుపగా) - 'చ్ఛి' యగును; మూర్ధన్యాది స్పర్శః, ఉప్మాణౌ(ష)యుక్తౌః='ష'కార 'ట'కారములు కలుపగా వచ్చు 'ష్ట' యగును; సశేషః, కచ్ఛపేశః, శుండాన్త్యః=‘ఆ’కారముతోగూడిన 'చ'కారమున్ను, శుండాపదములో నన్త్యమగు 'ండో' యున్ను - అనగా 'చండా' అగును; స విద్యః ఇంద్రః = 'ఇ'కారముతోగూడిన ఇంద్రబీజమగు 'ల'కారమనగా 'లి' అగును; స శేషః సూర్యః = 'ఆ' కారముతో గూడిన సూర్యబీజమగు 'మ'కారమనగా 'మా' అగును; హరిః=త; అనునాసిక పూర్వః స విద్యో గణపతిః =పూర్వమం దనునాసికగల విద్యాబీజమైన 'ఇ'కారముతోగూడిన గణపతి
బీజమగు 'గ'కారము - అనగా 'జ్గి' అగును; భృగుః = స; అగ్ని జలే సంయుక్త = 'ర'కార, 'వ'కార సంయుక్తము 'ర్వ'
అగును; జలం=వ; బకః, అనునాసిక పూర్వ బ్రహ్మా = బక బీజమగు 'శ'కారము, అనునాసికము పూర్వమున్న బ్రహ్మ
బీజమగు 'క' కారము - అనగా 'శంక' అగును; స విద్యోగ్నిః='ఇ'కారముతో గూడిన 'ర'కార మనగా 'రి' అగును,
శిరః = స్వాహా.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nrmwbrxbm2vfhlu89en0ioflphoubu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/త్రయోవింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230761</id>
    <revision>
      <id>587344</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = వైశికాధ్యాయము  | ముందరి = [[../ద్వావింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../చతుర్వింశాధ్యాయము/]]...'</comment>
      <origin>587344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="770" sha1="0e15pq94rtxk8olqbxlw54rqqhw76j8" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = వైశికాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../ద్వావింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../చతుర్వింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=739 to=751 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>0e15pq94rtxk8olqbxlw54rqqhw76j8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230762</id>
    <revision>
      <id>587345</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587345</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="rde8j3xakc3p81xft3n1kizw6b5kmlv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh|62|దశమహావిద్యలు|}}&lt;/noinclude&gt;18. తారోపాసన ఫలేన తదుపాసనఫలం వ్యాఖ్యాతమ్ ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rde8j3xakc3p81xft3n1kizw6b5kmlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/చతుర్వింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230763</id>
    <revision>
      <id>587346</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = పుంస్త్ర్యుపచారము  | ముందరి = [[../త్రయోవింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../పంచవింశాధ్యాయ...'</comment>
      <origin>587346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="779" sha1="s2n70xc32bgksb1jy9v9cr7b59ma9xb" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = పుంస్త్ర్యుపచారము
 | ముందరి = [[../త్రయోవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../పంచవింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=752 to=767 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>s2n70xc32bgksb1jy9v9cr7b59ma9xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/పంచవింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230764</id>
    <revision>
      <id>587347</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = చిత్రాభినయము  | ముందరి = [[../చతుర్వింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../షడ్వింశాధ్యాయము/]]  | వ...'</comment>
      <origin>587347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="764" sha1="bjqppysc9qjrrfrgzj1wzykhjea361y" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = చిత్రాభినయము
 | ముందరి = [[../చతుర్వింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షడ్వింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=768 to=789 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>bjqppysc9qjrrfrgzj1wzykhjea361y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/షడ్వింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230765</id>
    <revision>
      <id>587348</id>
      <timestamp>2026-10-16T01:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = వికృతివికల్పము  | ముందరి = [[../పంచవింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../సప్తవింశాధ్యాయము/]]  |...'</comment>
      <origin>587348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="7fgy94mlo6j4uypk4u9cq7z4y2lar6o" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = వికృతివికల్పము
 | ముందరి = [[../పంచవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తవింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=790 to=796 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>7fgy94mlo6j4uypk4u9cq7z4y2lar6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/సప్తవింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230766</id>
    <revision>
      <id>587349</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము  | ముందరి = [[../షడ్వింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../అష్టావింశాధ్...'</comment>
      <origin>587349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="3ajzcwg78pupcb9i1zq5qyk0p6v92cp" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సిద్ధివ్యంజకాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../షడ్వింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../అష్టావింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=797 to=814 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>3ajzcwg78pupcb9i1zq5qyk0p6v92cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/అష్టావింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230767</id>
    <revision>
      <id>587350</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = జాతివికల్పనము  | ముందరి = [[../సప్తవింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ఏకోనత్రింశాధ్యాయము/]...'</comment>
      <origin>587350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="ci57bdlv8d7zga6oidpufifhwubp3du" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = జాతివికల్పనము
 | ముందరి = [[../సప్తవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకోనత్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=815 to=846 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>ci57bdlv8d7zga6oidpufifhwubp3du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకోనత్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230768</id>
    <revision>
      <id>587351</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = తతాతోద్యవిధానము  | ముందరి = [[../అష్టావింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../త్రింశాధ్యాయము/]]...'</comment>
      <origin>587351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="770" sha1="29to8k4w4qygkz1nyr8o41mm2d52l5r" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = తతాతోద్యవిధానము
 | ముందరి = [[../అష్టావింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=847 to=872 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>29to8k4w4qygkz1nyr8o41mm2d52l5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/త్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230769</id>
    <revision>
      <id>587352</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = సుషిరాతోద్యలక్షణము  | ముందరి = [[../ఏకోనవింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../ఏకత్రింశాధ్యా...'</comment>
      <origin>587352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="67xz5zxmb1bamajjmjlbnhenlb4fwzi" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సుషిరాతోద్యలక్షణము
 | ముందరి = [[../ఏకోనవింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకత్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=873 to=875 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>67xz5zxmb1bamajjmjlbnhenlb4fwzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587353</id>
      <parentid>587352</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="4wln3op08qpv3czczohtclqgooi6ac4" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = సుషిరాతోద్యలక్షణము
 | ముందరి = [[../ఏకోనత్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ఏకత్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=873 to=875 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>4wln3op08qpv3czczohtclqgooi6ac4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ఏకత్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230770</id>
    <revision>
      <id>587354</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = తాలాధ్యాయము  | ముందరి = [[../త్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../ద్వాత్రింశాధ్యాయము/]]  | వి...'</comment>
      <origin>587354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="2br3pwll7ncxuv5ldb4lpoitw3uqe6i" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = తాలాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../త్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../ద్వాత్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=876 to=949 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>2br3pwll7ncxuv5ldb4lpoitw3uqe6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/ద్వాత్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230771</id>
    <revision>
      <id>587355</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = ధ్రువావిధానము  | ముందరి = [[../ఏకత్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../త్రయస్త్రింశాధ్యాయ...'</comment>
      <origin>587355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="84sqxz1dat6s0cj8axdwrhb4v5ay9k0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = ధ్రువావిధానము
 | ముందరి = [[../ఏకత్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../త్రయస్త్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=950 to=1036 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>84sqxz1dat6s0cj8axdwrhb4v5ay9k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/త్రయస్త్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230772</id>
    <revision>
      <id>587356</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = గుణదోషవిచారము  | ముందరి = [[../ద్వాత్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../చతుస్త్రింశాధ్యా...'</comment>
      <origin>587356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="c9t66hmt9pwjyhmnq7d45kb400b9xjb" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = గుణదోషవిచారము
 | ముందరి = [[../ద్వాత్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../చతుస్త్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1037 to=1042 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>c9t66hmt9pwjyhmnq7d45kb400b9xjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/చతుస్త్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230773</id>
    <revision>
      <id>587357</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = పుష్కరవాదాధ్యాయము  | ముందరి = [[../త్రయస్త్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../పంచత్రింశా...'</comment>
      <origin>587357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="l8zi2wvb3b15zpiq5s1udjtzqyzq1rc" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = పుష్కరవాదాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../త్రయస్త్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../పంచత్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1043 to=1105 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>l8zi2wvb3b15zpiq5s1udjtzqyzq1rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/పంచత్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230774</id>
    <revision>
      <id>587358</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = భూమికావికల్పాధ్యాయః  | ముందరి = [[../చతుస్త్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = ../షట్త్రింశ...'</comment>
      <origin>587358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="799" sha1="dwuayk2ar8kkyzyorjvajpgkadqs77x" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = భూమికావికల్పాధ్యాయః
 | ముందరి = [[../చతుస్త్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../షట్త్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1106 to=1112 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>dwuayk2ar8kkyzyorjvajpgkadqs77x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/షట్త్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230775</id>
    <revision>
      <id>587359</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = నాట్యశాపము  | ముందరి = [[../పంచత్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../సప్తత్రింశాధ్యాయము/]]  |...'</comment>
      <origin>587359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="jrig03ikgvosnkkx6xk5341ig4id0q9" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = నాట్యశాపము
 | ముందరి = [[../పంచత్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../సప్తత్రింశాధ్యాయము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1113 to=1120 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>jrig03ikgvosnkkx6xk5341ig4id0q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/సప్తత్రింశాధ్యాయము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230776</id>
    <revision>
      <id>587360</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము  | ముందరి = [[../షట్త్రింశాధ్యాయము/]]  | తదుపరి = [[../అనుబంధము/]...'</comment>
      <origin>587360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="9c2rmwibyz4ly4mwwvlk0j733fup87i" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = గుహ్యతత్త్వకథనాధ్యాయము
 | ముందరి = [[../షట్త్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = [[../అనుబంధము/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1121 to=1126 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>9c2rmwibyz4ly4mwwvlk0j733fup87i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>నాట్యశాస్త్రము/అనుబంధము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230777</id>
    <revision>
      <id>587361</id>
      <timestamp>2026-10-16T02:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = భరతముని  | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు  | ముందరి = [[../సప్తత్రింశాధ్యాయము/]]  |...'</comment>
      <origin>587361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="45farblfvxzwjoaetp2y322jl24imsy" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = భరతముని
 | అనువాదం = పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = నాట్యశాస్త్రంలోని కొన్ని విశిష్టసూక్తులు
 | ముందరి = [[../సప్తత్రింశాధ్యాయము/]]
 | తదుపరి = 
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 2014
}}

&lt;pages index=&quot;భరతముని నాట్యశాస్త్రం - పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.pdf&quot; from=1127 to=1164 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>45farblfvxzwjoaetp2y322jl24imsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230778</id>
    <revision>
      <id>587363</id>
      <timestamp>2026-10-16T03:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587363</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4169" sha1="9g6o81dqom9vo1jow9ucipnk70n7h5e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;{{rh||మాతంగి పటలము|63}}&lt;/noinclude&gt;18. తారోపాసన ఫలముచే మాతంగ్యోపాసన ఫలము వ్యాఖ్యాన మైనదిగా నెంచవలెను.

షరా: - పరా పశ్యంతీ మధ్యమా వైఖరీ వాక్కులను గుఱించి శ్రీ వాసిష్ఠ గణపతిముని యొకప్పు డుపన్యసించుచు నొసగిన వివరణ మీ దిగువ సంగ్రహముగా నీయబడుచున్నది : —

పరావాక్కు:—ఇది యవ్యక్త ప్రణవము, శుద్ధాకాశ మనబడును. ఇది శక్తి కభిన్నము, ఆవికారి, నిత్యమైనది, ముక్కాలరహస్యవేది, ఆత్మానుభూతి నిచ్చునదియై యుండును. విషయములన్నియు దీనియం దనుభవవాసనరూపమున నిమిడి లీనమై యుండును. ఋషులు దీనియందే లయమును సాధించి జ్ఞానము బడసిరి. ఏ జ్ఞానము వారు పొందగల్గిరో, అదియే పశ్యంతీరూపముగా దర్శనమగుటకు వారియందు బరిణమించెను.

పశ్యంతీవాక్కు :—పరావాక్కు త్రిరూపాత్మకమై యుండి పరిణామదశయందు రూపత్రయ మగుచున్నది. ఆ రూపత్రయ పరిణామములో మొదటిది పశ్యంతీ, రెండవది మధ్యమా, మూడవది వైఖరీ. తేజస్త్వరూపమగు పరా వాక్కునుండి యుద్భవించు నీ మూడును తేజోమయములే. వీనిలో పశ్యంతీ వాగ్రూప మంతర్విషయములను గ్రహించునదియై, వానిని (ప్రపంచవాసనలను) తనలో ప్రత్యేకముగా ధరించును – అనగా నెన్ని పరిణమించవలెనో అన్నింటిని గ్రహించి ధరించును గావున పరావాక్కు సంవిత్తనచో ఇది విద్యుత్తగును. దీనికి చూచు శక్తి యుండును. బుద్ధితో శిరస్సునం
దిది కూడి వ్యవహరించును.

మధ్యమావాక్కు:—ఆకాశమం దిది చరియించుచు సమష్టిగానే యున్నను, సమయము ననుసరించియు వ్యష్టియొక్క గ్రహణోపాధి ననుసరించియు సువ్యక్తమగుచుండును. దీనినే గణపతి యందురు. జపము జేయువారి నాదశక్తి యీ సమష్టిరూపమునుబొంది యాకాశమందు నశించక యుండును. అది తిరుగవలయువారి కుపకరించుచుండును గావున సంఘజపముయొక్క ఫలము వ్యాఖ్యాతము కాగలదు. సూర్య చంద్రగ్రహణ సమయములం దొనర్చు జపమున కిదియే ఫలము.

వైఖరీవాక్కు:—ఇది యింద్రియ సంబంధము, జగన్ముఖము . దీని నాంతర్యమునకు మరలించినప్పుడు గజముఖమగును (అనగా తిరుగబడిన 'జగ' ముఖము.).


{{rule|2cm}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9g6o81dqom9vo1jow9ucipnk70n7h5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>దస్త్రం:దశరూపకము.pdf</title>
    <ns>6</ns>
    <id>230779</id>
    <revision>
      <id>587378</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z" xml:space="preserve">
== లైసెన్సింగ్ ==
{{PD-India}}</text>
      <sha1>hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సూచిక:దశరూపకము.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>230780</id>
    <revision>
      <id>587379</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with ''</comment>
      <origin>587379</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="ez19bf8isnms716nj6xj18lor3svooh" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[దశరూపకము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:ధనంజయుడు|ధనంజయుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వ్యాఖ్యాత
|చిరునామా=సికింద్రాబాద్
|సంవత్సరం=1967
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=https://archive.org/details/DhananjayaDashaRupakam/page/n1/mode/2up
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist /&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>ez19bf8isnms716nj6xj18lor3svooh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587459</id>
      <parentid>587379</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>587459</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="0zyapr0dud86dbvv3ny56jmeusdxnbl" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[దశరూపకము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:ధనంజయుడు|ధనంజయుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వ్యాఖ్యాత
|చిరునామా=సికింద్రాబాద్
|సంవత్సరం=1967
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=https://archive.org/details/DhananjayaDashaRupakam/page/n1/mode/2up
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=-
3=&quot;ప్రవి&quot;
4=1
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>0zyapr0dud86dbvv3ny56jmeusdxnbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587460</id>
      <parentid>587459</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <origin>587460</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="550" sha1="g469wcyxolefxhoetce5eg9v9kfu0um" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|రకం=పుస్తకం
|శీర్షిక=[[దశరూపకము]]
|భాష=te
|సంపుటి=
|రచయిత=[[రచయిత:ధనంజయుడు|ధనంజయుడు]]
|అనువాదకులు=
|ఎడిటర్=సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)
|చిత్రకర్త=
|పాఠశాల=
|ప్రచురణకర్త=వ్యాఖ్యాత
|చిరునామా=సికింద్రాబాద్
|సంవత్సరం=1967
|ఆధారం=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=https://archive.org/details/DhananjayaDashaRupakam/page/n1/mode/2up
|మూలం=pdf
|బొమ్మ=1
|పురోగతి=MS
|పుటలు=&lt;pagelist 
1=&quot;ముఖచిత్రం&quot;
2=-
3=&quot;ప్రవి&quot;
4=1
118to119=&quot;తప్పొప్పులపట్టిక&quot;
/&gt;
|సంపుటాలు=
|వ్యాఖ్యలు=
|వెడల్పు=
|సిఎస్ఎస్=
|పేజీ మొదటి వరుస=
|పేజీ చివరివరుస=
}}
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>g469wcyxolefxhoetce5eg9v9kfu0um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230781</id>
    <revision>
      <id>587380</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ధనంజయుని దశరూపకము సమూలము ఆంధ్ర వ్యాఖ్యా విలసితము వ్యాఖ్యా విద్వాన్ సరి పెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి ఎం ఎపిఒఎల్'</comment>
      <origin>587380</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="31yha9g3vxu7h0ohhjtbevkj7rk7c1k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ధనంజయుని దశరూపకము
సమూలము
ఆంధ్ర వ్యాఖ్యా విలసితము
వ్యాఖ్యా
విద్వాన్ సరి పెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి ఎం ఎపిఒఎల్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>31yha9g3vxu7h0ohhjtbevkj7rk7c1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587503</id>
      <parentid>587380</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587503</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="m4oo7lj8q9ggeugaby91a27hgkzhap8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs|ac150}}ధనంజయుని దశరూపకము&lt;/p&gt;
{{Center|''సమూలము''}}
{{p|ac|fwb}}ఆంధ్రవ్యాఖ్యావిలసితము&lt;/p&gt;
{{Center|''వ్యాఖ్యాత''}}
{{p|ac|fwb}}విద్వాన్ సరి పెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి ఎం ఎ పి ఒ ఎల్&lt;/p&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m4oo7lj8q9ggeugaby91a27hgkzhap8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587504</id>
      <parentid>587503</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <origin>587504</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="fd9pkv1k494h8g6mlg6yhhph6d7lkgq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|ac|fs150}}ధనంజయుని దశరూపకము&lt;/p&gt;
{{Center|''సమూలము''}}
{{p|ac|fwb}}ఆంధ్రవ్యాఖ్యావిలసితము&lt;/p&gt;
{{Center|''వ్యాఖ్యాత''}}
{{p|ac|fwb}}విద్వాన్ సరి పెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి ఎం ఎ పి ఒ ఎల్&lt;/p&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fd9pkv1k494h8g6mlg6yhhph6d7lkgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230782</id>
    <revision>
      <id>587381</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* పాఠ్యం లేనిది */</comment>
      <origin>587381</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230783</id>
    <revision>
      <id>587382</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తొలిముద్రణమువేయు ప్రతులు 987 ఏప్రియల్ derayva Vignana ay 110 v 16,975 విద్యార్థుల కొఱకే మూల్యము 2.25 12 మే ప్రతి ముద్రణలో నున్నది) సర్వస్వామ్య సంకలితము - వ్యాఖ్యాతకు పరిశీలించిన గ్రంథములు ( ) (Haas) హాస...'</comment>
      <origin>587382</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="6x63ah0zcazja5d23ui3e4miha3f9fx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తొలిముద్రణమువేయు ప్రతులు
987 ఏప్రియల్
derayva
Vignana
ay
110 v
16,975
విద్యార్థుల కొఱకే
మూల్యము 2.25
12
మే ప్రతి ముద్రణలో నున్నది)
సర్వస్వామ్య సంకలితము - వ్యాఖ్యాతకు
పరిశీలించిన గ్రంథములు
( ) (Haas) హాస్ పండితుని ఆంగ్ల అనువాదము
(2) ధనికుని వ్యాఖ్యతోకూడిన ధనంజయుని మూలం సంస్కృతము
ముద్రణ శివాజీ ప్రెస్ సికింద్రాబాద్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6x63ah0zcazja5d23ui3e4miha3f9fx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>587505</id>
      <parentid>587382</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587505</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="765" sha1="frq2egidoowhc8mpjrkd250sm6ffh7d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;తొలిముద్రణము వేయు ప్రతులు
1967 ఏప్రియల్

విద్యార్థుల కొఱకే
మూల్యము 2.25

(మేలుప్రతి ముద్రణలో నున్నది)

సర్వస్వామ్యసంకలితము - వ్యాఖ్యాతకు

పరిశీలించిన గ్రంథములు
(1) (Haas) హాస్ పండితుని ఆంగ్ల అనువాదము
(2) ధనికుని వ్యాఖ్యతోకూడిన ధనంజయుని మూలం సంస్కృతము

