వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 8 11043 589038 580679 2026-10-17T22:36:04Z NguoiDungKhongDinhDanh 5085 Remove deprecated options: requiresES6, targets, top ([[:m:GS|global sysop]] action) 589038 wikitext text/x-wiki == editing-tools == * charinsert[default|peers=charinsert-styles]|charinsert.js * charinsert-core[hidden|dependencies=jquery.textSelection,user,mediawiki.storage]|charinsert-core.js * charinsert-styles[hidden|type=styles]|charinsert-styles.css * edittop[dependencies=mediawiki.util]|edittop.js * HotCat[rights=edit]|HotCat.js * popups[type=general]|popups.js|navpop.css * RegexMenuFramework[dependencies=mediawiki.util]|RegexMenuFramework.js * refToolbar[dependencies=user.options]|refToolbar.js * specialchars|specialchars.js * TemplatePreloader|TemplatePreloader.js * DefaultSummaries|DefaultSummaries.js * ContrastReducer|ContrastReducer.js * robot|robot.js == editing-tools-for-Page-namespace == * Easy_LST[default]|Easy_LST.js * NopInserter[dependencies=mediawiki.util]|NopInserter.js * pilcrowMarkers|pilcrowMarkers.css * mark-proofread[dependencies=mediawiki.util]|mark-proofread.js|mark-proofread.css * Preload_Page_Images|Preload_Page_Images.js * Cropimage[default]|Cropimage.js == editing-tools-for-Index-namespace == * Fill_Index|Fill_Index.js == interface == * Site[default|dependencies=mediawiki.util|peers=Site-styles]|DisplayFooter.js * Site-styles[hidden|type=styles]|Site.css|enwp-boxes.css|enwp-lists.css|enws-tweaks.css * PageNumbers[default]|PageNumbers.js * PageNumbers-core[hidden|dependencies=mediawiki.util,user,mediawiki.cookie]|PageNumbers-core.js|PageNumbers-core.css * HideFundraisingNotice[type=general]|HideFundraisingNotice.js|HideFundraisingNotice.css * pr_test_layout|pr_test_layout.js * dynamicLayoutOverrides[default]|dynamicLayoutOverrides.js * FlatSidebar[dependencies=mediawiki.cookie|skins=vector]|FlatSidebar.js|FlatSidebar.css * CollapsibleNav[dependencies=mediawiki.cookie|skins=vector|type=general]|CollapsibleNav.js|CollapsibleNav.css * collapsibleTables[default]|collapsibleTables.js * collapseElements|collapseElements.js * dynamicNavBars|dynamicNavBars.js * addsection-plus|addsection-plus.js * altindex|altindex.js * WSexport[dependencies=mediawiki.util|default]|WSexport.js * userMessages|UserMessages.js * PurgeTab[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|default]|PurgeTab.js * UTCLiveClock|UTCLiveClock.js * WhatLeavesHere[dependencies=mediawiki.util]|WhatLeavesHere.js * dictLookup|dictLookup.js * ShowMessageNames[dependencies=mediawiki.util]|ShowMessageNames.js * PopCategoryDisplay|PopCategoryDisplay.js * BookMaker[dependencies=mediawiki.util]|BookMakerLoader.js * DebugMode[dependencies=mediawiki.util]|DebugMode.js * CurIDLink[dependencies=mediawiki.util]|CurIDLink.js * BugStatusUpdate|BugStatusUpdate.js == compatibility == * Font-Awesome|Font-Awesome.css == development == * ResultListSort|ResultListSort.js * WE-framework WS|WE-framework WS.js * WikidataInfo [dependencies=mediawiki.jqueryMsg] | WikidataInfo.js * ImportPagelist[dependencies=mediawiki.util]|ImportPagelist.js * sandbox[dependencies=mediawiki.util]|sandbox.js|sandbox.css == maintenance-tools== * markblocked|markblocked.js == admin-tools == * CleanDeleteReasons[rights=delete]|CleanDeleteReasons.js * massdelete[rights=delete]|massdelete.js == hidden == 6boexybwpmp1vaju3yumwgipye9iwr0 106 50650 588835 245088 2026-10-17T13:09:48Z Rajasekhar1961 50 588835 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[స్వీయ చరిత్రము - ప్రథమ భాగము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు|కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1911 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=2 |పురోగతి=OCR |పుటలు=<pagelist 1=- 2="ముఖచిత్రం" 3=పోషకులు 4=అంకితం 5=- 6=సంపాదకీయం 7to10=అవతారిక 11=విసూ 12=1 395to414="advt" /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు={{:పుట:Sweeya Charitramu VOLUME 01 Kandukuri Veeresalingam 1911 414 P 2020010023927.pdf/11}} |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} fmyj7ec86od0udimlucf7j55cb3pdkt 104 154830 588832 448649 2026-10-17T12:04:16Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 588832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|విజ్ఞానకోశము – ౨||కాశీదాసమహాకవి}}</noinclude><section begin="772A" />3. న్యాయ శాఖను కార్య నిర్వాహక శాఖనుండి విడదీయవలెను. 4. దేశాధ్యక్షునిచే హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకము. 5. కాశ్మీరమునకు 'సదర్ ఇ-రియాసత్' అను బిరుదముతో నొక అధిపతి ప్రజా ప్రతినిధులచే ఎన్నుకొనబడవలెను. 6. రాష్ట్రమునకు ప్రత్యేక పతాకము. 7. శాసనసభ (Assembly) కు 100 మంది సభ్యులును, -శాసనపరిషత్తు (Council)కు 36 మంది సభ్యులును ఎన్నుకొనబడవలెను, 8. పాకిస్థాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర ప్రాంతమునకై 25 స్థానములను శాసనసభలో ఖాళీగా ఉంచవలెను. ఈ రాజ్యాంగము భారత రాజ్యాంగమునకు అనుగుణ్యముగా నుండి 1967 జనవరి 26వ తేదీనుండి కాశ్మీర మంతటను అమలునకు వచ్చెను. కాశ్మీర ప్రజా ప్రతినిధులు భారత పార్లమెంటుసభలో సభ్యులుగా కూడ నున్నారు. ప్రజా ప్రభుత్వము అధికారము స్వీకరించుట తోడనే కాశ్మీరమందంతటను అన్ని రంగములలోను పెక్కు సంస్కరణములను ప్రవేశ పెట్టేను. కార్యదక్షతతో భీషణ సమస్యల నెదుర్కొని ఆచరణయోగ్యమైన చట్టములను, నిబంధనలను జారీచేయుట ద్వారా నూతన ప్రభుత్వము ప్రజాభిమానమును పొందగలుగు చున్నది. ఏనాటికైనను పాకిస్థాను ఆక్రమణములో నున్న కాశ్మీర భూభాగము మాతృ కాశ్మీరములో లీనమై, అఖండ కాశ్మీరముగా రూపొందిన నేతప్ప ఆ రాష్ట్రము యొక్క ఉజ్జ్వల భవిష్యత్తు సమగ్రముగను, సర్వతోముఖముగను భాసించదు. '''విజ్ఞాన కళా సంస్కృతులు:''' ప్రాచీన కాలమునుండియు కాశ్మీరము విజ్ఞాన, కళా, సంస్కృతీ వికాసమునకు నిలయమయ్యెను. విభిన్నములైన మతాచారములు, తాత్విక భావ ధోరణులు, కళా సంప్రదాయములు సహజీవన మాచరించుచుండెను. విశాల విశ్వములో పలు తావుల నుండి విభిన్నము లైన కళా, వాఙ్మయ సంప్రదాయములను కాశ్మీర ప్రజలు పుణికి పుచ్చుకొని, వాటివలన ఉత్తేజితులై, వాటిని తమ సాంస్కృతిక జీవితమందు లీన మొనర్చుకొనిరి. ఖండాంతరముల నుండి సత్యాన్వేషులు, విజ్ఞాన సంస్కృతీప్రియులు అచంచలమైన మహోన్నత కాశ్మీర పర్వతపంక్తుల నడుమ నవచైతన్యము ను, శాశ్వతా నందమును అనుభవింపగోరుటకై కాశ్మీర మేతెంచెడివారు. అచ్చట వికసించి వర్ధిల్లిన మతములు, సాంస్కృతిక సిద్ధాంతములు ఆసియాఖండ మంతటను దేదీప్యమానమైన తమ అమరజ్యోతి ని ప్రసరింప జేసినవి. ప్రాచీన కాలమునుండియు బౌద్ధ, గాంధార కళా సంప్రదాయములు కాశ్మీరముపై ప్రసరించి, కాశ్మీర జీవితములో లీనమయ్యెను. అదేవిధముగ భారతీయ, బౌద్ధ, హిందూ కళా సంప్రదాయములును, ముస్లిము “వాస్తుశిల్ప సంప్రదాయములును కాశ్మీర కళాక్షేత్రమునకు వన్నె తెచ్చెను. సాంస్కృతిక సంయోగము, ఆధ్యాత్మిక సమైక్యత - ఈ రెండును ప్రాచీనులైన కాశ్మీరు ప్రజలకు గర్వకారణమైన మహా విజయములు, అవంతివుర దేవాలయమువంటి అద్భుత కళాఖండములు కాశ్మీరము యొక్క అమూల్యములైన ఏకైక శిల్పోదాహరణములుగా చెన్నారు చున్నవి. వైవిధ్యములో ఏకత్వమును సాధించుటయందు కాశ్మీరీయులు సిద్ధహస్తులుగా విఖ్యాతిగాంచిరనుటలో అత్యుక్తి ఉండబోదు. నలంద, తక్షశిలలతో పాటుగ కాశ్మీరము విజ్ఞాన సంస్కృతీ కేంద్రముగ ఖ్యాతి గాంచుటలో భాగస్వామి యయ్యెను. విజ్ఞాన బీజముల వెదజల్లు పవిత్రాశయముతో కాశ్మీర సాహిత్య సాంస్కృతికోద్యమ ప్రచారకులు అనధికార రాయబారులై నేల నాలుగు చెరగులకు ప్రయాణించి, తమ దివ్యసందేశముల నందించిరి. ఈ సందేశముల ప్రభావముచే వా రడుగిడిన క్షేత్రములు సర్వతోముఖముగ ప్రభావితము లయ్యెను. అమూల్య సాంస్కృతిక నిధి నిక్షేపములకు నిలయమైన ప్రాచీన కాశ్మీరము ఇస్లాముమత ప్రవేశముతో నూతన ఘట్టమున ప్రవేశించి, తదాదిగా కలుగుచు వచ్చిన పరిణామదశలలో క్రొంక్రొత్త రూపములు ధరించినది. నవ స్వాతంత్య్రొద్యముతో కాశ్మీరము భారతములో సంపూర్ణముగ వైక్యముచెంది, భారతీయ రాష్ట్రములలో ప్రముఖపాత్ర వహించగలదు. {{right|ప్ర. రా. ను.}} <section end="772A" /> <section begin="772B" />'''కాళిదాసమహాకవి''' '''జన్మదేశము:''' కాళిదాసమహాకవి భారతదేశమున ఏ ప్రాంతమునకు చెందినవాడో నిష్కర్షగా చెప్పలేము. <section end="772B" /><noinclude><references/></noinclude> pzulw6wc8x4yf0k8uju5ahsc0qs3smm 104 154831 588834 448650 2026-10-17T12:29:42Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 588834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కాళిదాస మహాకవి||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}</noinclude> మేఘదూతలోని 'రామగిరి' శబ్దము ననుసరించి, ఇది నాగపూరు దగ్గర గల నేటి 'రామటెక్' అనియు, ఇతడు మహారాష్ట్రుడనియు కొందరు అభిప్రాయపడుచున్నారు. కాని భారత దేశమున పెక్కు రామగిరులు కనపడగలవు. మల్లి నాథుడు రామగిరికి చిత్రకూటమును అర్థమును చెప్పినాడు. కాశ్మీరమునగల కుంకుమపూవును చిత్రించిన వాడిత డొక్కడే యగుటచేతను, హిమాలయములను ఉత్సాహముతో వర్ణించినవాడగుటచేతను, కాళిదాసు కాశ్మీరము నకు చెందినవాడని వేరొక కొందరనినారు, వంగ దేశీయు డను వాద మొకటి కలదు. విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానములోని వాడగుటచేతను, ఉజ్జయినిని కొనియాడుట చేతను, కాళిదాసు నేటి మధ్యప్రదేశమునగల ఉజ్జయినీనగర వాస్తవ్యుడని మరికొందరి మతము. మేఘదూతలోని ఉజ్జయినీ ప్రసక్తి (1-28) లో ఈ నగరము రాజధాని యని గాని, గుప్త రాజులకు చెందినదనిగాని చెప్పుటకు ఆధారమేమియు కన్పించదు. చక్రవర్తిని గురించి గాని, రాజభవనమును గురించి గాని సూచన యేమియు నిట లేదు. కాని "ప్రథిత విదేశాల క్షణం రాజధానం" (1-25) అను యకుని పలుకుల ద్వారమున కాళిదాసు కాలమున నేడు 'భిల్సా' యనబడు విదిశానగరము ప్రఖ్యాతమైన రాజధాని యని చెప్పవచ్చును. కాళిదాసు భారతదేశమున ఎక్కడ జన్మించినది మనకు తెలియకున్నను, ఇతడు దేశమునంతను బాగుగా చూచినవాడని, కొంతకాలమైనను విదిశలో గడిపినాడని చెప్ప వీలున్నది. '''పేరు :''' శా॥ శక సంవత్సరము 650 ప్రాంతమునకు చెందిన యశోవర్మ ఆస్థానకవులలోనివాడగు వాక్పతిరాజు తన "గౌడవథ" యను ప్రాకృత కావ్యమున భాసుడు జ్వలనమిత్రుడనబడు అగ్నిమిత్రు డనియు, రఘువంశమును వ్రాసినవాని పేరు కుంతీదేవుడనియు (శ్లో. 800) చెప్పినాడు. ఈ వాక్యమును ప్రామాణికముగా నెంచవలసినచో, కుంతీదేవుని దీక్షావామము కాళిదాసు కావచ్చును. ఈ సందర్భమున కాళిదాసకృతమని ప్రాయికముగా చెప్పబడు "కుంత లేశ్వర దౌత్యము" పరిశీలనార్హము. '''కాలము :''' కాళిదాస మహాకవి ఏ కాలమువాడనునదియు జటిలప్రశ్నయే. బాణుడు (క్రీ. శ. 650) ఐహోలి శాసనమున (కీ.శ.634) కాళిదాసును స్మరించుటచే ఈ కవి క్రీ. శ. 600 లకు ముందు కలడని చెప్పనగును. మల్లినాథునిప్రకారము ఈతడు దిజ్నాగుని సమకాలికుడగును. కాళిదాస నాటకముల ప్రస్తావనలలో కన్పించు విక్రమాదిత్యుడు విక్రమశకారంభకుడని సంప్రదాయము. కాళీదాస కృతమని చెప్పబడు జ్యోతిర్విదాభరణమున గ్రంథకర్త తా నీ గ్రంథమును 3068 కలిసంవత్సరమున వ్రాసితి ననియు, తనతోబాటు వరాహమిహిరుడు మొదలగు నవరత్నములు విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానమున గలరనియు పల్కినాడు. ఈ గ్రంథము అప్రామాణికమని చెప్పు కొందరు విద్వాంసులు కాశి' చాస గ్రంథములలో కుమార, గుప్తేత్యాది శబ్దములు తరచు కన్పించుటచే, ఈ కవి చంద్రగుప్త విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానములోని వాడనివారు. సంప్రదాయజ్ఞులు క్రీ. పూ. ప్రథమశ తాబ్దమనిన, వీరు క్రీ. శ. 380-413 ప్రాంతమువా డి కవి యని చెప్పుచున్నారు. కుమారసంభవ కావ్యమున కుమారశబ్దము తరుచు కన్పింపదు, కాని రఘువంశమున కుమార, స్కంద, సేనాని, శరజన్మ, గుహ శబ్దములు పెక్కులు కలవు. ఈ స్థలములలో కుమారగుప్తుని స్మరణ కలదని యనుటకన్న రఘువంశమునువ్రాయు సమయమున మహాకవి యొక్క భావన కుమారసంభవ వృత్తాంతముపై లగ్నమైనదని ఎంచుట యుక్తము. మహాకవి కుమారసంభవమును కొంత వ్రాసి తరువాత తరువాత రఘువంశ సృష్టికి వచ్చి, ఆ పైన మొదటి కావ్యమును పూర్తి చేయదలచే ననుటకు కొంత ఆధారమున్నది. కుమారసంభవములోని సన్నివేశములు రఘు వంశమున (2-75, 6-2, 7-5) చాల కలవు. రతిదేవి మరణమును గూర్చి వ్రాయదలచినట్లు రఘువంశమున (7-5) సూచన కలదు. స్కందుని బాల్యదశ (2-36, 3-23, 5-36), వీరత్వము (3-55, 6-4), దేవసేనాపతిత్వము, పార్వతి యొక్క మాతృత్వము (2-36, 3-23) రఘువంశమున సూచింపబడినవి, కుమారశబ్దము తరచుగా నున్నంతమాత్రమున కాళిదాసు కుమారగుప్తుని కాలమువాడని నిర్ణయించితి మేని, అశ్వఘోషుని బుద్ధచరితలో కూడ ఈ పేరు విరివిగా ఉపయుక్తమైనదని జ్ఞాపకముంచుకొనవలెను. పైగా, ఒక్క రఘువంశపు మొదటి సర్గలోనే అగ్ని శబ్దము నాల్గుసారులు<noinclude><references/></noinclude> 9e1zcscn2lyeanpn08lyke0wu9gyhid 104 154832 588868 448651 2026-10-17T15:58:31Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 588868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|విజ్ఞానకోశము -౨||కాళిదాసమహాకవి}}</noinclude> (1-6, 10, 49, 53)కన్పించుటచే కాళిదాసు అగ్నిమిత్రుని కాలమువాడని ఏల ఎంచరాదు ? మిగిలిన నాటకములలోవలెగాక, మాలవి కాగ్ని మిత్ర మండలి భరతవాక్యమున పూర్వార్ధము కథావస్తువు లోని భాగము. ధారణితో అగ్నిమిత్రుడనిన మాటలివి: మామూలుగా ప్రజాశ్రేయమును ఆశీర్వదించుట ఇచట లేదు. సంప్రదాయముగా వచ్చు ఆచారమును ఉల్లంఘించుటకు కారణము ఉత్తరార్ధమున కలదు. అగ్నిమిత్రుడు రాజగుటచే, విశేషించి కోరదగినదేమియు లేదని ఉత్తరార్ధమున భావము, ఈ నాటకమున నాయకుడు, విదూషకుడు ఇతర నాటకములలోని పాత్రలవలె లేరు. ఇచట చాల వరకు సమకాలిక వాతావరణమునే కవి చిత్రించినాడు. మేఘదూతలో ప్రస్తుతింపబడిన "ప్రథిత విదిశాలక్షణాం రాజధానీం" అను మాటలలో అగ్నిమిత్రుని ముఖ్యపట్టణమైన విదిశానగరము పేర్కొనబడినది. శుంగ వంశీయుల కాలమునకు చెందిన ఒక ఫలకముపై శాకుంతలములోని ప్రథమాంక సన్ని వేశము చిత్రింపబడినదికూడ. కావున కాళిదాస మహాకవి అగ్నిమిత్రశుంగుని కాలమునకు చెందినవాడు కాళిదాసమహాకవి అనవచ్చును. రఘువు యొక్క దిగ్విజయమునకు సముద్రగుప్తాదుల దిగ్విజయమునకు సామ్యము ఈషన్మాత్రమే. రఘువు పారశీకులను జయించి (4-60) హూణులు నివసించు వంతు నదీతీరముల కేగినాడు (4-66-68). క్రీ.శ. మూడు నాలుగు శతాబ్దములకు హూణులు వంక్షునదీ తీరమునుండి సింధునది వరకు వ్యాపించిరి. ఈ కారణములనుబట్టి కాళిదాస మహాకవి క్రీ. పూ. మొదటిశతాబ్దము వాడని చెప్ప వీలున్నది. '''గ్రంథములు :''' కాళిదాస కృతములని చెప్పబడు వాటిలో ఋతుసంహారము, మేఘదూతము, కుమారసంభవము, రఘువంశము, మాలవికాగ్ని మిత్రము, విక్రమోర్వశీయము, అభిజ్ఞాన శాకుంతలము, శ్రుతబోధ, శృంగార తిలకము, పుష్పబాణ విలాసము, శృంగార రసాష్టకము, సేతుకావ్యము, కర్పూర మంజరి, శ్యామలాదండకము, ప్రశ్నో త్తరమాల, జ్యోతిర్విదాభరణము కన్పించుచున్నవి. వీటిలో మొదటి ఏడు గ్రంథములు ఒకేఒక వ్యక్తి చే రచింపబడినవనియు, అతడే సుప్రసిద్ధుడైన కాళిదాస మహాకవి యనియు చెప్పగలము. కాళిదాసు అను ఒక మహాకవి కవిలోకమున ప్రఖ్యాతి వహించిన పిమ్మట, అదే నామమును పలువురు ధరించుట సహజము, భోజ ప్రబంధాదులలో కన్పించు కాళిదాసు మిగిలినవాటిలో కొన్నిటిని రచించి యుండవచ్చును. ఇట్లే ఉత్తర కాలామృతకర్త వేరొక కాళిదాసు. రఘువంశ, కుమారసంభవ, మేఘదూతములలోను, శాకుంతలాది మూడు నాటకములలోను కన్పించు సన్నివేశములు, పాత్రపోషణ, శైలి మొదలగునవి సన్నిహితమైన పోలికలు కలిగియుండుటచే ఇవి యొకని కావ్యములని వ్యవహరించ వీలున్నది. వీటిని రచించుటకు పూర్వము చెప్పినది ఋతు సంహారముగా కన్పట్టును. '''ఋతుసంహారము :''' ఋతుసంహారము ఖండకావ్యము. ఆరు ఋతువులను చిత్రించు లఘు కావ్యమిది. ప్రకృతిలో భావనాదృష్టికి గోచరించు సౌందర్యము ఈ ఋతు సంహారమున ప్రతిఫలించు చున్నది. మానవునకును ప్రకృతికిని అవినాభావ సంబంధమున్నదని, ప్రకృతిలో ఆధ్యాత్మికతత్త్వము కలదని చెప్పు ఈ కావ్యమున భావనాపటిమ, లాలిత్యము, ప్రసాదగుణము కలవు. కాళిదాసుని తర్వాతి కావ్యనాటకములకు ఈ ఖండకావ్యమొక నాందివంటిది. '''మేఘదూతము:''' సందేశ కావ్యములకు ఆదర్శము, ప్రియావియోగజనితమగు ఆక్రాంతముతో సహృదయ హృదయాను ప్రవేశము గలదియగు మేఘదూత మహోన్నత మగు కావ్యము. కుబేరశాపము వలన ఒక ఏడాది భార్యనుండి ఎడబాటు ననుభవించుచున్న యక్షుడు రామగిరి యందు ఆషాఢ మేఘమును కాంచును. కామార్తుడై చేతనాచేతన వివేకమును కోల్పోయి, తన భార్య కొక సందేశమును తీసికొనిపొమ్మని మేఘుని యాచించును. పూర్వమేఘమున అలకాపురికి గల మార్గ వర్ణన, ఉత్తరమేఘము న సందేశమును కలవు. హృదయమున రగుల్కొనిన వియోగాగ్ని మందమందముగా యక్షుని జీర్ణింపజేయుటచే, మందాక్రాంతమున రెండు భాగములను మహాకవి వడిపినాడు. భావమును, భావనను సమన్వయింపజాలిన వృత్తముతో మేఘదూతము సుందర కావ్యముగా, లలితముగా పరిణమించినది. మేఘముతోబాటు గిరి, నదీ, కానవ, నగరాదులు ఇట చేతనములైనవి. విప్రలంభమున తగుల్కొనిన నాయకుని<noinclude><references/></noinclude> im6keb73k3cksdb4eirsaxnqdhg4803 104 154833 588869 448652 2026-10-17T16:16:38Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 588869 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కాళిదాసమహాకవి||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}</noinclude> సోదరుడు మేఘుడు, మానవుని హృదయము ప్రకృతితో సంవలితమైనది. భ్రాతృకార్యమున నియుక్తుడైన మేఘునకు పూర్వార్ధమున తీర్థయాత్రాచరణ కూడ విధింపబడినది. ఈ యాత్రల ఫలమె పతివ్రతను దర్శించుట. '''కుమారసంభవము :''' తారకాసుర వధకు నాయకుని వాంఛించిన దేవతలు బ్రహ్మవద్దకు వచ్చి, తదుపదేశానుసారము శివపార్వతుల వివాహమునకు ఇంద్రుడు చేసిన యత్నము, శివపార్వతుల తపస్సు, వారి శుభ వివాహము ఇతివృత్తముగాగల మహాకావ్యము కుమారసంభవము. ఎనిమిది సర్గల వరకే కాళిదాసమహాకవి వ్రాసి, ఏకారణములవలననో దీనిని వదలినాడు. దీనిని పూర్తిచేయదలచి నట్లు రఘువంశమున కొంతవరకు తెలియుచున్నది. భారతీయ సంస్కృతికి, జాతీయతకు ప్రతీకయై, దేవతాత్మయగుటచే, హిమాలయ వర్ణనతో కావ్యమారంభ మగుచున్నది. సౌందర్యోపాసన ఉద్దిష్టార్థ విషయమగుట చేతను, ఆదర్శవంతమగు మాతృత్వమునకు మూలభూత మగుటచేతను, తర్వాత పార్వతి వర్ణన వచ్చినది. ఆధ్యాత్మిక శక్తియే ప్రబలమైనదని చెప్పుటకు వసంతవర్ణన కలదు. నైష్ఠిక సుందరునిగా శివుని నెలకొల్పినాడు. భౌతిక వికారములకు లొంగక, తపోమహిమచే శుద్ధమైన శివపార్వతుల వివాహము వివరింపబడినది. 'నీ తపస్సులచే క్రీతుడవైన నీ దాసుడను' అని శివుడు పార్వతిని చేపట్ట నంగీకరించెను. వియోగినీ వృత్తములో నడచిన రతీవిలాపము, అనుష్టుప్ఛందమునగల ఋషులు రాయభారము, పార్వతి తపస్సు నిత్యము స్మరింపదగిన సన్నీవేశములు. '''రఘువంశము :''' వాగర్థముల అనన్యత్వప్రతిపత్తికి పార్వతీ పరమేశ్వరులను నమస్కరించి వ్రాయనెంచిన రఘువంశ మహాకావ్యమున కావ్యకళను సమగ్రముగా అవగాహన చేసికొనిన ఋషితుల్యుడగు మహాకవి కన్పించును, అతిసులభమైన, నిత్యవ్యవహారమున నున్న పదములలోని కవితావాహిని అభివ్యక్తమగుచు నిట గోచరించును. కావున, సంస్కృతమును అభ్యసించువారు మొట్టమొదట ఈ మహాకావ్యమును పఠించుట గలదు. పాండిత్యమును కొంత సంపాదించిన తర్వాత, మరల ఈ కావ్య మును చదువుట తప్పనిసరి, అప్పుడే ఇందలి సొబగులు పూర్తిగా అర్థము కాగలవు. జన్మాంతముదాక శుద్ధమైనవారు, ఫలోదయమువరకు కర్మల నాచరించువారు, విధిపూర్వకముగా అగ్నిహోత్రములను కాపాడువారు, అపరాధులను దండించువారు, దానమునకై ఆర్జించువారు, సత్యపాలనకు మితముగా భావించువారు, కీర్తికిగాను జయించువారు, శైశవమున విద్యాభ్యాసము గలవారు, యౌవనమున విషయైషులు, వార్థకమున మునివృత్తి నందినవారు, చివరకు యోగాగ్నిలో దేహమును త్యజించిన వారును అగు రఘువుల వంశమును చెప్పదలచితినని గ్రంథారంభమున ప్రతిజా వాక్యముల నిచ్చినాడు. దిలీపుడు నందినీ ధేనువునకు శుశ్రూష చేయుట, రఘువు యొక్క. దిగ్విజయము, ఇందుమతీ స్వయంవరము, అజ విలాపము మొదటి ఎనిమిది సర్గలలోను ప్రధాన ఘట్టములు. తర్వాతి కావ్యమున 13, 14 సర్గలలో రామాయణగాథ మనోహరముగా చిత్రించబడినది. అగ్నివర్ణని జీవితముతో కావ్యము సంపూర్ణముగా అంతమగు చున్నది. '''నాటకములు :''' ధారణి, ఇరావతు లను భార్యలు గల అగ్ని మిత్రుడు విదర్భ రాకుమారి యగు మాలవికను వివాహము చేసికొనుట మాలవికాగ్నిమిత్రము నందలి ఇతివృత్తము. అప్సరన యగు ఊర్వశిని తన విక్రమము ద్వారా ప్రేమించిన పురూరవసుని ప్రేమగాథ విక్రమోర్వ చేయమందలి విషయము. శకుంతలను ఆశ్రమమున ప్రేమించి, తర్వాత ఆమెను విస్మరించి, అంగుళీయక దర్శనము ద్వారా పూర్వగాథను అవగతము చేసికొని దివ్యాశ్రమమున సతీపుత్రులము తిరిగి పొందిన దుష్యంతుని కథ అభిజ్ఞానశాకుంతలము. ఈ మూడు నాటకములలోను సమానసన్ని వేశములు, తుల్యమగు పాత్రపోషణ, సుందరమైన కవితావాహిని కన్పించుటచే వీటిని విడదీసి పరిశీలించుట దుస్తరము. రఘువంశ, కుమారసంభవములకును ఈ నాటకములకును కొంత దగ్గర సంబంధము కూడ కన్పించుచున్నది. '''ఇతివృత్తము : కాళిదాస గ్రథిత వస్తువు:''' వివేకులైన సత్పురుషులు అను అగ్నిచే పరిశీలింపబడిన కావ్యము అను సువర్ణమునకు మంచి వన్నె రాగలదని రఘువంశమున (1-10) పలికి, సత్పురుషుడే మహాకావ్యమును ఆస్వాదించు<noinclude><references/></noinclude> n4w1kh3t2r1c21iof82w58qf19579tj 104 161945 588874 464659 2026-10-17T18:03:15Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588874 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Na-Jevitha-Katha-Navyandramu.pdf |Page = 188 |bSize = 393 |cWidth = 318 |cHeight = 263 |oTop = 146 |oLeft = 33 |Location = center |Description = }} {{c|అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావుగారి కుటుంబము}} {{c|శ్రీ కాళేశ్వరరావు, భార్య దుర్గాంబ,}} {{c|కుమారుడు మోహనరావు, కోడలు మాలతి,}} {{c|మేనకోడలు సరస్వతి, మనుమడు అశోక్.}}<noinclude><references/></noinclude> ltm0jb6fq8xhrzkppo90tkzeln3hx06 104 162047 588870 467693 2026-10-17T17:52:08Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588870 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|181}}</noinclude>నము లేదు. నా చెల్లెలు శ్యామలాంబకుమాత్రమే అయిదుగురుపిల్లలు. కొంత మంది పుట్టి పోయినారు. నా చెల్లెలుగారిది గన్నవరంతాలూకా ఆరుగొలను. బెజవాడకు 80 మైళ్ళ దూరముననున్న పిల్లెటూరు. ఆ పిల్లలు విశేషభాగము నా భార్యవద్ద పెరిగినవారే. వారి నందరిని ఆమె తన బిడ్డలవలె మిగుల శ్రమ తీసుకొని పెంచి పెద్దవాళ్ళను చేసినది. వాళ్ళంతా ఆమెను తమ తల్లికంటె ఎక్కువ భక్తిగౌరవములతో చూస్తారు. నా చెల్లెలి భర్త సూర్యనారాయణ గారు 1924లో మరణించినారు. మా అక్క గారుకూడ ఆమెభర్తచనిపోగానే వచ్చి మా యింట్లోనే ఉన్నది. నా భార్య, మా అక్క, నా చెల్లెలు-ముగ్గురు వితంతూద్వాహముచేసుకున్నను, రజస్వలానంతరవివాహము చేసుకున్నను విదేశములకు వెళ్ళివచ్చినను బ్రాహ్మణులయితే వారితో భోజనముచేయుటకు అలవాటుపడినారు. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారి మేనమామ భండారు దండ పాణిగారు వితంతూద్వాహము చేసుకొనిరి. ఆయన భార్యాపిల్లలతో మా యింటికి రాగా మావాళ్ళంతా వాళ్ళతోకలసి భోజనంచేసేవారు. అటులనే స్వతంత్రపోరాటములో జైలుకువెళ్ళిన దేశభక్తురాలు అఖిలభారత మహిళా సంఘ నాయకురాలు అమెరికా వెళ్ళివచ్చిన సుప్రసిద్ధ విదుషీమణి మాకు సమీపబంధువు నగు శ్రీమతి పెద్దాడ కామేశ్వరమ్మ డాక్టరు కుప్పుస్వామిగా రను మైసూరు విశ్వవిద్యాలయములో ఆచార్యులుగనున్న యొక బ్రాహ్మణేత రుని వివాహమాడి పిల్ల లను కనినను ఆమెతోను, ఆమెపిల్లలతోను మా యింటికి వచ్చినపుడు నా భార్య, మా అక్క, నా చెల్లెలు కలసి భోజనం చేయుచున్నారు. కాని వారు బ్రాహ్మణేతరులతో సరాసరిగా భోజనముచేయుట లేదు. వారిస్వతంత్రముతో నేను జోక్యంపుచ్చుకొనుటలేదు. కాని, పిమ్మట నేను బ్రాహ్మణేతరులనేగాక, మాలమాదిగలను మహమ్మదీయులను, క్రైస్త వులను, విదేశీయులనుకూడ మా యింటికి ఆహ్వానించి వారితో నేను మా యింటిలోనే భోజనముచేస్తుంటే నా అక్క, నా భార్య నాకు తోడ్పడు చున్నారు. ఒకసారి ఒక జపానువాడైన సంస్కృతవిద్యార్థి మా యింటిలో వారమురోజులుండి మా అందరితో కలసియే భోజనముచేసెను. మిస్ టెనెంటు అను ఆంగ్లయువతి మా యింటిలోనేయుండి నాతో భోజనము చేసెను. నేను కుల మతభేదములులేక అందరియిండ్లకు వెళ్ళి భోజనముచేసి<noinclude><references/></noinclude> nvgeiz57tw1qm1pa0dh4v915qk9cdpt 104 162048 588871 467694 2026-10-17T17:55:25Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588871 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|182|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude>వస్తుంటే, నేను జందెము తీసివేస్తే, తద్దినములు మానివేస్తే నా కెట్టి అభ్యం తరముకూడ నా భార్యనుండిగాని. అక్కచెల్లెండ్రనుండిగాని రాలేదు. మా చెల్లెలి అయిదుగురు పిల్లలుమాత్రము ఈ అన్ని విషయములలో నాతోపాటే పూర్తిగా కులభేదములను వదలిపెట్టి ప్రవర్తించుచున్నారు. నా చెల్లెలి పెద్ద కూతురు సరస్వతమ్మను పెద్దాడ వెంకటేశ్వరరావు అను బి. ఏ. విద్యార్థి కిచ్చి వివాహముచేసినాము. అతను బి. యల్. కూడ ప్యాసై మరణించి నాడు. అందుమీద సరస్వతమ్మను కొంతకాలము గుంటూరులోని శారదానికే తనములో సంస్కృతము, హిందీ మొదలగునవి నేర్పించి పిమ్మట కాశీలోని హిందూ విశ్వవిద్యాలయమునకు పంపి, బి. ఏ. ప్యాసుచేయించినాను. చెన్న పట్టణములో నావద్దనేయుండి హిందీలో రాష్ట్రభాషావిశారద, హిందీప్రచారక పరీక్షలు ప్యాసుఅయి, ఇంగ్లీషులో బి. టి. కూడ ప్యాసయినది. అటుతరు వాత సేవాగ్రామములోని ఆర్యనాయగం ఆషాదేవిగార్లవద్దకు పంపితిని. అచట బేసిక్‌ట్రైనింగ్‌లో కృతార్థురాలైనది. మహాత్మా గాంధీగారితో సొంత పరిచయము కలిగినది. వారి ఆదేశానుసారముగా బేసికువిద్యకే జీవితమును అర్పణచేయుటకు నిశ్చయించినది. ఇపుడు హైదరాబాదులోని బేసికుకళా శాలలో ఉపాధ్యాయినిగా పనిచేయుచు, నావద్దనేయుండి జబ్బుగానున్న నా భార్యకు సేవచేయుచున్నది. నా చెల్లెలి రెండవబిడ్డ వరలక్ష్మమ్మను కొమ ర్రాజు లక్ష్మణరావుగారి బావమరిదియగు కానూరు లక్ష్మణరావు కిచ్చి వివా హముచేసినాము. ఆ పిల్ల ఎక్కువగా మా యింట్లో నా భార్యవద్ద పెరిగి నది. ఆ వివాహము మా యింట్లోనే జరిగినది. కానూరు లక్ష్మణరావు బి. ఇ. ప్యాసై గవర్నమెంటులో ఇంజనీరై పిమ్మట ఇంగ్లండుపోయి ఇంజనీ రింగు డాక్టరేటు పరీక్షలో కృతార్థుడై, ఛీప్ ఇంజనీయరుగా నుండి, యిపుడు ఇండియా గవర్నమెంటుయొక్క వాటర్ అండ్ పవర్ కమిషనులో సభ్యు డుగా నున్నాడు. ఆయనను డాక్టరు కె. యల్. రావు అని పిలుస్తారు. ఆయన ఆంధ్రప్రభుత్వమునకు నాగార్జునసాగర్, పోచంపాడు, ఇచ్చంపల్లి మొదలగు ప్రాజెక్టుల నిర్మాణంలో ముఖ్యసలహాదారుడు. మా అమ్మాయికూడ ఆయ నతో ఇంగ్లాండులోని బర్మింగుహాములో ఏడు సంవత్సరము లున్నది. ఆ కాలములో సాంఘికవిషయములలో బర్మింగుహాము విశ్వవిద్యాలయములో<noinclude><references/></noinclude> 1k05tftbmx6omr05gw09zv8trnc62z5 104 162049 588872 467696 2026-10-17T17:58:58Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588872 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|183}}</noinclude>డిప్లొమా పొందినది. ఇండియాలో ఎఫ్. ఎ. ప్యాసై ఇంగ్లాండు వెళ్ళినది. వారికి ఇంగ్లాండులో ముగ్గురు పిల్లలు - పద్మ, నిర్మల, ఆశోక అనువారు ఇండియాలో ఇద్దరుపిల్లలు విజయ, సుజాత అనువారు జననమొందినారు. నా చెల్లెలి మొగపిల్లలలో పెద్దవాడు వెంకటరమణారావు. ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నమెంటులో విద్యుచ్ఛక్తిశాఖలో అసిస్టెంటు ఇంజనీయరుగా నున్నాడు. రెండవవాడగు వెంకటేశ్వరరావు యల్. ఐ. యమ్. ప్యాసై ఆరుగొల నులో తమ ఇంటివద్దనే యుండి వైద్యవృత్తిని నిర్వర్తించుచు, వ్యవసా యము చేయించుకొనుచు, కాంగ్రెసుపక్షమునకూడ కొంత పనిచేయు చున్నాడు. మూడవపిల్ల వాడగు వెంకటకృష్ణమోహనరావు బి. యస్. సి. రసాయనశాస్త్రములోను, బి. యస్. సి. వ్యవసాయశాస్త్రములోను కృతార్థు డై నాడు. వాడు పుట్టిన నాలుగునెలలకే తండ్రి మరణించినాడు. ఎక్కువగ తన తల్లి వద్దకంటె నావద్ద, నా భార్యవద్ద పెరిగినాడు. వాడినిగూర్చి ఒక కథయున్నది. వాడు 1924లో కుగ్లరుఆస్పత్రిలో పుట్టినాడు. వాడికి అయిదవ సంవత్సరము రాగానే వాడితల్లి శ్యామలాంబ తిరుపతికి తీసుకొనివెళ్ళి పుట్టు వెంట్రుకలుతీయించి తలకు బోడిగుండుచేయించి బెజవాడ తీసుకొనివచ్చినది. తిరుపతి వెంకటేశ్వరస్వామి విగ్రహమును వాడు బాగా చూచి జ్ఞాపకముంచు కొన్నాడు. ఆ పిమ్మట కొద్దిరోజులకు బెజవాడలో అక్షరాభ్యాసము చేయిద్దామని నేను దానినిచేసేటట్లు నిర్ణయించినాము వెండి గిన్నెచేయించి సిద్ధముచేయించినాము. కాని ఆ క్రిందటి రోజు మధ్యాహ్నము గాంధీగారిని బర్మాపోకుండ కలకత్తాలో అరెస్టుచేసినట్లు వార్తవచ్చినది. నే నపుడు బెజవాడ మ్యునిసిపలుచైర్‌మనుగ నున్నాను. ఆవెంటనే టెలిఫోనుచేసి మర్నాడు అన్ని ఫాక్టరీలు, దుకాణములు విద్యా శాలలు పూటకూటియిండ్లు కట్టివేసి హరతాళముచేయునట్లు ఏర్పాట్లుచేసి నాను. మోహనరావు అక్షరాభ్యాసము మరునాడు జరగవలసినదానిని మాని వేయుదమని ఇంట్లో నిశ్చయించుకున్నాము. ఆ తెల్లవారుఝామున ఆ పిల్ల వాడు ప్రక్కమీద లేచికూర్చుని తనతల్లితోను, నా భార్యతోను వెంకటే శ్వరస్వామి పంగనామాలుపెట్టుకుని తనదగ్గరకు వచ్చి "బోడివాడాబోడివాడా" అని పిలచి, “నీవు రేపు అచ్చరాభ్యాసము చేసుకుంటావా" అని అడిగినట్లు,<noinclude><references/></noinclude> ncl14ykmw4bemo65g6ajqhp6k4pt1d9 104 162050 588873 467698 2026-10-17T18:01:55Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|184|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude>"ఎట్టా అచ్చరాభ్యాసం చేసుకోను సామీ, గాంధీమహాత్ముణ్ని పట్టుకున్నా రట, అచ్చరాభ్యాసం మానేశారు" అని తాను చెప్పినట్లు “రెండు అరటి పండ్లు ఇస్తావా, గాంధీమహాత్ముణ్ని విడిచిపెట్టిస్తాను" అని వెంక టేశ్వర్లు చెప్పినట్లు తాను "సామీ గాంధీమహాత్ముణ్ని విడిచిపెట్టించు, రెండు అరటిపండ్లు ఇస్తా"నని చెప్పి దణ్ణంపెట్టి రెండు అరటిపండ్లు ఇచ్చినానని, "గాంధీమహాత్ముణ్ని విడిచిపెట్టిస్తానులే, అచ్చరాభ్యాసం చేసుకో” అనిచెప్పి వెంకటేశ్వర్లు వెళ్ళిపోయినాడని చెప్పినాడు. వారిద్దరు నన్ను పిలచి నాతో ఈ సంగతి చెప్పినారు. నేను వెం టనే వాడిదగ్గరకు పోయి బోడివాడా ఏమిటిరా అని అడుగగా ఈమాటలన్నీ నాతోకూడ చెప్పినాడు. మేము వాణ్ని వేళాకోళముచేసి నాము. ఇంకొక అరగంటసేపటికి కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావుపంతులుగారు మదరాసునుంచి మెయిలులో బెజవాడలో తమయింటికివచ్చి నాకు టెలిఫోను చేసినారు గాంధీగారిని విడిచిపెట్టినారని. నేను వెంటనే ఈసంగతి ఫోనులో అందరు దుకాణదార్లకు, ఫాక్టరీలకు చెప్పి హరతాళము మాన్పించినాను. ఆఉదయమువాడికి అక్షరాభ్యాసం నేనుచేయించినాను. వెండిగిన్నె యిచ్చినాను. అప్పటినుంచి వాణ్ని బోడివాడా అని పిలుస్తుంటాము. పిమ్మట కొన్నినెల లకు గాంధీగారు ఖద్దరువసూలుకు పశ్చిమకృష్ణాలో సంచారముచేసినారు. వారిని మా చెల్లెలి కాపురస్థలమైన ఆరుగొలనుకుకూడా తీసుకొనివెళ్ళినాను. అక్కడ యితరులవలెనే మాచెల్లెలుకూడ కొంత చందాచెల్లించి గాంధీగారి దర్శనమునకు వచ్చినది. మాచెల్లెలితోకూడ మోహనరావు వచ్చినాడు. వాడికి గాంధీగారిని చూపించినాను. వాడు సంతోషించినాడు. ఇప్పటికి వాడికి గాంధీగారిమీద బహుగొప్పభక్తి. నా భార్య చాలాఅనారోగ్యవంతురాలైనది. ఆమెకు బాధ్యతతో సేవచేసేవారుండరు. ఈ పిల్లవాడిని (జోడివాణ్ణి) దత్తత చేసుకుందామని ఆమె నాతో చెప్పుచూ వచ్చినది. స్వరాజ్యపోరాటం ముగిసే వరకు నేను దత్తతచేసుకొనేది లేనిది తేల్చక సంవత్సరాలకొద్ది కాలయా పన చేసినాను. తుదకు స్వతంత్రము వచ్చినతరువాత కుటుంబవ్యవహారము లను ఏదోవిధముగా స్థిరపరుచుకోదలచి నా భార్యయొక్క కోరికప్రకారం 1948 మార్చినెలలో వెంకటకృష్ణమోహనరావును (బోడివాణ్ణి) హిందూలా<noinclude><references/></noinclude> fcsdopxd3l8zgzk9doywf3btqxar05h 104 162051 588875 467729 2026-10-17T18:06:50Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588875 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|24]|నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|185}}</noinclude>ప్రకారం నేను, నా భార్య దత్తతచేసుకొని ఉపనయనముచేసినాము. యథా విధిగా శాస్త్రప్రకారం చేసుకోకపోతే ఆస్తిహక్కులురావు. ఆ సంవత్సరము మేనెలలో నాకు సమీపబంధువులైన తుర్లపాటి సంగమేశ్వరరావు యం. ఏ. బి. యల్. గారికూతురు, వారిఅన్న బారిస్టరు వెంకటేశ్వరరావుగారు పెంచిన పిల్లయగు కుమారి మాలతిని నా కుమారుడు వెంకటకృష్ణమోహనరావుకిచ్చి నందిగామతాలూకా అడవిరావులపాడులోని వధువుపుట్టింటివారిస్వగృహములో వివాహముచేసి నందిగామలోని నా పురాతనగృహములో గృహప్రవేశ మైనాము. మోహనరావు కపుడు 24 సంవత్సరాలు. మాలతికి 18 సంవత్స రము లుండెను. మాలతి వివాహమునాడే యఫ్. ఏ. ప్యాసైనట్లు వార్త తెలిసి నది. పిమ్మట చెన్నపట్టణములోని మేరీరాణికళాశాలలో దేశచరిత్ర, ఆర్థిక రాజకీయశాస్త్రములలో బి. ఏ. ప్యాసైనది. మోహనరావు వ్యవసాయశాస్త్ర ములలో ఉత్తమవిద్య నభ్యసించుటకు అమెరికావెళ్ళి అక్కడ కొంత సంపా దించుకుంటూ కొలరోడొ విశ్వవిద్యాలయములో ఎంటమాలజీలో యం. యస్. సి. ప్యాసై, పిమ్మట ఇల్లినాయిసు విశ్వవిద్యాలయములో పి. హెచ్. డి, డాక్టరేటుపరీక్షలో కృతార్థుడై ఆ బిరుదమును పొందినాడు. తాను సంపా దించి చదువుకుంటూ తన భార్యనుకూడ పోషించగలనని, తన భార్యను అమెరి కాకు పంపవలెనని చాలా పట్టుదలగా కోరినందున శ్రీమతి మాలతినికూడ 1953 వ సంవత్సరములో అమెరికాకు పంపినాను. ఆ అమ్మాయికూడ కష్టపడి చదివి ఒక యం. ఏ. పబ్లికు అడ్మినిస్ట్రేషనులోను, రెండవ యం. ఏ. ఆర్థిక రాజకీయ సాంఘికశాస్త్రములలోను ప్యాసయినది. టైపురైటింగు షార్టు హాండుకూడ బాగా నేర్చుకున్నది. 1957 ఫిబ్రవరిలో నేను ఆంధ్రప్రదేశ్ ఎసెంబ్లీకి స్పీకరుగా ఎన్నుకొనబడి యింకా ఇల్లుదొరకక హైదరాబాదులో లేకువ్యూగెస్టుహౌస్‌లో నుండగా నా కొడుకు, కోడలు నావద్దకు ఇండియాకు వచ్చిరి. నాకు హైదరాబాదులో ఇల్లుదొరికినపిమ్మట వారిద్దరు నావద్ద, నా భార్యవద్ద కొంతకాలమున్నారు. ఆకాలములో నా కోడలు మాలతి కొన్ని నెలలు హైదరాబాదులోని ఉస్మానియావిశ్వవిద్యాలయములో సాయంత్రపువేళ కళాశాలలో పబ్లికు అడ్మినిస్ట్రేషన్ నేర్పు ఆచార్యురాలుగా పనిచేసినది. ఇంతలో తనభర్త మోహనరావుకు కేరళలో నొక యుద్యోగము దొరకగనే<noinclude><references/></noinclude> rtonqwoblh2yzjs732ops0rnol5djni 104 162052 588876 467730 2026-10-17T18:10:47Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588876 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|186|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude>విశ్వవిద్యాలయపు ఆచార్యత్వమును వదలిపెట్టి భర్తవద్దకు పోయినది. అత నిపుడు ప్రపంచఆరోగ్యసంస్థవల్ల చలిజ్వరమును నివారణచేయు శోధనల లోకి తీసుకొనబడినాడు. టంగనీయకాలోను, ఇరానులోను తరిబీయతుపొంది కృతార్ధుడై గ్రీసుదేశములో పనిచేయుచున్నాడు. శ్రీమతి మాలతికూడ భర్తవద్దకు వెళ్ళినది. ఈమధ్య హైదరాబాదు వచ్చినది. మరల నతనివద్దకు కొన్నినెలలలో వెళ్ళగలదు. మా పిల్ల లెవరునూ విదేశములలోకూడ మాంసా హారమును, మద్యమును చవిచూడలేదు. ఇది నా కెంతో గర్వకారణముగ నున్నది. ఇది నా స్వకుటుంబవృత్తాంతము. స్త్రీలవిద్య, స్త్రీలస్వతంత్రము ఆంధ్రదేశములో యీ అరువదిసంవత్స రములలో ఎంతగనో అభివృద్ధిచెందినది. 1881 వ సంవత్సరములో వీరేశ లింగంపంతులుగారు రాజమహేంద్రవరములో ప్రైమరీ బాలికా పాఠశాలను చాలాకష్టపడి స్థాపించినారు. నేను నందిగామలో అచటి తహశీలుదారు సహా యముతో 1903 వ సంవత్సరమున విక్టోరియారాణిపేర ప్రైమరీబాలికాపాఠశా అను స్థాపించితినని చెప్పియున్నాను. మా స్వంతకుటుంబములోనే మాఅమ్మ గారికి తెనుగుకూడ చదువను వ్రాయను బొత్తుగా రాదు. నా భార్య, నా అక్క, నా చెల్లెలు, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారిభార్య కోటమ్మగారు కొంత తెనుగుమాత్రము చదువడం, వ్రాయడం నేర్చుకున్నారు. నా కోడలు మాలతి అమెరికాకుపోయి రెండు యం. ఏ. పరీక్షలు ప్యాసై వచ్చినది. నా మేనగోడళ్ళలో నొకతె ఇండియాలో బి. ఏ. బి. టి. ప్యాసైనది. రెండ వది ఇంగ్లాండులో సాంఘికశాస్త్రములో డిప్లొమా పొందినది. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారిపుత్రిక అచ్చమాంబ ఆయన మరణించినపిమ్మట ఇంగ్లాండుకుపోయి యల్. ఆర్. సి. పి. అండ్ ఎస్. వైద్యపరీక్షలో కృతార్థురాలై బెజవాడలో జయప్రదముగా వైద్యవృత్తిని సాగించుచున్నది. కొంతకాలము కమ్యూనిస్టుగా నుండినను, దానిని మానుకొని కాంగ్రెసులో చేరి, కాంగ్రెసుపక్షమున లోక్‌సభసభ్యురాలుగా ఎన్నుకొనబడినది. డాక్టరు లక్ష్మీపతిగారిభార్య రుక్మిణమ్మగారు బి. ఏ. ప్యాసై ప్రపంచస్త్రీలమహాసభల కొరకు యూరపుకు, జపానుకు పోయివచ్చినది. మద్రాసుశాసనసభసభ్యు రాలై కొంతకాలము డిప్యూటిస్పీకరుగాను ఆరోగ్యశాఖామంత్రిగాను పనిచేసి<noinclude><references/></noinclude> 14vjvxcuknt9r4jcd7jji11tkm9n92p 104 162053 588877 467731 2026-10-17T18:14:41Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588877 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|187}}</noinclude>నది. ఆయనయొక్క యిద్దరుకుమార్తెలు ఇంగ్లాండుకుపోయి పెద్ద పెద్ద వైద్యపరీక్షలు ప్యాసై పచ్చినారు. అందులో పెద్దకూతురు డాక్టరు లక్ష్మీదేవి ఒక సింధురాష్ట్రపు వైశ్యయువకుని పెండ్లియాడినది. ఆయన ఇండియా గవర్నమెంటులో పెద్దయుద్యోగములోనున్నాడు. అది అంతర్వర్ణవివాహము. ఇటుల ఆంధ్రదేశములో నేడు అనేకవందలు కాదు వేల కుటుంబములలో యువతులు పెద్దపరీక్షలు ప్యాసగుటయేగాక కొందరు విదేశములకు కూడ పోయి గొప్పపరీక్షలలో నుత్తీర్ణులైనవారు గలరు. నేడు హైద రాబాదు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ స్త్రీకళాశాల ప్రధానాచార్యురాలగు శ్రీమతి శ్రీదేవి యను ఆంధ్రయువతి అమెరికాలో చదివి డాక్టరేటు పట్టాను పొంది వచ్చినది. ఆ స్త్రీకళాశాలలో 1500 మంది విద్యార్థిను లున్నారు. అందులో సగముమంది ముస్లింబాలికలు. ఎంతోమంది ముస్లిం బాలికలు యం. ఏ. పి. హెచ్. డి. పట్టములను ఏటేట పొందుచున్నారు. ఘోషాను విసర్జించినారు. హైదరాబాదులోని పింగళి వెంకటరామారెడ్డి స్త్రీ కళాశాలలోను, తిరుపతి, గుంటూరు, ఏలూరు పట్టణములలోని స్త్రీలకళాశాలల లోను వందలాది విద్యార్థినులు చదువుతున్నారు. ఇటీవలనే కర్నూలులో కూడ ప్రత్యేక స్త్రీలకళాశాల స్థాపింపబడినది. అంతేగాక మామూలు కళాశాల లలో ప్రతిచోటను విద్యార్థులతోపాటు విద్యార్థినులుకూడ కలసి వందలాది చదువుకొనుచున్నారు. కర్నూలు, విశాఖపట్టణం, గుంటూరు, హైదరాబాదు వైద్యకళాశాలలలో వందలకొలది బాలికలు బాలురతోపాటు యం. బి. బి. యస్. ప్యాసై, వైద్యవృత్తిని స్వీకరించుచున్నారు. కొంతమంది బాలి కలు లాకళాశాలలలో చదువుచున్నారు. లాయర్లుగ పనిచేయుచున్నారు. ప్రభుత్వోద్యోగములలో ప్రవేశించుచున్నారు. శాసనసభల సభ్యురాండ్రుగ నున్నారు. ఇటుల స్త్రీవిద్య, స్త్రీలస్వతంత్రము ఆంధ్రదేశములో చాల వృద్ధిచెందు చున్నది. ఆంధ్రస్త్రీలు మేల్కొన్నారు. తమహక్కులను, బాధ్యతలను గుర్తిం చుచున్నారు. కాని ఇంక నెంతయో విద్య వ్యాపించవలసియున్నది. ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో ఇపుడు స్త్రీలలో నూటికి ఎనిమిదిమంది మాత్రమే చదువను, వ్రాయను వచ్చినవారు గలరు.<noinclude><references/></noinclude> pjymduyddu0716ml7yshsm6o6r1ibs0 104 162076 588878 467800 2026-10-17T18:19:44Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588878 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|188|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude> {{c|(4)}} మాఅమ్మగారు మరణించిన కొద్దికాలమునకు కావూరు సోమయాజులు గారియింటిలోనుంచి లేచి గవర్నరుపేటలోనే మరియొకయింటిలో కాపురము పెట్టితిమి. గవర్నరుపేటలో మా కుటుంబము ఏదోకారణముచేత యిండ్లను మారవలసివచ్చెను. నాభార్యపట్టుదలమీద 1913 వ సంవత్సరములో మునిసిపల్‌వేలములో గవర్నరుపేటలోని 1,575 గజములస్థలమును గజము 1 కి 1-1-0 చొప్పున విక్రయముపొందితిని. వెంటనే ఇల్లుకట్టుట ప్రారం భించితిమి. నా చెల్లెలి పెనిమిటి నండూరు సూర్యనారాయణగారు నే నిచ్చిన ప్లానుప్రకారమే నేను వేసంగిలో కూనూరువెళ్ళి తిరిగివచ్చేసరికి ఆ యిల్లు కట్టడమును పూర్తిచేయించెను. 1914 వ సంవత్సరము మేనెలలో మాఇంటి చుట్టూ ఆవరణగోడకూడ పూర్తిఅయి, జూన్‌లో గృహప్రవేశము చేసితిమి. 1918 వ సం॥ లో మా యింటిమీద మేడను కూడ వేయించితిని. గవర్నర్‌పేటలోని ఆ మేడ యిప్పటికి నాక్రిందయున్నది. నాకు 1913 వ సం॥ జూన్‌లో చాల జబ్బుచేసినది. నరములు, హృదయము, జఠరము బలహీన పడినవి. మీగాళ్ళమీద కొంచెము సొట్టలుపడినవి. సుప్రసిద్ధ ఆయుర్వేద వైద్యులైన నోరి రామశాస్త్రిగారివద్దను, గొప్ప ఎల్లోపతివైద్యులైన డాక్టర్ ఛార్లెస్‌గారివద్దను మందుపుచ్చుకొంటివి. కాని నెమ్మదించలేదు. అంతటితో మునసబుకోర్టుపనిని చాలించుకొని, సబుకోర్టులోను రెవిన్యూకోర్టులలోను పని చేయుటకు మాత్రము నిశ్చయించితిని. అపుడు బెజవాడలో నాలుగు మున సబుకోర్టులుండెను. నావద్ద ఆరుగురు గుమాస్తాలుండిరి. నావద్ద మునసబు కోర్టులలోని సివిలుదావాలు అయిదువంద లుండెను. ఆ దావాలనన్నిటిని మునసబుకోర్టులో ప్రధానస్థానము వహించిన రెండవగ్రేడు ప్లీడరు సూరి వెంకటనరసింహశాస్త్రిగారికి యిచ్చి, నాకు అదివరకు ముట్టిన ఫీజు కాక ఇంకను రావలసిన ఫీజుఅంతయు వారే వసూలుచేసుకొనవలసినదని చెప్పి తిని. అప్పటినుంచి ఎప్పుడో తప్ప మునసబుకోర్టులకు వెళ్లుటలేదు. ఆయన నాకు ఆప్తమిత్రుడు. అతియోగ్యుడు. రాజకీయములలోను వైజ్ఞానిక విషయములలోన ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమములోను నాకు ముఖ్య స్నేహి తుడు. ఆ సంవత్సరమే మునగాల ఎస్టేటు పెద్దదావాలు బందరు జిల్లాకోర్టులో<noinclude><references/></noinclude> s1czvjc12mxqaou1hjurgnajnde60fq 104 162077 588879 467801 2026-10-17T18:23:51Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588879 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|189}}</noinclude>విచారణకువచ్చినవి. ఆదావాలను 1904లో అప్పటి జిల్లాజడ్డిగారు లాపాయింట్ల మీద కొట్టివేయుట, అందుమీద కీసరవారు హైకోర్టులో అప్పీళ్లు దాఖలు చేయుట జరిగెనని ఇదివరకే తెలిపియుంటిని. హైకోర్టు అప్పీళ్లలో ఆ దావాలను పునర్విచారణచేయవలసినదని కృష్ణాజిల్లాకోర్టుకు తిప్పిపంపిరి. అందువల్ల ఆ రెండుదావాలు 1908 వ సం॥ ఆఖరున, 1914 వ సం॥ ప్రారంభమున కృష్ణాజిల్లా జడ్జి కోలురిడ్జిగారివద్ద విచారణచేయబడెను. మున గాలదివాను కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు వాటిని నడుపుచుండిరి. మద్రాసు హైకోర్టునుంచి ఎస్. శ్రీనివాస అయ్యంగార్. టి. రంగాచారిగారలు మున గాలరాజాగారిపక్షమున వచ్చిరి. బందరులో జంధ్యాల గౌరీనాధశాస్త్రి, శిడింబి హనుమంతరావుగారలు రాజాగారిపక్షమున వకీళ్లుగానుండిరి. నాకుకూడ రాజాగారిపక్షమున వకాలతునామా నిచ్చి బందరురు వచ్చి ఆ దావాలలో పనిచేయవలసినదని మునగాలరాజాగారు. లక్ష్మణరావుగారు కోరినందున నేను విచారణకాలమున బందరులో వుంటిని. ముఖ్యముగా సాక్షుల మూజ వానివిచారణలో నేను ఎక్కువ పనిచేయవలసివచ్చినది. లా పాయింట్లమీద ఎస్. శ్రీనివాసఅయ్యంగారు ప్రముఖపాత్ర వహించిరి. రంగాచారిగారు నేను వారికి వప్పగింతచేసినసాక్షులను విచారించిరి. బందరులో నేను మూడునెల లుండవలసివచ్చినది. నా ఆరోగ్యము మరింత చెడిపోయినది. 1914 మార్చిలో నేను మరల బెజవాడ వచ్చితిని. జిల్లాజడ్జి ఆ రెండు దావాలలో కూడ మా పక్షముననే తీర్పు చెప్పెను. మునగాలరాజాగారిదత్తత ఖాయమయ్యెను. అందుమీద అవతలిపార్టీవారు హైకోర్టులోను, అటుపిమ్మట ప్రీవీకౌన్సిలులోను అప్పీళ్లుచేయుటయు, 1931లో మునగాలరాజాగారి పక్షము ననే ఆఖరుతీర్పు చెప్పుటయు జరిగెను. ఆ రెండుదావాలు పరిష్కారమయ్యే సరికి నలుబదిరెండు సంవత్సరములు పట్టినవి. (laws delays). మనిషికి నూరేండ్లయితే వ్యాజ్యానికి వెయ్యేండ్లాయుష్యం అనే సామెత సార్థకమయి నది. ఈ దావాలతో అవతలిపార్టీవారైన కీసరవారు పూర్తిగా కృంగిపోయిరి. 1914 మార్చినెలలో వైద్యులసలహామీద నేను కుటుంబముతోకూడ చెన్న పట్టణము వెళ్లి అపు డచట ప్రముఖ అలోపతివైద్యుడుగానున్న డాక్టర్ లక్ష్మీపతిగారివద్ద వైద్యముచేయించుకొంటిని. అప్పటి కింకను ఆయన<noinclude><references/></noinclude> ltfbtot61i549ljsobq38tbg33orjre 104 162078 588880 467803 2026-10-17T18:28:18Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588880 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|190|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude>ఆయుర్వేదములో దిగలేదు. లక్ష్మీపతిగారు 1907 వ సంవత్సరమునుండి లక్ష్మణరావుగారితోపాటు నాకుకూడ ఆప్తమిత్రులుగా నుండిరి. నేను జబ్బు చేసి మందుకువెళ్లినపుడు ఆయన నన్ను తన యింటిలో నొకభాగములోనే వుంచుకొనేను. నా భార్య, నా పినతండ్రిగారిభార్య వంటచేసిపెట్టి ఉపచారము చేయుచుండిరి. డాక్టరు లక్ష్మీపతిగారు పశ్చిమగోదావరిజిల్లా కొవ్వూరు తాలూకా మాధవరముకాపురస్తులు. బాగా భూమిగలవారు. ఆయన ప్రధమ భార్య ఆయనమేనమామ కూతురు. ఆమె చిన్నతనముననే ఒక కొడుకును, ఇద్దరుకూతుళ్లను కని మరణించినది. ఆయన చెన్నపట్టణంలో బి.ఏ., యం. బి. సి. యం. ప్యాసై అల్లోపతివైద్యుడుగా మంచిపేరు సంపాదించు కొని యుండగా తిరువళ్లిక్కేణిలో ఆయనయింటికి సమీపముననున్న యొక గొప్పకుటుంబమునకుచెంది ఎఫ్. ఏ. చదువుతున్న. రుక్మిణమ్మ అనే 19 సంవత్సరములయువతిని మరల వివాహమాడినాడు. అప్పటి కాయన వయస్సు 30 సంవత్సరములు. రుక్మిణమ్మగారితండ్రి ఆస్తిపరుడే. అప్పటికే సంసారం కొంత ఆర్థికముగా చితికిపోయి మరణించినాడు. తల్లిన్ని, తమ్ముడున్ను గలరు. తల్లి తండ్రిగారగు రాజా తుమ్మలపల్లి రామారావుగారు అంతకుముందుకాలములో చెన్నపట్టణం హైకోర్టులో భాష్యం అయ్యంగారి తోపాటు పెద్ద లాయరు. ఆయన పెద్దకుమారుడు సబుజడ్జిచేయుచు చని పోయినాడు. ఆయన రెండవకూతురు రుక్మిణమ్మగారితల్లి. ఆయన మూడవ కూతురిని నెమలి పట్టాభిరామారావుగారి కిచ్చినారు. వారంతా మదనపల్లివైపు గోలుకొండవ్యాపారులగు బ్రాహ్మణులు. లక్ష్మీపతి - రుక్మిణమ్మగారల వివా హము 1911 డిశంబరులో జరిగినది. అది రజస్వలానంతరవివాహ మైనందున మాధవరంలో ఛాందసబ్రాహ్మణులు లక్ష్మీపతిగారితమ్ముణ్ని కొంతకాలము వెలివేసినారు. ఆ వెలి ఎటులనో దానంతట అదే సమసి పోయినది. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగా రపుడు మునగాలలోనే యుండిరి. మద్రాసుకు వచ్చి నన్ను చూచిపోవుచుండిరి. శ్రీమతి రుక్మిణమ్మగారు గొప్ప సుగుణసంపన్నురాలు. తరువాత బి. ఏ. ప్యాసైనది. నేను జబ్బుగావుండి వారింటికి వెళ్లినపుడు నన్నెంతో సోదరీవాత్సల్యముతో ఆదరించినది. అప్పటినుంచి ఆమెజీవితమంతటిలో నన్ను తన సొంతఅన్నగారివలే అత్యంత<noinclude><references/></noinclude> orgb23nb8i6dri61lvccij4tw7zod0i 104 162079 588881 467953 2026-10-17T18:35:40Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588881 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|191}}</noinclude>వాత్సల్యముతోను గురుభావముతోను గౌరవించినది. తరువాత సాంఘిక, వైజ్ఞానికరంగములలో స్వతంత్రపోరాటములో ఆమె దేశమున కెంత సేవ చేసినది యావద్భారతదేశమునకుతెలియును. లక్ష్మీపతి - రుక్మిణమ్మగార్లకు రామారావను ఒక కుమారుడు, ప్రమిళ, ఇందిర అను నిద్దరుకూతుళ్ళు గలరు. అందరు మంచిస్థితిలో నున్నారు. 1914 నుండి లక్ష్మీపతిగారికుటుంబము లక్ష్మణరావుగారికుటుంబము, నా కుటుంబము ఒకే కుటుంబమువలె కలసి మెలసి యున్నాము. మేము ముగ్గురము అన్నివిషయములలోను అత్యంత ఆప్తమిత్రులముగా నుంటిమి. లక్ష్మీపతిగారి వైద్యమువల్ల నా జబ్బు కొంత వరకు నెమ్మదించినది. కాని నేను నీలగిరికి పోయి, అక్కడ ఒకటి రెండు నెల లుండుటవలన నా శరీరము స్వస్థమగునని వారు సలహాయిచ్చినందున నేను నా భార్యను, వంటవానిని తీసుకొని నీలగిరిలోని కూనూరులో టైగరు హిల్లు అను కొండకు దిగువభాగమున నెలా పదిహేను రోజులు నివసించి తిని. నా శరీరము చాలవరకు చలివల్ల స్వస్థపడెను. కాని నాభార్య కా చలి సరిపడలేదు. అప్పుడు ఉదకమండలములో మోచర్ల రామచంద్రరావు, భోగరాజు పట్టాభిసీతారామయ్య, కొచ్చర్లకోట వెంకటకృష్ణారావు బహదూర్ గారలు ఒక యిల్లు తీసుకొని అక్కడే వేసంగిని గడుపుటకు వచ్చిరి. నేను అపుడపుడు ఉదకమండలము పోయి వారిని దర్శించుచుండెడివాడను. 1915 సం॥ వేసంగిలో ఆ ముగ్గురు ఆంధ్రప్రముఖులతో కలసి నేనుకూడ ఉదకమండలములో ఒకయింటిలోనే యుంటిని. దేశవ్యవహారములనుగూర్చి మేమందరము బాగుగా చర్చించుకొనుటకు మంచి అవకాశముకలిగినది. అటుపిమ్మట 1919 సంవత్సరమువరకు ప్రతిసంవత్సరము వంటవాణ్ని తీసుకొని కూనూరులో వేసవికాలము గడుపుచుండుట జరుగుచుండెను. 1920 వేసంగిలో బెంగుళూరులో వుండుటకు నిశ్చయించుకొని అచట బసవాన్‌గుడిలో ఒక గృహమును అద్దెకుతీసుకొంటిని. ఒకనెల అద్దెకూడ చెల్లించితిని. కాని అపుడు గంపలగూడెం ఎస్టేటువారికిని తిరువూరురాణి గారికిని ఒక పెద్ద చెరువునుగురించి విశేషమైన దెబ్బలాటలు జరిగి ఇరు వైపుల తలకాయలు బ్రద్దలై మూడు పెద్ద క్రిమినలుకేసులు దాఖలై పోలీసు వారు తిరువూరురాణిగారితో లాలూచీగానుండి యొకకేసులో గంపలగూడెం<noinclude><references/></noinclude> ak3vg47xqtnhhgnhciszcaa261z5wm5 104 162080 588882 467954 2026-10-17T18:42:00Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588882 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|192|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude>రాణిగారి భర్తగారైన కోటగిరి జగన్నాధరాయణంగారిని, వారి యుద్యోగస్తు లనుకూడ ముద్దాయిలుగా పెట్టుటవలన నేను స్వయముగా ఆ కేసులలో పని చేయవలసివచ్చి నా వేసంగిప్రయాణమును మానుకొంటిని. మరుసటిసంవ త్సరము మార్చిలోనే నేను గాంధీగారి సహాయనిరాకరణోద్యమములో చేరి ప్లీడరువృత్తిని మానుకున్నందువలన అప్పటినుంచి వేసంగిలో నీలగిరికివెళ్లే అలవాటు పోయినది, అప్పటినుంచి కొండలలోనివాసమునకు ఖర్చుపెట్టుటకు వలయు ద్రవ్యముకూడ నావద్ద లేకుండెను. {{c|(5)}} అపుడు బెజవాడ సబుకోర్టులో పెద్దపెద్ద దావాలు చాలా దాఖలుకా బడెను. ముఖ్యమైనదావాలన్నిటిలో సాధారణముగా నాకు ఏదో ఒకపక్షమున వకాలతునామావచ్చినది. అప్పీళ్ళలోకంటె ఒరిజినల్‌దావాలలోనే నాకు పని విశేషముగానుండెను. కొన్నికొన్ని దావాలలో నాకు వకాలతునామాలిచ్చిన కక్షిదారులు చెన్నపట్టణమునుంచి ప్రముఖ న్యాయవాదులుగానున్న ఎస్. శ్రీని వాస అయ్యంగారినిగాని, కె. శ్రీనివాస అయ్యంగారినిగాని యిచటి సబు కోర్టులో వాదించుటకు తీసుకొనివచ్చుచుండిరి. మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావు పంతులుగారికిని, వెంట్రప్రగడ జమీందారుగారికిని జరిగిన యొక పెద్దదావాలో నా కక్షిదారులైన మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావు పంతులుగారు కె. శ్రీనివాస అయ్యంగారిని తీసుకొనిరాగా అవతలిపార్టీవారైన వెంట్రప్రగడ జమీందారు గారు ఎస్. శ్రీనివాసఅయ్యంగారిని తీసుకొనివచ్చిరి. వెంట్రప్రగడ జమీందారుగారిపక్షమున కీర్తిశేషులైన ముసునూరి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారు వకీలుగా నుండిరి. మరియొక పెద్దదావాలో నొకవైపున రాజా పార్థసారధి అప్పారావుగారికి బారిస్టరు టంగుటూరి ప్రకాశంపంతులుగారు, బడేటి వెంక ట్రామయ్యనాయుడుగారు వకీళ్ళుగా పనిచేసిరి. రెండవవైపున ఉయ్యూరు, మీర్జా పురం, ఎలమర్రు జమీందారులు కక్షిదారులుగానుండిరి. వీరిలో ఉయ్యూరురాజా గారికి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారును, మీర్జాపురం, ఎలమర్రు రాజాగారలకు నేనును వకీళ్ళముగా నుంటిమి. మా అందరికీ సీనియరుగా మా కక్షిదారులు ఎస్. శ్రీనివాసఅయ్యంగారిని వాదించుటకు తెచ్చుకొనిరి. మరియొకదావా ఉయ్యూరురాజాగారిచేత మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావుగారిమీద దాఖలుచేయ బడెను. ఉయ్యూరురాజాగారి పక్షమున ఎస్. శ్రీనివాసఅయ్యంగారు, సుబ్ర<noinclude><references/></noinclude> 52925atke0dgy5jxoanyhzjbh1g4gft 104 162081 588883 467955 2026-10-17T18:46:55Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588883 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|25]|నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|193}}</noinclude>హ్మణ్యశాస్త్రిగారు, మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావు పంతులుగారిపక్షమున కె. శ్రీనివాసఅయ్యంగారు, నేను లాయర్లుగానుంటిమి. ఉయ్యూరు రాజాగారైన శ్రీ రాజా రంగయ్యప్పారావు బహద్దరుగా రొక వీలునామావ్రాసి మరణించిరి. వారికి మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారి ప్రోత్సాహమువల్ల ఆ వీలు నామా వ్రాయబడెను. దానిని అమలుజరుపుటకు వెంకటేశ్వరరావుపంతులు గారికి అధికారమివ్వబడినది. దానిప్రకారము నూజివీడులో ఉయ్యూరురాజా గారు స్థాపించిన హైస్కూలు వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారి యాజమాన్య మున నుండెను. బెజవాడలోకాని, ఏలూరులోకాని యొక కళాశాలను స్థాపిం చుటకు వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారికి అధికారమివ్వబడెను. వేలేరు అను గ్రామము దానిఖర్చులకుగాను యివ్వబడెను. ఉయ్యూరు కమతముభూములు వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారి కివ్వబడెను. ఆ వీలునామా చెల్లదని వారి దత్తతకుమారులగు వెంకటాద్రి అప్పారావు బహదూర్ గారు సబుకోర్టులో దావా దాఖలుచేసిరి. ఆ దావా నడుచుచుండగ వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారు మరణించిరి. వా రొక వీలునామావ్రాసి దానిప్రకారము వారిఆస్తులకు, దాన ధర్మములకు నలుగురు ఎక్జిక్యూటర్లను నియమించి వారిలో నన్ను ప్రధాన ఎక్జిక్యూటరుగా చేసిరి. వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారు చనిపోగానే ఆ దావాలో వాదిగారైన ఉయ్యూరురాజాగారితో రాజీపడుటకు నిశ్చయించితిమి. నూజివీడులోని హైస్కూలును ఉయ్యూరురాజాగారి కిచ్చివేసితిమి. ఇతర ఆస్తులవిషయములోకూడ రాజీగా పరిష్కరించుకొంటిమి. బెజవాడలోనే యొక కళాశాలను ఉయ్యూరురాజాగారే స్థాపించి నడుపునట్లును, వేలేరు గ్రామముమీద వచ్చెడి ఆదాను దానిక్రిందనే ఖర్చుచేయునట్లును అంగీకరించి తిమి. ఈవిధముగా ఆ దావా రాజీగా పరిష్కారమైనపిమ్మట కొంతకాలము నకు మరల వారివద్దకు వెళ్ళి జ్ఞాపకముచేయగా ఉయ్యూరురాజాగారే బెజ వాడలో శ్రీ రాజా రంగయ్యప్పారావు కళాశాల అనుపేరుతో (యస్. ఆర్, ఆర్. కళాశాల) నొక రెండవగ్రేడుకళాళాలను స్థాపించిరి. అది కొలది సంవతర్సములలోనే మొదటితరగతి కళాశాల అయి బి. ఏ., బి. ఎస్. సి., బి. కామ్, క్లాసులు కూడ పెట్టబడినవి. కొన్ని సంవత్సరములు దానికి డాక్టరు పుట్టపర్తి శ్రీనివాసాచార్యులుగారు ప్రధానాచార్యులుగా నుండి బాగుగా వృద్ధి<noinclude><references/></noinclude> feerd59qorcy8sq2128c5czze6ttddc 104 162082 588884 467956 2026-10-17T18:50:46Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588884 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh|194|నా జీవితకథ - నవ్యాంధ్రము|}}</noinclude>చేసిరి. వా రాంధ్రదేశములో గొప్ప చారిత్రకపరిశోధకులు. వా రిపుడు హైదరాబాదులో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ప్రభుత్వ పురాతత్వశాఖ డైరెక్టరుగా నున్నారు. బెజవాడలోని ఆ కళాశాలకు ఉయ్యూరురాజాగారు ఒక పాలకవర్గముగా ఐదుగురుసభ్యులుగల కమిటీని నియమించిరి. నన్ను పాలకవర్గములో నొక సభ్యుడుగా నియమించిరి. పిమ్మట దానికి కొంత ద్రవ్యసహాయముచేసి బెజ వాడ వైశ్యప్రముఖులును, దాతలునగు చుండూరు వెంకటరెడ్డిగారు తమ పేరునుకూడ కళాశాలకు చేర్పించుకొని పాలకవర్గములో చేరిరి. 1958 జులై నెలనుండి ఆ కళాశాలను ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వమువారు తమ యాజమా న్యముక్రిందకు తీసుకున్నారు. అది యిపుడు ఒక ముఖ్యమైన మొదటితరగతి కాలేజీగా పదిహేడువందలమంది విద్యార్థులతో వర్థిల్లుచున్నది. ఈ కళాశాల స్థాపించకముందు అత్యంతముగ పెరుగుచున్నట్టియు, ఆంధ్రదేశమునకు ప్రధానకేంద్రముగా నున్నట్టియు బెజవాడలో ఎట్టి కళాశాల లేకుండెను. ఈ కళాశాలవలన విజయవాడపౌరులకు విశేషమైన లాభము కలిగెను. శ్రీనివా సయ్యంగారు దక్షిణహిందూదేశములో గొప్ప కాంగ్రెసునాయకుడుగా నుండెను. నాకు వారితో రాజకీయములలో అత్యంత సన్నిహితస్నేహము కలిగెను. వీటన్నిటికంటె ఎక్కువ యుద్రేకమును కలుగజేసిన కేసు మాడ పాటి వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారిమీద ఉయ్యూరు, వెంట్రప్రగడ జమీందా రులు కలిసి బెజవాడ సబ్‌డివిజనల్ మేజిస్ట్రేటుకోర్టులో దాఖలుచేయించిన క్రిమినలు ద్రవ్యాపహరణకేసు. ఆ క్రిమినలుకేసును వైద్యుల కృష్ణారావుగారి చేత దాఖలుచేయించిరి. అది చాలా తీవ్రరూపమును దాల్చినది. అది రుజు వైనచో వెంకటేశ్వరరావుగారికి కొన్ని సంవత్సరములు శిక్షపడును. ఆయ నకు గొప్ప మనోవేదన కలిగెను. ఆరోగ్యముకూడ దెబ్బతినెను. ఆయన పక్షమున నేను వకీలుగా నుంటిని. నాకు సీనియర్లుగా చెన్నపట్టణమునుండి బారిస్టరు టంగుటూరి ప్రకాశం. రిచ్‌మండ్‌గార్లు వచ్చుచుండిరి. కొన్నినెలలు జరిగినపిమ్మట క్రిమినలుకేసు కొట్టివేయబడి వెంకటేశ్వరరావుగారు నిర్దోషు లని తీర్పు చెప్పబడెను. తరువాత కొన్నినెలలకే వారు మరణించుట తటస్థించినది. అపుడు వారికి రెండవసంబంధపు భార్య, దత్తతకుమారుడు<noinclude><references/></noinclude> hawp7leji2770vuia0qwmzsn28l2pvu 104 162083 588885 467958 2026-10-17T18:56:56Z Vickyganti 7066 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 588885 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vickyganti" />{{rh||నేను లాయరుగా పనిచేసినకాలము|195}}</noinclude>ఉండిరి. ఆ దత్తతకుమారుడు మైనరు. అతని జనకతండ్రి మాడపాటి వీర భద్రయ్యగారు మా నందిగామ కాపురస్తులు. నాకు కొంచెం సమీపబంధువులు. మాడపాటి వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారు నందిగామ తాలూకామద్యనున్న పరిటాల జాగీరుకుచెందిన కౌడవటికల్లు గ్రామకాపురస్తులు. వారు మాడపాటి హనుమంతరావుపంతులుగారు ఒకకోవకు చెందినవారే. ఉభయుల స్వగ్రా మములు బహుసమీపమున నున్నవి. వెంకటేశ్వరరావుపంతులుగారు కడు బీదతనములో పుట్టి వుయ్యూరురాజాగారివద్ద చిన్న గుమాస్తాగా ప్రవేశించి, గొప్ప వ్యవహారదక్షుడై సూజవీడుజమీందారుల వ్యాజ్యములలో పనిచేసి ఉయ్యూరురాజాగారివద్దను శనివారప్పేటరాణిగారివద్దనుకూడ దివానుగానుండి విశేషమైన ఆస్తిని సంపాదించి రెడ్డిగూడెం, రంగాపురం ఎస్టేట్లకు జమీందారై చనిపోయెను. తర్వాతతరమునకుచెందిన నూజివీడు జమీందార్ల కాయన యందు విశేషమైన ఈర్ష్య అసూయ కలిగెను. ఆయన 1917 వ సంవత్సర ములో మరణించగానే యినుపపెట్టెలు తీసి వెతుకగా నొక వీలునామా 1913 వ సంవత్సరములో వ్రాసినది దొరకినది. ఆ వీలునామా ఉన్నట్లు ఎవరికిని చెప్పకుండానే ఆయన మరణించినాడు. అదియే ఆయన ఆఖరు వీలు. దానిప్రకారము నేను, మాడపాటి వీరభద్రయ్య మొదలైనవారము నలుగురు ఎగ్జిక్యూటర్లు అందు ట్రస్టీలుగా ఏర్పడితిమి. నన్ను ముఖ్యట్రస్టీగా చేసిరి. దానిలో చాలా దానధర్మములు వ్రాయబడెను. ఆ వీలు బైటికి తీసినపుడు వెంకటేశ్వరరావుగారి లాయరగు శిడింబి హనుమంతరావుగారు, సమీపబంధువగు వేమూరి రామచంద్రరావుగారు దగ్గరయుండిరి. దాన ధర్మములున్నందున నన్ను ట్రస్టీ అండ్ ఎగ్జిక్యూటరుగా నుండవలెనని వారిద్దరు బలవంతపెట్టగా నేను అందుకు అంగీకరించితిని. 1913 వ సంవ త్సరములో ఉండిన కొన్ని ఆస్తులు మరణమునకుమునుపే ఆయన అన్యా క్రాంతము చేసియుండెను. దానధర్మములు కాశీ మొదలుకొని రామేశ్వరము వరకు వ్రాయబడి యుండెను. వాటిని సరిగా అమలుజరుపుట చాల కష్టముగా నుండెను. అందువల్ల అవియన్నియు అమలుజరుప లేక కొన్నిటినిమాత్రమే అమలుజరిపితిమి. ఆయన రెండవభార్యవల్లను, ఆమె మేనమామలవల్లను నేను కొంత నిష్ఠూర్యమును పొందితిని. వారి<noinclude><references/></noinclude> fwxbnmmxn1urriit86che9qlutex70w 106 177052 589500 494554 2026-10-18T09:16:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589500 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[సుదక్షిణాపరిణయము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:తెనాలి అన్నయ్య|తెనాలి అన్నయ్య]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ |చిరునామా=చెన్నపురి |సంవత్సరం=1941 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=C |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 26wurqkj8w8k0awga1iovbyvscih997 106 188512 589499 506870 2026-10-18T08:41:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589499 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[బిల్హణీయము (చిత్రకవి సింగరాచార్యుఁడు)|బిల్హణీయము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=చిత్రకవి సింగరాచార్యుఁడు |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ |చిరునామా=చెన్నపురి |సంవత్సరం=1914 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} c7o60fm55a3648bfqcik62v36y89glg 106 213705 589514 557895 2026-10-18T09:41:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589514 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[శివయోగసారము]] |భాష=te |సంపుటి=[[ద్వితీయసంపుటము]] |రచయిత=[[రచయిత:కొలనియాది గణపతిదేవుడు|కొలనియాది గణపతిదేవుడు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=తెలియదు |చిరునామా=తెలియదు |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} fqjobl91w8it4mzrl440n9nobhvw2uo 589515 589514 2026-10-18T09:42:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589515 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[శివయోగసారము]] |భాష=te |సంపుటి=[[ద్వితీయసంపుటము]] |రచయిత=[[రచయిత:కొలనియాది గణపతిదేవుడు|కొలనియాది గణపతిదేవుడు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=తెలియదు |చిరునామా=తెలియదు |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} [[వర్గం:ప్రకరణగ్రంథములు]] pf5paisb9kp825e8mswyixew4rq0sm9 106 218423 589501 571028 2026-10-18T09:37:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589501 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=హేమాబ్జనాయికాస్వయంవరము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=మన్నారుదేవ |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=[[రచయిత:విఠలదేవుని సుందరశర్మ|విఠలదేవుని సుందరశర్మ]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=తంజావూరు సరస్వతీమహల్ గ్రంథాలయం |చిరునామా=1956 |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=4 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} nzgau3jfvdcqdbbkw38w9hx91s3gjf2 104 223530 588866 583139 2026-10-17T13:34:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 588866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ప్రోద్యన్నిజోజ్జ్వలగుణప్రకరాభిరామః। ఆనన్దిభి స్సహృదయై రభినన్ద్యమానః స్వప్రక్రియాభిరభితశ్చవిరాజమానః॥ </poem>|ref=41}} '''టీ'''. వ్యాజృంభమాణ = వృద్ధిబొందుచున్న, ఆనందిభిః = సంతోషించెడు “నిశ్శేష” యనునది మొదలు రెండుశ్లోకములును వసంతతిలకవృత్తములు. లక్షణము “జ్ఞేయం వసంతతిలకం తభజాజగౌగః" {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>కుతుకతరలచిత్తై స్సజ్జనై స్తూయమాన స్త్రిభువనిజననేత్రక్షేత్రపీయూషవృష్టిః। <ref>ప్రతికల</ref>అసదృశసముదంచద్రూపసంపన్నిధానం సకలమలవిముక్త స్సాధువాదేన యుక్తః॥</poem>|ref=42}} {{Telugu poem|type=|lines=<poem>ముఖరఖరఖలోక్తి ధ్వాంతవిధ్వంసనేందు ర్విలసదమలకాం వ్యాయతానంతకాంతిః। అననుగుణమణిశ్రీ శ్రేణివిశ్రామధామః క్షపిత సకలదోష స్సర్వసంతోషహేతుః॥ </poem>|ref=43}} '''టీ'''. త్రిభు...ష్టిః = ముల్లోకములయందలిజనుల నేత్రము లనెడు పంటభూములకు నమృతవర్షస్వరూపుడు, ముఖ...దుః = ధ్వనించుచున్నవియు తీవ్రమైనవియు నగు దుష్టవాక్యము లనెడు చీకట్లను నశింపఁజేయుటకుఁ జంద్రుడైనవాడు అన...ధామః = అధికమైనసుగుణము లనెడుమణికాంతులయొక్క సమూహమునకు నివాసగృహమైనవాడు, క్షపిత = నశింపజేయబడిన సర్వదోషములు కలవాడు. ఈరెండును మాలినీవృత్తములు. లక్షణము. “ననమయ యయుతేయం మాలినీభోగిలోకైః” {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>సముద్యత్ప్రత్యంగప్రసృమరమనోజ్ఞద్యుతిభరో। మనోమీనాకృష్టి ప్రబలబడిశం కామమృగయోః॥</poem>|ref=44}}<noinclude><references/></noinclude> gioqe8f53ppq78b8vnacn81b6zhbct0 104 224395 588833 579326 2026-10-17T12:08:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 588833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆశ్రయించి వాళ్ళ దగ్గర కావ్యం ఎట్లు రచించాలో, ఏ పదాలు మార్చి ఏ పదాలు కూర్చాలో (యోజనే) మాటిమాటికీ నేర్చుకోవాలి. ఇది అభ్యాసం. మూడవది. ఈ మూడు కలిసి, అంతే కాని వేరువేరుగా కాదు, కావ్యనిర్మాణానికి, నిర్మించిన కావ్యం సర్వోత్కృష్టంగా ఉండడానికి, కారణం అవుతాయి. అందుచేతనే 'హేతు' అని ఏకవచనం ప్రయోగించబడింది కాని 'హేతవః' అని బహువచనం ప్రయోగించబడలేదు. అనగా ఈ మూడూ ఒకసముదాయంగా కలిసి ఉన్నప్పుడే కావ్యనిర్మాణం జరుగుతుంది అని భావం. '''వృ'''. ఏవమస్య కారణముక్త్వా స్వరూపమాహ — {{Telugu poem|type=కా.|lines=<poem>తదదోషౌ శబ్దార్థా సగుణావనలంకృతీ పునః క్వాపి.</poem>|ref=}} '''వృ'''. దోషగుణాలంకారా వక్ష్యన్తే. క్వాపీత్యనేనైతదాహ-యత్సర్వత్ర సాలంకారౌ; క్వచిత్తు స్ఫుటాలంకార విరహే౽పి న కావ్యత్వ హానిః యథా― {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>యః కౌమారహరః స ఏవ హి వరస్తా ఏవ చైత్రక్షపా స్తే చోన్మీలితమాలతీసురభయః ప్రొధాః కదమ్బానిలాః, సా చైవాస్మి తథాపి తత్ర సురతవ్యాపారలీలావిధౌ రేవారోధసి వేతసీతరుతలే చేతః సముత్కణ్ఠతే.</poem>|ref=1}} '''వృ'''. అత్ర స్పుటో స కశ్చిదలంకారః రసస్య చ ప్రాధాన్యాన్నాలంకారతా. '''వ్యా'''. ఈ విధంగా కావ్యానికి ఏది కారణమో చెప్పి ఆ కావ్యస్వరూపాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు. తదదోషౌ ఇతి. అదోషౌ = దోషాలు లేనివీ, సగుణౌ = గుణాలు ఉన్నవీ, క్వాపి = కొన్నిచోట్ల, అనలంకృతీ పునః = అలంకారాలు లేనివి అయిన, శబ్దార్థౌ = శబ్దార్థాలే (శబ్దమూ అర్థమూ కలిసి), తత్ = ఆ కావ్యం, దోషేతి = దోష-గుణ-అలంకారాలను గూర్చి ముందు ముందు విశదీకరిస్తాం. 'క్వాపి' (కొన్నిచోట్ల) అని అనడంచేత సాధారణంగా అంతటా కూడ అలంకారాలు ఉండాలి. (అలంకారాలు లేకపోతే కావ్యం కానే కాదు); ఐతే కొన్నిచోట్ల స్పష్ట<noinclude><references/></noinclude> 1eyqsc0my6z25f8h4b9bopskvqaehfk 104 224396 588836 579327 2026-10-17T13:20:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 588836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మైన అలంకారాలు కనబడకపోయినా దోషాలు ఏవీ లేకుండా, గుణాదులు ఉన్న శబ్దార్థాలు కావ్యం అని చెప్పవచ్చును అని భావం. ఉదాహరణకి “యః కౌమార” ఇత్యాదిశ్లోకంలో స్పష్టంగా అలంకారా లేవీ కనబడడంలేదు. అయినా దోషాలేవీ లేవు. మాధుర్యాదిగుణా లున్నాయి. అందుచేత ఇది కావ్యమే. "ఇందులో శృంగారరసం ఉన్నదికదా; అది అలంకారమే కదా; అందుచేత దీనిలో స్ఫుటాలంకారాలు ఏమీ లేవు అని చెప్పడం అయుక్తం కదా?” అన్న ప్రశ్నకు అవకాశం లేదు. ఎందుచేత ననగా, రసం అప్రధానంగా ఉన్నప్పడే దానిని అలంకారం (రసవదలంకారం) అంటారు కాని రసం ప్రధానంగా ఉంటే అది అలంకారం కాదు. అది అలంకార్యం. అయితే ఉత్కంఠ చెందడానికి తగినకారణం లేకపోయినా ఉత్కంఠ అనే కార్యం కలిగినట్లు వర్ణించడంచేత విభావనాలంకారం అనీ లేదా ఉత్కంఠ లేకపోవడం అనే కార్యానికి అనుగుణమైన కారణాలు ఉన్నా ఆ కార్యం లేదు అని వర్ణించడంచేత విశేషోక్త్యలంకారమనీ చెప్పవచ్చును. కాని ఆ అలంకారాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి కాబట్టి ఇది అనలంకారమే, అనగా స్ఫుటమైన అలంకారాలు లేనిదే అని భావం. యః కౌమారహరః ఇత్యాది. "ఏ వరుడు నా కౌమారవయస్సును దోచుకున్నాడో అతడే ప్రక్కన ఉన్నాడు; అవే చైత్రమాస (వసంత)రాత్రులు; వికసించిన మాలతీలతలమీదుగా రావడంచేత బాగా పరిమళిస్తూన్న అవే కదంబవృక్షవాయువులు ఇప్పుడూ వీచుతున్నాయి. నేను కూడా అప్పటి మనిషినే; ఏమీ తేడా లేదు. అయినా మనన్సు రేవానదీతీరంలో నీటిప్రబ్బలితీగలు మండపంగా ఏర్పడిన వృక్షములలో సురతవ్యాపారంకోసం ఉవ్విళ్ళూరుతున్నది". ఈ శ్లోకం కాశ్మీరదేశీయురాలైన శిలాభట్టారిక (శిలా అనే రాణి) రచించిన శ్లోకం అని ప్రసిద్ధి. '''వృ'''. తద్భేదాన్ క్రమేణాహ- {{Telugu poem|type=కా.|lines=<poem>ఇదముత్త మతిశయిని వ్యఙ్గ్యే వాచ్యార్ధ్వనిర్బుధైః కథితః. </poem>|ref=4}} ఇదమితి కావ్యం; బుధైర్వైయాకరణైః ప్రధానభూతస్ఫోటరూప వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకస్య శబ్దస్య ధ్వనిరితి వ్యవహారః కృతః. తతస్తన్మతాను<noinclude><references/></noinclude> 5nlvnbfkvqh4f2lhxefc1kxaqy3eo5x 588867 588836 2026-10-17T13:36:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 588867 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మైన అలంకారాలు కనబడకపోయినా దోషాలు ఏవీ లేకుండా, గుణాదులు ఉన్న శబ్దార్థాలు కావ్యం అని చెప్పవచ్చును అని భావం. ఉదాహరణకి “యః కౌమార” ఇత్యాదిశ్లోకంలో స్పష్టంగా అలంకారా లేవీ కనబడడంలేదు. అయినా దోషాలేవీ లేవు. మాధుర్యాదిగుణా లున్నాయి. అందుచేత ఇది కావ్యమే. "ఇందులో శృంగారరసం ఉన్నదికదా; అది అలంకారమే కదా; అందుచేత దీనిలో స్ఫుటాలంకారాలు ఏమీ లేవు అని చెప్పడం అయుక్తం కదా?” అన్న ప్రశ్నకు అవకాశం లేదు. ఎందుచేత ననగా, రసం అప్రధానంగా ఉన్నప్పడే దానిని అలంకారం (రసవదలంకారం) అంటారు కాని రసం ప్రధానంగా ఉంటే అది అలంకారం కాదు. అది అలంకార్యం. అయితే ఉత్కంఠ చెందడానికి తగినకారణం లేకపోయినా ఉత్కంఠ అనే కార్యం కలిగినట్లు వర్ణించడంచేత విభావనాలంకారం అనీ లేదా ఉత్కంఠ లేకపోవడం అనే కార్యానికి అనుగుణమైన కారణాలు ఉన్నా ఆ కార్యం లేదు అని వర్ణించడంచేత విశేషోక్త్యలంకారమనీ చెప్పవచ్చును. కాని ఆ అలంకారాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి కాబట్టి ఇది అనలంకారమే, అనగా స్ఫుటమైన అలంకారాలు లేనిదే అని భావం. యః కౌమారహరః ఇత్యాది. "ఏ వరుడు నా కౌమారవయస్సును దోచుకున్నాడో అతడే ప్రక్కన ఉన్నాడు; అవే చైత్రమాస (వసంత)రాత్రులు; వికసించిన మాలతీలతలమీదుగా రావడంచేత బాగా పరిమళిస్తూన్న అవే కదంబవృక్షవాయువులు ఇప్పుడూ వీచుతున్నాయి. నేను కూడా అప్పటి మనిషినే; ఏమీ తేడా లేదు. అయినా మనన్సు రేవానదీతీరంలో నీటిప్రబ్బలితీగలు మండపంగా ఏర్పడిన వృక్షములలో సురతవ్యాపారంకోసం ఉవ్విళ్ళూరుతున్నది". ఈ శ్లోకం కాశ్మీరదేశీయురాలైన శిలాభట్టారిక (శిలా అనే రాణి) రచించిన శ్లోకం అని ప్రసిద్ధి. '''వృ'''. తద్భేదాన్ క్రమేణాహ- {{Telugu poem|type=కా.|lines=<poem>ఇదముత్త మతిశయిని వ్యఙ్గ్యే వాచ్యాద్ధ్వనిర్బుధైః కథితః. </poem>|ref=4}} ఇదమితి కావ్యం; బుధైర్వైయాకరణైః ప్రధానభూతస్ఫోటరూప వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకస్య శబ్దస్య ధ్వనిరితి వ్యవహారః కృతః. తతస్తన్మతాను<noinclude><references/></noinclude> f8b6grhfjgh1fqpzcjyckjn6ze1cnit 104 224397 589495 579328 2026-10-18T07:07:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సారిభిరన్యైరపి న్యగ్భావితవాచ్యవ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జనక్షమస్య శబ్దార్థయుగలస్య. యథా ― {{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=<poem>నిఃశేషచ్యుతచన్దనం స్తనతటం నిర్మృష్టరాగో౽ధరో నేత్రే దూరమనఞ్జనే పులకితా తన్వీ తవేయం తనుః, మిథ్యావాదిని దూతి బాన్ధవజనస్యాజ్ఞాతపీడాగమే వాపీం స్నాతుమితో గతాసి న పునస్తస్యాధమస్యాన్తికమ్.</poem>|ref=2}} '''వృ'''. "అత్ర తదన్తికమేవ రస్తుం గణాసి" ఇతి ప్రాధాన్యేన అధమపదేన వ్యజ్యతే. '''వ్యా'''. ఆ కావ్యాలభేదాలను క్రమంగా చెపుతున్నాడు. ఇదిమితి ― వాచ్యాత్ = వాచ్యం కంటే, వ్యఙ్గ్యే = వ్యంగ్యార్థం, అతిశయిని = ప్రధానంగా (ఎక్కువ చమత్కారజనకంగా) ఉంటే, ఇదమ్ = ఈ కావ్యం, ఉత్తమమ్ = ఉత్తమకావ్యం. ఈ విధమైన కావ్యమే, బుధైః = పండితులచేత, ధ్వనిఃజ = 'ధ్వని' అని, కథితః = చెప్పబడినది. ఇదమితి — కారికలో “ఇదమ్" అనగా ‘కావ్యం’ అని అర్థం. బుధులైన వైయాకరణులు ప్రధానమైన స్పోటరూపమైన వ్యంగ్యాన్ని వ్యంజింపచేసే శబ్దాన్ని 'ధ్వని' అనే పేరుతో వ్యవహరిస్తున్నారు. ఆ మతాన్నే అనుసరించి ఇతరపండితులు కూడా వాచ్యార్థాన్ని అణగద్రొక్కి, అనగా వాచ్యార్థానికి అంతగా ప్రాధాన్యం లేకుండా, ప్రధానంగా కనబడే వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి (స్ఫురింపచేయడానికి) సమర్థమైన శబ్దార్థద్వయానికి అనగా శబ్దార్థరూపమైన కావ్యానికి 'ధ్వని' అని పేరు పెట్టారు. '''వి'''. అలంకారశాస్త్రప్రవర్తకు లైన ఆనందవర్ధనాదులకు వైయాకరణులు అంటే చాలా గౌరవం. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో "ప్రథమే హి విద్వాంసో వైయాకరణాః; వ్యాకరణమూలత్వాత్ సర్వశాస్త్రాణామ్" (ప్రథమోద్యోతం 13వ కారికకు వృత్తి.) “సకలశాస్త్రాలకీ వ్యాకరణమే మూలం. అందుచే వైయాకరణులు విద్వాంసులలో ప్రధానులు" అని అంటాడు. వైయాకరణులు "స్పోట" అనే ఒక విశిష్టమైన శబ్దస్వరూపాన్ని అంగీకరించారు. దీనిని గూర్చి అతివిస్తృత మైన చర్చ వ్యాకరణశాస్త్రగ్రంథాలలో ఉంది. సంగ్రహంగా చెప్పాలంటే ― “ఈ<noinclude><references/></noinclude> 0a3pnognwlaq33bj8lj5upyrv77u1b6 589496 589495 2026-10-18T07:08:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సారిభిరన్యైరపి న్యగ్భావితవాచ్యవ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జనక్షమస్య శబ్దార్థయుగలస్య. యథా ― {{Telugu poem|type=శ్లో.|lines=<poem>నిఃశేషచ్యుతచన్దనం స్తనతటం నిర్మృష్టరాగో౽ధరో నేత్రే దూరమనఞ్జనే పులకితా తన్వీ తవేయం తనుః, మిథ్యావాదిని దూతి బాన్ధవజనస్యాజ్ఞాతపీడాగమే వాపీం స్నాతుమితో గతాసి న పునస్తస్యాధమస్యాన్తికమ్.</poem>|ref=2}} '''వృ'''. "అత్ర తదన్తికమేవ రస్తుం గణాసి" ఇతి ప్రాధాన్యేన అధమపదేన వ్యజ్యతే. '''వ్యా'''. ఆ కావ్యాలభేదాలను క్రమంగా చెపుతున్నాడు. ఇదిమితి ― వాచ్యాత్ = వాచ్యం కంటే, వ్యఙ్గ్యే = వ్యంగ్యార్థం, అతిశయిని = ప్రధానంగా (ఎక్కువ చమత్కారజనకంగా) ఉంటే, ఇదమ్ = ఈ కావ్యం, ఉత్తమమ్ = ఉత్తమకావ్యం. ఈ విధమైన కావ్యమే, బుధైః = పండితులచేత, ధ్వనిః = 'ధ్వని' అని, కథితః = చెప్పబడినది. ఇదమితి — కారికలో “ఇదమ్" అనగా ‘కావ్యం’ అని అర్థం. బుధులైన వైయాకరణులు ప్రధానమైన స్పోటరూపమైన వ్యంగ్యాన్ని వ్యంజింపచేసే శబ్దాన్ని 'ధ్వని' అనే పేరుతో వ్యవహరిస్తున్నారు. ఆ మతాన్నే అనుసరించి ఇతరపండితులు కూడా వాచ్యార్థాన్ని అణగద్రొక్కి, అనగా వాచ్యార్థానికి అంతగా ప్రాధాన్యం లేకుండా, ప్రధానంగా కనబడే వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి (స్ఫురింపచేయడానికి) సమర్థమైన శబ్దార్థద్వయానికి అనగా శబ్దార్థరూపమైన కావ్యానికి 'ధ్వని' అని పేరు పెట్టారు. '''వి'''. అలంకారశాస్త్రప్రవర్తకు లైన ఆనందవర్ధనాదులకు వైయాకరణులు అంటే చాలా గౌరవం. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో "ప్రథమే హి విద్వాంసో వైయాకరణాః; వ్యాకరణమూలత్వాత్ సర్వశాస్త్రాణామ్" (ప్రథమోద్యోతం 13వ కారికకు వృత్తి.) “సకలశాస్త్రాలకీ వ్యాకరణమే మూలం. అందుచే వైయాకరణులు విద్వాంసులలో ప్రధానులు" అని అంటాడు. వైయాకరణులు "స్పోట" అనే ఒక విశిష్టమైన శబ్దస్వరూపాన్ని అంగీకరించారు. దీనిని గూర్చి అతివిస్తృత మైన చర్చ వ్యాకరణశాస్త్రగ్రంథాలలో ఉంది. సంగ్రహంగా చెప్పాలంటే ― “ఈ<noinclude><references/></noinclude> b2uhk67b3rk40fqokw7bmt1afu5xd9z 0 229273 589497 585760 2026-10-18T07:31:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589497 wikitext text/x-wiki काव्यदर्पणः (प्रथमो भागः) राजचूडामणि दीक्षित परिष्कर्ता पंडित एस् सुब्रह्मण्य शास्त्रि तञ्जावूर विषयसूचिका। प्रथम उल्लासः मङ्गलाचरणम् काव्यप्रयोजनानि काव्योद्भवकारणानि काव्यसामान्यलक्षणम् काव्यविभागः उत्तमकाव्यम् मध्यमकाव्यम् अधमकाव्यम् द्वितीय उल्लासः शब्दविभागः अर्थविभागः वाक्यार्थस्य तात्पर्यविषयतादिमतभेदः अर्थव्यञ्जकता वाचकशब्दनिरूपणम् जात्यादीनां चतुर्णां संकेतित्वमतम् जातेरेव तद्वत एवापोहस्यैव तदिति मतान्तराणि अभिधालक्षणम् अभिधाविभागः रूढिनिरूपणम् योगनिरूपणम् योगरूढिनिरूपणम् लक्षणालक्षणम् लक्षणाविभागः रूढिलक्षणाविभाग: गौणी शुद्धलक्षणा फललक्षणाविभागः जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा सारोपालक्षणम् सारोपाविभागः सारोपाभेदनिरूपणम् साध्यवसानाया निरूपणम् तदुपसंहारः रूढिफललक्षणयोः क्रमेणाब्यङ्ग्यत्वसव्यङ्ग्यत्वनिरूपणम् पुनर्लक्षणायास्त्रैविध्यकथनम् लाक्षणिकशब्दलक्षणम् व्यञ्जनायाः संभावनम् फलप्रतीत्यर्थं व्यञ्जनायाः स्वीकार: तत्प्रपञ्चनम् तदुपसंहारः अभिधामूलव्यञ्जनायाः संभावनम् संयोगादीनामर्थविशेषस्मृतिहेतुत्वोक्तिः संयोगः विप्रयोगः साहचर्यम् विरोधिता अर्थः प्रकरणम् लिङ्गम् शब्दान्तरसंनिधिः सामर्थ्यम् औचिती देश: काल: व्यक्ति: स्वरादयः व्यञ्जनालक्षणम् व्यञ्जकशब्दनिरूपणम् शब्दशक्त्युत्थव्यञ्जनाया अर्थशक्तिद्वारकोपमादिमतिकारणत्वोक्तिः शब्दसहकारितयार्थस्य व्यञ्जकत्वकथनम् तृतीय उल्लासः वाच्याद्यर्थव्यञ्जकताप्रतिपादनप्रतिज्ञा वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानादर्थस्यार्थान्तरधीहेतुव्यापारो व्यक्तिरित्युक्तिः वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानाद्वयङ्ग्यधीप्रदर्शनम् बोधयितव्यवैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यधीप्रदर्शनम् काकुवैशिष्टात्तत्प्रदर्शनम् वाक्यवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् वाच्यवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् अन्यसंनिधिवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् प्रस्ताववैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् देशवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् कालवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् वक्तृबोद्धव्यव्यपदेशवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् लक्ष्यार्थस्य व्यञ्जकत्वप्रदर्शनम् व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकत्वप्रदर्शनम् अर्थस्य व्यञ्जकत्वे शब्दस्य सहकारितोक्तिः चतुर्थ उल्लासः ध्वनिभेदकथनम् लक्षणामूलध्वनिलक्षणम् तस्यैवाविवक्षितवाच्यस्य विभागः अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यनिरूपणम् अत्यंन्ततिरस्कृतवाच्यनिरूपणम् अभिधामूलध्वनिश्वरूपविभागौ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यलक्षणम् अलंकारभूतरसाद्यपेक्षयालंकार्याणां तेषां भिन्नत्वोक्तिः रसलक्षणम् रसविषये भट्टलोल्लटादिमतम् रसविषये श्रीशङ्कुकमतम् रसविषये भट्टनायकमतम् रसविषये श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यमतम् रसभेदकथनम् श्रृङ्गाररसलक्षणम् शृङ्गाररसविभागः संभोगविभागः विप्रलम्भविभागः अभिलाषहेतुकविप्रलम्भनिरूपणम् तस्यावस्थादशकम् चक्षुःप्रीतिः मनःसङ्ग: संकल्पः प्रजागरः अरति: संज्वर: कार्श्यम् लज्जात्यागः भ्रमः मृतिः विरहनिरूपणम् ईर्ष्याहेतुकविप्रलम्भ: प्रवासहेतुकविप्रलम्भः शापहेतुकविप्रलम्भ: हास्यरस: करुणरसः रौद्ररसः वीररस: भयानकरस: बीभत्सरसः अद्भुतरस: रत्यादिस्थायिभावानां लक्षणकथनप्रतिज्ञा स्थायिभावसामान्यलक्षणम् स्थायिभावप्राधान्यम् रतिः हास: शोकः क्रोधः उत्साहः भयम् जुगुप्सा विस्मय: अनुभावलक्षणम् सात्त्विकभावा: साविक सामान्यलक्षणम् स्तम्भः प्रलय: वैवर्ण्यम् वेपथुः अश्रु वैस्वर्यम् व्यभिचारिभावानां निर्देश: व्यभिचारिसामान्यलक्षणम् निर्वेद: ग्लानिः शङ्का असूया मदः श्रमः आलस्यम् दैन्यम् चिन्ता मोह: स्मृति: वृति: चपलता हर्षः आवेगः जाड्यम् गर्वः विषाद: औत्सुक्यम् निद्रा अपस्मारः सुप्तम् विबोधः अमर्षः अवहित्था उग्रता मतिः व्याधिः उन्मादः मरणम् त्रास: वितर्कः शान्तरखनिरूपणम् भावनिरूपणम् व्यभिचारिणां व्यङ्गयानां भवेष्वन्तर्भावः रसाभासः भावाभास: भावशान्तिः भावोदय: भावसंधि: भावशबलता भावशान्त्यादीनां कादाचित्कमङ्गित्वम् संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यनिरूपणप्रतिज्ञा संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयलक्षणम् तत्त्रैविध्यम् शब्दशक्त्युद्भवलक्षणम् तद्द्वैविध्यम् शब्दशक्त्यालंकारस्य व्यङ्ग्यता शब्दशक्त्या वस्तुध्वनिः अर्थशक्तिमूलध्वनिविभागः स्वतःसंभविषु वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः कविकल्पितेषु वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेषु वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः तत्रालंकारेणालंकारध्वनि: शब्दार्थोभयशक्त्युत्थविवरणम् तन्निगमनम् अनन्तानामप्यलक्ष्यक्रमतोपाध्यैक्याद्रसादीनामेकविधत्वम् पदगतध्वनिभेदाः पदगतमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् पदगतमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यम् पदगतमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यम् शब्दशक्त्या पदेऽलंकारध्वनिः शब्दशक्त्या पदे वस्तुध्वनिः स्वतः संभविपदार्थंप्रयुक्तभेदेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र पदे वस्तुनालंकारध्वनिः तत्र पदेऽलंकारेण वस्तुध्वनिः तत्र पदेऽलंकारेणालंकारध्वनिः कविप्रौढोक्तिसिद्धेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः तादृशेन वस्तुनालंकारध्वनिः तादृशेनालंकारेण वस्तुध्वनिः तादृशेनालंकारेणालंकारध्वनिः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्रैव वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रैवालंकारेण वस्तुध्वनि: तत्रैवालंकारेणालंकारध्वनिः अर्थशक्त्युद्भवानां कतिचिद्भेदाः असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य पदैकदेशादिगतत्वेन केचिद्भेदाः प्रबन्धगता रसादयो व्यङ्ग्या शुद्धध्वनिभेदा: ५१. मिश्रभेदाः १०४०४ शुद्धभेदैर्मिलिता भेदा: १०४५५ ध्वनिसंसृष्टिसंकरयोर्दिङ्मात्रेणोदाहरणम् पञ्चम उल्लासः मध्यमकाव्यनिरूपणावसरप्रदर्शनम् पूर्वोक्तसामान्यलक्षणस्मारणम् गुणीभूतव्यङ्गयविभागः अगूढव्यङ्ग्यम् अपराङ्गव्यङ्ग्यलक्षणम् अपराङ्गव्यङ्ग्यविभागः रसवदपराङ्गद्वैविध्यम् रसस्य रसाङ्गतायामपरा रसस्य भावाङ्गतायामपराङ्गम् प्रेयोभिधानमपराङ्गम् भावस्य भावाङ्गतायां प्रेयोपराङ्गम् भावस्य रसाङ्गतायां प्रेयोपरानम् ऊर्जस्विनामकमपराङ्गम् रसाभासस्य भावाङ्गता भावाभावस्य भावाङ्गता समाहिताख्यमपराङ्गम् भावोदयाख्यमपराङ्गम् भावसंध्याख्यमपराङ्गम् भावशबलताख्यमपराङ्गम् अपराङ्गेष्वष्टमः प्रकारः शब्दशक्तिमूलध्वनेर्वाक्यार्थाङ्गतायामपराङ्गम् अर्थशक्तिमूलवस्तुध्वनेर्वाच्याङ्गत्वम् उभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गत्वम् वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्ग्यम् अस्फुटव्यङ्ग्यम् संदिग्घप्राधान्यव्यङ्ग्यम् तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यम् काक्वाक्षिप्तव्यङ्ग्यम् असुन्दरव्यङ्ग्यम् ध्वनिवद्गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदानामूह्यत्वम् गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदानामलंकारयोंगे भेदबाहुल्यम् ध्वनिभेदानामलंकारादिभिर्योगेऽगण्यत्वम् अनन्तभेदस्यापि ध्वनेर्व्यङ्ग्यत्रैविध्येन त्रैविध्यम् व्यञ्जनावृत्तिसंस्थापनम् शास्त्रदीपिकाव्याख्यात: समूलस्य बलाबलाधिकरणस्योद्धारः षष्ठ उल्लासः पूर्वोक्ताधमकाव्यद्वैविध्यानुभाषणम् पुनस्तदारम्भवैयर्थ्यपरिहार: अलंकाराणां शब्दार्थोभयाश्रितत्वस्थापनम् ————————— ॥श्रीः॥ ॥काव्यदर्पणः॥ —————————— प्रथम उल्लासः। भव्यारम्भाय वो भूयादव्याजकरुणानिधिः। सव्यार्धालोकने नम्रा दिव्या या कापि देवता॥ काव्यदर्पणाख्यं ग्रन्थमारभमाणो ग्रन्थकारो विघ्नविघाताय स्वेष्टदेवतां स्तुवन्नभिधेयमप्यर्थादभिधत्ते— नियत्यनियतां ह्लादमयीं नवरसोज्ज्वलाम् कृतिं स्वतन्त्रां कुर्वाणा कवेर्जयति भारती॥ नियतिर्नाम कालतत्त्वात्परं सप्तविंशतितमं तत्त्वम्। सा च पद्यादावेव सौरभादिकं नियमयतीति शैवशाक्तादितन्त्रेषु प्रसिद्धम्। यद्वा, नियतिरदृष्टम्। तया ब्रह्मकृतिर्नियमिता। भारतीकृतिस्तु न नियतिकृतनियमविषय, पद्मादिव्यतिरिक्ते कामिनीमुखादावपि सौरभादिवर्णनात्॥ ह्रादमयीम् आनन्दघनाम्। ब्रह्मकृतिर्हि सुखदुःखमोहात्मिका। यथा— एकैव कामिनी कामिनं सुखाकरोति, तं प्रति तस्याः सुखात्मकसस्वसंबन्धित्वात्; सैव सपत्नी दुःखाकरोति तां प्रति तस्या दुःखात्मकरजःसंबन्धित्वात् सैव तामलभमानमन्यं मोहयति तं प्रति तस्या मोहस्वरूपतमःसंबन्धित्वात्। एवं विश्वमात्रस्य सुखदुःखमोहस्वभावत्वमूह्यम्। भारतीकृतिस्त्वानन्दमात्रवना। न च शत्रुकाव्याद्दुःखजननमिहाप्यविशिष्टमिति जाच्यम्, शत्रुकाव्यश्रवणानन्तरं सुखस्यैव जननात्, तदीयत्वप्रतिसंधानेनैव पश्चाद्दुःखोत्पत्तेः। न चैवमपि क्वश्चिदर्थावगमेन मोहजनकस्वमवर्जनीयमिति वाच्यम्, व्युत्पन्नबुद्ध्यविषयार्थप्रतिपादकस्याकाव्यत्वात्, अव्युत्पन्नबुद्धविषयार्थकत्वे.चान्धानिरीक्षितकामिनीसौन्दर्यादिवत्काव्यस्मापराधादिति दिक्।। नवरसोज्ज्वलां नवभि: शृङ्गारादिभी रसैरुज्ज्वलां दृपाम्। यद्वा, नव रसा यस्यां सा नवरसा, सा चासावुज्ज्वला चेति कर्मधारयः। ब्रह्मकृतौ तु मधुराम्लादयः षडेव रसाः। न च तैः सा हृद्यैव, अम्लादीनामहृद्यत्वात् न चात्रापि करुणादिरसानां हृद्यतेति वाच्यम्, तेषामपि काव्ये निबद्धानां नाटकेऽभिनीयमानानां चास्वाद्यमाननादशायां हृद्यत्वेनैवानुभवसाक्षिकत्वात्, अन्यथा तत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्त्ययोगात्॥ स्वतन्त्री परमाण्वादिसमवायिकारणतद्गुणक्रियाद्यसमवायिकारणनिरपेक्षाम्। यद्वा स्वपदेन प्रस्तुता भारत्युच्यते, तन्मात्रायत्ताम्। ब्रह्मकृतिस्तु नैवंविधा। तादृशीं कवेः कृतिम्। क्रियत इति कृति: काव्यम् करणं कृतिरिति काव्यरचनानुकूलो व्यापारो वा। तां कुर्वती। न च कविकृतेः कविरेव कर्ता न भारतीति वाच्यम्, न्यायमते कुलालादिकर्तृकस्यापि घटादेरीश्वरकर्तृकत्ववत्कविकर्तृककृतेरपि भारतीकर्तृकत्वस्याप्यविरोधात्। यद्वा, कृतिपदं रसाद्यभिव्यक्तिपरम्। कविपदं च भारतीपदेनान्वेति। ततश्च, उक्तरूपां रसाभिव्यक्तिं कुर्वती कवेर्भारती जयत्युत्कर्षेण वर्तते ननु— एवं कविभारत्याः शब्दात्मिकाया देवतात्वाभावेन तत्स्तुतेर्विघ्नविबातसामर्थ्याभावात्प्रकृतासांगत्यम्। न चात्र भारतीपदं लक्षणया तदधिष्ठातृदेवतां प्रतिपादयतीति नोक्तदोष इति वाच्यम्, तथा सति कविपदवैयर्थ्यात्। न च कविसंबन्धिशब्दाधिष्ठातृदेवतालाभार्थे तदिति वाच्यम्, शब्दाधिष्ठातृदेवतान्तराभावेन तादृशदेवताप्रतीतेरपि भारतीपदेनैव सिद्धेः। न च शिवादिदेवतान्तराणामपि तत्तन्मन्त्रात्मकशब्दाधिष्ठातृत्वेन तद्वैलक्षण्येन कविसंबन्धिशब्दाधिष्ठातृदेवताप्रतीतेः कविपदं विना न लाभ इति वाच्यम्, तथापि शब्दतदधिष्ठातृदेवताशक्तस्य भारतीपदम्य कविपदसमभिव्याहारेण शब्दरूपार्थ एव शक्तेर्नियन्त्रणीयत्वेन लक्षणयापि तदधिष्ठातृदेवताप्रतीत्यसंभवात्— इति चेन्न; मुख्यया वृत्त्यात्र शब्दात्मककविभारतीस्तुतिरेव क्रियते ; व्यञ्जनया तु तदधिष्टातृदेवतास्तुतिः व्यङ्ग्यार्थस्य विघ्नविघातसामर्थ्याच्च न प्रकृतासांगत्यम्॥ अत्र च भाववस्त्वलंकाराख्योऽपि व्यज्यन्ते। तथा हि— भारतीस्तुत्यादिभिरनुभावैर्भारतीविप्रया रतिर्व्यज्यते। ततश्च देवतादिविषयकरतेर्भावत्वेन वक्ष्यमाणत्वाद्भावव्यक्तिः। तथा मुखतः कविभारतीस्तुतिरिति पक्षे देवतास्तुतिरूपं वस्तु व्यज्यते। मुखत एव देवतास्तुतिरिति पक्षेऽपि तां प्रति प्रणतोऽयम्' इति नमस्कारूपं वस्तु व्यज्यते। ननु— जयतीत्यत्रोत्कर्षप्रतियोगिनो विशिष्यानुपादानात्संकोचे मानाभावेन च भारत्याः सर्वोत्कृष्टत्वप्रतीते: 'अयं ततोऽपकृष्टत्वज्ञानवान्, भारतीगतसर्वोत्कृष्टत्वज्ञानवत्त्वात्' इत्यनुमानेनैव नमस्कारप्रतीतिः, न व्यञ्जनया। न च तद्वतोत्कर्षज्ञानवत्त्वस्य तदपेक्षया स्वगतापकर्षज्ञानेन कथं व्याप्तिरिति वाच्यम्, उत्कर्षापकर्षयोः समानवित्तिवेद्यत्वात्— इति चेन्न न ह्यपकर्षज्ञानमात्रं नमस्कारः, तथा सति 'राजा जयति' इति क्षत्रियादिस्तु तावपि नमस्कारानुमित्यापत्तेः। किं तु भक्तिश्रद्धापूर्वकमपकर्षज्ञानम्। तच्च व्यञ्जनयैव स्यात्। अस्तु वात्रानुमितिसंभवः। तथापि तस्या व्याप्तिस्मरणादिसापेक्षत्वेन विलम्बाव्यञ्जनाया एव झटिति प्रवृत्तेः। तथा भारतीकृतेर्प्रकृत्यपेक्षया भारत्याश्च ब्रह्मापेक्षया प्रतीयमानो व्यतिरेकः प्रतियोगिनोर्ब्रह्मकृतिब्रह्मणोरनुपादानाव्यङ्ग्य इत्यलंकारध्वनिः। एवं चात्र भारतीविषयकरतिभावस्य व्यञ्जनेनालक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य वस्त्वलंकारयोर्व्यञ्जनेन लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य च प्राधान्येनात्र प्रबन्धेऽभिधेयत्वमिति ध्वनितम्। कविभारतीस्तुत्या च सामान्यतः काव्यमत्र प्रबन्धेऽभिधेयमिति ध्वनितमिति दिक्॥१॥ नन्वेवमभिधेयप्रतिपादनेऽपि प्रयोजनाभावे प्रेक्षावतां न प्रवृत्तिरित्यत: प्रयोजनमभिधत्ते— काव्यं हि यशसेऽर्थाय शिवेतरनिवृत्तये। कान्तावदुपदेशाय परनिर्वृतये क्षणात्॥ काव्यं लोकोत्तरवर्णननिपुणकविकर्म, यशसे। अत्र सर्वत्र तादर्थ्ये चतुर्थी। हिः प्रसिद्धौ। ततश्च कालिदासादीनां काव्येन प्राधान्येन यशसः, श्रीहर्षादिभ्यो धावकादीनामर्थस्य, मयूरादेरादित्यादिभ्यः कुष्ठाद्यनर्थनिवृत्तेश्च प्रसिद्धत्वान्नात्र कारणताग्राहकमानाभाव इति भावः। एवम्, यथा हि कान्ता कटाक्षभुजविक्षेपादिरसाङ्गभूतव्यापारद्वारा सरसतापादनेन नायकमभिमुखीकृत्य हितमुपदिशति, तथा काव्यमपि रसाङ्गभूतव्यञ्जनाख्यव्यापारद्वारा सरसतापादनेन सहृदयमभिमुखीकृत्य 'रामादिवदिष्टसाधने प्रवर्तितव्यं न रावणादिवदनिष्टसाधने' इत्युपदिशति। एवं च यथा प्रभुः प्रयोजनशून्येऽपि भृत्यान्प्रवर्तयति तथा निष्फलेऽपि नित्यकर्मादौ प्रवर्तकतया प्रभुसंमिताद्वर्णपदादिवैपरीत्येऽनिष्टसाधनतया च शब्दप्रधानाद्वेदात् वस्तुगत्या तत्त्वाख्यानमात्रपरतया सुहृत्संमिताद्वाच्यार्थमात्रपरतयार्थप्रधानाच्च पुराणादेश्च रसप्रधानतया तदङ्गभूतशब्दार्थविशिष्टस्य काव्यस्थातिशयो दर्शित इति ध्येयम्। तथा निरुपाधिकेच्छाविषयतया सर्वप्रयोजनमौलिभूतं रसानुकूलविभावाद्यनुसंधानेनाभिव्यक्तं स्वयंप्रकाशानुभवात्मकं विषयान्तरसंस्पर्शरहितमानन्दं च श्रवणसमनन्तरमेवाविर्भावयति। अत्र च, कवेरिव सहृदयस्याप्यध्यापनेन यशोऽर्थश्च भवति। देवताविषयककाव्यपाठादनर्थनिवृत्तिश्च। सहृदयस्यैव कान्तावदुपदेश:। सहृदस्येव कवेरपि सहृदयतादशायामानन्दो भवतीति ध्येयम्। एवं राजादिविषयकोचितोपचारादिपरिज्ञानं च प्रयोजनमूह्यम्। एवं च काव्यस्य दृष्टादृष्टानेकप्रयोजनवत्त्वात्तद्धिचारात्मकेऽस्मिव्शास्त्रे प्रवृत्तिरुचितेति भावः। 'कीर्तिं स्वर्गफलामाहु:' इति स्मृतेः कीर्तेः स्वर्गसाधनतया फलत्वमिति ध्येयम्॥२॥ एवमिष्टसाधनताज्ञानेऽपि शक्योपायताज्ञानाभावे चन्द्रमण्डलाहरणादाविव न काव्ये प्रवृत्तिः स्यादिति शक्योपायतां तस्य दर्शयति— शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यशिक्षायाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे॥ अक्लिष्टपदपदार्थस्मरणहेतुः कवित्वबीजभूतो बुद्धिविशेष: शक्तिः। यदाहु:— मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणम'नेकधाभिधेयस्य। अक्लिष्टानि पदानि च विभान्ति यस्यामसौ शक्तिः॥' इति। प्रतिभैव शक्तिरित्यपरे; यदाहु:— 'स्मृतिर्ब्यतीतविषया मतिरागामिगोचरा। बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रज्ञा त्रैकालिकी मता। प्रज्ञां नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभां विदुः॥ द्वे बर्त्मनी गिरां देव्याः शास्त्रं च कविवर्त्म च। प्रज्ञोपक्षं तयोराद्यं प्रतिभांद्भवमन्तिमम्॥' इति। न चास्याः कविताहेतुत्वे किं मानमिति वाच्यम्, तदभावे रचनाया एवानुदयात्कथंचिदुदिताया अप्यपहास्यतादर्शनाञ्च तस्या: कविताहेतुत्वं निश्चीयते। न च तां विनापि रचनोदये व्यभिचारान्न तस्या हेतुत्वमिति वाच्यम्; न हि रचनामात्रं कवित्वम्, किं तु रसोत्पत्त्यनुकूला रचना; सा च तां विना नोदेत्येवेति न व्यभिचारः। न च तादृशशक्तेरदृष्टैकसाध्यतया कथं काव्यस्य शक्योपायतेति वाच्यम्, देवताराधनादिद्वारा तादृशादृष्टसंपादनसंभवादिति ध्येयम्॥ लोकपदं लोकवृत्तान्तपरम्, तज्ज्ञानस्यैव रचनाहेतुत्वात्। उक्तात्युक्तादिच्छन्दोभेदज्ञानोपयोगिनां छन्दोविचित्यादिच्छन्वःशास्त्राणां सुशब्दापशब्दज्ञानोपयोगिपाणिनीयादिव्याकरशास्त्राणां पर्यायानेकशब्दलिङ्गभेदादिज्ञानोपयोगिनाममरसिंहादिकृताभिधान-कोशानां नृत्तगीतादिकलाप्रतिपादकभारतादिकृतशास्त्राणां धर्मार्थकाममोक्षरूपचतुर्वर्गप्रतिपादकमन्वादिस्मृतिनी-तिशास्त्रवात्स्यायनशास्त्रवेदान्तशास्त्राणां शालिहोत्रादिकृतगजतुरगखङ्गादिलक्षणग्रन्थानाम् इतिहासपुराणादीनां च शास्त्रपदं वाचकम्। काव्यपदं महाकविप्रणीतकुमारसंभवादिपरम्। तेन स्वकाव्यस्यापि काव्यपदेनोपादानादन्योन्याश्रय इत्यपास्तम्।आदिपदात्तत्तत्रृत्तोचिताभिनयतेपालंकारादिकं गृह्यते। ततश्च लोकवृत्तान्तादीनामालोचनादुपार्जितो व्युत्पत्तिपदाभिधेयस्तत्तदवधारणजनितदृढसरस्रंस्कारविशेषो निपुणता। लोकवृत्तान्तादीनां च काव्याङ्गत्वमुक्तं साहित्यमीमांसायाम्— 'न स शब्दो न तद्वाच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरुः कवेः॥' इति।। काव्यं कर्तुं विचारयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे विचारणे च पुनः पुनः प्रवृत्तिरभ्यासः। नन्वभ्यासस्य हेतुत्वेऽन्योन्याश्रयः करणे सत्यभ्यासोऽभ्यासे च सति करणमितीति चेन्न; पूर्वपूर्वजन्माभ्यासस्योत्तरोत्तरजन्मकाव्यहेतुत्वमित्येके। काव्यार्थोन्नयनाभ्यासोऽत्राभ्यासत्वेनाभिमतः, तस्य च काव्यहेतुत्वमेवेत्यपरे। रचनामात्रे पुन: पुन: प्रवृत्तिरभ्यासः, स च रसानुगुणरचनायां हेतुरित्यन्ये। अत्र च केवलं कर्तुरुपदेशादभ्यासे कर्तैव भवति न तु सहृदयः। सहृदयत्वाभावे च रचनायां 'रसानुगुणत्वाननुगुणत्वनिर्णयाशक्ततया रसाननुगुणतयापि कदाचिद्रचयेत्। तथा केवलं विचारयितुरुपदेशादभ्यासे न कर्ता भवेत्। अतः कर्तुर्विचारयितुश्चोपदेशादेवाभ्यासः काव्याङ्गमिति ध्येयम्। एवं च शक्तिर्निपुणताभ्यास इत्येते त्रयः समुदिताः काव्यस्य निर्माणे तस्य रसाभिव्यञ्जकतया चमत्कारे च सामग्री। व्यस्तास्तु न सामग्री, किं तु स्वरूपयोग्या इत्यर्थः। केचित्तु— अदुष्टसगुणसालंकारशब्दार्थयुगलं काव्यमिति वक्ष्यते। वथा चानेकविशेषणविशिष्टस्व तस्य नीलघटवदेकसामग्रीप्रयोज्यत्वासंभवान्न काव्यत्वं कार्यतावच्छेदकम्। अत एव शक्तित्वादिकमपि न काव्यत्वावच्छिन्नं प्रति कारणतावच्छेदकम्, किं तु शक्तिदोषतिरस्कारेणोद्भवे हेतुः अभ्यासो गुणालंकारस्वीकारे। व्युत्पत्तिस्तु रसाभिव्यञ्जने हेतुः। त्रयाणामार्थसमाजे सति तत्तद्विशेषणोपहितं काव्यमपि नीलघटवत्संपद्यते। तदुक्तम्— कवित्वं जायते शक्त्या वर्धतेऽभ्यासयोगतः। अस्य चारुत्वनिष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी॥' इति- इत्याहुः।स्वाबच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकैककारणासंभवरूपवाधकेन नीलघटत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वेऽपि काव्यत्वस्य तादृशबाधकाभावेन कार्यतावच्छेदकत्वमविरुद्धम् ; अत एवानित्यप्रमात्वं कार्यतावच्छेदकमिति तार्किका इत्यप्यन्ये॥३॥ एवं काव्यस्य शक्योपायत्वेऽपि तत्स्वरूपापरिज्ञाने तत्र न प्रवृत्तिसंभव इति तल्लक्षणमाह— काव्यं ह्यदुष्टौ सगुणौ शब्दार्थो सदलंकृती॥ दोषवर्जितो, सगुणौ, सत्यलंकृतिर्ययोस्तौ सदलंकृती, तादृशौ शब्दार्थौ काव्यम्। ननु— कवेः कर्म काव्यमिति योगाच्छब्दार्थविषयककविव्यापार एव काव्यत्वेन वक्तुमुचितो न तु शब्दार्थावेव; अन्यथा शब्दार्थयोः साधारण्येन' रघुवंशादिकालिदासकृतम्' इत्यादिव्यवहारायोगः; एवं व सूत्रपुष्पयोः साधारण्येऽपि यथा प्रथनमेव मालाकारव्यापार:, तथात्रापि शब्दार्थयोः साधारण्येऽपि योजनमेव कविव्यापार इति तदेव काव्यतया वक्तुमुचितम्— इति चेत् सत्यम्; तथापि कविकर्मविषयभूतयोः शब्दार्थयोरेव लोके काव्यपदप्रयोगाच्छब्दार्थौ काव्यमित्युक्तम्। न चैवं लोकव्यवहारानुरोधे तादृशशब्द एव लोके काव्यत्वव्यबहारात्तन्मात्रमेवोपादेयमिति वाच्यम् सत्यम्; तथापि व्यञ्जकत्वाविशेषादर्थस्यापि ग्रहणम्। काव्यत्वव्यवहारेऽभ्यर्हितत्वं तु शब्दस्यैवेति द्योतनायैव शब्दपदस्य पूर्वनिपात: कुत इति ध्येयम्। अत्र सदोषनिर्गुणनिइलंकारेष्वतिव्याप्तिवारणाय विशेषणत्रयम्। ननु— न दोषाभावस्य लक्षणान्तर्गतिर्युक्ता, तथा सति निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरः—' इत्यस्यापि काव्यत्वं न स्यात्, तत्रापि ' अनुवाद्यमनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत्' इत्युक्ततया 'स्तनतटम्' इत्यस्यैव प्रथमं निर्देष्टुमुचितत्वात्तथा निर्देशाभावेनाविमृष्टविधेयांशस्य जागरूकत्वात्। न चेष्टापत्तिः, तस्योत्तमकाव्यत्वेन सर्वैरुदाहरणात् किं चैवं काव्यत्वव्यवहारः प्रविरलविषयः स्यात्। तथा गुणवत्त्वविशेषणमप्ययुक्तम्, गुणस्य रसधर्मस्वेन वक्ष्यमाणतया शब्दार्थधर्मत्वासिद्धेः। न च रसवत्त्वख्यापनार्थमेवोपचारात्तथोक्तमिति वाच्यम्, तथा सति 'रसवन्तौ' इत्येव वक्तुमुचित्तम्; न हि 'शुरवन्तो देशा:' इति वक्तव्ये 'शौर्यबन्तो देशा:' इति वक्तारो भवन्ति— इति चेन्न 'नीरसो हि निबन्धो यः सोऽपशब्दो महान्कवेः' इति ध्वनिकृदुक्त्या रसाभिव्यञ्जकमेव काव्यमिह लक्ष्यम्। न च दोषसत्त्वे रसाभिव्यक्तिः संभवति, रसाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकस्यैव दोषत्वात्, अन्यथा तस्य हेयतैव न स्यात्। 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटम्— 'इत्यादिकं दुष्टमेव। सदोषादपि तस्माद्दोषाज्ञाने रसाभिव्यक्तेरुत्तमकाव्यव्यवहारः। वस्तुतस्तु, अदुष्टमेवोत्तमं काव्यम्, अन्यथा काव्यतदाभासविवेको न स्यात्। प्रविरलविषयता च काव्यत्वव्यवहारस्येष्टेव यदाहुर्ध्वनिकृतः - अत एव द्वित्रा एव कवयो द्वित्राण्येव काव्यानि इति। ननु— एवमपि दोषाणामननुगमात्तदभावघटितस्य लक्षणस्याप्यननुगम एव। न च रसाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वेन दोषाणामनुगम इति वाच्यम्, तथापि रौद्ररसाभिव्यकश्रुतिकटुवर्णयुक्तश्लोकाव्याप्तेः, श्रुतिकटुत्वस्य शृङ्गाररसाद्यभिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वेन क्वचिद्दोषत्वात्। तत्तत्पद्याभिव्यङ्ग्यरस प्रतिबन्धकदोषाभावविवक्षायां चाननुगमतादवस्थ्यम्- इति चेन्न; अतीतानागतवर्तमानतत्तत्काव्याभासव्यक्तिवृत्तितत्तदोषव्यक्तिविषयक समूहालम्बनामकयोगिज्ञानविषयत्वेनानुगमे, तदभावघटितलक्षणस्याप्यनुगमादित्येके। लक्ष्यस्याप्यननुगतत्वाल्लक्षणाननुगमो न दोषायेत्यन्ये। यदपि गुणवत्तमसिद्धमित्युक्तं तदपि न, गुणस्य रसधर्मश्वेऽपि गुणवृत्त्या शब्दार्थयोरपि वृत्तेः। तदिदमुक्तम्— 'गुणवृत्या पुनस्तेषां वृत्ति: शब्दार्थयोर्मता' इति यद्वा शरीरावच्छिन्नात्मनिष्ठस्यापि सुखस्य 'शरीरे सुखम' इति प्रतीतेः परम्परासंबन्धेन यथा शरीरवृत्तित्वमङ्गीक्रियते, तथा शब्दार्थाभिव्यङ्ग्यनिष्ठस्यापि गुणस्य 'शब्दार्थाविमौ मधुरौ' इत्यादिप्रतीतेः परम्परया शब्दार्थनिष्ठत्वाङ्गीकाराविरोधात्। ननु - प्रतिबन्धकदोषाभावेऽभिव्यञ्जकगुणसत्त्वे च रसाभिव्यक्तेः पुष्कलत्वात्पालंकारत्वविशेषणं व्यर्थम्। तदुक्तं गोपालस्वामिना'—दोषहानं गुणादानं कर्तव्यं नियमात्कृतौ। कामचारः पुनः प्रोक्तोऽलंकारेषु मनीषिभिः॥' इति। तथा 'मुख्या महाकविगिरामलंकृतिभृतामपि। प्रतीयमाना च्छायैव भूषा लज्जेव योषिताम्।।' इति ध्वनिकारिकायामप्यपिशब्देनालंकाराणामनास्था व्यज्यते। तस्मात्सालंकारत्वविशेषणं व्यर्थम्— इति चेन्न; शब्दालंकाराणामर्थालंकाराणां च यथायथं रसाभिव्यञ्जकशब्दार्थोपस्कारकत्वेनालंकारत्वादुपस्कारकाभावे च न रसाभिव्यक्तिपौष्कल्यमिति सालंकारत्वमध्यावश्यिकम्। उक्तवचनद्वयं च स्फुटतरालंकारानास्थापरम्। ननु— एवमपि 'यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढा कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते॥' इत्यत्र निरलंकारे श्लोके सालंकारत्वघटितं लक्षणमिदमव्याप्तम्। तथा हि— इदं ह्यम्बकेन कन्यकावस्थायां चौर्येणानुभूतायाः पुनस्तेनैव पाणौ गृहीताया: कुटुम्बिनीपदमधिरूढाया उम्बायाः सखीं प्रति वाक्यमित्येतिह्यम्। यः कौमारहरः कुमारीभावं हृतवान्, मुग्धतया लज्जाकुलामपि मां संभोगेच्छामुत्पाद्योपभुक्तवानिति यावत्। तेन वरस्य निरतिशयसौन्दर्यवत्त्वं व्यज्यते। स्व एव वरः। ता एव याश्चन्द्रातपचर्चिततयोद्दीपिकास्ता एव वासन्तिकरजन्यः। ते च। चकार एवकारार्थकः। ये प्रागुद्दीपकारत एव। उन्मीलितेति। यद्यपि मालतीकदम्बयोर्वार्षिकतया न वासन्तिकत्वम्, तथाप्युन्मीलितमालतीव सुरभयः इत्यर्थः कदम्बपदेनापि वासन्तिको धूलीकदम्ब एव विवक्षित इत्यविरोधः। प्रौढपदेन चोद्दीपनेऽन्यनिरपेक्षत्वमुच्यते न तु झञ्झारूपत्वम् उद्दीपकत्वविरोधात्। अस्मीत्यहमर्थकमव्ययम्, अन्यथा सा चेति तत्वविधावद्देश्यालाभात्। चकारो भिन्नक्रमः। तथा च, अहं च सैव सा कौमार एव तस्मिंस्तथानुरक्ता। अत्र यद्यपीत्यध्याहार्यम्। स एव हीति हिशब्द एव यद्यप्यर्थक इत्यन्ये। तथापि, यश्चौर्येण कृतस्तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ, सत्रात्यन्तोहापकै रेवानदीतीरे, तत्रातिविविक्ततया स्वच्छन्दोपभोगयोग्ये वानीरतरुतले चेतः समुत्कण्ठते— इत्यत्र न कश्चिदप्यलंकार: प्रतीयते। न चात्र रसवदलंकारः शङ्कनीयः, यत्र हि रसस्य गुणीभावस्तत्रैव रसवदलंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्, प्रकृते चोत्कण्ठाव्यङ्गयोः विप्रलम्भात्मकः शृङ्गाररसः प्रधानभूत एवेति न रसवदलंकारः। तस्मान्निरलंकारेऽस्मिन्नव्याप्तिः। न चेदमलक्ष्यमेवेति वाच्यम्, रसाभिव्यञ्जकवाक्यत्वेनास्यापि लक्ष्यस्यावश्यंभावात्— इति चेन्न, यद्यप्यत्र न स्फुटोऽलंकारतथाप्यस्फुटोऽस्त्येव। तथा हि— अत्र ह्यतिसुन्दरबरादिप्रदर्शनेनोत्कण्ठाकारणप्रतिषेधो गम्यते। तथाप्युत्कण्ठाप्रतिपादनेन कारणं विनापि कार्योत्पत्तिरूपो विभावनालंकारोऽस्त्येव। अयं च न स्फुट:, यतोऽत्रोत्कण्डाकारणम्यातिसुन्दरबराद्यभावस्याभाषोऽतिसुन्दरबराद्यभावाभावत्वेन न प्रतिपाद्यते। नन्वेवकारस्यायोगव्यवच्छेदकस्य तदभावाभावश्कतया स एवेत्येवकारेणायोगव्यवच्छेदकेनातिसुन्दरवराभावाभावस्वेनैव तस्य प्रतीतेर्न विभावनाया अस्फुटत्वमिति चेन्न ; अभेद एवात्रैवकारार्थः, अभेदश्च भावरूपोऽन्य एवेति न विभावनायाः स्फुटत्वमित्येके। स एवेत्येवकारेणायोगव्यवच्छेदकेनातिसुन्दरत्बाभावाभाव एव प्रतीयते, न तूत्कण्ठाकारणस्यातिसुन्दरत्वविशिष्टवराभावस्याभाव:, स त्वर्थादेव प्रतीयत इति न विभावनाया: स्फुटत्वमित्यपरे। रसानुपकारकत्वमलंकाराणामस्फुटत्वम्; न च रसानुपकारकत्वेऽलंकारतैव न स्याद्रसाभिव्यञ्जकशब्दार्थान्यतरोपस्कारकस्यैवालंकारत्वादिति वाच्यम्, रसाभिव्यक्त्यविरोधितयाप्यलंकारस्वोपपत्तेरित्यन्ये। केचित्तु— व्यङ्ग्यापेक्षया चमत्काराजनकत्वमलंकाराणामस्फुटत्वम्। अत एवोत्तमकाव्यस्य व्यङ्ग्यप्रधानत्वादस्फुटालंकारत्वम्, अधमकाव्यस्य तु बाच्यप्राधान्येन स्फुटालंकारत्वम् - इत्याहुः। एत्रमनुत्कण्ठाकारणे निरुतवरादिरूपे कण्ठत एव प्रदर्शितेऽप्युत्कण्ठाविधिनानुत्कण्ठाविरहो गम्यत इत्यनुत्कण्ठाकारणे सत्यप्यनुत्कण्ठारूपकार्यानुत्पादरूपात्र विशेषोक्तिः। इयमप्यस्फुटा, अनुत्कण्ठारूपकार्यानुत्पादस्य तत्त्वेनाप्रतिपादनात्। एवं विभावनाविशेषोक्त्योरेकवाक्यानुप्रवेशात्संकरश्च। अस्फुटालंकारद्वयसंकररूपत्वात्सोऽप्यस्फुट एव। ततश्च स्फुटालंकाराभावेऽप्यस्फुटालंकारवश्वमत्राप्यस्तीति नाव्याप्तिः। अन्ये तु— अदुष्टत्वे सति गुणालंकारान्यतरवत्त्वमेव लक्षणं न तु विशिष्टमेकं लक्षणम्; तथा सति 'मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः। येनैकचुलुके दृष्टौ तौ दिव्यौ मत्स्यकच्छपौ॥' इत्यत्र निरलंकारेऽव्याप्तिप्रसङ्गात्। न च तद् लक्ष्यमेवेति वाच्यम्, तत्राप्यद्भुतरसाभिव्यक्तेः काव्यत्वावश्यंभावात्। न चात्रापि माहात्म्यं जयं च प्रति हेतुत्वमेकचुलुके दिव्यमत्स्यकच्छपदर्शनस्य हेतुत्वप्रतिपादकविभक्त्यभावेऽपि प्रतीयत इति वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् 'कुम्भसंभव: इत्यत्रानुप्रासश्च स्फुट इति वाच्यम्, सप्तापि वारिनिधयो येनाशु चुलुकीकृताः। लोपामुद्रासहचरः सोऽयमास्ते पुरो मम। इत्यत्र तथाप्यव्याप्तेः—इत्याहुः। अपरे तु— रसाभिव्यञ्जकशब्दार्थयुगलत्वमेव लक्षणम् न च वस्त्वलंकारव्यञ्जककाव्येऽव्याप्तिरिति वाच्यम्, व्यङ्ग्यवच्छब्दार्थयुगलत्वमेव तथापि लक्षणमास्ताम्- इत्याहु:। केचित्तु व्यङ्ग्यवच्छब्दार्थयुगलत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकत्वान्न लक्षणत्वमित्यप्याहुः॥४॥ एवं सामान्यलक्षणेऽभिहिते विशेषलक्षणं वक्तुं विभजते— उत्तमं मध्यमं तद्वदधमं चेति तत्त्रिधा॥ तत्काव्यमुत्तममध्यमाधमभेदात्त्रिविधमित्यर्थः॥५॥ तत्रोत्तमं लक्षयति— वाच्यातिशायि व्यङ्ग्यं यत्रोत्तमं तद्ध्वनिश्च सः। वीक्ष्य रामं घनश्यामं सीता जाता नमन्मुखी।। यत्र काव्ये व्यङ्गयं वाच्यात् आलंकारिकमते पदार्थवद्वाक्यार्थस्यापि वाच्यतया पदार्थाद्वाक्यार्थाद्वातिशायि प्रकृष्टं तदुत्तमं काव्यम्। तश्च ध्वन्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ध्वनिरित्यप्युच्यते। न केवलमालंकारिका एव व्यञ्जके ध्वनिपदं प्रयुञ्जेते, किं तु वैयाकरणा अपि। तथा हि— गामानय दण्डेन' इत्यादौ गोकर्मकदण्डकरणकानयनक्रियाकवाक्यार्थप्रतीतिरुत्पद्यते। तत्र पदज्ञानं पदार्थम्मृतिर्वाक्यार्थज्ञानमिति क्रम:। इदं चानुपपन्नम्, एकैकवर्णज्ञानस्य पदार्थस्मृत्यजनकत्वात्, अन्यथा वर्णान्नरोच्चारणवैयर्थ्यापातात् तावद्वर्णानामाशुविनाशिनां मेलकाभावेन तावद्वर्णघटितपदज्ञानासंभवात्, प्रत्येकवर्णानुभवजनितसंस्कारैः पदगोचरस्मृतावानुपूर्वीभेदेऽप्यर्थस्मृतिप्रसङ्गादिति पदार्थस्मृत्यनुकूले पदे वाक्यार्थानुभवानुकूले वाक्ये व 'स्फुटत्यनेनार्थः' इति स्फोटाख्यः कश्चिदङ्गीकार्यः। तं च शब्दो व्यञ्जनयैव प्रतिपादयति न शक्त्या लक्षणया वा, संकेताद्यभावात्। तद्व्यञ्जकः शब्दो ध्वनिरिति वैयाकरणा व्यवहरन्ति। ततश्च व्यञ्जकः शब्दो व्यञ्जकत्वसामान्यादालंकारिकैरपि ध्वनिरिति व्यपदिश्यत इति नायं व्यवहारः स्वकपोलकल्पितः। एवं च पर्यायत्वकथनेन न तत्रातिव्याप्तिर्न वा तस्यालक्षितत्वेन न्यूनतेति ध्येयम्। अत्र व्यङ्ग्यस्य वाच्यातिशायित्वं चमत्का रत्वेन तज्जनकत्वेन वा बोध्यम्। एतेन— वाक्यातिशायिव्यङ्गयकत्वं नाम न तावद्वाच्यजन्यचमत्कारनिरूपितप्रकर्षाश्रयचमत्कारजनकव्यङ्गयकत्वम्, वाच्यस्याचमत्कारित्वस्थले वाच्यजन्यचमत्कारामिद्धेरव्याप्तेः। नापि व्यङ्ग्यजन्यचमत्कारनिरूपितप्रकर्षाश्रयचमत्काराजनकवाच्यकत्वम्, तुल्यप्रधानात्मके मध्यमकाव्येऽतिव्याप्तेः। नापि व्यङ्ग्यजन्यचमत्कारान्यूनचमत्कराजनकवाच्यकत्वम्, रसस्य व्यङ्ग्यत्वे तस्यैव चमत्काररूपत्वेन तज्जन्यचमत्काराप्रसिद्धेरव्याप्तेः—इति परास्तम्, वाच्यापेक्षया चमत्कारत्वेन तज्जनकत्वेन वा वाच्यातिशायित्वस्य विवक्षितत्वादित्याहुः॥ यथा 'वीक्ष्य रामम्—' इत्युत्तरार्धे नमन्मुखीति वाच्यापेक्षया व्यङ्ग्यस्य शृङ्गाररसस्यातिशायित्वादुत्तमत्वम्। घनश्याममित्युपमालंकारस्यानुप्रासस्य माधुर्यादिगुणस्य दोषाभावस्य चात्र पुष्कलत्वात्काव्यसामान्यलक्षणमप्यनाकुलमिति ध्येयम्॥ यथा वा— 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे बापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥' इति। अत्र 'वापीं स्नातुं गतासि न तु तत्सकाशम्' इति वाक्यार्थे स्थिते, 'तत्सकाशमेव रन्तुं गतासि' इत्यधमपदेन प्राधान्येन व्यज्यते। तथा हि— अधमत्वं जात्या कर्मणा वा भवति। तत्रोत्तमनायिका नायकस्य जात्याधमत्वं न वदतीति कर्मणैवात्राधमत्वं वाच्यम्। तच्च कर्म न पूर्वकृतापराधरूपम् तस्मै स्वयमेव दूतप्रेषणेन तस्येदानीमुद्धाटनानर्हत्वात्। किं तु दूतीप्रेषणानन्तरकृतं दूतीसंभोगरूपम्। तच्च संभोगचिह्नैर्ज्ञातुमुद्घाटयितुं च योग्यमिति तत्पर्यवसायिनाधमपदेन 'तत्सकाशमेव रन्तुं गतासि' इति व्यज्यते। निःशेषेत्यादिवाक्यानि तु संभोगचिह्नोद्धाटनेन तत्र साहायकमाचरन्ति। तत्रोत्तरीयकषणेन चन्दनच्युतेरन्यथासिद्धिपरिहाराय निःशेषेति। स्नानसाधारण्यव्यावर्तनाय च्युतपदं तटपदं च। स्नाने हि चन्दनस्य सर्वत्र क्षालनमेव स्यान्न तु स्तनयोस्तट उपरिभाग एव च्युतिः। अत इयमाश्लेषकृतैवेति। तथा ताम्बूलचर्वणविलम्बात्प्राचीनरागस्य मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निर्मृष्टेति। पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनायाधरग्रहणम्। स्नाने ह्युत्तरोष्ठस्यापि निर्मृष्टरागता स्यात्। अत इयं चुम्बनकृतैवेति। तथा प्रातर्दत्तमञ्जनं कालेन किंचिल्लुप्तमित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय दूरमिति। दूरमत्यन्तमित्यापाततोऽर्थः। तेन कालान्यथासिद्धिनिरासः। पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनाय दूरे प्रान्तभाग इति हृदयस्थितोऽर्थः। कालतः स्नानतो वा सर्वत्र निरञ्जनता स्यात्। तव तु नेत्रयोः प्रान्त इति चुम्बनकृतैवेयमिति। तथा तन्वीति सहजतानवोत्कीर्तनमापाततः। पुलकितापि तन्वीति हृदयस्थितोऽर्थः। तेन स्नानेन पुलकिता तनुः किंचिदुच्छ्वसिता भवति। इयं तु न तथेति संभोगकृतावेव तानवपुलकाविति गम्यते। एवमेभिर्वाक्यैरुपस्कृतेनाधमपदेन प्राधान्येन तस्यान्तिकमेव रन्तुं गतासि' इति न्यग्भावितवाच्यतयात्र व्यङ्ग्यं वाच्यातिशायि। तत्राधमपदं विनोक्तविशेषणमात्राद्रन्तुं गतासीत्यर्थस्याप्रतीतेरधमपदस्यैव व्यञ्जकत्वे प्राधान्यम्। केचित्तु— 'उपकृतं बहु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्॥ इत्यादावुपकृतादिशब्दैर्विपरीतलक्षणयानुपकृतस्वादिकं यथा गम्यते तथा 'न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यत्रापि नञ्पदे विपरीतलक्षणया 'तदन्तिकं गतासि' इत्ययमंशो लभ्यते, 'रन्तुम्' इत्यंश एव व्यञ्जनाविषय:— इत्याहुः। तदयुक्तम्, 'तस्यान्तिकं न गतासि' इत्यत्र विपरीतलक्षणायाम् 'स्नातुमितो गतासि' इत्यस्यानन्वयापत्तेः। न च तत्रापि गमनाभावो लक्ष्यत इति वाच्यम्, अप्रसक्तप्रतिषेधापत्तेरित्याहुः। ननु- अधमपदस्य व्यञ्जकत्वमभिधामूलं लक्षणामूलं वा। तत्राभिधामूलं नानार्थकस्थले। लक्षणामूलं तु लाक्षणिकस्थले। न चात्राधमपदं नानार्थकं न वा लाक्षणकम्। अतः कथं तस्य व्यञ्जकत्वम्— इति चेत्; अधमशब्दप्रतिपाद्यस्यैवार्थस्य ल्युतादिपदतात्पर्यविषयीभूतार्थसाहसव्यञ्जकत्वम्। अधमपदव्यञ्जकत्वव्यवहारस्तु प्रयोजकमात्रेणेत्येक। 'अस्तं गतः सविता ' इत्यत्रेव नानार्थकबाभावेऽप्यभिधामूलव्यञ्जस्वीकारे न विरोध इत्यपरे। अधपमपकृष्टकर्मकत्वलक्षकम्। न चान्वयानुपपत्त्यभावान्न तत्र लक्षणेति वाच्यम्, तात्पर्यानुपपत्त्यापि तत्कल्पनात्।अतो लाक्षणिकत्वान्न तम्य व्यञ्जकत्वानुपपत्तिरित्यन्ये॥६॥ अथ मध्यमं काव्यं लक्षयति— काव्यं तु मध्यमं व्यङ्ग्ये वाच्यादनतिशायिनि। तदेव च गुणीभूतव्यङ्ग्यमित्युच्यते बुधैः॥ क्षणाद्वाथ मुहूर्ताद्वा यामाद्वा त्वमिहैष्यसि। इत्युक्त्वा हरते यात्रां पत्युर्दूरं यियासतः॥ यत्र वाच्यानतशायि व्यङ्ग्यं तन्मध्यमं काव्यम्। तदेव गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति च कथ्यते। ननु- अधमकाव्येऽतिव्याप्तिः। न च तत्र व्यङ्ग्यमेव नेति वाच्यम्, अव्यङ्ग्यस्य काव्यत्वासंभवेन तत्राप्यस्फुटस्य व्यङ्ग्यस्याभ्युपगन्तव्यत्वात्। न च तर्हि वाण्यानतिशायिस्फुटव्यङ्गयकत्वं लक्षणमस्त्विति वाच्यम्, 'अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम्। इति वक्ष्यमाणा स्फुटव्यङ्गयाख्यमध्यमकाव्येऽव्याप्तेः—इति चेन्न; उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकरादित्येके। वाच्यानतिशायित्वं वक्ष्यमाणा गूढत्वाद्यन्यतमत्वमेव विवक्षितमित्यध्यन्ये॥ यथा 'क्षणाद्वाथ—' इत्यत्र 'यामः परं परमावधिः, ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमि' इति व्यङ्ग्यप्रिययात्रानिवारणरूपवाच्यसिद्धिं करोतीति वाच्याङ्गत्वाद्वाच्यानतिशायि॥ यथा वा— 'ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥'— ग्रामस्य तरुणमित्यनेन प्रामेऽयमेक एव तरुणः, ततश्च वहुबल्लभत्वेन दुर्लभत्वं व्यज्यते। तरुणमिति कामकलाकौशलम्, तरुण्या इति रतावुत्कण्ठा, नवबज्जुलेत्यादिनोद्दीपनविभाव:, मञ्जर्याः करग्रहणयोग्यताप्रदर्शनेन वञ्जुललसाया भूनलस्पर्शितया वञ्जुललतामूलस्य स्वैरोपभोगयोग्यता, पश्यन्त्या इति वर्तमानत्वव्यपदेशाद्दर्शनसमसमयमेव मुखमालिन्यप्रतीतेरतिशयोक्तिः, मुहुरित्यौत्सुक्यं जनताभयेन दर्शनस्य विच्छिद्य विच्छिद्य करणं च नितरामिति स्वापराधप्रकर्षः, मालनेत्यनुभावश्च व्यज्यते। अत्र 'वञ्जुललतागृहे दत्तसंकेतया मया न गतम्, अनेन तु तत्र गत्वा स्वगमनसूचनाय वञ्जुलमञ्जरीमादाय मदुपालम्भाय पुनरागतम्, अहो ममानौचित्यम्' इति नायिकानौचित्यं व्यङ्ग्यम्। तच्च रसभङ्गहेतुत्वान्न चमत्कारकारि। वाच्यं तु मुखच्छायामालिन्यं विप्रलम्भव्यञ्जकत्वाच्चमत्कारकारि यद्यपि व्यङ्ग्यमत्यनौचित्यमनुरणनन्यायेन परम्परया विप्रलम्भव्यखकम्, तथापि तस्यानुभावरूपवाच्यमुखप्रेक्षितया व्यञ्जकत्वम्; वाच्यं त्वनुभावरूपतया साक्षादेव व्यञ्जकमिति व्यङ्ग्यस्यापराङ्गतैव, यन्नैरपेक्ष्येण व्यञ्जकं तन्मुखप्रेक्षित्वस्यैवापराङ्गत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। न चात्र विप्रलम्भस्य प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वाद्ध्वनित्वे कथं गुणीभूतव्यङ्ग्यतेति वाच्यम्, विप्रलम्भव्यञ्जनापेक्षया ध्वनित्वेऽप्यनौचित्यव्यञ्जनापेक्षया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वादित्याहुः॥७॥ अथाधमं काव्यं लक्षयति— अव्यङ्ग्यमपि यच्चारु तत्काव्यमधमं स्मृतम्। शब्दचित्रं चार्थचित्रमिति तद्दि्वविधं विदुः॥ उत्तालतालहिन्तालकृतमालतमालकम्। विपिनं तत्समालोक्य नन्दनस्यास्मरद्विभुः॥ चारु गुणालंकारसंबन्धनिबन्धनचमत्कारकारकम्, तदुभयसंबन्धमात्रस्य सकलसाधारण्यात्। एतच्च ये शब्दार्थनिष्ठं गुणं मन्यन्ते तन्मतेन बोध्यम् गुणानां रसनिष्ठत्वे गुणोत्कर्षेण रसोत्कर्षावश्यंभावादव्यङ्ग्यत्वासंभवात्। यद्वा, चारु गुणाभिव्यञ्जकवर्णालंकारमात्रनिबन्धनचमत्कारकारकमित्यर्थः। वस्तुतस्तु, अव्यङ्ग्यपदमस्फुटव्यङ्ग्यपरम्, अनुदरा कन्या' इत्यादाविवेषदर्थेऽपि नञः संभवात्। अतो मतद्वयेऽप्यविरोधः। युक्तं च तथा व्यङ्ग्याभावे काव्यत्वहाने:। न चैवमस्फुटाख्यगुणीभूतव्यङ्गयेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्, उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकरादित्याहुः। अविवक्षितव्यङ्ग्यत्वमव्यङ्ग्यत्वम्, अतो नातिव्याप्तिरित्यीहुः तच्चाधमकाव्यं शब्दचित्रमर्थचित्रं चेति द्विविधं विदुः। इदं च स्वरूपकथनमात्रपरं न तु विभागपरम्, षष्ठोल्लासे विभागस्य दर्शयिष्यमाणत्वादिति ध्येयम्॥ यथा 'उत्तालताल—' इत्यत्र पूर्वार्धे शब्दचित्रमुत्तरार्धे च स्मरणालंकारनिबन्धनार्थचित्रम्॥ यथा वा— 'स्वच्छन्दोच्चलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्भइछटा मूर्च्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितम्नानाह्निकाह्नाय वः। भिन्द्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रद्रुमद्रोहोद्रेकमयोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्॥ स्वच्छन्दं वात्याद्युपाधिमन्तरेणैवोच्चलन्त्यो या अच्छा निर्मला: कच्छकुहरेषु तटसमीपगर्तेषु च्छातेतराः कृशेत्तरा अम्भश्छटा जलसमूहास्ताभिमूर्च्छन्मोहा विगलदज्ञाना ये महर्षयस्तैर्हर्षेण विहिताः स्नानादय आह्निका यस्यां सा तथा, उद्यन्नुद्गच्छन्नुदार उद्भटो दर्दुगे मण्डूको यासु तासु दरीषु तटकंदरासु दीर्घा अदरिद्रा अस्तोका ये द्रुमास्तेषां द्रोहोद्रेक उन्मूलनातिशयस्तत्प्रचुराभिरूर्भिभिर्मेदुरोऽधिको मदो यस्याः सा मन्दाकिनी गङ्गा वो मन्दतामहाय झटिति भिन्द्यात्— इत्यत्र शब्दगुणेनौजसा शब्दालंकारेणानुप्रासादिना च युक्तत्वाच्चारुत्वम्। इदं च शब्दचित्रस्योदाहरणम्। अर्थचित्रं यथा वा— 'विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद्भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयापि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियामरावती।'— मानदं शत्रूणां मानखण्डकं यं हयग्रीवं यदृच्छया लीलया, न तु युयुत्सया, आत्ममन्दिराद्विनिर्गतम्, न त्वमरावतीसमीपमागतम्, उपश्रुत्य, न तु दृष्ट्वा, ससंभ्रमेणेन्द्रेण द्रुतं झटिति पातितार्गला संघटितकवाटा सती, अमरावती भिया निमीलिताक्षीव भवति— इत्यत्र प्रमादादिना गुणेनोत्प्रेक्षालंकारेण च युक्तत्वाच्चारुता। यद्यप्यत्र प्रथमश्लोके मन्दाकिनीविषयो भक्तिरूपो भावो व्यज्यते द्वितीयश्लोकेऽपि वीररसो व्यज्यते, तथापि 'नि:शेषच्युनचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधर:— 'इत्यत्रेव वाच्यस्य व्यङ्ग्यप्रवणतां विना विश्रान्त्यभावाभावेन प्रतीयमानार्थस्यैव स्फुटत्वाद्व्यङ्ग्यस्य न स्फुटतेति विवक्षितमस्फुटव्यङ्गयत्वमक्षतमित्येके। व्यङ्ग्यसद्भावेऽप्यत्र व्यङ्ग्ये कविविवक्षावैधुर्यादव्यङ्ग्यत्वम्; सहृदयास्तु रसास्वादलालसा अत्रापि रसं भुञ्जत एवेति सहृदयदृष्ट्या नाधमत्वमित्यन्ये। प्रथमश्लोके 'मन्दाकिनी वो मन्दतां भिन्द्यात्' इति योजनायां व्यवधानम्, द्वितीये च व्यभिचारिणो भयस्य स्वशब्देनोपादानात् 'व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता' इति वक्ष्यमाणमनौचित्यं च व्यङ्ग्यप्रतीतिमपकर्षतीत्यप्रतीयमानव्यङ्गत्वादधमत्वम्, दोषाज्ञाने।। व्यङ्ग्यप्रतीतौ तु नाधमत्वमित्यण्याहुः।।८।। इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडा- मणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे काव्यलक्षणनिर्णयः प्रथम उल्लासः॥ ——————————— द्वितीय उल्लासः। —————————— प्रथमोल्लासे हि गुणादिविशिष्टं शब्दार्थयुगलं काव्यमित्युक्तम्। तत्र शब्दार्थयोः प्राधान्यात्प्रथमं तयोः स्वरूपं दर्शयिष्यन्नर्थापेक्षयापि शब्दस्य प्राधान्याच्छब्दस्वरूपं तावद्विभजन्नेव निर्दिशति— शब्दोऽत्र त्रिविधः शक्तलक्षकव्यञ्जकात्मना॥ शक्तलक्षकव्यञ्जकभेदेन शब्दोऽत्र काव्ये त्रिविधः। यद्यपि शात्रेषु शक्तलक्षकभेदेन द्विविध एव शब्दः तथापि काव्ये व्यञ्जक इत्यपरोऽपि समस्तीत्युक्तमत्रेति। लक्षणायाः शक्तिमूलकत्वाच्छक्तस्य प्रथमं निर्देश:, व्यञ्जनाया उभयमूलकत्वाद्व्यञ्जकस्योभयानन्तरं निर्देश इति ध्येयम्॥९॥ अथार्थमपि विभजन्नेव निर्दिशति— तदर्थोऽपि त्रिधा शक्यलक्ष्यव्यङ्ग्यविभेदतः॥ तेषां शक्तलक्षकव्यञ्जकरूपाणां शब्दानामर्थस्तदर्थः। सोऽपि शक्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदात्रिविधः। अत्र यद्यपि विभागादेव त्रिविधत्वसिद्धिस्तथापि न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदाय त्रिधेत्युक्तम्। यद्यपि वाचकादिशब्दनिर्देशानन्तरं तत्तल्लक्षणमुक्त्वैवार्थनिरूपणमुचितं तथाप्यर्थघटितमेव तेषां लक्षणं वक्तव्यम्; अतः प्रागर्थस्वरूपप्रदर्शनमिति ध्येयम्॥१०॥ ननु वाक्यार्थस्योक्तत्रैविध्यानन्तर्भावाद्विर्भावाद्विभागन्यूनतेत्यत आह— तुर्यस्तात्पर्यविषयो वाक्यार्थ इति तार्किकाः। अन्ये शक्यं तमप्याहुरपरे लक्ष्यसूचिरे॥ आकाङ्क्षायोग्यतासत्तिमतां पदानां समुच्चारणे सत्यपदार्थोऽपि घटानयनादिसंसर्गरूपोऽपूर्वी वाक्यार्थस्तात्पर्यविषयतया समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनो नैयायिकादयः। वाक्यार्थोऽपि शक्य एवेत्यन्विताभिधानवादिनः प्राभाकराः। वाक्यार्थो लक्ष्य इति भाट्टा वेदान्तिनश्चाहुः। वस्तुतस्तु वाक्यार्थो न शक्यो नापि लक्ष्य इति पञ्चमे वक्ष्यते। न चैवं विभागन्यूनतेति वाच्यम्, शक्यपदेन वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुक्तोपस्थितिविषयत्वस्य विवक्षितत्वादिति दिक्॥११॥ अथार्थव्यञ्जकतामाह— वाच्यादयस्त्रयोऽप्यर्थाः प्रायशो व्यञ्जका मताः। जयत्यधिवसन्गङ्गां देवस्तापैरनीक्षितः॥ वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यरूपास्त्रयोऽप्यर्थाः प्रायशो व्यञ्जकाः, न तु सर्वत्र॥ तत्र जयतिपदवाच्यस्योत्कर्षेण वर्तत इत्यस्य वक्तृनमस्कारव्यञ्जकतया वाच्यस्य व्यञ्जकत्वम्, गङ्गापदलक्ष्यस्य तीरस्य शैत्यासिव्यञ्जकतया लक्ष्यस्य व्यञ्जकत्वम्, तथा गङ्गामित्यत्रैव व्यङ्ग्येन शैत्येन भगवतस्तापानीक्षणसामर्थ्यव्यञ्जनाद्व्यङ्गयस्यापि व्यञ्जकत्वमिति ध्येयम्॥ यद्यप्युद्देशक्रमानुरोधाच्छब्दस्य व्यञ्जकत्वमभिधायार्थस्य व्यञ्जकत्वमभिधातुमुचितम्; तथापि शब्दव्यञ्जकत्वं स्फोटव्यञ्जकेषु वर्णेष्वेव दृष्टम्, अर्थव्यञ्जकता तु न क्वापि दृष्टा, ततः कथमर्थानामपि काव्यत्वमित्याशङ्कामपनेतुमिदमिहोक्तं न तु प्राधान्येनार्थव्यव्जकत्वमुपदर्शयितुम्। अत एवाग्रे शब्दस्य व्यञ्जकत्वमुपपाद्यार्थस्य व्यञ्जकत्वं प्रपञ्चयिष्यत इति ध्येयम्॥ यथा वा वाच्यस्य व्यञ्जकता— 'माए घरोबअरणं अज्ज हु णत्थि त्ति साहिअं तुमए। ता भण किं करणिज्जं एमेअ ण वासरो ठाइ॥'— मातर्गृहोपकरणमद्य खलु नास्तीति साधितं त्वया। तद्भण किं करणीयमेवमेव न वासरस्तिष्ठति॥ हे मातः, गृहोपकरणं नद्याद्यादेयं जलादिरूपं नास्तीति त्वया संप्रति कथितं किल, तत्किं वा कर्तव्यं वद, वासर एवमेव न तिष्ठति— इत्यत्र तद्भण किं करणीयमित्याद्यर्थेन वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानाद्गृहोपकरणसंपादनव्याजेन स्वैरविहारोद्यमो व्यज्यते। तत्रापि मातरिति वृद्धता व्यज्यते। तया च स्वयं जलाहरणाद्यसामर्थ्यम्। गृहोपकरणमित्यवश्यसंपादनीयत्वम्, अद्य खल्वित्यपलापाशक्यता, त्वयेति न मयैव व्याज: संपाद्यत इत्ययमर्थः, तद्भणेति स्वस्य कर्तव्याज्ञानाभिनय: एवमेवेत्यादिना क्षणमात्रमपि विलम्बासहता व व्यज्यत इति ध्येयम्। पूर्वत्र जयतीति पदार्थस्य व्यञ्जकत्वम्, अत्र तद्भण किं करणीयमित्यादिवाक्यार्थस्य व्यञ्जकत्वमिति भेदः। न चैवमस्य वाच्यव्यञ्जकतोदाहरणत्वमयुक्तं स्याद्वाक्यार्थस्य वाच्यत्वाभावादिति वाच्यम्, वाक्यार्थस्यापि वाच्यान्तर्भावस्योक्तत्वादिति दिक्।।लक्ष्यस्य व्यञ्जकता यथा वा— 'साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दूमिआ सि मज्झ कए। सब्भावणेहकरणिज्जसरिच्छं दाव विरइथं तुमए॥'—साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मम कृते। सद्भावस्नेहकरणीयसदृक्षं तावद्विरचितं त्वया।। हे सखि, मम कृते मन्निमित्तं सुभगं नायकं साधयन्ती संघटयितुं कृतसंचारेति यावत्। क्षणे क्षणे दूनासि श्रान्तासि। सद्भावस्य समीचीनहृदयतायाः स्नेहस्य च यत्करणीयं तत्सदृशं त्वया कृतमिति वाक्यार्थः। अत्र दूत्यां प्रमाणान्तरेणापकारित्वावगमान्मुख्यार्थबाधावगमेन शत्रुत्वमाचरितमिति विपरीतलक्षणायावगम्यते। तेन च 'त्वमधमा येन दूतीविरुद्धं नायकोपभोगमाचरितवती, सोऽप्यधमो येन दूतिकायां त्वय्यनुरक्तः' इति व्यज्यते। इदमपि वाक्यलक्षितस्यार्थस्य व्यञ्जकतायामुदाहरणमिति भेदः॥ व्यङ्गयम्य व्यञ्जकता यथा वा— 'उअ णिच्चल णिप्पन्दा बिसिणीपत्तम्मिरे हइ बलाआ। णिम्मलमरअअभाअणपडिट्ठिआ सङ्घसुत्ति विअ।।'— पश्य निश्चल: नि:स्पन्दा बिसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलभरकतभाजनप्रतिष्ठिता शङ्खशुक्तिरिव॥ इदं हि संकेतार्थिनं कामुकं प्रति नायिकावचनम्।' हे निश्चल संकेतार्थितयात्रैव स्थितिशील, नलिनीदले निःस्पन्दा बकी निष्कलङ्कमरकतपात्रस्थिता शङ्खशुक्तिर्मुक्तास्फोट इव राजते पश्य— इत्यत्र निस्पन्दत्वेनाश्वासवत्त्वम् तेन च जनराहित्यम्, तेनापि तदेव संकेतस्थानमिति च व्यज्यते। यद्वा, संकेतस्थानमगत्वैव गतोऽस्मीति मिथ्या वदन्तं नायकं प्रति नायिकावचनमिदम्। अत्रापि निःस्पन्दत्वेनाश्वासवत्त्वम्, तेन च 'न त्वं तत्र गतोऽसि, मिथ्यैव गतोऽस्मीति वदसिगतश्चेन्नेयं बलाका निःशङ्का वर्तेत' इति व्यज्यते। अस्मिंश्च पक्षे निश्चलेति संबोधनम् 'मिथ्या वदसि' इति व्यङ्ग्ये सहायतां प्रतिपद्यते॥ केचित्तु— नायकं प्रत्यन्यापदेशेन दूनीवचनमिदम्। गत्यर्थानां ज्ञानार्थकत्वान्निश्चलपदं ज्ञानशून्यपरम्। बलाकापदेन च स्त्रीलिङ्गमहिम्ना नायिका प्रतीयते। ततश्च हे ज्ञानशून्य, स्वयमेव समागत्य पश्य, सा विरहासहा संप्रति बिसिनीपत्रे राजते; कतिपयक्षणविलम्बे प्राणान्न धारयिष्यति यतो निःस्पन्दा। निर्मलमरकतेत्यत्र विसिनीपत्रस्य मरकतभाजनोपमिततया तदङ्गमङ्गान्नीरसता व्यज्यते। तस्याः शुक्योपमितत्वेन पाण्डुत्वम्, तेन चोपमाव्यङ्ग्येनानुभावेन विप्रलम्भातिशयो व्यङ्ग्यः— इत्याहुः।।१२॥ एवमर्थस्य स्वरूपं व्यञ्जकत्वं च निरूध्यावसरसंगत्या वाचकादीनां क्रमेण लक्षणमाह— साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः। घनश्यामः क्रियाद्रामः श्रियं सुग्रीवराज्यदः॥ अत्राभिधत्त इत्यस्य प्रतिपादयतीत्यर्थः, न त्वभिधया प्रतिपादयतीति; तथा सत्यभिधाया वाचकशब्दव्यापारत्वेनान्योन्याश्रयात् तावत् एव सम्यक्त्वे शेषवैयर्थ्याच्च। संकेतश्च 'अस्माच्छब्दादयमर्थो बोध्यः' इत्याकारक आप्ताभिप्रायो न त्वीश्वराभिप्रायमात्रम्, यदृच्छागब्दस्याप्यग्रे संग्राह्यत्वकथनेन तत्राव्याप्तेः। एवं च लक्ष्यस्याप्यर्थस्य तादृशाप्ताभिप्रायविषयत्वेन संकेतितत्वाविशेषाल्लक्ष्यार्थप्रतिपादके लाक्षणिकपदेऽतिव्याप्तिवारणाय साक्षादिति। अर्थान्तरप्रतीत्यद्वारकत्वमिह साक्षात्त्वं विवक्षितम्। तावन्मात्रं च संबन्धितयाकाशस्मारके घटादिशब्देऽतिव्याप्तम्। अतः संकेतितमिति। शब्दत्वेन विशेषणाञ्च न चेष्टायामतिव्याप्तिः— इत्येके। अन्ये तु— साक्षात्संकेतितो योऽर्थस्तत्प्रतिपादकत्वं लक्षणम्। संकेतश्च पूर्वोक्त आप्ताभिप्राय एव लक्षणास्थले च परम्परया संकेत: शक्यं बोधयित्वा लक्ष्यं बोधयत्वित्यभिप्रायेणैवाप्तेन लाक्षणिकपदप्रयोगात् इत्याहुः। अपरे तु— संकेतपदं संबन्धपरम्। तथा च साक्षात्संबन्धविश्वयार्थप्रतिपादकत्वं वाचकत्वम्। ननु— 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणैकसार्थगन्तृत्वेन लक्षणया च्छत्त्रिणोऽपि प्रतिपादके च्छत्त्रिपदेऽतिव्याप्तिः। न च, यः शब्दो यद्विषयकसाक्षात्संबन्धेन यदर्थस्मृतिहेतु: स तस्य बाचक इति विवक्षितम्, छत्त्रिपदं च साक्षात्संबन्धेन च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणरूपेण न च्छत्त्रिस्मारकमिति न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्; छत्त्रिविषयकसाक्षात्संबन्धस्यापि लक्षणया च्छत्त्रिस्मरणेऽपि प्रयोजकत्वमस्त्येव, अन्यथा शंक्यग्रहेऽपि लक्षणया तत्स्मृत्यापत्तेः। न चेष्टापत्तिः, शक्यसंबन्धाग्रहे लक्षणाया अप्रवृत्तेः— इति चेन्न; छत्त्रिण इत्यत्र च्छत्त्रिम्मृतिः साक्षात्संबन्धेनैव अच्छत्त्रिस्मृतिः परं लक्षणयेत्यजहल्लक्षणैव नास्ति। युगपद्वृत्तिद्वयविरोधश्च 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ ' इत्यादाविवादोषायैव। यद्वा, साक्षात्त्वस्य प्रतिपादनक्रियाविशेषणत्वेनाप्यङ्गीकारान्न दोषः। ननु— एवमपि 'साक्षात्संबन्धविषयमर्थं यः पदार्थस्मृत्यन्तरमद्वारीकृत्य प्रतिपादयति स वाचकः' इति हि पर्यवस्यति। तथा सति शक्यभूतच्छत्त्रिमात्रस्मृतिं द्वारीकृत्य च्छत्त्र्यच्छत्त्रिस्मारके च्छत्त्रिपदेऽतिव्याप्त्यभावेऽपि 'राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभिः करै:' इत्याद्यभिधामूलव्यञ्जनास्थले प्रकरणादिनाभिधायाः प्राकरणिकचन्द्राद्यर्थस्मृतौ नियमने सत्यप्राकरणिकभूपाद्यर्थस्य व्यञ्जनया प्रतिपादके राजादिपदेऽतिव्याप्तिः, तत्र प्राकरणिकचन्द्रादिपदार्थस्मृतेरप्राकरणिकभूपाद्यर्थस्मृतौ द्वारत्वाभावात्। न च पदार्थस्मृत्यन्तराव्यबहितत्वमेवात्र साक्षात्त्वं विवक्षितमिति वाच्यम्; तथापि 'सर्वदो माधव: पायादन्धकक्षयकृत्स वः" इत्यादौ यत्र हरिहरयोर्द्वयोरपि प्राकरणिकत्वं तत्र प्रसिद्धिप्राचुर्येणान्धकासुरनाशकर इति इरविषयार्थस्य झटिति प्रतीतिः पश्चात्पर्यालोचनयान्धकानां यदुप्रभेदानां क्षयकृद्गृहकृदिति हरिविषयार्थस्य निहतार्थतया विलम्बेन प्रतीतिः; तत्रान्धकक्षयादिपदेऽव्याप्तिः पदार्थम्मृत्यन्तराव्यवधानेन स्मारकत्वाभावात्— इति चेन्न; अस्वतन्त्रत्वेन पदार्थविशेषणात्। स्वातन्त्र्यं च शक्यतावच्छेदकप्रकारेणान्वयबोधविषयत्वम्। ततश्च स्वतन्त्रपदार्थस्मृतिव्यवधानेऽप्यस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवहितत्वमस्त्येवेति नाव्याप्तिः। अजहल्लक्षणास्थले तु च्छत्त्रिणां शक्यतावच्छेदकीभूतच्छत्त्रिप्रकारेणान्वयबोधाविषयत्वान्न स्वातन्त्र्यमित्यस्वतन्त्रपदार्थस्मृतिव्यवधानेनैव लक्ष्यस्मारकतेति न तत्राप्यतिव्याप्तिः। न चैवं लाक्षणिकस्थले साक्षात्संबन्धविषयस्यान्वयबोधविषयत्वाभावेन स्वातन्त्र्याभावादस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवधानपदेनैव तत्रातिव्याप्तिवारणात्स्राक्षात्पदवैयरथ्यमिति वाच्यम्, 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यत्र साक्षात्संबन्धविषयस्याप्यन्वयबोधविषयत्वेन स्वतन्त्रस्वात्तत्स्मृतिव्यवधानेऽपि तीरस्मृतेरस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवहितत्वात्तीरस्मृतिजनकतादशायामतिव्याप्तिवारणाय साक्षात्पदावश्यंभावात्। न चैवम् 'राजा हरति—' इत्यत्र व्यञ्जनया भूपाद्यप्राकरणिकार्थस्मारकेऽतिव्याप्तिः स्यात्, तत्र प्राकरणिकार्थस्यान्वयबोधविषयत्वेन स्वातन्त्र्यान्तरस्मृतिव्यवधानेऽप्यस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवधानसत्त्वादिति वाच्यम्, अनियन्त्रितसंकेतस्यैव संकेतपदेन विवक्षितत्वात्— इत्याहुः॥ यथा घनश्यामादिशब्दाः साक्षात्संकेतितार्थस्मारकतया वाचकाः॥१६॥ ननु सकेतिताः क इत्याकाङ्क्षायामाह— जातिर्गुणः क्रिया द्रव्यमिति संकेतिता मताः॥ जातिर्घटत्वादिका, गुणो नीलपीतादिकः, क्रिया चलनादिका, द्रव्यं सजातीयवस्त्वन्तररहितमाकाशादिकं वक्तृयदृच्छासंकेतितडित्थादिशब्दव्यङ्ग्यः स्फोटश्च, एते चत्वारः संकेतविषया मताः। ननु— 'घटमानय' 'घटं स्थापय' इत्यादिवाक्येषूत्तमवृद्धेनोक्तेषु प्रयोज्यस्य घटानयनस्थापनादिव्यवहारं पश्यन्व्युस्पित्सूर्व्यवहारविषयभूतायां व्यक्तावेव शक्तिं गृह्णाति न तु जात्यादावताद्वषये— इति चेन्न; व्यक्तेर्व्यवहारविषयत्वेऽपि व्यक्तीनामानन्त्यात्सामान्यलक्षणायां मानाभावेन शक्तिग्रहसमये सर्वव्यक्त्युपस्थित्यसंभवान्न तासु शक्तिग्रहः। यदि च तत्कालोपस्थितकतिपयव्यक्तिष्वेवव शक्तिर्गृह्येत तदा यासु न शक्तिग्रहस्तासां घटादिपदेनोपस्थितिर्न स्यात्। यदि च क्वचिच्छक्तिग्रहेऽप्यन्यत्र शाब्दधीरिध्यते तदा शक्तिधीः शाब्दज्ञाने व्यभिचारिणीति कारणमेव न स्यात्। यदि च यद्धर्माश्रये शक्तिग्रहस्तद्धर्माश्रयस्य स्मृत्यगोचरस्यापि योग्यतावशादन्वयबोषविषयत्वं स्यादेव संमानप्रकारकत्वस्यैव नियामकत्वादिति मतम्, तथापि व्यक्तिमात्रस्य शक्यत्वे 'गौ: शुक्ल:' 'चल:' इत्यादिपदानां व्यक्तिमात्रवाचकत्वेन पर्यायतापत्त्या सह प्रयोगानुपपत्तिः, जातिर्गुणः क्रियेति विभागानुपपत्तिश्च। यदि च जात्यादिविशिष्टव्यक्तिषु शक्तिमहमङ्गीकुरुषे तदा लाघवाज्जात्यादेरेव शक्यता युक्ता, व्यक्तिलाभस्त्वाक्षेपाल्लक्षणया वा भविष्यति। स च संकेतप्रहोपाधिभूतो जात्यादिरूपो धर्मो वस्तुन: स्वाभाविको वक्तृयदृच्छौपाधिकश्चेति मामान्यतो द्विविधः। स्वाभाविकधर्मश्च सिद्धसाध्यभेदेन द्विविधः। तत्र सिद्धोऽपि वस्तुनः प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश्चेति द्विविधः। तत्राद्यो जातिः। सा हि वस्तुन: प्राणप्रदतुल्यत्वात्प्राणप्रदेत्युच्यते। तदवच्छिन्नमेव हि वस्तु व्यवहारयोग्यं भवति नान्यथा। तदुक्तं भर्तृहरिणा— 'गौ: स्वरूपेण न गौर्नाप्यगौर्गोत्वाभिसंबन्धात्तु गौः' इति। गौ: स्वरूपेण व्यक्तिमात्रेण गौरिति न व्यवह्रियते नाप्यगौरश्वादिरिति वा व्यवह्नियते, किं तु गोत्वाभिसंबन्धादेव गौरिति व्यवह्रियत इत्यर्थः। यद्वा प्राणप्रदत्वं यावदाश्रयं तदाधारत्वम्। गुणानां तु नित्यत्वपक्षेऽपि न यावदाश्रयं तद्वृत्तित्वम्, आश्रये सत्यपि पाकादिना समवायनाशे तदनाधारतास्वीकारात्। द्वितीयन्तु शुक्लादिर्गुणः। जात्या प्रथमं विशेषितमेव हि वस्तु द्वितीयक्षणे समवायोत्पत्तौ पश्चाद्गुणैर्विशेष्यते। द्वितीयस्तु स्वाध्यरूपो धर्मः क्रिया। यद्यपि क्रियापि नित्या न साध्या, तथाप्याख्यातेन साध्यतया प्रतीतेः मा साध्येस्युच्यते। यदाहुः— यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते' इति सा च क्रिया पाकादि: पौर्वापर्येण वर्तमानाभिः स्वावयवकल्पाभिश्चुल्लीसंमार्जनाद्यवस्रावणान्ताभिः क्रियाभिरभिव्यज्यते। वक्तृयदृच्छोपाधिकस्तु धर्मः पूर्वपूर्ववर्णैरस्फुटतयाभिव्यक्तश्चरमवर्णबुद्ध्या स्फुटतरमभिव्यक्तः स्फोट एव। स च व्यञ्जकानां वर्णानां क्रमवत्त्वेऽपि न स्वयं क्रमवान् इतरथा वर्णवत्तस्यापि क्रमवत्त्वेऽर्थप्रत्यायकत्वासामर्थ्यप्रसङ्गात्। तादृशस्फोटरूपं च डित्थादिशब्दव्यङ्ग्यस्वरूपं वक्तृयदृच्छया डित्थाद्यर्थेषु शक्तिग्रहोपाधित्वेन संनिवेश्यत इति संज्ञारूपं यदृच्छात्मकं चोच्यते। यद्यपि जात्यादिशब्दानामपि स्फोटव्यञ्जकत्वमविशिष्टं तथापि जात्यादीनामेव प्रकारस्वात्तेषामेवोपाधित्वम्, डित्थादिशब्देषु स्फोट एव प्रकार इति स एवोपाधिः। न चैनं यदृच्छाशब्दे द्रव्यमुपाधिरिति व्यवहारः कथमिति वाच्यम्, स्फोटरूपशब्दस्यापि द्रव्यत्वेन तदविरोधात्। अत एव 'गौः शुक्लश्चलो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति:' इति महाभाष्यकारः। ननु— भिन्नासु घटादिव्यक्तिषु 'घटोऽयम्' 'घटोऽयम्' इत्याद्यनुगतप्रतीतिप्रयोगविषयत्वं हि जातित्वमिहाभिमतम्। तच्च परमाणुत्वेऽतिव्याप्तम्। न च परमाणुत्वमपि जातिरेवेति वाच्यम्, परमाणुत्वादीनां गुणमध्ये पाठात्— इति चेन्न, तेषां गुणमध्ये पाठात्पारिभाषिकमेव गुणत्वं न तु वास्तवमिति ध्येयम। ननु—गुणक्रिययोरप्यानन्त्याद्व्यक्तिशक्तिपश्नोक्तदूषणसाम्यम्— इति चेन्न; शुक्लनीलादिगुणव्यक्तयः प्रत्येकमेकैका एव नित्याश्च तत्तदृ्रव्यव्यक्तिभिर्व्यज्यन्ते। विनाशोत्पादधीस्तु तत्समवायविषयिणी। एवं पाकादिक्रिया अप्येकैका एव नित्याश्च चुल्लीसंमार्जनाद्यवस्त्रावणान्ततत्तव्द्यापारव्यङ्ग्याः। व्यञ्जकक्रमाच्च क्रियायाः क्रमिकत्वव्यवहारः। भेदप्रतीतिस्त्वाश्रयभेदौपाधिकी, यथैकस्यैव मुखस्य दर्पणतैलस्वङ्गाद्यालम्बनभेदाद्भेदप्रतीतिस्तद्वदिति दिक्॥१४॥ एवं जात्यादयश्चत्वारोऽपि तत्तत्पदसंकेतविषया इत्युक्तम्। तत्र मतान्तरराण्याह— जातिरेवाथ वा तद्वानेव वापोह एव वा॥ वटादिशब्देष्विव शुक्लादिशब्देष्वपि जातिरेव संकेतविषयः। तथा हि— शुक्लादयो गुणाः क्रियाश्च प्रतिव्यक्ति भिन्नभिन्ना एव, उत्पादविनाशप्रतीतेस्तस्या वाधकं विना तत्समवायविषयकत्वकल्पनानौचित्यात्समवायस्य नित्यत्वाच्च। ततश्च हिमपयःशङ्खाद्याश्रययभेदे शुक्लादयो गुणा भिन्ना एव। भिन्नेष्वपि तेषु शुक्लः शुक्ल इत्यनुगतप्रतीतिबलाच्छुत्वादिकं जाति:। तथा गुडतण्डुलादिपाकादिक्रियासु पाकत्वादिकं जातिरेव। एवं बालवृद्धशुकाद्युदीरितेषु डित्थादिशब्देषु स्फुटतरवैलक्षण्यानुभवाद्भेदसिद्धौ तत्राप्यनुगतबुद्ध्यनुरोधाड्डित्थशब्दत्वादिकं जातिः। सा च शब्दार्थयोरभेदवादिमते डित्थाद्यर्थेऽपि वर्तते। तद्भेदवादिमतेऽपि परम्परयार्थेऽपि तस्या वृतिरविरुद्धा। यद्वा प्रतिदिनमुपचयापचयवत्त्वेन डित्थादिशरीरस्य भेद आवश्यिकः तथाप्यनुगतबुद्ध्या डित्थत्वादिकं जातिरेवेति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव संकेतविषय इत्यके। अन्ये तु— तद्वाञ्जातिविशिष्टः पदार्थ एव सर्वत्र संकेतविषयः, प्रथममानयनादिव्यवहारदर्शनेन तत्रैव संकेतग्रहादग्रे तत्त्यागे मानाभावात्— इत्याहुः। अपरे तु—अघटादिव्यावृत्तिरूपोऽपोह एव घटादिपदसंकेतविषयः, अपोहव्यतिरिक्तजातौ मानाभावात—इत्याहु। एषु च पक्षेषु युक्तायुक्तविचारणा ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतव्यञ्जनानिरूपणानुपयोगाच्च न कृतेति ध्येयम्।।१५।। वाचकं निरूप्य परिशेषादभिधाद्यतिरिक्तां व्यञ्जनां सिषाधयिषुर्वाचकव्यापारभूतामभिधां तावल्लक्षयति— व्यापारः शक्यधीहेतुर्मुख्यः शब्दगतोऽभिधा॥ शक्यस्य साक्षात्संकेतविषयस्य या धीस्तद्धेतुर्मुख्यो यः शब्दनिष्ठो व्यापारः सोऽभिधा। अत्र शब्दगतव्यापारत्वमात्रं लक्षणायामतिव्याप्तम्, अतः शक्यधीहेतुरिति। न चैवमपि 'छत्रिणो गच्छन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणैकसार्थगन्तृत्वेन शक्यानां छत्रिणामपि प्रतीतेस्तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्, शक्यतावच्छेदकप्रकारेण शक्यधीहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात् न च 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ गङ्गात्वेनैव तीरप्रतीतिरिति मते च्छत्त्रित्वेनैवात्रापि च्छत्त्र्यच्छत्त्रिप्रतीतिरित्युक्तदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम्, शक्यमात्रधीहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात्। तावच्चाभिधामूलव्यञ्जनायामतिव्याप्तमिति मुख्यपदम् मुख्यत्वं च तदर्थप्रतीतौ तद्गतव्यापागन्तरानपेक्षत्वम्। अभिधामूलव्यञ्जनायां व्यङ्ग्यार्थप्रतीतौ व्यङ्ग्यविषयकशक्त्यपेक्षास्त्येव,अन्यथा शक्त्यग्रहेऽपि व्यञ्जनया तत्प्रतीत्यापत्तेः। न चैवं लक्षणायामपि तावत्तैवातिव्याप्तिनिरासे शक्यधीहेतुपदवैयर्थ्यमिति वाच्यम्, स्वरवर्णादिगतव्यञ्जनायामतिव्याप्तिनिरासाय तदवश्यंभावादित्याहुः। अन्ये तु— शक्तिरेवाभिधा। शक्तिश्च संकेतयितुरिच्छा। संकेतयिता च जात्यादिवाचकपदेष्वीश्वर एव, डित्थादिपदेषु तत्तत्पित्रादिः। तदिच्छायाश्च स्वरूपसंबन्धेन शब्दनिष्ठत्वमप्यविरुद्धम्। अतः शक्त्यतिरिक्तायामभिधायां न किंचित्प्रमाणम्— इत्याहुः॥१६॥ अथाभिधां विभजते— रूढिर्योगो योगरूदिरिति सा त्रिविधाभिधा॥ स्फुटम्॥१७॥ रूढिं लक्षयति— 'रूढिस्त्वखण्डशक्त्यैव स्यादेकार्थाभिधायिता। पीनौ वधूकुचावुच्चैर्मुक्ताहारौ च राजतः॥ समुदायशक्तिमात्रेणैकार्थप्रतिपादकता रूढिः। अवयवशक्त्या प्रतिपादके योगेऽतिव्याप्तिवारणाय समुदायेति। समुदायावयवशक्तिभ्यामर्थप्रतिपादिकायां योगरूढावतिव्याप्तिनिरासाय मात्रपदम्। समुदायशक्त्या वृक्षविशेषादिप्रतिपादकेऽवयवशक्त्या च तुरङ्गश्रोत्रादिप्रतिपादकेऽश्वकर्णादिशब्देऽव्याप्तिवारणायैकपदम्। तत्रावयवशक्त्यार्थान्तरप्रतिपादनेऽपि समुदायशक्तिमात्रेण वृक्षविशेषाद्येकार्थप्रतिपादकत्वान्नाव्याप्तिः। एवं च समुदायशक्तिमात्रेणार्थप्रतिपादकत्वमवयवार्थाप्रतिभानात्तत्प्रतिभानेऽपि तस्य प्रतिपाद्ये बाधाद्वा भव" तीति द्विविधा रुढिः॥ यथा पीनौ वधूकुचाविति पदाभ्यां नावयवार्थप्रतिभानम्, मुक्ताहारपदे मुक्त आहारो याभ्यामित्यवयवार्थप्रतिभानेऽपि तस्य मुक्तामयहारलक्षणे प्रतिपाद्ये बाध इत्येषा रूढिः॥ यथा वा— 'प्रत्यर्थिक्षितिपालमौलिकलितप्रत्यग्रमुक्तातुलाकोटिस्पर्शनमातनोति चरणाम्भोजं सदातावकम्। वीर श्रीरघुनाथनायक विभो विश्वंभराधीश ते दत्ते रूप्यतुलाप्रदानकलना चित्ते न मे विस्मयम्॥' —अत्रापि मुक्तादिशब्देषु नावयवार्थप्रतिभानम्। तुलाकोटिशब्देऽवयवार्थप्रतिभानेऽपि तस्य पादाङ्गदलक्षणे प्रतिपाद्ये, बाध इत्येषा रूढिः। यद्यपि प्रत्यर्थिक्षितिपालानां मौलिभिः शिरोभिः प्रतिमाकारैः कलितो घटितः प्रत्यप्रमुक्तामयो यस्तुलाकोटिः पादाङ्गदं तस्य स्पर्शनं धारणमेव प्रत्यर्थिक्षितिपालकिरीटखचितप्रत्यग्रमुक्तात्मकतुलितद्रव्यकोटिप्रतिपादनमित्यभेदाध्यवसायार्थे तुलाकाटिशब्देऽवयवार्थोऽपि विवक्षितः, तथापि तस्य पादाङ्गदगतत्वेनाप्रतिपादनात्तत्र रूढिरेव।।१८॥ योगं लक्षयति— योगोऽवयवशक्त्यैव स्यादेकार्थाभिधायिता। रागिन्कान्तापदाघातस्तवाशोकस्य सांप्रतम्॥ रूढावतिव्याप्तिवारणायावयवेति। योगरूढौ तद्वारणाय एवेति। अवयवशक्तिमात्रेण कुसुमितादिवस्तुप्रतिपादके समुदायशक्त्या च दिवाकरनिशाकरादिप्रतिपादके पुष्पवदादिशब्देऽव्याप्तिवारणायैकपदम्। अवयवशक्तिमात्रेण प्रतिपादकत्वमपि समुदायार्थाप्रतिभानात्तत्प्रतिमानेऽपि तस्यावयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थान्वयाद्वा भवतीति योगोऽपि द्विविधः। यथा रागिन्निति केवलं योगः। अशोकपदे शोकरहितत्वमेवकङ्केलिवृक्षत्वमित्यभेदाध्यवसायार्थे समुदायार्थस्य विवक्षितत्वेऽपि शोकरहितस्वरूपावयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थेऽनन्वय एव॥ यथा वा— 'शाखाभृतां यत्प्रमदावनेषु समाश्रितानामपि पुष्पवत्ताम्। छायातमिस्रप्रकरैरजस्रं पादा भजन्ते परिभूतिमेव॥' —अत्रापि शाखाभृतामिति केवलं योगः। पुष्पवत्तामिति पदे कुसुमवत्त्वमेव दिवाकरनिशाकरत्वमित्यभेदाध्यसायार्थे समुदायार्थस्य विवक्षितत्वेऽपि कुसुमवत्त्वरूपावयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थेऽनन्वय एव।।