ముద్రణ శివాజీ ప్రెస్ సికింద్రాబాద్
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>frq2egidoowhc8mpjrkd250sm6ffh7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230784</id>
    <revision>
      <id>587383</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3º, దశరూపకము తొలిప్రకాశము నమ స్తనై ్మ గణేశాయ యత్కంఠః పుష్కరాయతే మదాభోగ ఘనధ్వానో నీలకంరస్య తాండవే నీలకంఠ - మిలి, ఈశ్వరుడు నెమిలి నృత్యమునకు మేఘగర్జనము మద్దెలవలె ఆయినట్లు ఏ వ...'</comment>
      <origin>587383</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="fjn298gqtoqm2d4j14k0yx0kfinlz44" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3º,
దశరూపకము
తొలిప్రకాశము
నమ స్తనై ్మ గణేశాయ యత్కంఠః పుష్కరాయతే
మదాభోగ ఘనధ్వానో నీలకంరస్య తాండవే
నీలకంఠ
-
మిలి, ఈశ్వరుడు
నెమిలి నృత్యమునకు మేఘగర్జనము మద్దెలవలె ఆయినట్లు ఏ వినాయకుని..
(గజముఖుని) గర్జనము ఈశ్వరుని తాండవమునకు మద్దెల ఆయెనో అట్టి విఘ్నపతికి
అమంగళములు తొలగిపోవుటకై నమస్కారము
దశరూపానుకారేణ యస్వమాద్యంతి భావకాః
నమ సర్వవిదే తనై శ్రీ విష్ణవ ధరతాయ చ
విష్ణువు భరతముని ఇరువురును సర్వవిదులు బరులు నీలో నాటక మాత్ర
గారి విష్ణువు ఆతని దశావతారములు ధ్యానించి భక్తులానందింతురు ఖింత మని దళ
రూపక విశేషములు ఆస్వాదించి రసికులు వహృదయులు ఆనందింతురు
ఆ విష్ణు
పునకు భరతమునికి నమస్కారములు
కస్యచిదేవ కదాచి దయయా విషయం సరస్వతీ విదుషః
ఘటయతి కమపి తమన్యో ప్రజతి జనో యేన వైదగ్ధం
3
సరస్వతి దయామయి
ఆమె అనుగ్రహముననే ఎ సమయమునను ఏదే నొక
విషయమునుగూర్చి పండితుడు రచన సాగించును (కథావస్తువు ఇత్యాదులు రచయితకు
స్ఫురించుటకుకూడ దయామయి శారదాంబ కరుణయే కారణము) ఆ రచనను సరించి
ఇతరులు జ్ఞానవంతులగుదురు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fjn298gqtoqm2d4j14k0yx0kfinlz44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/5</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230785</id>
    <revision>
      <id>587384</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 ఉద్ధృత్యోద్ధ ృత్యసారం యమఖిలనిగమా నాట్య వేదం విరించి శ్చత్రే యస్యప్రయోగం మునిరపి భరత సాండవం నీలకంఠః శర్వాణీ లాస్యమస్య ప్రతిపద మపరం లక్ష్మీకః కర్తుమీ షే కింతు కించి త్ప్...'</comment>
      <origin>587384</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2977" sha1="a48xbqpd5mf8hr1i8u6iyem3kpf685l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;2
ఉద్ధృత్యోద్ధ ృత్యసారం యమఖిలనిగమా నాట్య వేదం విరించి
శ్చత్రే యస్యప్రయోగం మునిరపి భరత సాండవం నీలకంఠః
శర్వాణీ లాస్యమస్య ప్రతిపద మపరం లక్ష్మీకః కర్తుమీ షే
కింతు కించి త్ప్రగుణ రచనయా లక్షణం సంక్షిపామి 4
వేదసారమును పలుమారులు పరిశీలించి బ్రహ్మ నాట్య వేదమును రచించెను
శివుతాండవము శివాని లాస్యము సహాయముగ ఆ నాట్యముయొక్క ప్రయోగమును
భరతముని నిర్వహించెను అటువంటి నాట్యమునకు సంపూర్ణమయిన వివరణము
కూర్చునేర్పు మానవుల కసాధ్యము అయినను నాయోపినకొలది నాట్యలక్షణము సంగ్ర
హింతును
వ్యాకీణ్ణి మందబుద్ధీనాం జాయతే మతివిభ్రమః
తస్వార్థ స్తత్పదై స్తేన సంక్షిప్య క్రియతేంజసా
&quot;విస్తరించియున్న ఈశాస్త్రము మందబుద్ధులకు విభ్రాంతికల్గించును అందువలన
సులభగ్రాహ్యమగునట్లు నాట్యసూత్రములు అందింతును
ఆనందనీస్యందిషు రూపకేషు వ్యుత్పత్తిమాత్రం ఫలమల్పబుద్ధిః
యోఒపీఠి హాసాదిన
దాహ సాధు స్తనై శ్రీ నమః స్వాదు
పరాఙ్ముఖాయ
5
ఇతిహాసాదులకువలెనే ఆనందమును కూర్చు నాటకముల ప్రయోజనము జ్ఞాన
మాత్రమే ఆను అల్పబుద్ధులకి నమస్కారము వారు ఆనందమునకు విముఖులు
-
సూత్రములు వివరణము
1 అవస్థానుకృతిర్నాట్యం
కావ్యమందు నిబద్ధమయిన నాయికానాయకుల అవస్థలను అనుకరించుటయే
నాట్యము (నాటకము)
2 రూపందృశ్యతయోచ్యతే
చూడబడునదికాగా ఆ నాట్యమునకే రూపమని నామాంతరము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a48xbqpd5mf8hr1i8u6iyem3kpf685l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/6</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230786</id>
    <revision>
      <id>587385</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3 3 రూపకంవత్సమారోపాత్ నటులు నాయికానాయకుల వృత్తము తమయందు ఆరోపించుకొనుటచేత రూప మునే రూపకమవిరి 4 దశ దై వరసాశ్రయం రసము నాశ్రయించి ప్రవర్తించు నాటకము (రూపకము) పది విధములు 5 నాటకం...'</comment>
      <origin>587385</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="ag2nutra51tccjiupnxh1xyza5wx1d3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3
3 రూపకంవత్సమారోపాత్
నటులు నాయికానాయకుల వృత్తము తమయందు ఆరోపించుకొనుటచేత రూప
మునే రూపకమవిరి
4 దశ దై వరసాశ్రయం
రసము నాశ్రయించి ప్రవర్తించు నాటకము (రూపకము) పది విధములు
5 నాటకం స ప్రకరణం ఖాణః ప్రహసనం డిమః
వ్యాయోగ సమవకారౌ వీథ్యంకే హామృగా ఇతి
దశ విధములయిన నాటకముల నామములు నాటకము ప్రకరణము భాణము
ప్రహసనము మము వ్యాయోగము సమవకారము వీధి అంకము ఈహామృగము...
అని
6 అన్యద్భావాశ్రయంనృత్యం
రసాశ్రయమయిన నాట్యముకన్న భావాశ్రయమయిన నృత్యము అన్యము_వేరు_
భిన్నమనుట
7. నృత్తాంతాలలయాశ్రయం
కాలము లయ వీని నాశ్రయించిన నృత్తముకూడ నాట్యముకన్న అన్న మే
8 ఆద్యం పదార్థాభినయో మార్గో దేశీ తథాపరం
పదార్థము అనగా భావము ననుసరించి అభినయముతో కూడిన నృత్యము మార్గ
మని ప్రసిద్ధము సామాన్యులు-పామరులు_ఆనందించు నృత్తమును దేశి ఆందురు
9 మధురోద్ధత భేదేన తద్వయం ద్వివిధం పునః
లాస్య తాండవ రూపేణ నాటకాద్యుపకారకం
ఆ నృత్యనృత్తములు_మార్గము దేశి లాస్యము తాండవము అను భేదమున
తిరిగి రెండు విధములయినవి ఇవి నాటక మునకు ఉపకారకములు
10 వస్తునేతా రసస్తేషాం భేదకో
రూపకములు (నాటకములు) భిన్నములగుటకు హేతువులు - వస్తువు నాయ
కుడు రసము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ag2nutra51tccjiupnxh1xyza5wx1d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/7</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230787</id>
    <revision>
      <id>587386</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వస్తుచద్విధా వస్తువు రెండు విధములు 12 తత్రాధికారికం ముఖ్య మంగం ప్రాసంగికం-విదుః వస్తువు అధికారికము - ముఖ్యము అంగి,, శిరీరము- అవియు ప్రాసంగికము ఆంగము (ప్రసంగవశముననయినది - అవయ...'</comment>
      <origin>587386</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2984" sha1="3zb0fotnlxu75xaou1vz6hr6q6yiprg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;వస్తుచద్విధా
వస్తువు రెండు విధములు
12 తత్రాధికారికం ముఖ్య మంగం ప్రాసంగికం-విదుః
వస్తువు అధికారికము - ముఖ్యము అంగి,, శిరీరము- అవియు ప్రాసంగికము
ఆంగము (ప్రసంగవశముననయినది - అవయమువంటిది) అవి ద్వివిధము
3 అధికారః ఫలస్వామ్య మధికారి చ తత్ప్రభుః
తన్నిర్వర్త్య మభివ్యాపి వృత్తం స్యా దాధికారికం
అధికారిక వస్తువునందు స్వామ్యము - హక్కు కలిగి తత్ఫలమును అనుభ
నాయక వృత్తముతో వ్యాప్తిచెందుచు ఆతని ఫల
వించువాడు అధికారి నాయకుడు
సిద్ధికి హేతువగు వ స్తువు అధికారికము
14 ప్రాసంగికం పరార్థస్య స్వార్డ్లో యస్య ప్రసంగతః
నాయకుడు కాక ఇతరులచే నిర్వర్తింప బడునదియు ప్రసంగవశమున నాయ
కుని ప్రయోజనమునకే కాగల్గునది ప్రాసంగికవస్తువు
15 సానుబంధం పతాకాఖ్యం ప్రకరీచ ప్రదేశభాక్
ప్రాసంగిక వస్తువు నాయకునితో అనుబంధించి సాగిపోవునది పతాక అన
బడును త్వరలో ఆ ప్రసంగము ముగిసిన ప్రకరి అందురు
18 ప్రస్తుతాంకు భావస్య వస్తునోఒ న్యోక్తి సూచకం
వతాకా స్థానకం తుల్య సంవిధాన విశేషణం
పరాకతో సమమగు కార్యకలాపము కలది అరంభించబడిన లేదా ఆరంభము
కానున్న వస్తువును సూచించు ఇతరుల (నాయకుడు కాక ప్రసంగము పతాకస్థానక
మనబడును
7. ప్రఖ్యాతో త్పాద్యమిశ్రత్వ భేదా స్త్రేధాపిఒ తత్తిధా
ప్రఖ్యాత మితిహాసాదే రుత్పాద్యం కవికల్పితం
మిశ్రంచ సంకరా తాభ్యాం దివ్య మర్త్యాది భేదతః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3zb0fotnlxu75xaou1vz6hr6q6yiprg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/8</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230788</id>
    <revision>
      <id>587387</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5 ఇతివృత్తము (వస్తువు) ప్రఖ్యాతము ఉత్పాద్యము మిశ్రము అని మువ్వి ధము పురాణాదుల ప్రసిద్ధమయిన వస్తువు ప్రఖ్యాతము కవికల్పితము ఉత్పాద్యము కొంత ప్రఖ్యాతము కొంత కల్పితము అయిన వ...'</comment>
      <origin>587387</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="firuwdi8llerrh1kith8dn18n77ohma" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;5
ఇతివృత్తము (వస్తువు) ప్రఖ్యాతము ఉత్పాద్యము మిశ్రము అని మువ్వి
ధము పురాణాదుల ప్రసిద్ధమయిన వస్తువు ప్రఖ్యాతము కవికల్పితము ఉత్పాద్యము
కొంత ప్రఖ్యాతము కొంత కల్పితము అయిన వస్తువు మిశ్రమము నాయకులు
దివ్యులు మర్త్యులు కలసినది సంకరమనబడును
8 కార్యం త్రివర్గ స్తచ్ఛుద్ధ మేకానేకాను బంధి చ
ఫలము త్రివర్గము - ధర్మార్థ కామములు లక్ష్యము ఇందేదే నొక్కటి అయిన
శుద్దము రెండు లేక మూడు కలిసి అయిన మిశ్రము
J స్వల్పోద్దిష్టస్తు తద్ధేతుర్భీజం విస్తార్యనేకధా
అల్పమయిన బీజము వృక్షవ్యాప్తికి ఎట్లో ఆవిధముగనే కార్యము విస్తరించు
టకు సహకరించునది కార్యముతోకూడ వ్యాప్తినందునది బీజము
20 అంతరార్ధ
విచ్చేదే బిందురచ్ఛేదకారణం
అన్య ప్రసక్తి వలన ప్రాసంగికవస్తువునకు అంతరాయమేర్పడనుండ ఆ అంత
రాయమును తొలగించి వస్తువు సాగిపోవుటకు హేతువగునగిది బిందువు
2 బీజ బిందు పతాకాఖ్య ప్రకరీ కార్యలక్షణాః
అర్థప్రకృతయ పంచ తా ఎతాః పరికీర్తి తాః
వస్తుసంబంధి ఆర్థప్రకృతులు అయిదు
కార్యము _ అని
-
బీజము బిందువు పతాక ప్రకరి
22 అవస్ధా పంచ కార్యస్య ప్రారబ్ధస్య ఫలార్థి భిః
ఆరంభ యత్న ప్రాప్త్యాశా నియతాప్తి ఫలాగమాః
-
ఫలమును కోరి ప్రారంభించిన కార్యమునను అయిదు అంతరువులు విభాగ
ములుకలవు ఆరంభము ప్రయత్నము ప్రాప్త్యాశ నియతాప్తి ఫలాగమము -
23 ఔత్సుక్యమాత్రమారంభః ఫలలాభాయ భూయ నే
ముఖ్యఫలము సంపాదించుకొనవలయునను ఉత్సాహమే ఆరంభము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>firuwdi8llerrh1kith8dn18n77ohma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/9</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230789</id>
    <revision>
      <id>587388</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 24 ప్రయత్నస్తు తదప్రాప్తి వ్యాపారో ఒతి త్వరాన్విత ఫలము లభించకపోగా ద్విగుణితోత్సాహమున తత్సాధనకు ప్రయత్నించుటయే ప్రయత్నము 25 ఉపాయాపాయశంకాఖ్యం ప్రాప్త్యాశా ప్రాప్తిసంభవ...'</comment>
      <origin>587388</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="406flqq18vh1lc40j804a2xyuzskzua" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;6
24 ప్రయత్నస్తు తదప్రాప్తి వ్యాపారో ఒతి త్వరాన్విత
ఫలము లభించకపోగా ద్విగుణితోత్సాహమున తత్సాధనకు ప్రయత్నించుటయే
ప్రయత్నము
25 ఉపాయాపాయశంకాఖ్యం ప్రాప్త్యాశా ప్రాప్తిసంభవః
చేతనున్న పరికరముతో ప్రయత్నము ఫలించు ననుకొనుట ప్రాప్త్యాక కాని
ఫలము లభించదేమో అను సందేహము కూడ లేకపోలేదు.
26 అపాయాభావతః ప్రాప్తిర్నియతాప్తిః సునిశ్చితా
విఘ్నములు లేకపోగా ఫలప్రాప్తి నిశ్చయ మనుకొనుటయే నియతాప్తి
27 సమగ్రఫలసంపత్తిః ఫలయోగో యథోదితః
ఆరంభమున లక్షించిన పూర్ణ ఫలము చేతికందుటయే ఛలయోగము. ఫలాగమము
పంచసంధులు
28 అర్థ ప్రకృతయః పంచ పంచావస్థానమన్వితా
యథాసంఖ్యేన జాయంతే ముఖాద్యాః పంచ సంధయః
అర్థప్రకృతులు అయిదు - అవస్థలు అయిదు క్రమముగా వీటివి కలుపునకే
ముఖాది పంచసంధులు
29 అంతరై
కార్ధ సంబంధః సంధిరేకాన్వయే సతి
దశవిధములయిన ఆర్థప్రకృతులలో అంతర్భూతములయి వ్యాప్తినందియున్న
కార్యసామగ్రిని ఏక ముఖమునకు చేర్చుటయే సంధి
30 ముఖప్రతిముఖే గర్భః సావమర్మోపసంహృతిః
(నిర్వహణం) – అని
ముఖం ప్రతిముఖం గర్భం అవమర్మం ఉపసంహృతి
31 ముఖం బీజసముత్పత్తిర్నానార్థరససంభవా
అంగాని ద్వాదశైతన్య బీజారంభసమన్వయాత్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>406flqq18vh1lc40j804a2xyuzskzua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/10</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230790</id>
    <revision>
      <id>587389</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '4 రెండు 7 బీజమును ఆరంభమును కలుపునది ముఖసంధి దీనికి అంగములు పదియును 32 ఉపక్షేపః పరికర పరిన్యాసో విఠోభనం ప్రాప్తిః సమాధానం విధానం పరిభావనా ఉద్భేద భేద కరణా న్యన్వర్ధాన్యధ లక్...'</comment>
      <origin>587389</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1958" sha1="dhrwgj9fi28iszo1g9qf3nxpop7dw4t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;4
రెండు
7
బీజమును ఆరంభమును కలుపునది ముఖసంధి దీనికి అంగములు పదియును
32 ఉపక్షేపః పరికర పరిన్యాసో విఠోభనం
ప్రాప్తిః సమాధానం విధానం పరిభావనా
ఉద్భేద భేద కరణా న్యన్వర్ధాన్యధ లక్షణం
33 బీజన్యాస ఉపక్షేప
-
ఉపక్షేపము అన బీజమునునాటుట సూచించుట మాత్రమే
34 తద్బాహుల్యంపరిక్రియా
పరిక్రియ అని ఆ బీజమును రక్షించుట
35 తన్నిష్పత్తి పరిన్యాసః
పరిన్యాసమన అంకురించుట రక్షింపబడిన బీజము మొలకఎత్తుట...
36 గుణాఖ్యానంవిలోభనం
వితోభనని గుణములు వివరించి చెప్పుట...
37 సంప్రధారణమర్దనాంయు క్తి
యుక్తి అన కార్యపరికరములయందు నిశ్చయార్ధము
38 ప్రాప్తి సుభాగమ
ప్రాప్తో అన ఆ పరికరములు సుఖముగ చేతికి అందుట
39 బీజాగమ సమాధానం
సమాధానమన బీజము సుస్థితి నందుట
40 విధానంసుఖదు ఖకృత్
విధానమన సుఖదు ఖములు రెంటిని ఆపాదించు భావ సంఘర్షణము
పరిభావోఒద్భుతావేశః
పరిభావమన ఆశ్చర్య ఘటనము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dhrwgj9fi28iszo1g9qf3nxpop7dw4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/11</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230791</id>
    <revision>
      <id>587390</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 42 ఉద్భేదోగూఢభేదనం ఉద్భేదమన రహస్యము బయలుపఱచుట 43 కరణం ప్రకృతారంభ కరణమన ప్రస్తుత మారంభించుట 44 భేదః ప్రోత్సాహనామతా భేదమన ప్రోత్సాహము - రెచ్చకొట్టుట తొలి ఆరున్నూ నియతముగా ఉప...'</comment>
      <origin>587390</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1986" sha1="paqq2yf3idr3m8sv31egyvnb508b99o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;8
42 ఉద్భేదోగూఢభేదనం
ఉద్భేదమన రహస్యము బయలుపఱచుట
43 కరణం ప్రకృతారంభ
కరణమన ప్రస్తుత మారంభించుట
44 భేదః ప్రోత్సాహనామతా
భేదమన ప్రోత్సాహము - రెచ్చకొట్టుట తొలి ఆరున్నూ నియతముగా ఉప
యోగించవలసినవే
ప్రతిముఖం
45 లక్ష్యాలక్ష్యతయోద్భేద
స్తస్య ప్రతిముఖంభ
వేత్
దమాదంగా న్యస్యత్రయోదశ
ప్రతిముఖసంధి - బిందుప్రయత్నములసంధి అంగములు పదియును మూడు
46 విలాసః పరిసర్పశ్చ విధూతం శమ నర్మణీ
నర్మద్యుతిః ప్రగమనం నిరోధః పర్యుపాసనం
వజ్రం పుష్ప ముపన్యాసో వర్ణసంహార ఇత్యపి
47 ఛత్యర్థేహావిలాసస్యాత్
విలాసమన రతియందు కోరిక
48 దృష్టనష్టానుసర్పణంపరిసర్పః
పరిసర్పమన కార్యకలాపమున కన్పించియు కన్పడకపోయినదానికై వెదకుట
49 విధూతంస్యాదరతిః
విధుత విధృత అని విధూతమునకే మారు పేర్లు విధూతమన విఘ్నపరంపరా
యాసమున కలిగిన విరక్తి విలాసరహితము
50 తచ్ఛమఃశమః
శమమన విఘ్నములు తొలగిపోవుటయే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>paqq2yf3idr3m8sv31egyvnb508b99o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/12</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230792</id>
    <revision>
      <id>587391</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '51 పరిహాసవచో నర్మ 9 నర్మమన హాస్యముతోకూడిన వాగ్ధారణియే 52 ధృతిస్తజ్జాద్యుతిర్మతా నర్మద్యుతి అన ఆహాస్యవచనమువలన గలిగిన తృప్తి ఆనందము 53 ఉత్తరావాక్ ప్రగమనం ప్రగమనమన కార్యసిద్ధ...'</comment>
      <origin>587391</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="dk6ea00wa12mcu7okkeftlu1oxosclh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;51 పరిహాసవచో నర్మ
9
నర్మమన హాస్యముతోకూడిన వాగ్ధారణియే
52 ధృతిస్తజ్జాద్యుతిర్మతా
నర్మద్యుతి అన ఆహాస్యవచనమువలన గలిగిన తృప్తి ఆనందము
53 ఉత్తరావాక్ ప్రగమనం
ప్రగమనమన కార్యసిద్ధిని సూచించు ప్రసంగము
54 హితరోధోనిరోధనం
విరోధనమన హితమును - ఇష్టమును అరికట్టుటయే
55 పర్యుపాస్తిరనునయ
పర్యుపాసనమన వినీతి.వినయము-మర్యాదగ ప్రవర్తించుట
56 పుష్పం వాక్యంవి శేషవత్
పుష్పమన శౌర్యాది ప్రత్యేక గుణములను ప్రకటించుట
57 ఉపన్యాసస్తు సోపాయం
ఉపన్యాసమన పరిచయము లేక తంత్రముతో కూడిన యుక్తి
వీరి వజ్రం ప్రత్యక్షనిష్ఠురం
-
వజ్రమన ముఖముమీదకొట్టినట్లు చెప్పుటయే పరుషవచనమే
50 చాతుర్వర్ణ్యోపగమనంవర్ణ సంహారఇష్యతే
కార్యమునుగూర్చి వివిధ పాత్రలు చేరిక అగుట అని ఒక మతము
అమాత్యాదులసమ్మతి . కార్యవిషయమున - అని ఇంకొక మతము
-
గర్భసంధి
60 గర్భస్తుదృష్టనష్టస్య బీజస్యాన్వేషణంముహుః
ద్వాదశాంగఃపతాకాస్యాన్న వాస్యాత్ప్ర ప్తిసంభవః
రాజఋషి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dk6ea00wa12mcu7okkeftlu1oxosclh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/13</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230793</id>
    <revision>
      <id>587392</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 గర్భసంధియందు పతాక అను ఉపకధ ఉండవలెను లేదా ప్రాప్తిసంభవము లేకపోవ అంగములు పదియును రెండు 61 62 అభూతాహరణం మార్గో రూపో దాహరణేక్రమః సంగ్రహశ్చా నుమానం తోటకాధిబలే తథా ఉద్వేగ సంభ్ర...'</comment>
      <origin>587392</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="p34ypv079ozs9xrwcix0wx05b33a38o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;10
గర్భసంధియందు పతాక అను ఉపకధ ఉండవలెను లేదా ప్రాప్తిసంభవము
లేకపోవ అంగములు పదియును రెండు
61
62
అభూతాహరణం మార్గో రూపో దాహరణేక్రమః
సంగ్రహశ్చా నుమానం తోటకాధిబలే తథా
ఉద్వేగ సంభ్రమాక్షేపా లక్షణం చ ప్రణీయతే
అభూతాహరణం ఛద్మ
అభూతాహరణమన అప్రస్తుత ప్రసంగముచే ప్రస్తుతమును కప్పిపుచ్చుట
63 మార్గ స్తత్వార్థకీర్తనం
.
మార్గమన నిజమయిన సిద్ధిని సూచించుట లేక తెల్పుట
84 రూపంవితర్క
వద్వాక్యం
రచచ
రూపమన ఊహ పునాదిగా ఏదేనొకటి అనుకొని తర్కించుట కనువైన వాక్య
65 సోత్కర్షంస్యాదుదాహృతిః
ఉదాహృతి అన అతిశయోక్తియే ప్రకృతమును అతిశయముగా చిత్రించుటయే.
66 క్రమః సంచింత్యమానా ప్తిః
క్రమమైన అభిలషించిన అభివృద్ధిని అందుకొనుటయె
67 భావజ్ఞానమథాపరే
ఒరులభావములు గ్రహించుట- ఇంగితజ్ఞానమే క్రమమని అన్యులు అందురు
68 సంగ్రహఃసామదానో క్తి :
సంగ్రహమన కార్యసిద్ధినిగూర్చి సామదానములను ఉపయోగించుట
69 అభ్యూహోలింగతో నుమా
అనుమానమన (తర్కమున ప్రమాణము అనుమతి అన్నది) ఒక ముఖ్య
చిహ్నమును లక్షించి విషయమును ఊహించుట
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p34ypv079ozs9xrwcix0wx05b33a38o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/14</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230794</id>
    <revision>
      <id>587393</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 70 బలము అధిబలనభిసంధిః అధిబలమన కార్యసిద్ధినిగూర్చి యుక్తిగా మోసగించుట - అతివినయమే అధి సంరబ్ధం తోటకంవచః తోటకమన కోపముతో కూడిన వాక్కలహము శ్లో తోసేస్యాన్యథాభావం బృవతేఒధిబల...'</comment>
      <origin>587393</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2132" sha1="5z5hpm4tm04cshl91jy8m8bxcv7e2y4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;11
70
బలము
అధిబలనభిసంధిః
అధిబలమన కార్యసిద్ధినిగూర్చి యుక్తిగా మోసగించుట - అతివినయమే అధి
సంరబ్ధం తోటకంవచః
తోటకమన కోపముతో కూడిన వాక్కలహము
శ్లో తోసేస్యాన్యథాభావం బృవతేఒధిబలంబుధాః
సంరబ్ధవచనం యత్తుతోటకంతదుదాహృతం
తోటకమునకు వ్యతిరేకమే అధిబలము అని కొందఱు అందురు
72 ఉద్వేగో ఒరికృతాభీతి
ఉద్వేగమన శత్రుకృతమయిన భయమే
73 శంకా చ సంభ్రమః
సంభ్రమమన భయముచే వణకుట
74 గర్భబీజసముద్భేదాదాక్షేపఃపరికీ ర్తితః
ఆక్షేపమున వ స్తునిర్వహణమున గర్భసంధియందు గూఢముగా నున్న బీజమును
వ్యక్తముచేయుట
అవమర్శ సంధి (Pause)
పదియును మూడు తదంగములు
75 క్రోధేనా నమృ శేద్యత్రవ్యసనాద్వావిలో ధనాత్
గర్భనిర్భిన్నబీజార్థస్సోఒవమర్శోంగసంగ్ర
అవమర్శమన గర్భమున వ్యక్తమయిన బీజప్రయోజనము ఎచట పునరాలోచింప
బడునో అది అంగముల సమీకరణరూపము
-
76 తత్రాపవాద సంఫేట్ విద్రవ ద్రవ శక్తయ
ద్యుతిః ప్రసంగ శ్చలనం వ్యవసాయో విరోధనం
ప్రరోచనా విచలనం ఆదానంచ త్రయోదశ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5z5hpm4tm04cshl91jy8m8bxcv7e2y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/15</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230795</id>
    <revision>
      <id>587394</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చున్నామ 12 పైన పేర్కొనబడిన పదియును మూడు అంగముల లక్షణములు క్రింద తెల్పు 77 దోషప్రఖ్యాఒపవాదస్యాత్ 78 అపవాదమన ఒరుని దోషమునే చాటించుట సంపేటో రోషభాషణం సం ఫేటమన కోపావేశముతో కూడిన...'</comment>
      <origin>587394</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="lh6nkht6za3sfjnmyhicrjnphvsnp5h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;చున్నామ
12
పైన పేర్కొనబడిన పదియును మూడు అంగముల లక్షణములు క్రింద తెల్పు
77 దోషప్రఖ్యాఒపవాదస్యాత్
78
అపవాదమన ఒరుని దోషమునే చాటించుట
సంపేటో రోషభాషణం
సం ఫేటమన కోపావేశముతో కూడిన ప్రసంగము
79 విద్రవోవధబంధాదిః
విద్రవమన చంపుట బంధించుట ఇత్యాదులు
80 ద్రవోగురుతిరస్కృతిః
ద్రవమన పూజ్యుల నవమానించుట - (తిరస్కరించుట)
81 విరోధశమనంశక్తి ః
శక్తి' అన శత్రువులవంటి ప్రతిబంధములను అడ్డంకులను _ తొలగించుటయే
82 తర్జనోద్వేజనేద్యుతిః
ద్యుతి అని భయపెట్టుట లేక ఉద్రేక పఱచుట
83 గురుకీర్తనంప్రసంగ
-
ప్రసంగమ పెద్దలను స్మరించుట లెక కీర్తించుట
84 ఛలనం చావమాసనం
చలనమన ఒరుని క్రిందుపఱచుటయే
85 వ్యవసాయః స్వశక్త్యుక్తి ః
వ్యవసాయమన స్వీయశక్తిని వాచా దృఢీకరించుటయే
86 సంస్ధానాం విరోధనం
విరోధనమన స్వీయశక్తులను ప్రకటించుట ఇందు కొంత అసత్యముండును
87 సిద్ధామంత్రణతో భావిదర్శికాస్యాత్ప్రరోచనా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lh6nkht6za3sfjnmyhicrjnphvsnp5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/16</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230796</id>
    <revision>
      <id>587395</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 ప్రరోచనమన ఫలప్రాప్తి నిశ్చయముకాగా రాబోవుదానిని తెలిసికొని ఫలములను సిద్ధమయిన వానినిగా పలుకుట 88 వికతనా విచలనం విచలనమన బీజముననుసరించి స్వగుణములను అతిశయముగా తెల్పుట.- 89 ఆ...'</comment>
      <origin>587395</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2335" sha1="khy0yhx90fexobr69pecf6tvfk7xp3f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;13
ప్రరోచనమన ఫలప్రాప్తి నిశ్చయముకాగా రాబోవుదానిని తెలిసికొని ఫలములను
సిద్ధమయిన వానినిగా పలుకుట
88 వికతనా విచలనం
విచలనమన బీజముననుసరించి స్వగుణములను అతిశయముగా తెల్పుట.-
89 ఆదానం కార్యసంగ్రహః
ఆదానమైన ప్రధానకార్యమున చేయబడిన కార్యకలాపమును వివరముగ తెల్పుట
నిర్వహణసంధి (నాటకసమాప్తి)
90 బీజవంతోముఖాద్యర్థానిప్రకీర్ణాయథాయ
కార్ధ్యముపనీయం యత్రనిర్వహణంహితత్
నిర్వహణసంధి అన బీజముతో ఆరంభమై ముఖాదిసంధులయందు సంభవించిన
వస్తుసామగ్రిని ఒక క్రమమునకు చేర్చి ఫలోన్ముఖ మొనరించుటయే
నాలుగు
91 సంధి ర్విబోధో గ్రధనం నిర్ణయ పరిభాషణం
ప్రసాదానంద సమయా కృతి భాషోపగూహనాః
పూర్వభావోపసంహారౌ ప్రశ స్తిశ్చ చతుర్దశ
అంగములు పదు
నిర్వహణనంధికి అంగములు పదునాలుగు వీనిలక్షణములు ముందుక నుడు
92 సంధిర్బీజోపగమనం
-
సంధియనఫలబీజమును పున వ్యక్తము చేయుటయే
93 విబోధః కార్యమార్గణం
విబోధ అన కార్యము ఫలవంతమగుటకుతీసికొను ప్రయత్నమే..
94 గ్రథనంతదుపక్షేపః
గ్రథనమన కార్యసాఫల్యము సూచించుట
95 అనుభూతాఖ్యాతునిర్ణయః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>khy0yhx90fexobr69pecf6tvfk7xp3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230797</id>
    <revision>
      <id>587396</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 నిర్ణ యమన తనకనుభూతమయిన ఫలమును వివరించి చెప్పుట 36 పరిభాషామిథోజల్పః పరిభాషణమన ఇరువురుగాని పలువురుగాని ఒకచోచేరి సంభాషించుట 97 ప్రసాదః పర్యుపాసనం ప్రసాదమన మర్యాదగ ప్రవర్త...'</comment>
      <origin>587396</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2084" sha1="2kjuarpuerxoa2vvrm1kkaog80ju42s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;14
నిర్ణ యమన తనకనుభూతమయిన ఫలమును వివరించి చెప్పుట
36 పరిభాషామిథోజల్పః
పరిభాషణమన ఇరువురుగాని పలువురుగాని ఒకచోచేరి సంభాషించుట
97 ప్రసాదః పర్యుపాసనం
ప్రసాదమన మర్యాదగ ప్రవర్తించుటయే
98 ఆనందోవాంఛితావా ప్తిః
ఆనందమన కోరికలు ఫలించుటయే
99 సమయోదు ఖనిర్గమ
సమయమందు ఖములు తొలగిపోవుట
100 కృతి ర్లబ్ధార్ధశమనం
10
3QQ
కృతి అన పొందినఫలము స్థిరముచేసికొనుట
మానాద్యా
ప్తిశ్చభాషణం
భాషణమన కోరికలు ఫలించినవను తృప్తి వ్యక్తము చేయుట
102 కార్యదృష్ట్యద్భుత ప్రా పూర్వభావో పగూహనే
ఉపగూహనమన - అనుకోనివిధముగా ఫలము సంభవించుట అనగా ఆశ్చర్య
ఘటన మనుభూత మగుట
పూర్వభావమన ప్రధానఫలమును సూటిగా తెల్పుట
03 వరా ప్తిఃకావ్యసంహారః
కావ్యసంహారమన ఫలప్రాప్తి
| అనంతరము
పరిసమాప్తిలో వరలాభము
104 ప్రశస్తి శుభశంసనం
-
ప్రశ స్తి ఆన శుభములే రావలయునను ప్రార్థన అనగా భరతవాక్యము (నాట
కాంతమున)
05. ఉత్తంగా నాచతుష్టష్టి, షోఢాచైషాం ప్రయోజనం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2kjuarpuerxoa2vvrm1kkaog80ju42s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/18</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230798</id>
    <revision>
      <id>587397</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 పైన వివరించిన అంగములు మొత్తము అరువదినాలుగు వాని ప్రయోజనము అరువిధములు 106 ఇష్టస్యార్ధ స్యరచనా గోప్యగు ప్తిః ప్రకాశనం రాగః ప్రయోగస్యాశ్చర్యం వృత్తాంతస్యానుపక్షయ గ్రహించ...'</comment>
      <origin>587397</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="ok9anrxx1797wch5wsle7dvpqvfetat" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;15
పైన వివరించిన అంగములు మొత్తము అరువదినాలుగు వాని ప్రయోజనము
అరువిధములు
106 ఇష్టస్యార్ధ స్యరచనా గోప్యగు ప్తిః ప్రకాశనం
రాగః ప్రయోగస్యాశ్చర్యం వృత్తాంతస్యానుపక్షయ
గ్రహించిన వస్తువుయొక్క క్రమరచన
2 దాచవలసినది చాచుట
8
4
Б
ప్రకటించవలసినది ప్రకటించుట
వస్తువునందు విశేషమయిన అనురక్తి (రాగము)
అద్భుతరసముతో నాటకమును నిర్వహించుట
6 వస్తువును అందించుటలో అభిరుచి (ఆసక్తి) క్షీణించకయుండుట ఈ
విధముగ సంధ్యంగముల ప్రయోజనములు ఆరు
వస్తురచన - ద్వివిధము
107 ద్వేధాఃవిభాగఃకర్తవ్య సర్వస్యాపీహవస్తున
సూచ్య మేవభ వేత్కించిద్ద ృశ్యశ్రవ్యమథాపరం
నది -
వస్తువిషయమున సూచించవలసినది కొంత చూడదగినది వినదగినది మిగిలి
ఇట్లు రెండు విధములు
108 నీరసో నుచితస్తత్రసంసూచ్యొవస్తువిస్తర
దృశ్య స్తుమధురోదాత్తరసభావ
-
రసములేని వస్తువును - నీరసమయిన దానిని సూచించవలెను మధురము
ఉదాత్తము రసభరితమయిన వస్తువును ప్రదర్శించవలెను
సూచ్యార్థ సూచకములు - అర్థోపక్షేపకములు అయిదు.
109 అర్థోపక్షేపకై సూచ్యంపంచభి ప్రతిపాదయేత్
విష్కంభచూళికాంకాస్యాంకావతార ప్రవేశ కై ః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ok9anrxx1797wch5wsle7dvpqvfetat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/19</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230799</id>
    <revision>
      <id>587398</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 సూచ్యార్థ సూచకములు అయిదు కారము ప్రవేశకము _ ఆని - విష్కంభము చూళిక అంకాస్యము అంకావ 110 వృత్తవర్తిష్యమాణానాంకథాంశానాంనిదర్శకః సంక్షేపార్థ స్తువిష్కంభో మధ్యపాత్ర ప్రయోజితః...'</comment>
      <origin>587398</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3004" sha1="epfdtpcfopdk1b4dzzs5wnd7n643asw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;16
సూచ్యార్థ
సూచకములు అయిదు
కారము ప్రవేశకము _ ఆని
-
విష్కంభము చూళిక అంకాస్యము అంకావ
110 వృత్తవర్తిష్యమాణానాంకథాంశానాంనిదర్శకః
సంక్షేపార్థ స్తువిష్కంభో మధ్యపాత్ర ప్రయోజితః
జరిగిన జరుగనున్న కథాభాగమును విశదముగా సంగ్రహించి తెల్పునది విష్కం
భము మధ్యమ పాత్రలచే ప్రయోగించబడునది
111 ఎకానేక కృతః శుద్ధ సంకీర్ణోనీచ మధ్యమై
శుద్ధవిష్కంభము – ఒకరు లేక ఇరువురు మధ్యమపాత్రలచే ప్రయోగింపబడు
నది భాష సంస్కృతము ఏకపాత్ర తనలోతానై ప్రసంగించును ఇరువురయిన
-
సంవాదము - సంభాషణ
-
సంకీర్ణం విష్కంభము మధ్యమపాత్రలు నీచపాత్రలు గలసి నిర్వహించునది-
భాషప్రాకృతము
112 తద్వ దేవాసుదాతో క్యానీచపాత్ర ప్రయోజితః
ప్రవేశోంకద్వయస్యాంతః శేషార్థ స్యోపసూచక ః
ప్రవేశకము నీచపాత్రలచే ప్రయోగించబడునది రెండంకముల మధ్యనుండునది
(తొలి అంకమున ఉండదనుట) విడచిన అంశములు తెల్పుచు కథను కలుపునది భాష
గ్రామ్యనమము
118 అంతర్యవనికాసం ఫ్లైర్చూలికార్థ స్యసూచనా
తెరవెనుకనున్న పాత్రలచేత వర్తమాన భావి విషయములను విశదము
చేయునది చూలిక
14 అంకాంతపాత్రై రంకాస్యంభిన్నాంకస్యార్థసూచనా
అంకముతుది పోటోపు పాత్రలచేత విడిపోయిన కథను
రాబోపు విషయముతో కలియునట్లు సూచింపచేయుట అంకాస్యము
15 అంకావతారస్త్వంకాంతేపాత్రాంకస్యావిభాగతః
ఏభి సంసూచయేత్సూచ్యందృశ్యమంకై ః ప్రదర్శయేత్
ముందు అంకమున&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>epfdtpcfopdk1b4dzzs5wnd7n643asw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230800</id>
    <revision>
      <id>587399</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 ఒక అంకము ముగియనుండ విరామము లేక ముందు అంకము ఆరంభ మగుట అంకావతారము లేక అంకావతరణము ప్రవేశక విష్కంభాదులుండవు అపవారితములు 6 నాట్యధర్మమ పేడై ్యతత్పునఃవస్తు త్రిశ్లేష్యతే నాట...'</comment>
      <origin>587399</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="7whz16j9lpivofz8bgkswbh8czxri62" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;17
ఒక అంకము ముగియనుండ విరామము లేక ముందు అంకము ఆరంభ
మగుట అంకావతారము లేక అంకావతరణము ప్రవేశక విష్కంభాదులుండవు
అపవారితములు
6 నాట్యధర్మమ పేడై ్యతత్పునఃవస్తు త్రిశ్లేష్యతే
నాట్యధర్మమును అనుసరించుచు అపేక్షించదగినదై తిరిగి వస్తువు మువ్విధము
7 సర్వేషాంనియతస్యైవ శ్రావ్యమ శ్రావ్య మే
అందరును వినదగినది అందరును వినదగనిది అని ద్వివిధము
8 సర్వశ్రావ్యం ప్రకాశంస్యాద
శ్రావ్యంస్వగతంమతం
అందరును వినదగినది ప్రకాశమనియు అందరును వినరగనిది స్వగతమనియు
అందురు (తనలో)
J ద్విధ్యాన్నాట్యధర్మాఖ్యంజనాంతమపవారితం
మూడవది ద్వివిధము - జనాంతమని - అపవారితమని
20 త్రిపతాకాక రేణాన్యాన వార్యాంతరాకథాం
అన్యోన్యామంత్రణంయత్స్యాజ్ఞానాంతేతజ్జనాంతికం
పాత్ర త్రిపతాకా కరముచే ఇతరులను కాదని (అవవారించి) కొదువవారితో
ప్రసంగించుట జనాంతికము
12
రహస్యంకధ్యతేఒన్యస్వపరావృత్త్యాపవారితం
ఒకనివైపు తిరిగి (కొదువవారిని తన వెనుకకువైచి ఆతనితోనే ప్రసంగిం
చుట అపవారితము (రహస్యభాషణము)
22. కింబ్రవీ ష్యేవ మిత్యాదివినాపాత్రంబ్రవీతియత్
శ్రుత్వేవాను క్త మ ప్యేక స్తత్స్యాదాకాశభాషితం
రంగమున ఒకే ఒకపాత్ర ఉండి.
వినుట నభినయించుచు మోము పైకెత్తి
ఏమనుచున్నావు. అలాగా సరే ఇత్యాదిగా వినుటయు సమాధానమిచ్చుటయుగా
నటించుట – ఆకాశభాషితము
2
-
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7whz16j9lpivofz8bgkswbh8czxri62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230801</id>
    <revision>
      <id>587400</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 12 ఇత్యాద్య శేషమిహవ స్తువిభేదజాతం రామాయణాది చ విభావ్య బృహత్కథాం చ ఆసూత్రయే తదను నేతృరసానుగుణ్యా చిత్రాంకథాముచిత చారువచః ప్రపంచై : ఇందు వివరించబడిన వస్తువిభాగము పరిశీలి...'</comment>
      <origin>587400</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="878" sha1="57qrygf14ab8wrvesaatowq3x0ntz39" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;18
12 ఇత్యాద్య శేషమిహవ స్తువిభేదజాతం
రామాయణాది చ విభావ్య బృహత్కథాం చ
ఆసూత్రయే తదను నేతృరసానుగుణ్యా
చిత్రాంకథాముచిత చారువచః ప్రపంచై :
ఇందు వివరించబడిన వస్తువిభాగము పరిశీలించియు రామాయణ బృహత్క
భాది కావ్యము అవలోకించియు నాటక కర్త నాయకుని రసమును ఏర్చికూర్చి సము
చిత మధుర పదములతో నాటకమును విస్తరించవలయును
తొలిప్రకాశము పూర్తి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>57qrygf14ab8wrvesaatowq3x0ntz39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230802</id>
    <revision>
      <id>587401</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రెండవప్రకాశము నాయకుని గుణశీలములు 1 నేతా వినీతో మధుర స్యాగీ దక్షః ప్రియంవదః రక్తలోకః శుచి ర్వాజ్మీ రూఢవంశః స్థిరో యువా 2. బుద్ధ్యుత్సాహ స్మృతి ప్రజ్ఞాకల్లా మాన సమన్వితః శూ...'</comment>
      <origin>587401</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2772" sha1="huhq5a5p748zgdfy8yliuo2f35wwzlv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;రెండవప్రకాశము
నాయకుని గుణశీలములు
1 నేతా వినీతో మధుర స్యాగీ దక్షః ప్రియంవదః
రక్తలోకః శుచి ర్వాజ్మీ రూఢవంశః స్థిరో యువా
2. బుద్ధ్యుత్సాహ స్మృతి ప్రజ్ఞాకల్లా మాన సమన్వితః
శూరో దృఢశ్చ తేజస్వీ శాస్త్రచక్షశ్చ ధార్మికః
నాయకుడు వినయాది గుణసంపన్నుడు ప్రియదర్శనుడు సర్వస్వము ఇచ్చి
వేయగల వదాన్యుడు కార్యసమర్థుడు ప్రియముగ పలుకువాడు లోకుల కెల్లరకు ప్రేమ
పాత్రుడు కామాదులను జయించినవాడు ప్రౌఢవచస్కుడు కులీనుడు ఆచంచలుడు
కీర్తివిలసితుడు కావలయును
బుద్ధికుశలత ఉత్సాహము మంచి జ్ఞాపకశక్తి ప్రజ్ఞ
కలలయందు నేర్పు వీనితోపాటు అభిమానవంతుడు శూరుడు వీరుడు తేజోనిధి
శాస్త్రచక్షువు (శాస్త్రములు చదివినవాడు) ధార్మికుడు కావలయును
చతుర్విధ నాయకులు
3 భేదై శ్చతుర్ధ లలిత శాంతో దాత్తో ద్ధతై రయం
(ధీరపూర్వాఇమే)
ధీరలలిత ధీరశాంత ధీరోదాత్త ధీరోద్ధత అని నాయకులు నాలుగు విధములు
4 నిశ్చింతో ధీరలలిత కలాసక్తః సుఖీ మృదుః
రాజ్యము సుస్థిర మొనర్చి కార్యకలాపము సచివాయత్తమొనర్చి స్వీయ యోగ
క్షేమాదులు వారు చూచుచుండ నిశ్చింతుడు విచారములేనివాడు ఆ హేతువుచేతనే
కలాప్రియుడు భోగాసక్తుడు సుఖముగ కాలము గడుపుచు సుకుమార సత్త్వాచారుడు...
(మృదు)- అగువాడు - ధీరలలితుడు రాజు
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>huhq5a5p748zgdfy8yliuo2f35wwzlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230803</id>
    <revision>
      <id>587402</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 ఉదా వత్సరాజు మంత్రి యుగంధరుడు సర్వసమర్థుడు) కార్యదక్షుడు రాజ్య మున సర్వము అతని ఆధీనము 5 సామాన్య గుణయు క్తస్తు ధీరశాంతో ద్విజాదిక వినయ ఔదర్యాది నాయక సామాన్యగుణములు కలవాడ...'</comment>
      <origin>587402</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2882" sha1="hnyetne4bs0puivcah4hs2i2rpdor2u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;20
ఉదా వత్సరాజు మంత్రి యుగంధరుడు సర్వసమర్థుడు) కార్యదక్షుడు రాజ్య
మున సర్వము అతని ఆధీనము
5 సామాన్య గుణయు క్తస్తు ధీరశాంతో ద్విజాదిక
వినయ ఔదర్యాది నాయక సామాన్యగుణములు కలవాడు - బ్రాహ్మణ వైశ్య,
సచిపులలో (మంత్రి) ఒకడుగా నుండవలయును ధీరశాంతుడు - ప్రకరణమున నాయకు
డీతడు చింతా విదూరుడయ్యు లలితుడుకాడు శాంతము ప్రధానగుణము
ఉదా మాలతీమాధవమున మాధవుడు మృచ్ఛకటికమున చారుదత్తుడు
6 మహాసత్త్వోతి గంభీర క్షమావా సవికర్ధన
స్థిరో నిగూఢాహంకారో ధీరోదాత్తో దృఢవ్రతః
శోకము క్రోధము ఇత్యాదులచే కలతనందని అంతస్సత్వముకలవాడు పొగ
డ్తకు విముఖుడు ఆహంకృతిని వినయమున కప్పగలవాడు చేపట్టిన కార్యము సఫలీకృత
మొనరించ గలవాడు ధీరోదాత్తుడు
ఉదా నాగానందమున జీమూతవాహనుడు అభిషేకయత్నముననే వనవాస
గమనమున నిర్వికారుడు శ్రీరామచంద్రుడు
7 దర్ప మాత్సర్య భూయిష్టో మాయా ఛద్మ పరాయణః
ధీరోద్ధతస్త్వహంకారీ చల శ్చండో వికర్ధరః
శౌర్యాదులచే గర్వించినవాడు అసూయాపరుడు మాయావి
వంచకుడు
దురహంకారి చంచలుడు రౌద్రాకారుడు ఆత్మస్తుతి పరాయణుడు ఇట్టివాడు
ధీరోద్ధతుడు
ఉదా పరుశురాముడు రావణుడు ఇత్యాదులు
శృంగార నాయకులు
పూర్వాంత్య
హృతః
సకాక అన్యకాంతంచే అపహరించబడిన హృదయము కలవారు
మువ్వురు రుడు ధృష్టుడు అని ఆచంచలుడు అనుకూలుడు- ప్రియా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hnyetne4bs0puivcah4hs2i2rpdor2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230804</id>
    <revision>
      <id>587403</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 యత్తచిత్తుడు ఇట్లు అవస్థాభేదమున ఉదాత్తాదులు నలువురు పదునారు భేదములుగా నయిరి స్యాం సహృదయ ః పలువురు భార్యలున్నను జ్యేష్ఠురాలిపట్ల ప్రీతిసడలక సర్వులను సంతోష పెట్టు వార...'</comment>
      <origin>587403</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2415" sha1="1bjxx86hnhii702k1n88vzfu90wgmzo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;21
యత్తచిత్తుడు ఇట్లు అవస్థాభేదమున ఉదాత్తాదులు నలువురు పదునారు భేదములుగా
నయిరి
స్యాం సహృదయ ః
పలువురు భార్యలున్నను జ్యేష్ఠురాలిపట్ల ప్రీతిసడలక సర్వులను సంతోష పెట్టు
వారు దక్షిణుడు
10 గూఢ విప్రియ కృచ్ఛరః
జ్యేష్ఠురాలికి రహస్యముగా అప్రియము కల్పించువాడు - అనగా రహస్యముగా
అన్యకాంతాస క్తుడయినవాడు శరుడు
వ్యక్తాంగ వైకృతోధృష్టః
సిగ్గులేనివాడు భార్య ఎదుట అన్యకాంతను కూడిన ఉపభోగ చిహ్నములతో
నిలువగలవాడు ధృష్టుడు
12 అనుకూల స్త్వేక నాయికః
19
అనుకూలుడు ఒకే కొంతయందు అచంచల ప్రీతికలవాడు - శ్రీరామచంద్రుడు
నాయక సహాయులు
ప్రజాజా నాయక స్త్వన్యః పీరమరో విచక్షణం
తస్యైవాసుచరో భక్తః కించిదూనశ్చ తద్గుణైః
పతాకకు (ఉపకథకు) నాయకుడు పీరమర్దుడనబడును ఇతడు నాయకు నమస
రించి వర్తించువాడు నాయకునియందు భక్తికలవాడు తెలివైనవాడు గుణములలో
నాయకునికన్న ఇంచుక తక్కువవాడు
ఉదా
రామాయణమున సుగ్రీవుడు మాలతీమాధవమున మకరందుడు
14 ఏకవిద్యో విటశ్చాన్యో హాస్యకృచ్చ విదూషక
నాయక సహాయులు విట విదూషకులు -
విటుడు హాస్యప్రియుడు విదూషకుడు
Vianena&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1bjxx86hnhii702k1n88vzfu90wgmzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230805</id>
    <revision>
      <id>587404</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 ప్రతినాయకుడు 5 లుద్దో దీరోద్ధత స్తబ్ధ పాపకృద్వ్యసనీ రిపుః నాయకునకు శత్రువు అత్యాశకలవాడు మొండివాడు మందుడు దుర్మార్గుడు. దుర్వ్యసనములు కలవాడు ఇట్టివాడు ప్రతినాయకుడు ఉద...'</comment>
      <origin>587404</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="bg0a2it5124bwqelmfeh8usgb0yzada" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;22
ప్రతినాయకుడు
5 లుద్దో దీరోద్ధత స్తబ్ధ పాపకృద్వ్యసనీ రిపుః
నాయకునకు శత్రువు అత్యాశకలవాడు మొండివాడు మందుడు దుర్మార్గుడు.
దుర్వ్యసనములు కలవాడు ఇట్టివాడు ప్రతినాయకుడు
ఉదా రామునకు రావణుడు ధర్మజునకు దుర్యోధనుడు
నాయక గుణములు
6 శోభా విలాసో మాధుర్యం గాంభీర్యం స్థైర్య తేజసీ
లలి తౌదార్య మిత్యష్టా సత్త్వజాః షౌరుషా గుణాః
చక్కని చరితము ఉల్లాసము సమభావము ఆకుపాటులేకుండుట
చిత్తత ఆత్మగౌరవము నిర్మలహృదయము దానశీలత - ఈ ఎనిమిది సత్త్వప్రధాన
మైన గుణములు నాయకునిపట్ల ఉండవలెను
17 నీచే ఘృణాధికే స్పర్థా శోభాయాం శౌర్యదక్షతే
తనకన్న తక్కువవారిపట్ల కారుణ్యము అధికులయేడ డ స్పర్ధ(లొంగకపోపుట)
శౌర్యము తెలివి కలిగియుండుట - ఇట్టిది శోభలనే గుణము
18 గతి సరై ర్యా దృష్టిశ్చ విలానే సస్మితం వచ
విలాసమన నిశ్చలమయిన గమనము చూపు నవ్వుచు మాటలాడుటయును
9 క్లతో వికారో మాధుర్యం సంక్షోభే సుమహత్యపి
30
మాధుర్యమన గొప్ప సంక్షోభము ఆపద తటస్థించినను మనోహరమయిన
కొలదిపాటి వికృతి కలిగియుండుట
20 గాంభీర్యం యత్ప్రభావేన వికారో నోపల్లక్ష్యతే
గాంభీర్యమన ఎట్టి పరిస్థితియందును వికృతినందకుండుటయే
2 వ్యవసాయా ధవలనేం నైర్యం విఘ్నకులాదపి
స్థైర్యమన విఘ్నపరంపరలున్నను చలించకుండుట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bg0a2it5124bwqelmfeh8usgb0yzada</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230806</id>
    <revision>
      <id>587405</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 23 22 అధిక్షేపా ద్యసహనం తేజః ప్రాణాత్యయేష్వపి తేజస్సు అన ప్రాణముపోనున్నను అవమానము సహించకపోవుట 23 శృంగారచేష్టాత్వం సహజం లలితం మృదు లలితమన సహజము మధురము అయిన శృంగార చేష్టలతో...'</comment>
      <origin>587405</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2431" sha1="ke0zootlt70lslc5wncopkmny6jbpzw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;23
23
22 అధిక్షేపా ద్యసహనం తేజః ప్రాణాత్యయేష్వపి
తేజస్సు అన ప్రాణముపోనున్నను అవమానము సహించకపోవుట
23 శృంగారచేష్టాత్వం సహజం లలితం మృదు
లలితమన సహజము మధురము అయిన శృంగార చేష్టలతో కూడియుండుట
ప్రియోక్త్యా జీవితాన మౌదార్యం సదుపగ్రహః
ఔదార్యమన పుణ్యాత్ములకు మంచిమాటలతో తన ప్రాణమునైన ధారవోసి
ఉపకరించుట
మువ్విధమగు నాయికలు
25 స్వా ఒన్యా సాధారణ స్త్రీతి తద్గుణా నాయికాత్రిధా
స్వీయ అన్య - పరకీయ సాధారణ శ్రీ వేశ్య అని నాయికలు మువ్వురు
-
వివాహిత - స్వీయ - నాయికగా
26 ముగ్గా మధ్యా ప్రగలేృతి స్వీయాశీలార్జవాదియుక్
స్వీయ సుశీల ఋజువర్తనముకలది ఆ స్వీయ
అనుభవము చాలనిది ముగ్ధ
అని కొంత అనుభవముకలది మధ్య అని
తిరిగి మువ్విధముగా నయినది
మంచి అనుభవముకలది ప్రగల్భ అని
వాని విశేష లక్షణములు
27 ముద్ధానవవయః కామా రత్ వామా మృదుః కృధి
కలది
ముగ్ధఅన నవయౌవనవిలసిత అనురక్తరతియందు లజ్జువీడనిది మృదుకోపము
28 మధ్యోద్యద్యౌవనానంగా మోహాంతసురతక్షమా
మధ్య అన ఇంచుక యౌవనమతిశయించినది రతియందు శ్రమమీరునంతకు
(ఆవళయగునంతకు) ప్రియుని కూటమి నంగీకరించునది&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ke0zootlt70lslc5wncopkmny6jbpzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/27</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230807</id>
    <revision>
      <id>587406</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 24 ధీరా సోత్ప్రసవత్రోక్త్యా మధ్యా సాశ్రుకృతాగసం భేదయేద్దయితం కోపా దధీరా పరుషాక్షరం - ధీరా అధీరా భేదమున మధ్య ద్వివిధము-రీరాయనుమధ్య తప్పుచేసిన కాంతుని నిందించును ఎత్తిపొ...'</comment>
      <origin>587406</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="t4bkikv94oxn7a93muglm44yfzhwpdt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29
24
ధీరా సోత్ప్రసవత్రోక్త్యా మధ్యా సాశ్రుకృతాగసం
భేదయేద్దయితం కోపా దధీరా పరుషాక్షరం
-
ధీరా అధీరా భేదమున మధ్య ద్వివిధము-రీరాయనుమధ్య తప్పుచేసిన
కాంతుని నిందించును ఎత్తిపొడిచి హింసించును అధిరామధ్య పరుషములాడికన్నీరు
విడచును ధైర్యమంతగా చాలనిది
30 యౌవనాంధా స్మరోన్మత్తా ప్రగల్భా దయితాంగకే
విలీయమానేవానందా ద్రతారంభే ఒప్యచేతనా
ప్రగల్భ యౌవనమదముగలది భర్తకౌగిలి విడువనిది రతి ఆరంభముననే
ఆనందమున పరవశయగునది (ఒడలుమఱచునది)—
ధీరా, అధీరా అని ప్రగల్భయు ద్వివిధము
31 సావహిదరోదాస్తే రతౌధీరేతరా కృధా
సంతర్జ్య తాడయేన్మధ్యా మధ్యాధీరేవ తంవదేత్
ధీరా ప్రగల్భ పతియందు గౌరవమున్నట్లు నటించును రత్యుత్సాహముపట్ల
ఉపేక్షకలది అధీరాప్రగల్భ ప్రియుని నిందించును కొట్టును (ప్రగల్భయందు మధ్య
అధీరా మధ్యవలె ప్రియునితో మాటాడదు)
32 ద్వేదా జ్యేష్ఠకనిష్ఠాచే త్యముగా ద్వాదశోదితాః
ముగ్ధకొని స్వీయమధ్య ప్రగల్భ ధీర అధీర ధీరాధీర ఇందు జ్యేష్ఠక విష్ణలుగా
నయి పన్నిద్దరయిరి
38
అన్యా - కన్య లేక పరకీయ
33 అన్యస్త్రీకన్యకోఢాచనాన్యోథాంగిర సేక్వచిత్
కన్యానురాగమిచ్ఛాతఃకుర్యాదంగాంగిసంశ్రయం
అన్యా నాయిక కావ్యగాని పరకాంతకాని కావచ్చు ఈమె ముఖ్యరసమున
ఉండరాదు కన్య విషయమున నాయకు డిచ్చవచ్చినట్లు అంగాంగిరసముల (ముఖ్య_
ముఖ్యేతర రసములు) తన ప్రేమను ప్రకటించనగును&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t4bkikv94oxn7a93muglm44yfzhwpdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230808</id>
    <revision>
      <id>587407</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 వేశ్య నాయికగా 34 సాధారణ శ్రీ గణికా కలాప్రాగల్భ్య ధౌర్త్యయుక్ వేశ్య ప్రగల్భ కలావతియు కుయుక్తులు మాయలును కలది 35 ఛన్నకామ సుఖార్థాజ స్వతంత్రాహం యుపండకాన్ రక్తేవ రంజయేదాధ్య...'</comment>
      <origin>587407</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3364" sha1="29kbmko8moz2im2pvpgpix3gt78ireo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;25
వేశ్య నాయికగా
34 సాధారణ శ్రీ గణికా కలాప్రాగల్భ్య ధౌర్త్యయుక్
వేశ్య ప్రగల్భ కలావతియు కుయుక్తులు మాయలును కలది
35 ఛన్నకామ సుఖార్థాజ స్వతంత్రాహం యుపండకాన్
రక్తేవ రంజయేదాధ్యాన్నిస్వాన్ మాత్రా వివానయేత్
శ్రోత్రియుడు వణిక్ లింగి ప్రభృతులు కామమును ప్రకటించలేనివారు (ఛన్న
కాములు)సుఖముగా ధనమార్జించినవారు మూర్ఖులు స్వేచ్ఛాదారులు అహంకారం కల
వారు రోగపీడితులు ఇట్టివారినైనను ధనాశచే వేశ్య ఆదరించును లేవి రాగము
ప్రకటించును రంజింపచేసి వారివద్దనున్న ధనమంతయును హరించును ధనహీనులు
కాగా వారిని వృద్ధమాతచేత ఇలు వెడలించును పోకున్న మెడపట్టి పనివారలచే
గెంటించును ఇట్టిది వేశ్య
36 రకైవ త్వగ్రహసనే నై షా దివ్యనృపాశ్రయే
ప్రహసనమువినా ప్రకరణాదులయందు వేశ్యను నాయికగా ప్రవేశ పెట్టవచ్చును
దివ్యుడు నాయకుడుగానుండ వేశ్యను నాయికగా ప్రవేశపెట్టరాదు ప్రహసనమున అను
రక్తకాని యామెకు ప్రవేశముండవచ్చును (రక్తి
జనకమే (క«3 ) కనుక
37
ఆపా మష్టా వవస్థాస్యుః స్వాధీన పతికాదికా ః
-
ఉన్నట్ల
నాయక సంబంధముగా – అవస్థాభేదమున - శృంగారనాయికలు స్వాధీనపతి
కాదులు ఎనిమిది విధములు
38 ఆసన్నాయత్తరమణా హృష్టా స్వాధీనభర్తృకా
ప్రియుడు ప్రియురాలి కనుసన్నల మెలగువాడు పదా ఆమె చెంతనుండుటయే
అతని కానందము ఇటువంటి ప్రియుడుగల కొంత స్వాధీనభర్తృక స్వాధీనపతిక
ముడోదా వాసకసజ్జా స్వంమండయత్యేష్యతిప్రియే
భర్తరాకకుముందే ఇంటిని తన్ను ఆనందముగా అలంకరించుకొని ఆతవి రాక కై
వేచియుండు కాంత వాసకసజ్జ వాసకసజ్జిక-
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>29kbmko8moz2im2pvpgpix3gt78ireo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230809</id>
    <revision>
      <id>587408</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 40 చిరయ త్యవ్యలీకేతు విరహోత్కందితో న్మనాః దోషి కాకపోయినా ప్రియుడు 'వేళకురాక ఆలసించిన మనసునసునలేక బాధ పడునది విరహోత్కంఠిత 4 జ్ఞాతేసంగవికృతే ఖండితేర్జ్యా కషాయితా అన్యకాం...'</comment>
      <origin>587408</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="8gozr85x4trz8qah9kpe4jkyskampv4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;26
40 చిరయ త్యవ్యలీకేతు విరహోత్కందితో న్మనాః
దోషి కాకపోయినా ప్రియుడు 'వేళకురాక ఆలసించిన మనసునసునలేక బాధ
పడునది విరహోత్కంఠిత
4 జ్ఞాతేసంగవికృతే ఖండితేర్జ్యా కషాయితా
అన్యకాంతననుభవించి ఉపభోగచిహ్నముల వికృతితోనున్న ప్రియునుగాంచి
అసూయపడి కన్నెర్ర చేసి కోపించునది ఖండిత
42 కలహాంతరితా మర్ష ద్విధూతేఒ నుళయార్తియుక్
కోపమున ప్రియుని తిరస్కరించ నాతడిలు విడచిపోగా పశ్చాత్తాపపడునది
కలహాంతరిత
43 విప్రలబ్ధిక్తసమయమప్రాప్తేఒతి విమానితా
ప్రియుడు సమయము తెల్పియు రాకపోగా అవమానకరమున దుఖించునది ఆ
విధముగ మోసమునకు లోనయినది విప్రలబ్ధి
44 దూరదేశాంతరస్థిత కార్యతః ప్రోషితప్రియా
కార్యాంతరమున ప్రియుడు దూర దేశమునకేగ స్వస్థానమున తనయింటనే నివా
రముతో నుండ నది ప్రోషితభర్తృక
45 కామార్తా
ఒ సరే త్కాంతం సారయేద్వా భిసారికా
కామా ర్తయయి ప్రియునిగూర్చి పోవునది - అభిసరించునది లేదా ప్రియుని తను
వద్దకు దూతికద్వారా రావించుకొనునది అభిసారిక
48 చింతాని శ్వాసభేదాశ్రు వై వర్ణ్య గ్లాన్యభూషణైః
యు కాషడంత్యా ద్వేచ్యా క్రీడాజ్జ్వల్య ప్రహర్షితై
-
పైన వివరించిన ఎనిమిది విధముల శృంగారనాయికల ప్రత్యేకచిహ్నములు
మొదటి ఇరువురుకాక మిగిలిన ఆరుగురియందు క్రమముగా ఆలోచన (విమర్శ)ని శ్వా
సము దుఃఖము పైవర్ణ్యము (ముఖము పాలిపోవుట) బలహీనత అలంకరించు
కొనకపోవుటయును తొలి ఇరువురియందు చిహ్నములు ఉల్లాసము ఉత్సాహము
ఆనందమున్నూ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gozr85x4trz8qah9kpe4jkyskampv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230810</id>
    <revision>
      <id>587409</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 నాయిక సహాయులు 47 దూత్యో దాసీ సఖీ కారూర్ ధాత్రేయీ ప్రతివేళికా లింగినీ శిల్పినీ స్వంచ నేతృ మిత్ర గుణాన్వితాః నాయికకు నాయకుని కూర్చుటలో సహాయులు దాసి చెలికత్తె చాకిత కూతురు (...'</comment>
      <origin>587409</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2670" sha1="hz3ky3q5oauz8o0pqml6u6dr656lr6s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;27
నాయిక సహాయులు
47 దూత్యో దాసీ సఖీ కారూర్ ధాత్రేయీ ప్రతివేళికా
లింగినీ శిల్పినీ స్వంచ నేతృ మిత్ర గుణాన్వితాః
నాయికకు నాయకుని కూర్చుటలో సహాయులు దాసి చెలికత్తె చాకిత
కూతురు (వానికి చెల్లెలు) ఇరుగుపొరుగు కాంత సన్యాసిని శిల్పిని (చిత్రకారిణి) లేదా
స్వయం తానయి నాయకుని పొందవచ్చు నాయికకు సహాయులయినవారు నాయకునకు
సహాయులయిన పీరమర్ద విట విదూషకులతో సమానమయిన గుణవిద్యావిశేషములు
కలవారుగా నుండవలయును
నాయిక సహజ విలాసములు ఇరువది
48 యౌవనే సత్త్వజ్ఞా స్త్రీణాం అలంకారాస్తు వింశతిః
యౌవనవతులగు కాంతలకు సహజములు మానసికములు అగు విలాసములు
ఇరువది వారలకవి పెట్టని సొమ్ములే
49 భావో హావశ్చ హేలాచ త్రయస్తత్ర శరీరజాః
శోభా కాంతిశ్చ దీప్తిశ్చ మాధుర్వంచ ప్రగల్భతా
ఔదార్యం ధైర్యమిత్యేతే సప్రభావ అయత్నతా?
భావము హావము హేల ఈ మూడును శరీరమున పుట్టినవి శోభ కాంతి
దీప్తి మాధుర్యం ప్రాగల్భ్యం ఔదార్యము ధైర్యము - ఈ ఏడున్నూ అప్రయత్న
50 లీలా విలాసో విచ్ఛిత్తి ర్విభ్రమ కిలకించితం
మోట్టాయితం కుట్టమితం బిట్బోకో లలితం తథా
విహృతం చేతి విజ్ఞేయా దశభావా స్వభావజా
శ్రీ స్వభావమువలన సహజముగా) పుట్టినవి - అనగా మనోధర్మములు లీలా
దులు పది&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hz3ky3q5oauz8o0pqml6u6dr656lr6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230811</id>
    <revision>
      <id>587410</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5 28 పై ఇరువదింటికిని లక్షణములు నిర్వికారాత్మకాత్ సత్తా ద్భావా స్తత్రాద్యవిక్రియా మొదటిది భావము ఒకకాంత స్వభావమున అంతకుపూర్వము (ప్రియునిచూడక ముందు) ఏ విధమయిన వికృతియును ఉ...'</comment>
      <origin>587410</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2657" sha1="k8mu06wzskpxec9wgz5qbf4zgg8afkl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;5
28
పై ఇరువదింటికిని లక్షణములు
నిర్వికారాత్మకాత్ సత్తా ద్భావా స్తత్రాద్యవిక్రియా
మొదటిది భావము ఒకకాంత స్వభావమున అంతకుపూర్వము (ప్రియునిచూడక
ముందు) ఏ విధమయిన వికృతియును ఉండదు అట్టి నిర్వికార చిత్తమున ప్రియు
దర్శనమున మొదట పొడచూపిన వికారమే (ప్రేమవిషయమున) భావము
52 హేవాకసస్తు శృంగారో హావో ఒక్షిభ్రూ వికారకృత్
కనులయందు కనుబొమలయందు ఒక విధమయిన వికారమును పుట్టించు అతి
శయమయిన ప్రేమయే (స్వభావవి శేషమే) హావము
53 సాఎవ హేలా సువ్యక్తి శృంగార రససూచికా
ప్రేమాతిశయమును వ్యక్తముచేయుచు శృంగార రస సూచక మయినదియే
54 రూపోపభోగతారుణ్యైః శోభాంగానాం విభూషణం
ఆతిశయించిన ప్రేమ యౌవన సౌందర్యము - వీనివలన శరీరమందు ప్రవే
శించిన లావణ్యమే అందమే శోభ
-
55 మన్మథావాపిత ధ్యాసిత) చ్ఛాయా పైవ కాంతి రితి స్మృతా
మన్మధవికారముచే కలిగిన చక్కదనమే కాంతి
56 అనుల్బణత్వం మాధుర్యం
అతిశయించక అంతంతమాత్రము వ్యక్తమగు మధురగుణమే మాధుర్యము
57 దీప్తిః కాంతేస్తు విస్తర
అతిశయించిన అందమే - కాంతివిస్తారమే దీప్తి
58 నిస్సాధ్వసత్వం ప్రాగల్భ్యం
కలవరపాటు లేకపోవుటయే ప్రాగల్భ్యము
59 జాదార్యం ప్రశ్రయ స్పదా
పదా మర్యాదసడలని వృత్తమే ఉదారత ఔదార్యము
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k8mu06wzskpxec9wgz5qbf4zgg8afkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230812</id>
    <revision>
      <id>587411</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 6 60 చాపలా ఒ విహతాధైర్యం చిద్విృత్తి రవికతనా- చాపల్యముచే కొట్టబడని మనోవ్యాపారమే ధైర్యము 62 ప్రియానుకరణం లీలా మధురాంగ విచేష్టితైః తీయని వలపు చేష్టలచే ప్రియు ననుకరించుటయే ల...'</comment>
      <origin>587411</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="bmrv1j36uz8zdhrmetobe8es14nteqs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;29
6
60 చాపలా ఒ విహతాధైర్యం చిద్విృత్తి రవికతనా-
చాపల్యముచే కొట్టబడని మనోవ్యాపారమే ధైర్యము
62
ప్రియానుకరణం లీలా మధురాంగ విచేష్టితైః
తీయని వలపు చేష్టలచే ప్రియు ననుకరించుటయే లీల
తాత్కాలికో విశేషస్తు విలాసోంగ విక్రియాదిషు
ప్రియుని సమక్షమున చూపులో క్రియలో తాత్కాలికమయిన మార్పునకే
విలాసమని పేరు
63 ఆకల్పరచనాల్పాపి విచ్ఛిత్తిః కాంతిపోషకృత్
ఎంత అల్పమయినదయినా అందమును అతిశయముగనొనర్చు అలంకరణ
రచనయే విచ్ఛిత్తి
84 విభ్రమ స్త్వరయాకాలే భూషాస్థాన విపర్యయః
ఏదేనొక విశేష సమయమున తొందరపాటున అలంకారములు వ్యత్యాసముగా
ధరించుటయే విభ్రమము
85 క్రోధాశ్రుహర్ష భీత్యాదే స్సంకరః కిలికించితం
కోపము దుఃఖము సంతోషము భయము ఇత్యాదులోకే సమయమున సంధ
-చించ దానిని అనుసరించిన మిశ్రమరసభావమే కిలకించితము
66
మోట్టాయితం తు తద్భావభావనేష్ట కథాదిషు....
ప్రియుని నామోచ్చారణ కథాకథనములు విని వానిని భావించుటలో తన్మ
యత్వమునంది ఆ అనురాగము ప్రకటించుటయే మోట్టాయితము
67 సానందాం కుట్టమితం కుప్యే త్కేశాధరగ్రహే
ప్రియుడు తనవేణిని గాని అధరమును గాని స్పృశించగా లోన సంతసించియు
పైకి కోపము ప్రకటించుటయే (లేనికోపము) కుట్టమితము
68 గర్వాభిమానా దిష్టే ఒ పి బిబ్బోకోఒనాదరక్రియా
స్వీయగర్వము అభిమానము కారణముగా ప్రియునిపట్ల కపటమయిన(అనాదర
క్రియ) అలక్ష్యభావము (ఆదరములేమిని కన్పఱచుట బిబ్బోకము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bmrv1j36uz8zdhrmetobe8es14nteqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230813</id>
    <revision>
      <id>587412</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '69 30 సుకుమారాంగవిన్యాసో మసృణో లలితం భవేత్ నాయిక ప్రకటించు మధురమయిన అవయవ విన్యాసమే లలితము 70 ప్రాప్తకాలం నయద్ర్బూయా ద్వీడయా విహృతం హితత్ మంచి అవకాశము లభించినను సిగ్గున ప్రి...'</comment>
      <origin>587412</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2850" sha1="cik0ovkvtiw8yj4kclkcybc2gmqx3m5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;69
30
సుకుమారాంగవిన్యాసో మసృణో లలితం భవేత్
నాయిక ప్రకటించు మధురమయిన అవయవ విన్యాసమే లలితము
70 ప్రాప్తకాలం నయద్ర్బూయా ద్వీడయా విహృతం హితత్
మంచి అవకాశము లభించినను సిగ్గున ప్రియునితో మాటలాడక పోవుట
విహృతము
'నాయకుడు రాజుకాగా ఆతని సహాయులు
7 మంత్రి స్వంవో భయం
3
సఖా తస్యార్ధ చింతనే
మంత్రిగాని ప్రభువు తనకుతానుగాని ఇరువురును కలసికానీ రాజ్యతంత్రము
నడపుటలో ఒండొరులకు సహాయులు
72 మంత్రిణా లలిత శ్శేషా మంత్రిస్వాయత్త సిద్ధయః
నాయకుడయిన రాజు లలితుడయిన మంత్రి అధీనమున రాజ్యతంత్రమువిడచి
వివాదముల కాలము గడపును లలితుడుకాని ఇతరనాయకులు మంత్రి సహాయముతో
తమ కార్యములు సాధింతురు
73 ఋత్వి క్పురోహితౌ ధర్మే తపస్వి బ్రహ్మవాదినః
ధర్మవిషయమున ప్రభువునకు ఋత్విక్కు పురోహితుడు తపస్విజనము
బ్రహ్మవాదులు సహాయులు
74 సుహృత్కుమారాటవికా దండే సామంత సైనికాః
శిక్షావిషయమున (దండనీతిప్రయోగమున) ప్రభువునకు సహాయులు - స్నేహి
తులు రాజకుమారులు ఆటవికులు ఉద్యోగులు భటులును
75 అంతఃపురే వర్షవరాః కిరాతా మూక వామనాః
మ్లేచ్ఛాభీర శకారాద్యా స్స్వస్వ కార్యోపయోగినః
అంతఃపుర కార్యముల సహాయులు నపుంసకులు
కొండవారు మూగవారు
కుజ్జులు (వామనులు) మ్లేచ్ఛులు (అనాగరకులు) గొల్లలు ఉంపుడుకత్తె సోదరుడు
శకారుడు ఇత్యాదులు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cik0ovkvtiw8yj4kclkcybc2gmqx3m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230814</id>
    <revision>
      <id>587413</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 చ 76 జ్యేష్ఠ మధ్యాధమత్వేన సర్వేషాం చ త్రిరూపతా తారతమ్యాద్యథో క్తానాం గుణానాం చోత్తమాదితా - పై వివిధ శ్రేణులను మువ్విధముగ విభజించవచ్చును ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ అని. వారిగుణముల వ...'</comment>
      <origin>587413</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3325" sha1="h2vj6spcu6w62g19fky53ckqy0813uz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;31
చ
76 జ్యేష్ఠ మధ్యాధమత్వేన సర్వేషాం చ త్రిరూపతా
తారతమ్యాద్యథో క్తానాం గుణానాం చోత్తమాదితా
-
పై వివిధ శ్రేణులను మువ్విధముగ విభజించవచ్చును ఉత్తమ, మధ్యమ,
అధమ అని. వారిగుణముల వ్యత్యాసమున వారిశ్రేణి నిర్ణ యించనగును.
77 ఏవం నాట్యే విధాతవ్యో నాయక స్సపరిచ్ఛదః
-
బడవలెను
ప్రత్యేకించి ఈ తీరున నాటకమును, నాయకుడు అతని పరివారము ప్రదర్శింప
కైశిక్యాది వృత్తులు
778, తద్వ్యాపారాత్మికా వృత్తి శ్చతుర్థీ తత్రకై శికీ
గీత నృత్య విలాసాద్యైర్మృదు శ్శృంగార చేష్టితై :
నాయక చరితముపై ఆధారపడు రచనారీతులు నాలుగువిధములు, అందుకై శిక్
వృత్తి ఆటపాటలు, విలాసముల ద్వారా శృంగారము వ్యక్తముచేయుటచే మనసున
కుల్లాసము కూర్చును
79 నర్మ తత్స్ఫూర్హతతో స్ఫోటత ద్దర్భైశ్చతురంగికా
కై శికీ వృత్తి కంగములు నాలుగు.. నర్మనర్మస్ఫూర్జ, నర్మస్ఫోట, నర్మగర్భ అని,
80 వైదగ్ధ క్రీడితంనర్మ ప్రియోపచ్చందనాత్మకం
హాస్యనైవ స శృంగారథయేన విహితం త్రిధా
ఆత్మోపక్షేప సంభోగమానై శృంగార్యపి త్రిధా
శుద్ధ మంగం భయం ద్వేధాత్రేధా వాగ్వేషచేష్టితై
సర్వంసహాస్యమిత్యేవం నర్మాష్టాదశ
నర్మము ప్రియురాలి ననుసయించుట కుపకరించునది. చమత్కృతితో కూడిన
హాస్యవచనము అది కేవల హాస్యము; ప్రేమపూరితము, భయముతో కూడినది; అని
మువ్విధము ప్రేమయుతనర్మము తిరిగి మువ్విధము - స్వవిషయపూర్వగాధా సూచి
తము, ప్రియురాలి ననుభవించుట కయిన ఇచ్ఛ ప్రకటించునదన్యము; ఈర్ష్యాయుతము
మూడవది భయముతోకూడిన నర్మము ద్వివిధము శుద్ధమొకటి ఇంకొక భావమున&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h2vj6spcu6w62g19fky53ckqy0813uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230815</id>
    <revision>
      <id>587414</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 కంగభూతమగున దన్యము సర్మము పై విభేదముల కన్నింటికి వర్తించునది మువ్వీ ధము... వాగ్రూపము; దుస్తులకు సంబంధించినది: అభినయమునకు సంబంధించినది ఈ భేదములన్నియు కూడిన నర్మము పదునెని...'</comment>
      <origin>587414</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="8gg6f8syaggc2d2iww3zp06n7e7oorx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;32
కంగభూతమగున దన్యము సర్మము పై విభేదముల కన్నింటికి వర్తించునది మువ్వీ
ధము... వాగ్రూపము; దుస్తులకు సంబంధించినది: అభినయమునకు సంబంధించినది ఈ
భేదములన్నియు కూడిన నర్మము పదునెనిమిది విధములయినది.
81. నర్మస్ఫూర్జ స్సుధారంతో భయంతో నవసంగమే
నర్మస్ఫూర్జమన ప్రేమాతిశయము. ప్రియునితో ప్రియురాలు తొలిసారి కలియు
సమయము ఆరంభమున సుఖముగనుండి అంతమున భయము నాపాదించునది.
82 నర్మస్ఫోటస్తు భావానాం సూచితోల్పరసోలవై :
నర్మస్ఫోటమన ప్రేమను ప్రకటించుట. ఇంచుక రస సమన్వితభావములను
ఉద్రేకములేకుండ లోని ఆనందమును అంతగ సూచించుట
83. ఛన్న నేతృ ప్రతీచారో నర్మగర్భోఒర్థ హేతవే
అంగై స్సహాస్య నిరాన్యై రేభిరేషాఒత్ర కైశికీ
నర్మగర్భమన అనురాగాభివృద్ధి-ఛన్నముగా నాయకుడు కోరిక సఫలీకృత
మొనరించుకొనుటకై చేసిన కార్యము. ఇవి హాస్య హాస్యేతర అంగములు కైశికి
వృత్తికి సంబంధించినవి.
సాత్వతీ వృత్తి
84. విశోకా సాత్వతీసత్త్వ శౌర్య త్యాగా దయా ప్రైవై ః
సంలాపోత్థాపకా వస్యాంసాం ఘాట్యః పరివర్తకః
సాత్త్వతీవృత్తియందు శోకముండదు ధర్మము, శౌర్యము, త్యాగము దయ,
ఋజుత్వముతో కూడియుండును. ఇందు అంగములు నాలుగు
-
-
సంలాపము, (ప్రసం
గము). ఉత్థాపకము – ఎదురించుట, సాంఘాట్యము కలయికకు విఘ్నమాపాదించుట,
మైత్రి చెడగొట్టుట, పరివర్తనము - కార్యకలావము తారుమారుచేయుట (మార్చుట)
85 సంలాపకో గభీరోక్తి ర్నానాభావ రసా మిధః
వివిధ రసభావములు వెలువరించుచు ఇరువురు చేయు గంభీరప్రసంగము సంలా
పము - సంలాపక ము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gg6f8syaggc2d2iww3zp06n7e7oorx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230816</id>
    <revision>
      <id>587415</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 86 ఉత్థాపకు యత్రాదౌ యుద్ధాయోత్థాపయే త్పరం 1 - ఉత్థాపకమన ఒకడొరుని యుద్ధమునకు ఆహ్వానించుచు బొబ్బ పెట్టి పిల్చుట. 87. మంత్రార్థా దైవశక్త్యాదే స్సాంఘాట్యా స్సంఘభేదనం ఉపదేశము ల...'</comment>
      <origin>587415</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3121" sha1="k6fcnkq8oyvfsvffxztyuc3gl8lxjhq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;33
86 ఉత్థాపకు యత్రాదౌ యుద్ధాయోత్థాపయే త్పరం 1
-
ఉత్థాపకమన ఒకడొరుని యుద్ధమునకు ఆహ్వానించుచు బొబ్బ పెట్టి పిల్చుట.
87. మంత్రార్థా దైవశక్త్యాదే స్సాంఘాట్యా స్సంఘభేదనం
ఉపదేశము లాభము, దైవికము ఇత్యాదుల ప్రభావమున సంధి నుల్లంఘించు
టయే సాంఘాట్యము
88 ప్రారబ్ధి జ్ఞానకార్యాన్య కరణాత్ పరివర్తకః
పరివర్తకమన వృద్ధికి ఉన్ముఖమయి సాగిపోవుచున్న కార్యమును విడచి ఇంకొక
కార్య మారంభించుటయే పరివర్తకము
8. ఏ రంగై శ్చతుర్ధేయం సాత్త్వ త్యారభటీ పునః
మాయేంద్రజాల సంగ్రామ క్రోధోద్ధాంతాది చేష్టితై :
సంక్షిప్తి కాస్యాత్సం ఫేటో వస్తూతానావపాతనే
పైన వివరించిన తీరున సాత్వతి నాలుగు విభాగములు కలది. ఆరభటీవృత్తి
యందు కూడా నాలుగు విభాగములున్నవి. ఇందు మాయ, ఇంద్రజాలము, యుద్ధము.
కోపము, ఉంతి ఇత్యాదులు చేరియుండును. అంగములు సంక్షిప్తి, సంఫేట.
వస్తూతాన అవపాతన - అని
90. సంక్షిప్లవస్తురచనా సంక్షిప్తి శ్శిల్పయోగతః
పూర్వనేతృ నివృత్త్యాన్యే నేత్రాంతర పరిగ్రహాం
శిల్పచాతురిచే వస్తువును సంక్షిప్తపఱచుటయే సంక్షిప్తము అన్యులందరు
నాయకుడు తొలగిపోగా ఉపనాయకుడా స్థానము నాక్రమించుట సంక్షిప్తమని.
91. సంఫేటస్తు సమాఘాతః కృద్ధ సంర్భయోర్ద్వయోః
సంపేటమన ఇరువురు కోపముతో ఒండొరుల నెదిరించుట.
92. మాయాద్యుత్థాపితంవస్తు వస్తూత్థాపనమిష్యతే
జ్ఞాపనము
3
మాయ, ఇంద్రజాలములను ప్రయోగించి ఒకవస్తువును కల్పించుటయే వస్తూ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k6fcnkq8oyvfsvffxztyuc3gl8lxjhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/37</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230817</id>
    <revision>
      <id>587416</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 93. అవపాతస్తు నిష్క్రమ ప్రవేశ త్రాస విద్రవై: అవపాతమన రంగమున పాత్రల రాకపోకలు, భయోద్వేగములచే పారిపోవుట ఇత్యాదికము. 94. ఏభిరంగైశ్చతుర్ధేయం - పై నాలుగు విభాగములతో కూడినది ఆరభటీ...'</comment>
      <origin>587416</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2641" sha1="dsev3z6b656t5kqy2ygg6s0zr09br9n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;34
93. అవపాతస్తు నిష్క్రమ ప్రవేశ త్రాస విద్రవై:
అవపాతమన రంగమున పాత్రల రాకపోకలు, భయోద్వేగములచే పారిపోవుట
ఇత్యాదికము.
94. ఏభిరంగైశ్చతుర్ధేయం -
పై నాలుగు విభాగములతో కూడినది ఆరభటీవృత్తి.
35 నార్తవృత్తిరతఃపరా
చతుర్థీ భారతీసా..పివాచ్యా నాటకలక్షణే
కైశికిం సాత్త్వం చార్థవృత్తిమారభటీమితి
పఠంతః పంచమీంవృత్తి మౌద్భటాః ప్రతిజానతే
పై మూడు వృత్తులు కాక నాలుగవది భారతీవృత్తి నాటక వివరణమున
భారతీవృత్తి వివరించబడును ఉద్భటుని అనుయాయులు అయిదవవృత్తి కలదందురు.
అది వారికే తెలియును
ఈ వృత్తులు ఉపయోగింపబడు రసముల వివరము
96. శృంగారే కైశికీ వీరేసాత్త్వతీ, ఆరభటీపునః
రనేరౌద్రేచభీభత్సే, వృత్తిః సర్వత్రభారతీ
కైశికీవృత్తి శృంగారరసమందును. సాత్త్వతీవృత్తి వీరరసమందును, ఆరభత్
వృత్తి రౌద్ర, భీభత్సరసములయందును భారతీవృత్తి అన్ని (నవ) రసములయందును
ఉపయోగించనగును
పాత్రల వేషభాషాదులు దేశ కాలములు
97. దేశ భాషా క్రియా వేష లక్షణాస్యుః ప్రవృత్తయః
లోకా దేవావగమ్యైతా యధౌచిత్యం ప్రయోజయేత్
పాత్రకు సంబంధించిన దేశము ననుసరించి భాష క్రియ వేషము రచించ
వలెను. లోకమును పరిశీలించియే నాటక రచయిత ఈ వివరములు సేకరించి కూర్చ
వలెను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dsev3z6b656t5kqy2ygg6s0zr09br9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230818</id>
    <revision>
      <id>587417</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '35 98. పార్యంతు సంస్కృతం నౄణాం అనిచానాం కృతాత్మనాం లింగినీనాం మహాదేవ్యా మంత్రిజా వేశ్యయోః క్వచితో ఉత్తమ వంశీయులు, భక్తులు, విద్వాంసులు, సన్యాసినులు, మహాదేవికీ సంబంధించినవా...'</comment>
      <origin>587417</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3314" sha1="13wdxb5pz086gus4jfh27j97zj8z7b0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;35
98. పార్యంతు సంస్కృతం నౄణాం అనిచానాం కృతాత్మనాం
లింగినీనాం మహాదేవ్యా మంత్రిజా వేశ్యయోః క్వచితో
ఉత్తమ వంశీయులు, భక్తులు, విద్వాంసులు, సన్యాసినులు, మహాదేవికీ
సంబంధించినవారు మంత్రికుమార్తెలు, ఆస్థాన వేశ్యలు ఇత్యాదులపట్ల సంస్కృత ముప
యోగించ వలెను.
99. స్త్రీణాంతు ప్రాకృతం ప్రాయః సౌరనే వ్యధ మేషుచ
సామాన్యముగా శ్రీపాత్రలకు ప్రాకృత భాషయే ఉపయోగించవలెను నీచుల
విషయమున సౌర సేని వాడవలెను.
100, పిశాచాత్యంతనీచాదౌ పైశాచం మాగధం తథా
యద్దేశం నీచపాత్రం య తద్దేశం తస్యభాషితం
కార్యతళ్చోత్తమాదీనాం కార్యోభాషావ్యతిక్రమః
పిశాచములు అతినీచపాత్రలు, ఇత్యాదులకు, పైశాచీ మాగధీ, భాషలుపయో
గించవలెను నీచపాత్ర నివసించు దేశమేదియో ఆ దేశమునకు సంబంధించిన భాష
వాడనగును
ఒక ప్రత్యేక ప్రయోజనము కొరకు ఉత్తమపాత్ర అనంతర పాత్రలు
వాడు భాషలు పరివర్తనము చేయవచ్చును. మార్చవచ్చును.
ఎవరి నేవిధముగ పిలువవలయును?
101. భగవంతో వరై ర్వాచ్యా విద్వదేవర్షి లింగినః r
విప్రామాత్యా గ్రజా శ్చార్యా నటీ సూత్రభృతౌ మిథః
పూజ్యులు, విద్వాంసులు దేవర్షులు, సన్యాసులు, బ్రాహ్మణులు, మంత్రులు,
వీరిని అని సంబోధించ వలెను ఆ విధముగనే నటీసూత్రధారులు
ఒండొరులను పిలువవలెను ఆర్యా ఆర్యే అని
ఆర్యా
102. రథీ సూతేన చాయుష్మాన్ పూజ్యైః శిష్యాత్మజానుజాః
వత్సేతి రాతః పూజ్యోఒపిసుగృహీతాభిధ స్తు తైః
శిష్యులను వత్స అని పిలువవలెను. శిష్యులు గురువులను, పూజ్యులను తాత
అని, సుగృహీతాభిధ అని పూజ్యనామ అని పిలువవలెను&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>13wdxb5pz086gus4jfh27j97zj8z7b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230819</id>
    <revision>
      <id>587418</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 103. భావోనుగేన సూత్రీచ, మారేత్యేతేన సోఒపిచ సూత్రధారమారీషు లొండొరులను భావ అని సంబోధించవలెను. 104. దేవః స్వామీతి నృపతి ర్భృత్యై దృష్టేతి చాధమైః ఆమంత్రణీయాః పఠిన జ్యేష్ఠ మధ్యా...'</comment>
      <origin>587418</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="eswhxosv2qgdr42e4uvq5fytlk7homw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;36
103. భావోనుగేన సూత్రీచ, మారేత్యేతేన సోఒపిచ
సూత్రధారమారీషు లొండొరులను భావ అని సంబోధించవలెను.
104. దేవః స్వామీతి నృపతి ర్భృత్యై దృష్టేతి చాధమైః
ఆమంత్రణీయాః పఠిన జ్యేష్ఠ మధ్యా ధమైః స్త్రియః
రాజును భృత్యులు దేవా స్వామీ అనవలెను. అధములు ప్రభువును భట్ట అని
పిలువవలెను. స్త్రీలు ఎవరైనా ప్రభువును సతిని సంబోధించినట్లే సంబోధించవలెను.
105 సమా హవేతి ప్రేష్యచ హంజే వేశ్యాజ్ఙుకా తథా
కుట్టిన్యంబేత్యనుగతైః పూజ్యవా జరతీజనైః
విదూషకేణ భవతీ రాష్ట్రీ చేటీతి శబ్ద్యతే
సమానులు స్త్రీలు తమలో తాము హలాఅనియు, పనికత్తె &quot;దాసిని&quot; హంకే
అని సమాధానమీయ వలయును. ఆస్థాన వేశ్యను అజ్జుకా అనవలెను. పూజ్యురాలు.
ముసలి ఆమెను జనము పూజ్యురాలా, లేక అంబా అని సంబోధించవలెను, చేటిరాణిని
రాజీ అనవలయును విదూషకుడు రాణిని భవతీ అనవలయును
108. చేష్టగుణోదాహృతి సత్త్వభావా
నశేషతో నేతృద విభిన్నాన్
కోవక్తుమీశోధరతో న యో వా
యో వా న దేవః శశిఖండమౌలిః
నాయక గుణాదివి శేషముల శేషము తెలుప సామాన్యులకు సాధ్యముకాదు.
అందుకు ఈశ్వరుడో భరతమునియో సమర్థులు. అనగా ధనంజయుడు తనకృతి
రేఖామాత్రముగనే నాట్యవేదమును వివరించునని నమ్రతతో తెల్పెను
రెండవ ప్రకాశము పరిసమాప్తి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eswhxosv2qgdr42e4uvq5fytlk7homw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230820</id>
    <revision>
      <id>587419</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '37 ఈ రెండవ ప్రకాశమున మననము చేయదగిన కొన్ని ఉదాహరణ శ్లోకములు. త్యాగమునకు . శ్లో త్వచంకర్ణః శిబిర్మాంసం జీవం జీమూతవాహన 3 3 దదౌదధీచిరస్ధని నాస్త్యదేయం మహాత్మనాం శౌచము . అనమనోనైర...'</comment>
      <origin>587419</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2316" sha1="cpycqa8r41hv1kad5z94v0tokmzn63r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;37
ఈ రెండవ ప్రకాశమున మననము చేయదగిన కొన్ని ఉదాహరణ శ్లోకములు.
త్యాగమునకు .
శ్లో త్వచంకర్ణః శిబిర్మాంసం జీవం జీమూతవాహన
3
3
దదౌదధీచిరస్ధని నాస్త్యదేయం మహాత్మనాం
శౌచము . అనమనోనైర్మల్యము కామాదులకు వశముకాకుండుట. ఇందుకు
ఉదాహరణము.
శ్లోకా త్వం శుభే కన్య పరిగ్రహో వా కింవా మదభ్యాగమ కారణంతే
ఆచక్ష్వ మత్వా వశినాం రఘూణాం మనః పరస్త్రీ విముఖ ప్రవృత్తి
నాగానందమున ధీరోదాత్తుని విషయమున కొన్ని ఉదాహరణములు.
$
శ్లో శిరాముడై స్యందతఏవ రక్తమద్యాపి దేహేమమ మాంసమ స్తి
తృప్తిం న పశ్యామి తవైవ తావత్కం భక్షణా,
గరుడునితో జీమూతవాహనుడు
త్వం విర్మన్
శ్లో ఆహూతస్యాభిషేకాయ విసృష్టస్యవనాయద
నమయా లక్షితి స్తస్య స్వల్పోఒస్యాకారవిభ్రమః
శ్రీరామచంద్రుని విషయము.
సదుపగ్రహమునకు
శ్లో ఏతే వయ మమీ దారాః కన్యేయం కులజీవితం
బ్రూత యేనాత్ర వ కార్య మనాస్ధా బాహ్యవస్తుషు
అధీరా సాశ్రుపరుషాక్షరం .
శ్లో యాతు యాతు కిమనేన తిష్ఠతా ముంచముంచ సఖి
మాదరం కృథాః
ఖండితాధరకలంకితం ప్రియం శక్నుమో న నయనై ర్నిరీక్షితుం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cpycqa8r41hv1kad5z94v0tokmzn63r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230821</id>
    <revision>
      <id>587420</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రత ప్రగల్భ 1 38 శ్లో। కాంతే తల్పముపాగతే విగలితా నీవీ స్వయంబంధనా ద్వాసః ప్రళ్ల థ మేఖలాగుణిధృతంకించిన్నితంటే స్థితం ఏతావత్సఖి వేది కేవలమహం తస్యాంగసంగే పునః సౌ కాస్మి రతం ను...'</comment>
      <origin>587420</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2147" sha1="de50sfe2szkly4jbkn2sf0euks7h7rm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;రత ప్రగల్భ
1
38
శ్లో। కాంతే తల్పముపాగతే విగలితా నీవీ స్వయంబంధనా
ద్వాసః ప్రళ్ల థ మేఖలాగుణిధృతంకించిన్నితంటే స్థితం
ఏతావత్సఖి వేది కేవలమహం తస్యాంగసంగే పునః
సౌ కాస్మి రతం ను కిం కధమితి స్వల్పాపి
ఏకకాలమున ఇరువురు నాయికలను అనునయించుట
స్మృతిః
శ్లో దృష్ట్వికాసనసంస్థితే ప్రియతమే పశ్చాదు పేత్యాదరా
దేకస్యా నయనే నిమీల్య విహిత క్రీడానుబంధచ్చలః
ఈషద్వక్రితకంధరః సపులకః ప్రేమోల్ల సన్మానసా
మంతర్హిసలసత్కపోలఫలకం ధూర్తో ఒపరాం చుంబతి
అన్యోడ : నాయాకాంతరసంబంధము కలది
శ్లో దృష్టిం హే ప్రతి వేశిని క్షణమిహాప్యస్యిన్న హేదాస్యసి
ప్రాయేణాస్య -శిశోః పితా న విరసాఃకౌపీరపః పాస్యతి ।
ఏకాకిన్యపి యామి తద్వరమిత ప్రోత స్తమాలాకులం
నీరంధ్రా స్తనుమాలిఖంతు జరరచ్ఛేదానల గ్రంథయ
ఖండిత
శ్లో నవనఖపదమంగం గోపయస్యంచుకేన
స్థగయసి పునరోష్ఠం పాణినా దంతదష్టం
ప్రతిదిశ మపర స్త్రీ సంగళంసీ విసర్ప
న్నవపరిమలగంధః కేన శక్యో వరీతుం
1&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>de50sfe2szkly4jbkn2sf0euks7h7rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230822</id>
    <revision>
      <id>587421</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '39 స్త్రీలకు ఆయత్నజములయిన శోభాదులు. శాకుంతలమున 3 శ్లో అనాఘ్రాతం పుష్పం కిసలయమలూనం కరర్లు హై రనావిద్ధం రత్నం మధు నవమనాస్వాదితరసం అఖండం పుణ్యానాం ఫలమివ చ తద్రూపమనఘం న జానే భ...'</comment>
      <origin>587421</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1010" sha1="pcd73uh14bkawqqtu04h912529iftol" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;39
స్త్రీలకు ఆయత్నజములయిన శోభాదులు.
శాకుంతలమున
3
శ్లో అనాఘ్రాతం పుష్పం కిసలయమలూనం కరర్లు హై
రనావిద్ధం రత్నం మధు నవమనాస్వాదితరసం
అఖండం పుణ్యానాం ఫలమివ చ తద్రూపమనఘం
న జానే భోక్తారం కమిహ సమువస్థాస్యతి విధిః |
మాధుర్యము (శాకుంతలము)
శ్లో సంనిజమనువిద్ధం శైవలేనాపి రమ్యం
మలినమపి హిమాంశోర్లక్ష్మ లక్ష్మీంతనోతి
ఇయమధికమనోక్షా వల్క లేనాపి తన్వీ
కిమిన హి మధురాణాం మండనం నాకృతీనాం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pcd73uh14bkawqqtu04h912529iftol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230823</id>
    <revision>
      <id>587422</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మూడవ ప్రకాశము 1. ప్రకృతిత్వా దథాన్యేషాం భూయో రసపరిగ్రహాత్ సంపూర్ణ లక్షణత్వాచ్చ పూర్వం నాటకముచ్యతే చెప్పబోవులక్షణములు సంపూర్ణముగానుండి రసములన్నిటితో కూడినదయి పది విధమ...'</comment>
      <origin>587422</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="5di25gyp485owocma51t5grmjtr130o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;మూడవ ప్రకాశము
1. ప్రకృతిత్వా దథాన్యేషాం భూయో రసపరిగ్రహాత్
సంపూర్ణ లక్షణత్వాచ్చ పూర్వం నాటకముచ్యతే
చెప్పబోవులక్షణములు సంపూర్ణముగానుండి రసములన్నిటితో కూడినదయి
పది విధములయిన రూపకములకు మూలమయినది కనుక ముందుగా నాటకమును
గూర్చి వివరింతును.
నాటకారంభము
2. పూర్వరంగం విధాయాదౌ సూత్రధారే వినిర్గతే
ప్రవిశ్య తద్వదపరః కావ్య మస్థాపయేన్నట
wwwww
నాటకము ప్రదర్శింపబడుటకు ముందుగా సూత్రధారి పూర్వరంగము... దేవతా
నమస్కారాదికము తీర్చి వెడలిపోయిన తరువాత అతనివంటివాడే ఇంకొకపాత్ర
ధారి రెండవసూత్రధారి .
- (నటుడు) ప్రవేశించి నాటకమునకు ఉపక్రమణిక
తెల్పును ప్రదర్శింపబోవు నాటకము పేరు, నాటకకర్త, ఆతనికి ర్తి ప్రతిష్ఠలు ఇత్యాదులు
-
వివరించును.
3. దివ్యమర్త్యే సతద్రూపో మిశ్రమన్యతర స్తయోః
సూచ్యే ద్వస్తు బీజంవా ముఖం పాత్ర మథాపివా
ఆ రెండవ సూత్రధారి దివ్యమో, మర్త్యమో, దివ్యమర్త్యమో (మిశ్రమము)
అయిన నాటకమును ఆరంభించుచు తత్సంబంధమయిన వస్తువునో, బీజమునో, ముఖ
మునో, (ఆరంభము) లేక రంగమునకు రానున్న ఒక పాత్రనో సూచించవలెను
ఉదా వస్తువు. ఉదాత్తరాఘవమున ఆదిలో రాముని ప్రశంసయున్నది.
సూచన.
-
వస్తు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5di25gyp485owocma51t5grmjtr130o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230824</id>
    <revision>
      <id>587423</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '41 బీజము రత్నావళిలో అభిమతవస్తువును విధి ద్వీపాంతరమునుండియయినను తెచ్చి కూర్చుననుట బీజము సూచితము - పాత్ర. శకుంతలమున &quot;ఈరాజుదుష్యంతుడు లేడిచే ఆకర్షించ బడినటులు - అనుటలో వచ్చు...'</comment>
      <origin>587423</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3558" sha1="nbgjvs3qmccy4l770t93ypbb7d7ye49" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;41
బీజము రత్నావళిలో అభిమతవస్తువును విధి ద్వీపాంతరమునుండియయినను తెచ్చి
కూర్చుననుట బీజము సూచితము
-
పాత్ర. శకుంతలమున &quot;ఈరాజుదుష్యంతుడు లేడిచే ఆకర్షించ బడినటులు -
అనుటలో వచ్చుచున్న పాత్ర సూచితము
B
4. రంగంప్రసాద్య మధురై • శ్లోకై: కావ్యార్థ సూచ కై
ఋతుం కంచిదుప్తాదాయ భారతీవృత్తి మాశ్రయేత్
నాటకవస్తువును సూచించు మధురమయిన శ్లోకములచే సభికులనానందవఱచి
భారతీవృత్తి నాశ్రయించి నటులు పరస్పర సంభాషణమున లలితము మధురము
అయిన సంభాషణతో సభికులను నాటకమున కుమ్ముఖులుగా చేయుటయే భారతీవృత్తి)
సముచితమయిన ఒక ఋతువును వర్ణించవలెను.
5. భారతీ సంస్కృత ప్రాయో వాగ్వ్యాపారో నటాశ్రయః
భేదైః బ్రరోచనాయుకై ర్వీధీ ప్రహసనములై :
నటులు ప్రయోగించునది సంస్కృతమునే ఆశ్రయించి ప్రవర్తించబడునది
భారతీవృత్తి. ప్రస్తావనముననే ఇది నాలుగువిధములు ప్రరోచన వీధి ప్రహసనము
ఆముఖము అని భారతీవృత్తి శ్రీపాత్రలద్వారా నిర్వహించబడరాదు )
6 ఉన్ముఖీ కరణంతత్ర ప్రశంసాతః ప్రరోచనా
సభికులను నాటకమున కుస్ముఖులుగా చేయుటయే ప్రరోచన - ఆడబోవు
నాటకమునం దభిరుచికి అంకురార్పణము.
7. వీథీ ప్రహసనం చాపి స్వప్రసంగే ఒభిధాన్యతే
వీథ్యంగా న్యాముఖాంగత్వా గుచ్యంతే
ఒత్తైవ తత్పును
అన్యత్ర ప్రసంగమున వీధీ ప్రహసనములు తెలుపబడును
నకు అంగములు కనుక ఇట పేర్కొనబడినవి.
8 సూత్రధారో నటీంబ్రూతే మార్షంవాద విదూషకం
స్వకార్యం ప్రస్తుతాక్షేపి చిత్రోక్త్యా యత్తదాముఖం
అవి అముఖము
సూత్రధారి భారతీవృత్తి నాశ్రయించి నటి, మారిష విదూషకులలో నొకరితో
ప్రయోగింపబోవు నాటకమునుగూర్చి ప్రసంగించుటయే ఆముఖములేక ప్రస్తావన&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nbgjvs3qmccy4l770t93ypbb7d7ye49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230825</id>
    <revision>
      <id>587424</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42 9. తత్రస్యుః కఠోద్ఘాత ప్రవృత్తకం ప్రయోగాతిశయశ్చాథ వీధ్యంగాని త్రయోదశ ప్రస్తావన మూడువిధములు - కరోద్ఘాతము, ప్రవృత్తకము, ప్రయోగాలి శయముఅని వీథికి అంగములు పదియును మూడు. 10. స్...'</comment>
      <origin>587424</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3198" sha1="4kebz085mek2n45kggt48al43t67ucd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;42
9. తత్రస్యుః కఠోద్ఘాత ప్రవృత్తకం
ప్రయోగాతిశయశ్చాథ వీధ్యంగాని త్రయోదశ
ప్రస్తావన మూడువిధములు
-
కరోద్ఘాతము, ప్రవృత్తకము, ప్రయోగాలి
శయముఅని వీథికి అంగములు పదియును మూడు.
10. స్వేతివృత్తసమంవాక్య మర్థంవా యత్రసూత్రీణః
గృహీత్వా ప్రవిశేత్పాత్రం కఠోద్ఘాతో ద్విరై వసః
కఠోద్ఘాతమన నాటకమారంభించుట ఇందుసూత్రధారి వాక్యమునుగాని,
వాక్యార్థమునుగాని తనవృత్తముతో సంబంధించినదానిని గ్రహించుచునే పాత్రరంగ
మున ప్రవేశించుట. ఈ కరోద్ఘాతము రెండువిధములు
11. కాలసామ్యసమాక్షిప్త ప్రవేశస్యాత్ప్రవృత్తకం
ఋతువర్ణన ననుసరించి దానికి ఆకాలసామ్యతకు సమమయిన స్వభావముకల
పాత్ర రంగమున ప్రవేశించుటయే ప్రవృత్తకము ప్రవర్తకమని నామాంతరము.
-
12. ఏషోయ మిత్యుపక్షేపా త్సూత్రధార ప్రయోగతః
పాత్రప్రవేశో యత్ప్ర షా ప్రయోగాతిశయో మతః
సూత్రధారునివాక్యము &quot;ఇదిగో ఇపుడు&quot; అను దానిననుసరించి ఆవిధముగ
సూచించబడిన పాత్ర, రంగమున ప్రవేశించుట - దీనిని ప్రయోగాతిశయ మందురు.
శకుంతలలో &quot;ఇదియేదుష్యంతు&quot; డన్నట్లు వీధ్యంగములు పదియును మూడు
18. ఉద్ఘాట్య కావలిగితే ప్రపంచ త్రితే చలం
వాక్కే ల్యధిబలే గండ మవస్యంది నాలికే
అసత్ప్రలాప వ్యాహార మృదవాని త్రయోదశ
14. గూఢార్థ పదపర్యాయ మాలాప్రశ్నోత్తరస్యవా
యత్రాన్యోన్యం సమాలాపో ద్వేధోద్ఘాట్యం తదుచ్యతే
ఉద్ఘాట్యకమైన అర్థము గూఢముగానున్న పదముల మాలిక. లేదా ఇరువురి
సంభాషణ - ప్రశ్నోత్తరమాలిక, ఇట్లు ఇది రెండు విధములు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4kebz085mek2n45kggt48al43t67ucd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230826</id>
    <revision>
      <id>587425</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '43 15. యత్రై కత్ర సమావేశా క్కార్యమన్యత్ర సాధ్యతే ప్రస్తుతేఒన్యత్రవాఒన్యత్స్యా చ్ఛావలగితం ద్విధా | ఆవలిగితము ద్వివిధము రెండు కార్యములు వెంట వెంట వచ్చినవికాగా అమ కొనిన దొకటి...'</comment>
      <origin>587425</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="lo0sub6v7n36no1e6p9dy8zw0zr5si0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;43
15. యత్రై కత్ర సమావేశా క్కార్యమన్యత్ర సాధ్యతే
ప్రస్తుతేఒన్యత్రవాఒన్యత్స్యా చ్ఛావలగితం ద్విధా |
ఆవలిగితము ద్వివిధము రెండు కార్యములు వెంట వెంట వచ్చినవికాగా అమ
కొనిన దొకటి అనుసరించినది మరియొకటి అగుట ఒక విధము. ప్రస్తుతము సాగుచున్న
కార్యప్రవర్తనమున మార్పుకలిగి అనుకొనినట్లుకాక ఇంకొకవిధమున కొనసాగుట
రెండవది.
16 అసద్భూతమ్మిధఃస్తోత్రం ప్రపంచో హాస్యకృన్మతః
-
ప్రపంచమన ఇరువురు ఒండొరులను ప్రశంసించుకొనుట. అప్రశంస
సత్యేతరమై నవ్వుపుట్టించున దగును
17. శ్రుతిసామ్యా దనేకార్థ యోజనం త్రిగతం త్విహ
నటాది త్రితయాలాపః పూర్వరంగే తదిష్యతే
తిగతమన శబ్దసామ్యముచే (ధ్వని) ఒకే పదమునకు మూడర్థములు పొనగుట.
దీనినే పూర్వరంగమున మువ్వురు పాత్రలమధ్య సంభాషణమని కొందఱందురు.
18 ప్రియాభై రప్రియై ర్వాక్యై ర్విలోభ్య ఛలనాచ్ఛలం
ఛలమన ప్రియములవలె భాసించే అప్రియవాక్యములు ప్రయోగించి
చుటయే.
19 వినివృత్త్యన్య హక్కేలీ ద్విష్టి ప్రత్యుక్తితో ఒపివా
వాక్కేలి ప్రసంగమధ్యమున ఆగిపోవుటలేదా ఒకేవిధమయిన సమాధానము
రెండుమూడుసార్లు చెప్పుట
20 ఆన్యోన్య వాక్యాధిక్యోక్తిః స్పర్ధయా ఒధిబలం భవేత్
అధిబలమన ఇరువురు తమ ప్రసంగమున ఒకరినొకరు మించుటకు
ప్రయత్నించుటయే
21. గండు ప్రస్తుత సంబంధి భిన్నార్ధం సహసోదితం
గండమన ప్రస్తుతమునకు సంబంధించినదేఆయి ఇంకొక విషయము పై
హఠాత్తు అన్నమాట&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lo0sub6v7n36no1e6p9dy8zw0zr5si0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230827</id>
    <revision>
      <id>587426</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 22 రసో క్తస్యా న్యథా వ్యాఖ్యా యత్రావస్యందితం హి తత్ అవస్యందితమన ఉచ్చరించిన వాక్యమునకు రసమువలన స్ఫురించే పరికరము వలన అన్యభావ్యాఖ్యానించుట (వాక్యార్థమునకు భిన్నముగాచెప్...'</comment>
      <origin>587426</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="d0icqh2meuydezdsn4ndev8nsmwlyh5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;44
22 రసో క్తస్యా న్యథా వ్యాఖ్యా యత్రావస్యందితం హి తత్
అవస్యందితమన ఉచ్చరించిన వాక్యమునకు రసమువలన స్ఫురించే పరికరము
వలన అన్యభావ్యాఖ్యానించుట (వాక్యార్థమునకు భిన్నముగాచెప్పుట)
23. సోవహాసా నిగూఢార్థా నాలికై వ ప్రహేలికా
నాలిక అనే అర్థముస్ఫురించనిది హాస్యము పుట్టించునది అగు పదమో వాక్యమో
24. అసంబద్ధ కథాప్రాయో సత్ప్రలాపో యథోత్తరః
సందర్భ కూన్యమయిన ప్రసంగమే అసత్ప్రలాపము.
25. అర్థమే వ్యాహారో హస్యలోభకరంవచః
వ్యాహారమన నవ్వును కోరికను పుట్టించునది
హాస్య ప్రసంగము
అయి అన్యునికొఱకు ప్రవర్తించిన
26. దోషగుణా గుణాదోషా యత్రిస్యు ర్మృదవం హి తత్
మృదవమన దోషములు గుణములుగాను గుణములు దోషములుగాను పరి
గణింపబడుట.
ఈ అంగముల ఉపయోగము
27 ఏషామన్యతమేనార్థం పాత్రంచాక్షిప్య సూత్రభృత్
ప్రస్తావనాంతే. నిర్దిచ్ఛేత్తతో వస్తు ప్రపంచయేత్
ఇంతకు వివరించిన పదియును మూడు అంగములలో ఏదేనొకదానిని ప్రయో
గించి సూత్రధారి వస్తువును పాత్రను సూచించి ప్రస్తావన ముగించి రంగమునుండి
నిష్క్రమించి తరువాత నాటకమును ప్రదర్శించ వలయును
ఆధికారిక ఇతివృత్త నిర్ణయము
28. అభిగమ్యగుడై ర్యుక్తో ధీరోదాత్తః ప్రతాపవాన్
కీర్తికామో మహోత్సాహ సయ్యాస్త్రాతా మహీపతిః
ప్రఖ్యాతవంశో రాజర్షి ర్దివ్యో వా యత్రనాయకః
తత్ప్రఖ్యాతం విధాతవ్యం వృత్తమత్రాధికారికం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d0icqh2meuydezdsn4ndev8nsmwlyh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230828</id>
    <revision>
      <id>587427</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '45 పైన వివరించిన గుణగణములుగల నాయకుని ప్రఖ్యాతదుయిన వృత్తము వస్తువుగా గ్రహించవలెను. అదియే అధికారికవస్తువు కథానుసరణము. 29. యత్రా నుచితం కించి న్నాయకస్య రసస్యవా విరుద్ధం తత్ప...'</comment>
      <origin>587427</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2852" sha1="feh4sdtmbz48s9mqk41vsyx54wq85gz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;45
పైన వివరించిన గుణగణములుగల నాయకుని ప్రఖ్యాతదుయిన వృత్తము
వస్తువుగా గ్రహించవలెను. అదియే అధికారికవస్తువు
కథానుసరణము.
29. యత్రా నుచితం కించి న్నాయకస్య రసస్యవా
విరుద్ధం తత్పరిత్యాజ్య మన్యధా వా ప్రకల్పయేత్
విశ్రుతమయిన మూలకథను గ్రహించి నాయకునకుగాని రసమునకుగాని అను
చితమయిన అంశమును విడిచిపెట్టిగాని మార్చి - కల్పించి కాని నాటకమును రచించ
వలెను
వస్తురచనా క్రమము
30 ఆద్యంతమేవం నిశ్చిత్య పంచధా తద్విభజ్యచ
ఖండశః సంధిసంజ్ఞాంశ్చ విభాగానపి ఖండయేత్
పై విధమున సముచితవస్తువునుగ్రహించి ఆద్యంతములు నిర్ణయించి దాని
నయిదుభాగములుచేసి అనంతరము చిన్న విభాగములు సంధులు నిర్ణయించుకొనవలెను.
31. చతుష్షష్టిస్తు తానిస్యు రంగాని త్యపరంతధా
పతాకావృత్త మప్యూన మేకాద్యై రనుసంధిఖిః
అంగాన్యత్ర యథాలాభ మసంధిం ప్రకరీంన్యనేత్
అంగములు అరువదినాలుగు, పతాకయందలి ఉపవిషయములు, సన్ని విశేములు,
ఆధికారిక వస్తువునందుకున్న ఒకటి రెండుతక్కువగా అనుసంధు లుంచవలెను పతాక
యందలి ప్రకరిపట్ల సంధి ప్రయోగించరాదు
32. ఆదౌ విష్కంభకంకుర్యాదంకంవా కార్యయుక్తి తః
కార్యానుకూలముగ ఆదిలో విష్కంభముకాని అంకముగాని రచించవలెను.
33 అపేక్షితంపరిత్యాజ్య నీరసం వస్తువిస్తరం
యదాసందర్శయేచ్చేషం కుర్యాద్విష్కంభకంతదా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>feh4sdtmbz48s9mqk41vsyx54wq85gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230829</id>
    <revision>
      <id>587428</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 విస్తారమయిన వస్తువులో కావలసినంత (ఉచితమయినదానిని గ్రహించి నీరసభాగమును రసహీనమయినవస్తువును పరిత్యజించవలయును. ఆ నీరసవస్తువును కొంత నాటక సంవిధానమునకు కథాసందర్భమునకై, వివ...'</comment>
      <origin>587428</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3218" sha1="kfgzkiv8qjdd9sasdxc1ymzi8sdhd6f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;46
విస్తారమయిన వస్తువులో కావలసినంత (ఉచితమయినదానిని గ్రహించి
నీరసభాగమును రసహీనమయినవస్తువును పరిత్యజించవలయును. ఆ నీరసవస్తువును
కొంత నాటక సంవిధానమునకు కథాసందర్భమునకై, వివరించవలసినచో (అయ్యది
అంకమున ప్రదర్శించరానిదేక నుక తేదిలో విష్కంభమును కూర్చవలయును
34. యదాతు సరసంవస్తు మూలాదేవ ప్రవర్తతే
ఆదావేవ తదాంక స్యా దాముఖక్షేప సంశ్రయః
ఆదినుండియే రసవంతమగువస్తువు లభించిన పైన తెల్పిన విధముగా అంకము
తోనే ప్రదర్శన మారంభించనగును.
అంకమున పాత్రలు
35. ప్రత్యక్ష నేతృచరితో బిందువ్యా ప్తిపురస్కృతః
అంకో నానాప్రకారార్థ సంవిధాన రసాశ్రయః
అంకమన నాయకచరితమునే ప్రదర్శించునది. బిందువు గర్భమునందుకలది,
పలువిధములయి సాధించదగిన లక్ష్యములతో కూడినది. పలుసంవిధానములు రసములు
నింపుకొన్నది.
రసములు - వానిఉపయోగములు
36. అనుభావ విభావాభ్యాం స్ధాయినా వ్యభిచారిభిః
గృహీతము కైః కర్తవ్య మంగినః పరిపోషణం
అంగి -
ముఖ్యరసము అనుభావములచే వ్యాప్తినంది. విభావములచే నిశ్చ
యించబడి, వ్యభిచారీభావములచే ఆముఖ్యరస మొకసారి కై కొనబడుచు మరియొక సారి
విడువబడుచు, సాత్త్విక భావములచే అనుభూతికి వచ్చుస్థాయీ భావమే రసము అయి
సాగిపోవలయున
37 నచాతిరపతోవస్తు దూరంవిచ్ఛిన్నతాం నయేత్
రసంవా నతిరోదద్యా ద్వస్త్వలంకార లక్షణే :
రసవిస్తృతిచే వస్తువు చిరము విఘటితము కారాదు ఆవిధముగనే వస్తుసంబంధి
విషయబాహుళ్యముచేతను, అలంకార విశేషములచేతను రసమును కప్పివేయరాదు .&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kfgzkiv8qjdd9sasdxc1ymzi8sdhd6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230830</id>
    <revision>
      <id>587429</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '47 8. ఏకో రసోంఒగీకర్తవ్యో వీరః శృంగార ఏవవా అంగమన్యే రసాస్సర్వే 'కుర్యా నిర్వహణే ఒద్భుతం - వీరశృంగారముల నేదేనొకటి అంగీ ముఖ్యరసము కావలయును. కొదువ రసములన్నియు అంగరసములుగానే రచ...'</comment>
      <origin>587429</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="hsxxxjrh82yrrjqe7vi842g7y1ktbx0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;47
8. ఏకో రసోంఒగీకర్తవ్యో వీరః శృంగార ఏవవా
అంగమన్యే రసాస్సర్వే 'కుర్యా నిర్వహణే ఒద్భుతం
-
వీరశృంగారముల నేదేనొకటి అంగీ ముఖ్యరసము కావలయును. కొదువ
రసములన్నియు అంగరసములుగానే రచించవలెను నిర్వహణసంధిలో - పరిసమా
ప్తిలో అద్భుతరసము కూర్చవలెను.
-
రంగమున ప్రదర్శింపదగని అంశములు
శ్రేతి. దూరాధ్వానం పధం యుద్ధం రాజ్య దేశాదీవిప్లవం
సంరోధం భోజనం స్నానం సురతం చానులేపనం
అంబరగ్రహణాదీని ప్రత్యక్షిణి న నిర్దిశేత్
దూరప్రయాణము వధ యుద్ధము, రాజ్యమున దేశమున ఉత్పన్నమయిన
విప్లవము (తిరుగుబాటు కోటముట్టడి. భోజనము. స్నానము సురతము, చందనాదులు
పూసుకొనుట, వస్త్రదారణ ఇత్యాదులు రంగమున చూపరాదు.
40. నాధికారివధంక్వాపి క్యాజ్యమావశ్యకం సచ
నాయికానాయకుల
వధ -
మరణము చూపరాదు దేవపూజ, పితృశ్రాద్ధ
-
మిత్యాదులు ఆత్యవసరములయినచో చూపవచ్చు కొంద రిటుల వ్యాఖ్యానింతురు. దైవ
వరప్రసాదమున వారుజీవించుచో అధికారివధచూపవచ్చు నందురు.
లక్షణము
41. ఏకాహా చరితైకార్ధ మిక మాసన్ననాయకం
పాలై స్త్రీచతురై రంకం తేషామంతే ఒస్యనిర్గమ
ఆంకమున నాయకుడాసన్నుడై యుండవలెను. అతని చరితలో ఒకరోజు
వృత్తము ఒకేలక్ష్యముసాధించునది, మువ్వురు లేక నలువురు పాత్రలచే నిర్వహింప
బడునదిగా ఉండదగును. అంకాంతమున ఆపాత్రలెల్లరు నిర్గమించవలెను.
42. పతాకస్థానకాన్యత్ర బిందురంతేచ బీజవత్
ఏవమంకాః ప్రకర్తవ్యాః ప్రవేశాది పురస్కృతాః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hsxxxjrh82yrrjqe7vi842g7y1ktbx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/51</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230831</id>
    <revision>
      <id>587430</id>
      <timestamp>2026-10-16T05:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పతాకను సూచించవలయును 48 ఆదిలో బీజమునకువలె అంతమున బిందువు, సూచితముకావలెను. ప్రవేశకాదులచే అంకము నిర్వహింపబడవలెను నాటకమున అంకములసంఖ్య 43. పంచాంక మేతదవరం దశాంకం నాటకంపరం అయిదం...'</comment>