१९॥ योगरुढिं लक्षयति— योगरूढिस्तु शक्तिभ्यामेकार्थप्रतिपादनम्। मृगाक्षी पद्मनाभस्य मन्दिरे वसतान्मम॥ शक्तिभ्यामवयवशक्तिसमुदायशक्तिभ्याम्। अत्र शक्तिद्वयेन भिन्नभिन्नार्थप्रतिपादकेऽश्वकर्णादिपदेऽतिव्याप्तिवारणायैकपदम्। यथा मृगाक्षीपदं पद्मनाभपदं च। इयमप्यवयवशक्त्येवावयवगतवृत्त्यन्तरेण समुदायार्थप्रतिपादनेऽपि भवति; तथावयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थानन्वयेऽपि भवति। यथा— 'तेजःस्फूर्तिरसावनन्तमणिभि: स्थैर्यं च हेमाद्रिणा कीर्तिस्ते शशिकोटिभिश्व तनुते नित्यं तुलारोहणम्। वीर श्रीचिनचेव्वयाच्युतधराधौरेयभाग्योझते चिन्नं किं रघुनाथभूप भवतो हेम्ना तुलारोहणम्॥' —अत्रानन्तमणिभिरित्यनन्तस्याकाशस्य मणय इव मणय इत्यवयवगतगौण्या समुदायशक्त्या चादित्याः प्रतीयन्ते। तथादित्या एवानेके मणयो रत्नानीत्यभेदाध्यवसायार्थमवयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थानन्वयश्च। तथा हेमाद्रिणेति हेममयोऽद्रिरित्यवयवशक्त्या समुदायशक्त्या च मेरुप्रतीतौ, हेमाद्रिरेवाद्रिसदृशं हेमेत्यभेदाध्यवसायार्थमवयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थे मेरावनन्वयः। न च हेमाद्र्यादिपदानां केवलं मेरुप्रमुखेषु रूढिरेवास्त्विति वाच्यम्, तत्रैव यौगिकार्थप्रतिभानस्यापि सर्वसाक्षिकत्वात्। न च तर्ह्यवयवशक्तिमात्रेण मेर्वाद्यर्थप्रतिपादकत्वोपपत्तौ समुदायशक्तिर्मास्त्विति वाच्यम्, 'मेरुः सुमेरुर्हेमाद्रि:—' इत्याद्यभिधानकोशपरम्परया विशिष्य तत्र समुदायशक्तेरपि सिद्धेः, अन्यथा राजभिः क्रीडार्थं निर्मिते हेममयाद्राविव विशिष्यानुशासनानपेक्षणेन तद्वैर्यर्थ्यापत्तेरित्याहुः। क्वचिद्योगरूढस्यापि पदस्यावयवार्थानन्वयात्ममुदायार्थमात्रे विश्रान्तिः। यथा स्थलकमले नीरजादिपदम्। क्वचित्तु समुदायार्थानन्वयादवयवार्थमात्रे विश्रान्तिः। यथा नीलनीरजमित्यादौ। अत्रोभयत्रापि लक्षणैवेति न्यायविदः। तथा हि— नीरजपदे हि नीरजनिकर्तृत्वमवयवशक्त्या समस्ति। समुदायशक्त्या तु पद्मत्वं प्रतीयते। ततश्च नीरजपदरूपैकपदोपादानरूपयान्तरङ्गप्रत्यासत्त्या स्थलकमलेन्दीवरान्वयात्प्रागेव नीरजनिकर्तृत्वसमानाधिकरणत्वेनोपस्थितस्य पद्मत्वस्य पद्मत्वसमानाधिकरणत्बेनोपस्थितस्य नीरजनिकर्तृत्वस्य च स्थलकमलेन्दीवरान्वये नाकाङ्का न वा विशिष्टस्य तदन्ययविषयिणी शाब्दधीरिति तदन्वयार्थे स्वतन्त्रपद्मत्वनीरजनिकर्तृत्वोपस्थितये नीरजपदस्य लक्षणैवाभ्युपगन्तव्या न तु रूढिर्योगो वा। न च प्रथमं योगरूढिभ्यां स्वार्थोपनयेऽपि पश्चात्स्थलकमलेन्दीवरान्वयार्थे विरुद्धवृत्तिमूकीभावे सति तदितरवृत्त्यैव स्वतन्त्रपद्मत्वनीरजनिकर्तृत्वोपस्थितेराकाङ्कादिमद्भावान्न तदर्थमिह लक्षणेति वाच्यम्, केवलरूढ्यादिना स्वतन्त्रपद्मत्वाद्युपस्थित्यर्थे शब्दस्य पुनरनुसंधानकल्पनागौरवापत्तेः। लक्षणापक्षे तु नायं दोषः, योगरूढ्या नीरजनिकर्तृत्वसंवलितपद्मत्वरुपविशिष्टोपस्थितेर्विशेषणविशेष्यान्यतरलक्षणाद्वारत्वेन द्वारे सति द्वारिणः पुनरनपेक्षणात्। न च शक्योपस्थितिर्लक्षणया लक्ष्योपस्थिताविव शक्योपस्थित्यन्तरेऽपि द्वारं येन केवलरूढ्यादिना स्वतन्त्रपद्मत्वाद्युपस्थितावपि पुनरनुसंधानं न कल्प्येतेत्याहुः। अन्ये तु— विशेषणस्य स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थे लक्षणायामपि विशेष्यस्य स्वतन्त्रोपस्थितये न लक्षणा। अत एव 'नित्यो घटः' इत्यत्र नित्यत्वस्य विशेषणान्वयितया विशेषणस्य घटत्वस्य स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थे लक्षणा, 'नष्टो घट:' इत्यत्र तु न लक्षणेति नैयायिकैरेव स्वीकृतम्। ततश्च नीलनरिजमित्यत्र लक्षणायामपि स्थलकमले नीरजमित्यत्र न लक्षणा— इत्याहुः। अपरे तु— यथा 'राजा हरति लोकान् हृदयं मृदुभिः करैः' इत्यादौ प्रकरणादिना प्रकृतचन्द्रादावेवाभिधायां नियमितायां भूपाद्यर्थान्तरविषया त्वमिव मूकीभवति, तथा प्रकरणादिना स्थलकमलेऽवयवशक्तेरिन्दी वरे समुदायशक्तेश्च तिरोभावात्प्रथममेव पद्मत्वं नीरजनिकर्तृत्वं चोपस्थितं भवतीति नः क्वापि लक्षणेत्याहुः॥२०॥ एवं त्रिविधामप्यभिधां निरूप्य व्यापारप्रसङ्गाल्लक्षणाश्रयत्वेन लक्षकं निरूपयितुं वा लक्षणां लक्षयति— तात्पर्यविषयीभूतार्थान्वयानुपपत्तितः। शक्यभिन्नार्थधीहेतुर्व्यापारो लक्षणोच्यते॥ अभिधायामतिव्याप्तिवारणाय शक्यभिन्नेति। व्यञ्जनायामतिव्याप्तिवारणायान्वयानुपपत्तित इति। तत्र तु न मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिः। तावत्युक्ते 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्राव्याप्तिः, तत्र मुख्यार्थानां छत्रिणामपि गमनान्वययोग्यत्वेन तदनुपपत्त्यभावात्। अत उक्तं तात्पर्यविषयीभूतेति। तत्र हि च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसमुदायकर्तृकमेव गमनं तात्पर्यविषयीभूतम्। तेन च च्छत्रिमात्रस्य नान्वययोग्यतेति नाव्याप्तिः। तात्पर्यानुपपत्तिमात्रं च व्यञ्जनायामस्ति, तात्पर्यनिर्वाहायैक सर्वत्र वृत्तिकल्पनात्। अतस्तात्पर्यविषयीभूतार्थान्वयानुपपत्तिपर्यन्तमुक्तम्। न च तादृशव्यापारः शक्तिभिन्नः शक्यसंवन्ध एव, स च लक्ष्यभूततीरादिनिष्ठ इति कथमस्य शब्दव्यापारतेति वाच्यम्, तस्यार्थनिष्ठस्यापि शब्द आरोपात्। तदुक्तं काव्यप्रकाशिकायाम्— 'लक्षणारोपिताक्रिया' इति— इति प्राञ्जः। शक्यघटितपरम्परासंबन्धेन सोऽपि शब्दनिष्ठ एवेति नव्याः। तात्पर्यविषयार्थान्वयानुपपत्त्या शक्यसंबन्धादशक्यार्थस्मृनिर्लक्षणेति प्राञ्जः। तदयुक्तम; अर्थप्रतिपत्त्यर्थे हि वृत्तिकल्पनं न तु सैव वृत्तिरिति युक्तं कल्पयितुमिति ध्येयम्॥२१॥ एवं लक्षणां लक्षयित्वा तां विभजते— द्विविधा सा रूढिपूर्वा फलपूर्वेति भेदतः॥ वा लक्षणा रूढिलक्षणा फललक्षणा चेति सामान्यतो द्विविधा। प्रयोगबाहुल्येन रूढितुल्यतया प्रसिद्धा लक्षणा रूढिलक्षणा। यथा 'कुशलोऽयं रथकर्मणि तक्षा' इति। कुशलशब्दो हि कुशं लात्यादत्त इत्यवयवशक्त्या कुशादानकर्तीरे वर्तते समुदायशक्त्या समर्थ इति नीरजपदवद्योगरूढः। इयांस्तु विशेष:— नीरजपदस्य 'नीलनीरजम्' इति योगार्थेऽपि प्रयोगबाहुल्यमस्ति, कुशलशब्दस्य तु मण्डपशब्दस्य मण्डपानकर्तृत्वरूपयोगार्थ इव कुशादानकर्तृत्वरूपयोगार्थे न प्रयोगबाहुल्यमिति। ततश्च रथकर्मणि कुशादानकर्तृत्वरूपयोगार्थासंभवात्कुशलशब्दः सामर्थ्यमात्रे विवेचकत्वरूपशक्यसंबन्धसत्त्वेन लक्षणया वर्तते, यथा स्थलकमले नीरजशब्दोऽवयवार्थानन्वयाल्लक्षणया समुदायार्थपुरत्कारेण वर्तते। न च कुशलशब्दस्य लाक्षणिकत्वे शक्यसंबन्धज्ञानाय कुशादानकर्तृत्वविशिष्टसामर्थ्यरूपः शक्यार्थोऽपि प्रतीयेतेति वाच्यम्, व्युत्पन्नस्येष्टत्वादव्युत्पन्नस्य नीरजादिपदसाधारण्यात्। इयं च लक्षणा प्रयोगबाहुल्याद्रूढिवदतिप्रसिद्धेति रूढिलक्षणा। विवक्षितार्थान्तरद्योतनफला तु फललक्षणा। यथा 'गङ्गायां घोष:' इति। अत्र हि गङ्गापदं मुख्यार्थस्य प्रवाहस्य घोषान्वयायोग्यत्वात्स्रामीप्यादिरूपशक्यसंबन्धस्य च सत्त्वात्तीरे लक्षणया वर्तते। स्वायत्ते शब्दप्रयोगे सत्यपार्थकावाचकपदप्रयोगानौचित्याद्नङ्गागतपावनत्वादिधर्माणां तीरनिष्ठतया प्रतीति: प्रयोजनमिति फललक्षणैषा॥२२॥ रूढिलक्षणां विभजते— स्याद्रूढिलक्षणा द्वेधा गौणी शुद्धेति भेदतः॥ स्फुटम्॥२३॥ शक्यमादृश्यसंबन्धरूपा गौणीति सा मता। लावण्यनिधिरेषैव प्रवीणा युववञ्चने॥ शक्यसादृश्यरूपसंबन्धासिका या रूढा गौणी मता। ननु— सादृश्यं न संबन्धः, विशिष्टधीमियामकस्यैव संबन्धत्वात्। न हि संयोगे सति दण्डी देवदत्त इति वत्समवाये सति 'रूपी घट:' इतिवद्वा सादृश्ये सति 'सिंहवान्देवदत्तः' इति विशिष्टधीरस्ति। तस्माद्गैणी लक्षणातो भिन्नैव वाच्या— इति चेन्न, व्यतिरेकलक्षणास्थले विशिष्टबुद्ध्यनियामकस्यापि विरोधस्य शक्यसंबन्धत्वाभ्युपगमेन मादृश्यस्यापि शक्यसंबन्धत्वाविरोधादित्याहुः॥ यथा लावण्यपदस्य लवणत्ववाचिनो हृदयंगमत्वादिसादृश्यात्सुषुमाविशेषे वृत्तिः, यथा वा प्रकृष्टवीणावत्त्वविशिष्टसमर्थवाचकस्य प्रवीणशब्दस्य। विवेचकत्वादिसादृश्येन समर्थमात्ने वृत्तिरितीह निरूढा गौणीति॥२४॥ शुद्धा सा सादृश्यभिन्नशक्यसंबन्धरूपिणी। पुष्पं धनुर्ज्या दिरेफाः स्मरस्तदपि दिग्जयी।। सादृश्यभिन्नशक्यसंबन्धरूपा रूढा शुद्धा।। यथा द्विरेफशब्दस्य 'द्वौ रेफौ यस्य' इति व्युत्पत्त्या भ्रमरशब्दवृत्तेस्तद्वाच्ये मधुव्रते रूढिलक्षणा शुद्धा, सादृश्यान्यभ्रमरशब्दघटितशक्यसंबन्धरूपत्वात्। न च द्विरेफपदस्य भ्रमरशब्दे शक्तिर्नेति कथमत्र शक्यसंबन्ध इति वाच्यम्, द्विरेफशब्दस्यापि भ्रमरशब्दे योगरूढ्यङ्गीकारात् अथ वा वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुकोपस्थितिविषयत्वेन वाक्यार्थवद्भ्रमरशब्दस्यापि शक्यत्वोपपत्तेरित्याहु:। एवं त्वगादिशब्दानां त्वगिन्द्रियादिषु शुद्धा रूढिलक्षणेति ध्येयम्॥२५॥ फललक्षणां विभजते— जहती चाप्यजहती जहत्पूर्वाजहत्यपि। सारोपा साध्यवसितिरित्यन्या पश्चधा मता॥ अन्या फललक्षणा जहल्लक्षणाजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा सारोपलक्षणा साध्यवसानलक्षणा चेति पञ्चविधा॥२६॥ तत्र जहल्लक्षणां लक्षयति— स्याज्जहल्लक्षणा यत्र स्वार्थं त्यक्तवान्यवृत्तिता। साक्षी मुकुन्दकेलीनां यमुनायामयं व्रजः॥ यत्र स्वार्थत्यागेन परार्थवृत्तिता तत्त जहल्लक्षणा॥ यथा यमुनायामित्यत्र वाच्यस्य प्रवाहस्य घोषान्वयायोग्यत्वाद्यमुनाशब्दः स्वार्थे परित्यज्य स्वार्थसंबन्धिनि तीरे वर्तत इति तत्र जहल्लक्षणा। इयमेव वाच्यमर्थमन्वयायोग्यत्वेनोपलक्षणीकृत्यान्वययोग्यमर्थे लक्षयतीति लक्षणलक्षणेत्युच्यते। परस्य तीरादेर्घोषाद्यधिकरणतासिद्धये तीराद्यर्थान्तरप्रतीतिव्यापारत्वमात्रेण स्वार्थप्रतीतिजनकत्वं यत्र तत्र लक्षणलक्षणेत्यन्ये। ननु— स्वार्थत्यागेन परार्थवृत्तिता यत्र तत्र जहल्लक्षणेत्ययुक्तम्। तथा हि— 'गङ्गायां घोष:' इत्यादौ गङ्गापदेन तीरत्वप्रकारिका न तीरप्रतीतिः किं तु स्रोतस्त्वप्रकारिकैव। अन्यथा तीरस्य प्रवाहाभेदाप्रतीतेः प्रतिपिपादयिष्टितप्रवाहगतपावनत्वादिधर्मप्रतीतिस्तीरे न स्यात्। अत एव 'तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः' इति काव्यप्रकाशिकायामुक्तम्। ननु— अनुपपन्नमिदम्। न हि येन रूपेणानन्वयनिश्चयस्तेन रूपेणोपस्थितेऽन्वयधीर्भवति, अयोग्यत्वस्य तादवस्थ्यात्। अतः कथं स्रोतस्त्वेनोपस्थिते घोषवामान्वयः। किं चैवम् 'स्वार्थादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इत्यभियुक्तोक्तिविरोधश्च स्रोतस्त्वेनैवात्र प्रतीतेः। अपि च मुखादौ 'चन्द्रोऽयम्' इत्यादिसाध्यवसानलक्षणातो भेदो न स्यात्, आरोप्याभेदप्रतीतेरुभयत्राविशेषात्— इति चेन्न। न हि समानप्रकारकज्ञानमात्रं विरोधि, किं तु समानविषयकत्वविशेषितम्। अन्यथा घटः क्वचिदस्ति कचिन्नास्तीत्यपि धीर्न स्यात्। न चात्र समानविषयकत्वमस्ति, स्रोतस्त्वेन तीरस्यैवोपस्थितेर्विषयभेदात्। अतो नायोग्यताज्ञानम्। न चासंसर्गग्रहे स्रोतस्त्वग्रह एवं तीरे कथमिति वाच्यम्, प्रत्यक्षाहार्यारोप इव लक्षणायामप्यसंसर्गग्रहस्याभेदधी प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात्। अत एव 'चन्द्र एवेदं मुखम' इत्यादिसारोपलक्षणादावभेदधीः सर्वानुभवसिद्धा। अन्यथा फललक्षणैव न स्यात्, प्रकारान्तरेण प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनासंभवात् 'सर्वतो बलवती ह्यन्यथानुपपत्ति:' इति न्यायात्। नापि 'स्वार्थादन्येन—' इत्यभियुक्तोक्तिविरोधोऽपि तीरस्वेनैव ज्ञाते शक्यसंबन्धग्रहानन्तरं स्रोतम्त्वेन मानाभ्युपगमात्। तीरत्वस्य नियतोपस्थितस्याप्यमाने स्रोतस्त्वस्य च भाने लक्षणास्वाभाव्यमेव नियामकम्, अन्यथा प्रयोजनालाभात्। साध्यवसानलक्षणाया भेदस्त्वत्नारोपविषयानिगरणादेव। न चात्राप्यारोपविषयतीरादिवाचकपदानुपादानात्तन्निगरणमपि तुल्यमिति वाच्यम्; न ह्यारोपविषयवाचकपदानुपादानमात्रं विषयनिगरणम्, किं तु यत्र विषय आरोप्यारोपविषयवाचकपदोपादानेऽप्यभेदप्रत्ययस्तत्र विषय आरोप्यमात्रवाचकपदोपादाने विषयनिगरणम्। तथा च नात्र विषयनिगरणमिति सहृदयैर्विभावनीयम्। ननु— स्रोतस्त्वेन तीरस्य पूर्वगननुभवान्न गङ्गापदे स्तोतस्त्वेन तीरोपस्थितिः संभवति। 'चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यत्र तु वाक्यार्थत्वेनैवाभेदानुभव इति न दोषः— इति चेन्न; 'पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निसरन्ति शिताः शरा:' इत्यादिसाध्यवसानायां नीलोत्पलशरादिपदैर्नेत्रकटाक्षादीनामिन्दीवरत्वसायकत्वादिप्रकारकस्मृतेः सर्वानुभवसिद्धत्वेन लक्षणास्वाभाव्यस्यैव तथाविधस्मृतावपि नियामकत्वेनावश्यकल्प्यत्वात्। अतोऽत्र स्रोतस्त्वेनैव तीरादिप्रतीतेः कथं स्वार्थत्याग इति चेत्सत्यम्; स्वार्थपदेन स्वशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव विवक्षितत्वात्। अथ वा, गङ्गा- पदात्तीरत्वेनैव तीरस्मृतिः। न चैवं प्रयोजनालाभाल्लक्षणैव न स्यादित्युक्तमिति वाच्यम; यथैव त्वन्मते लक्षणास्वाभाव्यात्तीरस्य स्रोतस्त्वेनोपस्थितिस्तादृशोपस्थित्या च पावनस्वादिप्रतीतिरिति कल्प्यते तथास्माभिरपि लक्षणास्वाभाव्यादेव गङ्गापदप्रतिपाद्यत्वज्ञानादेव प्रयोजनलाभ इत्यास्थीयते विशेषाभावात्। अत एव 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यजहत्स्वार्थायां छत्त्रच्छत्त्रिसमुदायस्य च्छत्त्रिपदात्साधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेन प्रतीतिर्न तु च्छत्त्रित्वेनेति न्यायविदः। एवं च साध्यवसानलक्षणातोऽस्या भेदः स्फुट एवाभेदाविषयत्वादिति दिक्॥ इयं च जहल्लक्षणा 'एक: कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते' इत्याद्यप्रस्तुतप्रशंसादेरलंकारस्य बीजम्। एवम 'उपकृतं बहु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्' इत्यादिविपरीतलक्षणापि जहत्येव। सा च 'कः स्वर्धुनि विवेकस्ते नयस्रे पापिनां दिवम् 'इत्यादिव्याजस्तुतेर्बीजम्॥२७॥ अथाजहल्लक्षणमाह— स्वसिद्धये पराक्षेपे त्वजहल्लक्षणोच्यते। वीक्ष्यानुद्रवतः कुन्तान्द्रवन्तिच्छत्रिणो रणात्।। यत्र स्ववाच्यस्यान्वयसिद्धयर्थे स्ववाच्यसंबन्धी लक्ष्यते तत्रा-जहल्लक्षणा। यथा अनुद्रवतः कुन्तानित्यत्र कुन्तपदं स्ववाच्यस्य कुन्तस्यानुद्रवणक्रियान्वयार्थे कुन्तवत्सु पुरुषेषु वर्तते। अत्र कुन्तस्यापि पुरुषसाहित्येन क्रियान्वयादजहल्लक्षणा। अत्र च कुन्तबाहुल्यप्रतीतिः फलम्। तया च हन्तृत्वं व्यज्यते। यथा वा च्छत्त्रिणो द्रवन्तीत्यत्र च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसमुदायकर्तृकं गमनमेव तात्पर्यविषयीभूतम्। तत्र च्छत्त्रिमात्रस्यनान्वय इति स्ववाच्यच्छत्त्र्यन्वयमिद्ध्यर्थे छत्त्रिपदं छत्त्र्यच्छत्त्रिसमुदाये वर्तते। अत्र च च्छत्रिणामप्यच्छत्रिमाहित्येनान्वयादजहल्लक्षणा। छत्रिबाहुल्यप्रतीतिः फलम्। इयमेव स्वार्थमुपादायान्यल्लक्षयतीत्युपादानलक्षणेत्युच्यते। अत्रापि कुन्तच्छत्त्रिपदाभ्यां कुन्तत्वेन च्छत्रित्वेन च लक्ष्यप्रतीतिरित्येकं मतम्, कुन्ता इत्यत्र कुन्तकुन्तिसाधारणेन कुन्तसंयोगित्वेन तदुभयोपस्थितिः छत्रिण इत्यत्रैकसार्थगन्तृत्वेनोभयोपस्थितिरित्यपरं मनमिति ध्येयम्। इयं च अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमा:' इत्यादिसमासोक्तेर्बीजम्। केचित्तु— 'गामालभेत' इत्यादौ गवादिपदं स्ववाच्याया जातेः श्रुतिचोदितालम्भनाद्यन्वयसिद्धये स्ववाच्यजातिविशिष्टां व्यक्तिं लक्षयति न त्वभिधत्ते, 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायात्। ततश्च तत्र स्ववाच्यमुपादाय व्यक्तिलक्षणादुपादानलक्षणा— इत्याहुः। तदयुक्तम्। न हीयं फललक्षणा, अनादित्वेन प्रयोजनाकल्पनात्। न च तर्हि रूढिलक्षणास्त्विति वाच्यम्। न हि रूढिलक्षणायामुपादानलक्षणाख्यो भेदोऽस्ति। किं च यत्र निर्वचनानुपपत्तिरेव बाधस्तत्र रूढिलक्षणा, कुशलादिपदे तथा दर्शनात्। न च गोशब्दस्य व्यक्तौ निर्वचनानुपपत्तिरस्ति, 'गच्छतीति गौः' इति निर्वचनस्य व्यक्तौ सत्त्वात्। किं बहुना? अनन्यलभ्य एव शब्दार्थः। व्यक्तिस्त्वविनाभावाज्जात्यानुमातुं शक्यत इति न तत्र लक्षणा युक्ता। न च व्यक्तेरनुमेयत्वे शाब्दबोधविषयत्वं न स्वादिति वाच्यम, अर्थाध्याहारस्थलवददोषात्। न चैवमपि व्यक्तेर्गोपदप्रकृत्यर्थत्वाभावेन तत्र प्रत्ययार्थकर्मत्वानन्वयापत्तिः; अत एव 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्रापि गङ्गापदशक्यस्य प्रवाहस्य स्वसंबन्धितीरोपस्थापकत्वसंभवेऽपि प्रत्ययार्थभूताधारत्वान्वयार्थमेव तत्रापि लक्षणास्वीकार इति वाच्यम्; तत्र तथात्वेऽपि प्रकृते जातेर्व्यक्त्यवच्छेदकतयालम्भान्वययोग्यत्वाज्जातावेव कर्मत्वान्वयसंभवेन व्यक्तौ लक्षणाया अकल्प्यत्वात्। अत एव क्रियाकारकयोरविनाभावादन्यतरप्रतीतावन्यतरानुमितिसंभवात्क्रियतामित्यत्र न कर्ता लक्ष्यते। तथा, कुर्वित्यत्र यत्किचित्कर्म, प्रविशेत्यत्र गृहम्, पिण्डीमित्यत्र भक्षयेति क्रिया च न लक्ष्यते। ननु— एवमपि 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यत्र भो-जनाभावसहितं पीनत्वमनुपपद्यमानं रात्रिभोजनं लक्षयतु, रात्रिभोजनस्य पीनत्वेन सामानाधिकरण्यरूपस्रंबन्धसत्त्वाद्रात्रिभोजनमात्रादेवायं पीन इति पुरुषवैशिष्ट्यप्रतीतिरूपफलसत्त्वाञ्च लक्षणासामग्र्या अविकलत्वात्— इति चेन्न; 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यत्र श्रुत: शब्द एवानुपपद्यमानो योग्यताघटकतया 'रात्रौ भुङ्क्ते' इत्याभिप्रायिकं शब्दं कल्पयति। यद्वा दिवाभोजनाभावेऽपि प्रतीतं पीनत्वमनुपपद्यमानं रात्रिभोजनं कल्पयतीति तत्राप्यन्यथासिद्धत्वाद्वात्रिभोजनं न लक्ष्यमित्याहुः॥ इयं चाजहल्लक्षणा जहल्लक्षणावच्छुद्धैव, सादृश्यमूलकत्वाभावात्। अस्यामपि लक्ष्यस्य वाच्यस्य च न भेदेन प्रतीतिः, प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनालाभप्रसङ्गादित्यप्याहुः॥२८॥ अथ जहदजहल्लक्षणां निरूपयति— स्वार्थैकदेशे वृत्तौ तु जहत्यजहती मता। पुष्पितं वनमालोक्य पथिकाः पुङ्खिताधयः॥ यत्र समुदायवाचिनः शब्दस्य स्वार्थैकदेशे वृत्तिस्तत्र जहदजहल्लक्षणा।। यथा पुष्पितं वनमित्यत्र वनपदस्य स्वार्थैकदेशपरित्यागेन तदेकदेशे वृत्तिः। पुष्पितभूयस्त्वद्योतनं फलम्॥२९॥ सारोपामाह— सारोपा तत्र यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा॥ यत्र विषथ्यारोप्यमाणश्चन्द्रादिर्विषय आरोपविषयो मुखादिश्च मिथोऽनपह्नुतभेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते तत्र सारोपा॥३०॥ सारोपां विभजते— सारोपा द्विविधा ज्ञेया गौणी शुद्धेति भेदतः॥ स्फुटम्॥३१॥ सादृश्यात्मकमंबन्धरूपा सा गौण्युदीर्यते। शुद्धा तदन्यसंबन्धरूपा सा तु निगद्यते। मुखेन्दुर्नयनानन्दस्तन्ब्या विजयतेतराम्॥ सादृश्यात्मकसंबन्धरूपा सारोपा गौणसारोपा। यथा मुखेन्दुरित्यत्र विषयिविषयवाचकयोरिन्दुमुखपदयोः सामानाधिकरण्यनिर्देशात्सारोपा।इन्दुशब्दस्य मुखे हृदयंगमत्वादिसादृश्येन वृत्तेर्गौणमारोपा। ताद्रूप्यप्रतीति: प्रयोजनम्। नयनानन्द इत्यत्र तु नयनानन्दकारणे मुखेन्दौ सादृश्यान्येन हेतुहेतुमद्भावसंबन्धेन नयनानन्दपदस्य वृत्तेः शुद्धसारोपा। ताद्रूप्यप्रतीतिः प्रयोजनम्। एवम् 'मुखं चन्द्रः' इति व्यासेऽपि गौणसारोपा। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया चान्यवैलक्षण्येन कार्यकारित्वं च फलम्। यद्यप्यत्र 'गङ्गायां घोषः' इत्यादाविव जहल्लक्षणैवेति न ततो भेदेन कथनं युक्तम्, तथापि विषयिविषयवाचकपदोपादानकृतवैलक्षण्यात्ताद्रूप्यप्रतीतिरुपफलभेदाच्च भेदेन कथनम्। 'मुखं चन्द्र: 'इत्यत्र चन्द्रशब्दो लक्षणया चन्द्रत्वसहचारिणं हृदयंगमत्वादिधर्मं लक्षणया प्रतिपादयति। ततश्च तं निमित्तीकृत्य मुखमभिधत्ते न तु मुखमपि लक्षयतीति केचित्। तदयुक्तम्। वाच्यवृत्तेरेव प्रवृत्तिनिमित्तत्वाच्चन्द्रत्वसहचारिधर्मस्य च वाच्यवृत्तित्वाभावात्तं निमित्तीकृत्य चन्द्रशब्देन मुखमभिधातुं न युक्तम्। चन्द्रशब्दस्य मुखेऽपि शक्तिकल्पनं चायुक्तम्। तस्माच्चन्द्रत्वसहचारिगुणाभेदेन मुखगतगुणा एव 'चन्द्रशब्देन लक्ष्यन्ते। तैश्च गुणैर्मुखमाक्षिप्यते न तु मुखमपि लक्ष्यत इत्यपरे। मुखस्य चन्द्रपदाप्रतिपाद्यत्वे शाब्दं सामानाधिकरण्यं न स्यात्; अतश्चन्द्रशब्दः स्वार्थभूतचन्द्रमुखोभयानुगतं धर्मं लक्षयित्वा तन्मुखेन मुखमपि लक्षणया प्रतिपादयतीत्यन्ये। तदुक्तम्— 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता।' इति। अत्राभिधेयशब्दो वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुक्तोपस्थितिविषयपरः। तेन यत्र यौगिकस्यैव लक्षकत्वं न तत्रा- व्याप्तिः। अविनाभावश्च संबन्धमात्रं न तु नियतसंबन्ध:। तथा सति 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इत्यत्र लक्षणा न स्थात्। न च क्रोशनकाले मञ्चपुरुषयोरप्यविनाभावोऽस्तीति वाच्यम्, अविनाभावेनैव तदनुमितिसंभवेन लक्षणावैयर्थ्यात्। किं चाविनाभावस्यैव लक्षणाबीजत्वे, 'घटमुच्चारय' इत्यत्र घटपदस्य स्वरूपपरत्वं लक्षणयेत्यविवादम, तत्र शब्दस्यार्थेन समं दैशिकस्य कालिकस्य वाविनाभावस्यासंभवाल्लक्षणा न स्यात्। प्रतीतिरिति प्राचीनमतेन। नव्यमते तु प्रतीयतेऽनेनेति प्रतीतिपदं करणव्युत्पन्नमिति ध्येयम्। लक्ष्यमाणगुणयोगात्तु वृत्तिर्गौणीत्यत्र गौण्यपि लक्षणाभेद इति तात्पर्यमिति ध्येयम्। अत्र च शुद्धसारोपा सादृश्यान्यसंबन्धस्यानेकविधत्वादनेकधा भिद्यते। तत्र 'नयनानन्दो मुखेन्दुः 'इति कार्यकारणभावेन शुद्धसारोपोदाहृता। तादर्थ्यसंबन्धेन यथा—इन्द्रार्थासु स्थूणासु 'इन्द्रा: स्थूणा:' इति। अत्र ताद्रूष्यप्रतीतिस्तया चेष्टार्थदायित्वधीश्च प्रयोजनम्। स्वस्वामिभावसंबन्धेन यथा—राजकीये पुरुषे 'राजायं पुरुष: 'इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया चालङ्कनीयशासनत्वधीश्च प्रयोजनम्। तत्कर्मकारित्वसंबन्धेन यथा— 'तक्षायं ब्राह्मण:' इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया च सामर्थ्यातिशयधीश्च प्रयोजनम्। अवयवावयविभावसंबन्धेन यथा—हस्तावयवेऽग्रमात्रे 'अग्रहस्तः' इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया च कौशलातिशयधीश्च प्रयोजनम्। अत्र च समुदायवाचिनो हस्तशब्दस्य स्वार्थैकदेशवृत्तितया जहदजहल्लक्षणात्वेऽपि फलादिभेदाद्भेदेन कथनमिति ध्येयम्। अत्र वृत्तिवार्तिककृतः— यथा हि 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्र गङ्गापदं स्वशक्यसंवन्धिनि तीरे प्रवर्तमानं तीरत्वप्रकारिकामेव प्रतीतिं जनयति, तथा 'मुखेन्दु:' इत्यत्रापीन्दुपदं मुखेन्दूभयानुगतं कान्तिमत्त्वादिसाधारणधर्मे लक्षयित्वा तन्मुखेन मुखे वर्तमानं मुखत्वप्रकारिकामेव धियं किं जनयत्याहोस्विदुभयसाधारणकान्तिमत्त्वप्रकारिकाम्? नाद्यः, तथा सति मुखपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः। न द्वितीयः, तथा हि 'मुखेन्दु:' इत्यनेन कान्तिमन्मुखमिति प्रतीतिः स्यात् तथा च 'कान्तिमान्मुखचन्द्र:' इति प्रयोगो न स्यात्, चन्द्रपदस्य कान्तिमत्पदेन पौनरुक्त्यात्। न च चन्द्रसादृश्यमात्रं लक्षयित्वा तद्वति मुखे प्रवर्तते ततश्च चन्द्रसदृशं मुखमिति मुखेन्दुपदेन प्रतीतिर्भवति 'चन्द्रसद्दशो मुखचन्द्र:' इति तु न प्रयोग इति वाच्यम्; तथा सति सादृश्यस्यापि शब्दोपात्ततयोपमात्वापत्त्या तत्र रूपकव्यवहारविरोधात्। न हि सादृश्यस्य वाच्यत्व एवोपमा, 'चन्द्रसुहृन्मुखम् ' इत्यादौ सुहृदादिपदेन तल्लक्षणायामप्युपमासंप्रतिपत्तेः। अपि च 'पदाम्बुजम्' इत्यत्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यम्बुजमिव पदमिति पूर्वपदार्थप्राधान्येन व्याघ्रादिसमासेनोपमायाः, मयूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्येन पदमेवाम्बुजमिति रूपकस्य च संभवेन सर्वत्रानवधारणे प्राप्ते; 'मञ्जु शिञ्जानमञ्जीरं पातु गौर्या: पदाम्बुजम्' इति यत्र पदे संभवन्नूपुरादिकं निबध्यते तत्र पूर्वपदार्थप्राधान्येनोपमा, यत्र पुनः 'उत्तंसितं विरिञ्चाद्यैः' इति पद्मसाध्यमुत्तंसनादिकं निबध्यते तत्रोत्तरपदार्थप्राधान्येन रूपकमित्यालंकारिकव्यवस्था भज्येत। पदाम्बुजमित्यत्राम्बुजसादृश्यमानस्य प्रतीतौ तस्योत्तंसनानुगुणत्वाभावेन उत्तंसितं विरिञ्चाद्यैः' इत्यत्राप्युत्तरपदार्थप्राधान्यव्यवस्थापकाभावेन रूपकनिर्णायकाभावात्। किं च 'विद्वन्मानसहंसस्त्वं विजयस्व विशांपत्ते' इत्यत्र श्लिष्टपरम्परितरूपके हंसपदस्य राजनि प्रसिद्धसादृश्याभावाल्लक्षणा न स्यात्। न च विदुषां मानसं हृदयमेव मानसाख्यं सर इत्यभेदाध्यवसायलभ्यमानसवास्वित्वरूपसाधारणधर्मनिबन्धनं सादृश्यं तत्राप्यस्त्विति वाच्यम्, तत्र सादृश्यलम्भकस्य श्लेषस्य रूपकोत्थाप्यतया लक्षणोदयात्प्राक्तस्य बुद्धिपथामारोहात्। न च श्लेषस्यैव प्राथम्यं किं न स्यादिति वाच्यम्, रूपकं विना कवेरर्थद्वयविवक्षायामिह गमकाभावेन श्लेषानिर्वृत्तेरभिधायाः प्रकरण-नियम्यत्वेन रूपकात्प्रागप्राकरणिकस्य सरसो मानसपदेनानुपस्थित्यवश्यंभावाच्च। किं बहुना! 'मुखं चन्द्र:' 'राजाहंस:' इत्यादौ सर्वत्रैव लक्षणैव नाङ्गीकर्तव्या। मुखादिगतचन्द्रादिताद्रूप्यस्य सामानाधिकरण्यबलेन वाक्यार्थविधयैव प्रतीत्युपपत्त्या लक्षणाफलस्यान्यथापि सिद्धेर्लक्षणावैयर्थ्यात्— 'इत्याहु:। तच्चिन्त्यम्। चन्द्रादिपदं सादृश्यसामान्यमेव पुरस्कृत्य मुखादौ प्रवर्तते। न चैवं सादृश्यस्यापि प्रतिपाद्यत्व उपमा स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्, उपमानवाचकपदादन्येन पदेन सादृश्यप्रतिपादन एवोपमाङ्गीकारात्। 'पद्माक्षी' इत्यादिलुप्तोपमायामपि यथा 'दधि पश्य' इत्यत्र लुप्ताया विभक्तेरेव कर्मत्वप्रत्यायकता तथा समासशास्त्रवशेन लुप्तस्येवादेरेव सादृश्यप्रत्यायकत्वमिति नोपमानवाचकपद्मादिपदात्सादृश्यप्रतीतिः। न च यत्किंचिद्वैपम्यमात्रेणालंकारान्तरत्वोक्तिरयुक्तेति वाच्यम्, प्रकृताप्रकृतयोरेकधर्मान्वये दीपकं प्रकृतयोरेव तदन्वये तुल्ययोगितेत्यङ्गीकारेण यत्किंचिद्वैषम्यमात्रेणाप्यलंकारान्तरत्वाविरोधात्। किं च यथा चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्र:' इत्यत्र तृतीयसदृशव्यवच्छेदरूपफलभेदानुरोधेनोपमाप्रतीपद्वयसंसृष्ट्यतिरेकेणोपमेयोपमा पृथगङ्गीक्रियते तथात्रापि मुख्यप्रयोगलभ्येऽर्थे लाक्षणिकप्रयोगवैयर्थ्यपरिहाराय सादृश्यलक्षणया ताद्रूप्यप्रतिप-त्तिरूपफलभेदसत्त्वादपि नालंकारान्तरत्वविरोधः। यदत्युक्तमेवं सति 'पदाम्बुजम्' इत्यत्रोत्तंसनानुरोधेन रूपकव्यवस्था भज्येतेति, तदपि न; तत्रापि सादृश्यलक्षणया ताद्रूप्यप्रतीत्योत्तंसनरूपकार्योपपत्तेरुत्तंसनरूपकार्यबलेन रूपकव्यवस्थोपपत्तेः। यदप्युक्तम् 'विद्वन्मानसहंसस्त्वम्—' इत्यत्र प्रसिद्धसादृश्याभावाल्लक्षणया सहृदयस्य प्रथमं सादृश्यप्रतीतिर्न स्यादिति, तदपि न युक्तम्। न हि प्रसिद्धसादृश्यमत्र लक्ष्यमित्युक्तम्, किं तु सादृश्यमात्रम्। ततश्च तत्रापि सामानाधिकरण्यबलाद्वक्तुराप्तत्वनिश्चयवान्सहृदयः सादृश्यविवक्षयैव राजनि हंसपदं प्रयुक्तमिति प्रथमं निश्चिनोति। पश्चात्किं तत्सादृश्यमिति गवेषमाणः श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायलभ्यमानसवासित्वनिबन्धनं तत्सादृश्यमिति निश्चिनोतीति किमनुपपन्नम्! यदप्युक्तं लक्षणां विनैव सामानाधिकरण्यबलेन ताद्रूप्यप्रतीतिसंभवाल्लक्षणावैयर्थ्यमिति, तदपि न, चन्द्रादिसादृश्ये वक्तृतात्पर्ये सति तत्प्रकारकप्रतीत्यर्थं लक्षणावश्यंभावात्। वस्तुतस्तु, 'मुखं चन्द्र:' इत्यत्र चन्द्रताद्रूप्यप्रतीतिर्मुख इति सर्वानुभवसिद्धम्। तसश्च चन्द्रपदस्य चन्द्रताद्रूप्य एव लक्षणा। सादृश्यप्रतीतिः फलम्। अत एव रूपकादिषूपमा व्यङ्ग्येति सांप्रदायिका:। निरतिशयसौन्दर्यवत्त्वं वा व्यङ्ग्यम्। न च चन्द्रताद्रूप्यस्य मुखगतत्वाभावेन तत्कथं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य चन्द्रपदस्य मुखे प्रवृत्तिरन्यधर्मस्यान्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगादिति वाच्यम्, सत्यम्, लक्षणया चन्द्रपदेन चन्द्रताद्रूप्ये प्रतिपादिते शाब्दसामानाधिकरण्यबलान्मुखे चन्द्रताद्रूप्यप्रतीत्यविरोधात्। न चैवं लक्षणां विनैव वाक्यार्थविधया समभिव्याहारात्ताद्रूप्यप्रतीतिरस्त्विति वाच्यम्, तत्प्रकारकप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वेन लक्षणां विना तदनिर्वाहात्; किं च 'नीलमुत्पलम्' इत्यादाविव शाब्दसामानाधिकरण्येनाभेदस्य वाक्यार्थविधया सिद्धावपि ताद्रूप्यस्य तथात्वायोगात्। तदेव च विषयिविषयवाचकपदसामानाधिकरण्यस्थले सर्वत्र विवक्षितम्, अन्यथा प्रदद्वयवैयर्थ्यादभेदप्रतीतेरतिशयोक्ताविव चन्द्रादिविषयिवाचकपदोपादानादेव सिद्धेर्विषयवाचकमुखादिपदानर्थक्यात्। न च 'साक्षाच्चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यत्र विषयविषयिवाचकपदद्वयोपादानेऽप्येवकारसाक्षात्पदाभ्यां चन्द्राभेदप्रतीतिरविकलेति वाच्यम्, तादृशस्थले तथात्वेऽप्युत्सर्गत: पदद्वयोपादाने ताद्रूप्यप्रतीतेरेवानुभविकत्वादिति ध्येयम्।।३२॥ अथ साध्यवसानामाह— निगीर्य विषयं यत्र विषय्येव निबध्यते। तत्र साध्यवसानास्याद्गौणी शुद्धेति सा द्विधा॥ सरोजकाहलीरम्भासैकताकाशभूधरैः। शङ्खेन्दुतिमिरैः सृष्टा वल्ली कामिजनोत्सवः॥ यत्रारोपविषयं मुखादिकं निगीर्यात्मपरिशेषीकृत्य स्थितो विषय्यारोप्यमाणश्चन्द्रादिरेव निबध्यते तत्र साध्यवसाना। अध्यवसानमेकांश उत्कटं ज्ञानम्। ज्ञानस्योत्कटत्वं च तत्कोटिसहचरितानेकधर्मवद्धर्मिविषयकत्वादिकम्॥ सा च साध्यवसाना सादृश्यतदन्यसंबन्धमूलतया गौणी शुद्धेति द्विविधा। यथा 'सरोजकाहली—' इत्यत्र गौणी, अत्र पदजङ्घादिप्रतीत्यर्थं सादृश्यं पुरस्कृत्य विषयिपदमात्नोपादानात्। अत्र चाभेदधीस्तया च लावण्यातिशयधीश्च फलम्। कामिजनोत्सव इत्यत्र सादृश्यान्यकार्यकारणभावसंबन्धं पुरस्कृत्य विषयिपदमात्रोपादानेन शुद्धसाध्यवसाना। अत्राप्यभेदधीस्तया चाव्यभिचारेण तत्कार्यकारित्वधीश्च फलम् क्वचित्ताद्रूप्यधीरपि फलम्, 'अनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरण:' इत्यत्र शीतकिरण इति विषयिवाचकपदमात्रोपादानेऽपि 'गलितहरिणः' इति प्रसिद्धचन्द्राव्द्यतिरेकप्रतीत्या ताद्रूप्यमात्रप्रतीतेरिति ध्येयम्। इयं चातिशयोक्तेर्बीजम्। यद्यपीयमपि जहल्लक्षणैव, तथापि विषयिवाचकपदमात्रोपादानकृतवैलक्षण्यात्सादृश्यमूलतयाभे-दप्रतीतिरूपफलभेदाच्च पृथगुपात्ता। इयं चाजहल्लक्षणापि संभवति; यथा चन्द्रमुखोभयविषये 'चन्द्रौ पश्य’ इति प्रयोगे। वृत्तिवार्त्तिककृतस्तु— मुख्यार्थसादृश्येन लक्षणा हि गौणी। न च तत्रैव तत्सादृश्यमस्ति येन मुख्येऽपि गौणी वृत्तिः स्यात्। शुद्धा त्वजहल्लक्षणा विशेषणवाचिनो विशिष्टे संभवति, विशिष्टविशेषणयोरेकदेश्येकदेशरूपसंबन्धस्वत्त्वात्। तस्मात् 'चन्द्रौ पश्य' इत्यत्राभिधालक्षणाभ्यामेवार्थद्वयप्रतीति: 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यत्रेव वृत्तिद्वयविरोधस्यादोषत्वात्। अतो न गौण्यामजहल्लक्षणा— इत्याहु:। तच्चिन्त्यम्। 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादावपि कुन्तांशस्य शक्त्यैवोपस्थितिसंभवात्तत्र न लक्षणा कल्प्या। किं तु पुरुषांश एव तत्कल्पना। तत्राजहल्लक्षणाव्यवहारस्तु शक्तेरप्यन्वयप्रतियोग्युपस्थापनार्थमत्यागादेव। ततश्च चन्द्रौ पश्य' इत्यत्रापि शक्त्यत्यागेन सादृश्यसंबन्धेन मुखे लक्षणाकल्पनादजहल्लक्षणा गौणसाध्यवसानाप्यङ्गीकार्येति दिक्। इदमत्रावधातव्यम्— लक्षणास्थले लक्षकपदेन लक्षकपदवाच्यतावच्छेदकप्रकारेण लक्ष्यप्रतीतिरिति मते— 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां कुन्तकुन्तिनोः कुन्तत्वेन रूपेण प्रतीतिः, 'गङ्गायां घोष:' इत्यादिजहल्लक्षणायां तीरादेर्गङ्गात्वादिनैव प्रतीतिः। तथा 'मुखं चन्द्रः' 'इन्द्राः स्थूणा:' इत्यादि-सारोपायां चन्द्रत्वादिना मुखादिप्रतीतिः तथा 'चन्द्र:' 'इन्द्रा:' इत्यादिसाध्यवसानायामपि मुखादेश्चन्द्रत्वादिनैव प्रतीति:। अजहल्लक्षणाजहल्लक्षणयोर्वाच्यस्य कार्यान्वयानन्वयाभ्यां भेदः। सारोपायां विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादानाद्भेदः। साध्यवसानायां विषयनिगरणाद्भेदः। विषयनिगरणं च विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादाने यत्र विषयस्य विषयित्वेन प्रतीतिस्तत्र विषयस्य विषयिणात्ममात्रपरिशेषीकरणम्। इदं च विषयनिगरणम् गङ्गायाम्— इत्यत्र नास्त्येव, तत्र 'गङ्गातीरे—' इति विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादाने तीरस्य गङ्गात्वेनैन प्रतीत्यभावात्। मतान्तरे तु— 'कुन्ता: प्रविशन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां कुन्तकुन्तिनोः कुन्तसंयोगाश्रयत्वेन साधारणरूपेण प्रतीति:। 'गङ्गायाम्—' इति जहल्लक्षणायां तीरस्य तीरत्वेनैव प्रतीतिः॥ गौणसारोपसाध्यवसानयोश्चन्द्रादिसदृशत्वेन मुखादेः शुद्धमारोपसाध्यवसानयोस्तादर्थ्यादिना प्रतीतिरित्येकं मतम्। सारोपायां चन्द्रादिताद्रूप्येण मुखादिप्रतीतिः साध्यवसानायां चन्द्राद्यभेदेन मुखादिप्रतीतिरित्यपरं मतम्। भेदस्तु पूर्ववदूह्य इति दिक्॥३३॥ उपसंहरति— एवं निरूपिते रूढिलक्षणाफललक्षणे॥ स्फुटम्॥३४॥ प्रकारान्तरेण फललक्षणाया भेदं वक्तुमर्थसिद्धमर्थं कथयति— तत्राद्या व्यङ्ग्यरहिता सव्यङ्ग्या फललक्षणा॥ तत्राद्या रूढिलक्षणा व्यङ्ग्यरहिता। फललक्षणा तु प्रयोजनस्य व्यञ्जनैकगम्यत्वनियमेन व्यङ्ग्यसहितैव। ततश्च रूढिलक्षणाफललक्षणाभ्यामन्या लक्षणा न विधेया, नेयार्थत्वरूपदोषापातादित्यवधेयम्॥३५॥ अर्थसिद्धार्थकथनफलमाह— तच्च व्यङ्ग्यं क्वचिद्गूढमगूढं च क्वचिद्भवेत्। विकासिहासा निर्यान्ति चुम्बत्यैन्द्रीमिने स्त्रियः॥ तथा च सप्तविधापि फललक्षणा गूढव्यङ्ग्यागूढव्यङ्ग्यभेदेन प्रत्येकं द्विविधा सती चतुर्दशधा भिद्यत इति ध्येयम्। अत्र गूढत्वं सहृदयैकवेद्यत्वम्, न तु सहृदयैरपि दुःखेन प्रतीयमानत्वम्, तथा सति वक्ष्यमाणास्फुटत्वलक्षणगुणीभूतव्यङ्ग्यरूपतया लक्षणामूलप्रधानव्यङ्ग्यध्वनिभेदाभावापत्तेः। अगूढत्वं च सहृदयासहृदयोभयवेद्यत्वम्। अगूढव्यङ्ग्यं च वक्ष्यमाणगुणीभूतव्यङ्ग्यान्तर्गतमेवेति ध्येयम्। तत्र गूढं यथा विकासिहासा इति। अत्र विकास: पुष्पधर्म:। स चान्तरभागद्योतकत्वसादृश्येन स्मिते समारोप्यते। सौरभवत्त्वादि व्यङ्ग्यम्। तच्च सहृदयैकवेद्यमिति गूढम्। अगूढं यथा चुम्बत्यैन्द्रीमिति। चुम्बनपदं मिथुनयो: कपोलादिस्थले वक्रसंयोगवाचकमित्यत्यन्ततिरम्कृतवाच्यतया संबन्धमात्रं लक्षयत्प्रत्यूषस्य तादात्विकतां व्यञ्जयति। अत्र च व्यङ्ग्यं सहृदयासहृदयवेद्यमित्यगूढम्। गूढं यथा वा— 'मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षणं समुच्चलितविश्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः। उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोद्धुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते॥— अत्र विकास: पुष्पधर्मः। स चान्तरभागद्योतकत्वादिसादृश्येन स्मिते समारोप्यते सौरभवत्त्वादि व्यङ्ग्यम्। वशितो वशीकृतो वक्रिमा येन प्रेक्षणेन तद्वशितवक्रिमा। अत्र वशितत्वं चेतनगतम्। तदचेतने वक्रिम्ण्यधीनत्वसादृश्येन समारोप्यते। तेन च न सार्वत्रिको लोचनस्य वक्रिमा किं स्वभिमतपुरुषविषय एवेत्युचितंपुरुषानुरागो व्यङ्ग्यः समुच्चलनं मूर्तधर्मः स चातिशयितत्वसादृश्येन विभ्रमेषु समारोप्यते। विभ्रमाणामयत्नसाध्यत्वं व्यङ्ग्यम्। संस्था यथावस्थितविषयप्रकाशीकरणम्। तदपासनं चेतनधर्मः। स चोचितविषयत्वसादृश्येन मतौ समारोप्यते। गुरुजनादिसमीपे भावगोपनं व्यङ्ग्यम्। मुकुलनमपि पुष्पधर्मः। स चोज्जृम्भणौन्मुख्यलक्षणसादृश्येन स्तनयोः समारोप्यते। परिरम्भणयोग्यत्वं व्यङ्ग्यम्। असंबन्धेनोद्धुरस्वं देहधर्मः, न तु तदवयवस्य जघनमात्रस्य। स च मांसलत्वसादृश्येन जघने समारोप्यते। तेनोपभोगयोग्यवयस्कत्वं व्यङ्ग्यम्। अंसबन्धवदुद्धुरं मांसलमिति तत्रोपमैव न समारोप इत्यपि केचित्। उद्गमो मूर्तधर्मः। स चोद्भूतत्वसादृश्येन तरुणिस्नि समारोप्यते। विभक्तावयवकत्वं व्यङ्ग्यम्। तेन च सौन्दर्यातिशय:। मोदत इति चेतनधर्मःI स च तरुणिमोद्गमे समुल्लसितत्वसादृश्येन समारोप्यते। तरुणिम्नः परा काष्ठा व्यङ्ग्या। तदेतत्सर्वे सहृदयैकवेद्यमिति गूढम्॥ अगूढं यथा वा— "स्त्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम्। उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि।।" —इयं च नायिकायाः शिक्षाग्रहणसामर्थ्ये कथमिति राज्ञा पृष्टस्य नायिकामध्यापयतो नाट्याचार्यस्योक्तिः। जडा अपि स्त्रीणामुपदेशं विनापि तत्परिचयादेव विदग्धचरितानामभिज्ञा भवन्ति। अस्त्वेवम् स्त्रीणां विदग्धचरिताभिज्ञता तु कुत इत्याकाङ्क्षायामुक्तमुपदिशतीति। स्त्रीणां तु तारुण्यदर्प एव विलासानुपदिशतीति। अत्रोपदेशो नामाज्ञातज्ञापक आचर्योच्चार्यमाणः शब्दविशेषः। स च सामान्यविशेषभावसंबन्धेनाज्ञातज्ञापकमात्रे वर्तते। अनायासेन नायिकाया: शिक्षाग्रहणं व्यङ्ग्यम्। तच्च व्यङ्ग्यमभिधेयवत्स्फुटमित्यगूढम्। इदं च गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव। गूढव्यङ्ग्यं तूत्तमं काव्यमिति ध्येयम्॥३६॥ पूर्वोक्तरीत्या बहुविधामपि लक्षणां विवक्षाविशेषेण पुनस्त्रेधा संकलयति— तदव्यङ्ग्या तथा गूढागूढव्यङ्ग्येति सा त्रिधा॥ यतो रूढिलक्षणायां न फलं व्यङ्ग्यं फललक्षणा च गूढव्यङ्ग्यागूढव्यङ्ग्या चेति द्विविधा, तस्मात्सा पूर्वोक्ता लक्षणा सर्वाप्यव्यङ्ग्या गूढव्यङ्ग्यागूढव्यङ्ग्या चेति त्रिधा भवति।।३७।। एवं लक्षणां निरूप्य तद्द्वारा लाक्षणिकं लक्षयति— भवेल्लाक्षणिकः शब्दो लक्षणायाः समाश्रयः॥ यद्यपि वाचकत्वदशायामपि लक्षणासमाश्रयत्वमस्ति, तथापि यदा लक्षणया प्रतिपादकत्वं तदा लाक्षणिकत्वं विवक्षितमिति ध्येयम्॥३८॥ अथ व्यञ्जकं लक्षयितुं व्यञ्जनां संभावयति— फले लाक्षणिकस्यास्य व्यापारो व्यञ्जनोच्यते॥ अस्य लाक्षणिकस्य शब्दस्य फले प्रतिपाद्ये यो व्यापारः स व्यञ्जनेत्युच्यते। इदं च व्यखनाया न लक्षणपरं वचनम्, फलप्रतीत्यनुकूललाक्षणिकशब्दगतव्यापारत्वस्याभिधामूलव्यञ्जनायामर्थगतव्यञ्जनायां चाव्याप्तेः। किं तु वृत्तिद्वयव्यतिरेकेण व्यञ्जनैव नास्तीति वदन्तं प्रति क्वचिद्व्यञ्जनाङ्गीकार्येति तत्सद्भावप्रदर्शनपरम्। यदि व्यञ्जनैव नाङ्गीक्रियेत तदा लाक्षणिकस्थले फलप्रतीतिरेव न स्यात्। अतस्तत्र व्यञ्जना समाश्रयणीयेति भावः॥३९॥ स्यादेवं यदि लक्षणास्थले फलमावश्यकं स्यात्, तदेव मास्तु; फलावश्यंभावेऽप्यनुमानादेव तत्प्रतीतिरस्तु; किं व्यञ्जनयेत्यत आह— यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया॥ न हि 'गङ्गातीरे घोष:' इति वक्तुं प्रतिपादको न आनाति न वा तत्प्रयोगे तीराधारकघोषाधेयकप्रतीतिरेव न भवति। येनैवं स्वायत्तेऽपि शब्दप्रयोगे लाक्षणिकमेव प्रयुङ्क्ते तेन प्रयोजनप्रतिपिपादयिषयैव लाक्षणिकं प्रयुक्त इति लक्षणास्थले फलमवश्यमेषितव्यम्। तत्प्रतीतिश्च शब्दादेव नानुमानात्, व्याप्त्याद्यप्रतिसंधानेऽपि जायमानत्वात्। शब्दस्य च व्यञ्जनां विना तत्र नान्यो व्यापार: समस्तीति व्यञ्जनावश्यमङ्गीकार्या॥४०॥ नन्वेवमपि शब्दादभिधया लक्षणया वा तत्र फलधीरस्त्वित्यत आह— नाभिधा समयाभावाद्धेत्वभावान्न लक्षणा॥ पावनत्वादौ हि प्रयोजने गङ्गादिशब्दानां साक्षादाप्ताभिप्रायविषयत्वाभावात्साक्षात्संकेतितार्थप्रतीत्यनुकूलव्यापारात्माभिधा तत्र न संभवति। नापि तत्र लक्षणा, मुख्यार्थबाधादिरूपलक्षणाहेत्वभावात्॥४१॥ हेत्वभावमेव विशदयति— लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन न। नापि प्रयोजनं तत्र न च शब्दः स्खलद्गतिः॥ लक्षणायां हि मुख्यार्थबाधो मुख्येन लक्ष्यस्य संबन्ध: प्रयोजनं च हेतुः। तथा चात्र लक्षणया लक्ष्यप्रतीत्यनन्तरं पुनश्च लक्षणया फलप्रतीतिरभिमता, किं वा लक्ष्यफलयोर्युगपदेव लक्षणया प्रतीति:। नाद्यः। तदा हि लक्ष्यतट-प्रतीत्यनन्तरं फले प्रवर्तमाना लक्षणा तटं बाधादेव प्रवर्तत इति वाच्यम्; पूर्वप्रतीतेऽर्थे बाधं बिना लक्षणाया अप्रवृत्तेः, अन्यथा गङ्गाशब्दस्य स्त्रोतसि बाधाभावेऽपि तीरलक्षणापत्तेः। न च तीरे बाधादेव फले लक्षणास्त्विति वाच्यम्। तथापि मुख्यार्थबाधरूपहेत्वभावान्न फले लक्षणा युक्ता। न च तटमेव मुख्यार्थोऽस्त्विति वाच्यम्, तस्य लक्ष्यत्वेन मुख्यत्वाभावात्। इत्याशयेनोक्तम्— लक्ष्यं न मुख्यमिति। ननु मुख्यार्थबाधो न लक्षणाहेतुः किं तु ज्ञाप्यबाध एवेत्यत उक्तम्— नाप्यत्र बाध इति। ननु न बाधो लक्षणाबीजं किं तु तात्पर्यानुपपत्तिरेवेत्यत उक्तम्— योगः फलेन नेति। पावनत्वादयो हि स्रोतःसंबन्धिन एव न तीरसंबन्धिन इति ज्ञाप्यार्थसंबन्धाभावाच्च न फले लक्षणा। ननु साक्षात्संबन्धाभावेऽपि तीरेण पावनत्वादेः स्रोतोरूपैकार्थसंबन्धित्वात्मकः परस्परासंबन्धोऽस्तीत्यत उक्तम्— नापि प्रयोजनं तत्रेति। तत्र फले लक्ष्ये सति प्रयोजनान्तरं वाच्यम्। न च तदस्ति। किं च गङ्गाशब्दो लक्षणया तटं प्रतिपाद्य पुनश्च लक्षणया फलमपि प्रतिपादयितुं न समर्थो यतः शब्दो हि लोके न स्खलद्गतिर्विरम्य व्यापारवान्न भवतीत्यर्थः। यद्वा, ननु लक्षणास्थले फलप्रतीतिरेव नास्ति येन तदर्थं व्यञ्जना समाश्रयणीया स्यादित्यत उक्तम्— न च शब्दः स्खलद्गतिरिति। अत्र तत्रेति पदं काकाक्षिन्यायेन संबध्यते। तथा च तत्र फले शब्दो लाक्षणिकः शब्दः स्खलद्गतिः प्रतिहतबोधनशक्तिश्च न भवति। ततो न फलप्रतीत्यपलापः कर्तुं शक्यत इति भावः॥४२॥ ननु यदुक्तं नापि प्रयोजनं तत्रेति तदयुक्तं प्रयोजनान्तरकल्पनसंभवादित्यत आह— फलान्तरस्य तत्रापि कल्प्यत्वे त्वनवस्थितिः॥ तत्रापि प्रयोजनस्य लक्ष्यत्वपक्षेऽपि यदि प्रयोजनान्तरं कल्प्यते, तर्हि किं तत्फलान्तरं व्यञ्जनागम्यं लक्षणागम्यं वा? आद्येऽस्मदिष्टसिद्धिः। द्वितीये तस्यापि फलस्य लक्ष्यत्वे फलान्तरं कल्प्यम्। एवं तस्य तस्यापीत्यनवस्था॥४३॥ ननु— अस्तु तर्हि लक्ष्यसमकालमेव विशिष्टलक्षणया प्रतीतिरिति द्वितीयः पक्षः। न च प्रयोजनविशिष्टतया तटादिलक्षणायामपि प्रयोजनान्तरेण भाव्यमिति वाच्यम्, 'गङ्गायास्तटे घोषः' इति मुख्यात्प्रयोगात् 'गङ्गायां घोषः' इति लाक्षणिकप्रयोगस्य पावनत्वादिविशिष्टतीरप्रतीतिरेव फलमिति न फलान्तरकल्पनादोष इति विशिष्टलक्षणैवास्तु इत्यत आह— प्रयोजनविशिष्टस्य लक्षणा तु न युज्यते। ज्ञानस्य विषयादन्यदतो वाच्यं प्रयोजनम्॥ 'अयं घटः' इत्यादिप्रत्यक्षज्ञानस्य हि विषयभूताद्घटादेरन्यदेव ज्ञातताख्यं घटादिविषयगतं प्राकट्यं फलमिति भाट्टैरङ्गीकृतम्। नैयायिकैरपि हानोपादानादिसंवित्तिर्विषयादन्यैव फलमिति स्वीकृतम्।तथा च लाक्षणिकशब्दजन्यज्ञानस्यापि स्वविषयाभिन्नमेव फलं वाच्यम्। तच्च फलविशिष्टलक्षणायां न संभवति, पावनत्वादेरपि शब्दजन्यज्ञानविषयतया तद्भिन्नत्वाभावात्। अतो न फलविशिष्टलक्षणा युक्ता। किं च गङ्गायां घोषान्वयान्यथानुपपत्त्या हि कल्प्यमाना वृत्तिस्तदुपपादकतीरमात्र एव कल्पयितुं युक्ता न फलविशिष्टे। न च तात्पर्यानुपपत्त्या फलविशिष्टे वृत्तिकल्पनमिति वाच्यम्। तथापि लक्षणयाप्यत्र गङ्गापदेन शक्यप्रवाहसंबन्धिपावनत्वादेरेव प्रतीतिः स्यान्न तु तीरगतस्य। स्रोतोगतस्य पावनत्वादेस्तीरगतत्वप्रतीतिश्चात्र फलमिति विशिष्टलक्षणयापि कथं तत्सिद्धिः? अतिरिक्तव्यञ्जनाङ्गीकारे तु धर्मिग्राहकमानेन तस्यास्तथाविधप्रतीतिजनकत्वेनैव सिद्धिरिति न किंचिद्बाधकमिति ध्येयम्। यद्यपि पावनत्वादिप्रतीतिरेव फलं न पावनत्वादिकम्, तथापि फलीभूतप्रतीतिपरिचायकतया पावनत्वादावप्युपचारात्प्रयोजनविशिष्टस्येत्यत्र प्रयोजनत्वो- क्तिः। वस्तुतस्तु पावनत्वादिविशिष्टलक्षणायां पावनत्वादिधीः शाब्दज्ञानान्नातिरिक्तेति न तस्याः फलत्वं युक्तमिति ध्येयम्॥४४॥ उपसंहरति— तस्माल्लक्ष्ये प्रतीते तु पावनत्वादिधीर्मता। अभिधालक्षणाभिन्ना व्यञ्जनैवात्र कारणम्॥ न च गङ्गाशब्दस्य लक्षणया तीरप्रतिपादनेन व्यापारविरामात्कथं व्यञ्जनयापि पुनः पावनत्वादिप्रतीतिजनकतेति वाच्यम्, लक्ष्योपस्थित्यनन्तरं व्यञ्जनया वाक्यैकवाक्यतावत्प्रयोजनमादायान्वयबोधसंभवेन विरामाभावाद्व्यङ्ग्यरूपाभिधेयापर्यवसानेनाकाङ्क्षासत्त्वादित्याहुः॥४५॥ अथाभिधामूलामपि व्यञ्जनां संभावयति— अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम्॥ अनेकार्थस्य हरिरामादिशब्दस्य संयोगाद्यैर्वक्ष्यमाणैर्वाचकत्वेऽन्वयप्रतियोगिस्मारकत्वे नियन्त्रिते नियमिते सति, अर्थान्तरस्मृतिजननप्रतिबन्धेनैकार्थस्मृतिजनकत्वे कृत इति यावत्। अवाच्यार्थस्यार्थान्तरस्य धीहेतुर्या व्यापृतिर्व्यापारः सोऽञ्जनमित्यभिधीयते। अत्रापि यदि व्यञ्जनैव नाङ्गीक्रियेत तदानेकार्थशब्दप्रयोगे शक्तेः प्रकृतमात्रस्मृतौ नियमितत्वादप्रकृतार्थस्मृतिरनुभवसिद्धा न स्यात्। अतस्तदन्यथानुपपत्त्या व्यञ्जना समाश्रयणीयेत्यर्थापत्तिरुपदर्शितेति ग्येयम्॥४६॥ संयोगादीनां नियन्तृत्वं हरिणोक्तमनुवदति— संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः॥ शब्दार्थस्य हरिरामादिनानार्थशब्दार्थस्य सर्वस्याप्यनवच्छेदे सत्यविशेषेण स्मरणे प्रसक्ते सति संयोगादयो विशेषस्मृतावेकमात्रस्मृतौ हेतब इति योजना॥४७॥ अथ संयोगं लक्षयति— संयोगस्तु स्ववाच्यैकनिष्ठार्थान्तरसंगतिः। पुङ्खयत्वधिकां भूतिं शङ्खचक्रधरो हरिः॥ संयोगो नाम स्ववाच्येष्वर्थेष्वेकार्थनिष्ठार्थान्तरसंबन्धः। तेन च संयोगेन क्वचिदभिधा नियम्यते। यथा— शङ्खचक्र-धरो हरिरिति। अत्र शङ्खचक्रसंयोगेन हरिशब्दस्य शक्रादिसाधारणस्य श्रीपतावभिधा नियम्यते॥४८॥ विप्रयोगमाह— विप्रयोगस्तु संयोगाभाव एव निगद्यते। अशङ्खचक्रः स हरिरपिनाको भवो भवान्॥ संयोगाभावरूपेण विप्रयोगेणाभिधा कचिन्नियम्यते। यथा— अशङ्खचक्र इति। अत्र शङ्खचक्रसंयोगाभावेन इरिशब्दस्येन्द्रादि साधारणस्य नारायणेऽभिधा नियम्यते, प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वेनान्यत्र शङ्खादिप्रसक्तेरभावेन प्रतिषेधासंभवात्। एवम्— अपिनाक इति। अत्र पिनाकसंयोगाभावेन भवशब्दस्य संसारसाधारणस्य शंकरेऽभिधा नियम्यते। विप्रयोगो विभाग इत्यपरे॥४९॥ साहचर्ये लक्षयति— साहचर्यं स्ववाच्यैकवस्तुना सहचारिता। वन्दारुजनमन्दारौ वन्देऽहं रामलक्ष्मणौ॥५०॥ स्ववाच्यभूतेषु वस्तुष्वेकेन वस्तुना पदार्थान्तरस्य प्रायशः सहचरितत्वं साहचर्यम्। तेन रामलक्ष्मणावित्यत्र सौमि–त्रिसाहचर्याद्बलभद्रादिसाधारणस्य रामपदस्य दाशरथावभिधा नियम्यते॥५०॥ विरोधितामाह— सहानवस्थितिर्वध्यहन्तृत्वं च विरोधिता। दिनं निशां च संयुध्य रामोऽजैषीद्दशाननम्॥ विरोधिता नाम सहानवस्थितिर्वध्यघातकभावश्च। तत्र दिनं निशामित्यत्र निशापदस्य हरिद्रासाधारणस्य दिनेन सहानवस्थानलक्षणविरोधाद्रात्रावभिधा नियम्यते। रामपदस्य भार्गवादिसाधारणस्य दशाननेन सह वध्यघातकभावलक्षणविरोधाद्दाशरथावभिधा नियम्यते। प्राञ्चस्तु— 'बभूव भीमबकयो रामार्जुनगतिस्तयोः' इति विरोधित्वसाधर्म्योपमायां प्रयुक्ते रामार्जुनगतिरित्यत्र रामार्जुनपदयोर्वध्यघातकभावविरोधेन भार्गवकार्तवीर्ययोरभिधा नियम्यते— इत्याहुः। अत्र वृत्तिवार्त्तिककृतः— भार्गवे रामपदस्याभिधानियमने सति तद्विरोधप्रतिसंधानेनार्जुनपदस्य कार्तवीर्येऽभिधानियमनम् तस्मिंश्च सति तद्विरोधप्रतिसंधानेन रामपदस्येत्यन्योन्याश्रयापत्तिः। तस्मादन्यतरपदस्य व्यवस्थितार्थस्व एव स्मृतद्विरोधप्रतिसंधानान्नानार्थपदस्याभिधानियमनमिति प्रागुक्तमेवात्रोदाहरणम्— इत्याहुः। अत्रापि दार्ष्टान्तिकयोर्भीमसेनबकासुरयोर्विरोधातदृृष्टान्तयो रामार्जुनपदवाच्ययोरपि विरोधं सामान्यतो निश्चित्य पश्चाद्रामपदस्य भार्गवेऽर्जुनपदस्य कार्तवीर्ये चाभिधानियमनसंभवान्नान्योन्याश्रय इति नव्याः॥ अथार्थं लक्षयति— अर्थः प्रयोजनं स्थाणुं संसारच्छित्तये नुमः॥ अत्र संसारच्छेदनरूपेण प्रयोजनेन स्थाणुशब्दस्य स्कन्धशून्यवृक्षसाधारणस्य शंकरेऽभिधा नियम्यते। चतुर्थ्या प्रयोजननिर्देश एवार्थो नियामकः। 'स्थाणुं भज भवच्छिदम्' इति द्वितीयानिर्देशे त्वौचित्यं नियामकमिति विवेक इत्याहुः॥५२॥ अथ प्रकरणं लक्षयति— विदुः प्रकरणं वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थतां विदः। जानाति सकलं देवः प्रश्नोऽयं वितथोऽधुना॥ जानातीत्यत्र वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थतारूपप्रकरणेन देवपदस्य संबोध्येऽभिधा नियम्यते॥५३॥ अथ लिङ्गं निरूपयति— लिङ्गं स्ववाच्यान्तरेभ्यो व्यावृत्तो धर्म इष्यते। जय्यो जगति केनैष कुपितो मकरध्वजः॥ अत्र सागररूपवाच्यान्तरव्यावृत्तेन कोपरूपलिङ्गेन मकरध्वजशब्दस्य मन्मथेऽभिधा नियम्यत इत्येके। मकरध्वजशब्दस्य मन्मथे प्रसिद्ध्यैव नियमनम्, न तु कोपरूपलिङ्गेन। अत एव मकरध्वजशब्दस्य सागरपरतया प्रयोगे निहतार्थत्वं वक्ष्यति। तस्मात्कुपितशब्देन यावत्कुपितोपस्थितिप्रसक्तौ मकरध्वजरूपचिह्नेन कुपितशब्दः कामदेवे नियम्यते। न च कुपितशब्दो नानेकार्थ इति वाच्यम्, अनेकव्यक्त्युपस्थापनसमर्थस्यैवात्रानेकार्थत्वेनाभिमतत्वात्। अत एव 'जानाति सकलं देवः' इत्यत्रानेकव्यक्त्युपस्थापकतथैवानेकार्थत्वं देवशब्दस्याभिप्रेत्याभिधाया नियमनमुक्तमिति मधुमतीकृतः। वस्तुतस्तु 'कुपितो भूभृत्' इत्यत्र कोपलिङ्गेन भूभृत्पदस्य पर्वतसाधारणस्य राज्ञ्यभिधा नियम्यत इति नव्याः। संयोगोदाहरणे द्रव्यसंयोगात्, इह गुणादिसंबन्धादिति भेदः॥ अथ शब्दान्तरसंनिधिमाह— सामानाधिकरण्यं यन्नियतार्थपदेन तत्। शब्दान्तरस्य सांनिध्यं देवोऽव्यात्रिपुराहितः॥ अत्र नियतार्थकत्रिपुराहितपदसामानाधिकरण्यरूपेण शब्दान्तरसंनिधिना देवपदस्य विरिञ्च्यादिसाधारणस्य शंकरेऽभिधा नियम्यते। अत्र वृत्तिवार्त्तिककृतः— समभिव्याहृतशब्दस्य नियतार्थकत्वे तत्प्रतिपादितलिङ्गादिनैव तन्नियमनम्, अन्यथा लिङ्गाद्युदाहरणेऽपि शब्दान्तरसंनिधेरेव नियामकत्वापत्तेः। अतो न नियतार्थशब्दसामानाधिकरण्यं शब्दान्तरसंनिधिः। किं तु नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतकनानार्थशब्दसमभिव्याहार एव। तस्य च 'निषधं पश्य भूभृतम्' इत्याद्युदाहरणम्। अत्र च जनपदविशेषसाधारणस्य निषधपदस्य पर्वतवाचिभूभृत्पदसंनिधिना पर्वतविशेषेऽभिधा नियम्यते। भूभृत्पदस्य च राजसाधारणस्थ पर्वतविशेषवाचिनिषधपदसंनिधिना पर्वतेऽभिधा नियम्यते। न चान्योन्याश्रय इति वाच्यम्। न ह्यत्र समभिव्याहृतशब्देन तदर्थप्रतिपादनमभिधानियमनायापेक्ष्यते। किं तु स्वार्थेन गृहीतसंसर्गकेऽर्थे व्युत्पन्नो यः शब्दस्तत्समभिव्याहारमात्रम्। तथा च यथा संबन्धिदर्शनात्संबन्ध्यन्तरस्मृतिस्थले गृहीतसंबन्धस्य वस्तुनो दर्शनमात्रं संबन्ध्यन्तरस्मरणायापेक्ष्यते, न तु तद्दर्शनानन्तरं तत्संबन्धस्मरणमपीति नान्योन्याश्रयः; तथेहापि निषेधभूभृत्पदयोरभिधानियमनाय गृहीतस्वस्वार्थसंसर्गकपदार्थव्युत्पन्नभूभृनिषधपदसमभिव्याहारमात्रमपेक्ष्यत इति तत्तदर्थप्रतिपादनस्यानपेक्षितत्वान्नान्योन्याश्रयः। नन्वेवम् 'शङ्खचक्रधरो हरिः' इत्यादावपि शङ्खचक्रादिशब्दान्तरसंनिधिनैवाभिधानियमनं भविष्यतीति व्यर्थं पृथक्संयोगाद्युदाहरणमिति चेन्मैवम्; तत्र शङ्खचक्रादिशब्दानां नियतार्थतया श्रवणमात्रादर्थप्रतिपादकतया तत्प्रतिपादितार्थसंयोगादिभिरभिधानियमनसंभवात्। न च शब्दान्तरसंनिधिरपि तत्रास्तीति वाच्यम्। अस्तु, तथापि हरिशब्दाद्यभिधानियमनसमर्थे तदर्थसंयोगादिरूपसंनिहितसंबन्धेनान्तरङ्गे शङ्खचक्रादावुपस्थिते तस्यापि वाचकतया व्यवहितसंबन्धेन बहिरङ्गभूतः शब्दान्तरसंनिधिर्नोदाहरणत्वमर्हति। तस्मात् 'निषधं पश्य भूभृतम्' इत्यादौ यत्रोभयनानार्थतया न कस्याप्यर्थस्य प्रथममुपस्थितिस्तत्रैव बहिरङ्गस्यापि तस्य नियामकत्वेनोदाहरणत्वमिति न कश्चित्संकरः। एवं च 'रामार्जुनगतिस्तयोः' इत्यत्रापि शब्दान्तरसंनिधिरेव नियामकः। तथा 'व्यालो दानेन राजते' इत्यत्रापि शब्दान्तरसंनिधिनैव व्यालदानपदयोरहिखण्डनदुष्टगजमदजलसाधारणयोर्दुष्टगजमदजलयोरभिधा नियम्यते— इत्याहुः। तञ्चिन्त्यम्। एवं सति निषधपदवाच्यजनपदविशेषसंबन्धिनि राजन्यपि भूभृच्छब्दस्य गृहीतव्युत्पत्तिकत्वाद्भूभृत्पदस्य निषधपदेन जनपदविशेषस्मृतावपि नियामकता तुल्येति न कुत्राप्यभिधानियमनं स्यात्। न च सामानाधिकरण्यनिर्देशानुपपत्तिज्ञानसहायेन शब्दान्तरसंनिधिनात्राभिधानियमनमिति वाच्यम्, तर्ह्यावश्यिकादौचित्यादेवाभिधानियमनसंभवेन शब्दान्तरसंनिधिवैपर्थ्यापत्तेः। न चात्रौचित्यावश्यंभावेऽपि 'व्यालो दानेन राजते' इत्यत्र व्यालपदवाच्यार्थान्तरसंबन्धिन्यपि दानपदस्य गृहीतसंकेतत्वाभावेनौचित्यानपेक्षणाच्छब्दान्तरसंनिधिनैव विशेषस्मृतिरिति वाच्यम्। तत्रापि व्यालपदस्य स्वार्थप्रतिपादनं विना न दानपदेऽभिधानियमनसंभवः पदान्तराभिधानियमनस्य तदर्थ संबन्ध्यर्थप्रतिपादकत्वज्ञानं विनानुपपत्तेः, एवं दानपदस्यापीत्यन्योन्याश्रयः। न च तदर्थसंबन्धिगृहीतव्युत्पत्तिकपदस्यैव तदर्थस्मृतिहेतुत्वं संभवतीत्युक्तमिति वाच्यम्; तर्हि 'गङ्गायां घोषः' इति लक्षणास्थलेऽपि तीररूपार्थसंबन्धिपूरगृहीतशक्तिकगङ्गापदास्पूरस्मृतिं विनैव तीरस्मृत्यापत्तेः, तथा हस्तिपदाद्गजस्मृतिं विनैव हस्तिपकस्मृत्यापत्तेश्च। न चैवं संबन्धिदर्शनात्संबन्ध्यन्तरस्मृतिस्थलेऽपि तत्संबन्धित्वज्ञानं संबन्ध्यन्तरस्मृतिसमयेऽप्यपेक्ष्यं स्यादिति वाच्यम्, परम्परासंबन्धिस्मृतौ तदपेक्षायामपि साक्षात्संबन्धस्मृतौ न तदपेक्षेति कार्यानुरोधेन कल्पनात। अत एव पदेन शक्यस्मृतौ न शक्तिस्मृत्यपेक्षा, लक्ष्यस्मृतौ तु लक्ष्यस्य शक्यसंबन्धज्ञानापेक्षा च दृश्यते। तस्मादुभयनानार्थपदस्थलेष्वौचित्यादिनैवाभिधाः नियमनम्। 'देवोऽव्यात्रिपुराहितः' इत्यादावेव शब्दान्तरसंनिधिना तन्नियमनम्। न च पदान्तरस्य नियतार्थत्वे तत्प्रतिपादितलिङ्गेनैव तन्नियमनमित्युक्तमिति वाच्यम्, तद्गतगुणक्रिययोरेव लिङ्गत्वेन विवक्षितत्वात्। न च तद्गतासाधारणधर्ममात्रस्यैव लिङ्गत्वमपि विवक्ष्यतामिति वाच्यम्; स्वतन्त्रेच्छानां प्राचां नियोगपर्यनुयोगानईत्वात्, अन्यथा तदर्थसंबन्धिमात्रस्य लिङ्गत्वं विवक्षित्वा संयोगसाहचर्यादीनामपि लिङ्गान्तर्भावपर्यनुयोगस्य दुष्परिहरत्वादिति दिक्॥ अथ सामर्थ्यं लक्षयति— सामर्थ्यं स्यात्कारणत्वं मत्तोऽयं मधुना पिकः॥ अत्र कोकिलमदकारणत्वरूपसामर्थ्येन मकरन्दादिसाधारणस्य मधुशब्दस्य वसन्तैकदेशे चैत्रमासेऽभिधा नियम्यते। न चात्रार्थाभेदः। तत्र प्रयोजनेनाभिधानियमनम्। अत्र तु कार्येण। कार्ये चानिष्टरूपमपि संभवतीति महान्भेदः। यत्र हेतुत्वमार्थे तत्रार्थः, यत्र तच्छाब्दं तत्र सामर्थ्यमिति वा भेद इत्याहुः॥५६॥ अथौचितीमाह— औचित्यन्वययोग्यत्वं पातु वो दयितामुखम्॥ अत्र पात्विति शब्दस्य सुखसमर्पणदुःखनिर्हरणतदुभयानुकूलव्यापारादिसाधारणस्य दयितामुखे स्वरूपेण सुखसमर्पकत्वाद्ययोगात्तदनुकूलव्यापारात्मनि सांमुख्ये समभिव्याहृतपदार्थान्वययोग्यतारूपेणौचित्येनाभिधा नियम्यते॥५७॥ अथ देशमाह— देशः पुरादिर्भात्यत्र नगरे परमेश्वरः॥ अत्र नगररूपदेशेन परमेश्वरशब्दस्य शंकरादिसाधारणस्य राजन्यभिधा नियम्यते। यद्यप्यत्र नगरभानरूपलिङ्गेनापि तन्नियमनं संभवति, तथापि तदस्फुरणदशायां देशस्यापि नियामकतेति ध्येयम्। नगरस्य राजनिष्ठत्वाभावेन तन्निष्ठद्रव्यसंबन्धरूपेण संयोगेन नात्र नियमनशङ्केत्याहुः॥५८॥ अथ कालमाह— कालो निशादिस्तामस्यां चित्रभानुर्विराजते॥ अत्र निशारूपकालेन रविसाधारणस्य चित्रभानुशब्दस्य वह्नावभिधा नियम्यते। आदिपदाद्दिवसवसन्तादिपरिग्रहः। ततश्च 'दिवसे चित्रभानुर्विभाति' इत्यत्र रवौ, 'वसन्ते पुंनागो भाति' इत्यत्र पुंगजसाधारणस्य पुंनागपदस्य नमेरौ चाभिधानियमनमित्याद्यूह्यम्॥५९॥ अथ व्यक्तिमाह— व्यक्तिः पुंलिङ्गमुख्या स्यान्मित्रं मित्रश्च राजतः॥ अत्र रविसुहृत्साधारणस्य मित्रशब्दस्य नपुंसकलिङ्गेन सुहृदि पुंलिङ्गेन रवौ चाभिधा नियम्यते॥६०॥ उदात्तादिः खरः स स्यादिन्द्रशत्रुरिति श्रुतौ॥ उदात्तानुदात्तादिः स्वरः। स च ‘स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इत्यादिश्रुतावेवाभिधानियामको न तु काव्ये। तथा हि— शत्रुशब्दः शातयतेरूपजनितः। ततश्चेन्द्रशत्रुपदे यद्यादेरिकारस्योदात्तत्वं तदा बहुव्रीहिः; बहुव्रीहिपक्षे चेन्द्रः शत्रुः शातयिता यस्येतीन्द्रस्य शातयितृत्वम; यदि चान्त्यस्य शत्रुशब्दवर्तिन उकारस्योदात्तत्वं तदा षष्ठीतत्पुरुषः; तथात्वे चेन्द्रस्य शत्रुः शातयितेति वृत्रस्य शातयितृत्वं लभ्यत इतीन्द्रशत्रुपदस्य स्वरभेदेनार्थद्वये प्रसक्ते, आद्युदात्तस्वरेणेन्द्रस्य शातयितृत्वेऽभिधा नियम्यते। ननु— 'सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव विवर्जिताः सुरभयः स्रग्गन्धधूपादयः। कोपं रागिण मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सत्यं त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः॥' इत्यत्र 'दृष्टे' इति पदस्य प्लुतस्वरेण सप्तम्यन्तत्वभ्रमव्युदासद्वारा मयीत्येतद्विशेषणत्वव्यावर्तनेन दथितायां दृष्टित्वारोपेण तत्संबोधनान्तत्वसूचनद्वारा चक्षुरूपार्थविशेषेऽभिधानियमनं दृश्यते— इति चेन्न; तथापि तत्र दृष्टिदृष्टशब्दयोर्भिन्नत्वेनानेकार्थप्रतिपादनसमर्थैकशब्दत्वरूपनानार्थशब्दत्वाभावेन प्लुतस्वरस्य नाभिधानियामकत्वं किं तु प्रकृत्यन्तरसूचकत्वमेव। वस्तुतस्तु, उदात्तादिस्वराणां यद्यपि काव्येषु नाभिधानियामकत्वं तथापि काकुस्वरस्य काव्येष्वप्यभिधानियामकत्वमस्त्येव। तथा हि— 'तरुणतातरणिद्युतिसंभृतद्रढिम तत्कुचकुम्भयुगं तथा। अनलसंगतितापमुपैतु नो कुसुमचापकुलालविलासजम्॥' मन्मथकुम्भकारचातुर्यजनितं यौवनदिनकरकिरणसंपादितदार्ढ्ये दमयन्तीस्तनघटद्वयं नलसंगत्यभाव एवानलस्य वह्नेः संगतिस्तया तापमुपैतु नो— इत्यत्र नञो निषेधसाधारणस्य काक्वा विधावभिधा नियम्यते। न च नञो निषेधार्थत्वमेव, न विध्यर्थत्वमपीति कथं नञो विधावभिधानियमनमिति वाच्यम्, अव्ययानामनेकार्थत्वेन नञो विध्यर्थत्वस्याप्यविरोधात्, अन्यथोक्तस्थले विधिप्रतीतिर्न स्यात्काकोरपदत्वेनार्थवत्त्वाभावात्। न चैवं काकुं विनापि नञा विधिप्रतीतिः कदाचिद्भवेदिति वाच्यम्, केषांचित्पदानां द्योतकाभावेऽर्थविशेषप्रत्यायकत्वाभावस्य स्वभावसिद्धत्वात्। अत एव धातूनामनेकार्थत्वेऽपि तिष्ठतिधातोः प्रोपसर्गाभावे गमनरूपार्थविशेषप्रत्यायकत्वाभावः सर्वसिद्ध इति ध्येयम्। वस्तुतस्तु, ‘ब्राह्मण ३ आगच्छ' इति वाक्ये संनिकृष्टविप्रकृष्टब्राह्मणसाधारणस्य ब्राह्मणपदस्य प्लुतस्वरेण दूरस्थे ब्राह्मणेऽभिधा लोके नियम्यत इति द्रष्टव्यम्॥६१॥ ‘स्वरादयः' इत्यत्रादिशब्देनाभिनयापदेशादयो गृह्यन्ते। तत्राभिनयो विवक्षितार्थस्वरूपप्रदर्शको हस्तादिव्यापारः यथा— 'एद्दहमेत्तत्थणिआ एद्दहमेत्तेहि अच्छिपत्तेहिं। एद्दहमेत्तावत्था एद्दहमेत्तेहि दिअसेहिं॥' एतावन्मात्रस्तन्येतावन्मात्राभ्यामक्षिपत्राभ्याम्। एतावन्मात्रावस्थैतावन्मात्रैर्दिवसैः॥ इदं च शैशव एव प्रणयिनीं परित्यज्य देशान्तरं गतस्य कालान्तरे तां स्मृतवतः कस्यचित्कामिनो वचनम्। अत्राक्षिपत्राभ्यां तामरसपत्रसदृशाभ्यामक्षिभ्याम्। उपलक्षणतृतीयेयम्। अत्र स्थौल्यवैशाल्यावस्थाविशेषकालविशेषप्रदर्शकहस्तव्यापारैरेतावन्मात्रपदस्य स्थौल्यादिविशेषेऽभिधा नियम्यते॥ अपदेशो नाम विवक्षितार्थस्य शृङ्गग्राहिकया निर्देशः। यथा— 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवार्हति क्षयम्। विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं च्छेत्तुमसांप्रतम्॥'— इदं हि सुरजनाभ्यर्थिततारकासुरनिग्रहस्य चतुर्मुखस्य वचनम्। अत्र 'इतः' इति स्वात्मनिर्देशेन तस्य वक्तरि परमेष्ठिन्यभिधा नियम्यते॥ इदमत्रावधातव्यम्— यत्र तु नानार्थशब्दस्यानेकस्मिन्नर्थेऽभिधानियामकमविशिष्टं तत्र नान्यतरस्मिन्नभिधा नियम्यते, नियामकाभावात्। यथा 'सर्वदोमाधवः पायाद्यो गङ्गां समधीधरत्' इत्यत्र हरिहरयोर्द्वयोरपि स्तुत्यतया प्रकरणमविशिष्टमिति। योऽगं गोवर्धनं कृष्णावतारे, गां भूमिं च वराहावतारे समदीधरत्सर्वदः स माधवः श्रीपतिः पायादित्यर्थे, यो गङ्गां जाह्नवीं समदीधरत्स उमाधवः पार्वतीपतिः सर्वदा पायादित्यर्थे चाभिधैव व्यापारः; अत एव तत्र श्लेषालंकार इत्यधमकाव्यत्वमाहुः। यत्र तु संयोगादिभिरर्थान्तरविषयाभिधानियमनेऽप्यनेकार्थशब्दादर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र नाभिधा तस्या अन्यत्र नियमितत्वात्, नापि लक्षणा मुख्यार्थबाधाद्यभावात्। अपि तु व्यञ्जनैव तत्र व्यापारः। न चाभिधाया इव व्यञ्जनाया अपि प्रकरणादिना नियमनेन तयापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तस्या धर्मिग्राहकमानेन प्रकरणाद्यनियम्यतयैव सिद्धेः। अत एव काव्यान्तर्निविष्टस्य प्राकरणिकाकिंचिदर्थनियन्त्रिताभिधाव्यापारस्याप्यसभ्यपदार्थान्तरप्रत्ययहेतोः पदस्य हेयत्वम्। अन्यथा तत्राभिधाया इव व्यञ्जनाया अपि प्रकरणादिना नियन्त्रणे सत्यसभ्यार्थान्तरप्रत्ययासंभवात् 'यस्याननं योनिरुदारवाचाम्—’ इत्यादावश्लीलाख्यदोषो न स्यात्। तस्मात्, 'संयोगादिभिरभिधा शृङ्खलिता यत्र कुण्ठतामेति। अर्थान्तरावगमने व्यञ्जनमेव क्षमं तत्र॥' इति॥ अत्र वृत्तिवार्त्तिककृतः— ‘असावुदयमारूढः कान्तिमान्रक्तमण्डलः। राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभिः करैः॥' इत्यादौ प्राकरणिकेऽर्थे प्रकरणवदप्राकरणिकेऽपि राजकरमण्डलादिशब्दानां परस्परान्वययोग्यनृपतितद्ग्राह्यधनदेशादिवाचिना समभिव्याहाररूपमभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्व इव प्राकरणिकाप्राकरणिकरूपत्वेऽप्युभयत्राप्यभिधैव व्यापारः, यथोक्तपदसमभिव्याहारस्यापि नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतकनानार्थशब्द समभिव्याहाररूपशब्दान्तरसंनिधित्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वसत्त्वात्। यैस्तु नियतार्थपदसंनिधिरेव शब्दान्तरसंनिधिरित्युच्यते तैरप्युक्तस्थलेऽर्थान्तरप्रतीतेरनुभवसिद्धित्वेनार्थद्वयानुकूलानेकपदसंघटनात्मकं नियामकान्तरमवश्यमास्थेयम्। न चाप्राकरणिकेऽर्थ उक्तरूपमेकमेव नियामकं प्राकरणिकेऽर्थे तु तच्च प्रकरणं चेति नियामकाधिक्यात्तत्रैवाभिधा स्यादिति वाच्यम्। प्रकरणादीनां प्रत्येकमभिधानियमनसमर्थतया तेषु कस्यचिदपि समवधाने स्मृतिसामग्री पुष्कलेति किं तद्वाहुल्येन? यत्राप्येकमेव पदं नानार्थमप्राकरणिकेऽपि तात्पर्यवत्, यथा 'अन्धकद्विरदध्वंसी देयात्पञ्चाननः श्रियम्' इत्यादौ, तत्रापि समभिव्याहृतद्विरदपदप्रतीतगजविरोधादिकमप्राकरणिके सिंहेऽपि पञ्चाननपदस्याभिधानियामकमस्त्येव। यत्र तु 'यस्याननं योनिरुदारवाचाम्' इत्यादावश्लीले नैतादृशं नियामकं तत्रापि बुभुत्सितार्थव्यासक्तस्य मनसस्तमुल्लङ्घयासह्ये दुर्गन्धादौ प्रवृत्तिवत्प्रकरणनियन्त्रितस्यापि शब्दस्य तदुल्लङ्घनेन विषयस्वाभाव्यादश्लीलेऽपि प्रवृत्तिरिति न क्वापि शक्तिविषये व्यक्तिरङ्गीकार्या। यदि चैवंविधानि नियामकानि नाद्रियेरंस्तदोदाहृतस्थलेषु व्यञ्जनाव्यापारोऽपि दुर्घटः। तथा हि— प्रकरणादिकमुल्लङ्घ्य व्यञ्जनाव्यापारेणाप्यर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तुं शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्य वैयर्थ्यापत्तेः। तद्धि नादृष्टार्थम्। किं तु 'सैन्धवमानय' इत्यादावेकार्थमात्रपरनानार्थशब्दस्थलेऽर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थं तत्। यदि तत्रापि व्यञ्जनाव्यापारेणार्थान्तरप्रत्ययः स्यात्तदा कथमेषा व्यवस्था सिध्येत्? न ह्यभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्याभिमतक्षेत्रगामिनीमेकां कुल्यां विधायानभिमतक्षेत्रगामिनः कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रैकगामित्वव्यवस्था कृता भवति। तथा च यत्र कवयितुश्चमत्कारायाप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यं यत्र चाश्लीलदोषस्तत्रैव व्यञ्जनाव्यपारोन्मेषो न सर्वत्र। तादृशस्थले च प्रकरणवदस्मदुक्तानामप्यभिधानियामकत्वसंभवाद्व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रमः। किं च, दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽप्यभिधाव्यापारः। तथा हि— यदि शक्तिरभिधा तदानीमप्राकरणिकेऽपि सा दुर्निवारा। यदि च काव्यप्रकाशिकाकारोक्तरीत्या शक्यार्थप्रतिपादकत्वरूपः शब्दनिष्ठो व्यापारः सोऽप्यस्त्येव। न हि तत्राप्राकरणिकशक्यप्रतिपत्तेः शब्दादन्यज्जनकम्। न च शब्दस्यैव तत्प्रतिपादकत्वेऽपि न तत्र शक्तिग्रहापेक्षेति वाच्यम्, तर्ह्यगृहीतशक्तिकस्यापि तत्र व्यञ्जनयार्थान्तरप्रतीत्यापत्तेः। ननु— शक्त्या साक्षात्प्रतिपादकत्वमभिधा। साक्षादित्यविशेषणे मुख्यार्थशक्तिग्रहमपेक्ष्य मुख्यार्थप्रतिपादनव्यवधानेन तत्संबन्ध्यर्थान्तरप्रतिपादनरूपाया लक्षणाया अप्यभिधात्वप्रसङ्गात्। तथा च प्रागेवानुवर्तमानेन प्रकरणेन प्राकरणिकार्थोपस्थापनं शीघ्रभावीति तद्व्यवधानेनार्थान्तरप्रतिपादनं नाभिधा— इति चेन्न; 'तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादनमभिधा' इति विशेषणे विनैव साक्षात्त्वविशेषणमनतिप्रसङ्गात्तत्पदरूपेण तत्पदभङ्गकृतपदान्तररूपेण वार्थान्तरप्रतिपादनव्यवधानराहित्यरूपसाक्षात्वविशेषणस्य गुरुत्वात्। तथा विशेषणे 'सर्वदो-माधवः पायाद्यो-गङ्गां समदीधरत्' इत्यत्र शंकरपक्षे एकपदत्वेन गङ्गामित्यत्र झटित्यर्थमतीतिः, बैकुण्ठपक्षे तु अगं गोवर्धनं गां भूमिमिति पदभङ्गक्लेशेन गोपदस्य भूमौ प्रसिद्धिप्राचुर्याभावाच्च विलम्बेनार्थमतीतिरित्यनुभवसिद्धत्वेन तत्राभिधाविषयेऽपि तदभाबापत्तेः। किं च, 'कलापभूषणं सेवे नीलकण्ठं गुहाश्रयम्' इत्यादौ प्रकृताप्रकृतोभयपरे यत्र प्रकृतशंकरपक्षे चन्द्रमस्यप्रसिद्धतरमप्रकृतबार्हिणपक्षे तु बर्हे प्रसिद्धतरं कलापपदम, तत्र प्रसिद्धिप्राचुर्येणाप्रकृतार्थप्रतीतेरेव प्राथमिकत्वेनाप्रकृतेऽभिधा प्रकृते व्यक्तिरिति वैपरीत्यापत्तिः, प्रकरणमुल्लङ्घ्यापि प्रसिद्धतरार्थस्यैव प्रथमं स्मृतेः। अत एव 'द्वयार्थमप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तं निहतार्थकम्' इत्युक्तलक्षणस्य निहतार्थस्य काव्यदोषत्वमभ्युपगम्यते, प्रसिद्धतराप्रकृतार्थप्रतीत्या प्रकृतार्थप्रतीतिव्यवधानात्। न च निहतार्थस्य दोषत्वात्तत्प्रयोगोऽर्थद्वयविवक्षास्थलेऽपि काव्येषु न संभवतीति वाच्यम्; श्लेषयमकादिषु वृद्धैर्निर्दोषत्वस्योपपादितत्वात्, 'देवोऽन्धकक्षयकरो बर्हिप्रियोऽवतात्।’— अन्धकासुरस्य क्षयं नाशं करोतीत्यन्धकक्षयकरः, बर्ही शिखी पत्रं वाहनं यस्य स बर्हिपत्रो गुहः स प्रियो यस्य स तथा, तादृशो देवः शंकरोऽवतात्। तथान्धकानां वृष्णिप्रभेदानां क्षयं गृहं करोतीनि स तथा, बर्हिणः शिखिनः पत्रं पिञ्छं प्रियं यस्य स तथा, तादृशो देवः कृष्णोऽवतात्।— इत्यत्र शंकरपक्षे निहतार्थस्य बर्हिपत्रपदस्य कृष्णपक्षे निहतार्थस्यान्धकक्षयपदस्य च प्रयोगदर्शनाच्च। तस्माच्छन्दस्यार्थप्रतिपादनोपयोगितत्प्रत्यासत्तिरूपधर्मभेद एव वृत्तिभेदप्रयोजको न तु तद्भेदाभावे प्रतिपादनगतसाक्षात्त्वव्यवहितत्वभेदः। शक्तिशक्यसंबन्धरूपप्रतिपाद्यप्रत्यासत्तिभेदेनैवाभिधालक्षणयोर्भेददर्शनात्, तद्भेदाभावे च प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थगोचरशब्दश्लेषस्थलेव्यङ्ग्याव्यङ्ग्यस्थले चार्थद्वयप्रतीत्योः साक्षात्त्वव्यवहितत्वभेदे सत्यप्यभिधालक्षणावृत्त्यतिरिक्तवृत्त्यदर्शनाच्चेत्यप्रयोजकस्याव्यवस्थापादकस्य च साक्षात्त्वविशेषणस्पायोगात् 'तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादकत्वमेवाभिधा' इत्यप्रकृतेऽप्यर्थेऽभिधाव्यापारो दुर्वारः। तस्मात्प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुतोभयपर इवाभिधैव वृत्तिः। तदुपस्थितेषु च पदार्थेष्वाकाङ्क्षादिसहकारिवशादुभयविधवाक्यार्थप्रत्यय इत्यप्रस्तुतविषये न पदार्थप्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यञ्जनोपगन्तव्या। यत्तु प्राचामप्रस्तुते शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनावृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढः' इत्यादिविशेषणविशिष्टः पृथिवीपतिः स्वल्पैर्ग्राह्यधनैर्लोकस्य हृदयं रञ्जयति, एवं तथाविधश्चन्द्रमा मृदुलैः किरणैरित्यादिरूपेण प्रतीयमान उपमाद्यर्थालंकारे व्यञ्जनावश्यंभावदृढीकरणाभिप्रायेण, न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनास्तित्वाभिप्रायेण। 'आच्छादितायतदिगम्बरमञ्चकैर्गामाक्रम्य च स्थितमुदप्रविशालशृङ्गम्। मूर्ध्नि स्खलत्तुहिनदीधितिकोटिमेनमुद्वीक्ष्य को भुवि न विस्मयते गिरीशम्॥' इत्यादीनां शब्दशक्तिमूलोपमालंकारध्वनेरेवोदाहरणत्वेन तैरपि लिखितत्वात्। 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्' इति श्लेषापादितविशेषण साधारण्यनिमित्तकसमासोक्त्यलंकारोदाहरणे रागादिशब्दानामप्रस्तुतेऽप्यभिधावृत्तेरेव श्लेषव्यवहारेण स्फुटीकरणाञ्च। न च तत्र स्वतोऽप्रस्तुतयोरपि कामिनोः प्रस्तुतशशिनिशयोरवच्छेदकत्वेनान्वयान्न तत्र तयोः सर्वथैव प्रकरणासंभव इति वाच्यम्, 'विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः' इति लक्षणानुरोधेनाप्रस्तुतप्रतिपत्तेर्विशेषणसाम्याधीनत्वेनाप्रस्तुतस्य प्रकरणसंबन्धावगमात्प्रागेव तद्विशेषणेष्वभिधाया वाच्यत्वात्, प्रस्तुतोपमानत्वादिना यथाकथंचिद्भाविप्रकरण संबन्धस्यात्रापि संभवाच्च, सर्वथा प्रस्तुतासंबद्धस्याप्रस्तुतस्य क्वापि कविविवक्षागोचरत्वाभावात्। नन्वेवं शब्दशक्तिमूलालंकारध्वनेः 'आच्छादितायतदिगम्बरम्—' इत्याद्युदाहरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिर्लुप्येत निरलंकारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदाहरणीयत्वात्, तत्र च त्वयाभिधाङ्गीकारादिति चेन्न; यत्राप्रस्तुतेऽर्थेऽभिधयैव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिधेयं वस्तु प्रतीयते तत्र तदङ्गीकारादिति। यथा 'शनिरशनिश्च समुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्' इति। अत्र ह्यशनिशब्देन प्रस्तुताद्वज्रादन्यस्मिन्समभिव्याहृतशनिविरुद्धाशनिरूपेऽप्यर्थेऽभिधयैव प्रतिपाद्यमाने विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते। इत्थमेव च प्राचीनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृतः। नन्वेवं प्रस्तुतार्थपर्यालोचनलभ्ययोरेव वस्त्वलंकारयोर्व्यक्त्युपगमे तत्रार्थशक्तिमूलैव व्यक्तिर्भवेदिति पृथगर्थशक्तिमूलध्वनेः शब्दशक्तिमूलो ध्वनिर्न स्यादिति चेन्मैवम्; तथात्वेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया प्रस्तुतमात्रपरपर्यायशब्दान्तरपरिवृत्त्यसहिष्णुत्वेन च ततस्तस्य पृथक्त्वव्यवस्थितेः। एवमन्येऽप्यप्रस्तुतशक्ये व्यक्त्यनुपगमे संभाविताः क्षुद्रोपद्रवा निरसनीयाः।— इत्याहुः। अत्र ब्रूमः— यदुक्तम् ‘असावुदयमारूढः—’ इत्यादौ प्राकरणिकार्थे प्रकरणवदप्राकरणिकार्थेऽपि नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतकनानार्थ-शब्दसमभिव्याहारलक्षणः शब्दान्तरसंनिधिरभिधानियामकोऽस्तीत्यप्राकरणिकार्थस्मृतिरप्यभिधयैव स्यादिति तदुयुक्कम्; नियतार्थपदसमभिव्याहार एव शब्दान्तरसंनिधिः न तूक्तरूपः इत्युक्ततया शब्दान्तरसंनिधेरेव तत्राभावात्। अस्तु वा तादृशनानार्थशब्दसमभिव्याहार एवं शब्दान्तरसंनिधिः। तथाप्युक्तस्य शब्दान्तरसंनिधेः प्राकरणिकाप्रा-करणिकार्थद्वयसाधारणत्वेनाप्राकरणिकार्थेऽभिधानियमनहेतुत्वासंभवेनासंजातप्रतिपक्षेण प्रकरणेन प्रकृतार्थ एवाभिधाया नियमनान्नाभिधयार्थान्तरस्मृतिसंभवः। न चैवमप्युक्तस्थलेऽर्थान्तरप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वेनार्थद्वयानुकूला-नेकपदसंघटनात्मकस्य शब्दान्तरसंनिधेरेव तत्र प्रयोजकत्वमास्थेयमित्युक्तमिति वाच्यम्, सत्यम्; तस्य व्यञ्जनासहकारितयैव तत्प्रयोजकत्वं युक्तं न त्वभिधासहकारितया, तस्याः प्रकृतार्थ एव प्रकरणेन शृङ्खलितत्वात्। नन्वेवमपि ‘अन्धकाद्विरदध्वंसी देयात्पञ्चाननः श्रियम्' इत्यादौ यत्र द्विरदादिपदप्रतोतगजविरोधादिरूपमप्रकृतार्थेऽप्यभिधानियामकमस्ति तत्र का गतिरिति चेत्; तत्रापि प्रकरणस्य नियामकान्तरापेक्षया बलवत्त्वेन तद्विरोधे सत्युक्तनियामकान्तरस्याप्यभिधानियमनहेतुत्वासंभवात्। अत एव यमलार्जुनवृक्षभङ्गप्रकरणे 'कृष्णार्जुनालोकनजातविस्मयाः' इत्यत्र प्रसिद्धिप्राचुर्यसाहचार्ययोः पदार्थस्मृतिप्रयोजकयोः सत्त्वेऽपि प्रकरणाद्वृक्षविशेषस्मृतिरेव जायते। न च प्रकरणस्य विशेषस्मृतिनियामकत्वे व्यञ्जनया वा कथं पदार्थान्तरस्मृतिः स्यादिति वाच्यम्, प्रकरणस्याभिधामात्रनियमहेतुत्वेन प्रकारान्तरेण तत्स्मृतौ बाधकाभावात्। न च प्रकरणस्याभिधानियामकत्वकल्पनं नादृष्टार्थं किं तु नानार्थकशब्दस्थलेऽर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थम्, तद्यदि तत्रापि व्यञ्जनयार्थान्तरस्मरणं तदा कृतं तस्य नियामकत्वकल्पनयेति वाच्यम्, एकार्थपरनानार्थस्थले 'सैन्धवमानय' इत्यादावेवार्थान्तरस्मृतिप्रतिबन्धार्थत्वेन तत्कल्पनस्यार्थवत्त्वात्। तत्र च नानार्थस्थलत्वावच्छेदेन सामान्यतोऽभिधानियामकत्वेन क्लृप्तस्य प्रकरणस्यानेकार्थपरनानार्थस्थलेऽप्यभिधानियामकत्वे सिद्धेऽनुभूयमानस्यार्थान्तरप्रत्ययस्य व्यञ्जनामन्तरेणानिर्वाहात्तत्कल्पनावश्यंभावात्। एतेन, यदप्युक्तम्— शब्दान्तरसंनिध्यादेरपि विशेषस्मृतिनियामकत्वानङ्गीकारे ‘सैन्धवमानय' इत्येकार्थपरनानार्थस्थले व्यञ्जनयापि नार्थान्तरप्रतीतिः, 'असावुदयमारूढः—' इत्याद्यनेकपरनानार्थस्थले तु व्यञ्जनयार्थान्तरप्रतीतिरिति व्यवस्था न स्यादविशेषात्। ततश्च शब्दान्तरसंनिध्यादेरभावादेकार्थपरस्थले नार्थान्तरप्रतीतिरनेकार्थपरस्थले तु तत्सद्भावादर्थान्तरप्रतीतिरिति तेषां व्यञ्जनानियामकत्वं भवताप्यास्थेयम्। तद्वरं तत्रापि तेषामभिधानियामकत्वकल्पनमेवेति,— तदपि परास्तम्; एकार्थपरनानार्थस्थले नानार्थस्थलत्वावच्छेदेन प्रकरणस्याभिधानियामकत्वेन क्लसतयानेकार्थपरनानार्थस्थलेऽपि प्रकरणेनाभिधानियमनावश्यंभावाच्छब्दान्तरसंनिध्यादेर्व्यञ्जनासहकारित्वकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात्। एवं चाश्लीलस्थलेऽपि व्यञ्जनयैवाश्लीलार्थप्रतीतिसंभवे प्रकरणस्याभिधानियामकत्वसंकोचकल्पनमयुक्तम्। यदप्युक्तं तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादन मभिधा, सा चाप्रकृतार्थप्रतिपादनेऽप्यस्त्येवेति; तदपि न। तद्विषयकशक्तिग्रहस्य तत्प्रतिपादने किं साक्षादपेक्षात्र विवक्षिता, किं वा परम्परया, आहोस्वित्साक्षात्परम्परौदासीन्येनापेक्षामात्रं वा? नाद्यः, तद्विषयकशक्तिग्रहस्याप्रकृतार्थप्रतिपादने साक्षादपेक्षाऽभावात्। न च तत्र तद्विषयकशक्तेरनपेक्षायामगृहीतशक्तिकस्यापि व्यञ्जनयार्थान्तरस्मृतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्; यत्रहि प्रकरणेनाभिधा नियम्यते तत्रैव शक्त्यन्तरस्मृतौव्यञ्जनोन्मेषात्, अर्थान्तरगृहीतशक्तिकस्य चार्थान्तरस्मृतिप्रसक्त्यभावेन प्रकरणस्य तत्र नियामकत्वाप्रसक्त्या व्यञ्जनानुन्मेषात्। तस्मात्तत्र तद्विषयकशक्तिग्रहस्य प्रकरणनियामकत्वप्रयोजकत्वेऽपि तत्प्रतिपादने साक्षादपेक्षा नास्त्येव। नापि द्वितीयः, घटादिपदस्य घटाद्यर्थप्रतिपादने तद्विषयकशक्तिग्रहस्य साक्षादेवापेक्षितत्वेनाभिधा न स्यात्। नापि तृतीयः, ‘छत्त्रिणो गच्छन्ति’ इत्यत्र लक्षणया च्छत्त्रच्छत्त्रिसाधारण्येन च्छत्त्रिप्रतिपादनेऽप्यभिधैव स्यात्। न च तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य शक्यतावच्छेदकप्रकारेण तत्प्रतिपादनमभिधा, 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र चोभयसाधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेनैव लक्षणया च्छत्त्रिप्रतीतिर्न तु च्छत्त्रित्वेनेति लक्षणया च्छत्त्रिप्रतिपादनेऽपि नाभिधाप्रसङ्ग इति वाच्यम्; प्राचां मते गङ्गादिपदेन गङ्गात्वादिनैव तीरप्रतीतिरित्यभ्युपगमाच्छत्त्रित्वेनैवात्रापि च्छत्त्रिप्रतीतेः। यदि चैकसार्थगन्तृत्वेनैव तत्प्रतीतिरित्याश्रीयते तथाप्यवच्छेदकत्वप्रकारत्वयोर्बहुपदार्थघटितत्वेन शक्यतावच्छेदकप्रकारेणेति विशेषणापेक्षया साक्षात्त्वविशेषणस्यैव लघुत्वात्। यदि च ‘छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्राभिधया च्छत्त्रिप्रतीतिर्लक्षणया त्वच्छत्त्रिमात्रप्रतीतिः, अजहल्लक्षणा तु नास्त्येवेति मतम्; तदानीमपि ‘सैन्धवमानय' इत्याद्येकार्थपरनानार्थस्थले लाघवेन नानार्थपदत्वावच्छेदेनैव प्रकरणादेः प्रकृतार्थेऽभिधामात्रनियमनप्रयोजकत्वकल्पनात्, अप्रकृतार्थे व्यञ्जनाया एवावश्यं वाच्यत्वेन व्यञ्जतान्युदासार्थमेव तद्विषयकशक्तिग्रहं साक्षादपेक्ष्य तत्प्रतिपादनमभिधेत्यवश्यवाच्यत्वात्। तद्विषयकशक्तिग्रहस्य साक्षादपेक्ष्यत्वं च तदर्थस्मृत्यनुकूलसिद्ध्यर्थमपेक्ष्यत्वे सति तदर्थस्मृत्यर्थमपेक्ष्यत्वम्। ततश्च 'च्छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र लक्षणया च्छत्त्र्यच्छत्त्रिस्मृत्यनुकूलच्छत्त्रिमात्रस्मृतिमिद्ध्यर्थमेव तद्विषयकशक्तिग्रहस्यापेक्षितत्वान्नाभिधा। अनेकार्थपरनानार्थ स्थलेऽप्यप्रकृतार्थविषयकशक्तिग्रहस्याप्रकृतार्थस्मृतिप्रसञ्जनद्वारा प्रकृतार्थे प्रकरणेनाभिधानियमन एवोपयोगित्वेन तदर्थस्मृतिहेतुव्यञ्जनोन्मेषानुकूलाभिधानियमनसिद्ध्यर्थमेवापेक्ष्यतया न साक्षादपेक्ष्यत्वमिति न तत्राप्यभिधावकाशः। एवं च साक्षात्त्वविशेषणेऽपि 'यो गङ्गां समदीधरत्' इत्यन्न बैकुण्ठपक्षेऽगं गोवर्धनं गां भूमिमिति पदभङ्गक्लेशेन गोपदस्य भूमौ प्रसिद्धिप्राचुर्याभावेन च विलम्बेनार्थप्रतीतावपि नाभिधाऽभावापत्तिः, तत्र तद्विषयकशक्तिग्रहस्य तदर्थस्मृत्यर्थमेवापेक्षितत्वात्। तथा च प्रकृताप्रकृतोभयपरेऽप्यप्रकृते प्रसिद्धिप्राचुर्याज्झटित्यर्थप्रतीतावपि प्रकृतार्थे न व्यञ्जनापत्तिः, तत्रापि तद्विषयकशक्तिग्रहस्य तदर्थस्मृत्यर्थमेवापेक्षितत्वात्। वस्तुतस्तु, प्रकृतार्थे प्रसिद्धिप्राचुर्यविधुरस्य पदस्य प्रयोगो निहतार्थत्वदोषापत्त्या काव्येषु न युक्त एव; श्लेषयमकादिषु निहतार्थत्वस्य वृद्धैर्निर्दोषत्वोपपादनं चाप्रकृतार्थे प्रसिद्धिविधुरप्रयोग एव। अत एव प्रकृतार्थे प्रसिद्धिविधुरप्रयोगे यमकादिष्वपि क्लिष्टत्वव्यवहारो लोकसिद्धः। यदप्युक्तं प्राचामप्रस्तुते शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनाख्यव्यापाराभिधानमप्रस्तुतार्थपतीतिमूलकोपमाद्यलंकारे व्यञ्जनाव्यापारावश्यंभावपरं न त्वप्रस्तुतार्थेऽपि व्यञ्जनास्तित्वपरमिति, तदपि न युक्तम्; 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छो तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्॥' इत्यत्र विषशब्दव्यङ्ग्यं गरलं जलदस्य भुजगत्वरूपणरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृदिति काव्यप्रकाशिकायां कण्ठत एव गरलस्य विषशब्दव्यङ्ग्यत्वाभिधानेन प्राचामप्रस्तुतार्थे व्यञ्जनास्तित्वाभिप्रायनिरासासंभवात्। समासोक्त्यादिस्थले श्लेषव्यवहारोऽपि रागादिशब्दानां नानार्थत्वाभिप्रायेण न त्वप्रस्तुतेऽप्यभिधास्तित्वाभिप्रायेण। नन्वेवमपि 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निइन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्' इत्यत्राशतिशब्देन प्रस्तुताद्वश्रादन्यस्य समभिव्याहृतशनिविरुद्धार्थस्य व्यञ्जनया प्रतीतेः शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिरिति वक्तुं शक्यतया विरुद्धावपि शनितद्विरुद्धौ द्वावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयप्रतीतेरत्र शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिरिति प्राचां तावत्पर्यन्तधावनमयुक्तं स्यादिति चेन्न। विरुद्धावपि द्वौ त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इत्यस्यापि वस्तुनोऽर्थपर्यालोचनालभ्यत्वेऽपि नार्थशक्तिमूलध्वनिविषयता, किं तु प्रकृताप्रकृतोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयतैवेत्यभिप्रायेण प्राचां तथोक्तिरिति संक्षेपः॥ न्यायमतानुसारिणस्तु— शक्तिग्रहजनितसंस्कारोद्बोधवशेनाप्राकरणिकार्थस्मृतेरपि प्रथममनुभूयमानत्वेन प्रकरणादीनां नाभिधानियामकत्वम्, किं तु लिङ्गविधया तेषां तात्पर्यग्राहकत्वमात्रम्। ततश्चाप्रकरणिकाद्यर्थानां तात्पर्यग्राहकप्रकरणाद्यभावेऽन्वयबोधाविषयत्वेऽपि स्मृतिरनिवार्या।— इत्याहुः॥ एवं व्यञ्जनाया अङ्गीकार्यतां प्रसाध्य तां लक्षयति— वाच्यलक्ष्यविभिन्नार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम्॥ इदं च शब्दार्थोभयनिष्टव्यञ्जनासाधारणं लक्षणम्। तादृशी शब्दव्यापृतिः शब्दव्यञ्जना। अर्थान्तरधीहेतुरर्थव्यापृतिरर्थव्यञ्जना। अर्थस्य शब्दवद्वाच्यलक्ष्यधीहेतुत्वाभावेनार्थान्तरे वाच्यलक्ष्यविभिन्नत्वविशेषणाभावेऽप्यदोषादिति ध्येयम्॥६२॥ एवमभिधालक्षणाविलक्षणां व्यञ्जनां निरूप्य यल्लक्षणार्थमियं निरूपिता तं व्यञ्जकं शब्दं लक्षयति— व्यञ्जनेनार्थधीहेतुः शब्दो व्यञ्जक इष्यते। सामोदसुमनोजातजुष्टो जयति माधवः॥ अत्र शब्दपदं काकाक्षिन्यायेन लक्षणे लक्ष्ये च संबध्यते। तेन लक्ष्यमात्रान्वये व्यञ्जकेऽर्थेऽतिव्याप्तिः, लक्षणमात्रान्वये व्यञ्जकमात्रस्य लक्ष्यत्वापत्त्या व्यञ्जकेऽर्थेऽव्याप्तिरिति निरस्तम्। अत्र व्यञ्जनयार्थधीहेतुत्वं फलोपधानं विवक्षितम, अतो न वाचकेऽतिव्याप्तिः। यथा सामोदैरानन्दसहितैः सुमनोजातैर्देवसमूहैर्जुष्टः सेव्यो माधवो मुकुन्दो जयतीत्यत्र 'ससौरभपुष्पकदम्बभव्यो वसन्तः' इत्यर्थान्तराणां व्यञ्जनया प्रतीतिहेतवः सामोदादिशब्दा व्यञ्जकाः॥ यथा वा— 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत्॥'— अत्र भद्रात्मनः शोभनाकृतेर्दुरधिरोहतनोर्दुर्धर्षवपुषो विशालवंशोन्नतेर्बहुलसंतानमहत्ताशालिनः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य संगृहीतशरस्यानुपप्लुतगतेरनुपद्रुतज्ञानस्य परवारणस्य शत्रुनिवारकस्य यस्य राज्ञः करो हस्तः सततं दानाम्बुमेकेन प्रतिपादनार्थमुपात्तजलसेचनेन सुभगोऽभूदित्यभिधया प्रतिपाद्यमाने, मन्दमृगजातिद्वयातिरिक्तात्युत्कृष्टभद्रजातिप्रभवाकृतेरस्युन्नततया दुरारोहतनोर्विशालपृष्ठास्थिसमुच्छ्रायस्य कृतभ्रमरसंग्रहस्य निष्प्रत्युहगमनस्य यस्य परस्योत्कृष्टस्य गजस्य गुण्डादण्डो मदजलसेकसुभगोऽभूदित्यप्रस्तुतार्थः शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनया भद्रादिपदैः प्रतिपाद्यते॥६३॥ नन्वत्राप्रकृतार्थेषु शब्दशक्तिमूलया व्यञ्जनया प्रतिपादितेषु, प्रकृतार्थस्याप्रकृतार्थेन प्रतीयमानमौपम्यं किं शब्दशक्तिमूलध्वनेरेव विषयः किं वार्थशक्तिमूलध्वनेरित्याकाङ्क्षायामाह— अत्रार्थप्रत्ययद्वारेणोपमादेस्तु या मतिः। तस्यां च शब्दशक्त्युत्था व्यञ्जनैषैव कारणम्॥ अत्र शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनास्थले प्रकृताप्रकृतार्थप्रतीतिद्वारा प्रकृताप्रकृतयोरुपमालंकारस्य, 'शनिरशनिश्च तमुच्चैः—' इत्यत्र 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुर्वति, अहो ते प्रभावातिशयः' इत्येवंभूतस्य वस्तुनश्च या प्रतीतिस्तस्यामपि प्रतीतौ शब्दशक्तिमूला व्यञ्जनैव हेतुः। ननु तत्रोपमादेः प्रस्तुताप्रस्तुतार्थपर्यालोचनालभ्यत्वादर्थशक्तिमूलध्वनिविषयतैव युक्तेति चेन्न; तथात्वेऽपि प्रकृतोप्रकृतोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया प्रकृतमात्रपरपर्यायशब्दासहिष्णुत्वेन च शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयताया एव तत्रौचित्यादिति ध्येयम्॥ नन्वेवमुक्तरीत्योपमादौ व्यज्यमाने प्रकृताप्रकृतार्थयोः किमजागलस्तनायमानतैव? नेत्याह— यतोऽर्थधियमुत्पाद्य शब्दोऽर्थान्तरबुद्धिकृत्। ततोऽर्थो व्यञ्जकः शब्दसहकारितया मतः॥ अत्र यतोऽर्थप्रतीतिमाधायैव शब्द उपमादिप्रतीतिं जनयति, ततोऽर्थोऽपि शब्दसहकारितया व्यञ्जको मतः। न चैवमर्थस्थापि व्यञ्जकत्वे तत्र शब्दशक्तिमूलव्यजनैव हेतुरिति कथमुक्तमिति वाच्यम्, शब्दस्यैव तत्र प्राधान्यात् प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन तथोक्तमिति ध्येयम्॥६५॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे शब्दार्थस्वरूपनिर्णयः द्वितीय उल्लासः॥ ——————————— तृतीय उल्लासः॥ —————————— अवसरलक्षणां संगतिं दर्शयन्नुल्लासप्रतिपाद्यमाह— वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदादर्था ये प्रतिपादिताः। तेषामिह व्यञ्जकत्वमधुना प्रतिपाद्यते॥ पूर्वत्रोल्लासे वाचकलक्षकव्यञ्जकभेदेन त्रिविधानामपि शब्दानां प्राधान्याद्व्यञ्जकत्वं प्रतिपादितम्। प्रसङ्गात्तु तेषां वाचकादिशब्दानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदेन त्रिविधा अर्थाश्च निरूपिताः। संप्रत्यवसरप्राप्तत्वादिह तृतीयोल्लासे त्रिविधानामपि तेषामर्थानां व्यञ्जकत्वं प्रतिपाद्यते। यद्यपि पूर्वत्रैव त्रिविधानामर्थानामपि व्यञ्जकत्वमुक्तम्, तथापि तत्रासंभावनानिरासायाप्राधान्येन दिङ्मात्रं प्रदर्शितम्। इह तु प्राधान्येन सप्रपञ्चमुच्यते। यद्वा सहकारिविशेषप्रदर्शनार्थमयं पुनरारम्भ इति ध्येयम्॥६६॥ नन्वर्थानामपि व्यञ्जकत्वे सर्वेषामपि सर्वत्र तत्तद्व्यङ्ग्यार्थप्रतीतिः स्यान्न तु केषांचित्क्वचिदेव; अतो नार्थानां व्यञ्जकतेत्यत आह— वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः। प्रस्तावदेशकालादेर्वैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा॥ अत्र बोद्धव्यपदमन्तर्भावितणिजर्थतया बोधयितव्यपरम्, न तु वाच्यपरम्। अतो न पौनरुक्त्यम्। काकुर्ध्वनिविकारः। प्रस्तावः प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदेन त्रिविधस्य | अत्र वाक्यार्थज्ञानानन्तरं वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानवतां सहृदयानां यार्थान्तरधीस्तदनुकूलोऽर्थस्य व्यापारो व्यक्तिरेव व्यञ्जनैव। अत्रैवकारेण व्याप्त्यादिनिरासः। तत्प्रकारश्चाग्रे वक्ष्यते। न त्वभिधालक्षणयोर्निरासः, तयोरर्थे प्रसक्त्यभावात्। एवं च— यद्यर्थानां व्यञ्जकता नेष्यते तदा वाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरमर्थान्तरधीर्न स्यात्। न चैवं सर्वेषां सर्वत्र व्यङ्ग्यप्रतीतिः स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्, वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानं नवनवोन्मेषशालिप्रज्ञात्मकप्रतिभोत्थापकतयार्थानां व्यञ्जकत्वे सहकारीत्यभ्युपगमात्— इति ध्येयम्॥६७॥ अथ वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानस्य व्यञ्जनासहकारितामुदाहरति— अस्तं गतोऽद्य सविता पथिक क्व प्रयास्यसि। इत्यत्र वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानाद्रत्यभिलाषधीः॥ अत्र विदितस्वैरचारवक्तृवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानेनार्थेन नायिकाया रत्यभिलाषो व्यज्यते॥ यथा वा— ‘अइपिहुलं जलकुम्भं घेत्तूण समागअम्हि सहि तुरिअं। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमापि खणं॥’— अतिपृथुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागतास्मि सखि त्वरितम्। श्रमस्वेदसलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम्॥ इत्यत्रातिपृथुलमिति दुर्वहत्वम्, जलकुम्भमिति जलपूर्णत्वेन दुर्वहतरत्वम्, गृहीत्वेत्यनेन मयैव गृहीतो नान्यया साहायकमाचरितमित्यायासाधिक्यं च व्यज्यते। त्वरितमिति श्रमाविर्भावे निदानोपन्यासः। इयमुपपतिना नदीतीरे सद्योभुक्तमुक्तायाः कस्याश्चिदुक्तिः। अत्र तादृशवक्तृवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानेनार्थेन चौर्यरतगोपनं व्यज्यते॥ ६८॥ बोधयितव्यवैशिष्ट्यज्ञानस्य सहकारितामाह— प्रातश्चेन्नाथ को दोषः श्रान्तोऽसि स्वपिहि क्षणम्। अत्र बोद्धव्यवैशिष्ट्याद्वक्तृकोपः प्रतीयते॥ इदं हि रात्रावन्यामुपभुज्य प्रातरागतं नायकं प्रति प्रच्छन्नकोपाया नायिकाया वचनम्। अत्र तादृशसंबोध्यवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानार्थेन नायिकायाः कोपो व्यज्यते॥ यथा वा— "आणिहं दोर्ब्बल्लं चिन्ताअलसत्तणं सणीससिअं मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुह वि अहह परिभवइ॥” उन्निद्रं दौर्बल्यं चिन्तालसत्वं सनिःश्वसितम्। मम मन्दभगिन्याः कृते सखि त्वमप्यहह परिभवति। उन्निद्रमुद्भूतं दौर्बल्यं निःश्वाससहितं चिन्ताजनितमलसत्वं च मन्दभाग्याया मम कृते मन्निमित्तं हे सखि, त्वामपि परिभवति बाधते। अहहेति खेदे। इयं स्वनायकाभिलाषिणीं दूतीं प्रति नायिकाया उक्तिः अत्र प्रसिद्धनायकाभिलाषदूतीरूपबोधयितव्यवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानार्थेन दूत्या नायकोपभोगो व्यज्यते॥६९॥ अथ काकुवैशिष्ट्याद्व्यञ्जनामाह— सखि श्रुत्वापि मामेवं नानुतापमुपैति सः। इत्यादौ काकुवैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थधीर्मता॥ इदं नायकसमीपं गत्वागतवतीं दूतीं प्रति नायिकाया वचनम्। अत्र नञि काकुवैशिष्ट्यज्ञानवतां मामेवमीदृशदशावत्त्वेनेत्यादिपदार्थेनानुतापाभावो न युक्त इति व्यज्यते॥ यथा वा— ‘तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥’— इदं संरब्धस्य भीमसेनस्य वचनम्। नृपसदसि, न तु यत्र कुत्रापि विविक्तस्थले। पाञ्चालराजतनयाम्, न त्वज्ञातकुलगोत्राम्। तथाभूतां केशग्रहणादिपरिभववतीं दृष्ट्वा। अपीत्यध्याहारः। वल्कलधरैः। अस्माभिरिति शेषः। व्याधैः किरातैः सह। सुचिरम्, न तु कियन्तंचित्कालम्। वन उषितं स्थितम्। न केवलमेतावन्मात्रम्। अपि तु, विराटस्य गृहे पाकाद्यनुचितारम्भेण निसृतमज्ञातं यथा भवति तथा स्थितम्। एवमपि, गुरुर्युधिष्ठिरः। उक्तविधया खिन्ने। अपीत्यध्याहारः। मयि खेदं खिद्यतेऽनेनेति खेदो मन्युः। तं भजति। कुरुषु दुर्योधनादिष्वद्यापि न भजति।— इत्यत्र मयीति कुरुष्विति च सप्तम्यन्तं पदद्वयं काकुस्थानम्। ततश्चोभयत्रापि प्रश्नमभिव्यज्य काकौ विश्रान्तायां तद्वैशिष्ट्यज्ञानवतः सहृदयस्य खिन्ने कोपस्थायोग्यत्वात्खिन्न इति पदार्थेन मयि न कोपो युक्त इत्ययमर्थः, तथापकारिषु कोपस्थोचितत्वादनेकापराधकर्तृत्वाभिप्रायककुरूष्विति पदार्थेन कुरुषु कोपो युक्त इत्ययमर्थश्च व्यज्यते। ननु— अस्य कुपितोद्धतनायकवक्तृत्वाद्विपर्ययपर्यवसायित्वमवश्यवाच्यम्। तच्च काकुव्यङ्ग्येन प्रश्नरूपार्थेन विना न संभवतीति काकुव्यङ्ग्ययस्य वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वाद्गुणीभूतव्यङ्ग्यवैवात्रेति न प्रधानध्वनिप्रस्तावेऽस्योदाहरणत्वं युक्तम्।— इति चेन्न; अलङ्घनीयशासनस्य गुरोः कोपाविषयत्वेनात्र विपर्ययपर्यवसानाभावात्। अत एवात्र न्यूनपदताख्यं दोषं वक्ष्यति। अन्यथा कोपाविष्टवक्तृकत्वेन न्यूनपदताया दोषता न स्यात्। अतोऽत्र काकोः प्रश्नमात्र एव विश्रान्तिरित्याहुः। अत्र काकोरेव साक्षाद्व्यञ्जकत्वाभावान्न काकाक्षिप्तत्वरूपं गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमपीति ध्येयम्॥७०॥ वाक्यवैशिष्ट्यादाह— स्वप्नेऽपि नास्मरः प्राङ्मां भाग्येनाद्यागतोऽसि मे। इत्यादौ वाक्यवैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थधीर्मता॥ इदं प्रणयकोपेन सपत्न्यावधूतं स्वसमीपमागतं नायकं प्रति नायिकाया वचनम्। प्राक्तत्प्रसाददशायाम्। अद्य तत्कोपदशायाम्। अत्र प्रागद्येति वाक्यवैशिष्ट्यज्ञानात्सततानुकूलामपि मां परित्यजता भवता सद्यः फलमनुभूतमित्युपहासः प्रकृतवाक्यार्थेन व्यज्यते॥ यथा वा— ‘तहआ मह गण्डत्थलणिहिअं दिट्ठिं ण णोसे अण्णत्तो।एण्हिं सा चेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिठ्ठी॥’— तदा मम गण्डस्थलनिहितां दृष्टिं नानैषीरन्यतः। इदानीं सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः॥ इयं प्रत्यक्षदृष्टस्वकपोलप्रतिबिम्बितसखीदर्शनौत्सुक्यं नायकं प्रति नायिकोक्तिः। तदा सख्या मम गण्डस्थले प्रतिबिम्बितत्वदशायां महीयकपोलतलासक्तां दृशमन्यत्र न नीतवानसि। इदानीं सखीप्रतिबिम्बाभावदशायामहं सैव कपोलौ च तावेव। तव दृष्टिस्तु न सा पूर्ववत्कपोलतलासक्ता न भवति। —इत्यत्र तदेदानीमिति च पदद्वयात्मकवाक्यवैशिष्ट्यज्ञानात्प्रकृतवाक्यार्थेन मत्सखीं कपोलतलप्रतिबिम्बितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यादृश्यनुरागशालिनी जाता, चलितायां च तस्यामन्यादृशी ताटस्थ्यशालिनी जातेत्यहो ते प्रच्छन्नकामुकतेति व्यज्यते॥७१॥ अथ वाच्यवैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यप्रतीतिं दर्शयति— शून्या प्रपेयमेकाकिन्यस्मि पान्थास्यतां क्षणम्। इत्यत्र वाच्यवैशिष्ट्यात्संभोगेच्छावगम्यते॥ यथा वा— 'उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः। किं चैतस्मिन्सुरतसुहृदो वान्ति ते तन्वि वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः॥’— इयं रिरंसोर्नायकस्य नायिकां प्रत्युक्तिः। नर्मदाया अयमुद्देशः। उद्दिश्यत इत्युद्देशः। तेन दूरादेवायं प्रदेशो जनैर्निर्दिश्यते न तु निकटादिति जनराहित्यं व्यज्यते। सरसरम्भापङ्क्तीनां शोभाभिरतिशायी देशान्तरातिशयनशीलः। तेनोद्दीपकता व्यज्यते। कुञ्जानामुत्कर्षेणाधिक्येनाङ्कुरिता उद्भूता रमणीनां विभ्रमाः संभोगसंभ्रमा यस्मिंस्तथा। तेन कुञ्जान्तरेषु रमण्यो रमन्त इत्यतिशयेनोद्दीपकता व्यज्यते। किं चात्र हे तन्वि, ते सुरतसुहृदः सुरतजनितश्रमापनयनेन सुहृत्कार्यकारिणः। तेन चिरकालसंभोगसौख्यं व्यज्यते। वाता वान्तीत्यत्र वर्तमानापदेशेन प्रारब्धासमाप्तिः प्रतीयते। येषां वालानामग्रे कलितास्थानकोपः। तेनात्मनो रिरंसातिशयो व्यज्यते। मनोभूः सरति गच्छति।— इत्यत्रैवंविधवाच्यवैशिष्ट्यज्ञानादत्र रतार्थे प्रविशेति व्यज्यते॥ अथान्यसंनिधिवैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यं दर्शयति— एकाकिन्येव यास्याभि जलार्थं कथमापगाम्। इत्यादिषु व्यङ्ग्यबुद्धिर्वैशिष्ट्यादन्यसंनिधेः॥ अत्रोपपतिसंनिधिवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेन नदीतीरं संकेतस्थानमिति व्यज्यते। यथा वा— 'णोल्लेह अगुल्लमणा अत्ता मे घरभरम्मि सअलस्मि। खणमेत्तं जहसञ्झाइ णवर होइ ण व होइ वीसामो॥’— नोदयत्यनार्द्रमनाः श्वश्रूर्मो गृहभरे सकले। क्षणमात्रं यदि संध्यायां केवलं भवति न वा भवति विश्रामः॥ इयं तटस्थं कामुकमुद्दिश्य कस्याश्चित्स्वैरिण्यास्ताटस्थ्येनोक्तिः। भक्ष तटस्थोपपत्तिसंनिधिवैशिष्ट्यज्ञानवतां निर्घृणा श्वश्रूः सर्वस्मिन्गृहकृत्ये मां नोदयति प्रेरयति। तद्विश्रान्तिरेव न भवति। यदि भवति तदा संध्यायामेव केवलं कदाचिद्भवति। तत्रापि क्षणमात्रम्। कदाचित्तु न वा भवति।— इति वाक्यार्थेन संध्या संकेतकाल इति व्यज्यते॥७३॥ प्रस्ताववैशिष्ट्यादाह— वयस्य प्रतिवेशिन्याः पतिरद्य समागतः। अत्र प्रस्ताववैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थनिश्चयः॥ अत्र प्रतिवेशिन्यभिसरणप्रवृत्तिप्रकरणज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेन तदभिसरणनिषेधो व्यज्यते॥ यथा वा— 'सुव्वइ समागमिस्सइ तुज्झ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण। एमेअ किं त्ति चिठ्ठसि ता सहि सज्जेहि करणिज्जं।’ —श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण। एवमेव किमिति तिष्ठसि तस्मात्सखि सज्जय करणीयम्। —अत्राप्यभिसरणप्रवृत्तिप्रकरणज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेनाभिसरणप्रवृत्ताया निवारणं व्यज्यते॥७४॥ देशवैशिष्ट्यादाह— सख्यो दूरं गता गन्तुमक्षमाहमिह स्थिता। इत्यत्र देशवैशिष्ट्यज्ञानेन व्यङ्ग्यधीर्मता॥ अत्रेहेति देशवैशिष्ट्यज्ञानवतां विजनोऽयं देशस्ततः संकेतयोग्य इति व्यज्यते॥ यथा वा— ‘अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः। नाहं विदुरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः॥’ —अत्रास्मीत्यहमर्थेऽयम्। सख्यो निवारिता अहमेकैवात्र स्थितेति समाश्वस्तां सखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरियम्। अत्र वाच्यार्थः साधारणसहचरीमात्रविषयः। व्यङ्ग्यस्त्वसाधारणसहचरीविषयः। तथा च देशविशेषवैशिष्ट्यावगमात्प्राधान्येन प्रच्छन्नकामुको निःशङ्कं भुज्यतामिति वा प्रच्छन्नकामुको प्रेषणीय इति वा व्यज्यते॥७५॥ कालवैशिष्ट्यादाह— गृहकृत्यव्यापृताया विश्रमोऽद्यैव मे सखि। इत्यादौ कालवैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थनिर्णयः॥ अत्राद्येति कालवैशिष्ट्यावगमादयं खायंसमय एव संकेतयोग्यस्तत्प्रच्छन्नकामुको झटिति प्रेषणीय इति व्यज्यते। यथा वा— ‘गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मन्दभाइणी अ अहं। अज्ज पवासं वच्चसि वच्च सभं चेभ मुणसि करणिज्जं॥’— गुरुजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्दभागिनी चाहम्। अथ प्रवासं ब्रजसि व्रज स्वयमेव जानासि करणीयम्॥ अत्र गुरुजनपरवशेति विपरीतलक्षणा। ततश्च गुरुजनपारवश्याभावेऽप्यद्य गच्छसि, अहो ते निःस्नेहतेति व्यज्यते। प्रियेत्यनेन ममैव त्वं प्रियो न तु तवाप्यहं प्रियेति किं भणामीत्युपालम्भाप्रयोजकत्वम्, मन्दभागिनीत्येवमुदासीनेऽपि त्वय्यनुरक्ताहमसमीक्ष्यकारिणीति, व्रजसि व्रजेति कोपातिशयः, स्वयमेवेति स्वस्य मरणोत्साहश्च व्यज्यते। अत्राद्यपदप्रतिपाद्यमधुसमयवैशिष्ट्यावगमाद्यदि मधुसमये व्रजसि तदाहं क्षणमपि न जीवामीति व्यज्यते॥७६॥ प्रस्तावदेशकालादेरित्यादिपदाच्चेष्टादेर्ग्रहणम्। तत्र चेष्टा यथा— 'द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तथा सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समापादितम्। आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तच्च निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्लते॥'— द्वारसमीपे मयि निरन्तरे व्यवधानरहिते सति। संनिहित इति यावत्। लावण्यसारलक्ष्म्या तयोरुद्वयं विसार्य पश्चान्मिथः श्लिष्टं कृतम्। अनेनोरुभ्यां गाढनिपीडनं करिष्यमाणं व्यज्यते। यद्वा कदलीसदृशोरुसमाश्लेषेण कदलीनैबिड्यवान्प्रदेशः संकेतस्थानमिति व्यज्यते। शिरःप्रावरणीकृतं वासः पुरत आनीतम्। शिरोंशुकेन मुखं किंचिदावृतमिति यावत्। अत्र चन्द्रसदृशस्य मुखस्यावरणेन चन्द्रास्तमयः संकेतकाल इति व्यज्यते। चले लोचने अधः क्षितौ क्षिप्ते। भूमिमवलोकितवतीति यावत्। अत्र चकोरसदृशयोर्नयनयोरधःक्षेपरूपया चेष्टया चन्द्रास्तमयानन्तरमेव नागन्तव्यम्, किं तु वियति चटुलाश्चकोरा यदा निराशा भूमौ प्रतिष्ठिता भवन्ति तदानीमेवागन्तव्यमिति व्यज्यते। वाचस्तच्च पूर्वं निरङ्कुशमपि प्रसरणं निवारितम्। अत्र तदापि जनकलकलोपशमे सत्यागन्तव्यमिति व्यज्यते। दोर्लते संकोचिते इत्यनेनागतस्य तवालिङ्गनमेव पारितोषिकं ददामीति व्यज्यते। तथानुभावरूपाभिराभिश्चेष्टाभिः प्रच्छन्नकामुकविषयोऽनुरागोऽपि व्यज्यत इति ध्येयम्॥ ननु द्वितीयोल्लास एवार्थानां व्यञ्जकत्वमुदाहृतमिति पुनरिहोदाहरणं पौनरुक्त्यग्रस्तमिति चेन्न; तत्र सामान्यत उदाहरणेऽपि वक्त्रादिवैशिष्ट्येन विशिष्यानुदाहरणादाकाङ्क्षाशान्त्यभावेन नैराकाङ्क्ष्यप्रतिपत्तये पुनरिहोदाहरणम्। न च तत्रैव विशिष्याप्युदाहियतामिति वाच्यम्, तत्र शब्दव्यञ्जकत्वस्यैव प्रकृतत्वेनात्रैव प्राप्तावसरतयार्थव्यञ्जकत्वस्य सप्रपञ्चमुदाहरणौचित्यादित्युक्तं प्राक्। तन्न विस्मर्तव्यम्॥ ननु वक्त्रादिवैशिष्ट्यस्य प्रत्येकं व्यञ्जकत्वेऽपि क्वचिद्द्वयो स्त्रयाणां वार्थसमाजे द्वित्रादीनामपि संहत्य किं व्यञ्जत्वमस्ति न वेत्याकाङ्क्षायां शिष्याणां निराकाङ्क्षप्रतिप प्राप्तावसरतया तेषां मिथो योगेऽपि संहत्य व्यञ्जकतत्वस्तीत्याह— वक्त्रादीनां मिथो योगेऽप्यर्थव्यञ्जकतेष्यते। शेते श्वश्रूरिहात्राहं रात्र्यन्धाद्यैव लोकय॥ शय्यायामावयोर्मोहात्त्वं वैदेशिक मा पत। वक्तृबोद्धव्यदेशानां वैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यधीरिह॥ अत्र श्वश्रूशय्यासाधारण्येन स्वशय्यामुपदर्शयन्त्या परस्यद्भेदो निवार्यते। अत्र प्रसिद्धातिचारयोर्वक्तृबोद्धव्ययोरत्रे देशस्य च वैशिष्ट्यावगमात्प्रकृतवाक्यार्थेन मदीयशय्यायामागन्तव्यमिति व्यज्यते॥ यथा वा— ‘दृष्टिं हे प्रति शिनि क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिन विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद्व मितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छे नलग्रन्थयः॥'— हे प्रतिवेशिनि समीपगृहमेधिनि, असद्गृहेऽपि क्षणमात्रं दृष्टिं कुरु। अस्य शिशोः पिता। म पतिरिति यावत्। विरसानि कूपजलानि प्रायेण नियमेन पास्यति। अत एवैकाकिन्यप्यहं स्रोतोभिः प्रवाहैस्तमालैश्चाकुलं तद्वनं गच्छामि। तत्र च नीरन्ध्रा निबिडा जरठच्छेदाश्चिरकालच्छिन्ना नलानां तृणविशेषाणां ग्रन्थयस्तनुमालिखन्तु नाम। नदीजलाहरणस्यावश्यिकत्वादेवंविधबहूपप्लवे सत्यपि यामीति यावत्। अत्र प्रसिद्धातिचाराया वक्त्र्याः, क्षणमिति कालस्य, एकाकिनीति वाच्यस्य, तद्वनमिति देशस्य, नीरन्ध्रास्तनुमित्यादिनानापदाव्यकवाक्यस्य च वैशिष्ट्यावगमात्संकेतकालदेशजिज्ञासुं कामुकं प्रतीदानीमेव तस्मिन्वने समागन्तव्यम्, तत्र नलग्रन्थिलिखनेनान्यथासिद्धिसंभवान्नखक्षतादिकरणपूर्वकं स्वैरमुपभोगः कर्तुं शक्यत इति व्यज्यते॥७७॥ एवं लक्ष्यव्यङ्ग्ययोरप्यर्थयोर्व्यञ्जकत्वमुदाहार्यम्। तत्र लक्ष्यस्य यथा— वत्स मा गच्छ सहसा हालिकस्य निवेशनम्। तत्र दृष्टिविषा कापि फणिन्यास्त इति श्रुतम्॥ अत्र हालिकबालिकायां फणिनीति साध्यवसानलक्षणा। ततश्च तस्याः सर्वथा परिहरणीयत्वं व्यङ्ग्यम्। तादृशव्यङ्ग्यप्रतीतौ च मातुर्वक्त्र्याः पुत्रस्य बोधयितव्यस्य तदभिसरणप्रवृत्तिप्रस्तावस्य च वैशिष्ट्यावगमः सहकारीति ध्येयम्॥७८॥ व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकता यथा— फलानि दिश भव्यानि निवेश्य मणिबन्धने। बिम्वोष्ठि चुम्बनेनैवमालि लालय मा शुकम्॥ अत्र बिम्बफलभ्रान्त्या शुकस्तवाधरं खण्डयिष्यतीति व्यज्यते। ततश्च 'कस्स व ण होइ रोसो' इत्यत्र वक्ष्यमाणरीत्या पत्युरन्यथाप्रतीतिर्भविष्यतीत्यादिकमनेकधा व्यङ्ग्यमुज्जृम्भते। अत्रापि सख्या वक्त्र्या नायिकाया बोद्धव्याया बिम्बोष्ठीति वाच्यस्य च वैशिष्ट्यावगमो हेतुरिति ध्येयम्॥ नन्वत्र शब्दार्थयोर्व्यञ्जकत्वमविशिष्टम्; तत्कथमत्रार्थमात्रस्य व्यञ्जकतेत्युच्यत इत्यत आह— शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छन्दस्य सहकारिता॥ यद्यपि शब्दबोध्य एवार्थो व्यञ्जकः, तथाप्यस्य शब्दस्य पर्यायसहत्वेनार्थस्य प्राधान्यात्तथा व्यपदेशः। शब्दस्य त्ववच्छेदकत्वेनाप्राधान्यान्न तेन व्यपदेशः, 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायादिति ध्येयम्॥८०॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे अर्थव्यञ्जकतानिर्णयः तृतीय उल्लासः॥ ——————————— चतुर्थ उल्लासः॥ —————————— यद्यपि निर्दोषसगुणालंकारशब्दार्थयुगलं काव्यमित्युक्तलक्षणे काव्ये विशेष्यभूतयोः शब्दार्थयोर्निरूपणे कृते तद्विशेषणज्ञानार्थे गुणालंकारयोः, निर्दोषत्वस्य प्रतियोगिज्ञानाधीनत्वेन तत्प्रतियोगितया दोषाणां च निरूपणमुचितम्; तथापि तत्तदवान्तरभेदविशिष्टतया धर्मिणि काव्ये साकल्येन निरूपित एव धर्मस्वरूपजिज्ञासोदयात्तद्धर्मभूतनिर्दोषत्वप्रतियोगिनो दोषास्तद्धर्मभूता गुणा अलंकाराश्च निरूपणीया इति प्रथमं काव्यभेदनिरूपणमेवोचितम्। तत्रापि प्राधान्यादुत्तमकाव्यस्य तद्भेद एव प्रथमं निरूपणार्हः। किं च — रसहानिकरत्वं दोषत्वम्, साक्षाद्रसधर्मत्वं गुणत्वम्, अङ्गद्वारेण रसोपकारकत्वमलंकारत्वम् — इति दोषादीनां रसनिरूपणाधीननिरूपणत्वेन प्रथमं रसस्यैव स्वरूपं निरूपणीयमित्यभिप्रेत्य प्रथमं ध्वनिकाव्यं विभजते— ध्वनिर्हि लक्षणामूलाभिधामूलविभेदतः। सामान्यतो द्विधा प्रोक्तो ध्वन्यध्वन्यैर्मनीषिभिः॥ तत्राद्ये लक्षणामूले वाच्यं स्यादविवक्षितम्। विवक्षितं चान्यपरमभिधामूलकध्वनौ॥ ध्वनिकाव्यं लक्षणामूलमभिधामूलं चेति सामान्यतो द्विविधम्। तत्र लक्षणामूलध्वनौ वाच्यमविवक्षितं भवति। तं चाविवक्षितवाच्यमित्याचक्षते। अभिधमूलध्वनौ तु वाच्यं विवक्षितमपि व्यङ्ग्यनिष्ठं भवति। तं च विवक्षितान्यपरवाच्यमित्याहुः। यद्यप्यत्राभिधामूलध्वनिरेव प्रथममुद्देशार्हस्तथापि सूचीकटाहन्यायेन लक्षणामूलमेव प्रथमं निरूपयितुं तदुद्देशस्य प्राथम्यमिति ध्येयम् ॥८१॥ तत्र प्रथमोद्दिष्टं लक्षणामूलध्वनिं लक्षयति— तत्राद्यो लक्षणामूलो गूढव्यङ्ग्यप्रधानकः॥ लक्षणामूलत्वे सति गूढं यद्व्यङ्ग्यं तत्प्रधानो यः सोऽविवक्षितवाच्यध्वनिः। अत्राभिधामूलेऽतिव्याप्तिनिरासाय लक्षणामूल इति। 'अगूढमपराङ्गं च—' इति वक्ष्यमाणयोरगूढापराङ्गयोर्गुणीभूतव्यङ्ग्ययोस्तन्निरासाय गूढव्यङ्ग्यप्रधानक इत्युक्तम्॥८२॥ अथ तमेवाविवक्षितवाच्यं विभजते— अर्थान्तरे संक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतः। द्विविधो लक्षणामूलः सामान्येन समीरितः॥ लक्षणामूलो ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यभेदेन सामान्यतो द्विविधः॥८३॥ वाच्यस्यार्थान्तरत्वेन परिणामो यदा भवेत्। अर्थान्तरे संक्रमितवाच्यमाहुस्तदा ध्वनिम्॥ शृणु मे वचनं वत्स कुरु भक्तिं वृषध्वजे॥ यदा वाच्योऽर्थोऽनुपयुज्यमानोऽर्थान्तरत्वेन परिणतस्तवार्थान्तरसंक्रमितवाच्यनामा ध्वनिः। यथा शृणु मे वचनमित्यत्र तथानुक्त्वापि वृषध्वजे भक्तिं कुर्विति कथनसंभवे शृण्वित्यनुपयुक्तमाकाङ्क्षाविरहात्। अतो योग्यताविरहव काङ्क्षाविरहेऽप्यन्वयानुपपत्तेः श्रद्धापूर्वकश्रवणविशेषरूपत परिणमति। तथा श्रृण्वित्यनेनैव वचनस्यानुक्तसिद्धत्वाद्वचनमित्येतदप्यनुपयुज्यमानं वचनविशेषात्मकोपदेशरूपतया परिणमति। ततश्च मदुपदेशं श्रद्धापूर्वकं शृण्विति लभ्यते तेन मद्वचनमवश्यमनुष्ठेयमिति लभ्यते॥ यथा वा 'त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। आत्मी मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत्॥'— अत्रास्मीत्यहम ऽव्ययम्। अहं त्वां वदामि। विद्वत्समाजः सभायामास्ते। तदात्मीयां मतिमादाय त्वयात्र स्थातव्यम्।— इति नटीं प्रति सूत्रधारवाक्ये त्वामहं वदामीत्यनुक्त्वापि कथनसंभवाद्वदामीत्यनुपयुक्तं वचनविशेषात्मकोपदेशरूपतया परिणमति। तथा त्वामित्यस्याप्यर्थादेव सिद्धेस्त्वामित्यप्यनुपयुज्यमानं तस्या नित्यं सावधानतां लक्षयति। तथाहमित्यपि वच्मीत्यनेनैव सिद्धत्वादनुपयुज्यमानं तस्याल्‍पकार्येष्वनियोक्तृत्वं लक्षयति। तथात्मीयामिति गुरूपदेशं विनाप्यतिगहनेष्वप्‍यर्थेष्वकुण्ठितप्रसरता लक्ष्यते। मतिमिति नाट्यशास्त्रपरिशीलनशालिनी मतिर्लक्ष्यते। ततश्च त्वामस्मि वच्मीत्येतदल्पकार्येष्वनियोजकोऽहं स्वतः सावधानामपि त्वामुपदिशामीति परिणमति। तेन मद्वचनमवश्यमनुष्ठेयमिति व्यज्यते। आत्मीयां मतिमित्येतच्चातिगहनेष्वप्यर्थेष्वकुण्ठितप्रसरां नाट्यशास्त्रपरिशीलनशालिनीं मतिमिति परिणमति। तेन तादृशमत्यादानेनैव विद्वज्जनानुरञ्जनं भवेन्नान्यथेति व्यज्यते। अत्र मूर्तद्रव्यस्यैवादानयोग्यत्वान्मतौ तदसंभवेनादानपदमत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं सत्प्राप्तिं लक्षयति। तेन च प्राप्तस्य त्यागायोगात्सर्वथा सावधानतयैवावस्थातव्यमिति व्यज्यत इत्याहुः। इयं चाजहत्स्वार्था। न च ‘छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र न परिणामः, तत्कथमियमजहत्स्वार्थेत्युच्यत इति वाच्यम्। वाच्यस्यार्थान्तरत्वेन परिणामो नाम वाच्यतावच्छेदकादन्येन प्रकारेण पदजन्योपस्थितिविषयत्वम्। तच्च च्छस्त्रिणामपि च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेनैवोपस्थितेरस्तीति ध्येयम्। इदमुभयं च वाक्यस्यार्थान्तरसंक्रमितत्व उदाहरणम्। पदस्य तथात्वे त्वग्र उदाहरिष्यते। एवमुत्तरत्रापीति ध्येयम् ॥८४॥ अथात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं लक्षयति— वाच्यार्थे त्वन्वयायोग्ये स्यादत्यन्ततिरस्कृतम्। प्रिय त्वय्येव दाक्षिण्यं पुण्यैर्लब्धोऽसि किं परम्॥ यत्र वाच्यार्थस्यार्थान्तरपरिणत्याप्यन्वयायोग्यत्वं तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो नाम ध्वनिः। यथा प्रिय त्वय्येवेत्यत्र शठे दक्षिणनायकत्वस्यायोगाद्विपरीतलक्षणया तदभावः प्रतिपाद्यते। तथा पुण्यपदेनापि तद्विरोधी लक्ष्यते। तेन चैयं शाठ्यकारिण्यपि त्वयि मया सान्त्वमेवोच्यते। तदितः परमपि वा नैवं शाठ्यमनुष्ठेयमिति व्यज्यते॥ यथा वा— "उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्॥"— इदमत्यन्तापकारिणं प्रति कस्यचिद्धीरोदात्तनायकस्य वचनम्। बहूपकृतमुपकारः कृतः। यत्रोपकारे। बहु वक्ष्यामीति विस्तरसंरम्भेण यत्रेति भणितिः। किमुच्यत इति वक्तुर्धीरोदात्ततयाक्षेपालंकाररीत्योपक्रान्तस्य वचनस्य निषेधः। भवता सुजनता परं सौजन्यमेव प्रथिता पृथूकृता। हे सखे, तत ईदृशमुपकारमेव सदा वितन्वन्संवत्सराणां शतं सुखितं यथा भवति तथाऽऽस्स्व।— इत्यत्र विरोधिलक्षणयोपकारेणानुपकारः, सौजन्येन दौर्जन्यम्, विधानेनाविधानम्, सख्येन शात्रवम्, सौख्येन दुःखिता, संवत्सरशतावस्थानेन तद्वैपरीत्यं च लक्ष्यते। तेन चैवमपकारिण्यपि त्वयि मया सान्त्वमेवोच्यत इति स्वस्य महाशयत्वम् एवमपकारे कृतेऽपि मया सोढमतोऽपकर्तुस्तव सपदि विपदुत्पत्स्यत इति वा व्यज्यते। अत्र विरोधिन्युपकारबाधान्मुख्यार्थगन्धोऽपि नेति जहल्लक्षणा। यद्यपि सारोपसाध्यवसानमूलाश्च केचिदविवक्षितवाच्यभेदाः संभवन्ति, तथापि तेषामप्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोरेव यथायथमन्तर्भावसंभवान्न पृथगुक्ता इति ध्येयम्॥८५॥ एवं लक्षणामूलध्वनिमभिधायाभिधामूलध्वनिं निरूपयति— यस्तु वाच्यविवक्षायां गूढव्यङ्ग्यप्रधानकः। स विज्ञेयोऽभिधामूलो द्विविधश्चैष कथ्यते। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमात्मना॥ यत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वे सति गूढव्यङ्ग्यप्राधान्यं तत्राभिधामूलो ध्वनिः। अत्र वाच्यसिद्ध्यङ्गादिगुणीभूतव्यङ्ग्येऽतिव्याप्तिवारणाय व्यङ्ग्यप्रधानक इति। अगूढरूपगुणीभूतव्यङ्ग्ये तद्वारणाय गूढेति। लक्षणामूलध्वनौ तद्वारणाय वाच्यविवक्षायामित्युक्तम्। ननु— अत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वं न वक्तुमिष्टत्वम्; अविवक्षितवाच्येऽपि गतत्वात्, तत्रापि पदाद्वाच्यं वाच्याल्लक्ष्यमुपतिष्ठत इति वाच्येऽपि विवक्षासत्त्वात्। नापि स्वमात्रविश्रान्ततात्पर्यकत्वम्, व्यङ्ग्यप्रधानत्वेनासंभवात्— इति चेन्न। आकाङ्क्षायोग्यतावत्त्वमेव वाच्यस्य विवक्षितत्वम्। 'त्वामस्मि वच्मि—' इत्यादावनुपयोगाद्वाच्यस्य नाकाङ्क्षा 'उपकृतं बहु—' इत्यत्र न योग्यतेति भवति वाच्यविवक्षायामित्यनेन लक्षणामूलध्वनिव्युदास इति ध्येयम्। अयं चाभिधामूलो ध्वनिरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमभेदेन द्विविधः। लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रम एव संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्यप्युच्यते। अत्र रसस्य प्राधान्यमाविष्कर्तुं प्रथममसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य निर्देश इति केचित्। अन्ये तु— सूचीकटाहन्यायादस्य प्राङ्निर्देशः। न चैकस्यैव शृङ्गारस्यानेके भेदा इति वक्ष्यमाणत्वेन तदभिव्यञ्जकानामसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यानामप्यनेकविधत्वमविशिष्टमिति वाच्यम्, तथाप्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेन रूपेणैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्। न चैवमप्यसंलक्ष्यक्रमस्य लक्ष्यक्रमाभावरूपतया तन्निरूपणाधीननिरूपणत्वेन प्राङनिर्देशो न युक्त इति वाच्यम्; असंलक्ष्यक्रमत्वं हि न लक्ष्यक्रमाभावः, किं तु नीलपीतयोरिव तयोः परस्परविरहव्याप्यत्वमेव न तु प्रतियोग्यनुयोगिभावः— इत्याहुः। ननु प्रथमं शब्दस्य श्रवणं ततो विभावादिप्रतीतिरिति क्रमस्य लक्ष्यत्वादलक्ष्यक्रमत्वमत्र कथमिति चेत्; सत्यम्। तथापि विभावादिप्रतीते रसाभिव्यक्तेश्च क्रमो न लक्ष्यत इत्यलक्ष्यक्रमत्वम्। न च शब्दश्रवणानन्तरं विभावादय एव प्रतीयन्ते न तु तदतिरिक्तो रसोऽभिव्यज्यत इति वाच्यम्, तत्र विभावादिप्रतीतिवद्रसाभिव्यक्तेरप्यपह्नोतुमशक्यत्वात्। तथा हि— 'शिथिलशिथिलं न्यस्य स्वैरं धनुः शिखरे शिरो नयनसलिलैः कुर्वन्मौर्वीलतामपरामिव। अहह विकलः श्रावं श्रावं घनस्तनितध्वनिं किमपि किमपि ध्यायन्नार्यो न याति न तिष्ठति॥'— अत्र ये घनस्तनितादय उद्दीपनविभावा ये च शिथिलशिरोन्यासनयनसलिलवैकल्यनिरुद्देशध्यानगतिस्थित्यादयोऽनुभावा ये च तदभिव्यक्ताश्चिन्तावेगदैन्यादयो व्यभिचारिणस्त एवात्रनानुभूयन्ते, किं तु विप्रलम्भशृङ्गाररसोऽप्यभिव्यज्यत एवेति सहृदयहृदयमेव प्रमाणम्। न च तथापि विभावादिप्रतीते रसाभिव्यक्तेश्च यौगपद्यात्क्रमो न विद्यत इत्यविद्यमानक्रम इत्येव वक्तुमुचितं न त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इति, क्रमस्यैवाभावादिति वाच्यम्। निर्हेतुकरसाभिव्यक्तौ सर्वदा तदभिव्यक्तिप्रसङ्गः। शब्दश्रवणमात्रस्य हेतुत्वेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं सर्वत्र तदभिव्यक्त्यापत्तिः। विभावादिव्यञ्जकशब्दस्य हेतुत्वे च विभावादीनामेव लाघवात्तत्र हेतुत्वमित्यस्ति क्रमः। स तु व्युत्पन्नतमायाः प्रतिपत्तृप्रतीतेस्तीव्रप्रवृत्तितया शतपत्रपत्रशतभेदनक्रमवद्गर्जितश्रवणघनानुमितिक्रमवच्च न संलक्ष्यत इत्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्येव वक्तुमुचितम्— इत्याहुः॥८६॥ तत्र प्रथमोद्दिष्टमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं लक्षयति— रसभावतदाभासभावशान्त्यादयो यदा। प्राधान्येन स्फुरन्त्येषोऽलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमस्तदा॥ रसाः शृङ्गारादयः, भावा देवादिविषया रतिर्निर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च, तदाभासो रसाभासो भावाभासश्च, भावानां निर्वेदादीनां शान्तिः, आदिपदग्राह्या भावोदयभावसंधिभावशबलता वा यदा प्राधान्येन व्यज्यन्ते तदानीमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिः। अत्र तदाभासशान्त्यादय इति वक्तुं शक्यत्वेऽपि भावशान्त्यादय इति मध्ये भावपदनिवेशो रसशान्त्यादिप्रतिषेधार्थः। तथा हि— रसस्य हि न शान्त्युदयौ संभवतः, तस्य नित्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। नापि संधिशबलते संभवतः, स्थायिभावस्य विभावाद्यसंवलने रसतयानभिव्यक्तेस्तत्संवलने तु रसतापर्यवसानेन विगलितवेद्यान्तरत्वादित्याहुः। केचित्तु भावशब्दस्य मध्ये ग्रहणं व्यभिचारिभावानामेवात्र भावशब्दप्रतिपाद्यत्वमिति द्योतयितुमित्याहुः॥८७॥ ननु रसादीनां व्यङ्ग्यत्वे रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितादयोऽलंकारा एव, ते च गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रस्ताव एव वक्तुमुचिता न तु ध्वनिप्रस्ताव इत्यत आह— भिन्ना रसाद्यलंकारादलंकार्या इमे स्थिताः॥ इमे प्राधान्येनाभिव्यज्यमाना रसादयः। तथा च रसादीनां यत्राप्राधान्यं तत्र रसवदादयोऽलंकाराः। ते च गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रस्ताव एव वक्ष्यन्ते। यत्र तु तेषां प्राधान्यं तत्रालंकार्या एव त इतीह तदभिधानं युक्तम्। रसभावादिध्वनीनामुदाहरणं तु रसनिरूपणप्रस्तावे स्फुटतरं लक्ष्यत इति नेह प्रपञ्चितमिति ध्येयम्॥८८॥ यदा रसादयो व्यज्यन्ते तदानीमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्युक्तम्। तत्र प्रसङ्गाद्रसादिस्वरूपं लिलक्षयिषुरादौ रसस्वरूपमाह— कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः। व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ लोके हि यौवनोद्भिन्नचित्तवृत्तेर्यूनः सुदृशश्च मिथो दर्शनेन श्रवणेन वा प्रीतिरुत्पद्यते। ततश्च तदीयलावण्यालंकारादिभिस्तटस्थैरुद्यानमन्दसमीरणचन्द्रादिभिश्चोद्दीपिता सा प्रीतिरुत्कण्ठापरनामधेयाभिलाषाकारेण परिणमते। तथाभूतां च प्रीतिं रतिमाचक्षते। ततश्च मिथः संगत्युपायं जिज्ञासमानयोर्यूनोश्चिन्ताग्लानिशङ्काविषादादयः प्रादुर्भवन्ति। तदनु च प्रीत्या चिन्तादिभिश्च तदुभयव्यञ्जिकाश्चेष्टा जायन्ते। तदनन्तरं स्वयं वा दूतीप्रेषणेन वा संगमे जाते सा प्रीतिरूत्तरोत्तरमुज्जृम्भते। चिन्तादयः पुनरपगच्छन्तीति स्थितिः। एवं रसान्तरेष्वप्युन्नेयम्। तथा च लोके काव्यनाट्यव्यतिरिक्तनायिकानायकव्यवहारस्थले स्थायी यो रत्यादिस्तस्य यानि कारणानि नायिकानायकरूपाणि तदीयलावण्यालंकरणोद्यानमन्दसमीरणादीनि च यानि च रत्यादेश्चिन्तादेश्च कार्याणि कटाक्षभुजाक्षेपस्तम्भप्रलयरोमाञ्चादीनि यानि च रत्यादेः सहकारीणि परिपोषहेतुभूतानि निर्वेदचिन्तादीनि, तानीमानि कारणादीनि नाट्येऽभिनयप्रधाने नटव्यापारे साक्षात्कारयोग्ये काव्ये गुणालंकारादिविशिष्टे श्राव्ये संदर्भविशेषे च यदि स्युस्तत्तदा कारणानि विभावा इति कथ्यन्ते, विशेषेण रत्यादयोऽमीभिर्भाव्यन्त इति व्युत्पत्तेः। यानि तु कार्याणि तान्यनुभावा इत्युच्यन्ते रत्यादिकं चिन्तादिकं चानुभावयन्त्यनुमापयन्तीति व्युत्पत्तेः। यानि तु सहकारिकारणानि तानि व्यभिचारिण इति कथ्यन्ते, विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्युत्पत्तेः। एतैरुक्तरूपैर्विभावाद्यैर्व्यक्तो विशेषेणाक्तः पानकरसन्यायेन मिश्रणेनैवास्वादनीयतां प्राप्तः स्थायी चिन्तादिवदनपायितया स्थायी भावो रत्यादिको रस इति रसतत्त्वविद्भिः स्मृतः। उक्तं हि भरतेन— "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" इति॥ अत्र च सूत्रे संयोगपदं निष्पत्तिपदं चान्यथान्यथा तद्व्याख्यातारो व्याचक्षते। तत्र भट्टलोल्लटप्रभृतयः— द्विविधो विभाव आलम्बनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति। तत्र यानालम्ब्य विषयीकृत्य रत्यादयो जायन्ते ते नायिकानायकादय आलम्बनविभावाः। तदीयलावण्यादयश्चन्द्रमन्दसमीरणादयश्च जातं रत्यादिकमुद्दीपयन्त्यभिलाषाद्याकारेण परिणमयन्तीति व्युत्पत्तेरुद्दीपनविभावाः। ताभ्यामुभाभ्यां रत्यादिको भावो जायते। यद्यप्युद्दीपनानां न रत्यादिजनकत्वं तथापि विशेषाकारपरिणामजनकत्वात्तेषामपि कारणत्वमिति ध्येयम्। अनुभावाः कटाक्षभुजाक्षेपादयः स्तम्भप्रलयरोमाञ्चस्वेदवेपथुवैवर्ण्याश्रुवैस्वर्यादयश्च। तैरनुभावैः कार्यभूतैरप्रत्यक्षोऽपि रत्यादिभावः प्रतीतियोग्यतां नीयते, व्यभिचारिभिर्वक्ष्यमाणनिर्वेदादित्रयस्त्रिंशद्भावैरुपचीयते। एवं च स्थायिविभावयोः कार्यकारणभावः, स्थाय्यनुभावयोर्ज्ञाप्यज्ञापकभावः, स्थायिव्यभिचारिणोः पोष्यपोषकभावश्च संबन्धः संयोगशब्दार्थः। उत्पत्तिर्ज्ञप्तिः पुष्टिश्च निष्पत्तिशब्दार्थः। ततश्च विभावैर्जनितोऽनुभावैः प्रतीतो व्यभिचारिभिः पुष्टो रत्यादिभावो मुख्यो रसः। स च वस्तुतः सीतादिगोचरो रामादावेव वर्तते। स एव रसः काव्येषु विभावादिप्रतिपादकैः पदैरभिधाख्यया मुख्ययैव वृत्त्या सहृदयैः प्रतीयमानो रस इत्युच्यते। यथा च रसप्रतीतिः काव्येष्वभिधयैव तथा पञ्चमोल्लासे भट्टलोल्लटमतोपन्यासप्रस्तावे वक्ष्यते। नाट्ये तु रामादावनुकार्य एव स्थितो रत्यादिको भावो रामाद्यनुकर्तरि नटे रामताद्रूप्यारोपात्तत्रासन्नपि सामाजिकैः प्रतीयमानो रस इत्युच्यते। तथा च विभावादिजन्यो रसो रामादावनुकार्य एव। अधुना तु न कुत्रापि रसो जन्यते I किं तु नटे केवलं सामाजिकैरारोप्यते।— इत्याहुः॥ श्रीशङ्कुकादयस्तु— भवतु तावत्काव्येष्वभिधयैव रसप्रतीतिः। नाट्ये तु किंचिद्भेदसहिष्णोरभेदस्यैव ताद्रूप्यत्वेन भेदावगाहिन्यास्ताद्रूप्यप्रतीते रसप्रतीतिविरोधितया तत्प्रतीत्यङ्गत्वकथनमतिसाहसम्। किं च संयोगनिष्पत्तिपदयोरर्थत्रयपरताकल्पनं चायुक्तम्। तस्मादेवं व्याख्येयम्— लोके हि चतुर्विधा प्रतीतिः सम्यङ्मिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभेदात्। तत्र या 'राम एवायम्' इति रामत्वायोगव्यवच्छेदिका प्रतीतिः, या च 'अयमेव रामः' इत्यन्ययोगव्यवच्छेदिका, या च 'रामो भवत्येव' इत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदिका, या च 'न रामोऽयम्' इति रामभेदावगाहिनी प्रतीतिः, ताः सर्वाः सम्यक्प्रतीतयः 'न रामोऽयम्' इति बाधशिरस्का तु 'रामोऽयम्' इति धीर्मिथ्याप्रतीति:। 'अयं रामो न वा' इति धीस्तु संशयः। 'रामसदृशोऽयम्' इति प्रतीतिः सादृश्यधीः। एताभ्यश्चतुर्विधाभ्यः प्रतीतिभ्यो विलक्षणा 'रामोऽयम्' इति निर्गलितावधारणरूपा प्रतीतिरनुकर्तरि नटे जायते यथा चित्रतुरगे 'तुरग एवायम्' इत्यादिप्रतीतिविलक्षणा 'तुरगोऽयम्' इति प्रतीतिस्तद्वत्। न च, प्रतीतेः सम्यक्त्वं मिथ्‍यात्वं चेति द्वैविध्यमेव, तत्कथं तदुभयविलक्षणा प्रतीतिरुच्यते कथं च नटे रामत्वप्रतीतिर्मिथ्याप्रतीतेर्विलक्षणा चेति वाच्यम्। सत्यम्; व्यवच्छेदादिविषयकत्वमिह सम्यक्त्वं बाधशिरस्कत्वं च मिथ्यात्वमभिमतमित्युक्तरूपनटविषयकप्रतीतेर्व्यवच्छेदादिविषयकत्वाभावाद्वाधशिरस्कत्वाभावाच्च त दुभयवैलक्षण्यमविरुद्धम्। न च रामभेदावगाहिप्रतीते रसप्रतीत्यनङ्गतया तद्वैलक्षण्यावश्यंभावेऽपि सावधारणप्रतीतिवैलक्षण्यकथनमसंगतमिति वाच्यम्, अतिरिक्तस्य व्यवच्छेदमानेन तादृशप्रतीतीनामपि विगलितवेद्यान्तररसप्रतीत्यनङ्गतया तद्वैलक्षण्यस्यापि रसप्रतीत्यनुकूलप्रतीताववश्यवाच्यत्वात्। एवं च तादृशप्रतीत्या नटे विषयीकृते सति, तेनैव नटेन यदा कारणकार्यसहकारिणोऽभिनयेन प्रकाश्यन्ते तदा कारणादयो विभावानुभावव्यभिचारिपदव्यपदेश्या भवन्ति। ननु कथं नटेन विभावप्रकाशनं कथं वा तेन तत्कार्यस्वेदादिप्रकटनम्, तस्मिंस्तत्कारणविभावाद्यभावादिति चेन्न। 'सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः। मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता॥'— अत्र सेयमिति यद्विरहात्तादृशानि दुःखानि मयानुभूतानीति प्रत्याय्यते। ममाङ्गेष्विति बहुवचनेन दर्शनमात्रेण सर्वावयवसंतापनिर्वापणक्षमनिरतिशयनिर्वृत्तिजनकत्वम्। सुपूरा सुखेन दृशि पूरयितुं शक्या। तेन कर्पूरशलाकिकायाः पृथुलस्निग्धशीतलत्वादयः प्रत्याय्यन्ते। तादृशकर्पूरशलाकिकाऽभेदारोपणेन नायिकाया लोचनानन्दकन्दलनक्षमत्वं प्रत्याय्यते। मनसो ये मनोरथाश्चुम्बनालिङ्गनादिविषया इच्छाविशेषास्तेषां शरीरिणी श्रीरक्षय्या संपत्। अत्र मनोरथानां मनोमात्रधर्मत्वेऽपि मनस इति ग्रहणं तद्विषयकमनोरथैर्मनसः सर्वदाप्ययोगव्यवच्छेदार्थम्। अनेन निरन्तरमनोरथविषयता प्रत्याय्यते। प्राणेश्वरीत्यनेन प्राणानां प्रत्यापत्तिकरत्वं व्यज्यत इति ध्येयम्। एतादृशानां संभोगशृङ्गारविषयाणामालम्बनविभावविषयाणां काव्यानामनुसंधानबलात्, तथा 'दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च। अविरलबिलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम्॥'— अत्र चटुलदीर्घलोचनया तयाहमत्र दैवाद्दुरदृष्टवशाद्वियुक्तश्च निबिडवलमानवलाहकोऽयं कालश्च समुपागत इति चकाराभ्यां वियोगजलदकालसमागमक्रिययोर्यौगपद्याद्दुरुत्तरोऽनर्थः प्रत्याय्यते। एतादृशानां विप्रलम्भशृङ्गारविषयाणामुद्दीपनविभावविषयाणां वा काव्यानामनुसंधानान्निपुणतमसूत्रधारशिक्षागृहीतार्थगुणनिकासध्रीचीनाद्विभावानां तादृश्या गुणनिकयैव स्वस्मिन्स्थाय्यभावेऽपि तत्कार्याणां रोमाञ्चादीनां च नटेन प्रकाशनमुपपसम्। एवं च काव्यानुसंधानाद्विभावस्य प्रत्यक्षाद्रोमाञ्चादीनां रोमाञ्चादिलिङ्गाद्व्यभिचारिणां चोपस्थितौ तत्प्रभवसंस्कारजन्यतावद्गोचरस्मृतिः, तत्तत्सहकृतेन व्याप्तिस्मृतिमता मनासा पक्षीभूतनटवृत्तितया सामाजिकैर्वस्तुतस्तत्रासन्नेव रत्यादिको भावोऽनुमीयते। न च विभावादीनां नटे कृत्रिमत्वात्कथं तै रत्याद्यनुमितिरिति वाच्यम्। न हि स्वरूपसन्तस्ते स्थायिनमनुमापयितुमीशते, किं तु ज्ञाताः। तज्ज्ञानं च भ्रमरूपं विशेषादर्शनदशायामिहापि न विरुद्धम्, नटे रामत्वारोपेण भ्रमस्य सुश्लिष्टत्वात्। न चैवं स्थायिनोऽनुमेयत्वे बह्वयादिवञ्चमत्कारकारिता न स्यादिति वाच्यम्। चमत्कारकारित्वं तदभावो वा नानुमेयत्वनिबन्धनम्, किं तु वस्तुस्वभावायत्तम्। अत एवानुमीयमानापि कामिनी हृदयाह्लादाय प्रभवति। ततश्चानुमीयमानस्यापि रत्यादेरानन्दजनने प्रकर्षकाष्ठागतत्वाच्चमत्कारकारित्वमविरुद्धम्। अनुमानं तु— 'रामोऽयं सीतालम्बनप्रीतिप्रकर्षविशेषाश्रयस्तद्विभावादिमत्त्वाद्वयतिरेकेणाहमिव' इति। यदा तु 'स्वकान्ताविषयकप्रीतिप्रकर्षाश्रयः' इति साध्यं तदा 'अहमिव' इत्यन्वयीति द्रष्टव्यम्। अयमत्र निष्कर्षः— चतुर्विधप्रतीतिविलक्षणया 'रामोऽयम्' इति प्रतीत्या विषयीक्रियमाणेन नटेन काव्यानुसंधानाच्छिक्षाबलाच्चाभिनीतैर्विभावादिभिस्तस्मिन्नविद्यमानोऽपि रत्यादिरनुमीयमानः सामाजिकैश्चर्व्यमाणो रस इति। ततश्च सूत्रगतं संयोगपदं व्याप्तिरूपसंबन्धपरम्, निष्पत्तिपदं चानुमितिरूपसामाजिकचर्वणापरम्।— इत्याहुः॥ भट्टनायकादयस्तु तटस्थीभूतनटगतत्वेन रत्याद्यनुमितौ चमत्कारो न स्यात्। यदि च वस्तुसौन्दर्यबलाद्यथातथाप्युपस्थितौ चमत्कारस्तदा शृङ्गारादिपदादपि तदुपस्थितौ चमत्कारः स्यात्। किं च रसस्य पूर्वमनुपस्थितेर्व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्याप्यसंभवान्नानुमितिसंभवः। न च 'रामोऽयं सीतालम्बनरत्याश्रयस्तद्विषयकविभावादिमत्वात्' इति रत्याश्रयत्वमेव साध्यम्, रतिश्चोपस्थितैवेति न व्याप्तिग्रहानुपपत्तिः, लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानाभ्युपगमेन विभावादिरित्याद्युभयविषयत्वेनानुमिते रसविषयत्वपर्यवसानमिति वाच्यम्; एवमपि रसास्वादनस्य धारावाहनरूपता न स्यात्सिद्धसाधनेन पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमित्यन्तरानुदयावश्यंभावात्। न चान्तरानुमित्सया पुनः पक्षतासंभव इति वाच्यम्, रसस्य विगलितवेद्यान्तरतया तदास्वादे मध्ये तदनुयात्। न च तर्हि नटे तादृशरत्याद्यनुमित्यनन्तरं सामाजिकात्मनि रस उत्पद्यत इति वाच्यम, सामाजिके तज्जनकविभावादिसामग्रीविरहात्। अत एव सामाजिकात्मनि रसोऽभिव्यज्यत इत्यप्यपास्तम्, तत्र तदभिव्यञ्जकविभावादिसामग्रीविरहात्। किं तु विभावानुभावादीनां रामाद्यपेक्षया पूर्वमसाधारणानां सहृदयेषु यत्साधारणीकरणं तदनुकुलोऽभिधालक्षणाभ्यां भिन्नः काव्ये नाट्ये च भावकत्वाख्यो व्यापारोऽवश्यमङ्गीकर्तव्यः। इतरथा रामाद्यसाधारणानां विभावादीनां साधारण्येन प्रतीतिर्न स्यात्। तेन च व्यापारेण साधारणीक्रियमाणः स्थायी रत्यादिको रजस्तमोनभिभूतसत्त्वाख्यगुणोत्कर्षात्प्रकाशमानो य आनन्दस्तदात्मिकायाः संविदो या विगलितवेद्यान्तरता तत्तुल्येन भोगाख्येन व्यापारेण भुज्यमानो रस इत्युच्यते। तदयं निष्कर्षः— काव्ये नाट्ये चाभिधालक्षणाद्वयभिन्नेन भावकत्वाख्यव्यापारेण साधारणीकृतो भोगाख्येन व्यापारान्तरेण सहृदयैर्भुज्यमानो रत्यादिकः स्थायी रस इति। ततश्च सूत्रे संयोगपदं साधारणीकरणपरं निष्पत्तिपदं भोगपरम्।— इत्याहुः॥ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यपादास्तु — वक्ष्यमाणरीत्या विभावादिसाधारणीकरणरसभोगयो- रुपपत्तावतिरिक्तव्यापारद्वयकल्पनमयुक्तम्। किं चास्मिन्पक्षे रसो विभावादिभिर्जन्यते ज्ञाप्यतेऽभिव्यज्यते वा। नाद्यौ, दूष्यत्वात्। नान्त्यः, अभिव्यक्तेस्त्वयैव दूषितत्वात्। तस्मादेवं व्याख्येयम्— सर्वेषां हि श्रोतॄणां प्रेक्षकाणां वा नित्यसुखात्मको रत्यादिकः स्थायी वासनारूपेणात्मनि तिष्ठति। ततश्च ये काव्यनाट्यव्यतिरिक्तस्थले नायिकानायकादिभिः कारणैस्तच्चेष्टादिभिः कार्यैस्तदनुमितैश्चिन्तौत्सुक्यादिभिः सहकारिभि‍श्च स्थायीभूतरत्याद्यनुमाने पुनः पुनः शीलनेन प्रज्ञातिश यवन्तस्तादृशानां सामाजिकानां काव्येषु संदृब्धैर्नाट्येष्वभिनीतैर्वा कारणैर्वासनात्मना स्थितस्य रत्यादेः स्थायिनो विभावनमङ्कुरदशार्पणं क्रियते, तादृशैः कार्यैरनुभावनमनुभवविषययोग्यता क्रियते, सहकारिभिर्व्यभिचरणं विशेषेणाभिमुख्येन च चरणं ज्ञानं सुप्रकटत्वं क्रियते। अत एव काव्ये नाट्ये च कारणादयो विभावादिशब्दैर्व्यपदिश्यन्ते। ते च विभावादयः काव्येषु नाट्येषु च साधारण्येनैव प्रतीयन्ते, न तु 'ममैवैते' 'शत्रोरेवैते' 'तटस्थस्यैवैते' इति संबन्धिविशेषस्वीकारेण नापि 'न ममैवैते' 'न शत्रोरेवैते' 'न तटस्थस्यैरेवैते' इति संबन्धिविशेषपरिहारेण वा प्रतीयन्ते। तथा हि— 'पुष्पोद्भेदमवाप्य केलिशयनादुत्थाय दूरस्थया कान्तेन स्फुरिताधरेण निभृतं भ्रूसंज्ञया याचिते। आच्छाद्य स्मितपूर्णगण्डफलकं चेलाञ्चलेनाननं मन्दान्दोलितकुण्डलस्तबकया तन्व्या विधूतं शिरः॥' इत्यादिकाव्येषु य एते नायिकादय आलम्बनविभावा ये च पुष्पोद्भेदादय उद्दीपनविभावा ये चाधरस्फुरणादयोऽनुभावा ये च तदभिव्यञ्जिता औत्सुक्यादयो व्यभिचारिणश्च, न हि ते 'ममैवैते इत्यादिसंबन्धिविशेषस्वीकारनियमम् ‘न ममैवैते' इत्यादिसंबन्धिविशेषपरिहारनियमं वा पुरस्कृत्य प्रतीयन्ते, किं तु साधारण्येनैव। ततश्च काव्ये शब्देन नाट्येऽभिनयेन विभावादीनां साधारण्येनोपस्थितौ तद्बलात्तत्काले सामाजिकानाम् ‘अहम्' इति परिमिता प्रमातृता विगलितवेद्यान्तरसंपर्कशून्यः साधारणरूपः प्रमातृभावश्‍चोन्मिषति। तथोन्मिषितप्रमातृभावैश्च सामाजिकैः स्वस्वात्मनि सूक्ष्मरूपेणावस्थितो ज्ञानानन्दस्वरूपो रत्यादिकः स्थायी विभावादिप्रतीतिसंवलनेन समाविर्भूतः साधारण्येन गोचरीक्रियते। न चान्यस्य विभावादेः साधारण्यात्कथमन्यस्य स्थायिनः साधारण्यमिति वाच्यम्, व्याप्यसाधारण्याद्व्यापकसाधारण्यवदुपपत्तेः। न च साधारण्येन तत्प्रतीतौ न मानमिति वाच्यम्, सकलसहृदयहृदयसंवादस्यैव मानत्वात्। न च ज्ञानाभिन्नस्य स्थायिनः कथं ज्ञानगोचरता विषयविषयिभावस्य भेदगर्भत्वादिति वाच्यम्, ज्ञानाभिन्नस्याप्यात्मन इव स्थायिनोऽपि प्रकाशमानत्वाविरोधेन विषयत्वोपचारात्। न चैतादृशस्थायिनि किं मानमिति वाच्यम्, चर्वणैव मानम्। न चैवमभिव्यक्तः स्थायी सर्वदा चर्व्येतेति वाच्यम्, विभावादिज्ञानसंवलनदशायामेव तस्याभिव्यक्त्यभ्युपगमेन तज्ज्ञानविरहदशायां तस्य तिरोभावाभ्युपगमात्। न चैवं विभावादीनां तदभिव्यक्तिहेतुत्वे स्थायिनस्ते पृथगनुभूयेरन्, ततश्च रसस्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वविरोधो विभावसंवलिततयैव स्थाय्यनुभवस्वीकारे च विभावादीनां व्यञ्जकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। यद्यपि विभावादयः प्रथमं शब्देनाभिनयेन वा प्रत्येकं ज्ञायन्ते पश्चाच्च यथा पानकरसे शर्करामाधुर्यं लिकुचफलरसाम्लता कर्पूरादिगतसौरभादिकं चानपह्नुतमिथश्चमत्कारातिशयमनुभूयन्ते तथा ते विभावादयः स्थायिना संवलिता अनपह्नुतमिथश्चमत्कारमनुभूयन्त इत्यस्ति क्रमः, तथापि यथा स्तनितश्रवणव्याप्तिस्मरणपरामर्शघनानुमितीनां क्रमसत्वेऽपि व्युत्पन्नमतीनां झटित्यनुमित्युदयात्क्रमो न लक्ष्यते तथात्रापि विभावादिप्रतीतीनां विभावादिसंवलितस्थाय्यनुभवस्य च झाटित्यात्क्रमो न लक्ष्यत इत्यसंलक्ष्यक्रमत्वं रसस्य न विरुद्धम्। एवं पानकरसन्यायेन विभावादिसंबलिततया चर्व्यमाणः स्थायी नटे रामादिप्रतीतिदार्ढ्यात्पुर इव परिस्फुरन्यथा यथा चर्वणाधारावाहिकतया प्रकृष्यते तथा तथा हृदयं प्रविशन्निव सर्वाङ्गमभिव्याप्यालिङ्गन्निव स्वव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं तिरोदधदिवाखण्डाद्वयब्रह्मानन्दमनुभावयन्निवालौकिकचमत्काराविष्कारकारी शृङ्गारादिको रस इत्युच्यते। न चैवं करुणादिरसस्थायिनां नित्यदुःखात्मकत्वमप्यभ्युपगन्तव्यं स्यादिति वाच्यम्, तत्रापि नित्यसुखस्यैव स्थायित्वात्। अत एव तत्र प्रवृत्तिः। तत्रापि विभावाद्युक्तसामग्र्या सुखाभिव्यक्तेरनुभवसिद्धत्वाच्च। न चैवमेक एव रसः स्यात्सुखात्मकस्य स्थायिन एकत्वादिति वाच्यम्, विभावादिभेदेन भेदव्यवस्थितेः। न चैवं करुणादावश्रुप्रभृत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्; लोके हि स्वरूपतो यस्माद्यदुत्पत्तिस्तस्मादेव ज्ञायमानात्तदुत्पत्तिर्वस्तुस्वाभाव्यादित्यविरोधः। तदयं निष्कर्षः— सामाजिकेषु नित्यसुखात्मकः सूक्ष्मरूपेण स्थितः स्थायी शब्देनाभिनयेन वा विभावादिषु प्रत्येकं प्रत्येकं प्रतीयमानेष्वङ्कुराद्यवस्थां प्राप्तः शब्दादिना साधारणतयैव प्रतीतैस्तैर्विभावादिभिरभिव्यक्ततया स्वयमपि साधारणतयैव पानकरसन्यायेन विभावादिसंवलिततया चर्व्यमाणश्चमत्कारैकघनः शृङ्गारादिको रस इति। ननु विभावाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनो रसस्य तत्कार्यतैव युक्तेति चेन्न; तथा सति विभावादिनाशेऽपि तस्य सद्भावप्रसङ्गात्। न चास्य द्वित्वादिवन्निमित्तनाशनाश्यतेति वाच्यम्, तत्रापि संख्याया नित्यतयापेक्षाबुद्धेर्व्यञ्जकत्वमात्रत्वाभ्युपगमान्नित्यसुखातिरिक्तस्य रसस्यानङ्गीकारेण तस्य कार्यत्वायोगाच्च। न च तर्हि ज्ञाप्योऽस्त्विति वाच्यम्, सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य स्थायिनो रसात्मकतयाभिव्यक्तौ विभावादेरुपयोगेन पूर्वं सिद्धस्य तस्य वह्न्यादिवदभावेन ज्ञाप्यत्वानुपपत्तेः। न चैवं सिद्धस्यैव घटादेर्दीपादिव्यङ्ग्यतेति प्रागसिद्धस्य तस्य कथं विभावादिव्यङ्ग्यतेति वाच्यम्, विभावादिसंवलिततया चर्वणैव तस्य व्यक्तिरित्यलौकिकस्यैव व्यङ्ग्यत्वस्येह स्वीकाराच्चर्वणीयतया रसस्य दुरपह्नवत्वात्। न च कारकत्वज्ञापकत्वाभ्यामन्यदिदं व्यञ्जकत्वं न क्वापि दृष्टचरमिति वाच्यम्; अन्यत्रादर्शनेऽपि रसस्वरूपस्य कार्यत्वज्ञाप्यत्वानुपपत्ते रसप्रतीतेश्च सर्वानुभवसिद्धतया दुरपह्नवत्वेनात्रैव तथाविधव्यञ्जकत्वकल्पनेऽप्यदोषात्, प्रत्युतान्यत्रादर्शनस्यालौकिकत्वसिद्धेर्भूषणत्वात् न च तर्हि रसस्य कार्यत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति वाच्यम्, चर्व्यमाणतया रसस्याभिव्यक्तिनिष्पत्त्या कार्यत्वव्यवहारोपपत्तेः। इयं च रसप्रतीतिः प्रत्यक्षादिप्रमितेर्विलक्षणैव, तस्या घटपटादिबाह्यपदार्थविषयतया लौकिकत्वादस्याश्चान्तरनित्यसुखप्रकाशरूपत्वात्। तथा ये परिमिततया स्वात्मभिन्नतया जगदध्यक्षयन्ति योगिनस्तज्ज्ञानादपीयं विलक्षणा, तादृशयोगिज्ञानस्य ताटस्थ्येनैव जगदवभासकत्वादस्याश्च स्थाय्यभिन्नतयैव विभावादिविषयत्वात्। एवमपरिमिताद्वितीयात्ममात्रपर्यवसितयोगिज्ञानादपि विलक्षणेयम्, तादृशयोगिज्ञानस्य वेद्यसंस्पर्शरहितत्वादस्याश्च विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात्। अतो लोकविलक्षणेयं रसप्रतीतिः। एवं चैतादृश्यामलौकिकप्रतीतौ प्रकाशमानत्वेन रसस्य ज्ञाप्यत्वव्यवहारोऽप्यौपचारिक एव। न च तस्य मुख्यमेव ज्ञाप्यत्वमास्तामिति वाच्यम्। किं तज्ज्ञापकं निर्विकल्पकं सविकल्पकं वा। नाद्यः, रसप्रतीतेर्विभावादिसंवलनावगाहितया निर्विकल्पकत्वानुपपत्तेः। नान्त्यः, सविकल्पकविषयत्वे रसस्य सविकल्पकान्तरविषयघटादिवच्चर्वणैकसारता लोकोत्तरानन्दरूपता स्वसंवेदनमात्रसिद्धता च न स्यात्। न चैवमितरनिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकतया रसप्रतीतेर्निर्विकल्पकभिन्नतया सविकल्पकत्वं सविकल्पकभिन्नतया निर्विकल्पकत्वं चेत्युभयात्मकत्वं विरुद्धमापद्येतेति वाच्यम् उभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोकोत्तरतामेव तस्या अभिव्यनक्ति न विरोधम्। वस्तुतः स्वप्रकाशात्मस्वरूपसंविदस्तृतीयकोटेरपि सत्त्वादुभयभेदेऽपि नोभयात्मकत्वमित्यनवद्यम्। ततश्च सूत्रगतं संयोगपदं संवलनपरं निष्पत्तिपदं चाभिव्यक्तिपरम्। यद्यपि काव्ये नाट्येऽपि विभावाद्यनुसंधानवशात्ससामाजिकानां यः सुखविशेषो जन्यते स एव रस इत्यपि वक्तुं शक्यम्, तथापि परमप्रेमास्पदत्वेनात्मनः सुखात्मकत्वमवश्यं वाच्यम्। ततश्च तदतिरिक्तजन्यसुखकल्पनायां गौरवाद्विभावादिसंवलिततयाभिव्यक्तमात्मस्वरूपं सुखमेव रस इत्युक्तम्।— इत्याहुः॥ ननु सूत्रे विभावादीनां मिलितानां निर्देशो न युक्तः प्रत्येकमेव तेषां रसाभिव्यक्तिसमर्थत्वात्, अतो विभावैर्वानुभावैर्वा व्यभिचारिभिर्वा संयोगाद्रसनिष्पत्तिरित्येव वक्तव्यमिति चेन्न; तेषामेकैकस्यानेकरससाधारणतयानैकान्तिकत्वेन मिलितानामेव रसाभिव्यञ्जकत्वात्। तथा हि— व्याघ्रादयो हि भयानकस्येव वीराद्भुतरौद्राणामपि विभावाः। कश्चित्किल व्याघ्रादिकं हिंस्रमालोक्य कातर्याद्विभेति, कश्चित्पुनर्विक्रमादुत्सहते, अन्यः कुतूहलेन विस्मयते; इतरः क्रुध्यतीति विभावानामनैकान्त्यम्। तथाश्रुपातादयः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोरप्यनुभावाः। तथा हि— यथा कश्चिद्रतिमनुभवन्नानन्देनाश्रु मुञ्चति तथा परः परदुःखेन शोचन्नश्रु मुञ्चति, तथान्यः सर्पादिदंशाद्भीतोऽश्रु मुञ्चतीत्यनुभावानामनैकान्त्यम्। तथा चिन्तादयः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयान कानाम्। तथा हि— यथा विप्रलम्भेन चिन्ता तथोत्साहेन शोकेन भयेनापीति व्यभिचारिणामनैकान्त्यम्। ततश्च विभावादीनां प्रत्येकमनेकरससाधारण्यान्नैकैकमात्रादेकस्यापि रसस्याभिव्यक्तिरिति मिलिता निर्दिष्टाः। ननु— मिलितानामपि यत्र साधारण्यं यथा शान्तिशृङ्गारयोः, तत्र ह्येकस्या एव कामिन्याः कुणपत्वेन च कान्तात्वेन च परिव्राट्कामुकयोः प्रतीतिविषयत्वादुभयरसविभावत्वम्, अश्रुपातस्योभयानुभावत्वम्, चिन्ताया उभयव्यभिचारत्वं च, तत्र किं विनिगमकम्— इति चेत्; उच्यते— तत्र केषांचित्साधारण्येऽप्यसाधारणमन्यं व्यभिचारिणमनुभावं चादाय रसविशेषाभिव्यक्तिरित्याहुः। ननु— विभावादीनां प्रत्येकमपि रसाभिव्यञ्जकता दृश्यते। तथा हि— 'वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशां श्रीः। धरणिरभिनवाङ्कुराङ्कटङ्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे॥'— इयं धारारूढमानतया प्रसादकालानभिज्ञां कामपि मुग्धां प्रति प्रसादं नेतुकामायाः सख्या उक्तिः। मुग्धेऽवसरानभिज्ञे, प्रसीद। अयमेव प्रसादावसरः। कृतः? नभो मधुपश्या मलजलगर्भमेघदन्तुरितम्। मेघस्य विशेषणद्वयेनोद्दीपकताधिक्यं द्योत्यते। तथा भ्रमराणां कोकिलानां च कूजितैर्दिशां श्रीः शोभातिशयेन जृम्भते। वसन्त इव वर्षास्वपि कोकिलरुतं कविसंमतमेवेति न कालविरोध इति ध्येयम्। भूमिरप्यभिनवाङ्कुरव्याजपाषाणदारणवती। ततश्च वियति दिक्षु भुवि वा चक्षुषी अपि निधातुं न शक्यते, दूरेतरां प्राणधारणकथेति व्यज्यते। यदि च ‘प्राणा गच्छन्तु नाम, मानोन्नतं प्रियं न द्रष्टुमप्युत्सहे' इति मन्यसे तदपि नास्ति, यतोऽयं प्रणतिपरः— इति। अत्र केवलं दयित इत्यालम्बनविभावो वियदित्यादिनोद्दीपनविभावश्च निबद्धो न त्वनुभावव्यभिचारिणौ। पुष्कला चात्र रसाभिव्यक्तिः। अतोऽत्र विभावमात्रस्य रसाभिव्यञ्जकता दृश्यते। तथा ‘परिमृदितमृणालम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु; कलयति च हिमांशोर्निष्कलकङ्कस्य लक्ष्मीमभिनवकरिदन्तच्छेदपाण्डुः कपोलः॥'— शरीरमविरतसंतापवशेन परितोमृदितबिसवन्म्लानम्। अनेन वैवर्ण्यरूपोऽनुभावो व्यज्यते। आहाराद्युचितक्रियास्वपि परिवारप्रार्थनाभिरेव प्रवृत्तिर्न तु स्वत इति प्रवृत्त्यभावेन स्तम्भरूपः प्रलयरूपो वानुभावो द्योत्यते; व्यभिचारिणामान्तरेत्वनाप्रत्यक्षत्वात्। क्रियामान्द्यस्य च प्रत्यक्षतया व्यभिचार्यन्तर्भावासंभवेनानुभावान्तरत्वं वेत्याहुः। सद्यःकृत्तदन्तिदन्तखण्डधवलो गण्डो निष्कलङ्कमिकरशोभां कलयतीत्यनेनापि वैवर्ण्यं निबद्धम्। एवमत्रानुभावमात्रनिबन्धनेऽपि रसाभिव्यक्तिरविकला। तथा 'दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने संकुञ्चितभ्रूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णं क्षणाच्चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जात्प्रगति प्रेयसि॥'— दूरे प्रिये दृष्टे सत्युत्सुकम्। यद्यप्यौत्सुक्यं चेतनधर्मस्तथापि तदभिव्यञ्जकव्यापारवज्जातमिति यावत्। अत्रौत्सुक्यं स्फुटम्। आगते विवलितमिति लज्जा, संभाषिणि स्फारितमुत्फुल्लमिति हर्षः, आश्लिष्यत्यरुणमिति कोपः, भ्रूसंकोचनेनासूया, बाष्पाम्बुपूर्णतया प्रसाद इति व्यभिचारिणामेवात्र निबन्धनम्। यद्यपि प्रसादो न व्यभिचारिषु परिगणितस्तथापि तेन स्वहेतुभूता मतिरुपलक्ष्यते। शास्त्रार्थनुसंधानेनार्थनिर्धारणा हि मतिः, अत्रापि ‘प्राणामान्तो मानः' इति मदनशास्त्रानुसंधानेन प्रियश्चरणानतो यतस्ततः प्रसाद एवोचित इत्यर्थनिर्धारणावश्यंभावादित्याहुः। एवं चात्र व्यभिचारिणामेव व्यञ्जकत्वं दृश्यते। ततः कथं मिलितानामेव व्यञ्जकतेति सूत्रकारोक्तं संगच्छते?— इति चेत्; सत्यम्। तथाप्येतेषां विभावादीनां रसान्तरसाधारण्याभावेनासाधारणत्वात्स्वानुकूलेतरद्वयाक्षेपेणैव रसव्यञ्जकता, न तु प्रत्येकं रसप्रतीतेर्विभावदित्रितयसंवलितस्थायिविषयत्वस्वाभाव्यात्। नन्वेवं कार्योन्नेयधर्माणां यथाकार्यमुन्नयनाद्रसप्रतीत्यनुरोधेनानुपात्ता अपि विभावादयोऽनुमित्याऽऽक्षेपेण वोपनीता रसचर्वणाविषया इत्युक्तं स्यात्, ततश्च 'कष्टकल्पनया व्यक्तिः—' इत्यग्रे वक्ष्यमाणो दोषः प्रसज्यतेति चेन्न; यत्र ह्यनुभावविभावयोरुपात्तयोरपि प्रणिधानगम्यत्वं तत्र प्रतीतिविलम्बेन दोषस्य वक्ष्यमाणत्वात्, अत्र चानुमितेराक्षेपस्य वा संभृतसामग्रीत्वेन प्रतीत्यविलम्बादित्याहु:। अन्ये तु— विभावादीनामसाधारण्ये प्रत्येकमेव व्यञ्जकत्वसंभवादितराक्षेपकल्पना न युक्ता, व्यञ्जकाननुगमस्य व्यङ्ग्यभेदानापादकत्वेनादोषत्वात्। अत एव सूर्यालोकदीपप्रकाशादिव्यञ्जकभेदेऽपि न व्यङ्ग्यघटादिभेदः। रसाभिव्यक्तिषु तु तृणारणिमण्यादिजन्यवह्निष्विव वैजात्यकल्पनं न दोषावहम्।