      <origin>587430</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3121" sha1="n4q0xx3m61udnzr8q3df45iy5m01efg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;పతాకను సూచించవలయును
48
ఆదిలో బీజమునకువలె అంతమున బిందువు,
సూచితముకావలెను. ప్రవేశకాదులచే అంకము నిర్వహింపబడవలెను
నాటకమున అంకములసంఖ్య
43. పంచాంక మేతదవరం దశాంకం నాటకంపరం
అయిదంకములు గలనాటకము చిన్నది అనియు, పది అంకములు గల నాటకము
పెద్దదిఅనియు వందురు.
ప్రకరణమునకులక్షణము
44. అథ ప్రకరణే వృత్తముత్పాద్యం లోకసంశ్రయం
అమాత్య విప్ర వణిజా మేకం కుక్యాచ్చ నాయకం
ధీరప్రశాంతం సాపాయం ధర్మకామార్థ తత్పరం
శేషం నాటకం ప్రవేశక రసాదికం
-
ప్రకరణమున వస్తువు కల్పితము ఈలోకమునకు సంబంధించినది ధీర
ప్రశాంతుడయిన మంత్రి బ్రాహ్మణ వైశ్యులలో నొకడు నాయకుడు అపాయములకు
లోనయినవాడు, ధర్మకామార్ధతత్పరుడు గానుండవలయును. శేషించిన విషయములు,
ప్రవేశకాదులు, సంధులు, రసము నాటకమునకువలెనే ఉండదగును
45. నాయికాకు ద్విధానేతుః కులస్త్రీ, గణికా తథా
క్వచి దేకైన కులజా వేశ్యాక్వాపి ద్వయం క్వచిత్
కులజా..భ్యంతరా బాహ్యా వేశ్యా నాతిక్రమోఒనయోః
ఆభిః ప్రకరణంత్రేధా సంకీర్ణంధూర్తసంకులం
-
ప్రకరణమున నాయిక ద్వివిధము కులజ స్వీయ, లేదా వేశ్య గణిక
ఒకచో స్వీయఒక్కతెయే, అన్యత్ర వేశ్య ఒక్క తెయే. ఇతరత్ర స్వీయవేశ్య ఇరు
పురును ఉండవచ్చును నాయికల ననుసరించి ప్రకరణమువిధము - క్రమముగా
శుద్ధము, వికృతము. సంకీర్ణము కులజఇంట వేళ్యబయట నుందురు. నాయకుడు ఇరు
పురివి సమముగ ఆదరించును సంకీర్ణ ప్రకరణమున (కులజవేశ్యగలచోట) ధూర్తులు
పలువురుందురు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n4q0xx3m61udnzr8q3df45iy5m01efg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/52</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230832</id>
    <revision>
      <id>587431</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '49 నాటికా లక్షణము 46. లక్ష్యతే నాటికా వ్యత్ర సంకీర్ణాఒన్యనివృత్తయే నాటికకు ప్రకరణముతోను నాటకముతోను సంబంధముండుటచేత సంకీర్ణ మనబడును ఇతర నాటకాదులనుండి దానిప్రత్యేకతను ఇట ము...'</comment>
      <origin>587431</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3080" sha1="akvhiy9k1sq91yhtbszy2thq9ptt8mk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;49
నాటికా లక్షణము
46. లక్ష్యతే నాటికా వ్యత్ర సంకీర్ణాఒన్యనివృత్తయే
నాటికకు ప్రకరణముతోను నాటకముతోను సంబంధముండుటచేత సంకీర్ణ
మనబడును ఇతర నాటకాదులనుండి దానిప్రత్యేకతను ఇట ముందుగా తెల్పుచున్నాను.
47 తత్ర వస్తు ప్రకరణా న్నాటకా నాయకో నృపః
ప్రఖ్యాతో ధీరలలితః శృంగారోంగే సలక్షణః
నాటికకు వస్తువు ప్రకరణమునకువలె కల్పితము నాయకుడు నాటకమునకు
వలె ప్రఖ్యాతుడు ధీరలలితుడయిన నృపాలుడు. అంగి -ముఖ్యరసము సలక్షణమయిన
శృంగారము
48 స్త్రీ. ప్రాయ చతురంకాది భేదకం యదిచేష్యతే”
ఏక ద్వి త్ర్యంక పాత్రాది భేదే నానంత రూపతా ।
నాటికయందు పలువురు స్త్రీలు నాలుగు అంకములు, ఇట్లన్ననుఒకటి. రెండు,
మూడు అంకములతో నాటికలుండుట వలనను, పాత్రల కలయిక వలనను నాటికలో
భేదము అనంతములు
49. దేవీ తత్ర భవేజ్యేష్ఠా ప్రగల్భా నృపవంశ
గంభీరా మా
కృచ్ఛాత్తద్వళా న్నేతృసంగమః
తొలుదొల్త వివాహమాడిన ఆమెయేరాణి జ్యేష్ఠ, ఉత్తమరాజవంశజ, గంభీర.
అభిమానవతి, చిక్కులుపడి ఖిన్నురాలగును. చిక్కులనగా నాయకునకు ఇతర
ప్రియురాండ్రతో కలయిక కయినను, వివాహమగుట కయినను జ్యేష్ఠురాలి అనుమతి
కావలయును కనుక.
50 నాయికా తాదృశీ ముగ్ధా దివ్యా చాతి మనోహరా
రాణివలెనే రాజు ప్రేమించిన నాయిక ఉత్తమరాజ వంశమున జన్మించినది
కావలయును అనుభవము కలదికాదు (ముగ్ధ). నాయకుని హృదయమును రంజింప
జేయజాలునది చక్కదనమున రాణినిమించినది గుణవతి అయి ఉండవలెను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>akvhiy9k1sq91yhtbszy2thq9ptt8mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/53</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230833</id>
    <revision>
      <id>587432</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 50 51. అంతఃపురాది సంబంధా దాసన్నా శ్రుతిదర్శనై అనురాగో నవావస్థా నేతు స్తస్యాం యథోత్తరం నేతా తత్ర ప్రవత దేవీత్రానేన శంకితః ఆ ప్రియురాలు (ముగ్ధ) అంతఃపురముతో సన్నిహిత సంబంధముక...'</comment>
      <origin>587432</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3505" sha1="fns17elraj7r4bg7zau827zd33si5ou" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;50
50
51. అంతఃపురాది సంబంధా దాసన్నా శ్రుతిదర్శనై
అనురాగో నవావస్థా నేతు స్తస్యాం యథోత్తరం
నేతా తత్ర ప్రవత దేవీత్రానేన శంకితః
ఆ ప్రియురాలు (ముగ్ధ) అంతఃపురముతో సన్నిహిత సంబంధముకలది, సదా
నాయకునికి సమీపవర్తిని, ఆమెనుచూచుట. ఆమెవాక్కులు వినుట, ఇత్యాది కారణ
ముల వలన నాయకునికి ఆమెయం దనురాగ మతిశయించును కాని ఆతడస్వతంత్రుడు
(రాణివలని భయము) ఆమె అగ్రహమునకు పాత్రుడగుట కిష్టపడదు.
ఉదా రత్నావళి వత్సరాజు
-
52 కై శిక్యంగై శ్చతుర్భిశ్చ యుక్తాంకై రివనాటికా
నాటిక యందలి నాలుగు అంకములతో క్రమముగా నంబంధము కలదా అన్నట్లు
ఇందుకై శికై కీవృత్తి నాలుగు విభాగములతో ప్రవర్తించును.
భాణలక్షణము
53. భాణస్తు ధూర్తచరితం స్వానుభూతం పరేణవా
యత్రోపవర్ణయే దేకో నిపుణః పండితో విటః
సంబోధనోక్తి ప్రత్యుక్తీ కుర్యా దాకాశ భాషితై:
సూయే ద్వీరంగారౌ శౌర్యసౌభాగ్య సంస్తవై :
భూయసా భారతీవృత్తి రేకాంకం వస్తుకల్పితం
ముఖ నిర్వహణే సాంగే లాస్యాంగాని దశాపిచ
ఆకాశము వంక
భాణము ఏకపాత్ర ప్రయోజ్యము. ఆతడు ధూర్తుడో లేక ధూర్తకృత్యములు
చమత్కారముగ వర్ణించగల పండితుడయిన విటుడో కావలయును
చూచుచు భావనా వీధినున్న (నిజమునకన్యుడులేడు) ఇంకొకనితో సంభాషణము జరుపును
(ప్రశ్నించువాడు సమాధానించువాడు ఒక్కడే. ఉక్తి ప్రత్యుక్తుల సౌందర్యాదులను
వర్ణించుచు వీర శృంగారముల నొకదానిని పోషించవలెను భారతీవృత్తి నా
యించవలెను. వస్తువు కల్పితము. నిర్వహణ ఒకే ఒక అంకమున రెండే సంధులు
ముఖి నిర్వహణములు, వానికి సంబంధించిన అంగములు ఉపయోక్తవ్యములు పది
విధములయిన లాస్యమును ప్రవేశపెట్ట నగును.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fns17elraj7r4bg7zau827zd33si5ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230834</id>
    <revision>
      <id>587433</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '51 దశవిధ లాస్యాంగములు 54 గేయం, పదం, స్థితం, పాఠ్య, మాసీనం, పుష్ప గండికా ప్రచ్ఛేదక స్త్రిగూఢంచ, సైంధవాఖ్యం ద్విగూఢకం ఉత్తమో తమకంచైవ, ఉక్తప్రత్యుక్త మేవచ లా న్యే దశవిధం హ్యేత దంగ...'</comment>
      <origin>587433</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="p4qt2ph1y4axyy34wud1hknjmqu337y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;51
దశవిధ లాస్యాంగములు
54 గేయం, పదం, స్థితం, పాఠ్య, మాసీనం, పుష్ప గండికా
ప్రచ్ఛేదక స్త్రిగూఢంచ, సైంధవాఖ్యం ద్విగూఢకం
ఉత్తమో తమకంచైవ, ఉక్తప్రత్యుక్త మేవచ
లా న్యే దశవిధం హ్యేత దంగ నిర్దేశ కల్పనం
ప్రహసనలక్షణము
55. తద్వ త్ప్రహసనం త్రేధా శుద్ధ వైకృత సంకరై :
ప్రహసనము శుద్ధము, వికృతము, సంకరము అని త్రివిధము -
56 పాఖండి విప్ర ప్రభృతి
శుద్ధము
టీ విటాకులం
చేష్టితం వేషభాషాభిః శుద్ధం హాస్యవచోన్వితం
నా స్తికులు, బ్రాహ్మణులు, దాసదాసీజనము విటులు కలది. వీరు ఉచిత వేష
భాషలతో ప్రవర్తింతురు హస్యవచనములే అతిశయముగ ఉండునది శుద్ధము.
వికృతము - సంకరము
57 కాముకాదినచో వేపై • షండకంచుకితాపనై
వికృతం సంకరాద్వీథ్యా సంకీర్ణం ధూర్తసంకులం
.
నపుంసకులు, కంచుకులు, సన్యాసులు - వీరిని అనుకరించుచు వేషభాషలు
కూర్చుకొను కాముకులు విటులును కలది వికృతము. వీథితో కూడినది ధూర్తులు
పలువురుండునది సంకీర్ణము
58 రసస్తుభూయసా కార్యః షడ్విదో హాస్య ఏవతు,
రసము ఆరువిధములుగా ప్రవర్తించు హాస్యమే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p4qt2ph1y4axyy34wud1hknjmqu337y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230835</id>
    <revision>
      <id>587434</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 డిమలక్షణము 59. డిమే వస్తు ప్రసిద్ధంస్యా ద్వృత్తయః కైశికింవినా నేతారో దేవగంధర్వ యక్షరక్షో మహోరగాః భూత ప్రేత పిశాచాద్యా షోడశా త్యంత ముద్దతాః రనై రహాస్య శృంగారైః షడ్భిర్దీ...'</comment>
      <origin>587434</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="fgm2r0amue15hwq5uvivfy66en2uw4g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;52
డిమలక్షణము
59. డిమే వస్తు ప్రసిద్ధంస్యా ద్వృత్తయః కైశికింవినా
నేతారో దేవగంధర్వ యక్షరక్షో మహోరగాః
భూత ప్రేత పిశాచాద్యా షోడశా త్యంత ముద్దతాః
రనై రహాస్య శృంగారైః షడ్భిర్దీపై ః సమన్వితః
మాయేంద్రజాల సంగ్రామ క్రోధోద్రాంతాది చేష్టితైః |
చంద్ర సూర్యోపరాగైశ్చ న్యాయ్యే రౌద్రరసంగిని
చతురంక శ్చతుస్సంధి ర్నిర్విమరో డిమఃస్మృతః
డిమమను నాటకమున వస్తువు ప్రఖ్యాతము. కైశికి వృత్తి కాక మిగిలినవి
ఉపయోగించ వచ్చును. నాయకులు ఉద్ధతులు గంధర్వాదులు పదునారుగురు హాస్య
శృంగారములు కాక మిగిలిన రసములు కూర్చ వచ్చును. రౌద్రము అంగి - ముఖ్య
రసము. విమర్శసంధికాక మిగిలిన సంధులుండును ప్రస్తావనాదులు నాటకమునకు
వలెనే.
వ్యాయోగ లక్షణము
60. ఖ్యాతేతివృత్తో వ్యాయోగః ఖ్యాతోద్ధత నిరాశ్రయః |
హీనో గర్భవిమర్శాభ్యాం దీ ప్తస్యు ర్దిమవద్రసాః
అస్క్రీనిమి త్తసంగ్రామో జామదగ్న్యజయేయథా
ఏకాహా చరితై కాంకో వ్యాయోగో బహుభిర్నరై
ఇతివృత్తము ప్రఖ్యాతము, ప్రఖ్యాతులు ఉద్ధతులు నరులునాయకులు. గర్భ
విమర్శనంధులుండవు. డిమమునకువలె రసములు రౌద్రాదులు శ్రీ నిమిత్తము కాని
యుద్ధము. ఒకరోజు వృత్తము ఒకేఅంకము నరులనేకులుందురు.
ఉదా: పరశురామ జయము.
సమవకార లక్షణము
81, కార్యం సమవకారేఒపి ఆముఖం నాటకాది వత్
ఖ్యాతం దేవాసురం వస్తు నిర్విమర్శాస్తు సంధయః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fgm2r0amue15hwq5uvivfy66en2uw4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230836</id>
    <revision>
      <id>587435</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '53 వృత్తయో మందకై శిక్యో నేతారో దేవదానవాః ద్వాదశోదా తవిఖ్యాతాః ఫలంతేషాం పృథక్ పృథక్ బహువీరరసాఃసర్వే యద్వదంభోధిమంథనే `అంకై ప్రఖి ఫ్రికపట స్త్రీశృంగార విద్రవః 11 ద్విసంధి రం...'</comment>
      <origin>587435</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="ggqho7glhyqmoaxfkg1l3w34hh1bfus" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;53
వృత్తయో మందకై శిక్యో నేతారో దేవదానవాః
ద్వాదశోదా తవిఖ్యాతాః ఫలంతేషాం పృథక్ పృథక్
బహువీరరసాఃసర్వే యద్వదంభోధిమంథనే
`అంకై ప్రఖి ఫ్రికపట స్త్రీశృంగార విద్రవః 11
ద్విసంధి రంక ప్రధమః కార్యో ద్వాదశ నాలికః॥
చతుర్ది నాలికా వంత్యా నాలికా ఘటికా ద్వయం
వస్తు స్వభావ దై వారికృతాస్యుః కపటాస్త్రయః
నగరోపరోధ యుద్ధ వాతాగ్న్యాదిక విద్రవాః
ధర్మార్ధకామైః శృంగారో నాఙత్రబిందు ప్రవేశ
వీధ్యంగాని యథాలాభం కుర్యాత్ప్రహసనే యథా
నాటకాదులకువలెనే ఆముఖము : వస్తువు ప్రఖ్యాతము దేవాసురసంబంధము,
అవమర్శసంధి ఉండరాదు, మందకై శికితో కొదువ వృత్తులుండ దగును దేవదానవులు
పన్నిద్దరు నాయకులు, వారిలక్ష్యములు ఫలములు వేరువేరు (సముద్రమధనమున లక్ష్మీ
విష్ణువునకుఐరావతము ఇంద్రునకు ఇత్యాదిగా), వీరరసమధికము మిగిలినవి ఉండ
వచ్చును మూడే అంకములు మూడురకముల మోసము, మూడురకముల శృంగారము,
మూడురకముల ఉపద్రవములు తొలి అంకమున రెండుసంధులు కాలము పదియును
రెండు నాలికలు (నాలిక అన రెండు ఘడియలు), రెండు మూడు అంకములు క్రమ
ముగా నాలుగు రెండు నాలికల కాలము మువ్విధమగు మోసము వస్తుస్వభావజము
ప్రకృతి కరీతము కార్యసంబంధి; శతృకృతము
;
విద్రవములు మూడు . నగరము ముట్టడి, యుద్ధము, వాతాగ్నికృత ప్రమాదము
శృంగారము ధర్మార్థకామముల నాశ్రయించి మువ్విధము బిందు ప్రవేశకము లుండవు,
ప్రహసనమునకు వలె వీధ్యంగములు అవసరము ననుసరించి ఉపయోగించ వచ్చును
విలక్షణము
82. వీథీతు కై శికీ వృత్తా సంధ్యంగాంకైస్తు భాణవత్
రసః సూచ్యస్తు శృంగారః స్పృశేదపి రసాంతరం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ggqho7glhyqmoaxfkg1l3w34hh1bfus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230837</id>
    <revision>
      <id>587436</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 యుక్తా ప్రస్తావనా ఖ్యాతై రంగై రుద్ఘాత్య (ట్య) కాది భిః : ఏవంవీథీ విధాతవ్యా ద్వ్యేకపాత్ర ప్రయోజీతా వీథి యందు వృత్తి కైశికి, సంధ్యాదులు భాణమునకువలె శృంగారమ సూచ్యము, ఇతరములయ...'</comment>
      <origin>587436</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3135" sha1="mxzitubii58ez3782oc6bu5aw0eilk3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;54
యుక్తా ప్రస్తావనా ఖ్యాతై రంగై రుద్ఘాత్య (ట్య) కాది భిః :
ఏవంవీథీ విధాతవ్యా ద్వ్యేకపాత్ర ప్రయోజీతా
వీథి యందు వృత్తి కైశికి, సంధ్యాదులు భాణమునకువలె శృంగారమ
సూచ్యము, ఇతరములయినను స్పృశించుటమాత్రమే. అంగములు ఉద్ఘాట్య కాదులు
ప్రస్తావనాదులుండును పాత్రలు ఒకరో
ఉత్స ృష్టికాంకము
63. ఉత్సృష్టికాంకే ప్రఖ్యాతంవృత్తం బుద్ధ్యా ప్రపంచయేత్
రసస్తు కరుణస్థాయి నేతారః ప్రాకృతా నరాః
భాణవత్ సంధివృత్త్యంగై ర్యుక్త శ్రీపరిదేవితై 1
వాచా యుద్ధం విధాతవ్యం తథా జయపరాజమౌ
81
వస్తువు విఖ్యాతము, బుద్ధి ననుసరించి వ్యాప్తి చేయవలెను. స్థాయీభావము
కరుణ, సామాన్యులు. ప్రాకృతులు, నరులు నాయకులు, శ్రీ పరిదేవనము (ఏడుపు
ఉండును. భాణమునకువలె సంధ్యంగాదులు. నాటకాదులయందుండు అంకమువంటి కీ
ఇది కాదనుటకే ఉత్సృష్టికాంకమని పిలువబడినది. కలహము వాగ్రూపమే జయాప
జయములును వాగ్రూపమే
ఈహామృగలక్షణము
84. మిశ్రమహామృగేవృత్తం చతురంకం త్రిసంధిమత్
నరదివ్యావనియమా న్నాయక ప్రతినాయక
ఖ్యాతా ధీరోద్ధతంత్యో విపర్యాసా దయు క్తకృత్
దివ్యస్త్రీయ మనిచ్చంతీ మపహారాది నేచ్ఛతః !
శృంగారాభాస మప్యస్య కించిత్కించిత్ప్రదర్శయేత్
సంరంభం పరమానీయ యుద్ధంవ్యాజా న్నివారయేత్
వధప్రా ప్తస్య కుర్వీత వధంనైవ మహాత్మనః
ఈహామృగమున వస్తువు మిశ్రమము (ఖ్యాతము కల్పితము) మూడుసంధులు.
నాలుగు అంకములు : నాయక ప్రతినాయకులు దివ్యులో మానవులో (నియమంలేదు).&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mxzitubii58ez3782oc6bu5aw0eilk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230838</id>
    <revision>
      <id>587437</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '55 ధీరోద్ధతులు కీర్తికలవారు. పొరపాటున అనుచితము లొనరింతురు, ఇచ్ఛలేని దివ్య కాంతను హరించుట ఇత్యాదిగా శృంగారము ఆధానము, ఆగ్రహ కారణముగ యుద్ధము పొసగ నుండ యుక్తిగా దానిని తొలగిం...'</comment>
      <origin>587437</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1687" sha1="008p35h5ml2ii2n5i7lyn99rpyp4y9a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;55
ధీరోద్ధతులు కీర్తికలవారు. పొరపాటున అనుచితము లొనరింతురు, ఇచ్ఛలేని దివ్య
కాంతను హరించుట ఇత్యాదిగా శృంగారము ఆధానము, ఆగ్రహ కారణముగ
యుద్ధము పొసగ నుండ యుక్తిగా దానిని తొలగించాలి. గొప్పవాని మరణము చూప
రాదు ( మూలములో ఆవిధముగా ఉన్నా చూపరాదు మార్చాలి
65. ఇత్థం విచింత్య దశరూపక లక్ష్మమార్గం ।
ఆలోక్య వస్తు పరిభావ్య కవి ప్రబంధాన్
కుర్యా దయత్నవ దలంకృతిభిః ప్రబంధం
వాక్యై రుదారమధురై : స్ఫుటమందవృత్తైః
ఈ విధముగ ఇంతకు వివరించిన దశ రూపక లక్షణములు తెలిసి, స్వయివస్తువును
సమాలోచించి, కవులకావ్యములు పరిశీలించి, అప్రయత్నముగనే ఉదారము, మధురము
సుస్పష్టము, మందము (తొందరపాటు లేక అనుట) అగువాక్యరచనతో కర్త ప్రబం
ధము రచించనగును.
మూడవ ప్రకాశము పూర్తి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>008p35h5ml2ii2n5i7lyn99rpyp4y9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/59</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230839</id>
    <revision>
      <id>587438</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నాలుగవ ప్రకాశము రసము - సావిష్కరణము 1. విభావై రనుభావైశ్చ సాత్త్వికై ర్వ్యభిచారిఖి : ఆనీయమానః స్వాద్యత్వం స్థాయీభావో రసస్మృతః (స్వాదుత్వం) విభావానుభావ సాత్త్వికవ్యభిచారి భ...'</comment>
      <origin>587438</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="mt8x54fm9awyz9mojhuhk050d2keu78" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;నాలుగవ ప్రకాశము
రసము
-
సావిష్కరణము
1. విభావై రనుభావైశ్చ సాత్త్వికై ర్వ్యభిచారిఖి :
ఆనీయమానః స్వాద్యత్వం స్థాయీభావో రసస్మృతః (స్వాదుత్వం)
విభావానుభావ సాత్త్వికవ్యభిచారి భావములచే విస్తరించబడి ఆస్వాదనీయ
అనగా కావ్యమునందు
స్థితికి (అనుభవమునకు) తేబడిన స్థాయీభావమే రసము
వివరించబడినవికాని, అభినయముద్వారా ప్రదర్శించబడినవికాని, ముందు తెలుపదోపు
స్వభావములుకల విభావానుభావ సాత్త్విక భావములచే, శ్రోతలయు ప్రేక్షకులయు
అంతఃకరణమున వాసనారూపమున నేయుండి తెలుపబోవు లక్షణములుగల రత్యాది
స్థాయీభావములు, ఆనందానుభూతిని పొందింపబడినవై రసములగుచున్నవి. ఆవిధ
మయిన ఆనంద మనుభవించు రసికులు సామాజికులే ఇది దృశ్యకావ్య విషయము.
(నాటకవిషయమనుట) శ్రవ్యకావ్యమునకు పై విధమయిన ఆనందము కలిగించునదగుట
చేత రసవత్తు అను పేరుకలిగినది .
ఆయుః మృతమనునట్లు
2. జ్ఞాయమానతయా తత్ర విభావో భావపోషకృత్
ఆలంబ నోద్దీపనత్వ ప్రభేదేన స చ ద్విధా
సంకల్పితమయి స్థాయీభావమును పోషించునది విభావము - అదిఆలంబనము
ఉద్దీపనము - అని రెండు విధములు. కావ్యవ్యాపారనుగు అతిశయోక్తిద్వారా విశిష్ట
మయిన ఆకృతినితాల్చి జ్ఞానరూపమున భావ్యమానమయి, నాయక దేశకాలాదులవలన
ప్రభిన్నమయి, ఆలంబనోద్దీపనములను ద్విరూపములు కలది విభావము ఈ విభావములు
బాహ్యస్వరూపముపై ఆధారపడకపోయినను శబ్దముచేత గ్రహింప బడునవగుచునే
సామాన్యరూపతనంది తమకేసంబంధించినవిగా భావ్యమానములయి రసికునిచిత్తము
నందు ప్రత్యక్షముగా వికృతులనొందించుచుండుటయే విభావముల స్వరూపము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mt8x54fm9awyz9mojhuhk050d2keu78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230840</id>
    <revision>
      <id>587439</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '57 3. అనుభావో వికారస్తు భావసంసూచనాత్మకః - అంతర్భావ సూచకములయిన బాహ్యచేష్టలయందలి వికృతులే అనుభావములు. స్థాయీభావముననుసరించు సామాజికుల భ్రూవిక్షేప కటాక్షాదులు రసపోషకములై అన...'</comment>
      <origin>587439</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="8mfefktomc066knsdzdsoukm5ye4z7c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;57
3. అనుభావో వికారస్తు భావసంసూచనాత్మకః
-
అంతర్భావ సూచకములయిన బాహ్యచేష్టలయందలి వికృతులే అనుభావములు.
స్థాయీభావముననుసరించు సామాజికుల భ్రూవిక్షేప కటాక్షాదులు రసపోషకములై అన
భావము అగుచున్నవి. ఇవి నాటకముల యందును కావ్యముల యందును కూడ
ప్రత్యక్షముగా అనుభవించు సహృదయులకు అనుభవరూపములగు పనులగుటచే అన
'భవింపబడునవిగా అనుభావము అనబడుచున్నవి. వికారమన భావమును సూచించుట
అనునిర్ణయము లౌకిక రసవిషయముపట్ల మాత్రమే గ్రంథములయందివి రసమునక
హేతువులే అగుచున్నవి. కావున వీనిని రసముననుసరించియే నిర్ణయించనగును.
4 హేతుకార్యాత్మనోఃసిద్ధి స్తయోః సంవ్యవహారతః
ఈవిభావానుభావములు కార్యకారణ సంబంధముకలని, లోకవృత్త పరిశీలనమున
తెలియబడునవి కనుక ప్రత్యేకించి లక్షణములీయలేదు
భావము
5 సుఖదుఃఖాదికై ర్భావై ర్భావ సద్భావ భావనం
-
అనుకార్యాశ్రయములయి నాయకాదులవృత్తము అనుకరించబడును కనుక
వారుఅనుకార్యులు రామాదులు ) నిబంధింపబడిన సుఖదుఃఖాది భావము లేని కలవో
వాటిచే భావింపబడు సామాజికుని మనోభావమే (మానసికవృత్తియే) భావము. అనగా
అనుకార్యుని (నాయకాదులను ఆధారముగాగొని నిబంధింపబడు సుఖదుఃఖాది రూప
భావములచే ఆ అను కార్యభావము సామాజికుని మనసునందు వ్యాప్తినందునదియే
భావము
సాత్త్వికభావములు
8. పృథగ్భావా భవంత్యన్యేఒనుభావత్వేఒపి సాత్త్వికాః
నత్త్వాదేవ సముత్పత్తే పచ్చ తద్భావ భావనం
అంతస్ప్వభావముననుసరించి ఉద్భుద్ధములగునవి సత్త్వజములు. అనుభావ
ములకన్న అన్యములు ఇతరులయందున్న సుఖదుఃఖాదులు భావించుటచేత వానికను
కూలమయిన అంతఃకరణప్రవృత్తియే సత్త్వము అట్టి సత్త్వము వలన పుట్టినవే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8mfefktomc066knsdzdsoukm5ye4z7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230841</id>
    <revision>
      <id>587440</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 అశ్రురోమాంచాదులు ఇవియును భావవికారములే అగుటచే అనుభావములే అగును. దుః ఖాదులను ఈ విధముగ సాత్త్వికభావములు ద్విరూపత నందుచున్నవి (ఇవిబాహ్యాభ్యంతరద్వయ జన్యములు) కేవల అనుభావమ...'</comment>
      <origin>587440</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3397" sha1="rq65u752qws2w59jry9mxstyenzn0wn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;58
అశ్రురోమాంచాదులు ఇవియును భావవికారములే అగుటచే అనుభావములే అగును.
దుః ఖాదులను
ఈ విధముగ సాత్త్వికభావములు ద్విరూపత నందుచున్నవి (ఇవిబాహ్యాభ్యంతరద్వయ
జన్యములు) కేవల అనుభావములు (బాహ్యజములే) అనగా ఇతరులయందలి సుఖ
భావించుటయందు మిక్కిలి అనుకూలమయిన మనోవ్యాపారము
సత్త్వము అట్టిసత్త్వముచేత పరిపూర్ణతను పొందింపబడునవి కనుక సాత్త్వికభావ
ములయినవి. ఈసాత్త్వికథానములు సామాజికునియందు ఉన్న రత్యాదిస్థాయీభావము
లను సూచించు బాహ్యవికారములుగా కనబడుటవలన అనుభావములుగా కూడా అయి
రెండురూపములను (ద్విరూపతను) పొందుచున్నవి
7 స్తంభ, ప్రలయ, రోమాంచాః, స్వేదో వైవర్ణ్య వేపథ
స్వర స్తంభో ఒస్మిన్ని ష్రియాంగతా
ప్రలయే నష్టసంజ్ఞత్వం శేషాః సువ్యక్తలక్షణాః
స్తంభము, ప్రలయము, రోమాంచము, స్వేదము, వైవర్ణ్యము, వేపథూ,
అశ్రు, వైస్వర్యము, ఈఎనిమిదిసాత్త్వికభావములు. స్తంభమన చేష్టలుదక్కి
యుండుట. ప్రలయమన సంజ్ఞ నశించుట మిగిలిన విసులభము.
-
వ్యభిచారీ భావములు
8. విశేషా దాభిముఖ్యేన చరంతో వ్యభిచారిణః
స్థాయి న్యున్మగ్న నిర్మగ్నాః కల్లోలా ఇవ వారిధో
రత్యాది స్థాయీభావములందు సామాజికులకు అభిముఖ్యముగ కన్పించుచు
అదృశ్యమగుచు సముద్రమున తరంగములవలె ఉండునవి గనుక వ్యభిచారి భావము
లనబడినవి.
9. నిర్వేద, గ్లానీ, శంకా, శ్రమ, ధృతి, జడతా, హర్ష, దైవ్యౌగ్యచింతా
స్త్రానేర్ష్యా, మర్ష గర్వాః, స్మృతి, మరణ, మదాః, సుప్త
వ్రీడా, పస్మార, మోహాః, సమతి రలస తావేగ తర్కా వహిర్థా
వ్యాధ్యు, న్మాదొ, విషా దోత్సుక చపలయుతా స్త్రింశదేఠే త్రయళ్ళ !&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rq65u752qws2w59jry9mxstyenzn0wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230842</id>
    <revision>
      <id>587441</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '59 వైని వివరించిన నిర్వేదాదులు ముప్పదిమూడు వ్యభిచారి భావములు. క్రమ ముగా వానిలక్షణము లిచ్చుచున్నాను. 10 తత్త్వజ్ఞానా పదీర్ఘ్యాదే ర్నిర్వేదః స్వావమాననం తత్రచింతాశ్రునీఃశ్...'</comment>
      <origin>587441</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3480" sha1="5rb72jqfscgrp3ck4b1b0783bl82ur2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;59
వైని వివరించిన నిర్వేదాదులు ముప్పదిమూడు వ్యభిచారి భావములు. క్రమ
ముగా వానిలక్షణము లిచ్చుచున్నాను.
10 తత్త్వజ్ఞానా పదీర్ఘ్యాదే ర్నిర్వేదః స్వావమాననం
తత్రచింతాశ్రునీఃశ్వాస వై వర్ణ్యోచ్ఛ్వాసదీనతాః
-
నిర్వేదమన నిరుత్సాహమే - స్వవిషయమున అసంతృప్తి, కారణము తత్త్వ
జ్ఞానము, ఆపద, ఈర్ష్య ఈమూడింట విర్వేదమున కేదేనొకటి హేతువు - తత్త్వ
జ్ఞానము విరక్తి కలుగును సంపదలెన్ని 'యున్నను మర్త్యుని రక్షించలేవు. ఆష్లే
కష్టములు ఈర్ష్యయు అసంతృప్తి హేతువులు. ఇందుఏడుపు. ఉచ్ఛ్వాననిఃశ్వాన
ములు, వెలవెలపోవుట విచారము కన్నీరు, దైన్యము అనునవి అనుభావములు.
11. రత్యాద్యాయాస తృట్దిర్ గ్లాని ర్నిష్రణతేహచ
వర్ణ కంపా నుత్సాహ వామాంగ వచనక్రియాః
గ్లానిఅన రత్యాదులవలన జనించిన శ్రమలేదా ఆకలిదప్పులవలనను శ్రమకలుగ
వచ్చును ఇందు పాలిపోవుట వణకు, బలహీనత నిరుత్సాహము, శరీరమున కంఠ
స్వరమున నీరసము ఇవి అనుభావములు, రత్యాదులవలన కలుగుశ్రమ సువిదితము.
12. అనర్ధ ప్రతిభాశంకా పరక్రౌర్యా త్స్వదుర్నయాత్
కంపశోషా (కా) భివీక్షాది రత్ర వర్ణస్వరాన్యతా
శంకఅన ఒరులకూ రత్వమో, తనదుష్ప్రవర్తనమో, కారణముగ అనర్థము,
ఇందు కంపము, విదాహము, బెదురుచూపులు, పోలిపోవుట స్వర
హీనము ఇవి అనుభావములు
కీడు శంకించుట
13. శ్రమః భేదోఒధ్వ రత్యాదేః స్వేదోస్మికా మర్దనాదయః
దూరప్రయాణముననో, రత్యాదులవలననో శ్రమకలుగును. ఇందుచెమట,
కాళ్లుపట్టించుకొనుట ఇత్యాదులు అనుభావములు.
14. సంతోషో జ్ఞానశక్త్యాదే తిరవ్యగ్రభోగకృత్
ధృతి అన జ్ఞానశక్త్యాదులవలన ఏర్పడిన సంతోషపూర్వకమయిన సంతృప్తియే.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5rb72jqfscgrp3ck4b1b0783bl82ur2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230843</id>
    <revision>
      <id>587442</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 15. అప్రతిపత్తిజగతా స్యాదిష్టానిష్ట దర్శన శ్రుతిభిః అనిమిషనయన నిరీక్షణ తూష్టీం భావాదయ స్తత్ర జడత అన మాంద్యము. కార్యాచరణమున జ్ఞానశూన్యత (అశక్తత) దీనికి హేతువులు ఇష్టానిష...'</comment>
      <origin>587442</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3481" sha1="a0ihuiv2upudz0dlzpatfxns4if8zsq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;60
15. అప్రతిపత్తిజగతా స్యాదిష్టానిష్ట దర్శన శ్రుతిభిః
అనిమిషనయన నిరీక్షణ తూష్టీం భావాదయ స్తత్ర
జడత అన మాంద్యము. కార్యాచరణమున జ్ఞానశూన్యత (అశక్తత) దీనికి
హేతువులు ఇష్టానిష్టములు చూచుటయో వినుటయో ఇందు నిశ్చలదృష్టులు
(అనిమిషము) మౌనము ఇత్యాదులు అనుభావములు
18 ప్రసత్తిరుత్సవాదిభ్యో హర్షకు స్వేదగద్గదాః (దః)
హర్షము ఉత్సవాదులవలనజనించునది. ప్రియాగమనము, పుత్రజననము ఇది
ఉత్సవాదులు. ఇందుకన్నీరు చెమట, హీనస్వరము - గద్గదికము, ఇత్యాదులు అను
భావములు
17. దౌర్గత్యాద్యై రనౌజస్యం దైన్యం కార్ఘ్యాం
-
రుజాదిమత్
ఇందు
దైన్యమని నిరుత్సాహమే. దురదృష్టవశమున కలుగు దుఃభేదులే ఇందుకు
కారణములు దారిద్ర్యాదుల వలన కలుగు తేజోవిహీనతయే దైన్యము,
కృశత్వము, మనోమాలిన్యము - కలవరపాటు ఇక్యాదులు అనుభావములు.
18. దృష్టే ఒపరాధ దొర్ముఖ్య క్రౌర్యై శ్చండత్వ ముగ్రతా
తత్ర స్వేద శిరఃకంప తర్జనా తాడనాదయః
అపరాధము, దురుద్యమము, క్రౌర్యము, ఇవి ప్రత్యక్షముగా కలుగు తీవ్ర
మయినకోపమే ఉగ్రత, తలపంకించుట, భయపెట్టుట, కొట్టుట ఇత్యాదులు అను
భావములు.
19. ధ్యానం చింతేహికానా ప్తేః శూన్యతా శ్వాసతాప కృత్
చింతఅన కోరిక సఫలముకాకపోగా దాని విషయమయిన తదేకధ్యానము - దీర్ఘా
లోచనమే నిస్పృహ, నిట్టూర్పు, శాపము ఇవి అనుభావములు,
20 గర్జితాదేర్మనఃక్షోభ స్త్రాసో త్రోత్కం పితాదయః
త్రానమన ఎదిరి హుంకారాది బెదరింపులు - వానివలన కలుగు భయము
క్షోభమనవచ్చును. ఇందు కంపము ఇత్యాదులు అనుభావములు.
21 రోత్కర్షాక్షమాసూయా గర్వదౌర్జన్యమన్యుజా
దోషోక్త ్యవజ్ఞే భృకుటి మన్యుక్రో ధేంగితానిచ
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a0ihuiv2upudz0dlzpatfxns4if8zsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230844</id>
    <revision>
      <id>587443</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '61 ఈర్ష్య అనే ఒరువిసంపదభివృద్ధులను సహించలేకపోవుట. కారణములు గర్వము నీచస్వభావము, లేకకోపము ఇందు దూషణ తిరస్కారములు, బొమముడిపాటు కోపము, కన్నెర్ర చేయుట, ఇత్యాదులు అనుభావములు 22. అ...'</comment>
      <origin>587443</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3219" sha1="ax3betd26gxuasuvhzlpgmwf9cp4w3e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;61
ఈర్ష్య అనే ఒరువిసంపదభివృద్ధులను సహించలేకపోవుట. కారణములు గర్వము
నీచస్వభావము, లేకకోపము ఇందు దూషణ తిరస్కారములు, బొమముడిపాటు
కోపము, కన్నెర్ర చేయుట, ఇత్యాదులు అనుభావములు
22. అధిక్షేపాపమానాదే రమల్హో ఒభి నివిష్టతా
తత్ర స్వేదశిరఃకంప తర్జనా తాడనాదయః
.
అమర్షమన ఆగ్రహము - కోపావేశము, దీనికి హేతువులు నిందించుట, హీన
ముగాచూచుట ఇందుచెమట, తలపంకించుట భయపెట్టుట కొట్టుట ఇత్యాదులు అను
భావములు.
23. గర్వో ఒభిజన లావణ్య బలై శ్వర్యాదిభి ర్మదః
కర్మాణ్యాధర్షణావజ్ఞా సవిలాసాంగ వీక్షణం
గర్వమన - గొప్పకులమున జన్మించుట, చక్కదనము, బలము, ప్రభుత్వము
ఇత్యాదుల కలిమివలన నయిన ఆత్మోత్కర్ష-
మదము. ఇందు బెదరింపు. అవమానించుట
దూషణ తిరస్కారములు, స్వశరీరసౌష్టవము సవిలాసముగ చూచుకొనుట ఇత్యాదులు
అనుభావములు
24 సదృశ జ్ఞానచింతాద్యైః సంస్కారాత్ స్మృతిరత్రచ
జ్ఞాతత్వేనార్థ భాసిన్యాం భ్రూసమున్నయనాదయః
స్మృతి ఆన గతమున చూచిన ఒక వస్తువును స్మరించుట...గుర్తుకుతెచ్చుకొనుట
దీనికిబలము జ్ఞాపకశక్తి తాత్కాలిక హేతువులు గతములోచూచిన వస్తువును పోలిన
ఇంకొకవస్తువును చూచుట లేకదానిని గురించి ఆలోచించుట. ఇందు కనుబొమలుఎత్తుట
ఇత్యాదులు అనుభావములు
25. మరణం సుప్రసిద్ధత్వా దనర్థత్వాచ్ఛ నోచ్యతే
మరణము సుప్రసిద్ధ విషయము - సువిదితము, అనర్థదాయకము కనుక
అమాంగల్యము _ కనుక వివరించలేదు.
26. హర్జోత్క మదః పానాత్ స్థలదంగవచోగతిః
నిద్రా సోత్రం జ్యేష్ఠమధ్యాధమాదిషు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ax3betd26gxuasuvhzlpgmwf9cp4w3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/65</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230845</id>
    <revision>
      <id>587444</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 మదమన త్రాగుడువలన జనించిన నిర్భర ఆనందవేళము ఒడలు తెలియమి ఇందు అవయవములవళములయి నడక మాటలు కూలుట ఇత్యాదులు అనుభావములు. ఉత్తముల విషయమున నిదుర, మధ్యముల విషయమున నవ్వు, అధములపట్ల...'</comment>
      <origin>587444</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="5qc055bd27ffhu0ttoo9flzq06mh523" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;62
మదమన త్రాగుడువలన జనించిన నిర్భర ఆనందవేళము
ఒడలు తెలియమి
ఇందు అవయవములవళములయి నడక మాటలు కూలుట ఇత్యాదులు అనుభావములు.
ఉత్తముల విషయమున నిదుర, మధ్యముల విషయమున నవ్వు, అధములపట్ల ఏడుపు
పర్యవసానమున చూపట్టు అనుభావములు.
27. సుప్తం నిద్రోద్భవం తత్రశ్వాసోచ్ఛ్వాస క్రియాపరం
విదురవలన అతిశయమయిన శ్వాసోచ్ఛ్వాసక్రియలుగల గాఢనిద్రకు సుస్తమని
పేరు. స్వాసోచ్ఛ్వాసములే అనుభావములు.
28 మనఃసంమీలనంనిద్రా చింతాలస్యక్ల మాదిభి
తత్ర జృంభాంగ భంగా షిమీల నోత్స్వప్న తాదయః
నిద్రఆన విచారము, అలసత, బద్ధకము శ్రమ వీనివలన మనసు వివరమగు
ఆవులింత, ఒళ్లువిరుపు కనులు మూతపడుట హఠాత్తులేచుట, కలలు
కనుట, ఇత్యాదులు అనుభావములు.
20. విబోధపరిణామాడే స్తత్ర జృంభాషిమర్దనే
విరోధ అన బాగుగనిదురపట్టి తృప్తికాగా సుఖానుభూతితో మేల్కనుట ఇందు
కనులునులుముకొనుట, అవులింత ఇత్యాదులు అనుభావములు.
20. దురాచారాదిఖి క్రీడా ధార్యాభావ సమున్నయేత్
సాచీకృతాంగా వరణ పై వర్ణ్యాధోముఖాదిభిః
-
ఫ్రీడ అసలు హేతువు దురాచారము దానిననుసరించిన అధైర్యము, సూటిగా
తలఎత్తుకు తిరుగలేకపోవుట (తలనంపు) ఇందు తేజోహీనత, శరీరము కప్పుకొని
చాటుమాటున తిరుగుట ఇత్యాదులు అనుభావములు
31. ఆవేశో గ్రహముఖాద్యై రపస్మారో యథావిధిః
భూపాత కంప ప్రస్వేద లాలా ఫేనోద్గమాదయః
అపస్మారమనపిచ్చి - మతిభ్రమణము కారణములు గ్రహబాధ, మితిమీరిన
ఆపదలు ఇక్యాదులు భూమిమీదపడిపోవుట, వణకుట, ముచ్చెమటలు పోయుట, నోట
చొంగలు నురుగులు వెడలుట ఇత్యాదులు అనుభావములు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5qc055bd27ffhu0ttoo9flzq06mh523</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/66</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230846</id>
    <revision>
      <id>587445</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '63 32. మోహో విచిత్తతా భీతిదుఃఖా వేశాను చింతనైః తత్రాజ్ఞాన భ్రమాఘాత ఘూర్ణ నాదర్శనాదయః - మోహమనవిభ్రాంతి – కలవరపాటు హేతువులుభయము, ఆపత్పరంపర, సుఖదుఃఖవిషయకమగు గతమునుగూర్చి అతిగ...'</comment>
      <origin>587445</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3956" sha1="t9ikbwhz121fh9k5i8bwxtq3l7t19gj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;63
32. మోహో విచిత్తతా భీతిదుఃఖా వేశాను చింతనైః
తత్రాజ్ఞాన భ్రమాఘాత ఘూర్ణ నాదర్శనాదయః
-
మోహమనవిభ్రాంతి – కలవరపాటు హేతువులుభయము, ఆపత్పరంపర,
సుఖదుఃఖవిషయకమగు గతమునుగూర్చి అతిగఆలోచించుట, ఇందు తెలివితప్పుట
తలతిరుగుట, చేతులుకార్లు కొట్టుకొనుట, నడచుచు తూలుట, చూచుశక్తి కోల్పోపుట
ఇత్యాదులు అనుభావములు
33. భ్రాంతిచ్ఛేదోపదేశాభ్యాం శాస్త్రాదే స్తత్వధీర్మతిః
మతి అన యథార్థజ్ఞానము - వస్తువులు నిజతత్త్వము తెలియునేర్పు అది
తర్కాది శాస్త్రజన్యము. ఇందు సంశయములు తీర్చగలుగుట, ఒరులకు సముచిత
మయిన ఉపదేశము ఇచ్చుశక్తి ఇత్యాదికములు అనుభావములు.
34. ఆలస్యంశ్రమగర్భాదే ర్ణాడ్యంజృంభాసితాదిమత్
ఆలస్యమన అలసత, సోమరితనము, శ్రమపడుట, గర్భధారము ఇత్యాదులు
హేతువులు ఇందు ఆవులింత, ఊరక కూర్చుండుట ఇత్యాదులు అనుభావములు
35 ఆవేగ స్సంభ్రమోజస్మి న్నభిసరజనితే శస్త్రనాగాభియోగో
వాతాత్పాంసూపదిగ్ధస్త్వరిత పదగతి ర్వర్షణే పిండితాంగః |
ఉత్పాతాత్ స్త్ర స్తతాంగే ష్వహిత హితకృతే శోకహర్షానుభావా
వహ్నేర్ధూమాకులాస్యః కరిజమనుభయ స్తంభకంపాపసారాః
-
-
ఆవేగమన మనసు కల్లోలిత మగుట ఆ ఆవేగము శత్రువు ఎదిరించుట వలన
నయినచో అస్త్రశస్త్రములను గజఘటలను సిద్ధము చేయుటలో ఆతురత కలుగును.
అయ్యది సుడిగాలి వలన నయిన కనులదుమ్ముపడుట తొందరగా పర్వీడుట ఇత్యాదులు
సంభవించును ఆ ఆవేగమునకు హేతువు వర్షపాతము జడివాన అయిన శరీరము
ముడుచుకొనుట తడియుట పర్విడుట ఇత్యాదులుండును పిడుగుపాటు కారణమయిన
అంగములు సడలించుట ఆయాసపడినట్లుండుట కననగును అది ఇష్టానిష్టముల వలన
నయిన ఆనందమో, దుఃఖమో కలుగును అగ్ని ప్రమాదమువలన నయిన నోటపొగ
చొరబడుట ఆయాసము ఏర్పడును. ఏనుగు ఎదురు పడుటవలన నయిన భయోద్వేగము
అంగచలనములేకుండుట, కంపము, పారిపోవుట ఇత్యాదికములు సంభవించును&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t9ikbwhz121fh9k5i8bwxtq3l7t19gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/67</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230847</id>
    <revision>
      <id>587446</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '64 36. తర్కో విచారం' సందేహాత్ భ్రూశిరోంగులి నర్తకః వితర్కము లేక తర్కమన ఆనిశ్చితార్థ విషయమును గూర్చిన చింత ఇందు కనుబొమలు తల చేతివ్రేళ్లు వీనికదలికలు అనుభావములు 37. లక్షాద్యై ర...'</comment>
      <origin>587446</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3393" sha1="n9u18bfeaijlv4cem73ojn9ny9kep4t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;64
36. తర్కో విచారం' సందేహాత్ భ్రూశిరోంగులి నర్తకః
వితర్కము లేక తర్కమన ఆనిశ్చితార్థ విషయమును గూర్చిన చింత ఇందు
కనుబొమలు తల చేతివ్రేళ్లు వీనికదలికలు అనుభావములు
37. లక్షాద్యై ర్విక్రియా గుప్తావవహితాంగ విక్రియా
అవహిత్థమన లజ్జాదులవలన కలుగు విక్రియ వికారమును కప్పిపుచ్చుటకు చేయు
అంగవికృతి కప్పిపుచ్చుట అనుభావము.
-
38. వ్యాధయః సన్నిపాతాద్యా శ్లేషా మన్యత్ర విస్తరః
వ్యాధులు శరీరమును కృశింపచేయునవి వాని లక్షణాదులు సవిస్తరముగ వైద్య
శాస్త్రమున కననగును
39. అపేక్షాకారితోన్మాదః సన్నిపాత గ్రహాదిఖి *
అస్మిన్నవస్థా రుదిత గీత హాసాసితాదయః.
ఉన్మాదమన ఆలోచనారహితమయినచర్య, రోగము. ప్రతికూలగ్రహములు
హేతువులు. ఏడ్చుట, పాడుట, నవ్వుట, ఊరక కూర్చుండుట ఇత్యాదులు అను
భావములు.
40. ప్రారబ్ధకార్యసిద్ధ్యాదే ర్విషాద' సత్త్వ సంక్షయః
నిశ్వాసోచ్ఛ్వాస హృత్తాప సహాయాన్వేషణాదికృత్
విషాదమన ధైర్యము కోల్పోవుట అనుకున్న కార్యము ఫలించకపోవుట
ఇత్యాదికము కారణములు. ఉచ్ఛ్వాస నిశ్శ్వాసములు, గుండెమంట. సహాయ
మహేషించుట ఇత్యాదులు అనుభావములు.
41. కాలాక్షమత్వ మౌత్సుక్యం రమ్యేచ్ఛా రతిసంభ్రమై
తత్రోచ్ఛ్వాసత్వ నిఃశ్వాస హృత్తాప న్వేద విభ్రమాః
ఔత్సుకమన ఆలస్యమును సహించలేకపోవుట ఇందుకు హేతువులు కోరిన
ఆనందము అందక ఆలస్యమగుట, కోరిన రతిసుఖము లభించకపోవుట ఇందు కలవర
పాటు, నిట్టూర్పు, తొందర, హృత్తాపము స్వేదము ఇత్యాదులు అనుభావములు
42. మాత్సర్యద్వేషరాగాదే శ్చావలం త్వనవస్థితిః
తత్ర భర్తృన పారుష్య స్వచ్ఛందాచరణాదయ*&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n9u18bfeaijlv4cem73ojn9ny9kep4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/68</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230848</id>
    <revision>
      <id>587447</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '65 చాపల్యమన స్థిరత్వము లేకపోవుట. హేతువులు మాత్సర్యము ద్వేషము రాగము&quot; ఇందు భయపెట్టుట పరుష భాషణము స్వేచ్ఛాప్రవర్తనము ఇత్యాదులు అను భావములు, 43 విరు రువ్వా వై ర్విచ్ఛిద్యతే నయః...'</comment>
      <origin>587447</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4438" sha1="pjkhy0wtdam5561s54crjfcl7vt642t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;65
చాపల్యమన స్థిరత్వము లేకపోవుట. హేతువులు మాత్సర్యము ద్వేషము
రాగము&quot; ఇందు భయపెట్టుట పరుష భాషణము స్వేచ్ఛాప్రవర్తనము ఇత్యాదులు అను
భావములు,
43 విరు రువ్వా వై ర్విచ్ఛిద్యతే నయః
ఆత్మభావం నయత్యన్యా న్సస్థాయీ లవణాకరః
స్థాయీభావమే ఆనందమునకు మూలము. తనకు అనుకూలములయినను, అను
కూలములు కానిపయినను ఇతర రసభావములవలన విచ్ఛిత్తి కానిది - చెడనిది, స్థాయి
అగుచున్నది చెడకపోగా వానిని తనకు అవిరుద్ధముగామార్చి - తనకు పోషకములుగా
నొనర్చుకొని తనలో నైక్యము చేసికొను శక్తి కలది స్థాయి.అదెట్లన నదులనేకములను
సముద్రము తనలో నైక్యము చేసికొన కాలునట్లు. అనగా సజాతీయ విజాతీయ
భావములచే తిరస్కృతముకాకుండ నిలువబడిన రత్యాది భావములు స్థాయి అగుచున్నవి.
ఎట్లన బృహత్కథలో మదనమంజూషయందు నరవాహనదత్తునకుగల అనురాగము
అనురక్తలయిన ఇతరనాయికలచే తిరస్కరింపబడక స్థాయీత్వము నొందినట్లు
మఱియు మాలతీమాధవమున స్మశానాంకమున భీభత్సరసముచే మలయవతి యందలి
అనురాగము తిరస్కరింపబడనట్లు ఈ విధముగ విరుద్ధరసభావములయు ఆ విరోధిరన
భావములయు ఏకత్ర సమావేశము స్ధాయికి ప్రతిబంధకములు కావు
విరోధమనగా
ఒకేసమయమున ఒకేచోట ఉండకూడని భావములు అట్లే పరస్పరము విరోధించుభావ
ములు కల భావముల కలయిక, ఇట్లయ్యు ఒకే విభావమున రతిస్థాయిఅయ్యు దేశ
కాలాంతరముల విరోధరనము శమము నెలకొనవచ్చును. ఇట్లుండుట లోకమున
సహృదయు లెల్లరకు అనుభవైక వేద్యమే ఈ విధమయిన అనుభవైక వేద్యమగు విరుద్ధ
భావసమావేశము కావ్యమునందు కూడ అనుకార్యుని యందు ఉపనిబద్దమయి సామా
కులకు ఆనంద జనక మగుచున్నది చాధ్యబాధక భావమన వ్యతిరేక స్వభావములు
ముఖ్యభావములను నశింపచేయుట అట్టి భావములు గల భావములు ముఖ్యభావమునకు
అంగభావము (Subordinate) నందుట చేతగాని, ప్రదేశాంతరమున ఉపనిబద్ధము
చేయుటవలనగాని అవిరుద్ధములయి స్థాయికి సహకారులే అగుచున్నవి రసవిరోధ
మనగా ఒకే ఆలంబనమున విరుద్ధరసములను కూర్చుట అట్లు కూర్చియు ఆ విరోధము
తొలగించు నుపాయ మెయ్యది అన ఆ విరుద్ధరసముల మధ్య ఒక ఆవిరోధరసమును
ప్రవేశ పెట్టుటయే
5&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pjkhy0wtdam5561s54crjfcl7vt642t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230849</id>
    <revision>
      <id>587448</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '66 44 రత్యుత్సాహజుగుప్సాః క్రోధోహాసః స్మయోభయంశోకః శమమపి కేచిత్రాహుః పుష్టిర్నా ట్యేషునై తస్య స్థాయీభావములు ఎనిమిది :— రతి, ఉత్సాహము, జుగుప్స, క్రోధము, హాసము, స్మయము (విస్మయమ...'</comment>
      <origin>587448</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3894" sha1="8xgwp5zg39ivdq53d8pq9jecc5k9ss6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;66
44 రత్యుత్సాహజుగుప్సాః క్రోధోహాసః స్మయోభయంశోకః
శమమపి కేచిత్రాహుః పుష్టిర్నా ట్యేషునై
తస్య
స్థాయీభావములు ఎనిమిది :— రతి, ఉత్సాహము, జుగుప్స, క్రోధము,
హాసము, స్మయము (విస్మయము) భయము, శోకము, కొందఱు శమమునుచేర్చుదురు,
కాని నాటకమున దీనిని పోషించుటలేదు కారణము స్థాయి అయ్యు పరిపుష్టి లేక
పోవుటచేత
45 నిర్వేదాది తాద్రూప్యాదస్థాయీస్వదతే కధం
వైరస్యాయైవ తత్పోష స్తేనాష్టీ స్థాయినోమతాః
శమమన సర్వభావములు విరతినందుట కదా. అని ఆది ఆస్థాయియేకదా.
నిర్వేదముతో ఆరంభమయిన ముప్పదిమూడు విభావాదులు చేర్చి ప్రదర్శింతుమను
కొన్నను స్థిరభావముకాని శమము ఆనందజనకమగుచెట్లు ఆస్థిరభావమును వృద్ధి
చేసిన రసములేకపోవచ్చును కాన స్థాయీభావములు ఎనిమిదే
46. వ్యాకరణాదిలో బుద్ధిస్థాయథాక్రియా
వాక్యార్థః కారకై ర్యుక్తా స్థాయీభావ స్త ఠేత రైఃః
క్రియాకారక సంవర్గమువలన వాక్యార్థస్పురణఎట్లుకలుగుచున్నదో. ఆ తీరుననే,
స్థాయీభావము ఇతరభావములచే పరిపోషింపబడినపుడే నాటకసారమగు ఆనందాను
భూతి కలుగుచున్నది. అనగా స్థాయికి స్థాయిత్వము సిద్ధించుచున్నది.
47. రసఃసఏవస్వాద్యత్వా ద్రసిక న్యైవవర్తనాత్
రసవత్కావ్యస్యా తత్ఫరత్వతః
ద్రష్టుః ప్రతీతిర్వీడేర్ష్యారాగద్వేష ప్రసంగతః
లౌకికస్యస్వరమణీ సంయుక్తన్యేవదర్శనాత్
స్థాయీభావమే సహృదయుని భావనాబలమున ఆస్వాద్యమగు రసరూపమును
కాల్చుచున్నది. అంతే కాని నటుడుగాని, రసము లక్ష్యముగా ప్రవర్తించుకావ్యముగాని,
అందుకు హేతువులుకావు. లోకవృత్తమున స్వీయకాంతతో కలిసియున్న పురుషునకు
తోచినట్లే. లజ్జ ఈర్ష్య రాగము, ద్వేషము, ఇత్యాదులు ప్రసంగవశమున రంగమున
ప్రదర్శింపబడగా చూచిన సహృదయునకునుతోచును. లోక విషయమల్లే రసికుడును
రంగమున వీనిని దర్శించి ఆనందమును అనుభవించును&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8xgwp5zg39ivdq53d8pq9jecc5k9ss6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/70</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230850</id>
    <revision>
      <id>587449</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '67 48 ధీరోదాత్తాద్యవస్థానాం రామాది: ప్రతిపాదక విభావయతిర త్యాదీన్ స్వదంతే రసికస్యతే॥ రాముడు ఇత్యాది ధీరోదాత్త నాయకుల వృత్తము నటుడు రంగమున ప్రదర్శించ రత్యాదిరసములు రసికునక...'</comment>
      <origin>587449</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="19oy2yb3xhnfmv2hi71ezdj49wxfcur" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;67
48 ధీరోదాత్తాద్యవస్థానాం రామాది: ప్రతిపాదక
విభావయతిర త్యాదీన్ స్వదంతే రసికస్యతే॥
రాముడు ఇత్యాది ధీరోదాత్త నాయకుల వృత్తము నటుడు రంగమున ప్రదర్శించ
రత్యాదిరసములు రసికునకానంద జనకములగును,
40 తాఏవచ పరిత్యక్త విశేషారస హేతవః
నాయికల విషయమున స్వీయశీలాది గుణములతో సంబంధములేకుండగనే రస
హేతువులగుచున్నారు...రసానుభవమునకు కారకులు నాయికలే ఆనుట.
50 క్రీడతాం మృణ్మయైర్యద్వదాలానాం ద్విరదాదిభి
స్వోత్సాహః స్వదతేతద్వచ్ఛోతౄణామర్జునాదిభిః
బాలబాలికలు తామేమట్టితోచేసిన ఆటవస్తువులతో క్రీడించుచు ఆనందమను
భవించునట్లు, (భావన ఆధారము) అర్జునారి పాత్రలుధరించి నటులు రంగమున ప్రద
ర్శించు వృత్తములను చూచుసభికులు, కావ్యములు వరించుపారకులును, స్వీయభావనా
బలముననే ఆనందమును అనుభవింతురు. అనగా - రసికుల సహృదయుల, భావనా
శక్తియే వారి రసానందమునకు హేతువనుట,
51 కావ్యార్థభావనాస్వాదోన ర్తకస్య నవార్యతే
-
ఇట్లు పాత్రధారికి ఆనందము లేదనుట కాదు. తానుధరించుపాత్ర వృత్త
మును భావించి తదనుసరముగ నటించునటకునకు ఆనందము అనుభూతమే. అనగా
నటునకు లౌకిక రసానుభూతి ఉండవలనుపడదు - స్వీయకాంతతో ప్రసంగమువలె
అతనికది ప్రత్యక్షానుభూతీకారాదు అయితే సహృదయునికివలె కావ్యార్థ
భావనాట ల మున
రసానుభూతి అవశ్యము కలుగును
52 స్వాదః కావ్యార్థ సంభేదాదాత్మానంద సముద్భవః
వికాశవి స్తరక్షోభవిక్షే పై ః సచతుర్విధః
శృంగార వీర భీభత్స రౌద్రేషుమనసః క్రమాత్ |
హాస్యాద్భుత భయోత్కర్ష కరుణానాంత ఏవహి |
అత సజ్జన్యతాతేషామత ఏవావధారణం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>19oy2yb3xhnfmv2hi71ezdj49wxfcur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/71</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230851</id>
    <revision>
      <id>587450</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '68 కావ్యార్ధ సంబంధమువలన సహృదయునకు అనుభూతమగునది ఆనందము. అది నాలుగువిధములు - శృంగారమున వికాసము వీరమున విస్తరము, భీభత్సమున క్షోభము, రౌద్రమున విక్షేపము ఈ విధముగనే హాస్య, అద్భు...'</comment>
      <origin>587450</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="mctjq2sct2npv2s3jwu3dmd36rbqcfv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;68
కావ్యార్ధ సంబంధమువలన సహృదయునకు అనుభూతమగునది ఆనందము.
అది నాలుగువిధములు - శృంగారమున వికాసము వీరమున విస్తరము, భీభత్సమున
క్షోభము, రౌద్రమున విక్షేపము ఈ విధముగనే హాస్య, అద్భుత, భయానక కరుణ
ములపట్ల కూడ నాలుగు విధములయిన ఆనందముకలుగును. ఈ సంబంధము వలననే
రసములు ఎనిమిది అని నిర్ణయించనయినది స్వాదమన విభావాదుల సంసృష్టిరూప
మయిన స్థాయియగు కావ్యార్థ పర్యాలోచనచేత స్వపరభేదము నశించిన భావనా
బలమున కలుగు ఏ ప్రబలతరస్వానందానుభూతి కలదో అదియే స్వాదము కారణ
సామగ్రియగు విభావాదుల విభేదమువలన మనోవికాసములు నాలుగు రూపములగు
చున్నవి. అవి శృంగారమున వికాసము ఇత్యాదులు హాస్యాదులపట్ల కూడ
స్వసామగ్రీవరిలబ్ధమయిన పరిపోషణమున క్రమముగా వికాసాదులు నాలుగు విధ
ములుగా ఏర్పడును.
కారణ సామగ్రి విభిన్నము కనుక కార్యకారణ భావమనరాదు కాని సమనంతర
జన్యతారూపమయిన సంబంధముకలదు ఎట్లన శృంగారమునుండి హాస్యము వీరము
నుండి అద్భుతము, భీభత్సమునుండి భయానకము, రౌద్రమునుండి కరుణ కలుగు
చున్నవి.
రసపర్యవసానము ఆనందమే అగుచో శృంగారహాస్యముల వలన అది సంధ
వమే కాని కరుణ, భీభత్సాదులయందు ఆనందము కలుగుట ఎట్లు? దుఃభాద్యను
భూతియేకదా. అశ్రుపోతాది మనః క్షోభమే కదా అని శంకించతగదు కారణము నాటక
విషయము అలౌకికము కనుక అనగా ఆ దుఃఖాదులు సహృదయునికి ఆనంద జనకములే
అగునని, అట్లుకానిచో కరుణాది రసవత్కావ్యనాటకాదులు పరించుటకాని చూచుటకాని
జరుగదు. అవి నశించిపోవలసినవే అగును పారకులను సహృదయులును శృంగా
రాదులకువలె కరుణాదులయందును రసాస్వాదనతత్పరులయియే ఆనందానుభూతి నందు
చున్నారు.
53. శమప్రకర్ష్ నిర్వాచ్యోముదితాదే_స్తదాత్మతా
తృప్తియేశమము. సర్వభావ విలయరూపము శమము అభినయమున కర్షము
కాకపోవచ్చును కాని శబ్ద ప్రతిపాద్యమయి పరితకు ఆనందము కలిగించుననుటలో
పంశయముండరాదు&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mctjq2sct2npv2s3jwu3dmd36rbqcfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230852</id>
    <revision>
      <id>587451</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '69 రసలక్షణము 54 పదార్థారిందునిర్వేదరోమాంచాదిస్వరూపకై : కావ్యాద్విభావసంచార్యనుభావ ప్రఖ్యతాంగతై: భావితస్స్వదతేస్థాయీరసః సపరికీర్తితః స్థాయీభావమువలన కలుగు ఆనందమే రసము. ఆద...'</comment>
      <origin>587451</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="9tojradxj0n4ob4j5l4nmtckppa1043" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;69
రసలక్షణము
54 పదార్థారిందునిర్వేదరోమాంచాదిస్వరూపకై :
కావ్యాద్విభావసంచార్యనుభావ ప్రఖ్యతాంగతై:
భావితస్స్వదతేస్థాయీరసః సపరికీర్తితః
స్థాయీభావమువలన కలుగు ఆనందమే రసము. ఆది కావ్యార్థమువలన
స్పురించును. కావ్యములందు నిబద్ధములయిన చంద్రకాంతు లిత్యాదులు నిర్వేదము
సంచారీ(వ్యభిచారీ) భావములవలన ప్రకటితములగును ఈ విధమయిన
ఇత్యాదులు
-
పరికరముతో కూడిన కావ్యార్థమువలన కలుగు ఆనంద మేరసము.
5 లక్షణైక్యం విభావై క్యాదభేదాద్రసభావయోః
రసములు స్థాయీభావములు అభేదములు కనుక
లక్షణమే స్థాయీభావమునకును వర్తించును
శృంగారరసము
56 రమ్యదేశకలాకాల వేషభోగాది సేవనై :
ప్రమోదాత్మారతిః నైవయూనోరన్యోన్యర క్తయోః
ప్రహృష్యమాణాశృంగారోమధురాంగవిచేష్టితై :
రసవిషయమున తెల్పిన
రతిఅన సారభూతమున ఆనందమే అందమయిన ప్రదేశము, కళలు, సన్ని వేశ
ములు, దుస్తులు భోగములు ఇత్యాదులపట్లచూపు ప్రీతిమూలకముగ రతి ప్రకటిత
ఇరువురు యువతీయువకులు ఒండొరులపట్ల చూపు సంతోషము మధుర
మయిన చూపులు చేష్టలు వీనిద్వారా ప్రకటితమగునదియే శృంగారము.
మగును
57. యేసత్త్వజాః స్థాయినఏవచాష్టా త్రింశత్య్రయోయే వ్యభిచారిణశ్చ
ఏకోసపంచాశదమీహిభావాయు క్యానిబద్ధాః పరిపోషయన్తి |
ఆలస్యమౌ గ్ర్యంమరణం జుగుప్సాతస్యాశ్రయా ద్వైతవిరుద్ధమిష్టం
సాత్త్వికభావములు ఎనిమిది, స్థాయీభావములు ఎనిమిది - వ్యభిచారీభావములు
ముప్పదిమూడు కలిసి నలువదితొమ్మిది అవస్థలు యుక్తిగా ప్రయుక్తమయి శృంగార
రసమును స్ఫురింపచేయును సోమరితనము, క్రౌర్యము మరణము జుగుప్స ఇత్యా
దులు రసమందే అంతర్భూతములయి ప్రత్యేకతలేమి ప్రదర్శించుట నిషేధించబడినది.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9tojradxj0n4ob4j5l4nmtckppa1043</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230853</id>
    <revision>
      <id>587452</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 70 శృంగార రసభేదములు 58. అయోగోవిప్రయోగశ్చసంభోగ శ్చేతిసత్రిధా అయోగము - కలయికయేలేకపోవుట విప్రయోగము ఎడబాపు అనంతరము కలియుట సంభోగము కలయిక అని శృంగారము మువ్విధము - యోగము దాని అవస...'</comment>
      <origin>587452</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="ni5yv4fsxgiwwphrv02vsfhvyt6lhhn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;70
70
శృంగార రసభేదములు
58. అయోగోవిప్రయోగశ్చసంభోగ శ్చేతిసత్రిధా
అయోగము
-
కలయికయేలేకపోవుట విప్రయోగము ఎడబాపు అనంతరము
కలియుట సంభోగము కలయిక అని శృంగారము మువ్విధము
-
యోగము దాని అవస్థలు
-
59. తత్రాయోగోఒనురాగే పినవయోరేకచి తయోః
పారతంత్ర్యేన దై వాద్వావిప్రకర్షాదసంగమః
యువతీయువకుల మధ్య ప్రణయమున్నను, స్వతంత్రము లేకపోవుటవలననో
దైవము అనుకూలించక పోవుటవలననో
శృంగారము
కలయికయే
లేక పోవుట అయోగ
60. దశావస్ధాః సతత్రాదావభిలాష్కోధచింతనం
స్మృతి, ర్గుణకథో, ద్వేగ, ప్రలాపో, న్మాద, సంజ్వరా
జడతా, మరణం, చేతిదురవస్థం యధోత్తరం
అయోగమున అవస్థలు పది అభిలాష ఇత్యాదులు క్రమముగా తీవ్ర, తీవ్రతర
తీవ్రతమ మయినవి. వాని నిర్వచనము దిగువ చూడనగును
61. అభిలాషస్పృహాతత్రకాంతే సర్వాంగసుందరే
దృష్టే ప్రతేవాతత్రాపివిస్మయానందసాధ్వసాః
సాక్షాత్ప్రతికృతి స్వప్నచ్చాయామాయాసు దర్శనం
శ్రుతిర్వ్యాజాత్సభీగీతమా గధాదిగుణస్తుతేః
ఆపది అవస్థలలో అభిలాష అన సర్వాంగసుందరి అయిన ప్రియురాలిని
చూచినా, ఆమెనుగురించి గుణాదికధనము విన్నా. ఏర్పడు తీవ్రమయిన ఇచ్చ. ఇందు
అనుకోని సంఘటన, సంతోషము, విభ్రాంతి ఏర్పడవచ్చును చూచుట ప్రత్యక్షముగనో
ఛాయ - చిత్రపటమో, కలలోనో, ఇంద్రజాల మూలకముగనో కావచ్చు వినుట
తంత్రమూలక మో, ప్రియురాలిచెలికత్తై స్తోత్రముచేయగా వినుటయో గీతము పాట
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ni5yv4fsxgiwwphrv02vsfhvyt6lhhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/74</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230854</id>
    <revision>
      <id>587453</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '71 - మూలముగనో వందిమూగధుల పొగడ్తలువినుటయో, ఇత్యాదులు అభిలాషపట్ల కననగును 62. సానుభావవిభావస్తు చింతాద్యాః పూర్వదర్శితాః చింతఇత్యాది కొన్ని దశలకు సంబంధించిన అనుభావ విభావములు...'</comment>
      <origin>587453</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="lny7jfpok0ln9tcf0ugpore87bb8v0k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;71
-
మూలముగనో వందిమూగధుల పొగడ్తలువినుటయో, ఇత్యాదులు అభిలాషపట్ల
కననగును
62. సానుభావవిభావస్తు చింతాద్యాః పూర్వదర్శితాః
చింతఇత్యాది కొన్ని దశలకు సంబంధించిన అనుభావ విభావములు ఇంతకు
మున్నే వివరించబడినవి
63. దశావస్ధత్వమాచార్యైః ప్రాయోవృత్త్యానిదర్శితం
మహాకవి ప్రబం ధేషుదృశ్యతేతదనంతతా
ప్రియులు దూరమునఉన్న సమయమున మనస్తాపకారకములు - అవస్థలుపది
అని లాక్షణికులు సామాన్యముగా తెల్పిరి కాని ఇవి అనంతములుగా కవులుతమ మహా
కావ్యములలో ప్రదర్శించి యుండుటవలన వానిని ఆకావ్య పరిశీలనముననే తెలియ
నగును
64. దృష్టే ప్రతేఒభిలాషాచ్ఛకింనౌత్సుక్యం ప్రజాయతే
అప్రాప్లొకింననిర్వేదోగ్లానిః కింనాతి చింతనాత్
ప్రియురాలినిచూచినా ఆమెనుగురించివిన్నా అభిలాష అతిశయించి ఉత్సుకత -
అక్షాంతి - ఏర్పడదా ? ఏర్పడుననుట. ఆప్రియురాలి చేరిక లేకపోగా నిర్వేదము -
జనించును తీవ్రమయిన ఆతురతవలన నీరసము - గ్లాని -
నిరాశజనించదా ?
సంభవించుట అసంభవమాసంభవమే అనుట
వివిధములయిన విప్రయోగములు
5 విప్రయోగస్తు విశ్లేషోరూఢవిస్రంభయోర్ది ్వధా
మానప్రవాసభే దేనమానోఒ పిప్రణయేర్జ్యయోః
ప్రియులఎడబాటే. విప్రయోగము కారణము అభిమానమో సాన్నిధ్యములేక
పోవుటయో తిరస్కృతి – తిరస్కారమునకు హేతువులు ప్రణయమో ఈర్ష్యయో
60 తత్రప్రణయమానస్స్యాతో పావసీతయోర్ధ్వయోః |
ప్రణయమున తిరస్కారమునకు హేతువు ఉభయులును పట్టుదలతో కోపము
విడువకుండుటయే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lny7jfpok0ln9tcf0ugpore87bb8v0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230855</id>
    <revision>
      <id>587454</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '72 67. స్త్రీణాం ఈర్ష్యాకృతోమానః కోపోఒ వ్యాసంగినిప్రియే శ్రుతేవా.ఒనుమితేదృష్టేశ్రుతి స్తత్రసఖీముథాత్ ఉత్స్వప్నాయిక భోగాంక గోత్రస్ఖలనకల్పితః త్రిధానుమానికోదృష్టః సాక్...'</comment>
      <origin>587454</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3441" sha1="6fcbzvkkz816og4or183jt6efrlw1cf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;72
67. స్త్రీణాం ఈర్ష్యాకృతోమానః కోపోఒ వ్యాసంగినిప్రియే
శ్రుతేవా.ఒనుమితేదృష్టేశ్రుతి స్తత్రసఖీముథాత్
ఉత్స్వప్నాయిక భోగాంక గోత్రస్ఖలనకల్పితః
త్రిధానుమానికోదృష్టః సాక్షాదింద్రియగోచరః
ప్రియుడు అన్యకాంతతోకలిసి ఉన్నాడనివిన్నా అనుమానించినా, స్వయం
చూచినా కలిగినకోపము ఈర్ష్యరూపమున అతిశయించి తిరస్కృతి ఏర్పడును.
వినుట అన ప్రియుని అవిశ్వాసమునకు సంబంధించినవృత్తము ప్రియపఖులద్వారా
తెలియుట ఆ అవిశ్వాసము అనుమానమునకు కారణములు మూడు - కలలో
ప్రియుడు పలికిన పలుకులు అన్యకాంతను కలిసిన చిహ్నములతో నున్న ప్రియునిక నుట
పొరపాటున ప్రియుడు అన్యకాంతనామముచ్చరించుట చూచుట అన ప్రియుడు అన్య
కాంతతో సరస సల్లాపములొనరించుచుండ తనకనుల నాదృశ్యముపడుట
-
68 యధోత్తరం గురుష్టడ్భిరుపాయై సముపాచరేత్
సామ్నా, భేదేన, దానేన, నత్యు, పేష్ రసాంతరై:
-
-
ప్రియురాలికోపమును సామ్నా మంచిమాటలతో భేదీన భేదము
ఆమెమనసుననే భేదము కల్పించుట (సఖుల సహాయమున) దానము
-
లొసంగుట నతి _ పాదాక్రాంతుడయి సంతసపెట్టి వళపఱచుకొనుట (బ్రతిమాలుట)
రసాంతరము మాటమరపించుట ఉపేక్ష - పట్టించుకొనక పోవుట - నవ్వుచుభయ
పెట్టుట _ ఇటుల ఆరువిధములుగా ప్రియుడు ప్రియురాలిని కోపగించిన ఆమెను)
-
అనునయించవచ్చును
69. తత్రప్రియవచః సామ, భేదస్తత్సఖ్యపార్జనం
దానంవ్యా జేనభూషాదేశ్, పాదయోః పతనంనతిః
సామాదౌతుపరిక్షిణే స్యాదు పేక్షాఒవధీరణం
రభసత్రాసహర్షాదే కోపభ్రంశోరసాంతరం
కోపచేష్టాశ్చనారీణాం ప్రాగేవ ప్రతిపాదితాః
దీని వివరణము పై సూత్రమున ఇచ్చియుంటిని
(పైనచూడుడు)&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6fcbzvkkz816og4or183jt6efrlw1cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230856</id>
    <revision>
      <id>587455</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '73 70. కార్యతస్సంభ్రమాచాృపాత్ప్రవాసోభిన్న దేశతా ద్వయో సత్రాశ్రునిశ్శ్వాసకార్శ్యలంబాలకాదితా కార్యావసరముననో, కలతలవలననో, శాపవశముననో (దేశము కాలముదూర మయి) ప్రియులు వేరయిఉండు...'</comment>
      <origin>587455</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3582" sha1="3zyfrfwn73c98f1jwzq3jpt9qp6uvb4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;73
70. కార్యతస్సంభ్రమాచాృపాత్ప్రవాసోభిన్న దేశతా
ద్వయో సత్రాశ్రునిశ్శ్వాసకార్శ్యలంబాలకాదితా
కార్యావసరముననో, కలతలవలననో, శాపవశముననో (దేశము కాలముదూర
మయి) ప్రియులు వేరయిఉండుట - కలియకుండుట - దూరముగనుండుటయే ప్రవాసము
ఇందు ఏడుపు నిశ్వాసము కృశించుట, కేశసంస్కారము లేకుండుట (తలదువ్వు
కొనకుండుట) ఇత్యాదులు అనుభావములు. నాయిక ప్రోషితభర్తృక వంటిదే.
71 సచ విభవన్ భ్భూత స్త్రిధా ఒద్యోబుద్ధి పూర్వకః
కార్యాంతరము కారణముగా ఏర్పడిన అయోగము.
-
M
కలయిక లేమి
మొదటి
రకము - బుద్ధిపూర్వకమగు అయోగము ఇది భావి. వర్తమాన భూతకాలముల
దృష్ట్యా మువ్విధము
72 ద్వితీయః సహసోత్పన్నో దివ్యమానుష విప్లవాత్
రెండవరకము ఆయోగము హరాత్సంభవము కలత
హేతువు అది దైవకృతము
లేక మానవకృతము
ఉదా --
విక్రమోర్వశీయమున నాయకుడు ఉపవస్త్రము లేకయుండి ప్రియురాలికంట
బడుట - నియమోల్లంఘనము హరాత్సంభవము (దైవము)
మాలతీ మాధవమున కామందకి అనుయోగిని కృతము (మానవకృతము)
73. స్వరూపాన్యత్వకరణాచ్ఛాపజః సన్నిధావసి
శాపము కారణముగా కలిగిన అయోగము రూపుమారుటవలన ప్రియురాలు
సమక్షముననే యున్నను తెలియకపోవుట వలన ఆయోగము విక్రమోర్వశీయమున -
ఊర్వశిలతగా మారిపోగా సమీపమున దుఃఖించుచు సంచరించుచు ప్రియుడు ఆమెను
రూపాంతరముగొన్న ఆమెను తెలిసికొనలేకపోగా అయోగము
-
74 మృతేత్వేకత్రయత్రాన్యః ప్రల పేచ్చోక ఏపనః
వ్యాశ్రయత్వాన్న శృంగార ప్రత్యాపన్నేతునేతరః
ప్రియులిరువురిలో ఒకరుచనిపోగా
శేషించునది దుఃఖమే
-
శోకము
-
శృంగారముండదు – కరుణ విప్రలంభము శృంగారమే - కరుణరసమని భ్రాంతిపడ
రాదు దైవాను కూలమున చనిపోయిన నాయికయో నాయకుడో, జీవించిన శేషించి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3zyfrfwn73c98f1jwzq3jpt9qp6uvb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230857</id>
    <revision>
      <id>587456</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 నది శృంగారమే - అన్యరసముండదు విప్రలంభమున ప్రత్యాశయుండును - మరణ మున నిరాశయే 75 ప్రణయా యోగయోరుత్కా ప్రవాసప్రోషితప్రియా కలహాంతరితేర్ష్యాయాం విప్రలబ్ధిచఖండితా తిరస్కారము క...'</comment>
      <origin>587456</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="pkdg7vggpf2ffybf279pfo2ffvt6omm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;74
నది శృంగారమే - అన్యరసముండదు విప్రలంభమున ప్రత్యాశయుండును - మరణ
మున నిరాశయే
75 ప్రణయా యోగయోరుత్కా ప్రవాసప్రోషితప్రియా
కలహాంతరితేర్ష్యాయాం విప్రలబ్ధిచఖండితా
తిరస్కారము కారణముగ ఏర్పడిన అయోగమున ప్రణయముచెడదు.
ప్రియుడు సమక్షమున లేకపోగా విరహతాపము కలుగును ( ఆ నాయిక విరహోత్కంది
తయే) ప్రియుడు దూరముననుండ బాధపడునది ప్రోషిత భర్తృకయే తిరస్కారము
ఈర్ష్యవలననయిన కలహమేర్పడి ఇరువురును విడిపోవ
దూరముకాగా పశ్చా
త్తాపానంతరము కలయికయుండుటచే కలహాంతరితయే మోసమువలన ప్రియుడు
దూరమయిన విప్రలబ్ధ కోపము కారణముగ అయోగమేర్పడిన ఖండితయే
-
సంభోగశృంగారము-కలయిక -తద్గుణములు
78. అనుకూలౌ నిషేవేరే యత్రాన్యోన్యం విలాసినౌ
దర్శనస్పర్శనాదీని స సంభోగోముదాన్విత
మనసులేకమయిన ప్రియులిరువురు ఒండొరుల దర్శన స్పర్శనాదులవలన
ఆనందమనుభవించుట సంభోగము
77. చేష్టాతత్రప్రవర్తంతే లీలాద్యాదళయోషితాం
దాక్షిణ్య మార్దవ ప్రేమ్లామనురూపాః ప్రియంప్రతి
ఇందు ప్రేమానురూపమయిన లీలా దిదశ విధచేష్టలు, ప్రియురాలికి ప్రియినిపట్ల
కలుగు దాక్షిణ్యము మార్దవము భక్తివీనిననుసరించునవి ప్రసక్తమగును
78. రమయేచ్చాటు కృత్కాంతః కలాక్రీడాదిభిశ్చతాం
నగ్రామ్యమాచరేత్కించిన్నర్మభ్రంశకరం చ
నాట్యములో కలాక్రీడాదుల ద్వారా ప్రియుడు ముఖస్తుతు లొనరించుచు ప్రియు
రాలిని సంతనపెట్టవలెను. గ్రామ్యక్రీడాకలాపమునకు దిగజారి పోరాదు. ఆమె
నర్మము - రహస్య క్రీడాదులు భ్రంశమగు ఎట్టి చర్యయు తీసికొనరాదు ఆ విధముగ
ప్రవర్తించరాదనుట.
-&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pkdg7vggpf2ffybf279pfo2ffvt6omm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230858</id>
    <revision>
      <id>587457</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '75 వీరరసము 79 వీరప్రతాపవినాయాధ్యవసాయసత్త్వ మోహావిషాదనయ విస్మయ విక్రమాద్యైః ఉత్సాహభూః సచదయారణదానయోగా స్త్రేధాకిలాత్రమతిగర్వధృతిప్రహార్షాః వీర రసమును పుట్టించునవి ప్రత...'</comment>
      <origin>587457</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2881" sha1="tpahmg6ql17pv86sdcf55vzcpw4sbr9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;75
వీరరసము
79 వీరప్రతాపవినాయాధ్యవసాయసత్త్వ
మోహావిషాదనయ విస్మయ విక్రమాద్యైః
ఉత్సాహభూః సచదయారణదానయోగా
స్త్రేధాకిలాత్రమతిగర్వధృతిప్రహార్షాః
వీర రసమును పుట్టించునవి ప్రతాపము, వినయము, ఆచంచలయత్నము,
ధైర్యము మోహాతిశయము- రణమనప్రీతి, సంతోషము, రాజనీతి, ఆశ్చర్యము,
బలము. (వీర్యము) ఇత్యాదులు ఉత్సాహమనుసాత్త్వికభావము ఆలంబనము. ఇది
మువ్విధము దయ యుద్ధము, దానము ఫలములుగా గలవి. ఇందు మాట ఇచ్చుట,
గర్వము, సంతృప్తి, సంతోషము అనుభావములు.
భీభత్సరసము
80. భీభత్సః కృమిపూతిగంధిన మధు ప్రాయైరుగుప్పైక భూ
రుద్వేగీరుధిరాంత్రకీకన వసామాంసాదిభిః క్షోభణః
వైరాగ్యాజ్జఘన స్తనాదిషు ఘృణాశుద్ధఒనుభా వైర్యుతో
క్త్రవికూణనాదిభిరిహావేగార్తిశంకాదయః
నాసావ
జుగుప్ప స్థాయీ భావముగాకులది భీభత్సము అనుభావములు
ఉద్వేగము,
క్రిములు దుర్వాసన, కక్కు రక్తము, ఎముకలు మజ్జ, మాంసము ఇత్యాదులవలన
క్షోభకలుగును అసహ్యము - వైరాగ్యము కారణముగ స్త్రీల శారీరక అవయవములు_
పిరుదులు, స్తనములు వీనిపట్ల అసహ్యము కలుగును. దానిననుసరించి ముక్కు,
నోరు ఇత్యాదులు సంకుచితములు చేసికొనుట కలవరపాటు రోగము శంక ఇత్యా
దులు ప్రసక్తములు
రౌద్రరసము
81 క్రోధోమత్సరవైరివైకృతమయైః పోషో ఒస్యరౌద్రోఒనుజః
క్షోభః స్వాధరదంశ కంపభృకుటి స్వేదాస్యరా గైర్యుతః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tpahmg6ql17pv86sdcf55vzcpw4sbr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/79</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230859</id>
    <revision>
      <id>587458</id>
      <timestamp>2026-10-16T06:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '76 శస్త్రోల్లా సవికతనాం సధరణీఘాత ప్రతిజ్ఞాగ్ర హై రమమదౌస్మృతి శ్చ పలతాసూయౌగ్యవేగాదయః క్రోధము ఎదిరిపట్ల మాత్సర్యము శతృకృత విరస్కృతి వీనివలన పరిపుష్ట మ రౌద్రమగుచున్నది. ఇ...'</comment>
      <origin>587458</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3530" sha1="3vw4bnj1dw33w0kddb6c2uvhy2cyog5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;76
శస్త్రోల్లా సవికతనాం సధరణీఘాత ప్రతిజ్ఞాగ్ర
హై
రమమదౌస్మృతి శ్చ పలతాసూయౌగ్యవేగాదయః
క్రోధము ఎదిరిపట్ల మాత్సర్యము శతృకృత విరస్కృతి వీనివలన పరిపుష్ట
మ రౌద్రమగుచున్నది. ఇందు అశాంతి పెదవులు కొరుకుట, వణకు, బొమముడి
పాటు చెమట, ముఖము ఎర్రవడుట, వీనితోపాటు అడ్గాదులు వెలికితీయుట, భుజా
స్పాలనము కాళ్ళతో భూమిని త్రొక్కుట శపధము, చెరనుంచుట ఇత్యాదులు అను
భావములు. వ్యభిచారులు మదము, మాత్పర్యము చాపల్యము అసూయ, నిర్ణయ,
కలవరపాటు ఇత్యాదులు.
హాస్యరసము
82. వికృతాకృతి నాగ్వేషైరాత్మనోధ పరస్యవా
హాసః స్యాత్పరిపోషో ఒస్యహాస్య స్త్రీప్రకృతిః స్మృతః
తనయొక్కగాని పరులయొక్కగాని విచిత్ర ఆకృతి చర్యలు వేషము వీనివలన
జనించుహాసమే స్థాయిగాగలది హాస్యరసము ఈ హాస్యము మువ్విధము
83 స్మిత హవికాసీనయనం కించిల్లఖ్యద్విజంతుహసితంస్యా
మధురస్వరం విహసితం పశిరః కంపమిదముపహసితం
అపహసితం సాస్రాక్షం విక్షిప్తాంగంభవత్యతిహసితం
ద్వేద్వేహసితేచై షాం జ్యేష్ఠ మధ్యేఒధమే క్రమశః
ఈ హాస్య విషయమున స్మితమన చిరునగవు - కనులువిశాలమగుట హసితమన
నగవు - పల్వరుస సగముకన్పించునటుల నవ్వుట విహసితము ఇంచుకశబ్దముతో
కూడిననవ్వు, ఉపహాసమన పెద్దగనవ్వుట - తలపంకించుటయు ధ్వనితో కూడినదియు
అపహసితమన పట్టలేవినవ్వు - కన్నీరు ఆనందాశ్రువులతో కూడినది అతిహసితమన
కడుపు చెక్కలగునట్లునవ్వుట - శరీరమంతయుకదలును అరువిధములయిన పై హాస
ములలో ఉత్తమములు
రెండు మధ్యమములు రెండు అధమములు రెండు
84. నిద్రాలస్య శ్రమగ్లాని మూర్ఛాశ్చ సహచారిణః
హాస్యరసమున వ్యభిచారి భావములు
-
నిదుర సోమరితనము శ్రమ నీరసము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3vw4bnj1dw33w0kddb6c2uvhy2cyog5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230860</id>
    <revision>
      <id>587461</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ': 77 అద్భుతరసము 85. అతిలో కై : పదార్థ: స్యాద్విస్మయాత్మారసోఒద్భుతః కర్మాస్యసాధువాదాశ్రు వేపథు స్వేదగద్గదాః । హర్షావేగధృతిప్రాయాభవంతి వ్యభిచారిని? అద్భుతరసమునకు స్థాయి ఆశ్చ...'</comment>
      <origin>587461</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="6tbpfk43daqs99lk0y0fjui01q7kv8u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;:
77
అద్భుతరసము
85. అతిలో కై : పదార్థ: స్యాద్విస్మయాత్మారసోఒద్భుతః
కర్మాస్యసాధువాదాశ్రు వేపథు స్వేదగద్గదాః ।
హర్షావేగధృతిప్రాయాభవంతి వ్యభిచారిని?
అద్భుతరసమునకు స్థాయి ఆశ్చర్యము విభావములు లోకాతీతవస్తువులు.
అనుభావములు ఆశ్చర్యమును తెల్పు ఆహో, ఆహా, లేష్, శబాస్ ఇత్యాదులు.. సంతోష
సూచకములు; దుఃఖసూచకములు వణకు, చెమట, గద్గదికము అయ్యోపాపము,
ఇత్యాదులు వ్యభిచారీ భావములు సామాన్యముగా సంతోషము, ఆతురత. సంతృప్తి.
భయానకము
86. వికృతస్వరసత్త్వాదర్భయ ఛావోభయానకః
సర్వాంగవేపధు స్వేద శోషవైచిత్త్య లక్షణః
దైన్యసంభ్రమ నమ్మోహత్రాసాది స్తత్సహోదరః
-
భయము స్థాయిగాగలది భయానకము, విభావములు :- వికృతస్వరము,
అధైర్యము, అనుభావములు
వణకు, స్వేదము, నోరెండుట. ఒడలు తెలియక పడి
పోవుట వ్యభిచారులు - దైన్యము, సంభ్రమము సమ్మోహము, భయము ఇత్యాదులు
కరుణరసము
87. ఇష్ట కాశాదనిష్టాప్తే శోకార్మాకరుణోఒనుతం
నిశ్శ్వాసోచ్ఛ్వాస రుదిత స్తంభ ప్రలపితాదయః
స్వాపాపస్మార దై న్యాధిమరణాలస్య సంభ్రమాః
విషాదజడతోన్మాద చింతాద్యా వ్యభిచారిణః
కరుణకు, స్థాయిశోకము, విభావములు ఇష్టము ప్రాపించకపోవుటయు, అని
ష్టము సంక్రమించుటయు అనుభావములు. ఉచ్ఛ్వాస నిశ్శ్వాసములు, ఏడుపు.
శరీరము కొయ్యవారుట, ప్రలాపము ఇత్యాదులు వ్యభిచారులు నిదుర, పిచ్చి,
దైన్యము, రోగము, మరణము, అలసత, అశాంతి, నిరాశ జడత, ఆతురత
ఇత్యాదులు
..&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6tbpfk43daqs99lk0y0fjui01q7kv8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230861</id>
    <revision>
      <id>587462</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 ఈ గ్రంథమున వివరించకవిడచిన అంశములు 88. ప్రీతిభ క్త్యాదయోభావా మృగయావదయోరసాః హర్జోత్సాహాదిషుస్పష్టమంతర్భావాన్న కీ ర్తితాః ప్రీతి భక్తి, ఇత్యాది భావములు వేట జూదము ఇత్యాది...'</comment>
      <origin>587462</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2591" sha1="71cv74ekfdnhgsui3t7zpto4arhcszu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;78
ఈ గ్రంథమున వివరించకవిడచిన అంశములు
88. ప్రీతిభ క్త్యాదయోభావా మృగయావదయోరసాః
హర్జోత్సాహాదిషుస్పష్టమంతర్భావాన్న కీ ర్తితాః
ప్రీతి భక్తి, ఇత్యాది భావములు వేట జూదము ఇత్యాది ఆనందజనకమగు
క్రీడలు, హర్షము, ఉత్సాహము ఇత్యాదులయందు అంతర్భావములు అగుటవలన -
స్పష్టముగ తెలిసినవేకాగా - ప్రత్యేకించి వివరించలేదు
89 షట్టింశద్భూషణాదీని సామాదీన్యే కవింశతిః
లక్ష్మ (క్ష్య) సంధ్యంతరాంగాని సాలంకారేషు శేషుచ
భూషణముతో ఆరంభమయిన ముప్పది ఆరుభేదములును, సామముతో ఆరంభ
మయిన ఇరువదియొక్క విభేదములును, లక్షణములు, సంధులు
వీనిలో చేరిపోవుట చేత ప్రత్యేకించి వివరించలేదు
90. రమ్యం జుగుప్సిత ముదారమథాపినీ చ
ముగ్రం ప్రసాదిగహనం వికృతంచవస్తు
యద్వావ్యవస్తు కవిభావకభావ్యమానం ।
తన్నాస్తియన్న రసభావము పై తిలోకే
అలంకారములు
వస్తువు అందమయినదో అసహ్యమయినదో, ఉదారమో నీచమో. ఉగ్రమో
మధురమో, గహనమో వికృతమో, వస్తువుకానిది అన్యమేదియయిన నేమి కవిభావనా
శిల్పమున భాసించినది ఏది అయినను లోకమున రసస్ఫూర్తి కలిగించనిది ఏదియును
లేదు. అనగా కవిహస్తమున లోహము బంగారమగుననుట
రసవిచారమను ఈనాలుగవప్రకాశముతో గ్రంధము సమాప్తము&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>71cv74ekfdnhgsui3t7zpto4arhcszu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230862</id>
    <revision>
      <id>587463</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '79 రచయిత విష్ణోస్సు తేనాపిధనం జయేన విద్వన్మనోరాగ నిబంధ హేతుః ఆవిష్కృతం ముంజమహీళ గోష్ఠీ వైదగ్ధ్యభాజా దశరూపమే తత్ | ఉచితానుచితము లరయు విద్వాంసుల మనసులకు ఆహ్లాదజనకమగు ఈదశ ర...'</comment>
      <origin>587463</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="do0j3dqfoi675qz5kzpw552bjsr3lqb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;79
రచయిత
విష్ణోస్సు తేనాపిధనం జయేన
విద్వన్మనోరాగ నిబంధ హేతుః
ఆవిష్కృతం ముంజమహీళ గోష్ఠీ
వైదగ్ధ్యభాజా దశరూపమే తత్ |
ఉచితానుచితము లరయు విద్వాంసుల మనసులకు ఆహ్లాదజనకమగు ఈదశ రూప
కము, ముంజచక్రవర్తి సభా ప్రసంగముల నలవర్చుకొన్న విజ్ఞాన ఫలితమునే విష్ణు
వనువానిసుతుడు ధనంజయుడు లోకమునకు ఇచ్చెను.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>do0j3dqfoi675qz5kzpw552bjsr3lqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230863</id>
    <revision>
      <id>587464</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ధనంజయుని దశరూపకము మూలము - శ్లోకరూపకము. తొలి ప్రకాశము 1 అవస్థానుకృతిర్నాట్యం రూపందృశ్యతయోచ్యతే రూపకంతత్సమారోపా ద్దళరై వరసాశ్రయం 2 నాటకం సప్రకరణం భాణః ప్రహసనం డిమ వ్యాయోగ...'</comment>
      <origin>587464</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1841" sha1="sa3nowqo8j6ipqal0k5ykxs5hvlhbsc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ధనంజయుని దశరూపకము
మూలము
-
శ్లోకరూపకము.
తొలి ప్రకాశము
1 అవస్థానుకృతిర్నాట్యం రూపందృశ్యతయోచ్యతే
రూపకంతత్సమారోపా ద్దళరై వరసాశ్రయం
2 నాటకం సప్రకరణం భాణః ప్రహసనం డిమ
వ్యాయోగ సమవకారొ వీధ్యంకేహామృగా ఇతి
3 అన్యద్భావాశ్రయంనృత్యం నృత్తంతాలలయాశ్రయం
ఆద్యం పదార్థాభినయో మార్గదేశీ తథాపరం
4 మధురోద్ధతభేదేన తద్వయం ద్వివిధంపునః
లాస్యతాండవరూపేణ నాటకాద్యుపకారకం
5. వస్తునేతారసస్తేషాం భేదకోవస్తుచద్విధా
తత్రాధికారికంముఖ్య మంగం ప్రాసంగికం విదుః
6 అధికారః పలస్వామ్య మధికారీచ తత్ప్రభుః |
తన్నిర్వర్త్య మభివ్యాసి వృత్తంస్యా దాధికారికం
17 సంకం పరార్థస్య స్వార్థోయస్య ప్రసంగతః
సానుబంధం పతాకాఖ్యం ప్రకరీచ ప్రదేశ
8. ప్రస్తుతా గంతుభావస్య వస్తునో న్యోక్తి సూచకం'
పతాకాస్థానకం తుల్యసంవిధాన విశేషణం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sa3nowqo8j6ipqal0k5ykxs5hvlhbsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230864</id>
    <revision>
      <id>587465</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '81 9. ప్రఖ్యాతోత్పాద్యమిశ్రత్వ భేదా లేధాపిత ఆధా ప్రఖ్యాతమితిహాసాదే రుత్పాద్యం కవికల్పితం 10 మించక త్తాభ్యాం దివ్యమర్త్యాదిభేదతః కార్యంత్రివర్గ స్తచ్ఛుద్ధ మేకానేకానుబంధ...'</comment>
      <origin>587465</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2444" sha1="c2e4al436oh5ajweuvgf2qd9hvghpx4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;81
9. ప్రఖ్యాతోత్పాద్యమిశ్రత్వ భేదా లేధాపిత ఆధా
ప్రఖ్యాతమితిహాసాదే రుత్పాద్యం కవికల్పితం
10 మించక త్తాభ్యాం దివ్యమర్త్యాదిభేదతః
కార్యంత్రివర్గ స్తచ్ఛుద్ధ
మేకానేకానుబంధిచ
11 స్వల్పోద్దిష్టస్తు తద్ధేతుర్భీజం విస్తార్యనేకథా
అవాంత విచ్ఛేదే బిందురచ్ఛేదకారణం
12 బీజబిందుపతాకాఖ్య ప్రకరీకార్యలక్షణాః
అర్థ ప్రకృతయఃపంచతాఏతాఃపరికీర్తితాః
13. అవస్థాః పంచకార్యస్య ప్రారబ్ధస్య ఫలార్థిభిః
ఆరంభయత్న
ప్రాప్త్యాశా నియతాప్తిఫలాగమాః
14. ఔత్సుక్యమాత్రమారంభః ఫలలాభాయభూయ నే
ప్రయత్న స్తుతదప్రాప్తో వ్యాపారో ఒతిత్వరాన్వితః
15 ఉపాయాపాయశంకాభ్యాం ప్రాప్త్యాశాప్రా ప్తిసంభవః |
అపాయాభావతఃప్రాప్తిర్నియతాప్తిఃసునిశ్చితా
16 సమగ్రఫలసంపత్తిః ఫలయోగోయథోదిత ః
అర్ధప్రకృతయఃపంచ పంచావస్థాసమన్వితాః
17 యథాసంఖ్యేనజాయంతే ముఠాద్యాః పంచ సంధయః
అంతరై కార్థసంబంధః సంధిరేకాన్వయేసతి
18 ముఖప్రతిముఖేగర్భః సావమర్శోపసంహృతిః
ముఖంబీజసముత్పత్తి ర్నానార్థ
రససంభవా
18. అంగానిద్వాదశైతన్య బీజారంభసమన్వయాత్
ఉపక్షేపః పరికరః పరిన్యాసో విఠోభనం
6&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c2e4al436oh5ajweuvgf2qd9hvghpx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230865</id>
    <revision>
      <id>587466</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 20. యుక్తిః ప్రాప్తిః సమాధానం విధానం పరిభావనా ఉద్భేదభేదకర నవ్వర్ధాన్యథలక్షణం. 21. బీజన్యాస ఉపక్షేపః తద్బాహుల్యంపరిక్రియా తన్నిష్పత్తిః పరిన్యాసో గుణాఖ్యానం విలోధనం సంప్...'</comment>
      <origin>587466</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="m6mmy8h1c74k4yid42lozx7degac7xv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;82
20. యుక్తిః ప్రాప్తిః సమాధానం విధానం పరిభావనా
ఉద్భేదభేదకర నవ్వర్ధాన్యథలక్షణం.
21. బీజన్యాస ఉపక్షేపః తద్బాహుల్యంపరిక్రియా
తన్నిష్పత్తిః పరిన్యాసో గుణాఖ్యానం విలోధనం
సంప్రధారణమర్థానాంయు క్తి ః ప్రాప్తిః సుభాగమః
బీజాగమఃసమాధానం విధానంసుఖదుఃఖకృత్
23 పరిభావోఒద్భుతావేశః ఉద్భేదోగూఢభేదనం
కరణంప్రకృతారంతో భేదఃప్రోత్సాహనామతా
24. లక్ష్యాలక్ష్యతయోద్భేద స్తస్య ప్రతిముఖంభవేత్
బిందు ప్రయత్నానుగమాదంగాన్యస్య త్రయోదశ
25. విలాసః పరిసర్పశ్చ విధూతం శమ నర్మణీ
నర్మద్యుతిః ప్రగమనం నిరోధః పర్యుపాసనం
28 వజ్రం పుష్ప ముపన్యాసో వర్ణసంహార ఇత్యపి
రత్యర్థేహావిలాసఃస్యాత్ దృష్టనష్టానుసర్పణం
27. పరిసర్పోవిధూతంస్యా దరతిసచ్చమః శమః
పరిహాసవచోనర్మ ధృతి స్తష్టాద్యుతిర్మతా
28. ఉత్తరావక్రగమనం హీతరోధోనిరోధనం
పర్యుపా స్తిరనునయః పుష్పం వాక్యంవిశేషవత్
29. ఉపన్యాసస్తుసోపాయం వజ్రంప్రత్యక్షవిష్ఠురం
చాతుర్వర్ణ్యోపగమనం వర్ణ సంహారఇష్యతే
30. గర్భస్తుఇష్టనష్టస్య బీజస్యాన్వేషణంమొహుః
ద్వాదశాంగః పతాకాస్యా న్న వాస్యాత్ప్ర ప్తిసంభవః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6mmy8h1c74k4yid42lozx7degac7xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/86</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230866</id>
    <revision>
      <id>587467</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '83 31. అభూతాహరణంమార్గో రూపోదాహరణేక్రమః సంగ్రహశ్చానుమానం తోటకాధిబలేతథా 32 ఉద్వేగసంభ్రమా పేక్షా లక్షణంచప్రణీయతే అభూతాహరణంఛద్మ మార్గ స్తత్వార్థకీర్తనం 33. రూపంవితర్క వద్వాక్...'</comment>
      <origin>587467</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2350" sha1="1wl716imn9cwbxz8cb7mqtyfjluu0l5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;83
31. అభూతాహరణంమార్గో రూపోదాహరణేక్రమః
సంగ్రహశ్చానుమానం తోటకాధిబలేతథా
32 ఉద్వేగసంభ్రమా పేక్షా లక్షణంచప్రణీయతే
అభూతాహరణంఛద్మ మార్గ స్తత్వార్థకీర్తనం
33. రూపంవితర్క వద్వాక్యం సోత్కర్షంస్యాదుదాహృతిః
క్రమఃసంచింత్యమానా ప్తి ర్భావజ్ఞానమథాపరే
34 సంగ్రహఃసామదానోక్తి రభ్యూహో లింగతో నుమా
అధిబలమభిసంధిః సంరబ్ధంతోటకం వచః
35. తోటకస్యాన్యథాభావం బృవతే ధిబలంబుధాః
సంరబ్ధవచనంయత్తు తోటకంతదుదాహృతం
36. ఉద్వేగో
ఒరికృతాభీతిః శంకాతాసౌచనంభ్రమః
గర్భబీజసముద్భేదా దాక్షేపఃపరికీ ర్తి తః
37. క్రోధేనావమృ శేద్యత్ర వ్యసనాద్వావిలోభనాత్ ।
గర్భనిర్భిన్న బీజార్థః సోఒనమర్మోంగసంగ్రహః
38. తత్రాసవాదసం ఫేట్ విద్రవద్రవశక్తయః
ద్యుతిఃప్రసంగశ్చలనం వ్యవసాయోవిరోధనం
39 ప్రరోచనావిచలన మాదానంచక్రయోదశ
దోషప్రఖ్యాపవాదఃస్యా త్సంపేటోరోషభాషణం
40 విద్రవోవధబంధాదిః ద్రవోగురుతిరస్కృతిః
విరోధశమనంశక్తి సర్జనోద్వేజనేద్యుతిః
41 గురుకీర్తనంప్రసంగ శ్చలనంచావమాననం
వ్యవసాయఃస్వశక్త్యుక్తి ః సంరద్ధానాం విరోధనఁ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1wl716imn9cwbxz8cb7mqtyfjluu0l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/87</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230867</id>
    <revision>
      <id>587468</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 42. సిద్ధామంత్రణతో భావిదర్శికాస్యాత్ప్రరోచనా ఏకతనా విచలనం ఆదానం కార్యసంగ్రహః 43. బీజవంతోముఖాద్యర్ధా విప్రకీర్ణాయథాయధం ఐక్యముపనీయంతే యత్రనిర్వహణంహితత్ 44 సంధిర్విబోధోగ...'</comment>
      <origin>587468</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2407" sha1="pictg2gw0e8letbyfqor7oqbkspxt5s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;84
42. సిద్ధామంత్రణతో భావిదర్శికాస్యాత్ప్రరోచనా
ఏకతనా విచలనం ఆదానం కార్యసంగ్రహః
43. బీజవంతోముఖాద్యర్ధా విప్రకీర్ణాయథాయధం
ఐక్యముపనీయంతే యత్రనిర్వహణంహితత్
44 సంధిర్విబోధోగ్రధనం నిర్ణయఃపరిభాషణం
ప్రసాదానందసమయాః కృతిభాషోపగూహనాః
45. పూర్వభా వాపసంహారౌ ప్రశస్తిశ్చ చతుర్దశ
సంధిర్బీజోపగమనం విబోధః కార్యమార్గణం
46 గ్రధనంతదుపతే పోఒ నుభూతాఖ్యాతునిర్ణయః
పరిభాషామిధోజల్పః ప్రసాదః పర్యుపాసనం
47. ఆనందోవాంఛితావాప్తిః సమయోదుఃఖనిర్గమః
కృతిర్లబార్థశమనం మానాద్యా ప్తిశ్చభాషణం
48 కార్యదృష్టద్భుత స్ర్తీ పూర్వభావోపగూహనే
వరా ప్తి కావ్యసంహారః ప్రశస్తి శుభశంసనం
49. ఉంగానాంచతుష్షష్టిః షోఢాచై షాంప్రయోజనం -
ఇష్టస్యార్థస్యరచనా గోప్యగు ప్తిః ప్రకాశనం
50. రాగఃప్రయోగస్యాశ్చర్యం వృత్తాంతస్యానుపక్షయః
ద్వేధావిభాగఃక ర్తవ్యః సర్వస్యాపీహవస్తునః
51. సూచ్య మేవభవేక్కించి దృశ్యశ్రవ్యమథాపరం
నీరసోఒనుసూచిత _స్తత్రసంసూచ్యోవ
స్తువిస్తరః
52. దృశ్య సుమధురోదాత్త రసభావనిరంతర
అర్థోపక్షేపకై ఃసూచ్యం పంచభిః ప్రతిపాదయేత్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pictg2gw0e8letbyfqor7oqbkspxt5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/88</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230868</id>
    <revision>
      <id>587469</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '55 85 53. విష్కంభచూలికాంకాస్యాంకావతార ప్రవేశకై : వృత్తవ శిష్యమాణానాం కధాంశానాంనిదర్శకః 54 సంక్షేపార్థ. స్తు విష్కంభో మధ్యపాత్రప్రయోజితః ఏకానే కాకృతః శుద్ధః సంకీర్ణా నీచ మధ్య...'</comment>
      <origin>587469</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2675" sha1="87opyha92t3i5tbhr7adky2ghiclqux" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;55
85
53. విష్కంభచూలికాంకాస్యాంకావతార ప్రవేశకై :
వృత్తవ శిష్యమాణానాం కధాంశానాంనిదర్శకః
54 సంక్షేపార్థ. స్తు విష్కంభో మధ్యపాత్రప్రయోజితః
ఏకానే కాకృతః శుద్ధః సంకీర్ణా నీచ మధ్య మైః
55 తద్వదేవానుదాత్తోక్త్యా నీచపాత్ర ప్రయోజితః
ప్రవేశోంకద్వయస్యాంతః శేషార్థస్యోపసూచకః
56. అంతర్యవనికాసంపై స్చూలికార్థన్యసూచనా
అకాంతపాత్రై రంకాస్యం ఛిన్నాంకస్యార్థసూచనాత్
57 అంకావతార స్వకాంతే పాతోంకస్యావిభాగతః
ఏభిస్సంసూచయేత్సూచ్యం దృశ్యమంకై ః ప్రదర్శయేత్
58 నాట్యధర్మమపేక్ష్యిత త్పునర్వ సుత్రి ధేష్యతే
సర్వేషాంనియతస్యైవ శ్రావ్య మశ్రావ్య మేవచ
59 సర్వశ్రావ్యం ప్రకాశంస్యా దశ్రావ్యంస్వగతంమతం
ద్విధాన్యన్నాట్యధర్మాఖ్యం జనాంతమపవారితం
60 త్రిపతాకాకరేణాన్యా నపవార్యాంతరాకథాం
అన్యోన్యామంత్రణంయత్స్యాజ్జనాంతేతజ్జనాంతికం :
61. రహస్యంకథ్యతేన్యస్య పరావృత్త్యాఒపవారితం
కింబ్రవీ ష్యే మిత్యాది వినాపాత్రం బ్రవీతియత్
62 శ్రుత్వేవానుక్తిమ హ్యేక స్తత్స్యాదాకాశభాషితం
ఇత్యాశేషమిహవ స్తువిభేదజాతం
రామాయణాదిన విభావ్యబృహత్కథాంచ
ఆసూత్రయే త్తదను నేతృరసానుగుణ్యా
చిత్రాంకథా ముచిత చారువచః ప్రపంచై
తొలిప్రకాశం సమాప్తి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>87opyha92t3i5tbhr7adky2ghiclqux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/89</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230869</id>
    <revision>
      <id>587470</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రెండవప్రకాశము 1. నేతా వినీతో మధుర స్యాగీ దక్షః ప్రియంవదః రక్తలోకః శుచి ర్వాజ్మీ రూఢవంశః స్థిరో యువా -2. బుద్ధ్యుత్సాహస్మ ృతిప్రజ్ఞాకలామాన సమన్వితః శూరోదృఢశ్చ తేజస్వీ శాస్...'</comment>
      <origin>587470</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="7vrdlzaq1uu8noyvxtbz2glhvchbrj0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;రెండవప్రకాశము
1. నేతా వినీతో మధుర స్యాగీ దక్షః ప్రియంవదః
రక్తలోకః శుచి ర్వాజ్మీ రూఢవంశః స్థిరో యువా
-2. బుద్ధ్యుత్సాహస్మ ృతిప్రజ్ఞాకలామాన సమన్వితః
శూరోదృఢశ్చ తేజస్వీ శాస్త్ర చక్షుశ్చ ధార్మికః
8. భేదై శ్చతుర్ధ లలితశాంతోదాత్తోద్ధతై
రయం
నిశ్చింతో ధీరలలితః కలాసక్తఃసుభేమృదుః
4. సామాన్యగుణయుక్తస్తు ధీరశాంతో ద్విజాదికః
మహాసత్త్వో౬తిగంభీరః క్షమావానవికతనః
5. స్థిరో
నిగూఢాహంకారో ధీరోదాత్తో దృఢవ్రతః
దర్పమాత్సర్యభూయిష్ఠా మాయాఛద్మపరాయణః
6. ధీరోద్ధతస్త్వహంకారీ చలశ్చందో వికతనః
సదక్షిణఃశరోధృష్టః పూర్వాంప్రత్యన్యయాహృతః
7. దక్షిణోఒస్యాంసహృదయో గూఢవిప్రియకృచ్చర
వ్యక్తాంగ వై కృతోదృష్టో నుకూల స్త్వేక నాయికః
8. పతాకానాయక స్త్వన్యః పీరమర్ధోవిచక్షణః
తనై ్యవానుచరోధ క్తః కించిదూనశ్చతద్గుణేః
శ్రీ ఏకవిద్యోవిటశ్చాన్యో హాస్యకృచ్చవిదూషకః
లుబ్ధాధీరోద్ధత స్తబ్ధః పాపకృద్వ ్యసనీరిపుః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7vrdlzaq1uu8noyvxtbz2glhvchbrj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/90</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230870</id>
    <revision>
      <id>587471</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '87 10 శోభావి లాసోమాధుర్యం గాంభీర్యం స్థైర్యతేజసీ లలితౌదార్యమిత్యష్టా సత్త్వజాఃపౌరుషాగుణాః 11 నీచేముృడా దికేస్పర్ధా శోభాయాం శౌర్యదక్షతే గతిఃసరై ర్యా దృష్టిశ్చ విలానే సస్మ...'</comment>
      <origin>587471</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2507" sha1="adramuabqt1hbmzyg6z3dwe3uzi0qwv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;87
10 శోభావి లాసోమాధుర్యం గాంభీర్యం స్థైర్యతేజసీ
లలితౌదార్యమిత్యష్టా సత్త్వజాఃపౌరుషాగుణాః
11 నీచేముృడా దికేస్పర్ధా శోభాయాం శౌర్యదక్షతే
గతిఃసరై ర్యా దృష్టిశ్చ విలానే సస్మితంవచః
12 ళ్ల జ్ఞావికారో మాధుర్యం సంక్షోభేసుమహత్యపి
గాంభీర్యంయత్ప్రభావేన వికారోనోపలక్ష్యతే
13 వ్యవసాయాదచలనం స్థైర్యం విఘ్నకులాదపి
అధిక్షేపాద్యసహనం తేజః ప్రాణాత్యయేష్వపి
14 శృంగారాకారచేష్టాత్వం సహజంలలితంమృదు
ప్రియోక్తో జీవితాన మౌదార్యం సదుపగ్రహః
15 స్వాన్యా సాధారణస్త్రీ తి తద్గుణా నాయికాత్రిధా
ముగ్ధమధ్యా ప్రగల్భేతి స్వీయా శీలార్జవారియుక్
16 ముగ్దానవవయఃకామా రతౌవామామృదుఃకృధి
మధ్యోద్యద్యౌవనానంగా మోహాంతసురతక్షమా
17. ధీరాసోత్రాసవక్రోక్త్యా మధ్యాసాుకృతాగనం
భేదయేద్దయితంకోపా దధీూ పరుషాక్షరం
18 యౌవనాంధా స్మరోన్మత్తా ప్రగల్భాదయితాంగకే
విలీయమానేవానందా ద్రతారంభే ఒప్యచేతినా
19 సావహిత్థదరోదాస్తే రతౌధీరేతరాకృధా
సంతర్జ్యతాడయేన్మధ్యా మధ్యాధీరేవతంవదే
20 ద్వేధాజ్యేష్ఠాకనిష్ఠాచే త్యముగ్ధ ద్వాదశోదితాః
అన్యస్త్రీకన్యకోఢాచ నాన్యోడాంగిరనే క్వచిత్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>adramuabqt1hbmzyg6z3dwe3uzi0qwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/91</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230871</id>
    <revision>
      <id>587472</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 21 కన్యానురాగమిచ్ఛాతః కుర్యాదంగాంగిసంశ్రయం సాధారణస్త్రీగణికా కలాప్రాగల్భ్యధౌర్యయుక్ 22. ఛన్నకామసుఖార్ధాజ్ఞస్వతంత్రా హం యుపండకాన్ రక్తేవ రంజయేదాధ్యా న్నిస్వాన్మాత్ర...'</comment>
      <origin>587472</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2592" sha1="rz5cc7i4hrqrvksc88lkdumlsyxcv31" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;88
21 కన్యానురాగమిచ్ఛాతః కుర్యాదంగాంగిసంశ్రయం
సాధారణస్త్రీగణికా కలాప్రాగల్భ్యధౌర్యయుక్
22. ఛన్నకామసుఖార్ధాజ్ఞస్వతంత్రా హం యుపండకాన్
రక్తేవ రంజయేదాధ్యా న్నిస్వాన్మాత్రా వివాసయేత్
23. రక్తావత్వప్రహసనే నైషాదివ్యనృపాశ్రయే
ఆసామష్టావవస్ధాస్యుః స్వాధీనపతితాదికా
24. ఆసన్నాయత్తరమణా హృష్టాస్వాధీనభర్తృకా
ముదా వాసకసజ్జా స్వంమండయ త్యేష్యతిప్రియే
25. చిరయత్యవ్యలీకేతు విరహోత్కంరితోన్మనాః
జ్ఞాతేన్యాసంగవికృతే ఖండితేర్ష్యాకషాయితా
28. కలహాంతరితామ ద్విధూతేనుళయార్తియుక్
విప్రలబ్దిక్త సమయ మప్రా ప్రేతివిమానితా
27. దూరదేశాంతరస్ధితు కార్యతః ప్రోషితప్రియా
కామార్తాభిసరే త్కాంతం సారయేద్వాభిసారికా
28 చింతా నిశ్శ్వాస భేదాకు వైవర్ణ్య గ్లాన్యభూషణైః
యు కొష్టడంత్యాద్వే చాద్యే క్రీడొజ్జ్వల్యప్రహర్షితై :
28. దూత్యోదాసీసఖీ కారూర్ ధాత్రేయీప్రతివేళికా
లింగినీ శిల్పినీస్వంచ నేతృమిత్రగుణాన్వితాః
30. యౌవనే సత్త్వజాః స్త్రీణా మలంకారాస్తు వింశతిః
భావోహాపశ్చ హేలాచ త్రయ స్తత్రశరీరణాః
31 శోభాకాంతిశ్చదీ ప్తిశ్చ మాధుర్యంచప్రగల్భతా
ఔదార్యందై ర్యమిత్యేతే స ప్రభావాఅయత్నజాః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rz5cc7i4hrqrvksc88lkdumlsyxcv31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/92</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230872</id>
    <revision>
      <id>587473</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '89 32. లీలా విలా సోవిచ్ఛిత్తి ర్విభ్రమః కిలికించితం మోట్టాయితం కుట్టతం బిబ్బోకోలలితంతథా 33 విహృతంచే విజ్ఞేయా దశభావాఃస్వభావణా ః నిర్వి ద్భావస్తత్రాద్యవిక్రియా 34 హేవాకసస్తు...'</comment>
      <origin>587473</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="9tkll3l9enu6j7wro3vporkj07ctkvb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;89
32. లీలా విలా సోవిచ్ఛిత్తి ర్విభ్రమః కిలికించితం
మోట్టాయితం కుట్టతం బిబ్బోకోలలితంతథా
33 విహృతంచే విజ్ఞేయా దశభావాఃస్వభావణా ః
నిర్వి ద్భావస్తత్రాద్యవిక్రియా
34 హేవాకసస్తుశృంగారో హావో భ్రూవికారకృత్
సఏవ హేలాసువ్యక్తశృంగార రససూచికా
35 రూపోపభోగతారుణ్యైః శోభాంగానాంవిభూషణం
మన్మథావాపితచ్చాయా నైవకాంతిరితిస్మృతా
36. అనుల్పణత్వంమాధుర్యం దీ ప్తిఃకాంతేస్తువిస్తరః
నిస్సాధ్వసత్వంప్రాగల్భ్య మౌదార్యంపశ్రయస్సదా
37 చాపలా విహతా ధైర్యం చిద్వృత్తిరవికతనా
ప్రియానుకరణంలీలా మధురాంగవిచేష్టితై :
38 తాత్కాలికోవిశేషస్తు విలాసోంగక్రియాదిషు
కల్పనా చ్ఛిత్తిఃకాంతిపోషకృత్
39. విభ్రమ స్త్వరయాకాలే భూషాస్థానవిపర్యయః
క్రోధాశ్రుహర్షభీత్యాదేః సంకరం కిలకించితం
40 మోట్టాయితంతుతద్భావభావనేష్టకథాదిషు
సానందాంతః కుట్టమితం కు ప్యేత్కేశాధరగ్రహే
41. గర్వాభిమానాదిష్టేపి బిట్బోకోనాదరక్రియా
సుకుమారాంగవిన్యాసో మసృణో లలితంభ వేత్
42. ప్రాప్తకాలంనయద్బూయా ద్వీడయావిహృతంహితత్
మంత్రీస్వంవోభయంవాపి సభాతస్యార్థచింతనే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9tkll3l9enu6j7wro3vporkj07ctkvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/93</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230873</id>
    <revision>
      <id>587474</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '90 43. మంత్రిణాలలితఃశేషా మంత్రిస్వాయత్తసిద్ధయః ఋత్త్విక్పురోహితౌధర్మే తపస్విబ్రహ్మవాదినః 44. సుహృత్కుమారాటవికా దండే సామంత నై నికాః అంతఃపురేవర్షవరాః కిరాతామూకవామనాః 45. మ్ల...'</comment>
      <origin>587474</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="asv3504s8570ky9z2trwyt2wq2hfi79" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;90
43. మంత్రిణాలలితఃశేషా మంత్రిస్వాయత్తసిద్ధయః
ఋత్త్విక్పురోహితౌధర్మే తపస్విబ్రహ్మవాదినః
44. సుహృత్కుమారాటవికా దండే సామంత నై నికాః
అంతఃపురేవర్షవరాః కిరాతామూకవామనాః
45. మ్లేచ్ఛాభీరళకారాద్యాః స్వస్వకార్యోపయోగినః
జ్యేష్ఠమధ్యాధమత్వేన సర్వేషాంచ త్రిరూపతా
46. తారతమ్యాద్యథో క్తానాం గుణానాంచో త్తమాదితా
ఏవరైనా ట్యేవిధాతవ్యో నాయకః సపరిచ్ఛదః,
47. తద్వ్యాపారాత్మికావృత్తి శ్చతుర్ధతత్రకై శికీ
గీతనృత్యవిలాసాద్యై ర్మృదుఃశృంగారచేష్టితై 8
48. నర్మతత్ స్ఫూర్హతత్ స్ఫోటతత్ గర్చైశ్చతురంగికా
వైదగ్ధ్యక్రీడితంనర్మ ప్రియోపచ్ఛందనాత్మకం
49. హాన్యేనైవ సశృంగారభయేన విహితంత్రిధా
ఆత్మోపక్షేపసంభోగ మానై ఃశృంగార్యపిత్రిధా
50. శుద్ధమంగంభయంద్వేధా త్రేధావాగ్వేషచేష్టితైః
సర్వంసహాస్యమిత్యేవం నౄ్మష్టాదశ ధోదితం
51. నర్మస్ఫూర్ణ సుభారంతో భయంతోనవసంగమే
నర్మస్ఫోట స్తుభావానాం సూచితోల్పరసోలవై 8
52. ఛన్న నేతృప్రతీచారో నర్మగర్భోర్థ హేతవే
అంగైఃసహాస్యనిర్ఘాన్యై రేఖిరేషాత్రకై శిక
53. విళోకాసాత్త్వతీ సత్త్వశౌర్య త్యాగదయార్ణవై :
సంలాపోత్థాపకావస్యాం సంఘాత్యః పరివర్తకః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>asv3504s8570ky9z2trwyt2wq2hfi79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/94</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230874</id>
    <revision>
      <id>587475</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '91 54 సంలాపకో గభీరోక్తి ర్నానాభావరసామిధ ఉత్థాపక స్తుయత్రాదౌ యుద్ధాయోత్థాపయేత్పరం 55 మంత్రార్ధదైవశక్త్యాదేః సాంఘాత్యః సంఘభేదనం ప్రారబ్ధితానకార్యాన్య కరణాత్పరివర్తకః 56. ఏ...'</comment>
      <origin>587475</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2578" sha1="myn7ynz9thnwq5kiwihfeza86m0g7a5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;91
54 సంలాపకో గభీరోక్తి ర్నానాభావరసామిధ
ఉత్థాపక స్తుయత్రాదౌ యుద్ధాయోత్థాపయేత్పరం
55 మంత్రార్ధదైవశక్త్యాదేః సాంఘాత్యః సంఘభేదనం
ప్రారబ్ధితానకార్యాన్య కరణాత్పరివర్తకః
56. ఏభిరంగైశ్చతుర్ధేయం సాత్త్వత్యార్భటీపునః
మాయేంద్రజాలసంగ్రామ క్రోధోదాంతాదిచేష్టితై ?
57. సంక్షిప్తికాస్యాత్సంపేటో వస్తూత్థానావపాతనే
సంక్షిప్తవ స్తురచనా సంక్షిప్తిః శిల్పయోగతః
58. పూర్వనేతృనివృత్త్యాన్యే నేత్రాంతరపరిగ్రహం
సంపేట స్తుసమాఘాతః క్రుద్ధసంర బయోర్ద్వయోః
50 మాయాద్యుత్థాపితంవస్తు వస్తూస్థాపనమిష్యతే
అవపాతస్తు నిష్క్రమ ప్రవేశ త్రాస విద్రవై శ్
60 ఏభిరంగైశ్చతుర్ధేయం నార్థవృత్తిరతఃపరా
చతుర్థీ భారతీసాఒపివాచ్యా నాటకలక్షణే
61 కైశికిం సాత్త్వతం దార్థవృత్తిమారభటీమితి
పరంత పంచమంవృత్తి మౌద్భటాః ప్రతిజానతే
62 శృంగారేకైశికీ వీరేసాత్త్వత్యారభటీపునః
ర నేరౌద్రేచ భీదత్సే వృత్తి స్సర్వత్రభారతీ
63 దేశ భాషా క్రియా వేష లక్షణాస్యుః ప్రవృత్తయః
లోకా దేవానగమ్యేతా యదౌచిత్యం ప్రయోజయేత్
64 పార్యంతు సంస్కృతం నౄణా మనీచానాం కృతాత్మనాం
లింగినీనాం మహాదేవ్యా మంత్రిజా వేశ్యయోః క్వచిత్&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>myn7ynz9thnwq5kiwihfeza86m0g7a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/95</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230875</id>