— इत्याहुः। रससामान्यलक्षणं तु रसत्वमेव। न च तत्र मानाभावः, रसपदशक्यतावच्छेदकत्वेन तत्सिद्धेः। तच्च बाधकाभावाज्जातिरखण्डोपाधिर्वेत्याहुः॥८९॥ अथ प्राप्तावसरतया रसं विभजते— शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः॥ अत्राष्टौ रसा इति वाच्ये यन्नाट्यग्रहणं तत्काव्येष्वपरोऽपि रसोऽस्तीति द्योतयितुम्। तथा च नाट्येऽभिनयेन चमत्कारिणोऽष्टावेव रसाः। शान्ताभिनयस्य तु न चमत्कारित्वम्। अतः स काव्य एवोपनिबद्धः स्वदत इति तात्पर्यम्। शान्तो रसो नाट्येऽपीत्यन्ये॥९०॥ तत्र शृङ्गारं लक्षयति— स्थायी रतिर्यत्र मतः स शृङ्गाररसः स्मृतः॥ रतिर्नाम यूनोरन्योन्यविषया प्रीतिः। एक एव नित्यः सुखविशेषः सर्वेषु रसेषु स्थायीति पक्षे तु तत्तद्विभावादिभिरङ्कुरादिदशां नीयमानं नित्यं सुखमेकमेव रतिहासादिसंज्ञां लभते। तत्तद्विभावादिसंवलिततया चर्व्यमाणं तु तदेव शृङ्गारहास्यादिरससंज्ञां लभत इति ध्येयम्॥९१॥ तमेव शृङ्गारं विभजते— संभोगविप्रलम्भात्मा शृङ्गारो द्विविधो भवेत्। तत्र संभोगं विभजते— संभोगोऽत्रालोकनादिभेदाद्यद्यप्यनेकधा। तथापि कामिनीकान्तारब्धभेदाद्द्विधा मतः॥ यथा यथा किरत्येषा कटाक्षविशिखान्प्रिये। तथा तथा वहत्येष सान्द्ररोमाञ्चकञ्चुकम्॥ तत्र संभोगो यद्यपि नायिकानायकयोः परस्परालोकनसंभाषणालिङ्गनचुम्बनादिभेदादनेकविधः संभवति, तथापि तदवान्तरभेदानामानन्त्यात्परिगणयितुमशक्यतया सामान्यतो नायिकारब्धोनायकारब्धश्चेति द्विविधः। तत्र यथा यथेत्यर्धे नायिकारब्धः, तथा तथेत्यर्धे नायकारब्धश्च संभोगो द्रष्टव्यः। तत्र नायिकारब्धे नायक आलम्बनविभावः, कटाक्षवीक्षणमनुभावः, तदनुमितमौत्सुक्यं व्यभिचारि। नायकारब्धे तु नायिकालम्बनविभावः, रोमाञ्चोऽनुभावः, तदनुमितमौत्सुक्यं व्यभिचारीति द्रष्टव्यम्॥ यथा वा— 'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनैर्निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता॥'— अत्र वासगृहं शून्यं विलोक्य शयनाच्छनैः किंचिदुत्थाय प्रेयस्यनुरागशोधनाय कपटनिद्रामुपागतस्य पत्युर्मुखं सुचिरं निरीक्ष्य विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकां पत्युर्गण्डस्थलीमालोक्य नम्रमुखी बाला हसता प्रियेण चिरं चुम्बितेति वाच्यार्थकक्ष्या शब्दार्थानुशासनमात्रविदां गोचरः। शून्यवासगृहविलोकनमुत्थानस्य, उत्थानं मुखनिर्वर्णनस्य तच्च परिचुम्बनस्य तच्च पुलकोद्गमस्य, तदवलोकनं च लज्जायाः, सा च मुखावनतेः, सा च प्रियचुम्बनस्य कारणभावमालम्बत इत्यर्थवैचित्र्यकक्ष्या त्वालंकारिकाणां गोचरः। ध्वन्यध्वनीनानां तु संभोगशृङ्गारश्चर्वणैकपथमध्यास्ते। तथा हि— शून्यमिति विजनतया चुम्बनयोग्यता, वासगृहमिति स्रक्चन्दनादिसामग्रीसमग्रतयोद्दिपकता, विलोक्येति विलोकनस्य पौन पुन्यलक्षणो विशेषस्तेन च मौग्ध्यातिशयः, किंचिदुत्थायेति पूर्वकायमात्रेण शय्यापरित्यागस्तेन च नायकोरुसंदानितोरुकाण्डता, शनैरिति मिथःसंदानितोरुसंक्षोभेण पत्युरुत्थानभीरुता, उपागतस्येति व्याजनिद्रायास्तदानीमेव प्राप्तिस्तया च व्याजनिद्रोपक्रमसमय एव तया चुम्बितुमुपक्रान्तमिति तस्या अनुरागातिशयः, सुचिरमिति सुचिरनिर्वर्णनेऽपि व्याजनिद्रानिश्चयाभावात्तस्या मौग्ध्यातिशयस्तस्य व्याजनिद्रागोपननैपुण्यं च, पत्युरिति विवोढृत्वमात्रं न तु पूर्वमुपभोक्तृत्वम्, विस्रब्धमित्यविमृश्यकारितायाः परा काष्ठा, परिचुम्ब्येति चुम्बनस्य परितः स्वाच्छन्द्येन प्रवृत्तिः, जातपुलकामिति पुलकानामवशादाविर्भावः, आलोक्येतीषदवलोकनमात्रेणेत्ययमर्थः, नम्रमुखीति न तु नमितमुखीत्ययमर्थस्तेन च लज्जातिशयादस्या मुखानमनेऽपि न स्वातन्त्र्यं तत्तु लज्जयैव स्वयं नतमित्यर्थः पत्युरिति प्राङ्निर्दिश्य प्रियेणेति प्रतिनिर्देशात्तदानीं तस्याधिकप्रेमविषयत्वम्, हसतेति तद्नुरागपरिज्ञानेन तस्य हर्षातिशयः, बालेति चुम्बनचर्याचातुर्यम्, चिरमिति यावता समयेन लज्जामवधूय संभोगप्रस्तावाङ्गीकारस्तावत्कालं चुम्बितेति च व्यज्यते। अत्र विस्रब्धपरिचुम्बनान्तं शृङ्गारस्य नायिकारब्धत्वम्, प्रियेण हसतेत्यादौ नायकारब्धत्वं च, तेन संभोगशृङ्गारद्वयमपीह व्यज्यते। अत्र नायकविषयकरतेर्नायक एवालम्बनविभावः, शून्यवासगृहादिकमुद्दीपनविभावः किंचिदुत्थानादिकमनुभावः, तदनुमितौत्सुक्यादयो व्यभिचारिणः। नायिकाविषयकरतेर्नायिकैवालम्बनविभावः, हासोऽनुभावः, तदनुमितहर्षादयो व्यभिचारिण इति ध्येयम्। अत्र संभोगस्य द्वयारब्धत्वेऽपि प्राधान्येन नायिकारब्धत्वान्नायिकारब्धस्यैवेदमुदाहरणमिति केचित्। तन्मते नायकारब्धो यथा— 'त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृति। शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः॥'— हे मुग्धाक्षि, त्वं कञ्चुलिकया निचोलेन विनैव, न तु विनापि, मनोहारिणीं लक्ष्मीं धत्स इत्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकां निचोलबन्धनग्रन्थिं संस्पृशति सति, रिरंसाविर्भावेन शय्योपान्ते निविष्ठा सस्मिता च या सखी नायिका, तस्या नेत्रोत्सवेन नेत्रोल्लासेनानन्दित आलीजनोऽलीकवचनोपन्यासम् 'दशत्यसौ परभृतः सहकारस्य मञ्जरीम्। तमहं वारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्यताम्॥' इत्यादिरलीको मिध्याभूतो वचनोपन्यासो यत्र क्रियायां सा यथा भवति तथा शनकैरेकैकशो युगपदपगमस्य शङ्कावहत्वात्, निर्यातः— इत्यत्र नायिकाविषयकरतेर्नायिकालम्बनम्, तद्वीटिकास्पर्शनादिकमनुभावः, अभिधायिनि संस्पृशीत्यभिधानसंस्पर्शनयोरेककालत्वप्रतीतेस्तदनुमितं कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यं व्यभिचारीति संभोगो व्यज्यते॥९३॥ विप्रलम्भं विभजते— अभिलाषवियोगेर्ष्याविप्रवासैश्च शापतः। समुत्पन्नो विप्रलम्भः पञ्चधा परिकीर्तितः॥ स्पष्टोऽर्थः॥९४॥ तत्राभिलाषहेतुकं लक्षयति— प्रागसंगतयोर्यूनोरनुरागेऽपि जाग्रति। अयोगः पारतन्त्र्याद्यैर्विप्रलम्भोऽभिलाषजः॥ भूयोऽपि किं नु पश्यामि प्रियं मन्मथमन्मथम्॥ पूर्वसंगतिविधुरयोर्नायिकानायकयोरनुरागे समग्रेऽपि पारतन्त्र्याद्दैवाद्वा कुतोऽपि हेतोरसमागमोऽभिलाषहेतुको विप्रलम्भः। अयं च पूर्ववद्द्विधा नायिकारब्धो नायकारब्धश्चेति। तत्राद्यस्य भूयोऽपीत्युदाहरणम्। द्वितीयो यथा— 'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदयास्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः॥’ अभिलाषहेतुके विप्रलम्भे चक्षुःप्रीतिमनःसङ्गसंकल्पाद्या दशावस्था भवन्तीति वक्ष्यते। तत्र संकल्पदशामापन्नस्य माधवस्येयमाशंसा। मुग्धदृशोऽनतिप्रौढयौवनतया मुग्धा विलासचेष्टानभिज्ञा दृग्यस्यास्तस्या मालत्या निसर्गमधुराः स्वभावसुन्दरास्तास्ता वाङ्मनसागोचराश्‍चेष्टा विलासविशेषा मयि प्रेम्णार्द्रा आनुकूल्यशालिनः किं भवेयुः। प्रेम च दर्शनाद्वा श्रवणाद्वाविर्भूता प्रीतिः। तदुक्तम्— 'संदर्शनादिजनिता प्रीतिः प्रेम निगद्यते' इति। तथा प्रणयस्पृशश्च किं भवेयुः। प्रणयश्च प्रकृष्टं प्रेमैव। तदाह— 'प्रेम नीतं प्रकर्षं चेत्तदा प्रणय उच्यते' इति। तथा परिचयादुद्गाढरागोदयाश्च किं भवेयुः। प्रणय एव नित्यानुरञ्जनक्षमो राग इत्युच्यते। तदुक्तम्— 'रागोऽभिधीयते गाढः प्रणयो रञ्जनक्षमः' इति। यासु चेष्टास्वाशंसापरिकल्पितास्वपि मनोरथमात्रविषयास्वपि मनसो बाह्येन्द्रियप्रवृत्तिविरोधी लयो निर्व्यापारता क्षणाद्भवति। नन्वियमवस्था मूर्च्छासाधारणीत्यत उक्तमानन्दसान्द्र इति। अयमभिलाषविप्रलम्भशृङ्गारः॥ चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः संकल्पोऽथ प्रजागरः। अरतिःसंज्वरः कार्श्यं लज्जात्यागो भ्रमो मृतिः॥ दशावस्था भवन्त्येता विप्रलम्भेऽभिलाषजे॥ स्पष्टोऽर्थः॥९६॥ तत्र चक्षुःप्रीतिं लक्षयति— चक्षुःप्रीतिस्तु कथिता तदेकालोकने रतिः। पश्यन्त्यनिमिषं कान्तमासीच्चित्रार्पितेव सा॥ यथा वा— ‘चित्रे भवन्तं लिखितं चिराय निध्याय निध्याय नितम्बवत्याः। प्राप्ता दृगाकार इवानिमेषभावेऽपि मीनप्रतिमानमुद्राम्॥' इति। इयं चक्षुःप्रीतिः श्रवणप्रीतेरप्युपलक्षणम्। यथा— 'सखीजनानां सरसोक्तिगुम्भेष्वनुत्तराया हरिणेक्षणायाः। त्वद्वर्णनाकर्णनसौमनस्यमकुण्ठतायां श्रवसः प्रमाणम्॥' इति॥९७॥ अथ मनःसङ्गः— मनःसङ्गस्तु मनसस्तदेकायत्तता सदा॥ नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रेषितं मनः। तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम्॥ यथा वा— 'चिराय चिन्तोपधिदूतिकामुखात्समेत्य संकेतगृहं मनो विभोः। असौ परावेक्षणशङ्कयाबला बहिर्न गन्तुं चकमे बलादपि॥' इति॥९८॥ अथ संकल्पः — सततं तद्गतां चिन्तां संकल्पं संप्रचक्षते॥ दुर्लभा वल्लभा नूनं रागोऽपि मम कोऽप्यसौ। नेक्षे च दूतीं निपुणां न जाने भवितव्यताम्॥ यथा वा — 'चिन्तामृषादूतिकयैव चेतश्चोरेण योगं सुलभं लभेय। आभिः किमित्याहितबुद्धिरद्धा सखीरशेषाः समुपेक्षते सा॥' इति॥९९॥ अथ प्रजागरः — प्रजागरस्तु चिन्ताभिर्निद्राक्षतिरहर्निशम्॥ निमेषसंकथाशून्यं निशि नीलोत्पलश्रियम्। अपनिद्रं दिवाम्भोजशोभामेति तदीक्षणम्॥ यथा वा — 'तन्तन्यमाने तनुमध्यमायाः संकल्पतस्तावकसंप्रयोगे। कृतस्य किं कल्पनयेति मन्ये स्वप्नोऽपि नाप्नोति कदापि चैनाम्॥' इति॥१००॥ अथारतिः— अरतिस्तु भवेद्द्वेषो हृद्येष्वपि च वस्तुषु। चन्द्रं कलयते तन्वी चक्रवाकीव पावकम्॥ यथा वा— 'निमीलयत्यक्षि निशाधिनाथं तमीचरं वीक्ष्य तलोदरी सा। समीरणात्त्रस्यति जीवितेशसमीपतो हन्त समागतात्कि‍म्॥' इति ॥१०१॥ अथ संज्वरः— संज्वरस्तनुसंतापभरः स्मरशरोद्भवः। तापस्तस्या यदि रविश्चन्दनादपि शीतलः॥ यथा वा— 'चन्द्रातपालेपचमत्कृतोऽपि चन्द्रोपलश्चन्दनपङ्कलिप्तः। तदङ्गसङ्गाद्वत तत्क्षणेन तप्तायसो रीतिमुरीकरोति॥' इति॥१०२॥ अथ कार्श्यम्— कार्श्यं तु स्मरसंतापविहिता तनुता तनोः। ऊर्मिकां कङ्कणं तच्च तनुतेऽङ्गदमद्य सा॥ यथा वा— ‘आक्रम्य तारुण्यबलेन कार्श्यमादौ सुदत्याः किल मध्यदेशम्। आसाद्य संप्रत्यतनुप्रतापमखण्डमाक्रामति चाङ्गदेशम्॥' इति॥१०३॥ अथ लज्जात्यागः— लज्जात्यागस्तु कंदर्पसंतापेन त्रपाक्षतिः॥ स्वप्नेऽद्य तेन पृष्टापि भूयो नावोचमुत्तरम्। किं नु कुप्येत मय्येष इति पृच्छति सा सखीम्॥ यथा वा— 'भवत्प्रसङ्गे रहसि प्रसक्ते साक्षेपमैक्षिष्ट सखीः पुरा या। सैव स्वयं गायति सांप्रतं तु यशोऽनिशं ते यदुवंशकेतो॥' इति॥१०४॥ अथ भ्रमः— भ्रमः स्यादथाज्ञानं त्वन्मयं वेत्ति सा जगत्॥ यथा वा— 'हरिः समेतीत्यभिगम्य कीरं विधुर्विभातीत्यवलोक्य चन्द्रम्। पद्मानुरागी स्फुरतीति भानुं प्रेक्ष्य भ्रमं गोपयते निजं सा॥' इति ॥१०५॥ अथ मृतिः — मृतिस्तु मरणोद्योगः पश्यतीन्दुं ससाहसा॥ साक्षान्मरणस्याशोभनत्वात्तदुद्योग एव मृतिः। प्रत्युज्जीवनसंभावनायां मरणमपि केचिन्निबध्नन्ति। तदयुक्तम्; अन्यतरमरणेऽप्यन्यतरजीवने का तत्र स्नेहगणना? तदुभयमृतौ न समागम इत्याहुः। यथा वा— ‘दत्ते चक्षुर्मुकुलितरणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति वकुलामोदगर्भस्य वायोः। दाहप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रान्तरीया ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान्॥ इति॥ एता दशावस्था वक्ष्यमाणविप्रलम्भशृङ्गारान्तरेष्वप्येवमुदाहार्याः॥१०६॥ अथ विरहं लक्षयति— यूनोः कुतोऽपि विश्लेषो युक्तयोर्विरहो मतः। नास्ति किं तत्र चन्द्रोऽयं येनाद्यापि स नागत:॥ प्रथमं परस्परानुरागेण संयुक्तयोर्मानप्रवासशापातिरिक्तात्कुतोऽपि हेतोर्विश्लेषो विरहः। यथा वा— ‘अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य तादृक्सुहृद्यो मां नेच्छति नागतश्च ह ह हा कोऽयं विधेः प्रक्रमः। इत्यल्पेतरकल्पनाकबलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि॥’— अन्यत्र विपक्षरमणीगृहे गच्छतीति का कथा? तच्छङ्कैव नास्ति। तर्हि सुहृदो गृहे विलम्बत इत्यपि न शङ्का युक्ता। यो मां नेच्छति तादृगस्य सुहृदपि नास्ति। इयमेव सुहृदो मय्यनिच्छा यत्प्रियं स्वगृहेऽवस्थाप्य क्षणमपि मां विरहयतीति। तथापि नागतः। तस्माद्विधेरेवायमपराध इत्यनल्पविकल्पनानिरन्तरहृदया गृहान्तरेव प्रवृत्तविलुठनातिशया बाला निशि निद्रां नाप्नोति।— इत्यत्र 'चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्कण्ठिता मता' इत्युक्तलक्षणविरहोत्कण्ठिताविषयतयात्र विप्रलम्भस्य विरहहेतुकत्वं ज्ञेयम्। अत्र नायिकारतेर्नायक आलम्बनम्, विवर्तनादिरनुभावः, चिन्तादिर्व्यभिचारीति ध्येयम्। अत्र केचित्— रतिप्रलापादिः करुणोऽपि विरह एवान्तर्भवति। न च करुणो न शृङ्गारस्तस्य शोकस्थायि‍कत्वादिति वाच्यम्; पत्युः पुनर्जीवनेन तत्रान्यतरस्यापि रतेरनपायात्, तत्प्रकृतिकस्य शृङ्गारस्यैवौचित्यात्, अतथाभूतस्थले त्वजप्रलापादौ करुणरसस्य सौलभ्यात्। कादम्बरीप्रलापादिस्तु तस्याः पूर्वमसंयोगादभिलाषजविप्रलम्भ एवान्तर्भवति।— इत्याहुः॥१०७॥ ईर्ष्याहेतुमाह — ईर्ष्याहेतुर्विप्रलम्भो विश्लेषः सागसि प्रिये। धन्याहं त्वत्प्रियानाम प्रापितास्मि शठाद्य यत्॥ प्रिये गोत्रस्खलनान्यासंभोगादिना कृतापराधे सति यो विश्लेषः स ईर्ष्याहेतुको विप्रलम्भः। यथा धन्याहमिति। इयं गोत्रस्खलनात्कृतापराधं शठं प्रति नायिकोक्तिः॥ यथा वा— ‘सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनं वक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्राम्बुजा बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः॥'— सख्या कृतमुपदेशं विना सविभ्रमं सव्याजमङ्गानां वलनं पराङ्मुखीकरणं वक्रोक्तीनां सोल्लुण्ठोक्तीनां सूचनं च न जानाति। किं तु खच्छैरञ्जनकालुष्यरहितैः। तेन मानात्प्रसाधनवैमुख्यं व्यज्यते। अच्छेति मानकृतेन क्षणविप्रलम्भेनापि वैवर्ण्यं जातमिति व्यज्यते। कपोलमूलं कर्णजाहप्रान्तदेशः, तत्र गलितैरित्यनेन विप्रलम्भकृततापासहतया स्थातुमशक्ता शय्यायामेव लुठतीति व्यज्यते, अन्यथा वाष्पाणां कपोलमूलगलना संभवात्। अत एव लुठल्लोलालकैरश्रुभिः पर्यस्ते परितोऽस्ते निरुद्धे, न तु प्रान्तमात्रे, नेत्राम्बुजे यस्याः सा बाला मानोपायानभिज्ञा केवलं रोदिति।— अत्र नायिकागतविप्रलम्भस्य नायक आलम्बनम्, अश्रुपातादयोऽनुभावाः, मानो व्यभिचारीति ध्येयम्। अत्र यद्यपि ' स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मानः कार्योऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इत्युक्त्या मानस्य नायिकाकर्तृकतैव, तथापि 'तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपोपहतयोर्द्वयोः' इत्युक्त्या प्रणयान्नायककर्तृकतापि मानस्य क्वचिद्भवति। यथा— 'अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्त्वन्मार्गदत्तेक्षणा सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद्गोदावरीसैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुट्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः॥'— इदं हि संकेतलतागृहे चिरादागतां श्वश्रूप्रतिबन्धादिना विलम्ब्य समायान्तीं नायिकां प्रति कृतप्रणयकोपं नायकं प्रति दूतीवचनम्। अत्र नायककृतो मानः। एवमुभयकृतो मानो यथा— ‘हृदि मम रमणीया काचिदित्यर्धवाक्ये त्वमिव न जगतीति स्तातुकामस्य पत्युः। सुतनुरधितं केपि सोऽपि चास्थानमानादिति समजनि यूनोरेकशय्यावियोगः॥' इति॥ १०८॥ अथ प्रवासहेतुकं लक्षयति— प्रवासजो विप्रलम्भः प्रिये देशान्तरोन्मुखे॥ यामीति दयितेनोक्ते कामिन्याः कनकाङ्गदम्। जिज्ञासितुं जीवनाडीं करमूलं किमाश्रितम्॥ प्रिये देशान्तरोन्मुखेऽपि प्रवासजो विप्रलम्भः, किमुत देशान्तरस्थित इति कैमुत्यद्योतनायात्रोन्मुख इत्युक्तम्॥ यथा वा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वैः समं प्रस्थितं गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते॥'— नायके प्रयाणोन्मुखे सति तत्क्षणसंजातकार्श्यादिकायाः कस्याश्चिज्जीवितं प्रति सोपालम्भोक्तिरियम्। हे जीवित, प्रियतमे न तु प्रियमात्रे, गन्तुं निश्चितचेतसि चेतस्येव निश्चयं कृतवति न पुनर्मो प्रति यामीत्युक्तवति, वलयैः प्रस्थानं कृतम्, न तु क्रियते। तेन शरीरसादो व्यज्यते। प्रियसखैः। सर्वो हि रुदित्वैव जीवितं जहाति। ततश्च जीविते निर्गच्छति नियमेन सहनिर्गमादस्राणामश्रूणां जीवितं प्रति प्रियसखत्वम्। यमेन निर्गम्यते तेष्वस्रेषु गतेष्वपि त्वं न गच्छसि‍, धिक्ते ततश्च त्वयि गच्छति यैर्निर्लज्जतामिति व्यज्यते। गतम्, न तु गम्यते। तेन प्रियतमस्य गमननिश्चयक्षण एव यथा क्षणान्तरे लेशोऽपि न निर्गच्छति तथा निःशेषमस्रैर्युगपद्गतमिति व्यज्यते। तथा च बाह्येन्द्रियसादः। तथा धृत्या क्षणमपि न स्थितमित्यन्तःकरणधर्माणाम्, चित्तेन प्रियतमस्य पुरो गन्तुमुद्योगः कृत इत्यन्तःकरणस्य च सादो व्यज्यते। एवं सर्वैर्वलयादिभिः समं युगपत्प्रस्थितम्। तद्वलयादिरूपः प्रियसुहृत्सार्थः। तेषामेकशरीरसहवासात्प्रियसुहृत्त्वम्। किमुत्सृज्यते? तान्विहायैकाकितया गमने को हेतुः? अगमनं च नास्त्येवेत्याह— गन्तव्ये सतीति। धिक्त्वां निर्लज्जं यः प्रियतमे गन्तुमुद्यते न गच्छसीति भावः। अत्र प्रवासहेतुको विप्रलम्भः॥१०९॥ अथ शापहेतुकं लक्षयति— मुन्यादिकोपतोऽश्लेषो विप्रलम्भस्तु शापजः। माद्रीं दृष्ट्वा रहः शापमपि स्मृत्वा स विव्यथे॥ मुनिदेवस्वाम्यादिकोपजोऽसंभोगः शापहेतको विप्रलम्भः। यथा पाण्डोर्माद्रीसंनिधानेऽपि शापवशादसंप्रयोगेण विप्रलम्भः शापहेतुकः॥ यथा वा— ‘त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्। अत्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः॥'— गैरिकैः शिलायां त्वां प्रणयकुपितामालिख्य ममात्मानं त्वच्चरणानतं लिखितुं यावदिच्छामि तावन्मुहुरभिवृद्धैरश्रुभिर्मे दृष्टिराच्छाद्यते। तस्मिन्नालेख्येऽपि क्रूरः सर्वप्रकारेण दुःखकारी कृतान्तो मन्मथो दैवं वावयोः संगमं न सहते।— इत्यत्र 'शापेनास्तं गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः' इत्युपक्रमवशेन शापहेतुकता। यद्यप्ययं प्रवासस्यैव भेदः संभवति, तथापि किंचिद्भेदमवलम्ब्य पृथगुक्तिः, अन्यथा विश्लेषत्वेन संभोगभिन्नानामैक्यापत्तेः। पाण्डोः शापहेतुको विप्रलम्भस्तु प्रवासासंकीर्ण इत्याहुः॥११०॥ अथ हास्यं लक्षयति— हासः स्थायी भवेद्यस्य स हास्यरस इष्यते॥ विकटास्थिमयी माला वस्त्रं चर्माङ्गदं फणी। उचितोऽहं वरो गौर्या इतीशः सस्मितोऽभवत्॥ यथा वा— ‘आकुञ्च्य पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे। तारस्वनं प्रहितशूत्कमदात्प्रहारं हा हा इतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा॥'— विष्णुशर्माभिधानः कश्चन श्रोत्रियो हा हा हतोऽस्मीति रोदिति। कुतः? अशुचिं प्राणिमाकुञ्च्याकुञ्चिताङ्गुलिचतुष्टयीघटिताङ्गुष्ठं कृत्वा वेश्या प्रतिपदं प्रोक्षितैर्मन्त्रपूतानामम्भसां शीकरैः पवित्रे मम शिरसि तारस्वनमुञ्चस्वनं यथा भवति तथा प्रहितशूत्कं कुञ्चितेनाधरोष्ठसंपुटेनासभ्यः शूत्कारोऽपि यथा भवति तथा प्रहारमदात्, पञ्चाङ्गुलीप्रयोगं कृतवतीति यावत्।— इत्यत्र विष्णुशर्मालम्बनम्, रोदनादिकमुद्दीपनम्; अवलोककानां हासादिकमनुभावः, लज्जादिर्व्यभिचारी। काव्यनिबद्धैरेतैः संवलिततया हासाख्यः स्थायी सहृदयैश्चर्व्यमाणो हास्यो रस इति ध्येयम्। पूर्वोदाहरणे हास्यो न ग्राम्य आत्मस्थश्च। अत्र ग्राम्यः परस्थश्चेति भेदः ॥१११॥ अथ करुणं लक्षयति— शोकः स्थायी भवेद्यस्य तमाहुः करुणं रसम्॥ म्रिये प्रियेण चेदेष किं करोतु स्तनंधयः। न चेदसह्यं वैधव्यमिति मोहमियाय सा॥ अत्र प्रियमरणं विभावः, प्रलापोऽनुभावः, दैन्यविषादादयो व्यभिचारिणः, शोकः स्थायी एभिः काव्यनिबद्धैरभिनीतैर्वा संबलिततया सहृदयैः करुणरसश्चर्व्यते॥ यथा वा— 'हा मातस्त्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवताः काशिषो धिक्प्राणान्पतितोऽशनिर्हुतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ। इत्थं बर्बरमर्धरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिरश्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥'— प्रमीतां मातरं प्रत्यनुशोचन्तीः पौराङ्गनाः प्रेक्ष्य शोचतः कस्यचिदुक्तिरियम्। हा मातः, कुत्र त्वरितासि? हा देवताः, किमिदं कृतम्? ब्राह्मणानामाशिषः क्व गताः? प्राणान्धिग्ये मातरि गतेऽपि तिष्ठन्ति। अकाण्ड एवाशनिः पतितः। दुःखमेवाशनित्वेनाध्यवसीयते। हे मातः, यतस्तेऽङ्गेषु हुतवहः प्रज्वलति। दृशौ च दग्धे। इत्थं बर्बरं गद्गदं यथा भवति तथा। अत एवार्थ एव रुद्धा अत एव करुणाः शोकावहाः पौरस्त्रीणां प्रलापाश्चित्रगतानपि जनान्राेदयन्ति, चित्रभित्तीरपि शतधा कुर्वन्ति।— इत्यत्र मृता मातालम्बनविभाव:, हुतवहप्रज्वलनादिकमुद्दीपनम्, प्रलापादिकमनुभावः, तद्व्यञ्जिता दैन्यचिन्तादयो व्यभिचारिणः, शोकः स्थायी। एभिः काव्ये निबद्धैरभिनीतैर्वा संवलिततया सहृदयैः करुणरसश्चर्व्यते॥११२॥ अथ रौद्रं लक्षयति— क्रोधः स्थायी भवेद्यस्य स तु रौद्ररसः स्मृतः॥ कुठारोऽयं कठोरास्थिखण्डनोद्यत्खणात्कृतिः। भिन्द्यादङ्गानि भूपानां यैर्वृथा मे पिता हतः॥ अत्र परशुरामगतः क्रोधः स्थायी, क्षत्रिया आलम्बनविभावाः, पितृहननमुद्दीपनम्, परुषभाषणादिरनुभावः, तदनुमिता औग्र्यामर्षादयो व्यभिचारिणः॥ यथा वा— ‘कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः। नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिनामयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम्॥'— इदं हि द्रोणवधक्रुद्धस्याश्वत्थाम्नो वचनम्। इदं द्रोणवधरूपं गुरु महत्पातकं यैर्मनुजपशुभिः पशुप्रायैर्धृष्टद्युम्नादिभिः कृतम्। पशुवदविवेकी न चेत्को वा संन्यस्तशस्त्रमाचार्यं हन्यादिति भावः। यैर्निर्मर्यादैरतिक्रान्तधर्मसेतुभिर्नरकरिपुप्रभृतिभिरनुमतं वा यैर्भवद्भिरन्यैः क्षत्रियैर्दृष्टं वा। नन्वस्माकं धृष्टद्युम्ननिवारणे न सामर्थ्यमतस्तूष्णीं दृष्टमिति नास्मास्वपराध इत्यत उक्तमुदायुधैरिति। तेन तन्निवारणसामर्थ्येऽप्युपेक्षितमिति व्यज्यते। तेषां भीमार्जुनसहितानां नरकरिपुणा समं भवतामसृङ्भेदोमांसैर्दिशां बलिं करोमि।— इत्यत्र धृष्टद्युम्नादय आलम्बनविभावाः, गुरुवधादय उद्दीपनविभावाः, साटोवालापोऽनुभावः, उग्रतादयो व्यभिचारिणः, क्रोधः स्थायीति ध्येयम्॥११३॥ वीररसं लक्षयति— स्थाय्युत्साहो भवेद्यस्य स वीररस इष्यते॥ चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः॥ अत्र सागर आलम्बनविभावः, ससंरम्भालापादिरनुभावः, तदनुमिता गर्वादयो व्यभिचारिणः, उत्साहः स्थायी। यथा वा— 'क्षुद्राः संत्रासमेनं विजहित हरयो भिन्नशकेभकुम्भा युष्मद्गात्रेषु लज्जां दधति परममी सायकाः संपतन्तः। सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनादः किंचिद्भ्रूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि॥’— हे क्षुद्राः पराक्रमगन्धानभिज्ञा हरयः कपयः, एनं संत्रासं मुञ्चत। कुतः? भिन्नैरावतकुम्भा मदीयाः शरा भवदङ्गेषु संपतन्तो लज्जां वहन्ति। अत्र युष्मदिति गात्रेष्वित्युक्त्या भवतां सर्वेषामखिलाङ्गानां युगपल्लक्ष्यत्वेऽपीति व्यज्यते। सौमित्रे सुमित्रापुत्रेत्यतिबालत्वम्। तिष्ठ निर्भयमास्स्व। कुतः? मम रुषां त्वं न पात्रमसि। यतोऽयं मेघनादः। यः शक्रमपि बद्धवानस्मि सोऽहमिति व्यज्यते। नन्विति प्रसिद्धौ। ननु तर्हि कस्ते शौर्यस्य विषय इत्यत आह— रामं किंचिदन्वेषयामि, तस्य शूरंमन्यत्वात्। शूरताभिमानमेव तस्य संभावयति— भ्रूभङ्गेति। अत्र राम आलम्भनविभावः, जलधिनियमनादिरुद्दीपनविभावः, रामान्वेषणादिरनुभावः, तदनुमिता गर्वादयो व्यभिचारिणः, उत्साहः स्थायी। अयं च वीररसो रणवीरो दयावीरो दानवीरश्चेति त्रिविधः। तत्राद्य उदाहृतः॥ द्वितीयो यथा— 'सिरामुखे स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्तिं न पश्यामि तवापि तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन्॥'— इयं हि नागानन्दे गरुडोपहारीकृतशङ्खचूडार्थं स्वदेहं गरुडाहारतया कृतवतो जीमूतवाहनस्य स्वधैर्यावलोकनविस्मयस्तिमितं गरुत्मन्तं प्रत्युक्तिः। दानवीरो यथा— ‘कर्णश्चेत्कवचं ददीत हरये शक्तिं गृहीत्वा स्वयं जन्मारभ्य समार्जिताय यशसे दत्तो निवापाञ्जलिः। स्वामिञ्जीवनदायिनोऽपि भुवने सन्त्येव तेषां पुनः प्रस्तावे कतमस्तवास्तु तनयो यो विक्रये पण्डितः॥'— यदि कवचं देयं तदा शक्तिं गृहीत्वा देयमिति वदन्तं भानुं प्रति कर्णवचनमिदम्॥११४॥ अथ भयानकं लक्षयति— स्थायी भावो भयं यस्य भयानकरसस्तु सः॥ घनगर्जितमाकर्ण्य विशन्तो गिरिकन्दराः। ताभ्यः प्रतिध्वनेर्भीता निवर्तन्ते मृगार्भकाः॥ अत्र घनरवादिरालम्बनविभावः, गिरिकन्दराप्रवेशादिरनुभावः, तदनुमितो वेगादिर्व्यभिचारी, भयं स्थायी भावः॥ यथा वा— 'ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्। दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति॥'— अनुपतति पश्चादागच्छति स्यन्दने रथे ग्रीवाभङ्गेण कण्ठकाण्डविवलनेनाभिरामं यथा भवति तथा मुहुर्बद्धदृष्टिः, शरः पश्चाद्भागे पतिष्यतीति भयात्पश्चाद्भागं सर्वमाधिक्येन पूर्वकायप्रविष्टं कुर्वन्नर्धचर्वितैः श्रमवशविवृत्तान्मुखाद्भ्रश्यद्भिर्दर्भैः कीर्णसरणिरयं मृगः समधिकप्लुतिमत्तया नभस्यधिकं प्रयाति भूमावल्पं प्रयाति।— इत्यत्र स्यन्दन आलम्बनविभावः, तदनुपतनमुद्दीपनम्, पूर्वकायप्रवेशश्रमविवृतमुखत्वादयोऽनुभावाः, तदनुमिताः शङ्कात्रासादयो व्यभिचारिणः। एतैर्भयाख्यस्य स्थायिनः परिपोषाद्भयानकरसः। यद्यप्यत्र त्रासस्य व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानमयुक्तं तथाप्यनुभावस्य पूर्वकायप्रवेशादेः क्लमसाधारण्यादत्र त्रासस्य स्वशब्देनोपादानेऽप्यदोष इत्याहुः॥११५॥ अथ बीभत्सं लक्षयति— स्थायी जुगुप्सा यत्र स्यात्स बीभत्सरसः स्मृतः॥ अन्त्रप्रोतकपालालीभूषणारावभीषणा। पीतोच्छर्दितरक्ताक्तस्तना तिष्ठति ताटका॥ अत्र ताटकालम्बनविभावः, तदीयान्त्रप्रोतकपालालीभूषणत्वादिरुद्दीपनविभावः, तदीक्षणजनितवक्त्रकूणनाङ्गसंहृत्यादयोऽनुभावाः, तदनुमिताः शङ्कादयो व्यभिचारिणः। एभिः परिपुष्टो जुगुप्साख्यः स्थायी बीभत्सरसः॥ यथा वा— ‘उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसान्यंसस्फिक्पृष्ठपीठाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। आत्तस्नाय्वन्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्कादङ्कस्थादस्थिसंधिस्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति॥'— गजादीनां निहतानां कृत्तिं चर्म प्रथममुत्कृत्योस्कृत्य पृथून्युत्सेधभूयांस्युपचयभूयिष्ठान्यंसयोः स्फिचोरुरुसंधिप्रदेशयोः पृष्ठपीठाद्यवयवेषु च सुलभान्युग्रपूतीनि दुःखहदुर्गन्धानि मांसानि जग्द्धा भक्षयित्वा स्नायवोऽस्थिबन्धनसिरा अन्त्राणि सिरान्तराणि नेत्राणि चात्तानि भक्षितानि येन स तथाभूतः प्रेतरङ्कः प्रेतेषु पिशाचविशेषेषु दरिद्रः शिशुर्वा, अङ्कस्थात्करङ्काच्छरीरादस्थिसंधिषु स्थपुटतया निम्नोन्नततया गतं स्थितं क्रव्यं मांसमव्यग्रमत्वरं प्रकटितदशनः सन्नत्ति भक्षयति।— इत्यत्र प्रेतरङ्क आलम्बनविभावः, तदीयं कृत्त्युत्कृन्तनादिकमुद्दीपनम्, तदवलोकनजनितो माधवस्य मुखविकारादिरनुभावः, तदनुमितास्त्रासादयो व्यभिचारिणः। एभिर्जुगुप्साख्यस्थायिनः परिपोषाद्बीभत्सरसश्चर्व्यते॥११६॥ अद्भुतं लक्षयति— यत्र स्थायी विस्मयः स्यात्सोऽद्भुताख्यो रसः स्मृतः॥ अनादिकिटिहंसाभ्यामप्यदृष्टाङ्घ्रिशेखरम्। अहो महो महदहं महयाम्यधिमानसम्॥ अयं चाद्भुतरसो दिव्यो मानुषश्चेति द्विविधः। तत्र दिव्यविभावकत्वे दिव्यः, मनुष्यविभावकत्वे तु मानुषः। तत्राद्य उदाहृतः। तनत्र महेश्वर आलम्बनविभावः, तदनुस्मरणजनिता नेत्रविकासादयोऽनुभावाः, तदनुमिता हर्षादयो व्यभिचारिणः। एभिर्विस्मयस्य परिपोषादद्भुतरसश्चर्व्यते॥ मानुषो यथा— 'चित्रं महानेष व्रताविकारः क्व कान्तिरेषाभिनवैव भङ्गी। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः॥'— युद्धसंनद्धं कुशमवेक्ष्य रामभद्रस्य वचनमिदम्। एष बालोऽपि महानिव भाति चित्रम्, अस्याविकारो बताश्चर्यम्, एषा कान्तिः क्व कुत आगता, भङ्ग्यवस्थितिरभिनवैवाननुभूतपूर्वा, अस्य धैर्यं लोकोत्तरम्, अस्य प्रभावः प्रभुत्वमहो, अस्याकृतिरवयवसंस्थानविशेषः कापि वाङ्मनसातीता, तस्मादस्यैष एतादृशः सर्गः सृष्टिर्नूतन एव लोकसृष्टिविलक्षण एव।— इत्यत्र कुश आलम्बनविभावः, तदीयमहत्त्वादय उद्दीपनविभावाः, तदवलोकनजनिता रामस्य नेत्रविकासादयोऽनुभावाः, तदनुमिता हर्षादयो व्यभिचारिणः। एभिर्विस्मयस्य स्थायिनः परिपोषादद्भुतरसश्चर्व्यते॥११७॥ एषां स्थायिभावानां लक्षणमुच्यत इति प्रतिजानीते— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिनां लक्ष्म कथ्यते॥ स्पष्टम्॥११८॥ तत्र सामान्यलक्षणमाह— चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते संबध्यन्तेऽनुबन्धिभिः। रसत्वं प्रतिपद्यन्ते प्रवृद्धाः स्थायिनस्तु ते॥ ये चित्ते चिरं वासनात्मनावतिष्ठन्ते, अनुबन्धिभिर्विभावादिभिः संबध्यन्ते, ततः प्रवृद्धाः सन्तो रसत्वं प्रतिपद्यन्ते, ते स्थायि‍न इत्युच्यन्ते॥११९॥ लक्षणान्तरमाह— विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः॥ विरुद्धैः स्थाय्यन्तरैरविरुद्धैर्व्यभिचारिभिर्वा यो न विच्छिद्यते। अत एव मालतीपरिणयार्थं महामांसविक्रयप्रसङ्गेन श्मशानवाटं गतस्य माधवस्य प्रेतरङ्कादिदर्शनेन जुगुप्सायां समुद्भूतायामपि न रतेर्विच्छेद इति द्रष्टव्यम्। अन्यान्विभावादीनात्मभावमात्मना सहास्वादविषयतां नयति स स्थायीत्याहुः॥१२०॥ एतेषां प्राधान्यमाह— भावान्तरोपकार्यत्वात्प्रधानत्वेन ते मताः॥ ते स्थायिनो भावान्तरैरनुभावैर्व्यभिचारिभिश्चोपकार्यतया प्राधान्यं भजन्ते। तदुक्तम्— 'स्थायिनामेव भावानामुपकाराय सर्वदा। वर्तन्ते सात्त्विका भावा भावाश्च व्यभिचारिणः॥' इति॥१२१॥ विशेषलक्षणानि रत्यादीनामाह— मनोनुकूलेष्वर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः। इष्टार्थस्य त्वसंप्राप्तौ सैवोत्कण्ठा निगद्यते॥ इष्टार्थविषयकः सुखाकारो मानसिको वृत्तिविशेषो रतिः। सैव रतिरिष्टार्थस्यासंप्राप्तावुत्कण्ठेत्युच्यते॥१२२॥ हासं लक्षयति— हासो विकृतवेषादिदर्शनान्मानसी क्रिया॥ विकृतवेषवागादिदर्शनश्रवणादिना यश्चेतसो वृत्तिविशेषः स हासः॥१२३॥ शोकं लक्षयति— शोकश्चित्तस्य वैधुर्यमभीष्टविरहादिभिः। इष्टविरहादनिष्टप्राप्त्या परदुःखदर्शनादिना वा यच्चित्तस्य वैधुर्यं शून्यता स शोकः॥१२४॥ क्रोधं लक्षयति— प्रतिकूलेषु चित्तस्य वैरस्यं क्रोध उच्यते॥ प्रतिकूलविषयकचित्तवैरस्यं क्रोधः॥१२५॥ उत्साहं लक्षयति— चित्तस्य स्थिरता सर्वकार्येषूत्साह इष्यते॥ महति संकटे प्राप्तेऽपि यच्चित्तस्य प्रारब्धकार्यनिर्वहणोन्मुख्यं स उत्साहः॥१२६॥ भयं लक्षयति— भयं चित्तस्य वैक्लव्यं व्याघ्रादिजनितं विदुः॥ व्याघ्रादिहिंस्रदर्शनादिभयहेतूपनिपाते तत्परिहारापरिज्ञानेनेतिकर्तव्यतानभिज्ञता भयम्॥१२७॥ जुगुप्सां लक्षयति— जुगुप्सा निन्द्यताज्ञानं दोषसंदर्शनादिभिः॥ अर्थेषु दोषदर्शनादिना या निन्द्यताधीः सा जुगुप्सा॥ विस्मयं लक्षयति— अपूर्वदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयो मतः॥ लोकोत्तरवस्तुदर्शनाद्याश्चित्तस्य विस्तारः स विस्मयः॥ अथानुभावाल्लँक्षयति— अनुभावा विभावादिजन्यास्तद्व्यञ्जिकाः क्रियाः॥ विभावैर्व्यभिचारिभिश्च जन्या विभावानुभावव्यञ्जिका भुजाक्षेपकटाक्षविक्षेपादिकाश्चेष्ठा अनुभावाः॥१३०॥ यद्यप्यनुभावभेदा एव स्तम्भप्रलयादयस्तथापि 'विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः। आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रस: स्मृतः।' इति दशरूपके सात्त्विकानामनुभावाद्भेदेन निर्देशात्तान्पृथङ्निर्दिशति— स्तम्भः प्रलयरोमाञ्चौ स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सात्त्विकाः परिकीर्तिताः॥ स्पष्टोऽर्थः॥१३१॥ तेषां सामान्यलक्षणमाह— सात्त्विकाः परदुःखादिभावनाभावितात्मजाः॥ परगतसुखदुःखभावनाभावितात्मत्वं सत्त्वम्। ततो भवाः सात्त्विकाः॥१३२॥ तत्र स्तम्भं लक्षयति— स्तम्भो रागादिसंभूतं निष्क्रियाङ्गत्वमुच्यते। कीलिता कामबाणैः किं निश्चलासीत्तमेक्ष्य सा॥ यथा वा— 'चित्ते निधत्ते सुदती यदा त्वां निःस्पन्दतामेति तदा नितान्तम्। कथं क्षमा स्पन्दितुमाशयस्थे विश्वंभराभारभृति त्वयीयम्॥' इति॥१३३॥ अथ प्रलयः— प्रलयः सुखदुःखाद्यैरन्तरिन्द्रियमूर्च्छनम्। हरिणाक्षी तमालक्ष्य मग्ना मोहमहार्णवे॥ यथा वा— 'ध्यानावधानावसरागतत्वदालिङ्गनानन्दजमोहभाजः। परिस्फुरन्तः पुलकप्ररोहाः प्राणेषु तन्व्याः प्रतिभूभवन्ति॥’ इति॥१३४॥ रोमाञ्चस्वेदौ लक्षयति— रोमाञ्चः पुलकोद्भेदः स्वेदस्त्वङ्गाज्जलोद्गमः॥ पुलकैरुद्गिरन्त्यन्तः कामबाणान्प्रियागमे। स्मरराज्याभिषिक्तेन स्विन्नाङ्गी कामिनी बभौ॥ यथा वा— 'स्वेदाम्बुसिक्ते हृदये सुदत्या रतीशिता संप्रति रागबीजम्। अङ्कूरयत्किं पुलकापदेशात्पुनःपुनः सिञ्चति बाष्पपूरैः॥’ इति॥१३५॥ अथ वैवर्ण्यम्— वैवर्ण्यं रागरोषादेर्जनिताङ्गविवर्णता। आसीत्प्रयङ्गुश्यामापि शरकाण्डविपाण्डरा॥ यथा वा— 'असावपूर्वः स्मरधातुवादी संताप्य संताप्य रसानुवेधात्। सुवर्णमस्याः सुदृशः शरीरं दुर्वर्णमेव द्रुतमातनोति॥' इति॥१३६॥ अथ वेपथुः— रागभीत्यादिजनितं वेपथुर्गात्रकम्पनम्। कदलीव चकम्पे सा यामीति प्रेयसोदिता॥ यथा वा— 'मधुद्रवैर्मन्मथसायकानां स्वेदाम्बुभिः सिक्तशरीरयष्टिः। तत्पक्षवातैस्तरला तदीयपुङ्खैः स्फुरद्भिः पुलकैर्वृता सा॥' इति॥ १३७॥ अथाश्रु लक्षयति— अश्रु नेत्रोद्भवं वारि दुःखरोषप्रहर्षजम्। तस्याः प्रियेक्षणोत्काया नेत्रे बाष्पपरिप्लुते॥ यथा वा— 'मध्ये नभो मन्दसमीरमस्याः श्वासे सुधादीधितिधाम हासे। भुवं नितम्बे च पुरा निधाय नेत्रे विधात्राद्य निधीयतेऽम्भः॥' इति॥१३८॥ अथ वैस्वर्यम्— भवेद्गदभाषित्वं वैस्वर्यं प्रमदादिजम्। बाष्पोपरुद्धकण्ठा सा शठं नो वक्ति किंचन॥ यथा वा— 'किमत्र चित्रं वद कीरवाणी बिलासिनी साजनि विस्वरेति। इदं तु चित्रं यदुनाथ यत्ते सूक्तिस्तथास श्रुतिसंगतापि॥ इति॥ १३९॥ अथ व्यभिचारिणो निर्दिशति— निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिनत मोहः स्मृतिर्धृतिः॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च॥ सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्था तथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥ स्पष्टम्॥१४०॥ एषां सामान्यलक्षणमाह— विशेषेणाभिमुख्येन स्थायिनं ज्ञापयन्ति ये। अनुभावादिहेतूंस्तान्वदन्ति व्यभिचारिणः॥ स्पष्टम्॥१४१॥ तत्र निर्वेदं लक्षयति— दुःखेर्ष्यातत्त्वबोधादेर्निर्वेदो निष्फलत्वधीः। फलं किमेतैः सखि मे पद्मैश्चण्डकरप्रियैः॥ यथा वा— ‘कृतं मृणालैः किसलैरलं मे प्रयोजनं किं प्रसवास्तरेण। हिताय नेयं हिमवालुकेति सेयं निरुन्द्धे शिशिरोपचारान्॥ इति॥१४२॥ अथ ग्लानिः— बलस्यापचयो ग्लानिर्वैवर्ण्यारतिकारणम्। धराधरादपि गुरुं वेत्ति सा मणिकन्दुकम्॥ यथा वा— ‘अहार्यभारादिव हन्त हाराद्दूनाधुना दृप्तगजेन्द्रयाना। महीभृतं त्वां हृदये बिभर्ति मनोभवाज्ञामहिमा स एषः॥' इति॥१४३॥ अथ शङ्का— अनिष्टाभ्यागमोत्प्रेक्षा शङ्का लज्जादिसंभवा॥ ज्ञास्यत्यन्य इतीश त्वां हृदा साप रिरंसया। सर्वाङ्गीणैस्तु पुलकैरथापि प्रापि लक्ष्यताम्॥ यथा वा— 'जानाति यावज्जनतेति शौरे परिस्फुरत्पाण्डिमगोपनाय। अजानती मानसजाग्निदीप्तिं करोति मुग्धा घनसारमङ्गे॥१४४॥ अथासूया— परोत्कर्षासहिष्णुत्वमसूया परिकीर्तिता। वीक्ष्य प्रियान्वितामन्यां बालासीदरुणेक्षणा॥ यथा वा— ‘महीयते माधवसंगतेयं वल्ली भवत्या पुषिता बराङ्गी। आलोकयेत्यालिमुदीरयन्तीमालोकते माधव नर्तितभ्रूः॥’— माधवं प्रति रुक्मिणीदूतीवचनमिदम्। अत्र श्लेषमहिम्ना वल्ल्या माधवसङ्गतिं वदन्तीमालीं प्रति रुक्मिण्या असूया नर्तितभ्रूरित्यनेन व्यज्यते॥१४५॥ अथ मदः— संमोहानन्दसंभेदो मदिरादिकृतो मदः। वदत्यसंगतार्थं सा प्रियचिन्तैकतत्परा॥ स्पष्टम्॥१४६॥ अथ श्रमः— श्रमः खेदोऽध्वरत्यादिजातः स्वेदादिकारणम्। मुहुस्त्वदागतिभ्रान्त्या खिद्यते सा गतागतैः॥ मदश्रमौ यथा वा— 'हसत्यकाण्डे हरिणेक्षणा सा फूत्कृत्य रोदित्यथ साश्रुपूरा। गतागतैः स्विद्यति केवलैस्त्वश्चिन्तासवास्वादनमत्तचिन्ता॥' इत्यत्र पूर्वार्धे मद उत्तरार्धे श्रमश्च व्यज्यते॥१४७॥ अथालस्यम्— क्रियासु मान्द्यमालस्यं सुखदुःखमदादिभिः। का वार्त्ता गृहकृत्येषु त्यक्ताहारविधेस्तनोः॥ स्पष्टम्॥१४८॥ अथ दैन्यम्— सत्त्वत्यागादनौद्धत्यं दैन्यं कार्पण्यसंभवम्। क्षणं पिधेहि शीतांशुं सखि ते शतशोऽञ्जलिः॥ आलस्यदैन्ये यथा वा— आलीजनादेशमपारयन्ती कर्तुं कटाक्षैरुचितक्रियासु। त्वदन्तिकं प्रेषयितुं प्रियोक्तीर्ब्रवीति भूयः परिचारिकासु॥' इत्यत्रार्धद्वयेन क्रमादालस्यदैन्ययोर्व्यक्तिः॥१४९॥ अथ चिन्ता— इष्टानभिगमाद्ध्यानं चिन्ता शून्यत्वतापकृत्। किमप्युन्नमितैकभ्रूर्ध्यायति त्वयमेव सा॥ स्पष्टम्॥१५०॥ अथ मोहः— मोहस्तु मूर्च्छनं भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः। निरीक्ष्येन्दुं रथाङ्गीव निरीहास्ते निशासु सा॥ चिन्तामोहौ यथा वा— 'स्वयं किमप्यस्फुटमालपन्ती पृष्टा पुनर्न प्रतिवक्ति किंचित्। समाधिलीनेव ततः क्षणेन सा सामिसंमीलितलोचनास्ते॥' इत्यत्रापि क्रमाच्चिन्तामोहयोरर्धाभ्यामभिव्यक्तिः॥१५१॥ अथ स्मृतिः— स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयं ज्ञानमुच्यते। पुरा तथानुरक्तस्त्वं जातोऽद्य कथमीदृशः॥ स्पष्टम्॥१५२॥ अथ धृतिः— धृतिश्चित्तस्य नैःस्पृह्यं ज्ञानाभीष्टागमादिभिः। तदेकसक्तं मच्चित्तमसारं मनुतेऽखिलम्॥ स्मृतिधृती यथा वा— 'कर्णातिथित्वं गमिता पुरा यत्कथा तथानन्दममन्दमाधात्। कीर्त्तिं तदीयां सखि कीर्तय त्वं गीर्भिः किमन्याभिरिति ब्रवीति॥' इत्यत्राप्यर्धाभ्यां स्मृतिधृती क्रमाद्व्यज्यते॥१५३॥ अथ व्रीडा— चेतःसंकोचनं व्रीडा स्तुतिरागादिसंभवम्। तमालोक्याभवत्तन्व्या मीलितं नयनद्वयम्॥ यथा वा— 'आहूय लीलाशुकमादरेण वाहूपरि न्यस्य बहूपलाल्य। त्वदन्तिकं प्रेषयितुं कृतेच्छा न वाचिकं वक्ति न जोषमास्ते॥' इति॥१५४॥ अथ चपलता— भावप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते। हारं स्पृशत्युत्तरीयं स्रंमयत्येक्ष्य सा प्रियम्॥ यथा वा — ‘दृष्ट्वा तमग्रे तरुणी स्पृशन्ती कर्णान्तलोलानलकान्करेण क्षणं प्रवालश्रवणावतंसमधत्त वैतथ्यपदेऽभिषिक्तम्॥’ इति॥१५५॥ अथ हर्षः— मनःप्रसादो हर्षः स्यादिष्टावाप्त्यादिसंभवः। दृष्टे प्रियेऽभजत्तन्वी वर्षानीपलतोपमाम्॥ स्पष्टम्॥१५६॥ अथावेगः— इष्टानिष्टागमाज्जात आवेगश्चित्तविभ्रमः। निशम्य स्तनितं सद्यः सस्वजे मानिनी शठम्॥ हर्षवेगौ यथा वा— 'पञ्चायुधाप्तो विधुरञ्चतीति चन्द्रं समुद्दिश्य सखीभिरुक्ते। सा किंचिदुत्फुल्लविलोचनाब्जा स्रस्तोत्तरीयाभरणोज्जिहीते॥' इति॥ इदं कृष्णं प्रति रुक्मिणीदूतीवचनम्। अत्र तृतीयचतुर्थपादाभ्यां क्रमेण हर्षावेगाभिव्यक्तिः॥१५७॥ अथ जाड्यम्— जाड्यमप्रतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टागमादिभिः। प्रिये समागते तन्वी न किंचिद्बुबुधे क्षणम्॥ अत्र प्रियसमागमेनाप्रतिपत्तिवर्णनाज्जाड्यं व्यज्यते। यथा वा— 'संचारिकाप्रेषणसाहसिक्यं कन्याजनानां न कदापि भव्यम्। कामोऽपि मोहं कुरुते बतेति कर्तव्यमेषा न किमप्यवैति॥’ इति॥१५८॥ अथ गर्वः— आत्मोत्कर्षोsन्यधिक्कारपूर्वो गर्वो बलादिजः। तुल्या मया किं सा धूर्त रूपेण तव या प्रिया॥ अत्र सपत्नीनिन्दापूर्वकमात्मोत्कर्षप्रतीतेर्गर्वो व्यज्यते। यथा वा— ‘ततस्तु तेभ्यस्तरुणीमतल्ली श्रुत्वा तवात्मन्यनुरागशैलम्। अन्यावनीनायककन्यकाभ्यो धन्याहमेवेत्यभिमन्यते सा॥' इति॥१५९॥ अथ विषादः— विषादश्चेतसो भङ्ग उपायापायचिन्तनैः॥ गतं तेनैव मे चेतो मदनो मां न मुञ्चति। दूतीमपि न पश्यामि किमत्र करवाण्यहम्॥ अत्रोपायचिन्तनेन मनसो भङ्गकथनाद्विषादो व्यज्यते। यथा वा— ‘शृणोमि चेत्तस्य गुणाननङ्गगुणध्वनिर्मो बधिरीकरोति। पश्यामि चित्रे यदि पातकी मे बाष्पो विरोधीति बताकुला सा॥' इति॥१६०॥ अथौत्सुक्यम्— कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमभिलाषादिहेतुभिः। न परं प्रहरत्यद्य पञ्चवाणः क्षणोऽपि हा॥ अत्र क्षणोऽपि प्रहरवदाचरतीत्यनेन कालाक्षमत्वप्रतिपादनादौत्सुक्यं व्यज्यते। यथा वा— 'दूती मनोवेगवती दुरापा दूरेतरां द्वारवती पुरी च। क्षणोऽपि हा कल्पशतायते मे करोमि किं वेति करोति चिन्ताम्॥' इति॥१६१॥ अथ निद्रा— बाह्येन्द्रियाणां बैकल्यं निद्रा दुःखश्रमादिभिः। स्वप्ने दृष्ट्वा प्रियं बाहू प्रसारयति सा मुधा॥ अत्र स्वप्नदर्शनेन बाह्येन्द्रियव्यापारोपरमप्रतीतेर्निद्रा व्यज्यते॥ अथापस्मारः— अपस्मरोऽतिभीत्यादेराकुलीभाव इष्यते। स्वप्ने प्रयान्तं त्वां मत्वा मा याहीत्याकुला भृशम्॥ अत्र भृशमाकुलीभावेनापस्मारो व्यज्यते। निद्रापस्मारौ यथा वा— 'निमीलयत्यक्षि निशासु नैव निमेषमेषाथ निमीलयेच्चेत्। धनुर्धरं वीक्ष्य पुरः सुमास्त्रं धावत्यविश्रान्तमितस्ततश्च॥ इति॥१६३॥ अथ सुप्तम्— सुप्तं तु सुखदुःखाद्यैरन्तरिन्द्रियमीलनम्। चिरं निद्राति निश्चिन्तं त्वदाश्लेषसुखादियम्॥ अत्र निश्चिन्तमित्यन्तरिन्द्रियोपरमप्रतीतेः सुप्तं व्यज्यते। यथा वा— 'कदा तदालिङ्गनजातमोदमुधासुधावारिधिमग्नचेताः। भुजान्तरे तस्य सुखं शयाना रुजां विनेष्येऽहमितीहते सा॥’ इति॥१६४॥ अथ विबोधः— विबोधश्चेतनावाप्तिर्जृम्भाक्षिपरिमुष्टिकृत्। चिरादुत्स्वप्नतां याता विद्धेवोन्मिषति क्षणात्॥ अत्रोन्मिषतीति विबोधो व्यज्यते॥१६५॥ अथामर्षः— क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षत्वमश्नुते। याहि याहि प्रिया यत्र कदर्थयसि किं वृथा॥ अत्रानुनेतर्यपि प्रिये कोपाविष्करणेन क्रोधस्य स्थैर्यादमर्षो व्यज्यते। विबोधामर्षौ यथा वा— ‘राधा न चाहं रतिवल्लभा ते पथि स्खलन्किं पतितोऽसि यद्वा। यावद्वृथा कुप्यति माशु याहि याहीत्युशन्ती मिषतीयमर्धे॥' इति॥ अत्र पादत्रयेणामर्षस्तुर्यपादेन विबोधश्च व्यज्यते॥१६६॥ अथावहित्था— अवहित्थाकारगुसिर्भवेल्लज्जादिसंभवा। निह्नोति सत्वरागत्य निःश्वासं कम्पितस्तनम्॥ अत्र सुरतश्रमजनितश्वासस्य सत्वरागत्या निह्नवेनावहित्था व्यख्यते। यथा वा— ‘तमालमग्रे तरुणं समीक्ष्य तन्वी भवद्भावनया तदैव। खिन्नाखिलाङ्गी सवितुः करेण खिन्नाहमस्मीति सलज्जमाह॥' इति॥१६७॥ अथोग्रता— अपकारिषु पारुष्यमुग्रता तर्जनादिकृत्। जितोऽसि मन्द कंदर्प त्वज्जेतास्ति हृदि प्रियः॥ अत्रापकारिणि स्मरे पारुष्यादुग्रता व्यज्यते। यथा वा— ‘माकन्द मन्दोऽसि यतो मुकुन्दं ब्रूषे न मे हन्त यदि ब्रवीषि। पुष्पाणि पुष्पायुधसाधनानि भूषा तवैव स्युरिति ब्रवीमि॥' इति॥ अत्र मुकुन्दप्रवृत्त्यकथनेनापकारिणि चूते मन्दोऽसीति पारुष्यादुग्रता व्यज्यते॥१६८॥ अथ मतिः— विमृश्य युक्तिभिः शश्वदर्थनिर्धारणं मतिः। और्वाग्निर्जृम्भते नेन्दुर्यतो दहति मामसौ॥ अत्र स्वदाहकत्वयुक्त्या चन्द्रस्यौर्वत्वनिश्चयान्मतिर्व्यज्यते। यथा वा— ‘विनिन्द्यते हन्त वृथा रसालः समीपमीशोऽस्म समागतश्चेत् निरन्तरं तन्मुरलीनिनादैरङ्कूरितः स्यादयमित्यवैति॥' इति। अत्र निरन्तरपल्लवितत्वाभावेन भगवतो रसालसमीपानागमननिर्धारणान्मतिः। शास्त्रावधारणं मतिरित्यन्ये॥१६९॥ अथ व्याधिः — व्याधिः शरीरसंतापो विरहादिकृतो भवेत्। तस्याः शरीरसंतापो यद्यौर्वो हिमशीतलः॥ अत्र शरीरतापेन व्याधिर्व्यज्यते। यथा वा— 'कृताप्लवा सा हिमवालुकाभिः सवालुकायां हिमवापिकायाम्। दशाननद्रोहिशरानलार्चिर्दन्दह्यमानाब्धिदशां विधत्ते॥' इति॥ अथोन्मादः— उत्कण्ठाहर्षशोकादेरुन्मादश्चित्तविभ्रमः। आगतेयं प्रियतमेत्यालिङ्गति लतामसौ॥ अत्र लतायां प्रियतमाभ्रान्त्युक्त्योन्मादो व्यज्यते। यथा वा— 'ब्रबीषि चेद्वर्हिण वल्लभं मे तदा समादाय तवैव पिञ्छम्। कर्णावतंसं कलयेऽस्य नान्यद्यशस्तवास्मादिति याचते सा॥' इति। अत्राचेतने प्रार्थनयोन्मादो व्यज्यते॥ अथ मरणम्— मरणं मरणोद्योगो विरहादिभवो मतः। चन्द्रमुद्वीक्षते बाला निजजीवितनिःस्पृहा॥ अत्र चन्द्रवीक्षणरूपमरणोद्योगेन मरणं व्यज्यते। यथा वा— 'चन्द्रांशुलीलावनचन्दनादिवार्त्तासु चार्ता वरवर्णिनी सा। आरामभूमावनुलिप्तगात्री चन्द्रातपं संप्रति खेवते सा॥' इति॥१७२॥ अथ त्रासः— त्रासश्चित्तस्य संक्षोभ आकस्मिकभयादिभिः। मानिनी स्तनितं श्रुत्वा हठादालिङ्गति प्रियम्॥ अत्र मानिन्या हठालिङ्गनेनाकस्मिकभयप्रतीतेस्रासो व्यज्यते। अपस्मारोऽतिभीत्यादेराकुलीभावः, त्रासस्त्वाकस्मिकभयादाकुलीभाव इति भेदः॥ यथा वा— 'आशङ्क्य भृङ्गारवमङ्गजातमौर्वीलताटङ्कृतिमेव गुर्वीम्। ध्यानागतत्वत्परिरम्भणाय दीना मुधासारयति स्वबाहू॥' इति॥१७३॥ अथ वितर्कः— संदेहात्कल्पनानन्त्यं वितर्कः परिकीर्तितः। प्रेषयामि सखीं यद्वा स्वयं यामि तदन्तिकम्॥ अत्र सखीं प्रेषयामीत्यादिनानेकविकल्पकल्पनाद्वितर्को व्यज्यते॥ यथा वा— ‘पश्याम्यलिश्यामलमालि कंचित्स्वप्नो नु नाप्नोमि सदैव निद्राम्। भ्रमो नु नोदेति कदापि बाधा मायैव मारस्य तदित्यवैति॥' इति॥ एवं रसान्तरेष्वपि व्यभिचारिणो यथासंभवमुदाहार्याः॥१७४॥ एवं काव्यनाट्यसाधारणानष्टौ रसान्निरूप्य काव्यमात्रासाधारणं नवमं रसं निरूपयति— निर्वेदस्थायिकः काव्ये शान्तोऽपि नवमो रसः। संसारे किमसारेऽस्मिन्भक्तिं कुरु भवे मनः॥ यत्र तत्त्वज्ञानादिजनितनिष्फलत्वधीरूपो निर्वेदः स्थायी स शान्ताख्यो नवमो रसोऽपि काव्येष्वस्ति। अत एव व्यभिचारिषु हर्षौत्सुक्यादिषु विद्यमानेषु निर्वेदस्यामङ्गलप्रायत्वेन प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि तस्य शान्तसं प्रति स्थायित्वसूचनार्थम् न चैवममर्षस्यापि क्रोधरूपस्य रौद्ररसे स्थायित्वात्तस्य वा प्रथममुपादानं किं न स्यादिति वाच्यम्, स्थायिप्रकरणे तस्य स्थायित्वेनोक्ततया पुनस्तस्य स्थायित्वसूचनावैयर्थ्यादित्याहुः। अन्ये तु— सर्वचित्तवृत्तिप्रविलयरूपः शम एव तन्न स्थायी, अत एव 'जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः' इत्युद्भटेनोक्तमित्याहुः। अभावरूपस्‍य तस्य चेतोवृत्तिरूपत्वाभावेन भावत्वायोगादित्यन्ये। न चात्र काव्यग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम्, ‘न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्तः कथितो रसज्ञैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः॥' इत्युक्ततया समस्तव्यापारप्रविलयलक्षणस्याभिनेतुमशक्यतया तस्य नाट्यरसत्वायोगादित्याहुः। तत्रापि वनप्रवेशविविक्तदेशसेवितादेस्तदभिव्यञ्जकस्याभिनययोग्यतया नाट्यरसत्वमपि तस्याविरुद्धमित्यन्ये। न चानादिसिद्धरागद्वेषवासनानामयं न चर्वणीय इति कथमस्य रसतेति वाच्यम्, तर्हि वीतरागादिभिः शृङ्गारादीनामप्यचर्वणीयतया रसत्वं न स्यात्। न चैवमपि भरतेन तस्य विभावाद्यनुपदेशात्कथं रसत्वमिति वाच्यम, तस्य विभावाद्यप्रतिपादनं परमपुरुषार्थतया लोकयात्रातिक्रान्तत्वात्। शक्यं च तत्र विचक्षणैः स्वयमुत्प्रेक्षितुम्। तथा हि— अध्यात्मशास्त्राभ्याससत्पुरुषसेवादयो विभावाः, यमनियमादयोऽनुभावाः, मतिस्मृतिधृतिचिन्तावितर्कादयो व्यभिचारिणः।— इत्याहुः॥ यथा वा— 'अहौ वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः क्वचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः॥' इति। अत्र भुजङ्गहारसमदृकया परिकर्मनिःस्पृहता, पुष्पास्तरणशिलातलयोः समदृष्टितया भोगोपकरणनिःस्पृहता, रिपुसुहृदोः समदृष्टितया पुत्रैषणाराहित्यं तत्र सुहृत्पदस्य पुत्राद्युपलक्षणत्वात्, मणिलोष्टयोः समदृष्टितयार्थैषणाराहित्यम्, तृणस्त्रैणयोः समदृष्टितया दारैषणाराहित्यं चेत्येषणात्रयराहित्यं च व्यज्यते। तेन च शान्तरसाभिव्यक्तिः सहृदयहृदयसाक्षिका समेधत इति ध्येयम्॥१७५॥ रसभावतदाभासादीनां व्यक्तावसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्युक्तम्। तत्र रसो निरूपितः। इदानीं प्राप्तावसरतया भावं निरूपयति— रतिर्देवादिविषया व्यञ्जिता भाव उच्यते। श्यामा दूर्वेव वामाङ्गे पाटला देवतावतात्॥ आदिशब्देन मुनिपुत्रगुरुनृपमित्रादयो गृह्यन्ते। नन्वेवं पार्वत्याः परमेश्वरविषया रतिरपि देवविषयत्वाद्भावः स्यादिति चेन्न; अत्र रतिशब्देन मन्मथानुद्दीपनीयप्रीतिविशेषस्यैव विवक्षितत्वात्। ततश्च पार्वत्याः परमेश्वरविषया रतिरभिव्यक्ता मन्मथोद्दीप्यतया शृङ्गाररस एवेत्याहुः॥ यथा वा— 'कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि रोचते न मे॥'— कालकूटमपि कण्ठकोणविनिविष्टतया भवद्वपुरभिन्नवृत्तीति मे महामृतं परमप्रेमास्पदम्, 'दुःखान्यपि सुखायन्ते विषमप्यमृतायते। मोक्षायते च संसारो यत्र मार्गः स शांकरः॥' इत्युक्तत्वादिति भावः। अमृतं पुनरुपात्तमप्यनायासलब्धमपि भवद्वपुषः सकाशाद्भेदेन वर्तेत यदि तदा तन्न मे रोचत इति भक्तस्य कस्यचिदुक्तिः। अत्र देवताविषया रतिर्व्यज्यमाना भाव इत्युच्यते॥ मुनिविषया यथा— 'हरत्यधं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम्॥'— संप्रतीदानीमघं पापं हरति। न हि भूते भाविनि वा तादृशी प्रीतिर्यादृशी वर्तमान इति रीत्या वर्तमानस्य प्रथमं निर्देशः। तदनन्तरं भूतापेक्षया भाविनि प्रीत्यतिशयादाह- एष्यतो भविष्यतः शुभस्य हेतुः। नैतद्भवद्दर्शनमकृतपुण्यैर्लभ्यमित्याह— पूर्वमाचरितैः शुभैः कृतं संपादितं भवदीयदर्शनं शरीरिणां कालत्रितयेऽपि योग्यताम् 'योगोऽभीष्टार्थसंपत्तिध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्युक्ततयाभीष्टार्थसंपत्त्यर्हतां व्यनक्ति।— इति नारदं प्रति कृष्णवाक्ये कृष्णस्य नारदविषया रतिर्व्यज्यते॥ पुत्रविषया यथा— 'एह्येहि वत्स रघुनन्दन रामचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरं च परिष्वजामि। आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्वहामि वन्देऽथ वा चरणपुष्करकद्वयं ते॥' इति। यद्यपीयं महावीरचरिते रामभद्रं प्रति जनकस्योक्तिः, तथापि जामातुरपि पुत्रप्रायत्वादत्र पुत्रविषया रतिर्व्यज्यते॥ साक्षात्पुत्रविषया यथा— 'आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैरव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन्। अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति॥' इति॥ गुरुविषया यथा— 'संसारार्त्या विधुरविधुरो ब्रह्म यत्तद्विचिन्वन्नानारूपं जगदिदमहं दृष्टवानेव पूर्वम्। हस्ते न्यस्ते सति तव गुरो सांप्रतं मस्तके मे ब्रह्मैवेदं सकलमभवन्नो जगन्नैव चाहम्॥' इति॥ राजविषया यथा— 'वीर श्रीरघुनाथभूप भवतो गाम्भीर्यतस्तादृशाद्गाधीभूतमपां निधिं न बुबुधे प्रालेयभूमीधरः। धैर्येणैष जितो निमङ्क्तुमिह यन्मन्ये निपत्य हिया श्वेतद्वीपति किं जडप्रकृतयो जानन्ति भावस्थितिम्॥' इति॥ मित्रविषया यथा— ‘रे रे कापुरुषापवादपटवः पथ्यं कटु श्रूयतामित्थं हन्त पलायितुं किमु वयं पत्या प्रतिष्ठापिताः। अप्यन्यत्कपयः प्रियापरिभवप्रक्षालनाधूर्वहो रामः क्रूरधनुर्धरो यदि वृथा वैक्लब्यमालम्ब्यते॥’—कापुरुषाणां कुत्सितपुरुषाणां योऽयमपवादस्तद्ग्रहणे पटवो रे रे कपयोऽस्थानभीरवः, कटुभूतमपि पथ्यं श्रूयताम्। वयमित्थं पलायितुं किं पत्या रामभद्रेण प्रतिष्ठापिता वालिहननानन्तरं स्वस्वाधिकारे स्थापिताः? तस्मान्न युक्तं पलायनम्। किं चान्यदप्युच्यते— रामः प्रियापहरणपरिभवप्रक्षालनोद्युक्तो यदि। 'यदि वेदाः प्रमाणम्' इतिवदसंदिग्धे संदिग्धवद्वचनमिदम्। तथा च रामभद्र एव सर्वं कार्यं साधयिष्यति। तद्वृथा बैक्लब्यमालम्व्यते। न च तस्यासामर्थ्यमित्याह— क्रूरधनुर्धर इति। वालिहननसमुद्रशोषणादिना दृष्टसारता क्रूरशब्देन द्योत्यते।— इत्यत्र पलायमानात्कपीन्प्रति सुग्रीववाक्ये सुग्रीवस्य रामभद्रं प्रति मैत्रीरूपरतिभावो व्यज्यते॥ एवमन्यदप्युदाहार्यम्। एतेन नवैव रसा इत्यनुपपन्नं देवादिविषयाणां रतीनामप्यभिव्यक्तौ रसान्तरत्वावश्यंभावादित्यप्यपास्तं वेदितव्यम्॥१७६॥ तन्वेवमपि व्यभिचारिणां व्यङ्ग्यानां क्वान्तर्भाव इत्याकाङ्क्षायामाह— एवं भावतया वेद्या व्यञ्जिता व्यभिचारिणः। क्षणोsपि विरहे तन्व्याः कल्पकोटिशतायते॥ देवादिविषयरतिव्याञ्जिता व्यभिचारिणोऽपि भावा एव वेद्याः उत्तरार्धमुदाहरणम्। तत्र कालाक्षमत्वरूपमौत्सुक्यं व्यज्यते॥ यथा वा— 'जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः।' इति। इदं विरहातुरस्य वयस्यं प्रति वचनम्। अत्र 'जाने' इति वाक्योपन्यासेऽव्ययमित्येके। वक्ष्यमाणवाक्यार्थकर्मकमाख्यातमेव तदित्यन्ये। हे भ्रातः सखे, अद्य स्वप्ने प्रियतमा कोपपराङ्मुखी मया दृष्टा। ततो मयि स्प्रष्टुमुद्युक्ते सति पाणिना मा मा स्पृशेति रुदती सती गन्तुं प्रवृत्ता च दृष्टा। तथा गच्छन्तीं प्रियां परिरभ्य चाटुशतकैर्यावन्नाश्वासयामि तावदेवाहं शठेन विधिना निर्निद्रः कृत इति।— अत्र झटिति निद्राविघातकं विधिं प्रत्यसूया व्यज्यते। ननु— ' त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्। अस्त्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः॥' इत्यत्र विप्रलम्भशृङ्गारो व्यज्यत इत्युक्तम्। इह त्वसूयाख्यव्यभिचारिभावाभिव्यक्तिरित्युच्यते। कः पुनरनयोर्विशेषः?— इति चेत्सत्यम; रसध्वन्यसूयाख्यभावध्वन्योरेकव्यञ्जकानुप्रवेशलक्षणसंकरस्वीकारेणोभयसामञ्जस्यात्, वैपरीत्येनोदाहरणानुयोगस्याशोकवनिकानिदेशतुल्यत्वादित्येके। विप्रलम्भशृङ्गारस्य स्वप्नवृत्तान्तात्मकस्य प्रबोधेन बाधितत्वाद्व्यभिचारिभावस्यैवेह साम्राज्यमित्यन्ये॥१७७॥ अथ रसाभासमाह— रसाभासस्तु रत्यादेरनौचित्यप्रवर्तनेI स्मृत्वा दन्दह्यते चेतो दृशाप्यस्पृशतीं सतीम्॥ यत्र रत्यादेरनौचित्येन प्रवृत्तिस्तत्र रसाभासः। यथा स्मृत्वेत्यत्राननुरक्तायां रतेः प्रवृत्तेरनौचित्यप्रवृत्ततया रसाभासः। यत्र परस्परानुरागस्तत्र रसः, यत्र त्वन्यतरानुराग एव तत्र न रसः किं तु रसवदाभासमानत्वाद्रसाभास एवेति ध्येयम्॥— यथा वा— ‘ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा बज्रिणः। वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बुरो सीतायल्लकभल्लविद्धहृदयः स्वस्थो न लङ्केश्वरः॥' इति। आयल्लको विरहः, स एव भल्लः, तेन विद्धहृदयः। अत्र सीतायामनौचित्येन रावणस्य रतिः प्रवृत्तेत्याभासः॥ एवमेकस्या युगपदनेकेषु रतिप्रवृत्तिरप्याभास एव। यथा— 'स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे यः प्राणान्रणमुखमखे यं मृगयसे। सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात्तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम्॥’— हे वामाक्षि, कं स्तुमो येन बिना क्षणमपि न रमसे। को वा रणमुखयज्ञे प्राणान्बिलेभे विमुक्तवान्। को वा रणाभिमुखमरणजनितपुण्यविभवेन जात इति यावत्। यं त्वं मृगयसे। को वा सुलग्ने जातो यं त्वमेव बलादालिङ्गसि। कस्य वैषा तपःश्रीर्ये तु ध्यायसि।— इत्येकस्या अनेकविषयकरागप्रतीते रसाभासः न च वेश्याया अनेकविषयकरागेऽपि नानौचित्यमिति नात्र रसाभासतेति वाच्यम्; तस्या अपि युगपदनेकानुरागस्यानौचित्यात्, 'उत्तमप्रकृतिरुज्ज्वलवेषात्मकः' इति शृङ्गारलक्षणाद्वेश्याविषयत्वे शृङ्गारस्य सुतरामाभासत्वाच्च। न च स्तुतिविषयत्वादिनानाविधव्यापारवानेक एव नायकः कुतो न स्यादिति वाच्यम्; ध्यायसि तु यमित्यत्र तुशब्दोपादानेनान्यव्यवच्छेदलाभाद्भिन्नपरत्वस्य व्यक्तत्वात्, मदननगरीति संबोधनेनानेकोपभोग्यत्वप्रतीतेश्चेत्याहुः। यद्यपि काव्यश्रवणनाट्यदर्शनाभ्यां विभावादीनां साधारण्येन ज्ञाने सति सामाजिकानां स्वीयस्थाय्यभिव्यक्तिरित्यलौकिको रसः स्वतो नाभासः, तथापि साधारण्यप्रतीतिप्रयोजककाव्यवर्णनादिविषये तत्रानौचित्यप्रतिसंधानात्तद्व्यङ्ग्ये रसेऽप्याभासत्वव्यवहार इति ध्येयम्॥ केचित्तु तिर्यगादिषु रसाभासमाचक्षते। तदयुक्तम्, तेष्वपि विभावादिसंभवात्। न च विभावादिज्ञानशून्यास्तिर्यञ्चो रसभाजनं भवितुं नार्हन्तीति वाच्यम्। विभावादिसद्भावो हि रसप्रयोजको न विभावादिज्ञानम्। ततश्च ‘ददौ रहः पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः। अर्धोपयुक्तेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा॥’ इत्यत्र गजेनालम्बनविभावेन जनिता वसन्तादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीपिता सुरभिगण्डूषजलदानाद्यनुभावप्रकाशिता हर्षादिभिर्व्यभिचारिभिरुपचिता करेणो रतिः शृङ्गाररसतां प्रतिपद्यते। एवं रथाङ्गरतिरपि। अत एव काव्यप्रकाशिकायाम् 'ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहरनुपतत्ति स्यन्दने बद्धदृष्टिः—' इति श्लोकेन भयानकरसस्तिर्यग्विषयतयोदाहृत इत्याहुः॥१७८॥ अथ भावाभासं लक्षयति— भावाभासस्तु भावानामनौचित्यप्रवर्तर्ने। कटाक्षयेक्तिं सा बाला पुरा या मां निराकरोत्॥ अत्राननुरक्तायामौत्सुक्यप्रतीतेर्भावाभासता। यथा वा— 'राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमा स्यात्। तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः॥'— अतिशैशव एव कांचिदवलोक्य कालान्तरे तां स्मरतः कस्यचिदुक्तिरियम्। अत्र यौवनं संभाव्य तत्संगमे चिन्ताप्रवृत्तेरनौचित्यमित्येके। स्वीकृत्युपायत्वेन मैत्रीमनुचिन्तयतीत्यनौचित्याच्चिन्ताया भावाभासतेत्यपरे। स्वेत्यनेनाननुरक्ता प्रतिसंहितेत्यनौचित्यं चिन्ताया इत्यन्ये। अत्र यद्यपि रसाभासताप्यस्ति, तथापि व्यभिचार्याद्यसंवलनदशायां भावाभासतेति ध्येयम्। एवं रसान्तराणां भावान्तराणां चाभासा उदाहार्याः। तत्र वीररसस्याभासो यथा— 'गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्॥' इत्यादिना लक्ष्मणोत्साहस्य दशरथे प्रवृत्तेरनौचित्यप्रवृत्तिः। भावान्तरस्याभासो यथा— 'किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः। राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम्॥' इति। अत्र सीताया रामभद्रे वाक्पारुष्यरूपोग्रताप्रवृत्तेरनौचित्यमित्याद्यूह्यम्॥१७९॥ अथ भावशान्तिमाह— भावशान्तिस्त्वभिव्यक्ते प्रशमे व्यभिचारिणाम्। विनते विमते तस्या दृक्कोणं शोणिमात्यजत्॥ यत्र निर्वेदादीनां व्यभिचारिणां प्रशमो व्यज्यते तत्र भावशान्तिः। उत्तरार्धेऽमर्षरूपभावप्रशमाभिव्यक्तेर्भावशान्तिः। यथा वा— 'तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्राङ्कितं किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क्व तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमार्ष्टुं मया साश्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्या च तद्विस्मृतम्॥’— मानः कथमपनीत इति पृष्टवन्तं वयस्यं प्रति नायकोक्तिरियम्। तस्याः सपत्न्याः सान्द्रविलेपनयोः स्तनयोर्युगस्याश्लेषेण स्तनयुगमुद्राङ्कितम्। मुद्राङ्कितत्वसिद्धये सान्द्रविलेपनेति विशेषणमुक्तम्। वक्षः पादानमनसंभ्रमच्छलेन किं गूह्यत इति मानिन्या भणिते, तन्मुद्राङ्कनं क्वेत्युदीर्य सहसा निगूहनोपायान्तराभावेन साहसं केवलमवलम्ब्य तन्मुद्राङ्कनं संप्रमार्ष्टुं रभसेन किं भविष्यतीति भीत्या झटिति वा सा मानिनी समालिङ्गिता। तत्सुखवशादालिङ्गनजन्यसुखपारवश्यात्तन्व्या च तन्मया च्छलेन कृतं गोपनं विस्मृतम्।— इत्यत्रामर्षस्य शान्तिर्व्यज्यत इति भावशान्तिः। यद्यप्ययत्र तत्सुखवशादिति मोहोदयव्यक्तेर्भावोदयस्यापीदमुदाहरणम्, तथापि भावोदयस्य भावशान्त्यङ्गतया प्राधान्याभावाद्भावशान्तिरिहोदाहृता॥१८०॥ भावोदयमाह— भावोदयः स्यादुत्पत्तौ व्यङ्ग्यायां व्यभिचारिणाम्। किमिदं कुचयोरालीत्युक्ता मुग्धाभवन्नता॥ यत्र व्यभिचारिभावानामुत्पत्तिर्व्यज्यते तत्र भावोदयः। यथोत्तरार्धे कुचयोर्नखाङ्कनमवलोक्य सख्या कुचयोः किमिति सपरिहासमुक्ताया मुग्धाया लज्जाख्यभावोदयव्यक्तेर्भावोदयः॥ यथा वा— ‘एकस्मिञ्शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यः कोपपराङ्मुखग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि। आवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं मा भूत्सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितः॥’— एकस्मिञ्शयन इत्यनेन सपत्नीनामग्रहणस्यात्यन्तानौचित्यं व्यज्यते। चाटुकरणसमयेऽवधीर्य स्वयं प्रसन्नतया मुग्धयेत्युक्तम्। कोपेन पराङ्मुखतया ग्लपितया मानवशेन म्लानया। आवेगान्मानोत्कर्षात्। कालेनैवायं कोपः शमयितव्य इति तत्क्षणं तूष्णीं स्थितः, 'सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम्' इति न्यायादिति भावः। वस्तुतो न स्वपिति, किं तु मदाशयपरिज्ञानाय सुप्त इव च मा भूदिति वीक्षितः। पुनःशब्देन प्रथमं किंचिद्वलितग्रीवं वीक्षितः तथापि नायकेन तदाशयशोधनार्थं तदज्ञात्वेव स्थिते पुनरमन्दवलितग्रीवं वीक्षित इति द्योत्यते। ततश्चात्र कालाक्षमत्वलक्षणस्यौत्सुक्यस्योदयो व्यज्यत इति भावोदयः। यद्यप्यत्र कोपस्य शान्तेर्भावशान्तितापि, तथापि भावोदयस्य प्राधान्यात्तदुदाहरणमिति येयम्॥१८१॥ भावसंधिमाह— भावसंधिस्तु भावानां तुल्यानां व्यङ्ग्यता यदि॥ सीताकपोलमुकुरे पश्यन्नुत्पुलकं मुखम्। रक्षःकलकलं शृण्वञ्जटां बध्नाति राघवः॥ यत्र तुल्यबलतया परस्परानुपमर्दकानां भावानां भावयोर्वा विरुद्धरसव्यभिचारिभूतयोर्व्यङ्ग्यता तत्र भावसंधिः। यथा सीताकपोलेत्यत्रोत्पुलकमिति पुलकरूपानुभावेन शृङ्गाररसव्यभिचारिणो हर्षस्य, जटाबन्धनरूपानुभावेन वीररसव्यभिचारिण आवेगामर्षादेश्च व्यञ्जनाद्भावसंधिः। अत्र चोत्पुलकमित्यनेनैव रसद्वयव्यभिचारिणो हर्षामर्षादेर्व्यञ्जनासंभवाद्भावद्वयस्यैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन भावसंकराख्योऽपरोऽपि प्रकारः संभवतीति ध्येयम्॥ यथा वा— 'उत्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोन्माथश्च मां कर्षतः। वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलयन्नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणद्ध्यन्यतः।— भार्गवागमनं श्रुतवतोऽन्तःपुरगतस्य रामभद्रस्य वचनमिदम्। उत्सिक्तस्य दृप्तस्य तपसां पराक्रमाणां च निधेः। भार्गवस्येति शेषः। एकतो बहिर्वीराणां योऽयं रभस आवेगस्तस्योन्माथ उन्मथनम्। उन्माथप्रियतेति यावत्। तपोनिधित्वात्सत्सङ्गप्रियता कर्षति, उत्सिक्तत्वे सति पराक्रमनिधित्वाद्वीररभसोन्पाथश्च बहिः कर्षतीति विभागः। आनन्द्यानन्दहेतुः। अन्यतोऽन्तःपुरे।— अत्र सत्सङ्गप्रियतेत्यनेन मुनिविषयकभावव्यभिचारिणो हर्षस्य, वीररभसेत्यनेन वीररसव्यभिचारिण आवेगस्य, वैदेहीत्यादिना शृङ्गाररसव्यभिचारिणो हर्षस्य च व्यञ्जनाद्भावसंधिः॥१८२॥ भावशबलतामाह— पूर्वपूर्वोपमर्दे तु तेषां शबलता मता॥ फलं किं बन्धुसंक्षोभात्कातर्यं किं वदेज्जनः। का हानिः किंवदन्त्या मे द्रष्टव्या द्रौपदी कथम्॥ यत्र भावानां पूर्वपूर्वोपमर्दकतया व्यक्तिस्तत्र भावशबलता। यथा फलं किमित्यादि। युद्धार्थं भीष्मादिषु बन्धुषु समुपस्थितेष्वर्जुनवक्यमिदम्— 'अरयो यां न पश्यन्ति बन्धुभिर्या न भुज्यते। किं तया वद राजेन्द्र विदेशगतया श्रिया॥' इति न्यायेन बन्धून्संहृत्य लब्धया श्रिया मम किं फलमिति प्रथमपादेन निष्फलत्वधीरूपो निर्वेदो व्यज्यते। यदि बन्धुस्नेहादुपेक्षा क्रियेत तदा जनः कातर्यं वदेत्किमिति जनापवादरूपानिष्टोत्प्रेक्षणेन द्वितीयपादे शङ्का व्यज्यते। लोकापवादेन मम किं हीयते? ततो न बन्धुसंक्षोभः कार्यं इति निर्धारणप्रतीतेस्तृतीयपादेन मतिर्व्यज्यते। बन्धुषु दया कृता चेद्यावत्सुयोधनादिवधं विमुक्तवेणी द्रौपदी कथं द्रष्टव्येति तुरीयपादेन चिन्ता व्यज्यते। ततश्चात्र भावानां निर्वेदशङ्कामतिचिन्तानां पूर्वपूर्वोपमर्देन व्यक्तेर्भावशबलता॥ यथा वा— 'क्वाकार्यं शशलक्ष्मणः क्व नु कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति॥'— इदं शकुन्तलादर्शनोत्कण्ठितस्य दुष्यन्तस्य वाक्यम्। अत्र मुनिकन्यकाभिलाषरूपमिदमकार्यं क्व निरपवादं चन्द्रस्य कुलं क्वेति युक्तायुक्तविचारणात्मको वितर्कः, सा भूयोऽपि दृश्येतेत्यौत्सुक्यम्, दोषाणां प्रशमाय परिहाराय नोऽस्माकं श्रुतं शास्त्रश्रवणमतो दोषावहत्वादभिलाषो न युक्त इति युक्त्यार्थनिर्धारणान्मतिः, कोपेऽपि तस्या मुखं कान्तमित्यनुभूतार्थस्मरणात्स्मृतिः, कृतधियः स्थिग्बुद्धयोऽत एवापकल्मषाः सत्पुरुषाः किं वक्ष्यन्तीति सज्जननिन्दारूपानिष्ठागमोत्प्रेक्षणेन शङ्का, सा स्वप्नेऽपि दुर्लभेति कृपणतारूपं दैन्यम्, हे चेतः स्वास्थ्यं धैर्यमुपेहीति धृतिः, धन्यः को वा युवाधरं पास्यतीति चिन्ता च व्यज्यते। ततश्च पूर्वपूर्वोपमर्देन वितर्कौत्सुक्यमतिस्मृतिशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां व्यक्तेर्भावशबलता। ननु भावस्योदयवच्छान्तिवच्च मध्ये स्थितिरपि किमिति नोक्ता नोदाहृता चेति चेन्न; भावस्थितेर्भावस्वरूपाव्यतिरेकाद्भावस्वरूपनिरूपणेनैव सा निरूपिता। 'जाने कोपपराङ्मुखीम्—' इत्यादिर्तदुदाहरणेनैव साप्युदाहृतेति न पृथगुच्यत इति ध्येयम्॥१८३॥ ननूक्तोदाहरणेषु रसस्यापि संभवात्कथमेषां भावोदाहरणतेत्यत आह— मुख्ये रसेsपि तेऽङ्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन। यथैव राजानुगता भृत्याः परिणयोन्मुखाः॥ ते भावशान्त्यादयो रसे मुख्येऽप्यङ्गित्वं प्राधान्यं प्राप्नुवन्ति कदाचन तादृशचमत्कारे लब्धे न तु सर्वदा | न च कथमिदमुच्यते रसोऽपि मुख्यो भावशान्त्यादयोऽप्यङ्गिन इति यस्मादेकतरप्राधान्यमन्यतरगुणीभावव्याप्तमिति वाच्यम्, यथा राजानुगतो विवाहप्रवृत्तो भृत्यो राजनि मुख्येऽपि कदाचित्प्राधान्यमवलम्बते तद्वदविरोधात्। ततश्च विभावादिसंवलनात्पूर्वं भावशान्त्यादीनां प्राधान्यम्, तत्संवलने तु रसस्यैवेति तात्पर्यमित्यनवद्यम्॥१८४॥ एवमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं निरूप्य क्रमप्राप्तं संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यनिरूपणं शिष्यावधानार्थं प्रतिजानीते- असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सप्रपञ्चमितीरितः। निरूप्यतेऽथ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः प्रपञ्चतः॥ स्पष्टम्॥१८५॥ तमेव लक्षयति— उक्तो बुधैः स संलक्ष्यक्रमोऽनुरणनोपमः॥ घण्टावादनानन्तरं प्रथमस्वनपृष्ठभावी यः स्वनस्तदनुरणनम्। तदुपमस्तत्सदृशः। वाच्यार्थप्रतीत्यव्यवहितप्रतीतिविषयव्यङ्ग्यक इति यावत्। तादृशः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इति बुधैरुक्तः। अत्रानुरणनोपम इत्यविवक्षितवाच्याद्भेदः, तत्र बाधप्रतिसंधानादिना वाच्यार्थप्रतीतिविच्छेदादत्र च तदभावात्। असंलक्ष्यक्रमस्यापि नानुरणनोपमत्वम्, तत्र विभावादिसंवलिततयैव प्रतीयमानत्वेन क्रमस्यालक्ष्यतयानुरणनौपम्याभावादित्याहुः॥१८६॥ तमेव विभजते— शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधायं कथितो ध्वनिः॥ शक्तिः सामर्थ्यम्। तच्च प्रत्येकं संबध्यते। ततश्चायं संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिः शब्दशक्त्युद्भवोऽर्थशक्त्युद्भव उभयशक्त्युद्भवश्चेति त्रिविधः॥१८७॥ तत्राद्यं लक्षयति— स्यात्पर्यायासहिष्णुत्वे शब्दशक्त्युद्भवो ध्वनिः॥ यत्र पर्यायपदान्तरप्रयोगासहिष्णुता तत्र शब्दशक्त्युद्भवः॥ शब्दशक्त्युद्भवं विभजते— अलंकृतेर्वस्तुनो वा प्राधान्याच्छब्दशक्तितः। यत्र व्यक्तिर्भवेत्सोऽयं शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा॥ अलंकारस्य वस्तुनो वा शब्दशक्त्या प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वे शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा॥१८९॥ तत्र शब्दशक्त्यालंकारस्य व्यङ्ग्यतामुदाहरति— प्रतापवानिनो भाति भजन्नुदयमुच्चकैः। इत्यत्र शब्दशक्त्युत्थः स्याद्वाक्येऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र प्रतापवानिनो नृपतिरुदयमभिवृद्धिं भजन्भातीत्यभिधया प्राकरणिकार्थः प्रकाश्यते। व्यञ्जनया तु प्रतापवानातपवानिनः सूर्य उदयाचलं भजन्भातीत्यप्राकरणिकः सूर्यविषयोऽर्थः प्रतिपाद्यते। तदनन्तरं च यथा सूर्य उदयाद्रिं भजन्नातपवान्भाति तथा राजाप्यभिवृद्धिं भजन्प्रतापशीलो भातीत्युपमालंकारो व्यज्यते। अत्र प्रतापादिपदैरातपादिवस्तुध्वनेर्वाक्येनालंकारध्वनिः। न च वर्णनीयवृत्तान्ते वाच्ये सूर्यवृत्तान्तप्रतीतिरिहेति वस्तुमात्रध्वनिरेव नालंकारध्वनिरिति वाच्यम्, तथा सति कवेरसंबद्धाभिधायितापातात्। न हि कश्चिदनुन्मत्तो नृपतिरभिवृद्धिं प्राप्य भातीति प्रस्तावे भानुरुदयाद्रिं प्राप्य भातीति ब्रूयात्। तस्मादसंबद्धाभिधायित्वं मा प्रसाङ्क्षीदित्युपमाध्वनौ कवेस्तात्पर्यावश्यंभावात्। न च 'अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना' इत्यादाविव श्लेषालंकारतयैव नानार्थपदोपादाननैष्फल्यपरिहारान्नोपमाध्वनिरावश्यिक इति वाच्यम्; 'अब्जेन—' इत्यत्रापि पद्मचन्द्रोभयसाम्यप्रतिपादनेन मुखे कान्त्यतिशयस्य व्यङ्ग्यत्वाङ्गीकारावश्यंभावात्, प्राचां मतेऽभिधायाः प्रकरणान्नियन्त्रणेन प्रकृते श्लेषालंकारत्वासंभवाच्चेति दिक्॥ यथा वा— 'उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रतापः॥’— अत्र गम्भीरस्थिरक्ष्वेलितेन येन देवेन राज्ञा कालः श्यामलो यः करवालः खड्गस्तस्य यो महानम्बुवाहोऽम्बु वहतीति व्युत्पत्त्या धाराप्रदेशस्तमुल्लास्य प्रकटय्य धाराजलैर्धाराप्रदेशगलितैर्जलै रिपूणां ज्वलितः प्रतापो निर्वापितः प्रशमित इति प्राकरणिकार्थोऽभिधया प्रकाश्यते। व्यञ्जनया तु श्रवणपरुषविकटस्तनितेन येन पर्जन्यदेवेन कालकरः श्यामलकान्तिरथ च बालः प्रवृद्ध्युन्मुखो यो महानम्बुवाहस्तमुल्लास्य धारारूपैर्जलै रिपूणां दावानलानाम्। पर्जन्यनाश्यत्वेन तेषां तद्रिपुत्वम्। प्रतापः संतापः शमित इत्यप्राकरणिकपर्जन्यविषयोऽर्थः प्रतीयते। तदनन्तरं च यथा पर्जन्येन मेघमुद्भाव्य दावानलादितापः परिह्रियते, एवं राज्ञा खड्गमुत्कृष्य शत्रुप्रतापः परिह्रियत इत्युपमालंकारो व्यज्यते। अत्र करवालादिपदैः कान्त्यादिवस्तुध्वनेर्वाक्येनालंकारध्वनिः॥ यथा वा— 'तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृद्विभो मधुरलीलः। मतिमानतत्त्ववृत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवान्॥' तिग्मः शत्रुषु तीक्ष्णो रुचिरः सुहृत्सु हृद्यश्च प्रतापो यस्य स तथा, विधुराणां शत्रूणां निशां मृतिं करोतीति स तथा, मधुरा मनोहारिणी लीला यस्य स तथा, मतिमानयोर्बुद्धिचित्तसमुन्नत्योस्तत्त्वे सारांशे वृत्तिर्वर्तनं यस्य स तथा, प्रतिपदं पदे पदे पक्षस्य बलस्याग्रणीर्निर्वोढेति प्राकरणिकार्थेऽभिधया प्रतीयमाने, पदभङ्गमवलम्ब्य तिग्मरुचिश्चण्डभानुरप्यप्रताप आतपशून्यः, विधुश्चन्द्रोऽप्यनिशाकृदरजनिकरः, मधुर्वसन्तोऽप्यलीलः, मतिमानप्यतत्त्ववृत्तिरपरमार्थे प्रवृत्तिमान्, प्रतिपत्प्रथमा तिथिरप्यपक्षाग्रणीः पक्षस्यादिर्न भवतीति विरोधाभासो व्यज्यते। न चात्र विरोधाभासो वाच्य एवास्त्विति वाच्यम्, ऐकपद्यप्रतिभासदशायां प्राकरणिकार्थ एवाभिधाया नियन्त्रणाद्व्यञ्जनयैव तत्प्रतीतेर्वक्तव्यत्वात्। न चात्राप्रकृतादित्यादिप्रतीतेः प्रकृतोपयोगाभावाद्विरोधप्रतीत्यपेक्षैव नेति वाच्यम्, तथा सति तदनुकूलनानार्थशब्दरचनाप्रयासानुपपत्तेः, तिग्मरुचिरप्ययमप्रताप इति तिग्मरुच्यादिनिरूपणेन तदभेदप्रतीत्यातिशयितप्रतापशालित्वाद्यभिव्यक्तेः फलत्वकल्पनादिति ध्येयम्। अत्रापि वाक्येनालंकारध्वनिः॥ यथा वा— 'अमितः समितः प्राप्तैरुत्कर्षैर्हर्षदः प्रभो। अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि॥'— अमितोऽनल्पः समित: संग्रामाज्जयेन प्राप्तैरुत्कर्षैर्हर्षदः प्रीतिप्रदः, असतां खलानामहितोऽननुकूल, साधुयशोभिः सहितोऽसीत्यर्थे प्रतीयमाने, मितरहितोऽपि मितसहितः, हितरहितोऽपि हितयुक्त इति विरोधाभासो व्यज्यते। अत्रापि विरोधप्रतिपादकानामपि शब्दानां भावात्तस्य व्यङ्ग्यत्वम्। अत्र न पदभङ्ग इति पूर्वोदाहरणाद्भेद इति ध्येयम्॥ यथा वा— 'निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते। जगच्चित्रं नमस्तस्मै कलाश्लाध्याय शूलिने॥’— निरुपादानसंभारं स्वव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य सृज्यत्वेन सहकारिकारणनिरपेक्षमेव। यद्यप्यविद्यापेक्षणमस्ति, तथापि तस्याः केवलमवच्छेदकत्वमतेनेदमुक्तम्। चित्रं विविधं जगदभित्तौ। स्वव्यतिरिक्ताधिष्ठानान्तराभावादिति भावः। कला सर्वविषयकज्ञानशक्तिश्चन्द्रकला वा। अत्र चित्रकारापेक्षया शूलिनो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। अत्र चित्रकलादिशब्दानां श्लिष्टत्वेन पर्यायासहत्वाच्छब्दशक्तिमूलत्वमिति ध्येयम्। ननूपमादीनां व्यङ्ग्यत्वे प्राधान्यावश्यंभावादलंकार्यत्वेन कथमलंकारता प्राधान्याप्राधान्ययोर्विरोधादिति चेत्; सत्यमलंकार्या एवोपमादयः, परं तु पूर्वप्रत्यभिज्ञावलादलंकारत्वव्यपदेशः। यथा कश्चिद्ब्राह्मणः श्रमणो बौद्धसंन्यासी जातस्तस्मिन्पूर्वप्रत्यभिज्ञया ब्राह्मण इति व्यपदेशस्तद्वदिति ध्येयम्॥१९०॥ अथ शब्दशक्त्या वस्तुध्वनिमुदाहरति— अवनी च वनी च त्वद्द्विषां न दिशति स्थितिम्। इत्यत्र शब्दशक्त्युत्थो वाक्ये वस्तुध्वनिर्भवेत्॥ अत्र भूमिररण्यानी च त्वद्द्विषां वासं न दिशतीत्यभिधया प्रतीतौ, अवनी च वनी चेत्यनेन विरुद्धयोरपि त्वदनुवर्तनार्थमेककार्यकारित्वं दृश्यत इति वस्तु व्यज्यते। न चात्र विरोधालंकृतिध्वनिरेव कुतो नेति वाच्यम्, अवनीत्ववनीत्वयोः सामानाधिकरण्याभावाद्विरोधस्य तस्मिन्सत्येवोद्भवात्॥ यथा वा— ‘पन्थअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणा पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु॥'— पान्थ नात्र संस्तरोऽस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे। उन्नतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तदा वस॥ इयं वर्षर्तौ रात्रौ निद्रार्थं शयनीयार्थिनं युवानं प्रति स्वैरिण्याः कस्याश्चिदुक्तिः। प्रस्तरस्थले पाषाणमयप्रदेशेऽस्मिन्ग्रामे मनाक्कदाचिदपि संस्तरः शयनीयं नास्ति। पाषाण एव सुखेन शयितुं शक्यत्वान्न शयनीयापेक्षेति भावः। उन्नतं वर्षोन्मुखं मेघं दृष्ट्वा यदि वासेच्छा तदा वसेत्यस्मिन्नर्थेऽभिधया प्रतीयमाने, व्यञ्जनयारसिकजनबहुलेऽस्मिन्ग्रामे संभोगयोग्यः कदाचिदपि न लभ्यते, मदीयमुन्नतं कुचं दृष्ट्वा यदि संभोगेच्छा तदाऽऽस्स्वेति वस्तु प्रतिपाद्यते। अत्र पयोधरमिति पदद्वयश्लेषमहिम्नास्य लाभाद्वाक्ये शब्दशक्तिमूलता। यद्वा पयोधरपदस्यैकपद्येऽपि तत्पदगतश्लेषमहिमसहकृतेन प्रकृतवाक्येनैवास्यार्थस्य लाभाद्वाक्ये शब्दशक्तिमूलता॥ यथा वा— "शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्। यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च॥'— हे नरेन्द्र, यस्मै त्वं कुप्यसि तं शनिः शनैश्चरोऽशनिर्वज्रं च निहन्ति। त्वत्कोपविषयस्य ग्रहपीडाशनिपातादिर्दैविकी विपत्तिर्भवतीति यावत्। यस्मिन्पुनः प्रसीदसि स उदार औदार्यवाननुदारोऽनुकूलकलत्रश्च भातीत्यभिधया प्रतीयमाने, शनिरशनिश्चेत्यनेन विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इति वस्तु व्यज्यते। द्वितीयार्धं तु नोदाहरणम्, तत्र चशब्दस्याप्यर्थत्वे विरोधस्य वाच्यत्वात्; समुच्चयार्थत्वेऽपि विरोधालंकारस्यैव व्यङ्ग्यत्वेन वस्तुध्‍वनेरुदाहरणत्वायोगादिति ध्येयम्॥ अथार्थशक्तिमूलं विभजते— अर्थशक्त्युद्भवोऽन्यो यो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमस्त्वसौ। अर्थस्य हि स्वतःसिद्ध्या कविप्रौडोक्तिकल्पनात्। वक्तुः कविनिबद्धस्य प्रौढोक्त्या कल्पनात्तथा। त्रैविध्यात्त्रिविधस्तत्राप्यर्थस्य त्रिविधस्य च। वस्त्वलंकारभेदेन द्वैविध्ये षड्विधो भवेत्। वस्त्वलंकारभेदेन व्यङ्ग्यद्वैविध्यतः पुनः। षड्विधो द्विविधीभूय भवेद्द्वादशभेदवान्॥ अर्थशक्त्युद्भवः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योऽर्थस्य स्वत एव बहिः प्रसिद्धत्वेन, बहिरसत्त्वेऽपि कविप्रतिभामात्रकल्पितत्वेन, कविकल्पितवक्तृप्रौडोक्तिकल्पितत्वेन च त्रैविध्यात्प्रथमं त्रिविधस्त्रिप्रकारः स्यात्। त्रिप्रकारस्याप्यर्थस्य प्रत्येकं वस्त्वलंकारात्मकतया द्वैविध्ये पुनः षड्विधः। एवं व्यञ्जकीभूतानामर्थानां षड्विधानामपि वस्त्वलंकारात्मकव्यङ्ग्यद्वैविध्याद्द्वादशविधत्वम्॥१९२॥ तत्र वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति- अविदूरे निशायाति किमित्यालि विलम्ब्यते। इत्यादौ वस्तुना वस्तुध्वनिर्वाक्येऽर्थशक्तिजः॥ इयं समीपे समायान्तीमन्यामवेक्ष्य जारेण चिरं रममाणां सखीं प्रति सख्याः कस्याश्चिदुक्तिः। अत्रान्यापीयं ज्ञास्यति, तदुपपतिर्मुच्यतामिति वस्तु प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना व्यज्यत इति वाक्ये वस्तुना वस्तुध्वनिः। यथा वा— 'अलससिरोमणि धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इअ भणिएण णभङ्गी पप्फुल्लचिलोअणा जाआ॥’— अलसशिरोमणिर्धूर्तानामग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः। इति भणितेन नताङ्गी प्रफुल्लविलोचना जाता॥ अत्रालसत्वेन ग्रामान्तरागमनं धूर्ताग्रिमत्वेन रविकलासु वैदग्ध्यं धनसमृद्धिमयत्वेन बहुप्रदानयोग्यत्वं च व्यज्यते। तदुपश्रुत्य यत्प्रफुल्लविलोचनत्वं तेन वस्तुना ममैतादृशः कामुको लब्ध इति वेश्यापुत्र्या हर्षाख्यं वस्तु व्यज्यते॥१९३॥ वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— अपुरश्चरणायासं राममन्त्रः फलत्यसौ। इत्यादावर्थशक्त्या स्याद्वस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ अत्र प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना राममन्त्रस्य मन्त्रान्तरेभ्यो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते॥ यथा वा— ‘धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि॥’— इयं रात्रिकृतप्रियसंगमवृत्तान्तं कथयन्तीं सखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिः। अत्र या त्वं प्रियस्य प्रेमास्पदस्य न तु भर्तृमात्रस्य संगमे तत्रापि रतान्तरेषु रतिप्रभेदेषु विस्रब्धानि चाटुकशतानि कथयसि, सा त्वं धन्यासि। अहं तु प्रेयसा नीवीं प्रति करे व्यापारिते तत्क्षण एव न किंचिदपि स्मरामि, हे सख्यो यदि स्मरामि तदा शपामि— इति वाक्यार्थेन वस्तुना त्वमधन्या रसपारवश्याभावात्, अहं तु धन्या रसाब्धिमग्नत्वादिति सख्यपेक्षया व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। यद्यप्युपमानोपमेयतया प्रसिद्धयोरेवान्यतरत्र व्यतिरेकप्रतीतौ व्यतिरेकालंकारः, तथापि सखीनायिकयोरप्युपमानोपमेयभावाविरोधादित्युदाहृतमिति ध्येयम्॥१९४॥ अलंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— मन्वते वज्रनिर्घोषं त्वन्मौर्वीटङ्कृतिं द्विषः। इत्यलंकारतो वस्तुध्वनिर्वाक्येऽर्थशक्तितः॥ अत्र भ्रान्तिमदलंकारेण प्रकृतवाक्यप्रतिपाद्येन त्वन्मौर्वीटङ्कृर्वीटतिश्रवणादेव द्विषस्त्ररता भवन्तीति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'दर्पान्धगन्धगजकुम्भकवाटकूटसंक्रान्तिनिघ्नघनशोणि तशोणरोचिः। वीरैर्व्यलोकि युधि रोषकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः॥’— दर्पान्धानां मत्तेमानां कुम्भा एव कवाटान्यरराणि, तेषां कूटेषु समूहेषु या संक्रान्तिरन्तःप्रवेशः, तत्र निघ्नत्वेनायत्तत्वेन घनैः शोणितैररुणा रुचिर्यस्य स तथा, तादृशावस्थायां कोपारुणशोभकालीकटाक्षप्रतिमः कृपाणो यस्य करे वीरैर्युधि व्यलोकीति योजनायां कालीकटाक्ष इवेत्युपमया सकलरिपुक्षयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु व्यज्यते। कालीकटाक्ष इव व्यलोकि व्यतर्कीति योजनायां कालीकटाक्षत्वेन संभावनादुत्प्रेक्षयोक्तं वस्तु व्यज्यते॥१९५॥ अलंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति— मुञ्चन्ति जीवान्निशितैस्त्वद्बाणैः सह वैरिणः। इत्यलंकारतो वाक्ये विज्ञेयोऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र सहोक्त्यलंकारेण यस्मिन्क्षणे त्वद्वाणा (जीवाम्) मौर्वीं मुञ्चन्ति तदैव द्विषोऽपि (जीवान्) प्राणान्मुञ्चन्तीति कार्यकारणयौगपद्यरूपातिशयोक्तिर्व्यज्यते। यथा वा— 'गाढकान्तदशनक्षतव्यथासंकटादविधूजनस्य यः। ओष्ठविद्रुमदलान्यमोचयन्निर्दशन्युधि रुषा निजाधरम्॥’— अत्र स्वाधरनिर्दंशनरूपकारणस्य दयितदन्तक्षतव्यथामोचनरूपकार्यस्य च भिन्नदेशत्वकथनाद्विरोधमूलासंगतिः, क्षतव्यथाजनकादधरनिर्दंशनात्तदभावरूपकार्यजनननिबन्धनाद्विरोधमूलस्तद्विजातीयकार्यसमर्थस्य तज्जनकत्वलक्षणश्चित्रालंकारो वा। ताभ्यामधरनिर्दंशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति कार्यकारणयोस्तुल्यकालताप्रतीतेरतिशयोक्तिः, मम क्षत्याप्यन्यस्य क्षतिर्निवर्ततामिति राज्ञो बुद्धिरुत्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते। यद्यप्यत्रोपमेयस्योपमानतया संभावनरूपमुत्प्रेक्षालक्षणं न संघटते, तथापि 'अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य वा अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां विदुर्बुधाः॥' इत्युत्प्रेक्षालक्षणयोगादुत्प्रेक्षात्वमविरुद्धमिति ध्येयम्॥ एषु चतुर्षूदाहरणेषु स्वतःसंभविनोऽर्था व्यञ्जकाः॥१९६॥ अथ कविकल्पितष्वर्थेषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— वैरिस्त्रैणस्मितज्योत्स्नां निर्धुनीते भवन्महः। इत्यादौ कल्पितार्थेन वाक्ये वस्तुध्वनिर्मतः॥ अत्र कविकल्पितेन प्रतापकर्तृकरिपुस्त्रीस्मितनिर्धूननरूपवस्तुना भवता रिपवो व्यापादिता इति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— ‘कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्च्छनाभिः श्रुत्वा कीर्तिं विबुधरमणीगीयमानां त्वदीयाम्। स्रस्तापाङ्गाः सरसबिसिनीकाण्डसंजातशङ्का दिङ्मातङ्गाः श्रवणपुलिने हस्तमावर्जयन्ति॥' प्रथमशिखर इति दिङ्मातङ्गानां नेदिष्ठतासूचनार्थम्। वेणुशब्देन वेणुनादो लक्ष्यते। संमूर्च्छना संभेदः। तानकल्पवेणुनादसंभेदोपलक्षिततया गीयमानामिति यावत्। यद्वा वेणुषु संमूर्च्छनाभिर्व्याप्तिभिरुपलक्षिताम्। वेणुप्रतिध्वनितामिति यावत् । कीर्त्ति श्रुत्वा स्रस्तापाङ्गाः पतितकटाक्षाः। श्रवणपुलिन इति पदमत्रापि काकाक्षिन्यायेन संबध्यते। अत एव कीर्तौ बिसकाण्डशङ्कावन्तो दिग्गजाः श्रवणपुलिने। श्रवणस्य पुलिनत्वनिरूपणं शङ्कितबिसकाण्डसंबन्धयोग्यताभिप्रायम्। हस्तमावर्जयन्तीति जातिस्वाभाव्याद्बिसगृध्नुतां तेषामाविष्कृता। अत्र कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धेन धवलतमकीर्तिसंदर्शनजनितहस्तावर्जनरूपेण वस्तुना येषां विजयादिगुणप्रशंसारूपा कीर्त्तिरित्यर्थावगमो नास्ति तेषां तिरश्चामप्येवं बुद्धिजननेन चमत्कारकारिणी कीर्त्तिरिति वस्तु व्यज्यते। यद्यप्यत्र बिसिनीकाण्डसंजातशङ्का इति भ्रान्तिमान्ससंदेहो वालंकारो व्यञ्जकः संभवति, तथापि तदंशव्यतिरेकेणापि वाच्यार्थस्य प्रकृतव्यङ्ग्योपस्कारकत्वमस्त्येवेति वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणत्वमविरुद्धम्॥१९७॥ अथ वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— जयश्रीस्त्वां भजत्याजौ सेनाधूल्यन्धकारिते। अलंकारध्वनिर्वाक्ये कल्पितेनात्र वस्तुना॥ अत्र कविकल्पितेन जयश्रीभजनरूपार्थेन जयश्रियोऽभिसारिण्योपमा व्यज्यते॥ यथा वा— 'केसेसु बलामोडिअ तह तेण रणम्मि जअसिरी गहिआ। जह कन्दराहि बिहुरा तस्स दिढं कण्ठअम्मि संठविआ॥' केशेषु बलात्कृत्य तथा तेन रणे जयश्रीर्गृहीता यथा कन्दराभिर्विधुरास्तस्य दृढं कण्ठं संस्थापिताः॥ समरे जयश्रीस्तेन राज्ञा केशेषु बलात्कृत्य तथा गृहीता। शत्रुकेशग्रहणमेव जयश्रीकेशग्रहणत्वेनाध्यवसीयते। यथा तस्य राज्ञो विधुराः शत्रवः कन्दराभिर्गुहाभिः कण्ठे दृढं संस्थापिताः संस्थापितप्राणा जाताः। शत्रवः कन्दराः समभिगम्य कण्ठे संस्थापितप्राणा जाता इति यावत्। अत्र स्त्रीलिङ्गेन जयश्रियः कंदराणां च नायिकात्वं प्रतीयते। ततश्च जयश्रीरूपनायिकाकेशग्रहणं राजकृतमवेक्ष्य मदनोद्दीपितमनस इव कन्दराः शत्रूणां कण्ठालिङ्गनं कुर्वन्तीत्युत्प्रेक्षा कविप्रौढोक्तिसिद्धेन जयश्रीकेशग्रहणादिरूपवस्तुना व्यज्यते। तथैकस्मिन्संग्रामे तस्य विजयदर्शनादन्ये तदरयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यलिङ्गं च व्यज्यते। गुहासु शत्रूणामवस्थानं प्रति तस्यैकत्र विजयदर्शनं हेतुरिति काव्यलिङ्गता। तथा तद्वैरिणः स्वयमेव पलाय्य न गुहासु तिष्ठन्ति, किं तु ततः परिभवं संभाव्य कन्दराभिरेव संस्थापिता इत्यपह्नुतिश्च व्यज्यते॥ अथालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— सख्युः सृजति पुष्पेषोः प्रीत्यै बाणान्वहून्मधुः। इत्यलंकारतो वाक्ये ध्वनिः कल्पितवस्तुनः॥ अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धमदनप्रीतिरूपफलविषयोत्प्रेक्षया जगदखिलं मदनो जेष्यतीति कल्पितस्य वस्तुनो ध्वनिः॥ यथा वा— 'गाढालिङ्गणरहसुज्जअम्मि दइअम्मि लहु समोसरइ। माणंसिणीइ माणो पीलणभीओ व्व हिअआदो॥' गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति। मनस्विन्या मानः पीडनभीत इव हृदयात्॥ अत्र कान्ते परिरम्भणोन्मुखे हृदयस्थितस्य स्वस्य पीडनशङ्कयेव मनस्विनीहृदयान्मानो झटिति निःशेषमपसरतीति कविप्रौढोक्तिसिद्धमानगतभीत्युत्प्रेक्षया नायिकायाः पत्यालिङ्गनस्वच्छन्दसंभोगानुमत्यादिरूपं वस्तु व्यज्यते॥१९९॥ अथालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति— हसन्त्या किल गङ्गां त्वत्कीर्त्त्या धवलितं जगत्। इत्यलंकारतो वाक्ये विज्ञेयोऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धकीर्त्तिगतगङ्गाहासोत्प्रेक्षया गङ्गापेक्षया कीर्त्तेर्जगन्मात्रधवलकत्वरूपो व्यतिरेको व्यज्यते॥ यथा वा— 'जा थेरं व हसन्ती कइवअणम्बुरुहबद्धविणिबेसा। दंसेइ भुवणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा वाणी॥’— या स्थविरमिव हसन्ती कविवदनाम्बुरुहबद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा वाणी॥ अत्र स्थविरं ब्रह्माणं हसन्तीवेति कविप्रौढोक्तिसिद्धवाणीगतहासोत्प्रेक्षया ब्रह्मापेक्षया वाण्या अपङ्कजासनस्थत्वरूपो नवनवचमत्कारैककारणशब्दार्थप्रपञ्चस्रष्टृत्वरूपोऽपि व्यतिरेको व्यज्यते। यद्यप्यत्रोत्प्रेक्षां विनापि व्यतिरेकस्फूर्तिः संभवति, तथाप्युत्प्रेक्षाया अपि तद्व्यञ्जकता न विहन्यत इति ध्येयम्॥ एषूदाहरणेषु कविप्रौढोक्तिसिद्धा एवार्था व्यञ्जकाः॥२००॥ अथ कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां मध्ये वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— प्रेमातिमानतो नश्येत्प्रसीद प्रणते प्रिये। इति वक्तृवचःसिद्धवस्तुना वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र कविनिबद्धसखीरूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेनातिमानः प्रेमक्षयहेतुरिति वस्तुना त्वयैवमवधीरितश्चेदयं सपत्नीष्वेवाभिरतो भविष्यतीति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'जे लङ्कागिरिमेहलासु चलिआ संभोगखिण्‍णोरईफारुप्फुल्लफणा कबलणा यत्ता दरिद्दत्तणं। एण्हिं ते मलआणिला विणीणीसाससंपक्किणो जाआ झति सिसुत्तणे वि ब तारुण्णपुण्णा विअ॥'— ये लङ्कागिरिमेखलासु चविसंभोगखिन्नोरगीत्फारोत्फुल्लफणावलीकबलनात्प्राप्ता दत्वम्। इदानीं ते मलयानिला विरहिणीनिःश्वाससंपत्ति जाता झटिति शिशुत्वेऽपि बहुलास्तारुण्यपूर्णा इव॥ सट्टके (कर्पूरमञ्जरीनाम्नि) विचक्षणावाक्यम्। ये लगिरेर्लङ्काधारभूतशैलस्य त्रिकूटस्य नितम्बादुत्पन्नाः सुश्रान्तभुजगीपृथुलविकस्वरस्फटावलीपानेनाल्पीभूतास्ते यानिला विरहिणीनिःश्वाससंपर्केण शैशवेऽपि संपूर्ण वना इव बहुला जाताः।— इत्यत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढो सिद्धेन बहुला जाता इत्यनेन वस्तुना पूर्वमेव स्वबाहुल्यस्यदनपर्याप्तविरहिणोनिःश्वासकारिण एत इदानीं बहु सन्तो विरहिणीनां किं किं न करिष्यन्तीति वस्तु व्यज्यत॥ न च तारुण्यपूर्णा इवेत्युत्प्रेक्षात्र व्यञ्जिका, तस्याः प्रकृतव्यङ्ग्यप्रतीतावनुपयोगात्। निःश्वाससंपर्कस्य हेतुत्वप्रतिप कविभक्तिं विनैव बाहुल्यहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमिह व्यमिति तदेव व्यञ्जकमित्यपि न युक्तम्, तदप्रतीताव व्यङ्ग्यप्रतीतेरविकलत्वादित्याहुः॥२०१॥ अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— मीलिते स्मरतापेन शठ तस्या दृगम्बुजे। इति वक्तृवचःसिद्धवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ कविकल्पितदूतीरूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन दृगम्बुजमीलनरूपवस्तुना स्मरतापस्य सूर्यत्तापाद्व्यतिरेको व्यज्यते॥ यथा वा— ‘सहि विरइऊण माणस्स मज्झ धीरत्तणेण ओआसं। पिअदंसणमहवीहलखणम्मि सहसत्ति तेण ओसरिअं॥— सखि विरचय्य मानस्य मम धैर्येणावकाशम्। प्रियदर्शनमहविह्वलक्षणे सहसेति तेनापसृतम्॥ हे सखि, मानस्यावकाशं कथंचिद्धैर्येण विरचय्य स्थिताया इति शेषः। मम प्रियदर्शनोत्सवविवशक्षणे तेन मानेन सहसेत्यनुभूतप्रकारेणापसृतं गतम्।— इत्यत्र सखीं प्रति नायिकावाक्ये कविनिबद्धवक्तृकल्पितेन मानपलायनरूपवस्तुना प्रियानुनयरूपं कारणं विनापि मानपलायनरूपकार्योत्पत्तिप्रतीतेर्विभावनालंकारो व्यज्यते। तथा प्रियदर्शनसौभाग्यबलं धैर्येणापि सोढुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते॥२०२॥ अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— नाहं दूती क्षणं चास्या न विषह्यः स्मरज्वरः। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्या वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन नाहं दूतीत्याक्षेपालंकारेण दूत्याः सत्यवाचित्वम्, तेन च क्षणमपि विलम्वस्यायं नावसर इति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'ओल्लोल्लकरअरअणक्खएहि तुह लोअणेसु मह दिण्णो। रत्तंसुअप्पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ— आर्द्राद्रकरजरदनक्षतैस्तव लोचनयोर्मम दत्तः। रक्तांशुकप्रसादः कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते। तव सपत्नीकृतानि यान्यार्द्रार्द्राण्यभिनवानि नखदन्तक्षतानि, तैर्मम लोचनयो रक्तोऽरुणोंशुकः प्रभैव रक्तपटः, तद्रूपः प्रसादो दत्तः। तत्परिधानवशादेवानयोरारुण्यं न पुनः कोपवशात्।— इति नायिकाया उत्तरेण किमिति कोपेनारुणे लोचने बहसीति नायकप्रश्नस्योन्नयनादत्रोत्तरालंकारः। तेनालंकारेण कोपेन नाक्रान्ते इत्यपह्नुतिसहितेन कविनिबद्धवक्तृवचः सिद्धेन न केवलं त्वं शाठ्यमाचरितवानपि त्वार्द्राणि नखक्षतानि च न गोपयसीति वस्तु व्यज्यते॥२०३॥ अथ कविनिबद्धवक्तृवचःसिद्धालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति— प्रवातकदलीवास्ते तमालं वीक्ष्य सा हरे। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःसिद्धेन प्रवातकदलीवेत्युपमानेन तस्याः कम्परूपसात्त्विकभावप्रतीतिजननद्वारा तमाले भवद्भ्रान्तिर्जायत इति भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते॥ यथा वा— ‘महिलासहस्सभरिए तुइ हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। दिअहं अणण्णकम्मा अङ्गं तणुअं वि तणुएदि॥'— महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सामान्ती। दिवसमनन्यकर्माङ्गं तन्वपि तनयति। महिलासहस्रभरितत्वात्तव हृदयस्य तत्रावकाशं सा न लभते, ततः स्वतः कृशमप्यङ्गमनन्यव्यापारा सती सर्वस्मिन्नपि दिवसे तनूकरोति।— इत्यत्र महिलासहस्रभरितत्वस्यावकाशाभावे तस्य च तनूकरणे पञ्चम्यन्तादिपदं विनापि हेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमलंकारः। तेन च कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःसिद्धेन शरीरतनूकरणरूपे कारणे पूर्णेऽप्यवकाशलाभरूपकार्याभावाद्विशेषोक्तिर्व्यज्यते। एवमर्थशक्त्युद्भवव्यञ्जनाय द्वादशापि भेदा उदाहृताः॥२०४॥ अथ शब्दार्थोभयशक्तिजं विवृणोति— भवेदेकविधस्तत्र शब्दार्थोभयशक्तिजः। मनोहृद्द्विजराजोऽयं भाति सर्वज्ञशेखरः॥ शब्दार्थोभयसामर्थ्यसमुत्थो यस्तृतीयोऽभिधामूलध्वनिप्रभेद उक्तः, स पुनरेकविध एव। यथा सर्वज्ञस्येश्वरस्य शेखरीभूतो मनोहारी द्विजराजश्चन्द्रो भातीत्यभिधया प्रतिपाद्यमाने, सर्वविदग्रणीर्ब्राह्मणोत्तमो भातीति सर्वज्ञादिपदैर्व्यञ्जनया प्रतीयते। वाक्येन ब्राह्मणोत्तमौपम्यं चन्द्रे व्यज्यते। तत्र द्विजराजसर्वज्ञपदयोः पर्यायासहत्वाच्छब्दशक्तिमूलत्वम्, मनोहृच्छेखरपदयोः पर्यायसहत्वादर्थशक्तिमूलत्वं चेत्युभयशक्तिमूलता॥ यथा वा— ‘अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति किम्?'— तन्द्रा जाड्यम्। तदभावेनौज्ज्वल्यं लक्ष्यते। उज्ज्वलचन्द्रभूषणा समुद्दीपितमदना। रात्र्या उद्दीपनविभावत्वान्मन्मथोद्दीपकत्वम्। तारकाभिर्नक्षत्रैस्तरला सा श्यामा रात्रिरानन्दं न करोति किमित्यभिधया प्रतिपाद्यते। व्यञ्जनया तूज्ज्वलचन्द्राख्यशिरोभूषणभूषिता, आलम्बनविभावतया समुद्दीपितमन्मथा, तारकया कनीनिकया तरला श्यामा यौवनमध्यस्था सानन्दं न करोति किमिति चन्द्रादिपदैः शिरोभूषणविशेषादयः प्रतिपाद्यन्ते। वाक्येन कामिन्यौपम्यं रात्रौ प्रतिपाद्यते। अत्र चन्द्रादिपदानां श्लिष्टतया शब्दशक्तिमूलता, समुद्दीपितादिपदानां पर्यायसहिष्णुत्वादर्थशक्तिमूलता चेत्युभयशक्तिमूलत्वम्। यद्यप्युभयशक्तिमूलेऽपि व्यङ्ग्यानां वस्त्वलंकारादिभेदेन व्यञ्जकानामर्थानां स्वतःसिद्धत्वादिभेदेन बहवो भेदाः संभवन्ति, तथापि शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वोपाधिनैकीकृत्यैकविध इत्युक्तमित्याहुः॥२०५॥ निगमयति— अष्टादश प्रभेदाश्च ध्वनेरेवमुदाहृताः॥ लक्षणामूलो ह्यविवक्षितवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यभेदेन द्विविधः। अभिधामूले तु विवक्षितान्यपरवाच्ये रसादिव्यञ्जकोऽसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य एकविध एव संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्तु शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिश्चेति द्विविधः। अर्थशक्तिमूलस्त्वर्थस्य स्वतःसिद्धत्वेन कविप्रौढोक्तिकल्पितत्वेन कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिकल्पितत्वेन च त्रैविध्ये, त्रिविधानां चार्थानां वस्त्वलंकारभेदेन द्वैविध्ये पनः षड्विधः, एवं व्यञ्जकीभूतानां षड्विधानामप्यर्थानां वस्त्वलंकारात्मकव्यङ्ग्यद्वैविध्याद्द्वादशविधत्वमित्यर्थशक्तिमूलो द्वादशविधः। उभयशक्तिमूलस्त्येकविधः।— इत्यष्टादश ध्वनिप्रभेदा एवमुक्तरीत्योदाहृताः॥२०६॥ नन्वसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य रसादिव्यङ्ग्यभेदाद्बहवो भेदाः संभवेयुः, अतः कथमष्टादशेत्युक्तमित्यत आह— व्यङ्ग्यानां हि रसादीनां यद्यप्यानन्त्यमिष्यते। तथाप्यलक्ष्यक्रमतोपाध्यैक्यादेकतोदिता॥ रसो हि शृङ्गारादिभेदेन नवविधः। तत्रापि संभोगविप्रलम्भभेदेन शृङ्गारद्वैविध्यम्। तत्र संभोगस्यैव परस्परदर्शनालिङ्गनचुम्बनकुसुमावचयजलकेलिसूर्यास्तमयचन्द्रोदयर्तुवर्णनादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भश्च पञ्चविध उक्तः। तत्राप्यभिलाषादयो भेदा उक्ताः। तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिभेदाः। तत्रापि नायिकानायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रभेदाः। तत्रापि देशकालावस्थाभेदाः। इत्येकस्यैव रसस्यानन्त्यम्। का गणना त्वन्येषामपि संकलन इति। यद्यपि व्यङ्ग्यभेदादनेकभेदाः संभवन्ति, तथापि तेषां परिगणयितुमशक्यत्वादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वोपाधिनैकीकृत्यैकविधोरसादिध्वनिरिति गण्यते॥२०७॥ अथोभयशक्तिसमुत्थो वाक्य एव भवति, पदे शक्तिद्वयस्यापि तुलाधृतवदवस्थानासंभवात्; अन्ये सप्तदशापि भेदा वाक्य इव पदेऽपि संभवन्तीत्याह— वाक्य एव भवेदेष शब्दार्थोभयशक्तिजः। भेदाः सप्तदशान्ये ये वाक्यवत्ते पदेऽपि च॥ यद्यप्युभयशक्तिमूलः कालिदासादिप्रबन्धेष्वपि संभवतीति वाक्य एवेत्ययुक्तम्, तथाप्यतिशयितत्वाभावेन ध्वनित्वाभावादिति भावः। न च कथमेकदेशभूतपदविषयो ध्वनिर्महावाक्योपयोगी स्यादिति वाच्यम्, कर्णाद्येकावयवस्थितताटङ्कादिमात्रेण कामिन्या भूषितत्ववत्पदविषयेण व्यङ्ग्येनापि वाक्यस्य चारुत्वोपपत्तेः॥२०८॥ तत्र प्रथमं लक्षणामूलध्वनौ पदेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यमुदाहरति— यस्मिञ्जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति। अर्थान्तरे संक्रमितवाच्यतेहावगम्यताम्॥ अत्र जीवतीति पदं स्वोदरपूरणैकपरजीवनवैलक्षण्ये संक्रमितवाच्यम्। धन्यत्वप्रतीतिश्च फलम्॥ यथा वा— ‘यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति॥’— अत्र रूपभेदं विना सामानाधिकरण्यायोगाद्द्वितीयमित्रादिपदान्यर्थान्तरसंक्रमितानि। तत्र द्वितीयमित्रपदं विस्रब्धत्वसंक्रमितवाच्यम्। द्वितीयशत्रुपदं च सर्वथानाश्वस्तत्वपरम्। द्वितीयानुकम्प्यपदं सर्वथा निरपराधत्वपरम्। सहृदयत्वनिरस्यत्वसंपत्तिमत्त्वप्रतीतयश्च यथाक्रमं प्रयोजनानि। मित्रादिशब्दाः प्रत्येकमुदाहरणम्, प्रतिस्वं वाक्यपरिसमाप्तेः। अतो न पदप्रकाश्योदाहरणत्वविरोधो वाक्यत्रयेऽपि। राज्ञो महापुरुषत्वं व्याङ्ग्यम्। चतुर्थपादवाक्यद्वयेन त्वन्यवैलक्ष्येण धन्यता व्यङ्ग्येत्याहुः॥२०९॥ अथात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं पदगतमुदाहरति— धवलिम्ना विलिम्पन्ति यशांसि तव दिक्तटान्। इत्यादिषु पदे वाच्यं स्यादत्यन्ततिरस्कृतम्॥ अत्र विलेपनस्य मूर्तद्रव्यसाधनकत्वेन धवलिमसाधनकत्वासंभवाद्विलिम्पन्तीति पदमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यं सत्संबन्धमात्रं लक्षयति। यशसामितरयशोवैलक्षण्येन व्यापनं प्रयोजनम्॥ यथा वा— ‘खलववहारा दीसन्ति दारुणा जइ वि तह वि धीराणं। हिअअवअस्सबहुमआ ण हु ववसाआ विमुज्झन्ति॥'— खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणाम्। हृदयवयस्यबहुमता न खलु व्यवसाया विमुह्यन्ति॥ धीरेषु कस्मिंश्चित्कार्ये प्रवर्तमानेषु तत्प्रवृत्तिदूषणपराः खलव्यवहारा यद्यपि भवन्ति, तथापि हृदयमेव वयस्यः सुहृत्, तेन बहुमताः सम्यगालोच्य निर्धारितास्तेषां प्रवृत्तयो न विमुह्यन्ति न मध्ये प्रतिहता भवन्ति।— इत्यत्र चेतनधर्मस्य मोहस्य व्यवसायेष्वसंभवादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया विमुह्यन्तीति पदं प्रतिहतिं लक्षयति। सर्वथा व्यवसितकार्यनिर्वहणं व्यङ्ग्यम्॥२१०॥ एवं लक्षणामूलौ पदप्रकाश्यतयोदाहृत्याभिधामूलेष्वसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं पदगतमुदाहरति​​​​​​—​​​​ संनिधत्ते सदा चित्ते तद्वक्त्रं तरुणीमणेः। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिरत्र पदे भवेत्॥ अत्र तदिति सर्वनामपदेनानुभवैकगोचरा विशेषाः प्रकाश्यन्ते। तेन च लोकोत्तरचमत्कारकारिता व्यज्यते। तथा च विप्रलम्भः प्राधान्येन तत्पदेन व्यज्यते॥ यथा वा— 'लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः। तदा सुखास्पदमभूदधुना तु ज्वरो महान्॥' तदा तत्संनिधौ सुखहेतुरभूत्। अधुना तद्विरहे ज्वरः साध्यवसानलक्षणया संतापहेतुरित्यत्र तदादिसर्वनामपदैः पूर्वोक्तरीत्या प्राधान्येन विप्रलम्भो व्यज्यते। यदि च सर्वनामपदानां बुद्धिस्थवाचकतैवेति न व्यञ्जकत्वमिति मतम्, तदान्यदुदाह्रियते— 'मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिलः कालः किमारभ्यते मानं धत्स्व धृतिं बधान ऋजुतां दूरीकुरु प्रेयसि। सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हृदिस्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति॥'— हे मुग्धे स्वहितसाधनज्ञानशून्ये, मुग्धतयैव स्वेष्टसाधनज्ञानशून्यतयैव सर्वमायुर्नेतुं किमुद्युक्तासि? इदं न युक्तम्। मानं धत्स्व। कथं मानधारणमित्याकाङ्क्षायामाह— प्रेयसि प्रिये ऋजुतामार्जवं दूरीकुरु। प्रेयसि परमप्रेमास्पदे कथमनार्जवं कर्तुं शक्यमित्यत उक्तं धृतिं बधानेति। एवं सख्योपदिष्टा भीतानना भीत्यभिव्यञ्जकहस्तापिधानादिचेष्टाश्रयानना नित्यं हृदयसंनिहितः प्रियः श्रोष्यति, तन्नीचैर्मन्दं शंसेति सखीं प्रत्यवदत्।— इत्यत्र भीताननेत्यनेन नीचैःशंसनस्य युक्तता व्यज्यते। न च युक्तताया वस्तुरूपत्वाद्व्यञ्जनेऽपि रसाभिव्यञ्जकत्वाभावेनासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योदाहरणत्वमयुक्तमिति वाच्यम्, तदानीमन्यहेतुकभयस्याभावाद्विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रेयसि रागातिशयस्य चानुरणनन्यायेन व्यज्यमानत्वान्न दोष इति ध्येयम्॥ 'एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती॥’— अत्राधोमुखीति पदेन लज्जाख्यभावो व्यज्यते। एवमन्येषां भावादीनां रसाभासादीनां च पदव्यङ्ग्यत्वमुदाहार्यम्। रसाभासादयो हि वाक्यप्रकाश्या अपि रसापेक्षया निकृष्टचमत्कारा इति पदप्रकाश्यानां तु तेषां निकृष्टतमचमत्कारकारितैवेति पृथङ्नोदाहरणमादृतमस्माभिरिति ध्येयम्॥ अथ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदेषु शब्दशक्त्या पदेऽलंकारध्वनिमुदाहरति— चित्ते स्फुरतु तद्रूपं हरेर्दैत्यद्विपद्विषः। इत्यादौ शब्दशक्त्युत्थः स्यात्पदेऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र हरिपदेन व्यञ्जनया सिंहप्रतिपादनद्वारा भगवतस्तदौपम्यं व्यज्यते॥ यथा वा— 'रुधिरविसरप्रसाधितकरालकरवालरुचिरभुजपरिधः; झटिति भ्रुकुटिविटङ्कितललाटपट्टो विभाति नृप भीमः॥'— हे नृप, रक्तप्रसरालंकृतभीषणखङ्गमनोज्ञबाहुपरिघातनः सद्यो भ्रूक्षेपसंजातविटङ्कफालफलकः। भवानिति शेषः। भीमो भयंकरो विभाति।— इत्यत्र भीमपदेन नृपस्य भीमसेनौपम्यं व्यज्यते। ‘विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति विशेषणस्यापि पश्चान्निर्देशो नानुपपन्न इति नृपभीम इत्येकमेव पदम्, तथा च भवानिति नाध्याहर्तव्यम्; एकपद्ये च न रूपकम्॥ तथा सत्यलंकारेणैवालंकारध्वनिप्रसक्त्या शब्दशक्त्यालंकारध्वनित्वविरोधात्। नाप्युपमितसमासः, उपमाया व्यङ्ग्यत्वानापत्तेः।— इत्यप्याहुः॥२१२॥ शब्दशक्त्या पदे वस्तुध्वनिमुदाहरति— समरे त्वद्भुजाशौर्यं पश्यन्त्यनिमिषा द्विषः। इत्यत्र शब्दशक्युत्थः पदे वस्तुध्वनिर्भवेत्॥ अत्र निमेषरहितवाचकेनानिमिषपदेन त्वद्द्विषो देवत्वं प्राप्ता इति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः। कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः॥'— भुक्तिं सुरतोपभोगमनन्तरं मुक्तिं च करोतीति तथा, एकान्त उपह्वरे यत्समादेशनमाह्वानं तत्प्रवण, सतः प्रियस्यागमः कस्य स्त्रीजनस्यानन्दातिशयं न तनोति।— इति संकेतदायिनं कामुकं काचिन्मुख्यया वृत्त्या स्तौति, तस्यैव प्रकृतत्वात्। तत्र च भुक्तिमैहिकभोगं मुक्तिमपवर्गं च कुर्वण, एकान्तसमादेशने निर्विचित्सोपदेशने प्रवणः, सन्नागमो वेद इति सदागमपदेन वेदो व्यज्यते। समीपस्थवञ्चनार्थं तत्रापि तात्पर्यादित्येके। केचित्त्वप्रस्तुतप्रशंसया मुख्यया वृत्त्या वेद एवात्र स्तूयते, संकेतदायिनः स्तुतिस्तु व्यञ्जनयेत्याहुः॥२१३॥ अथार्थशक्तिमूलध्वनिषु स्वतःसंभविपदार्थप्रयुक्तभेदेषु चतुर्षु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— अद्य खड्गसमुच्छेदात्सफलस्तद्द्विषां वने। पदे स्यादर्थशक्त्यात्र वस्तुना वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना तव शत्रूणां पूर्वं समरे खड्गो निष्फलोऽभूदिति वस्त्वद्येति पदेन व्यज्यते॥ यथा वा— 'सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्गं समालेपितं यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिर्विस्रब्धमत्रागतम्। आश्चर्यं तव सौकुमार्यमभितः क्लान्तासि येनाधुना नेत्रद्वन्द्वममीलनव्यतिकरं शक्नोति तेनासितुम्।'— सायं मज्जनमुपासितमादरेण शीलितम्, चन्दनेन च शरीरं सम्यगालिप्तम्, भानुमाननप्यस्ताद्रिशिखरं गतवान्, अत्रागमनं च विस्रब्धं मन्दम्, अथाप्यभितः क्लान्तासि यतस्ते नयनयुगं मीलनव्यतिकररहितमासितुं स्थातुं न शक्नोति, अहो तत्र सौकुमार्यम्! —इत्यत्र सायमित्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः क्लमस्य घर्मातिशयप्रयुक्तत्वशङ्का निवार्यते। विस्रब्धमित्यनेन सत्वरागमनप्रयुक्तत्वशङ्का च निरस्यते। एवं क्लमहेत्वभावेऽपि क्लान्तासीत्यहेतुकक्लमरूपेण वस्तुना स्वतःसंभावनाद्यैव परपुरुषमुपभुज्य स्नातास्यनुलिप्तासि चेति वस्त्वधुनापदेन प्राधान्येन व्यज्यते। यद्यपीयं सखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरिति कविनिबद्धबक्तृवचःसिद्धार्थमूलकध्वनिप्रस्ताव एवेदमुदाहर्तुमुचितम्, तथापि वस्तुना वस्तुध्वनित्वमात्रं पुरस्कृत्येदमुदाहृतमिति ध्येयम्॥२१४॥ अथात्रैव वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— सदा त्वदर्थिनामाशां पूरयस्यवनीपते। पदे स्यादर्थशक्त्यात्र वस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ अत्र प्रस्तुतवाक्यार्थरूपेण वस्तुना राज्ञो दाने मेघाद्व्यतिरेकः सदेति पदेन प्राधान्येन ध्वन्यते॥ यथा वा— ‘तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपात्तका। तच्चिन्ताविमलाह्लादक्षीणपुण्यचया सती। चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम्। निरुच्छवासतया मुक्तिं गतान्या गोपगन्यका॥’— तद्विरहदुःखानुभवक्षपितसमस्तपातका, तच्चिन्तानुभवजनितानन्दानुभवक्षीणनिखिलपुण्यनिचया कापि गोपकन्यका निरुच्छ्वासतया भगवन्तं चिन्तयन्ती मुक्तिं गता। शास्त्रेषु हि तत्तत्पापपुण्ययो: स्वस्वजन्यतत्तद्दुःखसुखानुभवाभ्यामेव नाशो न तु पापान्तरपुण्यान्तरजन्यदुःखसुखानुभवाभ्यां दुःखान्तरसुखान्तरजनकयोः पापपुण्ययोरपीति स्थितिः। तथा चात्र तद्विरहदुःखानुभवेनाशेषपातकविलयप्रतिपादनादिदमवगम्यते— तद्विरहदुःखमेव समस्तपातकजन्यदुःखत्वेनाध्यवसीयते, तथा तादृशदुःखजनकपातकविलय एव समस्तपातकविलयत्वेनाध्यवसीयत इति। ततश्चेदमतिशयोक्तिद्वयमशेषपदेन प्राधान्येन द्योत्यते, तदभावे तद्विरहदुःखजनकपातकस्यैव तद्दुःखानुभवेन नाशप्रतीत्यापत्त्यातिशयोक्त्यनुन्मेषात्। एवमुत्तरार्धेऽपि तच्चिन्तासुखस्य सकलपुण्यजन्यसुखत्वेनाध्यवसानात्तथा तच्चिन्तासुखानुभवेन तज्जनकपुण्यनाशस्याशेषपुण्यनाशत्वेनाध्यवसानादतिशयोक्तिद्वयम्। तच्च चयपदेन प्राधान्येन द्योत्यते॥ अथालंकारेण पदे वस्तुध्वनिमुदाहरति— शुचादोहि पयः स्वःस्त्रीगोभिस्तेऽरौ तृणादरे। इत्यलंकृतितो वस्तुध्वनिरूह्यः पदे बुधैः॥ अत्र तृणचर्वणरूपं कारणं शत्रौ, पयोदोहनरूपं कार्यमप्सरोनेत्रेष्वित्यलंकारेण तृणचर्वणकृतं रिपुं दयया त्वं विसृजसीति वस्तु शुचेति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'क्षणदासावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तव द्विषतां पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वम्॥'— क्षणदा रात्रिरक्षणदा रात्रिर्न भवतीति विरोधः। उत्सवदायिनी न भवतीति तत्परिहारः। वनं काननमवनं वनं न भवतीति विरोधः। रक्षणमिति तत्परिहारः। व्यसनं व्यवसितिरव्यसनं व्यसनं न भवतीति विरोधः। अवीनामूर्णायूनामसनं कालनमिति तत्परिहारः। पशुपालनमेव जीवनमिति यावत्। अत्र क्षणदादिशब्दशक्तिमूलो यो विरोधालंकारस्तत्समर्थकेन त्वयि पराङ्मुखे सर्वं पराङ्मुखमित्यर्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तते यतस्त्वयि पराङ्मुखे सर्वं पराङ्मुखं विपरीतस्वभावं जातमिति वस्तु व्यज्यते। तत्र सर्वमिति पदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥११६॥ अथालंकारेण पदेऽलंकारध्वनिमुदाहरति— दैन्यं सहजमेक्ष्य त्वद्द्विषि नूनं दरिद्रता। तमेव श्रयतीत्यात्रलंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अत्र दरिद्रता स्वसहजं दैन्यं तव रिपौ दृष्ट्वा नूनं तमेव स्वयमपि भजतीत्युत्प्रेक्षया तव शत्रावेव दारिद्र्यं नान्यत्वेति परिसंख्यालंकार एवकारेण व्यज्यते॥ यथा वा— 'तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलानकमलदलं। इअ णववहुआ सोऊण कुणइ वअणं महीसंमुहं॥'— तव वल्लभस्य विभात आसीदधरो म्लानकमलदलम्। इति नववधूः श्रुत्वा करोति वदनं महीसंमुखम्॥ महीसंमुखीकरणं लज्जया विनमनम्। अत्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेण नववधूकर्तृकचुम्बनस्याधरम्लानताहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गं व्यज्यते। तत्र च म्लानपदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥२१७॥ एवं स्वतःसंभविनामर्थानां व्यञ्जकतां पदगतत्वेनोदाहृत्य कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलध्वनिषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— नानावर्णं जगत्पूर्वं त्वत्कीर्त्तेरवदञ्जनाः। इत्यादौ कल्पितार्थेन कल्पितार्थध्वनिः पदे॥ अत्र त्वत्कीर्त्तेः पूर्वं जगन्नीलपीतादिनानावर्णविशिष्टं जना अवदन्निति कविकल्पितेन वस्तुना सांप्रतं त्वत्कीर्त्त्या धवलधवलायमानमेकवर्णमेव जगदास्त इति कल्पितं वस्तु पूर्वमिति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'रत्तीसु चन्दधवलासु ललिभमप्फालिऊण जो चावं। एक्कच्छत्तं विअ कुणइ भुवणरज्जं विइम्भन्तो॥'— रात्रीषु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्चापम्। एकच्छत्रमिव कुरुते भुवनराज्यं विजृम्भमाणः॥ यो मदनश्चन्द्रधवलासु निशासु विजृम्भमाणः सन्, ललितमिक्षुमयमिति यावत्। आस्फालनक्रियाविशेषणं वा। चापमास्फाल्य भुवनमेव राज्यमेकच्छत्रमिव, स्वैकवशंवदमिति यावत्। कुरुत इत्यत्र मदनवृत्तान्तेन कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना ये कामिनो ये च विरक्ता ये च पक्षिमृगादयो ये चाचेतनास्ते सर्वेऽपि रात्रिषु मदनाज्ञां नोल्लङ्घ्यन्ति, किं तु जागरूकाः सकलामपि रात्रिमुपभोगपरा एवातिवाहयन्तीति वस्तु भुवनराज्यपदेन प्राधान्येन व्यज्यते, भुवनपदस्य चेतनाचेतनात्मकसकलप्रपञ्चवाचित्वात्॥२१८॥ अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— मधुः प्रसूनमाध्वीभिः ससर्ज सरितो नवाः। इत्यादौ तु पदे क्लृप्तवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ अत्र कविकल्पितेन वसन्तवृत्तान्तरूपेण वस्तुना माध्वीनामतिशयोक्तिः सरित इति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'निशितशरधियार्पयत्यनङ्गो दृशि सुदृशः स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्थाः॥’ अनङ्गः सुद्दशोऽराले वक्रे वयसि, यौवन इति यावत्। दृशि निशितशरबुद्ध्या स्वबलं स्वकीयं विश्वविजयसामर्थ्यमर्पयति। सा च दृक्च यत्र दिशि निपतति तत्र दशावस्था व्यतिकरं संमर्दमेत्य समुन्मिषन्ति।— इत्यत्र प्रकृतवाक्यार्थरूपेण कविकल्पितवस्तुना परस्परविरुद्धा अपि दशावस्था युगपद्भवन्तीति विरोधोऽतिशयोक्तिर्वा व्यतिकरपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥२१९॥ अथालंकारेण कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुध्वनिमुदाहरति— स्मरः कुक्कुटकाहल्या निवर्तयति किं रणात्। द्वन्द्वमद्येत्यलंकृत्या क्लृप्तवस्तुध्वनिः पदे॥ अद्य प्रभाते स्मरस्ताम्रचूडच्छद्मकाहलीमुद्घोष्य मिथुनं रणान्निवर्तयति किमित्युत्प्रेक्षया स्मरो रात्रिमखिलां द्वन्द्वं संभोगजागरूकमेव करोति स्मेति कविकल्पितं स्मरवृत्तान्तरूपं वस्त्वद्येति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'वारिज्जन्तो वि पुणो संदावकअट्ठिएण हिअएण। थणभरवअस्सएणं विसुद्धजाई ण चलइ से हारो॥'— वार्यमाणोऽपि पुनः संतापकदर्थितेन हृदयेन। स्तनभरवयस्येन विशुद्धजातिर्न चलत्यस्सा हारः॥ संतापकदर्थितेन हारेण सह गाढालिङ्गने स्तनयोः पीडा भविष्यतीत्यनुशयवतेत्युत्प्रेक्षा। स्तनयोः पीडया कुतोऽस्य संताप इत्यत उक्तं स्तनभरवयस्येनेति। स्तनभरसाहित्यमेव तत्सख्यत्वेनाध्यवसीयते। तादृशेन हृदयेन पुनः पुनर्वार्यमाणोऽप्यस्या हारो विशुद्धजातितया। निर्मलोत्पत्तिमत्तया। स्वाश्रयपरित्यागदोषशून्यजातिमत्तया चेति ध्वन्यते। न चलति स्वाश्रयं परित्यज्यान्यत्र न गच्छति। कम्पमान एवास्त इति यावत्। एवं च विपरीतरतावस्थेयमिति बोध्यम्। अत्र च विशुद्धजातित्वलक्षणेन काव्यलिङ्गालंकारेण हारोऽनवरतं कम्पमान एवास्त इति वस्तु न चलतीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥२२०॥ अथालंकारेणालंकारध्वनिः पदे यथा— जयत्यस्याः कटाक्षेऽद्धा स्वशरान्क्षिपति स्मरः। इत्यादिषु पदे ज्ञेयोऽलंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अस्याः कटाक्षे जयति सति स्मरः स्वशरान्नूनं क्षिपतीति कविकल्पितस्मरशरत्यागोत्प्रेक्षया स्मरशरापेक्षयादसीयकटाक्षस्य व्यतिरेको जयतीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'सो मुद्धसामलङ्गो धम्मिल्लो कलिअललिअणिअदेहो। तीए खन्धाहि बलं लहिअ सरो सुरअसंगरे जअइ॥'— स मुग्धश्यामलाङ्गो धम्मिल्लः कलितललितनिजदेहः। तस्याः स्कन्धाद्बलं लब्ध्वा स्मरः सुरतसंगरे जयति॥ मुग्धः सुन्दरः श्यामलाङ्गः कलितमनोहरदेहो धम्मिल्लः स्मरस्तस्याः स्कन्धादंसप्रदेशात्सेनासंनिवेशमूलाश्च बलं लब्ध्वा सुरतसंगरे जयति।— इत्यत्र सुरतरभसेनांसप्रदेशे गलितं धम्मिल्लमवलोक्य रतिविरतिसमयेऽपि पुनरङ्कुरिताभिलाषः कामुकोऽभूदिति तात्पर्यम्। ततश्चात्र धम्मिल्लः स्मर इति रूपकेण सुरतसंगर इति रूपकेण च चिरकालरतिपरिश्रान्तोऽपि कामुको रत्यारम्भ इवाङ्कुरिताभिलाषोऽभूदित्यभिलाषकारणाभावेऽप्यभिलाषप्रतीतेर्विभावनालंकारः स्कन्धपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥२२१॥ एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां व्यञ्जकत्वमुदाहृत्य कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेष्वर्थेषु पदगतं वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— शठाधुना सा तनुते साहसं शशिवीक्षणे। इति वक्तृवचःसिद्धवस्तुना वस्तुधीः पदे॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःसिद्धेन शशिवीक्षणसाहसकरणरूपवस्तुना तस्या निजजीवितनैराश्यरूपं वस्तु साहसमिति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— ‘णवपुण्णिमामिअङ्कस्स सुहअ को सि त्ति भणसु मह सच्चं। का सोहग्गसमग्गा पओसरअणि व्व तुह अज्ज॥’— नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य सुभग कोऽसीति भण मम सत्यम्। का सौभाग्यसमप्रा प्रदोषरजनीव तवाद्य॥ अन्यानुरक्तं नायकं प्रति नायिकाया वचनमिदम्। हे सुभग, त्वं नवपर्वचन्द्रस्य। अत्र नवपदं रागाविलत्वद्योतनाय। कोऽसि किं ज्येष्ठः किं वा कनिष्ठोऽसीऽति सत्यं मम भण। पूर्वं मयि तथानुरक्तोऽपीदानीं नानुरक्तोऽसि, अतस्त्वं हरिद्रारागोऽसीति यावत्। सौभाग्यशालिनी का वा तवाद्य प्रदोषरजनीवानुरागकारिणीति यावत्। अत्र कविनिबद्धनायिकारूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन प्रकृतवाक्यार्थरूपेण वस्तुना मयीवान्यस्यामपि क्षणादननुरको भविष्यसीति वस्तु नवपदेन प्रदोषपदेन च प्राधान्येन द्योत्यते॥२२२॥ अथात्रैव वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— न श्रोतास्यशुभं यावत्तावदेव व्रज प्रिय। इति वक्तृवचः सिद्धवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ हे प्रिय, अशुभं स्वमरणवार्त्तां यावन्न श्रोतासि तावदेव गन्तव्यं चेद्गच्छेति प्रकृतवाक्यार्थरूपेण कविनिबद्धनायिकारूपवक्तृवचःसिद्धेनाक्षेपालंकारो व्रजेति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'सहिणवणिहुवणसमरम्मि अङ्कपालीसहीइ णिविडाए। हारो णिवारिओ चिअ उच्चेरन्तो तदो कहं रमिअं॥'— सखि नवनिधुवनसमरेऽङ्कपालीसख्या निविडया। हारो निवारित एवोच्चरंस्ततः कथं रमितम्॥ इदं नवोढां रात्रिवृत्तान्तं पृच्छन्त्याः सख्या वचनम्। हे सखि, नवसुरतसमय उच्चरन्नुल्ललन्। निर्भरसुरतप्रतिबन्धक इति यावत्। तादृशो हारो निविडया दृढया, अङ्कपाल्येवालिङ्गनमेव सखी। निर्भरसुरतसौलभ्योपयोगित्वादङ्कपाल्याः सखीत्वेन निरूपणम्। तया निवारितो विच्छिन्न एव भवति। ततो हारविच्छेदानन्तरं कथं रमितम्।— इत्यत्र कविनिबद्धसखीरूपवक्तृवचःसिद्धेन प्रकृतवाक्यार्थरूपवस्तुना हारविच्छेदानन्तरं प्रौढाङ्गनाया इव नवोढाया अपि तवारम्भसमयसुरताद्विलक्षणमेवावश्यं रतमभूत्। तत्कथं कीदृगिति कथयेति व्यतिरेकालंकारः कथंपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ अथात्रैवालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— कुमुद्वतीव जाताद्य वीक्ष्येन्दुं त्वद्युता सखी। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्या वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र त्वया युता सखी चन्द्रं वीक्ष्याद्य कुमुद्वतीव जातेति कविनिबद्धनायिकासखीरूपवक्तृवचःसिद्धेनोपमालंकारेण पूर्वं चन्द्रदर्शनेऽस्या मोहोऽभवदिति वस्त्वद्येति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'पविसन्ती घरदारं विबलिअवअणा पुलोइऊण पहं। खन्धे घेत्तूण घडं हा हा णट्ठो त्ति रुअसि सहि किं त्ति॥’— प्रविशन्ती गृहद्वारं विवलितवदना विलोक्य पन्थानम्। स्कन्धे गृहीत्वा घटं हा हा नष्ट इति रोदिषि सखि किमिति॥ अत्र मार्गावलोकनस्य द्वारप्रवेशसमये स्कन्धे ग्रहणस्य च घटनाशं प्रति हेतुत्वप्रतीतेः, घटनाशस्य वा रोदनं प्रति हेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमलंकारः। तेन च संकेतनिकेतनं गच्छन्तं दयितं दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदापरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किमितीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— ‘विहलं खणं सहि तुमं दट्ठूण घडेण तरलतरदिट्ठिं। दारप्फंसमिसेणं अप्पा गरुओ त्ति पाडिअ विभिण्णो॥’— विह्वलां क्षणं सखि त्वां दृष्ट्वा घटेन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेणात्मा गुरुरिति पातयित्वा विभिन्नः॥ हे सखि, स्वभारेण विह्वलामत एव तरलतरदृष्टिं त्वां दृष्ट्वा घटेनैव स्वात्मा गुरुरिति मत्वा द्वारस्पर्शव्याजेन पातयित्वा विभिन्नो न तु त्वमेव द्वारस्पर्शव्याजेन घटस्य भङ्गं कृतवती।— इत्यत्र नदीकूललतागृहे कृतसंकेतं त्वद्गमनसमये तत्राप्राप्तं गृहप्रवेशसमये तत्र गच्छन्तं कामुकं दृष्ट्वा पुनर्जलाहरणव्याजेन नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकमेव त्वया घटो भग्न इति मया विदितमेव। तत्किमिति नाश्वसिषि? तत्समीहितसिद्धये पुनर्नदीं प्रयाहि। अहं ते श्वश्रूनिकटे सर्वं समर्थयिष्य इति वस्तु द्वारस्पर्शमिषेणेति कविनिबद्धबक्तृप्रौढोक्तिसिद्धयापह्नुत्या व्यज्यते। तत्र मिषेणेति पदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥२२४॥ अथात्रैवालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति — मेरो कैलास किं भूभृत्प्रतापैस्त्वत्समोऽस्म्यहम्। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अत्र 'मेरो' इति कैलासेन संबोधने कृते 'कैलास किम् ' इति मेरोरुक्तिः। भूभृदित्यादि कैलासस्य प्रतिवचनम्। अत्र त्वत्सम इत्युपमया प्रतापेष्वतिशयोक्तिर्व्यज्यते। तत्र रजतात्मकत्वाभिप्रायमहमिति पदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥ यथा वा— 'ओण्हाइ महुरसेण अ विइण्णतारुण्णऊसुअमणा। बुड्ढा वि णवोढ व्व परवहू अहहा हरेइ तुह हिअअं॥'— ज्योत्स्नया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। वृद्धापि नवोढेव परवधूरहहा हरति तव हृदयम्॥ ज्योत्स्नया पलितधीतिरोधायिकया दत्ततारुण्या मधुरसेन केवलमुत्सुकमनाः सा वृद्धापि परवधूरित्येव तव हृदयं नवोढेव हरति।— इत्यत्र परवधूस्तव हृदयं हरतीति काव्यलिङ्गेन मामुज्झित्वा वृद्धामप्यभिलषसि, त्वदीयमाचरितं किं वक्ष्यामीति वक्तुमिष्टस्याप्यर्थस्य विशेषाधित्सया निषेधरूप आक्षेपालंकारः परवधूपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ एवं कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीराश्चत्वारोऽपि भेदाः पदगतत्वेनाप्युदाहृताः। एवं च पूर्वोदाहृता वाक्यप्रकाश्या अष्टादश भेदाः, शब्दार्थोभयशक्त्युद्भवस्तु पदप्रकाश्यो न संभवतीति पदप्रकाश्याः सप्तदश भेदाः, एवमाहत्य पञ्चत्रिंशद्भेदा उदाहृता इति ध्येयम्॥२२५॥ अथार्थशक्त्युद्भवानां प्रकारान्तरेण कतिचिद्भेदानाह— प्रबन्धेऽपि द्वादश स्युरर्थशक्त्युद्भवा भिदाः। वाक्यपदयोरिव प्रबन्धेऽप्यर्थशक्त्युद्भवा द्वादशापि भेदाः संभवन्ति। यथा गृध्रगोमायुसंवादे— 'अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे। न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी॥’— एतावानेकः प्रबन्धः। श्मशाने शवं निक्षिप्य बहुकालं रुदतस्तद्बन्धूनुद्दिश्य सूर्येऽस्तमिते स्वस्य तत्र स्थित्यसंभवेन शवभक्षणं न संघटेत, किं तु गोमायोरेव स्यादिति मत्वा सूर्यास्तमयात्प्रागेव शवं विसृज्य भवद्भिर्गन्तव्यमित्यभिप्रायवतो गृध्रस्य वाक्यमिदम्। अत्र गृध्रगोमायुसंकुलत्वादि श्मशानविशेषणं स्थितिनिवर्तने हेतुः। कङ्कालो मांसविशेषः। इह भूलोके। जीवितः प्रत्युज्जीवितः। कालधर्मं मरणम्।— अत्र बन्धुषु निवृत्तेषु ममोपभोगाय भवत्वयं शव इति दिवाबलवतो गृध्रस्य गोमायुवञ्चनाभिलाषरूपं वस्तु वस्तुनैव प्रबन्धेन प्रकाश्यते। अथ दिवैव शवं विसृज्य बन्धुभिर्गतं चेत्स्वस्य न भविष्यति, किं तु गृध्रस्यैव भविष्यतीति मत्वा बन्धुस्थितिपर उत्तरः प्रबन्धो गोमायोः— 'आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविघ्नो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशङ्किताः॥— आदित्योऽद्यापि तिष्ठति। ततो नात्रापि भीतिप्रसक्तिः। तन्न गन्तव्यम्। बहुविघ्न इष्टप्राप्तौ यथा विघ्नबाहुल्यं तथानिष्ट प्राप्तावपीति दैवाज्जीवेदपि। कनकवर्णाभमित्याद्यत्यागे हेतुः। गृध्रवाक्यादित्यनेन गृध्रस्तु स्वयं भक्षितुमेवं वदति, नैतद्वाक्ये विश्वासः कार्य इत्याशयः। अत्रापि रात्रौ ममैवोपभोगाय संपत्स्यत इति पुरुषव्यावर्तनपरस्य गोमायोर्गृध्रप्रतारणाभिलाषरूपं वस्तु स्वतःसंभविना वस्तुना प्रबन्धेन द्योत्यते। युगविशेषाणां दिव्यानुभावशालित्वाद्गृध्रगोमायुसंवादः स्वत्तःसंभवी, न तु कविप्रौढोक्तिमात्रान्निष्पन्न इत्याहुः॥ अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा— 'एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च। अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम्॥' इति रघुवंशे सिंहवाक्यानन्तरम् 'क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्त्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः। राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपकोशमलीमसैर्वा॥' इति राजवाक्यप्रबन्धे क्षतत्राणाभावस्य राज्यादिकैमर्थक्यहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमलंकारः। तेन क्षतसंरक्षणमेव मम मुख्यं प्रयोजनम्, पुत्रादिकं प्रयोजनं त्वानुषङ्गिकमिति वस्तु व्यज्यते। एवमन्येऽप्यूहाः॥ वाक्यसमूहः प्रबन्धः। स चावान्तरप्रबन्धो महाप्रबन्धश्चेति द्विधा। तत्राद्य इदमुदाहरणम्। अन्त्येऽप्यूह्यम्॥२२६॥ अथासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य प्रबन्धवाक्यपदगतत्ववत्पदेकदेशादिगतत्वेनापि केचन भेदाः संभवन्तीत्याह— पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः। जगत्सु स जयत्येकः कृशासि सखि यत्कृते॥ तिङन्तं सुबन्तं च पदम्। तदेकदेशास्तदवयवाः प्रकृतिप्रत्ययादयः। रचना संघटना। वर्णान्यक्षराणि। तेष्वपि रसाः शृङ्गारादयः, आदिशब्दाद्भावादयश्च व्यज्यन्ते। यथा जगत्स्वित्यत्र जगदिति प्रातिपदिकेन क्वचिद्देशविशेषमात्र एवायं न जयति, किं तु सर्वस्मिन्नपि देश इति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन भूलोकमात्रेऽयं न केवलं जयति, रसातलस्वर्गयोरपीति व्यज्यते। तथा जयतीति तिङ्प्रकृत्या तस्य सर्वातिशायित्वम्। एवं जगदादिपदैकदेशैर्विप्रलम्भशृङ्गारसाम्राज्यमभिव्यज्यते॥ यथा वा तिङन्तप्रकृतेर्व्यञ्जकता— 'रइकेलीहिअणिवसणकरजुअलणिरुद्धणअणजुअलस्स। रुहस्स तइअणअणं पव्वइपरिचुम्बिअं जअइ॥'— रतिकेलीहृतनिवसनकरयुगलनिरुद्धनयनयुगलस्य। रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति॥ रतिकेलीहृतं देवीनिवसनं येन स तथा, देव्याः करयुगलेन पिहितं नयनयुगलं यस्य स तथा। रतिकेलीहृतनिवसनश्चासौ करयुगलनिरुद्धनयनयुगलश्च तथा, तस्येति विग्रहः। भगवति वसनं हरति सति तदवलोकनेन सलज्जा देवी करद्वयेन तदीयं नयनद्वयं पिधाय यतृतीयं नयनं चुम्बनेन मुकुलीचकार, तन्नयनं जयतीतरनयनापेक्षयोत्कर्षेण वर्तते।— इत्यत्र करतलपिहितनयनद्वयापेक्षया चुम्बनपिहितस्योत्कर्षपरतया जयतीति तिङ्प्रकृत्या चुम्बितस्य नयनस्य लोकातिशायित्वं व्यज्यते। तेन च संभोगशृङ्गाररसस्य साम्राज्यं व्यज्यते। अत्र चोत्तमदेवताविषयसंभोगवर्णनस्यानौचित्यादाभासत्वमित्यप्याहुः॥ सुबन्तप्रकृत्या यथा वा— 'प्रेयान्सायमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावग्र यात्यात्मना। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटलसन्नीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः॥'— प्रेयान्परमप्रेमविषयः, न भर्तृमात्रम्। सायमुद्दीपनसमये पादानतोऽपि सशपथम्, न केवलं वाचा, अपाकृतः सन्वासगृहाद्वित्राण्येव पदानि यावन्न याति तावदेव न केवलं प्रसन्ना, प्रत्युत नीवीविश्लथनभिया करतलधृतनीवीबन्धं यथा भवति तथा धावित्वा, न तु मन्दं गत्वा, सप्रणामम्, न त्वनुनयमात्रेण, आत्मना स्वयमेव, न तु दूतीमुखेन, धृतः पुनः पदान्तरचलनमपि यथा न करोति तथा धृतः, न तु केवलं वारितः।— इत्यत्र पदानीति प्रकृत्या कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यं व्यज्यते। न हि तादृशमौत्सुक्यं द्वित्राणि द्वाराणीति द्वारपदोपादाने व्यज्यत इति ध्येयम्॥ तिङ्सुपोः प्रत्यययोर्यथा— ‘पथि पथि शुकचञ्चूचारुरागाङ्कुराणां दिशि दिशि पदमानो वीरुधां लासकश्च। नरि नरि किरति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीमानचर्चा॥— दिशि दिशि पथि पथि च पवमानो मारुतः शुकमुखवच्चारू रागो येषां ते तथा, तादृशा अङ्कुरा उद्गमोन्मुखाः पल्लवा यासां तास्तथा, तादृशीनां वीरुधां लतानां लासको नर्तकः, चालयितेति यावत्। पुष्पधन्वा नरि नरि पुंसि पुंसि द्राग्झटिति सायकान्किरति क्षिपति। पुरि पुरि नगरे नगरे मानिनीनां मानकथा च निवृत्ता।— इत्यत्र किरतीति लटा किरणव्यापाररूपधात्वर्थस्य साध्यमानता गम्यते। तथा निवृत्तेत्यत्र क्तप्रत्ययेन किरणव्यापारकार्यभूतमाननिवृत्तेश्चिरकालसिद्धता व्यज्यते। यद्यप्यत्राख्यातसमभिव्याहाराद्धात्वर्थस्य साध्यमानता व्युत्पत्तिबलादेव सिध्यतीति न व्यञ्जनापेक्षा, तथाप्याख्यात्तस्य व्यापारे यत्ने वा शक्तिर्लटोऽपि वर्तमानत्व एवेत्युभयथापि साध्यमानताप्रतीतिस्ततो व्यञ्जनयैवेत्याहुः। न चैवमपि भूताधिकारविहितेन क्तप्रत्ययेनातीतत्वं शक्त्यैव प्रतिपाद्यं न व्यज्जनयेति वाच्यम्; तथाप्यतीतत्वप्रतिपादनमुखेन कारणीभूतशरविकिरणापेक्षया कार्यभूतमाननिवृत्तेश्चिरकालसिद्धताप्रतिपादनेनातिशयोक्तिरूपेण मानरूपभावशान्तिद्वारा रसोत्कर्षाभिव्यक्तिः क्तप्रत्ययाधीनेत्याहुः॥ यथा वा— 'लिखन्नास्ते भूमिं बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः। परित्यक्तं सर्वं हसितपठितं पञ्जरशुकैस्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना॥'— प्राण इव दयित इष्टो बहिर्गृहद्वार्यवनतमुखः सन्भूमिं विलिखन्नास्ते। सख्यश्च सततरोदनेनोच्छूनानि नयनानि यासां तास्तथा, तादृश्यश्च निराहाराश्च तिष्ठन्ति। पञ्जरशुकैः सर्वं हसितपठितं हासकारि वचनम्, हसितं पठितं च वा परित्यक्तम्। तव चावस्थेयं कण्ठगतप्राणता। तत्कठिने, मानमधुना विसृज— इत्यत्र लिखन्निति शतृप्रत्ययेन लेखनस्य वर्तमानत्वमात्रं प्रतीयते न तु कृतिसाध्यत्वमपि, वर्तमानत्वमात्रार्थकलडादेशभूतस्य शतुस्तावन्मात्रार्थकत्वस्यैवौचित्यात्। तथा च यथा लिखतीत्याख्यातप्रयोगे कृतिसाध्यताया अप्याख्यातेन प्रतीतेः कृतिसमनियता बुद्धिपूर्वकतापि प्रतीयते, तथात्र न बुद्धिपूर्वकताप्रतीतिरिति शतृप्रत्ययेन लेखनस्याबुद्धिपूर्वकता व्यज्यते। तथा लेखनस्य तन्तन्यमानताप्रतीतेः प्रसादपर्यन्तता च व्यज्यते। एवमास्त इति प्रकृत्या सत्तामात्रं प्रतीयते। तेन च व्यापारान्तरवत्त्वाप्रतीतेः प्रसादैकप्रयोजनकता सत्तायाः प्रतीयते। लटा च सत्ताया भूतता व्यावर्त्यते। तेन च न तु गत इति व्यज्यते। भूमिमिति द्वितीयया भूमिमात्रं लेखनक्रियाकर्मेति प्रतीयते। ततश्च चिन्ताकुलतया बुद्धिपूर्वकतां विनैव लिखतीति व्यज्यते। भूमौ लिखन्नित्युक्तौ तु सप्तम्याधिकरणत्वप्रतीतेरन्यत्किंचित्तत्र लिखतीति बुद्धिपूर्वकता व्यज्येत, तच्चानुचितं नैश्चिन्त्यद्योतकत्वादिति ध्येयम्। अत्र सुप्तिङ्विभक्तीनां व्यञ्जकत्वम्॥ सुव्विभक्तिषु षष्ठया यथा— 'गामारुहम्हि गामे वसामि णअरठ्ठिइं ण जाणामि। णाअरिआणं पइणो हरामि जा होमि सा होमि॥'— ग्राम्यास्मि ग्रामे वसामि नगरस्थितिं न जानामि। नागरिकाणां पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि॥ स्वकामुकोपभोगकुपितया नागरिकया कयापि ग्राम्यासीति सनिन्दमुपलब्धायाः कस्याश्चिद्ग्राम्याया उक्तिरियम्। ग्राम्या ग्रामे भवा। हरामि वशीकरोमि।— इत्यत्र या नागरिकाः सुरततन्त्रकुशलास्तत्संबन्धिनोऽपि विटान्वशीकरोमीति स्वस्य रतितन्त्रकौशलातिशयः परस्यास्तत्राकुशलत्वं च नागरिकाणामिति षष्ठया प्राधान्येन व्याज्येते॥ तिङ्प्रत्ययेन कालविशेषप्रतिपादनद्वारा व्यञ्जकता यथा— 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इति। एषा हि भग्नमाहेश्वरकार्मुकं दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः। अत्रातीतकालानुशिष्टेनासीदिति लङ्प्रत्ययेन भग्नभवधनुषो राघवस्य विद्यमानस्याप्यतीततां प्रतिपादयता तदीयमतीतत्वमचिरसंपादनीयमिति व्यज्यते। तेन च तस्य रौद्ररसस्याभिव्यक्तिरिति ध्येयम्। सुब्विभक्तेः संख्याप्रतिपादनद्वारा यथा— 'ताणँ गुणग्गहणाणं ताणुक्कण्ठाणँ तस्स पेम्मस्स। ताणँ भणिआणँ सुन्दर ईरिसिअं आअमवसाणं।’— तेषां गुणग्रहणानां तासामुत्कण्ठानां तस्य प्रेम्णः। तेषां भणितानां सुन्दरेदृशं जातमवसानम्॥ पूर्वमत्यन्तमनुरक्तं कदाचिदपराद्धं नायकं प्रति नाविकोक्तिरियम्। तेषां गुणग्रहणादीनामवसानं पर्यवसानमीदृशमन्यानुरागपर्यवसायि जातमित्यत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वप्रतिपादनद्वारा षष्ठीविभक्तिभिरेकैकस्यापि तत्तद्गुणस्य बहुप्रकारेण ग्रहणं द्योत्यते। तथा प्रेम्ण इति षष्ठ्या तद्गतैकत्वप्रतिपादिकया प्रेम्णः सर्वकालमेकरूपता द्योत्यते। तेन चानुरागातिशयो व्यज्यते॥ व्यत्ययेनानुशिष्टयोर्मध्यमोत्तमपुरुषयोर्यथा— ‘रे रे चञ्चललोचनाश्चितरुचे चेतः प्रमुच्य स्थिरप्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि। किं मन्ये विहरिष्यसे बत हतां मुञ्चान्तराशामिमामेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ॥'— चञ्चललोचनायां कान्तायामञ्चितरुचे रे रे चेतः, स्थिरप्रेमाणं भक्तेष्वक्षय्यानुग्रहं महिमानं हरं हरिं वा विमुच्यैणनयनां मृगाक्षीमालोक्य किं नृत्यसि, तुष्यसीति यावत्। विहरिष्यसे विहरिष्यामीति किं मन्ये मन्यसे किम्? इमामन्तरात्मन्याशां मुञ्च। कुतः? एषा कान्ता संसारवारिधौ प्लवमानानां कण्ठतटे निबद्धा शिला यतः।— इत्यत्र प्रहासे प्रतिपाद्य उत्तमपुरुषस्थाने मध्यमपुरुषस्य मध्यमपुरुषस्थाने चोत्तमपुरुषस्य विहिततया मन्ये विहरिष्यस इति व्यत्यस्तपुरुषाभ्यां प्रहासप्रतिपादनद्वारा वक्तुः शान्तिरसो व्यज्यते॥ पूर्वनिपातस्य यथा— 'येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते संमतास्तैरपि प्रायः केवलमेव नीतिशरणैः कार्यं किमुर्वीश्वरैः। ये क्ष्माशक्र पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमास्ते स्युर्नैव भवादृशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः परम्॥’— ये दोर्बलमात्रशालिनस्ते दुर्बला एव। ये नीतिमात्रशरणास्तैरपि किं कार्यम्? तेऽप्यप्रयोजका इति यावत। हे क्ष्माशक्र भूमीन्द्र, ये पराक्रमनयोभयशालिनस्ते भवादृशा नैव स्युः। यदि स्युस्तथापि पवित्रा द्वित्रा एव परं स्युरिति योजना। यद्वा पराक्रमनयोभयशालिनो ये द्वित्राः पवित्रास्तेऽपि भवादृशा न स्युरिति योजना। अत्र पराक्रमनयपदयोः 'अल्पाच्तरम्' इति नयपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते, 'अभ्यर्हितं च' इति पराक्रमस्य पूर्वनिपातात्तदुभयमध्ये पराक्रमस्य प्राधान्यं गम्यते। तेन च नायकस्य वीररसो व्यज्यते। ननु पूर्वनिपातस्य पदधर्मत्वेन कथमत्र पदैकदेशत्वमिति चेदुपचारादित्याहुः॥ अर्थविशेषे विहितस्य विभक्तिविशेषस्य यथा— 'प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। दिवसेन तु भूप भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम्॥'— गम्भीरचापटङ्कारभरिते रणवर्त्मनि तव विधुरैः शत्रुभिर्दिवसं सर्वस्मिन्नपि दिवसे क्षणमप्यविरम्यायोधि युद्धं कृतम्। भवांस्तु विधिना युद्धशास्त्रोक्तमार्गेण सिद्धतया कृतत्वेन साधुवादस्य श्लाघायाः पदं यथा भवति तथा दिवसेनायुद्ध युद्धं कृतवान्।— इत्यत्र दिवसमित्यत्यन्तसंयोगे विहितया द्वितीयया शत्रूणां युद्धस्य नैष्फल्यं व्यज्यते, फललाभे युद्धविरामप्रसङ्गात्। तेन च तेषामयुद्धकुशलत्वं व्यज्यते। तथा दिवसेनेति तृतीयया क्रियापरिसमाप्तिरूपेऽपवर्गे विहितया फलप्राप्तिः, तां विना क्रियापरिसमाप्त्ययोगात्। फलप्राप्त्या च वर्ण्यस्य युद्धकौशलं व्यज्यते॥ तद्धितस्य यथा— 'भूयो भूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यद्गाढोत्कण्ठा लुलितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति॥'— संनिहितेन नगरराजमार्गेण चरन्तं नवं वपुष्मन्तं साक्षान्मदनमिव स्थितं माधवं दर्शं दर्शं गाढाभिलाषा रतिरिव स्थिता मालती लुलितलुलितैर्लुठितलुठितैरङ्गकैस्ताम्यतीति यत् ।— इत्यात्राल्पार्थविहितेन कप्रत्ययरूपेण तद्धितेनानुकम्पा व्यज्यत इत्येके। कप्रत्ययोऽनुकम्पायमेव विहितः, ततश्चानुकम्पार्थकेन तेनानुकम्पनीयैरङ्गैस्ताम्यतीतिप्रतीतिद्वारा मालत्याश्चिरकालबिरहासहिष्णुता व्यज्यत इत्यन्ये॥ उपसर्गस्य यथा— 'परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते॥'— ईदृक्तयेयत्तया च परिच्छेत्तुमशक्यो वाचामगोचरोऽस्मिञ्जन्मनि जन्मसंताने पुनः कदाप्यननुभूतपूर्वो विवेकस्य प्रध्वंसादुपचितमहामोहतया गइनः किं भविष्यतीति भीतिकरः कोऽपि मनसाप्यनुल्लेख्यो विकारोऽन्तर्जडयतीतिकर्तव्यतामूढं करोति तापं च विस्तारयति— इत्यत्र प्रध्वंसादिति प्रशब्दरूपोपसर्गेण विवेकस्य संस्कारात्मना भावो व्यज्यते। न चायं प्रशब्दवाच्य एवास्त्विति वाच्यम्, उपसर्गाणां केवलं द्योतकत्वेन वाचकत्वाभावात्। वाचकत्वेऽपि वा तत्प्रतिपादनद्वारा विप्रलम्भातिशयो व्यङ्ग्य इत्याहुः॥ निपातस्य यथा— 'कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विषः। तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमात्र यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम्॥'— इदं भगवन्तं प्रति सुराणां वचनम्। त्वया गर्वाभिमुखं दैत्यहननं कियदस्तीत्यहंकाराभिमुखं मनः कृतं च। एवमेवं सति किमन्यद्बहूच्यते? नोऽस्माकं द्विषो निहताश्च। यावदुदयाचलशेखरमंशुमान्नायाति तावदेव हि तमांसि तिष्ठन्ति।— इत्यत्र कृतं च निहताश्चेति चकारद्वयेन समुच्चयद्योतकेन मनसो गर्वाभिमुखीकरणस्य द्विषां निहननस्य च तुल्यकालताप्रतीतेर्भगवतः शौर्योत्कर्षो व्यज्यते। यद्यप्युपसर्गा निपाताश्च पदान्येव न तु पदैकदेशाः, तथापि स्वतन्त्रप्रयोगाविषयत्वेन पदैकदेशत्वव्यपदेश इति ध्येयम्॥ बहूनामेकवाक्यानुप्रवेशेन व्यञ्जकता यथा— 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाहतिश्रेणीभूतविशालसालविवरोद्गीर्णैः स्वरैः सप्तभिः॥'— सुवेलकृतसंनिवेशं कपिबलमवलोक्यात्र को वा राम इति कृतप्रश्नं रावणं प्रति चारस्योक्तिरियम्। भुवनेषु भूर्भुवःस्वर्लोकेषु विक्रमगुणैर्विक्रमेण तत्प्रमुखैरन्यैर्दाक्षिण्यादिगुणैश्च परां प्रसिद्धिं प्राप्तो रामोऽसावङ्गुल्या निर्दिश्यमान एव। त्रिभुवनप्रसिद्ध इति कथमुच्यते मयैवाज्ञातत्वादिति वदन्तं प्रत्याह— तं त्रिजगत्प्रसिद्धं देवः परं भवानेव केवलं न जानाति यदि तदस्माकं भाग्यविपर्ययाद्दुरदृष्टवशादेव। यदि भवानपि जानीयात्तदा मैथिलीं नाहरेदस्माकमप्येवं विपत्तिर्न स्यादिति भावः। तस्य प्रसिद्धिमेव स्मारयति— यस्यैकस्यैव बाणस्यैकयैवाहत्या श्रेणीभूतान्येकरेखान्तःपातितया कृतानि विशालानि यानि सप्तानां सालानां विवराणि तेषूद्गीर्णैरुद्भूतैः सप्तभिः स्वरैः। विवरसप्तकसद्भावात्स्वरसप्तकाविर्भाव इति भावः। विवरसप्तकाविर्भूताः सप्त स्वरा एव षड्जादिसप्तस्वरा इत्यभेदाध्यवसायः। तैरुपलक्षिततया यस्य यशांसि मरुद्वन्दीव वैतालिक इव गायति।— इत्यत्रासाविति सर्वनाम्ना लोकोत्तरमहिमशालिताप्रतिपादनद्वारा तवायमजय्य इति व्यज्यते। तद्गतेनैकवचनेन कान्तारवासकान्ताविरहादिरूपमहाक्लेशानुभावेऽप्येकरूपतयावस्थानं व्यज्यते। भुवनेष्विति प्रातिपदिकेन भूमौ न क्वचिद्देशविशेष एवायं प्रसिद्धः किं तु सर्वस्मिन्नपि देश इति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन न भूलोकमात्रेऽयं प्रसिद्धः किं तु त्रिष्वपि लोकेष्विति व्यज्यते। विक्रमगुणैरित्यत्रापि विक्रमरूपप्रातिपदिकेन विक्रमैः प्रसिद्धिर्लभ्यते, तेन च भवद्विजयिबालिनिहन्तृत्वं तथा भवद्विजयिकार्तवांर्यनिहन्तृभार्गवविजयित्वं च व्यज्यते। गुणरूपप्रातिपदिकेन दाक्षिण्यादिगुणैः प्रसिद्धिः, तेन चान्तःपुरद्रोहिणमपि शरणागतं काकमयमरक्षीत्, तद्भवानपि शरणागतश्चेद्भवन्तमपि रक्षिष्यतीति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन चैकैकस्य गुणस्य बहुप्रकारता व्यज्यते। परामित्यनेन चैतादृशी प्रसिद्धिर्नान्यसुलभेति व्यज्यते। अस्मदित्यनेन तव तदज्ञानं न केवलं त्वदभाग्यमात्रान्नापि मदभाग्यमात्रात्किं त्वस्माकं सर्वेषां राक्षसानामभाग्यादिति व्यज्यते। तं न जानातीत्यहो तवैश्वर्यमत्ततेति व्यज्यते। ऐश्वर्यमदान्न जानातीत्यनुक्त्वास्मद्भाग्यविपर्ययादित्युक्त्या निरपराधिनामस्माकमपि त्वदविनयादापत्प्राप्तेति व्यज्यते। अभाग्यादित्यभावमुखेनानभिधाय भाग्यविपर्ययादित्यभिधानेन भाग्यस्य पुण्यस्य विपर्ययो विपरीतफलदायित्वमिति पुण्यस्यापि विपरीतफलदायित्वं त्वदविनयाज्जातम्, अधर्मस्य तु किमु वक्तव्यमिति लभ्यते। यद्यभाग्यादित्येवोच्येत तदा दुरदृष्टाद्विपद्भवतु भाग्यात्तु संपदपि स्यादित्यपि लभ्येतेत्यन्ये॥ उपग्रहस्य यथा— 'अभुञ्जत भुवं प्राञ्चो भवानेको भुनक्ति ताम्। राजवत्यस्तथान्येषां राजन्वत्यस्तव प्रजाः॥— प्राञ्चो राजानो भुवमभुञ्जत; न पालितवन्तः किं तु करादानेन केवलमभ्यवहरन्ति स्मेति व्यज्यते, 'भुजोऽनवने' इत्यर्थविशेष एवात्मनेपदविधानात्। भवान्भुनक्ति केवलं रक्षति। अन्येषां राज्ञां प्रजाः केवलं राजवत्यः, त्वद्विषयवासिन्यस्तु प्रजा राजन्वत्यः सुराजवत्यः, 'राजन्वान्सौराज्ये' इत्यनुशासनादिति ध्येयम्। अत्र वर्णनीयस्यातिशयो व्यज्यते॥ ननु वाचकत्वाविशेषेऽपि कस्यचिदेव व्यञ्जकत्वं कस्यचिन्नेति विशेषावधारणं कथमिति चेत्; उच्यते— 'तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्भ्रुवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिभियं चकितहरिणचलनयना॥’— तरुणिमनि तारुण्ये कलामेकांशं कलयति सति। किंचिद्यौवने सतीति यावत्। भ्रुवोरग्रे प्रान्ते कर्तरि, अनुमदनधनुर्मदनधनुषः समीपे। अत्रापि काकाक्षिन्यायेन कलामित्यनुषज्यते। अर्थाद्वक्रिम्ण इति लभ्यते। वक्रिमैकदेशं पठति सति, इयं त्रस्तमृगेक्षणा सर्वासां कान्तानां मौलिमधिवसति मौलौ वर्तते। इयं यौवनारम्भ एव सर्वातिशायिनी जाता, यौवनोत्कर्षे तु कथं स्यादिति भावः। अत्र तरुणत्व इति त्वप्रत्ययापेक्षया तरूणिमनीतीमनिचः, तथा मदनधनुषः समीप इति वाक्यापेक्षयानुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य, तथा मौलौ वसतीत्याधारनिर्देशापेक्षया मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारनिर्देशस्य च पदबन्धसौकुमार्येण सहृदयहृदयैकवेद्यश्चमत्कारकारी कोऽपि विशेषः प्रथत इत्यविवादम्। एवं व्यञ्जकतायामपि कोऽपि विशेषः सहृदयहृदयैकसाक्षिक इति नात्र कथंतावकाश इत्येके। अन्ये तु तरुणत्व इत्यनेन त्वप्रत्ययेन द्रव्यगुणकर्मादिवाचकेभ्योऽनुशिष्टेन द्रव्यगुणादिसाधारणो धर्म उपस्थाप्यते, इमनिचा तु गुणवचनमात्रादनुशिष्ट्या गुणमात्रासाधारणधर्म एवोपस्थाप्यते। अयमेव च तरुणिमशब्दस्य विशेषो यत्तरुणत्वशब्दापेक्षया विशेषधर्मप्रतिपादकत्वम्। एवं च तरुणिमशब्देनाभिनवोद्भिद्यमानं वयः प्रतीयते। तरुणत्वशब्देन तु प्रौढं वय एव। एवं मदनधनुषः समीपे पठतीति वाक्यादुपाध्यायतापर्यन्तं मदनधनुषो न लभ्यते, किं तु सामीप्योपलक्षणत्वमात्रम्। अव्ययीभावे त्वनुपदस्य प्रथमप्रयोगावश्यंभावेनोपसर्जनतया तदर्थभूतसामीप्यविशिष्टतया मदनधनुषः प्राधान्येन भाननियमादुपाध्यायतापर्यन्तं व्यज्यते। तथा मौलौ वसतीत्याधारतामात्रं प्रतीयते। मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारानिर्देशे व्याप्यावस्थानं व्यज्यते। तथा कर्मत्वोपस्थितावीप्सितत्वप्रतीतेर्मौलेर्मुख्याधारत्वं निवासकर्तुरधिशब्दसंबन्धात्तदीश्वरत्वं च व्यज्यते। एवं सर्वत्रापि व्यञ्जकानां विशेषो विद्वद्भिरूहनीय इत्याहुः॥२२७॥ रचनावर्णयोस्तु व्यञ्जकत्वं गुणनिरूपप्रस्ताव एबोदाह्रियमाणत्वान्नेहोदाह्रियत इत्याह— रचनावर्णयोर्व्यक्तिं ब्रूमो गुणनिरूपणे॥ स्पष्टम्॥२२८॥ अथ वााक्यपदपदैकदेशवर्णरचनादिष्विव प्रबन्धेष्वपि रसादयो व्यङ्ग्या इत्याह— एवं रसादयो व्यङ्ग्याः प्रबन्धेष्वपि भूयसा॥ रत्नावल्यादौ शृङ्गारः प्राधान्येन व्यङ्गयः। वेणीसंहारादौ वीररसः। नागानन्दादौ करुणरसः। वीरभद्रविजयादिडिमप्रबन्धेषु रौद्ररसः। प्रहसनेषु हास्यरसः। प्रबोधचन्द्रोदयादौ शान्तरसः प्राधान्येन व्यङ्ग्य इत्याद्यूह्यम्॥२२९॥ अथ बुद्धिसौकर्यायोक्तान्ध्वनिभेदान्संकलयति— उक्तरीत्यैकपञ्चाशद्भेदाः शुद्धा ध्वनेर्मताः॥ तथा हि— लक्षणामूलाविवक्षितवाच्यध्वनेरर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यरूपयोर्भेदयोः प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश्यत्वे चत्वारो भेदाः। अभिधामूलविवक्षितान्यपरवाच्यध्वनावसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याख्यरसध्वनेः प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशवर्णरचनागतत्वेन षड् भेदाः। संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याख्यभेदे तु शब्दशक्तिमूले वस्त्वलंकाररूपयोर्व्यङ्ग्ययोः प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश्यत्वेन चत्वारो भेदाः। अर्थशक्तिमूले तु स्वतःसंभविन्यर्थे वस्तुना वस्तुध्वनिर्वस्तुनालंकारध्वनिरलंकारेण वस्तुध्वनिरलंकारेणालंकारध्वनिरिति चतुर्णो भेदानां प्रत्येकं पदवाक्यप्रबन्धगतत्वेन त्रैविध्याद्वादश भेदाः; एवमर्थस्य कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वेऽपि द्वादश भेदाः; तथार्थस्य कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धत्वेऽपि द्वादश भेदाः, एवमाहत्यार्थशक्तिमूलध्वनौ षट्त्रिंशद्भेदाः। शब्दार्थोभयशक्त्युद्भबस्तु वाक्य एवेत्येकविधः। एवं शुद्धा ध्वनिभेदा एकपञ्चाशदिति ज्ञेयाः॥२३०॥ अथ मिश्रभेदान्विविच्य संकलयति— संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया। तेषां योगे मिथो भेदा वेदखाम्बुधिखेन्दवः॥ संशयास्पदत्वेनाङ्गाङ्गिभावेनैकव्यञ्जकानुप्रवेशेनेति त्रिरूपः संकरः। तद्भिन्नरूपा संसृष्टिरेकविधा। एतेषु चतुर्षु संबन्धप्रकारेष्वन्यतमेन संबन्धप्रकारेणैकस्यैकपञ्चाशता भेदैर्योगै सत्येकपञ्चाशद्भेदा भवन्ति। एवमेकपञ्चाशतो भेदानामेकेन संबन्धप्रकारेणैकपञ्चाशता भेदैर्योगे भेदानामेकोत्तरषट्शत्यधिका द्विसहस्री भवति। पुनरेवमन्यैरपि त्रिभिः संवन्धप्रकारैः सर्वेषामेवं योजने चतुरधिकचतुःशत्यधिका दशसहस्री भेदानां भवति। तदाह— वदखाम्बुधिखेन्दव इति। प्रथमस्थानगताः संख्यासंकेतिताः शब्दा एकद्व्यादिसंख्यां वदन्ति। द्वितीयस्थानगतास्तु दशविंशतित्रिंशदादिसंख्याम्। तृतीयस्थानगतास्तु शतद्विशत्यादिसंख्याम्। चतुर्थस्थानगतास्तु सहस्रद्विसहस्रयादिसंख्याम्। पञ्चमस्थानगतास्तु दशसहस्रीविंशतिसहस्रयादिसंख्याम्। षष्ठस्थानगतास्तु लक्षादिसंख्याम्। यस्मिन्स्थाने वक्तव्या संख्या नास्ति तत्र स्थाने नञाकशवाचकपदादयः प्रयुज्यन्त इति ज्यौतिषिकाणां संप्रदायः। तथा चात्र प्रथमस्थानगतेन वेदशब्देन चतुष्ट्वसंख्योच्यते, वेदानां चतुःसंख्याकत्वात्। द्वितीयस्थाने वक्तव्यसंख्याभावात्खशब्दः प्रयुक्तः। तृत्तीयस्थानस्थेनाम्बुधिशब्देन चतुःशती प्रतिपाद्यते। चतुर्थस्थाने वक्तव्यसंख्याभावात्खशब्दप्रयोगः। पञ्चमस्थानस्थितेनेन्दुशब्देन दशसहस्री प्रतिपाद्यते, इन्दोरेकत्वादिति ध्येयम्॥२११॥ शुद्धभेदैर्मिलित्वा तु शरेषुयुगखेन्दवः॥ शुद्धभेदानां मिश्राणां चाहत्य गणनायां पञ्चपञ्चाशदुत्तरचतुःशत्यधिकदशसहस्री भेदानां भवति। नन्वेकस्य पञ्चाशतैव योगः संभवति न तु स्वेनैव स्वस्य, अतः कथमियं गणनेति चेन्न ; स्वसजातीयेन भेदेन स्वस्य संबन्धसंभवात्। न च पदैकदेशव्यङ्ग्यध्वनीनां पूर्वोक्तरीत्यानेकविधत्वान्नेयं गणना युक्तेति वाच्यम पदैकदेशानां प्रकृतिप्रत्ययादिभेदेनानेकविधत्वेऽपि तद्व्यङ्ग्यानां पदैकदेशव्यङ्ग्यत्वेनैकीकरणात्। न च तर्ह्यर्थशक्त्युद्भवादिभेदानामप्यर्थशक्त्युद्भवत्वेनैकीकरणसंभवाद्विभागन्यूनता स्यादिति वाच्यम्, स्वतन्त्रेच्छानां प्राचां नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वात्। एतेन स्वतःसंभविना वस्तुना स्वतःसंभविवस्तुध्वनिः, तथा स्वतःसंभविना वस्तुना कविकल्पितवस्तुध्वनिः, तथा कविकल्पितवस्तुना कविकल्पितवस्तुध्वनिः, तथा कविकल्पितवस्तुना स्वतःसंभविवस्तुध्वनिः, तथा कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां च स्वतःसंभवित्वेन कविकल्पितत्वेन च द्वैविध्यं संभवतीत्यर्थशक्तिमूलध्वनिषु पुनरन्येऽपि भेदाः संभवन्तीति विभागन्यूनतेत्यपास्तम् स्वतःसंभविवस्तुव्यङ्ग्यत्वेन तद्भेदानां कविकल्पितवस्तुव्यङ्ग्यत्वेन च तद्भेदानां कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुत्वेन तद्भेदानां च स्वतन्त्रेच्छैश्चिरंतनैरेकीकृत्य तथा विभागकरणादित्याहुः। विद्यानाथास्तु— शुद्धा एकपञ्चाशद्भेदाः। तेषां प्रत्येकमेकैकस्यैकैकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपञ्चाशद्भेशः, द्वितीयस्य पञ्चाशद्भेदाः, तृतीयस्यैकोनपञ्चाशद्भेदा इत्यनेनैव क्रमेणोत्तरोत्तरस्यैकैकभेदपरित्यागे षड्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहस्रसंख्याका मिश्रभेदाः। अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोः संबन्धे यो भेदस्तस्मिन्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्यसंबन्धकृतोऽपि भेदो न पृथग्भूत इत्यनेनैव क्रमेण वस्तुध्वनेरलंकारध्वनिसंबन्धकृतभेदोऽप्यलंकारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंबन्धकृतान्न पृथग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरसंबन्ध एकैकभेदन्यूनता ज्ञेया। अत एव विरोधालंकारे जातिगुणक्रियाद्रव्याणां मिथो विरोधे, जातिविरोधे चत्वारो भेदा गुणविरोधे त्रयः क्रियाविरोधे द्वौ द्रव्यविरोधे त्वेक इति दशविधो विरोध इति वक्ष्यते। अन्यथा तत्रापि प्रत्येकं चत्वारो भेदाः स्युः। तत्रापि मिश्रणस्य त्रिरूपेण संकरणैकरूपया संसृष्ट्या च पुनश्चतुर्धा योजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपञ्चसहस्रमिता भेदाः। 'शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋतुनेत्रानलेन्दवः। संसृष्टिसंकरायत्तास्त्वब्धिखामिशरा भिदाः॥'— इत्याहुः। अत्रास्मत्पितामहचरणा भवस्वामिभट्टाः— इयमपि गणना न युक्ता; अङ्गाङ्गिभावरूपसंकरे विवक्षितान्यपरवाच्यस्य कदाचिदङ्गत्वेन कदाचिदङ्गित्वेनेतरैः संबन्धः, एवमितरेषामपीति भेदान्तराणामपि सुवचत्वात्, एवमेकस्याङ्गत्वेन द्वयोरङ्गित्वेन, द्वयोरङ्गत्वेनैकस्याङ्गित्वेनेत्येवंप्रकारेण चानेकेषां भेदानां संभवात्, एवमेकस्याङ्गत्वेनान्यस्यैकव्यञ्जकानुप्रवेशेनापरस्य संशयास्पदत्वेनेतरस्य संसृष्ट्या च योजने पुनरनेके भेदाः संभवन्तीत्यास्ता तावत्।— इत्याहुः॥२३२॥ तत्र दिङ्मात्रमुदाहरति— वक्ष्ये सा क्रशिमाश्लिष्टा शठोच्छ्वसिति सांप्रतम् संसृष्टिः संकरश्चात्र ध्वनीनामूह्यतां मिथः॥ अत्र वक्ष्य इत्यनुक्त्वा वचनसंभवाद्वक्ष्य इत्येतदनुपयुक्तंसदुपदेशरूपतया परिणमद्वचनस्य विश्वसनीयतामभिव्यनक्तीति वक्ष्य इत्यत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यता। क्रशिमाश्लिष्टेत्यत्राश्लेषस्य चेतनकर्तृकत्वेन क्राशिन्नि तदसंभवेन मुख्यार्थबाधात्क्रशिन्नः संबन्धातिशयो लक्ष्यते। तेन च तस्याश्चलितुमप्यक्षमत्वं व्यज्यते। अत्र सा सांप्रतं चलितुमप्यक्षमा नात्राविश्वासः कार्य इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिं प्रत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनेरङ्गत्वेन सामानाधिकरण्यात्संकरः। तथा सा सांप्रतमुच्छ्वसितीत्यत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना क्षणान्तरे न जीविष्यतीति सांप्रतमिति पदेन व्यज्यते। ततश्च कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुनिमित्तकवस्तुध्वनेः क्रशिमाश्लिष्टेत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनेश्च मिथो नैरपेक्ष्येण सामानाधिकरण्यात्संसृष्टिः। तथोक्तवस्तुध्वनेर्वक्ष्य इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनेश्चाङ्गाङ्गिभावात्संकरः। एवमत्र विप्रलम्भातिशयाभिव्यक्तेरुक्तध्वनीनां रसध्वनेश्चाङ्गाङ्गिभा-वात्संकर इत्याद्यूह्यम्॥ यथा वा— 'क्षणपाहुणिआ देवर जाआए सुहअ किं वि दे भणिआ। रुअइ पुरो घरवलहघिरम्मि अणुणिज्जउ बराई॥' क्षणप्राहुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भणिता। रोदिति पुरोगृहवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी॥ उत्सवार्थमागतायां कस्यांचिदनुरक्तं देवरं प्रत्युत्सवव्याजेन प्रजावत्याः परिहासोक्तिरियम्। हे देवर पतिसहोदर, तब जायया क्षणप्राहुणिका क्षण उत्सवस्तदर्थमागता किमप्यनुचितं भणिता सती पुरःस्थितगृहवलभीगृहे रोदिति। सा वराक्यनुनीयताम्।— इत्यत्र जायया ते किमपि भणितेत्यनुचितभणनस्य प्रजावतीकल्पनामात्रत्वेनानुनीयतामिति पदं मुख्यार्थायोगादुपभोगरूपार्थान्तरे संक्रमितं सत्तस्यां तवानुरागो मया ज्ञात इत्यमुमर्थं व्यञ्जयतीति किमयमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः किं वाविवक्षितवाच्य एव सन्ननुरणनन्यायोदञ्चितेन व्यञ्जनाव्यापारेणोपभोगमेव प्रतिपादयतीति विवक्षितान्यपरवाच्यतया वस्तुना वस्तुध्वनिरिति संशयरूपेण संकरेणार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्येषु वस्तुना वस्तुध्वनेश्च संबन्धः। संसृष्टेरङ्गाङ्गिभावेन संकरस्यैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन संकरस्य च यथा— 'स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव॥’— घनाः स्निग्धाभिर्निबिडाभिः श्यामलाभिः कान्तिभिर्लिप्ताकाशाः सविधवलमानवकसंहतयश्च कामं सन्तु। वाताश्च शीकरिणः सन्तु। पयोदाः सुहृदो मित्राणि येषां तेषां मयूराणां निजसुहृद्धनावलोकनानन्दजनिताः केकाः स्वरविशेषाश्च कला अव्यक्तमधुराः कामं सन्तु। एवं विरहिणां चरमावस्थासामग्रीपौष्कल्येऽपि सर्वं दुःखजातं सहे सोढ्वा तिष्ठामि यतोऽहं कठोरहृदयो रामोऽस्मि। सीताविरहक्षण एवान्यथाभावमप्राप्येतावन्तं कालं जीवन्नस्मि। वैदेही तु मां विनान्यदापि क्षणमपि जीवितुमशक्ता घनाद्युद्दीपकसमवधाने कथं भविष्यति? सर्वथा विपद्यत एव। ह हेति दुःखातिशये। वैदेही तु कथमिति चिन्तयोपनीयमानतया पुरः स्थितामिव तां मत्वा हा देवीति संबोधनम्। धीरा भव कथंचिद्धैर्यमवलम्ब्य प्राणान्धारय। यद्वा घनादयः कामं सन्तु। तथाप्यहं रामोऽस्मि। बहुदुःखसहिष्णुतया कथंचिज्जीवामीति यावत्। हे सर्वंसहे वसुंधरे, वैदेही तु कथं भविष्यति? सर्वथा विपद्यत एव। हा देवि, त्वमपि सर्वंसहा यतः, ततः पुत्रिकाशोकेनान्यथाभावं मा भज, धीरा भव धैर्यमवलम्बस्य।— इत्यत्र लेपो मूर्तस्यैव न त्वमूर्तस्य गगनस्येति मुख्यार्थबाधाल्लिप्तपदेनोपरञ्जनातिशयो लक्ष्यते। तेन च वियतश्छायाधिक्यं व्यज्यते। सुहृत्त्वं चेतनस्यैव न त्वचेतनस्य घनस्येति मुख्यार्थबाधात्सुहृत्पदेनेष्टत्वं व्यज्यते। तेन चेष्टसंदर्शनजनितानां केकानामधिकोद्दीपकत्वं व्यज्यते। एवमत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोरन्योन्यनिरपेक्षयोरैकाधिकरण्यात्संसृष्टिः। एवं रामोऽस्मीति रामभावस्य स्वतः सिद्धतया विधेयत्वानुपपत्ते रामपदं सकलदुःखसहत्वं लक्षयत्सीतां विना जीवनव्यञ्जनद्वारा विप्रलम्भातिशयं व्यञ्जयति। ततश्च पूर्वोक्ताभ्यामत्यन्ततिरस्कृतवाच्याभ्यां सह राम इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्याङ्गाङ्गिभावेन संकरः, तयोरुद्दीपकत्वेनाङ्गत्वप्रतिपादनात्। एवमपि केचिद्भेदाः संभवन्तीति ध्येयम्। तथा रामोऽस्मीति योऽयमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यश्च रामोऽस्मीत्यनेनैव व्यञ्जितो विप्रलम्भश्च, तयोरेकस्मिन्रामपद एवानुप्रवेशादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः। यद्यपि रामपदस्यार्थान्तरसंक्रमं विनापि कठोरहृदयत्वविशेषणबलादेव प्रकृतार्थसिद्धिः, तथापि कठोरहृदयत्वमात्रेण पयोदादिजनितपीडातिशयसहनसमर्थनस्य चमत्कारकारित्वाभावाद्रामपदस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वमवश्यं वाच्यमिति सर्वमनवद्यम्॥२३३॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे ध्वनिभेदनिर्णयःचतुर्थ उल्लासः॥ ——————————— पञ्चम उल्लासः॥ —————————— अवसरलक्षणां संगतिं दर्शयति— उक्तमित्युत्तमं काव्यं मध्यमं काव्यमुच्यते॥ अथ मध्यमं काव्यमुच्यते॥२३४॥ तस्य विशेषलक्षणं वक्तुं विस्मरणशीलं प्रति सामान्यलक्षणमुक्तं स्मारयति— प्रथमोल्लास एवोक्तं तस्य सामान्यलक्षणम्॥ तस्य मध्यमकाव्यस्य। 'काव्यं तु मध्यमं व्यङ्ग्ये वाच्यादनतिशायिनि। तदेव च गुणीभूतव्ङ्ग्यमित्युच्यते बुधैः॥' इत्यनेन प्रथमोल्लास एव तस्य सामान्यलक्षणमुक्तम्॥ अथ तद्विभजते— अगूढमपराङ्गं च वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम्। व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदाः स्मृताः व्यङ्ग्यमिति पदं सर्वत्रान्वेति। तथा चागूढव्यङ्ग्यमपराङ्गव्यङ्ग्यं वाच्यसिद्ध्यङ्गव्यङ्ग्यमस्फुटव्यङ्ग्यं संदिग्धप्राधान्यव्यङ्गं तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यं काक्वाक्षिप्तव्यङ्ग्यमसुन्दरव्यङ्ग्यं चेति गुणीभूतव्यङ्ग्यमष्टविधम्॥२३६॥ तत्रागूढं लक्षयति— अगूढता सहृदयैरिवान्यैरपि वेद्यता। सोऽयं विजयते राजा सुमनोजनरञ्जनः॥ सहृदयासहृदयवेद्यत्वमगूढत्वम्। यथा सोऽयमित्यत्र भूपे चन्द्रौपम्यं व्यज्यमानं वाच्यवत्स्फुटमित्यगूढम्। एतच्च शब्दशक्तिमूलानुरणनध्वनेरगूढतायामुदाहरणम्। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यागूढतायां यथा— 'यस्यासुहृत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्तसूचीव्यथाव्यतिकरेण युनक्ति कर्णौ। काञ्चीगुणग्रथनभाजनमेष सोऽस्मि जीवन्न संप्रति भवामि किमालपामि॥’— कीचककृतपरिभवया द्रौपद्या कीचकवधार्थं प्रेर्यमाणस्यार्जुनस्योक्तिरियम्। असुहृदा कीचकेन कृता तिरस्कृतिर्यस्य कर्णावेत्य तप्तसूचीव्यथाया व्यतिकरेणातिशयेन युनक्ति स एषोऽहं स्त्रीवेषधारितया काञ्चीगुणग्रथनपात्रमस्मि। ततश्च संप्रति न जीवामि ततः किं त्वां प्रत्यालपामि।— इत्यत्र जीवत एव न जीवामीति वचनं मुख्यार्थबाधान्मरणोन्मुखजीवनसदृशजीवनरूपार्थान्तरे संक्रमितं प्रकृतकार्याक्षमत्वं व्यनक्ति। तच्च वाच्यायमानमित्यत्रगूढता। यत्पुनरगूढ तन्न चमत्कारकारि, किं तु कामिनीकुचकलशवत्किंचिद्गूढमेव तथा तदुक्तम्— 'चोलीपयोधर इव प्रकटो न कामं नो घूर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः। अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्च किंचिदान्ध्रीपयोधर इवातितरां समिन्द्धे।' इति॥ अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्यागूढता यथा— 'उश्रिद्रकोकनदरेणुपिशङ्गिताङ्गा गायन्ति मञ्जु अधुपा गृहदीर्घिकासु। एतच्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीवपुष्पच्छटाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बम्॥'— उन्निद्राणां विकचानां रक्तसरसिजानां रेणुभिः पाटलिताङ्गा मधुपा गृहसरसीषु मञ्जु मधुरं गायन्ति। उदयाचलचुम्बि रवेरेतद्विम्बं च नवबन्धूककुसुमसमूहशोभं चकास्ति।— इत्यत्र चुम्बनपदं स्त्रीपुरुषकपोलादिवक्त्रसंयोगवाचकमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यतयेषत्संबन्धमात्रं लक्षयत्प्रत्यूषस्य तादात्विकतां व्यञ्जयति॥ अर्थशक्तिमूलानुरणनध्वनेरगूढता यथा— ‘अत्रासीत्फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवद्देवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्नाहृतः। दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी॥’— इंदं प्रतिप्रयाणे सीतां प्रति रामचन्द्रवचनम्। नागास्त्रेणात्र बन्धनविधानमासीत्। भवत्या देवरे लक्ष्मणे। देवरः पत्युर्भ्राता। सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावाद्भवद्देवर इत्यविरुद्धम्। रावणस्य शक्त्या वक्षसि दृढं प्रहृते सति हनुमता द्रोणाद्रिरोषधिपर्वतोऽत्राहृतः। एवमावाभ्यां भवत्कृते महत्कृच्छ्रमनुभूतमित्युक्त्वोभयोः शौर्यमप्याह— अत्र दिव्यैर्लक्ष्मणशरैरिन्द्रजित्स्वर्गं गमितः। अत्र रावणस्य कण्ठाटवी च केनापि कृत्ता।— इत्यत्र रावणशिरश्छेत्तृतयाभिहितस्य रामत्वेनोपस्थितिर्व्यञ्जनया स्फुटैवेति केनापीत्यत्रार्थशक्तिमूलानुरणनध्वनेरगूढता। इदं च किंपदादिना बुद्धिस्थस्य सामान्येनैव रूपेणोपस्थितिरिति पक्षमवलम्ब्योक्तम्। सर्वनाम्ना येन रूपेण बुद्धिस्थता तेनैव रामत्वादिविशेषरूपेणोपस्थितिरिति पक्षे किंपदेन रामपदार्थस्य व्यङ्ग्यत्वासंभवात् 'तस्याप्यत्र ' इति पाठो द्रष्टव्य इत्याहुः॥२३७॥ अथापराङ्गं लक्षयति— अपराङ्गं नैरपेक्ष्याल्लब्धसिद्ध्युपकारकम्॥ स्वनैरपेक्ष्येण लब्धसिद्धेर्यदुपकारकं तदपराङ्गम्॥२३८॥ तदेतद्विभजते— रसवत्प्रेय ऊर्जस्वि तथैव च समाहितम्। भावोदयो भावसंधिशबलत्वे इति क्रमात्। अपराङ्गं सप्तविधं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ तच्चापराङ्गं रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितभावोदयभावसंधिभावशबलताभेदेन सप्तविधमाचक्षते॥२३९॥ तत्र रसवदपराङ्गं लक्षयति— रसे रसाङ्गे भावाङ्गेऽप्येषु स्याद्रसवद्द्विधा॥ एषु सप्तविधेष्वपराङ्गेषु रसस्य रसाङ्गत्वे भावाङ्गत्वे वा रसवदाख्यमपराङ्गं द्विधा भवति। इदमेव रसवदलंकारमाचक्षते॥२४०॥ तत्र रसस्य रसाङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— क्षणध्वस्तखरानीकं जानकी सस्वजे प्रियम्। अत्र संभोगशृङ्गारस्याङ्गं वीररसः स्मृतः॥ अत्र जानक्या राघवविषयकसंभोगशृङ्गारस्य वीररसोऽङ्गम्॥ यथा वा— ‘अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनाविमर्दनः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः॥’— अर्जुनेन कृत्तं भूरिश्रवसो भुजमवलोक्य तत्पत्न्याः प्रलापोऽयम्। अत्र करुणरसस्य शृङ्गाररसोऽङ्गम्। एवमूह्यम्॥२४१॥ अथ रसस्य भावाङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— लक्ष्मीविलोकनोत्फुल्ललोचनं शीलये विभुम्। इत्यादौ रतिभावस्य शृङ्गारोऽङ्गत्वमश्नुते॥ अत्र भगवतो लक्ष्मीविषयकशृङ्गाररसो भगवद्विषयकरतिभावस्याङ्गम्। यद्यपि रसभावयापन्नस्याङ्गता न संभवति, तथापि रसस्थायिभावस्याङ्गतया रसाङ्गत्वोपचार इत्याहुः॥ यथा वा— ‘कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालक्तकव्यक्तिः पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा बः सदा त्रायताम्। स्पर्धाबन्धसमिद्धयेव सुदृढं रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुसारसरसा सद्यः समुत्सार्यते॥’— कैलासालयस्य शंभोर्यद्भाललोचनमग्निमयं तस्य रुचा निर्वर्तिता यावकैर्विशेषेणाक्तिरञ्जनं यस्याः सा पार्वत्याः पदनखकान्तिर्वः पातु। यया भालनेत्ररुचिरञ्जितया पादनखकान्त्या स्पर्धाबन्धसमिद्धयेवाम्बिकाया नेत्रकान्तिरपि मत्सदृशी रागेण वर्तत इति तन्नेत्रकान्त्या असूयन्त्येव यद्वा हरनेत्रं मदीयां रुचमपाकरोदहमपि तज्जातीयरुचमपाकरोमीति सासूयमेव देव्या नेत्रयोर्दृढं रूढा कोकनदस्य रक्तोत्पलस्यानुसरणे सरसा चतुरा कान्तिः सद्यः समुत्सार्यते। भगवति प्रणते देव्याः प्रसन्नायाः कोपजनितारुण्यं नेत्रयोर्निवृत्तमिति तात्पर्यम्।— अत्र मानोपबृंहितो देवयोः संभोगशृङ्गारो देवीविषयकरतिभावस्याङ्गम्। यद्यप्यमर्षरूपभावशान्तेरिह देवीविषयकरतिभावाङ्गत्वं तथापि तदभिव्यङ्ग्यरसस्थायिनोऽप्यङ्गत्वमस्तीत्युपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकर इत्याहुः॥२४२॥ अथ प्रेयोभिधानं द्वितीयमपराङ्गं लक्षयति— प्रेयोपराङ्गं भावस्य यदि भावरसाङ्गता॥ भावस्य भावङ्गत्वे रसाङ्गत्वे च प्रेय इत्यपराङ्गमपि द्विविधं भवति। तदेव च प्रेयोलंकारमप्याचक्षते॥२४३॥ तत्र भावस्य भावाङ्गतायां प्रेयोपराङ्गमुदाहरति— वन्देय महतस्तान्ये रामपादावलम्बिनः। इत्यादिषु तु भावस्य भावाङ्गत्वं प्रतीयताम्॥ अत्र महद्विषयकरतिभावस्य रामविषयकरतिभावोऽङ्गम्॥ यथा वा— ‘अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधयस्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः। आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुवस्ताद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः॥’— परितः समन्तादत्युन्नताः शैलाः स्फुरन्ति। स्फारा विस्तीर्ण अम्भोधयश्च तथा परितः स्फुरन्तीत्यर्थः। तान्गिरीनेतानम्भोधीनपि वहन्ती किमपि किंचिदपि न श्रान्तासि। तुभ्यं नमः। इत्याश्चर्येण मुहुर्मुहुरुपलक्षितः सन्यावद्भुवः स्तुतिं प्रस्तौमि, तावदिमां सशैलसागरां भुवं बिभ्रत्तव भुजः स्मृतः। ततस्तदनन्तरमेव भूस्तुत्यर्थप्रवृत्ता वाचो मुद्रिताः— इत्यत्र कवेर्यो भूविषयको रतिभावः स राजविषयकरतिभावस्य कविगतस्यैवाङ्गम्। यद्यप्यत्रापि भूराजोभयविषययोर्भावयोरद्भुतरसोऽप्यङ्गमिति रसवदलंकारताप्यस्ति, तथाप्युपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकर इत्येव ध्येयम्॥२४४॥ अथ भावस्य रसाङ्गतायां प्रेयोपराङ्गमुदाहरति— वत्से जानकि हा हन्त कथं वत्स्यसि कानने। इत्यादिषु रसाङ्गत्वं भावस्य परिकीर्तितम्॥ अत्र जानकीविषयकरतिभावस्य करुणरसं प्रत्यङ्गत्वम्॥ यथा वा— ‘त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृशि। शय्योपान्तनिविष्टमस्मितवधूनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः॥’— अत्र सखीनां नायिकाविषयकरतिभावः शृङ्गाररसस्याङ्गम्॥ इत्थं भावस्य भावाङ्गत्वे रसाङ्गत्वे च द्विविधमपि प्रेयोलंकाराख्यमपराङ्गमुदाहृतम्॥२४५॥ अथोर्जस्विनामकमपराङ्गं लक्षयति— रसाभामोऽथ वा भावाभासो भावाङ्गतां यदि। अश्नुवीत तदोर्जस्विनाम स्थादपराङ्गकम्॥ यत्र रसाभासो भावाभासो वा भावाङ्गतां प्रतिपद्यते तत्रोभयत्राप्यूर्जस्विनामकमपराङ्गमाहुः। इदमेवोर्जस्व्यलंकारमाचक्षते॥२४६॥ तत्र रसाभासस्य भावाङ्गतामुदाहरति— हन्त द्रुह्यति देव्यै च खङ्गमुत्कृष्य रावणः। मारुत्युक्ताविह रसाभासो भावाङ्गतां व्रजेत्॥ अत्र रावणस्य सीतालम्बनो रौद्रो रमोऽनुचितविषयत्वादाभासः। स व देवीविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥२४७॥ अथ भावाभासस्य भावाङ्गतामुदाहरति— जितेन्द्रस्य कियान्रामो ममेत्युक्ता तृणाय तम्। मेने देवीत्यत्र भावाभासो भावाङ्गतां भजेत्॥ अत्र रावणस्य गर्वाख्यो भाव आभासः। स च सीतागतधृतिरूपभावस्याङ्गम्। रसाभासस्य भावाभासस्य च भावाङ्गता यथा वा— 'बन्दीकृत्य नृप द्विषां मृगदृशस्ताः पश्यतां प्रेयसां श्लिष्यन्ति प्रणमन्ति यान्ति परितश्चुम्बन्त्यमी सैनिकाः। अस्माकं सुकृतैर्द्दशोर्निपतितोऽस्यौचित्यवारांनिवे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे॥'— हे नृप, भवत्सेनाभटा रिपूणां प्रेयसीर्बन्दीकृत्य। पश्यतां प्रेयसामित्यनादरे षष्ठी। पश्यत एव तत्प्रेयसोऽनाद्दत्येत्यर्थः। ताः शत्रुवधूः श्लिष्यन्ति। ततस्ताभिरवधूताः प्रणमन्ति। पुनस्तास्वन्यत्र यान्तीषु स्वयमपि परितो यान्ति। ततः सर्वात्मनानिच्छन्तीर्बलाच्चुम्बान्त। तैः प्रत्यर्थिभिस्तु हे औचित्यवारांनिधे, त्वमस्मत्पुण्यैर्दृष्टोऽसि। तद्विपदो वधूपरिभवादिरूपा विध्वस्ता इति स्तूयसे।— इत्यत्र प्रथमार्धे शृङ्गारोऽननुरक्तदुःखितद्विषद्वधूविषयकत्वेनाभासो राजविषयककविगतरतिभावस्याङ्गम्। उत्तरार्थे द्विषतां राजविषयको रतिभाव आभासः। स तु कवे राजविषयकरतिभावस्याङ्गमिति रसाभासस्य भावाभासस्य च भावाङ्गत्वमिति ध्येयम्। एवमूर्जस्व्यलंकाराख्यं द्विविधमप्यपराङ्गव्यङ्ग्यमुदाहृतम्॥ अथ समाहिताख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावाङ्गत्वे भावशान्तेः समाहितमुदाहृतम्। स्वद्दानश्रवणे जाता स्वर्गवी भग्नमानसा॥ यत्र भावशान्तेर्भावाङ्गत्वं तत्र समाहिताख्यमपराङ्गम्। इदमेव समाहिताख्यमलंकारमाचक्षते। यथा त्वद्दानेत्यत्र स्वर्गवीगतगर्वाख्यभावशान्तिः कविगतराजविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥ यथा वा— 'अविरलकरवालकम्पनैर्भ्रुकुटीतर्जनगर्जनैर्मुहुः। ददृशे तब वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षणक्षणे॥'— अत्र विषमयोः प्रथमतृतीयपादयोर्मात्राषट्कानन्तरम्, समयोर्द्वितीयतुरीयपादयोर्मात्राष्टकानन्तरं च रगणस्य लघोर्गुरोश्च दर्शनाद्वैतालाख्यं वृत्तमिदम्। यद्यपि 'युगयुजोरष्टौ षडनिरन्तराः कला रलगाश्च' इति वैताललक्षणे निरन्तराः सर्वे गुरवः सर्वे लघवो वादौ न प्रयोज्या इत्युकत्वात् 'अविरलकरवाल—' इत्यत्र निरन्तरलघुप्रयोगो न युक्तः, तथापि कवीनां निरङ्कुशत्वाददोष इत्याहुः। अविरलमविरतं करवालस्य खड्गस्य कम्पनैर्भुकुट्या भ्रूक्षेपेण तर्जनेन गर्जनेन च मुहुरुपलक्षितो यो महस्तव वैरिणां ददृशे स मदस्त्यद्वक्षिणक्षण एव क्वापि गतः।— इत्यत्र मदरूपभावशान्ते राजविषयकरतिभावाङ्गत्वम्। भावाभासस्य भावाङ्गत्वे समाहितम्; इह तु भावशान्त्यलंकाराख्यं भावशान्त्यपराङ्गमित्यन्ये॥१४९॥ अथ भावोदयाख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावोदयश्चेद्भावाङ्गं तदा भावोदयं विदुः। त्वद्दानश्रवणादेति कामधेनुर्विनम्रताम्॥ अत्र कामधेनोर्लज्जाख्यभावोदयस्य राजविषयकरातिभावाङ्गत्वम्। अमुमेव भावोदयालंकारमाचक्षते॥ यथा वा— ‘साकं कुरङ्गकदृशा मधुपानलीलां कर्तुं सुहृद्भिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते। अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम्॥'— मृगदृशा सुहृद्भिरपि सह तव वैरिणि मधुपानोद्यते सति त्वत्सनाम्नोऽन्यस्वाह्बानाय त्वन्नामधेयं केनचिदुक्तं मत्तत्र वैरिणि दुःसहामवस्थामकरोत्।— इत्यत्र त्रसाख्यभावोदयस्य राजविषयकरतिभावाङ्गत्वम्॥३५०॥ अथ भावसंध्याख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावाङ्गं चेद्भावसंधिर्भावसंध्यपराङ्गकम् नम्रस्मेरमुखी पाणिं गृह्णती सेव्यतामुमा॥ भावसंधेर्भावाङ्गत्वे भावसंध्याख्यमपराङ्गव्यङ्ग्यम्। इदमेव भावसंध्याख्यमलंकारमाचक्षते। यथा नम्रस्मेरेति पदाभ्यां व्यक्तयोर्लज्जाहर्षयोः संभूय वृत्तेर्भावसंधिः। स च देवीविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥ यथा वा— 'असोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः कथानां विस्रम्भेष्वथ च रसिकः शैलदुहितुः। प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवटुवेषापनयनत्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्तः स्मरहरः।’— शैलदुहितुस्तत्कालमुल्लसन्ती या सोढुमशक्यता तद्वतस्तपसाऽसोढासहिष्णुः। देवीं तथा शरीरनिरपेक्षमुग्रं तपश्चरन्तीं क्षणमप्युपेक्षितुमक्षम इति यावत्।अनेन कपटब्रह्मचारिवेषापनयने हेतुरुक्तः। तथा देव्याः कथानां विस्रम्भेषु सविस्रम्भकथाश्रवणेषु च रसिक इत्यनेन तादृशवेषापनयनमान्द्ये हेतुरुक्तः। एवं कपटवेषापनयने त्वरया मान्द्येन चाभियुक्तः स्मरहरः प्रमोदं वो दिश्यात्।— इत्यत्र त्वराभियोगेनावेगः शैथिल्याभियोगेन धैर्यं च व्यङ्ग्यमित्यावेगधैर्ययोः संभूय वृत्तेर्भावसंधिः। स च देवविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥ अथ भावशबलताख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावाङ्गे भावशाबल्ये भावशाबल्यमिष्यते। द्विष्ठे दृष्टेऽरुणं नम्रे फुल्लमक्षि तवेक्ष्यते॥ यत्र भावशबलताया भावाङ्गत्वं तत्र भावशबलताख्यमपराङ्गम्। अमुमेव भावशबलनालंकारमाचक्षते। भावानां शबलता नाम पूर्वपूर्वोपमर्देन वृत्तिः। यथा द्विष्ट इत्यत्रारुणपदद्योत्यकोपोपमर्देन फुल्लपदद्योत्यस्य हर्षस्य वृत्तेर्भावशबलता। तस्याश्च राजविषयकरतिभावाङ्गतया भावशबलताख्यमपराङ्गम्॥ यथा वा— ‘पश्येत्कश्चिच्चपल चल रे का त्वराहं कुमारी हस्तालम्बं वितर ह ह हा व्युत्क्रमः क्वासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिबृढ भवद्वेषिणोऽरण्यवृत्तेः कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाभिधत्ते।'— हे पृथ्वीबृढ, अरण्यवासिनो भवद्रिपोः कन्या कंचिदभिदत्ते वक्ष्यमाणरोत्योक्तिप्रत्युक्तिपरिपाटीमारचयति— मया सह रममाणां त्वां कश्चित्पश्येदित्युपहासपरेण कामुकेन संत्रासार्थमुक्ता तं प्रत्याह— रे चपल, तर्हि चल विविक्तं देशं गच्छ। अहमपि तत्रागच्छामीति भावः। अथ तस्योपहासपरस्योक्तिः— का त्वरेति। अहो ते भीरुतेति यावत्। अथ कन्याया उक्तिः— अहं कुमारीति कुमार्या भीरुता सहजा किमत्रोपहासेनेति यावत्। अथ तस्योपहासपरस्योक्तिः— हस्तालम्बं वितरेति। यदि भीरुतया विविक्तदेशे गन्तव्यं तर्हि मम स्वयं गन्तुं न पाटवम्, अतः करावलम्बनं देहीति। अथ तस्या उक्तिः— ह ह हा व्युत्क्रम इति। युवतया मम हस्तावलम्बनं दातुं शक्तोऽपि हन्त मां तत्र नियोजयमीति यावत्। अथ चलिते तस्मिन्सैवाह— कासि यासीति। असीति त्वमर्थेऽव्ययम्।— इत्यर्थ इत्याहुः। अस्मत्पितामहचरणा भवस्वामिभट्टास्तु— कन्याभिधत्त इति पदस्वारस्येन पश्येत्कश्चिदित्यादि सर्वं कन्याया एवं वचनम्। तथा हि— भवद्द्विषः कन्या कंचित्कामयमानं प्रत्याह— रे चपल, कश्चित्पश्येत्, अतश्चल गच्छेति। अथ तस्मिन्नपसरत्याह— का त्वरेति। चलेत्यर्धोक्तिमात्र एव किं चलसीति यावत्। अथ तस्मिन्नागते सत्याह— अहं कुमारीति अतः पितृपराधीना न स्वेच्छया त्वया सह रन्तुमुद्युञ्ज इति यावत्। अथ तस्मिन्नपयाति पुनराह— हस्तालभ्बं बितरेति। पुनस्तस्मिन्करावलम्बनायोपसर्पति सत्याह— ह ह हा व्युत्क्रम इति। पुनस्तस्मिन्नपगच्छत्याह— क्वासि यामीति योजना।— इत्याहुः। अत्र पश्येत्कश्चिदिति शङ्का, का त्वरेत्यसूया, अहं कुमारीति स्वगतकुमारीभावस्मृतेः स्मृतिः, हस्तालम्बं वितरेति श्रमः, ह ह हा व्युत्क्रम इति कार्पण्योक्तेर्दैन्यम्, क्वासि यासीत्यौत्सुक्यं च व्यज्यत इति पूर्व पूर्वोपमर्देन भावानामुपनिबन्धनाद्भावशबलता। सा च राजविषयकरतिभावस्याङ्गम्। एवं च ये पूर्वमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य प्रस्तावे रसादीनामङ्गत्वे रसवदादयोऽलंकारा गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रस्ताव उदाहरिष्यन्त इत्युक्तास्त इहोदाहृताः। यद्यपि भावोदयभावसंधिभावशबलत्वानि नालंकारतया पूर्वैरुक्तानि तथापि युक्तिसाम्यात्पर्यालोचनकुशलः कश्चिद्ब्रूयादित्यस्माभिस्तान्यप्यलंकारतयोक्तानि। वस्तुतस्तु, उक्तोदाहरणेषु गुणीभूतव्यङ्गत्वे मध्यमकाव्यता रसवदाद्यलंकारवत्त्वे त्वधमकाव्यता च स्यात्, अतो रसवदादयो नालंकारा भवितुमर्हन्तीति नव्याः। ननु रसादीनां रसाद्यङ्गत्वे गुणीभूतव्यङ्ग्यतेत्ययुक्तम्, तथा सत्यङ्गाङ्गिभावेनसंकरमात्रस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यान्तर्भावापातादिति चेत्, इष्टत्वादित्येके। यत्र साक्षादङ्गता तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यता। यथा— ‘अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः’ इत्यादौ। यत्र परम्परयाङ्गता तत्र तु रसादिसंकरध्वनिः। अत एव 'स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लेद्वाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव॥’ इति पूर्वसंकरप्रस्तावोदाहृतश्लोके रामोऽस्मीति रामभावस्य स्वतः सिद्धतया विधेयत्वानुपपत्ते रामपदं सकलदुःखसहत्वं लक्षयस्सीतां विनापि जीवनसामर्थ्यं व्यञ्जयद्विप्रलम्भातिशयं च व्यञ्जयति। ततश्च श्यामलकान्तिलिप्तेति पयोदसुहृदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययो राम इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य चाङ्गाङ्गिभावेन संकरः, तयोरुद्दीपकत्वेनाङ्गत्वादिति परम्परायाङ्गत्व एव संकर उदाहृत इति तत्त्वम्।— इत्यन्ये। यद्यपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः स्वप्रभेदादिभिः सह संसृष्टिः संकरो वा सर्वत्र संभवति, तथापि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन यत्र येन चमत्कारः पुरःस्फूर्तिकस्तत्र तेन व्यपदेश इति ध्येयम्॥ एवं सप्तविधमप्यपराङ्गमुदाहृतम्॥२५२॥ अथापराङ्गेऽष्टममपि प्रकारं लक्षयति— शब्दार्थोभयशक्त्युत्थास्त्रयस्ते ध्वनयो यदा। वाच्यङ्गतां भजेयुः स्यादपराङ्गं तदाष्टमम्॥ शब्दशक्तिमूलस्यार्थशक्तिमूलस्योभयशक्तिमूलस्य वाणुरणन ध्वनेर्वाक्यार्थाङ्गत्वेऽष्टममपराङ्गमाचक्षते॥२५३॥ तत्र शब्दशक्तिमूलध्वनेर्वाक्यार्थाङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— नलिनीयमिनालोकादामोदं भजतेतराम्। इत्यादौ शब्दशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता मता॥ अत्र कमलिनीनस्य सूर्यस्यालोकात्प्रकाशादामोदं सौरभ भजतेतरामिति प्रस्तुतेऽर्थे शक्त्या प्रतीयमाने नलिनी_ स्त्रीलिङ्गेन प्रतीयमाना नायिकेनस्य दयितस्यालोकाद्दर्शना दामोदमानन्दं भजत इतीनालोकादिपदानां पर्यायासहिष्णु तया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयो यो नायिकानायकवृतान्त स रविकमलिनीवृत्तान्तरूपे वाक्यार्थे समारोप्यमाणतया वाक्यार्थाङ्गतां नीयते, सर्वत्र समासोक्तौ प्रतीयमानावस्तु तवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्यैव प्रकृतवाक्यार्थस्य प्राधान्येन प्रतीतेः। अत्र च रविकमलिनीवृत्तान्तस्य प्रतीयमानना यिकानायकवृत्तान्तनिरपेक्षतथैव लब्धोत्पत्तिकत्वाद्वक्ष्यमाणवाच्यसिद्ध्यङ्गाद्भेद इति ध्येयम्। यथा वा— 'जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णाकुलधिया वचो वै देहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम्। कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता॥' जनस्थाने जनसंनिवेशे। नगर इति यावत्। जनस्थानाख्यदण्डकारण्यप्रदेशविशेषे च कनकमेव मृगतृष्णा मरुमरीचिका, तयाकुलधिया कनकमयो यो मारीचमायामृगस्तस्मिन्या तृष्णा वाञ्छा तदाकुलाधिया च भ्रान्तं सर्वतः पर्यटितम्। वै प्रसिद्धौ निपातः। देहि वितरेति वैदेहि हे जानकीति च वचः प्रतिपदं प्रतिवर्णसमूहं प्रतिचरणन्यासं चोदश्रु प्रलपितम्। काभर्तुः कुत्सितनृपतेर्वदनम् 'वद व्यक्तायां वाचि' इति स्तोत्ररूपं वचनम्, तत्परिपाटीषु तत्प्रकारेषु घटना यत्नः, अथ वा वदनपरिपाटीषु वचनसंदर्भेषु घटनाघटितांशसमर्थनालमधिकं कृता लङ्काभर्तुर्दशास्यस्य मुखपरिपाटयितृशरसंधानं कृतं च। अतो मया रामधर्माचरणाद्रामत्वं प्राप्तम्। कुशलवसुता क्षेमहेतुधनवत्ता कुशश्च लवश्च सुतौ यस्याः सा सीता च न त्वधिगता।— इत्यत्र जनस्थान इत्यादिपदानां परिवृत्त्यसहतया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयो रामेण सहोपमानोपमेयभावो मयाप्तं रामत्वमिति वाच्याङ्गम्। नन्वत्र व्यज्यमानं रामौपम्यं विना मयाप्तं रामत्वमिति वाच्यसिद्ध्यसंभवाद्वक्ष्यमाणवाच्यसिद्ध्यङ्गस्यैवेदमुदाहरणं युक्तमिति चेत्; सत्यम्, 'मयाथापि प्राप्ता कुशलवसुता नैव ह ह हा' इति पाठे व्यज्यमानरामवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्यैव प्रस्तुतवाक्यार्थस्य प्राधान्येन प्रतीतेः प्रकृतोदाहरणत्वमविरुद्धमिति ध्येयम्॥२५४॥ अथार्थशक्तिमूलवस्तुध्वनेर्वाच्याङ्गत्वमुदाहरति— आलिङ्गत्यंशुमानैन्द्रीमुल्लासयति चाब्जिनीम्। इत्यादावर्थशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता मता॥ अत्र प्रतीयमानदक्षिणनायकवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्य प्रस्तुतरविवृत्तान्तस्य प्रतीतिः। ऐन्द्रयादिपदानां परिवृत्तिसहिष्णुतयार्थशक्तिमूलत्वमप्रस्तुतवृत्तान्तप्रतीतेरिति ध्येयम्॥ यथा वा— 'आगत्य संप्रति वियोगविसंष्टुलाङ्गमिम्भोजिनीं क्वचिदपि क्षपितत्रियामः। एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वङ्गि पादपतनेन सहस्ररश्मिः॥— क्वचिदपि मेरोरपरभागे नायिकान्तरसंनिधौ च रात्रिं नीत्वा रविर्नायकश्च संप्रत्यागत्य वियोगेन वियोगेन विह्वलाङ्गीमम्भोजिनीं नलिनीं नायिकां च पादपतनेन किरणावतरणेन चरणप्रणामेन च शनैः शनैः प्रसादयति विकचयति गतरोषां करोति च।— इत्यत्र क्वचिदादिपदानां पर्यायसहिष्णुतयार्थशक्तिमूलवस्तुध्वनिविषयो यो नायिकानायकवृत्तान्तः स रविकमलिनीवृत्तान्तरूपं वाक्यार्थे समारोप्यमाणतया वाच्याङ्गतां नीयते। न चात्र पादपतनेनेति श्लिष्टपदसत्त्वाच्छब्दशक्तिमूलताप्यस्तीत्युभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्यैव अत्र वाच्याङ्गतेति वाच्यम्, 'भून्ना व्यपदेशः' इत्यर्थशक्तिमूलत्वव्यपदेशात्। न चैवमपि 'झटिति भ्रुकुटिविटङ्कितललाटपट्टो विभाति नृपभीमः' इत्यत्र भीमपदवदत्रापि पादपदं श्लिष्टमिति पदप्रकाश्यशब्दशक्तिमूलध्वनित्वव्यपदेशः किं न स्यादिति वाच्यम्; भीमपदस्येव पादपदस्य विशेष्यानुपस्थापकत्वात्, किं तु सापराधत्वमात्रं पादपदमुपस्थापयतीत्याहुः। वस्तुतस्तु उभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गत्व एवेदमुदाहरणं युक्तम्। 'पाथोजिनीपरिवृढोऽयमधीरनेत्रे' इति तुरीयपादपाठेऽर्थशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गत्वमिति ध्येयम्॥२५५॥ अथोभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— रक्तोऽयमब्जिनीनाथश्चुम्वत्यैन्द्रीमुखं शनैः। इत्यत्रोभयशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता भवेत्॥ अत्र रक्तपदस्य श्लिष्टत्वादब्जिनीनाथादिपदस्य तदभावाच्चोभयशक्तिमूलध्वनिविषयता। प्रतीयमानस्य नायिकानायकवृत्तान्तस्य च वाक्यार्थे रविकमलिनीवृत्तान्ते समारोपाद्वाच्याङ्गत्वम्। एवमुदाहरणान्तरमप्यूह्यम्॥२५६॥ अथ क्रमप्राप्तं वाच्यसिद्ध्यङ्गं लक्षयति— वाच्यसिद्ध्यङ्गमेतद्यद्विना वाच्यं न सिध्यति। भूभृदाभाति काश्मीरपङ्कगैरिकपाटलः॥ व्यङ्ग्येन येन विना वाच्यं न सिध्यति तद्वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। निरपेक्षवाच्योपस्कारकमपराङ्गम्, सापेक्षवाच्यार्थोपस्कारकं वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति विवेकः। अत्र काश्मीरस्य गैरिकत्वेन निरूपणं वाच्यम्। तत्सिद्धौ भूभृत्पदे शब्दशक्तिमूलध्वनिमहिम्ना प्रतीयमानो भूधरोऽङ्गम्। यथा वा— 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्च्छां तमः शरीरसादम्। मरणं च जलजभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्॥'— भ्रमिं शिरोभ्रमणमरतिं विषयेष्वरुचिमलसहृदयतामालस्यं प्रलयं निश्चेष्टतां मूर्च्छां बाह्यज्ञानोपरमं तम आन्तरज्ञानोपरमं शरीरसादं ग्लानिं मरणं च घनभुजगजन्यं विषं जलं वियोगिनां कुरुते।— इत्यत्र जलदस्य भुजगत्वनिरूपणलक्षणं वाच्यं विषपदे भ्रम्यादिकारणगरलप्रतीतिमन्तरेण न सिध्यतीति वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। इदमुदाहरणद्वयमपि कविवाक्यार्थस्यैव कविवाक्यार्थसिद्ध्यङ्गत्वादेकवक्तृगतत्वेन वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। कविनिबद्धवक्तृवाक्यार्थस्य कविवाक्यार्थसिद्ध्यङ्गता यथा— 'गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनस्ययोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामन्त्रण भङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसमाश्लिष्यन्पुलकोत्कराञ्जिततनुर्गोपीं हरिः पातु वः॥'— हे अच्युत, तव दर्शनेन तृप्तिरुत्पन्नेति न गच्छामि। किं त्वेवं दृष्ट्वैव बिजनस्थयोरावयोः सतोः, हतो दोषैकदृग्जनोऽन्यथावयोः संभोगं संभावयेदित्यन्यत्रगमनाभ्यनुज्ञाप्रार्थनव्याजेन सूचितं यद्वृथावस्थानं संभोगमन्तरेण विफलावस्थितिस्तन्निबन्धनेन खेदेनालसां गोपीमालिङ्ग्य पुलकितो हरिर्युष्मानवतु।— इत्यत्राच्युतादिपदव्यङ्ग्यनामस्खलितत्वादीनां कविनिबद्धवक्तृवाक्यार्थानां वृथावस्थानेत्यादिकविवाक्यार्थसिद्धिं प्रति हेतुत्वाद्वक्त्रन्तरवाक्यार्थस्य वक्त्रन्तरवाक्यार्थसिद्ध्यङ्गत्वाद्वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। 'शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङ्ग्योर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या नास्त्येवालंकृतिध्वनिः॥' इत्युक्ततयात्र न ध्वनित्वमित्यप्याहुः॥२५७॥ अस्फुटं लक्षयति— स्याद्यत्सहृदयस्यापि दुःखवेद्यं तदस्फुटम्। भूपो गुणाहितप्रीतिर्भुनक्त्यम्बुधिमेखलाम्॥ यत्र पोटास्तनसंनिवेशवदनुन्मिषिततया सहृदयानामप्यतिदुःखवेद्यो व्यङ्ग्यस्तत्रास्फुटं नाम गुणीभूतव्यङ्ग्यम्। यथा गुणहितप्रीतिरिति भीमसेनेनातिप्रसिद्धेन युधिष्ठिरौपम्यं राज्ञि दुःखेन व्यज्यत इत्यस्फुटम्॥ यथा वा— 'अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विश्लेषभीरुता। नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम्।’— नायकस्य सौभाग्यं चापलं च प्रकाशयन्त्याः कस्याश्चिदुक्तिरियम्। भवत्यदृष्टे सत्युत्कण्ठोदयान्न सुखं लभ्यते, दुष्टेऽपि झटिति विश्लेषभिया न सुखम्। तदुभयथापि भवता न सुखमिति वाच्योऽर्थः स्फुटः। प्रतीयमानस्तु, अदृष्टश्च यथा न भवसि दृष्टश्च क्षणादेवान्यत्र गत्वा वियोगभयं यथा न जनयसि तथा मत्संनिधावेव सर्वदा स्थातव्यमित्येवंरूपः स्फुटं न प्रतीयते। पूर्वोदाहरणे शब्दशक्तिमूलालंकारध्वनेरस्फुटत्वम्, इह त्वर्थशक्तिमूलवस्तुध्वनेरस्फुटत्वमिति भेदः। इदमेव क्लीष्टमित्यप्याचक्षते॥२५८॥ अथ संदिग्धप्राधान्यं लक्षयति— स्यात्संदिग्धप्रधानत्वं वाच्यात्प्राधान्यसंशये। त्वामालोक्य रणे वैरी वीक्षते जविनं हयम्॥ यत्र वाच्यापेक्षया व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यं संदिग्धं तत्र संदिग्धप्राधान्यम्। यथा वेगवत्तुरगावलोकनेन व्यंङ्ग्यां पलायनेच्छा प्रधानं किं वा भयानकरसस्थायिभूतभयानुभावरूपं वाच्यमेव प्रधानमिति संदेहात्संदिग्धप्राधान्यम्॥ यथा वा— 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥'— चन्द्रोदयसमये यथा जलधिः किंचित्प्रशिथिलधैर्यो भवति तथा मदने गृहीतचापे सति किंचित्प्रशिथिलधैर्यो हरो बिम्वफलादुशाधरे गौरीमुखे त्रीण्यपि विलोचनानि व्यापारयामास।— इत्यत्र विलोचनव्यापारेण बिम्बफलाधरोष्ठ इत्युमामुखविशेषणमहिम्ना परिचुम्बितुमैच्छदिति व्यङ्ग्यं रत्यनुभावरूपं विलोचनव्यापरणं वाच्यम्। उभयोः साधकबाधकप्रमाणाभावात्प्राधान्यं संदिग्धम्। येनैव लोचनेन भगवानिक्षुधन्वानं दिधक्षति तेनापि देवीमुखावलोकनमहोत्सवं भावयामासेति वाच्यस्योक्तव्यङ्ग्यात्प्राधान्य संदेहात्संदिग्धप्राधान्यमित्यन्ये॥२५९॥ अथ तुल्यप्राधान्यं लक्षयति— वाच्यत्प्राधान्यतौल्ये तु तुल्यप्राधान्यमिष्यते। जातास्त्वद्वैरिसुदृशां स्मरणीयाञ्जना दृशः॥ यत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्यस्य च प्राधान्यं तुलाधृतवत्तुल्यमवतिष्ठते तत्र तुल्यप्राधान्यम् यथा वैरिस्त्रीणां दृशः स्मरणीयाञ्जना जाता इति वाच्यस्य वैरिणः सर्वे निपातिता इति व्यङ्ग्यस्य च तुल्यं प्राधान्यम्, स्मरणीयाञ्जना इति वाच्यस्यापि विदग्धोक्तितया चमत्कारजनने व्यङ्ग्यसमशीर्षकस्वात्। यथा वा— 'ब्राह्मणाभिभवत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥'— इदं रावणदूतं प्रति भार्गवस्य प्रतिसंदेशवाक्यम्। ब्राह्मणानां परिभवस्य प्रस्तुतस्य यस्त्यागः परिवर्जनं स भवतां रक्षसामेव श्रेयसे। अन्यथा ब्राह्मणपरिभवात्यागे युष्माकं माहेश्वरत्वप्रत्यासत्त्या मित्रं भवन्नयं जामदग्न्यो दुर्मनायते क्रुद्धो भवतीति वाच्यं विदग्धोक्तिरूपतया ब्राह्मणपरिभवात्यागे जामदग्न्यः क्षत्रियाणामिव रक्षसां सर्वेषामपि क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्येन चमत्कारजनने समशीर्षिकामारोहतीति तुल्यप्राधान्यम् केचित्तु रक्षःक्षयलक्षणं व्यङ्ग्यं ब्राह्मणानुसरणं श्रेयस इति वाच्यं च तुल्यमिति तुल्यप्राधान्यमत्रेत्यप्यत्हुः। अत्र प्राधान्यस्य संदेहमाभ्ययोः सहृदया एव प्रमाणम्, व्युत्थितैरन्यथा वक्तुं शक्यत्वादित्याहुः"॥ २६०॥ अथ काक्वाक्षितं लक्षयति— काक्वाक्षिप्तं यत्र साक्षात्काक्वा व्यञ्जकतेष्यते। मन्ये सा सुभगा मत्तो यां त्वमेवानुधावसि॥ यत्र काकुः साक्षादेव व्यञ्जिका तत्र काक्वाक्षिप्तम्। प्रतीयमानो विधिर्वा निषेधा वा काक्वाक्षिप्यते प्रतिक्षिप्यत इत्यन्वर्थता। यथा सा सुभगेत्यत्र काक्वा वाच्यसौभाग्यनिषेधेन नैव सा सुभगेति व्यज्यते ननु 'तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने माय भजति नाद्यापि कुरुषु॥’— इत्यत्रापि काकोर्व्यञ्जकत्वाविशेषात्तत्र कथं प्रधानध्वनिरित्युक्तं तृतीयोल्लास इति चेन्न; तत्र प्रश्नमभिव्यज्य काक्वां विश्रान्तायां तद्वैशिष्ट्यज्ञानवतां सहृदयानां खिन्ने कोपस्यायोग्यत्वात्खिन्न इति पदेन मयि न कोपो युज्यते किं त्वपकारिषु कुरुष्वेव स युक्त इति व्यज्यत इति तत्र न काकोः साक्षाद्व्यञ्जकत्वम्, इह तु तथेति ततो भेदः। न च सा सुभगेति शक्यान्वयस्यायोग्यतया विपरीतलक्षणया न सा सुभगेति प्रतीतिसंभवात्किमित्यत्र काक्वाव्यञ्जकताऽऽश्रीयत इति वाच्यम्, लक्षणया न सा सुलभेत्यंशलाभेऽपि न सुभगैवेत्यवधारणांशो व्यञ्जनाविषय एवेत्याहुः। नन्वेवम् 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मूष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥' इत्यत्रापि वापीं नैव गतासि, किं तु तस्याधमस्यान्तिकमेव गतासीति काक्वा व्यजनसंभवादुत्तमकाव्यता न स्यादिवि चेन्न; तत्राधमपदेनैव विवक्षितार्थव्यञ्जनसंभवे काक्वा व्यञ्जकत्वानङ्गीकारात्। यदि च तत्रापि काकोर्व्यञ्जकता कवेर्विवक्षिता स्यात्तदा मध्यमकाव्यतैवेत्याहुः॥ यथा वा— ‘मथ्नामि कौरवशतं समरे न रोषाद्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन॥'— संरब्धस्य भीमसेनस्य वाक्यमिदम्। कौरवशतं कोपेन युद्धे न मथ्नामि, दुःशास्वनस्य वक्षसो रुधिरं न पिबामि, सुयोधनस्योरु गदया न संचूर्णयामि, भवतां न तु मम नृपतिर्युधिष्ठिरः पणेन। पश्चाषग्राममात्रं प्रतिग्राह्यतया स्वीकृत्येति यावत्। दुर्योधनेन संधिं करोतु— इत्यत्र प्रतिनकारं काकुः। तया मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यो यः प्रतिषेधस्तन्निषेधशिरस्कतयैव प्रतीयते॥२६१॥ अथासुन्दरं लक्षयति— वाच्यान्निकृष्टं व्यङ्ग्यं चेदसुन्दरमितीरितम्। अतपःक्लेशसुलभं सुकृतं तव दर्शनम्॥२६२॥ यत्र व्यङ्ग्यं वाच्यापेक्षया निकर्षशालि, तत्रासुन्दरम्। यथा भवद्दर्शनं तपःक्लेशं विनैव सुलभं सुकृतमिति वाच्यापेक्षया निरतिशयानन्दकरत्वरूप व्यङ्ग्यं चमत्कारातिशयजनकत्वाभावान्निकर्षशालीत्यसुन्दरम्॥ यथा वा— 'वाणीरकुडुङ्गुड्डीणसउणिकोलोहकं सुणन्तीए। घरकम्मवावुडाए बहूइ सीअन्ति अङ्गाइँ॥'— वानीरकुञ्जोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः। गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि॥ वेतसनिकुञ्जे दत्तसंकेता काचित्तत्रत्यशकुन्तकोलाहलेन तत्र कामुकस्य गमनमनुमाय कार्याक्षमावयवा जातेति वाच्यं कामुको लतागृहं गत इति व्यङ्ग्याच्चामत्काराय कल्पते। अत्र वाच्यस्यैव चमत्कारकारित्वे सहृदया एव प्रमाणम्। अन्ये तु— वाच्यस्याङ्गसादस्यानुभावतया साक्षाद्रसव्यञ्जकतया चमत्त्कारकारित्वम्, व्यङ्ग्यस्य तु वाच्यं द्वारीकृत्य विलम्बेन रसव्यञ्जकतेति वाच्यापेक्षया निकर्षशालिता— इत्याहुः॥२६२॥ एवं गुणीभूतव्यङ्ग्यान्युदाहृत्यामीषामपि ध्वनिवद्यथासंभवं भेदा ऊह्या इत्याह— एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत्॥ चकार एषामित्यनेनान्वेति। एषां गुणीभूतव्यङ्ग्यानां च भेदाः शुद्धाः संकरसंसृष्ट्यायत्ताश्च भेदाः पूर्ववद्ध्बनिवदेव यथासंभवं वेदितव्याः। तत्रागूढप्रस्तावे ‘जीवन्न भवामि’ इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः, 'उदयाचलचुम्बि' इत्यत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यः, 'केनाप्यत्र मृगाक्षि' इत्यत्रार्थशक्तिमूलो वस्तुध्वनिश्चोदाहृतः। अपराङ्गप्रस्तावे रसभावरसाभासभावाभासभावशान्तिभावोदयभावसंधिभावशबलता असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यप्रभेदा उदाहृताः। तथा 'जनस्थाने भ्रान्तम्—' इत्यत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपोऽलंकारध्वनिश्चोदाहृतः। वाच्याङ्गप्रस्तावे 'विषम्' इत्यत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिश्चोदाहृतः। एवमन्येषां शुद्धभेदानां संकरसंसृष्ट्यायत्तभेदानां चोदाहरणान्युह्यानि। यत्र वस्तुमात्रेणालंकारो व्यज्यते तत्र न गुणीभूतव्यङ्ग्यतेत्यभिप्रेत्यात्र यथायोगमित्युक्तम्। तदुक्तं ध्वनिकृता— 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालंकृतयस्तदा। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्॥' इति। शब्दशक्तिमूलतयार्थशक्तिमूलतया वा वस्तुमात्रेण यदालंकृतय उपमाद्या व्यज्यन्ते तदा तासामलंकृतीनां ध्वन्यङ्गता ध्वनिप्रभेदतैव न गुणीभूतव्यङ्ग्यता यतो वाच्यकक्ष्यायामपि प्रायेण काव्यवृत्तेः काव्यतात्पर्यस्य तदाश्रयता तद्विषयतेति कारिकार्थः। अयं भावः— द्वयमिह चमत्कारप्रयोजकं चित्रत्वं व्यङ्ग्यत्वं चेति। ततश्चालंकारेण वस्तुध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽपि चित्रत्वविवक्षया द्वयोस्तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्ग्यतापि संभवति। तथा वस्तुना वस्तुध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽप्युभयश्चित्रत्वविवक्षया तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्ग्यतापि संभवति। तथालंकारेणालंकारध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽप्युभयोश्चित्रत्वविवक्षया तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्ग्यतापि संभवति। वस्तुनालंकारध्वनौ तु व्यञ्जकस्य वस्तुनोऽचित्रत्वादव्यङ्ग्यत्वाच्च तुल्यप्राधान्यविवक्षा न संभवतीति न गुणीभूतव्यङ्ग्यतासंभवः, किं तु ध्वनित्वमेवेत्याहुः। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपालंकारध्वनेरिव वस्तुमात्रव्यङ्ग्यालंकारध्वनेरपि वाच्यङ्गताद्यप्राधान्यप्रयोजकसद्भावे गुणीभूतव्यङ्ग्यता संभवत्येवेत्यप्यन्ये॥२६३॥ एवं गुणीभूतव्यङ्ग्यानामन्योन्यसंकरसंसृष्ट्यायत्तभेदानुक्त्वा तेषामुपमाद्यलंकारैर्योगेऽपि बहवो भेदा भवन्तीत्याह— एषां योगेऽप्यलंकारैर्भेदाः स्युर्बहवस्तथा॥ यथा स्वप्रभेदैर्योगे बहवो भेदास्तथालंकारैर्योगेऽपि बहवो भेदा भवन्ति॥२६४॥ अथालंकारैरलंकारयुक्तैर्गुणीभूतव्यङ्ग्यैश्च त्रिविधेन संकरेण संसृष्ट्या च पूर्वोक्तानां ध्वनिभेदानां योगे त्वनन्ता भेदा भवन्तीत्याह— अलंकारैर्गुणीभूतव्यङ्ग्यैश्चालक्रियान्वितैः। संसिृष्टिसंकरैर्योगे न गण्यन्ते ध्वनेर्भिदाः॥ उपमाद्यलंकारैः प्रत्येकं ध्वनिभेदानां योगे तथा शुद्धैः स्वप्रभेदयुक्तैरलंकारयुक्तैश्च गुणीभूतव्यङ्ग्यैस्त्रिरूपेण संकरेण संसृष्ट्या च योगे ध्वनेर्भेदा न गणनापथमवतरन्ति। तदुक्तं ध्वनिकृता— ‘सगुणीभूतव्यङ्ग्यैः सालंकारैः सह प्रभेदैः स्वैः। संकरसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्योतते बहुधा॥’ इति। स ध्वनिर्बहुधोद्दयोतत इत्यन्वयः॥२६५॥ एवमनन्तभेदभिन्नस्यापि ध्वनेर्व्यङ्ग्यत्रैविध्येन त्रैविध्यं संग्रहेण दर्शयति— वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिर्वाच्येतरध्वनिः। इति त्रिधोदितोऽनन्तभेदभिन्नोऽप्ययं ध्वनिः॥ वाच्येतरे रसभावादयो यद्यपि वस्त्वलंकारयोर्वस्त्वलंकारशब्दवाच्यत्ववद्रसभावादीनामपि तत्तत्पदवाच्यत्वमस्ति तथापि वस्त्वलंकारौ व्यङ्ग्यावपि कदाचिद्वाक्यार्थप्रतीतिकक्ष्यामधिरोहतः, रसभावादयस्तु कदापि न वाक्यार्थप्रतीतिकक्ष्यामधिरोहन्तीति वाच्यभिन्ना इत्युच्यन्ते। ननु 'गतस्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः शिवः स्वच्छच्छायाकपटघटितप्रच्छदपटः। त्वदीयानां भासां प्रतिफलनरागारुणतया शरीरी शृङ्गारो रस इव दृशां दोग्धि कुतुकम्॥”— हे शिवे विधिविष्णुरुद्रेश्वररूपैश्चतुर्भिः पादैर्भृतः स्वच्छस्वकीयप्रभाव्याजप्रच्छदपटाच्छादितस्तव मञ्चतां गतः शिवस्त्वदीयप्रभाप्रतिबिम्बनजनितरागारुणतया मूर्तिमानिव शृङ्गाररसो नयनोत्सवं विधत्ते।— इत्यादौ शृङ्गारपदप्रयोगे वाक्यार्थप्रतीतिविषयतापि रसादीनां दृश्यत इति कथं तेषां व्यञ्जनैकविषयतोच्यत इति चेन्न तत्रापि देवीरूपविभावादिभिरेव रसाभिव्यक्तिः, विभावाद्यभिव्यक्तस्यापि रसस्योत्प्रेक्षादिनिष्पादनाय परं शृङ्गारादिपदैरनुवादः। तदुक्तं ध्वनिकृता— 'स्वशब्देन केवलमनूद्यत इति। यदि च शृङ्गारादिपदप्रयोगमात्राद्रसश्चर्व्येत तदा ‘शृङ्गारहास्यकरुण—’ इत्यादिश्लोकपाठादेव सकलरसचर्वणाप्रसङ्गः स्यात्। अतः शृङ्गारादिपदप्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे रसचर्वणानिष्पत्त्यभावात्तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे तदुत्पत्तेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावादिव्यङ्ग्या एव रसादयः। नन्वेवमपि विभावादिवाचकपदैर्लक्षणयैव रसप्रतीतिरस्तु, कृतमतिरिक्तव्यञ्जनाख्यव्यापारकल्पनयेति चेन्न; मुख्यार्थबाधाभावात्प्रयोजनाभावाच्च लक्षणायास्तत्राप्रवृत्तेर्गौरवस्य प्रामाणिकतया व्यञ्जनाकल्पनायामदोषात् किं च न केवलं रसादिप्रतीत्यनुसारेणैव व्यञ्जनाकल्पनम् किं तु वस्त्वलंकारप्रतीत्यर्थमपि सा कल्पनीया। तथा हि—लक्षणामूलयोरर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः ‘त्वामस्मि वच्मि विदुषां—’ ‘उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते—’ इत्यादिकयोः स्वायत्ते शब्दप्रयोगे प्रयोजनमन्तरेणावाचकपदप्रयोगानुपपत्त्या प्रयोजनमवश्यं वाच्यम्। तच्च प्रयोजनरूपं वस्तु व्यञ्जनां विना न प्रतीयेतेति द्वितीयोल्लास एव प्रतिपादितम्। तथा शब्दशक्तिमूलस्थले 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः—' इत्यादावप्रकृतं यद्गजादि वस्तु तेन यः प्रकृतस्वोपमालंकारश्च ते व्यञ्जनां विना न प्रतीयेते, तत्राभिधायाः प्रकरणेन प्राकरणिकार्थ एव नियन्त्रितत्वेनाप्राकरणिकार्थस्य तेनोपमादेश्चान्यतः प्रतीत्यसंभवात्। अर्थशक्तिमूलस्थलेऽपि व्यञ्जनां विना न गतिः। तथा हि— ये तावदभिहितानां पदार्थानामन्वयमभिदधति भाट्टास्ते किल व्यक्तीनामानन्त्यव्यभिचाराभ्यां न संकेतग्रहविषयता, किं तु जात्यादीनां चतुर्णामेव तद्विषयता, सामान्ये गृहीतशक्तिकानामपि पदानां समभिव्याहारे सत्याकाङ्क्षायोग्यतासत्तिवशादपदार्थोंऽप्यपूर्व एव वाक्यार्थः प्रतीयत इति वदन्ति। तन्मते हि वाक्यार्थस्य घटानयनादिसंसर्गरूपस्यैव नाभिधेयता, का वार्त्ता व्यङ्गयस्याभिधेयतायाम्? प्राभाकरास्तु— 'देवदत्त गामानय' इत्युत्तमवृद्धवाक्यप्रयोगसमनन्तरं सास्नादिमन्तं पदार्थं प्रयोज्यवृद्धे समानयति सति तटस्थो व्युत्पित्सुस्तदानयनरूपया तच्चेष्टया तस्माद्वाक्यादयमर्थोऽनेनावगत इत्यनुमायाखण्डस्य तस्य वाक्यस्याखण्डे तस्मिन्गवानयनसंसर्गरूपे वाक्यार्थे वाच्यवाचकभावलक्षणं संबन्धमवधारयति। पश्चात् 'चैत्र गां बधान' 'देवदत्ताश्वमानय' इत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्वापायां गवादिपदस्यानयनाद्यन्विते तत्तदर्थे शक्तिमवधारयति। ततश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यतरपरमेव वाक्यं प्रयोगार्हम्, न तु पदमात्रमर्थप्रतीत्यनुपयोगादिति वाक्यगतानामेव पदानामानयनादिपदार्थान्तरान्वितैर्गवादिपदार्थैः सह वाच्यवाचकभावलक्षणसंबन्धेनान्वितानामेव संकेतो गृह्यन इतीतरान्वयविशिष्ट एव पदार्थो वाक्यार्थः, न तु पदार्थानां वैशिष्ट्यम्। नतु 'गामानय’ इति वाक्ये गोपदस्यानयनान्विते सास्नादिमत्पिण्डे शक्तिप्रहः, 'गां बधान' इति वाक्ये बन्धनान्विते तादृशि पिण्डे शक्तिग्रह इति नानार्थतापत्तेः सामान्यत इतरान्वितस्वार्थे शक्तिग्रहो वाच्यः, तथा च गोकर्मकानयनप्रतीतिर्न स्याद्धेत्वभावादिति चेन्न; सामान्यत इतरान्विते शक्तिग्रहेऽपि वाक्यार्थबोधदशायामानयनादिविशेषान्वित एव पदार्थोऽवबुध्यते, अन्वितानां पदार्थानां विशेषरूपत्वात्, उदाहरन्ति च— शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्च प्रतिपन्नस्त्रमनुमानेन चेष्टया। अन्यथानुपपत्त्या तु बुध्येच्छत्किं द्वयाश्रिताम्। अर्थापत्त्येति बुध्येत संबन्धं त्रिप्रमाणकम्॥' इति। शब्दम् ‘गामानय’ इत्याद्युत्तमवृद्धवाक्यम्, वृद्धं तद्वाक्यश्रवणानन्तरं प्रवर्तमानं प्रयोज्यवृद्धम्, अभिधेयं तदानीतं गवादिपदार्थे च प्रत्यक्षप्रमाणेन श्रोत्रेण चक्षुषा च व्युत्पित्सुः पश्यति जानाति। ततश्च श्रोतुः प्रयोज्यवृद्धस्य चेष्टारूपेणानुमानेन लिङ्गेन तद्वाक्यजन्यगवानयनसंसर्गप्रतीतिमत्त्वं बुध्येत्, संबन्धं विना तस्य वाक्यस्य तादृगर्थप्रतीत्तिजनकत्वानुपपत्तेः। अर्थापत्त्यात्मिकयान्यथानुपपत्त्या द्वयाश्रितां वाच्यवाचकोभयनिष्ठां शक्तिं बुध्येत्। इत्युक्तप्रकारेण त्रिप्रमाणकं प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूपप्रमाणत्रयसापेक्षं शब्दार्थयोः संबन्धं बुध्येतेति कारिकार्थः। तस्मादितरान्विते पदार्थे शक्तिः।—इत्याहुः। तेषामपि मते सामान्यरूपेतरपदार्थान्वितो विशेषभूतः स्वार्थ एव संकेतविषय इत्यानयनादिविशेषरूपेतरपदार्थान्वितो गवादिपदार्थोऽतिविशेषभूतो यो वाक्यार्थः स पुनरवाच्य एव‚ उत्तमवृद्धवाक्यानन्तर्गतत्वेन संकेताविषयत्वात्। व्यङ्ग्यार्थस्तु सुतरामवाच्य एव। यत्र तु 'वापीं स्नातुमितो यतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यादौ तस्यान्तिकं न गतासीति निषेधरूपो वाक्यार्थः प्रतीयते तत्र व्यङ्ग्यस्य विधेर्वाच्यत्ववार्त्ता दूरेतराम्। एवं चाभिहितान्वयवादेऽनन्वितः पदार्थो वाच्यः, अन्विताभिधानवादे सामान्यत इतरान्वितस्वार्थविशेषो वाच्यः। मतद्वयेऽपि वाक्यार्थस्त्ववाच्य एवेति व्यङ्ग्यस्य वाच्यत्वकथा स्वप्नेऽपि न संगता। प्राभाकरैकदेशिनस्तु— व्यङ्ग्योऽर्थो नैमित्तिकः। शब्दस्तु तत्र निमित्तम्। निमित्तं च नैमित्तिकप्रतीतिमनुत्पाद्य न मध्ये विरमति, नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तस्य कल्पत्वात्। अतः किं वृत्त्यन्तरकल्पनया?— इत्याहुः। तदयुक्तम्। शब्दस्य व्यङ्ग्यार्थं प्रति न तावत्कारकत्वेन निमित्तत्वम्, शब्दस्य घटाद्यर्थं प्रत्यकारकत्वात्। नापिज्ञापकत्वेन; यद्धि येन नियतसंबन्धवत्तया ज्ञातं तत्तस्य ज्ञापकं भवति, यथा धूमो बह्नेः, न चात्र शब्दस्य व्यङ्ग्येन नियतः संबन्धोऽस्ति। न च संकेत एव तादृशः संबन्ध इति वाच्यम्, तस्य त्वन्मतेऽपीतरान्वितस्वार्थमात्राविषयत्वात्। अतो नियतसंबन्धाग्रहान्नैमित्तिकप्रतीतिरेव दुर्लभेति नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यानीत्यविचारिताभिधानम्॥ भट्टलोल्लटप्रभृतयस्तु— यथा किल सकृदेव प्रयुक्तः सायको नोदनात्क्रियाविष्टः क्रियावशाद्वेगाविष्टो वेगवशात्पुनश्च क्रियाविष्टः सन्परम्परया शत्रोरुरश्छदमुरश्च भित्त्वा प्राणानपहरतीति तावत्पर्यन्तमिषोर्व्यापारः, तथा शब्दोऽपि सकृत्प्रयुक्तः पदार्थस्मृत्यादिद्वारा परम्परया स्वार्थप्रतिपत्तिमर्थान्तरप्रतीतिं च करोतीति तावत्पर्यन्तः शब्दस्य तात्पर्यरूपो व्यापारोऽस्तीत्यविवादम्, अर्थान्तरे तात्पर्याभावे व्यञ्जनाया अप्यकल्प्यत्वात्। एवं च ’यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायात् 'न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यादौ तदन्तिकमेव गतासीति विध्यादिरपि वाच्य एव।— इत्याहुः। तेऽपि ' यत्परः शब्द:—' इति न्यायस्य तात्पर्यानभिज्ञ तया देवानांप्रियाः। तथा हि— सायकस्य व्यापारः प्रत्यक्षसिद्धतया न पर्यनुयोज्यः। शब्दस्य तु व्यापारः संकेताद्यौपाधिक इति यत्रैवोपात्तस्य शब्दस्य व्यापारस्तत्रैव तस्य शब्दस्य तात्पर्यं वाच्यम्। अत एव 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र ऋत्विक्प्रचरणस्य चोष्णीषस्य चान्यतः प्राप्तत्वाददग्धदहनन्यायेनाप्राप्तं लौहित्यमानं विधेयमिति तत्रैव विधेस्तात्पर्यमित्युपात्तशब्दगताभिवारूपव्यापारविषय एव तात्पर्यमित्युपान्तशब्दार्थ एव तात्पर्यमुक्तम्। अत एव 'दध्ना जुहोति' इत्यत्र होमस्य 'अग्निहोत्रं जुहोति' इत्यनेन प्राप्तत्वाद्दध्नश्च लोकतः प्राप्तेः कारकत्वमात्रं विधेयमिति तत्रैव विधेस्तात्पर्यमित्युपात्तशब्दार्थ एव कारकत्वे तात्पर्यमुक्तम्। अत एव च लोकेऽपि 'रक्तं पटं वय' इत्यत्र त्रयाणामप्राप्तौ त्रिविधिर्वयनमात्रप्राप्तौ द्विविधिः पटवयनोभयप्राप्तावेकमात्रविधिरित्युपात्तशब्दार्थ एव तत्र तत्र तात्पर्यमुक्तम्। न च लौहित्यादयः सिद्धरूपाः पुरुषप्रवृत्त्यविषयत्वात्कथं विधेया इत्युच्यन्त इति वाच्यम्। भूतानां सिद्धविषयाणां भव्यानां साध्यविषयाणां च शब्दानामुच्चारणे 'भूतं भव्यार्थतयैवोपदिश्यते ' इति दध्यादिकारकपदार्थाः क्रियापदार्थैरन्वीयमाना अकिंचित्कुर्वतः कारकत्वासंभवात्प्रधानक्रियानुकूलत्वस्वक्रियाभिरभिसंबद्धास्ताभिरवान्तरक्रियाभिरभिसंबन्धात्साध्यमानतां प्राप्नुवन्तीति सिद्धानामपि न विधेयत्वविरोधः। तस्मादुपात्तशब्दव्यापारविषय एवार्थे तात्पर्यं वाच्यम्, अन्यथा प्रतीतमात्र एव तात्पर्यवर्णने 'पूर्वी भाति’ इत्यत्रापरस्मिन्नपि तात्पर्यं स्यात्, पूर्वत्वापरत्वयोर्ह्रस्वत्वदीर्घत्ववदन्योन्यसापेक्षत्वेन पूर्वत्वप्रतीतावपरत्वप्रतीत्यवश्यंभावात्। न चैवं तत्र तात्पर्याभावे व्यञ्जनापि न स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्। न हि तत्र तात्पर्यमेव नेत्युच्यते। किं तु तात्पर्यमस्त्येव। तच्च वृतिं विना न निर्वहतीति व्यञ्जनावश्यवाच्येत्येवोच्यते न च तर्हि तात्पर्यनिर्वाहाय तत्राभिधैव कल्प्यतामिति वाच्यम्, व्यङ्ग्यार्थे संकेताग्रहेऽपि सहृदयस्य तदर्थप्रतीतेरभिधाया असंभवात्। नन्वेवमुपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्ये 'विषं भुङ्क्ष्व, मा चास्य गृहे भुक्थाः' इत्यत्र 'विषं भुङ्क्ष्व' इति वाक्यस्य सुहृद्वाक्यतया विषभक्षणविधिपरत्वासंभवाद्रिपुगृहे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति प्रवादो न स्यात्‚ रिपुगृहभोजनस्योपात्तशब्दार्थत्वाभावादिति चेन्न। तत्र हि 'मा चास्य—’ इति चकारो वाक्यद्वयस्याप्येकवाक्यतामापादयति, अन्यथा चकारवैयर्थ्यात्। एकवाक्यतायां चैकार्थ्यमावश्यिकम्। न चाख्यातान्तपदवाच्ययोर्भक्षणभोजनयोर्द्वयोरपि प्रधानतयाङ्गाङ्गिभावेनान्वयासंभवात्कथमर्थैकत्वमिति वाच्यम्, तयोः कृदन्तपदवाच्यताकल्पनेन द्विषद्गृहभोजनं विषभक्षणमिति द्विषद्गृहभोजने विषभक्षणत्वारोपेणैकार्थत्व संभवात्। न च 'मास्य गृहे भुक्थाः' इत्येतावतैव निवृत्तिसिद्धौ विषभक्षणवाक्यं व्यर्थमिति वाच्यम्, द्विषद्गृहभोजनस्याधिकानिष्टसाधनत्वावगमस्यैव तत्फलत्वात्। अतस्तत्राप्येकवाक्यतापन्नपदार्थ एव तात्पर्यमिति न दोषः। यत्र तु 'विषं भुङ्क्ष्व' इत्येतावदवोच्यते तत्रापि सुहृद्वाक्यस्य विषभक्षणविधायकत्वानुपपत्त्या विषभक्षणादपि द्विषद्गृहभोजनं दुष्टमित्यभिप्रायस्थं वाक्यं कल्प्यत इत्युपस्थितपदार्थ एव तात्पर्यम्। यद्वा विषपदस्य द्विषदन्ने भुङ्क्ष्वेत्यस्य च मा भुक्था इत्यर्थे च लक्षणैव कल्प्यत इति नानुपपत्तिः। प्रकृते च मुख्यार्थबाधाद्यभावान्न लक्षणा युक्तेत्युक्तम्। यदि चैवमपि शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थोऽवगम्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापार इत्युच्यते तदा 'ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः' ‘ब्राह्मण कन्या ते गर्मिणी' इति वाक्यश्रवणानन्तरं ब्राह्मणे हर्षशकयोरपि तटस्थेनावगम्यमानत्वात्तयोरपि शब्दस्याभिधाव्यापारः स्यात्। ननु तत्र मुखप्रसादादिलिङ्गप्रतिसंधाने सति सुखादिप्रतीतेर्नाभिधा, प्रकृते तु न तथेति चेन्न; तर्हि लक्षणापि न स्यात्, लक्षणीयार्थस्यापि दीर्घदीर्धयाभिधयैव प्रतीतिसिद्धेः। ननु तत्र मुख्यार्थबाधादिप्रतिसंघानेनाभिधाया विच्छेदान्न दीर्घदीर्घतरयाभिधया लक्षणीयोपस्थितिसंभव इति लक्षणावश्यिकीति चेन्न; तर्हिलक्षणामूलव्यङ्ग्यस्थले व्यञ्जना दुरपह्नवैव स्यादिति क्लृप्रत्वात्सैव सर्वत्र व्यङ्ग्यप्रतीतौ हेतुरस्तु, कृतं दीर्घदीर्घाभिधाकल्पनया। किं चैवम् 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति सूत्रे कथं परस्य परस्य दौर्बल्येऽर्थविप्रकर्षस्य विलम्बेन विनियोजकत्वस्य हेतुत्वमाह भगवाञ्जैमिनिः, अभिधायाः सर्वत्राविशेषात् श्रुत्यादीनां पारदौर्बल्यप्रकारस्तु शास्त्रदीपिकाव्याख्यायामस्माभिः प्रपञ्चितः ग्रन्थविस्तरभयान्नह प्रपञ्च्यते। ___________________________________________________________________________ शास्त्रदीपिकायां बलाबलाधिकरणम्। श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्॥ जं.३।३।१४॥ इदानीं श्रुत्यादीनामेकविषयसमवायेन विरोधे सति बलाबल विचार्यते। प्रथम तावच्छ्रुतिलिङ्गयश्चिन्त्यते। एवं श्रूयते— 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति। तत्र संशयः— किमिन्द्रस्येवोपस्थानं कर्तव्यम्, ___________________________________________________________________________ अस्याधिकरणस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितविरचितायाः शास्त्रदीपिकाव्याख्याया भागः॥ 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्॥ (जै.३।३।१४।) उक्तेषु शेषत्वप्रमाणेषु प्रसङ्गात्तेषां बलाबलं चिन्त्यत इति संगतिमभिप्रेत्याह— इदानीमिति। विरोधेऽपि भिन्नविषयत्वे बलाबलचिन्तानवकाशादेकविषयसमवायेन विरोधे सतीत्युक्तम्। 'व्रीहीन्प्रोक्षति' इत्यत्र व्रीहिस्वरूपार्थे प्रयोजनानवाप्तेः श्रुतेः प्रकरणसापेक्षत्वान्न विरोध इति ध्येयम्। प्रथममिति। तयोरितरप्रमाणोपजीव्यत्वेन प्रथमोपस्थितिसत्त्वादितिभावः। तत्रेति। 'वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यात् ' (जै.३।२।३।) इत्यधिकरणे श्रुत्या गार्हपत्ये विनियोगस्य सिद्धत्वादिह लिङ्ग- ___________________________________________________________________________ उतेन्द्रस्य वा गार्हपत्यस्य वा, अथवा समुच्चयः, अथ वा गार्हपत्यस्यवेति। यदि लिङ्गं बलीयस्तत इन्द्रस्येवोपस्थानम्। अथ तुल्यबलत्वं ततो विकल्पः। अथ तुल्यबलत्वेऽप्यविरोधस्ततः समुच्चयः। श्रुतिबलीयस्त्वे तु गार्हपत्यस्यैवेति। यः शब्दस्य श्रवणादेव विनियोगः प्रतीयते स श्रौत इत्युच्यते। श्रवणं श्रुतिः। 'गार्हपत्यम्' इति च ब्राह्मणगतद्वितीयान्तशब्दश्रवणादेव गार्हपत्यस्य प्राधान्यमुपस्थान प्रति गम्यते, ऐन्द्र्याश्च तृतीयान्तायाः करणत्वमिति श्रौतोऽयं विनियोगः। मन्त्रगतात्त्विन्द्रपदादिन्द्रस्वरूपमात्रं श्रुत्यावगम्यते न तु मन्त्रं प्रतीन्द्रस्य प्राधान्यं मन्त्रस्य वा करणत्वं केनचिच्छब्देनोच्यते, किं तु मन्त्रस्ये- ___________________________________________________________________________ स्यापि विकल्पेन समुच्चयेन वा विनियोजकत्वमस्ति न वेत्येतावदेव विचार्यम्। अत एव तस्मिन्नधिकरणे 'तदिहास्ति तावद्गार्हपत्ये विनियोग इति स्थितम्। सति च तस्मिल्लिँङ्गादिन्द्रार्थतापि भवति नेति बलाबलाधिकरणे चिन्तयिष्यते।' इत्याकर एवोक्तमिति ध्येयम्। ननु श्रौतविनियोगेऽपि 'गार्हपत्यम्' इत्यादिद्वितीयादिगताभिधान सामर्थ्योपेक्षास्ति, तथा लैङ्गिकविनियागेऽपि मन्त्रगतेन्द्रादिशब्दगताभिधानश्रुत्यपेक्षास्तीति श्रौतलैङ्गिकविनियोगविभागायोगात्कथं तन्मूलबलाबलचिन्तेत्यत आह— यः शब्दस्येति। यत्र प्राधान्यमप्राधान्यं वा शब्दगतसामर्थ्यादाहत्यैव प्रतीयते तत्र श्रौतो विनियोगः, यत्र तु शब्दगतसामर्थ्यात्पदार्थमवबुध्य पश्चात्तत्सामर्थ्यालोचनेन शेषत्वबुद्धिस्तत्र लैङ्गिकविनियोग इति विभागसंभवान्न तन्मूलबलाबलाचिन्तानवकाश इति भावः। ननु नेद श्रुतिलिङ्गविरोधस्योदाहरणम्, ___________________________________________________________________________ न्द्राभिधानसामर्थ्यमालोच्य नूनमनेन मन्त्रेणेन्द्र उपस्थेय इति कल्प्यत इति लङ्गिकोऽयं विनियोगः। गृह्णीम एतमिन्द्रार्थे लिङ्गादिति। ननु गार्हपत्यार्थत्वं मन्त्रस्य श्रौतम्। कथम्? शेषशेषित्वमात्रं हि श्रुत्यैन्द्रीगाईपत्ययोरुक्तम्। अन्योन्यविषयनियमस्त्वेकवाक्यतः। 'गार्हपत्यम्' इति हि शेषितामात्रमनिर्धारितशेषविशेषं श्रुत्योक्तम, ऐन्द्रीविषयं तु तदिति वाक्यादेवावगन्तव्यम्। तथा 'ऐन्द्र्या’ इत्यनवगतशेषिविशेषं शेषत्वमात्रं श्रुतम, वाक्याद्गार्हपत्यविषयं भवति। यत्तु श्रुत्युपात्तं सामान्यरूपं न तल्लिङ्गेन विरुध्यते। संभवति हि गार्हपत्यस्य कांचिदाग्नेयीं प्रति प्राधान्यमैन्द्र्याश्चेन्द्रं प्रति शेषत्वम्। अन्योन्यान्वयस्तु वाक्यावगतो लिङ्गेन विरुध्यते। तेन लिङ्गवाक्ययोरेव विरोधो न श्रुतिलिङ्गयोः। अत्राभिधीयते— सत्यं वाक्यविरोधोऽस्ति श्रुतिश्चापि विरुध्यते। सहिते हि विरुध्येते न तु लिङ्गेन केवले॥ यथैव हि श्रुतिमात्रमविरुद्धमेवं वाक्यमपि श्रुतिमनादृत्या- ___________________________________________________________________________ किं तु लिङ्गवाक्यविरोधस्यैवेदमुदाहरणमित्याशयेन शङ्कते— गृह्णीमएतदिति। शेषेति। 'ऐन्द्र्या' इति तृतीयाश्रुत्या मन्त्रस्य शेषत्वमात्रम् 'गार्हपत्यम्' इति द्वितीयाश्रुत्या गाईपत्यस्य शेषित्वमात्रं चोक्तम्। गार्हपत्यं प्रत्यैन्द्रयाः शेषत्वमैन्द्रीं च प्रति गार्हपत्यस्य शेषित्वमित्यन्योन्यविषयनियमस्तु पदद्वयसमभिव्याहाररूपाद्वाक्यादेवावगन्तव्य इत्यर्थः। एवमपि लिङ्गवाक्यविरोध एवेदमुदाहरणमिति परमतावधारणं निरस्यति— सत्यमिति। श्रुत्यनादरे लिङ्गस्य वाक्याविरोधमेवोपपादयति— यदीति। गार्हपत्यशब्द- ___________________________________________________________________________ लोच्यमानमविरुद्धमेव। यदि हि गार्हपत्यशब्द इन्द्रं लक्षयेद्द्वितीया वा सप्तम्यर्थं ततो लिङ्गाविरोधेन गार्हपत्यपदम् 'ऐन्द्र्योपतिष्ठते' इत्येतेनैकवाक्यतां गच्छति। यस्तु द्वितीयान्तगार्हपत्यशब्दश्रवणादेवार्थः प्रतीयते गार्हपत्यप्राधान्यम, स लिङ्गेन विरुध्यते। अतो न केवलं वाक्यं न केवला श्रुतिर्लिङ्गेन विरुध्यते, वाक्यसहिता तु श्रुतिर्विरुध्यते। कथं पुनरेवमुभयविरोधः सन्नयं श्रुतिविरोध एव व्यवह्रियते, न वाक्यविरोधः? श्रुतेः प्राधान्यात्। विनियोगो हि प्रमेयः। स च साध्यसाधनभावरूपः श्रुत्येवोक्तः। वाक्यं तु प्रतिविशेषसमर्पणेन श्रुति- ___________________________________________________________________________ स्येन्द्रलक्षकत्व ऐन्द्र्येन्द्रमुपतिष्ठत इत्यर्थः पर्यवस्यति, द्वितीयायाः सप्तम्यर्थत्वे च गार्हपत्ये स्थित्वैन्द्र्येन्द्रमुपतिष्ठत इत्यर्थः पर्यवस्यतीत्युभयथापि श्रुत्यनादरे मन्त्रब्राह्मणयोरविरोधान्न लिङ्गवाक्ययोर्विरोधः सिध्यतीत्यर्थः। नन्वेवमपि कथं श्रुतिलिङ्गविरोधोदाहरणत्वनिर्धारणामिति शङ्कते— कथं पुनरिति। सत्यप्युभयविरोधे श्रुतेः प्राधान्याच्छ्रुतिविरोध इत्युच्यते, 'प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्; अत एव दीक्षोपसत्सुत्याभिः पञ्चदिनसाध्यस्य पि ज्योतिष्टोमादेः सौम्यस्याह्नः प्रधानत्वादेकाह इति व्यपदेश इत्यभिप्रेत्य परिहरति— श्रुतेरिति। प्राधान्यमेवाह— विनियोगो हीति। श्रुत्यादिविनियोजकप्रमाणानामिति शेषः। नन्वेवं पदान्तरानर्थक्यमित्यत आह— वाक्यं त्विति। ‘गाईपत्यम्’ इति द्वितीयाश्रुत्या शेषित्वे बोधिते कं शेषं प्रतीति प्रतियोगिविशेषाकाङ्क्षायां पदान्तरस्य तत्समर्पकतया नानर्थक्यमिति भावः। मनुगृह्णद्गुणभूतम्। प्रधानेन च विरोधो लक्ष्यते, न गुणेन। अयं चापरो विशेषो येन श्रुतेरेवात्र लिङ्गेन विरोधो न वाक्यस्य। यस्य हि लिङ्गे बत्तीयसि बाधस्तल्लिङ्गेन विरुध्यते। न ह्यत्र लिङ्गे बलीयसि वाक्यं शक्यते बाधितुम्। तद्बाधे हि पृथक्कृते गार्हपत्यन्द्रीपदे न कंचिदर्थं प्रतिपादयतः, पदमात्रस्याप्रामाण्यात्। तत्र श्रुतेरप्यत्यन्तबाधो वाक्यस्य च। यत्र तु ___________________________________________________________________________ लक्ष्यत इति। व्यपदिश्यत इत्यर्थः। इदं च वाक्यविरोधमभ्युपेत्योक्तम्, वस्तुतस्तु स एव नेत्याह— अयं चेति। यत्र हि लिङ्गेन बाधितस्य वाक्यस्य पृथग्वाक्यतामासाद्य भिन्नभिन्नार्थप्रतिपादकतया प्रामाण्यं न विहन्यते, यथा 'स्योन ते सदनं करोमि वृतस्य धारया सुशेव कल्पयामि' इति मन्त्रस्य लिङ्गात्सदनकरणार्थता प्रतीयते तदुत्तरस्य च 'तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेघ सुमनस्यमानः' इति मन्त्रम्य लिङ्गात्पुरोडाशप्रतिष्ठापनार्थता 'तस्मिन्' इति प्रकृतसापेक्षेण सर्वनाम्ना च पूर्ववाक्यैकवाक्यता च प्रतीयते, तत्र लिङ्गादेकवाक्यत्वे बाधितेऽपि कल्पयाम्यन्तस्य सदनकरणप्रतिपादकत्वमुत्तरांशस्य च प्रतिष्ठापनप्रतिपादकत्वं च संभवतीति न प्रामाण्यविघातः, तत्र परं लिङ्गाद्वाक्यमेदो न तु लिङ्गबाधितस्य वाक्यस्याप्रामाण्यमपि। प्रकृते च लिङ्गाद्वाक्यबाधे विभक्तस्यैकैकपदत्वेन विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वासंभवादप्रामाण्यापत्तेस्तद्गतश्रुतेरप्यप्रामाण्यापत्त्या च नेद लिङ्गवाक्यविरोधस्योदाहरणम्, किं तु श्रुतिलिङ्गविरोधस्यैवेत्यर्थः। यस्येति। अत्र बाध इत्यनन्तरं नाप्रामाण्यमिति शेषः। नन्वशब्दात्मकस्य श्रुतिवन्न स्वतः प्रामा- ___________________________________________________________________________ पृथग्भूतस्याप्यर्थप्रतिपादकत्वं न विहन्यते यथा स्योनादिषु तत्रैव वाक्यबाधो नैवंजातीयकेषु। ततश्चासंभवति वाक्यस्य बाधे श्रुतिरेव बाध्येतेति श्रुतिलिङ्गयोरेवैष विरोध इति युक्तो विचारः किं बलीय इति, तदर्थं च किं श्रुतिवल्लिङ्गाद्यपि स्वतः प्रमाणमुत श्रुतिकल्पनेनेति। तत्र स्वतः प्रमाणत्वं लिङ्गादेः श्रुतिवन्मतम्। सामर्थ्यालोचनादेव तादर्थ्यं हि प्रतीयते॥गार्हपत्यार्थता श्रुत्येत्युभयोस्तुल्यकक्षता। तेन द्वयोरुपस्थानं विकल्पेन भविष्यति॥ समुच्चयेन वा मन्त्रः प्रयुज्येत द्वयोरपि। प्रतिप्रधानमावृत्तिर्गुणानां न विरुध्यते॥ यद्यपि स्याद्बलीयस्त्वं ___________________________________________________________________________ ण्यम्, किं तु श्रुतिकल्पनेनैवेत्यत आह— सामर्थ्यालोचनादेवेति। यथा शब्दश्रवणमात्राद्गार्हपत्यार्थता तथा सामर्थ्यालोचनमात्रादेवेन्द्रशेषताप्यवगम्यत इति न लिङ्गस्य शेषत्वबोधने श्रुतिकल्पनमपेक्षितमनुपयोगात्; अतस्तुल्यप्रवृत्तिकत्वेन द्वयोरुपजीव्योपजीवकभावासंभवेन तुल्यबलतया गार्हपत्यन्द्रयोर्विकल्पेनोपस्थानं भविष्यतीत्यर्थः। नन्वेकस्मिन्कार्ये द्वयाः प्रवृत्तावेव विकल्पः, न चेह तथास्तीत्यरुचैराह— समुच्चयेनेति नन्वेवं सकृच्छ्रुतस्य मन्त्रस्यावृति प्रसङ्ग इत्यत आह— प्रतिप्रधानमिति। एवं च सकृच्छ्रुतस्य मन्त्रस्य गौणमुख्यार्थद्वयपरत्वे वृत्तिद्वयविरोध इति निरस्तम्, सकृच्छ्रुतस्यापि विनियोगबलेन प्रयोगवेलायामुच्चारणद्वयाङ्गीकारेणार्थद्वयपरत्वाविरोधादिति ध्येयम्। ननु 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' (जै.१।१।२।) इत्युक्तेः शब्दोपस्थापित एवार्थ उपादेयो लिङ्ग तु न शब्द इति शाब्दतासिद्ध्यर्थं विनियोजकश्रुतिकल्पनमाव- ___________________________________________________________________________ श्रुतेर्लिङ्गात्तथापि तु। अविरोधादबाधः स्यात्संभवी हि समुच्चयः॥ यद्वा सामर्थ्यरूपत्वाल्लिङ्गं स्यात्प्रबलं श्रुतेः। वस्तुशक्त्यनुसारी हि सर्वः शब्दः प्रवर्तते॥ अत्राभिधीयते सत्यं यद्यत्यन्तमशक्यता। गार्हपत्ये तु सामर्थ्यं गौणं मन्त्रस्य विद्यते॥ गुणाद्वाप्यभिधानं स्यादित्यत्रैतद्धि साधितम्। तन्न ताव- ___________________________________________________________________________ श्यिकमिति स्वतः प्रामाण्याभावात्कथं तुल्यबलतेत्यरुचेराह— यद्यपीति। श्रुतेर्वलीयस्त्वेऽपि न लिङ्गबाधकता युक्ता भिन्नविषयत्वेनाविरोधात्, अतो जघन्यादपि लिङ्गाच्छेष्यन्तरशेषतापि स्यात्। अन्यथा 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इत्यादावपि लिङ्गस्य प्रामाण्यं न स्यात्। न हि किंचित्क्वचित्प्रमाणं क्वचिन्नेति संभवति, प्रमाजननशक्तेरौत्पत्तिकत्वेन कदाचित्क्वचित्तदपायस्य शङ्कितुमशक्यत्वादिति भावः। यद्वेति। सामर्थ्यानुसारेणैव विनियोगस्य वाच्यतया श्रुतिं प्रत्युपजीव्यत्वेन लिङ्गमेव बलवदित्यर्थः। स्यादेतदेवं यदि सामर्थ्यकल्पनानन्तरमेव श्रुतेर्विनियोजकता स्यात्। किं तु विनियोगोत्तरकालमेव कथमेतत्साधयिष्यतीत्याकाङ्क्षायां सामर्थ्यं कल्प्यते। न च कथं प्रागविद्यमानस्य सामर्थ्यस्य विनियोगोत्तरकालं कल्पनेति वाच्यम्। प्रागपि विद्यत एव सामर्थ्यम्। तच्चानुपयोगात्प्रागतवगतम्। पश्चात्तु श्रौतविनियोगनिर्वाहार्थं तस्याविर्भावः कल्प्यते। तदुक्तम् 'वचनात्त्वयथार्थम्—' (जै,३।२।३।) इत्यधिकरणे गुणसूत्रे 'गुणाद्वाप्यभिधानं स्यात्—' (जै.३।२।४।) इत्यत्र। अतो न लिङ्गबलीयस्त्वमिति सिद्धान्तयति— अत्राभिधीयत इति। नन्वेवं श्रुतिलिङ्गयोरप्रत्यक्षकल्पनासाम्यातौल्यमेवेत्यत ___________________________________________________________________________ द्वलीयस्त्वं लिङ्गस्य न च तुल्यता॥ विनियोगः श्रुतेः पार्श्वे लिङ्गस्यारादसौ स्थितः॥ यावदेव हि मन्त्रार्थो मन्त्रेण प्रतिपाद्यते। तावदेव श्रुतिर्मन्त्रं गार्हपत्यार्हतां नयेत्॥ मन्त्रार्थं मन्त्रतो बुद्ध्वा पश्चाच्छक्तिं निरूप्य च। मन्वाकाङ्क्षावशेनेन्द्र- ___________________________________________________________________________ आह— न च तुल्येति। येन हि कल्पनेन सह प्रस्थितयोः प्रमाणयोः प्रमेयदेशप्राप्तौ विलम्बो भवति तदेव दौर्बल्यापादकं नान्यत्। ततश्च लिङ्गेन हि श्रुत्यनुमानं बिना विनियोगासंभवात्प्रागेव प्रवर्तमानमनुमानं प्रमाणस्य प्रमेयभूतविनियोगबोधने विप्रकर्षमापादयति, श्रुतौ त्ववगते विनियोगे पश्चात्प्रवर्तमानं सामर्थ्यानुमानं स्वप्रमेयबोधने न विप्रकर्षे करिष्यतीति न तौल्यमिति भावः। पार्श्वे समीपे। आरात् दूर इत्यर्थः। ननु श्रतिलिङ्गयोर्विनियोगेऽपि तौल्यमित्युक्तमित्यत आह— यावदिति। श्रुतेः संनिकर्षं प्रतिपाद्य लिङ्गस्य विप्रकर्षमुपपादयति— मन्त्रार्थमिति। न हि मन्त्रवर्णमात्रेणैवैन्द्र्या इन्द्रशेषता प्रतीयते, किं तु मन्त्रेण मन्त्रार्थमवबुध्य मन्त्रस्य कैमर्थक्याकाङ्क्षायामिन्द्रप्रकाशनसमर्थोऽयं मन्त्र इन्द्रोपस्थाने विनियोगयोग्य इति मन्त्रसामर्थ्यं निरूप्य पश्चादिन्द्रशेषत्वस्य बोधनायैन्द्र्येन्द्रमुपतिष्ठत इति श्रुतिकल्पनमित्यर्थः। न चैवमपि शेषत्वस्यैव कल्पनमस्तु न श्रुतेरिति वाच्यम्, 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' (जै.१।१।२।) इति धर्मस्य शब्दैकप्रमाणत्वोक्त्या श्रुतिकल्पनावश्यंभावात्। न च तथापि लैङ्गिकस्य शेषत्वस्य प्रयोगविधिविधेयतया शाब्दतासिद्धिः, अत एव पूर्वाधिकरणे 'समाख्यया च मिथः पर्युपस्थापितानां योग्यतया क्रिया- ___________________________________________________________________________ कर्तृसंबन्धमेव प्रयोगविधिर्विधत्ते' इल्याकर एव समाख्यानिमित्तस्य शेषत्वस्य प्रयोगविधिविधेयतायै शाब्दतोक्ता, तथा च विनियोजकश्रुत्यनुमानेनानुमितायामपि श्रुत्यां प्रयोगविध्यनुप्रवेशव्यतिरेकेण प्रवर्तकत्वायोगात्तस्यैव सर्वत्र प्रवर्तकत्वमिति वाच्यम्; तथापि वाक्यार्थप्रतीतिदशायामेव श्रौतविनियोगप्रतीतिः, इह तु मन्त्रेण मन्त्रार्थं बुद्ध्वा मन्त्रस्य कैमर्थक्याकाङ्क्षायां सामर्थ्यालोचनेन विनियोगविधिरित्यस्ति विप्रकर्ष इत्येके। प्रातिस्विकविधिकल्पने तेनैवाज्ञातज्ञापने कृते प्रयोगविधिनानुष्ठापनमात्रसंभवाल्लाघवम्। अन्यथा प्रयोगविधेरेवाज्ञातज्ञापने, अनुष्ठापने च व्यापारो वाच्य इति गौरवम्। अत एव विशिष्टविधिस्थले विशेषणविधिकल्पनम्। अन्यथा विशिष्टविध्याक्षिप्तस्य विशेषणस्य प्रयोगविध्यनुप्रवेशादेवानुष्ठानोपपत्तेर्विशेषणविधिर्न पृथक्कल्प्येतेत्यन्थे। साङ्गे कर्मण्यनुष्ठापको विधिः प्रयोगविधिः; ततश्चाङ्गस्य सत एव प्रयोगविध्यनुप्रवेशः। अङ्गत्वं च 'नाविहितमङ्गं भवति' इति न्यायाद्विधानसापेक्षत्वसिद्ध्यर्थं लैङि्गकस्य शेषत्वस्य कल्पितश्रुतिविधेयत्वमाश्रयणीयमित्यपरे। नन्वेवमपि श्रुतिप्रवृत्तिदशायां लिङ्गस्याप्रवृत्तत्वेन न श्रुतेर्लिङ्गबाधकत्वम्, प्रत्युत लिङ्गस्यैव प्रथमप्रवृत्तश्रुत्यनुपमर्दे स्वात्मलाभासंभवाच्छ्रुतिबाधकत्वमित्याशङ्क्य, लिङ्गस्य श्रुत्या बाधो हि 'नेदं रजतम्' इत्यादाविव न विषयापहारः, किं तु कल्पनामूलभूताकाङ्क्षोच्छेदनेन कल्प्यप्रमाणप्रवृत्तिप्रतिबन्ध एवेति लिङ्गस्याप्रवृत्तावपि तत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकतया श्रुतेस्तद्वाधकत्वं विरोधः; नापि वैपरीत्यशङ्का, श्रुतिप्रवृत्तिदशायां लिङ्गप्रवृत्तेरेवाभावादित्य- ___________________________________________________________________________ शेषत्वे श्रुतिकल्पना॥ श्रुत्या प्रत्यक्षया पूर्वं गार्हपत्याङ्गतां गते। निराकाङ्क्षीकृते मन्त्रे निर्मूला श्रुतिकल्पना॥ तेन शीघ्रप्रवर्तिन्या श्रुत्या लिङ्गस्य बाधनम्॥ प्रत्यक्षे चानुमाने च यथा लोके बलाबलम्। शीघ्रमन्थरवृत्तित्वात्तथेह श्रुतिलिङ्गयोः॥ अविरोधादवाधो यो वर्णितः स न युज्यते। लिङ्गस्य हि प्रमाणत्वं मन्त्रकाङ्क्षानिबन्धनम्। तां च श्रुतिर्निकृन्तन्ती नाविरोधेन गच्छति। विरोधे च श्रुतेर्लिङ्गं बलीयस्त्वेन बाध्यते॥ ___________________________________________________________________________ भिप्रेत्याह— श्रुत्या प्रत्यक्षयेति। श्रुतिलिङ्गयोः शीघ्रमन्दप्रवृत्तिकतयोक्ते प्राबल्यदौर्बल्ये दृष्टान्तकथनेन द्रढयति— प्रत्यक्षे चेति। यदपि भिन्नविषयत्वादविरोधेन लिङ्गस्यापि विनियोजकत्वमुक्तं तदप्यत एव निरस्तमित्याह— अविरोधादिति। विषयापहार इव मूलोच्छेदनेऽपि विरोधस्यावर्जनीयत्वादिति भावः। उपसंहरति— विरोधे चेति। एवं शब्दसामर्थ्यात्मकस्य लिङ्गस्य श्रुत्या विरोधे श्रुतिप्रावल्यमुक्तम्। अर्थसामर्थ्यात्मकस्य श्रुतिविरोधे श्रुतिप्राबल्यम् 'विहारो लौकिकानामर्थं साधयेत्प्रभुत्वात्' (जै.१२।२।१।) इति द्वादशाधिकरणे स्थापितम्। तत्र हि गार्हपत्यादयः सामर्थ्यात्पाकादिलौकिककार्याणामप्यङ्गमिति प्रापय्य 'गार्हपत्ये हवींषि श्रपयति' इत्यादिवचनेनैव प्रयोजनाकाङ्क्षाशान्तेर्लौकिककार्यार्थता सामर्थ्यान्न कल्पयितुं युक्तेति सिद्धान्तितम्। तथा स्फयाधिकरणेऽपि 'स्फयेन वेदिमुद्धन्ति' इत्यादिवचनैः स्फयादीनामाकाङ्क्षाशान्तेर्नार्थसामर्थ्याद्यवच्छिन्नार्थतेति सिद्धान्तितत्वात्तदप्यर्थसामर्थ्याच्छ्रूतेः प्राबल्य उदाहार्यम्। एवं श्रुतेर्वाक्याद्यपेक्षया प्राबल्येऽप्युदाहार्यम्। ___________________________________________________________________________ स्योनादिः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे ‘तस्मिन्सीद—’ इति प्रतिष्ठापन इति। तत्र यदि वाक्यं बलीयः सकल एवोभयत्र। तुल्यबलत्वे सकलो वा विभज्य वा। लिङ्गबलीयस्त्वे तु विभज्यैवेति। तत्र, यावन्ति हि प्रयुज्यन्ते पदानि सति संभवे। तेषां स्यादेकवाक्यत्वं वाक्यभेदो न युज्यते॥ तस्मिन्सीदेति पूर्वोक्तसापेक्षत्वाच्च गम्यते। वाक्यैकत्वमतः सर्व उभयत्र प्रयु- ___________________________________________________________________________ न्सदने सीदोपविश प्रतितिष्ठ स्थिरश्च भवेत्यर्थः। उत सकलो वेति। उभयत्र सकल एव प्रयोक्तव्य इति न नियमः, किं तूभयत्र सकलो वा प्रयोक्तव्यः कल्पयाम्यन्तः सदनकरण उत्तरोंशः प्रतिष्ठापन इति विभज्य वा प्रयोज्य इत्यनियमो वेत्यर्थः। किं वाक्यं बलीयः किं वा लिङ्गवाक्ययोस्तुल्यबलत्वमथ वा लिङ्गमेव बलीय इति तदर्थसंशयं मनसि निधाय फलफलिभावमाह— यदि वाक्यमिति। एकवाक्यत्वमिति। संभूयैकार्थप्रतिपादकत्वमित्यर्थः। ततश्चानुष्ठेयार्थप्रकाशनसामर्थ्यमालोच्य लिङ्गात्पश्चाद्भवन्विनियोगः प्रथमप्रतीतैकवाक्यतानुरोधादेव भवतीति सर्वमुभयत्रैव प्रयोज्यम्। न चैवमन्यविषयलिङ्गकस्य मन्त्रस्यान्यत्रासामर्थ्यात्कथं विनियोग इति वाच्यम्; अन्यलिङ्गकस्यापि स्वार्थविशिष्टतयार्थान्तरप्रकाशने लाक्षणिकसामर्थ्यसत्त्वात्, अन्यथा साक्षादनुष्ठेयार्थप्रकाशनासमर्थस्य 'स्योनं ते—' इत्यादिपदजातस्य विनियोगो न स्वादिति भावः। तस्मिन्निति। 'तस्मिन्' इति सर्वनाम्नो विशेषपर्यवसानाय पूर्वप्रकृतसदनसापेक्षत्वाच्च तदेकवाक्यत्वं गम्यत इत्यर्थः। ननु लिङ्गस्य श्रुत्येव वाक्येनापि बाध एव युक्त इति ___________________________________________________________________________ ज्यते॥ यद्वा तुल्यबलत्वं स्यादुभयोर्लिङ्गवाक्ययोः। श्रुत्या प्रत्यक्षया लिङ्गं कल्प्यश्रुतिनिराकृतम्॥ कल्प्यश्रुतित्वमिह तु समानमुभयोरपि। तेन तुल्यबलत्वं स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते॥ सत्यं कल्प्या श्रुतिः किं तु लिङ्गादह्नाय कल्प्यते। वाक्येन प्रथमं लिङ्गं कल्पयित्वा ततः श्रुतिः। कल्पनीयेत्यतो वाक्याच्छ्रुत्यर्थो विप्रकृष्यते॥ संनिकृष्टस्तु लिङ्गस्य तेनैतत्प्रबलं ततः॥ 'स्योनं ते सदनं करोमि' इत्यस्य हि सदनकरणसामर्थ्यमन्यानपेक्षं स्वरूपत एव प्रत्यक्षमवगम्यते। ततश्च तत्र ___________________________________________________________________________ कथं तुल्यबलतेत्यत आह— श्रुत्येति। कल्प्यश्रुतीति च्छेदः। न हि विनियोगे विप्रकृष्टं लिङ्गं संनिकृष्टया श्रुत्या बाधितमिति विप्रकर्षसाम्ये वाक्येनापि तस्य बाधा युक्त इति भावः। स्यादेवं वाक्यस्य लिङ्गापेक्षया प्राबल्यं तुल्यबलत्वं वा यदि वाक्यं लिङ्गानपेक्षमेव श्रुतिं कल्पयेत्। न चैवम्। न ह्येकवाक्यतामात्रेण तत्प्रकाशनसामर्थ्यं परिकल्प्य श्रुतिकल्पनं शक्यम्। ततश्च यावद्धि वाक्यमेकत्र लिङ्गं कल्पयेत्तावदपरत्र विद्यमानं लिङ्ग श्रुति कल्पयेत् यावच्चैकत्र कल्पितं लिङ्गं श्रुतिं कल्पयेत्तावदपरत्र श्रुतिर्विनियुञ्जीत। ततश्च विनियोगे जाते कल्पितापि श्रुतिर्मन्त्रस्य नैराकाङ्क्ष्यान्न विनियुञ्जीतेति लिङ्गकल्पितश्रुत्यैवैकांशस्य विनियोगे सति मन्त्रस्य प्रकरणाम्नानकैमर्थक्याकाङ्क्षाशान्तेर्न वाक्यकल्पितलिङ्गकल्पिता श्रुतिर्विनियोजिका। ततश्च प्रथमोत्पन्नाप्येकवाक्यताघीराभासीभवतीति लिङ्गेन वाक्यबाध इत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति— सत्यमिति। श्रुत्यर्थ इति। विनियोग ___________________________________________________________________________ स्योनादिः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे ‘तस्मिन्सीद—’ इति प्रतिष्ठापन इति। तत्र यदि वाक्यं बलीयः सकल एवोभयत्र। तुल्यबलत्वे सकलो वा विभज्य वा। लिङ्गबलीयस्त्वे तु विभज्यैवेति। तत्र, यावन्ति हि प्रयुज्यन्ते पदानि सति संभवे। तेषां स्यादेकवाक्यत्वं वाक्यभेदो न युज्यते॥ तस्मिन्सीदेति पूर्वोक्तसापेक्षत्वाच्च गम्यते। वाक्यैकत्वमतः सर्व उभयत्र प्रयु- ___________________________________________________________________________ न्सदने सीदोपविश प्रतितिष्ठ स्थिरश्च भवेत्यर्थः। उत सकलो वेति। उभयत्र सकल एव प्रयोक्तव्य इति न नियमः, किं तूभयत्र सकलो वा प्रयोक्तव्यः‚ कल्पयाम्यन्तः सदनकरण उत्तरोंशः प्रतिष्ठापन इति विभज्य वा प्रयोज्य इत्यनियमो वेत्यर्थः। किं वाक्यं बलीयः किं वा लिङ्गवाक्ययोस्तुल्यबलत्वमथ वा लिङ्गमेव बलीय इति तदर्थसंशयं मनसि निधाय फलफलिभावमाह— यदि वाक्यमिति। एकवाक्यत्वमिति। संभूयैकार्थप्रतिपादकत्वमित्यर्थः। ततश्चानुष्ठेयार्थप्रकाशनसामर्थ्यमालोच्य लिङ्गात्पश्चाद्भवन्विनियोगः प्रथमप्रतीतैकवाक्यतानुरोधादेव भवतीति सर्वमुभयत्रैव प्रयोज्यम्। न चैवमन्यविषयलिङ्गकस्य मन्त्रस्यान्यत्रासामर्थ्यात्कथं विनियोग इति वाच्यम्; अन्यलिङ्गकस्यापि स्वार्थविशिष्टतयार्थान्तरप्रकाशने लाक्षणिकसामर्थ्यसत्त्वात्, अन्यथा साक्षादनुष्ठेयार्थप्रकाशनासमर्थस्य 'स्योनं ते—' इत्यादिपदजातस्य विनियोगो न स्वादिति भावः। तस्मिन्निति। 'तस्मिन्' इति सर्वनाम्नो विशेषपर्यवसानाय पूर्वप्रकृतसदनसापेक्षत्वाच्च तदेकवाक्यत्वं गम्यत इत्यर्थः। ननु लिङ्गस्य श्रुत्येव वाक्येनापि बाध एव युक्त इति ___________________________________________________________________________ ज्यते॥ यद्वा तुल्यवलत्वं स्यादुभयोर्लिङ्गवाक्ययोः। श्रुत्या प्रत्यक्षया लिङ्गं कल्प्यश्रुतिनिराकृतम्॥ कल्प्यश्रुतित्वमिह तु समानमुभयोरपि। तेन तुल्यबलत्वं स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते॥ सत्यं कल्प्या श्रुतिः किं तु लिङ्गादह्नाय कल्प्यते। वाक्येन प्रथमं लिङ्गं कल्पयित्वा ततः श्रुतिः। कल्पनीयेत्यतो वाक्याच्छ्रुत्यर्थो विप्रकृष्यते॥ संनिकृष्टस्तु लिङ्गस्य तेनैतत्प्रबलं ततः॥ 'स्योनं ते सदनं करोमि' इत्यस्य हि सदनकरणसामर्थ्यमन्यानपेक्षं स्वरूपत एव प्रत्यक्षमवगम्यते। ततश्च तत्र ___________________________________________________________________________ कथं तुल्यबलतेत्यत आह— श्रुत्येति। कल्प्यश्रुतीति च्छेदः। न हि विनियोगे विप्रकृष्टं लिङ्गं संनिकृष्टया श्रुत्या बाधितमिति विप्रकर्षसाम्ये वाक्येनापि तस्य बाधो युक्त इति भावः। स्यादेवं वाक्यस्य लिङ्गापेक्षया प्रावल्यं तुल्यबलत्वं वा यदि वाक्यं लिङ्गानपेक्षमेव श्रुतिं कल्पयेत्। न चैवम्। न ह्येकवाक्यतामात्रेण तत्प्रकाशनसामर्थ्यं परिकल्प्य श्रुतिकल्पनं शक्यम्। ततश्च यावद्धि वाक्यमेकत्र लिङ्गं कल्पयेत्तावदपरत्र विद्यमानं लिङ्ग श्रुतिं कल्पयेत्, यावच्चैकत्र कल्पितं लिङ्गं श्रुतिं कल्पयेत्तावदपरत्र श्रुतिर्विनियुञ्जीत। ततश्च विनियोगे जाते कल्पितापि श्रुतिर्मन्त्रस्य नैराकाङ्क्ष्यान्न विनियुञ्जीतेति लिङ्गकल्पितश्रुत्यैवैकांशस्य विनियोगे सति मन्त्रस्य प्रकरणाम्नानर्कंमर्थक्याकाङ्क्षाशान्तेर्न वाक्यकल्पितलिङ्गकल्पिता श्रुतिर्विनियोजिका। ततश्च प्रथमोत्पन्नाप्येकवाक्यताधीराभासीभवतीति लिङ्गन वाक्यबाध इत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति— सत्यमिति। श्रुत्यर्थ इति। विनियोग ___________________________________________________________________________ श्रुतिमनुमाय शीघ्रं विनियुज्यते। पुरोडाशप्रतिष्ठापने त्वस्य न स्वरूपतः सामर्थ्यं गम्यते। 'तस्मिन्सीद' इत्यनेन प्रतिष्ठापनमुच्यते। तदेकवाक्यतापेक्षया तु पूर्वार्धस्यापि स्वार्थविशिष्टपुरोडाशप्रतिष्ठापनसामर्थ्यं लाक्षणिकं कल्पयित्वा ततः श्रुतिकल्पनमिति विप्रकर्षान्न तत्र विनियुज्यते। एवम् ' तस्मिन्सीद' इत्यस्यापि स्वार्थे सामर्थ्यं क्लृप्तमिति तत्रैव विनियोगो न सदन करणे, कल्प्यसामर्थ्यत्वात्। एवमर्थभेदेन नानावाक्यत्वोप- ___________________________________________________________________________ इत्यर्थः। अन्यानपेक्षमिति। एकवाक्यतानपेक्षमित्यर्थः। यदप्याकाङ्क्षावशादेकवाक्यत्वमुक्तं तदपि निरस्यति— एवमर्थभेदेनेति। एवं चार्थैकत्वे सति विभज्यमानसाकाङ्क्षूत्वमेवैकवाक्यताप्रयोजकं न त्वाकाङ्क्षामात्रमिति भावः। नन्वेवं सति 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यादौ 'अग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यंशस्यैव निर्वापप्रकाशने क्लृप्तसामर्थ्यत्वेन निर्वापे शीघ्रं विनियोगात् ‘देवस्य त्वा—’ इत्यादिपदानां दृश्यमानैकवाक्यताबलेन स्वार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशनसामर्थ्यं कल्पयित्वा तत्रैव निर्वापे विनियोगो न स्यादिति चेन्न। यदि ह्यसमवेतार्थवचनानि ‘देवस्य त्वा—’ इत्यादिपदानि पृथक्क्रियन्ते तदानर्थकानि स्युः, ततश्च क्लृप्तसामर्थ्यैः 'अग्नये जुष्टम्—' इत्यादिपदैरेव निर्वापस्यानुष्ठीयमानस्य स्मारकाकाङ्क्षानिवृत्तावपि 'देवस्य त्वा—' इत्यादिपदानां साकाङ्क्षत्वात्स्वार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशनसामर्थ्यकल्पनया प्रतीयमानैकवाक्यत्वसमर्थेनमेव युक्तम्, न तु तद्बाधनम्, 'आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बला- ___________________________________________________________________________ बलम्' इति न्यायात्। अत एव 'ब्रीहीन्प्रोक्षति' इत्यादी प्रोक्षणादीनां श्रुतिप्रतिपन्नव्रीह्याद्यर्थत्वमतिलङ्घ्य प्रकरणलभ्यापूर्वसाधनविशेषार्थत्वमाश्रीयते। प्रकृते तु स्वार्थविशिष्टार्थप्रकाशनसामर्थ्याकल्पनेऽपि सदनकरणप्रतिष्ठापनरूपप्रत्येकार्थप्रकाशकत्वेनैवार्थवत्त्वोपपत्तेरानर्थक्याभावान्न लाक्षणिकसामर्थ्यकल्पनेनैकवाक्यतासमर्थनं युक्तमिति ध्येयम्। इदं च शब्दसामर्थ्यरूपस्य लिङ्गस्य वाक्यविरोध उदाहरणम्। अर्थसामर्थ्यरूपलिङ्गविरोधे तु 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्यादन्धादिसाधारण्येन स्वर्गकामनायामस्याधिकारप्रतीतावपि साङ्गस्य क्रतोः पुरुषैः संबन्धाद्दीक्षणीयाद्यङ्गभूताज्यावेक्षणादावन्धादीनामसामर्थ्यादन्धादिव्यतिरिक्तानामेवाधिकार इति वाक्यसंकोचः षष्ठे दर्शित इति दिक्। एवं लिङ्गस्य प्रकरणादिविरोधेऽपि प्राबल्यमुदाहार्यम्। तत्र 'पूष्णोऽहं देवयव्यया—' इत्यादिपूषानुवचनमन्त्रस्य प्रकरणावगतं दर्शपूर्णमासार्थत्वं बाधित्वा लिङ्गादुत्कर्षेण पूषदेवत्ययागार्थतावसीयत इति लिङ्गात्प्रकरणबाधः। तथा 'नानुपहूतेन सोमः पातव्यः' इति वचनादनुज्ञातेनैव सोमस्य पातव्यत्वात्पूर्वभाविन्यनुज्ञापने प्रथमपठितस्य 'उपहूत—' इति मन्त्रस्य पश्चात्तन्यामनुज्ञायां पश्चात्पठितस्य 'उपह्रयस्व—' इति मन्त्रस्य स्थानप्रमाणादङ्गत्वप्राप्तौ लिङ्गात्तद्वाधेन वैपरीत्येन विनियोगाल्लिङ्गात्स्थानबाधः। तथा ‘अग्नीदग्नीन्विहर' इत्यादिप्रैषार्था अग्निविहरणादयः समाख्याबलादध्वर्युणैव कर्तव्या इति प्राप्तौ ' अग्नीतू' इति संबोधनस्य 'विहर' इति मध्यमपुरुषस्य च प्रैषकर्तुरध्वर्योः स्वात्मन्यसंभवाल्लिङ्गेन समाख्यां बाधि- ___________________________________________________________________________ गमान्नैकवाक्यतासंभवः। तस्माद्विभज्य विनियोगः॥ वाक्यप्रकरणविनियोगे चिन्त्यते— दर्शपूर्णमासे सूक्तवाकनिगदः। तत्र 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्राताम्, इन्द्रानी इदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्रा ___________________________________________________________________________ त्वाऽऽग्नीध्रेण कर्तव्या इति व्यवस्थापनाल्लिङ्गेन समाख्याबाधोSप्युदाहार्य इति दिक्। लिङ्गस्यापि वाक्याद्यपेक्षया प्राबल्यमौत्सर्गिकमेव। तत्र वाक्यस्य लिङ्गात्प्राबल्यम् 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे—' इति निर्वापमन्त्रे प्रदर्शितम्। एवमैकपाशुकाग्नीषोमीयप्रकरणाम्नातस्य 'अदितिः पाशान्प्रमुमोक्तु' इति मन्त्रस्य बहुवचनलिङ्गाद्बहुपाशुकेषूत्कर्षप्राप्तौ प्रथमश्रुतप्रकृत्यर्थस्य पाशस्य विभक्त्यर्थस्य च कारकस्य प्रकृतैा संभवादप्रधानबहुत्वलिङ्गमात्रादुस्कर्षो न युक्त इति लिङ्गात्प्रकरणस्य प्राबल्यम्। तथा दर्शपूर्णमासयोः ‘अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत्’ इति मन्त्रस्य 'अग्निर्मूर्धा—' इति मन्त्रस्य चाऽऽज्यभागभूताग्नेये प्रधानभूताग्नेये च लिङ्गाविशेषादनियमेन प्राप्तौ क्रमान्नियमः क्रियत इति क्रमालिङ्गसंकोचः। तथा काम्येष्टियाज्यानुवाक्याकाण्डे पठितानामान्यमन्त्राणां समाख्यानुरोधेन काम्येष्टिकाण्डाम्नाताग्नेययागे याज्यानुवाक्ययैव विनियोगो न तु लिङ्गादपि सामिधेन्यादाविति समाख्यानुरोधेन लिङ्गसंकोचश्चेत्याद्यन्यत्र विस्तरः। सूक्तवाकाधिकरणेऽपि 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्' इत्यस्यैव मन्त्रस्य विषयत्वात्पौनरुक्त्यमाशङ्कि्य, तत्र हि 'अग्नीषोमौ' इत्ययमंशः पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्यः 'इन्द्राग्नी' इत्ययमंशोऽमावास्यायामित्युक्तम्; अत्र स्वग्नीषोमादिपदयोर्यावुत्तरांशौ 'इदं हविरजु- ___________________________________________________________________________ ताम्' इत्यादि श्रुतम्। तत्राग्नीषोमादिदेवतापदं लिङ्गात्पर्वद्वये विनिष्कृष्य प्रयोक्तव्यमिति स्थितम्। तदेकवाक्यभूतानि 'इदं हविरजुषेताम—’ इत्यादीनि यानि तानि ततो विच्छिद्यान्यत्रापि किं प्रकरणाविशेषात्प्रयोज्येरन्, उत देवतापदेनैकवाक्यतया तद्वदेव व्यवस्थितानीति। नन्वारादुपकारकाणामेव प्रकरणं विनियोजकं न तु संनिपातिनाम्। असंयुक्तं प्रकरणादिति ह्युक्तम्। संनिपातिनश्च सर्वे श्रुत्यादीनामन्यतमेन संयुक्ता भवन्ति। संनिपाती च सूक्तवाकः, श्रुत्या प्रहरणसाधनत्वाल्लिङ्गेन च देवतास्मरणार्थत्वात्। तदन्तर्गताश्च 'इदं हविरजुषेताम्—' इत्यादयः। संयुक्तत्वान्न प्रकरणं तेषां विनियोजकम्। संभवति च विनियोजकत्वे विरोधो नास्ति। तस्मान्नात्र ___________________________________________________________________________ षेताम्' इत्येतौ तौ किं पर्वद्वयेऽपि प्रयोक्तव्यावुताग्नीषोमपदस्योत्तरोंशः पौर्णमास्याम्, इन्द्राग्निपदस्योत्तरोंशोऽमावास्यायामिति विभज्यैव प्रयोक्तव्य इति विचार्यत इत्यपौनरुक्त्यमित्यभिप्रेत्याह— तत्राग्नीषोमादीति। व्यवस्थितानीतीति। विचार्यत इति शेषः। अत्र च किं वाक्यप्रकरणयोस्तुल्यबलत्वमुत प्रकरणं बलीयः किं वा वाक्यमिति तदर्थसंशयो द्रष्टव्यः। ननु 'असंयुक्तं प्रकरणात्—' (जै.३।३।११।) इत्यत्र श्रुत्याद्यविनियुक्तं प्रयाजाद्यदृष्टोपकारकमेव प्रकरणेन विनियुज्यत इत्युक्तम्; ‘इदं हविः’ इत्यंशश्च 'सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति श्रुतिविनियुक्तसूक्तवाकान्तर्गतत्वेन श्रुतिविनियुक्त एवेति तस्य प्रकरणविनियोज्यत्वाभावाद्विरोधाप्रसक्तेः कथं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणत्वेनोच्यत इत्याशङ्कते— नन्विति। ___________________________________________________________________________ वाक्यप्रकरणयोर्विरोध इत्यनुदाहरणत्वम्। स्यादेतदेवं यदि संनिपातिनां प्रकरणं न विनियोजकं स्यात्। न तु तथा। अवघातादीनामपि प्रकरणादेव क्रतुभावनेतिकर्तव्यताभूतानां क्रत्वर्थत्वम्। असंयुक्तमिति तु न प्रकरणग्राह्यस्य विशेषणम्। किं तु पूर्वपक्षवादी— श्रुत्यादीनामेव विनियोजकत्वम्, तदसंयुक्तस्य नास्ति विनियोगः— इति मन्यते, तं प्रत्युच्यते श्रुत्याद्यसंयुक्तमपि प्रकरणेन विनियुज्यत इति। यद्वा प्रकरणविरोध्यर्थासंयोगाभिप्रायमसंयुक्तग्रहणम्। तदप्येतदधिकरणसिद्धबलाबला- ___________________________________________________________________________ प्रकरणविनियोज्यत्वे हि न श्रुत्याद्यसंयुक्तत्वं तन्त्रम्, 'व्रीहीनवहन्ति' इति श्रुतिविनियुक्तानामवघातादीनामपि प्रकरणेन क्रत्वर्थतया विनियोगात्, किं तु कैमर्थक्याकाङ्क्षा; सा च प्रकृतेऽप्यस्तीति युक्तमुदाहरणत्वमिति परिहरति— स्यादेतदिति। ननु तर्हि 'असंयुक्तं प्रकरणात्—' (जै.३।३।११।) इत्यत्रासंयुक्तग्रहणस्य का गतिरित्यत आह—असंयुक्तमिति। असंयुक्तमेव प्रकरणाद्गृह्यत इति न सूत्रार्थः, किं त्वसंयुक्तमपि प्रकरणाद्गृह्यत इत्येतावत एव पूर्वपक्षनिरासोपयोगित्वादिति भावः। नन्वेवमपि सूक्तवाकगतपदानामिहोदाहरणत्वमयुक्तं तेषामपि प्रकरणविरोधीभूतवाक्यप्रमाणविनियुक्तत्वादित्यत आह— तदप्येतदिति। ये त्वेकदेशिनः— त्रिविधर्मैदमर्थ्यं ग्राहकैदमर्थ्यं करणैदमर्थ्यं द्वारैदमर्थ्यं चेति। तत्रारादुपकारकाणां प्रयाजादीनां ग्राहकैदमर्थ्यं ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन बोध्यते। तच्च ग्राहकैदमर्थ्यं नियोगापरपर्यायस्य ग्राहकस्य यजिरूपकरणान्तरावरुद्धत्वात्करणत्वेन न संभवतीति करणोपकारद्वार ___________________________________________________________________________ ङ्गीकारेणोक्तम्। अतो युक्तमुक्तमुदाहरणम्। ये त्वारादुपकारकेष्वेव प्रकरणस्य व्यापारः, संनिपातिनां तु ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन तार्तीयश्रुत्याद्यतिरिक्तेनापूर्वार्थत्वम्, द्वारैदमर्थ्यं श्रुत्वादिभिः, औपादानिकं क्रत्वर्थत्वम्, प्रकरणस्य तु न कश्चिद्व्यापार इति मन्यन्ते, तेषामेवायं सूक्तवाकपदानां श्रुत्या प्रहरणविनियुक्तानां प्रकरणाविषयत्वान्नेदं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणं युक्तमित्युपालम्भः; नास्माकम्। तत्र द्वयोरपि वाक्यप्रकरणयोः प्रमाणत्वाच्छ्रुतिकल्पनाधीनत्वसाम्यादन्यस्य विप्रकर्षकारणस्याद्याप्यकथितत्वात्तुल्यबलतां मन्यन्ते। यद्वा प्रधानाकाङ्क्षा प्रकरणम्, प्रधानार्थं च सर्वमिति तन्निबन्धन एव ___________________________________________________________________________ निर्वाह्यमित्यनुपपत्त्यात्मकेनौपादानिकप्रमाणेन करणैदमर्थ्यं तेषां बोध्यते। तच्च करणैदमर्थ्यं दृष्टद्वारासंभवाददृष्टद्वारा निर्वाह्यमिति तेषामदृष्टरूपद्वारेदमर्थ्यं प्रकरणेन कल्प्यत इति प्रकरणस्यारादुपकारकविनियोग एवोपयोगः। संनिपातिनां तु विनियोगे प्रकरणस्य नोपयोगः, तेषां ग्राहकैदमर्थ्यस्य ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन करणैदमर्थ्यस्य चौपादानिकप्रमाणेन द्वारैदमर्थ्यस्य श्रुत्यादिभिश्च सिद्धतया प्रकरणस्य विषयाभावात्— इत्याहुः। तन्मत एव नेदं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणमिति दूषणम्, नान्यमतेऽपीत्याह— ये त्विति। यद्यपि सर्वस्व प्रधानार्थत्वं तथापि यावत्प्रकरणबलात् 'इदं हविरजुषेताम्' इत्यस्य दर्शपूर्णमासयोरनेनोपकुर्यादिति प्रधानवाक्यैकवाक्यता कल्प्यते तावदग्नीषोमपदेन प्रत्यक्षमेकवाक्यत्वं तस्याग्नीषोमप्रकाशनसामर्थ्यं कल्पयेत्, यावच्च कल्पितं प्रधानैकवाक्यत्वं कथम- ___________________________________________________________________________ विनियोगो बलीयानिति प्राप्ते; अभिधीयते— येनैकवाक्यता तत्र सामर्थ्यं गम्यते मनाक्। सामर्थ्याच्च श्रुतिः श्रुत्या विनियोगोऽपरत्र तु॥ पूर्वयोरेकवाक्यत्वं कल्प्यं स्यात्प्रक्रियावशात्। ततो लिङ्गं श्रुतिः पश्चाद्विनियोगस्ततः परः॥ 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्' इत्यग्नीषोमपदस्य 'इदं हविः' इत्यादेश्चैकवाक्यत्वं क्लृप्तम्। एकवाक्यतयाग्नीषोमप्रकाशनसामर्थ्यम् 'इदं हविः' इत्यादेः शीघ्रं कल्प्यते, ततश्च श्रुतिः, तया विनियोग इति संनिकर्षः। इन्द्राग्निपदेन त्वत्रत्यस्य 'इदं हविः' इत्यादेरेकवाक्यत्वं न प्रत्यक्षतो गम्यते, किं तु प्रकरणात्। तावद्दर्शपूर्णमासाभ्याम् 'इदं हविः' इत्यादेरेकवाक्यता कल्प्यते— अनेन ___________________________________________________________________________ नेन प्रधानस्योपकर्तव्यमिति द्वारविशेषाकाङ्क्षायां तदीयदेवतापदैकवाक्यतां कल्पयति तावत्प्रत्यक्षैकवाक्यतामूला श्रुतिर्विनियुङ्क्त इति नैराकाङ्क्ष्यात्प्रकरणमूलं लिङ्गं न श्रुतिकल्पन एव प्रभवतीति प्रकरणमतिविप्रकर्षाद्दुर्बलमिति सिद्धान्तयति— येनैकवाक्यतेत्यादिना। एवं वाक्यस्य क्रमसमाख्याभ्यामपि प्राबल्यमुदाहार्यम्| 'परिवीरसि—' 'परि त्वा—' इति मन्त्रगतानां साक्षात्परिव्याणप्रकाशकपदभिन्नानां पदानामनुष्ठानसादेश्यरूपक्रमादग्नीषोमीयपरिव्याणार्थत्वप्राप्तौ तद्वाधेन ‘परिवीरसि—’ इति मन्त्रैकवाक्यताबलात्सवनीयपरिव्याणार्थवापि कल्प्यत इति क्रमाद्वाक्यस्य प्राबल्यम्। तथा भक्षानुवाकमते ग्रहणमन्त्रे 'सध्यासम्' इति ग्रहणप्रकाशकपदव्यतिरिक्तानां पदानां समाख्यया भक्षार्थवत्प्राप्तौ ग्रहणमन्त्रैकवाक्यताबलाद्ग्रहणार्थत्वमिति समाख्यातो वाक्यस्य प्राबल्यमि- ___________________________________________________________________________ दर्शपूर्णमासयोरुपकुर्यादिति। ततः कोऽस्योपकार इति तदीयदेवतापदैकवाक्यतया तत्प्रकाशनसामर्थ्यं चिरेण कल्पयित्वा ततः श्रुतिकल्पनेन विनियोग इति विप्रकर्षाद्दुर्बलं वाक्यात्प्रकरणम्॥ अथ स्थानप्रकरणयोर्विरोधे चिन्त्यते— राजसूये बहवः पश्विष्टिसोमयागाः सर्वे फलवन्तः समप्रधानाः। तत्राभिषेवनीयो नाम सोमयागः। तत्संनिधौ विदेवनादयः समाम्नाताः। ते किं सर्वस्य राजसूयस्याङ्गम्, उताभिषेचनीयस्यैवेति। यदि संनिधिर्बलीयांस्तदाभिषेचनीयस्याङ्गम्, अथ प्रकरणं ततो राजसूयस्यैवेति। तत्र संनिधिविशेषादभिषेचनीयाङ्गत्वे प्राप्ते; उच्यते— प्रकरणाविशेषात्सर्वार्थता। नन्वभिषेचनीयस्याप्यस्त्येवं फलवत्त्वात्प्रकरणम्। यद्यप्यस्ति‚ तथाप्यन्येषामप्यस्तीति ताद- ___________________________________________________________________________ त्याद्यूह्यम्। चिन्त्यत इति। बलाबलमिति शेषः। समप्रधाना इति भावप्रधानो निर्देशः। समप्रधानभावा इत्यर्थः। सर्वेषां समप्राधान्यं च चतुर्थे वक्ष्यते। तत्संनिधाविति। विदेवनादयः 'अक्षैर्दीव्यति' 'शौनःशेपमाख्यापयति' इत्यादिवाक्याविहिता विदेवनशौनःशेपाख्यापनादय इत्यर्थः। आकाङ्क्षाया अपि संबन्धघटकत्वस्य संनिध्यधीनत्वात्संनिधिरेव बलीयानिति पूर्वपक्षयति— संनिधीति। अत्यन्तसंनिधेरित्यर्थः। आकाङ्क्षा, पदार्थोपस्थितिरूपः संनिधिश्च संबन्धकारणम्; न तु पाठसादेश्यलक्षणः संनिधिरपि, व्यवहितपाठेऽप्यन्वयबोधदर्शनादित्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति— प्रकरणेति। नन्विति। ततश्च प्रकरणस्याविशिष्टत्वात्संनिध्याधिक्येनाकाङ्क्षाविशेषमुत्थाप्याभिषेचनीयाङ्गतैव कल्प्यत ___________________________________________________________________________ र्थ्यमपि युक्तम्। यदि परमविशेषतः सर्वेषामाकाङ्क्षायामपि पाठसंनिधिविशेषादभिषेचनीयस्य विशेषत आकाङ्क्षां कल्पयित्वा तादर्थ्यं स्यात्, ततश्च विप्रकर्षः। सर्वार्थता क्लृप्ताकाङ्क्षातः सुखं गम्यते, अभिषेचनीयाङ्गत्वंत्वकाङ्क्षाकल्पनयेति। एतेनाग्नेयादीनां धर्मसाधारण्यं व्याख्यातम्। अपि च, नास्त्यभिषेचनीयस्य प्रकरणम्, प्राकृतेनेत्थंभावेन कथंभावाकाङ्क्षापूरणात्। नन्वन्येषामपीष्टिपशुसोमानां विकृतित्वान्नास्त्येव प्रकरणम्। सत्यं प्रातिस्विकेन रूपेण नास्ति, राजसूयात्मनात्वस्त्येव। कथम्? श्रुत्यदिविहिताङ्गसंदेशनात्। तद्वशेन हि __________________________________________________________________ इति भावः। तथापीत्युक्तमेव विवृणोति— यदि परमित्यादिना। एवमाग्नेयादिसंनिध्याम्नातानामाज्यभागादीनामप्यग्नीषोंमीयादीतरप्रधानार्थताप्यवधेयेत्याह— एतेनेति। नन्विति। ततश्च प्रकरणाविशेषात्सर्वार्थताया वक्तुमशक्यत्वेन संनिधिबलादाकाङ्क्षोत्थापनेनाभिषेचनीयाङ्गत्वकल्पनमप्रत्यूहमिति भावः। तत्तदिष्टिपशुसोमजन्यानामपूर्वाणामुत्पत्त्यपूर्वस्थानीयत्वेन तत्तदपूर्वभाव्यकतत्तद्भावनाया निवृत्ताकाङ्क्षत्वेऽपि स्वाराज्यभाव्यकफलभावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षासत्त्वात्तादर्थ्यमेव युक्तमिति परिहारे सत्येवाह— सत्यमिति। ननु प्रत्येकमेव तेषां राजसूयत्वात्प्रातिस्विकरूपेणाकाङ्क्षानिवृत्तौ कथं राजसूयत्वाकारेण वाकाङ्क्षेति शङ्कते— कथमिति। विदेवनादीनां राजसूयत्वपुरस्कारेण विहिताङ्गमध्यपातित्वात्प्रातिस्विकाकारेण निवृत्ताप्याकाङ्क्षा तेषामवेष्ट्यादीनां पुनरुत्थाप्यत इति समाधत्ते— श्रुत्यादीति। विदेवनादीनां राजसूयत्वपुरस्कारेण विहि- ___________________________________________________________________________ निवृत्ताप्याकाङ्क्षा पुनरुत्पत्स्यते, पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृतिं यावदङ्गविधिषु प्रायेण 'राजसूयाय ह्येना उत्पुनाति' 'राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति' इति राजसूयपरामर्शात्, तावन्तं देशमनुवृत्तो राजसूयकथंभावः शक्नोति तन्मध्यपतितानि विदेवनादीनि ग्रहीतुम्। अथ प्रकरणाद्राजसूयार्था विदेवनादयः॥ ___________________________________________________________________________ 'ताङ्गसंदंशमेव दर्शयति— पवित्रादिति। पवित्रनामकसोमयागादित्यर्थः। क्षत्रस्य धृतिरपि यागविशेषः। नन्वेवं क्रमस्य क्वापि प्रामाण्यं न स्यात् 'दब्धिरसि—' इत्यादावपि प्रकरणविशेषेण सर्वप्रधानार्थत्वापातादिति चेन्न; लिङ्गविनियुक्तानुमन्त्रणमन्त्रान्तरेषु दग्धिमन्त्रस्यापि विनियोगकल्पने विकल्पदोषभिया प्रकरणस्यौदासीन्ये क्रमस्य निष्प्रत्यूहत्वादित्याहुः। यद्यपि पक्षद्वयेऽपि राजसूयेऽनुष्ठानविशेषो नास्ति तथापि राजसूयान्तर्गतविष्टेः पृथक्पृथक्प्रयोगे पूर्वपक्षे न विदेवनादिकमनुष्ठेयं सिद्धान्ते त्वनुष्ठेयमिति प्रयोजनं द्रष्टव्यम्। इदं च पाठसादेश्यलक्षणस्य क्रमस्य प्रकरणबाध उदाहरणम्। अनुष्ठानसादेश्यलक्षणस्य तु क्रमस्य प्रकरणेन बाधस्तु 'दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं शृतं स्यात्' (जै. ३।६।२८।) इत्यधिकरणे दर्शितम्। तत्र ह्येवं चिन्तितम्— 'ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्' 'ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्' इति दधिपयसोरारम्भदिन एवोत्पन्नयोर्दध्नो द्व्यहसाध्यत्वात्पूर्वेद्युरनुष्टानं दोहधर्माश्च शाखाहरणादयः पूर्वेद्युरेव क्रियन्ते। तत्रानुष्ठानसादेश्याच्छाखाहरणादीना दधिधर्मत्वं प्रापय्य प्रकरणाविशेषादुभयार्थत्वं स्थापितम्। प्रकरणात्समाख्याया दौर्बल्यं तु 'तपश्च फलसिद्धत्वाल्लोकवत् ' (जै. ३। ___________________________________________________________________________ क्रमसमाख्ययोर्विरोधे— पौरोडाशिकसमाख्याते दर्शपूर्णमासकाण्डे सांनाय्यपात्रशुन्धनक्रमे समाम्नातः 'शुन्धध्वम्' इति मन्त्र उदाहरणम्। स किं पुरोडाशपात्राङ्गम्, उत सांनाय्यपात्राङ्गम्, उतोभयाङ्गमिति विचारः। यदि समाख्या बलीयसी पुरोडाशपात्राङ्गम्। अथ तुल्यबलत्वमुभयार्थता। क्रमबलीयस्त्वे तु सांनाय्यपात्रार्थता। तत्र, विशेषाग्रहणात्तुल्यबलत्वमुभयोर्भवेत्। संबन्धवाचिनीत्वेन समाख्या वा बलीयसी॥ नैतदेवं समाख्या हि न संबन्धाभिधायिनी। यद्यपि त्वभिधात्री स्यात्प्रमाणं न तु तत्र सा॥ न हि यौगिकैः शब्दैः संवन्धोऽभिधीयते। 'दण्डी' इति प्रकृत्या दण्डस्वरूपमुक्तम्। प्रत्ययेनापि पुरुषः। ___________________________________________________________________________ ८।९।) इत्यधिकरणे दर्शितम्। तत्र हि ज्योतिष्टोमे 'त्र्यहं नाश्नाति' इत्यादिवाक्यैराध्वर्यवकाण्डे विहितस्य कायशोषणात्मकस्य तपसः समाख्ययाध्वर्युकर्तुकत्वं प्रापय्य तपसो दुःखफलकत्वाद्दुःखस्य च पापक्षयहेतुत्वात्प्रकरणाच्च क्रतुफलप्रतिबन्धकपापक्षयहेतुत्वावगमाद्यत्र यजमाने फलं तत्रैव प्रकरणावगतक्रतुफलप्रतिबन्धकनिवृत्त्यापि भाव्यमिति समाख्याबाघेन प्रकरणबलाद्याजमानमेव तप इति स्थापितमिति दिक्। सांनाय्येति। सांनाय्यपात्रप्रकाशकानाम् 'मातरिश्वनो धर्मोऽसि' इत्यादिमन्त्राणां संनिधौ समाम्नातः शुन्धनप्रकाशकः 'शुन्धध्वम्—' इति मन्त्र उदाहरणमित्यर्थः। वस्तुतस्तु समाख्याया यौगिकत्वेन संबन्धवाचितया संबन्धरूपविनियोगवोधने श्रुतिवत्प्रमाणान्तरानपेक्षत्वेन क्रमापेक्षया बलीयस्त्वमेवेत्याह— संबन्धवाचिनीति। प्रत्ययेनापीति। ‘अत इनिठन’ (पा.५। ___________________________________________________________________________ दण्डयुक्तस्तु पुरुषो न कस्यचिद्वाच्यः। तयोः समभिव्याहारादेव परस्परयोगो वाक्यार्थ इव पदार्थानां लभ्यमानो नाभिधानं प्रयोजयति। तथा पाचकादिष्वपि। आह च— 'पाकं हि पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽव्यकः। पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित्॥' इति। एवं पौरोडाशिकशब्देऽपि प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां पुरोडाशरूप काण्डस्वरूपं चोक्तम। तयोश्च सबन्धोऽनभिहित एव कल्पयितव्यः। क्रमे तु देशसामान्यलक्षणः संबन्धः प्रत्यक्ष इति बलीयस्त्वम्। अथापि समाख्या संबन्धमभिदध्यात्तथापि न सा तत्र प्रमाणम्, पदस्य पदार्थे प्रामाण्याभावात्। अतः संबन्धनिमित्तां समाख्यामुञ्चरन्तीमुपलभ्य नूनमस्त्यनयोः कश्चित्संबन्ध इति संबन्धसामान्यं कल्प्यम्; ततोऽपेक्षा, तत एकवाक्यत्वम्, ततः सामर्थ्यम्, ततः श्रुतिः, ततो विनियोगः। क्रमस्तु संबन्धमात्रस्य प्रत्यक्षक्लृप्तत्वात्तत आरभ्य श्रुत्यर्थं गच्छ- ___________________________________________________________________________ २।११५।) इति विहितस्य मत्वर्थीयेनिप्रत्ययस्य पुरुषवाचित्वादिति भावः। नन्वेवं यौगिकशब्दात्संबन्धप्रतीतिरेव न स्यादित्यत आह— तयोरिति। यथा पदानां समभिव्याहारात्पदार्थानां संसर्गो विनैवाभिधानं वाक्यात्प्रतीयते तथा प्रकृतिप्रत्यययोः समभिव्याहारादेव दण्डपुरुषसंबन्धः प्रतीयते; न च तावता तत्र शक्तिः सिध्यति, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति भावः। तत्र वार्तिकसंमतिमाह— आह चेति। कल्पयितव्य इति। तदकल्पने संबन्धनिमित्तकसमाख्यानुपपत्तेरिति भावः। प्रामाण्याभावादिति। पदमात्रस्य स्मारकत्वेन प्रमितिजनकत्वाभावादित्यर्थः। श्रुत्यर्थ- ___________________________________________________________________________ न्नेकं पदमगतां समाख्यां जयति॥ तदेवं श्रुत्यादीनां पूर्वपूर्वेणोत्तरोत्तरं श्रुत्यर्थं यावदगतमलब्धप्रामाण्यावस्थमेव मूलच्छे- ___________________________________________________________________________ मिति। विनियोगमित्यर्थः। अगतामिति। अप्राप्ताम्, एकपदव्यवहितामिति यावत्। नन्वेवं श्रुत्यादिष्वप्राप्तबाधत्वेऽपि 'शरमयं बर्हिर्भवति' इति विहितेन वैकृतेन शरमयेन बर्हिषा प्राकृतं कुशमयं बहिर्बाध्यते, 'पदे जुहोति' इति विशेषशास्त्रविहितेन पदेन 'यदाहवनीये जुहोति' इति सामान्यशास्त्रविहित आहवनीयो बाध्यते, 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति विहितेन गोदोहनेन 'चमसेनापः प्रणयेत्' इति विहितो नित्यश्चमसो बाध्यत इत्यादिषु किं प्राप्तवाध उताप्राप्तबाधो वा? न तावच्छ्रुत्यादिस्थल इवाप्राप्तबाधः संभवति, तथा सति प्रकृते लिङ्गादेरिव तत्रापि प्राकृतकुशादिप्रापकप्रमाणस्य चोदकस्य प्रवृत्तिप्रतिबन्धरूपो बाघोऽङ्गीकर्तव्यः; न च तथा युक्तम्, तथा सति प्रत्येकपदार्थातिदेशस्य दशमे निरस्यत्वेन चोदकस्यैकत्वात्कुशेष्विवाङ्गान्तरेष्वपि चोदको न स्यात्; तथा पदहोमशास्त्रेणाहवनीयशास्त्रस्याप्रवृत्तिलक्षणबाधस्वीकारे पदहोम् इव होमान्तरेष्वप्याहवनीयो न प्राप्नुयात्; न च तर्हि प्राप्तमेव तत्र बाध्यतामिति वाच्यम्, श्रुत्यादिष्वप्राप्तबाधस्तत्र तु प्राप्तबाध इति वैरूप्यप्रसङ्गात्; यदि च प्रमाणवैचित्र्यान्न बाधवैचित्र्यं दोषावहमिति मन्यसे तथापि तत्र प्राप्तस्य बाधोऽशक्यः प्रापकशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गादिति प्रसङ्गादाशङ्क्य; प्राप्तमपि शक्यमेव बाधितुम्, न ह्यतिदेशेन विकृतिषु प्रत्येकमिदमिदं च कर्तव्यमिति पदार्थाः प्राप्यन्ते, किं तु कथंभावाकाङ्क्षिण्यां विकृति- ___________________________________________________________________________ दान्निराक्रियते। सोऽयगप्राप्तबाधः। शास्त्रप्रदेशेषु तत्र तत्रोच्यत इदमनेन बाध्यत इदमनेन बाध्यते, प्राकृतं वैकृतेन, सामान्यं विशेषेणेत्यादि, तद्वाधकविषयं प्राप्तं वाध्यत उताप्राप्तमिति; न तावत्तत्र श्रुतिलिङ्गादिवदप्राप्तबाधसंभवः। तथा च तद्वदेव प्रापकस्य शास्त्रस्याभावोऽभ्युपगन्तव्यः। ततश्च तस्यैकत्वात्कुशेष्विवाङ्गान्तरेष्वपि चोदको न स्यात्, पदहोमवच्च होमान्तरेष्वाहवनीयो न स्यात्। अथ प्राप्तम्; तन्न, तत्र श्रुत्यादिवैषम्यप्रसङ्गात्। एकरूपेण हि वाधेन भवितुं युक्तं न विचित्रेण। न च शक्यं शास्त्रेण प्राप्तं वाधितुम्। उच्यते— ___________________________________________________________________________ भावनायां चोदकेन ‘प्रकृतिवत्कुर्यात्' इति प्रकृतिवद्भावः प्राप्यते; प्रकृतिवद्भावश्च प्रयाजादिपदार्थैस्तत्तदवान्तरोपकारसंपादन एवं संभवतीति प्रकृतिवद्भावसाधनत्वं सर्वपदार्थानामविशेषेण प्रथमं प्रतीयते; सा च प्रतीतिः पश्चात्पदार्थविशेषनिरूपणावसरेऽवहन्त्यादेः कृष्णंलषु प्रकृतिवद्वितुषीकरणद्वारा विशेषणत्वासंभवपर्यालोचनया श्येनयागे कुशकार्यस्य शरैरेव सिद्धिपर्यालोचनया च मिथ्या क्रियते; न चापवादादर्शनरूपदोषजनिता सर्वविषयताप्रतीतिरपवाददर्शने सति निवर्तत इत्येतावता शास्त्रस्याप्रामाण्यम्, तस्य विशेषविषयतानात्रपरिकल्पनात्; एवं सामान्यशास्त्रात्प्रथमं सर्वविषयतयोत्पन्नायाः प्रतीतेर्विशेषशास्त्रवशेन मिथ्याकरणेऽपि सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रानालिङ्गितविषयत्वपरिकल्पनान्नाप्रामाण्यम्; अतः प्रथमं प्राप्तैव सर्वविषयताबुद्धिर्बाध्यते मिथ्यात्वेनाध्यवसीयत इति दशमाद्ये वक्ष्यत प्रत्यभिप्रेत्य समाधत्ते— यत्तु शास्त्रप्रदेशेष्वित्यादिना। नन्वत्र ___________________________________________________________________________ प्राप्तस्यैव तेषु बाधः। नावश्यमेकरूपेणैव तेन भवितव्यम्। वैचित्र्यमेव प्रमाणबलेन युक्ततरं स्यात्। प्राप्तमपि शक्यमेव वाधितुमिति दशमाद्ये वक्ष्यते। ‘अथ यत्तत्र तत्र—’ इत्यादि भाष्यस्य श्रुत्यादिविषयत्वम् “स्थिते चाप्राप्तबाधत्वे प्राप्तबा- ___________________________________________________________________________ ‘अथ यत्तत्र तत्राभिधीयत इदमनेन बाध्यत इदमनेनेति तत्र यद्वाध्यते तत्किं बाधकविषयं प्राप्तमुताप्राप्तम्? किं चातः? यद्यप्राप्तं किं बाध्यते? अथ प्राप्तं कथं शक्यते बाधितुम्?’ इति वाधस्य प्राप्तविषयत्वं च न संभवतीति प्रापय्य 'प्राप्तं बाधकविषयं पूर्वविज्ञानमिति ब्रूमः' इति प्राप्तमेव पूर्वविज्ञानं बाधकविषयमिति सिद्धान्तीकृत्य पुनः 'कथम्?' इति बाधप्रकारप्रश्नमवतार्य 'सामान्यस्य कारणस्य विद्यमानत्वात्' इत्यनुमानेनोत्तरमुक्त्वा ‘अथ कथं निवर्तते?’ इत्यनेन प्राप्तस्य कथं निवृत्तिरित्याशङ्क्य 'नैव हि तन्निवर्तते। कथं तर्हि? मिथ्याविज्ञानमेतदिति प्रत्ययान्तरं भवति इत्युत्तरं चोक्तं भाष्ये। ततश्च श्रुत्यादिस्थलेऽपि बाधस्य प्राप्तविषयकत्वमेव भाष्यकृदभिमतमिति तद्विरुद्धमिदं प्राप्तबाधत्वाभिधानमित्याशङ्कय ‘—अर्थविप्रकर्षात्' इति सूत्रावयवेन बाधप्रकारस्य दर्शितत्वात् ‘कथम?’ इति प्रश्नोऽनुपपन्नः, तथा विनियोगकारणभूतायाः श्रुतेर्मूलोच्छेदनेनाकल्पितत्वेनाविद्यमानत्वादुत्तरमप्ययुक्तमित्यर्थकेन "बाधस्योक्तप्रकारत्वात्प्रश्नन्तावन्न युज्यते। स्थिते चाप्राप्तबाधत्वे प्राप्तबाधोऽपि नोत्तरम्॥” इत्यनेन वार्तिकेन भाष्यस्य दूषितत्वान्न तद्विरोधो दोष इत्यभिप्रेत्याह— अथ यत्तत्र तत्रेत्यादीति। अत्रैकदेशिनो लिङ्गादेरविरोधस्थले विनियोजकत्वस्यानुभवाद्विरोधस्थलेऽपि वस्तुतो विनियो- ___________________________________________________________________________ धोऽपि नोत्तरम्॥" इत्यनेन वार्त्तिकेन दूषितम्। 1केचनास्य दूषणस्य 'सामान्यतः प्राप्तिं मन्वाना विशेषमपश्यन्तः स्मृतिप्रमोषनिमित्तं प्राप्तिज्ञानं व्यपदिशन्ति, विशेषावगमात्तेषां निवर्तते' इति। अनेन न कश्चिदपि परिहारलेशोऽभिहितः। न हि विप्रकृष्टप्रमाण संनिकृष्टप्रमाणात्प्राक्प्राप्तं व्यवहारमपि निर्वर्तयात, यतस्तान्नवर्तकता सनिकृष्टस्य स्यात्। अतो नेदमु- __________________________________________________________________ 1 न चास्य दूषणस्य ‘सामान्यतः प्राप्तिं भन्वाना विशेषमपश्यन्तः स्मृतिप्रमोषनिमित्तं प्राप्तिज्ञानं व्यपदिशन्ति, विशेषावगमात्तेषां निवर्तते' इत्यनेन कश्चिदपि परिहारलेशोऽभिहितः।— इति पाठान्तरम्। __________________________________________________________________ जकत्वाभावेऽपि साधारणस्य प्रकश्यशेषभूतमन्त्राधारत्वादेरनुभवेन प्राप्तिं विनियोजकत्वं मन्वानाः स्मरन्तः स्मृतिप्रमोषनिमित्त दोषवशात्तत्तानुल्लेखेन स्मृतिप्रमोषाद्विशेषमपश्यन्तः स्मरणग्रहणयोः स्मर्यमाणगृह्यमाणयोश्च भेदमगृह्णन्तः स्मरणमेव प्राप्तिज्ञानमिति व्यपदिश्य व्यवहरन्ति; स च व्यवहारः प्राप्त एव विशेषावगमान्निवर्तत इति वार्त्तिकोक्तस्य दूषणस्य परिहारं वदन्तीत्याह— केचनेति। अत्र निवर्तत इतीत्यनन्तरं परिहारं वदन्तीत्यध्याहार्यम्। परिहरति— अनेन न कश्चिदिति। क्वचित्तु 'न चास्य दूषणस्य' इत्यादौ पाठः, अन्ते च 'अनेन कश्चित्—' इति नञ्विनाकृतश्च पाठो दृश्यते। तत्र तु नाध्याहारक्लेशः। 'दूषणस्य' इत्येतत्तु ‘परिहारलेशः' इत्यनन संबध्यत इति ध्येयम्। न हीति। संनिकृष्टप्रमाणस्य प्रत्यक्षतया विशेषासंभवादर्शनादिति भावः। उपदेशेति। ___________________________________________________________________________ पदेशवाधविदामभिधानमित्युपरम्यते॥ श्रुत्यादीनामतः षण्णामेकार्थोपनिपतिनाम्। पूर्व पूर्वं बलीयःस्याद्दुर्बलं चोत्तरोत्तरम्॥ __________________________________________________________________ उपदेशाध्यायषट्कोक्तबाधविदामित्यर्थः। सूत्रार्थस्तु— श्रत्यादीनां समवाये परं पर दुर्बलम्, अर्थं प्रति विनियोगं प्रति विषयविपकर्षादेति॥ __________________________________________________________________ ननु यावानर्थः शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयते तावानस्य युगपदभिधया प्रतीयत इति न ब्रूमः किं तु तत्तत्सहकारिलाभे स्वति क्रमेणैवेति न जैमिनिसूत्रविरोध इति चेत्; तथापि 'रुचिं कुरु' इत्यत्र चिङ्कुशब्दस्य देशान्तरे स्त्रीत्वव्यञ्जकावयवविशेषवाचकतया प्रसिद्धत्वेनासभ्यार्थप्रतीतेर्दुष्टत्वमिति वक्ष्यते तदयुक्तं स्यात्, अन्विताभिधानवादे तस्यार्थस्य पदार्थान्तरैरनन्वितत्वेनानभिधेयतया व्यञ्जनानङ्गीकाराच्च प्रतीत्यविषयत्वप्रसङ्गेनापरित्याज्यत्वात्। न चैवमभिहितान्वयवादे तस्य दोषत्कमविरुद्धमिति वाच्यम्, तन्मतेऽपि प्रकरणादिनाभिधानियमनाद्व्यञ्जनां विना तदप्रतीते। किं च यदि व्यञ्जना न स्यात्तदानीमसाधुत्वादीनां क्वचिदप्यननुकूलत्वेन नित्यदोषता, श्रुतिकटुत्वादेस्तु शृङ्गाराननुगुणस्यापि रौद्रानुगुणत्वादनित्यदोषतेति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात्, रसादीनामभिधेयत्वे सर्वत्राभिधायास्तुल्यत्वात्। न च तथा विभागोऽनुपपन्न एवेति वाच्यम्, शृङ्गारे श्रुतिकटुशब्दप्रयोगे सर्वेषामुद्वेगस्यानुभवसिद्धत्वात्। व्यञ्जनाङ्गीकारे तु शृङ्गारो माधुर्यरूपस्वगुणाभिव्यक्तिद्वारैवाभिव्यञ्जनीयः। माधुर्यं च सुकुमारवर्णाभिव्यङ्ग्यामेति भवति तत्र श्रुतिकटुत्वस्य दोषत्वम्। रौद्रे त्वोजोगुणः। स च दीप्त्यात्मक इति तद्व्यञ्जकानां शब्दानां श्रुतिकटुता न दोष इति भवति तस्यानित्यदोषता, चमत्कारजननकादाचित्कताया एवानित्यदोषताप्रयोजकत्वात्। किं च, 'द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया पिनाकिनः। कला च सा कान्तिमती कलानिधेस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥'— तपश्चरन्ती गिरिजां प्रति कुहनाब्रह्मचारिणो भगवतस्तदभिधायपरिज्ञानार्थेयमुक्तिः। पिनाकिनः समागमाभ्यर्थनया सा सकंलानन्दकरी कान्तिमती चन्द्रस्य कला च सकललोकलोचनचन्द्रिका त्वं चेत्युभयमपि संप्रति शोचनीयतां गतम्। पूर्वं तु चन्द्रकलैकैव, इदानीं त्वमपि।— इत्यत्र गूढाकारस्य भगवतो देव्याश्यपरिज्ञानाय स्वास्मगर्हणाप्रस्तावे 'कपालिनः' इति पदमेव सर्वकारेणामाङ्गल्यशीलत्वोन्मीलकतया शोभावहं न तु 'पिनाकिनः' इति पदम, तथा सति शौर्यप्रकाशनेन समधिगम्यत्वस्यैवोन्मीलनेन प्रस्तुताननुगुणत्वादित्यश्लीलाख्यार्थदोषस्यापि क्वचिदनुगुणत्वेनानित्यदोषतेत्यालंकारिकरीतिर्व्यञ्जनानभ्युपगमे विरुध्येत, कपालिपिनाकिपदयोरभिधेयभगवदुपस्थापने विशेषाभावात्। न च कपालसंबन्धबोधकत्वमेव विशेष इति वाच्यम्, व्यञ्जनानभ्युपगमे तद्बोधनस्याप्रयोजकत्वात् अन्यथा पिनाकसंबन्धबोधनेनात्रापि विशेष किं न स्यात्? अत्र कपालिपदन धर्मिणो भगवत एवोपस्थितेः कपालसंबन्धवोधो न स्यात्, अनः ‘द्वयं गतं संप्रति तस्य शोच्यताम—’ इति ‘तस्य' इत्यन्यद्विशेष्यपदं निधायैव पाठो युक्त इनि यन्महिमभट्टेनोक्तं तदयुक्तम्, अवयवसमुदायशक्तिभ्यां व्यञ्जनासमुदायशक्तिभ्यामिव धर्मधर्म्युभयोपस्थितिसंभवादियाहुः। किं च वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपत्तृन्प्रत्येकरूप एव, व्यङ्गयोऽर्थस्तु प्रकरणवक्तृप्रतिपत्त्रादिभेदेन भिन्नभिन्नरूप एवाते विरुद्धधर्माध्यासात्तयोर्भेदेन तत्प्रतीत्युपयोगिनोर्व्यापारयोरपि भेद आश्रयणीय इत्यभिधातो व्यञ्जना भिन्नैव। तथा हि— 'अस्तं गतः सविता' इत्यत्र सूर्यास्तमयरूपो वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रत्यविशिष्ट एव। व्यङ्ग्योऽर्थस्तु चौर्यप्रकरणे संप्रत्यवस्कन्दनावसर इति, अभिसारिकाविषये त्वभिसरणमुपक्रम्यतामिति, सायं कृतसंकेतनायिकाविषये प्राप्तस्ते प्रेयानिति, कर्मकरवक्तृकत्वेकर्मकरणान्निवर्तामहा इति, माणवकानां प्रतिपत्तृत्वे सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूग्गमनोन्मुखविषये दूरं मा गा इति, गोपालविषये सुरभयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, तापार्तविषये संतापोऽधुना न भवतीति, वणिग्विषये विक्रेयवस्तूनि संह्रियन्तामिति, विरहोत्कण्ठितावक्तृकत्वे नागतोऽद्यापि मे प्रेयानिति नानाविध एव प्रतीयते। अत एव वाच्यव्यङ्ग्ययोः संख्याभेदादपि भेदः। किं च ‘गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्मं तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान्॥’ इत्यत्र विधिर्वाच्यः, यदि गच्छसि तदा मरणं मे भावि तन्न गन्तव्यमिति निषेधो व्यङ्ग्यः। तथा ‘न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यत्र निषेधो वाच्यः, व्यङ्ग्यस्तु विधिरिति स्वरूपभेदादपि वाच्यव्यङ्ग्यौ भिन्नौ। किं च 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्॥' इत्यत्र संशयरूप वाच्यप्रतीतिः; व्यङ्ग्यप्रतीतिस्तु यदि विरक्तो वक्ता तदा भूधरसंबन्धिनां सानूनां सेव्यत्यम्, यदि शृङ्गारी वक्ता तदा कामिनीसंबन्धिनां जघनानामिति निर्णयात्मिकेति प्रतीतिवैचित्र्यादपि तयोर्भेदः। किं च 'कथमवनिप दर्पोऽयं निशातापिधारादलनगलितमूर्ध्ना विद्धिषां स्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेरप्यसौ किं न नीता त्रिदिवमपगताङ्गैर्वल्लभा कीर्तिरभिः॥'— हे नृप, निशितखड्गधाराखण्डितमूर्ध्ना विद्विषां लक्ष्मी स्वीकृतेत्ययं दर्पः कथम्, किमिति दृप्यसि? यतस्तव बल्लभा कीर्त्तिरपगताङ्गैरपि तैर्दिवं नीता।— इत्यत्र निन्दा वाच्या स्तुतिर्व्यङ्ग्येति स्वरूपभेदादपि तो भिन्नौ। किं च प्रथमं वाच्यप्रतीतिः। पश्चाद्व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति प्रतीत्योः कालभेदादपि तयोर्भेदः। तथा शब्दैकाश्रयाभिधा शब्दैकदेशतदर्थवर्णरचनाश्रया व्यञ्जनेत्याश्रयभेदादभिघातो भिन्ना व्यञ्जना। तथा शब्दार्थानुशासनज्ञानमात्रेण वाच्यप्रतीतिः, प्रकरणादिसहायप्रतिभाविशेषसध्रीचीनेन सादृशज्ञानेन व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति प्रतीतिकारणभेदादपि तयोर्भेदः। किं च वाचकशब्दः प्रतिपत्तरि प्रतीतिमात्रमाधाय तस्मिन्बोद्धृत्वव्यवहारमात्रे निमित्तम्, व्यञ्जकस्तु चमत्कृतिमाधाय विदग्धत्वव्यपदेशहेतुर्भवतीति कार्यभेदादपि भेदः। तथा ‘कस्य व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइ सव्वणं अहरं। सभमरपदुमूग्घाइणि वारिअवामे सहसु एण्हि॥’— कस्य व न भवति रोषे दृष्ट्वा प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्राणशीले वारितवामे सहस्वेदानीम्॥ उपपतिना खण्डिताधरां कांचित्प्रति भर्तरि समीपमागच्छति सति तदजानत्या इव कस्याश्चिद्विदग्धायास्तदवद्यपरिहारार्थेयमुक्तिः। प्रियायाः सव्रणमधरं दृष्ट्वा कस्य वा रोषो न भवेत्? जडस्यापि भवेदेव। वारिते निवारणायामपि वामे प्रतिकूलशालिनि, संप्रति भर्तुरुपालम्भपरम्परां सहत्व।— इत्यत्र वाच्यं नायिकाविषयमेव। व्यङ्ग्यार्थस्तु नास्या अपराधोऽस्तीति नायकविषयः। तथा प्रियाया एवाधरं दृष्ट्वा रोषो भवति न त्वप्रियायाः, तथा च न च त्वयानन्दो विधेय इति सपत्नीविषय:। तथा भ्रमरेण दष्टाधरेयं न ते प्रियेण, अतो न त्वयां मन्युः कार्य इति सपत्नीविषय एव। तथा यत इयं प्रिया ततोऽनया विना नायं जीविष्यतीति ज्ञात्वा मया समाहितम्, तन्न त्वयान्यथा कार्या मतिरिति प्रतिवेशिनीविषयः। तथाद्य मया यथाकथंचित्तवायमपराधः समाहितः, इतः परं सापराधया न भवितव्यमिति सखीविषयः। तथा स्फुटोऽप्ययमपराधः समाहितः, इतः परमपि यथेच्छमविनये कृतेऽपि परिहरामीति सखीविषय एव। तथा मयायमपराधः समाहितः, भवतीभिस्तूष्णीं स्थितमिति सख्यन्तरविषयःI तथा कथंनिदधुना समाहितम्, इतः परमेवं प्रकटतरमविनयो न कार्य इत्युपपतिविषयः। तथा युक्त्यैव मयायमपराधः समाहित इति स्ववैदग्ध्यख्यापनं सख्यादिविषयः।— इत्यादिविषयभेदादपि तयोर्भेदः। यदि चैवं विषयभेदादिविरुद्धकारणे सत्यपि वाच्यव्यङ्ग्ययोरभेदः स्यात्तदा नीलपीतादावपि भेदो न स्यात्। उक्तं च— 'अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्याः कारणभेदश्च' इति। किं चार्थवतामेव शब्दानां वाचकत्वं निरर्थकानां वर्णरचनादीनामपि व्यञ्जकतेति न वाचकत्वमेव व्यञ्जकत्वम्। किं च ‘यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायाद्यत्र तात्पर्यविश्रान्तिः स शब्दवाच्य इति हि व्यङ्ग्यस्याप्यभिधेयता भवतोऽभिमता। तथा सति 'वाणीरकुडुङ्गुड्डीण—’ इत्याद्यसुन्दरोदाहरणे वाच्योपस्कारार्थं व्यङ्ग्यमर्थमभिव्यज्य पुनश्चमत्कारकारिणि वाच्यार्थ एव तात्पर्यं विश्राम्यतीति तत्र व्यङ्ग्यार्थस्य तात्पर्यविश्रान्तिस्थानत्वाभावेनाभिधाविषयत्वासंभबाद्भवतापि व्यञ्जनाविषयत्वमङ्गीकार्यमिति सिद्धा व्यञ्जना। ननु— एवमपि लक्षणाविषय एव व्यङ्ग्यार्थोऽस्तु। तथा हि— 'प्रत्याख्यानरुचेः कृतं समुचितं भीमेन ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलवधूर्धत्ते यथा चौचितीम्। व्यर्थं संप्रति विभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणो रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम्’— इदं मायासीताहननं श्रुतवतो भगवतः प्रलापवचनम्। हे प्रिये जानकि, प्रत्याख्यानपरायास्ते भीमेन स्त्रीवधेऽप्यकरुणेन रावणेन समुचितं कृतम्। तच्च निहननमपि तथा त्वया सोढं यथान्या कुलवधूरौचितीं धत्ते। भहो जानकी समुचितमाचरिवतीति श्लाघन इति यावत् त्वदापदः साक्षिणा वृथैव धनुर्बिभ्रता प्रियजीवितेन प्राणरक्षणमात्रपरेण रामेण तु प्रेम्णस्तव मयि यत्प्रम तस्योचितं न कृतम्।— इत्यत्र रामपदेन कैतवस्नेहवत्त्वं पुरुषकारपराङ्मुखस्वं च लक्षणया गम्यते। तथा 'कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे' इत्यत्र तु रामपदेन राज्यभ्रंशादिक्लेशसहतया पयोर्दाद्युद्दीपनकृतबाधासहिष्णुत्वम्। 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं पराम्' इत्यत्र लोकातिशायिपराक्रमनिधित्वं रामपदेन लक्षणया गम्यते। तथा च रामपदलक्षणीयार्थोऽपि नानात्वं भजते। तथा तादृशलक्षणीयार्थावबोद्धरि विदग्ध इति व्यपदेशश्च भवति। तादृशलक्ष्यावगमश्च वाच्यवन्न केवलं शब्दायत्तः, किं तु व्यङ्ग्यत्वाभिमतवदर्थापत्तश्च, शक्यार्थप्रतीत्यनन्तरमेव तदुत्पत्तेः प्रकरणादिसापेक्षश्चेति लक्ष्यमाणातिरेकेण व्यङ्ग्यार्थाङ्गीकारो न युक्तः।— इति चेन्न। रामपदेऽपि व्यञ्जनयैव तत्तदर्थप्रतीतिरित्युक्तम् अस्तु वा लक्षणया प्रतीतिः। तथापि यथा नानार्थशब्दस्थलेऽभिधेयस्य नानात्वेऽपि संकेतग्रहविषय एवार्थो नियमेन प्रतीयते नान्यः, तथा लक्षणीयार्थस्य नानात्वेऽपि मुख्यार्थनियतसंबन्ध्येव प्रतीयते, न त्वनियतसंबन्ध्यपि। प्रतीयमानस्तु नियतसंबन्धोऽनियतसंबन्धः संबद्धसंबन्धश्च प्रकरणादिविशेषवशेन द्योत्यत इति व्यङ्ग्यस्य सर्वस्य न लक्ष्यता। यद्यपि चाविवक्षितवाच्यध्वनौ कथं चिल्लक्ष्यत्वशङ्कावतरति, तथापि विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनौ कथं लक्षणाशङ्का मुख्यार्थबाधाभावात्? यथा— ‘अत्ता एत्थ णुमञ्जइ एत्थ अहं दिअहअं पुलोएहि। मा पहिअ रत्तिअन्धअ सेज्जाए मह णुमज्जिहिसि॥—’ श्वश्रूरत्र शेतेऽत्राहं दिवसं विलोक्य। मा पथिक रात्र्यन्धक शय्यायाभावयोः शयिष्यसे॥ अत्र 'मह' इत्यावयोरित्यर्थे ममेत्येकवचनत्वे शङ्कावहत्वात्। हे रात्र्यन्धक, आवयोः शय्यायां रात्रौ शयिष्यसे। तच्छुश्रूरत्र शेते। अहमत्र। दिवसमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया। सर्वं दिवसं पश्य। अनेन दिवसेऽप्यन्यत्र न गन्तव्यम्, मिथो मुखावलोकनेन दिनमतिवाहयावेति द्योत्यते। आवयोः शय्यायां शयिष्यस इत्यनेन मम शय्यायामेवागन्तव्यमिति व्यज्यते।— अत्र मुख्यार्थबाधाभावात्कथं लक्षणा? न चात्रापि तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा स्यादिति वाच्यम्। न ह्यत्र निरूढलक्षणा येन फलं न कल्प्येत। किं तु फललक्षणा। फलं च व्यञ्जनां विना न प्रतीयेतेति प्राक्प्रतिपादितम्। किं च यथाभिधा संकेतग्रहसापेक्षार्थ मवबोधपति तथा लक्षणापि मुख्यार्थबाधमुख्यार्थसंबन्धप्रयोजनसापेक्षैवार्थमवबोधयति। यत एव सापेक्षतयाभिधाप्राया, अत एवाभिधापुच्छभूता सेत्युच्यते। व्यञ्जना तु न तथेति न लक्षणया तस्या अन्यथासिद्धिः। अविवक्षितवाच्यध्वनावपि लक्षणात्मकमेव ध्वननम्। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये 'त्वामस्मि वच्मि' इत्यत्र वच्मिपदस्योपदेशे लक्षणा। व्यङ्ग्यं त्ववश्यानुष्ठेयत्वमित्युक्तम्। 'उपकृतं बहु नाम—' इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्येऽप्युपकृतमित्यादेरनुपकृतत्वादौ लक्षणा। एवमपकारिण्यपि मया परुषं नोच्यत इति स्वस्य महत्त्वं व्यङ्ग्यमित्युक्तम्। किं च विवक्षितान्यपरवाच्येऽप्यभिधामूलत्वेनापि व्यञ्जनाप्रवृत्तेर्लक्षणानुगतत्वमेव तस्या न संभवतीति कुतो लक्षणान्तर्भावः? किं चावाचकवर्णानुसारेणापि व्यञ्जनाया दर्शनात् किं बहुना, नेत्रत्रिभागावलोकनचेष्टादिगतत्वेनापि प्रसिद्धेर्वर्णानुसारितैव नास्ति; दूरेऽभिधानुसारितानियमः; दूरेतरां लक्षणानुसारितानियमः; दूरेतमां लक्षणान्तर्भावः। तस्मादभिधालक्षणात्मकव्यापारद्वयातिरिक्तो ध्वननव्यञ्जनादिपर्यायो व्यापारो नापह्नवनीय एव। ननु— व्यङ्ग्यत्वाभिमते सर्वत्र त्वयापि तात्पर्यं वाच्यम्। न च ‘वाणीरकुडुङ्ग—’ इत्याद्यसुन्दर स्थले व्यङ्ग्ये न तात्पर्यमित्युक्तमिति वाच्यम्, तत्रापि तात्पर्यविश्रान्त्यभावेऽपि तात्पर्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात्, अन्यथा वृत्त्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः। अतस्तात्पर्यमेव व्यापारोऽस्तु, कृतं व्यञ्जनया।— इति चेन्न। तात्पर्यस्य वृत्तिसहकारितैव न तु स्वतो वृत्तिकार्यकारिता, तथा सति लक्षणोच्छेदप्रसङ्गात्। तस्मात्तात्पर्यभिन्नापि व्यञ्जना नापह्नवनीया। किं चैवमभिधायां नान्तर्भवति, ‘अत्ता एत्थ—’ इत्यादौ वाच्यसंबन्धिप्रत्यायकत्वात्। नापि लक्षणायाम्। तथा हि— ‘विवरीअरए लच्छी बम्हं दट्ठ्रन णादिकमलस्थं। हरिणोदाहिणणभणं रसाउला झत्ति थक्केइ॥’— विपरीतरते लक्ष्मीर्ब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम्। हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति॥ लक्ष्मीर्हरेर्नाभिकमलस्थं व्रह्माणं दृष्ट्वा विपरीतरते रसाकुलाभिलाषाकुला लज्जाकुला वा हरेर्दक्षिणनयनं झटिति पिधत्ते।— इत्यत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यता प्रतीयते। न हि लक्षणायां पदान्तरेण पदान्तरेऽर्थान्तरप्रतीतिर्भवति। तथा दक्षिणनयनं पिधत्त इत्यनेन सूर्यास्यस्फुरणम्, तेन च नाभीपद्मसंकोचः, तेन च ब्रह्मणः स्थगनम्; तेन च संभोगस्वाच्छन्द्यमिति परम्परासंबन्धिनोऽपि प्रतीयन्ते। न हि लक्षणायां तत्संभवतीत्यभिधालक्षणाभ्यां भिन्ना व्यञ्जनाङ्गीकार्या। येऽपि 'सत्यं ज्ञानम्—' इत्यादिवाक्यमेव वाचकम्, अखण्डाकारवृत्तिवेद्यमद्वितीयं ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति वदन्ति, तैरप्यविद्यादशायां लौकिकवाक्येषु पदपदार्थव्युत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा व्यवहारमात्रोच्छेदप्रसङ्गादिति तत्पक्षेऽपि 'निःशेषच्युतचन्दनम्' इत्यादौ विध्यादिर्व्यङ्ग्य एवेत्यङ्गीकार्यम्। येऽप्यखण्डया बुद्ध्या ग्राह्यो वाक्यस्फोट एव वाक्यार्थो वाक्यमेव वाचकं न पदमिति वदन्ति तेषामज्ञानविजृम्भितमेव तथा कल्पनम्, पदपदार्थव्युत्पत्तेरनुभवसिद्धत्वेन पदस्यावाचकत्वोक्त्यसंभवात्। अतस्तैरपि 'निःशेष—' इत्यादावधमादिपदानां व्यञ्जकत्वमकामैरप्यङ्गीकार्यम्। तदयमत्र निष्कर्षः— व्यङ्ग्योपस्थितिर्हि न लक्षणया संभवति, मुख्यार्थबाधाद्यभावेऽपि तदुपस्थितेः, मुख्यार्थबाधस्थलेऽपि प्रयोजनं विना लक्षणाया असंभवेन प्रयोजनस्य व्यञ्जनाविषयत्वावश्यंभावात्; प्रयोजनस्यापि लक्ष्यत्वे प्रयोजनान्तरकल्पनापत्तिरित्यनवस्थेत्युक्तं प्राक्; परम्परासंबन्धिति व्यङ्ग्ये लक्षणानुपपत्तेश्च। नाप्यभिधया व्यङ्ग्योपस्थितिः, स्वरूपकालाश्रयविषयसंख्यादिविरुद्धधर्मवत्त्वेन वाच्यव्यङ्ग्ययोरैक्यायोगात्। ‘भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः—’ इत्यादिशब्दशक्तिमूलध्वनावभिधाया नियमनादप्राकरणिकपदार्थेनोपमादौ संकेताग्रहाद्रसादेश्चापूर्वत्वेन प्रागनुपस्थितेः संकेतग्रहाविषयत्वात्प्रकरणादिसहायापेक्षानियमाच्च नाभिधया व्यङ्ग्योपस्थितिर्युक्ता। न च प्रकरणादीनामक्लृप्तवृ- त्यन्तरसहकारित्वकल्पनाद्वरं क्लृप्ताभिधासहकारित्वकल्पनमिति वाच्यम्; अभिधाया अर्थोपस्थापकत्वकल्पनादशायां प्रकरणादीनां तत्सहकारित्वं न क्लृप्तमित्यत्रापि तत्सहकारित्वकल्पनं न युक्तं स्वभावभेदप्रसङ्गात्‚ अन्यथा मुख्यार्थबाधादीनामपि तत्सहकारित्वकल्पनेन लक्ष्योपस्थितिसंभवे लक्षणापि न स्यादिति दिक्॥ अत्र व्यक्तिविवेककृतः— अनन्यलभ्य एवार्थे वृत्त्यन्तरकल्पनं युक्तम्। प्रकृते चानुमानादेव व्यङ्ग्योपस्थितिसंभवान्न वृत्यन्तरकल्पना युक्ता। तथा हि— न तावदिहासंबद्धोऽर्थो व्यज्यतेऽतिप्रसङ्गात्। अत एवानियतसंबन्धोऽपि न व्यज्यते। अपि तु नियतसंबन्धवत एव व्यक्तिरितित्वयापि वाच्यम्। ततश्च नियतसंबन्धरूपव्याप्तिमता पक्षसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वात्मकरूपवयवता लिंङ्गेनैव व्यङ्ग्यार्थानुमितिरुत्पद्यते। यथा— 'मम धम्मिअ वीरुद्ध सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलावरिकच्छकुडुङ्गवासिणा दरिअसीहेण॥' भ्रम धार्मिक विस्रब्धं स शुनकोऽद्य मारितस्तेन। गोदावरीकच्छकुडुङ्गवासिना दृप्तसिंदेन॥ इयं संकेतनिकुञ्जे कुसुमाद्यर्थिनो धार्मिकस्य भ्रमणनिवारणपरायाः स्वैरिण्या उक्तिः। हे धार्मिक, यस्ते भीत्युत्कर्षमकार्षीत्स शुनकस्तेन यः पूर्वं कर्णाकर्णिकया श्रुतस्तेन गोदावरीनिकुञ्जे गूढं वर्तमानेन सिंहेन मारितः। तद्विस्रब्धं शङ्कां विना भ्रम। प्राप्तकाले लोट्। विस्रब्धभ्रमणस्य प्राप्तः काल इति यावत्। —अत्र गोदावरीतीरे न भ्रमितव्यमिति यत्तव व्यङ्ग्यत्वेनाभिमतं तद्गृहे शुनकनिवृत्या विधीयमानेन भ्रमणेनानुमानादेव सिध्यति। न च गृहे भ्रमणं गोदावरीतीरे भ्रमणाभावं कथमनुमापयेद्वैयधिकरण्यादिति वाच्यम्। गोदावरीतीरवासिसिंहकृतशुनकनिवृत्त्या गृहे भ्रमणप्रतिपादकेनानेन वाक्येन गृहे शुनकनिवृत्तिवद्गोदावरीतीरे सिंहसद्भावोऽपि प्रतिपाद्यते। ततश्च गोदावरीनिकुञ्जो भीरुभ्रमणायोग्यो भयकारणवत्त्वात्, श्वभीरुभ्रमणायोग्यो वा सिंहाक्रान्तत्वादिति वानुमानम्। अत्र सारमेयभयादपि भ्रमितुमप्रभवत्कथं पञ्चास्यसंचारोचिते देशे परिभ्रमेदिति सिंहवत्त्वस्य श्वभीरुभ्रमणायोग्यत्वसाधकत्वं संभवतीति ध्येयम्। यद्यद्भीरुभ्रमणयोग्यं तत्तद्भयकारणरहितं यथा गृहमिति व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनपरं पूर्वार्धम्। गोदावरीनिकुञ्जश्च भीरुभ्रमणयोग्यताव्यापकभयकारणराहित्यविरुद्धभयकारणवात्, अतो न भीरुभ्रमणयोग्य इत्यनुमानाद्गोदावरीतीरे न भ्रमितव्यमिति सिद्धेः किं व्यञ्जनया? —इत्याहुः। तदयुक्तम्। भीरुरपि गुरोः प्रभोर्वा निर्देशेन कान्तानुरागेण निधिलाभनिश्चयेन वा सत्यपि भयकारणे भ्रमत्येव। ततश्चोत्कटभ्रमणकारणराहित्यमत्रोपाधिरित्यनैकान्तिको हेतुः। शुनकस्पर्शादेर्निषिद्धतया शुनकाद्विभ्यदपि कश्चिद्वीरत्वेन सिंहान्न बिभेति। अतश्च गोदावरीकुञ्जश्च भीरुभ्रमणायोग्यः सिंहवत्त्वादिति हेतुरपि व्यभिचारी। यदि च शुनकाद्विभ्यतोऽपि धार्मिकस्य वीरत्वेन सिंहमृगयौत्सुक्ये निश्चिते गोदावरीकच्छो नैतद्भ्रमणयोग्यः सिंहवत्त्वादिति प्रयुज्यते तदा साध्याभावव्याप्ततया विरुद्धता। ननु गोदावरीकच्छभ्रमणं भयसाधनं भयकारणवद्देशाधिकरणकभ्रमणत्वादित्येव साध्यते, तथा च नोक्तदोष इति चेत्; तथापि गोदावरीतीरे सिंहसद्भावः प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः किं तु वचनादेव। वचनजन्यज्ञानस्य च वक्तुराप्तत्वसंदेहेनाप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितत्वेन संदिग्धासिद्धो हेतुः। वस्तुतस्तु तत्र सिंहाभावे निश्चितेऽप्येतादृशविदग्धवाक्यात्तत्र न भ्रमिवव्यमित्येतदाशय इति विदग्धैरनुभूयमानत्वेन नानुमानशङ्कावकाशः। तथा 'निःशेषच्युतचन्दनम्—' इत्यादौ यानि चन्दनच्यवनादीन्युपभोगचिह्नतयोक्तानि तानि स्नानादिकारणान्तरसाधारणान्येवेति व्याप्त्यभावादनैकान्तिकतया न कथंचिदपि लिङ्गविधया दूतीसंभोगमवबोधयन्ति। यद्यप्यत्र चन्दनच्यवनादेः संभोगासाधारण्यं प्राक्प्रतिपादितं तथापि प्रकृतवाक्यात्तस्य संभोगव्याप्यतावच्छेदकरूपेणानुपस्थितेर्नानुमापकत्वसंभवः न चैवं नियतसंबन्धापरिज्ञाने व्यञ्जकत्वमप्यनुपपन्नमतिप्रसङ्गादित्युक्तमिति वाच्यम्, अधमपदसहायतयैव तेषां व्यञ्जकत्वाङ्गीकारेण नियतसंबन्धाभावेऽप्यतिप्रसङ्गाभावात्। अत एव वाक्यार्थानां सर्वत्र वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानोपहितानामेव व्यञ्जकत्वमुक्तम्। ननु तर्हि यथाधर्मपदार्थसहकारण चन्दनच्यवनादीनां व्यञ्जकत्वं तथानुमापकत्वमपि स्यादिति चेन्न; अधमत्वस्यात्रानिश्चयात्प्रकृतवाक्यस्य कुपितकामिनीवक्तृकत्वेनार्थाव्यभिचारित्वानिश्चयात्। न चैवं संदिग्धव्याप्तिपक्षधर्मताकेनाधमपदार्थेन व्यञ्जनमपि कथमिति वाच्यम्, व्यक्तिवादिना संभाव्यमानादेव तादृशादर्थादर्थान्तरप्रतीतेरनुभवबलेन स्वीकारादनिश्चितत्वं व्यञ्जनायां साधकत्वमेवावलम्बस इत्यनवद्यम्॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसानिचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवास- दीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजता- लब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यसंकीर्ण निर्णयः पञ्चम उल्लासः॥ __________________________ षष्ठ उल्लासः॥ ———— अथावसरसंगत्या चित्रभेदान्दर्शयन्पूर्वोक्तमनुभाषते— अव्यङ्ग्यमपि यच्चारु तत्काव्यमधमं मतम्। शब्दार्थचित्रभेदेन तद्द्विधेति पुरोदितम्॥ यदव्यङ्ग्यमपि चारु गुणालंकारयुक्तं तत्काव्यमधमम्। तच्च काव्यं शब्दचित्रमर्थचित्रं चेति द्विविधमिति प्रथमोल्लास एव प्रतिपादितम्॥२६७॥ नन्वेवं पुनरारम्भवैयर्थ्यमित्यत आह— शब्दस्य तत्र प्राधान्ये शब्दचित्रमुदाहृतम्। अर्थस्य तत्र प्राधान्ये त्वर्थचित्रमिति स्थितिः॥ तत्र शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दस्य शब्दालंकारस्य प्राधान्ये शब्दचित्रमर्थस्यार्थालंकारस्य प्राधान्ये त्वर्थचित्रमिति स्थितिः। एवं च प्रथमोल्लासे 'स्वच्छन्दोच्छलत्—' इत्यादौ यत्र नार्थालंकारस्तत्र शब्दचित्रम्, तथा यत्र 'विनिर्गतं मानदम्—' इत्यादौ न शब्दालंकारस्तत्रार्थचित्रमुदाहृतम्। इह तु यत्रोभयोरपि चावस्थितिस्तत्र कथं व्यवस्थेत्याकाङ्क्षायां प्राधान्याप्राधान्याभ्यां व्यवस्थेति प्रतिपादनार्थं पुनरारम्भः। न चेयं व्यवस्थापि पूर्वमेव क्रियतामिति वाच्यम्, तत्र काव्यत्रैविध्यकथनमात्रस्यैव प्रस्तुतत्वेन तद्भेदप्रदर्शनस्य तत्र प्रासङ्गिकतयोक्तव्यवस्थाकरणस्यानवसरदुःस्थत्वात्। इह तु प्राप्तावसरतया पूर्वोक्तमनूद्य व्यवस्था क्रियत इति न पुनरारम्भवैयर्थ्यमिति भावः॥२६८॥ किं च रूपकादयोऽर्थालंकारा एव काव्यशोभावहा इति केचित्, अनुप्रासादयः शब्दालंकारा एव तथेत्यपरे। तत्रैकैकपक्षोपक्षेपानुगुण्यादाद्योल्लासोदाहरणद्वयम्, यतः 'स्वच्छन्दोच्छलत्—' इत्यत्र न कदाचिदर्थालंकारशङ्का, 'विनिर्गतम्—’ इत्यत्र च न शब्दालंकारशङ्का। एवं च मतद्वयेऽपि पूर्वोक्तो द्विधा विभागोऽनुपपन्न इति शङ्कानिरासार्थः पुनरारम्भ इत्यभिप्रेत्याह— अलंकारानर्थगतानेके शब्दगतान्परे। प्राहुर्नियामकाभावात्ते भवन्त्युभयाश्रिताः॥ अर्थवत एव शब्दस्य काव्यत्वं न तु शब्दमात्रस्य, मर्दलशब्दादेरपि काव्यत्वप्रसङ्गात्। अतोऽर्थमुखानवेक्षिणः शब्दस्य न काव्यत्वं किं त्वर्थस्यैव। ततश्च काव्यशोभाकरा अलंकारा अर्थगता एव वाच्या इति रूपकादय एवालंकारा नानुप्रासादय इत्येके प्राहुः। अपरे तु शब्दानुपस्थापितस्यार्थस्य चमत्कारकारित्वाभावेनावश्यिकत्वाछब्द एव काव्यमिति शब्दाश्रिता अनुप्रासादय एवालंकारा न त्वर्थगता रूपकादया इत्याहुः। वस्तुतस्तु शब्दावच्छिन्नोऽर्थोऽर्थावच्छिन्नः शब्दञ्च काव्यम्, न त्वेकैकमात्रं विनिगमनाविरहात्। किं व्यङ्ग्यप्रतीत्यनुकूलमेव काव्यम्। व्यङ्ग्यप्रतीत्यनुकूलता च शब्दार्थयोस्तुल्येति शब्दार्थावेव काव्यमिति प्रतिपादितं प्राक्। ततश्च शब्दाश्रिता अनुप्रासादयोऽर्थाश्रिता रूपकादयश्चालंकारा इति तत्त्वम्। तदुक्तम्— 'रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्बहुधोदितम्। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्॥ रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिङां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्॥ तदेतदाहुः सौशब्धं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः॥' इति। अयमर्थः— तस्य काव्यस्य रूपकादिरेवालंकारो नानुप्रासादिरित्यन्यैर्बहुधा कथितम्। ननु व्यङ्ग्यभूतरसानुगुण्ययुक्तस्य शब्दस्य किमलंकारैस्त्यित उक्तम्— न कान्तमपीति। यथा स्वतः कान्तमपि ताटङ्कादिभूषणाभावे कान्तामुखं नातीव शोभते तद्वन्निरलंकारं काव्यमपीति काव्यशोभातिशयार्थमलंकारादर इति भावः। अथ शब्दालंकारवादिनां मतमाह— रूपकादिमर्थालंकारं बाह्यं काव्यबहिर्भूतमेव परे वदन्ति, शब्दस्यैव काव्यत्वादिति भावः। सुबन्तानां तिङन्तानां च विशेषेणोत्पत्तिं तत्तद्विच्छित्यनुगुणतया निवेशनम्, अनुप्रासादिकमिति यावत्। वाचां शब्दात्मकानां काव्यानामलंकृतिमाचक्षते। स्वमतमाह— तदेतदिति। तदेतत्सुपां तिङां च निवेशनं सौशब्द्यं सुशब्दत्वम्। शब्दालंकारमेवेति यावत्। आहुः। अर्थानां रूपकादीनां विनिवेशनं तु नेदृशं न शब्दालंकारात्मकम्। अतो विनिगमनाविरहाच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्चेति द्वयमप्यस्माकं काव्यशोभाकरत्वेनेष्टमिति। तस्माद्द्वयोरपि काव्यशोभाकरत्वेनावश्यिकत्वान्न विभागानुपपत्तिरिति भावः। शब्दचित्रं यथा— 'प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभस्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः। उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृगलाञ्छनः॥' —अत्रोत्तरार्धे तव इति पदं सरसबिसिनीत्यनेन संबध्यते। अत्र केवलं व्यञ्जनसाम्याद्वृत्यनुप्रासः प्रधानम्, तस्याद्यन्तनिर्वाहात्। उपमालंकारस्त्वप्रधानम्, तस्य क्वचित्क्कचिद्विच्छेदात्॥ अत्रार्थचित्रं यथा— ‘ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नान्तःक्षोभाय पक्ष्मलदृशामलकाः खलाश्च। नीचाः सदैव सविलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिलतामपि न त्यजन्ति॥’ —ये नीचा भर्वाक्स्वभावास्तुच्छशीलाश्च सविलासं ससंभ्रमं चालीकलग्ना ललाटलग्नाः सौजन्यनटनेनानृतलग्नाश्च ये कालतां नीलतां मलिनहृदयतां च कुटिलतां वक्रतां गूढविप्रियकारितां च न त्यजन्ति, ते पक्ष्मलदृशामलकाः खलाश्च दृष्टमात्रा अपि कस्यान्तःक्षोभाय न भवन्ति।— इत्यत्र द्वयोर्नीचत्वाद्येकगुणान्वयात्क्षोभकरणरूपैकक्रियान्वयाच्च श्लेषपरिपोषितः समुच्चयालंकारः प्रधानम्, आद्यन्तनिर्वाहात्। अनुप्रासस्तु क्वचित्क्वचित्सन्नप्यनिर्वाहादप्रधानम्। नतु शब्दचित्रे चन्द्रोदयस्योद्दीपनस्यार्थचित्रे च कामिनीलक्षणस्यालम्बनस्य च वर्ण्यतया शृङ्गारो व्यङ्ग्य इत्यव्यङ्ग्यत्वाभावात्कथमत्राधमकाव्यत्वमिति चेत्; तथापि स्फुटं रसस्यानुपलम्भादव्यङ्ग्यत्वम्, अस्फुटव्यङ्ग्यत्वमेवान्यङ्ग्यत्वमिति प्रागेव प्रतिपादितत्वात्। अस्फुटत्वं च विवक्षानारूढत्वम्। यदाह— ‘रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिवन्धो यः स चित्रविषयो मतः॥’ इति। अत्र व्यङ्गयस्य विवक्षाविषयत्वे तु नाधमकाव्यत्वम्। यदाह— ‘रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्तु न गोचरः॥' इति। अन्ततः सर्वत्र वर्णनीयविषयकरतिमास्यैव व्यङ्ग्यस्य सत्त्वादविवक्षयैव निर्वाह्मम्। विवक्षा च कवेः सहृदयस्य वा, कविविवक्षापथागोचरस्यापि व्यङ्ग्यस्य सहृदयैरनुभूयमानत्वात्। वस्तुतस्तु व्यङ्ग्ये सहृदयानुभूतिरेवोत्तमत्वादिप्रयोजिकेत्याहुः। अत्र शब्दचित्रार्थचित्रभेदेन द्वैविध्यकथनं न्यूनताव्यवच्छेदार्थमेव‚ न त्वधिकव्यवच्छेदार्थमपि। ततश्च शब्दार्थचित्रयोर्द्वयोरपि प्राधान्ये विनिगमनाविरहादुभयचित्रं यथा— 'भद्रं पक्ष्मलितं करोतु भवतां पाटल्यमाविभ्रती पार्वत्याः पदयावकेन जगतां पत्युर्जटामण्डली। या नाट्यारभटीषु संभ्रमिभुजादण्डप्रकाण्डार्भेटीसद्यःसंघटिताभ्रविभ्रमतटिद्वाटीरुचं टीकते॥' अत्रानुप्रासः, पार्वतीपदयावकेन पाटल्यमाविभ्रतीति गूढहेतूत्प्रेक्षा, तटिद्वाटीरुचं टोकत इति निदर्शना च प्रधानान्येवेत्युभयचित्रता। अत्र काव्यरूपधर्मिप्रस्तावाद्दिङ्मात्रमुक्तम्। तदावान्तरभेदाश्च शब्दार्थालंकारात्मकधर्मनिरूपणात्स्वावसरे करिष्यमाणादेव निरूपिता भवेयुरिति नेह निरूप्यन्ते॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेट- श्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरण- सहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे शब्दार्थचित्रनिरूपणं षष्ट उल्लासः॥ {{Center|★★★★★★}} शोधनपत्रम् । शुद्ध पाठः संभवादि तथा प्रतीयमानच्छायैष। काव्येऽव्याप्ति न्यग्भावितवाच्यतया यत्र किमुच्यते दोषाज्ञाने व्यङ्ग्य व्यङ्ग्यभेदात् पत्तम्मि रेहइ बलाआ निश्चल निःस्पन्दा निःस्पन्दत्वेन अन्यथा शक्त्य वत्तद्वेषये—इति इत्येके अघटादिव्यावृत्तिरूपो इत्याहुः घोषः तदर्थप्रतीतो शुद्ध पाठः तद्वैयर्थ्या छत्रिणो त्स्वार्थायां क्षणामाह च्छत्रिसमुदाये परम्परा दयुक्तम् च्छत्र्यच्छत्रि तइआ न्तरे बिम्बोष्ठ काव्यभेद अभिधामूल वह्न्यादि मान्तरत्वेना व्यभिचा र्विभावादि प्रसज्येतेति एवोपनिबद्धः पौनःपुन्य दाविर्भावः शुद्ध पाठः स्यादयथाज्ञानं त्वत्प्रिया नाम स्तोतुकामस्य पत्युः। सुतनुरधित कोपं प्रियसखत्वम् । ततश्च त्वयि निर्गच्छति यैर्नियमेन निर्गम्यते तेष्वस्त्रेषु गतष्वपि त्वं न गच्छसि, धिक्ते निर्लज्जतामिति व्यज्यते । पाणिमाकुञ्च्य गतायामपि तिष्ठन्ति समं स्वदेहं भवेद्गद्गद चिन्ता मोहः स्वयमेव क्रमाद्व्यज्येते अपस्मारोऽति ब्रवीति एव तत्र शुद्ध पाठः उत्तमयुव प्रकृति ध्येयम् सुखी—' ऽननुकूलः मौर्वीटङ्कृतिश्रवणादेव विरहिणी ऐकपद्ये खङ्गः समिच्छेदात्सफलस्त्वद्विषां भानुमा- तीत्यत्रालं मिलाण महीसमुहं निरूपण प्रस्ताव एवो संबन्ध वेदस्वाभ्बुधि संकरेणैक त्यास्तां तावत् । सांप्रतं ङ्गव्यङ्ग्यं सद्यः शुद्धपाठः त्युपाधेय स्याह्नानाय सद्द भूतव्यङ्ग्यत्वे सहे विषेय परम्परया वानुरणन शब्द व्यङ्ग्य गुणाहित त्यप्याहुः निषेधो चेन्न कोलाहलं संसृष्ट्या नुक्त्वा याखण्डस्य हेतुत्व बलाबलं इन्द्रस्यैवो शुद्धपाठः ब्राह्मण मुपस्थानं मात्रं... मन्त्रं कारणत्वं बिनियो योगेऽपि लैङ्गिको श्चेन्द्रं श्रुत्यैवोक्तः ऐन्द्रवेन्द्र साधस्यापि पत्यैन्द्रीपदे व्यपदिश्यत स्योनं सुशेवं नेदं रेव अत्राभि इत्याकर संकोचो अग्नीत् शुद्धपाठः सध्यासं र्थत्वप्राप्तौ श्रुत्यादि रूपं परं वाच्योऽर्थः क्लृप्तवृ- क्लृप्ता क्लृप्त कारेण पदार्थेन कादय दयस्योद्दी निबन्धो {{Center|★★★★★★★★}} o7kwcjw5t5eui34bpetnzfluc12v82d 589498 589497 2026-10-18T07:33:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589498 wikitext text/x-wiki काव्यदर्पणः (प्रथमो भागः) राजचूडामणि दीक्षित परिष्कर्ता पंडित एस् सुब्रह्मण्य शास्त्रि तञ्जावूर विषयसूचिका। प्रथम उल्लासः मङ्गलाचरणम् काव्यप्रयोजनानि काव्योद्भवकारणानि काव्यसामान्यलक्षणम् काव्यविभागः उत्तमकाव्यम् मध्यमकाव्यम् अधमकाव्यम् द्वितीय उल्लासः शब्दविभागः अर्थविभागः वाक्यार्थस्य तात्पर्यविषयतादिमतभेदः अर्थव्यञ्जकता वाचकशब्दनिरूपणम् जात्यादीनां चतुर्णां संकेतित्वमतम् जातेरेव तद्वत एवापोहस्यैव तदिति मतान्तराणि अभिधालक्षणम् अभिधाविभागः रूढिनिरूपणम् योगनिरूपणम् योगरूढिनिरूपणम् लक्षणालक्षणम् लक्षणाविभागः रूढिलक्षणाविभाग: गौणी शुद्धलक्षणा फललक्षणाविभागः जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा सारोपालक्षणम् सारोपाविभागः सारोपाभेदनिरूपणम् साध्यवसानाया निरूपणम् तदुपसंहारः रूढिफललक्षणयोः क्रमेणाब्यङ्ग्यत्वसव्यङ्ग्यत्वनिरूपणम् पुनर्लक्षणायास्त्रैविध्यकथनम् लाक्षणिकशब्दलक्षणम् व्यञ्जनायाः संभावनम् फलप्रतीत्यर्थं व्यञ्जनायाः स्वीकार: तत्प्रपञ्चनम् तदुपसंहारः अभिधामूलव्यञ्जनायाः संभावनम् संयोगादीनामर्थविशेषस्मृतिहेतुत्वोक्तिः संयोगः विप्रयोगः साहचर्यम् विरोधिता अर्थः प्रकरणम् लिङ्गम् शब्दान्तरसंनिधिः सामर्थ्यम् औचिती देश: काल: व्यक्ति: स्वरादयः व्यञ्जनालक्षणम् व्यञ्जकशब्दनिरूपणम् शब्दशक्त्युत्थव्यञ्जनाया अर्थशक्तिद्वारकोपमादिमतिकारणत्वोक्तिः शब्दसहकारितयार्थस्य व्यञ्जकत्वकथनम् तृतीय उल्लासः वाच्याद्यर्थव्यञ्जकताप्रतिपादनप्रतिज्ञा वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानादर्थस्यार्थान्तरधीहेतुव्यापारो व्यक्तिरित्युक्तिः वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानाद्वयङ्ग्यधीप्रदर्शनम् बोधयितव्यवैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यधीप्रदर्शनम् काकुवैशिष्टात्तत्प्रदर्शनम् वाक्यवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् वाच्यवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् अन्यसंनिधिवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् प्रस्ताववैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् देशवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् कालवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् वक्तृबोद्धव्यव्यपदेशवैशिष्ट्यात्तत्प्रदर्शनम् लक्ष्यार्थस्य व्यञ्जकत्वप्रदर्शनम् व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकत्वप्रदर्शनम् अर्थस्य व्यञ्जकत्वे शब्दस्य सहकारितोक्तिः चतुर्थ उल्लासः ध्वनिभेदकथनम् लक्षणामूलध्वनिलक्षणम् तस्यैवाविवक्षितवाच्यस्य विभागः अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यनिरूपणम् अत्यंन्ततिरस्कृतवाच्यनिरूपणम् अभिधामूलध्वनिश्वरूपविभागौ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यलक्षणम् अलंकारभूतरसाद्यपेक्षयालंकार्याणां तेषां भिन्नत्वोक्तिः रसलक्षणम् रसविषये भट्टलोल्लटादिमतम् रसविषये श्रीशङ्कुकमतम् रसविषये भट्टनायकमतम् रसविषये श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यमतम् रसभेदकथनम् श्रृङ्गाररसलक्षणम् शृङ्गाररसविभागः संभोगविभागः विप्रलम्भविभागः अभिलाषहेतुकविप्रलम्भनिरूपणम् तस्यावस्थादशकम् चक्षुःप्रीतिः मनःसङ्ग: संकल्पः प्रजागरः अरति: संज्वर: कार्श्यम् लज्जात्यागः भ्रमः मृतिः विरहनिरूपणम् ईर्ष्याहेतुकविप्रलम्भ: प्रवासहेतुकविप्रलम्भः शापहेतुकविप्रलम्भ: हास्यरस: करुणरसः रौद्ररसः वीररस: भयानकरस: बीभत्सरसः अद्भुतरस: रत्यादिस्थायिभावानां लक्षणकथनप्रतिज्ञा स्थायिभावसामान्यलक्षणम् स्थायिभावप्राधान्यम् रतिः हास: शोकः क्रोधः उत्साहः भयम् जुगुप्सा विस्मय: अनुभावलक्षणम् सात्त्विकभावा: साविक सामान्यलक्षणम् स्तम्भः प्रलय: वैवर्ण्यम् वेपथुः अश्रु वैस्वर्यम् व्यभिचारिभावानां निर्देश: व्यभिचारिसामान्यलक्षणम् निर्वेद: ग्लानिः शङ्का असूया मदः श्रमः आलस्यम् दैन्यम् चिन्ता मोह: स्मृति: वृति: चपलता हर्षः आवेगः जाड्यम् गर्वः विषाद: औत्सुक्यम् निद्रा अपस्मारः सुप्तम् विबोधः अमर्षः अवहित्था उग्रता मतिः व्याधिः उन्मादः मरणम् त्रास: वितर्कः शान्तरखनिरूपणम् भावनिरूपणम् व्यभिचारिणां व्यङ्गयानां भवेष्वन्तर्भावः रसाभासः भावाभास: भावशान्तिः भावोदय: भावसंधि: भावशबलता भावशान्त्यादीनां कादाचित्कमङ्गित्वम् संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यनिरूपणप्रतिज्ञा संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयलक्षणम् तत्त्रैविध्यम् शब्दशक्त्युद्भवलक्षणम् तद्द्वैविध्यम् शब्दशक्त्यालंकारस्य व्यङ्ग्यता शब्दशक्त्या वस्तुध्वनिः अर्थशक्तिमूलध्वनिविभागः स्वतःसंभविषु वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः कविकल्पितेषु वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः तत्रालंकारेणालंकारध्वनिः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेषु वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रालंकारेण वस्तुध्वनिः तत्रालंकारेणालंकारध्वनि: शब्दार्थोभयशक्त्युत्थविवरणम् तन्निगमनम् अनन्तानामप्यलक्ष्यक्रमतोपाध्यैक्याद्रसादीनामेकविधत्वम् पदगतध्वनिभेदाः पदगतमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् पदगतमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यम् पदगतमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यम् शब्दशक्त्या पदेऽलंकारध्वनिः शब्दशक्त्या पदे वस्तुध्वनिः स्वतः संभविपदार्थंप्रयुक्तभेदेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्र पदे वस्तुनालंकारध्वनिः तत्र पदेऽलंकारेण वस्तुध्वनिः तत्र पदेऽलंकारेणालंकारध्वनिः कविप्रौढोक्तिसिद्धेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः तादृशेन वस्तुनालंकारध्वनिः तादृशेनालंकारेण वस्तुध्वनिः तादृशेनालंकारेणालंकारध्वनिः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेषु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिः तत्रैव वस्तुनालंकारध्वनिः तत्रैवालंकारेण वस्तुध्वनि: तत्रैवालंकारेणालंकारध्वनिः अर्थशक्त्युद्भवानां कतिचिद्भेदाः असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य पदैकदेशादिगतत्वेन केचिद्भेदाः प्रबन्धगता रसादयो व्यङ्ग्या शुद्धध्वनिभेदा: ५१. मिश्रभेदाः १०४०४ शुद्धभेदैर्मिलिता भेदा: १०४५५ ध्वनिसंसृष्टिसंकरयोर्दिङ्मात्रेणोदाहरणम् पञ्चम उल्लासः मध्यमकाव्यनिरूपणावसरप्रदर्शनम् पूर्वोक्तसामान्यलक्षणस्मारणम् गुणीभूतव्यङ्गयविभागः अगूढव्यङ्ग्यम् अपराङ्गव्यङ्ग्यलक्षणम् अपराङ्गव्यङ्ग्यविभागः रसवदपराङ्गद्वैविध्यम् रसस्य रसाङ्गतायामपरा रसस्य भावाङ्गतायामपराङ्गम् प्रेयोभिधानमपराङ्गम् भावस्य भावाङ्गतायां प्रेयोपराङ्गम् भावस्य रसाङ्गतायां प्रेयोपरानम् ऊर्जस्विनामकमपराङ्गम् रसाभासस्य भावाङ्गता भावाभावस्य भावाङ्गता समाहिताख्यमपराङ्गम् भावोदयाख्यमपराङ्गम् भावसंध्याख्यमपराङ्गम् भावशबलताख्यमपराङ्गम् अपराङ्गेष्वष्टमः प्रकारः शब्दशक्तिमूलध्वनेर्वाक्यार्थाङ्गतायामपराङ्गम् अर्थशक्तिमूलवस्तुध्वनेर्वाच्याङ्गत्वम् उभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गत्वम् वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्ग्यम् अस्फुटव्यङ्ग्यम् संदिग्घप्राधान्यव्यङ्ग्यम् तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यम् काक्वाक्षिप्तव्यङ्ग्यम् असुन्दरव्यङ्ग्यम् ध्वनिवद्गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदानामूह्यत्वम् गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदानामलंकारयोंगे भेदबाहुल्यम् ध्वनिभेदानामलंकारादिभिर्योगेऽगण्यत्वम् अनन्तभेदस्यापि ध्वनेर्व्यङ्ग्यत्रैविध्येन त्रैविध्यम् व्यञ्जनावृत्तिसंस्थापनम् शास्त्रदीपिकाव्याख्यात: समूलस्य बलाबलाधिकरणस्योद्धारः षष्ठ उल्लासः पूर्वोक्ताधमकाव्यद्वैविध्यानुभाषणम् पुनस्तदारम्भवैयर्थ्यपरिहार: अलंकाराणां शब्दार्थोभयाश्रितत्वस्थापनम् ————————— ॥श्रीः॥ ॥काव्यदर्पणः॥ —————————— प्रथम उल्लासः। भव्यारम्भाय वो भूयादव्याजकरुणानिधिः। सव्यार्धालोकने नम्रा दिव्या या कापि देवता॥ काव्यदर्पणाख्यं ग्रन्थमारभमाणो ग्रन्थकारो विघ्नविघाताय स्वेष्टदेवतां स्तुवन्नभिधेयमप्यर्थादभिधत्ते— नियत्यनियतां ह्लादमयीं नवरसोज्ज्वलाम् कृतिं स्वतन्त्रां कुर्वाणा कवेर्जयति भारती॥ नियतिर्नाम कालतत्त्वात्परं सप्तविंशतितमं तत्त्वम्। सा च पद्यादावेव सौरभादिकं नियमयतीति शैवशाक्तादितन्त्रेषु प्रसिद्धम्। यद्वा, नियतिरदृष्टम्। तया ब्रह्मकृतिर्नियमिता। भारतीकृतिस्तु न नियतिकृतनियमविषय, पद्मादिव्यतिरिक्ते कामिनीमुखादावपि सौरभादिवर्णनात्॥ ह्रादमयीम् आनन्दघनाम्। ब्रह्मकृतिर्हि सुखदुःखमोहात्मिका। यथा— एकैव कामिनी कामिनं सुखाकरोति, तं प्रति तस्याः सुखात्मकसस्वसंबन्धित्वात्; सैव सपत्नी दुःखाकरोति तां प्रति तस्या दुःखात्मकरजःसंबन्धित्वात् सैव तामलभमानमन्यं मोहयति तं प्रति तस्या मोहस्वरूपतमःसंबन्धित्वात्। एवं विश्वमात्रस्य सुखदुःखमोहस्वभावत्वमूह्यम्। भारतीकृतिस्त्वानन्दमात्रवना। न च शत्रुकाव्याद्दुःखजननमिहाप्यविशिष्टमिति जाच्यम्, शत्रुकाव्यश्रवणानन्तरं सुखस्यैव जननात्, तदीयत्वप्रतिसंधानेनैव पश्चाद्दुःखोत्पत्तेः। न चैवमपि क्वश्चिदर्थावगमेन मोहजनकस्वमवर्जनीयमिति वाच्यम्, व्युत्पन्नबुद्ध्यविषयार्थप्रतिपादकस्याकाव्यत्वात्, अव्युत्पन्नबुद्धविषयार्थकत्वे.चान्धानिरीक्षितकामिनीसौन्दर्यादिवत्काव्यस्मापराधादिति दिक्।। नवरसोज्ज्वलां नवभि: शृङ्गारादिभी रसैरुज्ज्वलां दृपाम्। यद्वा, नव रसा यस्यां सा नवरसा, सा चासावुज्ज्वला चेति कर्मधारयः। ब्रह्मकृतौ तु मधुराम्लादयः षडेव रसाः। न च तैः सा हृद्यैव, अम्लादीनामहृद्यत्वात् न चात्रापि करुणादिरसानां हृद्यतेति वाच्यम्, तेषामपि काव्ये निबद्धानां नाटकेऽभिनीयमानानां चास्वाद्यमाननादशायां हृद्यत्वेनैवानुभवसाक्षिकत्वात्, अन्यथा तत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्त्ययोगात्॥ स्वतन्त्री परमाण्वादिसमवायिकारणतद्गुणक्रियाद्यसमवायिकारणनिरपेक्षाम्। यद्वा स्वपदेन प्रस्तुता भारत्युच्यते, तन्मात्रायत्ताम्। ब्रह्मकृतिस्तु नैवंविधा। तादृशीं कवेः कृतिम्। क्रियत इति कृति: काव्यम् करणं कृतिरिति काव्यरचनानुकूलो व्यापारो वा। तां कुर्वती। न च कविकृतेः कविरेव कर्ता न भारतीति वाच्यम्, न्यायमते कुलालादिकर्तृकस्यापि घटादेरीश्वरकर्तृकत्ववत्कविकर्तृककृतेरपि भारतीकर्तृकत्वस्याप्यविरोधात्। यद्वा, कृतिपदं रसाद्यभिव्यक्तिपरम्। कविपदं च भारतीपदेनान्वेति। ततश्च, उक्तरूपां रसाभिव्यक्तिं कुर्वती कवेर्भारती जयत्युत्कर्षेण वर्तते ननु— एवं कविभारत्याः शब्दात्मिकाया देवतात्वाभावेन तत्स्तुतेर्विघ्नविबातसामर्थ्याभावात्प्रकृतासांगत्यम्। न चात्र भारतीपदं लक्षणया तदधिष्ठातृदेवतां प्रतिपादयतीति नोक्तदोष इति वाच्यम्, तथा सति कविपदवैयर्थ्यात्। न च कविसंबन्धिशब्दाधिष्ठातृदेवतालाभार्थे तदिति वाच्यम्, शब्दाधिष्ठातृदेवतान्तराभावेन तादृशदेवताप्रतीतेरपि भारतीपदेनैव सिद्धेः। न च शिवादिदेवतान्तराणामपि तत्तन्मन्त्रात्मकशब्दाधिष्ठातृत्वेन तद्वैलक्षण्येन कविसंबन्धिशब्दाधिष्ठातृदेवताप्रतीतेः कविपदं विना न लाभ इति वाच्यम्, तथापि शब्दतदधिष्ठातृदेवताशक्तस्य भारतीपदम्य कविपदसमभिव्याहारेण शब्दरूपार्थ एव शक्तेर्नियन्त्रणीयत्वेन लक्षणयापि तदधिष्ठातृदेवताप्रतीत्यसंभवात्— इति चेन्न; मुख्यया वृत्त्यात्र शब्दात्मककविभारतीस्तुतिरेव क्रियते ; व्यञ्जनया तु तदधिष्टातृदेवतास्तुतिः व्यङ्ग्यार्थस्य विघ्नविघातसामर्थ्याच्च न प्रकृतासांगत्यम्॥ अत्र च भाववस्त्वलंकाराख्योऽपि व्यज्यन्ते। तथा हि— भारतीस्तुत्यादिभिरनुभावैर्भारतीविप्रया रतिर्व्यज्यते। ततश्च देवतादिविषयकरतेर्भावत्वेन वक्ष्यमाणत्वाद्भावव्यक्तिः। तथा मुखतः कविभारतीस्तुतिरिति पक्षे देवतास्तुतिरूपं वस्तु व्यज्यते। मुखत एव देवतास्तुतिरिति पक्षेऽपि तां प्रति प्रणतोऽयम्' इति नमस्कारूपं वस्तु व्यज्यते। ननु— जयतीत्यत्रोत्कर्षप्रतियोगिनो विशिष्यानुपादानात्संकोचे मानाभावेन च भारत्याः सर्वोत्कृष्टत्वप्रतीते: 'अयं ततोऽपकृष्टत्वज्ञानवान्, भारतीगतसर्वोत्कृष्टत्वज्ञानवत्त्वात्' इत्यनुमानेनैव नमस्कारप्रतीतिः, न व्यञ्जनया। न च तद्वतोत्कर्षज्ञानवत्त्वस्य तदपेक्षया स्वगतापकर्षज्ञानेन कथं व्याप्तिरिति वाच्यम्, उत्कर्षापकर्षयोः समानवित्तिवेद्यत्वात्— इति चेन्न न ह्यपकर्षज्ञानमात्रं नमस्कारः, तथा सति 'राजा जयति' इति क्षत्रियादिस्तु तावपि नमस्कारानुमित्यापत्तेः। किं तु भक्तिश्रद्धापूर्वकमपकर्षज्ञानम्। तच्च व्यञ्जनयैव स्यात्। अस्तु वात्रानुमितिसंभवः। तथापि तस्या व्याप्तिस्मरणादिसापेक्षत्वेन विलम्बाव्यञ्जनाया एव झटिति प्रवृत्तेः। तथा भारतीकृतेर्प्रकृत्यपेक्षया भारत्याश्च ब्रह्मापेक्षया प्रतीयमानो व्यतिरेकः प्रतियोगिनोर्ब्रह्मकृतिब्रह्मणोरनुपादानाव्यङ्ग्य इत्यलंकारध्वनिः। एवं चात्र भारतीविषयकरतिभावस्य व्यञ्जनेनालक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य वस्त्वलंकारयोर्व्यञ्जनेन लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य च प्राधान्येनात्र प्रबन्धेऽभिधेयत्वमिति ध्वनितम्। कविभारतीस्तुत्या च सामान्यतः काव्यमत्र प्रबन्धेऽभिधेयमिति ध्वनितमिति दिक्॥१॥ नन्वेवमभिधेयप्रतिपादनेऽपि प्रयोजनाभावे प्रेक्षावतां न प्रवृत्तिरित्यत: प्रयोजनमभिधत्ते— काव्यं हि यशसेऽर्थाय शिवेतरनिवृत्तये। कान्तावदुपदेशाय परनिर्वृतये क्षणात्॥ काव्यं लोकोत्तरवर्णननिपुणकविकर्म, यशसे। अत्र सर्वत्र तादर्थ्ये चतुर्थी। हिः प्रसिद्धौ। ततश्च कालिदासादीनां काव्येन प्राधान्येन यशसः, श्रीहर्षादिभ्यो धावकादीनामर्थस्य, मयूरादेरादित्यादिभ्यः कुष्ठाद्यनर्थनिवृत्तेश्च प्रसिद्धत्वान्नात्र कारणताग्राहकमानाभाव इति भावः। एवम्, यथा हि कान्ता कटाक्षभुजविक्षेपादिरसाङ्गभूतव्यापारद्वारा सरसतापादनेन नायकमभिमुखीकृत्य हितमुपदिशति, तथा काव्यमपि रसाङ्गभूतव्यञ्जनाख्यव्यापारद्वारा सरसतापादनेन सहृदयमभिमुखीकृत्य 'रामादिवदिष्टसाधने प्रवर्तितव्यं न रावणादिवदनिष्टसाधने' इत्युपदिशति। एवं च यथा प्रभुः प्रयोजनशून्येऽपि भृत्यान्प्रवर्तयति तथा निष्फलेऽपि नित्यकर्मादौ प्रवर्तकतया प्रभुसंमिताद्वर्णपदादिवैपरीत्येऽनिष्टसाधनतया च शब्दप्रधानाद्वेदात् वस्तुगत्या तत्त्वाख्यानमात्रपरतया सुहृत्संमिताद्वाच्यार्थमात्रपरतयार्थप्रधानाच्च पुराणादेश्च रसप्रधानतया तदङ्गभूतशब्दार्थविशिष्टस्य काव्यस्थातिशयो दर्शित इति ध्येयम्। तथा निरुपाधिकेच्छाविषयतया सर्वप्रयोजनमौलिभूतं रसानुकूलविभावाद्यनुसंधानेनाभिव्यक्तं स्वयंप्रकाशानुभवात्मकं विषयान्तरसंस्पर्शरहितमानन्दं च श्रवणसमनन्तरमेवाविर्भावयति। अत्र च, कवेरिव सहृदयस्याप्यध्यापनेन यशोऽर्थश्च भवति। देवताविषयककाव्यपाठादनर्थनिवृत्तिश्च। सहृदयस्यैव कान्तावदुपदेश:। सहृदस्येव कवेरपि सहृदयतादशायामानन्दो भवतीति ध्येयम्। एवं राजादिविषयकोचितोपचारादिपरिज्ञानं च प्रयोजनमूह्यम्। एवं च काव्यस्य दृष्टादृष्टानेकप्रयोजनवत्त्वात्तद्धिचारात्मकेऽस्मिव्शास्त्रे प्रवृत्तिरुचितेति भावः। 'कीर्तिं स्वर्गफलामाहु:' इति स्मृतेः कीर्तेः स्वर्गसाधनतया फलत्वमिति ध्येयम्॥२॥ एवमिष्टसाधनताज्ञानेऽपि शक्योपायताज्ञानाभावे चन्द्रमण्डलाहरणादाविव न काव्ये प्रवृत्तिः स्यादिति शक्योपायतां तस्य दर्शयति— शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यशिक्षायाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे॥ अक्लिष्टपदपदार्थस्मरणहेतुः कवित्वबीजभूतो बुद्धिविशेष: शक्तिः। यदाहु:— मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणम'नेकधाभिधेयस्य। अक्लिष्टानि पदानि च विभान्ति यस्यामसौ शक्तिः॥' इति। प्रतिभैव शक्तिरित्यपरे; यदाहु:— 'स्मृतिर्ब्यतीतविषया मतिरागामिगोचरा। बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रज्ञा त्रैकालिकी मता। प्रज्ञां नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभां विदुः॥ द्वे बर्त्मनी गिरां देव्याः शास्त्रं च कविवर्त्म च। प्रज्ञोपक्षं तयोराद्यं प्रतिभांद्भवमन्तिमम्॥' इति। न चास्याः कविताहेतुत्वे किं मानमिति वाच्यम्, तदभावे रचनाया एवानुदयात्कथंचिदुदिताया अप्यपहास्यतादर्शनाञ्च तस्या: कविताहेतुत्वं निश्चीयते। न च तां विनापि रचनोदये व्यभिचारान्न तस्या हेतुत्वमिति वाच्यम्; न हि रचनामात्रं कवित्वम्, किं तु रसोत्पत्त्यनुकूला रचना; सा च तां विना नोदेत्येवेति न व्यभिचारः। न च तादृशशक्तेरदृष्टैकसाध्यतया कथं काव्यस्य शक्योपायतेति वाच्यम्, देवताराधनादिद्वारा तादृशादृष्टसंपादनसंभवादिति ध्येयम्॥ लोकपदं लोकवृत्तान्तपरम्, तज्ज्ञानस्यैव रचनाहेतुत्वात्। उक्तात्युक्तादिच्छन्दोभेदज्ञानोपयोगिनां छन्दोविचित्यादिच्छन्वःशास्त्राणां सुशब्दापशब्दज्ञानोपयोगिपाणिनीयादिव्याकरशास्त्राणां पर्यायानेकशब्दलिङ्गभेदादिज्ञानोपयोगिनाममरसिंहादिकृताभिधान-कोशानां नृत्तगीतादिकलाप्रतिपादकभारतादिकृतशास्त्राणां धर्मार्थकाममोक्षरूपचतुर्वर्गप्रतिपादकमन्वादिस्मृतिनी-तिशास्त्रवात्स्यायनशास्त्रवेदान्तशास्त्राणां शालिहोत्रादिकृतगजतुरगखङ्गादिलक्षणग्रन्थानाम् इतिहासपुराणादीनां च शास्त्रपदं वाचकम्। काव्यपदं महाकविप्रणीतकुमारसंभवादिपरम्। तेन स्वकाव्यस्यापि काव्यपदेनोपादानादन्योन्याश्रय इत्यपास्तम्।आदिपदात्तत्तत्रृत्तोचिताभिनयतेपालंकारादिकं गृह्यते। ततश्च लोकवृत्तान्तादीनामालोचनादुपार्जितो व्युत्पत्तिपदाभिधेयस्तत्तदवधारणजनितदृढसरस्रंस्कारविशेषो निपुणता। लोकवृत्तान्तादीनां च काव्याङ्गत्वमुक्तं साहित्यमीमांसायाम्— 'न स शब्दो न तद्वाच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरुः कवेः॥' इति।। काव्यं कर्तुं विचारयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे विचारणे च पुनः पुनः प्रवृत्तिरभ्यासः। नन्वभ्यासस्य हेतुत्वेऽन्योन्याश्रयः करणे सत्यभ्यासोऽभ्यासे च सति करणमितीति चेन्न; पूर्वपूर्वजन्माभ्यासस्योत्तरोत्तरजन्मकाव्यहेतुत्वमित्येके। काव्यार्थोन्नयनाभ्यासोऽत्राभ्यासत्वेनाभिमतः, तस्य च काव्यहेतुत्वमेवेत्यपरे। रचनामात्रे पुन: पुन: प्रवृत्तिरभ्यासः, स च रसानुगुणरचनायां हेतुरित्यन्ये। अत्र च केवलं कर्तुरुपदेशादभ्यासे कर्तैव भवति न तु सहृदयः। सहृदयत्वाभावे च रचनायां 'रसानुगुणत्वाननुगुणत्वनिर्णयाशक्ततया रसाननुगुणतयापि कदाचिद्रचयेत्। तथा केवलं विचारयितुरुपदेशादभ्यासे न कर्ता भवेत्। अतः कर्तुर्विचारयितुश्चोपदेशादेवाभ्यासः काव्याङ्गमिति ध्येयम्। एवं च शक्तिर्निपुणताभ्यास इत्येते त्रयः समुदिताः काव्यस्य निर्माणे तस्य रसाभिव्यञ्जकतया चमत्कारे च सामग्री। व्यस्तास्तु न सामग्री, किं तु स्वरूपयोग्या इत्यर्थः। केचित्तु— अदुष्टसगुणसालंकारशब्दार्थयुगलं काव्यमिति वक्ष्यते। वथा चानेकविशेषणविशिष्टस्व तस्य नीलघटवदेकसामग्रीप्रयोज्यत्वासंभवान्न काव्यत्वं कार्यतावच्छेदकम्। अत एव शक्तित्वादिकमपि न काव्यत्वावच्छिन्नं प्रति कारणतावच्छेदकम्, किं तु शक्तिदोषतिरस्कारेणोद्भवे हेतुः अभ्यासो गुणालंकारस्वीकारे। व्युत्पत्तिस्तु रसाभिव्यञ्जने हेतुः। त्रयाणामार्थसमाजे सति तत्तद्विशेषणोपहितं काव्यमपि नीलघटवत्संपद्यते। तदुक्तम्— कवित्वं जायते शक्त्या वर्धतेऽभ्यासयोगतः। अस्य चारुत्वनिष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी॥' इति- इत्याहुः।स्वाबच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकैककारणासंभवरूपवाधकेन नीलघटत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वेऽपि काव्यत्वस्य तादृशबाधकाभावेन कार्यतावच्छेदकत्वमविरुद्धम् ; अत एवानित्यप्रमात्वं कार्यतावच्छेदकमिति तार्किका इत्यप्यन्ये॥३॥ एवं काव्यस्य शक्योपायत्वेऽपि तत्स्वरूपापरिज्ञाने तत्र न प्रवृत्तिसंभव इति तल्लक्षणमाह— काव्यं ह्यदुष्टौ सगुणौ शब्दार्थो सदलंकृती॥ दोषवर्जितो, सगुणौ, सत्यलंकृतिर्ययोस्तौ सदलंकृती, तादृशौ शब्दार्थौ काव्यम्। ननु— कवेः कर्म काव्यमिति योगाच्छब्दार्थविषयककविव्यापार एव काव्यत्वेन वक्तुमुचितो न तु शब्दार्थावेव; अन्यथा शब्दार्थयोः साधारण्येन' रघुवंशादिकालिदासकृतम्' इत्यादिव्यवहारायोगः; एवं व सूत्रपुष्पयोः साधारण्येऽपि यथा प्रथनमेव मालाकारव्यापार:, तथात्रापि शब्दार्थयोः साधारण्येऽपि योजनमेव कविव्यापार इति तदेव काव्यतया वक्तुमुचितम्— इति चेत् सत्यम्; तथापि कविकर्मविषयभूतयोः शब्दार्थयोरेव लोके काव्यपदप्रयोगाच्छब्दार्थौ काव्यमित्युक्तम्। न चैवं लोकव्यवहारानुरोधे तादृशशब्द एव लोके काव्यत्वव्यबहारात्तन्मात्रमेवोपादेयमिति वाच्यम् सत्यम्; तथापि व्यञ्जकत्वाविशेषादर्थस्यापि ग्रहणम्। काव्यत्वव्यवहारेऽभ्यर्हितत्वं तु शब्दस्यैवेति द्योतनायैव शब्दपदस्य पूर्वनिपात: कुत इति ध्येयम्। अत्र सदोषनिर्गुणनिइलंकारेष्वतिव्याप्तिवारणाय विशेषणत्रयम्। ननु— न दोषाभावस्य लक्षणान्तर्गतिर्युक्ता, तथा सति निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरः—' इत्यस्यापि काव्यत्वं न स्यात्, तत्रापि ' अनुवाद्यमनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत्' इत्युक्ततया 'स्तनतटम्' इत्यस्यैव प्रथमं निर्देष्टुमुचितत्वात्तथा निर्देशाभावेनाविमृष्टविधेयांशस्य जागरूकत्वात्। न चेष्टापत्तिः, तस्योत्तमकाव्यत्वेन सर्वैरुदाहरणात् किं चैवं काव्यत्वव्यवहारः प्रविरलविषयः स्यात्। तथा गुणवत्त्वविशेषणमप्ययुक्तम्, गुणस्य रसधर्मस्वेन वक्ष्यमाणतया शब्दार्थधर्मत्वासिद्धेः। न च रसवत्त्वख्यापनार्थमेवोपचारात्तथोक्तमिति वाच्यम्, तथा सति 'रसवन्तौ' इत्येव वक्तुमुचित्तम्; न हि 'शुरवन्तो देशा:' इति वक्तव्ये 'शौर्यबन्तो देशा:' इति वक्तारो भवन्ति— इति चेन्न 'नीरसो हि निबन्धो यः सोऽपशब्दो महान्कवेः' इति ध्वनिकृदुक्त्या रसाभिव्यञ्जकमेव काव्यमिह लक्ष्यम्। न च दोषसत्त्वे रसाभिव्यक्तिः संभवति, रसाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकस्यैव दोषत्वात्, अन्यथा तस्य हेयतैव न स्यात्। 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटम्— 'इत्यादिकं दुष्टमेव। सदोषादपि तस्माद्दोषाज्ञाने रसाभिव्यक्तेरुत्तमकाव्यव्यवहारः। वस्तुतस्तु, अदुष्टमेवोत्तमं काव्यम्, अन्यथा काव्यतदाभासविवेको न स्यात्। प्रविरलविषयता च काव्यत्वव्यवहारस्येष्टेव यदाहुर्ध्वनिकृतः - अत एव द्वित्रा एव कवयो द्वित्राण्येव काव्यानि इति। ननु— एवमपि दोषाणामननुगमात्तदभावघटितस्य लक्षणस्याप्यननुगम एव। न च रसाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वेन दोषाणामनुगम इति वाच्यम्, तथापि रौद्ररसाभिव्यकश्रुतिकटुवर्णयुक्तश्लोकाव्याप्तेः, श्रुतिकटुत्वस्य शृङ्गाररसाद्यभिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वेन क्वचिद्दोषत्वात्। तत्तत्पद्याभिव्यङ्ग्यरस प्रतिबन्धकदोषाभावविवक्षायां चाननुगमतादवस्थ्यम्- इति चेन्न; अतीतानागतवर्तमानतत्तत्काव्याभासव्यक्तिवृत्तितत्तदोषव्यक्तिविषयक समूहालम्बनामकयोगिज्ञानविषयत्वेनानुगमे, तदभावघटितलक्षणस्याप्यनुगमादित्येके। लक्ष्यस्याप्यननुगतत्वाल्लक्षणाननुगमो न दोषायेत्यन्ये। यदपि गुणवत्तमसिद्धमित्युक्तं तदपि न, गुणस्य रसधर्मश्वेऽपि गुणवृत्त्या शब्दार्थयोरपि वृत्तेः। तदिदमुक्तम्— 'गुणवृत्या पुनस्तेषां वृत्ति: शब्दार्थयोर्मता' इति यद्वा शरीरावच्छिन्नात्मनिष्ठस्यापि सुखस्य 'शरीरे सुखम' इति प्रतीतेः परम्परासंबन्धेन यथा शरीरवृत्तित्वमङ्गीक्रियते, तथा शब्दार्थाभिव्यङ्ग्यनिष्ठस्यापि गुणस्य 'शब्दार्थाविमौ मधुरौ' इत्यादिप्रतीतेः परम्परया शब्दार्थनिष्ठत्वाङ्गीकाराविरोधात्। ननु - प्रतिबन्धकदोषाभावेऽभिव्यञ्जकगुणसत्त्वे च रसाभिव्यक्तेः पुष्कलत्वात्पालंकारत्वविशेषणं व्यर्थम्। तदुक्तं गोपालस्वामिना'—दोषहानं गुणादानं कर्तव्यं नियमात्कृतौ। कामचारः पुनः प्रोक्तोऽलंकारेषु मनीषिभिः॥' इति। तथा 'मुख्या महाकविगिरामलंकृतिभृतामपि। प्रतीयमाना च्छायैव भूषा लज्जेव योषिताम्।।' इति ध्वनिकारिकायामप्यपिशब्देनालंकाराणामनास्था व्यज्यते। तस्मात्सालंकारत्वविशेषणं व्यर्थम्— इति चेन्न; शब्दालंकाराणामर्थालंकाराणां च यथायथं रसाभिव्यञ्जकशब्दार्थोपस्कारकत्वेनालंकारत्वादुपस्कारकाभावे च न रसाभिव्यक्तिपौष्कल्यमिति सालंकारत्वमध्यावश्यिकम्। उक्तवचनद्वयं च स्फुटतरालंकारानास्थापरम्। ननु— एवमपि 'यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढा कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते॥' इत्यत्र निरलंकारे श्लोके सालंकारत्वघटितं लक्षणमिदमव्याप्तम्। तथा हि— इदं ह्यम्बकेन कन्यकावस्थायां चौर्येणानुभूतायाः पुनस्तेनैव पाणौ गृहीताया: कुटुम्बिनीपदमधिरूढाया उम्बायाः सखीं प्रति वाक्यमित्येतिह्यम्। यः कौमारहरः कुमारीभावं हृतवान्, मुग्धतया लज्जाकुलामपि मां संभोगेच्छामुत्पाद्योपभुक्तवानिति यावत्। तेन वरस्य निरतिशयसौन्दर्यवत्त्वं व्यज्यते। स्व एव वरः। ता एव याश्चन्द्रातपचर्चिततयोद्दीपिकास्ता एव वासन्तिकरजन्यः। ते च। चकार एवकारार्थकः। ये प्रागुद्दीपकारत एव। उन्मीलितेति। यद्यपि मालतीकदम्बयोर्वार्षिकतया न वासन्तिकत्वम्, तथाप्युन्मीलितमालतीव सुरभयः इत्यर्थः कदम्बपदेनापि वासन्तिको धूलीकदम्ब एव विवक्षित इत्यविरोधः। प्रौढपदेन चोद्दीपनेऽन्यनिरपेक्षत्वमुच्यते न तु झञ्झारूपत्वम् उद्दीपकत्वविरोधात्। अस्मीत्यहमर्थकमव्ययम्, अन्यथा सा चेति तत्वविधावद्देश्यालाभात्। चकारो भिन्नक्रमः। तथा च, अहं च सैव सा कौमार एव तस्मिंस्तथानुरक्ता। अत्र यद्यपीत्यध्याहार्यम्। स एव हीति हिशब्द एव यद्यप्यर्थक इत्यन्ये। तथापि, यश्चौर्येण कृतस्तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ, सत्रात्यन्तोहापकै रेवानदीतीरे, तत्रातिविविक्ततया स्वच्छन्दोपभोगयोग्ये वानीरतरुतले चेतः समुत्कण्ठते— इत्यत्र न कश्चिदप्यलंकार: प्रतीयते। न चात्र रसवदलंकारः शङ्कनीयः, यत्र हि रसस्य गुणीभावस्तत्रैव रसवदलंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्, प्रकृते चोत्कण्ठाव्यङ्गयोः विप्रलम्भात्मकः शृङ्गाररसः प्रधानभूत एवेति न रसवदलंकारः। तस्मान्निरलंकारेऽस्मिन्नव्याप्तिः। न चेदमलक्ष्यमेवेति वाच्यम्, रसाभिव्यञ्जकवाक्यत्वेनास्यापि लक्ष्यस्यावश्यंभावात्— इति चेन्न, यद्यप्यत्र न स्फुटोऽलंकारतथाप्यस्फुटोऽस्त्येव। तथा हि— अत्र ह्यतिसुन्दरबरादिप्रदर्शनेनोत्कण्ठाकारणप्रतिषेधो गम्यते। तथाप्युत्कण्ठाप्रतिपादनेन कारणं विनापि कार्योत्पत्तिरूपो विभावनालंकारोऽस्त्येव। अयं च न स्फुट:, यतोऽत्रोत्कण्डाकारणम्यातिसुन्दरबराद्यभावस्याभाषोऽतिसुन्दरबराद्यभावाभावत्वेन न प्रतिपाद्यते। नन्वेवकारस्यायोगव्यवच्छेदकस्य तदभावाभावश्कतया स एवेत्येवकारेणायोगव्यवच्छेदकेनातिसुन्दरवराभावाभावस्वेनैव तस्य प्रतीतेर्न विभावनाया अस्फुटत्वमिति चेन्न ; अभेद एवात्रैवकारार्थः, अभेदश्च भावरूपोऽन्य एवेति न विभावनायाः स्फुटत्वमित्येके। स एवेत्येवकारेणायोगव्यवच्छेदकेनातिसुन्दरत्बाभावाभाव एव प्रतीयते, न तूत्कण्ठाकारणस्यातिसुन्दरत्वविशिष्टवराभावस्याभाव:, स त्वर्थादेव प्रतीयत इति न विभावनाया: स्फुटत्वमित्यपरे। रसानुपकारकत्वमलंकाराणामस्फुटत्वम्; न च रसानुपकारकत्वेऽलंकारतैव न स्याद्रसाभिव्यञ्जकशब्दार्थान्यतरोपस्कारकस्यैवालंकारत्वादिति वाच्यम्, रसाभिव्यक्त्यविरोधितयाप्यलंकारस्वोपपत्तेरित्यन्ये। केचित्तु— व्यङ्ग्यापेक्षया चमत्काराजनकत्वमलंकाराणामस्फुटत्वम्। अत एवोत्तमकाव्यस्य व्यङ्ग्यप्रधानत्वादस्फुटालंकारत्वम्, अधमकाव्यस्य तु बाच्यप्राधान्येन स्फुटालंकारत्वम् - इत्याहुः। एत्रमनुत्कण्ठाकारणे निरुतवरादिरूपे कण्ठत एव प्रदर्शितेऽप्युत्कण्ठाविधिनानुत्कण्ठाविरहो गम्यत इत्यनुत्कण्ठाकारणे सत्यप्यनुत्कण्ठारूपकार्यानुत्पादरूपात्र विशेषोक्तिः। इयमप्यस्फुटा, अनुत्कण्ठारूपकार्यानुत्पादस्य तत्त्वेनाप्रतिपादनात्। एवं विभावनाविशेषोक्त्योरेकवाक्यानुप्रवेशात्संकरश्च। अस्फुटालंकारद्वयसंकररूपत्वात्सोऽप्यस्फुट एव। ततश्च स्फुटालंकाराभावेऽप्यस्फुटालंकारवश्वमत्राप्यस्तीति नाव्याप्तिः। अन्ये तु— अदुष्टत्वे सति गुणालंकारान्यतरवत्त्वमेव लक्षणं न तु विशिष्टमेकं लक्षणम्; तथा सति 'मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः। येनैकचुलुके दृष्टौ तौ दिव्यौ मत्स्यकच्छपौ॥' इत्यत्र निरलंकारेऽव्याप्तिप्रसङ्गात्। न च तद् लक्ष्यमेवेति वाच्यम्, तत्राप्यद्भुतरसाभिव्यक्तेः काव्यत्वावश्यंभावात्। न चात्रापि माहात्म्यं जयं च प्रति हेतुत्वमेकचुलुके दिव्यमत्स्यकच्छपदर्शनस्य हेतुत्वप्रतिपादकविभक्त्यभावेऽपि प्रतीयत इति वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् 'कुम्भसंभव: इत्यत्रानुप्रासश्च स्फुट इति वाच्यम्, सप्तापि वारिनिधयो येनाशु चुलुकीकृताः। लोपामुद्रासहचरः सोऽयमास्ते पुरो मम। इत्यत्र तथाप्यव्याप्तेः—इत्याहुः। अपरे तु— रसाभिव्यञ्जकशब्दार्थयुगलत्वमेव लक्षणम् न च वस्त्वलंकारव्यञ्जककाव्येऽव्याप्तिरिति वाच्यम्, व्यङ्ग्यवच्छब्दार्थयुगलत्वमेव तथापि लक्षणमास्ताम्- इत्याहु:। केचित्तु व्यङ्ग्यवच्छब्दार्थयुगलत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकत्वान्न लक्षणत्वमित्यप्याहुः॥४॥ एवं सामान्यलक्षणेऽभिहिते विशेषलक्षणं वक्तुं विभजते— उत्तमं मध्यमं तद्वदधमं चेति तत्त्रिधा॥ तत्काव्यमुत्तममध्यमाधमभेदात्त्रिविधमित्यर्थः॥५॥ तत्रोत्तमं लक्षयति— वाच्यातिशायि व्यङ्ग्यं यत्रोत्तमं तद्ध्वनिश्च सः। वीक्ष्य रामं घनश्यामं सीता जाता नमन्मुखी।। यत्र काव्ये व्यङ्गयं वाच्यात् आलंकारिकमते पदार्थवद्वाक्यार्थस्यापि वाच्यतया पदार्थाद्वाक्यार्थाद्वातिशायि प्रकृष्टं तदुत्तमं काव्यम्। तश्च ध्वन्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ध्वनिरित्यप्युच्यते। न केवलमालंकारिका एव व्यञ्जके ध्वनिपदं प्रयुञ्जेते, किं तु वैयाकरणा अपि। तथा हि— गामानय दण्डेन' इत्यादौ गोकर्मकदण्डकरणकानयनक्रियाकवाक्यार्थप्रतीतिरुत्पद्यते। तत्र पदज्ञानं पदार्थम्मृतिर्वाक्यार्थज्ञानमिति क्रम:। इदं चानुपपन्नम्, एकैकवर्णज्ञानस्य पदार्थस्मृत्यजनकत्वात्, अन्यथा वर्णान्नरोच्चारणवैयर्थ्यापातात् तावद्वर्णानामाशुविनाशिनां मेलकाभावेन तावद्वर्णघटितपदज्ञानासंभवात्, प्रत्येकवर्णानुभवजनितसंस्कारैः पदगोचरस्मृतावानुपूर्वीभेदेऽप्यर्थस्मृतिप्रसङ्गादिति पदार्थस्मृत्यनुकूले पदे वाक्यार्थानुभवानुकूले वाक्ये व 'स्फुटत्यनेनार्थः' इति स्फोटाख्यः कश्चिदङ्गीकार्यः। तं च शब्दो व्यञ्जनयैव प्रतिपादयति न शक्त्या लक्षणया वा, संकेताद्यभावात्। तद्व्यञ्जकः शब्दो ध्वनिरिति वैयाकरणा व्यवहरन्ति। ततश्च व्यञ्जकः शब्दो व्यञ्जकत्वसामान्यादालंकारिकैरपि ध्वनिरिति व्यपदिश्यत इति नायं व्यवहारः स्वकपोलकल्पितः। एवं च पर्यायत्वकथनेन न तत्रातिव्याप्तिर्न वा तस्यालक्षितत्वेन न्यूनतेति ध्येयम्। अत्र व्यङ्ग्यस्य वाच्यातिशायित्वं चमत्का रत्वेन तज्जनकत्वेन वा बोध्यम्। एतेन— वाक्यातिशायिव्यङ्गयकत्वं नाम न तावद्वाच्यजन्यचमत्कारनिरूपितप्रकर्षाश्रयचमत्कारजनकव्यङ्गयकत्वम्, वाच्यस्याचमत्कारित्वस्थले वाच्यजन्यचमत्कारामिद्धेरव्याप्तेः। नापि व्यङ्ग्यजन्यचमत्कारनिरूपितप्रकर्षाश्रयचमत्काराजनकवाच्यकत्वम्, तुल्यप्रधानात्मके मध्यमकाव्येऽतिव्याप्तेः। नापि व्यङ्ग्यजन्यचमत्कारान्यूनचमत्कराजनकवाच्यकत्वम्, रसस्य व्यङ्ग्यत्वे तस्यैव चमत्काररूपत्वेन तज्जन्यचमत्काराप्रसिद्धेरव्याप्तेः—इति परास्तम्, वाच्यापेक्षया चमत्कारत्वेन तज्जनकत्वेन वा वाच्यातिशायित्वस्य विवक्षितत्वादित्याहुः॥ यथा 'वीक्ष्य रामम्—' इत्युत्तरार्धे नमन्मुखीति वाच्यापेक्षया व्यङ्ग्यस्य शृङ्गाररसस्यातिशायित्वादुत्तमत्वम्। घनश्याममित्युपमालंकारस्यानुप्रासस्य माधुर्यादिगुणस्य दोषाभावस्य चात्र पुष्कलत्वात्काव्यसामान्यलक्षणमप्यनाकुलमिति ध्येयम्॥ यथा वा— 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे बापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥' इति। अत्र 'वापीं स्नातुं गतासि न तु तत्सकाशम्' इति वाक्यार्थे स्थिते, 'तत्सकाशमेव रन्तुं गतासि' इत्यधमपदेन प्राधान्येन व्यज्यते। तथा हि— अधमत्वं जात्या कर्मणा वा भवति। तत्रोत्तमनायिका नायकस्य जात्याधमत्वं न वदतीति कर्मणैवात्राधमत्वं वाच्यम्। तच्च कर्म न पूर्वकृतापराधरूपम् तस्मै स्वयमेव दूतप्रेषणेन तस्येदानीमुद्धाटनानर्हत्वात्। किं तु दूतीप्रेषणानन्तरकृतं दूतीसंभोगरूपम्। तच्च संभोगचिह्नैर्ज्ञातुमुद्घाटयितुं च योग्यमिति तत्पर्यवसायिनाधमपदेन 'तत्सकाशमेव रन्तुं गतासि' इति व्यज्यते। निःशेषेत्यादिवाक्यानि तु संभोगचिह्नोद्धाटनेन तत्र साहायकमाचरन्ति। तत्रोत्तरीयकषणेन चन्दनच्युतेरन्यथासिद्धिपरिहाराय निःशेषेति। स्नानसाधारण्यव्यावर्तनाय च्युतपदं तटपदं च। स्नाने हि चन्दनस्य सर्वत्र क्षालनमेव स्यान्न तु स्तनयोस्तट उपरिभाग एव च्युतिः। अत इयमाश्लेषकृतैवेति। तथा ताम्बूलचर्वणविलम्बात्प्राचीनरागस्य मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निर्मृष्टेति। पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनायाधरग्रहणम्। स्नाने ह्युत्तरोष्ठस्यापि निर्मृष्टरागता स्यात्। अत इयं चुम्बनकृतैवेति। तथा प्रातर्दत्तमञ्जनं कालेन किंचिल्लुप्तमित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय दूरमिति। दूरमत्यन्तमित्यापाततोऽर्थः। तेन कालान्यथासिद्धिनिरासः। पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनाय दूरे प्रान्तभाग इति हृदयस्थितोऽर्थः। कालतः स्नानतो वा सर्वत्र निरञ्जनता स्यात्। तव तु नेत्रयोः प्रान्त इति चुम्बनकृतैवेयमिति। तथा तन्वीति सहजतानवोत्कीर्तनमापाततः। पुलकितापि तन्वीति हृदयस्थितोऽर्थः। तेन स्नानेन पुलकिता तनुः किंचिदुच्छ्वसिता भवति। इयं तु न तथेति संभोगकृतावेव तानवपुलकाविति गम्यते। एवमेभिर्वाक्यैरुपस्कृतेनाधमपदेन प्राधान्येन तस्यान्तिकमेव रन्तुं गतासि' इति न्यग्भावितवाच्यतयात्र व्यङ्ग्यं वाच्यातिशायि। तत्राधमपदं विनोक्तविशेषणमात्राद्रन्तुं गतासीत्यर्थस्याप्रतीतेरधमपदस्यैव व्यञ्जकत्वे प्राधान्यम्। केचित्तु— 'उपकृतं बहु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्॥ इत्यादावुपकृतादिशब्दैर्विपरीतलक्षणयानुपकृतस्वादिकं यथा गम्यते तथा 'न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यत्रापि नञ्पदे विपरीतलक्षणया 'तदन्तिकं गतासि' इत्ययमंशो लभ्यते, 'रन्तुम्' इत्यंश एव व्यञ्जनाविषय:— इत्याहुः। तदयुक्तम्, 'तस्यान्तिकं न गतासि' इत्यत्र विपरीतलक्षणायाम् 'स्नातुमितो गतासि' इत्यस्यानन्वयापत्तेः। न च तत्रापि गमनाभावो लक्ष्यत इति वाच्यम्, अप्रसक्तप्रतिषेधापत्तेरित्याहुः। ननु- अधमपदस्य व्यञ्जकत्वमभिधामूलं लक्षणामूलं वा। तत्राभिधामूलं नानार्थकस्थले। लक्षणामूलं तु लाक्षणिकस्थले। न चात्राधमपदं नानार्थकं न वा लाक्षणकम्। अतः कथं तस्य व्यञ्जकत्वम्— इति चेत्; अधमशब्दप्रतिपाद्यस्यैवार्थस्य ल्युतादिपदतात्पर्यविषयीभूतार्थसाहसव्यञ्जकत्वम्। अधमपदव्यञ्जकत्वव्यवहारस्तु प्रयोजकमात्रेणेत्येक। 'अस्तं गतः सविता ' इत्यत्रेव नानार्थकबाभावेऽप्यभिधामूलव्यञ्जस्वीकारे न विरोध इत्यपरे। अधपमपकृष्टकर्मकत्वलक्षकम्। न चान्वयानुपपत्त्यभावान्न तत्र लक्षणेति वाच्यम्, तात्पर्यानुपपत्त्यापि तत्कल्पनात्।अतो लाक्षणिकत्वान्न तम्य व्यञ्जकत्वानुपपत्तिरित्यन्ये॥६॥ अथ मध्यमं काव्यं लक्षयति— काव्यं तु मध्यमं व्यङ्ग्ये वाच्यादनतिशायिनि। तदेव च गुणीभूतव्यङ्ग्यमित्युच्यते बुधैः॥ क्षणाद्वाथ मुहूर्ताद्वा यामाद्वा त्वमिहैष्यसि। इत्युक्त्वा हरते यात्रां पत्युर्दूरं यियासतः॥ यत्र वाच्यानतशायि व्यङ्ग्यं तन्मध्यमं काव्यम्। तदेव गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति च कथ्यते। ननु- अधमकाव्येऽतिव्याप्तिः। न च तत्र व्यङ्ग्यमेव नेति वाच्यम्, अव्यङ्ग्यस्य काव्यत्वासंभवेन तत्राप्यस्फुटस्य व्यङ्ग्यस्याभ्युपगन्तव्यत्वात्। न च तर्हि वाण्यानतिशायिस्फुटव्यङ्गयकत्वं लक्षणमस्त्विति वाच्यम्, 'अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम्। इति वक्ष्यमाणा स्फुटव्यङ्गयाख्यमध्यमकाव्येऽव्याप्तेः—इति चेन्न; उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकरादित्येके। वाच्यानतिशायित्वं वक्ष्यमाणा गूढत्वाद्यन्यतमत्वमेव विवक्षितमित्यध्यन्ये॥ यथा 'क्षणाद्वाथ—' इत्यत्र 'यामः परं परमावधिः, ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमि' इति व्यङ्ग्यप्रिययात्रानिवारणरूपवाच्यसिद्धिं करोतीति वाच्याङ्गत्वाद्वाच्यानतिशायि॥ यथा वा— 'ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥'— ग्रामस्य तरुणमित्यनेन प्रामेऽयमेक एव तरुणः, ततश्च वहुबल्लभत्वेन दुर्लभत्वं व्यज्यते। तरुणमिति कामकलाकौशलम्, तरुण्या इति रतावुत्कण्ठा, नवबज्जुलेत्यादिनोद्दीपनविभाव:, मञ्जर्याः करग्रहणयोग्यताप्रदर्शनेन वञ्जुललसाया भूनलस्पर्शितया वञ्जुललतामूलस्य स्वैरोपभोगयोग्यता, पश्यन्त्या इति वर्तमानत्वव्यपदेशाद्दर्शनसमसमयमेव मुखमालिन्यप्रतीतेरतिशयोक्तिः, मुहुरित्यौत्सुक्यं जनताभयेन दर्शनस्य विच्छिद्य विच्छिद्य करणं च नितरामिति स्वापराधप्रकर्षः, मालनेत्यनुभावश्च व्यज्यते। अत्र 'वञ्जुललतागृहे दत्तसंकेतया मया न गतम्, अनेन तु तत्र गत्वा स्वगमनसूचनाय वञ्जुलमञ्जरीमादाय मदुपालम्भाय पुनरागतम्, अहो ममानौचित्यम्' इति नायिकानौचित्यं व्यङ्ग्यम्। तच्च रसभङ्गहेतुत्वान्न चमत्कारकारि। वाच्यं तु मुखच्छायामालिन्यं विप्रलम्भव्यञ्जकत्वाच्चमत्कारकारि यद्यपि व्यङ्ग्यमत्यनौचित्यमनुरणनन्यायेन परम्परया विप्रलम्भव्यखकम्, तथापि तस्यानुभावरूपवाच्यमुखप्रेक्षितया व्यञ्जकत्वम्; वाच्यं त्वनुभावरूपतया साक्षादेव व्यञ्जकमिति व्यङ्ग्यस्यापराङ्गतैव, यन्नैरपेक्ष्येण व्यञ्जकं तन्मुखप्रेक्षित्वस्यैवापराङ्गत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। न चात्र विप्रलम्भस्य प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वाद्ध्वनित्वे कथं गुणीभूतव्यङ्ग्यतेति वाच्यम्, विप्रलम्भव्यञ्जनापेक्षया ध्वनित्वेऽप्यनौचित्यव्यञ्जनापेक्षया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वादित्याहुः॥७॥ अथाधमं काव्यं लक्षयति— अव्यङ्ग्यमपि यच्चारु तत्काव्यमधमं स्मृतम्। शब्दचित्रं चार्थचित्रमिति तद्दि्वविधं विदुः॥ उत्तालतालहिन्तालकृतमालतमालकम्। विपिनं तत्समालोक्य नन्दनस्यास्मरद्विभुः॥ चारु गुणालंकारसंबन्धनिबन्धनचमत्कारकारकम्, तदुभयसंबन्धमात्रस्य सकलसाधारण्यात्। एतच्च ये शब्दार्थनिष्ठं गुणं मन्यन्ते तन्मतेन बोध्यम् गुणानां रसनिष्ठत्वे गुणोत्कर्षेण रसोत्कर्षावश्यंभावादव्यङ्ग्यत्वासंभवात्। यद्वा, चारु गुणाभिव्यञ्जकवर्णालंकारमात्रनिबन्धनचमत्कारकारकमित्यर्थः। वस्तुतस्तु, अव्यङ्ग्यपदमस्फुटव्यङ्ग्यपरम्, अनुदरा कन्या' इत्यादाविवेषदर्थेऽपि नञः संभवात्। अतो मतद्वयेऽप्यविरोधः। युक्तं च तथा व्यङ्ग्याभावे काव्यत्वहाने:। न चैवमस्फुटाख्यगुणीभूतव्यङ्गयेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्, उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकरादित्याहुः। अविवक्षितव्यङ्ग्यत्वमव्यङ्ग्यत्वम्, अतो नातिव्याप्तिरित्यीहुः तच्चाधमकाव्यं शब्दचित्रमर्थचित्रं चेति द्विविधं विदुः। इदं च स्वरूपकथनमात्रपरं न तु विभागपरम्, षष्ठोल्लासे विभागस्य दर्शयिष्यमाणत्वादिति ध्येयम्॥ यथा 'उत्तालताल—' इत्यत्र पूर्वार्धे शब्दचित्रमुत्तरार्धे च स्मरणालंकारनिबन्धनार्थचित्रम्॥ यथा वा— 'स्वच्छन्दोच्चलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्भइछटा मूर्च्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितम्नानाह्निकाह्नाय वः। भिन्द्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रद्रुमद्रोहोद्रेकमयोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्॥ स्वच्छन्दं वात्याद्युपाधिमन्तरेणैवोच्चलन्त्यो या अच्छा निर्मला: कच्छकुहरेषु तटसमीपगर्तेषु च्छातेतराः कृशेत्तरा अम्भश्छटा जलसमूहास्ताभिमूर्च्छन्मोहा विगलदज्ञाना ये महर्षयस्तैर्हर्षेण विहिताः स्नानादय आह्निका यस्यां सा तथा, उद्यन्नुद्गच्छन्नुदार उद्भटो दर्दुगे मण्डूको यासु तासु दरीषु तटकंदरासु दीर्घा अदरिद्रा अस्तोका ये द्रुमास्तेषां द्रोहोद्रेक उन्मूलनातिशयस्तत्प्रचुराभिरूर्भिभिर्मेदुरोऽधिको मदो यस्याः सा मन्दाकिनी गङ्गा वो मन्दतामहाय झटिति भिन्द्यात्— इत्यत्र शब्दगुणेनौजसा शब्दालंकारेणानुप्रासादिना च युक्तत्वाच्चारुत्वम्। इदं च शब्दचित्रस्योदाहरणम्। अर्थचित्रं यथा वा— 'विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद्भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयापि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियामरावती।'— मानदं शत्रूणां मानखण्डकं यं हयग्रीवं यदृच्छया लीलया, न तु युयुत्सया, आत्ममन्दिराद्विनिर्गतम्, न त्वमरावतीसमीपमागतम्, उपश्रुत्य, न तु दृष्ट्वा, ससंभ्रमेणेन्द्रेण द्रुतं झटिति पातितार्गला संघटितकवाटा सती, अमरावती भिया निमीलिताक्षीव भवति— इत्यत्र प्रमादादिना गुणेनोत्प्रेक्षालंकारेण च युक्तत्वाच्चारुता। यद्यप्यत्र प्रथमश्लोके मन्दाकिनीविषयो भक्तिरूपो भावो व्यज्यते द्वितीयश्लोकेऽपि वीररसो व्यज्यते, तथापि 'नि:शेषच्युनचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधर:— 'इत्यत्रेव वाच्यस्य व्यङ्ग्यप्रवणतां विना विश्रान्त्यभावाभावेन प्रतीयमानार्थस्यैव स्फुटत्वाद्व्यङ्ग्यस्य न स्फुटतेति विवक्षितमस्फुटव्यङ्गयत्वमक्षतमित्येके। व्यङ्ग्यसद्भावेऽप्यत्र व्यङ्ग्ये कविविवक्षावैधुर्यादव्यङ्ग्यत्वम्; सहृदयास्तु रसास्वादलालसा अत्रापि रसं भुञ्जत एवेति सहृदयदृष्ट्या नाधमत्वमित्यन्ये। प्रथमश्लोके 'मन्दाकिनी वो मन्दतां भिन्द्यात्' इति योजनायां व्यवधानम्, द्वितीये च व्यभिचारिणो भयस्य स्वशब्देनोपादानात् 'व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता' इति वक्ष्यमाणमनौचित्यं च व्यङ्ग्यप्रतीतिमपकर्षतीत्यप्रतीयमानव्यङ्गत्वादधमत्वम्, दोषाज्ञाने।। व्यङ्ग्यप्रतीतौ तु नाधमत्वमित्यण्याहुः।।८।। इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडा- मणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे काव्यलक्षणनिर्णयः प्रथम उल्लासः॥ ——————————— द्वितीय उल्लासः। —————————— प्रथमोल्लासे हि गुणादिविशिष्टं शब्दार्थयुगलं काव्यमित्युक्तम्। तत्र शब्दार्थयोः प्राधान्यात्प्रथमं तयोः स्वरूपं दर्शयिष्यन्नर्थापेक्षयापि शब्दस्य प्राधान्याच्छब्दस्वरूपं तावद्विभजन्नेव निर्दिशति— शब्दोऽत्र त्रिविधः शक्तलक्षकव्यञ्जकात्मना॥ शक्तलक्षकव्यञ्जकभेदेन शब्दोऽत्र काव्ये त्रिविधः। यद्यपि शात्रेषु शक्तलक्षकभेदेन द्विविध एव शब्दः तथापि काव्ये व्यञ्जक इत्यपरोऽपि समस्तीत्युक्तमत्रेति। लक्षणायाः शक्तिमूलकत्वाच्छक्तस्य प्रथमं निर्देश:, व्यञ्जनाया उभयमूलकत्वाद्व्यञ्जकस्योभयानन्तरं निर्देश इति ध्येयम्॥९॥ अथार्थमपि विभजन्नेव निर्दिशति— तदर्थोऽपि त्रिधा शक्यलक्ष्यव्यङ्ग्यविभेदतः॥ तेषां शक्तलक्षकव्यञ्जकरूपाणां शब्दानामर्थस्तदर्थः। सोऽपि शक्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदात्रिविधः। अत्र यद्यपि विभागादेव त्रिविधत्वसिद्धिस्तथापि न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदाय त्रिधेत्युक्तम्। यद्यपि वाचकादिशब्दनिर्देशानन्तरं तत्तल्लक्षणमुक्त्वैवार्थनिरूपणमुचितं तथाप्यर्थघटितमेव तेषां लक्षणं वक्तव्यम्; अतः प्रागर्थस्वरूपप्रदर्शनमिति ध्येयम्॥१०॥ ननु वाक्यार्थस्योक्तत्रैविध्यानन्तर्भावाद्विर्भावाद्विभागन्यूनतेत्यत आह— तुर्यस्तात्पर्यविषयो वाक्यार्थ इति तार्किकाः। अन्ये शक्यं तमप्याहुरपरे लक्ष्यसूचिरे॥ आकाङ्क्षायोग्यतासत्तिमतां पदानां समुच्चारणे सत्यपदार्थोऽपि घटानयनादिसंसर्गरूपोऽपूर्वी वाक्यार्थस्तात्पर्यविषयतया समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनो नैयायिकादयः। वाक्यार्थोऽपि शक्य एवेत्यन्विताभिधानवादिनः प्राभाकराः। वाक्यार्थो लक्ष्य इति भाट्टा वेदान्तिनश्चाहुः। वस्तुतस्तु वाक्यार्थो न शक्यो नापि लक्ष्य इति पञ्चमे वक्ष्यते। न चैवं विभागन्यूनतेति वाच्यम्, शक्यपदेन वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुक्तोपस्थितिविषयत्वस्य विवक्षितत्वादिति दिक्॥११॥ अथार्थव्यञ्जकतामाह— वाच्यादयस्त्रयोऽप्यर्थाः प्रायशो व्यञ्जका मताः। जयत्यधिवसन्गङ्गां देवस्तापैरनीक्षितः॥ वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यरूपास्त्रयोऽप्यर्थाः प्रायशो व्यञ्जकाः, न तु सर्वत्र॥ तत्र जयतिपदवाच्यस्योत्कर्षेण वर्तत इत्यस्य वक्तृनमस्कारव्यञ्जकतया वाच्यस्य व्यञ्जकत्वम्, गङ्गापदलक्ष्यस्य तीरस्य शैत्यासिव्यञ्जकतया लक्ष्यस्य व्यञ्जकत्वम्, तथा गङ्गामित्यत्रैव व्यङ्ग्येन शैत्येन भगवतस्तापानीक्षणसामर्थ्यव्यञ्जनाद्व्यङ्गयस्यापि व्यञ्जकत्वमिति ध्येयम्॥ यद्यप्युद्देशक्रमानुरोधाच्छब्दस्य व्यञ्जकत्वमभिधायार्थस्य व्यञ्जकत्वमभिधातुमुचितम्; तथापि शब्दव्यञ्जकत्वं स्फोटव्यञ्जकेषु वर्णेष्वेव दृष्टम्, अर्थव्यञ्जकता तु न क्वापि दृष्टा, ततः कथमर्थानामपि काव्यत्वमित्याशङ्कामपनेतुमिदमिहोक्तं न तु प्राधान्येनार्थव्यव्जकत्वमुपदर्शयितुम्। अत एवाग्रे शब्दस्य व्यञ्जकत्वमुपपाद्यार्थस्य व्यञ्जकत्वं प्रपञ्चयिष्यत इति ध्येयम्॥ यथा वा वाच्यस्य व्यञ्जकता— 'माए घरोबअरणं अज्ज हु णत्थि त्ति साहिअं तुमए। ता भण किं करणिज्जं एमेअ ण वासरो ठाइ॥'— मातर्गृहोपकरणमद्य खलु नास्तीति साधितं त्वया। तद्भण किं करणीयमेवमेव न वासरस्तिष्ठति॥ हे मातः, गृहोपकरणं नद्याद्यादेयं जलादिरूपं नास्तीति त्वया संप्रति कथितं किल, तत्किं वा कर्तव्यं वद, वासर एवमेव न तिष्ठति— इत्यत्र तद्भण किं करणीयमित्याद्यर्थेन वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानाद्गृहोपकरणसंपादनव्याजेन स्वैरविहारोद्यमो व्यज्यते। तत्रापि मातरिति वृद्धता व्यज्यते। तया च स्वयं जलाहरणाद्यसामर्थ्यम्। गृहोपकरणमित्यवश्यसंपादनीयत्वम्, अद्य खल्वित्यपलापाशक्यता, त्वयेति न मयैव व्याज: संपाद्यत इत्ययमर्थः, तद्भणेति स्वस्य कर्तव्याज्ञानाभिनय: एवमेवेत्यादिना क्षणमात्रमपि विलम्बासहता व व्यज्यत इति ध्येयम्। पूर्वत्र जयतीति पदार्थस्य व्यञ्जकत्वम्, अत्र तद्भण किं करणीयमित्यादिवाक्यार्थस्य व्यञ्जकत्वमिति भेदः। न चैवमस्य वाच्यव्यञ्जकतोदाहरणत्वमयुक्तं स्याद्वाक्यार्थस्य वाच्यत्वाभावादिति वाच्यम्, वाक्यार्थस्यापि वाच्यान्तर्भावस्योक्तत्वादिति दिक्।।लक्ष्यस्य व्यञ्जकता यथा वा— 'साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दूमिआ सि मज्झ कए। सब्भावणेहकरणिज्जसरिच्छं दाव विरइथं तुमए॥'—साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मम कृते। सद्भावस्नेहकरणीयसदृक्षं तावद्विरचितं त्वया।। हे सखि, मम कृते मन्निमित्तं सुभगं नायकं साधयन्ती संघटयितुं कृतसंचारेति यावत्। क्षणे क्षणे दूनासि श्रान्तासि। सद्भावस्य समीचीनहृदयतायाः स्नेहस्य च यत्करणीयं तत्सदृशं त्वया कृतमिति वाक्यार्थः। अत्र दूत्यां प्रमाणान्तरेणापकारित्वावगमान्मुख्यार्थबाधावगमेन शत्रुत्वमाचरितमिति विपरीतलक्षणायावगम्यते। तेन च 'त्वमधमा येन दूतीविरुद्धं नायकोपभोगमाचरितवती, सोऽप्यधमो येन दूतिकायां त्वय्यनुरक्तः' इति व्यज्यते। इदमपि वाक्यलक्षितस्यार्थस्य व्यञ्जकतायामुदाहरणमिति भेदः॥ व्यङ्गयम्य व्यञ्जकता यथा वा— 'उअ णिच्चल णिप्पन्दा बिसिणीपत्तम्मिरे हइ बलाआ। णिम्मलमरअअभाअणपडिट्ठिआ सङ्घसुत्ति विअ।।'— पश्य निश्चल: नि:स्पन्दा बिसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलभरकतभाजनप्रतिष्ठिता शङ्खशुक्तिरिव॥ इदं हि संकेतार्थिनं कामुकं प्रति नायिकावचनम्।' हे निश्चल संकेतार्थितयात्रैव स्थितिशील, नलिनीदले निःस्पन्दा बकी निष्कलङ्कमरकतपात्रस्थिता शङ्खशुक्तिर्मुक्तास्फोट इव राजते पश्य— इत्यत्र निस्पन्दत्वेनाश्वासवत्त्वम् तेन च जनराहित्यम्, तेनापि तदेव संकेतस्थानमिति च व्यज्यते। यद्वा, संकेतस्थानमगत्वैव गतोऽस्मीति मिथ्या वदन्तं नायकं प्रति नायिकावचनमिदम्। अत्रापि निःस्पन्दत्वेनाश्वासवत्त्वम्, तेन च 'न त्वं तत्र गतोऽसि, मिथ्यैव गतोऽस्मीति वदसिगतश्चेन्नेयं बलाका निःशङ्का वर्तेत' इति व्यज्यते। अस्मिंश्च पक्षे निश्चलेति संबोधनम् 'मिथ्या वदसि' इति व्यङ्ग्ये सहायतां प्रतिपद्यते॥ केचित्तु— नायकं प्रत्यन्यापदेशेन दूनीवचनमिदम्। गत्यर्थानां ज्ञानार्थकत्वान्निश्चलपदं ज्ञानशून्यपरम्। बलाकापदेन च स्त्रीलिङ्गमहिम्ना नायिका प्रतीयते। ततश्च हे ज्ञानशून्य, स्वयमेव समागत्य पश्य, सा विरहासहा संप्रति बिसिनीपत्रे राजते; कतिपयक्षणविलम्बे प्राणान्न धारयिष्यति यतो निःस्पन्दा। निर्मलमरकतेत्यत्र विसिनीपत्रस्य मरकतभाजनोपमिततया तदङ्गमङ्गान्नीरसता व्यज्यते। तस्याः शुक्योपमितत्वेन पाण्डुत्वम्, तेन चोपमाव्यङ्ग्येनानुभावेन विप्रलम्भातिशयो व्यङ्ग्यः— इत्याहुः।।१२॥ एवमर्थस्य स्वरूपं व्यञ्जकत्वं च निरूध्यावसरसंगत्या वाचकादीनां क्रमेण लक्षणमाह— साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः। घनश्यामः क्रियाद्रामः श्रियं सुग्रीवराज्यदः॥ अत्राभिधत्त इत्यस्य प्रतिपादयतीत्यर्थः, न त्वभिधया प्रतिपादयतीति; तथा सत्यभिधाया वाचकशब्दव्यापारत्वेनान्योन्याश्रयात् तावत् एव सम्यक्त्वे शेषवैयर्थ्याच्च। संकेतश्च 'अस्माच्छब्दादयमर्थो बोध्यः' इत्याकारक आप्ताभिप्रायो न त्वीश्वराभिप्रायमात्रम्, यदृच्छागब्दस्याप्यग्रे संग्राह्यत्वकथनेन तत्राव्याप्तेः। एवं च लक्ष्यस्याप्यर्थस्य तादृशाप्ताभिप्रायविषयत्वेन संकेतितत्वाविशेषाल्लक्ष्यार्थप्रतिपादके लाक्षणिकपदेऽतिव्याप्तिवारणाय साक्षादिति। अर्थान्तरप्रतीत्यद्वारकत्वमिह साक्षात्त्वं विवक्षितम्। तावन्मात्रं च संबन्धितयाकाशस्मारके घटादिशब्देऽतिव्याप्तम्। अतः संकेतितमिति। शब्दत्वेन विशेषणाञ्च न चेष्टायामतिव्याप्तिः— इत्येके। अन्ये तु— साक्षात्संकेतितो योऽर्थस्तत्प्रतिपादकत्वं लक्षणम्। संकेतश्च पूर्वोक्त आप्ताभिप्राय एव लक्षणास्थले च परम्परया संकेत: शक्यं बोधयित्वा लक्ष्यं बोधयत्वित्यभिप्रायेणैवाप्तेन लाक्षणिकपदप्रयोगात् इत्याहुः। अपरे तु— संकेतपदं संबन्धपरम्। तथा च साक्षात्संबन्धविश्वयार्थप्रतिपादकत्वं वाचकत्वम्। ननु— 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणैकसार्थगन्तृत्वेन लक्षणया च्छत्त्रिणोऽपि प्रतिपादके च्छत्त्रिपदेऽतिव्याप्तिः। न च, यः शब्दो यद्विषयकसाक्षात्संबन्धेन यदर्थस्मृतिहेतु: स तस्य बाचक इति विवक्षितम्, छत्त्रिपदं च साक्षात्संबन्धेन च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणरूपेण न च्छत्त्रिस्मारकमिति न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्; छत्त्रिविषयकसाक्षात्संबन्धस्यापि लक्षणया च्छत्त्रिस्मरणेऽपि प्रयोजकत्वमस्त्येव, अन्यथा शंक्यग्रहेऽपि लक्षणया तत्स्मृत्यापत्तेः। न चेष्टापत्तिः, शक्यसंबन्धाग्रहे लक्षणाया अप्रवृत्तेः— इति चेन्न; छत्त्रिण इत्यत्र च्छत्त्रिम्मृतिः साक्षात्संबन्धेनैव अच्छत्त्रिस्मृतिः परं लक्षणयेत्यजहल्लक्षणैव नास्ति। युगपद्वृत्तिद्वयविरोधश्च 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ ' इत्यादाविवादोषायैव। यद्वा, साक्षात्त्वस्य प्रतिपादनक्रियाविशेषणत्वेनाप्यङ्गीकारान्न दोषः। ननु— एवमपि 'साक्षात्संबन्धविषयमर्थं यः पदार्थस्मृत्यन्तरमद्वारीकृत्य प्रतिपादयति स वाचकः' इति हि पर्यवस्यति। तथा सति शक्यभूतच्छत्त्रिमात्रस्मृतिं द्वारीकृत्य च्छत्त्र्यच्छत्त्रिस्मारके च्छत्त्रिपदेऽतिव्याप्त्यभावेऽपि 'राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभिः करै:' इत्याद्यभिधामूलव्यञ्जनास्थले प्रकरणादिनाभिधायाः प्राकरणिकचन्द्राद्यर्थस्मृतौ नियमने सत्यप्राकरणिकभूपाद्यर्थस्य व्यञ्जनया प्रतिपादके राजादिपदेऽतिव्याप्तिः, तत्र प्राकरणिकचन्द्रादिपदार्थस्मृतेरप्राकरणिकभूपाद्यर्थस्मृतौ द्वारत्वाभावात्। न च पदार्थस्मृत्यन्तराव्यबहितत्वमेवात्र साक्षात्त्वं विवक्षितमिति वाच्यम्; तथापि 'सर्वदो माधव: पायादन्धकक्षयकृत्स वः" इत्यादौ यत्र हरिहरयोर्द्वयोरपि प्राकरणिकत्वं तत्र प्रसिद्धिप्राचुर्येणान्धकासुरनाशकर इति इरविषयार्थस्य झटिति प्रतीतिः पश्चात्पर्यालोचनयान्धकानां यदुप्रभेदानां क्षयकृद्गृहकृदिति हरिविषयार्थस्य निहतार्थतया विलम्बेन प्रतीतिः; तत्रान्धकक्षयादिपदेऽव्याप्तिः पदार्थम्मृत्यन्तराव्यवधानेन स्मारकत्वाभावात्— इति चेन्न; अस्वतन्त्रत्वेन पदार्थविशेषणात्। स्वातन्त्र्यं च शक्यतावच्छेदकप्रकारेणान्वयबोधविषयत्वम्। ततश्च स्वतन्त्रपदार्थस्मृतिव्यवधानेऽप्यस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवहितत्वमस्त्येवेति नाव्याप्तिः। अजहल्लक्षणास्थले तु च्छत्त्रिणां शक्यतावच्छेदकीभूतच्छत्त्रिप्रकारेणान्वयबोधाविषयत्वान्न स्वातन्त्र्यमित्यस्वतन्त्रपदार्थस्मृतिव्यवधानेनैव लक्ष्यस्मारकतेति न तत्राप्यतिव्याप्तिः। न चैवं लाक्षणिकस्थले साक्षात्संबन्धविषयस्यान्वयबोधविषयत्वाभावेन स्वातन्त्र्याभावादस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवधानपदेनैव तत्रातिव्याप्तिवारणात्स्राक्षात्पदवैयरथ्यमिति वाच्यम्, 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यत्र साक्षात्संबन्धविषयस्याप्यन्वयबोधविषयत्वेन स्वतन्त्रस्वात्तत्स्मृतिव्यवधानेऽपि तीरस्मृतेरस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवहितत्वात्तीरस्मृतिजनकतादशायामतिव्याप्तिवारणाय साक्षात्पदावश्यंभावात्। न चैवम् 'राजा हरति—' इत्यत्र व्यञ्जनया भूपाद्यप्राकरणिकार्थस्मारकेऽतिव्याप्तिः स्यात्, तत्र प्राकरणिकार्थस्यान्वयबोधविषयत्वेन स्वातन्त्र्यान्तरस्मृतिव्यवधानेऽप्यस्वतन्त्रपदार्थस्मृत्यव्यवधानसत्त्वादिति वाच्यम्, अनियन्त्रितसंकेतस्यैव संकेतपदेन विवक्षितत्वात्— इत्याहुः॥ यथा घनश्यामादिशब्दाः साक्षात्संकेतितार्थस्मारकतया वाचकाः॥१६॥ ननु सकेतिताः क इत्याकाङ्क्षायामाह— जातिर्गुणः क्रिया द्रव्यमिति संकेतिता मताः॥ जातिर्घटत्वादिका, गुणो नीलपीतादिकः, क्रिया चलनादिका, द्रव्यं सजातीयवस्त्वन्तररहितमाकाशादिकं वक्तृयदृच्छासंकेतितडित्थादिशब्दव्यङ्ग्यः स्फोटश्च, एते चत्वारः संकेतविषया मताः। ननु— 'घटमानय' 'घटं स्थापय' इत्यादिवाक्येषूत्तमवृद्धेनोक्तेषु प्रयोज्यस्य घटानयनस्थापनादिव्यवहारं पश्यन्व्युस्पित्सूर्व्यवहारविषयभूतायां व्यक्तावेव शक्तिं गृह्णाति न तु जात्यादावताद्वषये— इति चेन्न; व्यक्तेर्व्यवहारविषयत्वेऽपि व्यक्तीनामानन्त्यात्सामान्यलक्षणायां मानाभावेन शक्तिग्रहसमये सर्वव्यक्त्युपस्थित्यसंभवान्न तासु शक्तिग्रहः। यदि च तत्कालोपस्थितकतिपयव्यक्तिष्वेवव शक्तिर्गृह्येत तदा यासु न शक्तिग्रहस्तासां घटादिपदेनोपस्थितिर्न स्यात्। यदि च क्वचिच्छक्तिग्रहेऽप्यन्यत्र शाब्दधीरिध्यते तदा शक्तिधीः शाब्दज्ञाने व्यभिचारिणीति कारणमेव न स्यात्। यदि च यद्धर्माश्रये शक्तिग्रहस्तद्धर्माश्रयस्य स्मृत्यगोचरस्यापि योग्यतावशादन्वयबोषविषयत्वं स्यादेव संमानप्रकारकत्वस्यैव नियामकत्वादिति मतम्, तथापि व्यक्तिमात्रस्य शक्यत्वे 'गौ: शुक्ल:' 'चल:' इत्यादिपदानां व्यक्तिमात्रवाचकत्वेन पर्यायतापत्त्या सह प्रयोगानुपपत्तिः, जातिर्गुणः क्रियेति विभागानुपपत्तिश्च। यदि च जात्यादिविशिष्टव्यक्तिषु शक्तिमहमङ्गीकुरुषे तदा लाघवाज्जात्यादेरेव शक्यता युक्ता, व्यक्तिलाभस्त्वाक्षेपाल्लक्षणया वा भविष्यति। स च संकेतप्रहोपाधिभूतो जात्यादिरूपो धर्मो वस्तुन: स्वाभाविको वक्तृयदृच्छौपाधिकश्चेति मामान्यतो द्विविधः। स्वाभाविकधर्मश्च सिद्धसाध्यभेदेन द्विविधः। तत्र सिद्धोऽपि वस्तुनः प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश्चेति द्विविधः। तत्राद्यो जातिः। सा हि वस्तुन: प्राणप्रदतुल्यत्वात्प्राणप्रदेत्युच्यते। तदवच्छिन्नमेव हि वस्तु व्यवहारयोग्यं भवति नान्यथा। तदुक्तं भर्तृहरिणा— 'गौ: स्वरूपेण न गौर्नाप्यगौर्गोत्वाभिसंबन्धात्तु गौः' इति। गौ: स्वरूपेण व्यक्तिमात्रेण गौरिति न व्यवह्रियते नाप्यगौरश्वादिरिति वा व्यवह्नियते, किं तु गोत्वाभिसंबन्धादेव गौरिति व्यवह्रियत इत्यर्थः। यद्वा प्राणप्रदत्वं यावदाश्रयं तदाधारत्वम्। गुणानां तु नित्यत्वपक्षेऽपि न यावदाश्रयं तद्वृत्तित्वम्, आश्रये सत्यपि पाकादिना समवायनाशे तदनाधारतास्वीकारात्। द्वितीयन्तु शुक्लादिर्गुणः। जात्या प्रथमं विशेषितमेव हि वस्तु द्वितीयक्षणे समवायोत्पत्तौ पश्चाद्गुणैर्विशेष्यते। द्वितीयस्तु स्वाध्यरूपो धर्मः क्रिया। यद्यपि क्रियापि नित्या न साध्या, तथाप्याख्यातेन साध्यतया प्रतीतेः मा साध्येस्युच्यते। यदाहुः— यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते' इति सा च क्रिया पाकादि: पौर्वापर्येण वर्तमानाभिः स्वावयवकल्पाभिश्चुल्लीसंमार्जनाद्यवस्रावणान्ताभिः क्रियाभिरभिव्यज्यते। वक्तृयदृच्छोपाधिकस्तु धर्मः पूर्वपूर्ववर्णैरस्फुटतयाभिव्यक्तश्चरमवर्णबुद्ध्या स्फुटतरमभिव्यक्तः स्फोट एव। स च व्यञ्जकानां वर्णानां क्रमवत्त्वेऽपि न स्वयं क्रमवान् इतरथा वर्णवत्तस्यापि क्रमवत्त्वेऽर्थप्रत्यायकत्वासामर्थ्यप्रसङ्गात्। तादृशस्फोटरूपं च डित्थादिशब्दव्यङ्ग्यस्वरूपं वक्तृयदृच्छया डित्थाद्यर्थेषु शक्तिग्रहोपाधित्वेन संनिवेश्यत इति संज्ञारूपं यदृच्छात्मकं चोच्यते। यद्यपि जात्यादिशब्दानामपि स्फोटव्यञ्जकत्वमविशिष्टं तथापि जात्यादीनामेव प्रकारस्वात्तेषामेवोपाधित्वम्, डित्थादिशब्देषु स्फोट एव प्रकार इति स एवोपाधिः। न चैनं यदृच्छाशब्दे द्रव्यमुपाधिरिति व्यवहारः कथमिति वाच्यम्, स्फोटरूपशब्दस्यापि द्रव्यत्वेन तदविरोधात्। अत एव 'गौः शुक्लश्चलो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति:' इति महाभाष्यकारः। ननु— भिन्नासु घटादिव्यक्तिषु 'घटोऽयम्' 'घटोऽयम्' इत्याद्यनुगतप्रतीतिप्रयोगविषयत्वं हि जातित्वमिहाभिमतम्। तच्च परमाणुत्वेऽतिव्याप्तम्। न च परमाणुत्वमपि जातिरेवेति वाच्यम्, परमाणुत्वादीनां गुणमध्ये पाठात्— इति चेन्न, तेषां गुणमध्ये पाठात्पारिभाषिकमेव गुणत्वं न तु वास्तवमिति ध्येयम। ननु—गुणक्रिययोरप्यानन्त्याद्व्यक्तिशक्तिपश्नोक्तदूषणसाम्यम्— इति चेन्न; शुक्लनीलादिगुणव्यक्तयः प्रत्येकमेकैका एव नित्याश्च तत्तदृ्रव्यव्यक्तिभिर्व्यज्यन्ते। विनाशोत्पादधीस्तु तत्समवायविषयिणी। एवं पाकादिक्रिया अप्येकैका एव नित्याश्च चुल्लीसंमार्जनाद्यवस्त्रावणान्ततत्तव्द्यापारव्यङ्ग्याः। व्यञ्जकक्रमाच्च क्रियायाः क्रमिकत्वव्यवहारः। भेदप्रतीतिस्त्वाश्रयभेदौपाधिकी, यथैकस्यैव मुखस्य दर्पणतैलस्वङ्गाद्यालम्बनभेदाद्भेदप्रतीतिस्तद्वदिति दिक्॥१४॥ एवं जात्यादयश्चत्वारोऽपि तत्तत्पदसंकेतविषया इत्युक्तम्। तत्र मतान्तरराण्याह— जातिरेवाथ वा तद्वानेव वापोह एव वा॥ वटादिशब्देष्विव शुक्लादिशब्देष्वपि जातिरेव संकेतविषयः। तथा हि— शुक्लादयो गुणाः क्रियाश्च प्रतिव्यक्ति भिन्नभिन्ना एव, उत्पादविनाशप्रतीतेस्तस्या वाधकं विना तत्समवायविषयकत्वकल्पनानौचित्यात्समवायस्य नित्यत्वाच्च। ततश्च हिमपयःशङ्खाद्याश्रययभेदे शुक्लादयो गुणा भिन्ना एव। भिन्नेष्वपि तेषु शुक्लः शुक्ल इत्यनुगतप्रतीतिबलाच्छुत्वादिकं जाति:। तथा गुडतण्डुलादिपाकादिक्रियासु पाकत्वादिकं जातिरेव। एवं बालवृद्धशुकाद्युदीरितेषु डित्थादिशब्देषु स्फुटतरवैलक्षण्यानुभवाद्भेदसिद्धौ तत्राप्यनुगतबुद्ध्यनुरोधाड्डित्थशब्दत्वादिकं जातिः। सा च शब्दार्थयोरभेदवादिमते डित्थाद्यर्थेऽपि वर्तते। तद्भेदवादिमतेऽपि परम्परयार्थेऽपि तस्या वृतिरविरुद्धा। यद्वा प्रतिदिनमुपचयापचयवत्त्वेन डित्थादिशरीरस्य भेद आवश्यिकः तथाप्यनुगतबुद्ध्या डित्थत्वादिकं जातिरेवेति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव संकेतविषय इत्यके। अन्ये तु— तद्वाञ्जातिविशिष्टः पदार्थ एव सर्वत्र संकेतविषयः, प्रथममानयनादिव्यवहारदर्शनेन तत्रैव संकेतग्रहादग्रे तत्त्यागे मानाभावात्— इत्याहुः। अपरे तु—अघटादिव्यावृत्तिरूपोऽपोह एव घटादिपदसंकेतविषयः, अपोहव्यतिरिक्तजातौ मानाभावात—इत्याहु। एषु च पक्षेषु युक्तायुक्तविचारणा ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतव्यञ्जनानिरूपणानुपयोगाच्च न कृतेति ध्येयम्।।१५।। वाचकं निरूप्य परिशेषादभिधाद्यतिरिक्तां व्यञ्जनां सिषाधयिषुर्वाचकव्यापारभूतामभिधां तावल्लक्षयति— व्यापारः शक्यधीहेतुर्मुख्यः शब्दगतोऽभिधा॥ शक्यस्य साक्षात्संकेतविषयस्य या धीस्तद्धेतुर्मुख्यो यः शब्दनिष्ठो व्यापारः सोऽभिधा। अत्र शब्दगतव्यापारत्वमात्रं लक्षणायामतिव्याप्तम्, अतः शक्यधीहेतुरिति। न चैवमपि 'छत्रिणो गच्छन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणैकसार्थगन्तृत्वेन शक्यानां छत्रिणामपि प्रतीतेस्तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्, शक्यतावच्छेदकप्रकारेण शक्यधीहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात् न च 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ गङ्गात्वेनैव तीरप्रतीतिरिति मते च्छत्त्रित्वेनैवात्रापि च्छत्त्र्यच्छत्त्रिप्रतीतिरित्युक्तदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम्, शक्यमात्रधीहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात्। तावच्चाभिधामूलव्यञ्जनायामतिव्याप्तमिति मुख्यपदम् मुख्यत्वं च तदर्थप्रतीतौ तद्गतव्यापागन्तरानपेक्षत्वम्। अभिधामूलव्यञ्जनायां व्यङ्ग्यार्थप्रतीतौ व्यङ्ग्यविषयकशक्त्यपेक्षास्त्येव,अन्यथा शक्त्यग्रहेऽपि व्यञ्जनया तत्प्रतीत्यापत्तेः। न चैवं लक्षणायामपि तावत्तैवातिव्याप्तिनिरासे शक्यधीहेतुपदवैयर्थ्यमिति वाच्यम्, स्वरवर्णादिगतव्यञ्जनायामतिव्याप्तिनिरासाय तदवश्यंभावादित्याहुः। अन्ये तु— शक्तिरेवाभिधा। शक्तिश्च संकेतयितुरिच्छा। संकेतयिता च जात्यादिवाचकपदेष्वीश्वर एव, डित्थादिपदेषु तत्तत्पित्रादिः। तदिच्छायाश्च स्वरूपसंबन्धेन शब्दनिष्ठत्वमप्यविरुद्धम्। अतः शक्त्यतिरिक्तायामभिधायां न किंचित्प्रमाणम्— इत्याहुः॥१६॥ अथाभिधां विभजते— रूढिर्योगो योगरूदिरिति सा त्रिविधाभिधा॥ स्फुटम्॥१७॥ रूढिं लक्षयति— 'रूढिस्त्वखण्डशक्त्यैव स्यादेकार्थाभिधायिता। पीनौ वधूकुचावुच्चैर्मुक्ताहारौ च राजतः॥ समुदायशक्तिमात्रेणैकार्थप्रतिपादकता रूढिः। अवयवशक्त्या प्रतिपादके योगेऽतिव्याप्तिवारणाय समुदायेति। समुदायावयवशक्तिभ्यामर्थप्रतिपादिकायां योगरूढावतिव्याप्तिनिरासाय मात्रपदम्। समुदायशक्त्या वृक्षविशेषादिप्रतिपादकेऽवयवशक्त्या च तुरङ्गश्रोत्रादिप्रतिपादकेऽश्वकर्णादिशब्देऽव्याप्तिवारणायैकपदम्। तत्रावयवशक्त्यार्थान्तरप्रतिपादनेऽपि समुदायशक्तिमात्रेण वृक्षविशेषाद्येकार्थप्रतिपादकत्वान्नाव्याप्तिः। एवं च समुदायशक्तिमात्रेणार्थप्रतिपादकत्वमवयवार्थाप्रतिभानात्तत्प्रतिभानेऽपि तस्य प्रतिपाद्ये बाधाद्वा भव" तीति द्विविधा रुढिः॥ यथा पीनौ वधूकुचाविति पदाभ्यां नावयवार्थप्रतिभानम्, मुक्ताहारपदे मुक्त आहारो याभ्यामित्यवयवार्थप्रतिभानेऽपि तस्य मुक्तामयहारलक्षणे प्रतिपाद्ये बाध इत्येषा रूढिः॥ यथा वा— 'प्रत्यर्थिक्षितिपालमौलिकलितप्रत्यग्रमुक्तातुलाकोटिस्पर्शनमातनोति चरणाम्भोजं सदातावकम्। वीर श्रीरघुनाथनायक विभो विश्वंभराधीश ते दत्ते रूप्यतुलाप्रदानकलना चित्ते न मे विस्मयम्॥' —अत्रापि मुक्तादिशब्देषु नावयवार्थप्रतिभानम्। तुलाकोटिशब्देऽवयवार्थप्रतिभानेऽपि तस्य पादाङ्गदलक्षणे प्रतिपाद्ये, बाध इत्येषा रूढिः। यद्यपि प्रत्यर्थिक्षितिपालानां मौलिभिः शिरोभिः प्रतिमाकारैः कलितो घटितः प्रत्यप्रमुक्तामयो यस्तुलाकोटिः पादाङ्गदं तस्य स्पर्शनं धारणमेव प्रत्यर्थिक्षितिपालकिरीटखचितप्रत्यग्रमुक्तात्मकतुलितद्रव्यकोटिप्रतिपादनमित्यभेदाध्यवसायार्थे तुलाकाटिशब्देऽवयवार्थोऽपि विवक्षितः, तथापि तस्य पादाङ्गदगतत्वेनाप्रतिपादनात्तत्र रूढिरेव।।१८॥ योगं लक्षयति— योगोऽवयवशक्त्यैव स्यादेकार्थाभिधायिता। रागिन्कान्तापदाघातस्तवाशोकस्य सांप्रतम्॥ रूढावतिव्याप्तिवारणायावयवेति। योगरूढौ तद्वारणाय एवेति। अवयवशक्तिमात्रेण कुसुमितादिवस्तुप्रतिपादके समुदायशक्त्या च दिवाकरनिशाकरादिप्रतिपादके पुष्पवदादिशब्देऽव्याप्तिवारणायैकपदम्। अवयवशक्तिमात्रेण प्रतिपादकत्वमपि समुदायार्थाप्रतिभानात्तत्प्रतिमानेऽपि तस्यावयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थान्वयाद्वा भवतीति योगोऽपि द्विविधः। यथा रागिन्निति केवलं योगः। अशोकपदे शोकरहितत्वमेवकङ्केलिवृक्षत्वमित्यभेदाध्यवसायार्थे समुदायार्थस्य विवक्षितत्वेऽपि शोकरहितस्वरूपावयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थेऽनन्वय एव॥ यथा वा— 'शाखाभृतां यत्प्रमदावनेषु समाश्रितानामपि पुष्पवत्ताम्। छायातमिस्रप्रकरैरजस्रं पादा भजन्ते परिभूतिमेव॥' —अत्रापि शाखाभृतामिति केवलं योगः। पुष्पवत्तामिति पदे कुसुमवत्त्वमेव दिवाकरनिशाकरत्वमित्यभेदाध्यसायार्थे समुदायार्थस्य विवक्षितत्वेऽपि कुसुमवत्त्वरूपावयवशक्तिप्रतिपाद्यार्थेऽनन्वय एव।।१९॥ योगरुढिं लक्षयति— योगरूढिस्तु शक्तिभ्यामेकार्थप्रतिपादनम्। मृगाक्षी पद्मनाभस्य मन्दिरे वसतान्मम॥ शक्तिभ्यामवयवशक्तिसमुदायशक्तिभ्याम्। अत्र शक्तिद्वयेन भिन्नभिन्नार्थप्रतिपादकेऽश्वकर्णादिपदेऽतिव्याप्तिवारणायैकपदम्। यथा मृगाक्षीपदं पद्मनाभपदं च। इयमप्यवयवशक्त्येवावयवगतवृत्त्यन्तरेण समुदायार्थप्रतिपादनेऽपि भवति; तथावयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थानन्वयेऽपि भवति। यथा— 'तेजःस्फूर्तिरसावनन्तमणिभि: स्थैर्यं च हेमाद्रिणा कीर्तिस्ते शशिकोटिभिश्व तनुते नित्यं तुलारोहणम्। वीर श्रीचिनचेव्वयाच्युतधराधौरेयभाग्योझते चिन्नं किं रघुनाथभूप भवतो हेम्ना तुलारोहणम्॥' —अत्रानन्तमणिभिरित्यनन्तस्याकाशस्य मणय इव मणय इत्यवयवगतगौण्या समुदायशक्त्या चादित्याः प्रतीयन्ते। तथादित्या एवानेके मणयो रत्नानीत्यभेदाध्यवसायार्थमवयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थानन्वयश्च। तथा हेमाद्रिणेति हेममयोऽद्रिरित्यवयवशक्त्या समुदायशक्त्या च मेरुप्रतीतौ, हेमाद्रिरेवाद्रिसदृशं हेमेत्यभेदाध्यवसायार्थमवयवार्थान्तरस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्य समुदायार्थे मेरावनन्वयः। न च हेमाद्र्यादिपदानां केवलं मेरुप्रमुखेषु रूढिरेवास्त्विति वाच्यम्, तत्रैव यौगिकार्थप्रतिभानस्यापि सर्वसाक्षिकत्वात्। न च तर्ह्यवयवशक्तिमात्रेण मेर्वाद्यर्थप्रतिपादकत्वोपपत्तौ समुदायशक्तिर्मास्त्विति वाच्यम्, 'मेरुः सुमेरुर्हेमाद्रि:—' इत्याद्यभिधानकोशपरम्परया विशिष्य तत्र समुदायशक्तेरपि सिद्धेः, अन्यथा राजभिः क्रीडार्थं निर्मिते हेममयाद्राविव विशिष्यानुशासनानपेक्षणेन तद्वैर्यर्थ्यापत्तेरित्याहुः। क्वचिद्योगरूढस्यापि पदस्यावयवार्थानन्वयात्ममुदायार्थमात्रे विश्रान्तिः। यथा स्थलकमले नीरजादिपदम्। क्वचित्तु समुदायार्थानन्वयादवयवार्थमात्रे विश्रान्तिः। यथा नीलनीरजमित्यादौ। अत्रोभयत्रापि लक्षणैवेति न्यायविदः। तथा हि— नीरजपदे हि नीरजनिकर्तृत्वमवयवशक्त्या समस्ति। समुदायशक्त्या तु पद्मत्वं प्रतीयते। ततश्च नीरजपदरूपैकपदोपादानरूपयान्तरङ्गप्रत्यासत्त्या स्थलकमलेन्दीवरान्वयात्प्रागेव नीरजनिकर्तृत्वसमानाधिकरणत्वेनोपस्थितस्य पद्मत्वस्य पद्मत्वसमानाधिकरणत्बेनोपस्थितस्य नीरजनिकर्तृत्वस्य च स्थलकमलेन्दीवरान्वये नाकाङ्का न वा विशिष्टस्य तदन्ययविषयिणी शाब्दधीरिति तदन्वयार्थे स्वतन्त्रपद्मत्वनीरजनिकर्तृत्वोपस्थितये नीरजपदस्य लक्षणैवाभ्युपगन्तव्या न तु रूढिर्योगो वा। न च प्रथमं योगरूढिभ्यां स्वार्थोपनयेऽपि पश्चात्स्थलकमलेन्दीवरान्वयार्थे विरुद्धवृत्तिमूकीभावे सति तदितरवृत्त्यैव स्वतन्त्रपद्मत्वनीरजनिकर्तृत्वोपस्थितेराकाङ्कादिमद्भावान्न तदर्थमिह लक्षणेति वाच्यम्, केवलरूढ्यादिना स्वतन्त्रपद्मत्वाद्युपस्थित्यर्थे शब्दस्य पुनरनुसंधानकल्पनागौरवापत्तेः। लक्षणापक्षे तु नायं दोषः, योगरूढ्या नीरजनिकर्तृत्वसंवलितपद्मत्वरुपविशिष्टोपस्थितेर्विशेषणविशेष्यान्यतरलक्षणाद्वारत्वेन द्वारे सति द्वारिणः पुनरनपेक्षणात्। न च शक्योपस्थितिर्लक्षणया लक्ष्योपस्थिताविव शक्योपस्थित्यन्तरेऽपि द्वारं येन केवलरूढ्यादिना स्वतन्त्रपद्मत्वाद्युपस्थितावपि पुनरनुसंधानं न कल्प्येतेत्याहुः। अन्ये तु— विशेषणस्य स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थे लक्षणायामपि विशेष्यस्य स्वतन्त्रोपस्थितये न लक्षणा। अत एव 'नित्यो घटः' इत्यत्र नित्यत्वस्य विशेषणान्वयितया विशेषणस्य घटत्वस्य स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थे लक्षणा, 'नष्टो घट:' इत्यत्र तु न लक्षणेति नैयायिकैरेव स्वीकृतम्। ततश्च नीलनरिजमित्यत्र लक्षणायामपि स्थलकमले नीरजमित्यत्र न लक्षणा— इत्याहुः। अपरे तु— यथा 'राजा हरति लोकान् हृदयं मृदुभिः करैः' इत्यादौ प्रकरणादिना प्रकृतचन्द्रादावेवाभिधायां नियमितायां भूपाद्यर्थान्तरविषया त्वमिव मूकीभवति, तथा प्रकरणादिना स्थलकमलेऽवयवशक्तेरिन्दी वरे समुदायशक्तेश्च तिरोभावात्प्रथममेव पद्मत्वं नीरजनिकर्तृत्वं चोपस्थितं भवतीति नः क्वापि लक्षणेत्याहुः॥२०॥ एवं त्रिविधामप्यभिधां निरूप्य व्यापारप्रसङ्गाल्लक्षणाश्रयत्वेन लक्षकं निरूपयितुं वा लक्षणां लक्षयति— तात्पर्यविषयीभूतार्थान्वयानुपपत्तितः। शक्यभिन्नार्थधीहेतुर्व्यापारो लक्षणोच्यते॥ अभिधायामतिव्याप्तिवारणाय शक्यभिन्नेति। व्यञ्जनायामतिव्याप्तिवारणायान्वयानुपपत्तित इति। तत्र तु न मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिः। तावत्युक्ते 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्राव्याप्तिः, तत्र मुख्यार्थानां छत्रिणामपि गमनान्वययोग्यत्वेन तदनुपपत्त्यभावात्। अत उक्तं तात्पर्यविषयीभूतेति। तत्र हि च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसमुदायकर्तृकमेव गमनं तात्पर्यविषयीभूतम्। तेन च च्छत्रिमात्रस्य नान्वययोग्यतेति नाव्याप्तिः। तात्पर्यानुपपत्तिमात्रं च व्यञ्जनायामस्ति, तात्पर्यनिर्वाहायैक सर्वत्र वृत्तिकल्पनात्। अतस्तात्पर्यविषयीभूतार्थान्वयानुपपत्तिपर्यन्तमुक्तम्। न च तादृशव्यापारः शक्तिभिन्नः शक्यसंवन्ध एव, स च लक्ष्यभूततीरादिनिष्ठ इति कथमस्य शब्दव्यापारतेति वाच्यम्, तस्यार्थनिष्ठस्यापि शब्द आरोपात्। तदुक्तं काव्यप्रकाशिकायाम्— 'लक्षणारोपिताक्रिया' इति— इति प्राञ्जः। शक्यघटितपरम्परासंबन्धेन सोऽपि शब्दनिष्ठ एवेति नव्याः। तात्पर्यविषयार्थान्वयानुपपत्त्या शक्यसंबन्धादशक्यार्थस्मृनिर्लक्षणेति प्राञ्जः। तदयुक्तम; अर्थप्रतिपत्त्यर्थे हि वृत्तिकल्पनं न तु सैव वृत्तिरिति युक्तं कल्पयितुमिति ध्येयम्॥२१॥ एवं लक्षणां लक्षयित्वा तां विभजते— द्विविधा सा रूढिपूर्वा फलपूर्वेति भेदतः॥ वा लक्षणा रूढिलक्षणा फललक्षणा चेति सामान्यतो द्विविधा। प्रयोगबाहुल्येन रूढितुल्यतया प्रसिद्धा लक्षणा रूढिलक्षणा। यथा 'कुशलोऽयं रथकर्मणि तक्षा' इति। कुशलशब्दो हि कुशं लात्यादत्त इत्यवयवशक्त्या कुशादानकर्तीरे वर्तते समुदायशक्त्या समर्थ इति नीरजपदवद्योगरूढः। इयांस्तु विशेष:— नीरजपदस्य 'नीलनीरजम्' इति योगार्थेऽपि प्रयोगबाहुल्यमस्ति, कुशलशब्दस्य तु मण्डपशब्दस्य मण्डपानकर्तृत्वरूपयोगार्थ इव कुशादानकर्तृत्वरूपयोगार्थे न प्रयोगबाहुल्यमिति। ततश्च रथकर्मणि कुशादानकर्तृत्वरूपयोगार्थासंभवात्कुशलशब्दः सामर्थ्यमात्रे विवेचकत्वरूपशक्यसंबन्धसत्त्वेन लक्षणया वर्तते, यथा स्थलकमले नीरजशब्दोऽवयवार्थानन्वयाल्लक्षणया समुदायार्थपुरत्कारेण वर्तते। न च कुशलशब्दस्य लाक्षणिकत्वे शक्यसंबन्धज्ञानाय कुशादानकर्तृत्वविशिष्टसामर्थ्यरूपः शक्यार्थोऽपि प्रतीयेतेति वाच्यम्, व्युत्पन्नस्येष्टत्वादव्युत्पन्नस्य नीरजादिपदसाधारण्यात्। इयं च लक्षणा प्रयोगबाहुल्याद्रूढिवदतिप्रसिद्धेति रूढिलक्षणा। विवक्षितार्थान्तरद्योतनफला तु फललक्षणा। यथा 'गङ्गायां घोष:' इति। अत्र हि गङ्गापदं मुख्यार्थस्य प्रवाहस्य घोषान्वयायोग्यत्वात्स्रामीप्यादिरूपशक्यसंबन्धस्य च सत्त्वात्तीरे लक्षणया वर्तते। स्वायत्ते शब्दप्रयोगे सत्यपार्थकावाचकपदप्रयोगानौचित्याद्नङ्गागतपावनत्वादिधर्माणां तीरनिष्ठतया प्रतीति: प्रयोजनमिति फललक्षणैषा॥२२॥ रूढिलक्षणां विभजते— स्याद्रूढिलक्षणा द्वेधा गौणी शुद्धेति भेदतः॥ स्फुटम्॥२३॥ शक्यमादृश्यसंबन्धरूपा गौणीति सा मता। लावण्यनिधिरेषैव प्रवीणा युववञ्चने॥ शक्यसादृश्यरूपसंबन्धासिका या रूढा गौणी मता। ननु— सादृश्यं न संबन्धः, विशिष्टधीमियामकस्यैव संबन्धत्वात्। न हि संयोगे सति दण्डी देवदत्त इति वत्समवाये सति 'रूपी घट:' इतिवद्वा सादृश्ये सति 'सिंहवान्देवदत्तः' इति विशिष्टधीरस्ति। तस्माद्गैणी लक्षणातो भिन्नैव वाच्या— इति चेन्न, व्यतिरेकलक्षणास्थले विशिष्टबुद्ध्यनियामकस्यापि विरोधस्य शक्यसंबन्धत्वाभ्युपगमेन मादृश्यस्यापि शक्यसंबन्धत्वाविरोधादित्याहुः॥ यथा लावण्यपदस्य लवणत्ववाचिनो हृदयंगमत्वादिसादृश्यात्सुषुमाविशेषे वृत्तिः, यथा वा प्रकृष्टवीणावत्त्वविशिष्टसमर्थवाचकस्य प्रवीणशब्दस्य। विवेचकत्वादिसादृश्येन समर्थमात्ने वृत्तिरितीह निरूढा गौणीति॥२४॥ शुद्धा सा सादृश्यभिन्नशक्यसंबन्धरूपिणी। पुष्पं धनुर्ज्या दिरेफाः स्मरस्तदपि दिग्जयी।। सादृश्यभिन्नशक्यसंबन्धरूपा रूढा शुद्धा।। यथा द्विरेफशब्दस्य 'द्वौ रेफौ यस्य' इति व्युत्पत्त्या भ्रमरशब्दवृत्तेस्तद्वाच्ये मधुव्रते रूढिलक्षणा शुद्धा, सादृश्यान्यभ्रमरशब्दघटितशक्यसंबन्धरूपत्वात्। न च द्विरेफपदस्य भ्रमरशब्दे शक्तिर्नेति कथमत्र शक्यसंबन्ध इति वाच्यम्, द्विरेफशब्दस्यापि भ्रमरशब्दे योगरूढ्यङ्गीकारात् अथ वा वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुकोपस्थितिविषयत्वेन वाक्यार्थवद्भ्रमरशब्दस्यापि शक्यत्वोपपत्तेरित्याहु:। एवं त्वगादिशब्दानां त्वगिन्द्रियादिषु शुद्धा रूढिलक्षणेति ध्येयम्॥२५॥ फललक्षणां विभजते— जहती चाप्यजहती जहत्पूर्वाजहत्यपि। सारोपा साध्यवसितिरित्यन्या पश्चधा मता॥ अन्या फललक्षणा जहल्लक्षणाजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा सारोपलक्षणा साध्यवसानलक्षणा चेति पञ्चविधा॥२६॥ तत्र जहल्लक्षणां लक्षयति— स्याज्जहल्लक्षणा यत्र स्वार्थं त्यक्तवान्यवृत्तिता। साक्षी मुकुन्दकेलीनां यमुनायामयं व्रजः॥ यत्र स्वार्थत्यागेन परार्थवृत्तिता तत्त जहल्लक्षणा॥ यथा यमुनायामित्यत्र वाच्यस्य प्रवाहस्य घोषान्वयायोग्यत्वाद्यमुनाशब्दः स्वार्थे परित्यज्य स्वार्थसंबन्धिनि तीरे वर्तत इति तत्र जहल्लक्षणा। इयमेव वाच्यमर्थमन्वयायोग्यत्वेनोपलक्षणीकृत्यान्वययोग्यमर्थे लक्षयतीति लक्षणलक्षणेत्युच्यते। परस्य तीरादेर्घोषाद्यधिकरणतासिद्धये तीराद्यर्थान्तरप्रतीतिव्यापारत्वमात्रेण स्वार्थप्रतीतिजनकत्वं यत्र तत्र लक्षणलक्षणेत्यन्ये। ननु— स्वार्थत्यागेन परार्थवृत्तिता यत्र तत्र जहल्लक्षणेत्ययुक्तम्। तथा हि— 'गङ्गायां घोष:' इत्यादौ गङ्गापदेन तीरत्वप्रकारिका न तीरप्रतीतिः किं तु स्रोतस्त्वप्रकारिकैव। अन्यथा तीरस्य प्रवाहाभेदाप्रतीतेः प्रतिपिपादयिष्टितप्रवाहगतपावनत्वादिधर्मप्रतीतिस्तीरे न स्यात्। अत एव 'तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः' इति काव्यप्रकाशिकायामुक्तम्। ननु— अनुपपन्नमिदम्। न हि येन रूपेणानन्वयनिश्चयस्तेन रूपेणोपस्थितेऽन्वयधीर्भवति, अयोग्यत्वस्य तादवस्थ्यात्। अतः कथं स्रोतस्त्वेनोपस्थिते घोषवामान्वयः। किं चैवम् 'स्वार्थादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इत्यभियुक्तोक्तिविरोधश्च स्रोतस्त्वेनैवात्र प्रतीतेः। अपि च मुखादौ 'चन्द्रोऽयम्' इत्यादिसाध्यवसानलक्षणातो भेदो न स्यात्, आरोप्याभेदप्रतीतेरुभयत्राविशेषात्— इति चेन्न। न हि समानप्रकारकज्ञानमात्रं विरोधि, किं तु समानविषयकत्वविशेषितम्। अन्यथा घटः क्वचिदस्ति कचिन्नास्तीत्यपि धीर्न स्यात्। न चात्र समानविषयकत्वमस्ति, स्रोतस्त्वेन तीरस्यैवोपस्थितेर्विषयभेदात्। अतो नायोग्यताज्ञानम्। न चासंसर्गग्रहे स्रोतस्त्वग्रह एवं तीरे कथमिति वाच्यम्, प्रत्यक्षाहार्यारोप इव लक्षणायामप्यसंसर्गग्रहस्याभेदधी प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात्। अत एव 'चन्द्र एवेदं मुखम' इत्यादिसारोपलक्षणादावभेदधीः सर्वानुभवसिद्धा। अन्यथा फललक्षणैव न स्यात्, प्रकारान्तरेण प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनासंभवात् 'सर्वतो बलवती ह्यन्यथानुपपत्ति:' इति न्यायात्। नापि 'स्वार्थादन्येन—' इत्यभियुक्तोक्तिविरोधोऽपि तीरस्वेनैव ज्ञाते शक्यसंबन्धग्रहानन्तरं स्रोतम्त्वेन मानाभ्युपगमात्। तीरत्वस्य नियतोपस्थितस्याप्यमाने स्रोतस्त्वस्य च भाने लक्षणास्वाभाव्यमेव नियामकम्, अन्यथा प्रयोजनालाभात्। साध्यवसानलक्षणाया भेदस्त्वत्नारोपविषयानिगरणादेव। न चात्राप्यारोपविषयतीरादिवाचकपदानुपादानात्तन्निगरणमपि तुल्यमिति वाच्यम्; न ह्यारोपविषयवाचकपदानुपादानमात्रं विषयनिगरणम्, किं तु यत्र विषय आरोप्यारोपविषयवाचकपदोपादानेऽप्यभेदप्रत्ययस्तत्र विषय आरोप्यमात्रवाचकपदोपादाने विषयनिगरणम्। तथा च नात्र विषयनिगरणमिति सहृदयैर्विभावनीयम्। ननु— स्रोतस्त्वेन तीरस्य पूर्वगननुभवान्न गङ्गापदे स्तोतस्त्वेन तीरोपस्थितिः संभवति। 'चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यत्र तु वाक्यार्थत्वेनैवाभेदानुभव इति न दोषः— इति चेन्न; 'पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निसरन्ति शिताः शरा:' इत्यादिसाध्यवसानायां नीलोत्पलशरादिपदैर्नेत्रकटाक्षादीनामिन्दीवरत्वसायकत्वादिप्रकारकस्मृतेः सर्वानुभवसिद्धत्वेन लक्षणास्वाभाव्यस्यैव तथाविधस्मृतावपि नियामकत्वेनावश्यकल्प्यत्वात्। अतोऽत्र स्रोतस्त्वेनैव तीरादिप्रतीतेः कथं स्वार्थत्याग इति चेत्सत्यम्; स्वार्थपदेन स्वशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव विवक्षितत्वात्। अथ वा, गङ्गा- पदात्तीरत्वेनैव तीरस्मृतिः। न चैवं प्रयोजनालाभाल्लक्षणैव न स्यादित्युक्तमिति वाच्यम; यथैव त्वन्मते लक्षणास्वाभाव्यात्तीरस्य स्रोतस्त्वेनोपस्थितिस्तादृशोपस्थित्या च पावनस्वादिप्रतीतिरिति कल्प्यते तथास्माभिरपि लक्षणास्वाभाव्यादेव गङ्गापदप्रतिपाद्यत्वज्ञानादेव प्रयोजनलाभ इत्यास्थीयते विशेषाभावात्। अत एव 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यजहत्स्वार्थायां छत्त्रच्छत्त्रिसमुदायस्य च्छत्त्रिपदात्साधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेन प्रतीतिर्न तु च्छत्त्रित्वेनेति न्यायविदः। एवं च साध्यवसानलक्षणातोऽस्या भेदः स्फुट एवाभेदाविषयत्वादिति दिक्॥ इयं च जहल्लक्षणा 'एक: कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते' इत्याद्यप्रस्तुतप्रशंसादेरलंकारस्य बीजम्। एवम 'उपकृतं बहु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्' इत्यादिविपरीतलक्षणापि जहत्येव। सा च 'कः स्वर्धुनि विवेकस्ते नयस्रे पापिनां दिवम् 'इत्यादिव्याजस्तुतेर्बीजम्॥२७॥ अथाजहल्लक्षणमाह— स्वसिद्धये पराक्षेपे त्वजहल्लक्षणोच्यते। वीक्ष्यानुद्रवतः कुन्तान्द्रवन्तिच्छत्रिणो रणात्।। यत्र स्ववाच्यस्यान्वयसिद्धयर्थे स्ववाच्यसंबन्धी लक्ष्यते तत्रा-जहल्लक्षणा। यथा अनुद्रवतः कुन्तानित्यत्र कुन्तपदं स्ववाच्यस्य कुन्तस्यानुद्रवणक्रियान्वयार्थे कुन्तवत्सु पुरुषेषु वर्तते। अत्र कुन्तस्यापि पुरुषसाहित्येन क्रियान्वयादजहल्लक्षणा। अत्र च कुन्तबाहुल्यप्रतीतिः फलम्। तया च हन्तृत्वं व्यज्यते। यथा वा च्छत्त्रिणो द्रवन्तीत्यत्र च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसमुदायकर्तृकं गमनमेव तात्पर्यविषयीभूतम्। तत्र च्छत्त्रिमात्रस्यनान्वय इति स्ववाच्यच्छत्त्र्यन्वयमिद्ध्यर्थे छत्त्रिपदं छत्त्र्यच्छत्त्रिसमुदाये वर्तते। अत्र च च्छत्रिणामप्यच्छत्रिमाहित्येनान्वयादजहल्लक्षणा। छत्रिबाहुल्यप्रतीतिः फलम्। इयमेव स्वार्थमुपादायान्यल्लक्षयतीत्युपादानलक्षणेत्युच्यते। अत्रापि कुन्तच्छत्त्रिपदाभ्यां कुन्तत्वेन च्छत्रित्वेन च लक्ष्यप्रतीतिरित्येकं मतम्, कुन्ता इत्यत्र कुन्तकुन्तिसाधारणेन कुन्तसंयोगित्वेन तदुभयोपस्थितिः छत्रिण इत्यत्रैकसार्थगन्तृत्वेनोभयोपस्थितिरित्यपरं मनमिति ध्येयम्। इयं च अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमा:' इत्यादिसमासोक्तेर्बीजम्। केचित्तु— 'गामालभेत' इत्यादौ गवादिपदं स्ववाच्याया जातेः श्रुतिचोदितालम्भनाद्यन्वयसिद्धये स्ववाच्यजातिविशिष्टां व्यक्तिं लक्षयति न त्वभिधत्ते, 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायात्। ततश्च तत्र स्ववाच्यमुपादाय व्यक्तिलक्षणादुपादानलक्षणा— इत्याहुः। तदयुक्तम्। न हीयं फललक्षणा, अनादित्वेन प्रयोजनाकल्पनात्। न च तर्हि रूढिलक्षणास्त्विति वाच्यम्। न हि रूढिलक्षणायामुपादानलक्षणाख्यो भेदोऽस्ति। किं च यत्र निर्वचनानुपपत्तिरेव बाधस्तत्र रूढिलक्षणा, कुशलादिपदे तथा दर्शनात्। न च गोशब्दस्य व्यक्तौ निर्वचनानुपपत्तिरस्ति, 'गच्छतीति गौः' इति निर्वचनस्य व्यक्तौ सत्त्वात्। किं बहुना? अनन्यलभ्य एव शब्दार्थः। व्यक्तिस्त्वविनाभावाज्जात्यानुमातुं शक्यत इति न तत्र लक्षणा युक्ता। न च व्यक्तेरनुमेयत्वे शाब्दबोधविषयत्वं न स्वादिति वाच्यम, अर्थाध्याहारस्थलवददोषात्। न चैवमपि व्यक्तेर्गोपदप्रकृत्यर्थत्वाभावेन तत्र प्रत्ययार्थकर्मत्वानन्वयापत्तिः; अत एव 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्रापि गङ्गापदशक्यस्य प्रवाहस्य स्वसंबन्धितीरोपस्थापकत्वसंभवेऽपि प्रत्ययार्थभूताधारत्वान्वयार्थमेव तत्रापि लक्षणास्वीकार इति वाच्यम्; तत्र तथात्वेऽपि प्रकृते जातेर्व्यक्त्यवच्छेदकतयालम्भान्वययोग्यत्वाज्जातावेव कर्मत्वान्वयसंभवेन व्यक्तौ लक्षणाया अकल्प्यत्वात्। अत एव क्रियाकारकयोरविनाभावादन्यतरप्रतीतावन्यतरानुमितिसंभवात्क्रियतामित्यत्र न कर्ता लक्ष्यते। तथा, कुर्वित्यत्र यत्किचित्कर्म, प्रविशेत्यत्र गृहम्, पिण्डीमित्यत्र भक्षयेति क्रिया च न लक्ष्यते। ननु— एवमपि 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यत्र भो-जनाभावसहितं पीनत्वमनुपपद्यमानं रात्रिभोजनं लक्षयतु, रात्रिभोजनस्य पीनत्वेन सामानाधिकरण्यरूपस्रंबन्धसत्त्वाद्रात्रिभोजनमात्रादेवायं पीन इति पुरुषवैशिष्ट्यप्रतीतिरूपफलसत्त्वाञ्च लक्षणासामग्र्या अविकलत्वात्— इति चेन्न; 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यत्र श्रुत: शब्द एवानुपपद्यमानो योग्यताघटकतया 'रात्रौ भुङ्क्ते' इत्याभिप्रायिकं शब्दं कल्पयति। यद्वा दिवाभोजनाभावेऽपि प्रतीतं पीनत्वमनुपपद्यमानं रात्रिभोजनं कल्पयतीति तत्राप्यन्यथासिद्धत्वाद्वात्रिभोजनं न लक्ष्यमित्याहुः॥ इयं चाजहल्लक्षणा जहल्लक्षणावच्छुद्धैव, सादृश्यमूलकत्वाभावात्। अस्यामपि लक्ष्यस्य वाच्यस्य च न भेदेन प्रतीतिः, प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनालाभप्रसङ्गादित्यप्याहुः॥२८॥ अथ जहदजहल्लक्षणां निरूपयति— स्वार्थैकदेशे वृत्तौ तु जहत्यजहती मता। पुष्पितं वनमालोक्य पथिकाः पुङ्खिताधयः॥ यत्र समुदायवाचिनः शब्दस्य स्वार्थैकदेशे वृत्तिस्तत्र जहदजहल्लक्षणा।। यथा पुष्पितं वनमित्यत्र वनपदस्य स्वार्थैकदेशपरित्यागेन तदेकदेशे वृत्तिः। पुष्पितभूयस्त्वद्योतनं फलम्॥२९॥ सारोपामाह— सारोपा तत्र यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा॥ यत्र विषथ्यारोप्यमाणश्चन्द्रादिर्विषय आरोपविषयो मुखादिश्च मिथोऽनपह्नुतभेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते तत्र सारोपा॥३०॥ सारोपां विभजते— सारोपा द्विविधा ज्ञेया गौणी शुद्धेति भेदतः॥ स्फुटम्॥३१॥ सादृश्यात्मकमंबन्धरूपा सा गौण्युदीर्यते। शुद्धा तदन्यसंबन्धरूपा सा तु निगद्यते। मुखेन्दुर्नयनानन्दस्तन्ब्या विजयतेतराम्॥ सादृश्यात्मकसंबन्धरूपा सारोपा गौणसारोपा। यथा मुखेन्दुरित्यत्र विषयिविषयवाचकयोरिन्दुमुखपदयोः सामानाधिकरण्यनिर्देशात्सारोपा।इन्दुशब्दस्य मुखे हृदयंगमत्वादिसादृश्येन वृत्तेर्गौणमारोपा। ताद्रूप्यप्रतीति: प्रयोजनम्। नयनानन्द इत्यत्र तु नयनानन्दकारणे मुखेन्दौ सादृश्यान्येन हेतुहेतुमद्भावसंबन्धेन नयनानन्दपदस्य वृत्तेः शुद्धसारोपा। ताद्रूप्यप्रतीतिः प्रयोजनम्। एवम् 'मुखं चन्द्रः' इति व्यासेऽपि गौणसारोपा। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया चान्यवैलक्षण्येन कार्यकारित्वं च फलम्। यद्यप्यत्र 'गङ्गायां घोषः' इत्यादाविव जहल्लक्षणैवेति न ततो भेदेन कथनं युक्तम्, तथापि विषयिविषयवाचकपदोपादानकृतवैलक्षण्यात्ताद्रूप्यप्रतीतिरुपफलभेदाच्च भेदेन कथनम्। 'मुखं चन्द्र: 'इत्यत्र चन्द्रशब्दो लक्षणया चन्द्रत्वसहचारिणं हृदयंगमत्वादिधर्मं लक्षणया प्रतिपादयति। ततश्च तं निमित्तीकृत्य मुखमभिधत्ते न तु मुखमपि लक्षयतीति केचित्। तदयुक्तम्। वाच्यवृत्तेरेव प्रवृत्तिनिमित्तत्वाच्चन्द्रत्वसहचारिधर्मस्य च वाच्यवृत्तित्वाभावात्तं निमित्तीकृत्य चन्द्रशब्देन मुखमभिधातुं न युक्तम्। चन्द्रशब्दस्य मुखेऽपि शक्तिकल्पनं चायुक्तम्। तस्माच्चन्द्रत्वसहचारिगुणाभेदेन मुखगतगुणा एव 'चन्द्रशब्देन लक्ष्यन्ते। तैश्च गुणैर्मुखमाक्षिप्यते न तु मुखमपि लक्ष्यत इत्यपरे। मुखस्य चन्द्रपदाप्रतिपाद्यत्वे शाब्दं सामानाधिकरण्यं न स्यात्; अतश्चन्द्रशब्दः स्वार्थभूतचन्द्रमुखोभयानुगतं धर्मं लक्षयित्वा तन्मुखेन मुखमपि लक्षणया प्रतिपादयतीत्यन्ये। तदुक्तम्— 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता।' इति। अत्राभिधेयशब्दो वृत्त्यन्तरं विना शक्तिप्रयुक्तोपस्थितिविषयपरः। तेन यत्र यौगिकस्यैव लक्षकत्वं न तत्रा- व्याप्तिः। अविनाभावश्च संबन्धमात्रं न तु नियतसंबन्ध:। तथा सति 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इत्यत्र लक्षणा न स्थात्। न च क्रोशनकाले मञ्चपुरुषयोरप्यविनाभावोऽस्तीति वाच्यम्, अविनाभावेनैव तदनुमितिसंभवेन लक्षणावैयर्थ्यात्। किं चाविनाभावस्यैव लक्षणाबीजत्वे, 'घटमुच्चारय' इत्यत्र घटपदस्य स्वरूपपरत्वं लक्षणयेत्यविवादम, तत्र शब्दस्यार्थेन समं दैशिकस्य कालिकस्य वाविनाभावस्यासंभवाल्लक्षणा न स्यात्। प्रतीतिरिति प्राचीनमतेन। नव्यमते तु प्रतीयतेऽनेनेति प्रतीतिपदं करणव्युत्पन्नमिति ध्येयम्। लक्ष्यमाणगुणयोगात्तु वृत्तिर्गौणीत्यत्र गौण्यपि लक्षणाभेद इति तात्पर्यमिति ध्येयम्। अत्र च शुद्धसारोपा सादृश्यान्यसंबन्धस्यानेकविधत्वादनेकधा भिद्यते। तत्र 'नयनानन्दो मुखेन्दुः 'इति कार्यकारणभावेन शुद्धसारोपोदाहृता। तादर्थ्यसंबन्धेन यथा—इन्द्रार्थासु स्थूणासु 'इन्द्रा: स्थूणा:' इति। अत्र ताद्रूष्यप्रतीतिस्तया चेष्टार्थदायित्वधीश्च प्रयोजनम्। स्वस्वामिभावसंबन्धेन यथा—राजकीये पुरुषे 'राजायं पुरुष: 'इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया चालङ्कनीयशासनत्वधीश्च प्रयोजनम्। तत्कर्मकारित्वसंबन्धेन यथा— 'तक्षायं ब्राह्मण:' इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया च सामर्थ्यातिशयधीश्च प्रयोजनम्। अवयवावयविभावसंबन्धेन यथा—हस्तावयवेऽग्रमात्रे 'अग्रहस्तः' इति। अत्रापि ताद्रूप्यप्रतीतिस्तया च कौशलातिशयधीश्च प्रयोजनम्। अत्र च समुदायवाचिनो हस्तशब्दस्य स्वार्थैकदेशवृत्तितया जहदजहल्लक्षणात्वेऽपि फलादिभेदाद्भेदेन कथनमिति ध्येयम्। अत्र वृत्तिवार्तिककृतः— यथा हि 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्र गङ्गापदं स्वशक्यसंवन्धिनि तीरे प्रवर्तमानं तीरत्वप्रकारिकामेव प्रतीतिं जनयति, तथा 'मुखेन्दु:' इत्यत्रापीन्दुपदं मुखेन्दूभयानुगतं कान्तिमत्त्वादिसाधारणधर्मे लक्षयित्वा तन्मुखेन मुखे वर्तमानं मुखत्वप्रकारिकामेव धियं किं जनयत्याहोस्विदुभयसाधारणकान्तिमत्त्वप्रकारिकाम्? नाद्यः, तथा सति मुखपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः। न द्वितीयः, तथा हि 'मुखेन्दु:' इत्यनेन कान्तिमन्मुखमिति प्रतीतिः स्यात् तथा च 'कान्तिमान्मुखचन्द्र:' इति प्रयोगो न स्यात्, चन्द्रपदस्य कान्तिमत्पदेन पौनरुक्त्यात्। न च चन्द्रसादृश्यमात्रं लक्षयित्वा तद्वति मुखे प्रवर्तते ततश्च चन्द्रसदृशं मुखमिति मुखेन्दुपदेन प्रतीतिर्भवति 'चन्द्रसद्दशो मुखचन्द्र:' इति तु न प्रयोग इति वाच्यम्; तथा सति सादृश्यस्यापि शब्दोपात्ततयोपमात्वापत्त्या तत्र रूपकव्यवहारविरोधात्। न हि सादृश्यस्य वाच्यत्व एवोपमा, 'चन्द्रसुहृन्मुखम् ' इत्यादौ सुहृदादिपदेन तल्लक्षणायामप्युपमासंप्रतिपत्तेः। अपि च 'पदाम्बुजम्' इत्यत्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यम्बुजमिव पदमिति पूर्वपदार्थप्राधान्येन व्याघ्रादिसमासेनोपमायाः, मयूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्येन पदमेवाम्बुजमिति रूपकस्य च संभवेन सर्वत्रानवधारणे प्राप्ते; 'मञ्जु शिञ्जानमञ्जीरं पातु गौर्या: पदाम्बुजम्' इति यत्र पदे संभवन्नूपुरादिकं निबध्यते तत्र पूर्वपदार्थप्राधान्येनोपमा, यत्र पुनः 'उत्तंसितं विरिञ्चाद्यैः' इति पद्मसाध्यमुत्तंसनादिकं निबध्यते तत्रोत्तरपदार्थप्राधान्येन रूपकमित्यालंकारिकव्यवस्था भज्येत। पदाम्बुजमित्यत्राम्बुजसादृश्यमानस्य प्रतीतौ तस्योत्तंसनानुगुणत्वाभावेन उत्तंसितं विरिञ्चाद्यैः' इत्यत्राप्युत्तरपदार्थप्राधान्यव्यवस्थापकाभावेन रूपकनिर्णायकाभावात्। किं च 'विद्वन्मानसहंसस्त्वं विजयस्व विशांपत्ते' इत्यत्र श्लिष्टपरम्परितरूपके हंसपदस्य राजनि प्रसिद्धसादृश्याभावाल्लक्षणा न स्यात्। न च विदुषां मानसं हृदयमेव मानसाख्यं सर इत्यभेदाध्यवसायलभ्यमानसवास्वित्वरूपसाधारणधर्मनिबन्धनं सादृश्यं तत्राप्यस्त्विति वाच्यम्, तत्र सादृश्यलम्भकस्य श्लेषस्य रूपकोत्थाप्यतया लक्षणोदयात्प्राक्तस्य बुद्धिपथामारोहात्। न च श्लेषस्यैव प्राथम्यं किं न स्यादिति वाच्यम्, रूपकं विना कवेरर्थद्वयविवक्षायामिह गमकाभावेन श्लेषानिर्वृत्तेरभिधायाः प्रकरण-नियम्यत्वेन रूपकात्प्रागप्राकरणिकस्य सरसो मानसपदेनानुपस्थित्यवश्यंभावाच्च। किं बहुना! 'मुखं चन्द्र:' 'राजाहंस:' इत्यादौ सर्वत्रैव लक्षणैव नाङ्गीकर्तव्या। मुखादिगतचन्द्रादिताद्रूप्यस्य सामानाधिकरण्यबलेन वाक्यार्थविधयैव प्रतीत्युपपत्त्या लक्षणाफलस्यान्यथापि सिद्धेर्लक्षणावैयर्थ्यात्— 'इत्याहु:। तच्चिन्त्यम्। चन्द्रादिपदं सादृश्यसामान्यमेव पुरस्कृत्य मुखादौ प्रवर्तते। न चैवं सादृश्यस्यापि प्रतिपाद्यत्व उपमा स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्, उपमानवाचकपदादन्येन पदेन सादृश्यप्रतिपादन एवोपमाङ्गीकारात्। 'पद्माक्षी' इत्यादिलुप्तोपमायामपि यथा 'दधि पश्य' इत्यत्र लुप्ताया विभक्तेरेव कर्मत्वप्रत्यायकता तथा समासशास्त्रवशेन लुप्तस्येवादेरेव सादृश्यप्रत्यायकत्वमिति नोपमानवाचकपद्मादिपदात्सादृश्यप्रतीतिः। न च यत्किंचिद्वैपम्यमात्रेणालंकारान्तरत्वोक्तिरयुक्तेति वाच्यम्, प्रकृताप्रकृतयोरेकधर्मान्वये दीपकं प्रकृतयोरेव तदन्वये तुल्ययोगितेत्यङ्गीकारेण यत्किंचिद्वैषम्यमात्रेणाप्यलंकारान्तरत्वाविरोधात्। किं च यथा चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्र:' इत्यत्र तृतीयसदृशव्यवच्छेदरूपफलभेदानुरोधेनोपमाप्रतीपद्वयसंसृष्ट्यतिरेकेणोपमेयोपमा पृथगङ्गीक्रियते तथात्रापि मुख्यप्रयोगलभ्येऽर्थे लाक्षणिकप्रयोगवैयर्थ्यपरिहाराय सादृश्यलक्षणया ताद्रूप्यप्रतिप-त्तिरूपफलभेदसत्त्वादपि नालंकारान्तरत्वविरोधः। यदत्युक्तमेवं सति 'पदाम्बुजम्' इत्यत्रोत्तंसनानुरोधेन रूपकव्यवस्था भज्येतेति, तदपि न; तत्रापि सादृश्यलक्षणया ताद्रूप्यप्रतीत्योत्तंसनरूपकार्योपपत्तेरुत्तंसनरूपकार्यबलेन रूपकव्यवस्थोपपत्तेः। यदप्युक्तम् 'विद्वन्मानसहंसस्त्वम्—' इत्यत्र प्रसिद्धसादृश्याभावाल्लक्षणया सहृदयस्य प्रथमं सादृश्यप्रतीतिर्न स्यादिति, तदपि न युक्तम्। न हि प्रसिद्धसादृश्यमत्र लक्ष्यमित्युक्तम्, किं तु सादृश्यमात्रम्। ततश्च तत्रापि सामानाधिकरण्यबलाद्वक्तुराप्तत्वनिश्चयवान्सहृदयः सादृश्यविवक्षयैव राजनि हंसपदं प्रयुक्तमिति प्रथमं निश्चिनोति। पश्चात्किं तत्सादृश्यमिति गवेषमाणः श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायलभ्यमानसवासित्वनिबन्धनं तत्सादृश्यमिति निश्चिनोतीति किमनुपपन्नम्! यदप्युक्तं लक्षणां विनैव सामानाधिकरण्यबलेन ताद्रूप्यप्रतीतिसंभवाल्लक्षणावैयर्थ्यमिति, तदपि न, चन्द्रादिसादृश्ये वक्तृतात्पर्ये सति तत्प्रकारकप्रतीत्यर्थं लक्षणावश्यंभावात्। वस्तुतस्तु, 'मुखं चन्द्र:' इत्यत्र चन्द्रताद्रूप्यप्रतीतिर्मुख इति सर्वानुभवसिद्धम्। तसश्च चन्द्रपदस्य चन्द्रताद्रूप्य एव लक्षणा। सादृश्यप्रतीतिः फलम्। अत एव रूपकादिषूपमा व्यङ्ग्येति सांप्रदायिका:। निरतिशयसौन्दर्यवत्त्वं वा व्यङ्ग्यम्। न च चन्द्रताद्रूप्यस्य मुखगतत्वाभावेन तत्कथं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य चन्द्रपदस्य मुखे प्रवृत्तिरन्यधर्मस्यान्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगादिति वाच्यम्, सत्यम्, लक्षणया चन्द्रपदेन चन्द्रताद्रूप्ये प्रतिपादिते शाब्दसामानाधिकरण्यबलान्मुखे चन्द्रताद्रूप्यप्रतीत्यविरोधात्। न चैवं लक्षणां विनैव वाक्यार्थविधया समभिव्याहारात्ताद्रूप्यप्रतीतिरस्त्विति वाच्यम्, तत्प्रकारकप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वेन लक्षणां विना तदनिर्वाहात्; किं च 'नीलमुत्पलम्' इत्यादाविव शाब्दसामानाधिकरण्येनाभेदस्य वाक्यार्थविधया सिद्धावपि ताद्रूप्यस्य तथात्वायोगात्। तदेव च विषयिविषयवाचकपदसामानाधिकरण्यस्थले सर्वत्र विवक्षितम्, अन्यथा प्रदद्वयवैयर्थ्यादभेदप्रतीतेरतिशयोक्ताविव चन्द्रादिविषयिवाचकपदोपादानादेव सिद्धेर्विषयवाचकमुखादिपदानर्थक्यात्। न च 'साक्षाच्चन्द्र एवेदं मुखम्' इत्यत्र विषयविषयिवाचकपदद्वयोपादानेऽप्येवकारसाक्षात्पदाभ्यां चन्द्राभेदप्रतीतिरविकलेति वाच्यम्, तादृशस्थले तथात्वेऽप्युत्सर्गत: पदद्वयोपादाने ताद्रूप्यप्रतीतेरेवानुभविकत्वादिति ध्येयम्।।३२॥ अथ साध्यवसानामाह— निगीर्य विषयं यत्र विषय्येव निबध्यते। तत्र साध्यवसानास्याद्गौणी शुद्धेति सा द्विधा॥ सरोजकाहलीरम्भासैकताकाशभूधरैः। शङ्खेन्दुतिमिरैः सृष्टा वल्ली कामिजनोत्सवः॥ यत्रारोपविषयं मुखादिकं निगीर्यात्मपरिशेषीकृत्य स्थितो विषय्यारोप्यमाणश्चन्द्रादिरेव निबध्यते तत्र साध्यवसाना। अध्यवसानमेकांश उत्कटं ज्ञानम्। ज्ञानस्योत्कटत्वं च तत्कोटिसहचरितानेकधर्मवद्धर्मिविषयकत्वादिकम्॥ सा च साध्यवसाना सादृश्यतदन्यसंबन्धमूलतया गौणी शुद्धेति द्विविधा। यथा 'सरोजकाहली—' इत्यत्र गौणी, अत्र पदजङ्घादिप्रतीत्यर्थं सादृश्यं पुरस्कृत्य विषयिपदमात्नोपादानात्। अत्र चाभेदधीस्तया च लावण्यातिशयधीश्च फलम्। कामिजनोत्सव इत्यत्र सादृश्यान्यकार्यकारणभावसंबन्धं पुरस्कृत्य विषयिपदमात्रोपादानेन शुद्धसाध्यवसाना। अत्राप्यभेदधीस्तया चाव्यभिचारेण तत्कार्यकारित्वधीश्च फलम् क्वचित्ताद्रूप्यधीरपि फलम्, 'अनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरण:' इत्यत्र शीतकिरण इति विषयिवाचकपदमात्रोपादानेऽपि 'गलितहरिणः' इति प्रसिद्धचन्द्राव्द्यतिरेकप्रतीत्या ताद्रूप्यमात्रप्रतीतेरिति ध्येयम्। इयं चातिशयोक्तेर्बीजम्। यद्यपीयमपि जहल्लक्षणैव, तथापि विषयिवाचकपदमात्रोपादानकृतवैलक्षण्यात्सादृश्यमूलतयाभे-दप्रतीतिरूपफलभेदाच्च पृथगुपात्ता। इयं चाजहल्लक्षणापि संभवति; यथा चन्द्रमुखोभयविषये 'चन्द्रौ पश्य’ इति प्रयोगे। वृत्तिवार्त्तिककृतस्तु— मुख्यार्थसादृश्येन लक्षणा हि गौणी। न च तत्रैव तत्सादृश्यमस्ति येन मुख्येऽपि गौणी वृत्तिः स्यात्। शुद्धा त्वजहल्लक्षणा विशेषणवाचिनो विशिष्टे संभवति, विशिष्टविशेषणयोरेकदेश्येकदेशरूपसंबन्धस्वत्त्वात्। तस्मात् 'चन्द्रौ पश्य' इत्यत्राभिधालक्षणाभ्यामेवार्थद्वयप्रतीति: 'गङ्गायां मत्स्यघोषौ' इत्यत्रेव वृत्तिद्वयविरोधस्यादोषत्वात्। अतो न गौण्यामजहल्लक्षणा— इत्याहु:। तच्चिन्त्यम्। 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादावपि कुन्तांशस्य शक्त्यैवोपस्थितिसंभवात्तत्र न लक्षणा कल्प्या। किं तु पुरुषांश एव तत्कल्पना। तत्राजहल्लक्षणाव्यवहारस्तु शक्तेरप्यन्वयप्रतियोग्युपस्थापनार्थमत्यागादेव। ततश्च चन्द्रौ पश्य' इत्यत्रापि शक्त्यत्यागेन सादृश्यसंबन्धेन मुखे लक्षणाकल्पनादजहल्लक्षणा गौणसाध्यवसानाप्यङ्गीकार्येति दिक्। इदमत्रावधातव्यम्— लक्षणास्थले लक्षकपदेन लक्षकपदवाच्यतावच्छेदकप्रकारेण लक्ष्यप्रतीतिरिति मते— 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां कुन्तकुन्तिनोः कुन्तत्वेन रूपेण प्रतीतिः, 'गङ्गायां घोष:' इत्यादिजहल्लक्षणायां तीरादेर्गङ्गात्वादिनैव प्रतीतिः। तथा 'मुखं चन्द्रः' 'इन्द्राः स्थूणा:' इत्यादि-सारोपायां चन्द्रत्वादिना मुखादिप्रतीतिः तथा 'चन्द्र:' 'इन्द्रा:' इत्यादिसाध्यवसानायामपि मुखादेश्चन्द्रत्वादिनैव प्रतीति:। अजहल्लक्षणाजहल्लक्षणयोर्वाच्यस्य कार्यान्वयानन्वयाभ्यां भेदः। सारोपायां विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादानाद्भेदः। साध्यवसानायां विषयनिगरणाद्भेदः। विषयनिगरणं च विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादाने यत्र विषयस्य विषयित्वेन प्रतीतिस्तत्र विषयस्य विषयिणात्ममात्रपरिशेषीकरणम्। इदं च विषयनिगरणम् गङ्गायाम्— इत्यत्र नास्त्येव, तत्र 'गङ्गातीरे—' इति विषयिविषयवाचकपदद्वयोपादाने तीरस्य गङ्गात्वेनैन प्रतीत्यभावात्। मतान्तरे तु— 'कुन्ता: प्रविशन्ति' इत्यजहल्लक्षणायां कुन्तकुन्तिनोः कुन्तसंयोगाश्रयत्वेन साधारणरूपेण प्रतीति:। 'गङ्गायाम्—' इति जहल्लक्षणायां तीरस्य तीरत्वेनैव प्रतीतिः॥ गौणसारोपसाध्यवसानयोश्चन्द्रादिसदृशत्वेन मुखादेः शुद्धमारोपसाध्यवसानयोस्तादर्थ्यादिना प्रतीतिरित्येकं मतम्। सारोपायां चन्द्रादिताद्रूप्येण मुखादिप्रतीतिः साध्यवसानायां चन्द्राद्यभेदेन मुखादिप्रतीतिरित्यपरं मतम्। भेदस्तु पूर्ववदूह्य इति दिक्॥३३॥ उपसंहरति— एवं निरूपिते रूढिलक्षणाफललक्षणे॥ स्फुटम्॥३४॥ प्रकारान्तरेण फललक्षणाया भेदं वक्तुमर्थसिद्धमर्थं कथयति— तत्राद्या व्यङ्ग्यरहिता सव्यङ्ग्या फललक्षणा॥ तत्राद्या रूढिलक्षणा व्यङ्ग्यरहिता। फललक्षणा तु प्रयोजनस्य व्यञ्जनैकगम्यत्वनियमेन व्यङ्ग्यसहितैव। ततश्च रूढिलक्षणाफललक्षणाभ्यामन्या लक्षणा न विधेया, नेयार्थत्वरूपदोषापातादित्यवधेयम्॥३५॥ अर्थसिद्धार्थकथनफलमाह— तच्च व्यङ्ग्यं क्वचिद्गूढमगूढं च क्वचिद्भवेत्। विकासिहासा निर्यान्ति चुम्बत्यैन्द्रीमिने स्त्रियः॥ तथा च सप्तविधापि फललक्षणा गूढव्यङ्ग्यागूढव्यङ्ग्यभेदेन प्रत्येकं द्विविधा सती चतुर्दशधा भिद्यत इति ध्येयम्। अत्र गूढत्वं सहृदयैकवेद्यत्वम्, न तु सहृदयैरपि दुःखेन प्रतीयमानत्वम्, तथा सति वक्ष्यमाणास्फुटत्वलक्षणगुणीभूतव्यङ्ग्यरूपतया लक्षणामूलप्रधानव्यङ्ग्यध्वनिभेदाभावापत्तेः। अगूढत्वं च सहृदयासहृदयोभयवेद्यत्वम्। अगूढव्यङ्ग्यं च वक्ष्यमाणगुणीभूतव्यङ्ग्यान्तर्गतमेवेति ध्येयम्। तत्र गूढं यथा विकासिहासा इति। अत्र विकास: पुष्पधर्म:। स चान्तरभागद्योतकत्वसादृश्येन स्मिते समारोप्यते। सौरभवत्त्वादि व्यङ्ग्यम्। तच्च सहृदयैकवेद्यमिति गूढम्। अगूढं यथा चुम्बत्यैन्द्रीमिति। चुम्बनपदं मिथुनयो: कपोलादिस्थले वक्रसंयोगवाचकमित्यत्यन्ततिरम्कृतवाच्यतया संबन्धमात्रं लक्षयत्प्रत्यूषस्य तादात्विकतां व्यञ्जयति। अत्र च व्यङ्ग्यं सहृदयासहृदयवेद्यमित्यगूढम्। गूढं यथा वा— 'मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षणं समुच्चलितविश्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः। उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोद्धुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते॥— अत्र विकास: पुष्पधर्मः। स चान्तरभागद्योतकत्वादिसादृश्येन स्मिते समारोप्यते सौरभवत्त्वादि व्यङ्ग्यम्। वशितो वशीकृतो वक्रिमा येन प्रेक्षणेन तद्वशितवक्रिमा। अत्र वशितत्वं चेतनगतम्। तदचेतने वक्रिम्ण्यधीनत्वसादृश्येन समारोप्यते। तेन च न सार्वत्रिको लोचनस्य वक्रिमा किं स्वभिमतपुरुषविषय एवेत्युचितंपुरुषानुरागो व्यङ्ग्यः समुच्चलनं मूर्तधर्मः स चातिशयितत्वसादृश्येन विभ्रमेषु समारोप्यते। विभ्रमाणामयत्नसाध्यत्वं व्यङ्ग्यम्। संस्था यथावस्थितविषयप्रकाशीकरणम्। तदपासनं चेतनधर्मः। स चोचितविषयत्वसादृश्येन मतौ समारोप्यते। गुरुजनादिसमीपे भावगोपनं व्यङ्ग्यम्। मुकुलनमपि पुष्पधर्मः। स चोज्जृम्भणौन्मुख्यलक्षणसादृश्येन स्तनयोः समारोप्यते। परिरम्भणयोग्यत्वं व्यङ्ग्यम्। असंबन्धेनोद्धुरस्वं देहधर्मः, न तु तदवयवस्य जघनमात्रस्य। स च मांसलत्वसादृश्येन जघने समारोप्यते। तेनोपभोगयोग्यवयस्कत्वं व्यङ्ग्यम्। अंसबन्धवदुद्धुरं मांसलमिति तत्रोपमैव न समारोप इत्यपि केचित्। उद्गमो मूर्तधर्मः। स चोद्भूतत्वसादृश्येन तरुणिस्नि समारोप्यते। विभक्तावयवकत्वं व्यङ्ग्यम्। तेन च सौन्दर्यातिशय:। मोदत इति चेतनधर्मःI स च तरुणिमोद्गमे समुल्लसितत्वसादृश्येन समारोप्यते। तरुणिम्नः परा काष्ठा व्यङ्ग्या। तदेतत्सर्वे सहृदयैकवेद्यमिति गूढम्॥ अगूढं यथा वा— "स्त्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम्। उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि।।" —इयं च नायिकायाः शिक्षाग्रहणसामर्थ्ये कथमिति राज्ञा पृष्टस्य नायिकामध्यापयतो नाट्याचार्यस्योक्तिः। जडा अपि स्त्रीणामुपदेशं विनापि तत्परिचयादेव विदग्धचरितानामभिज्ञा भवन्ति। अस्त्वेवम् स्त्रीणां विदग्धचरिताभिज्ञता तु कुत इत्याकाङ्क्षायामुक्तमुपदिशतीति। स्त्रीणां तु तारुण्यदर्प एव विलासानुपदिशतीति। अत्रोपदेशो नामाज्ञातज्ञापक आचर्योच्चार्यमाणः शब्दविशेषः। स च सामान्यविशेषभावसंबन्धेनाज्ञातज्ञापकमात्रे वर्तते। अनायासेन नायिकाया: शिक्षाग्रहणं व्यङ्ग्यम्। तच्च व्यङ्ग्यमभिधेयवत्स्फुटमित्यगूढम्। इदं च गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव। गूढव्यङ्ग्यं तूत्तमं काव्यमिति ध्येयम्॥३६॥ पूर्वोक्तरीत्या बहुविधामपि लक्षणां विवक्षाविशेषेण पुनस्त्रेधा संकलयति— तदव्यङ्ग्या तथा गूढागूढव्यङ्ग्येति सा त्रिधा॥ यतो रूढिलक्षणायां न फलं व्यङ्ग्यं फललक्षणा च गूढव्यङ्ग्यागूढव्यङ्ग्या चेति द्विविधा, तस्मात्सा पूर्वोक्ता लक्षणा सर्वाप्यव्यङ्ग्या गूढव्यङ्ग्यागूढव्यङ्ग्या चेति त्रिधा भवति।।३७।। एवं लक्षणां निरूप्य तद्द्वारा लाक्षणिकं लक्षयति— भवेल्लाक्षणिकः शब्दो लक्षणायाः समाश्रयः॥ यद्यपि वाचकत्वदशायामपि लक्षणासमाश्रयत्वमस्ति, तथापि यदा लक्षणया प्रतिपादकत्वं तदा लाक्षणिकत्वं विवक्षितमिति ध्येयम्॥३८॥ अथ व्यञ्जकं लक्षयितुं व्यञ्जनां संभावयति— फले लाक्षणिकस्यास्य व्यापारो व्यञ्जनोच्यते॥ अस्य लाक्षणिकस्य शब्दस्य फले प्रतिपाद्ये यो व्यापारः स व्यञ्जनेत्युच्यते। इदं च व्यखनाया न लक्षणपरं वचनम्, फलप्रतीत्यनुकूललाक्षणिकशब्दगतव्यापारत्वस्याभिधामूलव्यञ्जनायामर्थगतव्यञ्जनायां चाव्याप्तेः। किं तु वृत्तिद्वयव्यतिरेकेण व्यञ्जनैव नास्तीति वदन्तं प्रति क्वचिद्व्यञ्जनाङ्गीकार्येति तत्सद्भावप्रदर्शनपरम्। यदि व्यञ्जनैव नाङ्गीक्रियेत तदा लाक्षणिकस्थले फलप्रतीतिरेव न स्यात्। अतस्तत्र व्यञ्जना समाश्रयणीयेति भावः॥३९॥ स्यादेवं यदि लक्षणास्थले फलमावश्यकं स्यात्, तदेव मास्तु; फलावश्यंभावेऽप्यनुमानादेव तत्प्रतीतिरस्तु; किं व्यञ्जनयेत्यत आह— यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया॥ न हि 'गङ्गातीरे घोष:' इति वक्तुं प्रतिपादको न आनाति न वा तत्प्रयोगे तीराधारकघोषाधेयकप्रतीतिरेव न भवति। येनैवं स्वायत्तेऽपि शब्दप्रयोगे लाक्षणिकमेव प्रयुङ्क्ते तेन प्रयोजनप्रतिपिपादयिषयैव लाक्षणिकं प्रयुक्त इति लक्षणास्थले फलमवश्यमेषितव्यम्। तत्प्रतीतिश्च शब्दादेव नानुमानात्, व्याप्त्याद्यप्रतिसंधानेऽपि जायमानत्वात्। शब्दस्य च व्यञ्जनां विना तत्र नान्यो व्यापार: समस्तीति व्यञ्जनावश्यमङ्गीकार्या॥४०॥ नन्वेवमपि शब्दादभिधया लक्षणया वा तत्र फलधीरस्त्वित्यत आह— नाभिधा समयाभावाद्धेत्वभावान्न लक्षणा॥ पावनत्वादौ हि प्रयोजने गङ्गादिशब्दानां साक्षादाप्ताभिप्रायविषयत्वाभावात्साक्षात्संकेतितार्थप्रतीत्यनुकूलव्यापारात्माभिधा तत्र न संभवति। नापि तत्र लक्षणा, मुख्यार्थबाधादिरूपलक्षणाहेत्वभावात्॥४१॥ हेत्वभावमेव विशदयति— लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन न। नापि प्रयोजनं तत्र न च शब्दः स्खलद्गतिः॥ लक्षणायां हि मुख्यार्थबाधो मुख्येन लक्ष्यस्य संबन्ध: प्रयोजनं च हेतुः। तथा चात्र लक्षणया लक्ष्यप्रतीत्यनन्तरं पुनश्च लक्षणया फलप्रतीतिरभिमता, किं वा लक्ष्यफलयोर्युगपदेव लक्षणया प्रतीति:। नाद्यः। तदा हि लक्ष्यतट-प्रतीत्यनन्तरं फले प्रवर्तमाना लक्षणा तटं बाधादेव प्रवर्तत इति वाच्यम्; पूर्वप्रतीतेऽर्थे बाधं बिना लक्षणाया अप्रवृत्तेः, अन्यथा गङ्गाशब्दस्य स्त्रोतसि बाधाभावेऽपि तीरलक्षणापत्तेः। न च तीरे बाधादेव फले लक्षणास्त्विति वाच्यम्। तथापि मुख्यार्थबाधरूपहेत्वभावान्न फले लक्षणा युक्ता। न च तटमेव मुख्यार्थोऽस्त्विति वाच्यम्, तस्य लक्ष्यत्वेन मुख्यत्वाभावात्। इत्याशयेनोक्तम्— लक्ष्यं न मुख्यमिति। ननु मुख्यार्थबाधो न लक्षणाहेतुः किं तु ज्ञाप्यबाध एवेत्यत उक्तम्— नाप्यत्र बाध इति। ननु न बाधो लक्षणाबीजं किं तु तात्पर्यानुपपत्तिरेवेत्यत उक्तम्— योगः फलेन नेति। पावनत्वादयो हि स्रोतःसंबन्धिन एव न तीरसंबन्धिन इति ज्ञाप्यार्थसंबन्धाभावाच्च न फले लक्षणा। ननु साक्षात्संबन्धाभावेऽपि तीरेण पावनत्वादेः स्रोतोरूपैकार्थसंबन्धित्वात्मकः परस्परासंबन्धोऽस्तीत्यत उक्तम्— नापि प्रयोजनं तत्रेति। तत्र फले लक्ष्ये सति प्रयोजनान्तरं वाच्यम्। न च तदस्ति। किं च गङ्गाशब्दो लक्षणया तटं प्रतिपाद्य पुनश्च लक्षणया फलमपि प्रतिपादयितुं न समर्थो यतः शब्दो हि लोके न स्खलद्गतिर्विरम्य व्यापारवान्न भवतीत्यर्थः। यद्वा, ननु लक्षणास्थले फलप्रतीतिरेव नास्ति येन तदर्थं व्यञ्जना समाश्रयणीया स्यादित्यत उक्तम्— न च शब्दः स्खलद्गतिरिति। अत्र तत्रेति पदं काकाक्षिन्यायेन संबध्यते। तथा च तत्र फले शब्दो लाक्षणिकः शब्दः स्खलद्गतिः प्रतिहतबोधनशक्तिश्च न भवति। ततो न फलप्रतीत्यपलापः कर्तुं शक्यत इति भावः॥४२॥ ननु यदुक्तं नापि प्रयोजनं तत्रेति तदयुक्तं प्रयोजनान्तरकल्पनसंभवादित्यत आह— फलान्तरस्य तत्रापि कल्प्यत्वे त्वनवस्थितिः॥ तत्रापि प्रयोजनस्य लक्ष्यत्वपक्षेऽपि यदि प्रयोजनान्तरं कल्प्यते, तर्हि किं तत्फलान्तरं व्यञ्जनागम्यं लक्षणागम्यं वा? आद्येऽस्मदिष्टसिद्धिः। द्वितीये तस्यापि फलस्य लक्ष्यत्वे फलान्तरं कल्प्यम्। एवं तस्य तस्यापीत्यनवस्था॥४३॥ ननु— अस्तु तर्हि लक्ष्यसमकालमेव विशिष्टलक्षणया प्रतीतिरिति द्वितीयः पक्षः। न च प्रयोजनविशिष्टतया तटादिलक्षणायामपि प्रयोजनान्तरेण भाव्यमिति वाच्यम्, 'गङ्गायास्तटे घोषः' इति मुख्यात्प्रयोगात् 'गङ्गायां घोषः' इति लाक्षणिकप्रयोगस्य पावनत्वादिविशिष्टतीरप्रतीतिरेव फलमिति न फलान्तरकल्पनादोष इति विशिष्टलक्षणैवास्तु इत्यत आह— प्रयोजनविशिष्टस्य लक्षणा तु न युज्यते। ज्ञानस्य विषयादन्यदतो वाच्यं प्रयोजनम्॥ 'अयं घटः' इत्यादिप्रत्यक्षज्ञानस्य हि विषयभूताद्घटादेरन्यदेव ज्ञातताख्यं घटादिविषयगतं प्राकट्यं फलमिति भाट्टैरङ्गीकृतम्। नैयायिकैरपि हानोपादानादिसंवित्तिर्विषयादन्यैव फलमिति स्वीकृतम्।तथा च लाक्षणिकशब्दजन्यज्ञानस्यापि स्वविषयाभिन्नमेव फलं वाच्यम्। तच्च फलविशिष्टलक्षणायां न संभवति, पावनत्वादेरपि शब्दजन्यज्ञानविषयतया तद्भिन्नत्वाभावात्। अतो न फलविशिष्टलक्षणा युक्ता। किं च गङ्गायां घोषान्वयान्यथानुपपत्त्या हि कल्प्यमाना वृत्तिस्तदुपपादकतीरमात्र एव कल्पयितुं युक्ता न फलविशिष्टे। न च तात्पर्यानुपपत्त्या फलविशिष्टे वृत्तिकल्पनमिति वाच्यम्। तथापि लक्षणयाप्यत्र गङ्गापदेन शक्यप्रवाहसंबन्धिपावनत्वादेरेव प्रतीतिः स्यान्न तु तीरगतस्य। स्रोतोगतस्य पावनत्वादेस्तीरगतत्वप्रतीतिश्चात्र फलमिति विशिष्टलक्षणयापि कथं तत्सिद्धिः? अतिरिक्तव्यञ्जनाङ्गीकारे तु धर्मिग्राहकमानेन तस्यास्तथाविधप्रतीतिजनकत्वेनैव सिद्धिरिति न किंचिद्बाधकमिति ध्येयम्। यद्यपि पावनत्वादिप्रतीतिरेव फलं न पावनत्वादिकम्, तथापि फलीभूतप्रतीतिपरिचायकतया पावनत्वादावप्युपचारात्प्रयोजनविशिष्टस्येत्यत्र प्रयोजनत्वो- क्तिः। वस्तुतस्तु पावनत्वादिविशिष्टलक्षणायां पावनत्वादिधीः शाब्दज्ञानान्नातिरिक्तेति न तस्याः फलत्वं युक्तमिति ध्येयम्॥४४॥ उपसंहरति— तस्माल्लक्ष्ये प्रतीते तु पावनत्वादिधीर्मता। अभिधालक्षणाभिन्ना व्यञ्जनैवात्र कारणम्॥ न च गङ्गाशब्दस्य लक्षणया तीरप्रतिपादनेन व्यापारविरामात्कथं व्यञ्जनयापि पुनः पावनत्वादिप्रतीतिजनकतेति वाच्यम्, लक्ष्योपस्थित्यनन्तरं व्यञ्जनया वाक्यैकवाक्यतावत्प्रयोजनमादायान्वयबोधसंभवेन विरामाभावाद्व्यङ्ग्यरूपाभिधेयापर्यवसानेनाकाङ्क्षासत्त्वादित्याहुः॥४५॥ अथाभिधामूलामपि व्यञ्जनां संभावयति— अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम्॥ अनेकार्थस्य हरिरामादिशब्दस्य संयोगाद्यैर्वक्ष्यमाणैर्वाचकत्वेऽन्वयप्रतियोगिस्मारकत्वे नियन्त्रिते नियमिते सति, अर्थान्तरस्मृतिजननप्रतिबन्धेनैकार्थस्मृतिजनकत्वे कृत इति यावत्। अवाच्यार्थस्यार्थान्तरस्य धीहेतुर्या व्यापृतिर्व्यापारः सोऽञ्जनमित्यभिधीयते। अत्रापि यदि व्यञ्जनैव नाङ्गीक्रियेत तदानेकार्थशब्दप्रयोगे शक्तेः प्रकृतमात्रस्मृतौ नियमितत्वादप्रकृतार्थस्मृतिरनुभवसिद्धा न स्यात्। अतस्तदन्यथानुपपत्त्या व्यञ्जना समाश्रयणीयेत्यर्थापत्तिरुपदर्शितेति ग्येयम्॥४६॥ संयोगादीनां नियन्तृत्वं हरिणोक्तमनुवदति— संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः॥ शब्दार्थस्य हरिरामादिनानार्थशब्दार्थस्य सर्वस्याप्यनवच्छेदे सत्यविशेषेण स्मरणे प्रसक्ते सति संयोगादयो विशेषस्मृतावेकमात्रस्मृतौ हेतब इति योजना॥४७॥ अथ संयोगं लक्षयति— संयोगस्तु स्ववाच्यैकनिष्ठार्थान्तरसंगतिः। पुङ्खयत्वधिकां भूतिं शङ्खचक्रधरो हरिः॥ संयोगो नाम स्ववाच्येष्वर्थेष्वेकार्थनिष्ठार्थान्तरसंबन्धः। तेन च संयोगेन क्वचिदभिधा नियम्यते। यथा— शङ्खचक्र-धरो हरिरिति। अत्र शङ्खचक्रसंयोगेन हरिशब्दस्य शक्रादिसाधारणस्य श्रीपतावभिधा नियम्यते॥४८॥ विप्रयोगमाह— विप्रयोगस्तु संयोगाभाव एव निगद्यते। अशङ्खचक्रः स हरिरपिनाको भवो भवान्॥ संयोगाभावरूपेण विप्रयोगेणाभिधा कचिन्नियम्यते। यथा— अशङ्खचक्र इति। अत्र शङ्खचक्रसंयोगाभावेन इरिशब्दस्येन्द्रादि साधारणस्य नारायणेऽभिधा नियम्यते, प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वेनान्यत्र शङ्खादिप्रसक्तेरभावेन प्रतिषेधासंभवात्। एवम्— अपिनाक इति। अत्र पिनाकसंयोगाभावेन भवशब्दस्य संसारसाधारणस्य शंकरेऽभिधा नियम्यते। विप्रयोगो विभाग इत्यपरे॥४९॥ साहचर्ये लक्षयति— साहचर्यं स्ववाच्यैकवस्तुना सहचारिता। वन्दारुजनमन्दारौ वन्देऽहं रामलक्ष्मणौ॥५०॥ स्ववाच्यभूतेषु वस्तुष्वेकेन वस्तुना पदार्थान्तरस्य प्रायशः सहचरितत्वं साहचर्यम्। तेन रामलक्ष्मणावित्यत्र सौमि–त्रिसाहचर्याद्बलभद्रादिसाधारणस्य रामपदस्य दाशरथावभिधा नियम्यते॥५०॥ विरोधितामाह— सहानवस्थितिर्वध्यहन्तृत्वं च विरोधिता। दिनं निशां च संयुध्य रामोऽजैषीद्दशाननम्॥ विरोधिता नाम सहानवस्थितिर्वध्यघातकभावश्च। तत्र दिनं निशामित्यत्र निशापदस्य हरिद्रासाधारणस्य दिनेन सहानवस्थानलक्षणविरोधाद्रात्रावभिधा नियम्यते। रामपदस्य भार्गवादिसाधारणस्य दशाननेन सह वध्यघातकभावलक्षणविरोधाद्दाशरथावभिधा नियम्यते। प्राञ्चस्तु— 'बभूव भीमबकयो रामार्जुनगतिस्तयोः' इति विरोधित्वसाधर्म्योपमायां प्रयुक्ते रामार्जुनगतिरित्यत्र रामार्जुनपदयोर्वध्यघातकभावविरोधेन भार्गवकार्तवीर्ययोरभिधा नियम्यते— इत्याहुः। अत्र वृत्तिवार्त्तिककृतः— भार्गवे रामपदस्याभिधानियमने सति तद्विरोधप्रतिसंधानेनार्जुनपदस्य कार्तवीर्येऽभिधानियमनम् तस्मिंश्च सति तद्विरोधप्रतिसंधानेन रामपदस्येत्यन्योन्याश्रयापत्तिः। तस्मादन्यतरपदस्य व्यवस्थितार्थस्व एव स्मृतद्विरोधप्रतिसंधानान्नानार्थपदस्याभिधानियमनमिति प्रागुक्तमेवात्रोदाहरणम्— इत्याहुः। अत्रापि दार्ष्टान्तिकयोर्भीमसेनबकासुरयोर्विरोधातदृृष्टान्तयो रामार्जुनपदवाच्ययोरपि विरोधं सामान्यतो निश्चित्य पश्चाद्रामपदस्य भार्गवेऽर्जुनपदस्य कार्तवीर्ये चाभिधानियमनसंभवान्नान्योन्याश्रय इति नव्याः॥ अथार्थं लक्षयति— अर्थः प्रयोजनं स्थाणुं संसारच्छित्तये नुमः॥ अत्र संसारच्छेदनरूपेण प्रयोजनेन स्थाणुशब्दस्य स्कन्धशून्यवृक्षसाधारणस्य शंकरेऽभिधा नियम्यते। चतुर्थ्या प्रयोजननिर्देश एवार्थो नियामकः। 'स्थाणुं भज भवच्छिदम्' इति द्वितीयानिर्देशे त्वौचित्यं नियामकमिति विवेक इत्याहुः॥५२॥ अथ प्रकरणं लक्षयति— विदुः प्रकरणं वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थतां विदः। जानाति सकलं देवः प्रश्नोऽयं वितथोऽधुना॥ जानातीत्यत्र वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थतारूपप्रकरणेन देवपदस्य संबोध्येऽभिधा नियम्यते॥५३॥ अथ लिङ्गं निरूपयति— लिङ्गं स्ववाच्यान्तरेभ्यो व्यावृत्तो धर्म इष्यते। जय्यो जगति केनैष कुपितो मकरध्वजः॥ अत्र सागररूपवाच्यान्तरव्यावृत्तेन कोपरूपलिङ्गेन मकरध्वजशब्दस्य मन्मथेऽभिधा नियम्यत इत्येके। मकरध्वजशब्दस्य मन्मथे प्रसिद्ध्यैव नियमनम्, न तु कोपरूपलिङ्गेन। अत एव मकरध्वजशब्दस्य सागरपरतया प्रयोगे निहतार्थत्वं वक्ष्यति। तस्मात्कुपितशब्देन यावत्कुपितोपस्थितिप्रसक्तौ मकरध्वजरूपचिह्नेन कुपितशब्दः कामदेवे नियम्यते। न च कुपितशब्दो नानेकार्थ इति वाच्यम्, अनेकव्यक्त्युपस्थापनसमर्थस्यैवात्रानेकार्थत्वेनाभिमतत्वात्। अत एव 'जानाति सकलं देवः' इत्यत्रानेकव्यक्त्युपस्थापकतथैवानेकार्थत्वं देवशब्दस्याभिप्रेत्याभिधाया नियमनमुक्तमिति मधुमतीकृतः। वस्तुतस्तु 'कुपितो भूभृत्' इत्यत्र कोपलिङ्गेन भूभृत्पदस्य पर्वतसाधारणस्य राज्ञ्यभिधा नियम्यत इति नव्याः। संयोगोदाहरणे द्रव्यसंयोगात्, इह गुणादिसंबन्धादिति भेदः॥ अथ शब्दान्तरसंनिधिमाह— सामानाधिकरण्यं यन्नियतार्थपदेन तत्। शब्दान्तरस्य सांनिध्यं देवोऽव्यात्रिपुराहितः॥ अत्र नियतार्थकत्रिपुराहितपदसामानाधिकरण्यरूपेण शब्दान्तरसंनिधिना देवपदस्य विरिञ्च्यादिसाधारणस्य शंकरेऽभिधा नियम्यते। अत्र वृत्तिवार्त्तिककृतः— समभिव्याहृतशब्दस्य नियतार्थकत्वे तत्प्रतिपादितलिङ्गादिनैव तन्नियमनम्, अन्यथा लिङ्गाद्युदाहरणेऽपि शब्दान्तरसंनिधेरेव नियामकत्वापत्तेः। अतो न नियतार्थशब्दसामानाधिकरण्यं शब्दान्तरसंनिधिः। किं तु नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतकनानार्थशब्दसमभिव्याहार एव। तस्य च 'निषधं पश्य भूभृतम्' इत्याद्युदाहरणम्। अत्र च जनपदविशेषसाधारणस्य निषधपदस्य पर्वतवाचिभूभृत्पदसंनिधिना पर्वतविशेषेऽभिधा नियम्यते। भूभृत्पदस्य च राजसाधारणस्थ पर्वतविशेषवाचिनिषधपदसंनिधिना पर्वतेऽभिधा नियम्यते। न चान्योन्याश्रय इति वाच्यम्। न ह्यत्र समभिव्याहृतशब्देन तदर्थप्रतिपादनमभिधानियमनायापेक्ष्यते। किं तु स्वार्थेन गृहीतसंसर्गकेऽर्थे व्युत्पन्नो यः शब्दस्तत्समभिव्याहारमात्रम्। तथा च यथा संबन्धिदर्शनात्संबन्ध्यन्तरस्मृतिस्थले गृहीतसंबन्धस्य वस्तुनो दर्शनमात्रं संबन्ध्यन्तरस्मरणायापेक्ष्यते, न तु तद्दर्शनानन्तरं तत्संबन्धस्मरणमपीति नान्योन्याश्रयः; तथेहापि निषेधभूभृत्पदयोरभिधानियमनाय गृहीतस्वस्वार्थसंसर्गकपदार्थव्युत्पन्नभूभृनिषधपदसमभिव्याहारमात्रमपेक्ष्यत इति तत्तदर्थप्रतिपादनस्यानपेक्षितत्वान्नान्योन्याश्रयः। नन्वेवम् 'शङ्खचक्रधरो हरिः' इत्यादावपि शङ्खचक्रादिशब्दान्तरसंनिधिनैवाभिधानियमनं भविष्यतीति व्यर्थं पृथक्संयोगाद्युदाहरणमिति चेन्मैवम्; तत्र शङ्खचक्रादिशब्दानां नियतार्थतया श्रवणमात्रादर्थप्रतिपादकतया तत्प्रतिपादितार्थसंयोगादिभिरभिधानियमनसंभवात्। न च शब्दान्तरसंनिधिरपि तत्रास्तीति वाच्यम्। अस्तु, तथापि हरिशब्दाद्यभिधानियमनसमर्थे तदर्थसंयोगादिरूपसंनिहितसंबन्धेनान्तरङ्गे शङ्खचक्रादावुपस्थिते तस्यापि वाचकतया व्यवहितसंबन्धेन बहिरङ्गभूतः शब्दान्तरसंनिधिर्नोदाहरणत्वमर्हति। तस्मात् 'निषधं पश्य भूभृतम्' इत्यादौ यत्रोभयनानार्थतया न कस्याप्यर्थस्य प्रथममुपस्थितिस्तत्रैव बहिरङ्गस्यापि तस्य नियामकत्वेनोदाहरणत्वमिति न कश्चित्संकरः। एवं च 'रामार्जुनगतिस्तयोः' इत्यत्रापि शब्दान्तरसंनिधिरेव नियामकः। तथा 'व्यालो दानेन राजते' इत्यत्रापि शब्दान्तरसंनिधिनैव व्यालदानपदयोरहिखण्डनदुष्टगजमदजलसाधारणयोर्दुष्टगजमदजलयोरभिधा नियम्यते— इत्याहुः। तञ्चिन्त्यम्। एवं सति निषधपदवाच्यजनपदविशेषसंबन्धिनि राजन्यपि भूभृच्छब्दस्य गृहीतव्युत्पत्तिकत्वाद्भूभृत्पदस्य निषधपदेन जनपदविशेषस्मृतावपि नियामकता तुल्येति न कुत्राप्यभिधानियमनं स्यात्। न च सामानाधिकरण्यनिर्देशानुपपत्तिज्ञानसहायेन शब्दान्तरसंनिधिनात्राभिधानियमनमिति वाच्यम्, तर्ह्यावश्यिकादौचित्यादेवाभिधानियमनसंभवेन शब्दान्तरसंनिधिवैपर्थ्यापत्तेः। न चात्रौचित्यावश्यंभावेऽपि 'व्यालो दानेन राजते' इत्यत्र व्यालपदवाच्यार्थान्तरसंबन्धिन्यपि दानपदस्य गृहीतसंकेतत्वाभावेनौचित्यानपेक्षणाच्छब्दान्तरसंनिधिनैव विशेषस्मृतिरिति वाच्यम्। तत्रापि व्यालपदस्य स्वार्थप्रतिपादनं विना न दानपदेऽभिधानियमनसंभवः पदान्तराभिधानियमनस्य तदर्थ संबन्ध्यर्थप्रतिपादकत्वज्ञानं विनानुपपत्तेः, एवं दानपदस्यापीत्यन्योन्याश्रयः। न च तदर्थसंबन्धिगृहीतव्युत्पत्तिकपदस्यैव तदर्थस्मृतिहेतुत्वं संभवतीत्युक्तमिति वाच्यम्; तर्हि 'गङ्गायां घोषः' इति लक्षणास्थलेऽपि तीररूपार्थसंबन्धिपूरगृहीतशक्तिकगङ्गापदास्पूरस्मृतिं विनैव तीरस्मृत्यापत्तेः, तथा हस्तिपदाद्गजस्मृतिं विनैव हस्तिपकस्मृत्यापत्तेश्च। न चैवं संबन्धिदर्शनात्संबन्ध्यन्तरस्मृतिस्थलेऽपि तत्संबन्धित्वज्ञानं संबन्ध्यन्तरस्मृतिसमयेऽप्यपेक्ष्यं स्यादिति वाच्यम्, परम्परासंबन्धिस्मृतौ तदपेक्षायामपि साक्षात्संबन्धस्मृतौ न तदपेक्षेति कार्यानुरोधेन कल्पनात। अत एव पदेन शक्यस्मृतौ न शक्तिस्मृत्यपेक्षा, लक्ष्यस्मृतौ तु लक्ष्यस्य शक्यसंबन्धज्ञानापेक्षा च दृश्यते। तस्मादुभयनानार्थपदस्थलेष्वौचित्यादिनैवाभिधाः नियमनम्। 'देवोऽव्यात्रिपुराहितः' इत्यादावेव शब्दान्तरसंनिधिना तन्नियमनम्। न च पदान्तरस्य नियतार्थत्वे तत्प्रतिपादितलिङ्गेनैव तन्नियमनमित्युक्तमिति वाच्यम्, तद्गतगुणक्रिययोरेव लिङ्गत्वेन विवक्षितत्वात्। न च तद्गतासाधारणधर्ममात्रस्यैव लिङ्गत्वमपि विवक्ष्यतामिति वाच्यम्; स्वतन्त्रेच्छानां प्राचां नियोगपर्यनुयोगानईत्वात्, अन्यथा तदर्थसंबन्धिमात्रस्य लिङ्गत्वं विवक्षित्वा संयोगसाहचर्यादीनामपि लिङ्गान्तर्भावपर्यनुयोगस्य दुष्परिहरत्वादिति दिक्॥ अथ सामर्थ्यं लक्षयति— सामर्थ्यं स्यात्कारणत्वं मत्तोऽयं मधुना पिकः॥ अत्र कोकिलमदकारणत्वरूपसामर्थ्येन मकरन्दादिसाधारणस्य मधुशब्दस्य वसन्तैकदेशे चैत्रमासेऽभिधा नियम्यते। न चात्रार्थाभेदः। तत्र प्रयोजनेनाभिधानियमनम्। अत्र तु कार्येण। कार्ये चानिष्टरूपमपि संभवतीति महान्भेदः। यत्र हेतुत्वमार्थे तत्रार्थः, यत्र तच्छाब्दं तत्र सामर्थ्यमिति वा भेद इत्याहुः॥५६॥ अथौचितीमाह— औचित्यन्वययोग्यत्वं पातु वो दयितामुखम्॥ अत्र पात्विति शब्दस्य सुखसमर्पणदुःखनिर्हरणतदुभयानुकूलव्यापारादिसाधारणस्य दयितामुखे स्वरूपेण सुखसमर्पकत्वाद्ययोगात्तदनुकूलव्यापारात्मनि सांमुख्ये समभिव्याहृतपदार्थान्वययोग्यतारूपेणौचित्येनाभिधा नियम्यते॥५७॥ अथ देशमाह— देशः पुरादिर्भात्यत्र नगरे परमेश्वरः॥ अत्र नगररूपदेशेन परमेश्वरशब्दस्य शंकरादिसाधारणस्य राजन्यभिधा नियम्यते। यद्यप्यत्र नगरभानरूपलिङ्गेनापि तन्नियमनं संभवति, तथापि तदस्फुरणदशायां देशस्यापि नियामकतेति ध्येयम्। नगरस्य राजनिष्ठत्वाभावेन तन्निष्ठद्रव्यसंबन्धरूपेण संयोगेन नात्र नियमनशङ्केत्याहुः॥५८॥ अथ कालमाह— कालो निशादिस्तामस्यां चित्रभानुर्विराजते॥ अत्र निशारूपकालेन रविसाधारणस्य चित्रभानुशब्दस्य वह्नावभिधा नियम्यते। आदिपदाद्दिवसवसन्तादिपरिग्रहः। ततश्च 'दिवसे चित्रभानुर्विभाति' इत्यत्र रवौ, 'वसन्ते पुंनागो भाति' इत्यत्र पुंगजसाधारणस्य पुंनागपदस्य नमेरौ चाभिधानियमनमित्याद्यूह्यम्॥५९॥ अथ व्यक्तिमाह— व्यक्तिः पुंलिङ्गमुख्या स्यान्मित्रं मित्रश्च राजतः॥ अत्र रविसुहृत्साधारणस्य मित्रशब्दस्य नपुंसकलिङ्गेन सुहृदि पुंलिङ्गेन रवौ चाभिधा नियम्यते॥६०॥ उदात्तादिः खरः स स्यादिन्द्रशत्रुरिति श्रुतौ॥ उदात्तानुदात्तादिः स्वरः। स च ‘स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इत्यादिश्रुतावेवाभिधानियामको न तु काव्ये। तथा हि— शत्रुशब्दः शातयतेरूपजनितः। ततश्चेन्द्रशत्रुपदे यद्यादेरिकारस्योदात्तत्वं तदा बहुव्रीहिः; बहुव्रीहिपक्षे चेन्द्रः शत्रुः शातयिता यस्येतीन्द्रस्य शातयितृत्वम; यदि चान्त्यस्य शत्रुशब्दवर्तिन उकारस्योदात्तत्वं तदा षष्ठीतत्पुरुषः; तथात्वे चेन्द्रस्य शत्रुः शातयितेति वृत्रस्य शातयितृत्वं लभ्यत इतीन्द्रशत्रुपदस्य स्वरभेदेनार्थद्वये प्रसक्ते, आद्युदात्तस्वरेणेन्द्रस्य शातयितृत्वेऽभिधा नियम्यते। ननु— 'सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव विवर्जिताः सुरभयः स्रग्गन्धधूपादयः। कोपं रागिण मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सत्यं त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः॥' इत्यत्र 'दृष्टे' इति पदस्य प्लुतस्वरेण सप्तम्यन्तत्वभ्रमव्युदासद्वारा मयीत्येतद्विशेषणत्वव्यावर्तनेन दथितायां दृष्टित्वारोपेण तत्संबोधनान्तत्वसूचनद्वारा चक्षुरूपार्थविशेषेऽभिधानियमनं दृश्यते— इति चेन्न; तथापि तत्र दृष्टिदृष्टशब्दयोर्भिन्नत्वेनानेकार्थप्रतिपादनसमर्थैकशब्दत्वरूपनानार्थशब्दत्वाभावेन प्लुतस्वरस्य नाभिधानियामकत्वं किं तु प्रकृत्यन्तरसूचकत्वमेव। वस्तुतस्तु, उदात्तादिस्वराणां यद्यपि काव्येषु नाभिधानियामकत्वं तथापि काकुस्वरस्य काव्येष्वप्यभिधानियामकत्वमस्त्येव। तथा हि— 'तरुणतातरणिद्युतिसंभृतद्रढिम तत्कुचकुम्भयुगं तथा। अनलसंगतितापमुपैतु नो कुसुमचापकुलालविलासजम्॥' मन्मथकुम्भकारचातुर्यजनितं यौवनदिनकरकिरणसंपादितदार्ढ्ये दमयन्तीस्तनघटद्वयं नलसंगत्यभाव एवानलस्य वह्नेः संगतिस्तया तापमुपैतु नो— इत्यत्र नञो निषेधसाधारणस्य काक्वा विधावभिधा नियम्यते। न च नञो निषेधार्थत्वमेव, न विध्यर्थत्वमपीति कथं नञो विधावभिधानियमनमिति वाच्यम्, अव्ययानामनेकार्थत्वेन नञो विध्यर्थत्वस्याप्यविरोधात्, अन्यथोक्तस्थले विधिप्रतीतिर्न स्यात्काकोरपदत्वेनार्थवत्त्वाभावात्। न चैवं काकुं विनापि नञा विधिप्रतीतिः कदाचिद्भवेदिति वाच्यम्, केषांचित्पदानां द्योतकाभावेऽर्थविशेषप्रत्यायकत्वाभावस्य स्वभावसिद्धत्वात्। अत एव धातूनामनेकार्थत्वेऽपि तिष्ठतिधातोः प्रोपसर्गाभावे गमनरूपार्थविशेषप्रत्यायकत्वाभावः सर्वसिद्ध इति ध्येयम्। वस्तुतस्तु, ‘ब्राह्मण ३ आगच्छ' इति वाक्ये संनिकृष्टविप्रकृष्टब्राह्मणसाधारणस्य ब्राह्मणपदस्य प्लुतस्वरेण दूरस्थे ब्राह्मणेऽभिधा लोके नियम्यत इति द्रष्टव्यम्॥६१॥ ‘स्वरादयः' इत्यत्रादिशब्देनाभिनयापदेशादयो गृह्यन्ते। तत्राभिनयो विवक्षितार्थस्वरूपप्रदर्शको हस्तादिव्यापारः यथा— 'एद्दहमेत्तत्थणिआ एद्दहमेत्तेहि अच्छिपत्तेहिं। एद्दहमेत्तावत्था एद्दहमेत्तेहि दिअसेहिं॥' एतावन्मात्रस्तन्येतावन्मात्राभ्यामक्षिपत्राभ्याम्। एतावन्मात्रावस्थैतावन्मात्रैर्दिवसैः॥ इदं च शैशव एव प्रणयिनीं परित्यज्य देशान्तरं गतस्य कालान्तरे तां स्मृतवतः कस्यचित्कामिनो वचनम्। अत्राक्षिपत्राभ्यां तामरसपत्रसदृशाभ्यामक्षिभ्याम्। उपलक्षणतृतीयेयम्। अत्र स्थौल्यवैशाल्यावस्थाविशेषकालविशेषप्रदर्शकहस्तव्यापारैरेतावन्मात्रपदस्य स्थौल्यादिविशेषेऽभिधा नियम्यते॥ अपदेशो नाम विवक्षितार्थस्य शृङ्गग्राहिकया निर्देशः। यथा— 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवार्हति क्षयम्। विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं च्छेत्तुमसांप्रतम्॥'— इदं हि सुरजनाभ्यर्थिततारकासुरनिग्रहस्य चतुर्मुखस्य वचनम्। अत्र 'इतः' इति स्वात्मनिर्देशेन तस्य वक्तरि परमेष्ठिन्यभिधा नियम्यते॥ इदमत्रावधातव्यम्— यत्र तु नानार्थशब्दस्यानेकस्मिन्नर्थेऽभिधानियामकमविशिष्टं तत्र नान्यतरस्मिन्नभिधा नियम्यते, नियामकाभावात्। यथा 'सर्वदोमाधवः पायाद्यो गङ्गां समधीधरत्' इत्यत्र हरिहरयोर्द्वयोरपि स्तुत्यतया प्रकरणमविशिष्टमिति। योऽगं गोवर्धनं कृष्णावतारे, गां भूमिं च वराहावतारे समदीधरत्सर्वदः स माधवः श्रीपतिः पायादित्यर्थे, यो गङ्गां जाह्नवीं समदीधरत्स उमाधवः पार्वतीपतिः सर्वदा पायादित्यर्थे चाभिधैव व्यापारः; अत एव तत्र श्लेषालंकार इत्यधमकाव्यत्वमाहुः। यत्र तु संयोगादिभिरर्थान्तरविषयाभिधानियमनेऽप्यनेकार्थशब्दादर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र नाभिधा तस्या अन्यत्र नियमितत्वात्, नापि लक्षणा मुख्यार्थबाधाद्यभावात्। अपि तु व्यञ्जनैव तत्र व्यापारः। न चाभिधाया इव व्यञ्जनाया अपि प्रकरणादिना नियमनेन तयापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तस्या धर्मिग्राहकमानेन प्रकरणाद्यनियम्यतयैव सिद्धेः। अत एव काव्यान्तर्निविष्टस्य प्राकरणिकाकिंचिदर्थनियन्त्रिताभिधाव्यापारस्याप्यसभ्यपदार्थान्तरप्रत्ययहेतोः पदस्य हेयत्वम्। अन्यथा तत्राभिधाया इव व्यञ्जनाया अपि प्रकरणादिना नियन्त्रणे सत्यसभ्यार्थान्तरप्रत्ययासंभवात् 'यस्याननं योनिरुदारवाचाम्—’ इत्यादावश्लीलाख्यदोषो न स्यात्। तस्मात्, 'संयोगादिभिरभिधा शृङ्खलिता यत्र कुण्ठतामेति। अर्थान्तरावगमने व्यञ्जनमेव क्षमं तत्र॥' इति॥ अत्र वृत्तिवार्त्तिककृतः— ‘असावुदयमारूढः कान्तिमान्रक्तमण्डलः। राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभिः करैः॥' इत्यादौ प्राकरणिकेऽर्थे प्रकरणवदप्राकरणिकेऽपि राजकरमण्डलादिशब्दानां परस्परान्वययोग्यनृपतितद्ग्राह्यधनदेशादिवाचिना समभिव्याहाररूपमभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्व इव प्राकरणिकाप्राकरणिकरूपत्वेऽप्युभयत्राप्यभिधैव व्यापारः, यथोक्तपदसमभिव्याहारस्यापि नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतकनानार्थशब्द समभिव्याहाररूपशब्दान्तरसंनिधित्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वसत्त्वात्। यैस्तु नियतार्थपदसंनिधिरेव शब्दान्तरसंनिधिरित्युच्यते तैरप्युक्तस्थलेऽर्थान्तरप्रतीतेरनुभवसिद्धित्वेनार्थद्वयानुकूलानेकपदसंघटनात्मकं नियामकान्तरमवश्यमास्थेयम्। न चाप्राकरणिकेऽर्थ उक्तरूपमेकमेव नियामकं प्राकरणिकेऽर्थे तु तच्च प्रकरणं चेति नियामकाधिक्यात्तत्रैवाभिधा स्यादिति वाच्यम्। प्रकरणादीनां प्रत्येकमभिधानियमनसमर्थतया तेषु कस्यचिदपि समवधाने स्मृतिसामग्री पुष्कलेति किं तद्वाहुल्येन? यत्राप्येकमेव पदं नानार्थमप्राकरणिकेऽपि तात्पर्यवत्, यथा 'अन्धकद्विरदध्वंसी देयात्पञ्चाननः श्रियम्' इत्यादौ, तत्रापि समभिव्याहृतद्विरदपदप्रतीतगजविरोधादिकमप्राकरणिके सिंहेऽपि पञ्चाननपदस्याभिधानियामकमस्त्येव। यत्र तु 'यस्याननं योनिरुदारवाचाम्' इत्यादावश्लीले नैतादृशं नियामकं तत्रापि बुभुत्सितार्थव्यासक्तस्य मनसस्तमुल्लङ्घयासह्ये दुर्गन्धादौ प्रवृत्तिवत्प्रकरणनियन्त्रितस्यापि शब्दस्य तदुल्लङ्घनेन विषयस्वाभाव्यादश्लीलेऽपि प्रवृत्तिरिति न क्वापि शक्तिविषये व्यक्तिरङ्गीकार्या। यदि चैवंविधानि नियामकानि नाद्रियेरंस्तदोदाहृतस्थलेषु व्यञ्जनाव्यापारोऽपि दुर्घटः। तथा हि— प्रकरणादिकमुल्लङ्घ्य व्यञ्जनाव्यापारेणाप्यर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तुं शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्य वैयर्थ्यापत्तेः। तद्धि नादृष्टार्थम्। किं तु 'सैन्धवमानय' इत्यादावेकार्थमात्रपरनानार्थशब्दस्थलेऽर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थं तत्। यदि तत्रापि व्यञ्जनाव्यापारेणार्थान्तरप्रत्ययः स्यात्तदा कथमेषा व्यवस्था सिध्येत्? न ह्यभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्याभिमतक्षेत्रगामिनीमेकां कुल्यां विधायानभिमतक्षेत्रगामिनः कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रैकगामित्वव्यवस्था कृता भवति। तथा च यत्र कवयितुश्चमत्कारायाप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यं यत्र चाश्लीलदोषस्तत्रैव व्यञ्जनाव्यपारोन्मेषो न सर्वत्र। तादृशस्थले च प्रकरणवदस्मदुक्तानामप्यभिधानियामकत्वसंभवाद्व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रमः। किं च, दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽप्यभिधाव्यापारः। तथा हि— यदि शक्तिरभिधा तदानीमप्राकरणिकेऽपि सा दुर्निवारा। यदि च काव्यप्रकाशिकाकारोक्तरीत्या शक्यार्थप्रतिपादकत्वरूपः शब्दनिष्ठो व्यापारः सोऽप्यस्त्येव। न हि तत्राप्राकरणिकशक्यप्रतिपत्तेः शब्दादन्यज्जनकम्। न च शब्दस्यैव तत्प्रतिपादकत्वेऽपि न तत्र शक्तिग्रहापेक्षेति वाच्यम्, तर्ह्यगृहीतशक्तिकस्यापि तत्र व्यञ्जनयार्थान्तरप्रतीत्यापत्तेः। ननु— शक्त्या साक्षात्प्रतिपादकत्वमभिधा। साक्षादित्यविशेषणे मुख्यार्थशक्तिग्रहमपेक्ष्य मुख्यार्थप्रतिपादनव्यवधानेन तत्संबन्ध्यर्थान्तरप्रतिपादनरूपाया लक्षणाया अप्यभिधात्वप्रसङ्गात्। तथा च प्रागेवानुवर्तमानेन प्रकरणेन प्राकरणिकार्थोपस्थापनं शीघ्रभावीति तद्व्यवधानेनार्थान्तरप्रतिपादनं नाभिधा— इति चेन्न; 'तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादनमभिधा' इति विशेषणे विनैव साक्षात्त्वविशेषणमनतिप्रसङ्गात्तत्पदरूपेण तत्पदभङ्गकृतपदान्तररूपेण वार्थान्तरप्रतिपादनव्यवधानराहित्यरूपसाक्षात्वविशेषणस्य गुरुत्वात्। तथा विशेषणे 'सर्वदो-माधवः पायाद्यो-गङ्गां समदीधरत्' इत्यत्र शंकरपक्षे एकपदत्वेन गङ्गामित्यत्र झटित्यर्थमतीतिः, बैकुण्ठपक्षे तु अगं गोवर्धनं गां भूमिमिति पदभङ्गक्लेशेन गोपदस्य भूमौ प्रसिद्धिप्राचुर्याभावाच्च विलम्बेनार्थमतीतिरित्यनुभवसिद्धत्वेन तत्राभिधाविषयेऽपि तदभाबापत्तेः। किं च, 'कलापभूषणं सेवे नीलकण्ठं गुहाश्रयम्' इत्यादौ प्रकृताप्रकृतोभयपरे यत्र प्रकृतशंकरपक्षे चन्द्रमस्यप्रसिद्धतरमप्रकृतबार्हिणपक्षे तु बर्हे प्रसिद्धतरं कलापपदम, तत्र प्रसिद्धिप्राचुर्येणाप्रकृतार्थप्रतीतेरेव प्राथमिकत्वेनाप्रकृतेऽभिधा प्रकृते व्यक्तिरिति वैपरीत्यापत्तिः, प्रकरणमुल्लङ्घ्यापि प्रसिद्धतरार्थस्यैव प्रथमं स्मृतेः। अत एव 'द्वयार्थमप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तं निहतार्थकम्' इत्युक्तलक्षणस्य निहतार्थस्य काव्यदोषत्वमभ्युपगम्यते, प्रसिद्धतराप्रकृतार्थप्रतीत्या प्रकृतार्थप्रतीतिव्यवधानात्। न च निहतार्थस्य दोषत्वात्तत्प्रयोगोऽर्थद्वयविवक्षास्थलेऽपि काव्येषु न संभवतीति वाच्यम्; श्लेषयमकादिषु वृद्धैर्निर्दोषत्वस्योपपादितत्वात्, 'देवोऽन्धकक्षयकरो बर्हिप्रियोऽवतात्।’— अन्धकासुरस्य क्षयं नाशं करोतीत्यन्धकक्षयकरः, बर्ही शिखी पत्रं वाहनं यस्य स बर्हिपत्रो गुहः स प्रियो यस्य स तथा, तादृशो देवः शंकरोऽवतात्। तथान्धकानां वृष्णिप्रभेदानां क्षयं गृहं करोतीनि स तथा, बर्हिणः शिखिनः पत्रं पिञ्छं प्रियं यस्य स तथा, तादृशो देवः कृष्णोऽवतात्।— इत्यत्र शंकरपक्षे निहतार्थस्य बर्हिपत्रपदस्य कृष्णपक्षे निहतार्थस्यान्धकक्षयपदस्य च प्रयोगदर्शनाच्च। तस्माच्छन्दस्यार्थप्रतिपादनोपयोगितत्प्रत्यासत्तिरूपधर्मभेद एव वृत्तिभेदप्रयोजको न तु तद्भेदाभावे प्रतिपादनगतसाक्षात्त्वव्यवहितत्वभेदः। शक्तिशक्यसंबन्धरूपप्रतिपाद्यप्रत्यासत्तिभेदेनैवाभिधालक्षणयोर्भेददर्शनात्, तद्भेदाभावे च प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थगोचरशब्दश्लेषस्थलेव्यङ्ग्याव्यङ्ग्यस्थले चार्थद्वयप्रतीत्योः साक्षात्त्वव्यवहितत्वभेदे सत्यप्यभिधालक्षणावृत्त्यतिरिक्तवृत्त्यदर्शनाच्चेत्यप्रयोजकस्याव्यवस्थापादकस्य च साक्षात्त्वविशेषणस्पायोगात् 'तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादकत्वमेवाभिधा' इत्यप्रकृतेऽप्यर्थेऽभिधाव्यापारो दुर्वारः। तस्मात्प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुतोभयपर इवाभिधैव वृत्तिः। तदुपस्थितेषु च पदार्थेष्वाकाङ्क्षादिसहकारिवशादुभयविधवाक्यार्थप्रत्यय इत्यप्रस्तुतविषये न पदार्थप्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यञ्जनोपगन्तव्या। यत्तु प्राचामप्रस्तुते शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनावृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढः' इत्यादिविशेषणविशिष्टः पृथिवीपतिः स्वल्पैर्ग्राह्यधनैर्लोकस्य हृदयं रञ्जयति, एवं तथाविधश्चन्द्रमा मृदुलैः किरणैरित्यादिरूपेण प्रतीयमान उपमाद्यर्थालंकारे व्यञ्जनावश्यंभावदृढीकरणाभिप्रायेण, न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनास्तित्वाभिप्रायेण। 'आच्छादितायतदिगम्बरमञ्चकैर्गामाक्रम्य च स्थितमुदप्रविशालशृङ्गम्। मूर्ध्नि स्खलत्तुहिनदीधितिकोटिमेनमुद्वीक्ष्य को भुवि न विस्मयते गिरीशम्॥' इत्यादीनां शब्दशक्तिमूलोपमालंकारध्वनेरेवोदाहरणत्वेन तैरपि लिखितत्वात्। 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्' इति श्लेषापादितविशेषण साधारण्यनिमित्तकसमासोक्त्यलंकारोदाहरणे रागादिशब्दानामप्रस्तुतेऽप्यभिधावृत्तेरेव श्लेषव्यवहारेण स्फुटीकरणाञ्च। न च तत्र स्वतोऽप्रस्तुतयोरपि कामिनोः प्रस्तुतशशिनिशयोरवच्छेदकत्वेनान्वयान्न तत्र तयोः सर्वथैव प्रकरणासंभव इति वाच्यम्, 'विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः' इति लक्षणानुरोधेनाप्रस्तुतप्रतिपत्तेर्विशेषणसाम्याधीनत्वेनाप्रस्तुतस्य प्रकरणसंबन्धावगमात्प्रागेव तद्विशेषणेष्वभिधाया वाच्यत्वात्, प्रस्तुतोपमानत्वादिना यथाकथंचिद्भाविप्रकरण संबन्धस्यात्रापि संभवाच्च, सर्वथा प्रस्तुतासंबद्धस्याप्रस्तुतस्य क्वापि कविविवक्षागोचरत्वाभावात्। नन्वेवं शब्दशक्तिमूलालंकारध्वनेः 'आच्छादितायतदिगम्बरम्—' इत्याद्युदाहरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिर्लुप्येत निरलंकारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदाहरणीयत्वात्, तत्र च त्वयाभिधाङ्गीकारादिति चेन्न; यत्राप्रस्तुतेऽर्थेऽभिधयैव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिधेयं वस्तु प्रतीयते तत्र तदङ्गीकारादिति। यथा 'शनिरशनिश्च समुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्' इति। अत्र ह्यशनिशब्देन प्रस्तुताद्वज्रादन्यस्मिन्समभिव्याहृतशनिविरुद्धाशनिरूपेऽप्यर्थेऽभिधयैव प्रतिपाद्यमाने विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते। इत्थमेव च प्राचीनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृतः। नन्वेवं प्रस्तुतार्थपर्यालोचनलभ्ययोरेव वस्त्वलंकारयोर्व्यक्त्युपगमे तत्रार्थशक्तिमूलैव व्यक्तिर्भवेदिति पृथगर्थशक्तिमूलध्वनेः शब्दशक्तिमूलो ध्वनिर्न स्यादिति चेन्मैवम्; तथात्वेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया प्रस्तुतमात्रपरपर्यायशब्दान्तरपरिवृत्त्यसहिष्णुत्वेन च ततस्तस्य पृथक्त्वव्यवस्थितेः। एवमन्येऽप्यप्रस्तुतशक्ये व्यक्त्यनुपगमे संभाविताः क्षुद्रोपद्रवा निरसनीयाः।— इत्याहुः। अत्र ब्रूमः— यदुक्तम् ‘असावुदयमारूढः—’ इत्यादौ प्राकरणिकार्थे प्रकरणवदप्राकरणिकार्थेऽपि नानार्थपदवाच्यैकार्थसंबन्ध्यर्थान्तरगृहीतसंकेतकनानार्थ-शब्दसमभिव्याहारलक्षणः शब्दान्तरसंनिधिरभिधानियामकोऽस्तीत्यप्राकरणिकार्थस्मृतिरप्यभिधयैव स्यादिति तदुयुक्कम्; नियतार्थपदसमभिव्याहार एव शब्दान्तरसंनिधिः न तूक्तरूपः इत्युक्ततया शब्दान्तरसंनिधेरेव तत्राभावात्। अस्तु वा तादृशनानार्थशब्दसमभिव्याहार एवं शब्दान्तरसंनिधिः। तथाप्युक्तस्य शब्दान्तरसंनिधेः प्राकरणिकाप्रा-करणिकार्थद्वयसाधारणत्वेनाप्राकरणिकार्थेऽभिधानियमनहेतुत्वासंभवेनासंजातप्रतिपक्षेण प्रकरणेन प्रकृतार्थ एवाभिधाया नियमनान्नाभिधयार्थान्तरस्मृतिसंभवः। न चैवमप्युक्तस्थलेऽर्थान्तरप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वेनार्थद्वयानुकूला-नेकपदसंघटनात्मकस्य शब्दान्तरसंनिधेरेव तत्र प्रयोजकत्वमास्थेयमित्युक्तमिति वाच्यम्, सत्यम्; तस्य व्यञ्जनासहकारितयैव तत्प्रयोजकत्वं युक्तं न त्वभिधासहकारितया, तस्याः प्रकृतार्थ एव प्रकरणेन शृङ्खलितत्वात्। नन्वेवमपि ‘अन्धकाद्विरदध्वंसी देयात्पञ्चाननः श्रियम्' इत्यादौ यत्र द्विरदादिपदप्रतोतगजविरोधादिरूपमप्रकृतार्थेऽप्यभिधानियामकमस्ति तत्र का गतिरिति चेत्; तत्रापि प्रकरणस्य नियामकान्तरापेक्षया बलवत्त्वेन तद्विरोधे सत्युक्तनियामकान्तरस्याप्यभिधानियमनहेतुत्वासंभवात्। अत एव यमलार्जुनवृक्षभङ्गप्रकरणे 'कृष्णार्जुनालोकनजातविस्मयाः' इत्यत्र प्रसिद्धिप्राचुर्यसाहचार्ययोः पदार्थस्मृतिप्रयोजकयोः सत्त्वेऽपि प्रकरणाद्वृक्षविशेषस्मृतिरेव जायते। न च प्रकरणस्य विशेषस्मृतिनियामकत्वे व्यञ्जनया वा कथं पदार्थान्तरस्मृतिः स्यादिति वाच्यम्, प्रकरणस्याभिधामात्रनियमहेतुत्वेन प्रकारान्तरेण तत्स्मृतौ बाधकाभावात्। न च प्रकरणस्याभिधानियामकत्वकल्पनं नादृष्टार्थं किं तु नानार्थकशब्दस्थलेऽर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थम्, तद्यदि तत्रापि व्यञ्जनयार्थान्तरस्मरणं तदा कृतं तस्य नियामकत्वकल्पनयेति वाच्यम्, एकार्थपरनानार्थस्थले 'सैन्धवमानय' इत्यादावेवार्थान्तरस्मृतिप्रतिबन्धार्थत्वेन तत्कल्पनस्यार्थवत्त्वात्। तत्र च नानार्थस्थलत्वावच्छेदेन सामान्यतोऽभिधानियामकत्वेन क्लृप्तस्य प्रकरणस्यानेकार्थपरनानार्थस्थलेऽप्यभिधानियामकत्वे सिद्धेऽनुभूयमानस्यार्थान्तरप्रत्ययस्य व्यञ्जनामन्तरेणानिर्वाहात्तत्कल्पनावश्यंभावात्। एतेन, यदप्युक्तम्— शब्दान्तरसंनिध्यादेरपि विशेषस्मृतिनियामकत्वानङ्गीकारे ‘सैन्धवमानय' इत्येकार्थपरनानार्थस्थले व्यञ्जनयापि नार्थान्तरप्रतीतिः, 'असावुदयमारूढः—' इत्याद्यनेकपरनानार्थस्थले तु व्यञ्जनयार्थान्तरप्रतीतिरिति व्यवस्था न स्यादविशेषात्। ततश्च शब्दान्तरसंनिध्यादेरभावादेकार्थपरस्थले नार्थान्तरप्रतीतिरनेकार्थपरस्थले तु तत्सद्भावादर्थान्तरप्रतीतिरिति तेषां व्यञ्जनानियामकत्वं भवताप्यास्थेयम्। तद्वरं तत्रापि तेषामभिधानियामकत्वकल्पनमेवेति,— तदपि परास्तम्; एकार्थपरनानार्थस्थले नानार्थस्थलत्वावच्छेदेन प्रकरणस्याभिधानियामकत्वेन क्लसतयानेकार्थपरनानार्थस्थलेऽपि प्रकरणेनाभिधानियमनावश्यंभावाच्छब्दान्तरसंनिध्यादेर्व्यञ्जनासहकारित्वकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात्। एवं चाश्लीलस्थलेऽपि व्यञ्जनयैवाश्लीलार्थप्रतीतिसंभवे प्रकरणस्याभिधानियामकत्वसंकोचकल्पनमयुक्तम्। यदप्युक्तं तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य तत्प्रतिपादन मभिधा, सा चाप्रकृतार्थप्रतिपादनेऽप्यस्त्येवेति; तदपि न। तद्विषयकशक्तिग्रहस्य तत्प्रतिपादने किं साक्षादपेक्षात्र विवक्षिता, किं वा परम्परया, आहोस्वित्साक्षात्परम्परौदासीन्येनापेक्षामात्रं वा? नाद्यः, तद्विषयकशक्तिग्रहस्याप्रकृतार्थप्रतिपादने साक्षादपेक्षाऽभावात्। न च तत्र तद्विषयकशक्तेरनपेक्षायामगृहीतशक्तिकस्यापि व्यञ्जनयार्थान्तरस्मृतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्; यत्रहि प्रकरणेनाभिधा नियम्यते तत्रैव शक्त्यन्तरस्मृतौव्यञ्जनोन्मेषात्, अर्थान्तरगृहीतशक्तिकस्य चार्थान्तरस्मृतिप्रसक्त्यभावेन प्रकरणस्य तत्र नियामकत्वाप्रसक्त्या व्यञ्जनानुन्मेषात्। तस्मात्तत्र तद्विषयकशक्तिग्रहस्य प्रकरणनियामकत्वप्रयोजकत्वेऽपि तत्प्रतिपादने साक्षादपेक्षा नास्त्येव। नापि द्वितीयः, घटादिपदस्य घटाद्यर्थप्रतिपादने तद्विषयकशक्तिग्रहस्य साक्षादेवापेक्षितत्वेनाभिधा न स्यात्। नापि तृतीयः, ‘छत्त्रिणो गच्छन्ति’ इत्यत्र लक्षणया च्छत्त्रच्छत्त्रिसाधारण्येन च्छत्त्रिप्रतिपादनेऽप्यभिधैव स्यात्। न च तद्विषयकशक्तिग्रहमपेक्ष्य शक्यतावच्छेदकप्रकारेण तत्प्रतिपादनमभिधा, 'छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र चोभयसाधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेनैव लक्षणया च्छत्त्रिप्रतीतिर्न तु च्छत्त्रित्वेनेति लक्षणया च्छत्त्रिप्रतिपादनेऽपि नाभिधाप्रसङ्ग इति वाच्यम्; प्राचां मते गङ्गादिपदेन गङ्गात्वादिनैव तीरप्रतीतिरित्यभ्युपगमाच्छत्त्रित्वेनैवात्रापि च्छत्त्रिप्रतीतेः। यदि चैकसार्थगन्तृत्वेनैव तत्प्रतीतिरित्याश्रीयते तथाप्यवच्छेदकत्वप्रकारत्वयोर्बहुपदार्थघटितत्वेन शक्यतावच्छेदकप्रकारेणेति विशेषणापेक्षया साक्षात्त्वविशेषणस्यैव लघुत्वात्। यदि च ‘छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्राभिधया च्छत्त्रिप्रतीतिर्लक्षणया त्वच्छत्त्रिमात्रप्रतीतिः, अजहल्लक्षणा तु नास्त्येवेति मतम्; तदानीमपि ‘सैन्धवमानय' इत्याद्येकार्थपरनानार्थस्थले लाघवेन नानार्थपदत्वावच्छेदेनैव प्रकरणादेः प्रकृतार्थेऽभिधामात्रनियमनप्रयोजकत्वकल्पनात्, अप्रकृतार्थे व्यञ्जनाया एवावश्यं वाच्यत्वेन व्यञ्जतान्युदासार्थमेव तद्विषयकशक्तिग्रहं साक्षादपेक्ष्य तत्प्रतिपादनमभिधेत्यवश्यवाच्यत्वात्। तद्विषयकशक्तिग्रहस्य साक्षादपेक्ष्यत्वं च तदर्थस्मृत्यनुकूलसिद्ध्यर्थमपेक्ष्यत्वे सति तदर्थस्मृत्यर्थमपेक्ष्यत्वम्। ततश्च 'च्छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र लक्षणया च्छत्त्र्यच्छत्त्रिस्मृत्यनुकूलच्छत्त्रिमात्रस्मृतिमिद्ध्यर्थमेव तद्विषयकशक्तिग्रहस्यापेक्षितत्वान्नाभिधा। अनेकार्थपरनानार्थ स्थलेऽप्यप्रकृतार्थविषयकशक्तिग्रहस्याप्रकृतार्थस्मृतिप्रसञ्जनद्वारा प्रकृतार्थे प्रकरणेनाभिधानियमन एवोपयोगित्वेन तदर्थस्मृतिहेतुव्यञ्जनोन्मेषानुकूलाभिधानियमनसिद्ध्यर्थमेवापेक्ष्यतया न साक्षादपेक्ष्यत्वमिति न तत्राप्यभिधावकाशः। एवं च साक्षात्त्वविशेषणेऽपि 'यो गङ्गां समदीधरत्' इत्यन्न बैकुण्ठपक्षेऽगं गोवर्धनं गां भूमिमिति पदभङ्गक्लेशेन गोपदस्य भूमौ प्रसिद्धिप्राचुर्याभावेन च विलम्बेनार्थप्रतीतावपि नाभिधाऽभावापत्तिः, तत्र तद्विषयकशक्तिग्रहस्य तदर्थस्मृत्यर्थमेवापेक्षितत्वात्। तथा च प्रकृताप्रकृतोभयपरेऽप्यप्रकृते प्रसिद्धिप्राचुर्याज्झटित्यर्थप्रतीतावपि प्रकृतार्थे न व्यञ्जनापत्तिः, तत्रापि तद्विषयकशक्तिग्रहस्य तदर्थस्मृत्यर्थमेवापेक्षितत्वात्। वस्तुतस्तु, प्रकृतार्थे प्रसिद्धिप्राचुर्यविधुरस्य पदस्य प्रयोगो निहतार्थत्वदोषापत्त्या काव्येषु न युक्त एव; श्लेषयमकादिषु निहतार्थत्वस्य वृद्धैर्निर्दोषत्वोपपादनं चाप्रकृतार्थे प्रसिद्धिविधुरप्रयोग एव। अत एव प्रकृतार्थे प्रसिद्धिविधुरप्रयोगे यमकादिष्वपि क्लिष्टत्वव्यवहारो लोकसिद्धः। यदप्युक्तं प्राचामप्रस्तुते शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनाख्यव्यापाराभिधानमप्रस्तुतार्थपतीतिमूलकोपमाद्यलंकारे व्यञ्जनाव्यापारावश्यंभावपरं न त्वप्रस्तुतार्थेऽपि व्यञ्जनास्तित्वपरमिति, तदपि न युक्तम्; 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छो तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्॥' इत्यत्र विषशब्दव्यङ्ग्यं गरलं जलदस्य भुजगत्वरूपणरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृदिति काव्यप्रकाशिकायां कण्ठत एव गरलस्य विषशब्दव्यङ्ग्यत्वाभिधानेन प्राचामप्रस्तुतार्थे व्यञ्जनास्तित्वाभिप्रायनिरासासंभवात्। समासोक्त्यादिस्थले श्लेषव्यवहारोऽपि रागादिशब्दानां नानार्थत्वाभिप्रायेण न त्वप्रस्तुतेऽप्यभिधास्तित्वाभिप्रायेण। नन्वेवमपि 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निइन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्' इत्यत्राशतिशब्देन प्रस्तुताद्वश्रादन्यस्य समभिव्याहृतशनिविरुद्धार्थस्य व्यञ्जनया प्रतीतेः शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिरिति वक्तुं शक्यतया विरुद्धावपि शनितद्विरुद्धौ द्वावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयप्रतीतेरत्र शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिरिति प्राचां तावत्पर्यन्तधावनमयुक्तं स्यादिति चेन्न। विरुद्धावपि द्वौ त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इत्यस्यापि वस्तुनोऽर्थपर्यालोचनालभ्यत्वेऽपि नार्थशक्तिमूलध्वनिविषयता, किं तु प्रकृताप्रकृतोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयतैवेत्यभिप्रायेण प्राचां तथोक्तिरिति संक्षेपः॥ न्यायमतानुसारिणस्तु— शक्तिग्रहजनितसंस्कारोद्बोधवशेनाप्राकरणिकार्थस्मृतेरपि प्रथममनुभूयमानत्वेन प्रकरणादीनां नाभिधानियामकत्वम्, किं तु लिङ्गविधया तेषां तात्पर्यग्राहकत्वमात्रम्। ततश्चाप्रकरणिकाद्यर्थानां तात्पर्यग्राहकप्रकरणाद्यभावेऽन्वयबोधाविषयत्वेऽपि स्मृतिरनिवार्या।— इत्याहुः॥ एवं व्यञ्जनाया अङ्गीकार्यतां प्रसाध्य तां लक्षयति— वाच्यलक्ष्यविभिन्नार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम्॥ इदं च शब्दार्थोभयनिष्टव्यञ्जनासाधारणं लक्षणम्। तादृशी शब्दव्यापृतिः शब्दव्यञ्जना। अर्थान्तरधीहेतुरर्थव्यापृतिरर्थव्यञ्जना। अर्थस्य शब्दवद्वाच्यलक्ष्यधीहेतुत्वाभावेनार्थान्तरे वाच्यलक्ष्यविभिन्नत्वविशेषणाभावेऽप्यदोषादिति ध्येयम्॥६२॥ एवमभिधालक्षणाविलक्षणां व्यञ्जनां निरूप्य यल्लक्षणार्थमियं निरूपिता तं व्यञ्जकं शब्दं लक्षयति— व्यञ्जनेनार्थधीहेतुः शब्दो व्यञ्जक इष्यते। सामोदसुमनोजातजुष्टो जयति माधवः॥ अत्र शब्दपदं काकाक्षिन्यायेन लक्षणे लक्ष्ये च संबध्यते। तेन लक्ष्यमात्रान्वये व्यञ्जकेऽर्थेऽतिव्याप्तिः, लक्षणमात्रान्वये व्यञ्जकमात्रस्य लक्ष्यत्वापत्त्या व्यञ्जकेऽर्थेऽव्याप्तिरिति निरस्तम्। अत्र व्यञ्जनयार्थधीहेतुत्वं फलोपधानं विवक्षितम, अतो न वाचकेऽतिव्याप्तिः। यथा सामोदैरानन्दसहितैः सुमनोजातैर्देवसमूहैर्जुष्टः सेव्यो माधवो मुकुन्दो जयतीत्यत्र 'ससौरभपुष्पकदम्बभव्यो वसन्तः' इत्यर्थान्तराणां व्यञ्जनया प्रतीतिहेतवः सामोदादिशब्दा व्यञ्जकाः॥ यथा वा— 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत्॥'— अत्र भद्रात्मनः शोभनाकृतेर्दुरधिरोहतनोर्दुर्धर्षवपुषो विशालवंशोन्नतेर्बहुलसंतानमहत्ताशालिनः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य संगृहीतशरस्यानुपप्लुतगतेरनुपद्रुतज्ञानस्य परवारणस्य शत्रुनिवारकस्य यस्य राज्ञः करो हस्तः सततं दानाम्बुमेकेन प्रतिपादनार्थमुपात्तजलसेचनेन सुभगोऽभूदित्यभिधया प्रतिपाद्यमाने, मन्दमृगजातिद्वयातिरिक्तात्युत्कृष्टभद्रजातिप्रभवाकृतेरस्युन्नततया दुरारोहतनोर्विशालपृष्ठास्थिसमुच्छ्रायस्य कृतभ्रमरसंग्रहस्य निष्प्रत्युहगमनस्य यस्य परस्योत्कृष्टस्य गजस्य गुण्डादण्डो मदजलसेकसुभगोऽभूदित्यप्रस्तुतार्थः शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनया भद्रादिपदैः प्रतिपाद्यते॥६३॥ नन्वत्राप्रकृतार्थेषु शब्दशक्तिमूलया व्यञ्जनया प्रतिपादितेषु, प्रकृतार्थस्याप्रकृतार्थेन प्रतीयमानमौपम्यं किं शब्दशक्तिमूलध्वनेरेव विषयः किं वार्थशक्तिमूलध्वनेरित्याकाङ्क्षायामाह— अत्रार्थप्रत्ययद्वारेणोपमादेस्तु या मतिः। तस्यां च शब्दशक्त्युत्था व्यञ्जनैषैव कारणम्॥ अत्र शब्दशक्तिमूलव्यञ्जनास्थले प्रकृताप्रकृतार्थप्रतीतिद्वारा प्रकृताप्रकृतयोरुपमालंकारस्य, 'शनिरशनिश्च तमुच्चैः—' इत्यत्र 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुर्वति, अहो ते प्रभावातिशयः' इत्येवंभूतस्य वस्तुनश्च या प्रतीतिस्तस्यामपि प्रतीतौ शब्दशक्तिमूला व्यञ्जनैव हेतुः। ननु तत्रोपमादेः प्रस्तुताप्रस्तुतार्थपर्यालोचनालभ्यत्वादर्थशक्तिमूलध्वनिविषयतैव युक्तेति चेन्न; तथात्वेऽपि प्रकृतोप्रकृतोभयसाधारणशब्दसापेक्षतया प्रकृतमात्रपरपर्यायशब्दासहिष्णुत्वेन च शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयताया एव तत्रौचित्यादिति ध्येयम्॥ नन्वेवमुक्तरीत्योपमादौ व्यज्यमाने प्रकृताप्रकृतार्थयोः किमजागलस्तनायमानतैव? नेत्याह— यतोऽर्थधियमुत्पाद्य शब्दोऽर्थान्तरबुद्धिकृत्। ततोऽर्थो व्यञ्जकः शब्दसहकारितया मतः॥ अत्र यतोऽर्थप्रतीतिमाधायैव शब्द उपमादिप्रतीतिं जनयति, ततोऽर्थोऽपि शब्दसहकारितया व्यञ्जको मतः। न चैवमर्थस्थापि व्यञ्जकत्वे तत्र शब्दशक्तिमूलव्यजनैव हेतुरिति कथमुक्तमिति वाच्यम्, शब्दस्यैव तत्र प्राधान्यात् प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन तथोक्तमिति ध्येयम्॥६५॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे शब्दार्थस्वरूपनिर्णयः द्वितीय उल्लासः॥ ——————————— तृतीय उल्लासः॥ —————————— अवसरलक्षणां संगतिं दर्शयन्नुल्लासप्रतिपाद्यमाह— वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदादर्था ये प्रतिपादिताः। तेषामिह व्यञ्जकत्वमधुना प्रतिपाद्यते॥ पूर्वत्रोल्लासे वाचकलक्षकव्यञ्जकभेदेन त्रिविधानामपि शब्दानां प्राधान्याद्व्यञ्जकत्वं प्रतिपादितम्। प्रसङ्गात्तु तेषां वाचकादिशब्दानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदेन त्रिविधा अर्थाश्च निरूपिताः। संप्रत्यवसरप्राप्तत्वादिह तृतीयोल्लासे त्रिविधानामपि तेषामर्थानां व्यञ्जकत्वं प्रतिपाद्यते। यद्यपि पूर्वत्रैव त्रिविधानामर्थानामपि व्यञ्जकत्वमुक्तम्, तथापि तत्रासंभावनानिरासायाप्राधान्येन दिङ्मात्रं प्रदर्शितम्। इह तु प्राधान्येन सप्रपञ्चमुच्यते। यद्वा सहकारिविशेषप्रदर्शनार्थमयं पुनरारम्भ इति ध्येयम्॥६६॥ नन्वर्थानामपि व्यञ्जकत्वे सर्वेषामपि सर्वत्र तत्तद्व्यङ्ग्यार्थप्रतीतिः स्यान्न तु केषांचित्क्वचिदेव; अतो नार्थानां व्यञ्जकतेत्यत आह— वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः। प्रस्तावदेशकालादेर्वैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा॥ अत्र बोद्धव्यपदमन्तर्भावितणिजर्थतया बोधयितव्यपरम्, न तु वाच्यपरम्। अतो न पौनरुक्त्यम्। काकुर्ध्वनिविकारः। प्रस्तावः प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यभेदेन त्रिविधस्य | अत्र वाक्यार्थज्ञानानन्तरं वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानवतां सहृदयानां यार्थान्तरधीस्तदनुकूलोऽर्थस्य व्यापारो व्यक्तिरेव व्यञ्जनैव। अत्रैवकारेण व्याप्त्यादिनिरासः। तत्प्रकारश्चाग्रे वक्ष्यते। न त्वभिधालक्षणयोर्निरासः, तयोरर्थे प्रसक्त्यभावात्। एवं च— यद्यर्थानां व्यञ्जकता नेष्यते तदा वाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरमर्थान्तरधीर्न स्यात्। न चैवं सर्वेषां सर्वत्र व्यङ्ग्यप्रतीतिः स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्, वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानं नवनवोन्मेषशालिप्रज्ञात्मकप्रतिभोत्थापकतयार्थानां व्यञ्जकत्वे सहकारीत्यभ्युपगमात्— इति ध्येयम्॥६७॥ अथ वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानस्य व्यञ्जनासहकारितामुदाहरति— अस्तं गतोऽद्य सविता पथिक क्व प्रयास्यसि। इत्यत्र वक्तृवैशिष्ट्यज्ञानाद्रत्यभिलाषधीः॥ अत्र विदितस्वैरचारवक्तृवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानेनार्थेन नायिकाया रत्यभिलाषो व्यज्यते॥ यथा वा— ‘अइपिहुलं जलकुम्भं घेत्तूण समागअम्हि सहि तुरिअं। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमापि खणं॥’— अतिपृथुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागतास्मि सखि त्वरितम्। श्रमस्वेदसलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम्॥ इत्यत्रातिपृथुलमिति दुर्वहत्वम्, जलकुम्भमिति जलपूर्णत्वेन दुर्वहतरत्वम्, गृहीत्वेत्यनेन मयैव गृहीतो नान्यया साहायकमाचरितमित्यायासाधिक्यं च व्यज्यते। त्वरितमिति श्रमाविर्भावे निदानोपन्यासः। इयमुपपतिना नदीतीरे सद्योभुक्तमुक्तायाः कस्याश्चिदुक्तिः। अत्र तादृशवक्तृवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानेनार्थेन चौर्यरतगोपनं व्यज्यते॥ ६८॥ बोधयितव्यवैशिष्ट्यज्ञानस्य सहकारितामाह— प्रातश्चेन्नाथ को दोषः श्रान्तोऽसि स्वपिहि क्षणम्। अत्र बोद्धव्यवैशिष्ट्याद्वक्तृकोपः प्रतीयते॥ इदं हि रात्रावन्यामुपभुज्य प्रातरागतं नायकं प्रति प्रच्छन्नकोपाया नायिकाया वचनम्। अत्र तादृशसंबोध्यवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानार्थेन नायिकायाः कोपो व्यज्यते॥ यथा वा— "आणिहं दोर्ब्बल्लं चिन्ताअलसत्तणं सणीससिअं मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुह वि अहह परिभवइ॥” उन्निद्रं दौर्बल्यं चिन्तालसत्वं सनिःश्वसितम्। मम मन्दभगिन्याः कृते सखि त्वमप्यहह परिभवति। उन्निद्रमुद्भूतं दौर्बल्यं निःश्वाससहितं चिन्ताजनितमलसत्वं च मन्दभाग्याया मम कृते मन्निमित्तं हे सखि, त्वामपि परिभवति बाधते। अहहेति खेदे। इयं स्वनायकाभिलाषिणीं दूतीं प्रति नायिकाया उक्तिः अत्र प्रसिद्धनायकाभिलाषदूतीरूपबोधयितव्यवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रतीयमानार्थेन दूत्या नायकोपभोगो व्यज्यते॥६९॥ अथ काकुवैशिष्ट्याद्व्यञ्जनामाह— सखि श्रुत्वापि मामेवं नानुतापमुपैति सः। इत्यादौ काकुवैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थधीर्मता॥ इदं नायकसमीपं गत्वागतवतीं दूतीं प्रति नायिकाया वचनम्। अत्र नञि काकुवैशिष्ट्यज्ञानवतां मामेवमीदृशदशावत्त्वेनेत्यादिपदार्थेनानुतापाभावो न युक्त इति व्यज्यते॥ यथा वा— ‘तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥’— इदं संरब्धस्य भीमसेनस्य वचनम्। नृपसदसि, न तु यत्र कुत्रापि विविक्तस्थले। पाञ्चालराजतनयाम्, न त्वज्ञातकुलगोत्राम्। तथाभूतां केशग्रहणादिपरिभववतीं दृष्ट्वा। अपीत्यध्याहारः। वल्कलधरैः। अस्माभिरिति शेषः। व्याधैः किरातैः सह। सुचिरम्, न तु कियन्तंचित्कालम्। वन उषितं स्थितम्। न केवलमेतावन्मात्रम्। अपि तु, विराटस्य गृहे पाकाद्यनुचितारम्भेण निसृतमज्ञातं यथा भवति तथा स्थितम्। एवमपि, गुरुर्युधिष्ठिरः। उक्तविधया खिन्ने। अपीत्यध्याहारः। मयि खेदं खिद्यतेऽनेनेति खेदो मन्युः। तं भजति। कुरुषु दुर्योधनादिष्वद्यापि न भजति।— इत्यत्र मयीति कुरुष्विति च सप्तम्यन्तं पदद्वयं काकुस्थानम्। ततश्चोभयत्रापि प्रश्नमभिव्यज्य काकौ विश्रान्तायां तद्वैशिष्ट्यज्ञानवतः सहृदयस्य खिन्ने कोपस्थायोग्यत्वात्खिन्न इति पदार्थेन मयि न कोपो युक्त इत्ययमर्थः, तथापकारिषु कोपस्थोचितत्वादनेकापराधकर्तृत्वाभिप्रायककुरूष्विति पदार्थेन कुरुषु कोपो युक्त इत्ययमर्थश्च व्यज्यते। ननु— अस्य कुपितोद्धतनायकवक्तृत्वाद्विपर्ययपर्यवसायित्वमवश्यवाच्यम्। तच्च काकुव्यङ्ग्येन प्रश्नरूपार्थेन विना न संभवतीति काकुव्यङ्ग्ययस्य वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वाद्गुणीभूतव्यङ्ग्यवैवात्रेति न प्रधानध्वनिप्रस्तावेऽस्योदाहरणत्वं युक्तम्।— इति चेन्न; अलङ्घनीयशासनस्य गुरोः कोपाविषयत्वेनात्र विपर्ययपर्यवसानाभावात्। अत एवात्र न्यूनपदताख्यं दोषं वक्ष्यति। अन्यथा कोपाविष्टवक्तृकत्वेन न्यूनपदताया दोषता न स्यात्। अतोऽत्र काकोः प्रश्नमात्र एव विश्रान्तिरित्याहुः। अत्र काकोरेव साक्षाद्व्यञ्जकत्वाभावान्न काकाक्षिप्तत्वरूपं गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमपीति ध्येयम्॥७०॥ वाक्यवैशिष्ट्यादाह— स्वप्नेऽपि नास्मरः प्राङ्मां भाग्येनाद्यागतोऽसि मे। इत्यादौ वाक्यवैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थधीर्मता॥ इदं प्रणयकोपेन सपत्न्यावधूतं स्वसमीपमागतं नायकं प्रति नायिकाया वचनम्। प्राक्तत्प्रसाददशायाम्। अद्य तत्कोपदशायाम्। अत्र प्रागद्येति वाक्यवैशिष्ट्यज्ञानात्सततानुकूलामपि मां परित्यजता भवता सद्यः फलमनुभूतमित्युपहासः प्रकृतवाक्यार्थेन व्यज्यते॥ यथा वा— ‘तहआ मह गण्डत्थलणिहिअं दिट्ठिं ण णोसे अण्णत्तो।एण्हिं सा चेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिठ्ठी॥’— तदा मम गण्डस्थलनिहितां दृष्टिं नानैषीरन्यतः। इदानीं सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः॥ इयं प्रत्यक्षदृष्टस्वकपोलप्रतिबिम्बितसखीदर्शनौत्सुक्यं नायकं प्रति नायिकोक्तिः। तदा सख्या मम गण्डस्थले प्रतिबिम्बितत्वदशायां महीयकपोलतलासक्तां दृशमन्यत्र न नीतवानसि। इदानीं सखीप्रतिबिम्बाभावदशायामहं सैव कपोलौ च तावेव। तव दृष्टिस्तु न सा पूर्ववत्कपोलतलासक्ता न भवति। —इत्यत्र तदेदानीमिति च पदद्वयात्मकवाक्यवैशिष्ट्यज्ञानात्प्रकृतवाक्यार्थेन मत्सखीं कपोलतलप्रतिबिम्बितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यादृश्यनुरागशालिनी जाता, चलितायां च तस्यामन्यादृशी ताटस्थ्यशालिनी जातेत्यहो ते प्रच्छन्नकामुकतेति व्यज्यते॥७१॥ अथ वाच्यवैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यप्रतीतिं दर्शयति— शून्या प्रपेयमेकाकिन्यस्मि पान्थास्यतां क्षणम्। इत्यत्र वाच्यवैशिष्ट्यात्संभोगेच्छावगम्यते॥ यथा वा— 'उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः। किं चैतस्मिन्सुरतसुहृदो वान्ति ते तन्वि वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः॥’— इयं रिरंसोर्नायकस्य नायिकां प्रत्युक्तिः। नर्मदाया अयमुद्देशः। उद्दिश्यत इत्युद्देशः। तेन दूरादेवायं प्रदेशो जनैर्निर्दिश्यते न तु निकटादिति जनराहित्यं व्यज्यते। सरसरम्भापङ्क्तीनां शोभाभिरतिशायी देशान्तरातिशयनशीलः। तेनोद्दीपकता व्यज्यते। कुञ्जानामुत्कर्षेणाधिक्येनाङ्कुरिता उद्भूता रमणीनां विभ्रमाः संभोगसंभ्रमा यस्मिंस्तथा। तेन कुञ्जान्तरेषु रमण्यो रमन्त इत्यतिशयेनोद्दीपकता व्यज्यते। किं चात्र हे तन्वि, ते सुरतसुहृदः सुरतजनितश्रमापनयनेन सुहृत्कार्यकारिणः। तेन चिरकालसंभोगसौख्यं व्यज्यते। वाता वान्तीत्यत्र वर्तमानापदेशेन प्रारब्धासमाप्तिः प्रतीयते। येषां वालानामग्रे कलितास्थानकोपः। तेनात्मनो रिरंसातिशयो व्यज्यते। मनोभूः सरति गच्छति।— इत्यत्रैवंविधवाच्यवैशिष्ट्यज्ञानादत्र रतार्थे प्रविशेति व्यज्यते॥ अथान्यसंनिधिवैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यं दर्शयति— एकाकिन्येव यास्याभि जलार्थं कथमापगाम्। इत्यादिषु व्यङ्ग्यबुद्धिर्वैशिष्ट्यादन्यसंनिधेः॥ अत्रोपपतिसंनिधिवैशिष्ट्यज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेन नदीतीरं संकेतस्थानमिति व्यज्यते। यथा वा— 'णोल्लेह अगुल्लमणा अत्ता मे घरभरम्मि सअलस्मि। खणमेत्तं जहसञ्झाइ णवर होइ ण व होइ वीसामो॥’— नोदयत्यनार्द्रमनाः श्वश्रूर्मो गृहभरे सकले। क्षणमात्रं यदि संध्यायां केवलं भवति न वा भवति विश्रामः॥ इयं तटस्थं कामुकमुद्दिश्य कस्याश्चित्स्वैरिण्यास्ताटस्थ्येनोक्तिः। भक्ष तटस्थोपपत्तिसंनिधिवैशिष्ट्यज्ञानवतां निर्घृणा श्वश्रूः सर्वस्मिन्गृहकृत्ये मां नोदयति प्रेरयति। तद्विश्रान्तिरेव न भवति। यदि भवति तदा संध्यायामेव केवलं कदाचिद्भवति। तत्रापि क्षणमात्रम्। कदाचित्तु न वा भवति।— इति वाक्यार्थेन संध्या संकेतकाल इति व्यज्यते॥७३॥ प्रस्ताववैशिष्ट्यादाह— वयस्य प्रतिवेशिन्याः पतिरद्य समागतः। अत्र प्रस्ताववैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थनिश्चयः॥ अत्र प्रतिवेशिन्यभिसरणप्रवृत्तिप्रकरणज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेन तदभिसरणनिषेधो व्यज्यते॥ यथा वा— 'सुव्वइ समागमिस्सइ तुज्झ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण। एमेअ किं त्ति चिठ्ठसि ता सहि सज्जेहि करणिज्जं।’ —श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण। एवमेव किमिति तिष्ठसि तस्मात्सखि सज्जय करणीयम्। —अत्राप्यभिसरणप्रवृत्तिप्रकरणज्ञानवतां प्रकृतवाक्यार्थेनाभिसरणप्रवृत्ताया निवारणं व्यज्यते॥७४॥ देशवैशिष्ट्यादाह— सख्यो दूरं गता गन्तुमक्षमाहमिह स्थिता। इत्यत्र देशवैशिष्ट्यज्ञानेन व्यङ्ग्यधीर्मता॥ अत्रेहेति देशवैशिष्ट्यज्ञानवतां विजनोऽयं देशस्ततः संकेतयोग्य इति व्यज्यते॥ यथा वा— ‘अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः। नाहं विदुरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः॥’ —अत्रास्मीत्यहमर्थेऽयम्। सख्यो निवारिता अहमेकैवात्र स्थितेति समाश्वस्तां सखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरियम्। अत्र वाच्यार्थः साधारणसहचरीमात्रविषयः। व्यङ्ग्यस्त्वसाधारणसहचरीविषयः। तथा च देशविशेषवैशिष्ट्यावगमात्प्राधान्येन प्रच्छन्नकामुको निःशङ्कं भुज्यतामिति वा प्रच्छन्नकामुको प्रेषणीय इति वा व्यज्यते॥७५॥ कालवैशिष्ट्यादाह— गृहकृत्यव्यापृताया विश्रमोऽद्यैव मे सखि। इत्यादौ कालवैशिष्ट्यज्ञानाद्व्यङ्ग्यार्थनिर्णयः॥ अत्राद्येति कालवैशिष्ट्यावगमादयं खायंसमय एव संकेतयोग्यस्तत्प्रच्छन्नकामुको झटिति प्रेषणीय इति व्यज्यते। यथा वा— ‘गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मन्दभाइणी अ अहं। अज्ज पवासं वच्चसि वच्च सभं चेभ मुणसि करणिज्जं॥’— गुरुजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्दभागिनी चाहम्। अथ प्रवासं ब्रजसि व्रज स्वयमेव जानासि करणीयम्॥ अत्र गुरुजनपरवशेति विपरीतलक्षणा। ततश्च गुरुजनपारवश्याभावेऽप्यद्य गच्छसि, अहो ते निःस्नेहतेति व्यज्यते। प्रियेत्यनेन ममैव त्वं प्रियो न तु तवाप्यहं प्रियेति किं भणामीत्युपालम्भाप्रयोजकत्वम्, मन्दभागिनीत्येवमुदासीनेऽपि त्वय्यनुरक्ताहमसमीक्ष्यकारिणीति, व्रजसि व्रजेति कोपातिशयः, स्वयमेवेति स्वस्य मरणोत्साहश्च व्यज्यते। अत्राद्यपदप्रतिपाद्यमधुसमयवैशिष्ट्यावगमाद्यदि मधुसमये व्रजसि तदाहं क्षणमपि न जीवामीति व्यज्यते॥७६॥ प्रस्तावदेशकालादेरित्यादिपदाच्चेष्टादेर्ग्रहणम्। तत्र चेष्टा यथा— 'द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तथा सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समापादितम्। आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तच्च निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्लते॥'— द्वारसमीपे मयि निरन्तरे व्यवधानरहिते सति। संनिहित इति यावत्। लावण्यसारलक्ष्म्या तयोरुद्वयं विसार्य पश्चान्मिथः श्लिष्टं कृतम्। अनेनोरुभ्यां गाढनिपीडनं करिष्यमाणं व्यज्यते। यद्वा कदलीसदृशोरुसमाश्लेषेण कदलीनैबिड्यवान्प्रदेशः संकेतस्थानमिति व्यज्यते। शिरःप्रावरणीकृतं वासः पुरत आनीतम्। शिरोंशुकेन मुखं किंचिदावृतमिति यावत्। अत्र चन्द्रसदृशस्य मुखस्यावरणेन चन्द्रास्तमयः संकेतकाल इति व्यज्यते। चले लोचने अधः क्षितौ क्षिप्ते। भूमिमवलोकितवतीति यावत्। अत्र चकोरसदृशयोर्नयनयोरधःक्षेपरूपया चेष्टया चन्द्रास्तमयानन्तरमेव नागन्तव्यम्, किं तु वियति चटुलाश्चकोरा यदा निराशा भूमौ प्रतिष्ठिता भवन्ति तदानीमेवागन्तव्यमिति व्यज्यते। वाचस्तच्च पूर्वं निरङ्कुशमपि प्रसरणं निवारितम्। अत्र तदापि जनकलकलोपशमे सत्यागन्तव्यमिति व्यज्यते। दोर्लते संकोचिते इत्यनेनागतस्य तवालिङ्गनमेव पारितोषिकं ददामीति व्यज्यते। तथानुभावरूपाभिराभिश्चेष्टाभिः प्रच्छन्नकामुकविषयोऽनुरागोऽपि व्यज्यत इति ध्येयम्॥ ननु द्वितीयोल्लास एवार्थानां व्यञ्जकत्वमुदाहृतमिति पुनरिहोदाहरणं पौनरुक्त्यग्रस्तमिति चेन्न; तत्र सामान्यत उदाहरणेऽपि वक्त्रादिवैशिष्ट्येन विशिष्यानुदाहरणादाकाङ्क्षाशान्त्यभावेन नैराकाङ्क्ष्यप्रतिपत्तये पुनरिहोदाहरणम्। न च तत्रैव विशिष्याप्युदाहियतामिति वाच्यम्, तत्र शब्दव्यञ्जकत्वस्यैव प्रकृतत्वेनात्रैव प्राप्तावसरतयार्थव्यञ्जकत्वस्य सप्रपञ्चमुदाहरणौचित्यादित्युक्तं प्राक्। तन्न विस्मर्तव्यम्॥ ननु वक्त्रादिवैशिष्ट्यस्य प्रत्येकं व्यञ्जकत्वेऽपि क्वचिद्द्वयो स्त्रयाणां वार्थसमाजे द्वित्रादीनामपि संहत्य किं व्यञ्जत्वमस्ति न वेत्याकाङ्क्षायां शिष्याणां निराकाङ्क्षप्रतिप प्राप्तावसरतया तेषां मिथो योगेऽपि संहत्य व्यञ्जकतत्वस्तीत्याह— वक्त्रादीनां मिथो योगेऽप्यर्थव्यञ्जकतेष्यते। शेते श्वश्रूरिहात्राहं रात्र्यन्धाद्यैव लोकय॥ शय्यायामावयोर्मोहात्त्वं वैदेशिक मा पत। वक्तृबोद्धव्यदेशानां वैशिष्ट्याद्व्यङ्ग्यधीरिह॥ अत्र श्वश्रूशय्यासाधारण्येन स्वशय्यामुपदर्शयन्त्या परस्यद्भेदो निवार्यते। अत्र प्रसिद्धातिचारयोर्वक्तृबोद्धव्ययोरत्रे देशस्य च वैशिष्ट्यावगमात्प्रकृतवाक्यार्थेन मदीयशय्यायामागन्तव्यमिति व्यज्यते॥ यथा वा— ‘दृष्टिं हे प्रति शिनि क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिन विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद्व मितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छे नलग्रन्थयः॥'— हे प्रतिवेशिनि समीपगृहमेधिनि, असद्गृहेऽपि क्षणमात्रं दृष्टिं कुरु। अस्य शिशोः पिता। म पतिरिति यावत्। विरसानि कूपजलानि प्रायेण नियमेन पास्यति। अत एवैकाकिन्यप्यहं स्रोतोभिः प्रवाहैस्तमालैश्चाकुलं तद्वनं गच्छामि। तत्र च नीरन्ध्रा निबिडा जरठच्छेदाश्चिरकालच्छिन्ना नलानां तृणविशेषाणां ग्रन्थयस्तनुमालिखन्तु नाम। नदीजलाहरणस्यावश्यिकत्वादेवंविधबहूपप्लवे सत्यपि यामीति यावत्। अत्र प्रसिद्धातिचाराया वक्त्र्याः, क्षणमिति कालस्य, एकाकिनीति वाच्यस्य, तद्वनमिति देशस्य, नीरन्ध्रास्तनुमित्यादिनानापदाव्यकवाक्यस्य च वैशिष्ट्यावगमात्संकेतकालदेशजिज्ञासुं कामुकं प्रतीदानीमेव तस्मिन्वने समागन्तव्यम्, तत्र नलग्रन्थिलिखनेनान्यथासिद्धिसंभवान्नखक्षतादिकरणपूर्वकं स्वैरमुपभोगः कर्तुं शक्यत इति व्यज्यते॥७७॥ एवं लक्ष्यव्यङ्ग्ययोरप्यर्थयोर्व्यञ्जकत्वमुदाहार्यम्। तत्र लक्ष्यस्य यथा— वत्स मा गच्छ सहसा हालिकस्य निवेशनम्। तत्र दृष्टिविषा कापि फणिन्यास्त इति श्रुतम्॥ अत्र हालिकबालिकायां फणिनीति साध्यवसानलक्षणा। ततश्च तस्याः सर्वथा परिहरणीयत्वं व्यङ्ग्यम्। तादृशव्यङ्ग्यप्रतीतौ च मातुर्वक्त्र्याः पुत्रस्य बोधयितव्यस्य तदभिसरणप्रवृत्तिप्रस्तावस्य च वैशिष्ट्यावगमः सहकारीति ध्येयम्॥७८॥ व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकता यथा— फलानि दिश भव्यानि निवेश्य मणिबन्धने। बिम्वोष्ठि चुम्बनेनैवमालि लालय मा शुकम्॥ अत्र बिम्बफलभ्रान्त्या शुकस्तवाधरं खण्डयिष्यतीति व्यज्यते। ततश्च 'कस्स व ण होइ रोसो' इत्यत्र वक्ष्यमाणरीत्या पत्युरन्यथाप्रतीतिर्भविष्यतीत्यादिकमनेकधा व्यङ्ग्यमुज्जृम्भते। अत्रापि सख्या वक्त्र्या नायिकाया बोद्धव्याया बिम्बोष्ठीति वाच्यस्य च वैशिष्ट्यावगमो हेतुरिति ध्येयम्॥ नन्वत्र शब्दार्थयोर्व्यञ्जकत्वमविशिष्टम्; तत्कथमत्रार्थमात्रस्य व्यञ्जकतेत्युच्यत इत्यत आह— शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छन्दस्य सहकारिता॥ यद्यपि शब्दबोध्य एवार्थो व्यञ्जकः, तथाप्यस्य शब्दस्य पर्यायसहत्वेनार्थस्य प्राधान्यात्तथा व्यपदेशः। शब्दस्य त्ववच्छेदकत्वेनाप्राधान्यान्न तेन व्यपदेशः, 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायादिति ध्येयम्॥८०॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे अर्थव्यञ्जकतानिर्णयः तृतीय उल्लासः॥ ——————————— चतुर्थ उल्लासः॥ —————————— यद्यपि निर्दोषसगुणालंकारशब्दार्थयुगलं काव्यमित्युक्तलक्षणे काव्ये विशेष्यभूतयोः शब्दार्थयोर्निरूपणे कृते तद्विशेषणज्ञानार्थे गुणालंकारयोः, निर्दोषत्वस्य प्रतियोगिज्ञानाधीनत्वेन तत्प्रतियोगितया दोषाणां च निरूपणमुचितम्; तथापि तत्तदवान्तरभेदविशिष्टतया धर्मिणि काव्ये साकल्येन निरूपित एव धर्मस्वरूपजिज्ञासोदयात्तद्धर्मभूतनिर्दोषत्वप्रतियोगिनो दोषास्तद्धर्मभूता गुणा अलंकाराश्च निरूपणीया इति प्रथमं काव्यभेदनिरूपणमेवोचितम्। तत्रापि प्राधान्यादुत्तमकाव्यस्य तद्भेद एव प्रथमं निरूपणार्हः। किं च — रसहानिकरत्वं दोषत्वम्, साक्षाद्रसधर्मत्वं गुणत्वम्, अङ्गद्वारेण रसोपकारकत्वमलंकारत्वम् — इति दोषादीनां रसनिरूपणाधीननिरूपणत्वेन प्रथमं रसस्यैव स्वरूपं निरूपणीयमित्यभिप्रेत्य प्रथमं ध्वनिकाव्यं विभजते— ध्वनिर्हि लक्षणामूलाभिधामूलविभेदतः। सामान्यतो द्विधा प्रोक्तो ध्वन्यध्वन्यैर्मनीषिभिः॥ तत्राद्ये लक्षणामूले वाच्यं स्यादविवक्षितम्। विवक्षितं चान्यपरमभिधामूलकध्वनौ॥ ध्वनिकाव्यं लक्षणामूलमभिधामूलं चेति सामान्यतो द्विविधम्। तत्र लक्षणामूलध्वनौ वाच्यमविवक्षितं भवति। तं चाविवक्षितवाच्यमित्याचक्षते। अभिधमूलध्वनौ तु वाच्यं विवक्षितमपि व्यङ्ग्यनिष्ठं भवति। तं च विवक्षितान्यपरवाच्यमित्याहुः। यद्यप्यत्राभिधामूलध्वनिरेव प्रथममुद्देशार्हस्तथापि सूचीकटाहन्यायेन लक्षणामूलमेव प्रथमं निरूपयितुं तदुद्देशस्य प्राथम्यमिति ध्येयम् ॥८१॥ तत्र प्रथमोद्दिष्टं लक्षणामूलध्वनिं लक्षयति— तत्राद्यो लक्षणामूलो गूढव्यङ्ग्यप्रधानकः॥ लक्षणामूलत्वे सति गूढं यद्व्यङ्ग्यं तत्प्रधानो यः सोऽविवक्षितवाच्यध्वनिः। अत्राभिधामूलेऽतिव्याप्तिनिरासाय लक्षणामूल इति। 'अगूढमपराङ्गं च—' इति वक्ष्यमाणयोरगूढापराङ्गयोर्गुणीभूतव्यङ्ग्ययोस्तन्निरासाय गूढव्यङ्ग्यप्रधानक इत्युक्तम्॥८२॥ अथ तमेवाविवक्षितवाच्यं विभजते— अर्थान्तरे संक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतः। द्विविधो लक्षणामूलः सामान्येन समीरितः॥ लक्षणामूलो ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यभेदेन सामान्यतो द्विविधः॥८३॥ वाच्यस्यार्थान्तरत्वेन परिणामो यदा भवेत्। अर्थान्तरे संक्रमितवाच्यमाहुस्तदा ध्वनिम्॥ शृणु मे वचनं वत्स कुरु भक्तिं वृषध्वजे॥ यदा वाच्योऽर्थोऽनुपयुज्यमानोऽर्थान्तरत्वेन परिणतस्तवार्थान्तरसंक्रमितवाच्यनामा ध्वनिः। यथा शृणु मे वचनमित्यत्र तथानुक्त्वापि वृषध्वजे भक्तिं कुर्विति कथनसंभवे शृण्वित्यनुपयुक्तमाकाङ्क्षाविरहात्। अतो योग्यताविरहव काङ्क्षाविरहेऽप्यन्वयानुपपत्तेः श्रद्धापूर्वकश्रवणविशेषरूपत परिणमति। तथा श्रृण्वित्यनेनैव वचनस्यानुक्तसिद्धत्वाद्वचनमित्येतदप्यनुपयुज्यमानं वचनविशेषात्मकोपदेशरूपतया परिणमति। ततश्च मदुपदेशं श्रद्धापूर्वकं शृण्विति लभ्यते तेन मद्वचनमवश्यमनुष्ठेयमिति लभ्यते॥ यथा वा 'त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। आत्मी मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत्॥'— अत्रास्मीत्यहम ऽव्ययम्। अहं त्वां वदामि। विद्वत्समाजः सभायामास्ते। तदात्मीयां मतिमादाय त्वयात्र स्थातव्यम्।— इति नटीं प्रति सूत्रधारवाक्ये त्वामहं वदामीत्यनुक्त्वापि कथनसंभवाद्वदामीत्यनुपयुक्तं वचनविशेषात्मकोपदेशरूपतया परिणमति। तथा त्वामित्यस्याप्यर्थादेव सिद्धेस्त्वामित्यप्यनुपयुज्यमानं तस्या नित्यं सावधानतां लक्षयति। तथाहमित्यपि वच्मीत्यनेनैव सिद्धत्वादनुपयुज्यमानं तस्याल्‍पकार्येष्वनियोक्तृत्वं लक्षयति। तथात्मीयामिति गुरूपदेशं विनाप्यतिगहनेष्वप्‍यर्थेष्वकुण्ठितप्रसरता लक्ष्यते। मतिमिति नाट्यशास्त्रपरिशीलनशालिनी मतिर्लक्ष्यते। ततश्च त्वामस्मि वच्मीत्येतदल्पकार्येष्वनियोजकोऽहं स्वतः सावधानामपि त्वामुपदिशामीति परिणमति। तेन मद्वचनमवश्यमनुष्ठेयमिति व्यज्यते। आत्मीयां मतिमित्येतच्चातिगहनेष्वप्यर्थेष्वकुण्ठितप्रसरां नाट्यशास्त्रपरिशीलनशालिनीं मतिमिति परिणमति। तेन तादृशमत्यादानेनैव विद्वज्जनानुरञ्जनं भवेन्नान्यथेति व्यज्यते। अत्र मूर्तद्रव्यस्यैवादानयोग्यत्वान्मतौ तदसंभवेनादानपदमत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं सत्प्राप्तिं लक्षयति। तेन च प्राप्तस्य त्यागायोगात्सर्वथा सावधानतयैवावस्थातव्यमिति व्यज्यत इत्याहुः। इयं चाजहत्स्वार्था। न च ‘छत्त्रिणो गच्छन्ति' इत्यत्र न परिणामः, तत्कथमियमजहत्स्वार्थेत्युच्यत इति वाच्यम्। वाच्यस्यार्थान्तरत्वेन परिणामो नाम वाच्यतावच्छेदकादन्येन प्रकारेण पदजन्योपस्थितिविषयत्वम्। तच्च च्छस्त्रिणामपि च्छत्त्र्यच्छत्त्रिसाधारणेनैकसार्थगन्तृत्वेनैवोपस्थितेरस्तीति ध्येयम्। इदमुभयं च वाक्यस्यार्थान्तरसंक्रमितत्व उदाहरणम्। पदस्य तथात्वे त्वग्र उदाहरिष्यते। एवमुत्तरत्रापीति ध्येयम् ॥८४॥ अथात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं लक्षयति— वाच्यार्थे त्वन्वयायोग्ये स्यादत्यन्ततिरस्कृतम्। प्रिय त्वय्येव दाक्षिण्यं पुण्यैर्लब्धोऽसि किं परम्॥ यत्र वाच्यार्थस्यार्थान्तरपरिणत्याप्यन्वयायोग्यत्वं तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो नाम ध्वनिः। यथा प्रिय त्वय्येवेत्यत्र शठे दक्षिणनायकत्वस्यायोगाद्विपरीतलक्षणया तदभावः प्रतिपाद्यते। तथा पुण्यपदेनापि तद्विरोधी लक्ष्यते। तेन चैयं शाठ्यकारिण्यपि त्वयि मया सान्त्वमेवोच्यते। तदितः परमपि वा नैवं शाठ्यमनुष्ठेयमिति व्यज्यते॥ यथा वा— "उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्॥"— इदमत्यन्तापकारिणं प्रति कस्यचिद्धीरोदात्तनायकस्य वचनम्। बहूपकृतमुपकारः कृतः। यत्रोपकारे। बहु वक्ष्यामीति विस्तरसंरम्भेण यत्रेति भणितिः। किमुच्यत इति वक्तुर्धीरोदात्ततयाक्षेपालंकाररीत्योपक्रान्तस्य वचनस्य निषेधः। भवता सुजनता परं सौजन्यमेव प्रथिता पृथूकृता। हे सखे, तत ईदृशमुपकारमेव सदा वितन्वन्संवत्सराणां शतं सुखितं यथा भवति तथाऽऽस्स्व।— इत्यत्र विरोधिलक्षणयोपकारेणानुपकारः, सौजन्येन दौर्जन्यम्, विधानेनाविधानम्, सख्येन शात्रवम्, सौख्येन दुःखिता, संवत्सरशतावस्थानेन तद्वैपरीत्यं च लक्ष्यते। तेन चैवमपकारिण्यपि त्वयि मया सान्त्वमेवोच्यत इति स्वस्य महाशयत्वम् एवमपकारे कृतेऽपि मया सोढमतोऽपकर्तुस्तव सपदि विपदुत्पत्स्यत इति वा व्यज्यते। अत्र विरोधिन्युपकारबाधान्मुख्यार्थगन्धोऽपि नेति जहल्लक्षणा। यद्यपि सारोपसाध्यवसानमूलाश्च केचिदविवक्षितवाच्यभेदाः संभवन्ति, तथापि तेषामप्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोरेव यथायथमन्तर्भावसंभवान्न पृथगुक्ता इति ध्येयम्॥८५॥ एवं लक्षणामूलध्वनिमभिधायाभिधामूलध्वनिं निरूपयति— यस्तु वाच्यविवक्षायां गूढव्यङ्ग्यप्रधानकः। स विज्ञेयोऽभिधामूलो द्विविधश्चैष कथ्यते। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमात्मना॥ यत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वे सति गूढव्यङ्ग्यप्राधान्यं तत्राभिधामूलो ध्वनिः। अत्र वाच्यसिद्ध्यङ्गादिगुणीभूतव्यङ्ग्येऽतिव्याप्तिवारणाय व्यङ्ग्यप्रधानक इति। अगूढरूपगुणीभूतव्यङ्ग्ये तद्वारणाय गूढेति। लक्षणामूलध्वनौ तद्वारणाय वाच्यविवक्षायामित्युक्तम्। ननु— अत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वं न वक्तुमिष्टत्वम्; अविवक्षितवाच्येऽपि गतत्वात्, तत्रापि पदाद्वाच्यं वाच्याल्लक्ष्यमुपतिष्ठत इति वाच्येऽपि विवक्षासत्त्वात्। नापि स्वमात्रविश्रान्ततात्पर्यकत्वम्, व्यङ्ग्यप्रधानत्वेनासंभवात्— इति चेन्न। आकाङ्क्षायोग्यतावत्त्वमेव वाच्यस्य विवक्षितत्वम्। 'त्वामस्मि वच्मि—' इत्यादावनुपयोगाद्वाच्यस्य नाकाङ्क्षा 'उपकृतं बहु—' इत्यत्र न योग्यतेति भवति वाच्यविवक्षायामित्यनेन लक्षणामूलध्वनिव्युदास इति ध्येयम्। अयं चाभिधामूलो ध्वनिरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमभेदेन द्विविधः। लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रम एव संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्यप्युच्यते। अत्र रसस्य प्राधान्यमाविष्कर्तुं प्रथममसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य निर्देश इति केचित्। अन्ये तु— सूचीकटाहन्यायादस्य प्राङ्निर्देशः। न चैकस्यैव शृङ्गारस्यानेके भेदा इति वक्ष्यमाणत्वेन तदभिव्यञ्जकानामसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यानामप्यनेकविधत्वमविशिष्टमिति वाच्यम्, तथाप्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेन रूपेणैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्। न चैवमप्यसंलक्ष्यक्रमस्य लक्ष्यक्रमाभावरूपतया तन्निरूपणाधीननिरूपणत्वेन प्राङनिर्देशो न युक्त इति वाच्यम्; असंलक्ष्यक्रमत्वं हि न लक्ष्यक्रमाभावः, किं तु नीलपीतयोरिव तयोः परस्परविरहव्याप्यत्वमेव न तु प्रतियोग्यनुयोगिभावः— इत्याहुः। ननु प्रथमं शब्दस्य श्रवणं ततो विभावादिप्रतीतिरिति क्रमस्य लक्ष्यत्वादलक्ष्यक्रमत्वमत्र कथमिति चेत्; सत्यम्। तथापि विभावादिप्रतीते रसाभिव्यक्तेश्च क्रमो न लक्ष्यत इत्यलक्ष्यक्रमत्वम्। न च शब्दश्रवणानन्तरं विभावादय एव प्रतीयन्ते न तु तदतिरिक्तो रसोऽभिव्यज्यत इति वाच्यम्, तत्र विभावादिप्रतीतिवद्रसाभिव्यक्तेरप्यपह्नोतुमशक्यत्वात्। तथा हि— 'शिथिलशिथिलं न्यस्य स्वैरं धनुः शिखरे शिरो नयनसलिलैः कुर्वन्मौर्वीलतामपरामिव। अहह विकलः श्रावं श्रावं घनस्तनितध्वनिं किमपि किमपि ध्यायन्नार्यो न याति न तिष्ठति॥'— अत्र ये घनस्तनितादय उद्दीपनविभावा ये च शिथिलशिरोन्यासनयनसलिलवैकल्यनिरुद्देशध्यानगतिस्थित्यादयोऽनुभावा ये च तदभिव्यक्ताश्चिन्तावेगदैन्यादयो व्यभिचारिणस्त एवात्रनानुभूयन्ते, किं तु विप्रलम्भशृङ्गाररसोऽप्यभिव्यज्यत एवेति सहृदयहृदयमेव प्रमाणम्। न च तथापि विभावादिप्रतीते रसाभिव्यक्तेश्च यौगपद्यात्क्रमो न विद्यत इत्यविद्यमानक्रम इत्येव वक्तुमुचितं न त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इति, क्रमस्यैवाभावादिति वाच्यम्। निर्हेतुकरसाभिव्यक्तौ सर्वदा तदभिव्यक्तिप्रसङ्गः। शब्दश्रवणमात्रस्य हेतुत्वेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं सर्वत्र तदभिव्यक्त्यापत्तिः। विभावादिव्यञ्जकशब्दस्य हेतुत्वे च विभावादीनामेव लाघवात्तत्र हेतुत्वमित्यस्ति क्रमः। स तु व्युत्पन्नतमायाः प्रतिपत्तृप्रतीतेस्तीव्रप्रवृत्तितया शतपत्रपत्रशतभेदनक्रमवद्गर्जितश्रवणघनानुमितिक्रमवच्च न संलक्ष्यत इत्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्येव वक्तुमुचितम्— इत्याहुः॥८६॥ तत्र प्रथमोद्दिष्टमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं लक्षयति— रसभावतदाभासभावशान्त्यादयो यदा। प्राधान्येन स्फुरन्त्येषोऽलक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमस्तदा॥ रसाः शृङ्गारादयः, भावा देवादिविषया रतिर्निर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च, तदाभासो रसाभासो भावाभासश्च, भावानां निर्वेदादीनां शान्तिः, आदिपदग्राह्या भावोदयभावसंधिभावशबलता वा यदा प्राधान्येन व्यज्यन्ते तदानीमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिः। अत्र तदाभासशान्त्यादय इति वक्तुं शक्यत्वेऽपि भावशान्त्यादय इति मध्ये भावपदनिवेशो रसशान्त्यादिप्रतिषेधार्थः। तथा हि— रसस्य हि न शान्त्युदयौ संभवतः, तस्य नित्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्। नापि संधिशबलते संभवतः, स्थायिभावस्य विभावाद्यसंवलने रसतयानभिव्यक्तेस्तत्संवलने तु रसतापर्यवसानेन विगलितवेद्यान्तरत्वादित्याहुः। केचित्तु भावशब्दस्य मध्ये ग्रहणं व्यभिचारिभावानामेवात्र भावशब्दप्रतिपाद्यत्वमिति द्योतयितुमित्याहुः॥८७॥ ननु रसादीनां व्यङ्ग्यत्वे रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितादयोऽलंकारा एव, ते च गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रस्ताव एव वक्तुमुचिता न तु ध्वनिप्रस्ताव इत्यत आह— भिन्ना रसाद्यलंकारादलंकार्या इमे स्थिताः॥ इमे प्राधान्येनाभिव्यज्यमाना रसादयः। तथा च रसादीनां यत्राप्राधान्यं तत्र रसवदादयोऽलंकाराः। ते च गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रस्ताव एव वक्ष्यन्ते। यत्र तु तेषां प्राधान्यं तत्रालंकार्या एव त इतीह तदभिधानं युक्तम्। रसभावादिध्वनीनामुदाहरणं तु रसनिरूपणप्रस्तावे स्फुटतरं लक्ष्यत इति नेह प्रपञ्चितमिति ध्येयम्॥८८॥ यदा रसादयो व्यज्यन्ते तदानीमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्युक्तम्। तत्र प्रसङ्गाद्रसादिस्वरूपं लिलक्षयिषुरादौ रसस्वरूपमाह— कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः। व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ लोके हि यौवनोद्भिन्नचित्तवृत्तेर्यूनः सुदृशश्च मिथो दर्शनेन श्रवणेन वा प्रीतिरुत्पद्यते। ततश्च तदीयलावण्यालंकारादिभिस्तटस्थैरुद्यानमन्दसमीरणचन्द्रादिभिश्चोद्दीपिता सा प्रीतिरुत्कण्ठापरनामधेयाभिलाषाकारेण परिणमते। तथाभूतां च प्रीतिं रतिमाचक्षते। ततश्च मिथः संगत्युपायं जिज्ञासमानयोर्यूनोश्चिन्ताग्लानिशङ्काविषादादयः प्रादुर्भवन्ति। तदनु च प्रीत्या चिन्तादिभिश्च तदुभयव्यञ्जिकाश्चेष्टा जायन्ते। तदनन्तरं स्वयं वा दूतीप्रेषणेन वा संगमे जाते सा प्रीतिरूत्तरोत्तरमुज्जृम्भते। चिन्तादयः पुनरपगच्छन्तीति स्थितिः। एवं रसान्तरेष्वप्युन्नेयम्। तथा च लोके काव्यनाट्यव्यतिरिक्तनायिकानायकव्यवहारस्थले स्थायी यो रत्यादिस्तस्य यानि कारणानि नायिकानायकरूपाणि तदीयलावण्यालंकरणोद्यानमन्दसमीरणादीनि च यानि च रत्यादेश्चिन्तादेश्च कार्याणि कटाक्षभुजाक्षेपस्तम्भप्रलयरोमाञ्चादीनि यानि च रत्यादेः सहकारीणि परिपोषहेतुभूतानि निर्वेदचिन्तादीनि, तानीमानि कारणादीनि नाट्येऽभिनयप्रधाने नटव्यापारे साक्षात्कारयोग्ये काव्ये गुणालंकारादिविशिष्टे श्राव्ये संदर्भविशेषे च यदि स्युस्तत्तदा कारणानि विभावा इति कथ्यन्ते, विशेषेण रत्यादयोऽमीभिर्भाव्यन्त इति व्युत्पत्तेः। यानि तु कार्याणि तान्यनुभावा इत्युच्यन्ते रत्यादिकं चिन्तादिकं चानुभावयन्त्यनुमापयन्तीति व्युत्पत्तेः। यानि तु सहकारिकारणानि तानि व्यभिचारिण इति कथ्यन्ते, विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्युत्पत्तेः। एतैरुक्तरूपैर्विभावाद्यैर्व्यक्तो विशेषेणाक्तः पानकरसन्यायेन मिश्रणेनैवास्वादनीयतां प्राप्तः स्थायी चिन्तादिवदनपायितया स्थायी भावो रत्यादिको रस इति रसतत्त्वविद्भिः स्मृतः। उक्तं हि भरतेन— "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" इति॥ अत्र च सूत्रे संयोगपदं निष्पत्तिपदं चान्यथान्यथा तद्व्याख्यातारो व्याचक्षते। तत्र भट्टलोल्लटप्रभृतयः— द्विविधो विभाव आलम्बनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति। तत्र यानालम्ब्य विषयीकृत्य रत्यादयो जायन्ते ते नायिकानायकादय आलम्बनविभावाः। तदीयलावण्यादयश्चन्द्रमन्दसमीरणादयश्च जातं रत्यादिकमुद्दीपयन्त्यभिलाषाद्याकारेण परिणमयन्तीति व्युत्पत्तेरुद्दीपनविभावाः। ताभ्यामुभाभ्यां रत्यादिको भावो जायते। यद्यप्युद्दीपनानां न रत्यादिजनकत्वं तथापि विशेषाकारपरिणामजनकत्वात्तेषामपि कारणत्वमिति ध्येयम्। अनुभावाः कटाक्षभुजाक्षेपादयः स्तम्भप्रलयरोमाञ्चस्वेदवेपथुवैवर्ण्याश्रुवैस्वर्यादयश्च। तैरनुभावैः कार्यभूतैरप्रत्यक्षोऽपि रत्यादिभावः प्रतीतियोग्यतां नीयते, व्यभिचारिभिर्वक्ष्यमाणनिर्वेदादित्रयस्त्रिंशद्भावैरुपचीयते। एवं च स्थायिविभावयोः कार्यकारणभावः, स्थाय्यनुभावयोर्ज्ञाप्यज्ञापकभावः, स्थायिव्यभिचारिणोः पोष्यपोषकभावश्च संबन्धः संयोगशब्दार्थः। उत्पत्तिर्ज्ञप्तिः पुष्टिश्च निष्पत्तिशब्दार्थः। ततश्च विभावैर्जनितोऽनुभावैः प्रतीतो व्यभिचारिभिः पुष्टो रत्यादिभावो मुख्यो रसः। स च वस्तुतः सीतादिगोचरो रामादावेव वर्तते। स एव रसः काव्येषु विभावादिप्रतिपादकैः पदैरभिधाख्यया मुख्ययैव वृत्त्या सहृदयैः प्रतीयमानो रस इत्युच्यते। यथा च रसप्रतीतिः काव्येष्वभिधयैव तथा पञ्चमोल्लासे भट्टलोल्लटमतोपन्यासप्रस्तावे वक्ष्यते। नाट्ये तु रामादावनुकार्य एव स्थितो रत्यादिको भावो रामाद्यनुकर्तरि नटे रामताद्रूप्यारोपात्तत्रासन्नपि सामाजिकैः प्रतीयमानो रस इत्युच्यते। तथा च विभावादिजन्यो रसो रामादावनुकार्य एव। अधुना तु न कुत्रापि रसो जन्यते I किं तु नटे केवलं सामाजिकैरारोप्यते।— इत्याहुः॥ श्रीशङ्कुकादयस्तु— भवतु तावत्काव्येष्वभिधयैव रसप्रतीतिः। नाट्ये तु किंचिद्भेदसहिष्णोरभेदस्यैव ताद्रूप्यत्वेन भेदावगाहिन्यास्ताद्रूप्यप्रतीते रसप्रतीतिविरोधितया तत्प्रतीत्यङ्गत्वकथनमतिसाहसम्। किं च संयोगनिष्पत्तिपदयोरर्थत्रयपरताकल्पनं चायुक्तम्। तस्मादेवं व्याख्येयम्— लोके हि चतुर्विधा प्रतीतिः सम्यङ्मिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभेदात्। तत्र या 'राम एवायम्' इति रामत्वायोगव्यवच्छेदिका प्रतीतिः, या च 'अयमेव रामः' इत्यन्ययोगव्यवच्छेदिका, या च 'रामो भवत्येव' इत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदिका, या च 'न रामोऽयम्' इति रामभेदावगाहिनी प्रतीतिः, ताः सर्वाः सम्यक्प्रतीतयः 'न रामोऽयम्' इति बाधशिरस्का तु 'रामोऽयम्' इति धीर्मिथ्याप्रतीति:। 'अयं रामो न वा' इति धीस्तु संशयः। 'रामसदृशोऽयम्' इति प्रतीतिः सादृश्यधीः। एताभ्यश्चतुर्विधाभ्यः प्रतीतिभ्यो विलक्षणा 'रामोऽयम्' इति निर्गलितावधारणरूपा प्रतीतिरनुकर्तरि नटे जायते यथा चित्रतुरगे 'तुरग एवायम्' इत्यादिप्रतीतिविलक्षणा 'तुरगोऽयम्' इति प्रतीतिस्तद्वत्। न च, प्रतीतेः सम्यक्त्वं मिथ्‍यात्वं चेति द्वैविध्यमेव, तत्कथं तदुभयविलक्षणा प्रतीतिरुच्यते कथं च नटे रामत्वप्रतीतिर्मिथ्याप्रतीतेर्विलक्षणा चेति वाच्यम्। सत्यम्; व्यवच्छेदादिविषयकत्वमिह सम्यक्त्वं बाधशिरस्कत्वं च मिथ्यात्वमभिमतमित्युक्तरूपनटविषयकप्रतीतेर्व्यवच्छेदादिविषयकत्वाभावाद्वाधशिरस्कत्वाभावाच्च त दुभयवैलक्षण्यमविरुद्धम्। न च रामभेदावगाहिप्रतीते रसप्रतीत्यनङ्गतया तद्वैलक्षण्यावश्यंभावेऽपि सावधारणप्रतीतिवैलक्षण्यकथनमसंगतमिति वाच्यम्, अतिरिक्तस्य व्यवच्छेदमानेन तादृशप्रतीतीनामपि विगलितवेद्यान्तररसप्रतीत्यनङ्गतया तद्वैलक्षण्यस्यापि रसप्रतीत्यनुकूलप्रतीताववश्यवाच्यत्वात्। एवं च तादृशप्रतीत्या नटे विषयीकृते सति, तेनैव नटेन यदा कारणकार्यसहकारिणोऽभिनयेन प्रकाश्यन्ते तदा कारणादयो विभावानुभावव्यभिचारिपदव्यपदेश्या भवन्ति। ननु कथं नटेन विभावप्रकाशनं कथं वा तेन तत्कार्यस्वेदादिप्रकटनम्, तस्मिंस्तत्कारणविभावाद्यभावादिति चेन्न। 'सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः। मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता॥'— अत्र सेयमिति यद्विरहात्तादृशानि दुःखानि मयानुभूतानीति प्रत्याय्यते। ममाङ्गेष्विति बहुवचनेन दर्शनमात्रेण सर्वावयवसंतापनिर्वापणक्षमनिरतिशयनिर्वृत्तिजनकत्वम्। सुपूरा सुखेन दृशि पूरयितुं शक्या। तेन कर्पूरशलाकिकायाः पृथुलस्निग्धशीतलत्वादयः प्रत्याय्यन्ते। तादृशकर्पूरशलाकिकाऽभेदारोपणेन नायिकाया लोचनानन्दकन्दलनक्षमत्वं प्रत्याय्यते। मनसो ये मनोरथाश्चुम्बनालिङ्गनादिविषया इच्छाविशेषास्तेषां शरीरिणी श्रीरक्षय्या संपत्। अत्र मनोरथानां मनोमात्रधर्मत्वेऽपि मनस इति ग्रहणं तद्विषयकमनोरथैर्मनसः सर्वदाप्ययोगव्यवच्छेदार्थम्। अनेन निरन्तरमनोरथविषयता प्रत्याय्यते। प्राणेश्वरीत्यनेन प्राणानां प्रत्यापत्तिकरत्वं व्यज्यत इति ध्येयम्। एतादृशानां संभोगशृङ्गारविषयाणामालम्बनविभावविषयाणां काव्यानामनुसंधानबलात्, तथा 'दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च। अविरलबिलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम्॥'— अत्र चटुलदीर्घलोचनया तयाहमत्र दैवाद्दुरदृष्टवशाद्वियुक्तश्च निबिडवलमानवलाहकोऽयं कालश्च समुपागत इति चकाराभ्यां वियोगजलदकालसमागमक्रिययोर्यौगपद्याद्दुरुत्तरोऽनर्थः प्रत्याय्यते। एतादृशानां विप्रलम्भशृङ्गारविषयाणामुद्दीपनविभावविषयाणां वा काव्यानामनुसंधानान्निपुणतमसूत्रधारशिक्षागृहीतार्थगुणनिकासध्रीचीनाद्विभावानां तादृश्या गुणनिकयैव स्वस्मिन्स्थाय्यभावेऽपि तत्कार्याणां रोमाञ्चादीनां च नटेन प्रकाशनमुपपसम्। एवं च काव्यानुसंधानाद्विभावस्य प्रत्यक्षाद्रोमाञ्चादीनां रोमाञ्चादिलिङ्गाद्व्यभिचारिणां चोपस्थितौ तत्प्रभवसंस्कारजन्यतावद्गोचरस्मृतिः, तत्तत्सहकृतेन व्याप्तिस्मृतिमता मनासा पक्षीभूतनटवृत्तितया सामाजिकैर्वस्तुतस्तत्रासन्नेव रत्यादिको भावोऽनुमीयते। न च विभावादीनां नटे कृत्रिमत्वात्कथं तै रत्याद्यनुमितिरिति वाच्यम्। न हि स्वरूपसन्तस्ते स्थायिनमनुमापयितुमीशते, किं तु ज्ञाताः। तज्ज्ञानं च भ्रमरूपं विशेषादर्शनदशायामिहापि न विरुद्धम्, नटे रामत्वारोपेण भ्रमस्य सुश्लिष्टत्वात्। न चैवं स्थायिनोऽनुमेयत्वे बह्वयादिवञ्चमत्कारकारिता न स्यादिति वाच्यम्। चमत्कारकारित्वं तदभावो वा नानुमेयत्वनिबन्धनम्, किं तु वस्तुस्वभावायत्तम्। अत एवानुमीयमानापि कामिनी हृदयाह्लादाय प्रभवति। ततश्चानुमीयमानस्यापि रत्यादेरानन्दजनने प्रकर्षकाष्ठागतत्वाच्चमत्कारकारित्वमविरुद्धम्। अनुमानं तु— 'रामोऽयं सीतालम्बनप्रीतिप्रकर्षविशेषाश्रयस्तद्विभावादिमत्त्वाद्वयतिरेकेणाहमिव' इति। यदा तु 'स्वकान्ताविषयकप्रीतिप्रकर्षाश्रयः' इति साध्यं तदा 'अहमिव' इत्यन्वयीति द्रष्टव्यम्। अयमत्र निष्कर्षः— चतुर्विधप्रतीतिविलक्षणया 'रामोऽयम्' इति प्रतीत्या विषयीक्रियमाणेन नटेन काव्यानुसंधानाच्छिक्षाबलाच्चाभिनीतैर्विभावादिभिस्तस्मिन्नविद्यमानोऽपि रत्यादिरनुमीयमानः सामाजिकैश्चर्व्यमाणो रस इति। ततश्च सूत्रगतं संयोगपदं व्याप्तिरूपसंबन्धपरम्, निष्पत्तिपदं चानुमितिरूपसामाजिकचर्वणापरम्।— इत्याहुः॥ भट्टनायकादयस्तु तटस्थीभूतनटगतत्वेन रत्याद्यनुमितौ चमत्कारो न स्यात्। यदि च वस्तुसौन्दर्यबलाद्यथातथाप्युपस्थितौ चमत्कारस्तदा शृङ्गारादिपदादपि तदुपस्थितौ चमत्कारः स्यात्। किं च रसस्य पूर्वमनुपस्थितेर्व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्याप्यसंभवान्नानुमितिसंभवः। न च 'रामोऽयं सीतालम्बनरत्याश्रयस्तद्विषयकविभावादिमत्वात्' इति रत्याश्रयत्वमेव साध्यम्, रतिश्चोपस्थितैवेति न व्याप्तिग्रहानुपपत्तिः, लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानाभ्युपगमेन विभावादिरित्याद्युभयविषयत्वेनानुमिते रसविषयत्वपर्यवसानमिति वाच्यम्; एवमपि रसास्वादनस्य धारावाहनरूपता न स्यात्सिद्धसाधनेन पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमित्यन्तरानुदयावश्यंभावात्। न चान्तरानुमित्सया पुनः पक्षतासंभव इति वाच्यम्, रसस्य विगलितवेद्यान्तरतया तदास्वादे मध्ये तदनुयात्। न च तर्हि नटे तादृशरत्याद्यनुमित्यनन्तरं सामाजिकात्मनि रस उत्पद्यत इति वाच्यम, सामाजिके तज्जनकविभावादिसामग्रीविरहात्। अत एव सामाजिकात्मनि रसोऽभिव्यज्यत इत्यप्यपास्तम्, तत्र तदभिव्यञ्जकविभावादिसामग्रीविरहात्। किं तु विभावानुभावादीनां रामाद्यपेक्षया पूर्वमसाधारणानां सहृदयेषु यत्साधारणीकरणं तदनुकुलोऽभिधालक्षणाभ्यां भिन्नः काव्ये नाट्ये च भावकत्वाख्यो व्यापारोऽवश्यमङ्गीकर्तव्यः। इतरथा रामाद्यसाधारणानां विभावादीनां साधारण्येन प्रतीतिर्न स्यात्। तेन च व्यापारेण साधारणीक्रियमाणः स्थायी रत्यादिको रजस्तमोनभिभूतसत्त्वाख्यगुणोत्कर्षात्प्रकाशमानो य आनन्दस्तदात्मिकायाः संविदो या विगलितवेद्यान्तरता तत्तुल्येन भोगाख्येन व्यापारेण भुज्यमानो रस इत्युच्यते। तदयं निष्कर्षः— काव्ये नाट्ये चाभिधालक्षणाद्वयभिन्नेन भावकत्वाख्यव्यापारेण साधारणीकृतो भोगाख्येन व्यापारान्तरेण सहृदयैर्भुज्यमानो रत्यादिकः स्थायी रस इति। ततश्च सूत्रे संयोगपदं साधारणीकरणपरं निष्पत्तिपदं भोगपरम्।— इत्याहुः॥ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यपादास्तु — वक्ष्यमाणरीत्या विभावादिसाधारणीकरणरसभोगयो- रुपपत्तावतिरिक्तव्यापारद्वयकल्पनमयुक्तम्। किं चास्मिन्पक्षे रसो विभावादिभिर्जन्यते ज्ञाप्यतेऽभिव्यज्यते वा। नाद्यौ, दूष्यत्वात्। नान्त्यः, अभिव्यक्तेस्त्वयैव दूषितत्वात्। तस्मादेवं व्याख्येयम्— सर्वेषां हि श्रोतॄणां प्रेक्षकाणां वा नित्यसुखात्मको रत्यादिकः स्थायी वासनारूपेणात्मनि तिष्ठति। ततश्च ये काव्यनाट्यव्यतिरिक्तस्थले नायिकानायकादिभिः कारणैस्तच्चेष्टादिभिः कार्यैस्तदनुमितैश्चिन्तौत्सुक्यादिभिः सहकारिभि‍श्च स्थायीभूतरत्याद्यनुमाने पुनः पुनः शीलनेन प्रज्ञातिश यवन्तस्तादृशानां सामाजिकानां काव्येषु संदृब्धैर्नाट्येष्वभिनीतैर्वा कारणैर्वासनात्मना स्थितस्य रत्यादेः स्थायिनो विभावनमङ्कुरदशार्पणं क्रियते, तादृशैः कार्यैरनुभावनमनुभवविषययोग्यता क्रियते, सहकारिभिर्व्यभिचरणं विशेषेणाभिमुख्येन च चरणं ज्ञानं सुप्रकटत्वं क्रियते। अत एव काव्ये नाट्ये च कारणादयो विभावादिशब्दैर्व्यपदिश्यन्ते। ते च विभावादयः काव्येषु नाट्येषु च साधारण्येनैव प्रतीयन्ते, न तु 'ममैवैते' 'शत्रोरेवैते' 'तटस्थस्यैवैते' इति संबन्धिविशेषस्वीकारेण नापि 'न ममैवैते' 'न शत्रोरेवैते' 'न तटस्थस्यैरेवैते' इति संबन्धिविशेषपरिहारेण वा प्रतीयन्ते। तथा हि— 'पुष्पोद्भेदमवाप्य केलिशयनादुत्थाय दूरस्थया कान्तेन स्फुरिताधरेण निभृतं भ्रूसंज्ञया याचिते। आच्छाद्य स्मितपूर्णगण्डफलकं चेलाञ्चलेनाननं मन्दान्दोलितकुण्डलस्तबकया तन्व्या विधूतं शिरः॥' इत्यादिकाव्येषु य एते नायिकादय आलम्बनविभावा ये च पुष्पोद्भेदादय उद्दीपनविभावा ये चाधरस्फुरणादयोऽनुभावा ये च तदभिव्यञ्जिता औत्सुक्यादयो व्यभिचारिणश्च, न हि ते 'ममैवैते इत्यादिसंबन्धिविशेषस्वीकारनियमम् ‘न ममैवैते' इत्यादिसंबन्धिविशेषपरिहारनियमं वा पुरस्कृत्य प्रतीयन्ते, किं तु साधारण्येनैव। ततश्च काव्ये शब्देन नाट्येऽभिनयेन विभावादीनां साधारण्येनोपस्थितौ तद्बलात्तत्काले सामाजिकानाम् ‘अहम्' इति परिमिता प्रमातृता विगलितवेद्यान्तरसंपर्कशून्यः साधारणरूपः प्रमातृभावश्‍चोन्मिषति। तथोन्मिषितप्रमातृभावैश्च सामाजिकैः स्वस्वात्मनि सूक्ष्मरूपेणावस्थितो ज्ञानानन्दस्वरूपो रत्यादिकः स्थायी विभावादिप्रतीतिसंवलनेन समाविर्भूतः साधारण्येन गोचरीक्रियते। न चान्यस्य विभावादेः साधारण्यात्कथमन्यस्य स्थायिनः साधारण्यमिति वाच्यम्, व्याप्यसाधारण्याद्व्यापकसाधारण्यवदुपपत्तेः। न च साधारण्येन तत्प्रतीतौ न मानमिति वाच्यम्, सकलसहृदयहृदयसंवादस्यैव मानत्वात्। न च ज्ञानाभिन्नस्य स्थायिनः कथं ज्ञानगोचरता विषयविषयिभावस्य भेदगर्भत्वादिति वाच्यम्, ज्ञानाभिन्नस्याप्यात्मन इव स्थायिनोऽपि प्रकाशमानत्वाविरोधेन विषयत्वोपचारात्। न चैतादृशस्थायिनि किं मानमिति वाच्यम्, चर्वणैव मानम्। न चैवमभिव्यक्तः स्थायी सर्वदा चर्व्येतेति वाच्यम्, विभावादिज्ञानसंवलनदशायामेव तस्याभिव्यक्त्यभ्युपगमेन तज्ज्ञानविरहदशायां तस्य तिरोभावाभ्युपगमात्। न चैवं विभावादीनां तदभिव्यक्तिहेतुत्वे स्थायिनस्ते पृथगनुभूयेरन्, ततश्च रसस्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वविरोधो विभावसंवलिततयैव स्थाय्यनुभवस्वीकारे च विभावादीनां व्यञ्जकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। यद्यपि विभावादयः प्रथमं शब्देनाभिनयेन वा प्रत्येकं ज्ञायन्ते पश्चाच्च यथा पानकरसे शर्करामाधुर्यं लिकुचफलरसाम्लता कर्पूरादिगतसौरभादिकं चानपह्नुतमिथश्चमत्कारातिशयमनुभूयन्ते तथा ते विभावादयः स्थायिना संवलिता अनपह्नुतमिथश्चमत्कारमनुभूयन्त इत्यस्ति क्रमः, तथापि यथा स्तनितश्रवणव्याप्तिस्मरणपरामर्शघनानुमितीनां क्रमसत्वेऽपि व्युत्पन्नमतीनां झटित्यनुमित्युदयात्क्रमो न लक्ष्यते तथात्रापि विभावादिप्रतीतीनां विभावादिसंवलितस्थाय्यनुभवस्य च झाटित्यात्क्रमो न लक्ष्यत इत्यसंलक्ष्यक्रमत्वं रसस्य न विरुद्धम्। एवं पानकरसन्यायेन विभावादिसंबलिततया चर्व्यमाणः स्थायी नटे रामादिप्रतीतिदार्ढ्यात्पुर इव परिस्फुरन्यथा यथा चर्वणाधारावाहिकतया प्रकृष्यते तथा तथा हृदयं प्रविशन्निव सर्वाङ्गमभिव्याप्यालिङ्गन्निव स्वव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं तिरोदधदिवाखण्डाद्वयब्रह्मानन्दमनुभावयन्निवालौकिकचमत्काराविष्कारकारी शृङ्गारादिको रस इत्युच्यते। न चैवं करुणादिरसस्थायिनां नित्यदुःखात्मकत्वमप्यभ्युपगन्तव्यं स्यादिति वाच्यम्, तत्रापि नित्यसुखस्यैव स्थायित्वात्। अत एव तत्र प्रवृत्तिः। तत्रापि विभावाद्युक्तसामग्र्या सुखाभिव्यक्तेरनुभवसिद्धत्वाच्च। न चैवमेक एव रसः स्यात्सुखात्मकस्य स्थायिन एकत्वादिति वाच्यम्, विभावादिभेदेन भेदव्यवस्थितेः। न चैवं करुणादावश्रुप्रभृत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्; लोके हि स्वरूपतो यस्माद्यदुत्पत्तिस्तस्मादेव ज्ञायमानात्तदुत्पत्तिर्वस्तुस्वाभाव्यादित्यविरोधः। तदयं निष्कर्षः— सामाजिकेषु नित्यसुखात्मकः सूक्ष्मरूपेण स्थितः स्थायी शब्देनाभिनयेन वा विभावादिषु प्रत्येकं प्रत्येकं प्रतीयमानेष्वङ्कुराद्यवस्थां प्राप्तः शब्दादिना साधारणतयैव प्रतीतैस्तैर्विभावादिभिरभिव्यक्ततया स्वयमपि साधारणतयैव पानकरसन्यायेन विभावादिसंवलिततया चर्व्यमाणश्चमत्कारैकघनः शृङ्गारादिको रस इति। ननु विभावाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनो रसस्य तत्कार्यतैव युक्तेति चेन्न; तथा सति विभावादिनाशेऽपि तस्य सद्भावप्रसङ्गात्। न चास्य द्वित्वादिवन्निमित्तनाशनाश्यतेति वाच्यम्, तत्रापि संख्याया नित्यतयापेक्षाबुद्धेर्व्यञ्जकत्वमात्रत्वाभ्युपगमान्नित्यसुखातिरिक्तस्य रसस्यानङ्गीकारेण तस्य कार्यत्वायोगाच्च। न च तर्हि ज्ञाप्योऽस्त्विति वाच्यम्, सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य स्थायिनो रसात्मकतयाभिव्यक्तौ विभावादेरुपयोगेन पूर्वं सिद्धस्य तस्य वह्न्यादिवदभावेन ज्ञाप्यत्वानुपपत्तेः। न चैवं सिद्धस्यैव घटादेर्दीपादिव्यङ्ग्यतेति प्रागसिद्धस्य तस्य कथं विभावादिव्यङ्ग्यतेति वाच्यम्, विभावादिसंवलिततया चर्वणैव तस्य व्यक्तिरित्यलौकिकस्यैव व्यङ्ग्यत्वस्येह स्वीकाराच्चर्वणीयतया रसस्य दुरपह्नवत्वात्। न च कारकत्वज्ञापकत्वाभ्यामन्यदिदं व्यञ्जकत्वं न क्वापि दृष्टचरमिति वाच्यम्; अन्यत्रादर्शनेऽपि रसस्वरूपस्य कार्यत्वज्ञाप्यत्वानुपपत्ते रसप्रतीतेश्च सर्वानुभवसिद्धतया दुरपह्नवत्वेनात्रैव तथाविधव्यञ्जकत्वकल्पनेऽप्यदोषात्, प्रत्युतान्यत्रादर्शनस्यालौकिकत्वसिद्धेर्भूषणत्वात् न च तर्हि रसस्य कार्यत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति वाच्यम्, चर्व्यमाणतया रसस्याभिव्यक्तिनिष्पत्त्या कार्यत्वव्यवहारोपपत्तेः। इयं च रसप्रतीतिः प्रत्यक्षादिप्रमितेर्विलक्षणैव, तस्या घटपटादिबाह्यपदार्थविषयतया लौकिकत्वादस्याश्चान्तरनित्यसुखप्रकाशरूपत्वात्। तथा ये परिमिततया स्वात्मभिन्नतया जगदध्यक्षयन्ति योगिनस्तज्ज्ञानादपीयं विलक्षणा, तादृशयोगिज्ञानस्य ताटस्थ्येनैव जगदवभासकत्वादस्याश्च स्थाय्यभिन्नतयैव विभावादिविषयत्वात्। एवमपरिमिताद्वितीयात्ममात्रपर्यवसितयोगिज्ञानादपि विलक्षणेयम्, तादृशयोगिज्ञानस्य वेद्यसंस्पर्शरहितत्वादस्याश्च विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात्। अतो लोकविलक्षणेयं रसप्रतीतिः। एवं चैतादृश्यामलौकिकप्रतीतौ प्रकाशमानत्वेन रसस्य ज्ञाप्यत्वव्यवहारोऽप्यौपचारिक एव। न च तस्य मुख्यमेव ज्ञाप्यत्वमास्तामिति वाच्यम्। किं तज्ज्ञापकं निर्विकल्पकं सविकल्पकं वा। नाद्यः, रसप्रतीतेर्विभावादिसंवलनावगाहितया निर्विकल्पकत्वानुपपत्तेः। नान्त्यः, सविकल्पकविषयत्वे रसस्य सविकल्पकान्तरविषयघटादिवच्चर्वणैकसारता लोकोत्तरानन्दरूपता स्वसंवेदनमात्रसिद्धता च न स्यात्। न चैवमितरनिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकतया रसप्रतीतेर्निर्विकल्पकभिन्नतया सविकल्पकत्वं सविकल्पकभिन्नतया निर्विकल्पकत्वं चेत्युभयात्मकत्वं विरुद्धमापद्येतेति वाच्यम् उभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोकोत्तरतामेव तस्या अभिव्यनक्ति न विरोधम्। वस्तुतः स्वप्रकाशात्मस्वरूपसंविदस्तृतीयकोटेरपि सत्त्वादुभयभेदेऽपि नोभयात्मकत्वमित्यनवद्यम्। ततश्च सूत्रगतं संयोगपदं संवलनपरं निष्पत्तिपदं चाभिव्यक्तिपरम्। यद्यपि काव्ये नाट्येऽपि विभावाद्यनुसंधानवशात्ससामाजिकानां यः सुखविशेषो जन्यते स एव रस इत्यपि वक्तुं शक्यम्, तथापि परमप्रेमास्पदत्वेनात्मनः सुखात्मकत्वमवश्यं वाच्यम्। ततश्च तदतिरिक्तजन्यसुखकल्पनायां गौरवाद्विभावादिसंवलिततयाभिव्यक्तमात्मस्वरूपं सुखमेव रस इत्युक्तम्।— इत्याहुः॥ ननु सूत्रे विभावादीनां मिलितानां निर्देशो न युक्तः प्रत्येकमेव तेषां रसाभिव्यक्तिसमर्थत्वात्, अतो विभावैर्वानुभावैर्वा व्यभिचारिभिर्वा संयोगाद्रसनिष्पत्तिरित्येव वक्तव्यमिति चेन्न; तेषामेकैकस्यानेकरससाधारणतयानैकान्तिकत्वेन मिलितानामेव रसाभिव्यञ्जकत्वात्। तथा हि— व्याघ्रादयो हि भयानकस्येव वीराद्भुतरौद्राणामपि विभावाः। कश्चित्किल व्याघ्रादिकं हिंस्रमालोक्य कातर्याद्विभेति, कश्चित्पुनर्विक्रमादुत्सहते, अन्यः कुतूहलेन विस्मयते; इतरः क्रुध्यतीति विभावानामनैकान्त्यम्। तथाश्रुपातादयः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोरप्यनुभावाः। तथा हि— यथा कश्चिद्रतिमनुभवन्नानन्देनाश्रु मुञ्चति तथा परः परदुःखेन शोचन्नश्रु मुञ्चति, तथान्यः सर्पादिदंशाद्भीतोऽश्रु मुञ्चतीत्यनुभावानामनैकान्त्यम्। तथा चिन्तादयः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयान कानाम्। तथा हि— यथा विप्रलम्भेन चिन्ता तथोत्साहेन शोकेन भयेनापीति व्यभिचारिणामनैकान्त्यम्। ततश्च विभावादीनां प्रत्येकमनेकरससाधारण्यान्नैकैकमात्रादेकस्यापि रसस्याभिव्यक्तिरिति मिलिता निर्दिष्टाः। ननु— मिलितानामपि यत्र साधारण्यं यथा शान्तिशृङ्गारयोः, तत्र ह्येकस्या एव कामिन्याः कुणपत्वेन च कान्तात्वेन च परिव्राट्कामुकयोः प्रतीतिविषयत्वादुभयरसविभावत्वम्, अश्रुपातस्योभयानुभावत्वम्, चिन्ताया उभयव्यभिचारत्वं च, तत्र किं विनिगमकम्— इति चेत्; उच्यते— तत्र केषांचित्साधारण्येऽप्यसाधारणमन्यं व्यभिचारिणमनुभावं चादाय रसविशेषाभिव्यक्तिरित्याहुः। ननु— विभावादीनां प्रत्येकमपि रसाभिव्यञ्जकता दृश्यते। तथा हि— 'वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशां श्रीः। धरणिरभिनवाङ्कुराङ्कटङ्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे॥'— इयं धारारूढमानतया प्रसादकालानभिज्ञां कामपि मुग्धां प्रति प्रसादं नेतुकामायाः सख्या उक्तिः। मुग्धेऽवसरानभिज्ञे, प्रसीद। अयमेव प्रसादावसरः। कृतः? नभो मधुपश्या मलजलगर्भमेघदन्तुरितम्। मेघस्य विशेषणद्वयेनोद्दीपकताधिक्यं द्योत्यते। तथा भ्रमराणां कोकिलानां च कूजितैर्दिशां श्रीः शोभातिशयेन जृम्भते। वसन्त इव वर्षास्वपि कोकिलरुतं कविसंमतमेवेति न कालविरोध इति ध्येयम्। भूमिरप्यभिनवाङ्कुरव्याजपाषाणदारणवती। ततश्च वियति दिक्षु भुवि वा चक्षुषी अपि निधातुं न शक्यते, दूरेतरां प्राणधारणकथेति व्यज्यते। यदि च ‘प्राणा गच्छन्तु नाम, मानोन्नतं प्रियं न द्रष्टुमप्युत्सहे' इति मन्यसे तदपि नास्ति, यतोऽयं प्रणतिपरः— इति। अत्र केवलं दयित इत्यालम्बनविभावो वियदित्यादिनोद्दीपनविभावश्च निबद्धो न त्वनुभावव्यभिचारिणौ। पुष्कला चात्र रसाभिव्यक्तिः। अतोऽत्र विभावमात्रस्य रसाभिव्यञ्जकता दृश्यते। तथा ‘परिमृदितमृणालम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु; कलयति च हिमांशोर्निष्कलकङ्कस्य लक्ष्मीमभिनवकरिदन्तच्छेदपाण्डुः कपोलः॥'— शरीरमविरतसंतापवशेन परितोमृदितबिसवन्म्लानम्। अनेन वैवर्ण्यरूपोऽनुभावो व्यज्यते। आहाराद्युचितक्रियास्वपि परिवारप्रार्थनाभिरेव प्रवृत्तिर्न तु स्वत इति प्रवृत्त्यभावेन स्तम्भरूपः प्रलयरूपो वानुभावो द्योत्यते; व्यभिचारिणामान्तरेत्वनाप्रत्यक्षत्वात्। क्रियामान्द्यस्य च प्रत्यक्षतया व्यभिचार्यन्तर्भावासंभवेनानुभावान्तरत्वं वेत्याहुः। सद्यःकृत्तदन्तिदन्तखण्डधवलो गण्डो निष्कलङ्कमिकरशोभां कलयतीत्यनेनापि वैवर्ण्यं निबद्धम्। एवमत्रानुभावमात्रनिबन्धनेऽपि रसाभिव्यक्तिरविकला। तथा 'दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने संकुञ्चितभ्रूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णं क्षणाच्चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जात्प्रगति प्रेयसि॥'— दूरे प्रिये दृष्टे सत्युत्सुकम्। यद्यप्यौत्सुक्यं चेतनधर्मस्तथापि तदभिव्यञ्जकव्यापारवज्जातमिति यावत्। अत्रौत्सुक्यं स्फुटम्। आगते विवलितमिति लज्जा, संभाषिणि स्फारितमुत्फुल्लमिति हर्षः, आश्लिष्यत्यरुणमिति कोपः, भ्रूसंकोचनेनासूया, बाष्पाम्बुपूर्णतया प्रसाद इति व्यभिचारिणामेवात्र निबन्धनम्। यद्यपि प्रसादो न व्यभिचारिषु परिगणितस्तथापि तेन स्वहेतुभूता मतिरुपलक्ष्यते। शास्त्रार्थनुसंधानेनार्थनिर्धारणा हि मतिः, अत्रापि ‘प्राणामान्तो मानः' इति मदनशास्त्रानुसंधानेन प्रियश्चरणानतो यतस्ततः प्रसाद एवोचित इत्यर्थनिर्धारणावश्यंभावादित्याहुः। एवं चात्र व्यभिचारिणामेव व्यञ्जकत्वं दृश्यते। ततः कथं मिलितानामेव व्यञ्जकतेति सूत्रकारोक्तं संगच्छते?— इति चेत्; सत्यम्। तथाप्येतेषां विभावादीनां रसान्तरसाधारण्याभावेनासाधारणत्वात्स्वानुकूलेतरद्वयाक्षेपेणैव रसव्यञ्जकता, न तु प्रत्येकं रसप्रतीतेर्विभावदित्रितयसंवलितस्थायिविषयत्वस्वाभाव्यात्। नन्वेवं कार्योन्नेयधर्माणां यथाकार्यमुन्नयनाद्रसप्रतीत्यनुरोधेनानुपात्ता अपि विभावादयोऽनुमित्याऽऽक्षेपेण वोपनीता रसचर्वणाविषया इत्युक्तं स्यात्, ततश्च 'कष्टकल्पनया व्यक्तिः—' इत्यग्रे वक्ष्यमाणो दोषः प्रसज्यतेति चेन्न; यत्र ह्यनुभावविभावयोरुपात्तयोरपि प्रणिधानगम्यत्वं तत्र प्रतीतिविलम्बेन दोषस्य वक्ष्यमाणत्वात्, अत्र चानुमितेराक्षेपस्य वा संभृतसामग्रीत्वेन प्रतीत्यविलम्बादित्याहु:। अन्ये तु— विभावादीनामसाधारण्ये प्रत्येकमेव व्यञ्जकत्वसंभवादितराक्षेपकल्पना न युक्ता, व्यञ्जकाननुगमस्य व्यङ्ग्यभेदानापादकत्वेनादोषत्वात्। अत एव सूर्यालोकदीपप्रकाशादिव्यञ्जकभेदेऽपि न व्यङ्ग्यघटादिभेदः। रसाभिव्यक्तिषु तु तृणारणिमण्यादिजन्यवह्निष्विव वैजात्यकल्पनं न दोषावहम्।— इत्याहुः। रससामान्यलक्षणं तु रसत्वमेव। न च तत्र मानाभावः, रसपदशक्यतावच्छेदकत्वेन तत्सिद्धेः। तच्च बाधकाभावाज्जातिरखण्डोपाधिर्वेत्याहुः॥८९॥ अथ प्राप्तावसरतया रसं विभजते— शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः॥ अत्राष्टौ रसा इति वाच्ये यन्नाट्यग्रहणं तत्काव्येष्वपरोऽपि रसोऽस्तीति द्योतयितुम्। तथा च नाट्येऽभिनयेन चमत्कारिणोऽष्टावेव रसाः। शान्ताभिनयस्य तु न चमत्कारित्वम्। अतः स काव्य एवोपनिबद्धः स्वदत इति तात्पर्यम्। शान्तो रसो नाट्येऽपीत्यन्ये॥९०॥ तत्र शृङ्गारं लक्षयति— स्थायी रतिर्यत्र मतः स शृङ्गाररसः स्मृतः॥ रतिर्नाम यूनोरन्योन्यविषया प्रीतिः। एक एव नित्यः सुखविशेषः सर्वेषु रसेषु स्थायीति पक्षे तु तत्तद्विभावादिभिरङ्कुरादिदशां नीयमानं नित्यं सुखमेकमेव रतिहासादिसंज्ञां लभते। तत्तद्विभावादिसंवलिततया चर्व्यमाणं तु तदेव शृङ्गारहास्यादिरससंज्ञां लभत इति ध्येयम्॥९१॥ तमेव शृङ्गारं विभजते— संभोगविप्रलम्भात्मा शृङ्गारो द्विविधो भवेत्। तत्र संभोगं विभजते— संभोगोऽत्रालोकनादिभेदाद्यद्यप्यनेकधा। तथापि कामिनीकान्तारब्धभेदाद्द्विधा मतः॥ यथा यथा किरत्येषा कटाक्षविशिखान्प्रिये। तथा तथा वहत्येष सान्द्ररोमाञ्चकञ्चुकम्॥ तत्र संभोगो यद्यपि नायिकानायकयोः परस्परालोकनसंभाषणालिङ्गनचुम्बनादिभेदादनेकविधः संभवति, तथापि तदवान्तरभेदानामानन्त्यात्परिगणयितुमशक्यतया सामान्यतो नायिकारब्धोनायकारब्धश्चेति द्विविधः। तत्र यथा यथेत्यर्धे नायिकारब्धः, तथा तथेत्यर्धे नायकारब्धश्च संभोगो द्रष्टव्यः। तत्र नायिकारब्धे नायक आलम्बनविभावः, कटाक्षवीक्षणमनुभावः, तदनुमितमौत्सुक्यं व्यभिचारि। नायकारब्धे तु नायिकालम्बनविभावः, रोमाञ्चोऽनुभावः, तदनुमितमौत्सुक्यं व्यभिचारीति द्रष्टव्यम्॥ यथा वा— 'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनैर्निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता॥'— अत्र वासगृहं शून्यं विलोक्य शयनाच्छनैः किंचिदुत्थाय प्रेयस्यनुरागशोधनाय कपटनिद्रामुपागतस्य पत्युर्मुखं सुचिरं निरीक्ष्य विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकां पत्युर्गण्डस्थलीमालोक्य नम्रमुखी बाला हसता प्रियेण चिरं चुम्बितेति वाच्यार्थकक्ष्या शब्दार्थानुशासनमात्रविदां गोचरः। शून्यवासगृहविलोकनमुत्थानस्य, उत्थानं मुखनिर्वर्णनस्य तच्च परिचुम्बनस्य तच्च पुलकोद्गमस्य, तदवलोकनं च लज्जायाः, सा च मुखावनतेः, सा च प्रियचुम्बनस्य कारणभावमालम्बत इत्यर्थवैचित्र्यकक्ष्या त्वालंकारिकाणां गोचरः। ध्वन्यध्वनीनानां तु संभोगशृङ्गारश्चर्वणैकपथमध्यास्ते। तथा हि— शून्यमिति विजनतया चुम्बनयोग्यता, वासगृहमिति स्रक्चन्दनादिसामग्रीसमग्रतयोद्दिपकता, विलोक्येति विलोकनस्य पौन पुन्यलक्षणो विशेषस्तेन च मौग्ध्यातिशयः, किंचिदुत्थायेति पूर्वकायमात्रेण शय्यापरित्यागस्तेन च नायकोरुसंदानितोरुकाण्डता, शनैरिति मिथःसंदानितोरुसंक्षोभेण पत्युरुत्थानभीरुता, उपागतस्येति व्याजनिद्रायास्तदानीमेव प्राप्तिस्तया च व्याजनिद्रोपक्रमसमय एव तया चुम्बितुमुपक्रान्तमिति तस्या अनुरागातिशयः, सुचिरमिति सुचिरनिर्वर्णनेऽपि व्याजनिद्रानिश्चयाभावात्तस्या मौग्ध्यातिशयस्तस्य व्याजनिद्रागोपननैपुण्यं च, पत्युरिति विवोढृत्वमात्रं न तु पूर्वमुपभोक्तृत्वम्, विस्रब्धमित्यविमृश्यकारितायाः परा काष्ठा, परिचुम्ब्येति चुम्बनस्य परितः स्वाच्छन्द्येन प्रवृत्तिः, जातपुलकामिति पुलकानामवशादाविर्भावः, आलोक्येतीषदवलोकनमात्रेणेत्ययमर्थः, नम्रमुखीति न तु नमितमुखीत्ययमर्थस्तेन च लज्जातिशयादस्या मुखानमनेऽपि न स्वातन्त्र्यं तत्तु लज्जयैव स्वयं नतमित्यर्थः पत्युरिति प्राङ्निर्दिश्य प्रियेणेति प्रतिनिर्देशात्तदानीं तस्याधिकप्रेमविषयत्वम्, हसतेति तद्नुरागपरिज्ञानेन तस्य हर्षातिशयः, बालेति चुम्बनचर्याचातुर्यम्, चिरमिति यावता समयेन लज्जामवधूय संभोगप्रस्तावाङ्गीकारस्तावत्कालं चुम्बितेति च व्यज्यते। अत्र विस्रब्धपरिचुम्बनान्तं शृङ्गारस्य नायिकारब्धत्वम्, प्रियेण हसतेत्यादौ नायकारब्धत्वं च, तेन संभोगशृङ्गारद्वयमपीह व्यज्यते। अत्र नायकविषयकरतेर्नायक एवालम्बनविभावः, शून्यवासगृहादिकमुद्दीपनविभावः किंचिदुत्थानादिकमनुभावः, तदनुमितौत्सुक्यादयो व्यभिचारिणः। नायिकाविषयकरतेर्नायिकैवालम्बनविभावः, हासोऽनुभावः, तदनुमितहर्षादयो व्यभिचारिण इति ध्येयम्। अत्र संभोगस्य द्वयारब्धत्वेऽपि प्राधान्येन नायिकारब्धत्वान्नायिकारब्धस्यैवेदमुदाहरणमिति केचित्। तन्मते नायकारब्धो यथा— 'त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृति। शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः॥'— हे मुग्धाक्षि, त्वं कञ्चुलिकया निचोलेन विनैव, न तु विनापि, मनोहारिणीं लक्ष्मीं धत्स इत्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकां निचोलबन्धनग्रन्थिं संस्पृशति सति, रिरंसाविर्भावेन शय्योपान्ते निविष्ठा सस्मिता च या सखी नायिका, तस्या नेत्रोत्सवेन नेत्रोल्लासेनानन्दित आलीजनोऽलीकवचनोपन्यासम् 'दशत्यसौ परभृतः सहकारस्य मञ्जरीम्। तमहं वारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्यताम्॥' इत्यादिरलीको मिध्याभूतो वचनोपन्यासो यत्र क्रियायां सा यथा भवति तथा शनकैरेकैकशो युगपदपगमस्य शङ्कावहत्वात्, निर्यातः— इत्यत्र नायिकाविषयकरतेर्नायिकालम्बनम्, तद्वीटिकास्पर्शनादिकमनुभावः, अभिधायिनि संस्पृशीत्यभिधानसंस्पर्शनयोरेककालत्वप्रतीतेस्तदनुमितं कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यं व्यभिचारीति संभोगो व्यज्यते॥९३॥ विप्रलम्भं विभजते— अभिलाषवियोगेर्ष्याविप्रवासैश्च शापतः। समुत्पन्नो विप्रलम्भः पञ्चधा परिकीर्तितः॥ स्पष्टोऽर्थः॥९४॥ तत्राभिलाषहेतुकं लक्षयति— प्रागसंगतयोर्यूनोरनुरागेऽपि जाग्रति। अयोगः पारतन्त्र्याद्यैर्विप्रलम्भोऽभिलाषजः॥ भूयोऽपि किं नु पश्यामि प्रियं मन्मथमन्मथम्॥ पूर्वसंगतिविधुरयोर्नायिकानायकयोरनुरागे समग्रेऽपि पारतन्त्र्याद्दैवाद्वा कुतोऽपि हेतोरसमागमोऽभिलाषहेतुको विप्रलम्भः। अयं च पूर्ववद्द्विधा नायिकारब्धो नायकारब्धश्चेति। तत्राद्यस्य भूयोऽपीत्युदाहरणम्। द्वितीयो यथा— 'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदयास्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः॥’ अभिलाषहेतुके विप्रलम्भे चक्षुःप्रीतिमनःसङ्गसंकल्पाद्या दशावस्था भवन्तीति वक्ष्यते। तत्र संकल्पदशामापन्नस्य माधवस्येयमाशंसा। मुग्धदृशोऽनतिप्रौढयौवनतया मुग्धा विलासचेष्टानभिज्ञा दृग्यस्यास्तस्या मालत्या निसर्गमधुराः स्वभावसुन्दरास्तास्ता वाङ्मनसागोचराश्‍चेष्टा विलासविशेषा मयि प्रेम्णार्द्रा आनुकूल्यशालिनः किं भवेयुः। प्रेम च दर्शनाद्वा श्रवणाद्वाविर्भूता प्रीतिः। तदुक्तम्— 'संदर्शनादिजनिता प्रीतिः प्रेम निगद्यते' इति। तथा प्रणयस्पृशश्च किं भवेयुः। प्रणयश्च प्रकृष्टं प्रेमैव। तदाह— 'प्रेम नीतं प्रकर्षं चेत्तदा प्रणय उच्यते' इति। तथा परिचयादुद्गाढरागोदयाश्च किं भवेयुः। प्रणय एव नित्यानुरञ्जनक्षमो राग इत्युच्यते। तदुक्तम्— 'रागोऽभिधीयते गाढः प्रणयो रञ्जनक्षमः' इति। यासु चेष्टास्वाशंसापरिकल्पितास्वपि मनोरथमात्रविषयास्वपि मनसो बाह्येन्द्रियप्रवृत्तिविरोधी लयो निर्व्यापारता क्षणाद्भवति। नन्वियमवस्था मूर्च्छासाधारणीत्यत उक्तमानन्दसान्द्र इति। अयमभिलाषविप्रलम्भशृङ्गारः॥ चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः संकल्पोऽथ प्रजागरः। अरतिःसंज्वरः कार्श्यं लज्जात्यागो भ्रमो मृतिः॥ दशावस्था भवन्त्येता विप्रलम्भेऽभिलाषजे॥ स्पष्टोऽर्थः॥९६॥ तत्र चक्षुःप्रीतिं लक्षयति— चक्षुःप्रीतिस्तु कथिता तदेकालोकने रतिः। पश्यन्त्यनिमिषं कान्तमासीच्चित्रार्पितेव सा॥ यथा वा— ‘चित्रे भवन्तं लिखितं चिराय निध्याय निध्याय नितम्बवत्याः। प्राप्ता दृगाकार इवानिमेषभावेऽपि मीनप्रतिमानमुद्राम्॥' इति। इयं चक्षुःप्रीतिः श्रवणप्रीतेरप्युपलक्षणम्। यथा— 'सखीजनानां सरसोक्तिगुम्भेष्वनुत्तराया हरिणेक्षणायाः। त्वद्वर्णनाकर्णनसौमनस्यमकुण्ठतायां श्रवसः प्रमाणम्॥' इति॥९७॥ अथ मनःसङ्गः— मनःसङ्गस्तु मनसस्तदेकायत्तता सदा॥ नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रेषितं मनः। तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम्॥ यथा वा— 'चिराय चिन्तोपधिदूतिकामुखात्समेत्य संकेतगृहं मनो विभोः। असौ परावेक्षणशङ्कयाबला बहिर्न गन्तुं चकमे बलादपि॥' इति॥९८॥ अथ संकल्पः — सततं तद्गतां चिन्तां संकल्पं संप्रचक्षते॥ दुर्लभा वल्लभा नूनं रागोऽपि मम कोऽप्यसौ। नेक्षे च दूतीं निपुणां न जाने भवितव्यताम्॥ यथा वा — 'चिन्तामृषादूतिकयैव चेतश्चोरेण योगं सुलभं लभेय। आभिः किमित्याहितबुद्धिरद्धा सखीरशेषाः समुपेक्षते सा॥' इति॥९९॥ अथ प्रजागरः — प्रजागरस्तु चिन्ताभिर्निद्राक्षतिरहर्निशम्॥ निमेषसंकथाशून्यं निशि नीलोत्पलश्रियम्। अपनिद्रं दिवाम्भोजशोभामेति तदीक्षणम्॥ यथा वा — 'तन्तन्यमाने तनुमध्यमायाः संकल्पतस्तावकसंप्रयोगे। कृतस्य किं कल्पनयेति मन्ये स्वप्नोऽपि नाप्नोति कदापि चैनाम्॥' इति॥१००॥ अथारतिः— अरतिस्तु भवेद्द्वेषो हृद्येष्वपि च वस्तुषु। चन्द्रं कलयते तन्वी चक्रवाकीव पावकम्॥ यथा वा— 'निमीलयत्यक्षि निशाधिनाथं तमीचरं वीक्ष्य तलोदरी सा। समीरणात्त्रस्यति जीवितेशसमीपतो हन्त समागतात्कि‍म्॥' इति ॥१०१॥ अथ संज्वरः— संज्वरस्तनुसंतापभरः स्मरशरोद्भवः। तापस्तस्या यदि रविश्चन्दनादपि शीतलः॥ यथा वा— 'चन्द्रातपालेपचमत्कृतोऽपि चन्द्रोपलश्चन्दनपङ्कलिप्तः। तदङ्गसङ्गाद्वत तत्क्षणेन तप्तायसो रीतिमुरीकरोति॥' इति॥१०२॥ अथ कार्श्यम्— कार्श्यं तु स्मरसंतापविहिता तनुता तनोः। ऊर्मिकां कङ्कणं तच्च तनुतेऽङ्गदमद्य सा॥ यथा वा— ‘आक्रम्य तारुण्यबलेन कार्श्यमादौ सुदत्याः किल मध्यदेशम्। आसाद्य संप्रत्यतनुप्रतापमखण्डमाक्रामति चाङ्गदेशम्॥' इति॥१०३॥ अथ लज्जात्यागः— लज्जात्यागस्तु कंदर्पसंतापेन त्रपाक्षतिः॥ स्वप्नेऽद्य तेन पृष्टापि भूयो नावोचमुत्तरम्। किं नु कुप्येत मय्येष इति पृच्छति सा सखीम्॥ यथा वा— 'भवत्प्रसङ्गे रहसि प्रसक्ते साक्षेपमैक्षिष्ट सखीः पुरा या। सैव स्वयं गायति सांप्रतं तु यशोऽनिशं ते यदुवंशकेतो॥' इति॥१०४॥ अथ भ्रमः— भ्रमः स्यादथाज्ञानं त्वन्मयं वेत्ति सा जगत्॥ यथा वा— 'हरिः समेतीत्यभिगम्य कीरं विधुर्विभातीत्यवलोक्य चन्द्रम्। पद्मानुरागी स्फुरतीति भानुं प्रेक्ष्य भ्रमं गोपयते निजं सा॥' इति ॥१०५॥ अथ मृतिः — मृतिस्तु मरणोद्योगः पश्यतीन्दुं ससाहसा॥ साक्षान्मरणस्याशोभनत्वात्तदुद्योग एव मृतिः। प्रत्युज्जीवनसंभावनायां मरणमपि केचिन्निबध्नन्ति। तदयुक्तम्; अन्यतरमरणेऽप्यन्यतरजीवने का तत्र स्नेहगणना? तदुभयमृतौ न समागम इत्याहुः। यथा वा— ‘दत्ते चक्षुर्मुकुलितरणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति वकुलामोदगर्भस्य वायोः। दाहप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रान्तरीया ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान्॥ इति॥ एता दशावस्था वक्ष्यमाणविप्रलम्भशृङ्गारान्तरेष्वप्येवमुदाहार्याः॥१०६॥ अथ विरहं लक्षयति— यूनोः कुतोऽपि विश्लेषो युक्तयोर्विरहो मतः। नास्ति किं तत्र चन्द्रोऽयं येनाद्यापि स नागत:॥ प्रथमं परस्परानुरागेण संयुक्तयोर्मानप्रवासशापातिरिक्तात्कुतोऽपि हेतोर्विश्लेषो विरहः। यथा वा— ‘अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य तादृक्सुहृद्यो मां नेच्छति नागतश्च ह ह हा कोऽयं विधेः प्रक्रमः। इत्यल्पेतरकल्पनाकबलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि॥’— अन्यत्र विपक्षरमणीगृहे गच्छतीति का कथा? तच्छङ्कैव नास्ति। तर्हि सुहृदो गृहे विलम्बत इत्यपि न शङ्का युक्ता। यो मां नेच्छति तादृगस्य सुहृदपि नास्ति। इयमेव सुहृदो मय्यनिच्छा यत्प्रियं स्वगृहेऽवस्थाप्य क्षणमपि मां विरहयतीति। तथापि नागतः। तस्माद्विधेरेवायमपराध इत्यनल्पविकल्पनानिरन्तरहृदया गृहान्तरेव प्रवृत्तविलुठनातिशया बाला निशि निद्रां नाप्नोति।— इत्यत्र 'चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्कण्ठिता मता' इत्युक्तलक्षणविरहोत्कण्ठिताविषयतयात्र विप्रलम्भस्य विरहहेतुकत्वं ज्ञेयम्। अत्र नायिकारतेर्नायक आलम्बनम्, विवर्तनादिरनुभावः, चिन्तादिर्व्यभिचारीति ध्येयम्। अत्र केचित्— रतिप्रलापादिः करुणोऽपि विरह एवान्तर्भवति। न च करुणो न शृङ्गारस्तस्य शोकस्थायि‍कत्वादिति वाच्यम्; पत्युः पुनर्जीवनेन तत्रान्यतरस्यापि रतेरनपायात्, तत्प्रकृतिकस्य शृङ्गारस्यैवौचित्यात्, अतथाभूतस्थले त्वजप्रलापादौ करुणरसस्य सौलभ्यात्। कादम्बरीप्रलापादिस्तु तस्याः पूर्वमसंयोगादभिलाषजविप्रलम्भ एवान्तर्भवति।— इत्याहुः॥१०७॥ ईर्ष्याहेतुमाह — ईर्ष्याहेतुर्विप्रलम्भो विश्लेषः सागसि प्रिये। धन्याहं त्वत्प्रियानाम प्रापितास्मि शठाद्य यत्॥ प्रिये गोत्रस्खलनान्यासंभोगादिना कृतापराधे सति यो विश्लेषः स ईर्ष्याहेतुको विप्रलम्भः। यथा धन्याहमिति। इयं गोत्रस्खलनात्कृतापराधं शठं प्रति नायिकोक्तिः॥ यथा वा— ‘सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनं वक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्राम्बुजा बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः॥'— सख्या कृतमुपदेशं विना सविभ्रमं सव्याजमङ्गानां वलनं पराङ्मुखीकरणं वक्रोक्तीनां सोल्लुण्ठोक्तीनां सूचनं च न जानाति। किं तु खच्छैरञ्जनकालुष्यरहितैः। तेन मानात्प्रसाधनवैमुख्यं व्यज्यते। अच्छेति मानकृतेन क्षणविप्रलम्भेनापि वैवर्ण्यं जातमिति व्यज्यते। कपोलमूलं कर्णजाहप्रान्तदेशः, तत्र गलितैरित्यनेन विप्रलम्भकृततापासहतया स्थातुमशक्ता शय्यायामेव लुठतीति व्यज्यते, अन्यथा वाष्पाणां कपोलमूलगलना संभवात्। अत एव लुठल्लोलालकैरश्रुभिः पर्यस्ते परितोऽस्ते निरुद्धे, न तु प्रान्तमात्रे, नेत्राम्बुजे यस्याः सा बाला मानोपायानभिज्ञा केवलं रोदिति।— अत्र नायिकागतविप्रलम्भस्य नायक आलम्बनम्, अश्रुपातादयोऽनुभावाः, मानो व्यभिचारीति ध्येयम्। अत्र यद्यपि ' स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मानः कार्योऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इत्युक्त्या मानस्य नायिकाकर्तृकतैव, तथापि 'तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपोपहतयोर्द्वयोः' इत्युक्त्या प्रणयान्नायककर्तृकतापि मानस्य क्वचिद्भवति। यथा— 'अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्त्वन्मार्गदत्तेक्षणा सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद्गोदावरीसैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुट्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः॥'— इदं हि संकेतलतागृहे चिरादागतां श्वश्रूप्रतिबन्धादिना विलम्ब्य समायान्तीं नायिकां प्रति कृतप्रणयकोपं नायकं प्रति दूतीवचनम्। अत्र नायककृतो मानः। एवमुभयकृतो मानो यथा— ‘हृदि मम रमणीया काचिदित्यर्धवाक्ये त्वमिव न जगतीति स्तातुकामस्य पत्युः। सुतनुरधितं केपि सोऽपि चास्थानमानादिति समजनि यूनोरेकशय्यावियोगः॥' इति॥ १०८॥ अथ प्रवासहेतुकं लक्षयति— प्रवासजो विप्रलम्भः प्रिये देशान्तरोन्मुखे॥ यामीति दयितेनोक्ते कामिन्याः कनकाङ्गदम्। जिज्ञासितुं जीवनाडीं करमूलं किमाश्रितम्॥ प्रिये देशान्तरोन्मुखेऽपि प्रवासजो विप्रलम्भः, किमुत देशान्तरस्थित इति कैमुत्यद्योतनायात्रोन्मुख इत्युक्तम्॥ यथा वा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वैः समं प्रस्थितं गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते॥'— नायके प्रयाणोन्मुखे सति तत्क्षणसंजातकार्श्यादिकायाः कस्याश्चिज्जीवितं प्रति सोपालम्भोक्तिरियम्। हे जीवित, प्रियतमे न तु प्रियमात्रे, गन्तुं निश्चितचेतसि चेतस्येव निश्चयं कृतवति न पुनर्मो प्रति यामीत्युक्तवति, वलयैः प्रस्थानं कृतम्, न तु क्रियते। तेन शरीरसादो व्यज्यते। प्रियसखैः। सर्वो हि रुदित्वैव जीवितं जहाति। ततश्च जीविते निर्गच्छति नियमेन सहनिर्गमादस्राणामश्रूणां जीवितं प्रति प्रियसखत्वम्। यमेन निर्गम्यते तेष्वस्रेषु गतेष्वपि त्वं न गच्छसि‍, धिक्ते ततश्च त्वयि गच्छति यैर्निर्लज्जतामिति व्यज्यते। गतम्, न तु गम्यते। तेन प्रियतमस्य गमननिश्चयक्षण एव यथा क्षणान्तरे लेशोऽपि न निर्गच्छति तथा निःशेषमस्रैर्युगपद्गतमिति व्यज्यते। तथा च बाह्येन्द्रियसादः। तथा धृत्या क्षणमपि न स्थितमित्यन्तःकरणधर्माणाम्, चित्तेन प्रियतमस्य पुरो गन्तुमुद्योगः कृत इत्यन्तःकरणस्य च सादो व्यज्यते। एवं सर्वैर्वलयादिभिः समं युगपत्प्रस्थितम्। तद्वलयादिरूपः प्रियसुहृत्सार्थः। तेषामेकशरीरसहवासात्प्रियसुहृत्त्वम्। किमुत्सृज्यते? तान्विहायैकाकितया गमने को हेतुः? अगमनं च नास्त्येवेत्याह— गन्तव्ये सतीति। धिक्त्वां निर्लज्जं यः प्रियतमे गन्तुमुद्यते न गच्छसीति भावः। अत्र प्रवासहेतुको विप्रलम्भः॥१०९॥ अथ शापहेतुकं लक्षयति— मुन्यादिकोपतोऽश्लेषो विप्रलम्भस्तु शापजः। माद्रीं दृष्ट्वा रहः शापमपि स्मृत्वा स विव्यथे॥ मुनिदेवस्वाम्यादिकोपजोऽसंभोगः शापहेतको विप्रलम्भः। यथा पाण्डोर्माद्रीसंनिधानेऽपि शापवशादसंप्रयोगेण विप्रलम्भः शापहेतुकः॥ यथा वा— ‘त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्। अत्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः॥'— गैरिकैः शिलायां त्वां प्रणयकुपितामालिख्य ममात्मानं त्वच्चरणानतं लिखितुं यावदिच्छामि तावन्मुहुरभिवृद्धैरश्रुभिर्मे दृष्टिराच्छाद्यते। तस्मिन्नालेख्येऽपि क्रूरः सर्वप्रकारेण दुःखकारी कृतान्तो मन्मथो दैवं वावयोः संगमं न सहते।— इत्यत्र 'शापेनास्तं गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः' इत्युपक्रमवशेन शापहेतुकता। यद्यप्ययं प्रवासस्यैव भेदः संभवति, तथापि किंचिद्भेदमवलम्ब्य पृथगुक्तिः, अन्यथा विश्लेषत्वेन संभोगभिन्नानामैक्यापत्तेः। पाण्डोः शापहेतुको विप्रलम्भस्तु प्रवासासंकीर्ण इत्याहुः॥११०॥ अथ हास्यं लक्षयति— हासः स्थायी भवेद्यस्य स हास्यरस इष्यते॥ विकटास्थिमयी माला वस्त्रं चर्माङ्गदं फणी। उचितोऽहं वरो गौर्या इतीशः सस्मितोऽभवत्॥ यथा वा— ‘आकुञ्च्य पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे। तारस्वनं प्रहितशूत्कमदात्प्रहारं हा हा इतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा॥'— विष्णुशर्माभिधानः कश्चन श्रोत्रियो हा हा हतोऽस्मीति रोदिति। कुतः? अशुचिं प्राणिमाकुञ्च्याकुञ्चिताङ्गुलिचतुष्टयीघटिताङ्गुष्ठं कृत्वा वेश्या प्रतिपदं प्रोक्षितैर्मन्त्रपूतानामम्भसां शीकरैः पवित्रे मम शिरसि तारस्वनमुञ्चस्वनं यथा भवति तथा प्रहितशूत्कं कुञ्चितेनाधरोष्ठसंपुटेनासभ्यः शूत्कारोऽपि यथा भवति तथा प्रहारमदात्, पञ्चाङ्गुलीप्रयोगं कृतवतीति यावत्।— इत्यत्र विष्णुशर्मालम्बनम्, रोदनादिकमुद्दीपनम्; अवलोककानां हासादिकमनुभावः, लज्जादिर्व्यभिचारी। काव्यनिबद्धैरेतैः संवलिततया हासाख्यः स्थायी सहृदयैश्चर्व्यमाणो हास्यो रस इति ध्येयम्। पूर्वोदाहरणे हास्यो न ग्राम्य आत्मस्थश्च। अत्र ग्राम्यः परस्थश्चेति भेदः ॥१११॥ अथ करुणं लक्षयति— शोकः स्थायी भवेद्यस्य तमाहुः करुणं रसम्॥ म्रिये प्रियेण चेदेष किं करोतु स्तनंधयः। न चेदसह्यं वैधव्यमिति मोहमियाय सा॥ अत्र प्रियमरणं विभावः, प्रलापोऽनुभावः, दैन्यविषादादयो व्यभिचारिणः, शोकः स्थायी एभिः काव्यनिबद्धैरभिनीतैर्वा संबलिततया सहृदयैः करुणरसश्चर्व्यते॥ यथा वा— 'हा मातस्त्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवताः काशिषो धिक्प्राणान्पतितोऽशनिर्हुतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ। इत्थं बर्बरमर्धरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिरश्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥'— प्रमीतां मातरं प्रत्यनुशोचन्तीः पौराङ्गनाः प्रेक्ष्य शोचतः कस्यचिदुक्तिरियम्। हा मातः, कुत्र त्वरितासि? हा देवताः, किमिदं कृतम्? ब्राह्मणानामाशिषः क्व गताः? प्राणान्धिग्ये मातरि गतेऽपि तिष्ठन्ति। अकाण्ड एवाशनिः पतितः। दुःखमेवाशनित्वेनाध्यवसीयते। हे मातः, यतस्तेऽङ्गेषु हुतवहः प्रज्वलति। दृशौ च दग्धे। इत्थं बर्बरं गद्गदं यथा भवति तथा। अत एवार्थ एव रुद्धा अत एव करुणाः शोकावहाः पौरस्त्रीणां प्रलापाश्चित्रगतानपि जनान्राेदयन्ति, चित्रभित्तीरपि शतधा कुर्वन्ति।— इत्यत्र मृता मातालम्बनविभाव:, हुतवहप्रज्वलनादिकमुद्दीपनम्, प्रलापादिकमनुभावः, तद्व्यञ्जिता दैन्यचिन्तादयो व्यभिचारिणः, शोकः स्थायी। एभिः काव्ये निबद्धैरभिनीतैर्वा संवलिततया सहृदयैः करुणरसश्चर्व्यते॥११२॥ अथ रौद्रं लक्षयति— क्रोधः स्थायी भवेद्यस्य स तु रौद्ररसः स्मृतः॥ कुठारोऽयं कठोरास्थिखण्डनोद्यत्खणात्कृतिः। भिन्द्यादङ्गानि भूपानां यैर्वृथा मे पिता हतः॥ अत्र परशुरामगतः क्रोधः स्थायी, क्षत्रिया आलम्बनविभावाः, पितृहननमुद्दीपनम्, परुषभाषणादिरनुभावः, तदनुमिता औग्र्यामर्षादयो व्यभिचारिणः॥ यथा वा— ‘कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः। नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिनामयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम्॥'— इदं हि द्रोणवधक्रुद्धस्याश्वत्थाम्नो वचनम्। इदं द्रोणवधरूपं गुरु महत्पातकं यैर्मनुजपशुभिः पशुप्रायैर्धृष्टद्युम्नादिभिः कृतम्। पशुवदविवेकी न चेत्को वा संन्यस्तशस्त्रमाचार्यं हन्यादिति भावः। यैर्निर्मर्यादैरतिक्रान्तधर्मसेतुभिर्नरकरिपुप्रभृतिभिरनुमतं वा यैर्भवद्भिरन्यैः क्षत्रियैर्दृष्टं वा। नन्वस्माकं धृष्टद्युम्ननिवारणे न सामर्थ्यमतस्तूष्णीं दृष्टमिति नास्मास्वपराध इत्यत उक्तमुदायुधैरिति। तेन तन्निवारणसामर्थ्येऽप्युपेक्षितमिति व्यज्यते। तेषां भीमार्जुनसहितानां नरकरिपुणा समं भवतामसृङ्भेदोमांसैर्दिशां बलिं करोमि।— इत्यत्र धृष्टद्युम्नादय आलम्बनविभावाः, गुरुवधादय उद्दीपनविभावाः, साटोवालापोऽनुभावः, उग्रतादयो व्यभिचारिणः, क्रोधः स्थायीति ध्येयम्॥११३॥ वीररसं लक्षयति— स्थाय्युत्साहो भवेद्यस्य स वीररस इष्यते॥ चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः॥ अत्र सागर आलम्बनविभावः, ससंरम्भालापादिरनुभावः, तदनुमिता गर्वादयो व्यभिचारिणः, उत्साहः स्थायी। यथा वा— 'क्षुद्राः संत्रासमेनं विजहित हरयो भिन्नशकेभकुम्भा युष्मद्गात्रेषु लज्जां दधति परममी सायकाः संपतन्तः। सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनादः किंचिद्भ्रूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि॥’— हे क्षुद्राः पराक्रमगन्धानभिज्ञा हरयः कपयः, एनं संत्रासं मुञ्चत। कुतः? भिन्नैरावतकुम्भा मदीयाः शरा भवदङ्गेषु संपतन्तो लज्जां वहन्ति। अत्र युष्मदिति गात्रेष्वित्युक्त्या भवतां सर्वेषामखिलाङ्गानां युगपल्लक्ष्यत्वेऽपीति व्यज्यते। सौमित्रे सुमित्रापुत्रेत्यतिबालत्वम्। तिष्ठ निर्भयमास्स्व। कुतः? मम रुषां त्वं न पात्रमसि। यतोऽयं मेघनादः। यः शक्रमपि बद्धवानस्मि सोऽहमिति व्यज्यते। नन्विति प्रसिद्धौ। ननु तर्हि कस्ते शौर्यस्य विषय इत्यत आह— रामं किंचिदन्वेषयामि, तस्य शूरंमन्यत्वात्। शूरताभिमानमेव तस्य संभावयति— भ्रूभङ्गेति। अत्र राम आलम्भनविभावः, जलधिनियमनादिरुद्दीपनविभावः, रामान्वेषणादिरनुभावः, तदनुमिता गर्वादयो व्यभिचारिणः, उत्साहः स्थायी। अयं च वीररसो रणवीरो दयावीरो दानवीरश्चेति त्रिविधः। तत्राद्य उदाहृतः॥ द्वितीयो यथा— 'सिरामुखे स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्तिं न पश्यामि तवापि तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन्॥'— इयं हि नागानन्दे गरुडोपहारीकृतशङ्खचूडार्थं स्वदेहं गरुडाहारतया कृतवतो जीमूतवाहनस्य स्वधैर्यावलोकनविस्मयस्तिमितं गरुत्मन्तं प्रत्युक्तिः। दानवीरो यथा— ‘कर्णश्चेत्कवचं ददीत हरये शक्तिं गृहीत्वा स्वयं जन्मारभ्य समार्जिताय यशसे दत्तो निवापाञ्जलिः। स्वामिञ्जीवनदायिनोऽपि भुवने सन्त्येव तेषां पुनः प्रस्तावे कतमस्तवास्तु तनयो यो विक्रये पण्डितः॥'— यदि कवचं देयं तदा शक्तिं गृहीत्वा देयमिति वदन्तं भानुं प्रति कर्णवचनमिदम्॥११४॥ अथ भयानकं लक्षयति— स्थायी भावो भयं यस्य भयानकरसस्तु सः॥ घनगर्जितमाकर्ण्य विशन्तो गिरिकन्दराः। ताभ्यः प्रतिध्वनेर्भीता निवर्तन्ते मृगार्भकाः॥ अत्र घनरवादिरालम्बनविभावः, गिरिकन्दराप्रवेशादिरनुभावः, तदनुमितो वेगादिर्व्यभिचारी, भयं स्थायी भावः॥ यथा वा— 'ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्। दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति॥'— अनुपतति पश्चादागच्छति स्यन्दने रथे ग्रीवाभङ्गेण कण्ठकाण्डविवलनेनाभिरामं यथा भवति तथा मुहुर्बद्धदृष्टिः, शरः पश्चाद्भागे पतिष्यतीति भयात्पश्चाद्भागं सर्वमाधिक्येन पूर्वकायप्रविष्टं कुर्वन्नर्धचर्वितैः श्रमवशविवृत्तान्मुखाद्भ्रश्यद्भिर्दर्भैः कीर्णसरणिरयं मृगः समधिकप्लुतिमत्तया नभस्यधिकं प्रयाति भूमावल्पं प्रयाति।— इत्यत्र स्यन्दन आलम्बनविभावः, तदनुपतनमुद्दीपनम्, पूर्वकायप्रवेशश्रमविवृतमुखत्वादयोऽनुभावाः, तदनुमिताः शङ्कात्रासादयो व्यभिचारिणः। एतैर्भयाख्यस्य स्थायिनः परिपोषाद्भयानकरसः। यद्यप्यत्र त्रासस्य व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानमयुक्तं तथाप्यनुभावस्य पूर्वकायप्रवेशादेः क्लमसाधारण्यादत्र त्रासस्य स्वशब्देनोपादानेऽप्यदोष इत्याहुः॥११५॥ अथ बीभत्सं लक्षयति— स्थायी जुगुप्सा यत्र स्यात्स बीभत्सरसः स्मृतः॥ अन्त्रप्रोतकपालालीभूषणारावभीषणा। पीतोच्छर्दितरक्ताक्तस्तना तिष्ठति ताटका॥ अत्र ताटकालम्बनविभावः, तदीयान्त्रप्रोतकपालालीभूषणत्वादिरुद्दीपनविभावः, तदीक्षणजनितवक्त्रकूणनाङ्गसंहृत्यादयोऽनुभावाः, तदनुमिताः शङ्कादयो व्यभिचारिणः। एभिः परिपुष्टो जुगुप्साख्यः स्थायी बीभत्सरसः॥ यथा वा— ‘उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसान्यंसस्फिक्पृष्ठपीठाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। आत्तस्नाय्वन्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्कादङ्कस्थादस्थिसंधिस्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति॥'— गजादीनां निहतानां कृत्तिं चर्म प्रथममुत्कृत्योस्कृत्य पृथून्युत्सेधभूयांस्युपचयभूयिष्ठान्यंसयोः स्फिचोरुरुसंधिप्रदेशयोः पृष्ठपीठाद्यवयवेषु च सुलभान्युग्रपूतीनि दुःखहदुर्गन्धानि मांसानि जग्द्धा भक्षयित्वा स्नायवोऽस्थिबन्धनसिरा अन्त्राणि सिरान्तराणि नेत्राणि चात्तानि भक्षितानि येन स तथाभूतः प्रेतरङ्कः प्रेतेषु पिशाचविशेषेषु दरिद्रः शिशुर्वा, अङ्कस्थात्करङ्काच्छरीरादस्थिसंधिषु स्थपुटतया निम्नोन्नततया गतं स्थितं क्रव्यं मांसमव्यग्रमत्वरं प्रकटितदशनः सन्नत्ति भक्षयति।— इत्यत्र प्रेतरङ्क आलम्बनविभावः, तदीयं कृत्त्युत्कृन्तनादिकमुद्दीपनम्, तदवलोकनजनितो माधवस्य मुखविकारादिरनुभावः, तदनुमितास्त्रासादयो व्यभिचारिणः। एभिर्जुगुप्साख्यस्थायिनः परिपोषाद्बीभत्सरसश्चर्व्यते॥११६॥ अद्भुतं लक्षयति— यत्र स्थायी विस्मयः स्यात्सोऽद्भुताख्यो रसः स्मृतः॥ अनादिकिटिहंसाभ्यामप्यदृष्टाङ्घ्रिशेखरम्। अहो महो महदहं महयाम्यधिमानसम्॥ अयं चाद्भुतरसो दिव्यो मानुषश्चेति द्विविधः। तत्र दिव्यविभावकत्वे दिव्यः, मनुष्यविभावकत्वे तु मानुषः। तत्राद्य उदाहृतः। तनत्र महेश्वर आलम्बनविभावः, तदनुस्मरणजनिता नेत्रविकासादयोऽनुभावाः, तदनुमिता हर्षादयो व्यभिचारिणः। एभिर्विस्मयस्य परिपोषादद्भुतरसश्चर्व्यते॥ मानुषो यथा— 'चित्रं महानेष व्रताविकारः क्व कान्तिरेषाभिनवैव भङ्गी। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः॥'— युद्धसंनद्धं कुशमवेक्ष्य रामभद्रस्य वचनमिदम्। एष बालोऽपि महानिव भाति चित्रम्, अस्याविकारो बताश्चर्यम्, एषा कान्तिः क्व कुत आगता, भङ्ग्यवस्थितिरभिनवैवाननुभूतपूर्वा, अस्य धैर्यं लोकोत्तरम्, अस्य प्रभावः प्रभुत्वमहो, अस्याकृतिरवयवसंस्थानविशेषः कापि वाङ्मनसातीता, तस्मादस्यैष एतादृशः सर्गः सृष्टिर्नूतन एव लोकसृष्टिविलक्षण एव।— इत्यत्र कुश आलम्बनविभावः, तदीयमहत्त्वादय उद्दीपनविभावाः, तदवलोकनजनिता रामस्य नेत्रविकासादयोऽनुभावाः, तदनुमिता हर्षादयो व्यभिचारिणः। एभिर्विस्मयस्य स्थायिनः परिपोषादद्भुतरसश्चर्व्यते॥११७॥ एषां स्थायिभावानां लक्षणमुच्यत इति प्रतिजानीते— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिनां लक्ष्म कथ्यते॥ स्पष्टम्॥११८॥ तत्र सामान्यलक्षणमाह— चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते संबध्यन्तेऽनुबन्धिभिः। रसत्वं प्रतिपद्यन्ते प्रवृद्धाः स्थायिनस्तु ते॥ ये चित्ते चिरं वासनात्मनावतिष्ठन्ते, अनुबन्धिभिर्विभावादिभिः संबध्यन्ते, ततः प्रवृद्धाः सन्तो रसत्वं प्रतिपद्यन्ते, ते स्थायि‍न इत्युच्यन्ते॥११९॥ लक्षणान्तरमाह— विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः॥ विरुद्धैः स्थाय्यन्तरैरविरुद्धैर्व्यभिचारिभिर्वा यो न विच्छिद्यते। अत एव मालतीपरिणयार्थं महामांसविक्रयप्रसङ्गेन श्मशानवाटं गतस्य माधवस्य प्रेतरङ्कादिदर्शनेन जुगुप्सायां समुद्भूतायामपि न रतेर्विच्छेद इति द्रष्टव्यम्। अन्यान्विभावादीनात्मभावमात्मना सहास्वादविषयतां नयति स स्थायीत्याहुः॥१२०॥ एतेषां प्राधान्यमाह— भावान्तरोपकार्यत्वात्प्रधानत्वेन ते मताः॥ ते स्थायिनो भावान्तरैरनुभावैर्व्यभिचारिभिश्चोपकार्यतया प्राधान्यं भजन्ते। तदुक्तम्— 'स्थायिनामेव भावानामुपकाराय सर्वदा। वर्तन्ते सात्त्विका भावा भावाश्च व्यभिचारिणः॥' इति॥१२१॥ विशेषलक्षणानि रत्यादीनामाह— मनोनुकूलेष्वर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः। इष्टार्थस्य त्वसंप्राप्तौ सैवोत्कण्ठा निगद्यते॥ इष्टार्थविषयकः सुखाकारो मानसिको वृत्तिविशेषो रतिः। सैव रतिरिष्टार्थस्यासंप्राप्तावुत्कण्ठेत्युच्यते॥१२२॥ हासं लक्षयति— हासो विकृतवेषादिदर्शनान्मानसी क्रिया॥ विकृतवेषवागादिदर्शनश्रवणादिना यश्चेतसो वृत्तिविशेषः स हासः॥१२३॥ शोकं लक्षयति— शोकश्चित्तस्य वैधुर्यमभीष्टविरहादिभिः। इष्टविरहादनिष्टप्राप्त्या परदुःखदर्शनादिना वा यच्चित्तस्य वैधुर्यं शून्यता स शोकः॥१२४॥ क्रोधं लक्षयति— प्रतिकूलेषु चित्तस्य वैरस्यं क्रोध उच्यते॥ प्रतिकूलविषयकचित्तवैरस्यं क्रोधः॥१२५॥ उत्साहं लक्षयति— चित्तस्य स्थिरता सर्वकार्येषूत्साह इष्यते॥ महति संकटे प्राप्तेऽपि यच्चित्तस्य प्रारब्धकार्यनिर्वहणोन्मुख्यं स उत्साहः॥१२६॥ भयं लक्षयति— भयं चित्तस्य वैक्लव्यं व्याघ्रादिजनितं विदुः॥ व्याघ्रादिहिंस्रदर्शनादिभयहेतूपनिपाते तत्परिहारापरिज्ञानेनेतिकर्तव्यतानभिज्ञता भयम्॥१२७॥ जुगुप्सां लक्षयति— जुगुप्सा निन्द्यताज्ञानं दोषसंदर्शनादिभिः॥ अर्थेषु दोषदर्शनादिना या निन्द्यताधीः सा जुगुप्सा॥ विस्मयं लक्षयति— अपूर्वदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयो मतः॥ लोकोत्तरवस्तुदर्शनाद्याश्चित्तस्य विस्तारः स विस्मयः॥ अथानुभावाल्लँक्षयति— अनुभावा विभावादिजन्यास्तद्व्यञ्जिकाः क्रियाः॥ विभावैर्व्यभिचारिभिश्च जन्या विभावानुभावव्यञ्जिका भुजाक्षेपकटाक्षविक्षेपादिकाश्चेष्ठा अनुभावाः॥१३०॥ यद्यप्यनुभावभेदा एव स्तम्भप्रलयादयस्तथापि 'विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः। आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रस: स्मृतः।' इति दशरूपके सात्त्विकानामनुभावाद्भेदेन निर्देशात्तान्पृथङ्निर्दिशति— स्तम्भः प्रलयरोमाञ्चौ स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सात्त्विकाः परिकीर्तिताः॥ स्पष्टोऽर्थः॥१३१॥ तेषां सामान्यलक्षणमाह— सात्त्विकाः परदुःखादिभावनाभावितात्मजाः॥ परगतसुखदुःखभावनाभावितात्मत्वं सत्त्वम्। ततो भवाः सात्त्विकाः॥१३२॥ तत्र स्तम्भं लक्षयति— स्तम्भो रागादिसंभूतं निष्क्रियाङ्गत्वमुच्यते। कीलिता कामबाणैः किं निश्चलासीत्तमेक्ष्य सा॥ यथा वा— 'चित्ते निधत्ते सुदती यदा त्वां निःस्पन्दतामेति तदा नितान्तम्। कथं क्षमा स्पन्दितुमाशयस्थे विश्वंभराभारभृति त्वयीयम्॥' इति॥१३३॥ अथ प्रलयः— प्रलयः सुखदुःखाद्यैरन्तरिन्द्रियमूर्च्छनम्। हरिणाक्षी तमालक्ष्य मग्ना मोहमहार्णवे॥ यथा वा— 'ध्यानावधानावसरागतत्वदालिङ्गनानन्दजमोहभाजः। परिस्फुरन्तः पुलकप्ररोहाः प्राणेषु तन्व्याः प्रतिभूभवन्ति॥’ इति॥१३४॥ रोमाञ्चस्वेदौ लक्षयति— रोमाञ्चः पुलकोद्भेदः स्वेदस्त्वङ्गाज्जलोद्गमः॥ पुलकैरुद्गिरन्त्यन्तः कामबाणान्प्रियागमे। स्मरराज्याभिषिक्तेन स्विन्नाङ्गी कामिनी बभौ॥ यथा वा— 'स्वेदाम्बुसिक्ते हृदये सुदत्या रतीशिता संप्रति रागबीजम्। अङ्कूरयत्किं पुलकापदेशात्पुनःपुनः सिञ्चति बाष्पपूरैः॥’ इति॥१३५॥ अथ वैवर्ण्यम्— वैवर्ण्यं रागरोषादेर्जनिताङ्गविवर्णता। आसीत्प्रयङ्गुश्यामापि शरकाण्डविपाण्डरा॥ यथा वा— 'असावपूर्वः स्मरधातुवादी संताप्य संताप्य रसानुवेधात्। सुवर्णमस्याः सुदृशः शरीरं दुर्वर्णमेव द्रुतमातनोति॥' इति॥१३६॥ अथ वेपथुः— रागभीत्यादिजनितं वेपथुर्गात्रकम्पनम्। कदलीव चकम्पे सा यामीति प्रेयसोदिता॥ यथा वा— 'मधुद्रवैर्मन्मथसायकानां स्वेदाम्बुभिः सिक्तशरीरयष्टिः। तत्पक्षवातैस्तरला तदीयपुङ्खैः स्फुरद्भिः पुलकैर्वृता सा॥' इति॥ १३७॥ अथाश्रु लक्षयति— अश्रु नेत्रोद्भवं वारि दुःखरोषप्रहर्षजम्। तस्याः प्रियेक्षणोत्काया नेत्रे बाष्पपरिप्लुते॥ यथा वा— 'मध्ये नभो मन्दसमीरमस्याः श्वासे सुधादीधितिधाम हासे। भुवं नितम्बे च पुरा निधाय नेत्रे विधात्राद्य निधीयतेऽम्भः॥' इति॥१३८॥ अथ वैस्वर्यम्— भवेद्गदभाषित्वं वैस्वर्यं प्रमदादिजम्। बाष्पोपरुद्धकण्ठा सा शठं नो वक्ति किंचन॥ यथा वा— 'किमत्र चित्रं वद कीरवाणी बिलासिनी साजनि विस्वरेति। इदं तु चित्रं यदुनाथ यत्ते सूक्तिस्तथास श्रुतिसंगतापि॥ इति॥ १३९॥ अथ व्यभिचारिणो निर्दिशति— निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिनत मोहः स्मृतिर्धृतिः॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च॥ सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्था तथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥ स्पष्टम्॥१४०॥ एषां सामान्यलक्षणमाह— विशेषेणाभिमुख्येन स्थायिनं ज्ञापयन्ति ये। अनुभावादिहेतूंस्तान्वदन्ति व्यभिचारिणः॥ स्पष्टम्॥१४१॥ तत्र निर्वेदं लक्षयति— दुःखेर्ष्यातत्त्वबोधादेर्निर्वेदो निष्फलत्वधीः। फलं किमेतैः सखि मे पद्मैश्चण्डकरप्रियैः॥ यथा वा— ‘कृतं मृणालैः किसलैरलं मे प्रयोजनं किं प्रसवास्तरेण। हिताय नेयं हिमवालुकेति सेयं निरुन्द्धे शिशिरोपचारान्॥ इति॥१४२॥ अथ ग्लानिः— बलस्यापचयो ग्लानिर्वैवर्ण्यारतिकारणम्। धराधरादपि गुरुं वेत्ति सा मणिकन्दुकम्॥ यथा वा— ‘अहार्यभारादिव हन्त हाराद्दूनाधुना दृप्तगजेन्द्रयाना। महीभृतं त्वां हृदये बिभर्ति मनोभवाज्ञामहिमा स एषः॥' इति॥१४३॥ अथ शङ्का— अनिष्टाभ्यागमोत्प्रेक्षा शङ्का लज्जादिसंभवा॥ ज्ञास्यत्यन्य इतीश त्वां हृदा साप रिरंसया। सर्वाङ्गीणैस्तु पुलकैरथापि प्रापि लक्ष्यताम्॥ यथा वा— 'जानाति यावज्जनतेति शौरे परिस्फुरत्पाण्डिमगोपनाय। अजानती मानसजाग्निदीप्तिं करोति मुग्धा घनसारमङ्गे॥१४४॥ अथासूया— परोत्कर्षासहिष्णुत्वमसूया परिकीर्तिता। वीक्ष्य प्रियान्वितामन्यां बालासीदरुणेक्षणा॥ यथा वा— ‘महीयते माधवसंगतेयं वल्ली भवत्या पुषिता बराङ्गी। आलोकयेत्यालिमुदीरयन्तीमालोकते माधव नर्तितभ्रूः॥’— माधवं प्रति रुक्मिणीदूतीवचनमिदम्। अत्र श्लेषमहिम्ना वल्ल्या माधवसङ्गतिं वदन्तीमालीं प्रति रुक्मिण्या असूया नर्तितभ्रूरित्यनेन व्यज्यते॥१४५॥ अथ मदः— संमोहानन्दसंभेदो मदिरादिकृतो मदः। वदत्यसंगतार्थं सा प्रियचिन्तैकतत्परा॥ स्पष्टम्॥१४६॥ अथ श्रमः— श्रमः खेदोऽध्वरत्यादिजातः स्वेदादिकारणम्। मुहुस्त्वदागतिभ्रान्त्या खिद्यते सा गतागतैः॥ मदश्रमौ यथा वा— 'हसत्यकाण्डे हरिणेक्षणा सा फूत्कृत्य रोदित्यथ साश्रुपूरा। गतागतैः स्विद्यति केवलैस्त्वश्चिन्तासवास्वादनमत्तचिन्ता॥' इत्यत्र पूर्वार्धे मद उत्तरार्धे श्रमश्च व्यज्यते॥१४७॥ अथालस्यम्— क्रियासु मान्द्यमालस्यं सुखदुःखमदादिभिः। का वार्त्ता गृहकृत्येषु त्यक्ताहारविधेस्तनोः॥ स्पष्टम्॥१४८॥ अथ दैन्यम्— सत्त्वत्यागादनौद्धत्यं दैन्यं कार्पण्यसंभवम्। क्षणं पिधेहि शीतांशुं सखि ते शतशोऽञ्जलिः॥ आलस्यदैन्ये यथा वा— आलीजनादेशमपारयन्ती कर्तुं कटाक्षैरुचितक्रियासु। त्वदन्तिकं प्रेषयितुं प्रियोक्तीर्ब्रवीति भूयः परिचारिकासु॥' इत्यत्रार्धद्वयेन क्रमादालस्यदैन्ययोर्व्यक्तिः॥१४९॥ अथ चिन्ता— इष्टानभिगमाद्ध्यानं चिन्ता शून्यत्वतापकृत्। किमप्युन्नमितैकभ्रूर्ध्यायति त्वयमेव सा॥ स्पष्टम्॥१५०॥ अथ मोहः— मोहस्तु मूर्च्छनं भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः। निरीक्ष्येन्दुं रथाङ्गीव निरीहास्ते निशासु सा॥ चिन्तामोहौ यथा वा— 'स्वयं किमप्यस्फुटमालपन्ती पृष्टा पुनर्न प्रतिवक्ति किंचित्। समाधिलीनेव ततः क्षणेन सा सामिसंमीलितलोचनास्ते॥' इत्यत्रापि क्रमाच्चिन्तामोहयोरर्धाभ्यामभिव्यक्तिः॥१५१॥ अथ स्मृतिः— स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयं ज्ञानमुच्यते। पुरा तथानुरक्तस्त्वं जातोऽद्य कथमीदृशः॥ स्पष्टम्॥१५२॥ अथ धृतिः— धृतिश्चित्तस्य नैःस्पृह्यं ज्ञानाभीष्टागमादिभिः। तदेकसक्तं मच्चित्तमसारं मनुतेऽखिलम्॥ स्मृतिधृती यथा वा— 'कर्णातिथित्वं गमिता पुरा यत्कथा तथानन्दममन्दमाधात्। कीर्त्तिं तदीयां सखि कीर्तय त्वं गीर्भिः किमन्याभिरिति ब्रवीति॥' इत्यत्राप्यर्धाभ्यां स्मृतिधृती क्रमाद्व्यज्यते॥१५३॥ अथ व्रीडा— चेतःसंकोचनं व्रीडा स्तुतिरागादिसंभवम्। तमालोक्याभवत्तन्व्या मीलितं नयनद्वयम्॥ यथा वा— 'आहूय लीलाशुकमादरेण वाहूपरि न्यस्य बहूपलाल्य। त्वदन्तिकं प्रेषयितुं कृतेच्छा न वाचिकं वक्ति न जोषमास्ते॥' इति॥१५४॥ अथ चपलता— भावप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते। हारं स्पृशत्युत्तरीयं स्रंमयत्येक्ष्य सा प्रियम्॥ यथा वा — ‘दृष्ट्वा तमग्रे तरुणी स्पृशन्ती कर्णान्तलोलानलकान्करेण क्षणं प्रवालश्रवणावतंसमधत्त वैतथ्यपदेऽभिषिक्तम्॥’ इति॥१५५॥ अथ हर्षः— मनःप्रसादो हर्षः स्यादिष्टावाप्त्यादिसंभवः। दृष्टे प्रियेऽभजत्तन्वी वर्षानीपलतोपमाम्॥ स्पष्टम्॥१५६॥ अथावेगः— इष्टानिष्टागमाज्जात आवेगश्चित्तविभ्रमः। निशम्य स्तनितं सद्यः सस्वजे मानिनी शठम्॥ हर्षवेगौ यथा वा— 'पञ्चायुधाप्तो विधुरञ्चतीति चन्द्रं समुद्दिश्य सखीभिरुक्ते। सा किंचिदुत्फुल्लविलोचनाब्जा स्रस्तोत्तरीयाभरणोज्जिहीते॥' इति॥ इदं कृष्णं प्रति रुक्मिणीदूतीवचनम्। अत्र तृतीयचतुर्थपादाभ्यां क्रमेण हर्षावेगाभिव्यक्तिः॥१५७॥ अथ जाड्यम्— जाड्यमप्रतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टागमादिभिः। प्रिये समागते तन्वी न किंचिद्बुबुधे क्षणम्॥ अत्र प्रियसमागमेनाप्रतिपत्तिवर्णनाज्जाड्यं व्यज्यते। यथा वा— 'संचारिकाप्रेषणसाहसिक्यं कन्याजनानां न कदापि भव्यम्। कामोऽपि मोहं कुरुते बतेति कर्तव्यमेषा न किमप्यवैति॥’ इति॥१५८॥ अथ गर्वः— आत्मोत्कर्षोsन्यधिक्कारपूर्वो गर्वो बलादिजः। तुल्या मया किं सा धूर्त रूपेण तव या प्रिया॥ अत्र सपत्नीनिन्दापूर्वकमात्मोत्कर्षप्रतीतेर्गर्वो व्यज्यते। यथा वा— ‘ततस्तु तेभ्यस्तरुणीमतल्ली श्रुत्वा तवात्मन्यनुरागशैलम्। अन्यावनीनायककन्यकाभ्यो धन्याहमेवेत्यभिमन्यते सा॥' इति॥१५९॥ अथ विषादः— विषादश्चेतसो भङ्ग उपायापायचिन्तनैः॥ गतं तेनैव मे चेतो मदनो मां न मुञ्चति। दूतीमपि न पश्यामि किमत्र करवाण्यहम्॥ अत्रोपायचिन्तनेन मनसो भङ्गकथनाद्विषादो व्यज्यते। यथा वा— ‘शृणोमि चेत्तस्य गुणाननङ्गगुणध्वनिर्मो बधिरीकरोति। पश्यामि चित्रे यदि पातकी मे बाष्पो विरोधीति बताकुला सा॥' इति॥१६०॥ अथौत्सुक्यम्— कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमभिलाषादिहेतुभिः। न परं प्रहरत्यद्य पञ्चवाणः क्षणोऽपि हा॥ अत्र क्षणोऽपि प्रहरवदाचरतीत्यनेन कालाक्षमत्वप्रतिपादनादौत्सुक्यं व्यज्यते। यथा वा— 'दूती मनोवेगवती दुरापा दूरेतरां द्वारवती पुरी च। क्षणोऽपि हा कल्पशतायते मे करोमि किं वेति करोति चिन्ताम्॥' इति॥१६१॥ अथ निद्रा— बाह्येन्द्रियाणां बैकल्यं निद्रा दुःखश्रमादिभिः। स्वप्ने दृष्ट्वा प्रियं बाहू प्रसारयति सा मुधा॥ अत्र स्वप्नदर्शनेन बाह्येन्द्रियव्यापारोपरमप्रतीतेर्निद्रा व्यज्यते॥ अथापस्मारः— अपस्मरोऽतिभीत्यादेराकुलीभाव इष्यते। स्वप्ने प्रयान्तं त्वां मत्वा मा याहीत्याकुला भृशम्॥ अत्र भृशमाकुलीभावेनापस्मारो व्यज्यते। निद्रापस्मारौ यथा वा— 'निमीलयत्यक्षि निशासु नैव निमेषमेषाथ निमीलयेच्चेत्। धनुर्धरं वीक्ष्य पुरः सुमास्त्रं धावत्यविश्रान्तमितस्ततश्च॥ इति॥१६३॥ अथ सुप्तम्— सुप्तं तु सुखदुःखाद्यैरन्तरिन्द्रियमीलनम्। चिरं निद्राति निश्चिन्तं त्वदाश्लेषसुखादियम्॥ अत्र निश्चिन्तमित्यन्तरिन्द्रियोपरमप्रतीतेः सुप्तं व्यज्यते। यथा वा— 'कदा तदालिङ्गनजातमोदमुधासुधावारिधिमग्नचेताः। भुजान्तरे तस्य सुखं शयाना रुजां विनेष्येऽहमितीहते सा॥’ इति॥१६४॥ अथ विबोधः— विबोधश्चेतनावाप्तिर्जृम्भाक्षिपरिमुष्टिकृत्। चिरादुत्स्वप्नतां याता विद्धेवोन्मिषति क्षणात्॥ अत्रोन्मिषतीति विबोधो व्यज्यते॥१६५॥ अथामर्षः— क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षत्वमश्नुते। याहि याहि प्रिया यत्र कदर्थयसि किं वृथा॥ अत्रानुनेतर्यपि प्रिये कोपाविष्करणेन क्रोधस्य स्थैर्यादमर्षो व्यज्यते। विबोधामर्षौ यथा वा— ‘राधा न चाहं रतिवल्लभा ते पथि स्खलन्किं पतितोऽसि यद्वा। यावद्वृथा कुप्यति माशु याहि याहीत्युशन्ती मिषतीयमर्धे॥' इति॥ अत्र पादत्रयेणामर्षस्तुर्यपादेन विबोधश्च व्यज्यते॥१६६॥ अथावहित्था— अवहित्थाकारगुसिर्भवेल्लज्जादिसंभवा। निह्नोति सत्वरागत्य निःश्वासं कम्पितस्तनम्॥ अत्र सुरतश्रमजनितश्वासस्य सत्वरागत्या निह्नवेनावहित्था व्यख्यते। यथा वा— ‘तमालमग्रे तरुणं समीक्ष्य तन्वी भवद्भावनया तदैव। खिन्नाखिलाङ्गी सवितुः करेण खिन्नाहमस्मीति सलज्जमाह॥' इति॥१६७॥ अथोग्रता— अपकारिषु पारुष्यमुग्रता तर्जनादिकृत्। जितोऽसि मन्द कंदर्प त्वज्जेतास्ति हृदि प्रियः॥ अत्रापकारिणि स्मरे पारुष्यादुग्रता व्यज्यते। यथा वा— ‘माकन्द मन्दोऽसि यतो मुकुन्दं ब्रूषे न मे हन्त यदि ब्रवीषि। पुष्पाणि पुष्पायुधसाधनानि भूषा तवैव स्युरिति ब्रवीमि॥' इति॥ अत्र मुकुन्दप्रवृत्त्यकथनेनापकारिणि चूते मन्दोऽसीति पारुष्यादुग्रता व्यज्यते॥१६८॥ अथ मतिः— विमृश्य युक्तिभिः शश्वदर्थनिर्धारणं मतिः। और्वाग्निर्जृम्भते नेन्दुर्यतो दहति मामसौ॥ अत्र स्वदाहकत्वयुक्त्या चन्द्रस्यौर्वत्वनिश्चयान्मतिर्व्यज्यते। यथा वा— ‘विनिन्द्यते हन्त वृथा रसालः समीपमीशोऽस्म समागतश्चेत् निरन्तरं तन्मुरलीनिनादैरङ्कूरितः स्यादयमित्यवैति॥' इति। अत्र निरन्तरपल्लवितत्वाभावेन भगवतो रसालसमीपानागमननिर्धारणान्मतिः। शास्त्रावधारणं मतिरित्यन्ये॥१६९॥ अथ व्याधिः — व्याधिः शरीरसंतापो विरहादिकृतो भवेत्। तस्याः शरीरसंतापो यद्यौर्वो हिमशीतलः॥ अत्र शरीरतापेन व्याधिर्व्यज्यते। यथा वा— 'कृताप्लवा सा हिमवालुकाभिः सवालुकायां हिमवापिकायाम्। दशाननद्रोहिशरानलार्चिर्दन्दह्यमानाब्धिदशां विधत्ते॥' इति॥ अथोन्मादः— उत्कण्ठाहर्षशोकादेरुन्मादश्चित्तविभ्रमः। आगतेयं प्रियतमेत्यालिङ्गति लतामसौ॥ अत्र लतायां प्रियतमाभ्रान्त्युक्त्योन्मादो व्यज्यते। यथा वा— 'ब्रबीषि चेद्वर्हिण वल्लभं मे तदा समादाय तवैव पिञ्छम्। कर्णावतंसं कलयेऽस्य नान्यद्यशस्तवास्मादिति याचते सा॥' इति। अत्राचेतने प्रार्थनयोन्मादो व्यज्यते॥ अथ मरणम्— मरणं मरणोद्योगो विरहादिभवो मतः। चन्द्रमुद्वीक्षते बाला निजजीवितनिःस्पृहा॥ अत्र चन्द्रवीक्षणरूपमरणोद्योगेन मरणं व्यज्यते। यथा वा— 'चन्द्रांशुलीलावनचन्दनादिवार्त्तासु चार्ता वरवर्णिनी सा। आरामभूमावनुलिप्तगात्री चन्द्रातपं संप्रति खेवते सा॥' इति॥१७२॥ अथ त्रासः— त्रासश्चित्तस्य संक्षोभ आकस्मिकभयादिभिः। मानिनी स्तनितं श्रुत्वा हठादालिङ्गति प्रियम्॥ अत्र मानिन्या हठालिङ्गनेनाकस्मिकभयप्रतीतेस्रासो व्यज्यते। अपस्मारोऽतिभीत्यादेराकुलीभावः, त्रासस्त्वाकस्मिकभयादाकुलीभाव इति भेदः॥ यथा वा— 'आशङ्क्य भृङ्गारवमङ्गजातमौर्वीलताटङ्कृतिमेव गुर्वीम्। ध्यानागतत्वत्परिरम्भणाय दीना मुधासारयति स्वबाहू॥' इति॥१७३॥ अथ वितर्कः— संदेहात्कल्पनानन्त्यं वितर्कः परिकीर्तितः। प्रेषयामि सखीं यद्वा स्वयं यामि तदन्तिकम्॥ अत्र सखीं प्रेषयामीत्यादिनानेकविकल्पकल्पनाद्वितर्को व्यज्यते॥ यथा वा— ‘पश्याम्यलिश्यामलमालि कंचित्स्वप्नो नु नाप्नोमि सदैव निद्राम्। भ्रमो नु नोदेति कदापि बाधा मायैव मारस्य तदित्यवैति॥' इति॥ एवं रसान्तरेष्वपि व्यभिचारिणो यथासंभवमुदाहार्याः॥१७४॥ एवं काव्यनाट्यसाधारणानष्टौ रसान्निरूप्य काव्यमात्रासाधारणं नवमं रसं निरूपयति— निर्वेदस्थायिकः काव्ये शान्तोऽपि नवमो रसः। संसारे किमसारेऽस्मिन्भक्तिं कुरु भवे मनः॥ यत्र तत्त्वज्ञानादिजनितनिष्फलत्वधीरूपो निर्वेदः स्थायी स शान्ताख्यो नवमो रसोऽपि काव्येष्वस्ति। अत एव व्यभिचारिषु हर्षौत्सुक्यादिषु विद्यमानेषु निर्वेदस्यामङ्गलप्रायत्वेन प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि तस्य शान्तसं प्रति स्थायित्वसूचनार्थम् न चैवममर्षस्यापि क्रोधरूपस्य रौद्ररसे स्थायित्वात्तस्य वा प्रथममुपादानं किं न स्यादिति वाच्यम्, स्थायिप्रकरणे तस्य स्थायित्वेनोक्ततया पुनस्तस्य स्थायित्वसूचनावैयर्थ्यादित्याहुः। अन्ये तु— सर्वचित्तवृत्तिप्रविलयरूपः शम एव तन्न स्थायी, अत एव 'जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः' इत्युद्भटेनोक्तमित्याहुः। अभावरूपस्‍य तस्य चेतोवृत्तिरूपत्वाभावेन भावत्वायोगादित्यन्ये। न चात्र काव्यग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम्, ‘न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्तः कथितो रसज्ञैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः॥' इत्युक्ततया समस्तव्यापारप्रविलयलक्षणस्याभिनेतुमशक्यतया तस्य नाट्यरसत्वायोगादित्याहुः। तत्रापि वनप्रवेशविविक्तदेशसेवितादेस्तदभिव्यञ्जकस्याभिनययोग्यतया नाट्यरसत्वमपि तस्याविरुद्धमित्यन्ये। न चानादिसिद्धरागद्वेषवासनानामयं न चर्वणीय इति कथमस्य रसतेति वाच्यम्, तर्हि वीतरागादिभिः शृङ्गारादीनामप्यचर्वणीयतया रसत्वं न स्यात्। न चैवमपि भरतेन तस्य विभावाद्यनुपदेशात्कथं रसत्वमिति वाच्यम, तस्य विभावाद्यप्रतिपादनं परमपुरुषार्थतया लोकयात्रातिक्रान्तत्वात्। शक्यं च तत्र विचक्षणैः स्वयमुत्प्रेक्षितुम्। तथा हि— अध्यात्मशास्त्राभ्याससत्पुरुषसेवादयो विभावाः, यमनियमादयोऽनुभावाः, मतिस्मृतिधृतिचिन्तावितर्कादयो व्यभिचारिणः।— इत्याहुः॥ यथा वा— 'अहौ वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः क्वचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः॥' इति। अत्र भुजङ्गहारसमदृकया परिकर्मनिःस्पृहता, पुष्पास्तरणशिलातलयोः समदृष्टितया भोगोपकरणनिःस्पृहता, रिपुसुहृदोः समदृष्टितया पुत्रैषणाराहित्यं तत्र सुहृत्पदस्य पुत्राद्युपलक्षणत्वात्, मणिलोष्टयोः समदृष्टितयार्थैषणाराहित्यम्, तृणस्त्रैणयोः समदृष्टितया दारैषणाराहित्यं चेत्येषणात्रयराहित्यं च व्यज्यते। तेन च शान्तरसाभिव्यक्तिः सहृदयहृदयसाक्षिका समेधत इति ध्येयम्॥१७५॥ रसभावतदाभासादीनां व्यक्तावसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इत्युक्तम्। तत्र रसो निरूपितः। इदानीं प्राप्तावसरतया भावं निरूपयति— रतिर्देवादिविषया व्यञ्जिता भाव उच्यते। श्यामा दूर्वेव वामाङ्गे पाटला देवतावतात्॥ आदिशब्देन मुनिपुत्रगुरुनृपमित्रादयो गृह्यन्ते। नन्वेवं पार्वत्याः परमेश्वरविषया रतिरपि देवविषयत्वाद्भावः स्यादिति चेन्न; अत्र रतिशब्देन मन्मथानुद्दीपनीयप्रीतिविशेषस्यैव विवक्षितत्वात्। ततश्च पार्वत्याः परमेश्वरविषया रतिरभिव्यक्ता मन्मथोद्दीप्यतया शृङ्गाररस एवेत्याहुः॥ यथा वा— 'कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि रोचते न मे॥'— कालकूटमपि कण्ठकोणविनिविष्टतया भवद्वपुरभिन्नवृत्तीति मे महामृतं परमप्रेमास्पदम्, 'दुःखान्यपि सुखायन्ते विषमप्यमृतायते। मोक्षायते च संसारो यत्र मार्गः स शांकरः॥' इत्युक्तत्वादिति भावः। अमृतं पुनरुपात्तमप्यनायासलब्धमपि भवद्वपुषः सकाशाद्भेदेन वर्तेत यदि तदा तन्न मे रोचत इति भक्तस्य कस्यचिदुक्तिः। अत्र देवताविषया रतिर्व्यज्यमाना भाव इत्युच्यते॥ मुनिविषया यथा— 'हरत्यधं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम्॥'— संप्रतीदानीमघं पापं हरति। न हि भूते भाविनि वा तादृशी प्रीतिर्यादृशी वर्तमान इति रीत्या वर्तमानस्य प्रथमं निर्देशः। तदनन्तरं भूतापेक्षया भाविनि प्रीत्यतिशयादाह- एष्यतो भविष्यतः शुभस्य हेतुः। नैतद्भवद्दर्शनमकृतपुण्यैर्लभ्यमित्याह— पूर्वमाचरितैः शुभैः कृतं संपादितं भवदीयदर्शनं शरीरिणां कालत्रितयेऽपि योग्यताम् 'योगोऽभीष्टार्थसंपत्तिध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्युक्ततयाभीष्टार्थसंपत्त्यर्हतां व्यनक्ति।— इति नारदं प्रति कृष्णवाक्ये कृष्णस्य नारदविषया रतिर्व्यज्यते॥ पुत्रविषया यथा— 'एह्येहि वत्स रघुनन्दन रामचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरं च परिष्वजामि। आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्वहामि वन्देऽथ वा चरणपुष्करकद्वयं ते॥' इति। यद्यपीयं महावीरचरिते रामभद्रं प्रति जनकस्योक्तिः, तथापि जामातुरपि पुत्रप्रायत्वादत्र पुत्रविषया रतिर्व्यज्यते॥ साक्षात्पुत्रविषया यथा— 'आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैरव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन्। अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति॥' इति॥ गुरुविषया यथा— 'संसारार्त्या विधुरविधुरो ब्रह्म यत्तद्विचिन्वन्नानारूपं जगदिदमहं दृष्टवानेव पूर्वम्। हस्ते न्यस्ते सति तव गुरो सांप्रतं मस्तके मे ब्रह्मैवेदं सकलमभवन्नो जगन्नैव चाहम्॥' इति॥ राजविषया यथा— 'वीर श्रीरघुनाथभूप भवतो गाम्भीर्यतस्तादृशाद्गाधीभूतमपां निधिं न बुबुधे प्रालेयभूमीधरः। धैर्येणैष जितो निमङ्क्तुमिह यन्मन्ये निपत्य हिया श्वेतद्वीपति किं जडप्रकृतयो जानन्ति भावस्थितिम्॥' इति॥ मित्रविषया यथा— ‘रे रे कापुरुषापवादपटवः पथ्यं कटु श्रूयतामित्थं हन्त पलायितुं किमु वयं पत्या प्रतिष्ठापिताः। अप्यन्यत्कपयः प्रियापरिभवप्रक्षालनाधूर्वहो रामः क्रूरधनुर्धरो यदि वृथा वैक्लब्यमालम्ब्यते॥’—कापुरुषाणां कुत्सितपुरुषाणां योऽयमपवादस्तद्ग्रहणे पटवो रे रे कपयोऽस्थानभीरवः, कटुभूतमपि पथ्यं श्रूयताम्। वयमित्थं पलायितुं किं पत्या रामभद्रेण प्रतिष्ठापिता वालिहननानन्तरं स्वस्वाधिकारे स्थापिताः? तस्मान्न युक्तं पलायनम्। किं चान्यदप्युच्यते— रामः प्रियापहरणपरिभवप्रक्षालनोद्युक्तो यदि। 'यदि वेदाः प्रमाणम्' इतिवदसंदिग्धे संदिग्धवद्वचनमिदम्। तथा च रामभद्र एव सर्वं कार्यं साधयिष्यति। तद्वृथा बैक्लब्यमालम्व्यते। न च तस्यासामर्थ्यमित्याह— क्रूरधनुर्धर इति। वालिहननसमुद्रशोषणादिना दृष्टसारता क्रूरशब्देन द्योत्यते।— इत्यत्र पलायमानात्कपीन्प्रति सुग्रीववाक्ये सुग्रीवस्य रामभद्रं प्रति मैत्रीरूपरतिभावो व्यज्यते॥ एवमन्यदप्युदाहार्यम्। एतेन नवैव रसा इत्यनुपपन्नं देवादिविषयाणां रतीनामप्यभिव्यक्तौ रसान्तरत्वावश्यंभावादित्यप्यपास्तं वेदितव्यम्॥१७६॥ तन्वेवमपि व्यभिचारिणां व्यङ्ग्यानां क्वान्तर्भाव इत्याकाङ्क्षायामाह— एवं भावतया वेद्या व्यञ्जिता व्यभिचारिणः। क्षणोsपि विरहे तन्व्याः कल्पकोटिशतायते॥ देवादिविषयरतिव्याञ्जिता व्यभिचारिणोऽपि भावा एव वेद्याः उत्तरार्धमुदाहरणम्। तत्र कालाक्षमत्वरूपमौत्सुक्यं व्यज्यते॥ यथा वा— 'जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः।' इति। इदं विरहातुरस्य वयस्यं प्रति वचनम्। अत्र 'जाने' इति वाक्योपन्यासेऽव्ययमित्येके। वक्ष्यमाणवाक्यार्थकर्मकमाख्यातमेव तदित्यन्ये। हे भ्रातः सखे, अद्य स्वप्ने प्रियतमा कोपपराङ्मुखी मया दृष्टा। ततो मयि स्प्रष्टुमुद्युक्ते सति पाणिना मा मा स्पृशेति रुदती सती गन्तुं प्रवृत्ता च दृष्टा। तथा गच्छन्तीं प्रियां परिरभ्य चाटुशतकैर्यावन्नाश्वासयामि तावदेवाहं शठेन विधिना निर्निद्रः कृत इति।— अत्र झटिति निद्राविघातकं विधिं प्रत्यसूया व्यज्यते। ननु— ' त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्। अस्त्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः॥' इत्यत्र विप्रलम्भशृङ्गारो व्यज्यत इत्युक्तम्। इह त्वसूयाख्यव्यभिचारिभावाभिव्यक्तिरित्युच्यते। कः पुनरनयोर्विशेषः?— इति चेत्सत्यम; रसध्वन्यसूयाख्यभावध्वन्योरेकव्यञ्जकानुप्रवेशलक्षणसंकरस्वीकारेणोभयसामञ्जस्यात्, वैपरीत्येनोदाहरणानुयोगस्याशोकवनिकानिदेशतुल्यत्वादित्येके। विप्रलम्भशृङ्गारस्य स्वप्नवृत्तान्तात्मकस्य प्रबोधेन बाधितत्वाद्व्यभिचारिभावस्यैवेह साम्राज्यमित्यन्ये॥१७७॥ अथ रसाभासमाह— रसाभासस्तु रत्यादेरनौचित्यप्रवर्तनेI स्मृत्वा दन्दह्यते चेतो दृशाप्यस्पृशतीं सतीम्॥ यत्र रत्यादेरनौचित्येन प्रवृत्तिस्तत्र रसाभासः। यथा स्मृत्वेत्यत्राननुरक्तायां रतेः प्रवृत्तेरनौचित्यप्रवृत्ततया रसाभासः। यत्र परस्परानुरागस्तत्र रसः, यत्र त्वन्यतरानुराग एव तत्र न रसः किं तु रसवदाभासमानत्वाद्रसाभास एवेति ध्येयम्॥— यथा वा— ‘ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा बज्रिणः। वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बुरो सीतायल्लकभल्लविद्धहृदयः स्वस्थो न लङ्केश्वरः॥' इति। आयल्लको विरहः, स एव भल्लः, तेन विद्धहृदयः। अत्र सीतायामनौचित्येन रावणस्य रतिः प्रवृत्तेत्याभासः॥ एवमेकस्या युगपदनेकेषु रतिप्रवृत्तिरप्याभास एव। यथा— 'स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे यः प्राणान्रणमुखमखे यं मृगयसे। सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात्तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम्॥’— हे वामाक्षि, कं स्तुमो येन बिना क्षणमपि न रमसे। को वा रणमुखयज्ञे प्राणान्बिलेभे विमुक्तवान्। को वा रणाभिमुखमरणजनितपुण्यविभवेन जात इति यावत्। यं त्वं मृगयसे। को वा सुलग्ने जातो यं त्वमेव बलादालिङ्गसि। कस्य वैषा तपःश्रीर्ये तु ध्यायसि।— इत्येकस्या अनेकविषयकरागप्रतीते रसाभासः न च वेश्याया अनेकविषयकरागेऽपि नानौचित्यमिति नात्र रसाभासतेति वाच्यम्; तस्या अपि युगपदनेकानुरागस्यानौचित्यात्, 'उत्तमप्रकृतिरुज्ज्वलवेषात्मकः' इति शृङ्गारलक्षणाद्वेश्याविषयत्वे शृङ्गारस्य सुतरामाभासत्वाच्च। न च स्तुतिविषयत्वादिनानाविधव्यापारवानेक एव नायकः कुतो न स्यादिति वाच्यम्; ध्यायसि तु यमित्यत्र तुशब्दोपादानेनान्यव्यवच्छेदलाभाद्भिन्नपरत्वस्य व्यक्तत्वात्, मदननगरीति संबोधनेनानेकोपभोग्यत्वप्रतीतेश्चेत्याहुः। यद्यपि काव्यश्रवणनाट्यदर्शनाभ्यां विभावादीनां साधारण्येन ज्ञाने सति सामाजिकानां स्वीयस्थाय्यभिव्यक्तिरित्यलौकिको रसः स्वतो नाभासः, तथापि साधारण्यप्रतीतिप्रयोजककाव्यवर्णनादिविषये तत्रानौचित्यप्रतिसंधानात्तद्व्यङ्ग्ये रसेऽप्याभासत्वव्यवहार इति ध्येयम्॥ केचित्तु तिर्यगादिषु रसाभासमाचक्षते। तदयुक्तम्, तेष्वपि विभावादिसंभवात्। न च विभावादिज्ञानशून्यास्तिर्यञ्चो रसभाजनं भवितुं नार्हन्तीति वाच्यम्। विभावादिसद्भावो हि रसप्रयोजको न विभावादिज्ञानम्। ततश्च ‘ददौ रहः पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः। अर्धोपयुक्तेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा॥’ इत्यत्र गजेनालम्बनविभावेन जनिता वसन्तादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीपिता सुरभिगण्डूषजलदानाद्यनुभावप्रकाशिता हर्षादिभिर्व्यभिचारिभिरुपचिता करेणो रतिः शृङ्गाररसतां प्रतिपद्यते। एवं रथाङ्गरतिरपि। अत एव काव्यप्रकाशिकायाम् 'ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहरनुपतत्ति स्यन्दने बद्धदृष्टिः—' इति श्लोकेन भयानकरसस्तिर्यग्विषयतयोदाहृत इत्याहुः॥१७८॥ अथ भावाभासं लक्षयति— भावाभासस्तु भावानामनौचित्यप्रवर्तर्ने। कटाक्षयेक्तिं सा बाला पुरा या मां निराकरोत्॥ अत्राननुरक्तायामौत्सुक्यप्रतीतेर्भावाभासता। यथा वा— 'राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमा स्यात्। तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः॥'— अतिशैशव एव कांचिदवलोक्य कालान्तरे तां स्मरतः कस्यचिदुक्तिरियम्। अत्र यौवनं संभाव्य तत्संगमे चिन्ताप्रवृत्तेरनौचित्यमित्येके। स्वीकृत्युपायत्वेन मैत्रीमनुचिन्तयतीत्यनौचित्याच्चिन्ताया भावाभासतेत्यपरे। स्वेत्यनेनाननुरक्ता प्रतिसंहितेत्यनौचित्यं चिन्ताया इत्यन्ये। अत्र यद्यपि रसाभासताप्यस्ति, तथापि व्यभिचार्याद्यसंवलनदशायां भावाभासतेति ध्येयम्। एवं रसान्तराणां भावान्तराणां चाभासा उदाहार्याः। तत्र वीररसस्याभासो यथा— 'गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्॥' इत्यादिना लक्ष्मणोत्साहस्य दशरथे प्रवृत्तेरनौचित्यप्रवृत्तिः। भावान्तरस्याभासो यथा— 'किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः। राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम्॥' इति। अत्र सीताया रामभद्रे वाक्पारुष्यरूपोग्रताप्रवृत्तेरनौचित्यमित्याद्यूह्यम्॥१७९॥ अथ भावशान्तिमाह— भावशान्तिस्त्वभिव्यक्ते प्रशमे व्यभिचारिणाम्। विनते विमते तस्या दृक्कोणं शोणिमात्यजत्॥ यत्र निर्वेदादीनां व्यभिचारिणां प्रशमो व्यज्यते तत्र भावशान्तिः। उत्तरार्धेऽमर्षरूपभावप्रशमाभिव्यक्तेर्भावशान्तिः। यथा वा— 'तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्राङ्कितं किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क्व तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमार्ष्टुं मया साश्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्या च तद्विस्मृतम्॥’— मानः कथमपनीत इति पृष्टवन्तं वयस्यं प्रति नायकोक्तिरियम्। तस्याः सपत्न्याः सान्द्रविलेपनयोः स्तनयोर्युगस्याश्लेषेण स्तनयुगमुद्राङ्कितम्। मुद्राङ्कितत्वसिद्धये सान्द्रविलेपनेति विशेषणमुक्तम्। वक्षः पादानमनसंभ्रमच्छलेन किं गूह्यत इति मानिन्या भणिते, तन्मुद्राङ्कनं क्वेत्युदीर्य सहसा निगूहनोपायान्तराभावेन साहसं केवलमवलम्ब्य तन्मुद्राङ्कनं संप्रमार्ष्टुं रभसेन किं भविष्यतीति भीत्या झटिति वा सा मानिनी समालिङ्गिता। तत्सुखवशादालिङ्गनजन्यसुखपारवश्यात्तन्व्या च तन्मया च्छलेन कृतं गोपनं विस्मृतम्।— इत्यत्रामर्षस्य शान्तिर्व्यज्यत इति भावशान्तिः। यद्यप्ययत्र तत्सुखवशादिति मोहोदयव्यक्तेर्भावोदयस्यापीदमुदाहरणम्, तथापि भावोदयस्य भावशान्त्यङ्गतया प्राधान्याभावाद्भावशान्तिरिहोदाहृता॥१८०॥ भावोदयमाह— भावोदयः स्यादुत्पत्तौ व्यङ्ग्यायां व्यभिचारिणाम्। किमिदं कुचयोरालीत्युक्ता मुग्धाभवन्नता॥ यत्र व्यभिचारिभावानामुत्पत्तिर्व्यज्यते तत्र भावोदयः। यथोत्तरार्धे कुचयोर्नखाङ्कनमवलोक्य सख्या कुचयोः किमिति सपरिहासमुक्ताया मुग्धाया लज्जाख्यभावोदयव्यक्तेर्भावोदयः॥ यथा वा— ‘एकस्मिञ्शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यः कोपपराङ्मुखग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि। आवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं मा भूत्सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितः॥’— एकस्मिञ्शयन इत्यनेन सपत्नीनामग्रहणस्यात्यन्तानौचित्यं व्यज्यते। चाटुकरणसमयेऽवधीर्य स्वयं प्रसन्नतया मुग्धयेत्युक्तम्। कोपेन पराङ्मुखतया ग्लपितया मानवशेन म्लानया। आवेगान्मानोत्कर्षात्। कालेनैवायं कोपः शमयितव्य इति तत्क्षणं तूष्णीं स्थितः, 'सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम्' इति न्यायादिति भावः। वस्तुतो न स्वपिति, किं तु मदाशयपरिज्ञानाय सुप्त इव च मा भूदिति वीक्षितः। पुनःशब्देन प्रथमं किंचिद्वलितग्रीवं वीक्षितः तथापि नायकेन तदाशयशोधनार्थं तदज्ञात्वेव स्थिते पुनरमन्दवलितग्रीवं वीक्षित इति द्योत्यते। ततश्चात्र कालाक्षमत्वलक्षणस्यौत्सुक्यस्योदयो व्यज्यत इति भावोदयः। यद्यप्यत्र कोपस्य शान्तेर्भावशान्तितापि, तथापि भावोदयस्य प्राधान्यात्तदुदाहरणमिति येयम्॥१८१॥ भावसंधिमाह— भावसंधिस्तु भावानां तुल्यानां व्यङ्ग्यता यदि॥ सीताकपोलमुकुरे पश्यन्नुत्पुलकं मुखम्। रक्षःकलकलं शृण्वञ्जटां बध्नाति राघवः॥ यत्र तुल्यबलतया परस्परानुपमर्दकानां भावानां भावयोर्वा विरुद्धरसव्यभिचारिभूतयोर्व्यङ्ग्यता तत्र भावसंधिः। यथा सीताकपोलेत्यत्रोत्पुलकमिति पुलकरूपानुभावेन शृङ्गाररसव्यभिचारिणो हर्षस्य, जटाबन्धनरूपानुभावेन वीररसव्यभिचारिण आवेगामर्षादेश्च व्यञ्जनाद्भावसंधिः। अत्र चोत्पुलकमित्यनेनैव रसद्वयव्यभिचारिणो हर्षामर्षादेर्व्यञ्जनासंभवाद्भावद्वयस्यैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन भावसंकराख्योऽपरोऽपि प्रकारः संभवतीति ध्येयम्॥ यथा वा— 'उत्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोन्माथश्च मां कर्षतः। वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलयन्नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणद्ध्यन्यतः।— भार्गवागमनं श्रुतवतोऽन्तःपुरगतस्य रामभद्रस्य वचनमिदम्। उत्सिक्तस्य दृप्तस्य तपसां पराक्रमाणां च निधेः। भार्गवस्येति शेषः। एकतो बहिर्वीराणां योऽयं रभस आवेगस्तस्योन्माथ उन्मथनम्। उन्माथप्रियतेति यावत्। तपोनिधित्वात्सत्सङ्गप्रियता कर्षति, उत्सिक्तत्वे सति पराक्रमनिधित्वाद्वीररभसोन्पाथश्च बहिः कर्षतीति विभागः। आनन्द्यानन्दहेतुः। अन्यतोऽन्तःपुरे।— अत्र सत्सङ्गप्रियतेत्यनेन मुनिविषयकभावव्यभिचारिणो हर्षस्य, वीररभसेत्यनेन वीररसव्यभिचारिण आवेगस्य, वैदेहीत्यादिना शृङ्गाररसव्यभिचारिणो हर्षस्य च व्यञ्जनाद्भावसंधिः॥१८२॥ भावशबलतामाह— पूर्वपूर्वोपमर्दे तु तेषां शबलता मता॥ फलं किं बन्धुसंक्षोभात्कातर्यं किं वदेज्जनः। का हानिः किंवदन्त्या मे द्रष्टव्या द्रौपदी कथम्॥ यत्र भावानां पूर्वपूर्वोपमर्दकतया व्यक्तिस्तत्र भावशबलता। यथा फलं किमित्यादि। युद्धार्थं भीष्मादिषु बन्धुषु समुपस्थितेष्वर्जुनवक्यमिदम्— 'अरयो यां न पश्यन्ति बन्धुभिर्या न भुज्यते। किं तया वद राजेन्द्र विदेशगतया श्रिया॥' इति न्यायेन बन्धून्संहृत्य लब्धया श्रिया मम किं फलमिति प्रथमपादेन निष्फलत्वधीरूपो निर्वेदो व्यज्यते। यदि बन्धुस्नेहादुपेक्षा क्रियेत तदा जनः कातर्यं वदेत्किमिति जनापवादरूपानिष्टोत्प्रेक्षणेन द्वितीयपादे शङ्का व्यज्यते। लोकापवादेन मम किं हीयते? ततो न बन्धुसंक्षोभः कार्यं इति निर्धारणप्रतीतेस्तृतीयपादेन मतिर्व्यज्यते। बन्धुषु दया कृता चेद्यावत्सुयोधनादिवधं विमुक्तवेणी द्रौपदी कथं द्रष्टव्येति तुरीयपादेन चिन्ता व्यज्यते। ततश्चात्र भावानां निर्वेदशङ्कामतिचिन्तानां पूर्वपूर्वोपमर्देन व्यक्तेर्भावशबलता॥ यथा वा— 'क्वाकार्यं शशलक्ष्मणः क्व नु कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति॥'— इदं शकुन्तलादर्शनोत्कण्ठितस्य दुष्यन्तस्य वाक्यम्। अत्र मुनिकन्यकाभिलाषरूपमिदमकार्यं क्व निरपवादं चन्द्रस्य कुलं क्वेति युक्तायुक्तविचारणात्मको वितर्कः, सा भूयोऽपि दृश्येतेत्यौत्सुक्यम्, दोषाणां प्रशमाय परिहाराय नोऽस्माकं श्रुतं शास्त्रश्रवणमतो दोषावहत्वादभिलाषो न युक्त इति युक्त्यार्थनिर्धारणान्मतिः, कोपेऽपि तस्या मुखं कान्तमित्यनुभूतार्थस्मरणात्स्मृतिः, कृतधियः स्थिग्बुद्धयोऽत एवापकल्मषाः सत्पुरुषाः किं वक्ष्यन्तीति सज्जननिन्दारूपानिष्ठागमोत्प्रेक्षणेन शङ्का, सा स्वप्नेऽपि दुर्लभेति कृपणतारूपं दैन्यम्, हे चेतः स्वास्थ्यं धैर्यमुपेहीति धृतिः, धन्यः को वा युवाधरं पास्यतीति चिन्ता च व्यज्यते। ततश्च पूर्वपूर्वोपमर्देन वितर्कौत्सुक्यमतिस्मृतिशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां व्यक्तेर्भावशबलता। ननु भावस्योदयवच्छान्तिवच्च मध्ये स्थितिरपि किमिति नोक्ता नोदाहृता चेति चेन्न; भावस्थितेर्भावस्वरूपाव्यतिरेकाद्भावस्वरूपनिरूपणेनैव सा निरूपिता। 'जाने कोपपराङ्मुखीम्—' इत्यादिर्तदुदाहरणेनैव साप्युदाहृतेति न पृथगुच्यत इति ध्येयम्॥१८३॥ ननूक्तोदाहरणेषु रसस्यापि संभवात्कथमेषां भावोदाहरणतेत्यत आह— मुख्ये रसेsपि तेऽङ्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन। यथैव राजानुगता भृत्याः परिणयोन्मुखाः॥ ते भावशान्त्यादयो रसे मुख्येऽप्यङ्गित्वं प्राधान्यं प्राप्नुवन्ति कदाचन तादृशचमत्कारे लब्धे न तु सर्वदा | न च कथमिदमुच्यते रसोऽपि मुख्यो भावशान्त्यादयोऽप्यङ्गिन इति यस्मादेकतरप्राधान्यमन्यतरगुणीभावव्याप्तमिति वाच्यम्, यथा राजानुगतो विवाहप्रवृत्तो भृत्यो राजनि मुख्येऽपि कदाचित्प्राधान्यमवलम्बते तद्वदविरोधात्। ततश्च विभावादिसंवलनात्पूर्वं भावशान्त्यादीनां प्राधान्यम्, तत्संवलने तु रसस्यैवेति तात्पर्यमित्यनवद्यम्॥१८४॥ एवमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं निरूप्य क्रमप्राप्तं संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यनिरूपणं शिष्यावधानार्थं प्रतिजानीते- असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सप्रपञ्चमितीरितः। निरूप्यतेऽथ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः प्रपञ्चतः॥ स्पष्टम्॥१८५॥ तमेव लक्षयति— उक्तो बुधैः स संलक्ष्यक्रमोऽनुरणनोपमः॥ घण्टावादनानन्तरं प्रथमस्वनपृष्ठभावी यः स्वनस्तदनुरणनम्। तदुपमस्तत्सदृशः। वाच्यार्थप्रतीत्यव्यवहितप्रतीतिविषयव्यङ्ग्यक इति यावत्। तादृशः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य इति बुधैरुक्तः। अत्रानुरणनोपम इत्यविवक्षितवाच्याद्भेदः, तत्र बाधप्रतिसंधानादिना वाच्यार्थप्रतीतिविच्छेदादत्र च तदभावात्। असंलक्ष्यक्रमस्यापि नानुरणनोपमत्वम्, तत्र विभावादिसंवलिततयैव प्रतीयमानत्वेन क्रमस्यालक्ष्यतयानुरणनौपम्याभावादित्याहुः॥१८६॥ तमेव विभजते— शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधायं कथितो ध्वनिः॥ शक्तिः सामर्थ्यम्। तच्च प्रत्येकं संबध्यते। ततश्चायं संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिः शब्दशक्त्युद्भवोऽर्थशक्त्युद्भव उभयशक्त्युद्भवश्चेति त्रिविधः॥१८७॥ तत्राद्यं लक्षयति— स्यात्पर्यायासहिष्णुत्वे शब्दशक्त्युद्भवो ध्वनिः॥ यत्र पर्यायपदान्तरप्रयोगासहिष्णुता तत्र शब्दशक्त्युद्भवः॥ शब्दशक्त्युद्भवं विभजते— अलंकृतेर्वस्तुनो वा प्राधान्याच्छब्दशक्तितः। यत्र व्यक्तिर्भवेत्सोऽयं शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा॥ अलंकारस्य वस्तुनो वा शब्दशक्त्या प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वे शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा॥१८९॥ तत्र शब्दशक्त्यालंकारस्य व्यङ्ग्यतामुदाहरति— प्रतापवानिनो भाति भजन्नुदयमुच्चकैः। इत्यत्र शब्दशक्त्युत्थः स्याद्वाक्येऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र प्रतापवानिनो नृपतिरुदयमभिवृद्धिं भजन्भातीत्यभिधया प्राकरणिकार्थः प्रकाश्यते। व्यञ्जनया तु प्रतापवानातपवानिनः सूर्य उदयाचलं भजन्भातीत्यप्राकरणिकः सूर्यविषयोऽर्थः प्रतिपाद्यते। तदनन्तरं च यथा सूर्य उदयाद्रिं भजन्नातपवान्भाति तथा राजाप्यभिवृद्धिं भजन्प्रतापशीलो भातीत्युपमालंकारो व्यज्यते। अत्र प्रतापादिपदैरातपादिवस्तुध्वनेर्वाक्येनालंकारध्वनिः। न च वर्णनीयवृत्तान्ते वाच्ये सूर्यवृत्तान्तप्रतीतिरिहेति वस्तुमात्रध्वनिरेव नालंकारध्वनिरिति वाच्यम्, तथा सति कवेरसंबद्धाभिधायितापातात्। न हि कश्चिदनुन्मत्तो नृपतिरभिवृद्धिं प्राप्य भातीति प्रस्तावे भानुरुदयाद्रिं प्राप्य भातीति ब्रूयात्। तस्मादसंबद्धाभिधायित्वं मा प्रसाङ्क्षीदित्युपमाध्वनौ कवेस्तात्पर्यावश्यंभावात्। न च 'अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना' इत्यादाविव श्लेषालंकारतयैव नानार्थपदोपादाननैष्फल्यपरिहारान्नोपमाध्वनिरावश्यिक इति वाच्यम्; 'अब्जेन—' इत्यत्रापि पद्मचन्द्रोभयसाम्यप्रतिपादनेन मुखे कान्त्यतिशयस्य व्यङ्ग्यत्वाङ्गीकारावश्यंभावात्, प्राचां मतेऽभिधायाः प्रकरणान्नियन्त्रणेन प्रकृते श्लेषालंकारत्वासंभवाच्चेति दिक्॥ यथा वा— 'उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रतापः॥’— अत्र गम्भीरस्थिरक्ष्वेलितेन येन देवेन राज्ञा कालः श्यामलो यः करवालः खड्गस्तस्य यो महानम्बुवाहोऽम्बु वहतीति व्युत्पत्त्या धाराप्रदेशस्तमुल्लास्य प्रकटय्य धाराजलैर्धाराप्रदेशगलितैर्जलै रिपूणां ज्वलितः प्रतापो निर्वापितः प्रशमित इति प्राकरणिकार्थोऽभिधया प्रकाश्यते। व्यञ्जनया तु श्रवणपरुषविकटस्तनितेन येन पर्जन्यदेवेन कालकरः श्यामलकान्तिरथ च बालः प्रवृद्ध्युन्मुखो यो महानम्बुवाहस्तमुल्लास्य धारारूपैर्जलै रिपूणां दावानलानाम्। पर्जन्यनाश्यत्वेन तेषां तद्रिपुत्वम्। प्रतापः संतापः शमित इत्यप्राकरणिकपर्जन्यविषयोऽर्थः प्रतीयते। तदनन्तरं च यथा पर्जन्येन मेघमुद्भाव्य दावानलादितापः परिह्रियते, एवं राज्ञा खड्गमुत्कृष्य शत्रुप्रतापः परिह्रियत इत्युपमालंकारो व्यज्यते। अत्र करवालादिपदैः कान्त्यादिवस्तुध्वनेर्वाक्येनालंकारध्वनिः॥ यथा वा— 'तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृद्विभो मधुरलीलः। मतिमानतत्त्ववृत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवान्॥' तिग्मः शत्रुषु तीक्ष्णो रुचिरः सुहृत्सु हृद्यश्च प्रतापो यस्य स तथा, विधुराणां शत्रूणां निशां मृतिं करोतीति स तथा, मधुरा मनोहारिणी लीला यस्य स तथा, मतिमानयोर्बुद्धिचित्तसमुन्नत्योस्तत्त्वे सारांशे वृत्तिर्वर्तनं यस्य स तथा, प्रतिपदं पदे पदे पक्षस्य बलस्याग्रणीर्निर्वोढेति प्राकरणिकार्थेऽभिधया प्रतीयमाने, पदभङ्गमवलम्ब्य तिग्मरुचिश्चण्डभानुरप्यप्रताप आतपशून्यः, विधुश्चन्द्रोऽप्यनिशाकृदरजनिकरः, मधुर्वसन्तोऽप्यलीलः, मतिमानप्यतत्त्ववृत्तिरपरमार्थे प्रवृत्तिमान्, प्रतिपत्प्रथमा तिथिरप्यपक्षाग्रणीः पक्षस्यादिर्न भवतीति विरोधाभासो व्यज्यते। न चात्र विरोधाभासो वाच्य एवास्त्विति वाच्यम्, ऐकपद्यप्रतिभासदशायां प्राकरणिकार्थ एवाभिधाया नियन्त्रणाद्व्यञ्जनयैव तत्प्रतीतेर्वक्तव्यत्वात्। न चात्राप्रकृतादित्यादिप्रतीतेः प्रकृतोपयोगाभावाद्विरोधप्रतीत्यपेक्षैव नेति वाच्यम्, तथा सति तदनुकूलनानार्थशब्दरचनाप्रयासानुपपत्तेः, तिग्मरुचिरप्ययमप्रताप इति तिग्मरुच्यादिनिरूपणेन तदभेदप्रतीत्यातिशयितप्रतापशालित्वाद्यभिव्यक्तेः फलत्वकल्पनादिति ध्येयम्। अत्रापि वाक्येनालंकारध्वनिः॥ यथा वा— 'अमितः समितः प्राप्तैरुत्कर्षैर्हर्षदः प्रभो। अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि॥'— अमितोऽनल्पः समित: संग्रामाज्जयेन प्राप्तैरुत्कर्षैर्हर्षदः प्रीतिप्रदः, असतां खलानामहितोऽननुकूल, साधुयशोभिः सहितोऽसीत्यर्थे प्रतीयमाने, मितरहितोऽपि मितसहितः, हितरहितोऽपि हितयुक्त इति विरोधाभासो व्यज्यते। अत्रापि विरोधप्रतिपादकानामपि शब्दानां भावात्तस्य व्यङ्ग्यत्वम्। अत्र न पदभङ्ग इति पूर्वोदाहरणाद्भेद इति ध्येयम्॥ यथा वा— 'निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते। जगच्चित्रं नमस्तस्मै कलाश्लाध्याय शूलिने॥’— निरुपादानसंभारं स्वव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य सृज्यत्वेन सहकारिकारणनिरपेक्षमेव। यद्यप्यविद्यापेक्षणमस्ति, तथापि तस्याः केवलमवच्छेदकत्वमतेनेदमुक्तम्। चित्रं विविधं जगदभित्तौ। स्वव्यतिरिक्ताधिष्ठानान्तराभावादिति भावः। कला सर्वविषयकज्ञानशक्तिश्चन्द्रकला वा। अत्र चित्रकारापेक्षया शूलिनो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। अत्र चित्रकलादिशब्दानां श्लिष्टत्वेन पर्यायासहत्वाच्छब्दशक्तिमूलत्वमिति ध्येयम्। ननूपमादीनां व्यङ्ग्यत्वे प्राधान्यावश्यंभावादलंकार्यत्वेन कथमलंकारता प्राधान्याप्राधान्ययोर्विरोधादिति चेत्; सत्यमलंकार्या एवोपमादयः, परं तु पूर्वप्रत्यभिज्ञावलादलंकारत्वव्यपदेशः। यथा कश्चिद्ब्राह्मणः श्रमणो बौद्धसंन्यासी जातस्तस्मिन्पूर्वप्रत्यभिज्ञया ब्राह्मण इति व्यपदेशस्तद्वदिति ध्येयम्॥१९०॥ अथ शब्दशक्त्या वस्तुध्वनिमुदाहरति— अवनी च वनी च त्वद्द्विषां न दिशति स्थितिम्। इत्यत्र शब्दशक्त्युत्थो वाक्ये वस्तुध्वनिर्भवेत्॥ अत्र भूमिररण्यानी च त्वद्द्विषां वासं न दिशतीत्यभिधया प्रतीतौ, अवनी च वनी चेत्यनेन विरुद्धयोरपि त्वदनुवर्तनार्थमेककार्यकारित्वं दृश्यत इति वस्तु व्यज्यते। न चात्र विरोधालंकृतिध्वनिरेव कुतो नेति वाच्यम्, अवनीत्ववनीत्वयोः सामानाधिकरण्याभावाद्विरोधस्य तस्मिन्सत्येवोद्भवात्॥ यथा वा— ‘पन्थअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणा पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु॥'— पान्थ नात्र संस्तरोऽस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे। उन्नतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तदा वस॥ इयं वर्षर्तौ रात्रौ निद्रार्थं शयनीयार्थिनं युवानं प्रति स्वैरिण्याः कस्याश्चिदुक्तिः। प्रस्तरस्थले पाषाणमयप्रदेशेऽस्मिन्ग्रामे मनाक्कदाचिदपि संस्तरः शयनीयं नास्ति। पाषाण एव सुखेन शयितुं शक्यत्वान्न शयनीयापेक्षेति भावः। उन्नतं वर्षोन्मुखं मेघं दृष्ट्वा यदि वासेच्छा तदा वसेत्यस्मिन्नर्थेऽभिधया प्रतीयमाने, व्यञ्जनयारसिकजनबहुलेऽस्मिन्ग्रामे संभोगयोग्यः कदाचिदपि न लभ्यते, मदीयमुन्नतं कुचं दृष्ट्वा यदि संभोगेच्छा तदाऽऽस्स्वेति वस्तु प्रतिपाद्यते। अत्र पयोधरमिति पदद्वयश्लेषमहिम्नास्य लाभाद्वाक्ये शब्दशक्तिमूलता। यद्वा पयोधरपदस्यैकपद्येऽपि तत्पदगतश्लेषमहिमसहकृतेन प्रकृतवाक्येनैवास्यार्थस्य लाभाद्वाक्ये शब्दशक्तिमूलता॥ यथा वा— "शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्। यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च॥'— हे नरेन्द्र, यस्मै त्वं कुप्यसि तं शनिः शनैश्चरोऽशनिर्वज्रं च निहन्ति। त्वत्कोपविषयस्य ग्रहपीडाशनिपातादिर्दैविकी विपत्तिर्भवतीति यावत्। यस्मिन्पुनः प्रसीदसि स उदार औदार्यवाननुदारोऽनुकूलकलत्रश्च भातीत्यभिधया प्रतीयमाने, शनिरशनिश्चेत्यनेन विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्यं कुरुत इति वस्तु व्यज्यते। द्वितीयार्धं तु नोदाहरणम्, तत्र चशब्दस्याप्यर्थत्वे विरोधस्य वाच्यत्वात्; समुच्चयार्थत्वेऽपि विरोधालंकारस्यैव व्यङ्ग्यत्वेन वस्तुध्‍वनेरुदाहरणत्वायोगादिति ध्येयम्॥ अथार्थशक्तिमूलं विभजते— अर्थशक्त्युद्भवोऽन्यो यो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमस्त्वसौ। अर्थस्य हि स्वतःसिद्ध्या कविप्रौडोक्तिकल्पनात्। वक्तुः कविनिबद्धस्य प्रौढोक्त्या कल्पनात्तथा। त्रैविध्यात्त्रिविधस्तत्राप्यर्थस्य त्रिविधस्य च। वस्त्वलंकारभेदेन द्वैविध्ये षड्विधो भवेत्। वस्त्वलंकारभेदेन व्यङ्ग्यद्वैविध्यतः पुनः। षड्विधो द्विविधीभूय भवेद्द्वादशभेदवान्॥ अर्थशक्त्युद्भवः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योऽर्थस्य स्वत एव बहिः प्रसिद्धत्वेन, बहिरसत्त्वेऽपि कविप्रतिभामात्रकल्पितत्वेन, कविकल्पितवक्तृप्रौडोक्तिकल्पितत्वेन च त्रैविध्यात्प्रथमं त्रिविधस्त्रिप्रकारः स्यात्। त्रिप्रकारस्याप्यर्थस्य प्रत्येकं वस्त्वलंकारात्मकतया द्वैविध्ये पुनः षड्विधः। एवं व्यञ्जकीभूतानामर्थानां षड्विधानामपि वस्त्वलंकारात्मकव्यङ्ग्यद्वैविध्याद्द्वादशविधत्वम्॥१९२॥ तत्र वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति- अविदूरे निशायाति किमित्यालि विलम्ब्यते। इत्यादौ वस्तुना वस्तुध्वनिर्वाक्येऽर्थशक्तिजः॥ इयं समीपे समायान्तीमन्यामवेक्ष्य जारेण चिरं रममाणां सखीं प्रति सख्याः कस्याश्चिदुक्तिः। अत्रान्यापीयं ज्ञास्यति, तदुपपतिर्मुच्यतामिति वस्तु प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना व्यज्यत इति वाक्ये वस्तुना वस्तुध्वनिः। यथा वा— 'अलससिरोमणि धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इअ भणिएण णभङ्गी पप्फुल्लचिलोअणा जाआ॥’— अलसशिरोमणिर्धूर्तानामग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः। इति भणितेन नताङ्गी प्रफुल्लविलोचना जाता॥ अत्रालसत्वेन ग्रामान्तरागमनं धूर्ताग्रिमत्वेन रविकलासु वैदग्ध्यं धनसमृद्धिमयत्वेन बहुप्रदानयोग्यत्वं च व्यज्यते। तदुपश्रुत्य यत्प्रफुल्लविलोचनत्वं तेन वस्तुना ममैतादृशः कामुको लब्ध इति वेश्यापुत्र्या हर्षाख्यं वस्तु व्यज्यते॥१९३॥ वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— अपुरश्चरणायासं राममन्त्रः फलत्यसौ। इत्यादावर्थशक्त्या स्याद्वस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ अत्र प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना राममन्त्रस्य मन्त्रान्तरेभ्यो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते॥ यथा वा— ‘धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि॥’— इयं रात्रिकृतप्रियसंगमवृत्तान्तं कथयन्तीं सखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिः। अत्र या त्वं प्रियस्य प्रेमास्पदस्य न तु भर्तृमात्रस्य संगमे तत्रापि रतान्तरेषु रतिप्रभेदेषु विस्रब्धानि चाटुकशतानि कथयसि, सा त्वं धन्यासि। अहं तु प्रेयसा नीवीं प्रति करे व्यापारिते तत्क्षण एव न किंचिदपि स्मरामि, हे सख्यो यदि स्मरामि तदा शपामि— इति वाक्यार्थेन वस्तुना त्वमधन्या रसपारवश्याभावात्, अहं तु धन्या रसाब्धिमग्नत्वादिति सख्यपेक्षया व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। यद्यप्युपमानोपमेयतया प्रसिद्धयोरेवान्यतरत्र व्यतिरेकप्रतीतौ व्यतिरेकालंकारः, तथापि सखीनायिकयोरप्युपमानोपमेयभावाविरोधादित्युदाहृतमिति ध्येयम्॥१९४॥ अलंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— मन्वते वज्रनिर्घोषं त्वन्मौर्वीटङ्कृतिं द्विषः। इत्यलंकारतो वस्तुध्वनिर्वाक्येऽर्थशक्तितः॥ अत्र भ्रान्तिमदलंकारेण प्रकृतवाक्यप्रतिपाद्येन त्वन्मौर्वीटङ्कृर्वीटतिश्रवणादेव द्विषस्त्ररता भवन्तीति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'दर्पान्धगन्धगजकुम्भकवाटकूटसंक्रान्तिनिघ्नघनशोणि तशोणरोचिः। वीरैर्व्यलोकि युधि रोषकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः॥’— दर्पान्धानां मत्तेमानां कुम्भा एव कवाटान्यरराणि, तेषां कूटेषु समूहेषु या संक्रान्तिरन्तःप्रवेशः, तत्र निघ्नत्वेनायत्तत्वेन घनैः शोणितैररुणा रुचिर्यस्य स तथा, तादृशावस्थायां कोपारुणशोभकालीकटाक्षप्रतिमः कृपाणो यस्य करे वीरैर्युधि व्यलोकीति योजनायां कालीकटाक्ष इवेत्युपमया सकलरिपुक्षयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु व्यज्यते। कालीकटाक्ष इव व्यलोकि व्यतर्कीति योजनायां कालीकटाक्षत्वेन संभावनादुत्प्रेक्षयोक्तं वस्तु व्यज्यते॥१९५॥ अलंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति— मुञ्चन्ति जीवान्निशितैस्त्वद्बाणैः सह वैरिणः। इत्यलंकारतो वाक्ये विज्ञेयोऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र सहोक्त्यलंकारेण यस्मिन्क्षणे त्वद्वाणा (जीवाम्) मौर्वीं मुञ्चन्ति तदैव द्विषोऽपि (जीवान्) प्राणान्मुञ्चन्तीति कार्यकारणयौगपद्यरूपातिशयोक्तिर्व्यज्यते। यथा वा— 'गाढकान्तदशनक्षतव्यथासंकटादविधूजनस्य यः। ओष्ठविद्रुमदलान्यमोचयन्निर्दशन्युधि रुषा निजाधरम्॥’— अत्र स्वाधरनिर्दंशनरूपकारणस्य दयितदन्तक्षतव्यथामोचनरूपकार्यस्य च भिन्नदेशत्वकथनाद्विरोधमूलासंगतिः, क्षतव्यथाजनकादधरनिर्दंशनात्तदभावरूपकार्यजनननिबन्धनाद्विरोधमूलस्तद्विजातीयकार्यसमर्थस्य तज्जनकत्वलक्षणश्चित्रालंकारो वा। ताभ्यामधरनिर्दंशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति कार्यकारणयोस्तुल्यकालताप्रतीतेरतिशयोक्तिः, मम क्षत्याप्यन्यस्य क्षतिर्निवर्ततामिति राज्ञो बुद्धिरुत्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते। यद्यप्यत्रोपमेयस्योपमानतया संभावनरूपमुत्प्रेक्षालक्षणं न संघटते, तथापि 'अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य वा अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां विदुर्बुधाः॥' इत्युत्प्रेक्षालक्षणयोगादुत्प्रेक्षात्वमविरुद्धमिति ध्येयम्॥ एषु चतुर्षूदाहरणेषु स्वतःसंभविनोऽर्था व्यञ्जकाः॥१९६॥ अथ कविकल्पितष्वर्थेषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— वैरिस्त्रैणस्मितज्योत्स्नां निर्धुनीते भवन्महः। इत्यादौ कल्पितार्थेन वाक्ये वस्तुध्वनिर्मतः॥ अत्र कविकल्पितेन प्रतापकर्तृकरिपुस्त्रीस्मितनिर्धूननरूपवस्तुना भवता रिपवो व्यापादिता इति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— ‘कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्च्छनाभिः श्रुत्वा कीर्तिं विबुधरमणीगीयमानां त्वदीयाम्। स्रस्तापाङ्गाः सरसबिसिनीकाण्डसंजातशङ्का दिङ्मातङ्गाः श्रवणपुलिने हस्तमावर्जयन्ति॥' प्रथमशिखर इति दिङ्मातङ्गानां नेदिष्ठतासूचनार्थम्। वेणुशब्देन वेणुनादो लक्ष्यते। संमूर्च्छना संभेदः। तानकल्पवेणुनादसंभेदोपलक्षिततया गीयमानामिति यावत्। यद्वा वेणुषु संमूर्च्छनाभिर्व्याप्तिभिरुपलक्षिताम्। वेणुप्रतिध्वनितामिति यावत् । कीर्त्ति श्रुत्वा स्रस्तापाङ्गाः पतितकटाक्षाः। श्रवणपुलिन इति पदमत्रापि काकाक्षिन्यायेन संबध्यते। अत एव कीर्तौ बिसकाण्डशङ्कावन्तो दिग्गजाः श्रवणपुलिने। श्रवणस्य पुलिनत्वनिरूपणं शङ्कितबिसकाण्डसंबन्धयोग्यताभिप्रायम्। हस्तमावर्जयन्तीति जातिस्वाभाव्याद्बिसगृध्नुतां तेषामाविष्कृता। अत्र कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धेन धवलतमकीर्तिसंदर्शनजनितहस्तावर्जनरूपेण वस्तुना येषां विजयादिगुणप्रशंसारूपा कीर्त्तिरित्यर्थावगमो नास्ति तेषां तिरश्चामप्येवं बुद्धिजननेन चमत्कारकारिणी कीर्त्तिरिति वस्तु व्यज्यते। यद्यप्यत्र बिसिनीकाण्डसंजातशङ्का इति भ्रान्तिमान्ससंदेहो वालंकारो व्यञ्जकः संभवति, तथापि तदंशव्यतिरेकेणापि वाच्यार्थस्य प्रकृतव्यङ्ग्योपस्कारकत्वमस्त्येवेति वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणत्वमविरुद्धम्॥१९७॥ अथ वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— जयश्रीस्त्वां भजत्याजौ सेनाधूल्यन्धकारिते। अलंकारध्वनिर्वाक्ये कल्पितेनात्र वस्तुना॥ अत्र कविकल्पितेन जयश्रीभजनरूपार्थेन जयश्रियोऽभिसारिण्योपमा व्यज्यते॥ यथा वा— 'केसेसु बलामोडिअ तह तेण रणम्मि जअसिरी गहिआ। जह कन्दराहि बिहुरा तस्स दिढं कण्ठअम्मि संठविआ॥' केशेषु बलात्कृत्य तथा तेन रणे जयश्रीर्गृहीता यथा कन्दराभिर्विधुरास्तस्य दृढं कण्ठं संस्थापिताः॥ समरे जयश्रीस्तेन राज्ञा केशेषु बलात्कृत्य तथा गृहीता। शत्रुकेशग्रहणमेव जयश्रीकेशग्रहणत्वेनाध्यवसीयते। यथा तस्य राज्ञो विधुराः शत्रवः कन्दराभिर्गुहाभिः कण्ठे दृढं संस्थापिताः संस्थापितप्राणा जाताः। शत्रवः कन्दराः समभिगम्य कण्ठे संस्थापितप्राणा जाता इति यावत्। अत्र स्त्रीलिङ्गेन जयश्रियः कंदराणां च नायिकात्वं प्रतीयते। ततश्च जयश्रीरूपनायिकाकेशग्रहणं राजकृतमवेक्ष्य मदनोद्दीपितमनस इव कन्दराः शत्रूणां कण्ठालिङ्गनं कुर्वन्तीत्युत्प्रेक्षा कविप्रौढोक्तिसिद्धेन जयश्रीकेशग्रहणादिरूपवस्तुना व्यज्यते। तथैकस्मिन्संग्रामे तस्य विजयदर्शनादन्ये तदरयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यलिङ्गं च व्यज्यते। गुहासु शत्रूणामवस्थानं प्रति तस्यैकत्र विजयदर्शनं हेतुरिति काव्यलिङ्गता। तथा तद्वैरिणः स्वयमेव पलाय्य न गुहासु तिष्ठन्ति, किं तु ततः परिभवं संभाव्य कन्दराभिरेव संस्थापिता इत्यपह्नुतिश्च व्यज्यते॥ अथालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— सख्युः सृजति पुष्पेषोः प्रीत्यै बाणान्वहून्मधुः। इत्यलंकारतो वाक्ये ध्वनिः कल्पितवस्तुनः॥ अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धमदनप्रीतिरूपफलविषयोत्प्रेक्षया जगदखिलं मदनो जेष्यतीति कल्पितस्य वस्तुनो ध्वनिः॥ यथा वा— 'गाढालिङ्गणरहसुज्जअम्मि दइअम्मि लहु समोसरइ। माणंसिणीइ माणो पीलणभीओ व्व हिअआदो॥' गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति। मनस्विन्या मानः पीडनभीत इव हृदयात्॥ अत्र कान्ते परिरम्भणोन्मुखे हृदयस्थितस्य स्वस्य पीडनशङ्कयेव मनस्विनीहृदयान्मानो झटिति निःशेषमपसरतीति कविप्रौढोक्तिसिद्धमानगतभीत्युत्प्रेक्षया नायिकायाः पत्यालिङ्गनस्वच्छन्दसंभोगानुमत्यादिरूपं वस्तु व्यज्यते॥१९९॥ अथालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति— हसन्त्या किल गङ्गां त्वत्कीर्त्त्या धवलितं जगत्। इत्यलंकारतो वाक्ये विज्ञेयोऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धकीर्त्तिगतगङ्गाहासोत्प्रेक्षया गङ्गापेक्षया कीर्त्तेर्जगन्मात्रधवलकत्वरूपो व्यतिरेको व्यज्यते॥ यथा वा— 'जा थेरं व हसन्ती कइवअणम्बुरुहबद्धविणिबेसा। दंसेइ भुवणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा वाणी॥’— या स्थविरमिव हसन्ती कविवदनाम्बुरुहबद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा वाणी॥ अत्र स्थविरं ब्रह्माणं हसन्तीवेति कविप्रौढोक्तिसिद्धवाणीगतहासोत्प्रेक्षया ब्रह्मापेक्षया वाण्या अपङ्कजासनस्थत्वरूपो नवनवचमत्कारैककारणशब्दार्थप्रपञ्चस्रष्टृत्वरूपोऽपि व्यतिरेको व्यज्यते। यद्यप्यत्रोत्प्रेक्षां विनापि व्यतिरेकस्फूर्तिः संभवति, तथाप्युत्प्रेक्षाया अपि तद्व्यञ्जकता न विहन्यत इति ध्येयम्॥ एषूदाहरणेषु कविप्रौढोक्तिसिद्धा एवार्था व्यञ्जकाः॥२००॥ अथ कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां मध्ये वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— प्रेमातिमानतो नश्येत्प्रसीद प्रणते प्रिये। इति वक्तृवचःसिद्धवस्तुना वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र कविनिबद्धसखीरूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेनातिमानः प्रेमक्षयहेतुरिति वस्तुना त्वयैवमवधीरितश्चेदयं सपत्नीष्वेवाभिरतो भविष्यतीति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'जे लङ्कागिरिमेहलासु चलिआ संभोगखिण्‍णोरईफारुप्फुल्लफणा कबलणा यत्ता दरिद्दत्तणं। एण्हिं ते मलआणिला विणीणीसाससंपक्किणो जाआ झति सिसुत्तणे वि ब तारुण्णपुण्णा विअ॥'— ये लङ्कागिरिमेखलासु चविसंभोगखिन्नोरगीत्फारोत्फुल्लफणावलीकबलनात्प्राप्ता दत्वम्। इदानीं ते मलयानिला विरहिणीनिःश्वाससंपत्ति जाता झटिति शिशुत्वेऽपि बहुलास्तारुण्यपूर्णा इव॥ सट्टके (कर्पूरमञ्जरीनाम्नि) विचक्षणावाक्यम्। ये लगिरेर्लङ्काधारभूतशैलस्य त्रिकूटस्य नितम्बादुत्पन्नाः सुश्रान्तभुजगीपृथुलविकस्वरस्फटावलीपानेनाल्पीभूतास्ते यानिला विरहिणीनिःश्वाससंपर्केण शैशवेऽपि संपूर्ण वना इव बहुला जाताः।— इत्यत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढो सिद्धेन बहुला जाता इत्यनेन वस्तुना पूर्वमेव स्वबाहुल्यस्यदनपर्याप्तविरहिणोनिःश्वासकारिण एत इदानीं बहु सन्तो विरहिणीनां किं किं न करिष्यन्तीति वस्तु व्यज्यत॥ न च तारुण्यपूर्णा इवेत्युत्प्रेक्षात्र व्यञ्जिका, तस्याः प्रकृतव्यङ्ग्यप्रतीतावनुपयोगात्। निःश्वाससंपर्कस्य हेतुत्वप्रतिप कविभक्तिं विनैव बाहुल्यहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमिह व्यमिति तदेव व्यञ्जकमित्यपि न युक्तम्, तदप्रतीताव व्यङ्ग्यप्रतीतेरविकलत्वादित्याहुः॥२०१॥ अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— मीलिते स्मरतापेन शठ तस्या दृगम्बुजे। इति वक्तृवचःसिद्धवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ कविकल्पितदूतीरूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन दृगम्बुजमीलनरूपवस्तुना स्मरतापस्य सूर्यत्तापाद्व्यतिरेको व्यज्यते॥ यथा वा— ‘सहि विरइऊण माणस्स मज्झ धीरत्तणेण ओआसं। पिअदंसणमहवीहलखणम्मि सहसत्ति तेण ओसरिअं॥— सखि विरचय्य मानस्य मम धैर्येणावकाशम्। प्रियदर्शनमहविह्वलक्षणे सहसेति तेनापसृतम्॥ हे सखि, मानस्यावकाशं कथंचिद्धैर्येण विरचय्य स्थिताया इति शेषः। मम प्रियदर्शनोत्सवविवशक्षणे तेन मानेन सहसेत्यनुभूतप्रकारेणापसृतं गतम्।— इत्यत्र सखीं प्रति नायिकावाक्ये कविनिबद्धवक्तृकल्पितेन मानपलायनरूपवस्तुना प्रियानुनयरूपं कारणं विनापि मानपलायनरूपकार्योत्पत्तिप्रतीतेर्विभावनालंकारो व्यज्यते। तथा प्रियदर्शनसौभाग्यबलं धैर्येणापि सोढुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते॥२०२॥ अथ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— नाहं दूती क्षणं चास्या न विषह्यः स्मरज्वरः। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्या वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन नाहं दूतीत्याक्षेपालंकारेण दूत्याः सत्यवाचित्वम्, तेन च क्षणमपि विलम्वस्यायं नावसर इति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'ओल्लोल्लकरअरअणक्खएहि तुह लोअणेसु मह दिण्णो। रत्तंसुअप्पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ— आर्द्राद्रकरजरदनक्षतैस्तव लोचनयोर्मम दत्तः। रक्तांशुकप्रसादः कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते। तव सपत्नीकृतानि यान्यार्द्रार्द्राण्यभिनवानि नखदन्तक्षतानि, तैर्मम लोचनयो रक्तोऽरुणोंशुकः प्रभैव रक्तपटः, तद्रूपः प्रसादो दत्तः। तत्परिधानवशादेवानयोरारुण्यं न पुनः कोपवशात्।— इति नायिकाया उत्तरेण किमिति कोपेनारुणे लोचने बहसीति नायकप्रश्नस्योन्नयनादत्रोत्तरालंकारः। तेनालंकारेण कोपेन नाक्रान्ते इत्यपह्नुतिसहितेन कविनिबद्धवक्तृवचः सिद्धेन न केवलं त्वं शाठ्यमाचरितवानपि त्वार्द्राणि नखक्षतानि च न गोपयसीति वस्तु व्यज्यते॥२०३॥ अथ कविनिबद्धवक्तृवचःसिद्धालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति— प्रवातकदलीवास्ते तमालं वीक्ष्य सा हरे। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःसिद्धेन प्रवातकदलीवेत्युपमानेन तस्याः कम्परूपसात्त्विकभावप्रतीतिजननद्वारा तमाले भवद्भ्रान्तिर्जायत इति भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते॥ यथा वा— ‘महिलासहस्सभरिए तुइ हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। दिअहं अणण्णकम्मा अङ्गं तणुअं वि तणुएदि॥'— महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सामान्ती। दिवसमनन्यकर्माङ्गं तन्वपि तनयति। महिलासहस्रभरितत्वात्तव हृदयस्य तत्रावकाशं सा न लभते, ततः स्वतः कृशमप्यङ्गमनन्यव्यापारा सती सर्वस्मिन्नपि दिवसे तनूकरोति।— इत्यत्र महिलासहस्रभरितत्वस्यावकाशाभावे तस्य च तनूकरणे पञ्चम्यन्तादिपदं विनापि हेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमलंकारः। तेन च कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःसिद्धेन शरीरतनूकरणरूपे कारणे पूर्णेऽप्यवकाशलाभरूपकार्याभावाद्विशेषोक्तिर्व्यज्यते। एवमर्थशक्त्युद्भवव्यञ्जनाय द्वादशापि भेदा उदाहृताः॥२०४॥ अथ शब्दार्थोभयशक्तिजं विवृणोति— भवेदेकविधस्तत्र शब्दार्थोभयशक्तिजः। मनोहृद्द्विजराजोऽयं भाति सर्वज्ञशेखरः॥ शब्दार्थोभयसामर्थ्यसमुत्थो यस्तृतीयोऽभिधामूलध्वनिप्रभेद उक्तः, स पुनरेकविध एव। यथा सर्वज्ञस्येश्वरस्य शेखरीभूतो मनोहारी द्विजराजश्चन्द्रो भातीत्यभिधया प्रतिपाद्यमाने, सर्वविदग्रणीर्ब्राह्मणोत्तमो भातीति सर्वज्ञादिपदैर्व्यञ्जनया प्रतीयते। वाक्येन ब्राह्मणोत्तमौपम्यं चन्द्रे व्यज्यते। तत्र द्विजराजसर्वज्ञपदयोः पर्यायासहत्वाच्छब्दशक्तिमूलत्वम्, मनोहृच्छेखरपदयोः पर्यायसहत्वादर्थशक्तिमूलत्वं चेत्युभयशक्तिमूलता॥ यथा वा— ‘अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति किम्?'— तन्द्रा जाड्यम्। तदभावेनौज्ज्वल्यं लक्ष्यते। उज्ज्वलचन्द्रभूषणा समुद्दीपितमदना। रात्र्या उद्दीपनविभावत्वान्मन्मथोद्दीपकत्वम्। तारकाभिर्नक्षत्रैस्तरला सा श्यामा रात्रिरानन्दं न करोति किमित्यभिधया प्रतिपाद्यते। व्यञ्जनया तूज्ज्वलचन्द्राख्यशिरोभूषणभूषिता, आलम्बनविभावतया समुद्दीपितमन्मथा, तारकया कनीनिकया तरला श्यामा यौवनमध्यस्था सानन्दं न करोति किमिति चन्द्रादिपदैः शिरोभूषणविशेषादयः प्रतिपाद्यन्ते। वाक्येन कामिन्यौपम्यं रात्रौ प्रतिपाद्यते। अत्र चन्द्रादिपदानां श्लिष्टतया शब्दशक्तिमूलता, समुद्दीपितादिपदानां पर्यायसहिष्णुत्वादर्थशक्तिमूलता चेत्युभयशक्तिमूलत्वम्। यद्यप्युभयशक्तिमूलेऽपि व्यङ्ग्यानां वस्त्वलंकारादिभेदेन व्यञ्जकानामर्थानां स्वतःसिद्धत्वादिभेदेन बहवो भेदाः संभवन्ति, तथापि शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वोपाधिनैकीकृत्यैकविध इत्युक्तमित्याहुः॥२०५॥ निगमयति— अष्टादश प्रभेदाश्च ध्वनेरेवमुदाहृताः॥ लक्षणामूलो ह्यविवक्षितवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यभेदेन द्विविधः। अभिधामूले तु विवक्षितान्यपरवाच्ये रसादिव्यञ्जकोऽसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य एकविध एव संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्तु शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिश्चेति द्विविधः। अर्थशक्तिमूलस्त्वर्थस्य स्वतःसिद्धत्वेन कविप्रौढोक्तिकल्पितत्वेन कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिकल्पितत्वेन च त्रैविध्ये, त्रिविधानां चार्थानां वस्त्वलंकारभेदेन द्वैविध्ये पनः षड्विधः, एवं व्यञ्जकीभूतानां षड्विधानामप्यर्थानां वस्त्वलंकारात्मकव्यङ्ग्यद्वैविध्याद्द्वादशविधत्वमित्यर्थशक्तिमूलो द्वादशविधः। उभयशक्तिमूलस्त्येकविधः।— इत्यष्टादश ध्वनिप्रभेदा एवमुक्तरीत्योदाहृताः॥२०६॥ नन्वसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य रसादिव्यङ्ग्यभेदाद्बहवो भेदाः संभवेयुः, अतः कथमष्टादशेत्युक्तमित्यत आह— व्यङ्ग्यानां हि रसादीनां यद्यप्यानन्त्यमिष्यते। तथाप्यलक्ष्यक्रमतोपाध्यैक्यादेकतोदिता॥ रसो हि शृङ्गारादिभेदेन नवविधः। तत्रापि संभोगविप्रलम्भभेदेन शृङ्गारद्वैविध्यम्। तत्र संभोगस्यैव परस्परदर्शनालिङ्गनचुम्बनकुसुमावचयजलकेलिसूर्यास्तमयचन्द्रोदयर्तुवर्णनादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भश्च पञ्चविध उक्तः। तत्राप्यभिलाषादयो भेदा उक्ताः। तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिभेदाः। तत्रापि नायिकानायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रभेदाः। तत्रापि देशकालावस्थाभेदाः। इत्येकस्यैव रसस्यानन्त्यम्। का गणना त्वन्येषामपि संकलन इति। यद्यपि व्यङ्ग्यभेदादनेकभेदाः संभवन्ति, तथापि तेषां परिगणयितुमशक्यत्वादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वोपाधिनैकीकृत्यैकविधोरसादिध्वनिरिति गण्यते॥२०७॥ अथोभयशक्तिसमुत्थो वाक्य एव भवति, पदे शक्तिद्वयस्यापि तुलाधृतवदवस्थानासंभवात्; अन्ये सप्तदशापि भेदा वाक्य इव पदेऽपि संभवन्तीत्याह— वाक्य एव भवेदेष शब्दार्थोभयशक्तिजः। भेदाः सप्तदशान्ये ये वाक्यवत्ते पदेऽपि च॥ यद्यप्युभयशक्तिमूलः कालिदासादिप्रबन्धेष्वपि संभवतीति वाक्य एवेत्ययुक्तम्, तथाप्यतिशयितत्वाभावेन ध्वनित्वाभावादिति भावः। न च कथमेकदेशभूतपदविषयो ध्वनिर्महावाक्योपयोगी स्यादिति वाच्यम्, कर्णाद्येकावयवस्थितताटङ्कादिमात्रेण कामिन्या भूषितत्ववत्पदविषयेण व्यङ्ग्येनापि वाक्यस्य चारुत्वोपपत्तेः॥२०८॥ तत्र प्रथमं लक्षणामूलध्वनौ पदेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यमुदाहरति— यस्मिञ्जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति। अर्थान्तरे संक्रमितवाच्यतेहावगम्यताम्॥ अत्र जीवतीति पदं स्वोदरपूरणैकपरजीवनवैलक्षण्ये संक्रमितवाच्यम्। धन्यत्वप्रतीतिश्च फलम्॥ यथा वा— ‘यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति॥’— अत्र रूपभेदं विना सामानाधिकरण्यायोगाद्द्वितीयमित्रादिपदान्यर्थान्तरसंक्रमितानि। तत्र द्वितीयमित्रपदं विस्रब्धत्वसंक्रमितवाच्यम्। द्वितीयशत्रुपदं च सर्वथानाश्वस्तत्वपरम्। द्वितीयानुकम्प्यपदं सर्वथा निरपराधत्वपरम्। सहृदयत्वनिरस्यत्वसंपत्तिमत्त्वप्रतीतयश्च यथाक्रमं प्रयोजनानि। मित्रादिशब्दाः प्रत्येकमुदाहरणम्, प्रतिस्वं वाक्यपरिसमाप्तेः। अतो न पदप्रकाश्योदाहरणत्वविरोधो वाक्यत्रयेऽपि। राज्ञो महापुरुषत्वं व्याङ्ग्यम्। चतुर्थपादवाक्यद्वयेन त्वन्यवैलक्ष्येण धन्यता व्यङ्ग्येत्याहुः॥२०९॥ अथात्यन्ततिरस्कृतवाच्यं पदगतमुदाहरति— धवलिम्ना विलिम्पन्ति यशांसि तव दिक्तटान्। इत्यादिषु पदे वाच्यं स्यादत्यन्ततिरस्कृतम्॥ अत्र विलेपनस्य मूर्तद्रव्यसाधनकत्वेन धवलिमसाधनकत्वासंभवाद्विलिम्पन्तीति पदमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यं सत्संबन्धमात्रं लक्षयति। यशसामितरयशोवैलक्षण्येन व्यापनं प्रयोजनम्॥ यथा वा— ‘खलववहारा दीसन्ति दारुणा जइ वि तह वि धीराणं। हिअअवअस्सबहुमआ ण हु ववसाआ विमुज्झन्ति॥'— खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणाम्। हृदयवयस्यबहुमता न खलु व्यवसाया विमुह्यन्ति॥ धीरेषु कस्मिंश्चित्कार्ये प्रवर्तमानेषु तत्प्रवृत्तिदूषणपराः खलव्यवहारा यद्यपि भवन्ति, तथापि हृदयमेव वयस्यः सुहृत्, तेन बहुमताः सम्यगालोच्य निर्धारितास्तेषां प्रवृत्तयो न विमुह्यन्ति न मध्ये प्रतिहता भवन्ति।— इत्यत्र चेतनधर्मस्य मोहस्य व्यवसायेष्वसंभवादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया विमुह्यन्तीति पदं प्रतिहतिं लक्षयति। सर्वथा व्यवसितकार्यनिर्वहणं व्यङ्ग्यम्॥२१०॥ एवं लक्षणामूलौ पदप्रकाश्यतयोदाहृत्याभिधामूलेष्वसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं पदगतमुदाहरति​​​​​​—​​​​ संनिधत्ते सदा चित्ते तद्वक्त्रं तरुणीमणेः। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिरत्र पदे भवेत्॥ अत्र तदिति सर्वनामपदेनानुभवैकगोचरा विशेषाः प्रकाश्यन्ते। तेन च लोकोत्तरचमत्कारकारिता व्यज्यते। तथा च विप्रलम्भः प्राधान्येन तत्पदेन व्यज्यते॥ यथा वा— 'लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः। तदा सुखास्पदमभूदधुना तु ज्वरो महान्॥' तदा तत्संनिधौ सुखहेतुरभूत्। अधुना तद्विरहे ज्वरः साध्यवसानलक्षणया संतापहेतुरित्यत्र तदादिसर्वनामपदैः पूर्वोक्तरीत्या प्राधान्येन विप्रलम्भो व्यज्यते। यदि च सर्वनामपदानां बुद्धिस्थवाचकतैवेति न व्यञ्जकत्वमिति मतम्, तदान्यदुदाह्रियते— 'मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिलः कालः किमारभ्यते मानं धत्स्व धृतिं बधान ऋजुतां दूरीकुरु प्रेयसि। सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हृदिस्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति॥'— हे मुग्धे स्वहितसाधनज्ञानशून्ये, मुग्धतयैव स्वेष्टसाधनज्ञानशून्यतयैव सर्वमायुर्नेतुं किमुद्युक्तासि? इदं न युक्तम्। मानं धत्स्व। कथं मानधारणमित्याकाङ्क्षायामाह— प्रेयसि प्रिये ऋजुतामार्जवं दूरीकुरु। प्रेयसि परमप्रेमास्पदे कथमनार्जवं कर्तुं शक्यमित्यत उक्तं धृतिं बधानेति। एवं सख्योपदिष्टा भीतानना भीत्यभिव्यञ्जकहस्तापिधानादिचेष्टाश्रयानना नित्यं हृदयसंनिहितः प्रियः श्रोष्यति, तन्नीचैर्मन्दं शंसेति सखीं प्रत्यवदत्।— इत्यत्र भीताननेत्यनेन नीचैःशंसनस्य युक्तता व्यज्यते। न च युक्तताया वस्तुरूपत्वाद्व्यञ्जनेऽपि रसाभिव्यञ्जकत्वाभावेनासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योदाहरणत्वमयुक्तमिति वाच्यम्, तदानीमन्यहेतुकभयस्याभावाद्विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रेयसि रागातिशयस्य चानुरणनन्यायेन व्यज्यमानत्वान्न दोष इति ध्येयम्॥ 'एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती॥’— अत्राधोमुखीति पदेन लज्जाख्यभावो व्यज्यते। एवमन्येषां भावादीनां रसाभासादीनां च पदव्यङ्ग्यत्वमुदाहार्यम्। रसाभासादयो हि वाक्यप्रकाश्या अपि रसापेक्षया निकृष्टचमत्कारा इति पदप्रकाश्यानां तु तेषां निकृष्टतमचमत्कारकारितैवेति पृथङ्नोदाहरणमादृतमस्माभिरिति ध्येयम्॥ अथ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदेषु शब्दशक्त्या पदेऽलंकारध्वनिमुदाहरति— चित्ते स्फुरतु तद्रूपं हरेर्दैत्यद्विपद्विषः। इत्यादौ शब्दशक्त्युत्थः स्यात्पदेऽलंकृतिध्वनिः॥ अत्र हरिपदेन व्यञ्जनया सिंहप्रतिपादनद्वारा भगवतस्तदौपम्यं व्यज्यते॥ यथा वा— 'रुधिरविसरप्रसाधितकरालकरवालरुचिरभुजपरिधः; झटिति भ्रुकुटिविटङ्कितललाटपट्टो विभाति नृप भीमः॥'— हे नृप, रक्तप्रसरालंकृतभीषणखङ्गमनोज्ञबाहुपरिघातनः सद्यो भ्रूक्षेपसंजातविटङ्कफालफलकः। भवानिति शेषः। भीमो भयंकरो विभाति।— इत्यत्र भीमपदेन नृपस्य भीमसेनौपम्यं व्यज्यते। ‘विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति विशेषणस्यापि पश्चान्निर्देशो नानुपपन्न इति नृपभीम इत्येकमेव पदम्, तथा च भवानिति नाध्याहर्तव्यम्; एकपद्ये च न रूपकम्॥ तथा सत्यलंकारेणैवालंकारध्वनिप्रसक्त्या शब्दशक्त्यालंकारध्वनित्वविरोधात्। नाप्युपमितसमासः, उपमाया व्यङ्ग्यत्वानापत्तेः।— इत्यप्याहुः॥२१२॥ शब्दशक्त्या पदे वस्तुध्वनिमुदाहरति— समरे त्वद्भुजाशौर्यं पश्यन्त्यनिमिषा द्विषः। इत्यत्र शब्दशक्युत्थः पदे वस्तुध्वनिर्भवेत्॥ अत्र निमेषरहितवाचकेनानिमिषपदेन त्वद्द्विषो देवत्वं प्राप्ता इति वस्तु व्यज्यते॥ यथा वा— 'भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः। कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः॥'— भुक्तिं सुरतोपभोगमनन्तरं मुक्तिं च करोतीति तथा, एकान्त उपह्वरे यत्समादेशनमाह्वानं तत्प्रवण, सतः प्रियस्यागमः कस्य स्त्रीजनस्यानन्दातिशयं न तनोति।— इति संकेतदायिनं कामुकं काचिन्मुख्यया वृत्त्या स्तौति, तस्यैव प्रकृतत्वात्। तत्र च भुक्तिमैहिकभोगं मुक्तिमपवर्गं च कुर्वण, एकान्तसमादेशने निर्विचित्सोपदेशने प्रवणः, सन्नागमो वेद इति सदागमपदेन वेदो व्यज्यते। समीपस्थवञ्चनार्थं तत्रापि तात्पर्यादित्येके। केचित्त्वप्रस्तुतप्रशंसया मुख्यया वृत्त्या वेद एवात्र स्तूयते, संकेतदायिनः स्तुतिस्तु व्यञ्जनयेत्याहुः॥२१३॥ अथार्थशक्तिमूलध्वनिषु स्वतःसंभविपदार्थप्रयुक्तभेदेषु चतुर्षु पदे वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— अद्य खड्गसमुच्छेदात्सफलस्तद्द्विषां वने। पदे स्यादर्थशक्त्यात्र वस्तुना वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र प्रकृतवाक्यार्थेन वस्तुना तव शत्रूणां पूर्वं समरे खड्गो निष्फलोऽभूदिति वस्त्वद्येति पदेन व्यज्यते॥ यथा वा— 'सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्गं समालेपितं यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिर्विस्रब्धमत्रागतम्। आश्चर्यं तव सौकुमार्यमभितः क्लान्तासि येनाधुना नेत्रद्वन्द्वममीलनव्यतिकरं शक्नोति तेनासितुम्।'— सायं मज्जनमुपासितमादरेण शीलितम्, चन्दनेन च शरीरं सम्यगालिप्तम्, भानुमाननप्यस्ताद्रिशिखरं गतवान्, अत्रागमनं च विस्रब्धं मन्दम्, अथाप्यभितः क्लान्तासि यतस्ते नयनयुगं मीलनव्यतिकररहितमासितुं स्थातुं न शक्नोति, अहो तत्र सौकुमार्यम्! —इत्यत्र सायमित्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैः क्लमस्य घर्मातिशयप्रयुक्तत्वशङ्का निवार्यते। विस्रब्धमित्यनेन सत्वरागमनप्रयुक्तत्वशङ्का च निरस्यते। एवं क्लमहेत्वभावेऽपि क्लान्तासीत्यहेतुकक्लमरूपेण वस्तुना स्वतःसंभावनाद्यैव परपुरुषमुपभुज्य स्नातास्यनुलिप्तासि चेति वस्त्वधुनापदेन प्राधान्येन व्यज्यते। यद्यपीयं सखीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरिति कविनिबद्धबक्तृवचःसिद्धार्थमूलकध्वनिप्रस्ताव एवेदमुदाहर्तुमुचितम्, तथापि वस्तुना वस्तुध्वनित्वमात्रं पुरस्कृत्येदमुदाहृतमिति ध्येयम्॥२१४॥ अथात्रैव वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— सदा त्वदर्थिनामाशां पूरयस्यवनीपते। पदे स्यादर्थशक्त्यात्र वस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ अत्र प्रस्तुतवाक्यार्थरूपेण वस्तुना राज्ञो दाने मेघाद्व्यतिरेकः सदेति पदेन प्राधान्येन ध्वन्यते॥ यथा वा— ‘तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपात्तका। तच्चिन्ताविमलाह्लादक्षीणपुण्यचया सती। चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम्। निरुच्छवासतया मुक्तिं गतान्या गोपगन्यका॥’— तद्विरहदुःखानुभवक्षपितसमस्तपातका, तच्चिन्तानुभवजनितानन्दानुभवक्षीणनिखिलपुण्यनिचया कापि गोपकन्यका निरुच्छ्वासतया भगवन्तं चिन्तयन्ती मुक्तिं गता। शास्त्रेषु हि तत्तत्पापपुण्ययो: स्वस्वजन्यतत्तद्दुःखसुखानुभवाभ्यामेव नाशो न तु पापान्तरपुण्यान्तरजन्यदुःखसुखानुभवाभ्यां दुःखान्तरसुखान्तरजनकयोः पापपुण्ययोरपीति स्थितिः। तथा चात्र तद्विरहदुःखानुभवेनाशेषपातकविलयप्रतिपादनादिदमवगम्यते— तद्विरहदुःखमेव समस्तपातकजन्यदुःखत्वेनाध्यवसीयते, तथा तादृशदुःखजनकपातकविलय एव समस्तपातकविलयत्वेनाध्यवसीयत इति। ततश्चेदमतिशयोक्तिद्वयमशेषपदेन प्राधान्येन द्योत्यते, तदभावे तद्विरहदुःखजनकपातकस्यैव तद्दुःखानुभवेन नाशप्रतीत्यापत्त्यातिशयोक्त्यनुन्मेषात्। एवमुत्तरार्धेऽपि तच्चिन्तासुखस्य सकलपुण्यजन्यसुखत्वेनाध्यवसानात्तथा तच्चिन्तासुखानुभवेन तज्जनकपुण्यनाशस्याशेषपुण्यनाशत्वेनाध्यवसानादतिशयोक्तिद्वयम्। तच्च चयपदेन प्राधान्येन द्योत्यते॥ अथालंकारेण पदे वस्तुध्वनिमुदाहरति— शुचादोहि पयः स्वःस्त्रीगोभिस्तेऽरौ तृणादरे। इत्यलंकृतितो वस्तुध्वनिरूह्यः पदे बुधैः॥ अत्र तृणचर्वणरूपं कारणं शत्रौ, पयोदोहनरूपं कार्यमप्सरोनेत्रेष्वित्यलंकारेण तृणचर्वणकृतं रिपुं दयया त्वं विसृजसीति वस्तु शुचेति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'क्षणदासावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तव द्विषतां पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वम्॥'— क्षणदा रात्रिरक्षणदा रात्रिर्न भवतीति विरोधः। उत्सवदायिनी न भवतीति तत्परिहारः। वनं काननमवनं वनं न भवतीति विरोधः। रक्षणमिति तत्परिहारः। व्यसनं व्यवसितिरव्यसनं व्यसनं न भवतीति विरोधः। अवीनामूर्णायूनामसनं कालनमिति तत्परिहारः। पशुपालनमेव जीवनमिति यावत्। अत्र क्षणदादिशब्दशक्तिमूलो यो विरोधालंकारस्तत्समर्थकेन त्वयि पराङ्मुखे सर्वं पराङ्मुखमित्यर्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तते यतस्त्वयि पराङ्मुखे सर्वं पराङ्मुखं विपरीतस्वभावं जातमिति वस्तु व्यज्यते। तत्र सर्वमिति पदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥११६॥ अथालंकारेण पदेऽलंकारध्वनिमुदाहरति— दैन्यं सहजमेक्ष्य त्वद्द्विषि नूनं दरिद्रता। तमेव श्रयतीत्यात्रलंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अत्र दरिद्रता स्वसहजं दैन्यं तव रिपौ दृष्ट्वा नूनं तमेव स्वयमपि भजतीत्युत्प्रेक्षया तव शत्रावेव दारिद्र्यं नान्यत्वेति परिसंख्यालंकार एवकारेण व्यज्यते॥ यथा वा— 'तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलानकमलदलं। इअ णववहुआ सोऊण कुणइ वअणं महीसंमुहं॥'— तव वल्लभस्य विभात आसीदधरो म्लानकमलदलम्। इति नववधूः श्रुत्वा करोति वदनं महीसंमुखम्॥ महीसंमुखीकरणं लज्जया विनमनम्। अत्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेण नववधूकर्तृकचुम्बनस्याधरम्लानताहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गं व्यज्यते। तत्र च म्लानपदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥२१७॥ एवं स्वतःसंभविनामर्थानां व्यञ्जकतां पदगतत्वेनोदाहृत्य कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलध्वनिषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— नानावर्णं जगत्पूर्वं त्वत्कीर्त्तेरवदञ्जनाः। इत्यादौ कल्पितार्थेन कल्पितार्थध्वनिः पदे॥ अत्र त्वत्कीर्त्तेः पूर्वं जगन्नीलपीतादिनानावर्णविशिष्टं जना अवदन्निति कविकल्पितेन वस्तुना सांप्रतं त्वत्कीर्त्त्या धवलधवलायमानमेकवर्णमेव जगदास्त इति कल्पितं वस्तु पूर्वमिति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'रत्तीसु चन्दधवलासु ललिभमप्फालिऊण जो चावं। एक्कच्छत्तं विअ कुणइ भुवणरज्जं विइम्भन्तो॥'— रात्रीषु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्चापम्। एकच्छत्रमिव कुरुते भुवनराज्यं विजृम्भमाणः॥ यो मदनश्चन्द्रधवलासु निशासु विजृम्भमाणः सन्, ललितमिक्षुमयमिति यावत्। आस्फालनक्रियाविशेषणं वा। चापमास्फाल्य भुवनमेव राज्यमेकच्छत्रमिव, स्वैकवशंवदमिति यावत्। कुरुत इत्यत्र मदनवृत्तान्तेन कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना ये कामिनो ये च विरक्ता ये च पक्षिमृगादयो ये चाचेतनास्ते सर्वेऽपि रात्रिषु मदनाज्ञां नोल्लङ्घ्यन्ति, किं तु जागरूकाः सकलामपि रात्रिमुपभोगपरा एवातिवाहयन्तीति वस्तु भुवनराज्यपदेन प्राधान्येन व्यज्यते, भुवनपदस्य चेतनाचेतनात्मकसकलप्रपञ्चवाचित्वात्॥२१८॥ अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— मधुः प्रसूनमाध्वीभिः ससर्ज सरितो नवाः। इत्यादौ तु पदे क्लृप्तवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ अत्र कविकल्पितेन वसन्तवृत्तान्तरूपेण वस्तुना माध्वीनामतिशयोक्तिः सरित इति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'निशितशरधियार्पयत्यनङ्गो दृशि सुदृशः स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्थाः॥’ अनङ्गः सुद्दशोऽराले वक्रे वयसि, यौवन इति यावत्। दृशि निशितशरबुद्ध्या स्वबलं स्वकीयं विश्वविजयसामर्थ्यमर्पयति। सा च दृक्च यत्र दिशि निपतति तत्र दशावस्था व्यतिकरं संमर्दमेत्य समुन्मिषन्ति।— इत्यत्र प्रकृतवाक्यार्थरूपेण कविकल्पितवस्तुना परस्परविरुद्धा अपि दशावस्था युगपद्भवन्तीति विरोधोऽतिशयोक्तिर्वा व्यतिकरपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥२१९॥ अथालंकारेण कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुध्वनिमुदाहरति— स्मरः कुक्कुटकाहल्या निवर्तयति किं रणात्। द्वन्द्वमद्येत्यलंकृत्या क्लृप्तवस्तुध्वनिः पदे॥ अद्य प्रभाते स्मरस्ताम्रचूडच्छद्मकाहलीमुद्घोष्य मिथुनं रणान्निवर्तयति किमित्युत्प्रेक्षया स्मरो रात्रिमखिलां द्वन्द्वं संभोगजागरूकमेव करोति स्मेति कविकल्पितं स्मरवृत्तान्तरूपं वस्त्वद्येति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'वारिज्जन्तो वि पुणो संदावकअट्ठिएण हिअएण। थणभरवअस्सएणं विसुद्धजाई ण चलइ से हारो॥'— वार्यमाणोऽपि पुनः संतापकदर्थितेन हृदयेन। स्तनभरवयस्येन विशुद्धजातिर्न चलत्यस्सा हारः॥ संतापकदर्थितेन हारेण सह गाढालिङ्गने स्तनयोः पीडा भविष्यतीत्यनुशयवतेत्युत्प्रेक्षा। स्तनयोः पीडया कुतोऽस्य संताप इत्यत उक्तं स्तनभरवयस्येनेति। स्तनभरसाहित्यमेव तत्सख्यत्वेनाध्यवसीयते। तादृशेन हृदयेन पुनः पुनर्वार्यमाणोऽप्यस्या हारो विशुद्धजातितया। निर्मलोत्पत्तिमत्तया। स्वाश्रयपरित्यागदोषशून्यजातिमत्तया चेति ध्वन्यते। न चलति स्वाश्रयं परित्यज्यान्यत्र न गच्छति। कम्पमान एवास्त इति यावत्। एवं च विपरीतरतावस्थेयमिति बोध्यम्। अत्र च विशुद्धजातित्वलक्षणेन काव्यलिङ्गालंकारेण हारोऽनवरतं कम्पमान एवास्त इति वस्तु न चलतीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥२२०॥ अथालंकारेणालंकारध्वनिः पदे यथा— जयत्यस्याः कटाक्षेऽद्धा स्वशरान्क्षिपति स्मरः। इत्यादिषु पदे ज्ञेयोऽलंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अस्याः कटाक्षे जयति सति स्मरः स्वशरान्नूनं क्षिपतीति कविकल्पितस्मरशरत्यागोत्प्रेक्षया स्मरशरापेक्षयादसीयकटाक्षस्य व्यतिरेको जयतीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'सो मुद्धसामलङ्गो धम्मिल्लो कलिअललिअणिअदेहो। तीए खन्धाहि बलं लहिअ सरो सुरअसंगरे जअइ॥'— स मुग्धश्यामलाङ्गो धम्मिल्लः कलितललितनिजदेहः। तस्याः स्कन्धाद्बलं लब्ध्वा स्मरः सुरतसंगरे जयति॥ मुग्धः सुन्दरः श्यामलाङ्गः कलितमनोहरदेहो धम्मिल्लः स्मरस्तस्याः स्कन्धादंसप्रदेशात्सेनासंनिवेशमूलाश्च बलं लब्ध्वा सुरतसंगरे जयति।— इत्यत्र सुरतरभसेनांसप्रदेशे गलितं धम्मिल्लमवलोक्य रतिविरतिसमयेऽपि पुनरङ्कुरिताभिलाषः कामुकोऽभूदिति तात्पर्यम्। ततश्चात्र धम्मिल्लः स्मर इति रूपकेण सुरतसंगर इति रूपकेण च चिरकालरतिपरिश्रान्तोऽपि कामुको रत्यारम्भ इवाङ्कुरिताभिलाषोऽभूदित्यभिलाषकारणाभावेऽप्यभिलाषप्रतीतेर्विभावनालंकारः स्कन्धपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥२२१॥ एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां व्यञ्जकत्वमुदाहृत्य कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेष्वर्थेषु पदगतं वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति— शठाधुना सा तनुते साहसं शशिवीक्षणे। इति वक्तृवचःसिद्धवस्तुना वस्तुधीः पदे॥ अत्र कविनिबद्धदूतीरूपवक्तृवचःसिद्धेन शशिवीक्षणसाहसकरणरूपवस्तुना तस्या निजजीवितनैराश्यरूपं वस्तु साहसमिति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— ‘णवपुण्णिमामिअङ्कस्स सुहअ को सि त्ति भणसु मह सच्चं। का सोहग्गसमग्गा पओसरअणि व्व तुह अज्ज॥’— नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य सुभग कोऽसीति भण मम सत्यम्। का सौभाग्यसमप्रा प्रदोषरजनीव तवाद्य॥ अन्यानुरक्तं नायकं प्रति नायिकाया वचनमिदम्। हे सुभग, त्वं नवपर्वचन्द्रस्य। अत्र नवपदं रागाविलत्वद्योतनाय। कोऽसि किं ज्येष्ठः किं वा कनिष्ठोऽसीऽति सत्यं मम भण। पूर्वं मयि तथानुरक्तोऽपीदानीं नानुरक्तोऽसि, अतस्त्वं हरिद्रारागोऽसीति यावत्। सौभाग्यशालिनी का वा तवाद्य प्रदोषरजनीवानुरागकारिणीति यावत्। अत्र कविनिबद्धनायिकारूपवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन प्रकृतवाक्यार्थरूपेण वस्तुना मयीवान्यस्यामपि क्षणादननुरको भविष्यसीति वस्तु नवपदेन प्रदोषपदेन च प्राधान्येन द्योत्यते॥२२२॥ अथात्रैव वस्तुनालंकारध्वनिमुदाहरति— न श्रोतास्यशुभं यावत्तावदेव व्रज प्रिय। इति वक्तृवचः सिद्धवस्तुनालंकृतिध्वनिः॥ हे प्रिय, अशुभं स्वमरणवार्त्तां यावन्न श्रोतासि तावदेव गन्तव्यं चेद्गच्छेति प्रकृतवाक्यार्थरूपेण कविनिबद्धनायिकारूपवक्तृवचःसिद्धेनाक्षेपालंकारो व्रजेति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'सहिणवणिहुवणसमरम्मि अङ्कपालीसहीइ णिविडाए। हारो णिवारिओ चिअ उच्चेरन्तो तदो कहं रमिअं॥'— सखि नवनिधुवनसमरेऽङ्कपालीसख्या निविडया। हारो निवारित एवोच्चरंस्ततः कथं रमितम्॥ इदं नवोढां रात्रिवृत्तान्तं पृच्छन्त्याः सख्या वचनम्। हे सखि, नवसुरतसमय उच्चरन्नुल्ललन्। निर्भरसुरतप्रतिबन्धक इति यावत्। तादृशो हारो निविडया दृढया, अङ्कपाल्येवालिङ्गनमेव सखी। निर्भरसुरतसौलभ्योपयोगित्वादङ्कपाल्याः सखीत्वेन निरूपणम्। तया निवारितो विच्छिन्न एव भवति। ततो हारविच्छेदानन्तरं कथं रमितम्।— इत्यत्र कविनिबद्धसखीरूपवक्तृवचःसिद्धेन प्रकृतवाक्यार्थरूपवस्तुना हारविच्छेदानन्तरं प्रौढाङ्गनाया इव नवोढाया अपि तवारम्भसमयसुरताद्विलक्षणमेवावश्यं रतमभूत्। तत्कथं कीदृगिति कथयेति व्यतिरेकालंकारः कथंपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ अथात्रैवालंकारेण वस्तुध्वनिमुदाहरति— कुमुद्वतीव जाताद्य वीक्ष्येन्दुं त्वद्युता सखी। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्या वस्तुनो ध्वनिः॥ अत्र त्वया युता सखी चन्द्रं वीक्ष्याद्य कुमुद्वतीव जातेति कविनिबद्धनायिकासखीरूपवक्तृवचःसिद्धेनोपमालंकारेण पूर्वं चन्द्रदर्शनेऽस्या मोहोऽभवदिति वस्त्वद्येति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— 'पविसन्ती घरदारं विबलिअवअणा पुलोइऊण पहं। खन्धे घेत्तूण घडं हा हा णट्ठो त्ति रुअसि सहि किं त्ति॥’— प्रविशन्ती गृहद्वारं विवलितवदना विलोक्य पन्थानम्। स्कन्धे गृहीत्वा घटं हा हा नष्ट इति रोदिषि सखि किमिति॥ अत्र मार्गावलोकनस्य द्वारप्रवेशसमये स्कन्धे ग्रहणस्य च घटनाशं प्रति हेतुत्वप्रतीतेः, घटनाशस्य वा रोदनं प्रति हेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमलंकारः। तेन च संकेतनिकेतनं गच्छन्तं दयितं दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदापरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किमितीति पदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ यथा वा— ‘विहलं खणं सहि तुमं दट्ठूण घडेण तरलतरदिट्ठिं। दारप्फंसमिसेणं अप्पा गरुओ त्ति पाडिअ विभिण्णो॥’— विह्वलां क्षणं सखि त्वां दृष्ट्वा घटेन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेणात्मा गुरुरिति पातयित्वा विभिन्नः॥ हे सखि, स्वभारेण विह्वलामत एव तरलतरदृष्टिं त्वां दृष्ट्वा घटेनैव स्वात्मा गुरुरिति मत्वा द्वारस्पर्शव्याजेन पातयित्वा विभिन्नो न तु त्वमेव द्वारस्पर्शव्याजेन घटस्य भङ्गं कृतवती।— इत्यत्र नदीकूललतागृहे कृतसंकेतं त्वद्गमनसमये तत्राप्राप्तं गृहप्रवेशसमये तत्र गच्छन्तं कामुकं दृष्ट्वा पुनर्जलाहरणव्याजेन नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकमेव त्वया घटो भग्न इति मया विदितमेव। तत्किमिति नाश्वसिषि? तत्समीहितसिद्धये पुनर्नदीं प्रयाहि। अहं ते श्वश्रूनिकटे सर्वं समर्थयिष्य इति वस्तु द्वारस्पर्शमिषेणेति कविनिबद्धबक्तृप्रौढोक्तिसिद्धयापह्नुत्या व्यज्यते। तत्र मिषेणेति पदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥२२४॥ अथात्रैवालंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति — मेरो कैलास किं भूभृत्प्रतापैस्त्वत्समोऽस्म्यहम्। इति वक्तृवचःसिद्धालंकृत्यालंकृतिध्वनिः॥ अत्र 'मेरो' इति कैलासेन संबोधने कृते 'कैलास किम् ' इति मेरोरुक्तिः। भूभृदित्यादि कैलासस्य प्रतिवचनम्। अत्र त्वत्सम इत्युपमया प्रतापेष्वतिशयोक्तिर्व्यज्यते। तत्र रजतात्मकत्वाभिप्रायमहमिति पदं प्राधान्येन व्यञ्जकम्॥ यथा वा— 'ओण्हाइ महुरसेण अ विइण्णतारुण्णऊसुअमणा। बुड्ढा वि णवोढ व्व परवहू अहहा हरेइ तुह हिअअं॥'— ज्योत्स्नया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। वृद्धापि नवोढेव परवधूरहहा हरति तव हृदयम्॥ ज्योत्स्नया पलितधीतिरोधायिकया दत्ततारुण्या मधुरसेन केवलमुत्सुकमनाः सा वृद्धापि परवधूरित्येव तव हृदयं नवोढेव हरति।— इत्यत्र परवधूस्तव हृदयं हरतीति काव्यलिङ्गेन मामुज्झित्वा वृद्धामप्यभिलषसि, त्वदीयमाचरितं किं वक्ष्यामीति वक्तुमिष्टस्याप्यर्थस्य विशेषाधित्सया निषेधरूप आक्षेपालंकारः परवधूपदेन प्राधान्येन व्यज्यते॥ एवं कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीराश्चत्वारोऽपि भेदाः पदगतत्वेनाप्युदाहृताः। एवं च पूर्वोदाहृता वाक्यप्रकाश्या अष्टादश भेदाः, शब्दार्थोभयशक्त्युद्भवस्तु पदप्रकाश्यो न संभवतीति पदप्रकाश्याः सप्तदश भेदाः, एवमाहत्य पञ्चत्रिंशद्भेदा उदाहृता इति ध्येयम्॥२२५॥ अथार्थशक्त्युद्भवानां प्रकारान्तरेण कतिचिद्भेदानाह— प्रबन्धेऽपि द्वादश स्युरर्थशक्त्युद्भवा भिदाः। वाक्यपदयोरिव प्रबन्धेऽप्यर्थशक्त्युद्भवा द्वादशापि भेदाः संभवन्ति। यथा गृध्रगोमायुसंवादे— 'अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे। न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी॥’— एतावानेकः प्रबन्धः। श्मशाने शवं निक्षिप्य बहुकालं रुदतस्तद्बन्धूनुद्दिश्य सूर्येऽस्तमिते स्वस्य तत्र स्थित्यसंभवेन शवभक्षणं न संघटेत, किं तु गोमायोरेव स्यादिति मत्वा सूर्यास्तमयात्प्रागेव शवं विसृज्य भवद्भिर्गन्तव्यमित्यभिप्रायवतो गृध्रस्य वाक्यमिदम्। अत्र गृध्रगोमायुसंकुलत्वादि श्मशानविशेषणं स्थितिनिवर्तने हेतुः। कङ्कालो मांसविशेषः। इह भूलोके। जीवितः प्रत्युज्जीवितः। कालधर्मं मरणम्।— अत्र बन्धुषु निवृत्तेषु ममोपभोगाय भवत्वयं शव इति दिवाबलवतो गृध्रस्य गोमायुवञ्चनाभिलाषरूपं वस्तु वस्तुनैव प्रबन्धेन प्रकाश्यते। अथ दिवैव शवं विसृज्य बन्धुभिर्गतं चेत्स्वस्य न भविष्यति, किं तु गृध्रस्यैव भविष्यतीति मत्वा बन्धुस्थितिपर उत्तरः प्रबन्धो गोमायोः— 'आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविघ्नो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशङ्किताः॥— आदित्योऽद्यापि तिष्ठति। ततो नात्रापि भीतिप्रसक्तिः। तन्न गन्तव्यम्। बहुविघ्न इष्टप्राप्तौ यथा विघ्नबाहुल्यं तथानिष्ट प्राप्तावपीति दैवाज्जीवेदपि। कनकवर्णाभमित्याद्यत्यागे हेतुः। गृध्रवाक्यादित्यनेन गृध्रस्तु स्वयं भक्षितुमेवं वदति, नैतद्वाक्ये विश्वासः कार्य इत्याशयः। अत्रापि रात्रौ ममैवोपभोगाय संपत्स्यत इति पुरुषव्यावर्तनपरस्य गोमायोर्गृध्रप्रतारणाभिलाषरूपं वस्तु स्वतःसंभविना वस्तुना प्रबन्धेन द्योत्यते। युगविशेषाणां दिव्यानुभावशालित्वाद्गृध्रगोमायुसंवादः स्वत्तःसंभवी, न तु कविप्रौढोक्तिमात्रान्निष्पन्न इत्याहुः॥ अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा— 'एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च। अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम्॥' इति रघुवंशे सिंहवाक्यानन्तरम् 'क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्त्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः। राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपकोशमलीमसैर्वा॥' इति राजवाक्यप्रबन्धे क्षतत्राणाभावस्य राज्यादिकैमर्थक्यहेतुत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्गमलंकारः। तेन क्षतसंरक्षणमेव मम मुख्यं प्रयोजनम्, पुत्रादिकं प्रयोजनं त्वानुषङ्गिकमिति वस्तु व्यज्यते। एवमन्येऽप्यूहाः॥ वाक्यसमूहः प्रबन्धः। स चावान्तरप्रबन्धो महाप्रबन्धश्चेति द्विधा। तत्राद्य इदमुदाहरणम्। अन्त्येऽप्यूह्यम्॥२२६॥ अथासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य प्रबन्धवाक्यपदगतत्ववत्पदेकदेशादिगतत्वेनापि केचन भेदाः संभवन्तीत्याह— पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः। जगत्सु स जयत्येकः कृशासि सखि यत्कृते॥ तिङन्तं सुबन्तं च पदम्। तदेकदेशास्तदवयवाः प्रकृतिप्रत्ययादयः। रचना संघटना। वर्णान्यक्षराणि। तेष्वपि रसाः शृङ्गारादयः, आदिशब्दाद्भावादयश्च व्यज्यन्ते। यथा जगत्स्वित्यत्र जगदिति प्रातिपदिकेन क्वचिद्देशविशेषमात्र एवायं न जयति, किं तु सर्वस्मिन्नपि देश इति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन भूलोकमात्रेऽयं न केवलं जयति, रसातलस्वर्गयोरपीति व्यज्यते। तथा जयतीति तिङ्प्रकृत्या तस्य सर्वातिशायित्वम्। एवं जगदादिपदैकदेशैर्विप्रलम्भशृङ्गारसाम्राज्यमभिव्यज्यते॥ यथा वा तिङन्तप्रकृतेर्व्यञ्जकता— 'रइकेलीहिअणिवसणकरजुअलणिरुद्धणअणजुअलस्स। रुहस्स तइअणअणं पव्वइपरिचुम्बिअं जअइ॥'— रतिकेलीहृतनिवसनकरयुगलनिरुद्धनयनयुगलस्य। रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति॥ रतिकेलीहृतं देवीनिवसनं येन स तथा, देव्याः करयुगलेन पिहितं नयनयुगलं यस्य स तथा। रतिकेलीहृतनिवसनश्चासौ करयुगलनिरुद्धनयनयुगलश्च तथा, तस्येति विग्रहः। भगवति वसनं हरति सति तदवलोकनेन सलज्जा देवी करद्वयेन तदीयं नयनद्वयं पिधाय यतृतीयं नयनं चुम्बनेन मुकुलीचकार, तन्नयनं जयतीतरनयनापेक्षयोत्कर्षेण वर्तते।— इत्यत्र करतलपिहितनयनद्वयापेक्षया चुम्बनपिहितस्योत्कर्षपरतया जयतीति तिङ्प्रकृत्या चुम्बितस्य नयनस्य लोकातिशायित्वं व्यज्यते। तेन च संभोगशृङ्गाररसस्य साम्राज्यं व्यज्यते। अत्र चोत्तमदेवताविषयसंभोगवर्णनस्यानौचित्यादाभासत्वमित्यप्याहुः॥ सुबन्तप्रकृत्या यथा वा— 'प्रेयान्सायमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावग्र यात्यात्मना। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटलसन्नीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः॥'— प्रेयान्परमप्रेमविषयः, न भर्तृमात्रम्। सायमुद्दीपनसमये पादानतोऽपि सशपथम्, न केवलं वाचा, अपाकृतः सन्वासगृहाद्वित्राण्येव पदानि यावन्न याति तावदेव न केवलं प्रसन्ना, प्रत्युत नीवीविश्लथनभिया करतलधृतनीवीबन्धं यथा भवति तथा धावित्वा, न तु मन्दं गत्वा, सप्रणामम्, न त्वनुनयमात्रेण, आत्मना स्वयमेव, न तु दूतीमुखेन, धृतः पुनः पदान्तरचलनमपि यथा न करोति तथा धृतः, न तु केवलं वारितः।— इत्यत्र पदानीति प्रकृत्या कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यं व्यज्यते। न हि तादृशमौत्सुक्यं द्वित्राणि द्वाराणीति द्वारपदोपादाने व्यज्यत इति ध्येयम्॥ तिङ्सुपोः प्रत्यययोर्यथा— ‘पथि पथि शुकचञ्चूचारुरागाङ्कुराणां दिशि दिशि पदमानो वीरुधां लासकश्च। नरि नरि किरति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीमानचर्चा॥— दिशि दिशि पथि पथि च पवमानो मारुतः शुकमुखवच्चारू रागो येषां ते तथा, तादृशा अङ्कुरा उद्गमोन्मुखाः पल्लवा यासां तास्तथा, तादृशीनां वीरुधां लतानां लासको नर्तकः, चालयितेति यावत्। पुष्पधन्वा नरि नरि पुंसि पुंसि द्राग्झटिति सायकान्किरति क्षिपति। पुरि पुरि नगरे नगरे मानिनीनां मानकथा च निवृत्ता।— इत्यत्र किरतीति लटा किरणव्यापाररूपधात्वर्थस्य साध्यमानता गम्यते। तथा निवृत्तेत्यत्र क्तप्रत्ययेन किरणव्यापारकार्यभूतमाननिवृत्तेश्चिरकालसिद्धता व्यज्यते। यद्यप्यत्राख्यातसमभिव्याहाराद्धात्वर्थस्य साध्यमानता व्युत्पत्तिबलादेव सिध्यतीति न व्यञ्जनापेक्षा, तथाप्याख्यात्तस्य व्यापारे यत्ने वा शक्तिर्लटोऽपि वर्तमानत्व एवेत्युभयथापि साध्यमानताप्रतीतिस्ततो व्यञ्जनयैवेत्याहुः। न चैवमपि भूताधिकारविहितेन क्तप्रत्ययेनातीतत्वं शक्त्यैव प्रतिपाद्यं न व्यज्जनयेति वाच्यम्; तथाप्यतीतत्वप्रतिपादनमुखेन कारणीभूतशरविकिरणापेक्षया कार्यभूतमाननिवृत्तेश्चिरकालसिद्धताप्रतिपादनेनातिशयोक्तिरूपेण मानरूपभावशान्तिद्वारा रसोत्कर्षाभिव्यक्तिः क्तप्रत्ययाधीनेत्याहुः॥ यथा वा— 'लिखन्नास्ते भूमिं बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः। परित्यक्तं सर्वं हसितपठितं पञ्जरशुकैस्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना॥'— प्राण इव दयित इष्टो बहिर्गृहद्वार्यवनतमुखः सन्भूमिं विलिखन्नास्ते। सख्यश्च सततरोदनेनोच्छूनानि नयनानि यासां तास्तथा, तादृश्यश्च निराहाराश्च तिष्ठन्ति। पञ्जरशुकैः सर्वं हसितपठितं हासकारि वचनम्, हसितं पठितं च वा परित्यक्तम्। तव चावस्थेयं कण्ठगतप्राणता। तत्कठिने, मानमधुना विसृज— इत्यत्र लिखन्निति शतृप्रत्ययेन लेखनस्य वर्तमानत्वमात्रं प्रतीयते न तु कृतिसाध्यत्वमपि, वर्तमानत्वमात्रार्थकलडादेशभूतस्य शतुस्तावन्मात्रार्थकत्वस्यैवौचित्यात्। तथा च यथा लिखतीत्याख्यातप्रयोगे कृतिसाध्यताया अप्याख्यातेन प्रतीतेः कृतिसमनियता बुद्धिपूर्वकतापि प्रतीयते, तथात्र न बुद्धिपूर्वकताप्रतीतिरिति शतृप्रत्ययेन लेखनस्याबुद्धिपूर्वकता व्यज्यते। तथा लेखनस्य तन्तन्यमानताप्रतीतेः प्रसादपर्यन्तता च व्यज्यते। एवमास्त इति प्रकृत्या सत्तामात्रं प्रतीयते। तेन च व्यापारान्तरवत्त्वाप्रतीतेः प्रसादैकप्रयोजनकता सत्तायाः प्रतीयते। लटा च सत्ताया भूतता व्यावर्त्यते। तेन च न तु गत इति व्यज्यते। भूमिमिति द्वितीयया भूमिमात्रं लेखनक्रियाकर्मेति प्रतीयते। ततश्च चिन्ताकुलतया बुद्धिपूर्वकतां विनैव लिखतीति व्यज्यते। भूमौ लिखन्नित्युक्तौ तु सप्तम्याधिकरणत्वप्रतीतेरन्यत्किंचित्तत्र लिखतीति बुद्धिपूर्वकता व्यज्येत, तच्चानुचितं नैश्चिन्त्यद्योतकत्वादिति ध्येयम्। अत्र सुप्तिङ्विभक्तीनां व्यञ्जकत्वम्॥ सुव्विभक्तिषु षष्ठया यथा— 'गामारुहम्हि गामे वसामि णअरठ्ठिइं ण जाणामि। णाअरिआणं पइणो हरामि जा होमि सा होमि॥'— ग्राम्यास्मि ग्रामे वसामि नगरस्थितिं न जानामि। नागरिकाणां पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि॥ स्वकामुकोपभोगकुपितया नागरिकया कयापि ग्राम्यासीति सनिन्दमुपलब्धायाः कस्याश्चिद्ग्राम्याया उक्तिरियम्। ग्राम्या ग्रामे भवा। हरामि वशीकरोमि।— इत्यत्र या नागरिकाः सुरततन्त्रकुशलास्तत्संबन्धिनोऽपि विटान्वशीकरोमीति स्वस्य रतितन्त्रकौशलातिशयः परस्यास्तत्राकुशलत्वं च नागरिकाणामिति षष्ठया प्राधान्येन व्याज्येते॥ तिङ्प्रत्ययेन कालविशेषप्रतिपादनद्वारा व्यञ्जकता यथा— 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इति। एषा हि भग्नमाहेश्वरकार्मुकं दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः। अत्रातीतकालानुशिष्टेनासीदिति लङ्प्रत्ययेन भग्नभवधनुषो राघवस्य विद्यमानस्याप्यतीततां प्रतिपादयता तदीयमतीतत्वमचिरसंपादनीयमिति व्यज्यते। तेन च तस्य रौद्ररसस्याभिव्यक्तिरिति ध्येयम्। सुब्विभक्तेः संख्याप्रतिपादनद्वारा यथा— 'ताणँ गुणग्गहणाणं ताणुक्कण्ठाणँ तस्स पेम्मस्स। ताणँ भणिआणँ सुन्दर ईरिसिअं आअमवसाणं।’— तेषां गुणग्रहणानां तासामुत्कण्ठानां तस्य प्रेम्णः। तेषां भणितानां सुन्दरेदृशं जातमवसानम्॥ पूर्वमत्यन्तमनुरक्तं कदाचिदपराद्धं नायकं प्रति नाविकोक्तिरियम्। तेषां गुणग्रहणादीनामवसानं पर्यवसानमीदृशमन्यानुरागपर्यवसायि जातमित्यत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वप्रतिपादनद्वारा षष्ठीविभक्तिभिरेकैकस्यापि तत्तद्गुणस्य बहुप्रकारेण ग्रहणं द्योत्यते। तथा प्रेम्ण इति षष्ठ्या तद्गतैकत्वप्रतिपादिकया प्रेम्णः सर्वकालमेकरूपता द्योत्यते। तेन चानुरागातिशयो व्यज्यते॥ व्यत्ययेनानुशिष्टयोर्मध्यमोत्तमपुरुषयोर्यथा— ‘रे रे चञ्चललोचनाश्चितरुचे चेतः प्रमुच्य स्थिरप्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि। किं मन्ये विहरिष्यसे बत हतां मुञ्चान्तराशामिमामेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ॥'— चञ्चललोचनायां कान्तायामञ्चितरुचे रे रे चेतः, स्थिरप्रेमाणं भक्तेष्वक्षय्यानुग्रहं महिमानं हरं हरिं वा विमुच्यैणनयनां मृगाक्षीमालोक्य किं नृत्यसि, तुष्यसीति यावत्। विहरिष्यसे विहरिष्यामीति किं मन्ये मन्यसे किम्? इमामन्तरात्मन्याशां मुञ्च। कुतः? एषा कान्ता संसारवारिधौ प्लवमानानां कण्ठतटे निबद्धा शिला यतः।— इत्यत्र प्रहासे प्रतिपाद्य उत्तमपुरुषस्थाने मध्यमपुरुषस्य मध्यमपुरुषस्थाने चोत्तमपुरुषस्य विहिततया मन्ये विहरिष्यस इति व्यत्यस्तपुरुषाभ्यां प्रहासप्रतिपादनद्वारा वक्तुः शान्तिरसो व्यज्यते॥ पूर्वनिपातस्य यथा— 'येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते संमतास्तैरपि प्रायः केवलमेव नीतिशरणैः कार्यं किमुर्वीश्वरैः। ये क्ष्माशक्र पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमास्ते स्युर्नैव भवादृशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः परम्॥’— ये दोर्बलमात्रशालिनस्ते दुर्बला एव। ये नीतिमात्रशरणास्तैरपि किं कार्यम्? तेऽप्यप्रयोजका इति यावत। हे क्ष्माशक्र भूमीन्द्र, ये पराक्रमनयोभयशालिनस्ते भवादृशा नैव स्युः। यदि स्युस्तथापि पवित्रा द्वित्रा एव परं स्युरिति योजना। यद्वा पराक्रमनयोभयशालिनो ये द्वित्राः पवित्रास्तेऽपि भवादृशा न स्युरिति योजना। अत्र पराक्रमनयपदयोः 'अल्पाच्तरम्' इति नयपदस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते, 'अभ्यर्हितं च' इति पराक्रमस्य पूर्वनिपातात्तदुभयमध्ये पराक्रमस्य प्राधान्यं गम्यते। तेन च नायकस्य वीररसो व्यज्यते। ननु पूर्वनिपातस्य पदधर्मत्वेन कथमत्र पदैकदेशत्वमिति चेदुपचारादित्याहुः॥ अर्थविशेषे विहितस्य विभक्तिविशेषस्य यथा— 'प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। दिवसेन तु भूप भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम्॥'— गम्भीरचापटङ्कारभरिते रणवर्त्मनि तव विधुरैः शत्रुभिर्दिवसं सर्वस्मिन्नपि दिवसे क्षणमप्यविरम्यायोधि युद्धं कृतम्। भवांस्तु विधिना युद्धशास्त्रोक्तमार्गेण सिद्धतया कृतत्वेन साधुवादस्य श्लाघायाः पदं यथा भवति तथा दिवसेनायुद्ध युद्धं कृतवान्।— इत्यत्र दिवसमित्यत्यन्तसंयोगे विहितया द्वितीयया शत्रूणां युद्धस्य नैष्फल्यं व्यज्यते, फललाभे युद्धविरामप्रसङ्गात्। तेन च तेषामयुद्धकुशलत्वं व्यज्यते। तथा दिवसेनेति तृतीयया क्रियापरिसमाप्तिरूपेऽपवर्गे विहितया फलप्राप्तिः, तां विना क्रियापरिसमाप्त्ययोगात्। फलप्राप्त्या च वर्ण्यस्य युद्धकौशलं व्यज्यते॥ तद्धितस्य यथा— 'भूयो भूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यद्गाढोत्कण्ठा लुलितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति॥'— संनिहितेन नगरराजमार्गेण चरन्तं नवं वपुष्मन्तं साक्षान्मदनमिव स्थितं माधवं दर्शं दर्शं गाढाभिलाषा रतिरिव स्थिता मालती लुलितलुलितैर्लुठितलुठितैरङ्गकैस्ताम्यतीति यत् ।— इत्यात्राल्पार्थविहितेन कप्रत्ययरूपेण तद्धितेनानुकम्पा व्यज्यत इत्येके। कप्रत्ययोऽनुकम्पायमेव विहितः, ततश्चानुकम्पार्थकेन तेनानुकम्पनीयैरङ्गैस्ताम्यतीतिप्रतीतिद्वारा मालत्याश्चिरकालबिरहासहिष्णुता व्यज्यत इत्यन्ये॥ उपसर्गस्य यथा— 'परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते॥'— ईदृक्तयेयत्तया च परिच्छेत्तुमशक्यो वाचामगोचरोऽस्मिञ्जन्मनि जन्मसंताने पुनः कदाप्यननुभूतपूर्वो विवेकस्य प्रध्वंसादुपचितमहामोहतया गइनः किं भविष्यतीति भीतिकरः कोऽपि मनसाप्यनुल्लेख्यो विकारोऽन्तर्जडयतीतिकर्तव्यतामूढं करोति तापं च विस्तारयति— इत्यत्र प्रध्वंसादिति प्रशब्दरूपोपसर्गेण विवेकस्य संस्कारात्मना भावो व्यज्यते। न चायं प्रशब्दवाच्य एवास्त्विति वाच्यम्, उपसर्गाणां केवलं द्योतकत्वेन वाचकत्वाभावात्। वाचकत्वेऽपि वा तत्प्रतिपादनद्वारा विप्रलम्भातिशयो व्यङ्ग्य इत्याहुः॥ निपातस्य यथा— 'कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विषः। तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमात्र यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम्॥'— इदं भगवन्तं प्रति सुराणां वचनम्। त्वया गर्वाभिमुखं दैत्यहननं कियदस्तीत्यहंकाराभिमुखं मनः कृतं च। एवमेवं सति किमन्यद्बहूच्यते? नोऽस्माकं द्विषो निहताश्च। यावदुदयाचलशेखरमंशुमान्नायाति तावदेव हि तमांसि तिष्ठन्ति।— इत्यत्र कृतं च निहताश्चेति चकारद्वयेन समुच्चयद्योतकेन मनसो गर्वाभिमुखीकरणस्य द्विषां निहननस्य च तुल्यकालताप्रतीतेर्भगवतः शौर्योत्कर्षो व्यज्यते। यद्यप्युपसर्गा निपाताश्च पदान्येव न तु पदैकदेशाः, तथापि स्वतन्त्रप्रयोगाविषयत्वेन पदैकदेशत्वव्यपदेश इति ध्येयम्॥ बहूनामेकवाक्यानुप्रवेशेन व्यञ्जकता यथा— 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाहतिश्रेणीभूतविशालसालविवरोद्गीर्णैः स्वरैः सप्तभिः॥'— सुवेलकृतसंनिवेशं कपिबलमवलोक्यात्र को वा राम इति कृतप्रश्नं रावणं प्रति चारस्योक्तिरियम्। भुवनेषु भूर्भुवःस्वर्लोकेषु विक्रमगुणैर्विक्रमेण तत्प्रमुखैरन्यैर्दाक्षिण्यादिगुणैश्च परां प्रसिद्धिं प्राप्तो रामोऽसावङ्गुल्या निर्दिश्यमान एव। त्रिभुवनप्रसिद्ध इति कथमुच्यते मयैवाज्ञातत्वादिति वदन्तं प्रत्याह— तं त्रिजगत्प्रसिद्धं देवः परं भवानेव केवलं न जानाति यदि तदस्माकं भाग्यविपर्ययाद्दुरदृष्टवशादेव। यदि भवानपि जानीयात्तदा मैथिलीं नाहरेदस्माकमप्येवं विपत्तिर्न स्यादिति भावः। तस्य प्रसिद्धिमेव स्मारयति— यस्यैकस्यैव बाणस्यैकयैवाहत्या श्रेणीभूतान्येकरेखान्तःपातितया कृतानि विशालानि यानि सप्तानां सालानां विवराणि तेषूद्गीर्णैरुद्भूतैः सप्तभिः स्वरैः। विवरसप्तकसद्भावात्स्वरसप्तकाविर्भाव इति भावः। विवरसप्तकाविर्भूताः सप्त स्वरा एव षड्जादिसप्तस्वरा इत्यभेदाध्यवसायः। तैरुपलक्षिततया यस्य यशांसि मरुद्वन्दीव वैतालिक इव गायति।— इत्यत्रासाविति सर्वनाम्ना लोकोत्तरमहिमशालिताप्रतिपादनद्वारा तवायमजय्य इति व्यज्यते। तद्गतेनैकवचनेन कान्तारवासकान्ताविरहादिरूपमहाक्लेशानुभावेऽप्येकरूपतयावस्थानं व्यज्यते। भुवनेष्विति प्रातिपदिकेन भूमौ न क्वचिद्देशविशेष एवायं प्रसिद्धः किं तु सर्वस्मिन्नपि देश इति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन न भूलोकमात्रेऽयं प्रसिद्धः किं तु त्रिष्वपि लोकेष्विति व्यज्यते। विक्रमगुणैरित्यत्रापि विक्रमरूपप्रातिपदिकेन विक्रमैः प्रसिद्धिर्लभ्यते, तेन च भवद्विजयिबालिनिहन्तृत्वं तथा भवद्विजयिकार्तवांर्यनिहन्तृभार्गवविजयित्वं च व्यज्यते। गुणरूपप्रातिपदिकेन दाक्षिण्यादिगुणैः प्रसिद्धिः, तेन चान्तःपुरद्रोहिणमपि शरणागतं काकमयमरक्षीत्, तद्भवानपि शरणागतश्चेद्भवन्तमपि रक्षिष्यतीति व्यज्यते। तद्गतेन बहुवचनेन चैकैकस्य गुणस्य बहुप्रकारता व्यज्यते। परामित्यनेन चैतादृशी प्रसिद्धिर्नान्यसुलभेति व्यज्यते। अस्मदित्यनेन तव तदज्ञानं न केवलं त्वदभाग्यमात्रान्नापि मदभाग्यमात्रात्किं त्वस्माकं सर्वेषां राक्षसानामभाग्यादिति व्यज्यते। तं न जानातीत्यहो तवैश्वर्यमत्ततेति व्यज्यते। ऐश्वर्यमदान्न जानातीत्यनुक्त्वास्मद्भाग्यविपर्ययादित्युक्त्या निरपराधिनामस्माकमपि त्वदविनयादापत्प्राप्तेति व्यज्यते। अभाग्यादित्यभावमुखेनानभिधाय भाग्यविपर्ययादित्यभिधानेन भाग्यस्य पुण्यस्य विपर्ययो विपरीतफलदायित्वमिति पुण्यस्यापि विपरीतफलदायित्वं त्वदविनयाज्जातम्, अधर्मस्य तु किमु वक्तव्यमिति लभ्यते। यद्यभाग्यादित्येवोच्येत तदा दुरदृष्टाद्विपद्भवतु भाग्यात्तु संपदपि स्यादित्यपि लभ्येतेत्यन्ये॥ उपग्रहस्य यथा— 'अभुञ्जत भुवं प्राञ्चो भवानेको भुनक्ति ताम्। राजवत्यस्तथान्येषां राजन्वत्यस्तव प्रजाः॥— प्राञ्चो राजानो भुवमभुञ्जत; न पालितवन्तः किं तु करादानेन केवलमभ्यवहरन्ति स्मेति व्यज्यते, 'भुजोऽनवने' इत्यर्थविशेष एवात्मनेपदविधानात्। भवान्भुनक्ति केवलं रक्षति। अन्येषां राज्ञां प्रजाः केवलं राजवत्यः, त्वद्विषयवासिन्यस्तु प्रजा राजन्वत्यः सुराजवत्यः, 'राजन्वान्सौराज्ये' इत्यनुशासनादिति ध्येयम्। अत्र वर्णनीयस्यातिशयो व्यज्यते॥ ननु वाचकत्वाविशेषेऽपि कस्यचिदेव व्यञ्जकत्वं कस्यचिन्नेति विशेषावधारणं कथमिति चेत्; उच्यते— 'तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्भ्रुवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिभियं चकितहरिणचलनयना॥’— तरुणिमनि तारुण्ये कलामेकांशं कलयति सति। किंचिद्यौवने सतीति यावत्। भ्रुवोरग्रे प्रान्ते कर्तरि, अनुमदनधनुर्मदनधनुषः समीपे। अत्रापि काकाक्षिन्यायेन कलामित्यनुषज्यते। अर्थाद्वक्रिम्ण इति लभ्यते। वक्रिमैकदेशं पठति सति, इयं त्रस्तमृगेक्षणा सर्वासां कान्तानां मौलिमधिवसति मौलौ वर्तते। इयं यौवनारम्भ एव सर्वातिशायिनी जाता, यौवनोत्कर्षे तु कथं स्यादिति भावः। अत्र तरुणत्व इति त्वप्रत्ययापेक्षया तरूणिमनीतीमनिचः, तथा मदनधनुषः समीप इति वाक्यापेक्षयानुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य, तथा मौलौ वसतीत्याधारनिर्देशापेक्षया मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारनिर्देशस्य च पदबन्धसौकुमार्येण सहृदयहृदयैकवेद्यश्चमत्कारकारी कोऽपि विशेषः प्रथत इत्यविवादम्। एवं व्यञ्जकतायामपि कोऽपि विशेषः सहृदयहृदयैकसाक्षिक इति नात्र कथंतावकाश इत्येके। अन्ये तु तरुणत्व इत्यनेन त्वप्रत्ययेन द्रव्यगुणकर्मादिवाचकेभ्योऽनुशिष्टेन द्रव्यगुणादिसाधारणो धर्म उपस्थाप्यते, इमनिचा तु गुणवचनमात्रादनुशिष्ट्या गुणमात्रासाधारणधर्म एवोपस्थाप्यते। अयमेव च तरुणिमशब्दस्य विशेषो यत्तरुणत्वशब्दापेक्षया विशेषधर्मप्रतिपादकत्वम्। एवं च तरुणिमशब्देनाभिनवोद्भिद्यमानं वयः प्रतीयते। तरुणत्वशब्देन तु प्रौढं वय एव। एवं मदनधनुषः समीपे पठतीति वाक्यादुपाध्यायतापर्यन्तं मदनधनुषो न लभ्यते, किं तु सामीप्योपलक्षणत्वमात्रम्। अव्ययीभावे त्वनुपदस्य प्रथमप्रयोगावश्यंभावेनोपसर्जनतया तदर्थभूतसामीप्यविशिष्टतया मदनधनुषः प्राधान्येन भाननियमादुपाध्यायतापर्यन्तं व्यज्यते। तथा मौलौ वसतीत्याधारतामात्रं प्रतीयते। मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारानिर्देशे व्याप्यावस्थानं व्यज्यते। तथा कर्मत्वोपस्थितावीप्सितत्वप्रतीतेर्मौलेर्मुख्याधारत्वं निवासकर्तुरधिशब्दसंबन्धात्तदीश्वरत्वं च व्यज्यते। एवं सर्वत्रापि व्यञ्जकानां विशेषो विद्वद्भिरूहनीय इत्याहुः॥२२७॥ रचनावर्णयोस्तु व्यञ्जकत्वं गुणनिरूपप्रस्ताव एबोदाह्रियमाणत्वान्नेहोदाह्रियत इत्याह— रचनावर्णयोर्व्यक्तिं ब्रूमो गुणनिरूपणे॥ स्पष्टम्॥२२८॥ अथ वााक्यपदपदैकदेशवर्णरचनादिष्विव प्रबन्धेष्वपि रसादयो व्यङ्ग्या इत्याह— एवं रसादयो व्यङ्ग्याः प्रबन्धेष्वपि भूयसा॥ रत्नावल्यादौ शृङ्गारः प्राधान्येन व्यङ्गयः। वेणीसंहारादौ वीररसः। नागानन्दादौ करुणरसः। वीरभद्रविजयादिडिमप्रबन्धेषु रौद्ररसः। प्रहसनेषु हास्यरसः। प्रबोधचन्द्रोदयादौ शान्तरसः प्राधान्येन व्यङ्ग्य इत्याद्यूह्यम्॥२२९॥ अथ बुद्धिसौकर्यायोक्तान्ध्वनिभेदान्संकलयति— उक्तरीत्यैकपञ्चाशद्भेदाः शुद्धा ध्वनेर्मताः॥ तथा हि— लक्षणामूलाविवक्षितवाच्यध्वनेरर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यरूपयोर्भेदयोः प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश्यत्वे चत्वारो भेदाः। अभिधामूलविवक्षितान्यपरवाच्यध्वनावसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याख्यरसध्वनेः प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशवर्णरचनागतत्वेन षड् भेदाः। संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्याख्यभेदे तु शब्दशक्तिमूले वस्त्वलंकाररूपयोर्व्यङ्ग्ययोः प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश्यत्वेन चत्वारो भेदाः। अर्थशक्तिमूले तु स्वतःसंभविन्यर्थे वस्तुना वस्तुध्वनिर्वस्तुनालंकारध्वनिरलंकारेण वस्तुध्वनिरलंकारेणालंकारध्वनिरिति चतुर्णो भेदानां प्रत्येकं पदवाक्यप्रबन्धगतत्वेन त्रैविध्याद्वादश भेदाः; एवमर्थस्य कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वेऽपि द्वादश भेदाः; तथार्थस्य कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धत्वेऽपि द्वादश भेदाः, एवमाहत्यार्थशक्तिमूलध्वनौ षट्त्रिंशद्भेदाः। शब्दार्थोभयशक्त्युद्भबस्तु वाक्य एवेत्येकविधः। एवं शुद्धा ध्वनिभेदा एकपञ्चाशदिति ज्ञेयाः॥२३०॥ अथ मिश्रभेदान्विविच्य संकलयति— संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया। तेषां योगे मिथो भेदा वेदखाम्बुधिखेन्दवः॥ संशयास्पदत्वेनाङ्गाङ्गिभावेनैकव्यञ्जकानुप्रवेशेनेति त्रिरूपः संकरः। तद्भिन्नरूपा संसृष्टिरेकविधा। एतेषु चतुर्षु संबन्धप्रकारेष्वन्यतमेन संबन्धप्रकारेणैकस्यैकपञ्चाशता भेदैर्योगै सत्येकपञ्चाशद्भेदा भवन्ति। एवमेकपञ्चाशतो भेदानामेकेन संबन्धप्रकारेणैकपञ्चाशता भेदैर्योगे भेदानामेकोत्तरषट्शत्यधिका द्विसहस्री भवति। पुनरेवमन्यैरपि त्रिभिः संवन्धप्रकारैः सर्वेषामेवं योजने चतुरधिकचतुःशत्यधिका दशसहस्री भेदानां भवति। तदाह— वदखाम्बुधिखेन्दव इति। प्रथमस्थानगताः संख्यासंकेतिताः शब्दा एकद्व्यादिसंख्यां वदन्ति। द्वितीयस्थानगतास्तु दशविंशतित्रिंशदादिसंख्याम्। तृतीयस्थानगतास्तु शतद्विशत्यादिसंख्याम्। चतुर्थस्थानगतास्तु सहस्रद्विसहस्रयादिसंख्याम्। पञ्चमस्थानगतास्तु दशसहस्रीविंशतिसहस्रयादिसंख्याम्। षष्ठस्थानगतास्तु लक्षादिसंख्याम्। यस्मिन्स्थाने वक्तव्या संख्या नास्ति तत्र स्थाने नञाकशवाचकपदादयः प्रयुज्यन्त इति ज्यौतिषिकाणां संप्रदायः। तथा चात्र प्रथमस्थानगतेन वेदशब्देन चतुष्ट्वसंख्योच्यते, वेदानां चतुःसंख्याकत्वात्। द्वितीयस्थाने वक्तव्यसंख्याभावात्खशब्दः प्रयुक्तः। तृत्तीयस्थानस्थेनाम्बुधिशब्देन चतुःशती प्रतिपाद्यते। चतुर्थस्थाने वक्तव्यसंख्याभावात्खशब्दप्रयोगः। पञ्चमस्थानस्थितेनेन्दुशब्देन दशसहस्री प्रतिपाद्यते, इन्दोरेकत्वादिति ध्येयम्॥२११॥ शुद्धभेदैर्मिलित्वा तु शरेषुयुगखेन्दवः॥ शुद्धभेदानां मिश्राणां चाहत्य गणनायां पञ्चपञ्चाशदुत्तरचतुःशत्यधिकदशसहस्री भेदानां भवति। नन्वेकस्य पञ्चाशतैव योगः संभवति न तु स्वेनैव स्वस्य, अतः कथमियं गणनेति चेन्न ; स्वसजातीयेन भेदेन स्वस्य संबन्धसंभवात्। न च पदैकदेशव्यङ्ग्यध्वनीनां पूर्वोक्तरीत्यानेकविधत्वान्नेयं गणना युक्तेति वाच्यम पदैकदेशानां प्रकृतिप्रत्ययादिभेदेनानेकविधत्वेऽपि तद्व्यङ्ग्यानां पदैकदेशव्यङ्ग्यत्वेनैकीकरणात्। न च तर्ह्यर्थशक्त्युद्भवादिभेदानामप्यर्थशक्त्युद्भवत्वेनैकीकरणसंभवाद्विभागन्यूनता स्यादिति वाच्यम्, स्वतन्त्रेच्छानां प्राचां नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वात्। एतेन स्वतःसंभविना वस्तुना स्वतःसंभविवस्तुध्वनिः, तथा स्वतःसंभविना वस्तुना कविकल्पितवस्तुध्वनिः, तथा कविकल्पितवस्तुना कविकल्पितवस्तुध्वनिः, तथा कविकल्पितवस्तुना स्वतःसंभविवस्तुध्वनिः, तथा कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धानामर्थानां च स्वतःसंभवित्वेन कविकल्पितत्वेन च द्वैविध्यं संभवतीत्यर्थशक्तिमूलध्वनिषु पुनरन्येऽपि भेदाः संभवन्तीति विभागन्यूनतेत्यपास्तम् स्वतःसंभविवस्तुव्यङ्ग्यत्वेन तद्भेदानां कविकल्पितवस्तुव्यङ्ग्यत्वेन च तद्भेदानां कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुत्वेन तद्भेदानां च स्वतन्त्रेच्छैश्चिरंतनैरेकीकृत्य तथा विभागकरणादित्याहुः। विद्यानाथास्तु— शुद्धा एकपञ्चाशद्भेदाः। तेषां प्रत्येकमेकैकस्यैकैकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपञ्चाशद्भेशः, द्वितीयस्य पञ्चाशद्भेदाः, तृतीयस्यैकोनपञ्चाशद्भेदा इत्यनेनैव क्रमेणोत्तरोत्तरस्यैकैकभेदपरित्यागे षड्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहस्रसंख्याका मिश्रभेदाः। अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोः संबन्धे यो भेदस्तस्मिन्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्यसंबन्धकृतोऽपि भेदो न पृथग्भूत इत्यनेनैव क्रमेण वस्तुध्वनेरलंकारध्वनिसंबन्धकृतभेदोऽप्यलंकारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंबन्धकृतान्न पृथग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरसंबन्ध एकैकभेदन्यूनता ज्ञेया। अत एव विरोधालंकारे जातिगुणक्रियाद्रव्याणां मिथो विरोधे, जातिविरोधे चत्वारो भेदा गुणविरोधे त्रयः क्रियाविरोधे द्वौ द्रव्यविरोधे त्वेक इति दशविधो विरोध इति वक्ष्यते। अन्यथा तत्रापि प्रत्येकं चत्वारो भेदाः स्युः। तत्रापि मिश्रणस्य त्रिरूपेण संकरणैकरूपया संसृष्ट्या च पुनश्चतुर्धा योजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपञ्चसहस्रमिता भेदाः। 'शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋतुनेत्रानलेन्दवः। संसृष्टिसंकरायत्तास्त्वब्धिखामिशरा भिदाः॥'— इत्याहुः। अत्रास्मत्पितामहचरणा भवस्वामिभट्टाः— इयमपि गणना न युक्ता; अङ्गाङ्गिभावरूपसंकरे विवक्षितान्यपरवाच्यस्य कदाचिदङ्गत्वेन कदाचिदङ्गित्वेनेतरैः संबन्धः, एवमितरेषामपीति भेदान्तराणामपि सुवचत्वात्, एवमेकस्याङ्गत्वेन द्वयोरङ्गित्वेन, द्वयोरङ्गत्वेनैकस्याङ्गित्वेनेत्येवंप्रकारेण चानेकेषां भेदानां संभवात्, एवमेकस्याङ्गत्वेनान्यस्यैकव्यञ्जकानुप्रवेशेनापरस्य संशयास्पदत्वेनेतरस्य संसृष्ट्या च योजने पुनरनेके भेदाः संभवन्तीत्यास्ता तावत्।— इत्याहुः॥२३२॥ तत्र दिङ्मात्रमुदाहरति— वक्ष्ये सा क्रशिमाश्लिष्टा शठोच्छ्वसिति सांप्रतम् संसृष्टिः संकरश्चात्र ध्वनीनामूह्यतां मिथः॥ अत्र वक्ष्य इत्यनुक्त्वा वचनसंभवाद्वक्ष्य इत्येतदनुपयुक्तंसदुपदेशरूपतया परिणमद्वचनस्य विश्वसनीयतामभिव्यनक्तीति वक्ष्य इत्यत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यता। क्रशिमाश्लिष्टेत्यत्राश्लेषस्य चेतनकर्तृकत्वेन क्राशिन्नि तदसंभवेन मुख्यार्थबाधात्क्रशिन्नः संबन्धातिशयो लक्ष्यते। तेन च तस्याश्चलितुमप्यक्षमत्वं व्यज्यते। अत्र सा सांप्रतं चलितुमप्यक्षमा नात्राविश्वासः कार्य इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिं प्रत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनेरङ्गत्वेन सामानाधिकरण्यात्संकरः। तथा सा सांप्रतमुच्छ्वसितीत्यत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना क्षणान्तरे न जीविष्यतीति सांप्रतमिति पदेन व्यज्यते। ततश्च कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुनिमित्तकवस्तुध्वनेः क्रशिमाश्लिष्टेत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनेश्च मिथो नैरपेक्ष्येण सामानाधिकरण्यात्संसृष्टिः। तथोक्तवस्तुध्वनेर्वक्ष्य इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनेश्चाङ्गाङ्गिभावात्संकरः। एवमत्र विप्रलम्भातिशयाभिव्यक्तेरुक्तध्वनीनां रसध्वनेश्चाङ्गाङ्गिभा-वात्संकर इत्याद्यूह्यम्॥ यथा वा— 'क्षणपाहुणिआ देवर जाआए सुहअ किं वि दे भणिआ। रुअइ पुरो घरवलहघिरम्मि अणुणिज्जउ बराई॥' क्षणप्राहुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भणिता। रोदिति पुरोगृहवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी॥ उत्सवार्थमागतायां कस्यांचिदनुरक्तं देवरं प्रत्युत्सवव्याजेन प्रजावत्याः परिहासोक्तिरियम्। हे देवर पतिसहोदर, तब जायया क्षणप्राहुणिका क्षण उत्सवस्तदर्थमागता किमप्यनुचितं भणिता सती पुरःस्थितगृहवलभीगृहे रोदिति। सा वराक्यनुनीयताम्।— इत्यत्र जायया ते किमपि भणितेत्यनुचितभणनस्य प्रजावतीकल्पनामात्रत्वेनानुनीयतामिति पदं मुख्यार्थायोगादुपभोगरूपार्थान्तरे संक्रमितं सत्तस्यां तवानुरागो मया ज्ञात इत्यमुमर्थं व्यञ्जयतीति किमयमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः किं वाविवक्षितवाच्य एव सन्ननुरणनन्यायोदञ्चितेन व्यञ्जनाव्यापारेणोपभोगमेव प्रतिपादयतीति विवक्षितान्यपरवाच्यतया वस्तुना वस्तुध्वनिरिति संशयरूपेण संकरेणार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्येषु वस्तुना वस्तुध्वनेश्च संबन्धः। संसृष्टेरङ्गाङ्गिभावेन संकरस्यैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन संकरस्य च यथा— 'स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव॥’— घनाः स्निग्धाभिर्निबिडाभिः श्यामलाभिः कान्तिभिर्लिप्ताकाशाः सविधवलमानवकसंहतयश्च कामं सन्तु। वाताश्च शीकरिणः सन्तु। पयोदाः सुहृदो मित्राणि येषां तेषां मयूराणां निजसुहृद्धनावलोकनानन्दजनिताः केकाः स्वरविशेषाश्च कला अव्यक्तमधुराः कामं सन्तु। एवं विरहिणां चरमावस्थासामग्रीपौष्कल्येऽपि सर्वं दुःखजातं सहे सोढ्वा तिष्ठामि यतोऽहं कठोरहृदयो रामोऽस्मि। सीताविरहक्षण एवान्यथाभावमप्राप्येतावन्तं कालं जीवन्नस्मि। वैदेही तु मां विनान्यदापि क्षणमपि जीवितुमशक्ता घनाद्युद्दीपकसमवधाने कथं भविष्यति? सर्वथा विपद्यत एव। ह हेति दुःखातिशये। वैदेही तु कथमिति चिन्तयोपनीयमानतया पुरः स्थितामिव तां मत्वा हा देवीति संबोधनम्। धीरा भव कथंचिद्धैर्यमवलम्ब्य प्राणान्धारय। यद्वा घनादयः कामं सन्तु। तथाप्यहं रामोऽस्मि। बहुदुःखसहिष्णुतया कथंचिज्जीवामीति यावत्। हे सर्वंसहे वसुंधरे, वैदेही तु कथं भविष्यति? सर्वथा विपद्यत एव। हा देवि, त्वमपि सर्वंसहा यतः, ततः पुत्रिकाशोकेनान्यथाभावं मा भज, धीरा भव धैर्यमवलम्बस्य।— इत्यत्र लेपो मूर्तस्यैव न त्वमूर्तस्य गगनस्येति मुख्यार्थबाधाल्लिप्तपदेनोपरञ्जनातिशयो लक्ष्यते। तेन च वियतश्छायाधिक्यं व्यज्यते। सुहृत्त्वं चेतनस्यैव न त्वचेतनस्य घनस्येति मुख्यार्थबाधात्सुहृत्पदेनेष्टत्वं व्यज्यते। तेन चेष्टसंदर्शनजनितानां केकानामधिकोद्दीपकत्वं व्यज्यते। एवमत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोरन्योन्यनिरपेक्षयोरैकाधिकरण्यात्संसृष्टिः। एवं रामोऽस्मीति रामभावस्य स्वतः सिद्धतया विधेयत्वानुपपत्ते रामपदं सकलदुःखसहत्वं लक्षयत्सीतां विना जीवनव्यञ्जनद्वारा विप्रलम्भातिशयं व्यञ्जयति। ततश्च पूर्वोक्ताभ्यामत्यन्ततिरस्कृतवाच्याभ्यां सह राम इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्याङ्गाङ्गिभावेन संकरः, तयोरुद्दीपकत्वेनाङ्गत्वप्रतिपादनात्। एवमपि केचिद्भेदाः संभवन्तीति ध्येयम्। तथा रामोऽस्मीति योऽयमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यश्च रामोऽस्मीत्यनेनैव व्यञ्जितो विप्रलम्भश्च, तयोरेकस्मिन्रामपद एवानुप्रवेशादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः। यद्यपि रामपदस्यार्थान्तरसंक्रमं विनापि कठोरहृदयत्वविशेषणबलादेव प्रकृतार्थसिद्धिः, तथापि कठोरहृदयत्वमात्रेण पयोदादिजनितपीडातिशयसहनसमर्थनस्य चमत्कारकारित्वाभावाद्रामपदस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वमवश्यं वाच्यमिति सर्वमनवद्यम्॥२३३॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे ध्वनिभेदनिर्णयःचतुर्थ उल्लासः॥ ——————————— पञ्चम उल्लासः॥ —————————— अवसरलक्षणां संगतिं दर्शयति— उक्तमित्युत्तमं काव्यं मध्यमं काव्यमुच्यते॥ अथ मध्यमं काव्यमुच्यते॥२३४॥ तस्य विशेषलक्षणं वक्तुं विस्मरणशीलं प्रति सामान्यलक्षणमुक्तं स्मारयति— प्रथमोल्लास एवोक्तं तस्य सामान्यलक्षणम्॥ तस्य मध्यमकाव्यस्य। 'काव्यं तु मध्यमं व्यङ्ग्ये वाच्यादनतिशायिनि। तदेव च गुणीभूतव्ङ्ग्यमित्युच्यते बुधैः॥' इत्यनेन प्रथमोल्लास एव तस्य सामान्यलक्षणमुक्तम्॥ अथ तद्विभजते— अगूढमपराङ्गं च वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम्। व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदाः स्मृताः व्यङ्ग्यमिति पदं सर्वत्रान्वेति। तथा चागूढव्यङ्ग्यमपराङ्गव्यङ्ग्यं वाच्यसिद्ध्यङ्गव्यङ्ग्यमस्फुटव्यङ्ग्यं संदिग्धप्राधान्यव्यङ्गं तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यं काक्वाक्षिप्तव्यङ्ग्यमसुन्दरव्यङ्ग्यं चेति गुणीभूतव्यङ्ग्यमष्टविधम्॥२३६॥ तत्रागूढं लक्षयति— अगूढता सहृदयैरिवान्यैरपि वेद्यता। सोऽयं विजयते राजा सुमनोजनरञ्जनः॥ सहृदयासहृदयवेद्यत्वमगूढत्वम्। यथा सोऽयमित्यत्र भूपे चन्द्रौपम्यं व्यज्यमानं वाच्यवत्स्फुटमित्यगूढम्। एतच्च शब्दशक्तिमूलानुरणनध्वनेरगूढतायामुदाहरणम्। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यागूढतायां यथा— 'यस्यासुहृत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्तसूचीव्यथाव्यतिकरेण युनक्ति कर्णौ। काञ्चीगुणग्रथनभाजनमेष सोऽस्मि जीवन्न संप्रति भवामि किमालपामि॥’— कीचककृतपरिभवया द्रौपद्या कीचकवधार्थं प्रेर्यमाणस्यार्जुनस्योक्तिरियम्। असुहृदा कीचकेन कृता तिरस्कृतिर्यस्य कर्णावेत्य तप्तसूचीव्यथाया व्यतिकरेणातिशयेन युनक्ति स एषोऽहं स्त्रीवेषधारितया काञ्चीगुणग्रथनपात्रमस्मि। ततश्च संप्रति न जीवामि ततः किं त्वां प्रत्यालपामि।— इत्यत्र जीवत एव न जीवामीति वचनं मुख्यार्थबाधान्मरणोन्मुखजीवनसदृशजीवनरूपार्थान्तरे संक्रमितं प्रकृतकार्याक्षमत्वं व्यनक्ति। तच्च वाच्यायमानमित्यत्रगूढता। यत्पुनरगूढ तन्न चमत्कारकारि, किं तु कामिनीकुचकलशवत्किंचिद्गूढमेव तथा तदुक्तम्— 'चोलीपयोधर इव प्रकटो न कामं नो घूर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः। अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्च किंचिदान्ध्रीपयोधर इवातितरां समिन्द्धे।' इति॥ अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्यागूढता यथा— 'उश्रिद्रकोकनदरेणुपिशङ्गिताङ्गा गायन्ति मञ्जु अधुपा गृहदीर्घिकासु। एतच्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीवपुष्पच्छटाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बम्॥'— उन्निद्राणां विकचानां रक्तसरसिजानां रेणुभिः पाटलिताङ्गा मधुपा गृहसरसीषु मञ्जु मधुरं गायन्ति। उदयाचलचुम्बि रवेरेतद्विम्बं च नवबन्धूककुसुमसमूहशोभं चकास्ति।— इत्यत्र चुम्बनपदं स्त्रीपुरुषकपोलादिवक्त्रसंयोगवाचकमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यतयेषत्संबन्धमात्रं लक्षयत्प्रत्यूषस्य तादात्विकतां व्यञ्जयति॥ अर्थशक्तिमूलानुरणनध्वनेरगूढता यथा— ‘अत्रासीत्फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवद्देवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्नाहृतः। दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी॥’— इंदं प्रतिप्रयाणे सीतां प्रति रामचन्द्रवचनम्। नागास्त्रेणात्र बन्धनविधानमासीत्। भवत्या देवरे लक्ष्मणे। देवरः पत्युर्भ्राता। सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावाद्भवद्देवर इत्यविरुद्धम्। रावणस्य शक्त्या वक्षसि दृढं प्रहृते सति हनुमता द्रोणाद्रिरोषधिपर्वतोऽत्राहृतः। एवमावाभ्यां भवत्कृते महत्कृच्छ्रमनुभूतमित्युक्त्वोभयोः शौर्यमप्याह— अत्र दिव्यैर्लक्ष्मणशरैरिन्द्रजित्स्वर्गं गमितः। अत्र रावणस्य कण्ठाटवी च केनापि कृत्ता।— इत्यत्र रावणशिरश्छेत्तृतयाभिहितस्य रामत्वेनोपस्थितिर्व्यञ्जनया स्फुटैवेति केनापीत्यत्रार्थशक्तिमूलानुरणनध्वनेरगूढता। इदं च किंपदादिना बुद्धिस्थस्य सामान्येनैव रूपेणोपस्थितिरिति पक्षमवलम्ब्योक्तम्। सर्वनाम्ना येन रूपेण बुद्धिस्थता तेनैव रामत्वादिविशेषरूपेणोपस्थितिरिति पक्षे किंपदेन रामपदार्थस्य व्यङ्ग्यत्वासंभवात् 'तस्याप्यत्र ' इति पाठो द्रष्टव्य इत्याहुः॥२३७॥ अथापराङ्गं लक्षयति— अपराङ्गं नैरपेक्ष्याल्लब्धसिद्ध्युपकारकम्॥ स्वनैरपेक्ष्येण लब्धसिद्धेर्यदुपकारकं तदपराङ्गम्॥२३८॥ तदेतद्विभजते— रसवत्प्रेय ऊर्जस्वि तथैव च समाहितम्। भावोदयो भावसंधिशबलत्वे इति क्रमात्। अपराङ्गं सप्तविधं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ तच्चापराङ्गं रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितभावोदयभावसंधिभावशबलताभेदेन सप्तविधमाचक्षते॥२३९॥ तत्र रसवदपराङ्गं लक्षयति— रसे रसाङ्गे भावाङ्गेऽप्येषु स्याद्रसवद्द्विधा॥ एषु सप्तविधेष्वपराङ्गेषु रसस्य रसाङ्गत्वे भावाङ्गत्वे वा रसवदाख्यमपराङ्गं द्विधा भवति। इदमेव रसवदलंकारमाचक्षते॥२४०॥ तत्र रसस्य रसाङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— क्षणध्वस्तखरानीकं जानकी सस्वजे प्रियम्। अत्र संभोगशृङ्गारस्याङ्गं वीररसः स्मृतः॥ अत्र जानक्या राघवविषयकसंभोगशृङ्गारस्य वीररसोऽङ्गम्॥ यथा वा— ‘अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनाविमर्दनः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः॥’— अर्जुनेन कृत्तं भूरिश्रवसो भुजमवलोक्य तत्पत्न्याः प्रलापोऽयम्। अत्र करुणरसस्य शृङ्गाररसोऽङ्गम्। एवमूह्यम्॥२४१॥ अथ रसस्य भावाङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— लक्ष्मीविलोकनोत्फुल्ललोचनं शीलये विभुम्। इत्यादौ रतिभावस्य शृङ्गारोऽङ्गत्वमश्नुते॥ अत्र भगवतो लक्ष्मीविषयकशृङ्गाररसो भगवद्विषयकरतिभावस्याङ्गम्। यद्यपि रसभावयापन्नस्याङ्गता न संभवति, तथापि रसस्थायिभावस्याङ्गतया रसाङ्गत्वोपचार इत्याहुः॥ यथा वा— ‘कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालक्तकव्यक्तिः पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा बः सदा त्रायताम्। स्पर्धाबन्धसमिद्धयेव सुदृढं रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुसारसरसा सद्यः समुत्सार्यते॥’— कैलासालयस्य शंभोर्यद्भाललोचनमग्निमयं तस्य रुचा निर्वर्तिता यावकैर्विशेषेणाक्तिरञ्जनं यस्याः सा पार्वत्याः पदनखकान्तिर्वः पातु। यया भालनेत्ररुचिरञ्जितया पादनखकान्त्या स्पर्धाबन्धसमिद्धयेवाम्बिकाया नेत्रकान्तिरपि मत्सदृशी रागेण वर्तत इति तन्नेत्रकान्त्या असूयन्त्येव यद्वा हरनेत्रं मदीयां रुचमपाकरोदहमपि तज्जातीयरुचमपाकरोमीति सासूयमेव देव्या नेत्रयोर्दृढं रूढा कोकनदस्य रक्तोत्पलस्यानुसरणे सरसा चतुरा कान्तिः सद्यः समुत्सार्यते। भगवति प्रणते देव्याः प्रसन्नायाः कोपजनितारुण्यं नेत्रयोर्निवृत्तमिति तात्पर्यम्।— अत्र मानोपबृंहितो देवयोः संभोगशृङ्गारो देवीविषयकरतिभावस्याङ्गम्। यद्यप्यमर्षरूपभावशान्तेरिह देवीविषयकरतिभावाङ्गत्वं तथापि तदभिव्यङ्ग्यरसस्थायिनोऽप्यङ्गत्वमस्तीत्युपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकर इत्याहुः॥२४२॥ अथ प्रेयोभिधानं द्वितीयमपराङ्गं लक्षयति— प्रेयोपराङ्गं भावस्य यदि भावरसाङ्गता॥ भावस्य भावङ्गत्वे रसाङ्गत्वे च प्रेय इत्यपराङ्गमपि द्विविधं भवति। तदेव च प्रेयोलंकारमप्याचक्षते॥२४३॥ तत्र भावस्य भावाङ्गतायां प्रेयोपराङ्गमुदाहरति— वन्देय महतस्तान्ये रामपादावलम्बिनः। इत्यादिषु तु भावस्य भावाङ्गत्वं प्रतीयताम्॥ अत्र महद्विषयकरतिभावस्य रामविषयकरतिभावोऽङ्गम्॥ यथा वा— ‘अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधयस्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः। आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुवस्ताद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः॥’— परितः समन्तादत्युन्नताः शैलाः स्फुरन्ति। स्फारा विस्तीर्ण अम्भोधयश्च तथा परितः स्फुरन्तीत्यर्थः। तान्गिरीनेतानम्भोधीनपि वहन्ती किमपि किंचिदपि न श्रान्तासि। तुभ्यं नमः। इत्याश्चर्येण मुहुर्मुहुरुपलक्षितः सन्यावद्भुवः स्तुतिं प्रस्तौमि, तावदिमां सशैलसागरां भुवं बिभ्रत्तव भुजः स्मृतः। ततस्तदनन्तरमेव भूस्तुत्यर्थप्रवृत्ता वाचो मुद्रिताः— इत्यत्र कवेर्यो भूविषयको रतिभावः स राजविषयकरतिभावस्य कविगतस्यैवाङ्गम्। यद्यप्यत्रापि भूराजोभयविषययोर्भावयोरद्भुतरसोऽप्यङ्गमिति रसवदलंकारताप्यस्ति, तथाप्युपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकर इत्येव ध्येयम्॥२४४॥ अथ भावस्य रसाङ्गतायां प्रेयोपराङ्गमुदाहरति— वत्से जानकि हा हन्त कथं वत्स्यसि कानने। इत्यादिषु रसाङ्गत्वं भावस्य परिकीर्तितम्॥ अत्र जानकीविषयकरतिभावस्य करुणरसं प्रत्यङ्गत्वम्॥ यथा वा— ‘त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृशि। शय्योपान्तनिविष्टमस्मितवधूनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः॥’— अत्र सखीनां नायिकाविषयकरतिभावः शृङ्गाररसस्याङ्गम्॥ इत्थं भावस्य भावाङ्गत्वे रसाङ्गत्वे च द्विविधमपि प्रेयोलंकाराख्यमपराङ्गमुदाहृतम्॥२४५॥ अथोर्जस्विनामकमपराङ्गं लक्षयति— रसाभामोऽथ वा भावाभासो भावाङ्गतां यदि। अश्नुवीत तदोर्जस्विनाम स्थादपराङ्गकम्॥ यत्र रसाभासो भावाभासो वा भावाङ्गतां प्रतिपद्यते तत्रोभयत्राप्यूर्जस्विनामकमपराङ्गमाहुः। इदमेवोर्जस्व्यलंकारमाचक्षते॥२४६॥ तत्र रसाभासस्य भावाङ्गतामुदाहरति— हन्त द्रुह्यति देव्यै च खङ्गमुत्कृष्य रावणः। मारुत्युक्ताविह रसाभासो भावाङ्गतां व्रजेत्॥ अत्र रावणस्य सीतालम्बनो रौद्रो रमोऽनुचितविषयत्वादाभासः। स व देवीविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥२४७॥ अथ भावाभासस्य भावाङ्गतामुदाहरति— जितेन्द्रस्य कियान्रामो ममेत्युक्ता तृणाय तम्। मेने देवीत्यत्र भावाभासो भावाङ्गतां भजेत्॥ अत्र रावणस्य गर्वाख्यो भाव आभासः। स च सीतागतधृतिरूपभावस्याङ्गम्। रसाभासस्य भावाभासस्य च भावाङ्गता यथा वा— 'बन्दीकृत्य नृप द्विषां मृगदृशस्ताः पश्यतां प्रेयसां श्लिष्यन्ति प्रणमन्ति यान्ति परितश्चुम्बन्त्यमी सैनिकाः। अस्माकं सुकृतैर्द्दशोर्निपतितोऽस्यौचित्यवारांनिवे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे॥'— हे नृप, भवत्सेनाभटा रिपूणां प्रेयसीर्बन्दीकृत्य। पश्यतां प्रेयसामित्यनादरे षष्ठी। पश्यत एव तत्प्रेयसोऽनाद्दत्येत्यर्थः। ताः शत्रुवधूः श्लिष्यन्ति। ततस्ताभिरवधूताः प्रणमन्ति। पुनस्तास्वन्यत्र यान्तीषु स्वयमपि परितो यान्ति। ततः सर्वात्मनानिच्छन्तीर्बलाच्चुम्बान्त। तैः प्रत्यर्थिभिस्तु हे औचित्यवारांनिधे, त्वमस्मत्पुण्यैर्दृष्टोऽसि। तद्विपदो वधूपरिभवादिरूपा विध्वस्ता इति स्तूयसे।— इत्यत्र प्रथमार्धे शृङ्गारोऽननुरक्तदुःखितद्विषद्वधूविषयकत्वेनाभासो राजविषयककविगतरतिभावस्याङ्गम्। उत्तरार्थे द्विषतां राजविषयको रतिभाव आभासः। स तु कवे राजविषयकरतिभावस्याङ्गमिति रसाभासस्य भावाभासस्य च भावाङ्गत्वमिति ध्येयम्। एवमूर्जस्व्यलंकाराख्यं द्विविधमप्यपराङ्गव्यङ्ग्यमुदाहृतम्॥ अथ समाहिताख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावाङ्गत्वे भावशान्तेः समाहितमुदाहृतम्। स्वद्दानश्रवणे जाता स्वर्गवी भग्नमानसा॥ यत्र भावशान्तेर्भावाङ्गत्वं तत्र समाहिताख्यमपराङ्गम्। इदमेव समाहिताख्यमलंकारमाचक्षते। यथा त्वद्दानेत्यत्र स्वर्गवीगतगर्वाख्यभावशान्तिः कविगतराजविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥ यथा वा— 'अविरलकरवालकम्पनैर्भ्रुकुटीतर्जनगर्जनैर्मुहुः। ददृशे तब वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षणक्षणे॥'— अत्र विषमयोः प्रथमतृतीयपादयोर्मात्राषट्कानन्तरम्, समयोर्द्वितीयतुरीयपादयोर्मात्राष्टकानन्तरं च रगणस्य लघोर्गुरोश्च दर्शनाद्वैतालाख्यं वृत्तमिदम्। यद्यपि 'युगयुजोरष्टौ षडनिरन्तराः कला रलगाश्च' इति वैताललक्षणे निरन्तराः सर्वे गुरवः सर्वे लघवो वादौ न प्रयोज्या इत्युकत्वात् 'अविरलकरवाल—' इत्यत्र निरन्तरलघुप्रयोगो न युक्तः, तथापि कवीनां निरङ्कुशत्वाददोष इत्याहुः। अविरलमविरतं करवालस्य खड्गस्य कम्पनैर्भुकुट्या भ्रूक्षेपेण तर्जनेन गर्जनेन च मुहुरुपलक्षितो यो महस्तव वैरिणां ददृशे स मदस्त्यद्वक्षिणक्षण एव क्वापि गतः।— इत्यत्र मदरूपभावशान्ते राजविषयकरतिभावाङ्गत्वम्। भावाभासस्य भावाङ्गत्वे समाहितम्; इह तु भावशान्त्यलंकाराख्यं भावशान्त्यपराङ्गमित्यन्ये॥१४९॥ अथ भावोदयाख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावोदयश्चेद्भावाङ्गं तदा भावोदयं विदुः। त्वद्दानश्रवणादेति कामधेनुर्विनम्रताम्॥ अत्र कामधेनोर्लज्जाख्यभावोदयस्य राजविषयकरातिभावाङ्गत्वम्। अमुमेव भावोदयालंकारमाचक्षते॥ यथा वा— ‘साकं कुरङ्गकदृशा मधुपानलीलां कर्तुं सुहृद्भिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते। अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम्॥'— मृगदृशा सुहृद्भिरपि सह तव वैरिणि मधुपानोद्यते सति त्वत्सनाम्नोऽन्यस्वाह्बानाय त्वन्नामधेयं केनचिदुक्तं मत्तत्र वैरिणि दुःसहामवस्थामकरोत्।— इत्यत्र त्रसाख्यभावोदयस्य राजविषयकरतिभावाङ्गत्वम्॥३५०॥ अथ भावसंध्याख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावाङ्गं चेद्भावसंधिर्भावसंध्यपराङ्गकम् नम्रस्मेरमुखी पाणिं गृह्णती सेव्यतामुमा॥ भावसंधेर्भावाङ्गत्वे भावसंध्याख्यमपराङ्गव्यङ्ग्यम्। इदमेव भावसंध्याख्यमलंकारमाचक्षते। यथा नम्रस्मेरेति पदाभ्यां व्यक्तयोर्लज्जाहर्षयोः संभूय वृत्तेर्भावसंधिः। स च देवीविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥ यथा वा— 'असोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः कथानां विस्रम्भेष्वथ च रसिकः शैलदुहितुः। प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवटुवेषापनयनत्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्तः स्मरहरः।’— शैलदुहितुस्तत्कालमुल्लसन्ती या सोढुमशक्यता तद्वतस्तपसाऽसोढासहिष्णुः। देवीं तथा शरीरनिरपेक्षमुग्रं तपश्चरन्तीं क्षणमप्युपेक्षितुमक्षम इति यावत्।अनेन कपटब्रह्मचारिवेषापनयने हेतुरुक्तः। तथा देव्याः कथानां विस्रम्भेषु सविस्रम्भकथाश्रवणेषु च रसिक इत्यनेन तादृशवेषापनयनमान्द्ये हेतुरुक्तः। एवं कपटवेषापनयने त्वरया मान्द्येन चाभियुक्तः स्मरहरः प्रमोदं वो दिश्यात्।— इत्यत्र त्वराभियोगेनावेगः शैथिल्याभियोगेन धैर्यं च व्यङ्ग्यमित्यावेगधैर्ययोः संभूय वृत्तेर्भावसंधिः। स च देवविषयकरतिभावस्याङ्गम्॥ अथ भावशबलताख्यमपराङ्गं लक्षयति— भावाङ्गे भावशाबल्ये भावशाबल्यमिष्यते। द्विष्ठे दृष्टेऽरुणं नम्रे फुल्लमक्षि तवेक्ष्यते॥ यत्र भावशबलताया भावाङ्गत्वं तत्र भावशबलताख्यमपराङ्गम्। अमुमेव भावशबलनालंकारमाचक्षते। भावानां शबलता नाम पूर्वपूर्वोपमर्देन वृत्तिः। यथा द्विष्ट इत्यत्रारुणपदद्योत्यकोपोपमर्देन फुल्लपदद्योत्यस्य हर्षस्य वृत्तेर्भावशबलता। तस्याश्च राजविषयकरतिभावाङ्गतया भावशबलताख्यमपराङ्गम्॥ यथा वा— ‘पश्येत्कश्चिच्चपल चल रे का त्वराहं कुमारी हस्तालम्बं वितर ह ह हा व्युत्क्रमः क्वासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिबृढ भवद्वेषिणोऽरण्यवृत्तेः कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाभिधत्ते।'— हे पृथ्वीबृढ, अरण्यवासिनो भवद्रिपोः कन्या कंचिदभिदत्ते वक्ष्यमाणरोत्योक्तिप्रत्युक्तिपरिपाटीमारचयति— मया सह रममाणां त्वां कश्चित्पश्येदित्युपहासपरेण कामुकेन संत्रासार्थमुक्ता तं प्रत्याह— रे चपल, तर्हि चल विविक्तं देशं गच्छ। अहमपि तत्रागच्छामीति भावः। अथ तस्योपहासपरस्योक्तिः— का त्वरेति। अहो ते भीरुतेति यावत्। अथ कन्याया उक्तिः— अहं कुमारीति कुमार्या भीरुता सहजा किमत्रोपहासेनेति यावत्। अथ तस्योपहासपरस्योक्तिः— हस्तालम्बं वितरेति। यदि भीरुतया विविक्तदेशे गन्तव्यं तर्हि मम स्वयं गन्तुं न पाटवम्, अतः करावलम्बनं देहीति। अथ तस्या उक्तिः— ह ह हा व्युत्क्रम इति। युवतया मम हस्तावलम्बनं दातुं शक्तोऽपि हन्त मां तत्र नियोजयमीति यावत्। अथ चलिते तस्मिन्सैवाह— कासि यासीति। असीति त्वमर्थेऽव्ययम्।— इत्यर्थ इत्याहुः। अस्मत्पितामहचरणा भवस्वामिभट्टास्तु— कन्याभिधत्त इति पदस्वारस्येन पश्येत्कश्चिदित्यादि सर्वं कन्याया एवं वचनम्। तथा हि— भवद्द्विषः कन्या कंचित्कामयमानं प्रत्याह— रे चपल, कश्चित्पश्येत्, अतश्चल गच्छेति। अथ तस्मिन्नपसरत्याह— का त्वरेति। चलेत्यर्धोक्तिमात्र एव किं चलसीति यावत्। अथ तस्मिन्नागते सत्याह— अहं कुमारीति अतः पितृपराधीना न स्वेच्छया त्वया सह रन्तुमुद्युञ्ज इति यावत्। अथ तस्मिन्नपयाति पुनराह— हस्तालभ्बं बितरेति। पुनस्तस्मिन्करावलम्बनायोपसर्पति सत्याह— ह ह हा व्युत्क्रम इति। पुनस्तस्मिन्नपगच्छत्याह— क्वासि यामीति योजना।— इत्याहुः। अत्र पश्येत्कश्चिदिति शङ्का, का त्वरेत्यसूया, अहं कुमारीति स्वगतकुमारीभावस्मृतेः स्मृतिः, हस्तालम्बं वितरेति श्रमः, ह ह हा व्युत्क्रम इति कार्पण्योक्तेर्दैन्यम्, क्वासि यासीत्यौत्सुक्यं च व्यज्यत इति पूर्व पूर्वोपमर्देन भावानामुपनिबन्धनाद्भावशबलता। सा च राजविषयकरतिभावस्याङ्गम्। एवं च ये पूर्वमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य प्रस्तावे रसादीनामङ्गत्वे रसवदादयोऽलंकारा गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रस्ताव उदाहरिष्यन्त इत्युक्तास्त इहोदाहृताः। यद्यपि भावोदयभावसंधिभावशबलत्वानि नालंकारतया पूर्वैरुक्तानि तथापि युक्तिसाम्यात्पर्यालोचनकुशलः कश्चिद्ब्रूयादित्यस्माभिस्तान्यप्यलंकारतयोक्तानि। वस्तुतस्तु, उक्तोदाहरणेषु गुणीभूतव्यङ्गत्वे मध्यमकाव्यता रसवदाद्यलंकारवत्त्वे त्वधमकाव्यता च स्यात्, अतो रसवदादयो नालंकारा भवितुमर्हन्तीति नव्याः। ननु रसादीनां रसाद्यङ्गत्वे गुणीभूतव्यङ्ग्यतेत्ययुक्तम्, तथा सत्यङ्गाङ्गिभावेनसंकरमात्रस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यान्तर्भावापातादिति चेत्, इष्टत्वादित्येके। यत्र साक्षादङ्गता तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यता। यथा— ‘अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः’ इत्यादौ। यत्र परम्परयाङ्गता तत्र तु रसादिसंकरध्वनिः। अत एव 'स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लेद्वाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव॥’ इति पूर्वसंकरप्रस्तावोदाहृतश्लोके रामोऽस्मीति रामभावस्य स्वतः सिद्धतया विधेयत्वानुपपत्ते रामपदं सकलदुःखसहत्वं लक्षयस्सीतां विनापि जीवनसामर्थ्यं व्यञ्जयद्विप्रलम्भातिशयं च व्यञ्जयति। ततश्च श्यामलकान्तिलिप्तेति पयोदसुहृदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययो राम इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य चाङ्गाङ्गिभावेन संकरः, तयोरुद्दीपकत्वेनाङ्गत्वादिति परम्परायाङ्गत्व एव संकर उदाहृत इति तत्त्वम्।— इत्यन्ये। यद्यपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः स्वप्रभेदादिभिः सह संसृष्टिः संकरो वा सर्वत्र संभवति, तथापि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन यत्र येन चमत्कारः पुरःस्फूर्तिकस्तत्र तेन व्यपदेश इति ध्येयम्॥ एवं सप्तविधमप्यपराङ्गमुदाहृतम्॥२५२॥ अथापराङ्गेऽष्टममपि प्रकारं लक्षयति— शब्दार्थोभयशक्त्युत्थास्त्रयस्ते ध्वनयो यदा। वाच्यङ्गतां भजेयुः स्यादपराङ्गं तदाष्टमम्॥ शब्दशक्तिमूलस्यार्थशक्तिमूलस्योभयशक्तिमूलस्य वाणुरणन ध्वनेर्वाक्यार्थाङ्गत्वेऽष्टममपराङ्गमाचक्षते॥२५३॥ तत्र शब्दशक्तिमूलध्वनेर्वाक्यार्थाङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— नलिनीयमिनालोकादामोदं भजतेतराम्। इत्यादौ शब्दशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता मता॥ अत्र कमलिनीनस्य सूर्यस्यालोकात्प्रकाशादामोदं सौरभ भजतेतरामिति प्रस्तुतेऽर्थे शक्त्या प्रतीयमाने नलिनी_ स्त्रीलिङ्गेन प्रतीयमाना नायिकेनस्य दयितस्यालोकाद्दर्शना दामोदमानन्दं भजत इतीनालोकादिपदानां पर्यायासहिष्णु तया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयो यो नायिकानायकवृतान्त स रविकमलिनीवृत्तान्तरूपे वाक्यार्थे समारोप्यमाणतया वाक्यार्थाङ्गतां नीयते, सर्वत्र समासोक्तौ प्रतीयमानावस्तु तवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्यैव प्रकृतवाक्यार्थस्य प्राधान्येन प्रतीतेः। अत्र च रविकमलिनीवृत्तान्तस्य प्रतीयमानना यिकानायकवृत्तान्तनिरपेक्षतथैव लब्धोत्पत्तिकत्वाद्वक्ष्यमाणवाच्यसिद्ध्यङ्गाद्भेद इति ध्येयम्। यथा वा— 'जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णाकुलधिया वचो वै देहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम्। कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता॥' जनस्थाने जनसंनिवेशे। नगर इति यावत्। जनस्थानाख्यदण्डकारण्यप्रदेशविशेषे च कनकमेव मृगतृष्णा मरुमरीचिका, तयाकुलधिया कनकमयो यो मारीचमायामृगस्तस्मिन्या तृष्णा वाञ्छा तदाकुलाधिया च भ्रान्तं सर्वतः पर्यटितम्। वै प्रसिद्धौ निपातः। देहि वितरेति वैदेहि हे जानकीति च वचः प्रतिपदं प्रतिवर्णसमूहं प्रतिचरणन्यासं चोदश्रु प्रलपितम्। काभर्तुः कुत्सितनृपतेर्वदनम् 'वद व्यक्तायां वाचि' इति स्तोत्ररूपं वचनम्, तत्परिपाटीषु तत्प्रकारेषु घटना यत्नः, अथ वा वदनपरिपाटीषु वचनसंदर्भेषु घटनाघटितांशसमर्थनालमधिकं कृता लङ्काभर्तुर्दशास्यस्य मुखपरिपाटयितृशरसंधानं कृतं च। अतो मया रामधर्माचरणाद्रामत्वं प्राप्तम्। कुशलवसुता क्षेमहेतुधनवत्ता कुशश्च लवश्च सुतौ यस्याः सा सीता च न त्वधिगता।— इत्यत्र जनस्थान इत्यादिपदानां परिवृत्त्यसहतया शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयो रामेण सहोपमानोपमेयभावो मयाप्तं रामत्वमिति वाच्याङ्गम्। नन्वत्र व्यज्यमानं रामौपम्यं विना मयाप्तं रामत्वमिति वाच्यसिद्ध्यसंभवाद्वक्ष्यमाणवाच्यसिद्ध्यङ्गस्यैवेदमुदाहरणं युक्तमिति चेत्; सत्यम्, 'मयाथापि प्राप्ता कुशलवसुता नैव ह ह हा' इति पाठे व्यज्यमानरामवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्यैव प्रस्तुतवाक्यार्थस्य प्राधान्येन प्रतीतेः प्रकृतोदाहरणत्वमविरुद्धमिति ध्येयम्॥२५४॥ अथार्थशक्तिमूलवस्तुध्वनेर्वाच्याङ्गत्वमुदाहरति— आलिङ्गत्यंशुमानैन्द्रीमुल्लासयति चाब्जिनीम्। इत्यादावर्थशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता मता॥ अत्र प्रतीयमानदक्षिणनायकवृत्तान्तसमारोपोपस्कृतस्य प्रस्तुतरविवृत्तान्तस्य प्रतीतिः। ऐन्द्रयादिपदानां परिवृत्तिसहिष्णुतयार्थशक्तिमूलत्वमप्रस्तुतवृत्तान्तप्रतीतेरिति ध्येयम्॥ यथा वा— 'आगत्य संप्रति वियोगविसंष्टुलाङ्गमिम्भोजिनीं क्वचिदपि क्षपितत्रियामः। एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वङ्गि पादपतनेन सहस्ररश्मिः॥— क्वचिदपि मेरोरपरभागे नायिकान्तरसंनिधौ च रात्रिं नीत्वा रविर्नायकश्च संप्रत्यागत्य वियोगेन वियोगेन विह्वलाङ्गीमम्भोजिनीं नलिनीं नायिकां च पादपतनेन किरणावतरणेन चरणप्रणामेन च शनैः शनैः प्रसादयति विकचयति गतरोषां करोति च।— इत्यत्र क्वचिदादिपदानां पर्यायसहिष्णुतयार्थशक्तिमूलवस्तुध्वनिविषयो यो नायिकानायकवृत्तान्तः स रविकमलिनीवृत्तान्तरूपं वाक्यार्थे समारोप्यमाणतया वाच्याङ्गतां नीयते। न चात्र पादपतनेनेति श्लिष्टपदसत्त्वाच्छब्दशक्तिमूलताप्यस्तीत्युभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्यैव अत्र वाच्याङ्गतेति वाच्यम्, 'भून्ना व्यपदेशः' इत्यर्थशक्तिमूलत्वव्यपदेशात्। न चैवमपि 'झटिति भ्रुकुटिविटङ्कितललाटपट्टो विभाति नृपभीमः' इत्यत्र भीमपदवदत्रापि पादपदं श्लिष्टमिति पदप्रकाश्यशब्दशक्तिमूलध्वनित्वव्यपदेशः किं न स्यादिति वाच्यम्; भीमपदस्येव पादपदस्य विशेष्यानुपस्थापकत्वात्, किं तु सापराधत्वमात्रं पादपदमुपस्थापयतीत्याहुः। वस्तुतस्तु उभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गत्व एवेदमुदाहरणं युक्तम्। 'पाथोजिनीपरिवृढोऽयमधीरनेत्रे' इति तुरीयपादपाठेऽर्थशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गत्वमिति ध्येयम्॥२५५॥ अथोभयशक्तिमूलध्वनिविषयस्य वाच्याङ्गतायामपराङ्गमुदाहरति— रक्तोऽयमब्जिनीनाथश्चुम्वत्यैन्द्रीमुखं शनैः। इत्यत्रोभयशक्त्युत्थध्वनेर्वाच्याङ्गता भवेत्॥ अत्र रक्तपदस्य श्लिष्टत्वादब्जिनीनाथादिपदस्य तदभावाच्चोभयशक्तिमूलध्वनिविषयता। प्रतीयमानस्य नायिकानायकवृत्तान्तस्य च वाक्यार्थे रविकमलिनीवृत्तान्ते समारोपाद्वाच्याङ्गत्वम्। एवमुदाहरणान्तरमप्यूह्यम्॥२५६॥ अथ क्रमप्राप्तं वाच्यसिद्ध्यङ्गं लक्षयति— वाच्यसिद्ध्यङ्गमेतद्यद्विना वाच्यं न सिध्यति। भूभृदाभाति काश्मीरपङ्कगैरिकपाटलः॥ व्यङ्ग्येन येन विना वाच्यं न सिध्यति तद्वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। निरपेक्षवाच्योपस्कारकमपराङ्गम्, सापेक्षवाच्यार्थोपस्कारकं वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति विवेकः। अत्र काश्मीरस्य गैरिकत्वेन निरूपणं वाच्यम्। तत्सिद्धौ भूभृत्पदे शब्दशक्तिमूलध्वनिमहिम्ना प्रतीयमानो भूधरोऽङ्गम्। यथा वा— 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्च्छां तमः शरीरसादम्। मरणं च जलजभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्॥'— भ्रमिं शिरोभ्रमणमरतिं विषयेष्वरुचिमलसहृदयतामालस्यं प्रलयं निश्चेष्टतां मूर्च्छां बाह्यज्ञानोपरमं तम आन्तरज्ञानोपरमं शरीरसादं ग्लानिं मरणं च घनभुजगजन्यं विषं जलं वियोगिनां कुरुते।— इत्यत्र जलदस्य भुजगत्वनिरूपणलक्षणं वाच्यं विषपदे भ्रम्यादिकारणगरलप्रतीतिमन्तरेण न सिध्यतीति वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। इदमुदाहरणद्वयमपि कविवाक्यार्थस्यैव कविवाक्यार्थसिद्ध्यङ्गत्वादेकवक्तृगतत्वेन वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। कविनिबद्धवक्तृवाक्यार्थस्य कविवाक्यार्थसिद्ध्यङ्गता यथा— 'गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनस्ययोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामन्त्रण भङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसमाश्लिष्यन्पुलकोत्कराञ्जिततनुर्गोपीं हरिः पातु वः॥'— हे अच्युत, तव दर्शनेन तृप्तिरुत्पन्नेति न गच्छामि। किं त्वेवं दृष्ट्वैव बिजनस्थयोरावयोः सतोः, हतो दोषैकदृग्जनोऽन्यथावयोः संभोगं संभावयेदित्यन्यत्रगमनाभ्यनुज्ञाप्रार्थनव्याजेन सूचितं यद्वृथावस्थानं संभोगमन्तरेण विफलावस्थितिस्तन्निबन्धनेन खेदेनालसां गोपीमालिङ्ग्य पुलकितो हरिर्युष्मानवतु।— इत्यत्राच्युतादिपदव्यङ्ग्यनामस्खलितत्वादीनां कविनिबद्धवक्तृवाक्यार्थानां वृथावस्थानेत्यादिकविवाक्यार्थसिद्धिं प्रति हेतुत्वाद्वक्त्रन्तरवाक्यार्थस्य वक्त्रन्तरवाक्यार्थसिद्ध्यङ्गत्वाद्वाच्यसिद्ध्यङ्गम्। 'शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङ्ग्योर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या नास्त्येवालंकृतिध्वनिः॥' इत्युक्ततयात्र न ध्वनित्वमित्यप्याहुः॥२५७॥ अस्फुटं लक्षयति— स्याद्यत्सहृदयस्यापि दुःखवेद्यं तदस्फुटम्। भूपो गुणाहितप्रीतिर्भुनक्त्यम्बुधिमेखलाम्॥ यत्र पोटास्तनसंनिवेशवदनुन्मिषिततया सहृदयानामप्यतिदुःखवेद्यो व्यङ्ग्यस्तत्रास्फुटं नाम गुणीभूतव्यङ्ग्यम्। यथा गुणहितप्रीतिरिति भीमसेनेनातिप्रसिद्धेन युधिष्ठिरौपम्यं राज्ञि दुःखेन व्यज्यत इत्यस्फुटम्॥ यथा वा— 'अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विश्लेषभीरुता। नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम्।’— नायकस्य सौभाग्यं चापलं च प्रकाशयन्त्याः कस्याश्चिदुक्तिरियम्। भवत्यदृष्टे सत्युत्कण्ठोदयान्न सुखं लभ्यते, दुष्टेऽपि झटिति विश्लेषभिया न सुखम्। तदुभयथापि भवता न सुखमिति वाच्योऽर्थः स्फुटः। प्रतीयमानस्तु, अदृष्टश्च यथा न भवसि दृष्टश्च क्षणादेवान्यत्र गत्वा वियोगभयं यथा न जनयसि तथा मत्संनिधावेव सर्वदा स्थातव्यमित्येवंरूपः स्फुटं न प्रतीयते। पूर्वोदाहरणे शब्दशक्तिमूलालंकारध्वनेरस्फुटत्वम्, इह त्वर्थशक्तिमूलवस्तुध्वनेरस्फुटत्वमिति भेदः। इदमेव क्लीष्टमित्यप्याचक्षते॥२५८॥ अथ संदिग्धप्राधान्यं लक्षयति— स्यात्संदिग्धप्रधानत्वं वाच्यात्प्राधान्यसंशये। त्वामालोक्य रणे वैरी वीक्षते जविनं हयम्॥ यत्र वाच्यापेक्षया व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यं संदिग्धं तत्र संदिग्धप्राधान्यम्। यथा वेगवत्तुरगावलोकनेन व्यंङ्ग्यां पलायनेच्छा प्रधानं किं वा भयानकरसस्थायिभूतभयानुभावरूपं वाच्यमेव प्रधानमिति संदेहात्संदिग्धप्राधान्यम्॥ यथा वा— 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥'— चन्द्रोदयसमये यथा जलधिः किंचित्प्रशिथिलधैर्यो भवति तथा मदने गृहीतचापे सति किंचित्प्रशिथिलधैर्यो हरो बिम्वफलादुशाधरे गौरीमुखे त्रीण्यपि विलोचनानि व्यापारयामास।— इत्यत्र विलोचनव्यापारेण बिम्बफलाधरोष्ठ इत्युमामुखविशेषणमहिम्ना परिचुम्बितुमैच्छदिति व्यङ्ग्यं रत्यनुभावरूपं विलोचनव्यापरणं वाच्यम्। उभयोः साधकबाधकप्रमाणाभावात्प्राधान्यं संदिग्धम्। येनैव लोचनेन भगवानिक्षुधन्वानं दिधक्षति तेनापि देवीमुखावलोकनमहोत्सवं भावयामासेति वाच्यस्योक्तव्यङ्ग्यात्प्राधान्य संदेहात्संदिग्धप्राधान्यमित्यन्ये॥२५९॥ अथ तुल्यप्राधान्यं लक्षयति— वाच्यत्प्राधान्यतौल्ये तु तुल्यप्राधान्यमिष्यते। जातास्त्वद्वैरिसुदृशां स्मरणीयाञ्जना दृशः॥ यत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्यस्य च प्राधान्यं तुलाधृतवत्तुल्यमवतिष्ठते तत्र तुल्यप्राधान्यम् यथा वैरिस्त्रीणां दृशः स्मरणीयाञ्जना जाता इति वाच्यस्य वैरिणः सर्वे निपातिता इति व्यङ्ग्यस्य च तुल्यं प्राधान्यम्, स्मरणीयाञ्जना इति वाच्यस्यापि विदग्धोक्तितया चमत्कारजनने व्यङ्ग्यसमशीर्षकस्वात्। यथा वा— 'ब्राह्मणाभिभवत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥'— इदं रावणदूतं प्रति भार्गवस्य प्रतिसंदेशवाक्यम्। ब्राह्मणानां परिभवस्य प्रस्तुतस्य यस्त्यागः परिवर्जनं स भवतां रक्षसामेव श्रेयसे। अन्यथा ब्राह्मणपरिभवात्यागे युष्माकं माहेश्वरत्वप्रत्यासत्त्या मित्रं भवन्नयं जामदग्न्यो दुर्मनायते क्रुद्धो भवतीति वाच्यं विदग्धोक्तिरूपतया ब्राह्मणपरिभवात्यागे जामदग्न्यः क्षत्रियाणामिव रक्षसां सर्वेषामपि क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्येन चमत्कारजनने समशीर्षिकामारोहतीति तुल्यप्राधान्यम् केचित्तु रक्षःक्षयलक्षणं व्यङ्ग्यं ब्राह्मणानुसरणं श्रेयस इति वाच्यं च तुल्यमिति तुल्यप्राधान्यमत्रेत्यप्यत्हुः। अत्र प्राधान्यस्य संदेहमाभ्ययोः सहृदया एव प्रमाणम्, व्युत्थितैरन्यथा वक्तुं शक्यत्वादित्याहुः"॥ २६०॥ अथ काक्वाक्षितं लक्षयति— काक्वाक्षिप्तं यत्र साक्षात्काक्वा व्यञ्जकतेष्यते। मन्ये सा सुभगा मत्तो यां त्वमेवानुधावसि॥ यत्र काकुः साक्षादेव व्यञ्जिका तत्र काक्वाक्षिप्तम्। प्रतीयमानो विधिर्वा निषेधा वा काक्वाक्षिप्यते प्रतिक्षिप्यत इत्यन्वर्थता। यथा सा सुभगेत्यत्र काक्वा वाच्यसौभाग्यनिषेधेन नैव सा सुभगेति व्यज्यते ननु 'तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने माय भजति नाद्यापि कुरुषु॥’— इत्यत्रापि काकोर्व्यञ्जकत्वाविशेषात्तत्र कथं प्रधानध्वनिरित्युक्तं तृतीयोल्लास इति चेन्न; तत्र प्रश्नमभिव्यज्य काक्वां विश्रान्तायां तद्वैशिष्ट्यज्ञानवतां सहृदयानां खिन्ने कोपस्यायोग्यत्वात्खिन्न इति पदेन मयि न कोपो युज्यते किं त्वपकारिषु कुरुष्वेव स युक्त इति व्यज्यत इति तत्र न काकोः साक्षाद्व्यञ्जकत्वम्, इह तु तथेति ततो भेदः। न च सा सुभगेति शक्यान्वयस्यायोग्यतया विपरीतलक्षणया न सा सुभगेति प्रतीतिसंभवात्किमित्यत्र काक्वाव्यञ्जकताऽऽश्रीयत इति वाच्यम्, लक्षणया न सा सुलभेत्यंशलाभेऽपि न सुभगैवेत्यवधारणांशो व्यञ्जनाविषय एवेत्याहुः। नन्वेवम् 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मूष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥' इत्यत्रापि वापीं नैव गतासि, किं तु तस्याधमस्यान्तिकमेव गतासीति काक्वा व्यजनसंभवादुत्तमकाव्यता न स्यादिवि चेन्न; तत्राधमपदेनैव विवक्षितार्थव्यञ्जनसंभवे काक्वा व्यञ्जकत्वानङ्गीकारात्। यदि च तत्रापि काकोर्व्यञ्जकता कवेर्विवक्षिता स्यात्तदा मध्यमकाव्यतैवेत्याहुः॥ यथा वा— ‘मथ्नामि कौरवशतं समरे न रोषाद्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन॥'— संरब्धस्य भीमसेनस्य वाक्यमिदम्। कौरवशतं कोपेन युद्धे न मथ्नामि, दुःशास्वनस्य वक्षसो रुधिरं न पिबामि, सुयोधनस्योरु गदया न संचूर्णयामि, भवतां न तु मम नृपतिर्युधिष्ठिरः पणेन। पश्चाषग्राममात्रं प्रतिग्राह्यतया स्वीकृत्येति यावत्। दुर्योधनेन संधिं करोतु— इत्यत्र प्रतिनकारं काकुः। तया मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यो यः प्रतिषेधस्तन्निषेधशिरस्कतयैव प्रतीयते॥२६१॥ अथासुन्दरं लक्षयति— वाच्यान्निकृष्टं व्यङ्ग्यं चेदसुन्दरमितीरितम्। अतपःक्लेशसुलभं सुकृतं तव दर्शनम्॥२६२॥ यत्र व्यङ्ग्यं वाच्यापेक्षया निकर्षशालि, तत्रासुन्दरम्। यथा भवद्दर्शनं तपःक्लेशं विनैव सुलभं सुकृतमिति वाच्यापेक्षया निरतिशयानन्दकरत्वरूप व्यङ्ग्यं चमत्कारातिशयजनकत्वाभावान्निकर्षशालीत्यसुन्दरम्॥ यथा वा— 'वाणीरकुडुङ्गुड्डीणसउणिकोलोहकं सुणन्तीए। घरकम्मवावुडाए बहूइ सीअन्ति अङ्गाइँ॥'— वानीरकुञ्जोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः। गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि॥ वेतसनिकुञ्जे दत्तसंकेता काचित्तत्रत्यशकुन्तकोलाहलेन तत्र कामुकस्य गमनमनुमाय कार्याक्षमावयवा जातेति वाच्यं कामुको लतागृहं गत इति व्यङ्ग्याच्चामत्काराय कल्पते। अत्र वाच्यस्यैव चमत्कारकारित्वे सहृदया एव प्रमाणम्। अन्ये तु— वाच्यस्याङ्गसादस्यानुभावतया साक्षाद्रसव्यञ्जकतया चमत्त्कारकारित्वम्, व्यङ्ग्यस्य तु वाच्यं द्वारीकृत्य विलम्बेन रसव्यञ्जकतेति वाच्यापेक्षया निकर्षशालिता— इत्याहुः॥२६२॥ एवं गुणीभूतव्यङ्ग्यान्युदाहृत्यामीषामपि ध्वनिवद्यथासंभवं भेदा ऊह्या इत्याह— एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत्॥ चकार एषामित्यनेनान्वेति। एषां गुणीभूतव्यङ्ग्यानां च भेदाः शुद्धाः संकरसंसृष्ट्यायत्ताश्च भेदाः पूर्ववद्ध्बनिवदेव यथासंभवं वेदितव्याः। तत्रागूढप्रस्तावे ‘जीवन्न भवामि’ इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः, 'उदयाचलचुम्बि' इत्यत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यः, 'केनाप्यत्र मृगाक्षि' इत्यत्रार्थशक्तिमूलो वस्तुध्वनिश्चोदाहृतः। अपराङ्गप्रस्तावे रसभावरसाभासभावाभासभावशान्तिभावोदयभावसंधिभावशबलता असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यप्रभेदा उदाहृताः। तथा 'जनस्थाने भ्रान्तम्—' इत्यत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपोऽलंकारध्वनिश्चोदाहृतः। वाच्याङ्गप्रस्तावे 'विषम्' इत्यत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिश्चोदाहृतः। एवमन्येषां शुद्धभेदानां संकरसंसृष्ट्यायत्तभेदानां चोदाहरणान्युह्यानि। यत्र वस्तुमात्रेणालंकारो व्यज्यते तत्र न गुणीभूतव्यङ्ग्यतेत्यभिप्रेत्यात्र यथायोगमित्युक्तम्। तदुक्तं ध्वनिकृता— 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालंकृतयस्तदा। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्॥' इति। शब्दशक्तिमूलतयार्थशक्तिमूलतया वा वस्तुमात्रेण यदालंकृतय उपमाद्या व्यज्यन्ते तदा तासामलंकृतीनां ध्वन्यङ्गता ध्वनिप्रभेदतैव न गुणीभूतव्यङ्ग्यता यतो वाच्यकक्ष्यायामपि प्रायेण काव्यवृत्तेः काव्यतात्पर्यस्य तदाश्रयता तद्विषयतेति कारिकार्थः। अयं भावः— द्वयमिह चमत्कारप्रयोजकं चित्रत्वं व्यङ्ग्यत्वं चेति। ततश्चालंकारेण वस्तुध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽपि चित्रत्वविवक्षया द्वयोस्तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्ग्यतापि संभवति। तथा वस्तुना वस्तुध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽप्युभयश्चित्रत्वविवक्षया तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्ग्यतापि संभवति। तथालंकारेणालंकारध्वनौ व्यङ्ग्यत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽप्युभयोश्चित्रत्वविवक्षया तुल्यप्राधान्याद्गुणीभूतव्यङ्ग्यतापि संभवति। वस्तुनालंकारध्वनौ तु व्यञ्जकस्य वस्तुनोऽचित्रत्वादव्यङ्ग्यत्वाच्च तुल्यप्राधान्यविवक्षा न संभवतीति न गुणीभूतव्यङ्ग्यतासंभवः, किं तु ध्वनित्वमेवेत्याहुः। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपालंकारध्वनेरिव वस्तुमात्रव्यङ्ग्यालंकारध्वनेरपि वाच्यङ्गताद्यप्राधान्यप्रयोजकसद्भावे गुणीभूतव्यङ्ग्यता संभवत्येवेत्यप्यन्ये॥२६३॥ एवं गुणीभूतव्यङ्ग्यानामन्योन्यसंकरसंसृष्ट्यायत्तभेदानुक्त्वा तेषामुपमाद्यलंकारैर्योगेऽपि बहवो भेदा भवन्तीत्याह— एषां योगेऽप्यलंकारैर्भेदाः स्युर्बहवस्तथा॥ यथा स्वप्रभेदैर्योगे बहवो भेदास्तथालंकारैर्योगेऽपि बहवो भेदा भवन्ति॥२६४॥ अथालंकारैरलंकारयुक्तैर्गुणीभूतव्यङ्ग्यैश्च त्रिविधेन संकरेण संसृष्ट्या च पूर्वोक्तानां ध्वनिभेदानां योगे त्वनन्ता भेदा भवन्तीत्याह— अलंकारैर्गुणीभूतव्यङ्ग्यैश्चालक्रियान्वितैः। संसिृष्टिसंकरैर्योगे न गण्यन्ते ध्वनेर्भिदाः॥ उपमाद्यलंकारैः प्रत्येकं ध्वनिभेदानां योगे तथा शुद्धैः स्वप्रभेदयुक्तैरलंकारयुक्तैश्च गुणीभूतव्यङ्ग्यैस्त्रिरूपेण संकरेण संसृष्ट्या च योगे ध्वनेर्भेदा न गणनापथमवतरन्ति। तदुक्तं ध्वनिकृता— ‘सगुणीभूतव्यङ्ग्यैः सालंकारैः सह प्रभेदैः स्वैः। संकरसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्योतते बहुधा॥’ इति। स ध्वनिर्बहुधोद्दयोतत इत्यन्वयः॥२६५॥ एवमनन्तभेदभिन्नस्यापि ध्वनेर्व्यङ्ग्यत्रैविध्येन त्रैविध्यं संग्रहेण दर्शयति— वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिर्वाच्येतरध्वनिः। इति त्रिधोदितोऽनन्तभेदभिन्नोऽप्ययं ध्वनिः॥ वाच्येतरे रसभावादयो यद्यपि वस्त्वलंकारयोर्वस्त्वलंकारशब्दवाच्यत्ववद्रसभावादीनामपि तत्तत्पदवाच्यत्वमस्ति तथापि वस्त्वलंकारौ व्यङ्ग्यावपि कदाचिद्वाक्यार्थप्रतीतिकक्ष्यामधिरोहतः, रसभावादयस्तु कदापि न वाक्यार्थप्रतीतिकक्ष्यामधिरोहन्तीति वाच्यभिन्ना इत्युच्यन्ते। ननु 'गतस्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः शिवः स्वच्छच्छायाकपटघटितप्रच्छदपटः। त्वदीयानां भासां प्रतिफलनरागारुणतया शरीरी शृङ्गारो रस इव दृशां दोग्धि कुतुकम्॥”— हे शिवे विधिविष्णुरुद्रेश्वररूपैश्चतुर्भिः पादैर्भृतः स्वच्छस्वकीयप्रभाव्याजप्रच्छदपटाच्छादितस्तव मञ्चतां गतः शिवस्त्वदीयप्रभाप्रतिबिम्बनजनितरागारुणतया मूर्तिमानिव शृङ्गाररसो नयनोत्सवं विधत्ते।— इत्यादौ शृङ्गारपदप्रयोगे वाक्यार्थप्रतीतिविषयतापि रसादीनां दृश्यत इति कथं तेषां व्यञ्जनैकविषयतोच्यत इति चेन्न तत्रापि देवीरूपविभावादिभिरेव रसाभिव्यक्तिः, विभावाद्यभिव्यक्तस्यापि रसस्योत्प्रेक्षादिनिष्पादनाय परं शृङ्गारादिपदैरनुवादः। तदुक्तं ध्वनिकृता— 'स्वशब्देन केवलमनूद्यत इति। यदि च शृङ्गारादिपदप्रयोगमात्राद्रसश्चर्व्येत तदा ‘शृङ्गारहास्यकरुण—’ इत्यादिश्लोकपाठादेव सकलरसचर्वणाप्रसङ्गः स्यात्। अतः शृङ्गारादिपदप्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे रसचर्वणानिष्पत्त्यभावात्तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे तदुत्पत्तेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावादिव्यङ्ग्या एव रसादयः। नन्वेवमपि विभावादिवाचकपदैर्लक्षणयैव रसप्रतीतिरस्तु, कृतमतिरिक्तव्यञ्जनाख्यव्यापारकल्पनयेति चेन्न; मुख्यार्थबाधाभावात्प्रयोजनाभावाच्च लक्षणायास्तत्राप्रवृत्तेर्गौरवस्य प्रामाणिकतया व्यञ्जनाकल्पनायामदोषात् किं च न केवलं रसादिप्रतीत्यनुसारेणैव व्यञ्जनाकल्पनम् किं तु वस्त्वलंकारप्रतीत्यर्थमपि सा कल्पनीया। तथा हि—लक्षणामूलयोरर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः ‘त्वामस्मि वच्मि विदुषां—’ ‘उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते—’ इत्यादिकयोः स्वायत्ते शब्दप्रयोगे प्रयोजनमन्तरेणावाचकपदप्रयोगानुपपत्त्या प्रयोजनमवश्यं वाच्यम्। तच्च प्रयोजनरूपं वस्तु व्यञ्जनां विना न प्रतीयेतेति द्वितीयोल्लास एव प्रतिपादितम्। तथा शब्दशक्तिमूलस्थले 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः—' इत्यादावप्रकृतं यद्गजादि वस्तु तेन यः प्रकृतस्वोपमालंकारश्च ते व्यञ्जनां विना न प्रतीयेते, तत्राभिधायाः प्रकरणेन प्राकरणिकार्थ एव नियन्त्रितत्वेनाप्राकरणिकार्थस्य तेनोपमादेश्चान्यतः प्रतीत्यसंभवात्। अर्थशक्तिमूलस्थलेऽपि व्यञ्जनां विना न गतिः। तथा हि— ये तावदभिहितानां पदार्थानामन्वयमभिदधति भाट्टास्ते किल व्यक्तीनामानन्त्यव्यभिचाराभ्यां न संकेतग्रहविषयता, किं तु जात्यादीनां चतुर्णामेव तद्विषयता, सामान्ये गृहीतशक्तिकानामपि पदानां समभिव्याहारे सत्याकाङ्क्षायोग्यतासत्तिवशादपदार्थोंऽप्यपूर्व एव वाक्यार्थः प्रतीयत इति वदन्ति। तन्मते हि वाक्यार्थस्य घटानयनादिसंसर्गरूपस्यैव नाभिधेयता, का वार्त्ता व्यङ्गयस्याभिधेयतायाम्? प्राभाकरास्तु— 'देवदत्त गामानय' इत्युत्तमवृद्धवाक्यप्रयोगसमनन्तरं सास्नादिमन्तं पदार्थं प्रयोज्यवृद्धे समानयति सति तटस्थो व्युत्पित्सुस्तदानयनरूपया तच्चेष्टया तस्माद्वाक्यादयमर्थोऽनेनावगत इत्यनुमायाखण्डस्य तस्य वाक्यस्याखण्डे तस्मिन्गवानयनसंसर्गरूपे वाक्यार्थे वाच्यवाचकभावलक्षणं संबन्धमवधारयति। पश्चात् 'चैत्र गां बधान' 'देवदत्ताश्वमानय' इत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्वापायां गवादिपदस्यानयनाद्यन्विते तत्तदर्थे शक्तिमवधारयति। ततश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यतरपरमेव वाक्यं प्रयोगार्हम्, न तु पदमात्रमर्थप्रतीत्यनुपयोगादिति वाक्यगतानामेव पदानामानयनादिपदार्थान्तरान्वितैर्गवादिपदार्थैः सह वाच्यवाचकभावलक्षणसंबन्धेनान्वितानामेव संकेतो गृह्यन इतीतरान्वयविशिष्ट एव पदार्थो वाक्यार्थः, न तु पदार्थानां वैशिष्ट्यम्। नतु 'गामानय’ इति वाक्ये गोपदस्यानयनान्विते सास्नादिमत्पिण्डे शक्तिप्रहः, 'गां बधान' इति वाक्ये बन्धनान्विते तादृशि पिण्डे शक्तिग्रह इति नानार्थतापत्तेः सामान्यत इतरान्वितस्वार्थे शक्तिग्रहो वाच्यः, तथा च गोकर्मकानयनप्रतीतिर्न स्याद्धेत्वभावादिति चेन्न; सामान्यत इतरान्विते शक्तिग्रहेऽपि वाक्यार्थबोधदशायामानयनादिविशेषान्वित एव पदार्थोऽवबुध्यते, अन्वितानां पदार्थानां विशेषरूपत्वात्, उदाहरन्ति च— शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्च प्रतिपन्नस्त्रमनुमानेन चेष्टया। अन्यथानुपपत्त्या तु बुध्येच्छत्किं द्वयाश्रिताम्। अर्थापत्त्येति बुध्येत संबन्धं त्रिप्रमाणकम्॥' इति। शब्दम् ‘गामानय’ इत्याद्युत्तमवृद्धवाक्यम्, वृद्धं तद्वाक्यश्रवणानन्तरं प्रवर्तमानं प्रयोज्यवृद्धम्, अभिधेयं तदानीतं गवादिपदार्थे च प्रत्यक्षप्रमाणेन श्रोत्रेण चक्षुषा च व्युत्पित्सुः पश्यति जानाति। ततश्च श्रोतुः प्रयोज्यवृद्धस्य चेष्टारूपेणानुमानेन लिङ्गेन तद्वाक्यजन्यगवानयनसंसर्गप्रतीतिमत्त्वं बुध्येत्, संबन्धं विना तस्य वाक्यस्य तादृगर्थप्रतीत्तिजनकत्वानुपपत्तेः। अर्थापत्त्यात्मिकयान्यथानुपपत्त्या द्वयाश्रितां वाच्यवाचकोभयनिष्ठां शक्तिं बुध्येत्। इत्युक्तप्रकारेण त्रिप्रमाणकं प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूपप्रमाणत्रयसापेक्षं शब्दार्थयोः संबन्धं बुध्येतेति कारिकार्थः। तस्मादितरान्विते पदार्थे शक्तिः।—इत्याहुः। तेषामपि मते सामान्यरूपेतरपदार्थान्वितो विशेषभूतः स्वार्थ एव संकेतविषय इत्यानयनादिविशेषरूपेतरपदार्थान्वितो गवादिपदार्थोऽतिविशेषभूतो यो वाक्यार्थः स पुनरवाच्य एव‚ उत्तमवृद्धवाक्यानन्तर्गतत्वेन संकेताविषयत्वात्। व्यङ्ग्यार्थस्तु सुतरामवाच्य एव। यत्र तु 'वापीं स्नातुमितो यतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यादौ तस्यान्तिकं न गतासीति निषेधरूपो वाक्यार्थः प्रतीयते तत्र व्यङ्ग्यस्य विधेर्वाच्यत्ववार्त्ता दूरेतराम्। एवं चाभिहितान्वयवादेऽनन्वितः पदार्थो वाच्यः, अन्विताभिधानवादे सामान्यत इतरान्वितस्वार्थविशेषो वाच्यः। मतद्वयेऽपि वाक्यार्थस्त्ववाच्य एवेति व्यङ्ग्यस्य वाच्यत्वकथा स्वप्नेऽपि न संगता। प्राभाकरैकदेशिनस्तु— व्यङ्ग्योऽर्थो नैमित्तिकः। शब्दस्तु तत्र निमित्तम्। निमित्तं च नैमित्तिकप्रतीतिमनुत्पाद्य न मध्ये विरमति, नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तस्य कल्पत्वात्। अतः किं वृत्त्यन्तरकल्पनया?— इत्याहुः। तदयुक्तम्। शब्दस्य व्यङ्ग्यार्थं प्रति न तावत्कारकत्वेन निमित्तत्वम्, शब्दस्य घटाद्यर्थं प्रत्यकारकत्वात्। नापिज्ञापकत्वेन; यद्धि येन नियतसंबन्धवत्तया ज्ञातं तत्तस्य ज्ञापकं भवति, यथा धूमो बह्नेः, न चात्र शब्दस्य व्यङ्ग्येन नियतः संबन्धोऽस्ति। न च संकेत एव तादृशः संबन्ध इति वाच्यम्, तस्य त्वन्मतेऽपीतरान्वितस्वार्थमात्राविषयत्वात्। अतो नियतसंबन्धाग्रहान्नैमित्तिकप्रतीतिरेव दुर्लभेति नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यानीत्यविचारिताभिधानम्॥ भट्टलोल्लटप्रभृतयस्तु— यथा किल सकृदेव प्रयुक्तः सायको नोदनात्क्रियाविष्टः क्रियावशाद्वेगाविष्टो वेगवशात्पुनश्च क्रियाविष्टः सन्परम्परया शत्रोरुरश्छदमुरश्च भित्त्वा प्राणानपहरतीति तावत्पर्यन्तमिषोर्व्यापारः, तथा शब्दोऽपि सकृत्प्रयुक्तः पदार्थस्मृत्यादिद्वारा परम्परया स्वार्थप्रतिपत्तिमर्थान्तरप्रतीतिं च करोतीति तावत्पर्यन्तः शब्दस्य तात्पर्यरूपो व्यापारोऽस्तीत्यविवादम्, अर्थान्तरे तात्पर्याभावे व्यञ्जनाया अप्यकल्प्यत्वात्। एवं च ’यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायात् 'न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यादौ तदन्तिकमेव गतासीति विध्यादिरपि वाच्य एव।— इत्याहुः। तेऽपि ' यत्परः शब्द:—' इति न्यायस्य तात्पर्यानभिज्ञ तया देवानांप्रियाः। तथा हि— सायकस्य व्यापारः प्रत्यक्षसिद्धतया न पर्यनुयोज्यः। शब्दस्य तु व्यापारः संकेताद्यौपाधिक इति यत्रैवोपात्तस्य शब्दस्य व्यापारस्तत्रैव तस्य शब्दस्य तात्पर्यं वाच्यम्। अत एव 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र ऋत्विक्प्रचरणस्य चोष्णीषस्य चान्यतः प्राप्तत्वाददग्धदहनन्यायेनाप्राप्तं लौहित्यमानं विधेयमिति तत्रैव विधेस्तात्पर्यमित्युपात्तशब्दगताभिवारूपव्यापारविषय एव तात्पर्यमित्युपान्तशब्दार्थ एव तात्पर्यमुक्तम्। अत एव 'दध्ना जुहोति' इत्यत्र होमस्य 'अग्निहोत्रं जुहोति' इत्यनेन प्राप्तत्वाद्दध्नश्च लोकतः प्राप्तेः कारकत्वमात्रं विधेयमिति तत्रैव विधेस्तात्पर्यमित्युपात्तशब्दार्थ एव कारकत्वे तात्पर्यमुक्तम्। अत एव च लोकेऽपि 'रक्तं पटं वय' इत्यत्र त्रयाणामप्राप्तौ त्रिविधिर्वयनमात्रप्राप्तौ द्विविधिः पटवयनोभयप्राप्तावेकमात्रविधिरित्युपात्तशब्दार्थ एव तत्र तत्र तात्पर्यमुक्तम्। न च लौहित्यादयः सिद्धरूपाः पुरुषप्रवृत्त्यविषयत्वात्कथं विधेया इत्युच्यन्त इति वाच्यम्। भूतानां सिद्धविषयाणां भव्यानां साध्यविषयाणां च शब्दानामुच्चारणे 'भूतं भव्यार्थतयैवोपदिश्यते ' इति दध्यादिकारकपदार्थाः क्रियापदार्थैरन्वीयमाना अकिंचित्कुर्वतः कारकत्वासंभवात्प्रधानक्रियानुकूलत्वस्वक्रियाभिरभिसंबद्धास्ताभिरवान्तरक्रियाभिरभिसंबन्धात्साध्यमानतां प्राप्नुवन्तीति सिद्धानामपि न विधेयत्वविरोधः। तस्मादुपात्तशब्दव्यापारविषय एवार्थे तात्पर्यं वाच्यम्, अन्यथा प्रतीतमात्र एव तात्पर्यवर्णने 'पूर्वी भाति’ इत्यत्रापरस्मिन्नपि तात्पर्यं स्यात्, पूर्वत्वापरत्वयोर्ह्रस्वत्वदीर्घत्ववदन्योन्यसापेक्षत्वेन पूर्वत्वप्रतीतावपरत्वप्रतीत्यवश्यंभावात्। न चैवं तत्र तात्पर्याभावे व्यञ्जनापि न स्यादित्युक्तमिति वाच्यम्। न हि तत्र तात्पर्यमेव नेत्युच्यते। किं तु तात्पर्यमस्त्येव। तच्च वृतिं विना न निर्वहतीति व्यञ्जनावश्यवाच्येत्येवोच्यते न च तर्हि तात्पर्यनिर्वाहाय तत्राभिधैव कल्प्यतामिति वाच्यम्, व्यङ्ग्यार्थे संकेताग्रहेऽपि सहृदयस्य तदर्थप्रतीतेरभिधाया असंभवात्। नन्वेवमुपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्ये 'विषं भुङ्क्ष्व, मा चास्य गृहे भुक्थाः' इत्यत्र 'विषं भुङ्क्ष्व' इति वाक्यस्य सुहृद्वाक्यतया विषभक्षणविधिपरत्वासंभवाद्रिपुगृहे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति प्रवादो न स्यात्‚ रिपुगृहभोजनस्योपात्तशब्दार्थत्वाभावादिति चेन्न। तत्र हि 'मा चास्य—’ इति चकारो वाक्यद्वयस्याप्येकवाक्यतामापादयति, अन्यथा चकारवैयर्थ्यात्। एकवाक्यतायां चैकार्थ्यमावश्यिकम्। न चाख्यातान्तपदवाच्ययोर्भक्षणभोजनयोर्द्वयोरपि प्रधानतयाङ्गाङ्गिभावेनान्वयासंभवात्कथमर्थैकत्वमिति वाच्यम्, तयोः कृदन्तपदवाच्यताकल्पनेन द्विषद्गृहभोजनं विषभक्षणमिति द्विषद्गृहभोजने विषभक्षणत्वारोपेणैकार्थत्व संभवात्। न च 'मास्य गृहे भुक्थाः' इत्येतावतैव निवृत्तिसिद्धौ विषभक्षणवाक्यं व्यर्थमिति वाच्यम्, द्विषद्गृहभोजनस्याधिकानिष्टसाधनत्वावगमस्यैव तत्फलत्वात्। अतस्तत्राप्येकवाक्यतापन्नपदार्थ एव तात्पर्यमिति न दोषः। यत्र तु 'विषं भुङ्क्ष्व' इत्येतावदवोच्यते तत्रापि सुहृद्वाक्यस्य विषभक्षणविधायकत्वानुपपत्त्या विषभक्षणादपि द्विषद्गृहभोजनं दुष्टमित्यभिप्रायस्थं वाक्यं कल्प्यत इत्युपस्थितपदार्थ एव तात्पर्यम्। यद्वा विषपदस्य द्विषदन्ने भुङ्क्ष्वेत्यस्य च मा भुक्था इत्यर्थे च लक्षणैव कल्प्यत इति नानुपपत्तिः। प्रकृते च मुख्यार्थबाधाद्यभावान्न लक्षणा युक्तेत्युक्तम्। यदि चैवमपि शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थोऽवगम्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापार इत्युच्यते तदा 'ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः' ‘ब्राह्मण कन्या ते गर्मिणी' इति वाक्यश्रवणानन्तरं ब्राह्मणे हर्षशकयोरपि तटस्थेनावगम्यमानत्वात्तयोरपि शब्दस्याभिधाव्यापारः स्यात्। ननु तत्र मुखप्रसादादिलिङ्गप्रतिसंधाने सति सुखादिप्रतीतेर्नाभिधा, प्रकृते तु न तथेति चेन्न; तर्हि लक्षणापि न स्यात्, लक्षणीयार्थस्यापि दीर्घदीर्धयाभिधयैव प्रतीतिसिद्धेः। ननु तत्र मुख्यार्थबाधादिप्रतिसंघानेनाभिधाया विच्छेदान्न दीर्घदीर्घतरयाभिधया लक्षणीयोपस्थितिसंभव इति लक्षणावश्यिकीति चेन्न; तर्हिलक्षणामूलव्यङ्ग्यस्थले व्यञ्जना दुरपह्नवैव स्यादिति क्लृप्रत्वात्सैव सर्वत्र व्यङ्ग्यप्रतीतौ हेतुरस्तु, कृतं दीर्घदीर्घाभिधाकल्पनया। किं चैवम् 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति सूत्रे कथं परस्य परस्य दौर्बल्येऽर्थविप्रकर्षस्य विलम्बेन विनियोजकत्वस्य हेतुत्वमाह भगवाञ्जैमिनिः, अभिधायाः सर्वत्राविशेषात् श्रुत्यादीनां पारदौर्बल्यप्रकारस्तु शास्त्रदीपिकाव्याख्यायामस्माभिः प्रपञ्चितः ग्रन्थविस्तरभयान्नह प्रपञ्च्यते। ___________________________________________________________________________ शास्त्रदीपिकायां बलाबलाधिकरणम्। श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्॥ जं.३।३।१४॥ इदानीं श्रुत्यादीनामेकविषयसमवायेन विरोधे सति बलाबल विचार्यते। प्रथम तावच्छ्रुतिलिङ्गयश्चिन्त्यते। एवं श्रूयते— 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति। तत्र संशयः— किमिन्द्रस्येवोपस्थानं कर्तव्यम्, ___________________________________________________________________________ अस्याधिकरणस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितविरचितायाः शास्त्रदीपिकाव्याख्याया भागः॥ 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्॥ (जै.३।३।१४।) उक्तेषु शेषत्वप्रमाणेषु प्रसङ्गात्तेषां बलाबलं चिन्त्यत इति संगतिमभिप्रेत्याह— इदानीमिति। विरोधेऽपि भिन्नविषयत्वे बलाबलचिन्तानवकाशादेकविषयसमवायेन विरोधे सतीत्युक्तम्। 'व्रीहीन्प्रोक्षति' इत्यत्र व्रीहिस्वरूपार्थे प्रयोजनानवाप्तेः श्रुतेः प्रकरणसापेक्षत्वान्न विरोध इति ध्येयम्। प्रथममिति। तयोरितरप्रमाणोपजीव्यत्वेन प्रथमोपस्थितिसत्त्वादितिभावः। तत्रेति। 'वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यात् ' (जै.३।२।३।) इत्यधिकरणे श्रुत्या गार्हपत्ये विनियोगस्य सिद्धत्वादिह लिङ्ग- ___________________________________________________________________________ उतेन्द्रस्य वा गार्हपत्यस्य वा, अथवा समुच्चयः, अथ वा गार्हपत्यस्यवेति। यदि लिङ्गं बलीयस्तत इन्द्रस्येवोपस्थानम्। अथ तुल्यबलत्वं ततो विकल्पः। अथ तुल्यबलत्वेऽप्यविरोधस्ततः समुच्चयः। श्रुतिबलीयस्त्वे तु गार्हपत्यस्यैवेति। यः शब्दस्य श्रवणादेव विनियोगः प्रतीयते स श्रौत इत्युच्यते। श्रवणं श्रुतिः। 