    <revision>
      <id>587476</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '92 85.స్త్రీణాంతు ప్రాకృతం ప్రాయః సౌరనే వ్యధ మేషుచ పిశాచాత్యంతనీచాదౌ పై శాచం మాగధం తధా 66 యద్దేశం నీచపాత్రంయ తద్దేశంతస్యభాషితం కార్యతళ్చో త్తమాదీనాం కార్యోభాషావ్యతిక్రమః 67....'</comment>
      <origin>587476</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="au2y98hjumq9bxhnxqdubxts4rrmgmk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;92
85.స్త్రీణాంతు ప్రాకృతం ప్రాయః సౌరనే వ్యధ మేషుచ
పిశాచాత్యంతనీచాదౌ పై శాచం మాగధం తధా
66 యద్దేశం నీచపాత్రంయ తద్దేశంతస్యభాషితం
కార్యతళ్చో త్తమాదీనాం కార్యోభాషావ్యతిక్రమః
67. భగవంతో వరైర్వాద్యా విద్యాద్దేవర్షి లింగినః
విప్రామాత్యాగ్రజా శ్చార్యా నటీ సూత్రభృతౌ మిథః
68. రథీ సూతేన చాయుష్మాన్ పూజ్యైః శిష్యాత్మజానుజా |
వత్సేతితాతఃపూజ్యోఒపి సుగృహీతాభిధస్తుతైః
89 భావోను గేనసూత్రీచ మారేత్యేతేన సోపిచ
దేవఃస్వామీతినృపతి ర్భృత్యైర్భట్టేతిచాధమైః
70 ఆంమంత్రణీయాః పతివక్ష్వేషామధ్యాధమైః స్త్రియః
సమాహలేతి పేష్యాచ హంజేవేశ్యాజ్జుకాతథా
71 కుట్టినంతనుగతైః పూజ్యావాజరతీజనైః
విదూష కేనభవతీ రాజ్జీ
చేటీతిశ బ్ద్యతే
12. గుణో దాహృతిసత్త్వభావాన శేషతో నేతృదశావిభిన్నాన్
కోవ క్తుమీశోధరతోనయోవాయోవాన దేవః శశిఖండమౌలిః
రెండవ ప్రకాశము సమాప్తం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>au2y98hjumq9bxhnxqdubxts4rrmgmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/96</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230876</id>
    <revision>
      <id>587477</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మూడవ ప్రకాశ ము 1. ప్రకృతిత్వా దధాన్యేషాం భూయో రససరిగ్రహాత్ సంపూర్ణ లక్షణత్వాచ్ఛ పూర్వం నాటకముచ్యతే 2. పూర్వరంగం విధాయాదౌ సూత్రధారే వినిర్గతే ప్రవిశ్య తద్వదపరః కావ్య మాస్...'</comment>
      <origin>587477</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2140" sha1="gwaaq3arvw6qs3y2f1hzvpa3l5ewt4o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;మూడవ ప్రకాశ ము
1. ప్రకృతిత్వా దధాన్యేషాం భూయో రససరిగ్రహాత్
సంపూర్ణ లక్షణత్వాచ్ఛ పూర్వం నాటకముచ్యతే
2. పూర్వరంగం విధాయాదౌ సూత్రధారే వినిర్గతే
ప్రవిశ్య తద్వదపరః కావ్య మాస్ధాపయేన్నట
3 దివ్యమర్త్యే సతద్రూపో మిశ్రమన్యతర స్తయోః
సూచయే ద్వస్తూ బీజంవా ముఖం పాత్ర మథాపివా
30
4. రంగంప్రసాద్య మధురై : శ్లోకె : కావ్యార్థ సూచకై :
ఋతుం కంచిదుపాదాయ భారతీంవృత్తి మాశ్రయేత్
5 భారతీ సంస్కృత ప్రాయో వాగ్వ్యాపారో నటాశ్రయః
లేదై ః ప్రరోచనాయుకై ర్వీధీ ప్రహసనముఖై :
8
6 ఉన్ముఖీ కరణంతత్ర ప్రశంసాతః ప్రరోచనా
వీధీ ప్రహసనం చాపి స్వప్రసంగే ఒలిధాన్యతే
7. వీధ్యంగా న్యాముఖాంగత్వా దుచ్యంతే ఒత్తైవ తత్పునః
సూత్రధారో నటీంబ్రూతే మార్షంవాధ విదూషకం
8 స్వకార్యం ప్రస్తుతాక్షేపి చిత్రోక్త్యా యత్తదాముఖం
ప్రస్తావనావా తత్రస్యుః కఠోద్ఘాతః ప్రవృత్తకం
9 ప్రయోగాతిశయశ్చాథ వీధ్యంగాని త్రయోదశ
స్వేతివృత్తసమంవాక్య మర్థం యత్రసూత్రిణః ।
I&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gwaaq3arvw6qs3y2f1hzvpa3l5ewt4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/97</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230877</id>
    <revision>
      <id>587478</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '94 10. గృహీత్వా ప్రవిశేత్పాత్రం కథోద్ఘాతో ద్విదైవసః కాలసామ్యసమాక్షిప్త ప్రవేశః స్యాత్సవృత్తకం 11. ఏషోయకుత్యుపడేపా త్సూత్రధార ప్రయోగతః పాత్రప్రవేశోయత్రైషా ప్రయోగాతికయోమత...'</comment>
      <origin>587478</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="k8g2qi3v0gw9a0y6ew9iq8rqiojzyce" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;94
10. గృహీత్వా ప్రవిశేత్పాత్రం కథోద్ఘాతో ద్విదైవసః
కాలసామ్యసమాక్షిప్త ప్రవేశః స్యాత్సవృత్తకం
11. ఏషోయకుత్యుపడేపా త్సూత్రధార ప్రయోగతః
పాత్రప్రవేశోయత్రైషా ప్రయోగాతికయోమతః
12 ఉద్ఘాట్య (త్య) కావలగితే ప్రపంచ త్రిగతేఛలం !
వాక్కేల్యధిబలేగండమవస్యందిత నాలికే
13 అసత్ప్రలాపవ్యాహార మృదవానిత్రయోదశ
గూఢార్థపదపర్యాయమాలా ప్రశ్నోత్తరస్యవా
14 యత్రాన్యోన్యం సమాలాపోడ్వేదోద్ఘాట్యం తదుచ్యతే
యత్రై కత్రసమా వేశాత్ కార్యమన్యత్ప్రసాధ్యతే
15 ప్రస్తుతేన్యత్రవాన్యత్స్యా చావలగితంద్విధా
అసద్భూతం మిధస్తోత్రం ప్రపంచో హాస్యకృన్మతః
18. స్మృతి. మ్యాదనేకార్థయోజనం త్రిగతంత్విహ
నటాదిత్రితయాలాపః పూర్వరంగేతదిష్యతే |
17. ప్రియాభై రప్రియైర్వాక్యై ర్విలోభ్యచలనాచ్ఛలం
వినివృత్యాస్య వాక్కేలి ద్విష్టిః ప్రత్యుక్తి తోపివా
18. అన్యోన్యవాక్యాధిక్యో క్తి ॥ స్పర్ధయాధిబలంభ వేత్
గండఃప్రస్తుత సంబంధి భిన్నార్ధం సహసోదితం
19. రసోక్తస్యా న్యథా వ్యాఖ్యా యత్రావస్యందితం హి తత్
సోషహాసా నిగూఢార్థా నాలికై వ ప్రహేలికా
20. అసంబద్ధ కథాప్రాయో సత్ప్రలాపో యధోత్తరః
అన్యార్థ మేవ వ్యాహారో హస్యలోథకరంవచః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k8g2qi3v0gw9a0y6ew9iq8rqiojzyce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/98</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230878</id>
    <revision>
      <id>587479</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '95 21 దోషాగుణా గుణాదోషా యఃతన్యు ర్మృదవం హి తత్ ఏషామన్యత మేనార్ధం పాత్రంచాక్షిప్య సూత్రభృత్ 22 ప్రస్తావనాంతే నిర్గచ్ఛే త్తతో వస్తు ప్రపంచయేత్ అభిగమ్యగుడై ర్యుక్తో ధీరోదాత్త...'</comment>
      <origin>587479</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2498" sha1="5sxmw2x70esqksxjljwuylec1c9nhym" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;95
21 దోషాగుణా గుణాదోషా యఃతన్యు ర్మృదవం హి తత్
ఏషామన్యత మేనార్ధం పాత్రంచాక్షిప్య సూత్రభృత్
22 ప్రస్తావనాంతే నిర్గచ్ఛే త్తతో వస్తు ప్రపంచయేత్
అభిగమ్యగుడై ర్యుక్తో ధీరోదాత్తః ప్రతాపవాన్
23. కీర్తికామో మహోత్సాహ స్త్రయ్యస్త్రాతా మహీపతిః
ప్రఖ్యాతవంలో రాజర్షి వ్యో వా యత్రనాయక
24 తత్ప్రఖ్యాతం విధాతవ్యం వృత్తమత్రాధి కారికం
యత్తత్రానుచితంకించిన్నాయకస్యరసస్యవా
25 విరుద్ధంతత్పరిత్యాజ్య మన్యథావాప్రకల్పయేత్
ఆద్యంతమేవం నిశ్చిత్య పంచధా తద్విభజ్యచ
28. ఖండరః సంధిసంజ్ఞాంశ్చ విభాగానపి ఖండయేత్
చతుష్షష్టిస్తు తానిస్యు రంగాని త్యపరంతథా
27 వృత్తమున మేకాద్యైరనుసంధిభిః
అంగాన్యత్ర యథాలాభ మసంధిం ప్రకరింన్యనేత్
28. ఆదౌవిష్కంభకంకుర్యా దంకంవా కార్యయు క్తి ఈ
అపేక్షితం పరిత్యాజ్య నీరసం వస్తువిస్తరం,
29 సందర్శయేషం కుర్యాద్విష్కంభకంతదా
యదాతు సరసంవస్తు మూలాదేవ ప్రవర్తతే
30 ఆదా వేవ తదాంకంస్యా దాముఖాక్షేప సంశ్రయ
ప్రత్యక్షనేతృచరితో బిందువ్యా ప్తిపురస్కృతః
31. అంకో నానాప్రకారార్థ సంవిధాన రసాశ్రయః
అనుభావ విభావాభ్యాం స్ధాయినా వ్యభిచారిభిః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5sxmw2x70esqksxjljwuylec1c9nhym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/99</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230879</id>
    <revision>
      <id>587480</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '96 32. గృహీతము కైః కర్తవ్య మంగినః పరిపోషణం నచాతిరసతోవస్తు దూరంవిచ్ఛిన్నతాం నయేత్ 33 రసంవా నతిరోదద్యా ద్వస్త్వలంకార లక్షణై: ఏకో రసోంఒగిక ర్తవ్యో వీరః శృంగార ఏవనా 34. అంగమన్యే రస...'</comment>
      <origin>587480</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="p43cmavsl4d06lzo4v15y8r9kfkkrw4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;96
32. గృహీతము కైః కర్తవ్య మంగినః పరిపోషణం
నచాతిరసతోవస్తు దూరంవిచ్ఛిన్నతాం నయేత్
33 రసంవా నతిరోదద్యా ద్వస్త్వలంకార లక్షణై:
ఏకో రసోంఒగిక ర్తవ్యో వీరః శృంగార ఏవనా
34. అంగమన్యే రసాస్సర్వే కుర్యా న్నిర్వహణే ఒద్భుతం
దూరాధ్వానం వధం యుద్ధం రాజ్య దేశాదివిప్లవం
35 సంరోధం భోజనం స్నానం సురతం చానులేపనం
అంబరగ్రహణాదీని ప్రత్యక్షాణి న నిర్దిశేత్
36 నాధికారివధంక్వాపి త్యాజ్యమావశ్యకం నచ
ఏకాహ చరితై కార్ధ మిక మాసన్ననాయకం
37. పాత్రై స్త్రీచతురై రంకం తేషామంతే ఒస్యనిర్గమః
పతాకాస్థానకాన్యత్ర బిందురంతేచ బీజవత్
38. ఏవమంకాః ప్రకర్తవ్యా॥ ప్రవేశాది పురస్కృతాః
వంచాంక మేతదవరం దశాంకం నాటకంపరం
39 అథ ప్రకరణే వృత్తముత్పాద్యం లోకసంశ్రయం
అమాత్యవిప్రవణిజా మేకంకుర్యాచ నాయకం
40. ధీరప్రశాంతం సాపాయం ధర్మకామార్ధతత్పరం
శేషం నాటక వత్సందిప్రవేశక రసాదికం
41. నాయికాకు ద్విధానేతుః కులస్త్రీగణికాతథా
క్వచిదేకై వకులజా వేశ్యాక్వాపి ద్వయం క్వచిత్
42 కులజాభ్యంతరా బాహ్యవేశ్యా నాతీక్రమోనయోః
ఆభిః ప్రకరణంత్రేధా సంకీర్ణంధూ ర్త సంకులం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p43cmavsl4d06lzo4v15y8r9kfkkrw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230880</id>
    <revision>
      <id>587481</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '97 43 లక్ష్యతే నాటికా వ్యత్ర సంకీర్ణాఒన్యనివృత్తయే | తత్ర వస్తు ప్రకరణాన్నాటకా నాయకో నృపః 44 ప్రఖ్యాతో ధీరలలితః శృంగారోంగీ సలక్షణః స్త్రీప్రాయ చతురంకాది భేదకం యదిచేష్యతే 45. ఏ...'</comment>
      <origin>587481</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="hjgjuvut9zrmlxcn2t00obakaebzl0e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;97
43 లక్ష్యతే నాటికా వ్యత్ర సంకీర్ణాఒన్యనివృత్తయే |
తత్ర వస్తు ప్రకరణాన్నాటకా నాయకో నృపః
44 ప్రఖ్యాతో ధీరలలితః శృంగారోంగీ సలక్షణః
స్త్రీప్రాయ చతురంకాది భేదకం యదిచేష్యతే
45. ఏక ద్వి త్ప్ర్యంక పాత్రాది భేదే నానంత రూపతా
దేవీ తత్ర భవేజ్యేష్ఠా ప్రగల్భా నృపవంశజా
46 గంభీరా మానినీ కృచ్ఛాత్తద్వశా న్నేతృసంగమః
నాయికా తాదృశీ ముగ్ధా దివ్యా చాతి మనోహరా
47. అంతఃపురాది సంబంధా దాసన్నా శ్రుతిదర్శనై :
అనురాగో నవావస్థో నేతు స్తస్యాం యథోత్తరం
48. నేతా తత్ర ప్రవర్తేత దేవీత్రానేన శంకిత
కైశిక్యంగై తుర్భిశ్చ యుక్తాంకై రివనాటికా
49. భాణస్తు ధూర్తచరితం స్వానుభూతం పరేణవా
యత్రోపవర్ణయే దేకో నిపుణః పండితో విటః
50, సంబోధనోక్తి ప్రత్యుక్తి కుర్యా దాకాశ భాషితైః
సూచయే ద్వీరశృంగారౌ శౌర్యసౌభాగ్య సంస్తవై :
భూయసా భారతీవృత్తి రేకాంకం వస్తుకల్పితం
ముఖ నిర్వహణే సాంగే లాస్యాంగాని దశాపిచ
51
52. గేయం, పదం, స్థితం, పార్య, మాసీనం, పుష్ప గండికా
ప్రచ్ఛేదక స్త్రిగూఢంచ, సైంధవాఖ్యం ద్విగూఢకం
53 ఉత్తమోత్తమకంచైవ, ఉక్తప్రత్యుక్త మేవచ
లా స్యే దశవిధం 'హ్యేత దంగ నిర్దేశ కల్పనం
7&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hjgjuvut9zrmlxcn2t00obakaebzl0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230881</id>
    <revision>
      <id>587482</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 54 తద్వ త్ప్రహసనం త్రేధా శుద్ధ వైకృత సంకరైః పాండి విప్ర ప్రభృతి చేటచేటి విటాకులం 55 చేష్టిత వేషభాషాభిః శుద్ధం హాస్యవచోన్వితం కాముకాదివచో వేషై ః షండకంచుకితాప పై 8 56 వికృతం సం...'</comment>
      <origin>587482</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2538" sha1="686ydouipp4dikpq8l831cll8ellbmr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;98
54 తద్వ త్ప్రహసనం త్రేధా శుద్ధ వైకృత సంకరైః
పాండి విప్ర ప్రభృతి చేటచేటి విటాకులం
55 చేష్టిత వేషభాషాభిః శుద్ధం హాస్యవచోన్వితం
కాముకాదివచో వేషై ః షండకంచుకితాప పై 8
56 వికృతం సంకరాద్వీథ్యా సంకీర్ణం ధూర్తసంకులం
రసస్తు భూయసా కార్యః షడ్విధో హాస్య ఏవతు
57. డిమే వస్తు ప్రసిద్ధంస్యా ద్వృత్తయః కైశికింవినా
నేతారో దేవగంధర్వ యక్షరక్షో మహోరగాః
58 భూత ప్రేత పిశాచాద్యా షోడశా త్యంత ముద్దతాః
రవై రహాస్య శృంగా రై: షడ్భిర్దీపైః సమన్వితః
59. మాయేంద్రజాల సంగ్రామ క్రోధోద్ర్భాంతాది చేష్టితైః
చంద్ర సూర్యోపరాగైశ్చ న్యాయ్యే రౌద్రర నేంగిని
60. చతురంక శ్చతుస్పంధి ర్నిర్విమర్మో డిమఃస్మృతః
ఖ్యాతేతివృత్తో వ్యాయోగః ఖ్యాతోద్ధత నరాశ్రయః
61. హీనో గర్భవిమర్శాభ్యాం దీప్తాస్యు ర్దిమవద్రసాః
ఆస్తినిమిత్తసంగ్రామో జామదగ్న్య జయేయథా
62. ఏకాహా చరితై కాంకో వ్యాయోగో బహుభిర్నరై
కార్యం సమరేపి ఆముఖం నాటకాది వత్
63. ఖ్యాతం దేవాసురం వస్తు నిర్విమర్శస్తు సంధయః
వృత్తయో మందకై శిక్యో నేతారో దేవదానవాః
64. ద్వాదశోదా త్తవిఖ్యాతాః ఫలంతేషాం పృథక్
పృథక్
బహువీరరసాస్సర్వే యద్వదంభోధిమంథనే
8&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>686ydouipp4dikpq8l831cll8ellbmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230882</id>
    <revision>
      <id>587483</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '99 65. అంకై స్త్రిలి ప్రికపట శ్రీశృంగార స్త్రీవిద్రవః ద్విసంధి రంకః ప్రధమః కార్యో ద్వాదశ నాలిక 66 చతుర్ద్వి నాలికా వంత్యౌ నాలికా ఘటికా ద్వయం ! వస్తు స్వభావ దై వారికృతా స్స్యుః...'</comment>
      <origin>587483</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="jp08b0yqdxtgoynarcwkcaa1iry9sne" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;99
65. అంకై స్త్రిలి ప్రికపట శ్రీశృంగార స్త్రీవిద్రవః
ద్విసంధి రంకః ప్రధమః కార్యో ద్వాదశ నాలిక
66 చతుర్ద్వి నాలికా వంత్యౌ నాలికా ఘటికా ద్వయం !
వస్తు స్వభావ దై వారికృతా స్స్యుః కపటాస్త్రయః
67. నగరోపరోధ యుద్ధ వాతాగ్న్యాదిక విద్రవా
ధర్మార్ధకామైః శృంగారో నా౬త్రబిందు ప్రవేశకౌ
68 వీధ్యంగాని యథాలాభం కుర్యాత్ప్రహసనే యథా
వీథీతు కెళికీ వృత్తా సంధ్యంగాంకై స్తుభాణవత్
69. రసః సూచ్యస్తు శృంగారః స్పృశేదపి రసాంతరం
యుక్తా ప్రస్తావనా ఖ్యాతై రంగై రుద్ధాత్యకాదిభిః ।
70 ఏవంవీథీ విధాతవ్యా ద్వ్యేకపాత్ర ప్రయోజితా
ఉత్సృష్టికాంకే ప్రఖ్యాతంవృత్తం బుద్ధ్యా ప్రపంచయేత్
71. రసస్తు కరుణః స్థాయీ నేతారః ప్రాకృతా నరాః
భాణవత్సంధివృత్త్యంగై ర్యుక్తః స్త్రీ పరిదేవితైః
72 వాచా యుద్ధం విధాతవ్యం తథా జయపరాజయౌ !
మిశ్రమీహామృగేవృత్తం చతురంకం త్రిసంధిమత్
73 నరదివ్యావనియమా న్నాయక ప్రతినాయకౌ
ఖ్యాతా ధీరోద్ధతా వంత్యో విపర్యాసాదయు క్తకృత్ |
74 దివ్యస్త్రీయ మనిచ్ఛంతీ మపహారాది నేచ్ఛత
శృంగారాభాస మప్యస్య కించిత్కించి త్ప్రదర్శయేత్
75 సంరంభం పరమానీయ యుద్ధం వ్యాజాన్నివారయేత్
వధప్రాప్తస్య కుర్వీత వధంనైవ మహాత్మనః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jp08b0yqdxtgoynarcwkcaa1iry9sne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230883</id>
    <revision>
      <id>587484</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100 శ్లో. ఇత్థం విచింత్య దశరూపక లక్ష్మమార్గ మాలోక్య వస్తు పరిభావ్య కవి ప్రబంధాన్ కుర్యా యత్నవదలంకృతిభిః ప్రబంధం వాక్యై రుదారమధురై : స్ఫుటమందవృత్తైః॥ మూడవ ప్రకాశము పూర్తి'</comment>
      <origin>587484</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="2thztv1p2wtmglhm6ovevzg02fia6va" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;100
శ్లో. ఇత్థం విచింత్య దశరూపక లక్ష్మమార్గ
మాలోక్య వస్తు పరిభావ్య కవి ప్రబంధాన్
కుర్యా యత్నవదలంకృతిభిః ప్రబంధం
వాక్యై రుదారమధురై : స్ఫుటమందవృత్తైః॥
మూడవ ప్రకాశము పూర్తి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2thztv1p2wtmglhm6ovevzg02fia6va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230884</id>
    <revision>
      <id>587485</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 నాలుగవ ప్రకాశము 1. విభావై రనుభావైశ్చ సాత్త్వికై ర్వ్యభిచారిఖిః ఆనీయమానః స్వాద్యత్వం స్థాయీభావో రసఃస్మృతః 2. జ్ఞాయమానతయా తత్ర విభావో భావపోషకృత్ ఆలంబ నోద్దీపనత్వ ప్రభేదే...'</comment>
      <origin>587485</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="cgzjquejtse18psl7xfvpudcesd8316" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;6
నాలుగవ ప్రకాశము
1. విభావై రనుభావైశ్చ సాత్త్వికై ర్వ్యభిచారిఖిః
ఆనీయమానః స్వాద్యత్వం స్థాయీభావో రసఃస్మృతః
2. జ్ఞాయమానతయా తత్ర విభావో భావపోషకృత్
ఆలంబ నోద్దీపనత్వ ప్రభేదేన స చ ద్విధాః
3. అనుభావో వికారస్తు భావసంసూచనాత్మకః
హేతుకార్యాత్మనోః సిద్ధి స్తయోః సంవ్యవహారతః
4 సుఖదుఃఖాదికై ర్భావై ర్భావ సద్భావ భావనం
పృథగ్భావా భవంత్యన్యేఒనుభావత్వేపి సాత్త్వికాః
5. సత్త్వాదేవ సముత్పత్తే పచ్చ తద్భావ భావనం
స్తంభ, ప్రలయ, రోమాంచా, స్వేదో. వైవర్ణ్య, వేపథూ!
ఆత్రు వైస్వర్య మిత్యష్టా స్తంభో ఒస్మిన్ని
ప్రలయో నష్టసంజ్ఞత్వం శేషాః సువ్యక్తి లక్షణాః
7 విశేషా దాభిముఖ్యేన చరంతో వ్యభిచారిణః
స్ధాయి న్యున్మగ్న నిర్మగ్నాః కల్లోలా ఇవ వారిధౌ
యాంగతా
8. నిర్వేద, గ్లానీ, శంకా, శ్రమ, ధృతి, జడతా, హర్ష, దై న్యాగ్యచింతా
స్త్రానేర్ష్యా, మర్ష గర్వాః, స్మృతి, మరణ, మదాః, సుప్త
వ్రీడా, సస్మార, మోహాః, సమతి రలసతావేగ తర్కా వహిర్ధా
వ్యాధ్యు, న్మాధౌ, విషా దోత్సుక చపలయుతా స్త్రింశదేతే త్రయళ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cgzjquejtse18psl7xfvpudcesd8316</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230885</id>
    <revision>
      <id>587486</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 తత్త్వజ్ఞానా పదీర్ఘ్యాదే ర్నిర్వేదః స్వావమాననం తత్రచింతాశ్రునిఃశ్వాస వై వర్ణ్యోచ్ఛ్వాసదీనతాః 10 రత్యాద్యాయాస తృట్ ద్బిర్ గ్లానిర్నిప్రాణ తేహచ వర్ణ్య కంపా నుత్సాహ శ్...'</comment>
      <origin>587486</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2666" sha1="ogh2nsa1qg83vr6lbfc1rg4k8t03cx1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;102
తత్త్వజ్ఞానా పదీర్ఘ్యాదే ర్నిర్వేదః స్వావమాననం
తత్రచింతాశ్రునిఃశ్వాస వై వర్ణ్యోచ్ఛ్వాసదీనతాః
10 రత్యాద్యాయాస తృట్ ద్బిర్ గ్లానిర్నిప్రాణ తేహచ
వర్ణ్య కంపా నుత్సాహ శ్రీమాంగ వచనక్రియాః
11. అసః ప్రతిభాశంకా పరక్రౌర్యా త్స్వదుర్నయాత్
కంపశోషా భివీక్షాది రత్ర వర్ణస్వరాన్యతా
12 శ్రమః భేదోఒధ్వ రత్యాదే॥ స్వేదోస్మికా మర్దనాదయః
సంతోషో జ్ఞానశక్త్యాదే ర్ధి తిరవ్యగ్రభోగకృత్
13 అప్రతిపత్తిర్ణతా స్యాదిష్టానిష్ట దర్శన శ్రుతిభిః
అనిమిషనయన నిరీక్షణ తూష్టీం భావాదయ స్తత్ర
14. ప్రసత్తిరుత్సవాదిభ్యో హర్ష కు స్వేదగద్గదాః
దౌర్గత్యాద్యై రనౌజస్యం దైన్యం
రుజాదిమత్
15 దుష్టే ఒపరాధ దౌర్ముఖ్య క్రౌర్యై శ్చండత్వ ముగ్రతా
తత్ర స్వేద శిరఃకంప తర్జనా తాగనాదయః
16. ధ్యానం చింతేహితానా స్తేః శూన్యతాశ్వాస తాపకృత్
గర్జితాదేర్మనఃక్షోభ స్త్రాసో౬త్రోత్కంపితాదయః
17. పరోత్కర్షాక్షమాసూయా గర్వదౌర్జన్యమన్యుజా
దోషోక్త ్యవజ్ఞే ధృకుటి మన్యుక్రో ధేంగితానిచ
18. అధిక్షేపాపమానాదే రమల్హో ఒలి నివిష్టతా
తత్ర స్వదశిరఃకంప తర్జనా తాడనాదయః
19. గర్వో ఒభిజన లావణ్య బలైశ్వర్యాదిభి ర్మదః
కర్మాణ్యాధర్షణావజ్ఞా సవిలాసాంగవీక్షణం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ogh2nsa1qg83vr6lbfc1rg4k8t03cx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230886</id>
    <revision>
      <id>587487</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '103 20. సదృశజ్ఞానచింతాద్యైః సంస్కారాత్ స్మృతిరత్రచ జ్ఞాతత్వేనార్థ భాసిన్యాం బ్రూసమున్నయనాదయః 21. మరణం సుప్రసిద్ధత్వా దనర్థత్వాచ్చ నోచ్యతే హర్జోత్కర్ష్ మదః పానాత్ స్థలదంగవ...'</comment>
      <origin>587487</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="7egaa0n31kq7sr6fljb2s5ygsk718ke" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;103
20. సదృశజ్ఞానచింతాద్యైః సంస్కారాత్ స్మృతిరత్రచ
జ్ఞాతత్వేనార్థ భాసిన్యాం బ్రూసమున్నయనాదయః
21. మరణం సుప్రసిద్ధత్వా దనర్థత్వాచ్చ నోచ్యతే
హర్జోత్కర్ష్ మదః పానాత్ స్థలదంగవచోగతిః
22. నిద్రాహాసో ఒక రుదితం జ్యేష్ఠమధ్యాధమాదిము
సుప్తం నిద్రోద్భవం తత్రశ్వాసోచ్ఛ్వాస క్రియాపరం
23. మనస్సంమీలనంనిద్రా చింతాలస్యక్ల మాదిభిః
తత్ర జృంభాంగ భంగామీల నోత్స్వప్న తాదయః
24 విబోధపరిణామాదే స్తత్ర జృంభాషిమర్దనే
దురాచారాదిఖి క్రీడా ఛాష్ట్యాభావసమున్నయేత్
25 చీకృతావరణ వై వర్ణ్యాధోముఖాదిభిః
ఆవేశో గ్రహదుఃఖాద్యై రహస్మారో యథావిధిః
26. భూపాత కంప ప్రస్వేద లాలా ఫేనోద్గమాదయః
మోహో విచిత్తతా భీతిదుఃఖా వేశాను చింతనై !
27. తత్రాజ్ఞాన భ్రమాఘాత ఘూర్ణ నాదర్శనాదయః
భ్రాంతిచ్ఛేదోపదేశాభ్యాం శాస్త్రాదే స్తత్వధీర్మతిః
.
28. ఆలస్యంశ్రమగర్భాదే గ్జాడ్యంజృంభాసితాదిమత్
29. ఆవేగ స్సంభ్రమో ఒస్మి న్నభిసరజనితే శస్త్రనాగాభియోగో
వాతాత్పాంసూపదిగ్ధస్త్వరిత పదగతి ర్వర్షజే పిండితాంగః
ఉత్పాతాత్ స్ర స్తతాంగే ష్వహిత హితకృతే శోకహర్షానుభావా
వహ్నేర్ధూమాకులాస్యః కరిజమనుభయ స్తంభకంపాససారా ?&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7egaa0n31kq7sr6fljb2s5ygsk718ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230887</id>
    <revision>
      <id>587488</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 30. తర్కో విచారః సందేహాద్భూళిరోంగులి నర్తకః లక్షాద్యై ర్విక్రియా గుప్తావవహిర్థాంగ విక్రియా 31. వ్యాధయః సన్నిపాతాద్యా స్తేషా మన్యత్ర విస్తరః అపేక్షాకారితోన్మాదః సన్నిపా...'</comment>
      <origin>587488</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2564" sha1="jpenzts3numbqtq7e91veqwqaaq8dh7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;104
30. తర్కో విచారః సందేహాద్భూళిరోంగులి నర్తకః
లక్షాద్యై ర్విక్రియా గుప్తావవహిర్థాంగ విక్రియా
31. వ్యాధయః సన్నిపాతాద్యా స్తేషా మన్యత్ర విస్తరః
అపేక్షాకారితోన్మాదః సన్నిపాత గ్రహాదిభిః
32. అస్మిన్నవస్థా రుదిత గీత హాసాసితాదయ్య
ప్రారబ్ధకార్యాసిద్ధ్యాదే ర్విషాదః సత్త్వసంక్షయః
33. నిశ్వాసోచ్ఛ్వాస హృత్తాస్త్ర సహాయాన్వేషణాదికృత్
కాలాక్షమత్వ మౌత్సుక్యం రమ్యేచ్ఛా రతిసంభ్రమైః
34. తత్రోచ్ఛ్వాసత్వ నిశ్వాస హృత్తాప స్వేద విభ్రమాః
మాత్సర్యద్వేషరాగాదే శ్చాపలం త్వనవస్థితిః
35 తత్ర భర్తన పారుష్య స్వచ్ఛందాచరణాదయః
విరుదై రవిరుదైర్వా ఛావై ర్విచ్ఛిద్యతే నయః
38. ఆత్మభావం నయత్యన్యా న్సస్థాయీ లవణాకరః
రత్యుత్సాహజుగుప్సాః క్రోధోహాసః స్మయోభయంశోకః
37. శమమపికేచిత్ప్రహు పుష్టిన్నా బ్యేషునై
తస్య
38. నిర్వేదాది తాద్రూప్యాదస్థాయీస్వదతే కధం
వైరస్యాయైన తత్పోష స్తేనాష్టా స్ధాయినోమతాః
38 వాచ్యాప్రకరణాద్యి బుద్ధిస్థావాయథాక్రియా
వాక్యార్థః కారకై ర్యుక్తా స్థాయీభావ స్త థేత రై ః
40. రసఃసఏవస్వాద్యత్వా దసికన్యైవవర్తనాత్
నానుకార్యస్యవృత్తత్వాత్కావ్యస్యా తత్పరత్వతః&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jpenzts3numbqtq7e91veqwqaaq8dh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230888</id>
    <revision>
      <id>587489</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '165 41. ద్రష్టుః ప్రతీతిర్వీడేర్ష్యారాగద్వేష ప్రసంగతః లౌకికస్యస్వరమణీ సంయుక్త న్యేవదర్శనాత్ 42. ధీరోదాత్తాద్యవస్ధానాం రామాది: ప్రతిపాదకః విభావయతిరత్యదీన్ స్వదంతే రసికస్య...'</comment>
      <origin>587489</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="9z5onisiys6puhzmnk98jfi5kxvdz9j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;165
41. ద్రష్టుః ప్రతీతిర్వీడేర్ష్యారాగద్వేష ప్రసంగతః
లౌకికస్యస్వరమణీ సంయుక్త న్యేవదర్శనాత్
42. ధీరోదాత్తాద్యవస్ధానాం రామాది: ప్రతిపాదకః
విభావయతిరత్యదీన్ స్వదంతే రసికస్యతే।
43. తాఏవచ పరిత్యక్త విశేషారస హేతవః
క్రీడతాం మృణ్మయైర్యద్వద్భాలానాం ద్విరదాదిభిః
44 స్వోత్సాహః స్వదతేతద్వచ్ఛోతౄణామర్జునాదిభిః
కావ్యార్థభావనాస్వాదోన ర్తకస్య నవార్యతే
45 స్వాః కావ్యార్థ సంభేదాదాత్మానంద సముద్భవః
వికాశవి స్తరక్షోభవిడే పై సచతుర్విధః
41
48. శృంగార వీర భీభత్స రౌద్రేషుమనసః క్రమాత్
హాస్యాద్భుత భయోత్కర్ష కరుణానాంత ఏవహి
అతసజ్జన్యతాతేషా మత ఏవావధారణం
శమప్రకర్ష్ నిర్వాచ్యోముదితాదేస్తదాత్మతా
48 పదా ర్టైరిందునిర్వేదరోమాంచాదిస్వరూపకై :
కావ్యాద్విభావసంచార్యనుభావ ప్రఖ్యతాంగతై :
49 భావిత స్స్వదతేస్థాయీరసస్సపరికీర్తితః
లక్షణైక్యం విభావై క్యాదభేదాద్రసభావయోః
50. రమ్యదేశకలాకాల వేషభోగాది సేవనై !
ప్రమోదాత్మారతినై ్సవ యూనోరన్యోన్యర క్తయోః
51 ప్రహృష్యమాణాశృంగారో మధురాంగవిచేష్టితై ఆ&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9z5onisiys6puhzmnk98jfi5kxvdz9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230889</id>
    <revision>
      <id>587490</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '106 52. యేసత్త్వజాః స్థాయిన ఏవచాప్టా త్రింశత్య్రయోయే వ్యభిచారిణశ్చ ఏకోన పంచాశదమీ హి భావా యుక్త్యానిబద్ధాః పరిపోషయన్తి 53. ఆలస్యమౌగ్ర్యంమరణం జుగుప్సా తస్యాశ్రయా ద్వైతవిరుద్...'</comment>
      <origin>587490</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2363" sha1="gsw8e2u2d9zwu1r943i180yrp6n7tki" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;106
52. యేసత్త్వజాః స్థాయిన ఏవచాప్టా
త్రింశత్య్రయోయే వ్యభిచారిణశ్చ
ఏకోన పంచాశదమీ హి భావా
యుక్త్యానిబద్ధాః పరిపోషయన్తి
53. ఆలస్యమౌగ్ర్యంమరణం జుగుప్సా
తస్యాశ్రయా ద్వైతవిరుద్ధ మిష్టం
54 అయోగో విప్రయోగశ్చ సంభోగశ్చేతిసత్రిధా
తత్రాయోగో ఒనురాగేఒపినవయోరేకచిత్తయోః
55 పారతంత్ర్యేణ దై వాద్వా విప్రకర్ష దసంగమః
దశావస్థ స్సతత్రాదా వభిలాష్కోధచింతనం
56. స్మృతి ర్గుణకథో ద్వేగ ప్రలాపో, న్మాద, సంజ్వరాః
జడతా మరణం చేతిదురవస్థం యధోత్తరం
57. అభిలాషః స్పృహాతత్ర కాంతే సర్వాంగసుందరే
దృష్టే శ్రుతేవా తత్రాపివిస్మయానంద సాధ్వసాః
58. సాక్షాత్ప్ర్పతికృతి స్వప్నచ్చాయామాయాసు దర్శనం
తిర్వ్యాజా తనిఖీగీత మాగధాదిగుణస్తుతేః
59. సానుభావవిధావాస్తు చింతాద్యాః పూర్వదర్శితాః
దశావస్ధత్వ మాచార్యైః ప్రాయోవృత్త్యానిదర్శితం
80. మహాకవిప్రబంధేషు దృశ్యతేతాతదనంతా
దృష్టే శ్రుతే ఖిలాషాచ్చ కింనౌత్సుక్యం ప్రజాయతే
61. అప్రాప్తి కింననిర్వేదో గ్లానిః కిం నాతి చింతనాత్
విప్రయోగస్తువిశ్లేషో రూఢవి స్రంభయోర్ద్విధా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gsw8e2u2d9zwu1r943i180yrp6n7tki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230890</id>
    <revision>
      <id>587491</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '107 62. మానప్రవాసలేదేనమానో ఒపిప్రణయేర్ష్యయోః తత్రప్రణయమానస్యా తో పావసితయోర్ద్వయోః | 63. శ్రీణా మీర్జ్యాకృతోమానః కోపోఒన్యాసంగినిప్రియే శ్రుతేవా నుమితే దృష్టే ప్రతి స్తత్ర స...'</comment>
      <origin>587491</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2529" sha1="l768vr8kuamarlinnswab0n59y3jczc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;107
62. మానప్రవాసలేదేనమానో ఒపిప్రణయేర్ష్యయోః
తత్రప్రణయమానస్యా తో పావసితయోర్ద్వయోః |
63. శ్రీణా మీర్జ్యాకృతోమానః కోపోఒన్యాసంగినిప్రియే
శ్రుతేవా నుమితే దృష్టే ప్రతి స్తత్ర సఖీముఖాతొ
64. ఉత్స్వప్నాయిత భోగాంక గోత్రస్థలనకల్పితః
త్రిధానుమానికో దృష్టఃసాక్షాదిం ద్రియ గోచరః
65 యథోత్తరంగురుః షడ్భిరుపాయై
సముపాచరేత్
సామ్నా భేదేన దానేన సత్యు పేక్షా రసాంతరై
86 తత్రప్రియవచః సామ భేదస్తత్సఖ్యుపార్జనం
దానంవ్యాజేనభూషాదేశ్ పాదయోః పఠనంనతిః
87. సామాదౌతుపరిషీణే స్యాదు పేక్షాఒవధీరణం
రభస త్రాసహర్షాదే|కోపభ్రంశో రసాంతరం
68 కోపచేష్టాశ్చ నారీణాం ప్రాగేవ
ప్రతిపాదితాః
కార్యతస్సంభ్రమాచ్ఛాపా త్ప్రవాసో భిన్న దేశతా
69. ద్వయో సత్రాశ్రునిశ్వాస కార్శ్యలంచాలకాదితా
సచభావీభవన్ భూత ఫ్రీధాద్యో బుద్ధిపూర్వకః
70 ద్వితీయః సహసోత్పన్నో దివ్యమానుష విప్లవాత్
స్వరూపాన్యత్వకరణాచ్ఛాపజ స్సన్నిధానపి
71 మృతేత్వేకత్ర యత్రాన్యః ప్రలపే చ్చోకఏవనః
వ్యాశ్రయత్వన్నశృంగార ప్రత్యాపన్నేతునేతర
72 ప్రణయాయోగయోరుతా ప్రవా నేప్రోషిత ప్రియా
కలహాంతరితేర్ష్యాయాం విప్రలబ్ధిచఖండితా&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l768vr8kuamarlinnswab0n59y3jczc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230891</id>
    <revision>
      <id>587492</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 73. అనుకూలౌనిషేవేరే యత్రాన్యోన్యం విలాసినౌ దర్శనస్పర్శనాదీని స సంభోగముదాన్వితః 74. చేష్టా స్తత్ర ప్రవర్తం తేలీలాద్యా దళయోషితాం !. దాక్షిణ్య మార్దవ ప్రేమామనురూపాః ప్రియంప...'</comment>
      <origin>587492</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2634" sha1="ami3y36c4f1z90onele9ht1n8d9bg6d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;108
73. అనుకూలౌనిషేవేరే యత్రాన్యోన్యం విలాసినౌ
దర్శనస్పర్శనాదీని స సంభోగముదాన్వితః
74. చేష్టా స్తత్ర ప్రవర్తం తేలీలాద్యా దళయోషితాం !.
దాక్షిణ్య మార్దవ ప్రేమామనురూపాః ప్రియంప్రతి
75. రమయేచాటు కృత్కాంతః కలాక్రీడాదిభిశ్చతాం
నగ్రామ్యమాచ రేత్కించి న్నర్మభ్రంశకరం నచ
78 వీరః ప్రతాపవినయాధ్యవసాయస త్త్వ
మోహావిషాదనయ విస్మయ విక్రమాద్యైః
ఉత్సాహభూః సచదయా రణదానయోగా
స్త్రేధాకిలాత్ర మతిగర్వధృతిప్రహర్షాః
77. భీభత్సఃకృమిపూతిగంధీవమధు ప్రాయైర్జుగుప్పైకభూ
రుద్వేగీ రుధిరాంత్రకీకసవసా మాంసాదిభిః క్షోభణః
వైరాగ్యాజ్జఘన_స్తనాదిషు ఘృణా శుద్ధో ఒనుభవైర్యుతో
నాసావక్త్రవికూణనాదిభిరిహావేగార్తి శంకాదయః
78. క్రోధోమత్సరవైరివైకృతమయైః పోషోస్యరౌద్రోఒనుజః
క్షోధఃస్వాధరదంశ కంప భృకుటి స్వేదాస్యరాగైర్యుతః
శస్త్రోల్లాసవికత్థనాంసధరణీఘాత ప్రతిజ్ఞాగ్ర హై
రక్రామర్షమదౌస్మ ృతిశ్చపలతాసూయౌగ్ర్య వేగాదయః
79. వికృతాకృతివాగ్వేపై రాత్మనో ఒధ పరస్యవా
హాసః స్యాత్పరిపోషోస్య హాస్య స్త్రీప్రకృతిః స్మృతః
80. స్మితమిహ వికాసినయనం కించిల్లక్ష్యద్విజంతు హసితంస్యాత్
మధురస్వరం విహసితం సశిరః కంపమీద ముపహసితం&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ami3y36c4f1z90onele9ht1n8d9bg6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230892</id>
    <revision>
      <id>587493</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '109 అపహసితం సాస్రాక్షం విక్షిప్తాంగం భవత్యతిహసితం ద్వేద్వేహసితేచై షాం జ్యేషే మధ్యేధమే క్రమశః 81 నిద్రాలస్య శ్రమగ్లాని మూర్ఛాళ్చ సహచారిణః అతిలో కై : పదార్డై స్స్యా ద్విస్మయ...'</comment>
      <origin>587493</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2321" sha1="epyaug26cybjnjpss3a2jpareo4p4j3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;109
అపహసితం సాస్రాక్షం విక్షిప్తాంగం భవత్యతిహసితం
ద్వేద్వేహసితేచై షాం జ్యేషే మధ్యేధమే క్రమశః
81 నిద్రాలస్య శ్రమగ్లాని మూర్ఛాళ్చ సహచారిణః
అతిలో కై : పదార్డై స్స్యా ద్విస్మయాత్మా రసోఒద్భుతః
82 కర్మాస్య సాధువాదాశ్రు వేపధు స్వేదగద్గదా !
హర్షావేగధృతిప్రాయా భవంతి వ్యభిచారిణః
83 వికృతస్వరసత్త్వాదే ర్భయభావో భయానక
సర్వాంగ వేపదు స్వేద శోష వైచిత్త్య లక్షణః
84. దైన్యసంభ్రమ నమ్మోహ త్రాసాది స్తత్సహోదర
ఇష్టనాశాదనిష్టా ప్తే ! శోకాత్మా కరుణోనుతం
85. నిశ్శ్వాసోచ్ఛ్వాస రుదిత స్తంభ ప్రపితాదయః
స్వాపాపస్మార దైన్యాధి మరణాలస్య సంభ్రమాః
86 విషాదజడతోన్మాద చింతాద్యా వ్యభిచారిణః
ప్రీతిభ క్త్యాదయోభావా మృగయావాదయోరసాః
87 హరోత్సాహపు స్పష్టమంతర్భావా న్నకీర్తితాః
షట్టింశద్భూషణాదీని సామాదీన్యే కవింశతిః
88. లక్ష్మసంధ్యంతరాంగాని సాలంకారేషు శేషుచ
89. రమ్యం జుగుప్సిత ముదారమథాపినీచ
ముగ్రం ప్రసాది గహనం వికృతంచవ స్తు
యద్వాప్యవస్తు కవిభావకభావ్యమానం
తన్నాస్తియన్న రసభావము పై తిలో కే&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>epyaug26cybjnjpss3a2jpareo4p4j3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230893</id>
    <revision>
      <id>587494</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లో విష్ణోస్సుతేనాపి ధనంజయేన 110 విద్వన్మనోరాగ నిబంధ హేతుః ఆవిష్కృతం ముంజమహీళ గోష్ఠీ వైదగ్ధ్యభాజౌ దశరూపమే తత్ | నాలుగవ ప్రకాశముతో గ్రంధము సమాప్తి నిర్వేదము — వీర శృంగారమ...'</comment>
      <origin>587494</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="5wzcb9fkktbmd7z2lkb92oszt5br6da" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;శ్లో విష్ణోస్సుతేనాపి ధనంజయేన
110
విద్వన్మనోరాగ నిబంధ హేతుః
ఆవిష్కృతం ముంజమహీళ గోష్ఠీ
వైదగ్ధ్యభాజౌ దశరూపమే తత్ |
నాలుగవ ప్రకాశముతో గ్రంధము సమాప్తి
నిర్వేదము — వీర శృంగారము లుభయమున వ్యభిచారీ భావమునకు
1. శ్లో &quot;యే బాహవో నయు వై రికరోరకంఠ -
3
-
పీరోచ్చల ద్రుధిర రాజి విరాజితాంస్యా
నాపి ప్రియా పృధుపయోధర పత్రభంగ -
సంక్రాంత కుంకుమరసాః ఖలునిష్ఫలాస్తే
ముక
2. శ్లో వృద్దాంధః పతిరేషమంచకగతః స్థూణావశేషం గృహం
కాలో౬భ్యర్థ జలాగమః కుశలినీ వత్సస్య వార్తాపినో
యత్నాత్సంచిత తై లబిందుఘటికా భగ్నేతి పర్యాకులా
దృష్ట్వా గర్భధరాలసాం సుతవధూం శ్వశ్రూశ్చిరం రోదితి&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5wzcb9fkktbmd7z2lkb92oszt5br6da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230894</id>
    <revision>
      <id>587495</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నాట్యము - Drama దృశ్యము - Show (form) రూపకము - Represen at on రస - Sun mert నృత్యము - Pan om me నృత్తము - Dane g దేశి - Popular Style. లాస్యము - Gent e dance తాండవము - Wi d dance వస్తువు Subject matter - నేత - Hero. తొలి ప్రకాశము ఆధికారిక వస్తువు - Princ pa subject. ప్రా...'</comment>
      <origin>587495</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="ds8gxqiyxztcb3vy0n3nspapd82q8wa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;నాట్యము - Drama
దృశ్యము - Show (form)
రూపకము - Represen at on
రస - Sun mert
నృత్యము - Pan om me
నృత్తము - Dane g
దేశి - Popular Style.
లాస్యము - Gent e dance
తాండవము - Wi d dance
వస్తువు Subject matter
-
నేత - Hero.
తొలి ప్రకాశము
ఆధికారిక వస్తువు - Princ pa subject.
ప్రాసంగిక వస్తువు-Incidental Subject
పతాక - Bp sode
ప్రకరి - Ep sed cal Inc dent
సరాకాస్థానకము - Episode ndicat on
ప్రఖ్యాతము_వస్తువు - Legendary
కల్పితము - Iavented
మిశ్రమము - mixed
కార్యము - Denouement,
ధర్మ - Vrtue
- Weath
కామ - p easure
అర్ధప్రకృతులు - Elements of p ot
- Germ
బిందువు Expans on
-
ఆరంభము - Beginning
ప్రయత్నము - Effort
ప్రాప్త్యాశ - Prospect of success
నియతా
మతాప్తి -
- Certa nty of success
ఫలాగము
ఫలయోగము
సంధి -
1 Attainment of the
Juncture.
ఏకాన్వయ - Sogle sequence
ముఖం - Open ng.
ప్రతిముఖం _ Progress on
గర్భము - Development
- Pause
అవమర్శ
నిర్వహణ
ఉపి సంహృతి
Conclusion.
ఉపక్షేప Suggestion
పరికర - En argement
-
పరిన్యాస Estab shment
విలోధన A urement
Reso ve
ప్రాప్తి - Success
సమాధాన - Settling.
విధాన - Conflict of fealings
పరిపోవన - Surpr se
ఉద్భేద Disc osure
-
లేద - Inc tement
కరణ - Act vity...
విలాస - Amorousness
పరిసర
-
- pursu t
విధూత Unrequitedness
శ్రమ alleviat on.
-
నర్మన్ - Joke
నర్మద్యుతి - Amusement
ప్రెగమన - 'Response
నిరోధ
Frustration
Result.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ds8gxqiyxztcb3vy0n3nspapd82q8wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230895</id>
    <revision>
      <id>587496</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పర్యుపాసన - Courtesy. Le Thunderbolt. - - Gallantry ఉపన్యాస - Intimation, వర్ణ సంహార - Combination of Castes 155559 - Misstatement రూప - Indication Supposition ఉదాహరణ - Exaggeration క్రమ - Progress So K propitiation అనుమాన - Deduction 36-Quarrel. Bo Out-witting ads - Dismay సంభ్రమ - Consternation ఆక్షేప Revelat on - - Censure- సంపేట - Al...'</comment>
      <origin>587496</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1624" sha1="jyld48tvh7c86thffjjjyrbegkasuy8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;పర్యుపాసన - Courtesy.
Le Thunderbolt.
-
- Gallantry
ఉపన్యాస - Intimation,
వర్ణ సంహార - Combination of Castes
155559 - Misstatement
రూప
- Indication
Supposition
ఉదాహరణ - Exaggeration
క్రమ - Progress
So K propitiation
అనుమాన - Deduction
36-Quarrel.
Bo Out-witting
ads - Dismay
సంభ్రమ - Consternation
ఆక్షేప Revelat on
-
-
Censure-
సంపేట - Alteraction
విద్రవ - Tumult
ద్రవ - Contempt
- placation
ద్యుతి - Rebuke
Lox Reverence
-
So Humiliation
వ్యవసాయ - Asert on
Hero
abs - Well-bred
So Charm ng
-
Ega - Liberal
AC ever.
112
విరోధన - Opposition
ప్రరోచన - Fores ght
విచలన - Boastfulnes
ఆదాన Summary
300-Junct on
విరోధ - Vig lance
L-Hint
నిర్ణయ - Narration
.పరిభాషణ... Conversation
ప్రసార - Grac ousness
ఆనంద - B 153
od
1515
-
Deliverance
Confirmation
Expression of sat sfact on
ఉపగూహన - Unforeseen circumstance
పూర్వభావ - Ant c pation
ఉపసంహార కావ్యసంహార - Termination
ప్రశస్తి - Bened ct on
అర్థోపక్షేపకములు - Intermed a e Scenes
విష్కంధము - Explanatory Scene
D Intimat on scene
అంకాస్య - Antic patory scene
అంకావతార - Continuation scene
ప్రవేశక - Introductory scene
రెండవ ప్రకాశము
Abos affable
85851 - popular
60-Upright
Eloquent
oof Exalted ineage.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jyld48tvh7c86thffjjjyrbegkasuy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230896</id>
    <revision>
      <id>587497</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స్థిరః - Re o u e యువా - young - In e gence ఉత్సాహ - Energy స్మృతి - Memory L - W dom 500 - Ar మానpr de Hero C రిపు - Opponen - M gb y తేజస్వి - V gorou 0085 - Fam arw b codes Jus ob erver of aws ebo Lgh bear ed కాంత - Ca m - - ఉదార్త = Exa ted ఉద్దత - Vehemen - Cever Dece fu కృష్ణ - Sbame ca అనుకూల - To blul వీరమర్దA end...'</comment>
      <origin>587497</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1495" sha1="183b2m4dgyicucylajdljk1kq2fgs03" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;స్థిరః - Re o u e
యువా
-
young
- In e gence
ఉత్సాహ - Energy
స్మృతి - Memory
L - W dom
500 - Ar
మానpr de
Hero C
రిపు - Opponen
- M gb y
తేజస్వి - V gorou
0085
-
Fam arw b codes
Jus ob erver of aws
ebo Lgh bear ed
కాంత - Ca m
-
-
ఉదార్త = Exa ted
ఉద్దత - Vehemen
-
Cever
Dece fu
కృష్ణ - Sbame ca
అనుకూల - To blul
వీరమర్దA endan
సూత్రధార - Stage manager
o Pre minares
-
-
మూడవ
8' Open ng of he s ory
ప్రవృత్తక - Ee rance of a charac er
ప్రయోగాతిశయము par cu ar pre-
sena on
4g Abrupt D a ogue
-
don Con nuance
119
Db - paras te
విదూషక = Jes er
LO
- Avar cous
- Subborn
పాపకృత్ - Cr m pa
వ్యసని Veous
- Beauty of charac er
-Des-V vac ty
మాధుర్య - Equan n y
Probos -Pouse
స్థైర్య
- Frmness.
5 Sease of honor
-
ఔదార్య - Magoan m y
-
మధ్య-
Compass on
Inexper enced
par y exper enced
ప్రగల్భ - Exper enced
రతొవామ Coy a ove
-
oda Cour ezan
43 - Gays y e
-
se Grando e stye.
e-Horr fics ye
E oquen sye
ప్రకాశము
ప్రపంచ - Comp inmen
Loxo-Trpe Explana on
=
30-Decép on
వాక్కేలి - Repar ee
గండ - abrup remark
ఆవస్యందత - Re a erpreta on
నాలిక - En gma
అసత్ప్రలాప . Incoherent chatter&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>183b2m4dgyicucylajdljk1kq2fgs03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/117</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230897</id>
    <revision>
      <id>587498</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 నాలుగవ ప్రకాశము స్థాయీభావము - Permanent sae విభావములు - Determinants అనుభావములు Consequen s - పాత్త్వికరావములు - avo untary sto es వ్యభిచారీభావములు - Trans ory sta es రతి - love హాస్య - Com c - As on shmen అద్భుత - Marve ous భయ - Fear భయానక - Terr b e -Sorrow శ...'</comment>
      <origin>587498</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="dqcvua6b6ljae9t4crxqmm6zjncwciz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;114
నాలుగవ ప్రకాశము
స్థాయీభావము - Permanent sae
విభావములు - Determinants
అనుభావములు Consequen s
-
పాత్త్వికరావములు - avo untary sto es
వ్యభిచారీభావములు - Trans ory sta es
రతి - love
హాస్య - Com c
-
As on shmen
అద్భుత - Marve ous
భయ - Fear
భయానక - Terr b e
-Sorrow
శృంగార .
-ero c en imen
ఉత్సాహ = energy
bo - Hero c
తగుప్ప - D gus
లీరత్స - Od out
క్రోథరస
}
హాస - Mrth.
Anger
కరుణ -
pa he e
శమ కొంత
Tranqu y
రౌద్ర . Fur ous
స్వాద - Charm
అయోగ - pr va on
విప్రయోగ - Separa on
సంభోగ Un on
-
Kendrem
AC 6,975&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dqcvua6b6ljae9t4crxqmm6zjncwciz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/118</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230898</id>
    <revision>
      <id>587499</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తప్పొప్పుల పట్టిక తప్పు ఒప్పు తప్పు ఒప్పు 2 తస్వార్థ 20 విస్యంది. నిష్యంది. co 6 భాణ 43 త్రసా 8 44 4 4 శరీరము శరీరము 45 4 య 8 ఆరంభించ ఆరంభించ $ రంగా రంగానీ 5 2 వస్తపు వస్తువు 22 త్యజ్య 3 పగుది నగు...'</comment>
      <origin>587499</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1553" sha1="6a602imapn2ybd9913p7stjx5ia40di" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;తప్పొప్పుల పట్టిక
తప్పు
ఒప్పు
తప్పు
ఒప్పు
2
తస్వార్థ
20
విస్యంది.
నిష్యంది.
co
6
భాణ
43
త్రసా
8
44
4
4
శరీరము
శరీరము
45
4
య
8
ఆరంభించ
ఆరంభించ
$
రంగా
రంగానీ
5
2
వస్తపు
వస్తువు
22
త్యజ్య
3
పగుది
నగునది 46 23
తిరోచద్యా
తిరోదధ్యా
6
4
శంకాఖ్యాం
శంకాభ్యాం 47
2
నిర్వహ
నిర్వహ
7
3
ధనన
తనమన
48 6
B
5
విలాన
50
433
0
2
రచడ
రచన
5
0
చేటి
చేట చేటి
0
దృవతే
బ్ర
52
5
శ్రీ వస్యు
9
సంగ్ర
సంగ్రహ
8
60
3
9
దగ్న
తి రడతా
4 తుదిపంక్తి చతుష్షష్టి
4
దృష్టే
6
2
మరణం
మరణం
22
25,
4
న్నిస్వాన్
22
ముఠాదా
న్ని స్స్వాన్ 62
ముద్దా
7
0
27
22
5
భావ
భావా
68
9
తత్పర
38 3
1000 No
83
5
20
86 7
చిద్వి
విక్రియా .
అందరు
కృద్ద
A
87 24
వాంతి
క్రి
7
మూగ
మాగ
అందురు
72 3
స్నాయిక
2
గురుడి
లేతి
75
19 10
8 22
వ
ఏవన
2
వినా
వివ
8
పూజ్య
5
4
2
రోచ
చ
78
3
విర&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6a602imapn2ybd9913p7stjx5ia40di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:దశరూపకము.pdf/119</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230899</id>
    <revision>
      <id>587500</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 తప్పు ఒప్పు తప్పు ఒప్పు 77 3 చారిణ 8 స్మృతి శ్రుతిసావ సమ్మోహ సమ్మోహ 22 హస్య హాస్య 83 3 95 5 8 9 దొంకం క 7 త్రయో సంశ్రయ సంశ్రయ 84 20 మసూచిత సుచిత 96 3 దద్యా దధ్యా 85 8 ఆకాంత అంకాంత 9 వాను ప 06 6 తృగీత 88 8...'</comment>
      <origin>587500</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="0l7njwq3i013c3h42udyokhrjlqx635" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;దేవీప్రసాదశాస్త్రి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;11
తప్పు
ఒప్పు
తప్పు
ఒప్పు
77
3
చారిణ
8
స్మృతి శ్రుతిసావ
సమ్మోహ
సమ్మోహ
22
హస్య
హాస్య
83
3
95 5
8
9
దొంకం
క
7
త్రయో
సంశ్రయ
సంశ్రయ
84 20
మసూచిత
సుచిత
96 3
దద్యా
దధ్యా
85
8
ఆకాంత
అంకాంత
9
వాను ప
06
6
తృగీత
88
8
స
,
తాతదనంతా
తదనంత
88
8
రెండవ కాలం
90
8
తద్వ్యా
Fea ings
Fee ngs
9
నేత్రాంతర
2
మొదటి కాలం
94
$
య
A teract on
A ercat c&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0l7njwq3i013c3h42udyokhrjlqx635</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>దశరూపకము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230900</id>
    <revision>
      <id>587501</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[దశరూపకము]]  | రచయిత = ధనంజయుడు  | అనువాదం= సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  =   | ముందరి =   | తదుపరి = [[దశరూపకము/దశరూపకము|దశరూపకము]]  | వివరములు =   |సంవత్...'</comment>
      <origin>587501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="612" sha1="dj37zl3fi79ppcgfib51b8t6b56t9ca" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[దశరూపకము]]
 | రచయిత = ధనంజయుడు
 | అనువాదం= సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = 
 | ముందరి = 
 | తదుపరి = [[దశరూపకము/దశరూపకము|దశరూపకము]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1967
}}

&lt;pages index=&quot;దశరూపకము.pdf&quot; from=1 to=3 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>dj37zl3fi79ppcgfib51b8t6b56t9ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>దశరూపకము/దశరూపకము</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230901</id>
    <revision>
      <id>587502</id>
      <timestamp>2026-10-16T07:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = ధనంజయుడు  | అనువాదం= సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)  | విభాగము  = దశరూపకము  | ముందరి = [[../]]  | తదుపరి =   | వివరములు =   |సంవత్సరం = 1967 }}  &lt;pages index=&quot;దశరూపకము.pdf&quot; fro...'</comment>
      <origin>587502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="1y3rwq55rjxwrym6omdn0j8hnuabmw9" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = ధనంజయుడు
 | అనువాదం= సరిపెల్ల విశ్వనాథశాస్త్రి (వ్యాఖ్యాత)
 | విభాగము  = దశరూపకము
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి = 
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 1967
}}

&lt;pages index=&quot;దశరూపకము.pdf&quot; from=4 to=117 /&gt;
[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>1y3rwq55rjxwrym6omdn0j8hnuabmw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/65</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230902</id>
    <revision>
      <id>587509</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587509</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1848" sha1="pajiw17rr893st2dmucf3dxsj3ls0bj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}దశమః కమలాత్మికా పటలః&lt;/p&gt;

1. కమలాత్మికాం వ్యాఖ్యాస్యామః ।

2. దశమీ సా దశసు మహావిద్యాను ।

3. కమలైవ కమలాత్మికా ।

4. సుందర్యా స్తత్త్వేన కమలాత్మికాయాస్తత్త్వం వ్యాఖ్యాతమ్ ।

5. సుందర్యాః శుద్ధోపాసనేన కమలాత్మికాయాః శుద్ధోపాసనం వ్యాఖ్యాతమ్ ।

6. తత్త్వైక్యేప్యధిదైవత భేదాత్ విద్యాభేదః ।


7. తత్ర మధ్యమస్యపత్నీ దేవతా ।

8. అత్ర తూత్తమస్య ।


9. అస్యా అపి మంత్రః శ్రీవిద్యోచ్యతే ।

10. ప్రథమోష్మాగ్ని శాంతి చంద్రైః సహితైః నభవతి ।

11. అనయా కమలాత్మికా ముపాసీత మోక్షకామః ।

12. వై భవ కామోవా ।

13. ఇతి దశమహావిద్యా స్తంత్ర సారభూతాః ।

తదే తత్పాద శతోనే నార్థసహస్రేణ సూత్రాణాం మహా విద్యా వివరణం భవతి ।


{{rule|2cm}}


ఇతి శ్రీ భగవన్మహర్షి రమణాస్తే వాసినో వాసిష్ఠస్య నరసింహసూనోః గణపతి మునేః కృతిః దశమహావిద్యాసూత్రం సమాప్తమ్.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pajiw17rr893st2dmucf3dxsj3ls0bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/66</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230903</id>
    <revision>
      <id>587510</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587510</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3604" sha1="it97gnxzy97ggpt8ac0om2zbi3fy6z9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}10. కమలాత్మికా పటలము&lt;/p&gt;

1. కమలాత్మికను గుఱించి  వ్యాఖ్యానించెదము.

2. ఆమె దశమహావిద్యలలో పదియవది.

3. కమలయే కమలాత్మిక. (లక్ష్మి)

4. సుందరీ తత్త్వముచే కమలాత్మికా తత్త్వము వ్యాఖ్యానమయ్యెను.

5. సుందరియొక్క శుద్దోపాసనచే కమలాత్మికయొక్క శుద్దోపాసనము వ్యాఖ్యానమైనట్లగును.

6. తత్త్వములం దీ విద్యలు రెండింటి కైక్యమున్నను, నధిదేవతా వ్యత్యాసముచేత విద్యలు వేఱయ్యెను.

7. సుందరీవిద్యలో దేవత మధ్యముని పత్ని యయ్యెను.

8. ఇక్కడ దేవత యుత్తమునిపత్ని యగుచున్నది. (కనుక హృత్కమలాత్మికగా నీమె నెంచవలెను. అప్పుడు సహస్రారాధిష్టాన సుందరికి నీమెకు గల నధిదేవతాతత్త్వభేదము విశదమగును.)

9. ఈమెయొక్క మంత్రముకూడ శ్రీవిద్య యనబడును.

10. 'శ్రీం' అను నేకాక్షరమే మంత్రము.

11. మోక్షకాము డీ మంత్రముచే కమలాత్మిక నుపాపించవలెను.

12. వైభవము నపేక్షించువాడును.

13. ఇట్లు తంత్రసారభూతములగు దశమహావిద్యలు (ముగిసెను). ఇవి 475 సూత్రములచే నిబద్ధమై, మహావిద్యా వివరణమగు చున్నవి.


{{rule|2cm}}


(ఉత్తర పంచకముకూడ ముగిసెను. మనయం దాత్మస్మృతి యితరస్మృతుల కాశ్రయము. ఆత్మస్మృతియే 'అహమ్మహ' మ్మను ప్రత్యేకలక్షణము. ఇది శబ్దముగను జ్ఞానముగను స్సురించుచున్నందున దీనికి కారణభూతమగు క్రియజ్ఞానశక్తులు, స్ఫురణలక్షణమైన ఆకాశము పూర్వపంచకమందు వచింపబడెను. ఇతరస్మృతులకు మూలమైన స్మృతిని శోధించువానియొక్క మనస్సు తపోలక్షణము బొందును. దాని ననుగ్రహించు దేవతాతత్త్వమునే యుత్తరషంచకమునుండి గ్రహింపదగును.) ఇట్లు శ్రీ భగవన్మహర్షి రమణాంతేవాసియు, వాసిష్ఠనరసింహుని పుత్రుడును అగు గణపతిమునిచే రచింపబడిన దశమహావిద్యాసూత్రగ్రంథము సమాప్తము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>it97gnxzy97ggpt8ac0om2zbi3fy6z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi March 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230904</id>
    <revision>
      <id>587511</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587511</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="3hs1fhk90clqx3benhnz73div3j5wbt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Rajasekhar1961&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = Ammanudi March 2015 - Samala Rameshbabu.pdf
|Page = 31
|bSize = 600
|cWidth = 558
|cHeight = 745
|oTop = 20
|oLeft = 24
|Location = center
|Description = 
}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3hs1fhk90clqx3benhnz73div3j5wbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/68</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230905</id>
    <revision>
      <id>587512</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587512</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1180" sha1="spys3jjbl95wo2va2ct39k1a01iwavi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs200|ac}}మహా విద్యాది సూత్రావళి&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf
|Page = 68
|bSize = 600
|cWidth = 120
|cHeight = 26
|oTop = 201
|oLeft = 245
|Location = center
|Description = 
}}


{{p|fs150|ac}}ద్వితీయ భాగము&lt;/p&gt;
{{Css image crop
|Image = మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf
|Page = 68
|bSize = 600
|cWidth = 120
|cHeight = 26
|oTop = 275
|oLeft = 246
|Location = center
|Description = 
}}


{{p|fs125|ac}}అన్యసూత్ర గ్రంథాష్టకము&lt;/p&gt;

{{rule|2cm}}


1. గాయత్రీ వ్యాఖ్యాన సూత్రము.

2. యోగ వ్యాఖ్యాన సూత్రము.

8. సీతా వ్యాఖ్యాన సూత్రము.

4. కృష్ణ వ్యాఖ్యాన సూత్రము.

5. రుద్రకుటుంబ సూత్రము.

6. ఇంద్రేశ్వరాభేద సూత్రము.

7. సృష్టి సూత్రము.

8. రాజయోగసార సూత్రము.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>spys3jjbl95wo2va2ct39k1a01iwavi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సాహిత్యచింతామణి</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230906</id>
    <revision>
      <id>587513</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[సాహిత్యచింతామణి]]  | రచయిత = శ్రీరామసుధి  | అనువాదం=   | విభాగము  = నాయకప్రకరణమ్  | ముందరి =   | తదుపరి = [[సాహిత్యచింతామణి/కావ్యప్రకరణమ్|కావ్యప్రకరణమ్]]  | వివరములు =   |...'</comment>
      <origin>587513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="772o9eov5sqfqqr0qn5dap4okcho9d0" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[సాహిత్యచింతామణి]]
 | రచయిత = శ్రీరామసుధి
 | అనువాదం= 
 | విభాగము  = నాయకప్రకరణమ్
 | ముందరి = 
 | తదుపరి = [[సాహిత్యచింతామణి/కావ్యప్రకరణమ్|కావ్యప్రకరణమ్]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 
}}

&lt;pages index=&quot;సాహిత్యచింతామణి - సవ్యాఖ్యానము.pdf&quot; from=1 to=37 /&gt;

[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>772o9eov5sqfqqr0qn5dap4okcho9d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:Ammanudi March 2015 - Samala Rameshbabu.pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230907</id>
    <revision>
      <id>587514</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajasekhar1961</username>
        <id>50</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587514</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="mig7xth5kucujp9707ice322vbt5b7a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Rajasekhar1961&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Css image crop
|Image = Ammanudi March 2015 - Samala Rameshbabu.pdf
|Page = 32
|bSize = 600
|cWidth = 494
|cHeight = 598
|oTop = 51
|oLeft = 51
|Location = center
|Description = 
}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mig7xth5kucujp9707ice322vbt5b7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>పుట:మహా విద్యాది సూత్రావళి.pdf/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>230908</id>
    <revision>
      <id>587515</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>శ్రీరామమూర్తి</username>
        <id>1517</id>
      </contributor>
      <comment>/* అచ్చుదిద్దారు */</comment>
      <origin>587515</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="e5w61eulpyqiu4z0wgs8ign3ef7fyz1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;శ్రీరామమూర్తి&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{p|fs150|ac}}గాయత్రీ వ్యాఖ్యానమ్&lt;/p&gt;

1. గాయత్రీం సావిత్రీం వ్యాఖ్యాస్యామః ।

2. యయా విప్రాణాం ద్వితీయం జన్మకిల భవతి సంస్కృతానామ్ ।

3. జ్ఞానశక్తేః సావిత్రీ నాతిరిచ్యతే ।

4. సవితుర్హిరణ్యగర్భస్యేయం శక్తి రితి ।

5. తాం గాయత్ర్యా సముపాసతే ।

6. యాం మహతా తపసా దదర్శ భగవాన్విశ్వామిత్రో మహర్షిః ।


7. గాయత్ర్యా స్సవితాదేవతేతి శ్రుతే రనుక్రమణికా వచనాచ్చ మన్త్రస్య పురుషో దేవతేతి కేచిన్మన్యంతే ।


8. పురుషశ్చ మన్డలాన్తర్వర్తీ ।

9. న మన్డల మాత్రమ్ ।

10. య ఏషోన్తరాదిత్యే హిరణ్మయః పురుషోదృశ్యత ఇతి శ్రుత్యా నిరూపితః సః ।

11. ధ్యేయస్సదా సవితృ మన్డల మధ్యవర్తీ నారాయణ ఇతి ప్రాచాం ధ్యానశ్లోకోత్ర సమర్థకో భవతి ।

12. ముక్తా విద్రుమేత్యాది ధ్యానశ్లోకా త్ప్రసిద్ధా న్నారీత్యపరే ।


13. గాయత్రీ సావిత్రీ సరస్వతీతి స్త్రీలింగ నిర్దేశేభ్యశ్చ ।


14. మన్త్రలింగన్తు భర్గసో ధ్యేయత్వ నిర్దేశా న్నపుంసక పరమ్ ।&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5w61eulpyqiu4z0wgs8ign3ef7fyz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>సాహిత్యచింతామణి/కావ్యప్రకరణమ్</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230909</id>
    <revision>
      <id>587516</id>
      <timestamp>2026-10-16T11:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>దేవీప్రసాదశాస్త్రి</username>
        <id>4290</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు  | శీర్షిక = [[../]]  | రచయిత = శ్రీరామసుధి  | అనువాదం=   | విభాగము  = కావ్యప్రకరణమ్  | ముందరి = [[../]]  | తదుపరి = [[../దోషప్రకరణమ్/]]  | వివరములు =   |సంవత్సరం =  }}  &lt;pages index=&quot;సాహిత్యచింతామణి - సవ్యాఖ్యా...'</comment>
      <origin>587516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="566" sha1="0ukekyig599gtwmpc69wccmmp132cey" xml:space="preserve">{{తలకట్టు
 | శీర్షిక = [[../]]
 | రచయిత = శ్రీరామసుధి
 | అనువాదం= 
 | విభాగము  = కావ్యప్రకరణమ్
 | ముందరి = [[../]]
 | తదుపరి = [[../దోషప్రకరణమ్/]]
 | వివరములు = 
 |సంవత్సరం = 
}}

&lt;pages index=&quot;సాహిత్యచింతామణి - సవ్యాఖ్యానము.pdf&quot; from=38 to=118 /&gt;

[[వర్గం:అలంకారశాస్త్రములు]]</text>
      <sha1>0ukekyig599gtwmpc69wccmmp132cey</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>