'गार्हपत्यम्' इति च ब्राह्मणगतद्वितीयान्तशब्दश्रवणादेव गार्हपत्यस्य प्राधान्यमुपस्थान प्रति गम्यते, ऐन्द्र्याश्च तृतीयान्तायाः करणत्वमिति श्रौतोऽयं विनियोगः। मन्त्रगतात्त्विन्द्रपदादिन्द्रस्वरूपमात्रं श्रुत्यावगम्यते न तु मन्त्रं प्रतीन्द्रस्य प्राधान्यं मन्त्रस्य वा करणत्वं केनचिच्छब्देनोच्यते, किं तु मन्त्रस्ये- ___________________________________________________________________________ स्यापि विकल्पेन समुच्चयेन वा विनियोजकत्वमस्ति न वेत्येतावदेव विचार्यम्। अत एव तस्मिन्नधिकरणे 'तदिहास्ति तावद्गार्हपत्ये विनियोग इति स्थितम्। सति च तस्मिल्लिँङ्गादिन्द्रार्थतापि भवति नेति बलाबलाधिकरणे चिन्तयिष्यते।' इत्याकर एवोक्तमिति ध्येयम्। ननु श्रौतविनियोगेऽपि 'गार्हपत्यम्' इत्यादिद्वितीयादिगताभिधान सामर्थ्योपेक्षास्ति, तथा लैङ्गिकविनियागेऽपि मन्त्रगतेन्द्रादिशब्दगताभिधानश्रुत्यपेक्षास्तीति श्रौतलैङ्गिकविनियोगविभागायोगात्कथं तन्मूलबलाबलचिन्तेत्यत आह— यः शब्दस्येति। यत्र प्राधान्यमप्राधान्यं वा शब्दगतसामर्थ्यादाहत्यैव प्रतीयते तत्र श्रौतो विनियोगः, यत्र तु शब्दगतसामर्थ्यात्पदार्थमवबुध्य पश्चात्तत्सामर्थ्यालोचनेन शेषत्वबुद्धिस्तत्र लैङ्गिकविनियोग इति विभागसंभवान्न तन्मूलबलाबलाचिन्तानवकाश इति भावः। ननु नेद श्रुतिलिङ्गविरोधस्योदाहरणम्, ___________________________________________________________________________ न्द्राभिधानसामर्थ्यमालोच्य नूनमनेन मन्त्रेणेन्द्र उपस्थेय इति कल्प्यत इति लङ्गिकोऽयं विनियोगः। गृह्णीम एतमिन्द्रार्थे लिङ्गादिति। ननु गार्हपत्यार्थत्वं मन्त्रस्य श्रौतम्। कथम्? शेषशेषित्वमात्रं हि श्रुत्यैन्द्रीगाईपत्ययोरुक्तम्। अन्योन्यविषयनियमस्त्वेकवाक्यतः। 'गार्हपत्यम्' इति हि शेषितामात्रमनिर्धारितशेषविशेषं श्रुत्योक्तम, ऐन्द्रीविषयं तु तदिति वाक्यादेवावगन्तव्यम्। तथा 'ऐन्द्र्या’ इत्यनवगतशेषिविशेषं शेषत्वमात्रं श्रुतम, वाक्याद्गार्हपत्यविषयं भवति। यत्तु श्रुत्युपात्तं सामान्यरूपं न तल्लिङ्गेन विरुध्यते। संभवति हि गार्हपत्यस्य कांचिदाग्नेयीं प्रति प्राधान्यमैन्द्र्याश्चेन्द्रं प्रति शेषत्वम्। अन्योन्यान्वयस्तु वाक्यावगतो लिङ्गेन विरुध्यते। तेन लिङ्गवाक्ययोरेव विरोधो न श्रुतिलिङ्गयोः। अत्राभिधीयते— सत्यं वाक्यविरोधोऽस्ति श्रुतिश्चापि विरुध्यते। सहिते हि विरुध्येते न तु लिङ्गेन केवले॥ यथैव हि श्रुतिमात्रमविरुद्धमेवं वाक्यमपि श्रुतिमनादृत्या- ___________________________________________________________________________ किं तु लिङ्गवाक्यविरोधस्यैवेदमुदाहरणमित्याशयेन शङ्कते— गृह्णीमएतदिति। शेषेति। 'ऐन्द्र्या' इति तृतीयाश्रुत्या मन्त्रस्य शेषत्वमात्रम् 'गार्हपत्यम्' इति द्वितीयाश्रुत्या गाईपत्यस्य शेषित्वमात्रं चोक्तम्। गार्हपत्यं प्रत्यैन्द्रयाः शेषत्वमैन्द्रीं च प्रति गार्हपत्यस्य शेषित्वमित्यन्योन्यविषयनियमस्तु पदद्वयसमभिव्याहाररूपाद्वाक्यादेवावगन्तव्य इत्यर्थः। एवमपि लिङ्गवाक्यविरोध एवेदमुदाहरणमिति परमतावधारणं निरस्यति— सत्यमिति। श्रुत्यनादरे लिङ्गस्य वाक्याविरोधमेवोपपादयति— यदीति। गार्हपत्यशब्द- ___________________________________________________________________________ लोच्यमानमविरुद्धमेव। यदि हि गार्हपत्यशब्द इन्द्रं लक्षयेद्द्वितीया वा सप्तम्यर्थं ततो लिङ्गाविरोधेन गार्हपत्यपदम् 'ऐन्द्र्योपतिष्ठते' इत्येतेनैकवाक्यतां गच्छति। यस्तु द्वितीयान्तगार्हपत्यशब्दश्रवणादेवार्थः प्रतीयते गार्हपत्यप्राधान्यम, स लिङ्गेन विरुध्यते। अतो न केवलं वाक्यं न केवला श्रुतिर्लिङ्गेन विरुध्यते, वाक्यसहिता तु श्रुतिर्विरुध्यते। कथं पुनरेवमुभयविरोधः सन्नयं श्रुतिविरोध एव व्यवह्रियते, न वाक्यविरोधः? श्रुतेः प्राधान्यात्। विनियोगो हि प्रमेयः। स च साध्यसाधनभावरूपः श्रुत्येवोक्तः। वाक्यं तु प्रतिविशेषसमर्पणेन श्रुति- ___________________________________________________________________________ स्येन्द्रलक्षकत्व ऐन्द्र्येन्द्रमुपतिष्ठत इत्यर्थः पर्यवस्यति, द्वितीयायाः सप्तम्यर्थत्वे च गार्हपत्ये स्थित्वैन्द्र्येन्द्रमुपतिष्ठत इत्यर्थः पर्यवस्यतीत्युभयथापि श्रुत्यनादरे मन्त्रब्राह्मणयोरविरोधान्न लिङ्गवाक्ययोर्विरोधः सिध्यतीत्यर्थः। नन्वेवमपि कथं श्रुतिलिङ्गविरोधोदाहरणत्वनिर्धारणामिति शङ्कते— कथं पुनरिति। सत्यप्युभयविरोधे श्रुतेः प्राधान्याच्छ्रुतिविरोध इत्युच्यते, 'प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्; अत एव दीक्षोपसत्सुत्याभिः पञ्चदिनसाध्यस्य पि ज्योतिष्टोमादेः सौम्यस्याह्नः प्रधानत्वादेकाह इति व्यपदेश इत्यभिप्रेत्य परिहरति— श्रुतेरिति। प्राधान्यमेवाह— विनियोगो हीति। श्रुत्यादिविनियोजकप्रमाणानामिति शेषः। नन्वेवं पदान्तरानर्थक्यमित्यत आह— वाक्यं त्विति। ‘गाईपत्यम्’ इति द्वितीयाश्रुत्या शेषित्वे बोधिते कं शेषं प्रतीति प्रतियोगिविशेषाकाङ्क्षायां पदान्तरस्य तत्समर्पकतया नानर्थक्यमिति भावः। मनुगृह्णद्गुणभूतम्। प्रधानेन च विरोधो लक्ष्यते, न गुणेन। अयं चापरो विशेषो येन श्रुतेरेवात्र लिङ्गेन विरोधो न वाक्यस्य। यस्य हि लिङ्गे बत्तीयसि बाधस्तल्लिङ्गेन विरुध्यते। न ह्यत्र लिङ्गे बलीयसि वाक्यं शक्यते बाधितुम्। तद्बाधे हि पृथक्कृते गार्हपत्यन्द्रीपदे न कंचिदर्थं प्रतिपादयतः, पदमात्रस्याप्रामाण्यात्। तत्र श्रुतेरप्यत्यन्तबाधो वाक्यस्य च। यत्र तु ___________________________________________________________________________ लक्ष्यत इति। व्यपदिश्यत इत्यर्थः। इदं च वाक्यविरोधमभ्युपेत्योक्तम्, वस्तुतस्तु स एव नेत्याह— अयं चेति। यत्र हि लिङ्गेन बाधितस्य वाक्यस्य पृथग्वाक्यतामासाद्य भिन्नभिन्नार्थप्रतिपादकतया प्रामाण्यं न विहन्यते, यथा 'स्योन ते सदनं करोमि वृतस्य धारया सुशेव कल्पयामि' इति मन्त्रस्य लिङ्गात्सदनकरणार्थता प्रतीयते तदुत्तरस्य च 'तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेघ सुमनस्यमानः' इति मन्त्रम्य लिङ्गात्पुरोडाशप्रतिष्ठापनार्थता 'तस्मिन्' इति प्रकृतसापेक्षेण सर्वनाम्ना च पूर्ववाक्यैकवाक्यता च प्रतीयते, तत्र लिङ्गादेकवाक्यत्वे बाधितेऽपि कल्पयाम्यन्तस्य सदनकरणप्रतिपादकत्वमुत्तरांशस्य च प्रतिष्ठापनप्रतिपादकत्वं च संभवतीति न प्रामाण्यविघातः, तत्र परं लिङ्गाद्वाक्यमेदो न तु लिङ्गबाधितस्य वाक्यस्याप्रामाण्यमपि। प्रकृते च लिङ्गाद्वाक्यबाधे विभक्तस्यैकैकपदत्वेन विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वासंभवादप्रामाण्यापत्तेस्तद्गतश्रुतेरप्यप्रामाण्यापत्त्या च नेद लिङ्गवाक्यविरोधस्योदाहरणम्, किं तु श्रुतिलिङ्गविरोधस्यैवेत्यर्थः। यस्येति। अत्र बाध इत्यनन्तरं नाप्रामाण्यमिति शेषः। नन्वशब्दात्मकस्य श्रुतिवन्न स्वतः प्रामा- ___________________________________________________________________________ पृथग्भूतस्याप्यर्थप्रतिपादकत्वं न विहन्यते यथा स्योनादिषु तत्रैव वाक्यबाधो नैवंजातीयकेषु। ततश्चासंभवति वाक्यस्य बाधे श्रुतिरेव बाध्येतेति श्रुतिलिङ्गयोरेवैष विरोध इति युक्तो विचारः किं बलीय इति, तदर्थं च किं श्रुतिवल्लिङ्गाद्यपि स्वतः प्रमाणमुत श्रुतिकल्पनेनेति। तत्र स्वतः प्रमाणत्वं लिङ्गादेः श्रुतिवन्मतम्। सामर्थ्यालोचनादेव तादर्थ्यं हि प्रतीयते॥गार्हपत्यार्थता श्रुत्येत्युभयोस्तुल्यकक्षता। तेन द्वयोरुपस्थानं विकल्पेन भविष्यति॥ समुच्चयेन वा मन्त्रः प्रयुज्येत द्वयोरपि। प्रतिप्रधानमावृत्तिर्गुणानां न विरुध्यते॥ यद्यपि स्याद्बलीयस्त्वं ___________________________________________________________________________ ण्यम्, किं तु श्रुतिकल्पनेनैवेत्यत आह— सामर्थ्यालोचनादेवेति। यथा शब्दश्रवणमात्राद्गार्हपत्यार्थता तथा सामर्थ्यालोचनमात्रादेवेन्द्रशेषताप्यवगम्यत इति न लिङ्गस्य शेषत्वबोधने श्रुतिकल्पनमपेक्षितमनुपयोगात्; अतस्तुल्यप्रवृत्तिकत्वेन द्वयोरुपजीव्योपजीवकभावासंभवेन तुल्यबलतया गार्हपत्यन्द्रयोर्विकल्पेनोपस्थानं भविष्यतीत्यर्थः। नन्वेकस्मिन्कार्ये द्वयाः प्रवृत्तावेव विकल्पः, न चेह तथास्तीत्यरुचैराह— समुच्चयेनेति नन्वेवं सकृच्छ्रुतस्य मन्त्रस्यावृति प्रसङ्ग इत्यत आह— प्रतिप्रधानमिति। एवं च सकृच्छ्रुतस्य मन्त्रस्य गौणमुख्यार्थद्वयपरत्वे वृत्तिद्वयविरोध इति निरस्तम्, सकृच्छ्रुतस्यापि विनियोगबलेन प्रयोगवेलायामुच्चारणद्वयाङ्गीकारेणार्थद्वयपरत्वाविरोधादिति ध्येयम्। ननु 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' (जै.१।१।२।) इत्युक्तेः शब्दोपस्थापित एवार्थ उपादेयो लिङ्ग तु न शब्द इति शाब्दतासिद्ध्यर्थं विनियोजकश्रुतिकल्पनमाव- ___________________________________________________________________________ श्रुतेर्लिङ्गात्तथापि तु। अविरोधादबाधः स्यात्संभवी हि समुच्चयः॥ यद्वा सामर्थ्यरूपत्वाल्लिङ्गं स्यात्प्रबलं श्रुतेः। वस्तुशक्त्यनुसारी हि सर्वः शब्दः प्रवर्तते॥ अत्राभिधीयते सत्यं यद्यत्यन्तमशक्यता। गार्हपत्ये तु सामर्थ्यं गौणं मन्त्रस्य विद्यते॥ गुणाद्वाप्यभिधानं स्यादित्यत्रैतद्धि साधितम्। तन्न ताव- ___________________________________________________________________________ श्यिकमिति स्वतः प्रामाण्याभावात्कथं तुल्यबलतेत्यरुचेराह— यद्यपीति। श्रुतेर्वलीयस्त्वेऽपि न लिङ्गबाधकता युक्ता भिन्नविषयत्वेनाविरोधात्, अतो जघन्यादपि लिङ्गाच्छेष्यन्तरशेषतापि स्यात्। अन्यथा 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इत्यादावपि लिङ्गस्य प्रामाण्यं न स्यात्। न हि किंचित्क्वचित्प्रमाणं क्वचिन्नेति संभवति, प्रमाजननशक्तेरौत्पत्तिकत्वेन कदाचित्क्वचित्तदपायस्य शङ्कितुमशक्यत्वादिति भावः। यद्वेति। सामर्थ्यानुसारेणैव विनियोगस्य वाच्यतया श्रुतिं प्रत्युपजीव्यत्वेन लिङ्गमेव बलवदित्यर्थः। स्यादेतदेवं यदि सामर्थ्यकल्पनानन्तरमेव श्रुतेर्विनियोजकता स्यात्। किं तु विनियोगोत्तरकालमेव कथमेतत्साधयिष्यतीत्याकाङ्क्षायां सामर्थ्यं कल्प्यते। न च कथं प्रागविद्यमानस्य सामर्थ्यस्य विनियोगोत्तरकालं कल्पनेति वाच्यम्। प्रागपि विद्यत एव सामर्थ्यम्। तच्चानुपयोगात्प्रागतवगतम्। पश्चात्तु श्रौतविनियोगनिर्वाहार्थं तस्याविर्भावः कल्प्यते। तदुक्तम् 'वचनात्त्वयथार्थम्—' (जै,३।२।३।) इत्यधिकरणे गुणसूत्रे 'गुणाद्वाप्यभिधानं स्यात्—' (जै.३।२।४।) इत्यत्र। अतो न लिङ्गबलीयस्त्वमिति सिद्धान्तयति— अत्राभिधीयत इति। नन्वेवं श्रुतिलिङ्गयोरप्रत्यक्षकल्पनासाम्यातौल्यमेवेत्यत ___________________________________________________________________________ द्वलीयस्त्वं लिङ्गस्य न च तुल्यता॥ विनियोगः श्रुतेः पार्श्वे लिङ्गस्यारादसौ स्थितः॥ यावदेव हि मन्त्रार्थो मन्त्रेण प्रतिपाद्यते। तावदेव श्रुतिर्मन्त्रं गार्हपत्यार्हतां नयेत्॥ मन्त्रार्थं मन्त्रतो बुद्ध्वा पश्चाच्छक्तिं निरूप्य च। मन्वाकाङ्क्षावशेनेन्द्र- ___________________________________________________________________________ आह— न च तुल्येति। येन हि कल्पनेन सह प्रस्थितयोः प्रमाणयोः प्रमेयदेशप्राप्तौ विलम्बो भवति तदेव दौर्बल्यापादकं नान्यत्। ततश्च लिङ्गेन हि श्रुत्यनुमानं बिना विनियोगासंभवात्प्रागेव प्रवर्तमानमनुमानं प्रमाणस्य प्रमेयभूतविनियोगबोधने विप्रकर्षमापादयति, श्रुतौ त्ववगते विनियोगे पश्चात्प्रवर्तमानं सामर्थ्यानुमानं स्वप्रमेयबोधने न विप्रकर्षे करिष्यतीति न तौल्यमिति भावः। पार्श्वे समीपे। आरात् दूर इत्यर्थः। ननु श्रतिलिङ्गयोर्विनियोगेऽपि तौल्यमित्युक्तमित्यत आह— यावदिति। श्रुतेः संनिकर्षं प्रतिपाद्य लिङ्गस्य विप्रकर्षमुपपादयति— मन्त्रार्थमिति। न हि मन्त्रवर्णमात्रेणैवैन्द्र्या इन्द्रशेषता प्रतीयते, किं तु मन्त्रेण मन्त्रार्थमवबुध्य मन्त्रस्य कैमर्थक्याकाङ्क्षायामिन्द्रप्रकाशनसमर्थोऽयं मन्त्र इन्द्रोपस्थाने विनियोगयोग्य इति मन्त्रसामर्थ्यं निरूप्य पश्चादिन्द्रशेषत्वस्य बोधनायैन्द्र्येन्द्रमुपतिष्ठत इति श्रुतिकल्पनमित्यर्थः। न चैवमपि शेषत्वस्यैव कल्पनमस्तु न श्रुतेरिति वाच्यम्, 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' (जै.१।१।२।) इति धर्मस्य शब्दैकप्रमाणत्वोक्त्या श्रुतिकल्पनावश्यंभावात्। न च तथापि लैङ्गिकस्य शेषत्वस्य प्रयोगविधिविधेयतया शाब्दतासिद्धिः, अत एव पूर्वाधिकरणे 'समाख्यया च मिथः पर्युपस्थापितानां योग्यतया क्रिया- ___________________________________________________________________________ कर्तृसंबन्धमेव प्रयोगविधिर्विधत्ते' इल्याकर एव समाख्यानिमित्तस्य शेषत्वस्य प्रयोगविधिविधेयतायै शाब्दतोक्ता, तथा च विनियोजकश्रुत्यनुमानेनानुमितायामपि श्रुत्यां प्रयोगविध्यनुप्रवेशव्यतिरेकेण प्रवर्तकत्वायोगात्तस्यैव सर्वत्र प्रवर्तकत्वमिति वाच्यम्; तथापि वाक्यार्थप्रतीतिदशायामेव श्रौतविनियोगप्रतीतिः, इह तु मन्त्रेण मन्त्रार्थं बुद्ध्वा मन्त्रस्य कैमर्थक्याकाङ्क्षायां सामर्थ्यालोचनेन विनियोगविधिरित्यस्ति विप्रकर्ष इत्येके। प्रातिस्विकविधिकल्पने तेनैवाज्ञातज्ञापने कृते प्रयोगविधिनानुष्ठापनमात्रसंभवाल्लाघवम्। अन्यथा प्रयोगविधेरेवाज्ञातज्ञापने, अनुष्ठापने च व्यापारो वाच्य इति गौरवम्। अत एव विशिष्टविधिस्थले विशेषणविधिकल्पनम्। अन्यथा विशिष्टविध्याक्षिप्तस्य विशेषणस्य प्रयोगविध्यनुप्रवेशादेवानुष्ठानोपपत्तेर्विशेषणविधिर्न पृथक्कल्प्येतेत्यन्थे। साङ्गे कर्मण्यनुष्ठापको विधिः प्रयोगविधिः; ततश्चाङ्गस्य सत एव प्रयोगविध्यनुप्रवेशः। अङ्गत्वं च 'नाविहितमङ्गं भवति' इति न्यायाद्विधानसापेक्षत्वसिद्ध्यर्थं लैङि्गकस्य शेषत्वस्य कल्पितश्रुतिविधेयत्वमाश्रयणीयमित्यपरे। नन्वेवमपि श्रुतिप्रवृत्तिदशायां लिङ्गस्याप्रवृत्तत्वेन न श्रुतेर्लिङ्गबाधकत्वम्, प्रत्युत लिङ्गस्यैव प्रथमप्रवृत्तश्रुत्यनुपमर्दे स्वात्मलाभासंभवाच्छ्रुतिबाधकत्वमित्याशङ्क्य, लिङ्गस्य श्रुत्या बाधो हि 'नेदं रजतम्' इत्यादाविव न विषयापहारः, किं तु कल्पनामूलभूताकाङ्क्षोच्छेदनेन कल्प्यप्रमाणप्रवृत्तिप्रतिबन्ध एवेति लिङ्गस्याप्रवृत्तावपि तत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकतया श्रुतेस्तद्वाधकत्वं विरोधः; नापि वैपरीत्यशङ्का, श्रुतिप्रवृत्तिदशायां लिङ्गप्रवृत्तेरेवाभावादित्य- ___________________________________________________________________________ शेषत्वे श्रुतिकल्पना॥ श्रुत्या प्रत्यक्षया पूर्वं गार्हपत्याङ्गतां गते। निराकाङ्क्षीकृते मन्त्रे निर्मूला श्रुतिकल्पना॥ तेन शीघ्रप्रवर्तिन्या श्रुत्या लिङ्गस्य बाधनम्॥ प्रत्यक्षे चानुमाने च यथा लोके बलाबलम्। शीघ्रमन्थरवृत्तित्वात्तथेह श्रुतिलिङ्गयोः॥ अविरोधादवाधो यो वर्णितः स न युज्यते। लिङ्गस्य हि प्रमाणत्वं मन्त्रकाङ्क्षानिबन्धनम्। तां च श्रुतिर्निकृन्तन्ती नाविरोधेन गच्छति। विरोधे च श्रुतेर्लिङ्गं बलीयस्त्वेन बाध्यते॥ ___________________________________________________________________________ भिप्रेत्याह— श्रुत्या प्रत्यक्षयेति। श्रुतिलिङ्गयोः शीघ्रमन्दप्रवृत्तिकतयोक्ते प्राबल्यदौर्बल्ये दृष्टान्तकथनेन द्रढयति— प्रत्यक्षे चेति। यदपि भिन्नविषयत्वादविरोधेन लिङ्गस्यापि विनियोजकत्वमुक्तं तदप्यत एव निरस्तमित्याह— अविरोधादिति। विषयापहार इव मूलोच्छेदनेऽपि विरोधस्यावर्जनीयत्वादिति भावः। उपसंहरति— विरोधे चेति। एवं शब्दसामर्थ्यात्मकस्य लिङ्गस्य श्रुत्या विरोधे श्रुतिप्रावल्यमुक्तम्। अर्थसामर्थ्यात्मकस्य श्रुतिविरोधे श्रुतिप्राबल्यम् 'विहारो लौकिकानामर्थं साधयेत्प्रभुत्वात्' (जै.१२।२।१।) इति द्वादशाधिकरणे स्थापितम्। तत्र हि गार्हपत्यादयः सामर्थ्यात्पाकादिलौकिककार्याणामप्यङ्गमिति प्रापय्य 'गार्हपत्ये हवींषि श्रपयति' इत्यादिवचनेनैव प्रयोजनाकाङ्क्षाशान्तेर्लौकिककार्यार्थता सामर्थ्यान्न कल्पयितुं युक्तेति सिद्धान्तितम्। तथा स्फयाधिकरणेऽपि 'स्फयेन वेदिमुद्धन्ति' इत्यादिवचनैः स्फयादीनामाकाङ्क्षाशान्तेर्नार्थसामर्थ्याद्यवच्छिन्नार्थतेति सिद्धान्तितत्वात्तदप्यर्थसामर्थ्याच्छ्रूतेः प्राबल्य उदाहार्यम्। एवं श्रुतेर्वाक्याद्यपेक्षया प्राबल्येऽप्युदाहार्यम्। ___________________________________________________________________________ स्योनादिः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे ‘तस्मिन्सीद—’ इति प्रतिष्ठापन इति। तत्र यदि वाक्यं बलीयः सकल एवोभयत्र। तुल्यबलत्वे सकलो वा विभज्य वा। लिङ्गबलीयस्त्वे तु विभज्यैवेति। तत्र, यावन्ति हि प्रयुज्यन्ते पदानि सति संभवे। तेषां स्यादेकवाक्यत्वं वाक्यभेदो न युज्यते॥ तस्मिन्सीदेति पूर्वोक्तसापेक्षत्वाच्च गम्यते। वाक्यैकत्वमतः सर्व उभयत्र प्रयु- ___________________________________________________________________________ न्सदने सीदोपविश प्रतितिष्ठ स्थिरश्च भवेत्यर्थः। उत सकलो वेति। उभयत्र सकल एव प्रयोक्तव्य इति न नियमः, किं तूभयत्र सकलो वा प्रयोक्तव्यः कल्पयाम्यन्तः सदनकरण उत्तरोंशः प्रतिष्ठापन इति विभज्य वा प्रयोज्य इत्यनियमो वेत्यर्थः। किं वाक्यं बलीयः किं वा लिङ्गवाक्ययोस्तुल्यबलत्वमथ वा लिङ्गमेव बलीय इति तदर्थसंशयं मनसि निधाय फलफलिभावमाह— यदि वाक्यमिति। एकवाक्यत्वमिति। संभूयैकार्थप्रतिपादकत्वमित्यर्थः। ततश्चानुष्ठेयार्थप्रकाशनसामर्थ्यमालोच्य लिङ्गात्पश्चाद्भवन्विनियोगः प्रथमप्रतीतैकवाक्यतानुरोधादेव भवतीति सर्वमुभयत्रैव प्रयोज्यम्। न चैवमन्यविषयलिङ्गकस्य मन्त्रस्यान्यत्रासामर्थ्यात्कथं विनियोग इति वाच्यम्; अन्यलिङ्गकस्यापि स्वार्थविशिष्टतयार्थान्तरप्रकाशने लाक्षणिकसामर्थ्यसत्त्वात्, अन्यथा साक्षादनुष्ठेयार्थप्रकाशनासमर्थस्य 'स्योनं ते—' इत्यादिपदजातस्य विनियोगो न स्वादिति भावः। तस्मिन्निति। 'तस्मिन्' इति सर्वनाम्नो विशेषपर्यवसानाय पूर्वप्रकृतसदनसापेक्षत्वाच्च तदेकवाक्यत्वं गम्यत इत्यर्थः। ननु लिङ्गस्य श्रुत्येव वाक्येनापि बाध एव युक्त इति ___________________________________________________________________________ ज्यते॥ यद्वा तुल्यबलत्वं स्यादुभयोर्लिङ्गवाक्ययोः। श्रुत्या प्रत्यक्षया लिङ्गं कल्प्यश्रुतिनिराकृतम्॥ कल्प्यश्रुतित्वमिह तु समानमुभयोरपि। तेन तुल्यबलत्वं स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते॥ सत्यं कल्प्या श्रुतिः किं तु लिङ्गादह्नाय कल्प्यते। वाक्येन प्रथमं लिङ्गं कल्पयित्वा ततः श्रुतिः। कल्पनीयेत्यतो वाक्याच्छ्रुत्यर्थो विप्रकृष्यते॥ संनिकृष्टस्तु लिङ्गस्य तेनैतत्प्रबलं ततः॥ 'स्योनं ते सदनं करोमि' इत्यस्य हि सदनकरणसामर्थ्यमन्यानपेक्षं स्वरूपत एव प्रत्यक्षमवगम्यते। ततश्च तत्र ___________________________________________________________________________ कथं तुल्यबलतेत्यत आह— श्रुत्येति। कल्प्यश्रुतीति च्छेदः। न हि विनियोगे विप्रकृष्टं लिङ्गं संनिकृष्टया श्रुत्या बाधितमिति विप्रकर्षसाम्ये वाक्येनापि तस्य बाधा युक्त इति भावः। स्यादेवं वाक्यस्य लिङ्गापेक्षया प्राबल्यं तुल्यबलत्वं वा यदि वाक्यं लिङ्गानपेक्षमेव श्रुतिं कल्पयेत्। न चैवम्। न ह्येकवाक्यतामात्रेण तत्प्रकाशनसामर्थ्यं परिकल्प्य श्रुतिकल्पनं शक्यम्। ततश्च यावद्धि वाक्यमेकत्र लिङ्गं कल्पयेत्तावदपरत्र विद्यमानं लिङ्ग श्रुति कल्पयेत् यावच्चैकत्र कल्पितं लिङ्गं श्रुतिं कल्पयेत्तावदपरत्र श्रुतिर्विनियुञ्जीत। ततश्च विनियोगे जाते कल्पितापि श्रुतिर्मन्त्रस्य नैराकाङ्क्ष्यान्न विनियुञ्जीतेति लिङ्गकल्पितश्रुत्यैवैकांशस्य विनियोगे सति मन्त्रस्य प्रकरणाम्नानकैमर्थक्याकाङ्क्षाशान्तेर्न वाक्यकल्पितलिङ्गकल्पिता श्रुतिर्विनियोजिका। ततश्च प्रथमोत्पन्नाप्येकवाक्यताघीराभासीभवतीति लिङ्गेन वाक्यबाध इत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति— सत्यमिति। श्रुत्यर्थ इति। विनियोग ___________________________________________________________________________ स्योनादिः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे ‘तस्मिन्सीद—’ इति प्रतिष्ठापन इति। तत्र यदि वाक्यं बलीयः सकल एवोभयत्र। तुल्यबलत्वे सकलो वा विभज्य वा। लिङ्गबलीयस्त्वे तु विभज्यैवेति। तत्र, यावन्ति हि प्रयुज्यन्ते पदानि सति संभवे। तेषां स्यादेकवाक्यत्वं वाक्यभेदो न युज्यते॥ तस्मिन्सीदेति पूर्वोक्तसापेक्षत्वाच्च गम्यते। वाक्यैकत्वमतः सर्व उभयत्र प्रयु- ___________________________________________________________________________ न्सदने सीदोपविश प्रतितिष्ठ स्थिरश्च भवेत्यर्थः। उत सकलो वेति। उभयत्र सकल एव प्रयोक्तव्य इति न नियमः, किं तूभयत्र सकलो वा प्रयोक्तव्यः‚ कल्पयाम्यन्तः सदनकरण उत्तरोंशः प्रतिष्ठापन इति विभज्य वा प्रयोज्य इत्यनियमो वेत्यर्थः। किं वाक्यं बलीयः किं वा लिङ्गवाक्ययोस्तुल्यबलत्वमथ वा लिङ्गमेव बलीय इति तदर्थसंशयं मनसि निधाय फलफलिभावमाह— यदि वाक्यमिति। एकवाक्यत्वमिति। संभूयैकार्थप्रतिपादकत्वमित्यर्थः। ततश्चानुष्ठेयार्थप्रकाशनसामर्थ्यमालोच्य लिङ्गात्पश्चाद्भवन्विनियोगः प्रथमप्रतीतैकवाक्यतानुरोधादेव भवतीति सर्वमुभयत्रैव प्रयोज्यम्। न चैवमन्यविषयलिङ्गकस्य मन्त्रस्यान्यत्रासामर्थ्यात्कथं विनियोग इति वाच्यम्; अन्यलिङ्गकस्यापि स्वार्थविशिष्टतयार्थान्तरप्रकाशने लाक्षणिकसामर्थ्यसत्त्वात्, अन्यथा साक्षादनुष्ठेयार्थप्रकाशनासमर्थस्य 'स्योनं ते—' इत्यादिपदजातस्य विनियोगो न स्वादिति भावः। तस्मिन्निति। 'तस्मिन्' इति सर्वनाम्नो विशेषपर्यवसानाय पूर्वप्रकृतसदनसापेक्षत्वाच्च तदेकवाक्यत्वं गम्यत इत्यर्थः। ननु लिङ्गस्य श्रुत्येव वाक्येनापि बाध एव युक्त इति ___________________________________________________________________________ ज्यते॥ यद्वा तुल्यवलत्वं स्यादुभयोर्लिङ्गवाक्ययोः। श्रुत्या प्रत्यक्षया लिङ्गं कल्प्यश्रुतिनिराकृतम्॥ कल्प्यश्रुतित्वमिह तु समानमुभयोरपि। तेन तुल्यबलत्वं स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते॥ सत्यं कल्प्या श्रुतिः किं तु लिङ्गादह्नाय कल्प्यते। वाक्येन प्रथमं लिङ्गं कल्पयित्वा ततः श्रुतिः। कल्पनीयेत्यतो वाक्याच्छ्रुत्यर्थो विप्रकृष्यते॥ संनिकृष्टस्तु लिङ्गस्य तेनैतत्प्रबलं ततः॥ 'स्योनं ते सदनं करोमि' इत्यस्य हि सदनकरणसामर्थ्यमन्यानपेक्षं स्वरूपत एव प्रत्यक्षमवगम्यते। ततश्च तत्र ___________________________________________________________________________ कथं तुल्यबलतेत्यत आह— श्रुत्येति। कल्प्यश्रुतीति च्छेदः। न हि विनियोगे विप्रकृष्टं लिङ्गं संनिकृष्टया श्रुत्या बाधितमिति विप्रकर्षसाम्ये वाक्येनापि तस्य बाधो युक्त इति भावः। स्यादेवं वाक्यस्य लिङ्गापेक्षया प्रावल्यं तुल्यबलत्वं वा यदि वाक्यं लिङ्गानपेक्षमेव श्रुतिं कल्पयेत्। न चैवम्। न ह्येकवाक्यतामात्रेण तत्प्रकाशनसामर्थ्यं परिकल्प्य श्रुतिकल्पनं शक्यम्। ततश्च यावद्धि वाक्यमेकत्र लिङ्गं कल्पयेत्तावदपरत्र विद्यमानं लिङ्ग श्रुतिं कल्पयेत्, यावच्चैकत्र कल्पितं लिङ्गं श्रुतिं कल्पयेत्तावदपरत्र श्रुतिर्विनियुञ्जीत। ततश्च विनियोगे जाते कल्पितापि श्रुतिर्मन्त्रस्य नैराकाङ्क्ष्यान्न विनियुञ्जीतेति लिङ्गकल्पितश्रुत्यैवैकांशस्य विनियोगे सति मन्त्रस्य प्रकरणाम्नानर्कंमर्थक्याकाङ्क्षाशान्तेर्न वाक्यकल्पितलिङ्गकल्पिता श्रुतिर्विनियोजिका। ततश्च प्रथमोत्पन्नाप्येकवाक्यताधीराभासीभवतीति लिङ्गन वाक्यबाध इत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति— सत्यमिति। श्रुत्यर्थ इति। विनियोग ___________________________________________________________________________ श्रुतिमनुमाय शीघ्रं विनियुज्यते। पुरोडाशप्रतिष्ठापने त्वस्य न स्वरूपतः सामर्थ्यं गम्यते। 'तस्मिन्सीद' इत्यनेन प्रतिष्ठापनमुच्यते। तदेकवाक्यतापेक्षया तु पूर्वार्धस्यापि स्वार्थविशिष्टपुरोडाशप्रतिष्ठापनसामर्थ्यं लाक्षणिकं कल्पयित्वा ततः श्रुतिकल्पनमिति विप्रकर्षान्न तत्र विनियुज्यते। एवम् ' तस्मिन्सीद' इत्यस्यापि स्वार्थे सामर्थ्यं क्लृप्तमिति तत्रैव विनियोगो न सदन करणे, कल्प्यसामर्थ्यत्वात्। एवमर्थभेदेन नानावाक्यत्वोप- ___________________________________________________________________________ इत्यर्थः। अन्यानपेक्षमिति। एकवाक्यतानपेक्षमित्यर्थः। यदप्याकाङ्क्षावशादेकवाक्यत्वमुक्तं तदपि निरस्यति— एवमर्थभेदेनेति। एवं चार्थैकत्वे सति विभज्यमानसाकाङ्क्षूत्वमेवैकवाक्यताप्रयोजकं न त्वाकाङ्क्षामात्रमिति भावः। नन्वेवं सति 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यादौ 'अग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यंशस्यैव निर्वापप्रकाशने क्लृप्तसामर्थ्यत्वेन निर्वापे शीघ्रं विनियोगात् ‘देवस्य त्वा—’ इत्यादिपदानां दृश्यमानैकवाक्यताबलेन स्वार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशनसामर्थ्यं कल्पयित्वा तत्रैव निर्वापे विनियोगो न स्यादिति चेन्न। यदि ह्यसमवेतार्थवचनानि ‘देवस्य त्वा—’ इत्यादिपदानि पृथक्क्रियन्ते तदानर्थकानि स्युः, ततश्च क्लृप्तसामर्थ्यैः 'अग्नये जुष्टम्—' इत्यादिपदैरेव निर्वापस्यानुष्ठीयमानस्य स्मारकाकाङ्क्षानिवृत्तावपि 'देवस्य त्वा—' इत्यादिपदानां साकाङ्क्षत्वात्स्वार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशनसामर्थ्यकल्पनया प्रतीयमानैकवाक्यत्वसमर्थेनमेव युक्तम्, न तु तद्बाधनम्, 'आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बला- ___________________________________________________________________________ बलम्' इति न्यायात्। अत एव 'ब्रीहीन्प्रोक्षति' इत्यादी प्रोक्षणादीनां श्रुतिप्रतिपन्नव्रीह्याद्यर्थत्वमतिलङ्घ्य प्रकरणलभ्यापूर्वसाधनविशेषार्थत्वमाश्रीयते। प्रकृते तु स्वार्थविशिष्टार्थप्रकाशनसामर्थ्याकल्पनेऽपि सदनकरणप्रतिष्ठापनरूपप्रत्येकार्थप्रकाशकत्वेनैवार्थवत्त्वोपपत्तेरानर्थक्याभावान्न लाक्षणिकसामर्थ्यकल्पनेनैकवाक्यतासमर्थनं युक्तमिति ध्येयम्। इदं च शब्दसामर्थ्यरूपस्य लिङ्गस्य वाक्यविरोध उदाहरणम्। अर्थसामर्थ्यरूपलिङ्गविरोधे तु 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्यादन्धादिसाधारण्येन स्वर्गकामनायामस्याधिकारप्रतीतावपि साङ्गस्य क्रतोः पुरुषैः संबन्धाद्दीक्षणीयाद्यङ्गभूताज्यावेक्षणादावन्धादीनामसामर्थ्यादन्धादिव्यतिरिक्तानामेवाधिकार इति वाक्यसंकोचः षष्ठे दर्शित इति दिक्। एवं लिङ्गस्य प्रकरणादिविरोधेऽपि प्राबल्यमुदाहार्यम्। तत्र 'पूष्णोऽहं देवयव्यया—' इत्यादिपूषानुवचनमन्त्रस्य प्रकरणावगतं दर्शपूर्णमासार्थत्वं बाधित्वा लिङ्गादुत्कर्षेण पूषदेवत्ययागार्थतावसीयत इति लिङ्गात्प्रकरणबाधः। तथा 'नानुपहूतेन सोमः पातव्यः' इति वचनादनुज्ञातेनैव सोमस्य पातव्यत्वात्पूर्वभाविन्यनुज्ञापने प्रथमपठितस्य 'उपहूत—' इति मन्त्रस्य पश्चात्तन्यामनुज्ञायां पश्चात्पठितस्य 'उपह्रयस्व—' इति मन्त्रस्य स्थानप्रमाणादङ्गत्वप्राप्तौ लिङ्गात्तद्वाधेन वैपरीत्येन विनियोगाल्लिङ्गात्स्थानबाधः। तथा ‘अग्नीदग्नीन्विहर' इत्यादिप्रैषार्था अग्निविहरणादयः समाख्याबलादध्वर्युणैव कर्तव्या इति प्राप्तौ ' अग्नीतू' इति संबोधनस्य 'विहर' इति मध्यमपुरुषस्य च प्रैषकर्तुरध्वर्योः स्वात्मन्यसंभवाल्लिङ्गेन समाख्यां बाधि- ___________________________________________________________________________ गमान्नैकवाक्यतासंभवः। तस्माद्विभज्य विनियोगः॥ वाक्यप्रकरणविनियोगे चिन्त्यते— दर्शपूर्णमासे सूक्तवाकनिगदः। तत्र 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्राताम्, इन्द्रानी इदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्रा ___________________________________________________________________________ त्वाऽऽग्नीध्रेण कर्तव्या इति व्यवस्थापनाल्लिङ्गेन समाख्याबाधोSप्युदाहार्य इति दिक्। लिङ्गस्यापि वाक्याद्यपेक्षया प्राबल्यमौत्सर्गिकमेव। तत्र वाक्यस्य लिङ्गात्प्राबल्यम् 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे—' इति निर्वापमन्त्रे प्रदर्शितम्। एवमैकपाशुकाग्नीषोमीयप्रकरणाम्नातस्य 'अदितिः पाशान्प्रमुमोक्तु' इति मन्त्रस्य बहुवचनलिङ्गाद्बहुपाशुकेषूत्कर्षप्राप्तौ प्रथमश्रुतप्रकृत्यर्थस्य पाशस्य विभक्त्यर्थस्य च कारकस्य प्रकृतैा संभवादप्रधानबहुत्वलिङ्गमात्रादुस्कर्षो न युक्त इति लिङ्गात्प्रकरणस्य प्राबल्यम्। तथा दर्शपूर्णमासयोः ‘अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत्’ इति मन्त्रस्य 'अग्निर्मूर्धा—' इति मन्त्रस्य चाऽऽज्यभागभूताग्नेये प्रधानभूताग्नेये च लिङ्गाविशेषादनियमेन प्राप्तौ क्रमान्नियमः क्रियत इति क्रमालिङ्गसंकोचः। तथा काम्येष्टियाज्यानुवाक्याकाण्डे पठितानामान्यमन्त्राणां समाख्यानुरोधेन काम्येष्टिकाण्डाम्नाताग्नेययागे याज्यानुवाक्ययैव विनियोगो न तु लिङ्गादपि सामिधेन्यादाविति समाख्यानुरोधेन लिङ्गसंकोचश्चेत्याद्यन्यत्र विस्तरः। सूक्तवाकाधिकरणेऽपि 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्' इत्यस्यैव मन्त्रस्य विषयत्वात्पौनरुक्त्यमाशङ्कि्य, तत्र हि 'अग्नीषोमौ' इत्ययमंशः पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्यः 'इन्द्राग्नी' इत्ययमंशोऽमावास्यायामित्युक्तम्; अत्र स्वग्नीषोमादिपदयोर्यावुत्तरांशौ 'इदं हविरजु- ___________________________________________________________________________ ताम्' इत्यादि श्रुतम्। तत्राग्नीषोमादिदेवतापदं लिङ्गात्पर्वद्वये विनिष्कृष्य प्रयोक्तव्यमिति स्थितम्। तदेकवाक्यभूतानि 'इदं हविरजुषेताम—’ इत्यादीनि यानि तानि ततो विच्छिद्यान्यत्रापि किं प्रकरणाविशेषात्प्रयोज्येरन्, उत देवतापदेनैकवाक्यतया तद्वदेव व्यवस्थितानीति। नन्वारादुपकारकाणामेव प्रकरणं विनियोजकं न तु संनिपातिनाम्। असंयुक्तं प्रकरणादिति ह्युक्तम्। संनिपातिनश्च सर्वे श्रुत्यादीनामन्यतमेन संयुक्ता भवन्ति। संनिपाती च सूक्तवाकः, श्रुत्या प्रहरणसाधनत्वाल्लिङ्गेन च देवतास्मरणार्थत्वात्। तदन्तर्गताश्च 'इदं हविरजुषेताम्—' इत्यादयः। संयुक्तत्वान्न प्रकरणं तेषां विनियोजकम्। संभवति च विनियोजकत्वे विरोधो नास्ति। तस्मान्नात्र ___________________________________________________________________________ षेताम्' इत्येतौ तौ किं पर्वद्वयेऽपि प्रयोक्तव्यावुताग्नीषोमपदस्योत्तरोंशः पौर्णमास्याम्, इन्द्राग्निपदस्योत्तरोंशोऽमावास्यायामिति विभज्यैव प्रयोक्तव्य इति विचार्यत इत्यपौनरुक्त्यमित्यभिप्रेत्याह— तत्राग्नीषोमादीति। व्यवस्थितानीतीति। विचार्यत इति शेषः। अत्र च किं वाक्यप्रकरणयोस्तुल्यबलत्वमुत प्रकरणं बलीयः किं वा वाक्यमिति तदर्थसंशयो द्रष्टव्यः। ननु 'असंयुक्तं प्रकरणात्—' (जै.३।३।११।) इत्यत्र श्रुत्याद्यविनियुक्तं प्रयाजाद्यदृष्टोपकारकमेव प्रकरणेन विनियुज्यत इत्युक्तम्; ‘इदं हविः’ इत्यंशश्च 'सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति श्रुतिविनियुक्तसूक्तवाकान्तर्गतत्वेन श्रुतिविनियुक्त एवेति तस्य प्रकरणविनियोज्यत्वाभावाद्विरोधाप्रसक्तेः कथं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणत्वेनोच्यत इत्याशङ्कते— नन्विति। ___________________________________________________________________________ वाक्यप्रकरणयोर्विरोध इत्यनुदाहरणत्वम्। स्यादेतदेवं यदि संनिपातिनां प्रकरणं न विनियोजकं स्यात्। न तु तथा। अवघातादीनामपि प्रकरणादेव क्रतुभावनेतिकर्तव्यताभूतानां क्रत्वर्थत्वम्। असंयुक्तमिति तु न प्रकरणग्राह्यस्य विशेषणम्। किं तु पूर्वपक्षवादी— श्रुत्यादीनामेव विनियोजकत्वम्, तदसंयुक्तस्य नास्ति विनियोगः— इति मन्यते, तं प्रत्युच्यते श्रुत्याद्यसंयुक्तमपि प्रकरणेन विनियुज्यत इति। यद्वा प्रकरणविरोध्यर्थासंयोगाभिप्रायमसंयुक्तग्रहणम्। तदप्येतदधिकरणसिद्धबलाबला- ___________________________________________________________________________ प्रकरणविनियोज्यत्वे हि न श्रुत्याद्यसंयुक्तत्वं तन्त्रम्, 'व्रीहीनवहन्ति' इति श्रुतिविनियुक्तानामवघातादीनामपि प्रकरणेन क्रत्वर्थतया विनियोगात्, किं तु कैमर्थक्याकाङ्क्षा; सा च प्रकृतेऽप्यस्तीति युक्तमुदाहरणत्वमिति परिहरति— स्यादेतदिति। ननु तर्हि 'असंयुक्तं प्रकरणात्—' (जै.३।३।११।) इत्यत्रासंयुक्तग्रहणस्य का गतिरित्यत आह—असंयुक्तमिति। असंयुक्तमेव प्रकरणाद्गृह्यत इति न सूत्रार्थः, किं त्वसंयुक्तमपि प्रकरणाद्गृह्यत इत्येतावत एव पूर्वपक्षनिरासोपयोगित्वादिति भावः। नन्वेवमपि सूक्तवाकगतपदानामिहोदाहरणत्वमयुक्तं तेषामपि प्रकरणविरोधीभूतवाक्यप्रमाणविनियुक्तत्वादित्यत आह— तदप्येतदिति। ये त्वेकदेशिनः— त्रिविधर्मैदमर्थ्यं ग्राहकैदमर्थ्यं करणैदमर्थ्यं द्वारैदमर्थ्यं चेति। तत्रारादुपकारकाणां प्रयाजादीनां ग्राहकैदमर्थ्यं ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन बोध्यते। तच्च ग्राहकैदमर्थ्यं नियोगापरपर्यायस्य ग्राहकस्य यजिरूपकरणान्तरावरुद्धत्वात्करणत्वेन न संभवतीति करणोपकारद्वार ___________________________________________________________________________ ङ्गीकारेणोक्तम्। अतो युक्तमुक्तमुदाहरणम्। ये त्वारादुपकारकेष्वेव प्रकरणस्य व्यापारः, संनिपातिनां तु ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन तार्तीयश्रुत्याद्यतिरिक्तेनापूर्वार्थत्वम्, द्वारैदमर्थ्यं श्रुत्वादिभिः, औपादानिकं क्रत्वर्थत्वम्, प्रकरणस्य तु न कश्चिद्व्यापार इति मन्यन्ते, तेषामेवायं सूक्तवाकपदानां श्रुत्या प्रहरणविनियुक्तानां प्रकरणाविषयत्वान्नेदं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणं युक्तमित्युपालम्भः; नास्माकम्। तत्र द्वयोरपि वाक्यप्रकरणयोः प्रमाणत्वाच्छ्रुतिकल्पनाधीनत्वसाम्यादन्यस्य विप्रकर्षकारणस्याद्याप्यकथितत्वात्तुल्यबलतां मन्यन्ते। यद्वा प्रधानाकाङ्क्षा प्रकरणम्, प्रधानार्थं च सर्वमिति तन्निबन्धन एव ___________________________________________________________________________ निर्वाह्यमित्यनुपपत्त्यात्मकेनौपादानिकप्रमाणेन करणैदमर्थ्यं तेषां बोध्यते। तच्च करणैदमर्थ्यं दृष्टद्वारासंभवाददृष्टद्वारा निर्वाह्यमिति तेषामदृष्टरूपद्वारेदमर्थ्यं प्रकरणेन कल्प्यत इति प्रकरणस्यारादुपकारकविनियोग एवोपयोगः। संनिपातिनां तु विनियोगे प्रकरणस्य नोपयोगः, तेषां ग्राहकैदमर्थ्यस्य ग्राहकग्रहणाख्येन प्रमाणेन करणैदमर्थ्यस्य चौपादानिकप्रमाणेन द्वारैदमर्थ्यस्य श्रुत्यादिभिश्च सिद्धतया प्रकरणस्य विषयाभावात्— इत्याहुः। तन्मत एव नेदं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणमिति दूषणम्, नान्यमतेऽपीत्याह— ये त्विति। यद्यपि सर्वस्व प्रधानार्थत्वं तथापि यावत्प्रकरणबलात् 'इदं हविरजुषेताम्' इत्यस्य दर्शपूर्णमासयोरनेनोपकुर्यादिति प्रधानवाक्यैकवाक्यता कल्प्यते तावदग्नीषोमपदेन प्रत्यक्षमेकवाक्यत्वं तस्याग्नीषोमप्रकाशनसामर्थ्यं कल्पयेत्, यावच्च कल्पितं प्रधानैकवाक्यत्वं कथम- ___________________________________________________________________________ विनियोगो बलीयानिति प्राप्ते; अभिधीयते— येनैकवाक्यता तत्र सामर्थ्यं गम्यते मनाक्। सामर्थ्याच्च श्रुतिः श्रुत्या विनियोगोऽपरत्र तु॥ पूर्वयोरेकवाक्यत्वं कल्प्यं स्यात्प्रक्रियावशात्। ततो लिङ्गं श्रुतिः पश्चाद्विनियोगस्ततः परः॥ 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्' इत्यग्नीषोमपदस्य 'इदं हविः' इत्यादेश्चैकवाक्यत्वं क्लृप्तम्। एकवाक्यतयाग्नीषोमप्रकाशनसामर्थ्यम् 'इदं हविः' इत्यादेः शीघ्रं कल्प्यते, ततश्च श्रुतिः, तया विनियोग इति संनिकर्षः। इन्द्राग्निपदेन त्वत्रत्यस्य 'इदं हविः' इत्यादेरेकवाक्यत्वं न प्रत्यक्षतो गम्यते, किं तु प्रकरणात्। तावद्दर्शपूर्णमासाभ्याम् 'इदं हविः' इत्यादेरेकवाक्यता कल्प्यते— अनेन ___________________________________________________________________________ नेन प्रधानस्योपकर्तव्यमिति द्वारविशेषाकाङ्क्षायां तदीयदेवतापदैकवाक्यतां कल्पयति तावत्प्रत्यक्षैकवाक्यतामूला श्रुतिर्विनियुङ्क्त इति नैराकाङ्क्ष्यात्प्रकरणमूलं लिङ्गं न श्रुतिकल्पन एव प्रभवतीति प्रकरणमतिविप्रकर्षाद्दुर्बलमिति सिद्धान्तयति— येनैकवाक्यतेत्यादिना। एवं वाक्यस्य क्रमसमाख्याभ्यामपि प्राबल्यमुदाहार्यम्| 'परिवीरसि—' 'परि त्वा—' इति मन्त्रगतानां साक्षात्परिव्याणप्रकाशकपदभिन्नानां पदानामनुष्ठानसादेश्यरूपक्रमादग्नीषोमीयपरिव्याणार्थत्वप्राप्तौ तद्वाधेन ‘परिवीरसि—’ इति मन्त्रैकवाक्यताबलात्सवनीयपरिव्याणार्थवापि कल्प्यत इति क्रमाद्वाक्यस्य प्राबल्यम्। तथा भक्षानुवाकमते ग्रहणमन्त्रे 'सध्यासम्' इति ग्रहणप्रकाशकपदव्यतिरिक्तानां पदानां समाख्यया भक्षार्थवत्प्राप्तौ ग्रहणमन्त्रैकवाक्यताबलाद्ग्रहणार्थत्वमिति समाख्यातो वाक्यस्य प्राबल्यमि- ___________________________________________________________________________ दर्शपूर्णमासयोरुपकुर्यादिति। ततः कोऽस्योपकार इति तदीयदेवतापदैकवाक्यतया तत्प्रकाशनसामर्थ्यं चिरेण कल्पयित्वा ततः श्रुतिकल्पनेन विनियोग इति विप्रकर्षाद्दुर्बलं वाक्यात्प्रकरणम्॥ अथ स्थानप्रकरणयोर्विरोधे चिन्त्यते— राजसूये बहवः पश्विष्टिसोमयागाः सर्वे फलवन्तः समप्रधानाः। तत्राभिषेवनीयो नाम सोमयागः। तत्संनिधौ विदेवनादयः समाम्नाताः। ते किं सर्वस्य राजसूयस्याङ्गम्, उताभिषेचनीयस्यैवेति। यदि संनिधिर्बलीयांस्तदाभिषेचनीयस्याङ्गम्, अथ प्रकरणं ततो राजसूयस्यैवेति। तत्र संनिधिविशेषादभिषेचनीयाङ्गत्वे प्राप्ते; उच्यते— प्रकरणाविशेषात्सर्वार्थता। नन्वभिषेचनीयस्याप्यस्त्येवं फलवत्त्वात्प्रकरणम्। यद्यप्यस्ति‚ तथाप्यन्येषामप्यस्तीति ताद- ___________________________________________________________________________ त्याद्यूह्यम्। चिन्त्यत इति। बलाबलमिति शेषः। समप्रधाना इति भावप्रधानो निर्देशः। समप्रधानभावा इत्यर्थः। सर्वेषां समप्राधान्यं च चतुर्थे वक्ष्यते। तत्संनिधाविति। विदेवनादयः 'अक्षैर्दीव्यति' 'शौनःशेपमाख्यापयति' इत्यादिवाक्याविहिता विदेवनशौनःशेपाख्यापनादय इत्यर्थः। आकाङ्क्षाया अपि संबन्धघटकत्वस्य संनिध्यधीनत्वात्संनिधिरेव बलीयानिति पूर्वपक्षयति— संनिधीति। अत्यन्तसंनिधेरित्यर्थः। आकाङ्क्षा, पदार्थोपस्थितिरूपः संनिधिश्च संबन्धकारणम्; न तु पाठसादेश्यलक्षणः संनिधिरपि, व्यवहितपाठेऽप्यन्वयबोधदर्शनादित्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति— प्रकरणेति। नन्विति। ततश्च प्रकरणस्याविशिष्टत्वात्संनिध्याधिक्येनाकाङ्क्षाविशेषमुत्थाप्याभिषेचनीयाङ्गतैव कल्प्यत ___________________________________________________________________________ र्थ्यमपि युक्तम्। यदि परमविशेषतः सर्वेषामाकाङ्क्षायामपि पाठसंनिधिविशेषादभिषेचनीयस्य विशेषत आकाङ्क्षां कल्पयित्वा तादर्थ्यं स्यात्, ततश्च विप्रकर्षः। सर्वार्थता क्लृप्ताकाङ्क्षातः सुखं गम्यते, अभिषेचनीयाङ्गत्वंत्वकाङ्क्षाकल्पनयेति। एतेनाग्नेयादीनां धर्मसाधारण्यं व्याख्यातम्। अपि च, नास्त्यभिषेचनीयस्य प्रकरणम्, प्राकृतेनेत्थंभावेन कथंभावाकाङ्क्षापूरणात्। नन्वन्येषामपीष्टिपशुसोमानां विकृतित्वान्नास्त्येव प्रकरणम्। सत्यं प्रातिस्विकेन रूपेण नास्ति, राजसूयात्मनात्वस्त्येव। कथम्? श्रुत्यदिविहिताङ्गसंदेशनात्। तद्वशेन हि __________________________________________________________________ इति भावः। तथापीत्युक्तमेव विवृणोति— यदि परमित्यादिना। एवमाग्नेयादिसंनिध्याम्नातानामाज्यभागादीनामप्यग्नीषोंमीयादीतरप्रधानार्थताप्यवधेयेत्याह— एतेनेति। नन्विति। ततश्च प्रकरणाविशेषात्सर्वार्थताया वक्तुमशक्यत्वेन संनिधिबलादाकाङ्क्षोत्थापनेनाभिषेचनीयाङ्गत्वकल्पनमप्रत्यूहमिति भावः। तत्तदिष्टिपशुसोमजन्यानामपूर्वाणामुत्पत्त्यपूर्वस्थानीयत्वेन तत्तदपूर्वभाव्यकतत्तद्भावनाया निवृत्ताकाङ्क्षत्वेऽपि स्वाराज्यभाव्यकफलभावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षासत्त्वात्तादर्थ्यमेव युक्तमिति परिहारे सत्येवाह— सत्यमिति। ननु प्रत्येकमेव तेषां राजसूयत्वात्प्रातिस्विकरूपेणाकाङ्क्षानिवृत्तौ कथं राजसूयत्वाकारेण वाकाङ्क्षेति शङ्कते— कथमिति। विदेवनादीनां राजसूयत्वपुरस्कारेण विहिताङ्गमध्यपातित्वात्प्रातिस्विकाकारेण निवृत्ताप्याकाङ्क्षा तेषामवेष्ट्यादीनां पुनरुत्थाप्यत इति समाधत्ते— श्रुत्यादीति। विदेवनादीनां राजसूयत्वपुरस्कारेण विहि- ___________________________________________________________________________ निवृत्ताप्याकाङ्क्षा पुनरुत्पत्स्यते, पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृतिं यावदङ्गविधिषु प्रायेण 'राजसूयाय ह्येना उत्पुनाति' 'राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति' इति राजसूयपरामर्शात्, तावन्तं देशमनुवृत्तो राजसूयकथंभावः शक्नोति तन्मध्यपतितानि विदेवनादीनि ग्रहीतुम्। अथ प्रकरणाद्राजसूयार्था विदेवनादयः॥ ___________________________________________________________________________ 'ताङ्गसंदंशमेव दर्शयति— पवित्रादिति। पवित्रनामकसोमयागादित्यर्थः। क्षत्रस्य धृतिरपि यागविशेषः। नन्वेवं क्रमस्य क्वापि प्रामाण्यं न स्यात् 'दब्धिरसि—' इत्यादावपि प्रकरणविशेषेण सर्वप्रधानार्थत्वापातादिति चेन्न; लिङ्गविनियुक्तानुमन्त्रणमन्त्रान्तरेषु दग्धिमन्त्रस्यापि विनियोगकल्पने विकल्पदोषभिया प्रकरणस्यौदासीन्ये क्रमस्य निष्प्रत्यूहत्वादित्याहुः। यद्यपि पक्षद्वयेऽपि राजसूयेऽनुष्ठानविशेषो नास्ति तथापि राजसूयान्तर्गतविष्टेः पृथक्पृथक्प्रयोगे पूर्वपक्षे न विदेवनादिकमनुष्ठेयं सिद्धान्ते त्वनुष्ठेयमिति प्रयोजनं द्रष्टव्यम्। इदं च पाठसादेश्यलक्षणस्य क्रमस्य प्रकरणबाध उदाहरणम्। अनुष्ठानसादेश्यलक्षणस्य तु क्रमस्य प्रकरणेन बाधस्तु 'दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं शृतं स्यात्' (जै. ३।६।२८।) इत्यधिकरणे दर्शितम्। तत्र ह्येवं चिन्तितम्— 'ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्' 'ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्' इति दधिपयसोरारम्भदिन एवोत्पन्नयोर्दध्नो द्व्यहसाध्यत्वात्पूर्वेद्युरनुष्टानं दोहधर्माश्च शाखाहरणादयः पूर्वेद्युरेव क्रियन्ते। तत्रानुष्ठानसादेश्याच्छाखाहरणादीना दधिधर्मत्वं प्रापय्य प्रकरणाविशेषादुभयार्थत्वं स्थापितम्। प्रकरणात्समाख्याया दौर्बल्यं तु 'तपश्च फलसिद्धत्वाल्लोकवत् ' (जै. ३। ___________________________________________________________________________ क्रमसमाख्ययोर्विरोधे— पौरोडाशिकसमाख्याते दर्शपूर्णमासकाण्डे सांनाय्यपात्रशुन्धनक्रमे समाम्नातः 'शुन्धध्वम्' इति मन्त्र उदाहरणम्। स किं पुरोडाशपात्राङ्गम्, उत सांनाय्यपात्राङ्गम्, उतोभयाङ्गमिति विचारः। यदि समाख्या बलीयसी पुरोडाशपात्राङ्गम्। अथ तुल्यबलत्वमुभयार्थता। क्रमबलीयस्त्वे तु सांनाय्यपात्रार्थता। तत्र, विशेषाग्रहणात्तुल्यबलत्वमुभयोर्भवेत्। संबन्धवाचिनीत्वेन समाख्या वा बलीयसी॥ नैतदेवं समाख्या हि न संबन्धाभिधायिनी। यद्यपि त्वभिधात्री स्यात्प्रमाणं न तु तत्र सा॥ न हि यौगिकैः शब्दैः संवन्धोऽभिधीयते। 'दण्डी' इति प्रकृत्या दण्डस्वरूपमुक्तम्। प्रत्ययेनापि पुरुषः। ___________________________________________________________________________ ८।९।) इत्यधिकरणे दर्शितम्। तत्र हि ज्योतिष्टोमे 'त्र्यहं नाश्नाति' इत्यादिवाक्यैराध्वर्यवकाण्डे विहितस्य कायशोषणात्मकस्य तपसः समाख्ययाध्वर्युकर्तुकत्वं प्रापय्य तपसो दुःखफलकत्वाद्दुःखस्य च पापक्षयहेतुत्वात्प्रकरणाच्च क्रतुफलप्रतिबन्धकपापक्षयहेतुत्वावगमाद्यत्र यजमाने फलं तत्रैव प्रकरणावगतक्रतुफलप्रतिबन्धकनिवृत्त्यापि भाव्यमिति समाख्याबाघेन प्रकरणबलाद्याजमानमेव तप इति स्थापितमिति दिक्। सांनाय्येति। सांनाय्यपात्रप्रकाशकानाम् 'मातरिश्वनो धर्मोऽसि' इत्यादिमन्त्राणां संनिधौ समाम्नातः शुन्धनप्रकाशकः 'शुन्धध्वम्—' इति मन्त्र उदाहरणमित्यर्थः। वस्तुतस्तु समाख्याया यौगिकत्वेन संबन्धवाचितया संबन्धरूपविनियोगवोधने श्रुतिवत्प्रमाणान्तरानपेक्षत्वेन क्रमापेक्षया बलीयस्त्वमेवेत्याह— संबन्धवाचिनीति। प्रत्ययेनापीति। ‘अत इनिठन’ (पा.५। ___________________________________________________________________________ दण्डयुक्तस्तु पुरुषो न कस्यचिद्वाच्यः। तयोः समभिव्याहारादेव परस्परयोगो वाक्यार्थ इव पदार्थानां लभ्यमानो नाभिधानं प्रयोजयति। तथा पाचकादिष्वपि। आह च— 'पाकं हि पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽव्यकः। पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित्॥' इति। एवं पौरोडाशिकशब्देऽपि प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां पुरोडाशरूप काण्डस्वरूपं चोक्तम। तयोश्च सबन्धोऽनभिहित एव कल्पयितव्यः। क्रमे तु देशसामान्यलक्षणः संबन्धः प्रत्यक्ष इति बलीयस्त्वम्। अथापि समाख्या संबन्धमभिदध्यात्तथापि न सा तत्र प्रमाणम्, पदस्य पदार्थे प्रामाण्याभावात्। अतः संबन्धनिमित्तां समाख्यामुञ्चरन्तीमुपलभ्य नूनमस्त्यनयोः कश्चित्संबन्ध इति संबन्धसामान्यं कल्प्यम्; ततोऽपेक्षा, तत एकवाक्यत्वम्, ततः सामर्थ्यम्, ततः श्रुतिः, ततो विनियोगः। क्रमस्तु संबन्धमात्रस्य प्रत्यक्षक्लृप्तत्वात्तत आरभ्य श्रुत्यर्थं गच्छ- ___________________________________________________________________________ २।११५।) इति विहितस्य मत्वर्थीयेनिप्रत्ययस्य पुरुषवाचित्वादिति भावः। नन्वेवं यौगिकशब्दात्संबन्धप्रतीतिरेव न स्यादित्यत आह— तयोरिति। यथा पदानां समभिव्याहारात्पदार्थानां संसर्गो विनैवाभिधानं वाक्यात्प्रतीयते तथा प्रकृतिप्रत्यययोः समभिव्याहारादेव दण्डपुरुषसंबन्धः प्रतीयते; न च तावता तत्र शक्तिः सिध्यति, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति भावः। तत्र वार्तिकसंमतिमाह— आह चेति। कल्पयितव्य इति। तदकल्पने संबन्धनिमित्तकसमाख्यानुपपत्तेरिति भावः। प्रामाण्याभावादिति। पदमात्रस्य स्मारकत्वेन प्रमितिजनकत्वाभावादित्यर्थः। श्रुत्यर्थ- ___________________________________________________________________________ न्नेकं पदमगतां समाख्यां जयति॥ तदेवं श्रुत्यादीनां पूर्वपूर्वेणोत्तरोत्तरं श्रुत्यर्थं यावदगतमलब्धप्रामाण्यावस्थमेव मूलच्छे- ___________________________________________________________________________ मिति। विनियोगमित्यर्थः। अगतामिति। अप्राप्ताम्, एकपदव्यवहितामिति यावत्। नन्वेवं श्रुत्यादिष्वप्राप्तबाधत्वेऽपि 'शरमयं बर्हिर्भवति' इति विहितेन वैकृतेन शरमयेन बर्हिषा प्राकृतं कुशमयं बहिर्बाध्यते, 'पदे जुहोति' इति विशेषशास्त्रविहितेन पदेन 'यदाहवनीये जुहोति' इति सामान्यशास्त्रविहित आहवनीयो बाध्यते, 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति विहितेन गोदोहनेन 'चमसेनापः प्रणयेत्' इति विहितो नित्यश्चमसो बाध्यत इत्यादिषु किं प्राप्तवाध उताप्राप्तबाधो वा? न तावच्छ्रुत्यादिस्थल इवाप्राप्तबाधः संभवति, तथा सति प्रकृते लिङ्गादेरिव तत्रापि प्राकृतकुशादिप्रापकप्रमाणस्य चोदकस्य प्रवृत्तिप्रतिबन्धरूपो बाघोऽङ्गीकर्तव्यः; न च तथा युक्तम्, तथा सति प्रत्येकपदार्थातिदेशस्य दशमे निरस्यत्वेन चोदकस्यैकत्वात्कुशेष्विवाङ्गान्तरेष्वपि चोदको न स्यात्; तथा पदहोमशास्त्रेणाहवनीयशास्त्रस्याप्रवृत्तिलक्षणबाधस्वीकारे पदहोम् इव होमान्तरेष्वप्याहवनीयो न प्राप्नुयात्; न च तर्हि प्राप्तमेव तत्र बाध्यतामिति वाच्यम्, श्रुत्यादिष्वप्राप्तबाधस्तत्र तु प्राप्तबाध इति वैरूप्यप्रसङ्गात्; यदि च प्रमाणवैचित्र्यान्न बाधवैचित्र्यं दोषावहमिति मन्यसे तथापि तत्र प्राप्तस्य बाधोऽशक्यः प्रापकशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गादिति प्रसङ्गादाशङ्क्य; प्राप्तमपि शक्यमेव बाधितुम्, न ह्यतिदेशेन विकृतिषु प्रत्येकमिदमिदं च कर्तव्यमिति पदार्थाः प्राप्यन्ते, किं तु कथंभावाकाङ्क्षिण्यां विकृति- ___________________________________________________________________________ दान्निराक्रियते। सोऽयगप्राप्तबाधः। शास्त्रप्रदेशेषु तत्र तत्रोच्यत इदमनेन बाध्यत इदमनेन बाध्यते, प्राकृतं वैकृतेन, सामान्यं विशेषेणेत्यादि, तद्वाधकविषयं प्राप्तं वाध्यत उताप्राप्तमिति; न तावत्तत्र श्रुतिलिङ्गादिवदप्राप्तबाधसंभवः। तथा च तद्वदेव प्रापकस्य शास्त्रस्याभावोऽभ्युपगन्तव्यः। ततश्च तस्यैकत्वात्कुशेष्विवाङ्गान्तरेष्वपि चोदको न स्यात्, पदहोमवच्च होमान्तरेष्वाहवनीयो न स्यात्। अथ प्राप्तम्; तन्न, तत्र श्रुत्यादिवैषम्यप्रसङ्गात्। एकरूपेण हि वाधेन भवितुं युक्तं न विचित्रेण। न च शक्यं शास्त्रेण प्राप्तं वाधितुम्। उच्यते— ___________________________________________________________________________ भावनायां चोदकेन ‘प्रकृतिवत्कुर्यात्' इति प्रकृतिवद्भावः प्राप्यते; प्रकृतिवद्भावश्च प्रयाजादिपदार्थैस्तत्तदवान्तरोपकारसंपादन एवं संभवतीति प्रकृतिवद्भावसाधनत्वं सर्वपदार्थानामविशेषेण प्रथमं प्रतीयते; सा च प्रतीतिः पश्चात्पदार्थविशेषनिरूपणावसरेऽवहन्त्यादेः कृष्णंलषु प्रकृतिवद्वितुषीकरणद्वारा विशेषणत्वासंभवपर्यालोचनया श्येनयागे कुशकार्यस्य शरैरेव सिद्धिपर्यालोचनया च मिथ्या क्रियते; न चापवादादर्शनरूपदोषजनिता सर्वविषयताप्रतीतिरपवाददर्शने सति निवर्तत इत्येतावता शास्त्रस्याप्रामाण्यम्, तस्य विशेषविषयतानात्रपरिकल्पनात्; एवं सामान्यशास्त्रात्प्रथमं सर्वविषयतयोत्पन्नायाः प्रतीतेर्विशेषशास्त्रवशेन मिथ्याकरणेऽपि सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रानालिङ्गितविषयत्वपरिकल्पनान्नाप्रामाण्यम्; अतः प्रथमं प्राप्तैव सर्वविषयताबुद्धिर्बाध्यते मिथ्यात्वेनाध्यवसीयत इति दशमाद्ये वक्ष्यत प्रत्यभिप्रेत्य समाधत्ते— यत्तु शास्त्रप्रदेशेष्वित्यादिना। नन्वत्र ___________________________________________________________________________ प्राप्तस्यैव तेषु बाधः। नावश्यमेकरूपेणैव तेन भवितव्यम्। वैचित्र्यमेव प्रमाणबलेन युक्ततरं स्यात्। प्राप्तमपि शक्यमेव वाधितुमिति दशमाद्ये वक्ष्यते। ‘अथ यत्तत्र तत्र—’ इत्यादि भाष्यस्य श्रुत्यादिविषयत्वम् “स्थिते चाप्राप्तबाधत्वे प्राप्तबा- ___________________________________________________________________________ ‘अथ यत्तत्र तत्राभिधीयत इदमनेन बाध्यत इदमनेनेति तत्र यद्वाध्यते तत्किं बाधकविषयं प्राप्तमुताप्राप्तम्? किं चातः? यद्यप्राप्तं किं बाध्यते? अथ प्राप्तं कथं शक्यते बाधितुम्?’ इति वाधस्य प्राप्तविषयत्वं च न संभवतीति प्रापय्य 'प्राप्तं बाधकविषयं पूर्वविज्ञानमिति ब्रूमः' इति प्राप्तमेव पूर्वविज्ञानं बाधकविषयमिति सिद्धान्तीकृत्य पुनः 'कथम्?' इति बाधप्रकारप्रश्नमवतार्य 'सामान्यस्य कारणस्य विद्यमानत्वात्' इत्यनुमानेनोत्तरमुक्त्वा ‘अथ कथं निवर्तते?’ इत्यनेन प्राप्तस्य कथं निवृत्तिरित्याशङ्क्य 'नैव हि तन्निवर्तते। कथं तर्हि? मिथ्याविज्ञानमेतदिति प्रत्ययान्तरं भवति इत्युत्तरं चोक्तं भाष्ये। ततश्च श्रुत्यादिस्थलेऽपि बाधस्य प्राप्तविषयकत्वमेव भाष्यकृदभिमतमिति तद्विरुद्धमिदं प्राप्तबाधत्वाभिधानमित्याशङ्कय ‘—अर्थविप्रकर्षात्' इति सूत्रावयवेन बाधप्रकारस्य दर्शितत्वात् ‘कथम?’ इति प्रश्नोऽनुपपन्नः, तथा विनियोगकारणभूतायाः श्रुतेर्मूलोच्छेदनेनाकल्पितत्वेनाविद्यमानत्वादुत्तरमप्ययुक्तमित्यर्थकेन "बाधस्योक्तप्रकारत्वात्प्रश्नन्तावन्न युज्यते। स्थिते चाप्राप्तबाधत्वे प्राप्तबाधोऽपि नोत्तरम्॥” इत्यनेन वार्तिकेन भाष्यस्य दूषितत्वान्न तद्विरोधो दोष इत्यभिप्रेत्याह— अथ यत्तत्र तत्रेत्यादीति। अत्रैकदेशिनो लिङ्गादेरविरोधस्थले विनियोजकत्वस्यानुभवाद्विरोधस्थलेऽपि वस्तुतो विनियो- ___________________________________________________________________________ धोऽपि नोत्तरम्॥" इत्यनेन वार्त्तिकेन दूषितम्। 1केचनास्य दूषणस्य 'सामान्यतः प्राप्तिं मन्वाना विशेषमपश्यन्तः स्मृतिप्रमोषनिमित्तं प्राप्तिज्ञानं व्यपदिशन्ति, विशेषावगमात्तेषां निवर्तते' इति। अनेन न कश्चिदपि परिहारलेशोऽभिहितः। न हि विप्रकृष्टप्रमाण संनिकृष्टप्रमाणात्प्राक्प्राप्तं व्यवहारमपि निर्वर्तयात, यतस्तान्नवर्तकता सनिकृष्टस्य स्यात्। अतो नेदमु- __________________________________________________________________ 1 न चास्य दूषणस्य ‘सामान्यतः प्राप्तिं भन्वाना विशेषमपश्यन्तः स्मृतिप्रमोषनिमित्तं प्राप्तिज्ञानं व्यपदिशन्ति, विशेषावगमात्तेषां निवर्तते' इत्यनेन कश्चिदपि परिहारलेशोऽभिहितः।— इति पाठान्तरम्। __________________________________________________________________ जकत्वाभावेऽपि साधारणस्य प्रकश्यशेषभूतमन्त्राधारत्वादेरनुभवेन प्राप्तिं विनियोजकत्वं मन्वानाः स्मरन्तः स्मृतिप्रमोषनिमित्त दोषवशात्तत्तानुल्लेखेन स्मृतिप्रमोषाद्विशेषमपश्यन्तः स्मरणग्रहणयोः स्मर्यमाणगृह्यमाणयोश्च भेदमगृह्णन्तः स्मरणमेव प्राप्तिज्ञानमिति व्यपदिश्य व्यवहरन्ति; स च व्यवहारः प्राप्त एव विशेषावगमान्निवर्तत इति वार्त्तिकोक्तस्य दूषणस्य परिहारं वदन्तीत्याह— केचनेति। अत्र निवर्तत इतीत्यनन्तरं परिहारं वदन्तीत्यध्याहार्यम्। परिहरति— अनेन न कश्चिदिति। क्वचित्तु 'न चास्य दूषणस्य' इत्यादौ पाठः, अन्ते च 'अनेन कश्चित्—' इति नञ्विनाकृतश्च पाठो दृश्यते। तत्र तु नाध्याहारक्लेशः। 'दूषणस्य' इत्येतत्तु ‘परिहारलेशः' इत्यनन संबध्यत इति ध्येयम्। न हीति। संनिकृष्टप्रमाणस्य प्रत्यक्षतया विशेषासंभवादर्शनादिति भावः। उपदेशेति। ___________________________________________________________________________ पदेशवाधविदामभिधानमित्युपरम्यते॥ श्रुत्यादीनामतः षण्णामेकार्थोपनिपतिनाम्। पूर्व पूर्वं बलीयःस्याद्दुर्बलं चोत्तरोत्तरम्॥ __________________________________________________________________ उपदेशाध्यायषट्कोक्तबाधविदामित्यर्थः। सूत्रार्थस्तु— श्रत्यादीनां समवाये परं पर दुर्बलम्, अर्थं प्रति विनियोगं प्रति विषयविपकर्षादेति॥ __________________________________________________________________ ननु यावानर्थः शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयते तावानस्य युगपदभिधया प्रतीयत इति न ब्रूमः किं तु तत्तत्सहकारिलाभे स्वति क्रमेणैवेति न जैमिनिसूत्रविरोध इति चेत्; तथापि 'रुचिं कुरु' इत्यत्र चिङ्कुशब्दस्य देशान्तरे स्त्रीत्वव्यञ्जकावयवविशेषवाचकतया प्रसिद्धत्वेनासभ्यार्थप्रतीतेर्दुष्टत्वमिति वक्ष्यते तदयुक्तं स्यात्, अन्विताभिधानवादे तस्यार्थस्य पदार्थान्तरैरनन्वितत्वेनानभिधेयतया व्यञ्जनानङ्गीकाराच्च प्रतीत्यविषयत्वप्रसङ्गेनापरित्याज्यत्वात्। न चैवमभिहितान्वयवादे तस्य दोषत्कमविरुद्धमिति वाच्यम्, तन्मतेऽपि प्रकरणादिनाभिधानियमनाद्व्यञ्जनां विना तदप्रतीते। किं च यदि व्यञ्जना न स्यात्तदानीमसाधुत्वादीनां क्वचिदप्यननुकूलत्वेन नित्यदोषता, श्रुतिकटुत्वादेस्तु शृङ्गाराननुगुणस्यापि रौद्रानुगुणत्वादनित्यदोषतेति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात्, रसादीनामभिधेयत्वे सर्वत्राभिधायास्तुल्यत्वात्। न च तथा विभागोऽनुपपन्न एवेति वाच्यम्, शृङ्गारे श्रुतिकटुशब्दप्रयोगे सर्वेषामुद्वेगस्यानुभवसिद्धत्वात्। व्यञ्जनाङ्गीकारे तु शृङ्गारो माधुर्यरूपस्वगुणाभिव्यक्तिद्वारैवाभिव्यञ्जनीयः। माधुर्यं च सुकुमारवर्णाभिव्यङ्ग्यामेति भवति तत्र श्रुतिकटुत्वस्य दोषत्वम्। रौद्रे त्वोजोगुणः। स च दीप्त्यात्मक इति तद्व्यञ्जकानां शब्दानां श्रुतिकटुता न दोष इति भवति तस्यानित्यदोषता, चमत्कारजननकादाचित्कताया एवानित्यदोषताप्रयोजकत्वात्। किं च, 'द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया पिनाकिनः। कला च सा कान्तिमती कलानिधेस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥'— तपश्चरन्ती गिरिजां प्रति कुहनाब्रह्मचारिणो भगवतस्तदभिधायपरिज्ञानार्थेयमुक्तिः। पिनाकिनः समागमाभ्यर्थनया सा सकंलानन्दकरी कान्तिमती चन्द्रस्य कला च सकललोकलोचनचन्द्रिका त्वं चेत्युभयमपि संप्रति शोचनीयतां गतम्। पूर्वं तु चन्द्रकलैकैव, इदानीं त्वमपि।— इत्यत्र गूढाकारस्य भगवतो देव्याश्यपरिज्ञानाय स्वास्मगर्हणाप्रस्तावे 'कपालिनः' इति पदमेव सर्वकारेणामाङ्गल्यशीलत्वोन्मीलकतया शोभावहं न तु 'पिनाकिनः' इति पदम, तथा सति शौर्यप्रकाशनेन समधिगम्यत्वस्यैवोन्मीलनेन प्रस्तुताननुगुणत्वादित्यश्लीलाख्यार्थदोषस्यापि क्वचिदनुगुणत्वेनानित्यदोषतेत्यालंकारिकरीतिर्व्यञ्जनानभ्युपगमे विरुध्येत, कपालिपिनाकिपदयोरभिधेयभगवदुपस्थापने विशेषाभावात्। न च कपालसंबन्धबोधकत्वमेव विशेष इति वाच्यम्, व्यञ्जनानभ्युपगमे तद्बोधनस्याप्रयोजकत्वात् अन्यथा पिनाकसंबन्धबोधनेनात्रापि विशेष किं न स्यात्? अत्र कपालिपदन धर्मिणो भगवत एवोपस्थितेः कपालसंबन्धवोधो न स्यात्, अनः ‘द्वयं गतं संप्रति तस्य शोच्यताम—’ इति ‘तस्य' इत्यन्यद्विशेष्यपदं निधायैव पाठो युक्त इनि यन्महिमभट्टेनोक्तं तदयुक्तम्, अवयवसमुदायशक्तिभ्यां व्यञ्जनासमुदायशक्तिभ्यामिव धर्मधर्म्युभयोपस्थितिसंभवादियाहुः। किं च वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपत्तृन्प्रत्येकरूप एव, व्यङ्गयोऽर्थस्तु प्रकरणवक्तृप्रतिपत्त्रादिभेदेन भिन्नभिन्नरूप एवाते विरुद्धधर्माध्यासात्तयोर्भेदेन तत्प्रतीत्युपयोगिनोर्व्यापारयोरपि भेद आश्रयणीय इत्यभिधातो व्यञ्जना भिन्नैव। तथा हि— 'अस्तं गतः सविता' इत्यत्र सूर्यास्तमयरूपो वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रत्यविशिष्ट एव। व्यङ्ग्योऽर्थस्तु चौर्यप्रकरणे संप्रत्यवस्कन्दनावसर इति, अभिसारिकाविषये त्वभिसरणमुपक्रम्यतामिति, सायं कृतसंकेतनायिकाविषये प्राप्तस्ते प्रेयानिति, कर्मकरवक्तृकत्वेकर्मकरणान्निवर्तामहा इति, माणवकानां प्रतिपत्तृत्वे सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूग्गमनोन्मुखविषये दूरं मा गा इति, गोपालविषये सुरभयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, तापार्तविषये संतापोऽधुना न भवतीति, वणिग्विषये विक्रेयवस्तूनि संह्रियन्तामिति, विरहोत्कण्ठितावक्तृकत्वे नागतोऽद्यापि मे प्रेयानिति नानाविध एव प्रतीयते। अत एव वाच्यव्यङ्ग्ययोः संख्याभेदादपि भेदः। किं च ‘गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्मं तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान्॥’ इत्यत्र विधिर्वाच्यः, यदि गच्छसि तदा मरणं मे भावि तन्न गन्तव्यमिति निषेधो व्यङ्ग्यः। तथा ‘न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्' इत्यत्र निषेधो वाच्यः, व्यङ्ग्यस्तु विधिरिति स्वरूपभेदादपि वाच्यव्यङ्ग्यौ भिन्नौ। किं च 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्॥' इत्यत्र संशयरूप वाच्यप्रतीतिः; व्यङ्ग्यप्रतीतिस्तु यदि विरक्तो वक्ता तदा भूधरसंबन्धिनां सानूनां सेव्यत्यम्, यदि शृङ्गारी वक्ता तदा कामिनीसंबन्धिनां जघनानामिति निर्णयात्मिकेति प्रतीतिवैचित्र्यादपि तयोर्भेदः। किं च 'कथमवनिप दर्पोऽयं निशातापिधारादलनगलितमूर्ध्ना विद्धिषां स्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेरप्यसौ किं न नीता त्रिदिवमपगताङ्गैर्वल्लभा कीर्तिरभिः॥'— हे नृप, निशितखड्गधाराखण्डितमूर्ध्ना विद्विषां लक्ष्मी स्वीकृतेत्ययं दर्पः कथम्, किमिति दृप्यसि? यतस्तव बल्लभा कीर्त्तिरपगताङ्गैरपि तैर्दिवं नीता।— इत्यत्र निन्दा वाच्या स्तुतिर्व्यङ्ग्येति स्वरूपभेदादपि तो भिन्नौ। किं च प्रथमं वाच्यप्रतीतिः। पश्चाद्व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति प्रतीत्योः कालभेदादपि तयोर्भेदः। तथा शब्दैकाश्रयाभिधा शब्दैकदेशतदर्थवर्णरचनाश्रया व्यञ्जनेत्याश्रयभेदादभिघातो भिन्ना व्यञ्जना। तथा शब्दार्थानुशासनज्ञानमात्रेण वाच्यप्रतीतिः, प्रकरणादिसहायप्रतिभाविशेषसध्रीचीनेन सादृशज्ञानेन व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति प्रतीतिकारणभेदादपि तयोर्भेदः। किं च वाचकशब्दः प्रतिपत्तरि प्रतीतिमात्रमाधाय तस्मिन्बोद्धृत्वव्यवहारमात्रे निमित्तम्, व्यञ्जकस्तु चमत्कृतिमाधाय विदग्धत्वव्यपदेशहेतुर्भवतीति कार्यभेदादपि भेदः। तथा ‘कस्य व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइ सव्वणं अहरं। सभमरपदुमूग्घाइणि वारिअवामे सहसु एण्हि॥’— कस्य व न भवति रोषे दृष्ट्वा प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्राणशीले वारितवामे सहस्वेदानीम्॥ उपपतिना खण्डिताधरां कांचित्प्रति भर्तरि समीपमागच्छति सति तदजानत्या इव कस्याश्चिद्विदग्धायास्तदवद्यपरिहारार्थेयमुक्तिः। प्रियायाः सव्रणमधरं दृष्ट्वा कस्य वा रोषो न भवेत्? जडस्यापि भवेदेव। वारिते निवारणायामपि वामे प्रतिकूलशालिनि, संप्रति भर्तुरुपालम्भपरम्परां सहत्व।— इत्यत्र वाच्यं नायिकाविषयमेव। व्यङ्ग्यार्थस्तु नास्या अपराधोऽस्तीति नायकविषयः। तथा प्रियाया एवाधरं दृष्ट्वा रोषो भवति न त्वप्रियायाः, तथा च न च त्वयानन्दो विधेय इति सपत्नीविषय:। तथा भ्रमरेण दष्टाधरेयं न ते प्रियेण, अतो न त्वयां मन्युः कार्य इति सपत्नीविषय एव। तथा यत इयं प्रिया ततोऽनया विना नायं जीविष्यतीति ज्ञात्वा मया समाहितम्, तन्न त्वयान्यथा कार्या मतिरिति प्रतिवेशिनीविषयः। तथाद्य मया यथाकथंचित्तवायमपराधः समाहितः, इतः परं सापराधया न भवितव्यमिति सखीविषयः। तथा स्फुटोऽप्ययमपराधः समाहितः, इतः परमपि यथेच्छमविनये कृतेऽपि परिहरामीति सखीविषय एव। तथा मयायमपराधः समाहितः, भवतीभिस्तूष्णीं स्थितमिति सख्यन्तरविषयःI तथा कथंनिदधुना समाहितम्, इतः परमेवं प्रकटतरमविनयो न कार्य इत्युपपतिविषयः। तथा युक्त्यैव मयायमपराधः समाहित इति स्ववैदग्ध्यख्यापनं सख्यादिविषयः।— इत्यादिविषयभेदादपि तयोर्भेदः। यदि चैवं विषयभेदादिविरुद्धकारणे सत्यपि वाच्यव्यङ्ग्ययोरभेदः स्यात्तदा नीलपीतादावपि भेदो न स्यात्। उक्तं च— 'अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्याः कारणभेदश्च' इति। किं चार्थवतामेव शब्दानां वाचकत्वं निरर्थकानां वर्णरचनादीनामपि व्यञ्जकतेति न वाचकत्वमेव व्यञ्जकत्वम्। किं च ‘यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायाद्यत्र तात्पर्यविश्रान्तिः स शब्दवाच्य इति हि व्यङ्ग्यस्याप्यभिधेयता भवतोऽभिमता। तथा सति 'वाणीरकुडुङ्गुड्डीण—’ इत्याद्यसुन्दरोदाहरणे वाच्योपस्कारार्थं व्यङ्ग्यमर्थमभिव्यज्य पुनश्चमत्कारकारिणि वाच्यार्थ एव तात्पर्यं विश्राम्यतीति तत्र व्यङ्ग्यार्थस्य तात्पर्यविश्रान्तिस्थानत्वाभावेनाभिधाविषयत्वासंभबाद्भवतापि व्यञ्जनाविषयत्वमङ्गीकार्यमिति सिद्धा व्यञ्जना। ननु— एवमपि लक्षणाविषय एव व्यङ्ग्यार्थोऽस्तु। तथा हि— 'प्रत्याख्यानरुचेः कृतं समुचितं भीमेन ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलवधूर्धत्ते यथा चौचितीम्। व्यर्थं संप्रति विभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणो रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम्’— इदं मायासीताहननं श्रुतवतो भगवतः प्रलापवचनम्। हे प्रिये जानकि, प्रत्याख्यानपरायास्ते भीमेन स्त्रीवधेऽप्यकरुणेन रावणेन समुचितं कृतम्। तच्च निहननमपि तथा त्वया सोढं यथान्या कुलवधूरौचितीं धत्ते। भहो जानकी समुचितमाचरिवतीति श्लाघन इति यावत् त्वदापदः साक्षिणा वृथैव धनुर्बिभ्रता प्रियजीवितेन प्राणरक्षणमात्रपरेण रामेण तु प्रेम्णस्तव मयि यत्प्रम तस्योचितं न कृतम्।— इत्यत्र रामपदेन कैतवस्नेहवत्त्वं पुरुषकारपराङ्मुखस्वं च लक्षणया गम्यते। तथा 'कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे' इत्यत्र तु रामपदेन राज्यभ्रंशादिक्लेशसहतया पयोर्दाद्युद्दीपनकृतबाधासहिष्णुत्वम्। 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं पराम्' इत्यत्र लोकातिशायिपराक्रमनिधित्वं रामपदेन लक्षणया गम्यते। तथा च रामपदलक्षणीयार्थोऽपि नानात्वं भजते। तथा तादृशलक्षणीयार्थावबोद्धरि विदग्ध इति व्यपदेशश्च भवति। तादृशलक्ष्यावगमश्च वाच्यवन्न केवलं शब्दायत्तः, किं तु व्यङ्ग्यत्वाभिमतवदर्थापत्तश्च, शक्यार्थप्रतीत्यनन्तरमेव तदुत्पत्तेः प्रकरणादिसापेक्षश्चेति लक्ष्यमाणातिरेकेण व्यङ्ग्यार्थाङ्गीकारो न युक्तः।— इति चेन्न। रामपदेऽपि व्यञ्जनयैव तत्तदर्थप्रतीतिरित्युक्तम् अस्तु वा लक्षणया प्रतीतिः। तथापि यथा नानार्थशब्दस्थलेऽभिधेयस्य नानात्वेऽपि संकेतग्रहविषय एवार्थो नियमेन प्रतीयते नान्यः, तथा लक्षणीयार्थस्य नानात्वेऽपि मुख्यार्थनियतसंबन्ध्येव प्रतीयते, न त्वनियतसंबन्ध्यपि। प्रतीयमानस्तु नियतसंबन्धोऽनियतसंबन्धः संबद्धसंबन्धश्च प्रकरणादिविशेषवशेन द्योत्यत इति व्यङ्ग्यस्य सर्वस्य न लक्ष्यता। यद्यपि चाविवक्षितवाच्यध्वनौ कथं चिल्लक्ष्यत्वशङ्कावतरति, तथापि विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनौ कथं लक्षणाशङ्का मुख्यार्थबाधाभावात्? यथा— ‘अत्ता एत्थ णुमञ्जइ एत्थ अहं दिअहअं पुलोएहि। मा पहिअ रत्तिअन्धअ सेज्जाए मह णुमज्जिहिसि॥—’ श्वश्रूरत्र शेतेऽत्राहं दिवसं विलोक्य। मा पथिक रात्र्यन्धक शय्यायाभावयोः शयिष्यसे॥ अत्र 'मह' इत्यावयोरित्यर्थे ममेत्येकवचनत्वे शङ्कावहत्वात्। हे रात्र्यन्धक, आवयोः शय्यायां रात्रौ शयिष्यसे। तच्छुश्रूरत्र शेते। अहमत्र। दिवसमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया। सर्वं दिवसं पश्य। अनेन दिवसेऽप्यन्यत्र न गन्तव्यम्, मिथो मुखावलोकनेन दिनमतिवाहयावेति द्योत्यते। आवयोः शय्यायां शयिष्यस इत्यनेन मम शय्यायामेवागन्तव्यमिति व्यज्यते।— अत्र मुख्यार्थबाधाभावात्कथं लक्षणा? न चात्रापि तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा स्यादिति वाच्यम्। न ह्यत्र निरूढलक्षणा येन फलं न कल्प्येत। किं तु फललक्षणा। फलं च व्यञ्जनां विना न प्रतीयेतेति प्राक्प्रतिपादितम्। किं च यथाभिधा संकेतग्रहसापेक्षार्थ मवबोधपति तथा लक्षणापि मुख्यार्थबाधमुख्यार्थसंबन्धप्रयोजनसापेक्षैवार्थमवबोधयति। यत एव सापेक्षतयाभिधाप्राया, अत एवाभिधापुच्छभूता सेत्युच्यते। व्यञ्जना तु न तथेति न लक्षणया तस्या अन्यथासिद्धिः। अविवक्षितवाच्यध्वनावपि लक्षणात्मकमेव ध्वननम्। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये 'त्वामस्मि वच्मि' इत्यत्र वच्मिपदस्योपदेशे लक्षणा। व्यङ्ग्यं त्ववश्यानुष्ठेयत्वमित्युक्तम्। 'उपकृतं बहु नाम—' इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्येऽप्युपकृतमित्यादेरनुपकृतत्वादौ लक्षणा। एवमपकारिण्यपि मया परुषं नोच्यत इति स्वस्य महत्त्वं व्यङ्ग्यमित्युक्तम्। किं च विवक्षितान्यपरवाच्येऽप्यभिधामूलत्वेनापि व्यञ्जनाप्रवृत्तेर्लक्षणानुगतत्वमेव तस्या न संभवतीति कुतो लक्षणान्तर्भावः? किं चावाचकवर्णानुसारेणापि व्यञ्जनाया दर्शनात् किं बहुना, नेत्रत्रिभागावलोकनचेष्टादिगतत्वेनापि प्रसिद्धेर्वर्णानुसारितैव नास्ति; दूरेऽभिधानुसारितानियमः; दूरेतरां लक्षणानुसारितानियमः; दूरेतमां लक्षणान्तर्भावः। तस्मादभिधालक्षणात्मकव्यापारद्वयातिरिक्तो ध्वननव्यञ्जनादिपर्यायो व्यापारो नापह्नवनीय एव। ननु— व्यङ्ग्यत्वाभिमते सर्वत्र त्वयापि तात्पर्यं वाच्यम्। न च ‘वाणीरकुडुङ्ग—’ इत्याद्यसुन्दर स्थले व्यङ्ग्ये न तात्पर्यमित्युक्तमिति वाच्यम्, तत्रापि तात्पर्यविश्रान्त्यभावेऽपि तात्पर्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात्, अन्यथा वृत्त्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः। अतस्तात्पर्यमेव व्यापारोऽस्तु, कृतं व्यञ्जनया।— इति चेन्न। तात्पर्यस्य वृत्तिसहकारितैव न तु स्वतो वृत्तिकार्यकारिता, तथा सति लक्षणोच्छेदप्रसङ्गात्। तस्मात्तात्पर्यभिन्नापि व्यञ्जना नापह्नवनीया। किं चैवमभिधायां नान्तर्भवति, ‘अत्ता एत्थ—’ इत्यादौ वाच्यसंबन्धिप्रत्यायकत्वात्। नापि लक्षणायाम्। तथा हि— ‘विवरीअरए लच्छी बम्हं दट्ठ्रन णादिकमलस्थं। हरिणोदाहिणणभणं रसाउला झत्ति थक्केइ॥’— विपरीतरते लक्ष्मीर्ब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम्। हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति॥ लक्ष्मीर्हरेर्नाभिकमलस्थं व्रह्माणं दृष्ट्वा विपरीतरते रसाकुलाभिलाषाकुला लज्जाकुला वा हरेर्दक्षिणनयनं झटिति पिधत्ते।— इत्यत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यता प्रतीयते। न हि लक्षणायां पदान्तरेण पदान्तरेऽर्थान्तरप्रतीतिर्भवति। तथा दक्षिणनयनं पिधत्त इत्यनेन सूर्यास्यस्फुरणम्, तेन च नाभीपद्मसंकोचः, तेन च ब्रह्मणः स्थगनम्; तेन च संभोगस्वाच्छन्द्यमिति परम्परासंबन्धिनोऽपि प्रतीयन्ते। न हि लक्षणायां तत्संभवतीत्यभिधालक्षणाभ्यां भिन्ना व्यञ्जनाङ्गीकार्या। येऽपि 'सत्यं ज्ञानम्—' इत्यादिवाक्यमेव वाचकम्, अखण्डाकारवृत्तिवेद्यमद्वितीयं ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति वदन्ति, तैरप्यविद्यादशायां लौकिकवाक्येषु पदपदार्थव्युत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा व्यवहारमात्रोच्छेदप्रसङ्गादिति तत्पक्षेऽपि 'निःशेषच्युतचन्दनम्' इत्यादौ विध्यादिर्व्यङ्ग्य एवेत्यङ्गीकार्यम्। येऽप्यखण्डया बुद्ध्या ग्राह्यो वाक्यस्फोट एव वाक्यार्थो वाक्यमेव वाचकं न पदमिति वदन्ति तेषामज्ञानविजृम्भितमेव तथा कल्पनम्, पदपदार्थव्युत्पत्तेरनुभवसिद्धत्वेन पदस्यावाचकत्वोक्त्यसंभवात्। अतस्तैरपि 'निःशेष—' इत्यादावधमादिपदानां व्यञ्जकत्वमकामैरप्यङ्गीकार्यम्। तदयमत्र निष्कर्षः— व्यङ्ग्योपस्थितिर्हि न लक्षणया संभवति, मुख्यार्थबाधाद्यभावेऽपि तदुपस्थितेः, मुख्यार्थबाधस्थलेऽपि प्रयोजनं विना लक्षणाया असंभवेन प्रयोजनस्य व्यञ्जनाविषयत्वावश्यंभावात्; प्रयोजनस्यापि लक्ष्यत्वे प्रयोजनान्तरकल्पनापत्तिरित्यनवस्थेत्युक्तं प्राक्; परम्परासंबन्धिति व्यङ्ग्ये लक्षणानुपपत्तेश्च। नाप्यभिधया व्यङ्ग्योपस्थितिः, स्वरूपकालाश्रयविषयसंख्यादिविरुद्धधर्मवत्त्वेन वाच्यव्यङ्ग्ययोरैक्यायोगात्। ‘भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः—’ इत्यादिशब्दशक्तिमूलध्वनावभिधाया नियमनादप्राकरणिकपदार्थेनोपमादौ संकेताग्रहाद्रसादेश्चापूर्वत्वेन प्रागनुपस्थितेः संकेतग्रहाविषयत्वात्प्रकरणादिसहायापेक्षानियमाच्च नाभिधया व्यङ्ग्योपस्थितिर्युक्ता। न च प्रकरणादीनामक्लृप्तवृ- त्यन्तरसहकारित्वकल्पनाद्वरं क्लृप्ताभिधासहकारित्वकल्पनमिति वाच्यम्; अभिधाया अर्थोपस्थापकत्वकल्पनादशायां प्रकरणादीनां तत्सहकारित्वं न क्लृप्तमित्यत्रापि तत्सहकारित्वकल्पनं न युक्तं स्वभावभेदप्रसङ्गात्‚ अन्यथा मुख्यार्थबाधादीनामपि तत्सहकारित्वकल्पनेन लक्ष्योपस्थितिसंभवे लक्षणापि न स्यादिति दिक्॥ अत्र व्यक्तिविवेककृतः— अनन्यलभ्य एवार्थे वृत्त्यन्तरकल्पनं युक्तम्। प्रकृते चानुमानादेव व्यङ्ग्योपस्थितिसंभवान्न वृत्यन्तरकल्पना युक्ता। तथा हि— न तावदिहासंबद्धोऽर्थो व्यज्यतेऽतिप्रसङ्गात्। अत एवानियतसंबन्धोऽपि न व्यज्यते। अपि तु नियतसंबन्धवत एव व्यक्तिरितित्वयापि वाच्यम्। ततश्च नियतसंबन्धरूपव्याप्तिमता पक्षसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वात्मकरूपवयवता लिंङ्गेनैव व्यङ्ग्यार्थानुमितिरुत्पद्यते। यथा— 'मम धम्मिअ वीरुद्ध सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलावरिकच्छकुडुङ्गवासिणा दरिअसीहेण॥' भ्रम धार्मिक विस्रब्धं स शुनकोऽद्य मारितस्तेन। गोदावरीकच्छकुडुङ्गवासिना दृप्तसिंदेन॥ इयं संकेतनिकुञ्जे कुसुमाद्यर्थिनो धार्मिकस्य भ्रमणनिवारणपरायाः स्वैरिण्या उक्तिः। हे धार्मिक, यस्ते भीत्युत्कर्षमकार्षीत्स शुनकस्तेन यः पूर्वं कर्णाकर्णिकया श्रुतस्तेन गोदावरीनिकुञ्जे गूढं वर्तमानेन सिंहेन मारितः। तद्विस्रब्धं शङ्कां विना भ्रम। प्राप्तकाले लोट्। विस्रब्धभ्रमणस्य प्राप्तः काल इति यावत्। —अत्र गोदावरीतीरे न भ्रमितव्यमिति यत्तव व्यङ्ग्यत्वेनाभिमतं तद्गृहे शुनकनिवृत्या विधीयमानेन भ्रमणेनानुमानादेव सिध्यति। न च गृहे भ्रमणं गोदावरीतीरे भ्रमणाभावं कथमनुमापयेद्वैयधिकरण्यादिति वाच्यम्। गोदावरीतीरवासिसिंहकृतशुनकनिवृत्त्या गृहे भ्रमणप्रतिपादकेनानेन वाक्येन गृहे शुनकनिवृत्तिवद्गोदावरीतीरे सिंहसद्भावोऽपि प्रतिपाद्यते। ततश्च गोदावरीनिकुञ्जो भीरुभ्रमणायोग्यो भयकारणवत्त्वात्, श्वभीरुभ्रमणायोग्यो वा सिंहाक्रान्तत्वादिति वानुमानम्। अत्र सारमेयभयादपि भ्रमितुमप्रभवत्कथं पञ्चास्यसंचारोचिते देशे परिभ्रमेदिति सिंहवत्त्वस्य श्वभीरुभ्रमणायोग्यत्वसाधकत्वं संभवतीति ध्येयम्। यद्यद्भीरुभ्रमणयोग्यं तत्तद्भयकारणरहितं यथा गृहमिति व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनपरं पूर्वार्धम्। गोदावरीनिकुञ्जश्च भीरुभ्रमणयोग्यताव्यापकभयकारणराहित्यविरुद्धभयकारणवात्, अतो न भीरुभ्रमणयोग्य इत्यनुमानाद्गोदावरीतीरे न भ्रमितव्यमिति सिद्धेः किं व्यञ्जनया? —इत्याहुः। तदयुक्तम्। भीरुरपि गुरोः प्रभोर्वा निर्देशेन कान्तानुरागेण निधिलाभनिश्चयेन वा सत्यपि भयकारणे भ्रमत्येव। ततश्चोत्कटभ्रमणकारणराहित्यमत्रोपाधिरित्यनैकान्तिको हेतुः। शुनकस्पर्शादेर्निषिद्धतया शुनकाद्विभ्यदपि कश्चिद्वीरत्वेन सिंहान्न बिभेति। अतश्च गोदावरीकुञ्जश्च भीरुभ्रमणायोग्यः सिंहवत्त्वादिति हेतुरपि व्यभिचारी। यदि च शुनकाद्विभ्यतोऽपि धार्मिकस्य वीरत्वेन सिंहमृगयौत्सुक्ये निश्चिते गोदावरीकच्छो नैतद्भ्रमणयोग्यः सिंहवत्त्वादिति प्रयुज्यते तदा साध्याभावव्याप्ततया विरुद्धता। ननु गोदावरीकच्छभ्रमणं भयसाधनं भयकारणवद्देशाधिकरणकभ्रमणत्वादित्येव साध्यते, तथा च नोक्तदोष इति चेत्; तथापि गोदावरीतीरे सिंहसद्भावः प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः किं तु वचनादेव। वचनजन्यज्ञानस्य च वक्तुराप्तत्वसंदेहेनाप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितत्वेन संदिग्धासिद्धो हेतुः। वस्तुतस्तु तत्र सिंहाभावे निश्चितेऽप्येतादृशविदग्धवाक्यात्तत्र न भ्रमिवव्यमित्येतदाशय इति विदग्धैरनुभूयमानत्वेन नानुमानशङ्कावकाशः। तथा 'निःशेषच्युतचन्दनम्—' इत्यादौ यानि चन्दनच्यवनादीन्युपभोगचिह्नतयोक्तानि तानि स्नानादिकारणान्तरसाधारणान्येवेति व्याप्त्यभावादनैकान्तिकतया न कथंचिदपि लिङ्गविधया दूतीसंभोगमवबोधयन्ति। यद्यप्यत्र चन्दनच्यवनादेः संभोगासाधारण्यं प्राक्प्रतिपादितं तथापि प्रकृतवाक्यात्तस्य संभोगव्याप्यतावच्छेदकरूपेणानुपस्थितेर्नानुमापकत्वसंभवः न चैवं नियतसंबन्धापरिज्ञाने व्यञ्जकत्वमप्यनुपपन्नमतिप्रसङ्गादित्युक्तमिति वाच्यम्, अधमपदसहायतयैव तेषां व्यञ्जकत्वाङ्गीकारेण नियतसंबन्धाभावेऽप्यतिप्रसङ्गाभावात्। अत एव वाक्यार्थानां सर्वत्र वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानोपहितानामेव व्यञ्जकत्वमुक्तम्। ननु तर्हि यथाधर्मपदार्थसहकारण चन्दनच्यवनादीनां व्यञ्जकत्वं तथानुमापकत्वमपि स्यादिति चेन्न; अधमत्वस्यात्रानिश्चयात्प्रकृतवाक्यस्य कुपितकामिनीवक्तृकत्वेनार्थाव्यभिचारित्वानिश्चयात्। न चैवं संदिग्धव्याप्तिपक्षधर्मताकेनाधमपदार्थेन व्यञ्जनमपि कथमिति वाच्यम्, व्यक्तिवादिना संभाव्यमानादेव तादृशादर्थादर्थान्तरप्रतीतेरनुभवबलेन स्वीकारादनिश्चितत्वं व्यञ्जनायां साधकत्वमेवावलम्बस इत्यनवद्यम्॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसानिचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेटश्रीनिवास- दीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरणसहजता- लब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यसंकीर्ण निर्णयः पञ्चम उल्लासः॥ __________________________ षष्ठ उल्लासः॥ ———— अथावसरसंगत्या चित्रभेदान्दर्शयन्पूर्वोक्तमनुभाषते— अव्यङ्ग्यमपि यच्चारु तत्काव्यमधमं मतम्। शब्दार्थचित्रभेदेन तद्द्विधेति पुरोदितम्॥ यदव्यङ्ग्यमपि चारु गुणालंकारयुक्तं तत्काव्यमधमम्। तच्च काव्यं शब्दचित्रमर्थचित्रं चेति द्विविधमिति प्रथमोल्लास एव प्रतिपादितम्॥२६७॥ नन्वेवं पुनरारम्भवैयर्थ्यमित्यत आह— शब्दस्य तत्र प्राधान्ये शब्दचित्रमुदाहृतम्। अर्थस्य तत्र प्राधान्ये त्वर्थचित्रमिति स्थितिः॥ तत्र शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दस्य शब्दालंकारस्य प्राधान्ये शब्दचित्रमर्थस्यार्थालंकारस्य प्राधान्ये त्वर्थचित्रमिति स्थितिः। एवं च प्रथमोल्लासे 'स्वच्छन्दोच्छलत्—' इत्यादौ यत्र नार्थालंकारस्तत्र शब्दचित्रम्, तथा यत्र 'विनिर्गतं मानदम्—' इत्यादौ न शब्दालंकारस्तत्रार्थचित्रमुदाहृतम्। इह तु यत्रोभयोरपि चावस्थितिस्तत्र कथं व्यवस्थेत्याकाङ्क्षायां प्राधान्याप्राधान्याभ्यां व्यवस्थेति प्रतिपादनार्थं पुनरारम्भः। न चेयं व्यवस्थापि पूर्वमेव क्रियतामिति वाच्यम्, तत्र काव्यत्रैविध्यकथनमात्रस्यैव प्रस्तुतत्वेन तद्भेदप्रदर्शनस्य तत्र प्रासङ्गिकतयोक्तव्यवस्थाकरणस्यानवसरदुःस्थत्वात्। इह तु प्राप्तावसरतया पूर्वोक्तमनूद्य व्यवस्था क्रियत इति न पुनरारम्भवैयर्थ्यमिति भावः॥२६८॥ किं च रूपकादयोऽर्थालंकारा एव काव्यशोभावहा इति केचित्, अनुप्रासादयः शब्दालंकारा एव तथेत्यपरे। तत्रैकैकपक्षोपक्षेपानुगुण्यादाद्योल्लासोदाहरणद्वयम्, यतः 'स्वच्छन्दोच्छलत्—' इत्यत्र न कदाचिदर्थालंकारशङ्का, 'विनिर्गतम्—’ इत्यत्र च न शब्दालंकारशङ्का। एवं च मतद्वयेऽपि पूर्वोक्तो द्विधा विभागोऽनुपपन्न इति शङ्कानिरासार्थः पुनरारम्भ इत्यभिप्रेत्याह— अलंकारानर्थगतानेके शब्दगतान्परे। प्राहुर्नियामकाभावात्ते भवन्त्युभयाश्रिताः॥ अर्थवत एव शब्दस्य काव्यत्वं न तु शब्दमात्रस्य, मर्दलशब्दादेरपि काव्यत्वप्रसङ्गात्। अतोऽर्थमुखानवेक्षिणः शब्दस्य न काव्यत्वं किं त्वर्थस्यैव। ततश्च काव्यशोभाकरा अलंकारा अर्थगता एव वाच्या इति रूपकादय एवालंकारा नानुप्रासादय इत्येके प्राहुः। अपरे तु शब्दानुपस्थापितस्यार्थस्य चमत्कारकारित्वाभावेनावश्यिकत्वाछब्द एव काव्यमिति शब्दाश्रिता अनुप्रासादय एवालंकारा न त्वर्थगता रूपकादया इत्याहुः। वस्तुतस्तु शब्दावच्छिन्नोऽर्थोऽर्थावच्छिन्नः शब्दञ्च काव्यम्, न त्वेकैकमात्रं विनिगमनाविरहात्। किं व्यङ्ग्यप्रतीत्यनुकूलमेव काव्यम्। व्यङ्ग्यप्रतीत्यनुकूलता च शब्दार्थयोस्तुल्येति शब्दार्थावेव काव्यमिति प्रतिपादितं प्राक्। ततश्च शब्दाश्रिता अनुप्रासादयोऽर्थाश्रिता रूपकादयश्चालंकारा इति तत्त्वम्। तदुक्तम्— 'रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्बहुधोदितम्। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्॥ रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिङां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्॥ तदेतदाहुः सौशब्धं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः॥' इति। अयमर्थः— तस्य काव्यस्य रूपकादिरेवालंकारो नानुप्रासादिरित्यन्यैर्बहुधा कथितम्। ननु व्यङ्ग्यभूतरसानुगुण्ययुक्तस्य शब्दस्य किमलंकारैस्त्यित उक्तम्— न कान्तमपीति। यथा स्वतः कान्तमपि ताटङ्कादिभूषणाभावे कान्तामुखं नातीव शोभते तद्वन्निरलंकारं काव्यमपीति काव्यशोभातिशयार्थमलंकारादर इति भावः। अथ शब्दालंकारवादिनां मतमाह— रूपकादिमर्थालंकारं बाह्यं काव्यबहिर्भूतमेव परे वदन्ति, शब्दस्यैव काव्यत्वादिति भावः। सुबन्तानां तिङन्तानां च विशेषेणोत्पत्तिं तत्तद्विच्छित्यनुगुणतया निवेशनम्, अनुप्रासादिकमिति यावत्। वाचां शब्दात्मकानां काव्यानामलंकृतिमाचक्षते। स्वमतमाह— तदेतदिति। तदेतत्सुपां तिङां च निवेशनं सौशब्द्यं सुशब्दत्वम्। शब्दालंकारमेवेति यावत्। आहुः। अर्थानां रूपकादीनां विनिवेशनं तु नेदृशं न शब्दालंकारात्मकम्। अतो विनिगमनाविरहाच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्चेति द्वयमप्यस्माकं काव्यशोभाकरत्वेनेष्टमिति। तस्माद्द्वयोरपि काव्यशोभाकरत्वेनावश्यिकत्वान्न विभागानुपपत्तिरिति भावः। शब्दचित्रं यथा— 'प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभस्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः। उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृगलाञ्छनः॥' —अत्रोत्तरार्धे तव इति पदं सरसबिसिनीत्यनेन संबध्यते। अत्र केवलं व्यञ्जनसाम्याद्वृत्यनुप्रासः प्रधानम्, तस्याद्यन्तनिर्वाहात्। उपमालंकारस्त्वप्रधानम्, तस्य क्वचित्क्कचिद्विच्छेदात्॥ अत्रार्थचित्रं यथा— ‘ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नान्तःक्षोभाय पक्ष्मलदृशामलकाः खलाश्च। नीचाः सदैव सविलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिलतामपि न त्यजन्ति॥’ —ये नीचा भर्वाक्स्वभावास्तुच्छशीलाश्च सविलासं ससंभ्रमं चालीकलग्ना ललाटलग्नाः सौजन्यनटनेनानृतलग्नाश्च ये कालतां नीलतां मलिनहृदयतां च कुटिलतां वक्रतां गूढविप्रियकारितां च न त्यजन्ति, ते पक्ष्मलदृशामलकाः खलाश्च दृष्टमात्रा अपि कस्यान्तःक्षोभाय न भवन्ति।— इत्यत्र द्वयोर्नीचत्वाद्येकगुणान्वयात्क्षोभकरणरूपैकक्रियान्वयाच्च श्लेषपरिपोषितः समुच्चयालंकारः प्रधानम्, आद्यन्तनिर्वाहात्। अनुप्रासस्तु क्वचित्क्वचित्सन्नप्यनिर्वाहादप्रधानम्। नतु शब्दचित्रे चन्द्रोदयस्योद्दीपनस्यार्थचित्रे च कामिनीलक्षणस्यालम्बनस्य च वर्ण्यतया शृङ्गारो व्यङ्ग्य इत्यव्यङ्ग्यत्वाभावात्कथमत्राधमकाव्यत्वमिति चेत्; तथापि स्फुटं रसस्यानुपलम्भादव्यङ्ग्यत्वम्, अस्फुटव्यङ्ग्यत्वमेवान्यङ्ग्यत्वमिति प्रागेव प्रतिपादितत्वात्। अस्फुटत्वं च विवक्षानारूढत्वम्। यदाह— ‘रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिवन्धो यः स चित्रविषयो मतः॥’ इति। अत्र व्यङ्गयस्य विवक्षाविषयत्वे तु नाधमकाव्यत्वम्। यदाह— ‘रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्तु न गोचरः॥' इति। अन्ततः सर्वत्र वर्णनीयविषयकरतिमास्यैव व्यङ्ग्यस्य सत्त्वादविवक्षयैव निर्वाह्मम्। विवक्षा च कवेः सहृदयस्य वा, कविविवक्षापथागोचरस्यापि व्यङ्ग्यस्य सहृदयैरनुभूयमानत्वात्। वस्तुतस्तु व्यङ्ग्ये सहृदयानुभूतिरेवोत्तमत्वादिप्रयोजिकेत्याहुः। अत्र शब्दचित्रार्थचित्रभेदेन द्वैविध्यकथनं न्यूनताव्यवच्छेदार्थमेव‚ न त्वधिकव्यवच्छेदार्थमपि। ततश्च शब्दार्थचित्रयोर्द्वयोरपि प्राधान्ये विनिगमनाविरहादुभयचित्रं यथा— 'भद्रं पक्ष्मलितं करोतु भवतां पाटल्यमाविभ्रती पार्वत्याः पदयावकेन जगतां पत्युर्जटामण्डली। या नाट्यारभटीषु संभ्रमिभुजादण्डप्रकाण्डार्भेटीसद्यःसंघटिताभ्रविभ्रमतटिद्वाटीरुचं टीकते॥' अत्रानुप्रासः, पार्वतीपदयावकेन पाटल्यमाविभ्रतीति गूढहेतूत्प्रेक्षा, तटिद्वाटीरुचं टोकत इति निदर्शना च प्रधानान्येवेत्युभयचित्रता। अत्र काव्यरूपधर्मिप्रस्तावाद्दिङ्मात्रमुक्तम्। तदावान्तरभेदाश्च शब्दार्थालंकारात्मकधर्मनिरूपणात्स्वावसरे करिष्यमाणादेव निरूपिता भवेयुरिति नेह निरूप्यन्ते॥ इति श्रीदन्तिद्योतिदिवाप्रदीपाङ्कसाग्निचिद्विश्वजिदतिरात्रयाजिसत्यमङ्गलरत्नखेट- श्रीनिवासदीक्षिततनयस्य कामाक्षीगर्भसंभवस्य श्रीमदर्धनारीश्वरदीक्षितगुरुचरण- सहजतालब्धविद्यावैशद्यस्य श्रीराजचूडामणिदीक्षितस्य कृतौ काव्यदर्पणे शब्दार्थचित्रनिरूपणं षष्ट उल्लासः॥ {{Center|★★★★★★}} शोधनपत्रम् । शुद्ध पाठः संभवादि तथा प्रतीयमानच्छायैष। काव्येऽव्याप्ति न्यग्भावितवाच्यतया यत्र किमुच्यते दोषाज्ञाने व्यङ्ग्य व्यङ्ग्यभेदात् पत्तम्मि रेहइ बलाआ निश्चल निःस्पन्दा निःस्पन्दत्वेन अन्यथा शक्त्य वत्तद्वेषये—इति इत्येके अघटादिव्यावृत्तिरूपो इत्याहुः घोषः तदर्थप्रतीतो शुद्ध पाठः तद्वैयर्थ्या छत्रिणो त्स्वार्थायां क्षणामाह च्छत्रिसमुदाये परम्परा दयुक्तम् च्छत्र्यच्छत्रि तइआ न्तरे बिम्बोष्ठ काव्यभेद अभिधामूल वह्न्यादि मान्तरत्वेना व्यभिचा र्विभावादि प्रसज्येतेति एवोपनिबद्धः पौनःपुन्य दाविर्भावः शुद्ध पाठः स्यादयथाज्ञानं त्वत्प्रिया नाम स्तोतुकामस्य पत्युः। सुतनुरधित कोपं प्रियसखत्वम् । ततश्च त्वयि निर्गच्छति यैर्नियमेन निर्गम्यते तेष्वस्त्रेषु गतष्वपि त्वं न गच्छसि, धिक्ते निर्लज्जतामिति व्यज्यते । पाणिमाकुञ्च्य गतायामपि तिष्ठन्ति समं स्वदेहं भवेद्गद्गद चिन्ता मोहः स्वयमेव क्रमाद्व्यज्येते अपस्मारोऽति ब्रवीति एव तत्र शुद्ध पाठः उत्तमयुव प्रकृति ध्येयम् सुखी—' ऽननुकूलः मौर्वीटङ्कृतिश्रवणादेव विरहिणी ऐकपद्ये खङ्गः समिच्छेदात्सफलस्त्वद्विषां भानुमा- तीत्यत्रालं मिलाण महीसमुहं निरूपण प्रस्ताव एवो संबन्ध वेदस्वाभ्बुधि संकरेणैक त्यास्तां तावत् । सांप्रतं ङ्गव्यङ्ग्यं सद्यः शुद्धपाठः त्युपाधेय स्याह्नानाय सद्द भूतव्यङ्ग्यत्वे सहे विषेय परम्परया वानुरणन शब्द व्यङ्ग्य गुणाहित त्यप्याहुः निषेधो चेन्न कोलाहलं संसृष्ट्या नुक्त्वा याखण्डस्य हेतुत्व बलाबलं इन्द्रस्यैवो शुद्धपाठः ब्राह्मण मुपस्थानं मात्रं... मन्त्रं कारणत्वं बिनियो योगेऽपि लैङ्गिको श्चेन्द्रं श्रुत्यैवोक्तः ऐन्द्रवेन्द्र साधस्यापि पत्यैन्द्रीपदे व्यपदिश्यत स्योनं सुशेवं नेदं रेव अत्राभि इत्याकर संकोचो अग्नीत् शुद्धपाठः सध्यासं र्थत्वप्राप्तौ श्रुत्यादि रूपं परं वाच्योऽर्थः क्लृप्तवृ- क्लृप्ता क्लृप्त कारेण पदार्थेन कादय दयस्योद्दी निबन्धो {{Center|★★★★★★★★}} 3obi78khe3vg2sqhqzmeu6jcep142x9 106 231824 589173 588498 2026-10-18T01:19:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589173 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం (2)]] |భాష=te |సంపుటి=రెండవసంపుటం |రచయిత=ఆరుద్ర |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=ప్రజాశక్తి బుక్ హౌస్ |చిరునామా=విజయవాడ |సంవత్సరం=1989 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC=https://archive.org/details/SamagrandhraSahityam/02%20%E0%B0%B8%E0%B0%AE%E0%B0%97%E0%B1%8D%E0%B0%B0%20%E0%B0%86%E0%B0%82%E0%B0%A7%E0%B1%8D%E0%B0%B0%20%E0%B0%B8%E0%B0%BE%E0%B0%B9%E0%B0%BF%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%AF%E0%B0%82%20-%20%E0%B0%86%E0%B0%B0%E0%B1%81%E0%B0%A6%E0%B1%8D%E0%B0%B0/ |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=C |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 3c35vuo1yenftbv7glzvzdze1eqgkn4 104 232147 588837 2026-10-17T13:25:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 2. అనామయము శ్రీ ఆనందగీతములు శ్రీ ఆనంద పదములు 5. ఉదాహరణములు 8. గణవర్ధనపదములు 7 గతాడంబరము 8 గీతసూ కములు 8 గొబ్పిపదములు 10 తుమ్మెదవదములు 11 రక్షాధ్వరము 12. దీపకళిక 15 నివాళిపదములు 14 పీల...' 588837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>290 2. అనామయము శ్రీ ఆనందగీతములు శ్రీ ఆనంద పదములు 5. ఉదాహరణములు 8. గణవర్ధనపదములు 7 గతాడంబరము 8 గీతసూ కములు 8 గొబ్పిపదములు 10 తుమ్మెదవదములు 11 రక్షాధ్వరము 12. దీపకళిక 15 నివాళిపదములు 14 పీలకంగ సవము 15 వ్యాసాష్టకము 16 పంచగద్యములు 17. పర్వతపదములు '8 ప్రభాతపదములు 18 బసవగీతములు 20. బాణ గద్య మ 23. మయూర నవము మరియు రాజయము 25. మంహణము 28 మహానాటకము 3 ముల్లి కొడ్డున వండిశారాధ్యుల 3ుద్రమహిమ 27. మహాస్తో తసూత్రము 28. మహిమ్న సనము 20. ము కళములు 30 మానిదండకము [-0 12. రుద్రవహ స్రనామము 33. వర్ణాంబరము 84 వాలే కుపదములు 35. వెన్నెల పదములు 38 శంకరగీత 37. శంకరపదములు 38. శతకము 38. భారతము 40. శివతత్వసారము [ము 42, సంసారమాయా సవ 43. హరబీల 44 హలాయుధము ఈ పట్టికలో కొన్ని పునరుక్తాలు అయినట్లు తోచక మానదు, అక్షర గద్య, బాణగద్య భీమేదగద్య బహుళ వంచగద్యలలో చేరి వుంటాయి అలాగే గణాడంబరం, గణవర్ణన పదములు ఒకటే కావచ్చు ఆనంద గీతములు, ఆనందపదములు కూడ ఒక రచనకే రెండు పేరేమో ఇంకా కొంత పరిశోధడ చేసేవేగాని పండితయ్య రచనం లెక్క ఇంత అని తేల్చి ఆ సంఖ్య ఎంతైనా, అన్ని గ్రంథాల మింజుమలె మనకు రమే అయినా ఇతర రదనల గురించి కొంత కాకపోతే డానికి ఆస్కారం లేకపోలేదు, మాటవరసకు - పండితయ్యగారు చెప్పడానికి వీలులేదు. దొరికినది శివతత్వ కొంతైనా తెలుసుకోవ గద్య' రచించారని చెప్పారు. గదా సోమనాథుడు _ ఇదేమిటి? ఏ భాషలో వ్రాసినది, అని ప్రశ్నించి పరిశోధనల చేస్తే గద్యకు వీరికగా సంస్కృత శ్లోకం ఉందని తెలస్తుంది. దీని 'మొదటి వదం యన్ సంచితి' అనికూడ తెలుస్తుంది ఈ శ్లోకంలో కప్పులున్నాయని ప్రతి పలు ఆగేపి నే దీనిని కారికి పంపించారని తెలుస్తున్నది. చూడండి మహిమ ప్రకరణంలో సోమనారుడు ఈ విషయం గురించి ఎంత వ్రాశాడో! - 7 "భీమేశు పద్యంబు సరికయైన శ్లోకంబు తప్పుగా గైకొని"హెన దూరులు దారు నిరాకరించుదును వారణానికి సాక్షి గోరి యాల్లోక<noinclude><references/></noinclude> gk91c3zqf0kbd4uojo31625s4vd279v 104 232148 588838 2026-10-17T13:26:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-1 రంగ గౌళథటారకు కడకు ఐసుప ‘యత్సంవిత్తి' యనిన శ్లోకాడి బొనరు నాల్గక్షరంబులకు భాష్యముగ వెరపున నాలుగు వేల గ్రంథంబు విరచించి కర్తగా హు ప్రతిష్ఠించి. శేషా...' 588838 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-1 రంగ గౌళథటారకు కడకు ఐసుప ‘యత్సంవిత్తి' యనిన శ్లోకాడి బొనరు నాల్గక్షరంబులకు భాష్యముగ వెరపున నాలుగు వేల గ్రంథంబు విరచించి కర్తగా హు ప్రతిష్ఠించి. శేషాక్షారార్థ న శేషుడై నను పి శేషించి యిట్లని చెప్పలే డనుచు ధీరుడు గౌళబెట్టారు డతుల భూతియశుడు | వాని పుత్తేక దార చది 3 పిస్థితి తర్కజాలంబు లురిగి మధ మేదీ బౌదులు మగుడ రేనాడు మరియేం కొరలేవి మతి కారునుని 201 " దోరలిపో గెలువంగః" (మహిమ. పుటలు 6-7) దీని సల్ల పండితయ్య ప్రాసిన ఒక్క శ్లోకానికి నాలుగు వేల గ్రంధం భాష్యమున్నట్లు ట్లు కొత్తగా తెలుస్తున్నది, సంస్కృత భాషలో గ్రంధం అంటే 32 అక్షరాల పద్యనముదాయం పండితయ్యగారి కాలంలో కాశీలో గౌళభట్టారకుడనే ఏ ప్రసిద్ధపండితు డున్నాడో, అతని రచన లేమిటో పరిశోధిస్తే మరికొన్ని కొత్త విషయాలు పండితయ్యగారి రచనలగురించి తెలుస్తాయేమో!" ఇతర రచనల గురించి భావిపరిశోధవలు ఏమి చెపాయోగాని శిపథత్వ సారం గురించి బహిరంగ, అంతరంగ సాక్ష్యాలవల్ల ఎన్నో విషయాలు తెలుసుకో వచ్చు అసలు ఈ శివతత్వసారాన్ని పండితయ్య వ్రాయడానికి కారణాన్ని సోమ నాధుడు చెప్పనే చెప్పాడు 'వీరమాహేశ్వరాచారమారాను పాడి'యై "శివల భ క్తిగతి ప్రతిష్ఠించ'డానికే ఆయన శివతత్వ వారం రచించారు. అందులో చెప్పినట్ల చాలా పర్తి చాడు. వాస్తవానికి శివతత్వసారం ఆనాటి శివభక్తుల 'మాన్యువల్. అతివాదపార్టీ క్రమశిక్షణ స్మృతిలాంటిది. అందులో ఏమేమి చెప్పారో చూద్దాం. శివభ కులకును చూచి జాతి మొదలై నవి అడగడం మానెయ్యాలి (వ, 121) చేసినా, లేమి వచ్చినా, భయం కలిగినా ఆదుకోవాలి. తప్పకుండా వాళ్ళకు మేలు చేయాలి. (122) రొంపిలో పుట్టినా పద్మం చాలా పూజ్యమైనట్టు ఎలాంటి కీడు కులంలో పుట్టినా శిసభ క్తుడు గొప్పవాడే. (181) మలం తక్కువవారే శివభకుడైనందువల్ల గొప్పవాడవు తున్నప్పుడు కులమున్నవాడై తే ఇక చెప్పే దేముంది ? బంగారానికి జావి అబ్బినట్టే: (188)<noinclude><references/></noinclude> k87f2lha22zee44cmqtjo02zgwo1val 104 232149 588839 2026-10-17T13:26:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 మల్లి కార్జున పండితారాధ్యులు బ్రాహ్మణులు ఎలాగైతే వధకు అనర్హులో శివభక్తులు కూడ అవర్హులే. (212) పరశివభక్తుడు కాకపోతే అవమని భార్య బుద్ధిచెప్పాలి. అతడు అలా కొని పక్షంలో అతణ్ణ...' 588839 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>292 మల్లి కార్జున పండితారాధ్యులు బ్రాహ్మణులు ఎలాగైతే వధకు అనర్హులో శివభక్తులు కూడ అవర్హులే. (212) పరశివభక్తుడు కాకపోతే అవమని భార్య బుద్ధిచెప్పాలి. అతడు అలా కొని పక్షంలో అతణ్ణి వదిలివెయ్యాలి. శిషిణి పూజించే భార్య భ క్తుడు కాని భరచిత్తం వచ్చి వట్లు నడుచుకోవలసిన అవసరం లేదు. పురుష ప్రతికూలత్వం వళ్లి ఆ సతికి దుర్గతి లేదు. (281 - 283) శివధ కులు కానివాళ్ళు ఎంత పెద్దవాళ్ళదానానరే వాళ్ళకు దండం పెట్టగూడదు. వాళ్లు నమస్కరించినా దానిని స్వీకరించరాదు. (282) శివభక్తులు కానివాళ్ళ వద్ద అప్పు చెయ్యగూడదు; వాళ్ళకు అప్పు ఇవ్వకూడదు, వాళ్ళను చూడగూడదు. వాళ్ళలో సరదగా మాట్లాడగూడదు. వాళ్ళలోసమానంగా ఒకదగ్గర పడుకోగూడదు. వాళ్ళతో సమానంగా ఒక ఆసనంపైన కూర్చోగూడదు. వాళ్ళ సహవాసం చెయ్యకూడదు. (20$ _ 264) శివనిందచే వేపాపులను అలోచించకుండా చంపినెయ్యాలి, శివవింద చేపే అవమానకరమైన పుస్తకాలను విచారించకుండా తగలబెట్టివెయ్యాలి, ఆ పుస్తకాలను ఇన్పోనవాణ్ణి చంపివెయ్యాలి, (276 276) శివధ కుడు చేసిన పాపమైనా పుణ్యమే అవుతుంది. శివ థ కులు కానివాళ్లు చేసిన పుణ్యమైనా పాపమే అవుతుంది. శివభక్తుల దుర్దురాలను వెదికేవాడు చండాలుడు. (288) ఇలాంటి విద్వేషపూరితమైన మతాన్ని ప్రచారం చేసి అందులో చెప్పి, నపై అక్షరాలా పడుచుకొన్నవాడు ఎంతటి వండితుడైనా మహాభయంకరుడు. తెలుగుదేశంలోని కొన్ని ఇతర మతాల పుస్తకాలను తగలబెట్టించిన అవకీ జీవితంలో తీరని కళంకం, పాల్విరభ క్తిని కాక శాసువ తయ్య ప్రవృత్తిని ప్రచారం చేయడం ఆనాటి పరిస్థితులవల్ల జరిగిందని ఈనాడు మనం క్షమాషణ చెప్పుకోవలసిన అవసరం లేదు. వండితులైనవారు పామరులలోని పాశవిక తత్త్వాన్ని మచ్చిక చేసుకొని సొధుమార్గంలో పెట్టాలి కాని మొండిభ క్తిని బోధిం చడం తప్పు. "పండితయ్య ప్రచారం చేసిన మొండిన కి ఇంకా అంకా కాదు. శివ భక్తితో కరిగిన తలలు మళ్ళీ అడుక్కుంటాయట. కోసిన నాలుకలు మళ్ళీ<noinclude><references/></noinclude> 1375rz4nx5r7wp8qvuxskqbvj0mh5c5 104 232150 588840 2026-10-17T13:26:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..1 283 వస్తాయట. ఈశ్వర భక్తులు పద్యః ప్రతాపులట, పుచ్చిన కట్ళ మళ్ళీ వచ్చేస్తాయట దేహం తొడిసి వ్రాస్సిన పుండు చెచ్చెర తేరుకొంటుందట. ఇటువంటి 'వీరభక్తి'తో రావణా...' 588840 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..1 283 వస్తాయట. ఈశ్వర భక్తులు పద్యః ప్రతాపులట, పుచ్చిన కట్ళ మళ్ళీ వచ్చేస్తాయట దేహం తొడిసి వ్రాస్సిన పుండు చెచ్చెర తేరుకొంటుందట. ఇటువంటి 'వీరభక్తి'తో రావణాసురుడు తన తలలు తరిగి ప్రోగులు పెట్టినందువల్ల నే దేవేం ద్రుణ్ణి జయం చాడట ఇలాంటి ప్రచారం సాగినందువల్లనే జనులు వీరశైవులై, ఆవేశపూరితులై ఆత్మబలిదానాలు చేయటం మొదలు పెట్టారు. 'తలపండు' ఇచ్చినవాళ్ళు వీరులు. వీళ్ళ జ్ఞాపకార్థం వీరగల్లుల ప్రతిష్టించడం ఆచారం వీరపూజకు పెర గుర్తములను అభిమానులు కట్టించినారు. బాకులతో కదుపులు కోలుకొంటున్నట్లు, కత్తులతో తలలు కోసుకొంటున్నట్లూ చెక్కిన శిలా ప్రతిమలు నేటికి శ్రీ గ్రామాల పొలిమేరలలో కనబడుతూ వుంటా ఆత్మబలి విజ౦గా పండిపోయిన 'మెజొకిజం' (Masochism) ఆత్మహింనలో ఆనందం పొందడం ఒక రుగ్మత. వీరశైవులు ఇటు ఆత్మహింసా చేసుకోగలరు. అటు పరపీడనా చేయగలరు. వేతరులను పీడించడం, దండించడం పండికయ్యగారు గొప్పగా కీర్తించారు. దఔధ్వరధ్వంసంలోనూ, గజాడంబరంలోనూ ఆయన వర్ణించిన శివ గణేల చర్యలన్నీ "అనాటి వీరశైవుల సాహసాంకు వరవళ్ళు శివవస్తలు కావి -ఆడవాళ్ళను "హంపించడం కూడ నండితయ్య దృష్టిలో ఒప్పే, మాచారి, ద్రోహువింటికీ యింక దేరంటము వచ్చి తనుచు బెలుచను గోనెకా వై రమున నదిశిముక్కును భారతినాసికయు వీరభద్రుడు రుద్రా: (309) స్వాహావతిధామివియగు స్వాహాంగవ ముక్కు, వెడమ చనుమొనయు దగ్గరా సాహసముతోడ ఉదిమిన బాహుణణం బొప్పె వీరరద్రునకు శివా ॥ (314) అని ఆయన కీ ర్తించాడు. కూడ కన్నడ దేశంలో వీరశైవాన్ని ప్రభోదించన బండారు బసవయ్య శ్రీ నిర్దాక్షిణ్య దృక్పథాన్నే అలవరచుకొన్నారు 'కనపసాయిత' మనే ఇద్దాన్ని పట్టుకొని మరీ ప్రబోధించారు (పైగంబరు మహమ్మదు కూడ కత్తి పట్టుకొని మత ప్రచారం చేశాడన్నది గుర్తుతెచ్చుకోదగ్గ విషయం). బండారు అనవన్న జాతి భేదాలను రూపుమాపి సామాన్య ప్రజలకు ఆర్మగౌరవాన్ని యిచ్చే దారి తొక్కి వందుకు ప్రశంసనీయుడే ఇటు కులరహితమైన మతాన్ని నెలకొల్పడానికి తెలుగు దేశంలో పండితయ్యకు ముందు ఇతర శైవాచారపరులు ప్రయత్నిస్తూనే వచ్చారు. నందయేళ్ళ ముందు బెజవాడలో శ్రీవరి పండితుడు మాల ఇంట భోంచేశారు.<noinclude><references/></noinclude> 75wl7prr6nfc6waktlxijat5pvvnp93 104 232151 588841 2026-10-17T13:26:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 మల్లి కార్జున పండితారాధ్యులు 35 అందుచేత తనను వెలిపేవి తనకు నీళ్ళు పుట్టనివ్వకుండా చేసినవాళ్ళకు నిప్పుపుట్ట ఉందా చేశాడు. ఉత్సాహంలో వివిధ కులాలవాళ్ళు విభేదాలను మరచిపోయి...' 588841 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>294 మల్లి కార్జున పండితారాధ్యులు 35 అందుచేత తనను వెలిపేవి తనకు నీళ్ళు పుట్టనివ్వకుండా చేసినవాళ్ళకు నిప్పుపుట్ట ఉందా చేశాడు. ఉత్సాహంలో వివిధ కులాలవాళ్ళు విభేదాలను మరచిపోయి ఒక ఉమ్మడి నమ్మకాన్ని అలవరుచుకొన్నారు. అటువంటి విశాల దృక్పథంతోనే వీర శైవాన్ని పండితయ్య యౌవనంలో స్వీకరించి వుండవచ్చునుగాని అతడు వీటి కెదురీదలేకపోయాడు. ఉందెము తీపి, తొలివి విడిచి వచ్చి తనలో కలియవలసినదిగా బసవయ్య పండితయ్యను కోరినట్లూ, దానికి పండితయ్య సమాధానం చెప్పి పంపించినట్లూ ఇందాకా చెప్పుకొన్నాం, పండితయ్య చెప్పిన సమాదానం ఏమిటంటే, "భ క్తిమీద వలపు బ్రాహ్మ్యంబుతో బొత్తు ఐయలేను నేను బసవలింగ" అన్నదే ఇవాళటి కమ్యూనిస్టుల పరిభాషలో చెప్పాలంటే పండితయ్య 'దీ-క్లాస్' అపలేకపోయాడు. తన వర్గాన్ని విడిచి విస్తృత ప్రజానీకంతో తెలియలేక పోయాడు. ఒకరకంగా అతని సంస్కృతసంస్కారమే దీనికి అడ్డువచ్చె ఉంటుంది. పండితయ్య వేదవేదాంగాలూ, శాస్త్రాలూ ఉష్ణోలంగా చదువుకొన్నాడు. సంస్కృత వ్యాకరణం క్షుణ్ణంగా అభ్యసించాడు 'పశుపతి' అనే మాటను అతని ప్రతి వ్యాకరణరీత్యా వెక్కిరించారు. 'వకువులనబడే ఇతర దేవతలే శివునకు నరులు' అని వాళ్ళు వివరీతార్థం చేశారు కాబోలు, దానికి సమాధానంగా ఈ పద్యాలు చెప్పారు. "పతి రుద్రుడు పదవుల కవి క్రుతి చెప్పుడు | మనికిజేసి రుద్రుడు క్కితరులు పశువులు బొమ్మని మరిలో నెరిగిలి కుతి ప్రమాణమున శివా L పూని యందున విద్ జ్ఞాన బహువ్రీహి మాప్ప జనుదెంచిన యజ్ సూనితనష్ఠీ తత్పురు షానూనపమాప మెరుగ రజులు రుద్రా 'పదవతి' అనే సమాసం బహువ్రీహి కాదు. "వరకూవాం పతిః- పథవరి! (షష్ఠీతత్పురుషం), పశువలేరిదం పారువరం (పశువతి+అణ్)" అని భావం. వ్యాకరణ ఏషయాలనేకాదు, శ్రుతివ్యృతిపురాణాలలో ఉన్న సంస్కృత పసూపొలముకూడ కందపద్యాలలోకి దించడం పండితయ్యకు నల్లేరుమీద బండి-<noinclude><references/></noinclude> i7h5ubpjlbkgeamy25pyrkzcnq6x0xh 104 232152 588842 2026-10-17T13:26:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..! 285 నడక. "స కర్మణా, స తవసా, న జుపై, ర్న సమాధివిః" అనే సంస్కృతో భక్తులు పద్యంలోకి ఎలా దింపినదీ చూడండి "వసుమతి జిత్రము జితచి త్తనంభవా | "నకర్మణా నతవసా నజపై రృషమ...' 588842 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..! 285 నడక. "స కర్మణా, స తవసా, న జుపై, ర్న సమాధివిః" అనే సంస్కృతో భక్తులు పద్యంలోకి ఎలా దింపినదీ చూడండి "వసుమతి జిత్రము జితచి త్తనంభవా | "నకర్మణా నతవసా నజపై రృషమాధిథి' రవ్యయ ; నీ L యసదృశభక్తిని బ్రియుడ వగు దీశావా * (III) ఉదాహరిస్తున్న సంస్కృత ప్రామాణిక వచనాలను యధాతథంగా తెలుగు ఛందస్సుకు పొదగడం పండితయ్యను చూచే పాలు కురికి సోమనాథుడు నేర్చుకొన్నాడు. అల్లసాని పెద్దనగారిదాకా ఇది సాగుతూనే వచ్చింది. పెద్దనగారు 'దుర్బలన్య బలం రాజా' మొదలైన సంస్కృతోర్తులను వాడారు. వరికయ్య సుదీర్ఘమైన సంస్కృత సమాసాలకు కూడ తెలుగులో జాలిచ్చందస్సులలోనికి ది. 1. దురితారిభవచ్చరణాద్ధ భక్తిలలని పరవశధావము, 2. వస్త్రం శత్పర్వోపరిగత ఆగత్ప్రభవహేము జగన్నిర్వాణ సోమరూపము మొదలైన 'అద్భుతమైన సమాూపాలను' వేదము వెంకటకృష్ణశర్మగారు 22 క్రోడీకరించారు. సంస్కృతం ఎంతదాగా వచ్చో తెలుగు నుడికారం కూడా పండితయ్యకు అంతరాగానూ తెలుసు మసిపాతను కట్టిన మాణిక్యం, ఓడువ పోసిన నీళ్ళు, బంగారానికి వి అప్పడం పువ్వులవల్లి నాధలు కలకెక్కడం మొదలైన సామెతలు అతనికాలంలో ఉండే పాతనదారిలో కనిపిస్తాయి 'బ్రతుకుజీవుడా ? ' అనీ, 'బ్రతికిపోయాను !' అనీ ఇవాళ మదం వాడుకొంటాం. శక్తుల దవ్వుం గవి శిస భక్తులు వచ్చిరవి పొంగి బ్రతికతి నని పో రకుల కెదురేగి యథా శ స్తితి జేయవలయ వర్క్స్ యలు శివా 1 (160) అవి పండితయ్య ఈ జాతీయాన్ని ఆనాడే వాడారు. 'అంటీముట్టని' అనే మాటసౌంపు ఇంకొక పద్యంలో వాడాడు (478) పండితయ్య ఈ గ్రంథంలో వాడిన పదాలు కొన్ని వేరు ప్రచారంతో నుంచి వైదొలగాల కొన్ని నిఘంటువులకు ఎక్కలేదు ఇటువంటి విచిత్రపదాల పట్టిక ఒకేటి చూడండి.<noinclude><references/></noinclude> oocu97busrh6neqf8t5x57jmu1jxc81 104 232153 588843 2026-10-17T13:26:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 3 మల్లి కార్జున పండితారాధ్యులు ఈ పదాలలో 'అన్నరు' అనే వదంఒకటి వ్యాకరణ విశేషాన్ని చూపి స్తుంది. స్కినాడు ఎన్నడు అనేది వేరు మనం సర్వసాధారణమైన మాటగా గుర్తిలదాం. ఈ 'అన్నడు' కూడ ఆ...' 588843 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>280 3 మల్లి కార్జున పండితారాధ్యులు ఈ పదాలలో 'అన్నరు' అనే వదంఒకటి వ్యాకరణ విశేషాన్ని చూపి స్తుంది. స్కినాడు ఎన్నడు అనేది వేరు మనం సర్వసాధారణమైన మాటగా గుర్తిలదాం. ఈ 'అన్నడు' కూడ ఆ నాడు అన్నరు అనే పదరూపం తెలియ జేస్తుంది. 'కొందరు' అనే మాటలో తుదిఉకార లోపంతో 'కొందర్' అని వ పద్యంలో ప్రయోగించాడు, పరిశయ్య ఒక్కమాట ఇలా ప్రయోగిస్తే పాల్కు రికి సోమనాధుడు 'అనియెదర్, కొనినవార్' మొదలైన మాటలు చదివన్నెందు వాడాడు 5 శివతత్వసారంలోని కొన్ని ప్రయోగాలు నేటి వ్యాకరణానికి లొంగవు. అందుచేత ఆ పారాలను మార్చి వేయడానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు జరిగాయి గాని అదృష్టవశాత్తూ ఈ గ్రంథం ఇరవైయవ శతాబ్దంలో ప్రచురణ పొందబట్టి ఛాందస వైయాకరణుల ఔదార్యాన్ని ఇది తెప్పించుకొని ప్రాచీన సంప్రదాయాన్ని మధన తెలియజేయ గలుగుతున్నది. వ్యాకరణ విశేషాలేకాక ఛందోవిశేషాలుకూడ గను నించదగినవే. పెద్ద 'ణ' కారానికి పకారముతో ప్రాస చెల్ల దవి లాక్షణికులహతం. అయినా పండితయ్య ప్రయోగాలు 3 దొరుకుతున్నాయి, 1. జ్ఞానస్వరూ... .... తా, ర్కాణం [ంధి] (47) 2. 50, ఆగలి స్వామినిృత్య, జ్ఞానంబున (67) 3. గుణవత్పాత్రుల బూజిం, చివ (187) ఇలాగే 100, 114, 115 నంబరు పద్యాలలో లఖండయతి, 196, 317, 820, 444 వంబరు పద్యాలతో వలపల గిలక ప్రాస, 217 నంబరు పద్యంలో రేవసంయు క్త పూర్వాక్షర లఘుత్వం కనబడతాయి, 148, 168 నంబరు పద్యాలలో యతిభంగం కనబడుతుంది, విచిత్రపదాల ప్రయోగం, వ్యాకరణ విరుద్ధాణ అస్తిత్వం, ఛందోవిశే షాల ఉపయోగం చూపించినంత మాత్రాన ఒక కవియొక ప్రాశస్త్యం తెలియదు. సార్వజనీనమైన రసానందం సార్వకాలికంగా కలిగించగలిగినవాడే ఉత్తమకవి, పరిశయ్య ప్రచారకవులకు ఆధ్యుడు. వస్తు ప్రదర్శనశాలలో అపురూపమైన వస్తు పులను చారిత్రక జ్ఞానంకోసం ఎలా నిలుపుకోవాలో అలాగే పండితయ్య రచనను సాహిత్యంలో భద్రపరచాలి. ప్రత్యేకమైన అభిమానం కలవాళ్ళకూ, సాహిత్య పరిశోధకులకూ ఇది విహుళంగా పనికివచ్చే పుస్తకం దీనివలన ప్రయోజనము అంతే. పండితారాధ్యచరి 6. చిలుకూరి నారాయణరావుగారి పీరిక, పుట 178.<noinclude><references/></noinclude> gluf869nfkod1b1np98b1cf68r98wa1 104 232154 588844 2026-10-17T13:27:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.1 అకజుడు అతకడచిన పండితారాధ్యుని విలక్షణ పదాలు అతి అఠగులు - అన్నదు ఆనారు అన్న = ఆనాడే బలహీనులు ఆలాపు = - ఎయిదరు m పొందలేడు ఎయిదు = పొందు కఱకంరుదు శివుడు కొంద...' 588844 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.1 అకజుడు అతకడచిన పండితారాధ్యుని విలక్షణ పదాలు అతి అఠగులు - అన్నదు ఆనారు అన్న = ఆనాడే బలహీనులు ఆలాపు = - ఎయిదరు m పొందలేడు ఎయిదు = పొందు కఱకంరుదు శివుడు కొంద కోలెమ్ము = బద పిన DODO మరియు వేదములలో 287 బ్రహ్మోక్త = 'చెప్పబడిన భూతిశాసనధరుడై = భూతశానవధరుడై మని బ్రతుకదలచితిరేని మడది = మహదేవి - = ముద్దటులు ఏడుకల మెయి = ప్రీతిమెయి శర యు త్రిప్పటము దీర్ఘాయని = దీర్ఘాయునని దేవలకుడు = స్వచ్ఛమైన చరిమాల్చుడు పాదఱి = అధముడు పాపలు సందేహము ఏనుగులు = - ప్రమితి = యధారణానము దేవుడు బకరుండు - బత్తళి = నగ్నత్వము రట్టళ్ళు : వక్కడు = నక్కండు = కృశింపకగ్గడు వర్ణణము వరవుడు పఱుగ === వలచిన 1 నహిత్రంబు చాచి కొను సువాసన కొద్ది | ఉపనిషదార్య ములకలన శంబున = - మారుప ట్టె = పగపట్టె<noinclude><references/></noinclude> 6tyqm2h26c5b24txsqrfr93mgylme09 104 232155 588845 2026-10-17T13:27:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధం ఈ ప్రకరణంలో పద్యభావాలనేగాని పూర్తి పాఠాన్ని కొన్ని చోట్ల ఇవ్వలేదు. పాఠకుల సౌకర్యం కోసం ఆ పద్యాలను అనుబంధంగా క్రింద పొందు వరుస్తున్నాం. అవిచారంటున చెప్పుడు శివశా...' 588845 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుబంధం ఈ ప్రకరణంలో పద్యభావాలనేగాని పూర్తి పాఠాన్ని కొన్ని చోట్ల ఇవ్వలేదు. పాఠకుల సౌకర్యం కోసం ఆ పద్యాలను అనుబంధంగా క్రింద పొందు వరుస్తున్నాం. అవిచారంటున చెప్పుడు శివశాసన పూజనంబు వేయుఁగవలయుజ శిపథ కులఁ గని జాత్యాది విచారము విడువవలయు దృర భ కిమెయిళా. 121 తెవులు(ను) లేమియు భయమును, శివభక్తులకైన యెడల లేకొని రక్షిం నవలయుఁ బ్రియములు చేయఁగ సపశ్యము(మవలయు) వారి కార్కవిధమున 122 ఎట్టికడుఁ గీడుఁగులమునఁ బట్టియు శివ గొలిచి పూజ్యఁడ మనుజుం "డట్టిచ ధర్ముపు (రొ)ంపిం, బట్టియుఁ విద్యంబు సాలఁ బూజ్యమ కాదే. 130 విద్యాచారాదులు, గలవాఁడే శివునిభక్తిఁ గలవాఁడై నూ వెలగలదె పసిఁడి గమ్మగ, వలచిన విధమున నను సవరదాత శివా. అధికాపరాధకృతమున, సధమాంత్యుం డెవ్వఁడేవి నగు శివభక్తుం తధిక బ్రాహ్మణ విధమున, వధకు ననర్హుండు వేడవాదుల దృష్టిక- శివభక్తుఁడ నగుహని పఠి, కవిరతమును బుద్ది చెప్పనగు శివత క్లీం దవిలిన సతి కత డొడఁబడఁ, డషునేవియే కథని మీఖనగు భక్తి మెయిగా. పురుషునకు భక్తిలేదని, పురుషేచ్చకప వడప (1) జగదు పురహద భక్తికా ఐర(గ)గు పతి పురుషు మీ (ఱి)యు(1), బరహరుఁ గొలు మనది పిత్తమున 133 215 201 విడిచివరిగా 238 పురుష ప్రతికూలత్వ, స్థిరదోషము సతికి దర్గతం జేయదు త త్పురుషుఁ డభక్తుఁడ మేనిం, బురుమని మీ(టి) యును శివునిఁ బూజించు నేడ 235 శివసమయంబున కెడ రెడు, నవినీతుల రెంత పెద్దలై నను మొక్క కా శివభక్తులకును ద(గద), క్కు విదారుల మొక్కు (లేపుడు) గొనఁగాదు శివా. 202 దప్పఁగొనఁగ నప్పిఁ, గాదీఁ గొనఁగాడు గాదు కనఁడనులోనా హ్లాదమునఁ బలుకఁ గాదు ను, హాదేవ పరాఙ్మఖాత్ములగు పతికులతో. 283 కాదు సమశయ్య(4) బొంద (0), గాదు సమాననమునందుఁ గదియఁ జరించం గారు సహావాసమును మ, దేవమారాజ్మ ధాత్ములగు వరికులతో ధ్రువముగ సర్వ ప్రాణుల, నపశ్యమునుఁ జేయుండునది హింపమది శివ విందకు లగు పాపుల, నవిచారిత వృత్తి(-) జంపనగు నీశావా. శిపనిందా విషయంబగు, నవమానము పెప్పునట్టి యప్పు నకముల్ అవి భారంబునఁ గొల్పింగ్, నవుఁ జెప్పెరివాని (1) జంపనగు సీతానా నకలనురదై తేయ, ప్రకరసదారాధ్య మాన పాదాబ్జభవాం లేక నీభక్తుల దురులు, శకలంబుల వెదకువాతం చండాలుఁడతా. 284 2TE 276 280<noinclude><references/></noinclude> sln7bl128d2d1a31d4wksvmnt4a0hz7 104 232156 588846 2026-10-17T13:27:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధాలు' 588846 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుబంధాలు<noinclude><references/></noinclude> p2772clizcv6tjwfr9gaunfb5syeg0n 104 232157 588847 2026-10-17T13:27:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 3. 4. 5. B. 7. 8. | మేఘస్వాతి. 9. స్వాతి సాతవాహనుల రాజవంశం పరువ రాజుల క్రమం సంఖ్య 1 శ్రీముఖ సాతవాహనుడు కృష్ణుడు మొదటి శ్రీ శాతకర్ణి పూర్ణోత్సంగుడు | ఇక్కడి శాతకర్ణి లంబోదరుడు శ్రీ కాపి...' 588847 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 3. 4. 5. B. 7. 8. | మేఘస్వాతి. 9. స్వాతి సాతవాహనుల రాజవంశం పరువ రాజుల క్రమం సంఖ్య 1 శ్రీముఖ సాతవాహనుడు కృష్ణుడు మొదటి శ్రీ శాతకర్ణి పూర్ణోత్సంగుడు | ఇక్కడి శాతకర్ణి లంబోదరుడు శ్రీ కాపిలక వరిపాలనా కాలం క్రీస్తుపూర్వం 280_207 207, 189 189.179 170 61 161 106 105 87 87 75 నికరమైన ఆధారములు ఆంధ్యములు క్రీ.పూ. 13 నుందు శి వరకు 10. 11. 12. 18. 14. 15. 18. హుడు 17. 18. స్కందస్వాతి మృగేంద్రస్వాతి కుంతల సొలకర్ణి పాఠకర్ణి (చీముఖ) మొదటి పుథమాని నేమికృష్ణుడు లేక అరిష్టకర్ణుడు పురీంద్ర సేనుడు 40 40 16 క్రీ.పూ. 17 నుండి క్రీ. శ. 5 వరకు 8 18 13 18 18 2 19. ముందర శాతకరి 20. 21. చకోర స్వాతికర్ణుడు శివస్వాతి 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28 28. 38. D మణమ్మడి గౌతమీ పుత్ర శాతకర్ణి ఇమ్మడి వ్యాప్తి, పుత్ర పుణమాని వాశిష్ఠీ పుత్ర వీరి పాతకర్ణి వాశిష్ఠీ పుత్ర శివసిరి పురుమావి వాశిష్ పుత్ర శివస్కంద పాతకర్ణి గౌతమీపుత్ర యజ శ్రీ శాతకర్ణి గౌతమీపుత్ర శ్రీ మరియు వాకిప్టీ పత్ర విజయ్ శాతకర్ణి వాశిష్ఠీ పుత్ర చండ శ్రీ శాతకర్ణి నాలుగన పుళ్లుమాని 23 24 6. 25 28.54 54 88 , కీ. శ. 88 118 116 145 245_162 [62.166 165..194 194 200 200..203 203-210<noinclude><references/></noinclude> qmmou04ki2hqaop9yik1otfdxm4i0lw 104 232158 588848 2026-10-17T13:28:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..! ఇక్ష్వాకుల రాజవంశం sot (ఈ వంశీయులు క్రీ. శ. 218 270 దాకా సుమారు ఏభై పైచిలుకు సంవత్సరాలే పాలించారు. కానీ 'ఎన్నడు ఇక్ష్వాకుల వాటి మాట' అనే పలుకుబడికి నేటికీ కారక...' 588848 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..! ఇక్ష్వాకుల రాజవంశం sot (ఈ వంశీయులు క్రీ. శ. 218 270 దాకా సుమారు ఏభై పైచిలుకు సంవత్సరాలే పాలించారు. కానీ 'ఎన్నడు ఇక్ష్వాకుల వాటి మాట' అనే పలుకుబడికి నేటికీ కారకులయ్యారు). రాజులు : 1. మొదటి చాత్రమూలుడు 2. శ్రీ వీరపురుషదత్తుడు 3. సిహువుల చాత్రమూలుడు పురుషత తుడు 4. రాజవంశములోని స్త్రీలు : 1. శాంతి శ్రీ మొదటి చాతమూలుని సోదరి. ఈమె గేయుల కోడలు. వాసిష్టీపుత్ర స్కంద్రశ్రీ భార్య, అతడు మహాతలవర కనుక ఈ మెమ మహాతలవర అవి' పిలిచే వారు, 2. అడవి శాంతిశ్రీ మొదటి చాత్రమూలుని కుమార్తె. కాంవారి కోడలు. మహాతెలపర మహా సేవాపతి, మహాదండనాయకుడు అయిన స్కంద విశాఖసుకుని కార్య శ్రీ హన్మశ్రీ 4, మొదటి చాతమూలుని ఇంకో సోదరి శ్రీ - మొదటి చిత్రమూలుని భార్య B. శ్రీ అడవికే ఇంకొత భార్య 8. ఖండ సాగర జామ్నక అతనికే మరొక భార్య బౌద్ధ గృహ స భ క్తురాలు<noinclude><references/></noinclude> fhbcryplrwji0km007bd4sbhgp06mvx 104 232159 588849 2026-10-17T13:28:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '302 వరుస సంఖ్య | 1. 2 3. 4. A పల్లవ రాజవంశం మొదటి శివస్కందవర్మ బుద్దయహరుడు మొదటి విష్ణుగోపుడు మొదటి కుమార ఇమ్మడి బుద్దవర్మ ఇమ్మడి సమారవిష్ణువు నాలన విజయస్కందవర్మ మొదటి సింహవర్మ 5. 6....' 588849 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>302 వరుస సంఖ్య | 1. 2 3. 4. A పల్లవ రాజవంశం మొదటి శివస్కందవర్మ బుద్దయహరుడు మొదటి విష్ణుగోపుడు మొదటి కుమార ఇమ్మడి బుద్దవర్మ ఇమ్మడి సమారవిష్ణువు నాలన విజయస్కందవర్మ మొదటి సింహవర్మ 5. 6. 7 8. 8. 10 12. 13 మొదటి పంప ఐదవ స్కందవర్మ 14. ఇమ్మడి సింహవర్మ 15. సింహవిష్ణు లేక అవనిసింహ పో తరాజు 18 17 ఇమ్మడి మహేంద్రవర్మ మొదటి మహేంద్రవర్మ 18. మొదటి పరమేశ్వర పోతవర్మ 19 ఇమ్మడి నరసింహసర్మ 20 ఇమ్మడి పరమేశ్వర పోతవర్మ 21. 22 దండివర్మ 23 ముమ్మడి సందివర్మ 24 25 అక అనుబంధాలు పరిపాలనా కాలం క్రీ.శ. 226_250 250 275 275 300 300_326 325 350 360_376 376 400 400.425 425_450 450_475 476 600 500 626 625.560 550 676 575.000 60.830 888 670 880.715 715.717 717 779 779 830 830_854 854 880 880.698<noinclude><references/></noinclude> r7l4mervaw58xllmdpylcchqnfj1gt6 104 232160 588850 2026-10-17T13:28:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వరుస సంఖ్య 1 2 8. 4 రెండవ మాధవవర్మ ననుగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..! విష్ణుకుండినుల రాజవంశం ఇంద్రవర్మ మొదటి మాధవవర్మ మొదటి గోవిందవర్మ 393 పరిపాలనా కాలం 15.x. 358-888 SB3 408 408.445 445-482 5. దేవవర్మ మూడవ మాధవవర్...' 588850 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వరుస సంఖ్య 1 2 8. 4 రెండవ మాధవవర్మ ననుగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..! విష్ణుకుండినుల రాజవంశం ఇంద్రవర్మ మొదటి మాధవవర్మ మొదటి గోవిందవర్మ 393 పరిపాలనా కాలం 15.x. 358-888 SB3 408 408.445 445-482 5. దేవవర్మ మూడవ మాధవవర్మ 482_629 7. ఇంద్రభట్టారక వర్మ 629_558 8. నాల్గవ మాధవ వర్మ విక్రమేంద్ర భట్టారక వర్మ 556_570 546_694<noinclude><references/></noinclude> e1la3dnjzhvi0aw0fhkza9hjubmhzyb 104 232161 588851 2026-10-17T13:28:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వరువ తూర్పు చాళుక్యుల రాజవంశం రాటాల క్రమం పరిపాలనా కాలం 1. 2. మొదటి జయసింహ వల్లభుడు కుబ్జవిష్ణువర్ధనుడు లేక మొదటి విష్ణువర్ధనుడు క్రీ. 816_888 3. ఇంద్రరటారకుడు 4. 5. మంగి యువరాజు ఇమ్...' 588851 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వరువ తూర్పు చాళుక్యుల రాజవంశం రాటాల క్రమం పరిపాలనా కాలం 1. 2. మొదటి జయసింహ వల్లభుడు కుబ్జవిష్ణువర్ధనుడు లేక మొదటి విష్ణువర్ధనుడు క్రీ. 816_888 3. ఇంద్రరటారకుడు 4. 5. మంగి యువరాజు ఇమ్మరి విమసరసురు 633 663 672 8. 7. కొక్కిలి B. ముమ్మడి విష్ణువర్ధనుడు 9. మొదటి విజయాదిత్యుడు 10. వారి విమర్శనుడు 11. 12. 18. 14. 15. 18. మొదటి అమ్మ నాల్గవ విజయాదిత్యుడు. 17. ఐదవ విజయాదిక్యుడు ఇమ్మడి జయసింహ వల్లభుడు. ఇమ్మడి విజయాదిత్యుడు గుణగ విజయాదిత్యుడు లేక సుమ్మడి విజయాదిత్యుడు మొదటి చాళుక్య భీముడు 872 686 698-709 109 709 746 724 758 (2:46.784) 7 764-799 776_808 (789 843) 7 284.799 844.888 892 (391 3) 918 $21 2 827 $ (918 925) 925 926 విక్రమాదిత్యుడు 20. 868 918 21. ఇమ్మరి యుద్ధమల్లుడు 927 934 22 రెండవ చాణక్య భీముడు 23. రెండవ అమ్మ, ఆరవ విజయాదిత్యుడు 334 915 (888.918) + 045 870 24. దావార వరు 370 973 25. అంతరాయము 978 088 26. 27. మొదటి వర్మ విమలాదిత్యుడు 998 1011 1011 1022 28. రాజరాజు 1022 1083 28 ఏడవ విజయాదిత్యుడు 1063 1076<noinclude><references/></noinclude> srbr1y2dtkfu7rhctxfxpha5kpuf834 104 232162 588852 2026-10-17T13:28:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_1 వేములవాడ చాళుక్యులు - రాజవంశం 805. వరుస రాణాల క్రమం పరిపాలనా కాలం సంఖ్య 1. సత్యాశ్రయ రణ విక్రమురు 15.650 675 2. వృధ్వీపతి 3. మహారాజు 875 700 700 726 4. 5. రాజాదిత్య ఇమ్మడి విజయా...' 588852 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_1 వేములవాడ చాళుక్యులు - రాజవంశం 805. వరుస రాణాల క్రమం పరిపాలనా కాలం సంఖ్య 1. సత్యాశ్రయ రణ విక్రమురు 15.650 675 2. వృధ్వీపతి 3. మహారాజు 875 700 700 726 4. 5. రాజాదిత్య ఇమ్మడి విజయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు 8 మొదటి అరికేసరి 725 750 760-775 776_800 800-825 826_850 7. మొదటి నరసింహుడు 8, ఇమ్మడి యుద్ధమల్లుడు 8 850 895 10. 11. 12. ఇమ్మడి నరసింహబు ఇమ్మడి అరికేసరి ముమ్మడి యుద్ధమల్లుడు 895_915 915 980 18. నాగరాజు 14 భద్రదేవుడు 930 941 94.858 941 046 15. మూడవ అరికేసరి 948 946 (20)<noinclude><references/></noinclude> g6n2koqswt3a8bhngxf0q0b4eijwxdg 104 232163 588853 2026-10-17T13:29:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '308 అనుబంధాలు ముదిగొండ చాళుక్యుల రాజవంశం రాజుల క్రమం పరిపాలనా కాలం సంఖ్య 1. మొదటి కుసుమాయుధుడు శ్రీ ర. 870 895 2. మొదటి గొలగ లేక విజయాదిత్యుడు 895 810 3. నిరసద్య 4 935 941 5 菲 7. 8. ఇన్మాడి కుసుమాయుధ...' 588853 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>308 అనుబంధాలు ముదిగొండ చాళుక్యుల రాజవంశం రాజుల క్రమం పరిపాలనా కాలం సంఖ్య 1. మొదటి కుసుమాయుధుడు శ్రీ ర. 870 895 2. మొదటి గొలగ లేక విజయాదిత్యుడు 895 810 3. నిరసద్య 4 935 941 5 菲 7. 8. ఇన్మాడి కుసుమాయుధుడు ఇమ్మడి విజయాదిత్యుడు ముమ్మరి కుసుమాయుధుడు ROK 935 960 960 980 980 1600 1000 1025 B విజ్ఞయరోజు 1025 1050 10. నాల్గవ కుసుమాయ. దురు 1060 1076 11. బేతరాజు 1076 1100 12 ఐదవ కుసుమాయుధుడు 1100_1125 13. చొటు దేశ 1125.1150 14. 1160_1176 16. 1176_1200 వరుస సంఖ్య | 1 2 3 A. కుసుమాదిత్యుడు లేక నాల్గన కుసుమాయుధుడు నాగీతిరాజు గొంక వెలనాటి చోళుల రాజవంశం రాజుల రాజేంద్రచోళ ఉమ్మడి గొంక ఇమ్మడి రాజేంద్ర చోళ A Б ముమ్మడి గొంక' లేక కులోత్తుంగ B. పృధ్వీశ్వర మనమగుంఠ పరిపాలనా కాలం *.1108 - 1115 (180 1182 1160 11831185 1105 1188 ప్రాంతాలు<noinclude><references/></noinclude> 2v55lai672qkf14ztc2pl1tqzhi6sfz 104 232164 588854 2026-10-17T13:29:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..1 ప్రసక్త గ్రంథాలు - వ్యాసాలు అప్పరని, కాకుమారి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ ఆరుద్ర ఈశ్వరదత్తు, కుందూరి కృష్ణమూర్తి. భద్రిరాజు (నం) కృష్ణ, హెచ్ కోదండరామయ...' 588854 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..1 ప్రసక్త గ్రంథాలు - వ్యాసాలు అప్పరని, కాకుమారి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ ఆరుద్ర ఈశ్వరదత్తు, కుందూరి కృష్ణమూర్తి. భద్రిరాజు (నం) కృష్ణ, హెచ్ కోదండరామయ్య. కె.ఎస్. కోదండరామయ్య, తిమ్మావజ్ఝల జగన్నాథశర్మ, దువ్వూరి దొరసామి శర్మ. రాపూరి నారాయణరావు. చిలుకూరి ఉద్దెన బ్రహ్మానంద. హెచ్.ఎస్. 507 'అప్పకవీయం, వావిళ్ళ ప్రచురణ, 1984 'దక్షిణ భారత సాహిత్యములు' శివాజి వెస్, సికిందరాబాదు, 1982 "వెన్నెల.. వేసవి' నవోదయ పబ్లిషర్స్, విజయవాడ, 1877 * ప్రాచీనాంధ్ర భూగోళం', శివాజి ప్రెస్, పికిందరాబాదు, 1863 - 'తెలుగు భాషా చరిత్ర' ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు, 1974 'ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా' పుణ్యకుమారుని మాలెపాడు కొసరాలు, 11 వ సంపుటి, 16వ సంచిక. "నన్నయ భట్టు ఏ ప్రాంతము వాడు* ఆంధ్ర హేం హోసూరు, 1883. ంస్కృతిక సమితి, 'కవిరాజ శిఖామణి' సారస్వత ప్రసారము, మ. 1958, * తెలుగు పౌరారరియహోర - విజయరామ రాజీయము', నటశ్రీ నచురణాలయం, రామచంద్రపురం, 1670_1756 *తెలుగు భాషలో ఛందోరీతులు' వెల్డన్ ప్రిస్, మద్రాసు, 1982 'పండితారాధ్య చరిత్ర' (పీఠిక) ఆంధ్ర పత్రిక ప్రెస్, 1838 'నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి' నరేంద్ర సాహిత్య మండలీ (రణు) 1010. 'తెలుగు సాహితికి నన్నయ ఒరవడి', అక్షర ప్రసార ప్రచురణలు, అనంతపురం, 1988.<noinclude><references/></noinclude> e3whxtvxffyeeecss3hvbwkxbyvp803 104 232165 588855 2026-10-17T13:29:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రచురణ అనుబంధాలు. 'దక్షిణదేశ భాషా సారస్వతములు.. దేశ కోరాడ ప్రచురణాలయం, మ ద్రాసు, 1854. 'ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం, 1957. 308 మృత్యుంజయరావు. జొన్నలగడ్డ రాధ...' 588855 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రచురణ అనుబంధాలు. 'దక్షిణదేశ భాషా సారస్వతములు.. దేశ కోరాడ ప్రచురణాలయం, మ ద్రాసు, 1854. 'ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం, 1957. 308 మృత్యుంజయరావు. జొన్నలగడ్డ రాధాకృష్ణ బూదరాజు దాసుకృష్ణకవి. మానవల్లి 'వ్యాస భారతము_ నన్నయ పరిష్కారము' శ్రీమతి కె. శకుంఠం, రాబోలు, 1979. "ప్రాచీనాంధ్ర శాసనాలు', ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు, 1871. 'కుమార సంభవం', మ ద్రాసు యూనివర్శిటీ రామకృష్ణయ్య, కోరాడ రామకృష్ణరావు. జిష్ణా రామయ్య బాదాల రామయ్య, జయంతి రేచన మల్లియ లక్ష్మీ రంజనం. అండవల్లి వెంకటరమణయ్య. నేలటూరు వెంకటరమణయ్య నేలటూరు వెంకటూవు. నిడదవోలు వెంకటరావు, నిడదవోలు వెంకటకృష్ణశర్మ. వేదం వెంకటరాయశావు. వేదము . 'ఇవవేశ్వర పచనాలు సమగ్ర సమీక్ష తరళదాకు జగద్గుకు విద్యాసంస్థ, సిరిగెరె, 1978 77 'పరిషత్ప్రచురణ కవిజనాశ్రయం (పీఠిక), శ్రీపతి ముద్రణాలయం, కాకివాడ, 1859 "కవిజనాశ్రయము' పంచాభిషేకం, వావిళ్ళ మద్రాసు 1950 'ఆంధ్రుల చరిత్ర, సంస్కృతి' జైహింద్ పవర్ ప్రెస్, కర్నూలు, 1957 'సోమనాథుడెప్పటివాడు?' వావిళ్ళ ప్రెస్) మద్రాసు, 1956 , 1989 'పల్ల వులు వాచర్యలు' వేదము వెంకట రాయశాస్త్రి అండ్ బ్రదర్స్, దాము, 1 'తెలుగు కవుల చరిత్ర' మద్రాసు విశ్వ విద్యాలయం, 1858. 1882. ఆంధ్ర, కర్ణాట సారస్వతములు సరస్పర ప్రధానము' కాంతి ప్రెస్, మద్రామి, *శతక వాఙ్మయ సర్వస్వము, శ్రీధర్రావు, 1954. 'నన్నెచోడుని కవిత్వము' వేదము వెంకట రాయశాస్త్రి అండ్ బ్రదర్స్' బింగి పెట్టి వీధి, మద్రాసు, 1858.<noinclude><references/></noinclude> ljd2rdzg9ybqcqwyqsoycofdes2hjiv 104 232166 588856 2026-10-17T13:29:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_1 వీరేశలింగం. కందుకూరి వీరభద్రరావు, చిలుకూరి వీరభద్రరావు, ఎలుకూరి కామ్, బియన్, శేషయ్య చాగంటి సంపత్కుమార్ సుందరం. ఆర్. వి. యస్. (ఈ కవికృత గ్రంథములు), 'ఆంధ్ర క...' 588856 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_1 వీరేశలింగం. కందుకూరి వీరభద్రరావు, చిలుకూరి వీరభద్రరావు, ఎలుకూరి కామ్, బియన్, శేషయ్య చాగంటి సంపత్కుమార్ సుందరం. ఆర్. వి. యస్. (ఈ కవికృత గ్రంథములు), 'ఆంధ్ర కవులచరిత ప్రధమ భాగము, 1817 'ఆంధ్రుల చరితము' పూర్వయుగము, 1910. 'ఆంధ్రుల చరిత్రము', మద్య యుగము, ເອເພີ 'ఆంధ్రుల సాఘిక చరిత్ర' ప ర స్వ తి నిలయం, హైదరాబాదు, 1976. 'ఆంధ్ర కవి తరంగిణి' మొదటి పంపుటం. శ్రీ ఆనందతీర్థ ప్రెస్, రామచంద్రపురం, 1865. * తెలుగు ఛందో విశానము' కులపతి నమితి, వరంగల్లు, 1992. 'కన్నడ సాహిత్య చరిత్ర'' ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు, 1977. సత్యనారాయణ శాస్త్రి, మధునాపంతుల 'మధువావంతుల సాహిత్య వ్యాసాలు', 'నన్నయగారి వెన్నెల రేయి' ప్రీమియర్ ప్రింటర్స్ రాజనుంర్రీ, 1882. సాహిత్యోపన్యాసములు, సుబ్బారావు వంకులు, వంగూరి సుబ్బారావు. వావిలకొలను సుబ్రహ్మణ్యము. రాయప్రోలు -సోమన. నాచవ .హనుమద్భాష్టి. ఇంద్రగంటి 'ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ', హైదరాబాదు, 1970. "శతక కవుల చరిత్రము', కమల కటీర్ ప్రెస్, నరసాపురము, 1967. 'మందరం' పాలకొండ శ్రీ కోదండరామ పేపర ధర్మ సమాజం, అంగలకుదురు, తెనాలి. 'అశోకని ఎలుగుడి శిలాశాసవములు' ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ పురావస్తు శాఖ ప్రసరణము, హైదరాబాదు, 1975. మద్రాసు, 1881, "సారమతి నన్నయ", నవోదయ పబ్లిషర్స్తో, విజయవాడ, ఆగస్టు, 1976.<noinclude><references/></noinclude> 988lgdt9v46k8mreu17vpn9f4k3w00a 104 232167 588857 2026-10-17T13:29:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$10 పత్రికలు - ప్రత్యేక సంచికలు ఆనందమూర్తి. పేటూరి (సం) తిరువెంగళాచార్యులు. 'వేదాల అనుబంధాలు: 'మణిమంజరి' సంపుటి1, సంచిక. 1,. శ్రీ ప్రధాకర పరిశోధక మండలి, హైదరాబాదు, ఫిబ్రవరి, 1881 "పాకృత...' 588857 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>$10 పత్రికలు - ప్రత్యేక సంచికలు ఆనందమూర్తి. పేటూరి (సం) తిరువెంగళాచార్యులు. 'వేదాల అనుబంధాలు: 'మణిమంజరి' సంపుటి1, సంచిక. 1,. శ్రీ ప్రధాకర పరిశోధక మండలి, హైదరాబాదు, ఫిబ్రవరి, 1881 "పాకృత భాషా చరిత్రము', 'వ్యాసనం గ్రహం' గిడుగువారి సపతితమ జన్మ తెలికిజెర్ల వెంకటా దినోత్సవ సంపుటము) తెవికీ జెర్ల రత్నం, గుంటూరు, తెలుగు భాషాసమితి విజ్ఞాన సర్వస్వం మూడవ సంపుటం, హిందీ ప్రచార ముద్ర రామయ్య. జయంతి రామేశం పంతులు, వేపా డాలయం, మద్రాసు, 1859. 'ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్రిక' రాక్షస, 1914..15. 'తెలంగాణా శాసనములు', లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి, హైదరాబాదు, 1935 వెంకట కృష్ణారావు. భావరాజు (సం) 'రాజరాజ నరేంద్ర పట్టాభిషేక సంచిక', వెంకటరామయ్య. ముట్లూరు కామ్. బి. యన్. శ్రీధరమూర్తి. తీర్థం శేషగిరిరావు. చీసుకుర్తి సుబ్బారావు. రాళ్ళబండి ఆంధ్రప్రదేశ్ యేతిహాస పరిశోధక మండలి, రాజమహేంద్రవరం, 1822. 'త్రిలింగ రజతోత్సవ సంచిక' వెంకయలో ముని దొంగలసాని శాసనం, మద్రాసు, ఆగష్టు 1841, 'నల్గొండ మండల పర్వస్వం' మూవీ వద్ది కేషన్స్, లింగంపల్లి, హైదరాబాదు, 1886, 'మణిమంజరి'లోని వ్యాసం, 10వ సంపుటి, వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి మెమోరియల్ ట్రస్టు, హై ద రాబాదు, ఆగష్టు, 1985, * తెలుగు _ మరుగులు', తెలు గు గోష్ఠి, హైదరాబాదు, 1888 కళింగదేశచరిత్ర' .<noinclude><references/></noinclude> ga60j7xotpzu2tqty162jm4y0w7ufsd 104 232168 588858 2026-10-17T13:29:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.1 SELECTED BIBLIOGRAPHY ANDRONOV, M. S .GRIERSON, G, A. KRISHNA SARTRY, V. V. 'LETCHMAJEE, LINGUM $11 'The Brahui Language', Nauko Publishing House, Mascow, 1980. 'Linguistic Survey of India" val IV Calcutta, 1906 The Proto and Early Historical Cultures of A, P., The Govern- ment of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1983. the : 'An Introduction 10 Grammar of the Kui or Kandha Language 2nd Eddition, Calcutta,...' 588858 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.1 SELECTED BIBLIOGRAPHY ANDRONOV, M. S .GRIERSON, G, A. KRISHNA SARTRY, V. V. 'LETCHMAJEE, LINGUM $11 'The Brahui Language', Nauko Publishing House, Mascow, 1980. 'Linguistic Survey of India" val IV Calcutta, 1906 The Proto and Early Historical Cultures of A, P., The Govern- ment of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1983. the : 'An Introduction 10 Grammar of the Kui or Kandha Language 2nd Eddition, Calcutta, 1902, 'MAJUMDAR, R. C. (G. Ed.) : The Age of Imperial Unity vol II, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, 1960, MAJUMDAR, R. C. (G. Ed.) : The Classical Age', vol. III, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, 1960, NILAKANTA SASTRY. K. A. 'The Cholas', University of Madras, 1955, PARABRAHMA SASTRY, P.V Srisailam - It's History and RAJAGOPALA RAO, T. RUSSELL, R. V. Assisted by RAI BAHADUR HIRELAL SALETORE, 8.A. SIVARAMA MURTI, C. Cult', Srinivasa Printers Hyderabad, 1982. A comparative Prosody of the Dravidian Languages' (Part-I, Sutrams) 'The Tribes and Castes of the Central Provinces of India' vol. III, 1916 : 'Social and Political life in the Vizayanagara Empire'. Vol 1 Madras, 1984. The Early Eastern Chalukyas sculpture, Madres 1960.<noinclude><references/></noinclude> hd515pfc03a65x8djgobub3883auvwg 104 232169 588859 2026-10-17T13:30:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '812 SMITH, J. M. D. SRINIVASACHARI, PUTTAPARTI SUBRAHMANYA IYER SYED SIRAJUL HASSAN VIJAYAPURI PILLAI, S VENKATAKRISHNA RAO, BHAVARAJU అనుబంధాలు 'Practical Handbook of the Khond Language." Cuttack, 1876. Journal of Indian History 15th Vol. 'Srikanta Chola's Inscriptions. Historic sketches of Ancient Deccan' 1917. "The Castes and Tribes of H.E.H. The Nizam's Dominions,' Vol-I 1920. History of Tamil language and Literature, New Century Book...' 588859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>812 SMITH, J. M. D. SRINIVASACHARI, PUTTAPARTI SUBRAHMANYA IYER SYED SIRAJUL HASSAN VIJAYAPURI PILLAI, S VENKATAKRISHNA RAO, BHAVARAJU అనుబంధాలు 'Practical Handbook of the Khond Language." Cuttack, 1876. Journal of Indian History 15th Vol. 'Srikanta Chola's Inscriptions. Historic sketches of Ancient Deccan' 1917. "The Castes and Tribes of H.E.H. The Nizam's Dominions,' Vol-I 1920. History of Tamil language and Literature, New Century Book House, Madras Dec. 1956. A History of the Early Dynasties of Andhra Desa.' Madras, 1942. VENKATA RAMANAYYA, NELATURU 'The Eastern Chalukyas of Veng:," Vedam venkatarayasastry & Bros. Medaras 1950. VENKATA RAMANAYYA. TELATURU 'Trilochane Pallava and Karikalachola, YAJDARI, G. (Ed) 'The Early History of the Deccan," parts Vol. I to VI & VIII to XI Hyderabad, 1960.. Epigraphia Andhrika, Volumes, 1974. Epigraphla Kamatika, Volumos, Inscriptons of Andhra Pradesh-Karim Nagar Districts, 1974. Journal of Christian College, Madras, January, 1929. South Indian Insenptions, Volumes.<noinclude><references/></noinclude> 4qqoaewu5trdlsm6ct66t8skwmmzyws 104 232170 588860 2026-10-17T13:30:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పుట తప్పొప్పుల పట్టిక తప్పు ఒప్పు 2 24 ఆయే మందిరం ఆయ్ అందిరం 3 A తిలింగ 3 16 తెలుగు తెలుంగు 13 B (* * 14 14 4. కుచి 14 29 THE BRAHMI THE SRAHV! 17 28 ఏడించడానికి 21 EL ఇకరమే 21 23 23 12 ఆ బ్రాహ్మణులు పాడకూర్చి విడిపించడాని...' 588860 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పుట తప్పొప్పుల పట్టిక తప్పు ఒప్పు 2 24 ఆయే మందిరం ఆయ్ అందిరం 3 A తిలింగ 3 16 తెలుగు తెలుంగు 13 B (* * 14 14 4. కుచి 14 29 THE BRAHMI THE SRAHV! 17 28 ఏడించడానికి 21 EL ఇకరమే 21 23 23 12 ఆ బ్రాహ్మణులు పాడకూర్చి విడిపించడానికి ఐకారమే పాటకూర్చి . అబ్రాహ్మణులు 26 4 వాడాలు 27 8 ధీవుకుడు చిముకుడు 27 11 మార్పులకు మౌర్యులకు 28 1 ఇప్పటికి క్రీ. శ. 888 29 A వులుమాతి ఇప్పటికి క్రీ. శ. 88 పలుమావి 29 5 మాలిన 28 మాలికు 28 12 పులుమాలి 29 15 మాలిన 30 3 30 14 30 24 42 7 44 15 గ నించదగిందే నె కాళీయ భేదాలయిన దేశి కాతి పద్యాలను తురగవల్ల రాధాకృష్ణశర్మ ఏ విధంగానూ నిండు పలుమాని మావిన వై కాశీయ భేదాలయిన జాతి పద్యాలను తురగవల రాజాకృష్ణప్రసాదు ఏ విధంగానూ నీరు గమనించదగిందే (21)<noinclude><references/></noinclude> ormnarvm70dj0aafz2a3fs8si3b40h9 104 232171 588861 2026-10-17T13:30:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '314 అనుబంధాలు 45 18 53 12 A 58 2 68 21 వాచియార్ BL 5 87 T GT 201 ఒంగారు నీ చేస్తే మర్యాద ఒరిగారు అగవల్చా ప్రాసనియమణ 67 21 73 28 వజ 7+ 8 78 18 7B 31 అశోదని గుడి 81 8 భూచర 21 84 22 ప్రా క్తిన 90 & 80 11 90 24 28 100 28 101 24 సంగ 101 38 అగవన్నా 081522 స్థానవ...' 588861 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>314 అనుబంధాలు 45 18 53 12 A 58 2 68 21 వాచియార్ BL 5 87 T GT 201 ఒంగారు నీ చేస్తే మర్యాద ఒరిగారు అగవల్చా ప్రాసనియమణ 67 21 73 28 వజ 7+ 8 78 18 7B 31 అశోదని గుడి 81 8 భూచర 21 84 22 ప్రా క్తిన 90 & 80 11 90 24 28 100 28 101 24 సంగ 101 38 అగవన్నా 081522 స్థానవియమం నేనము సాహిత్యవై దౌత్యాలు దాస్యచ్ఛక్తిని పూడం వాజ్రాలయ్యాయి బి. యస్. ఎన్. రెవిజిన్ ఇన్ ఆంధ్ర సాజాత్యవై జాత్యాలు అశోకుని ఎర్రగుడి నా దేశాన్ని ఫ్యూడల్ రాజ్యాలయ్యాయ బి. యస్, ఎల్. టెలిజన్ ఇన్ వాద్యాపన దాన *అగనర్ పొ ప్రొపసీనము రసమగోప చరాచర 183 . బెళ్వాల 203 అజ్ఞాతతమో 106 27 అమోదయోగ్యాలు అజ్ఞానతమో ఆమోదయోగ్యాలు 110 29 కన్నక 111 8 కంఠీరనే 112 13 దేవజులు 118 28 సోమదేవసూరి రన్నకవి కంఠీరవ అనే సోమదేవసూరీ,<noinclude><references/></noinclude> 2lieo9m0jay2t86h4d3mp4gonmnq2t2 104 232172 588862 2026-10-17T13:30:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సాహిత్యం_! 119 2 120 32 121 1 121 1 అంటే కార్యాలను సి.వి. సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 'వాచకం భరణుడ'నే 816 కావ్యాలను పి.వి. నరబ్రహ్మరాతి 'వాచకా భరణుడ'నే ఉంటే 123 15 పేర్కొన పే 125 15 పరిగణనలో 126 22 '550' 128 21 132 138 16 విరుద్...' 588862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సాహిత్యం_! 119 2 120 32 121 1 121 1 అంటే కార్యాలను సి.వి. సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 'వాచకం భరణుడ'నే 816 కావ్యాలను పి.వి. నరబ్రహ్మరాతి 'వాచకా భరణుడ'నే ఉంటే 123 15 పేర్కొన పే 125 15 పరిగణనలో 126 22 '550' 128 21 132 138 16 విరుద్ధమైన 140 12 144 17 244 17 సంగీత ససార మధురము శిమ్యలెవరూ పోవడించేతను "నాగవర్మయాకిత 'కొరవి' "నాగవర్మయంకిత దూలిగా చిరుద్ధమైనా సంగీత మాపాతమధురము శిషులెవరూ పోపటంచేతను 145 4 170 14 Q 175 9 175 10 176 12 కవితార్ధ యు " 180 B 182 186 ه 213 18 214 22 215 4 216 9 రాజీ పేట దురా కలిగమతి 217 15 సృష్టి ఇంకా చర్చకు శబ్దశాసనాలు కథాకవిదార్ధయు క్తి కవితారయు కి . 1 చేతవేరట్లూ కవితార్ధయు క్తి దానీ వేరొక ఐ హేద శబ్దశాసనులు కలితార్ధయు 5 భేతన భట్టూ కలితార్ధయు కి హైహయ బాణీ పేట దర్గా కూటసృష్టి. ఇంతవరకూ కధాకలితార్ధయు క్తి 223 27 268 1 280 24 అయితే ఈపుస్తకం శతకాలంలోనే ", అయితే ఈ పద్యం శతకాలలోనే<noinclude><references/></noinclude> iucom5fcyx2exvriwf0zaesp4jitjrn 104 232173 588863 2026-10-17T13:31:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1 271 I 271 24 283 23 285 కు 301 $ 361 8 301 8 301 301 కలకంఠకంటి దించిన ఆంధ్రదేశంలోకి ఎన్నడు ఇక్ష్వాల ధించిన ఆంధ్రదేశంలోని 'ఏన్నచో ఇవ్వాసం 1. మొదటివా త్రమూలుడు. మొదటిదా రమూలుకు మూలుగు శ్రీ పురుషత తుడు ఈప...' 588863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1 271 I 271 24 283 23 285 కు 301 $ 361 8 301 8 301 301 కలకంఠకంటి దించిన ఆంధ్రదేశంలోకి ఎన్నడు ఇక్ష్వాల ధించిన ఆంధ్రదేశంలోని 'ఏన్నచో ఇవ్వాసం 1. మొదటివా త్రమూలుడు. మొదటిదా రమూలుకు మూలుగు శ్రీ పురుషత తుడు ఈపటలో 12వ బంతి నుంచి ఎక్కడ బాత్ర సూుని అపేక్ష ప్రయోగం ఉన్న 1. సిహువుల చాతమూలుడు 4. రుద్రపురుష దతండు దా తములునీ అని దిద్దుకోన ప్రార్ధన ఈ మెపూంగేయులకోకం 502 12 ఈమె గేయలకోడలు 301 18 శాఖవారి కోడలు ధనకులకొఖవారి కోడలు 801 17 విశాలచుకుని భార్య విశాఖహయవి భార్య 501 28 డా శ్రీ గోపి శ్రీ 22 భటశ్రీ ఛటశ్రీ 301 24 ఖండసాగర బొమ్మక ఖండసాగరన్న క 312 II VIJAYAPURI VAIYAPURI PILLAI PILLAI 21 TELATURŲ NELATURU YAJDARI YAJDANI C. Na 114408 Na...... 500 044<noinclude><references/></noinclude> bzl5hh13f53zf2r637288r38dr2w2fp 104 232174 588864 2026-10-17T13:31:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 588864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 232175 588865 2026-10-17T13:32:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యము (1).pdf |Page = 332 |bSize = 600 |cWidth = 596 |cHeight = 928 |oTop = -2 |oLeft = -1 |Location = center |Description = }}' 588865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యము (1).pdf |Page = 332 |bSize = 600 |cWidth = 596 |cHeight = 928 |oTop = -2 |oLeft = -1 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> bjbzr22l86bt058pb33v7jxuzxerco5 104 232176 588886 2026-10-17T21:12:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం (2).pdf |Page = 1 |bSize = 600 |cWidth = 583 |cHeight = 902 |oTop = 6 |oLeft = 8 |Location = center |Description = }}' 588886 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం (2).pdf |Page = 1 |bSize = 600 |cWidth = 583 |cHeight = 902 |oTop = 6 |oLeft = 8 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> tnw2isoe24j30t96q43bluaolce9p03 104 232177 588887 2026-10-17T21:13:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 588887 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 232178 588888 2026-10-17T21:13:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం రెండవ సంపుటం కాకతీయ యుగం' 588888 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం రెండవ సంపుటం కాకతీయ యుగం<noinclude><references/></noinclude> 8kpmjlz4wecx71ulndvuu10857apxwh 104 232179 588889 2026-10-17T21:13:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వచురణ నెం 267 ముద్ర © ఆరుద్ర మ 1988, జూలై : బాపు C-1314 వెల: రు.30.00 మేలు ప్రతి : రు.35-00 All other Countries U. S. $. 10 £. 5 ప్రతులకు : ప్రజాశ క్తి బుక్ హౌస్ కారల్ మార్క్స్ రోడ్, (ACN=39.99 ముద్ర ణ : ప్రజాశ క్తి ప్రెస్, విజయవ...' 588889 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వచురణ నెం 267 ముద్ర © ఆరుద్ర మ 1988, జూలై : బాపు C-1314 వెల: రు.30.00 మేలు ప్రతి : రు.35-00 All other Countries U. S. $. 10 £. 5 ప్రతులకు : ప్రజాశ క్తి బుక్ హౌస్ కారల్ మార్క్స్ రోడ్, (ACN=39.99 ముద్ర ణ : ప్రజాశ క్తి ప్రెస్, విజయవాడ-2<noinclude><references/></noinclude> 0elz4tl3llpfe1revt7rsxwa4z3250x 104 232180 588890 2026-10-17T21:13:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మా మాట ఆదికాలన్నుండి ఆధునికయుగం వరకూ సాగిన సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య పరిణామాన్ని గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్షగల సాహిత్యాభిమానుల కోసం కవి, పండితుడు, పరిశోధకుడు, సాహితీ విమర్శ...' 588890 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మా మాట ఆదికాలన్నుండి ఆధునికయుగం వరకూ సాగిన సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య పరిణామాన్ని గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్షగల సాహిత్యాభిమానుల కోసం కవి, పండితుడు, పరిశోధకుడు, సాహితీ విమర్శకుడుగా పేరు ప్రతిష్టలను గడించిన ఆరుద్రగారు ఎంతగానో శ్రమించి ఒక్క చేతిమీదుగా సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యాన్ని 12 సంపుటాల్లో ఆంధ్ర ప్రజలకు 1888 లోనే అందజేశారు. అయితే ఆ రచన ఆధునికయుగం వరకూ పూర్తిగా సాగలేదు. అనివార్య కారణాలవలన ఆఖరి భాగాలను ఆయన పూర్తిచేయలేదు. అయినప్పటికీ అది ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్రకు సంబంధించి ప్రామాణిక గ్రంథంగా గుర్తించ బడింది. తెలుగు సాహిత్యంలోమా, చరిత్ర అధ్యయనంలోనూ నిష్ణాతులుగా గుర్తించబడిన సర్వశ్రీ వేలూరు శివరామశాస్త్రి, విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, శివశంకర స్వామి, మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి. గిడుగు వెంకట పీఠావలి, ఇండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, దివాకర్ల వెంకటావధాని, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, నేలటూరి వెంకటరమణయ్య తాపీ ధర్మారావు, కప్పగంతుల లక్ష్మణరావు, పాకాల మన్నార లాంటి ప్రముఖుల ప్రశంసల నందుకున్న రచన అది రాజ ఆరుద్ర షష్టిపూర్తి ఉత్సవాల సందర్భంగా ఆయనకు ఆంధ్రావనిలో అనేకచోట్ల జరిగిన సన్మాన సభలన్నింటా, సమగ్రాంధ్ర చరిత్రను ఒక్కచేత్తో పూర్తిచేసి ఆయన ఆంధ్రప్రజలకు నొనగూర్చిన మహత్తర సేవను ప్రశం సించుతూనే, తతిమ్మా భాగాలను పూర్తిచేయాలనే ఆకాంక్షలు 'వెలిబుచ్చారు. అవ ఇప్పుడు ఆరోగ్యం చక్కబడి, పఠనానికి, రచనకు, ప్రచురణకు నరమైన సదుపాయాలు ఏర్పడగానే ఆంధ్ర సాహిత్యాభిమానుల చిరకాల వాంఛను నెరవేర్చడానికి ఆరుద్రగారు పూసుకోవడం అభినందించదగిన విషయం. ఆరుద్రగారే తెలిపినట్లు ఒక భాషను మాట్లాడే ప్రజల దేశ చరిత్ర సాంఘిక చరిత్ర, సాహిత్య చరిత్ర ఒకదానికొకటి పెనవేసుకొని పుఁడటంవలన<noinclude><references/></noinclude> rfm50g6k71uhacup4et3df4xwb6gwcg 104 232181 588891 2026-10-17T21:14:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఈ రచన అన్ని కోణాలనుండి తమ చరిత్రను, వారసత్వాన్ని అవగాహన చేసు కొనేందుకు ఆంధ్ర ప్రజలకు ఉపయోగపడగలదు. ఇటీవలి కాలంలో జరిగిన పరిశోధనల ఫలితంగా అందిన అదనపు సమాచారం, అంతకుముందు రచ...' 588891 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఈ రచన అన్ని కోణాలనుండి తమ చరిత్రను, వారసత్వాన్ని అవగాహన చేసు కొనేందుకు ఆంధ్ర ప్రజలకు ఉపయోగపడగలదు. ఇటీవలి కాలంలో జరిగిన పరిశోధనల ఫలితంగా అందిన అదనపు సమాచారం, అంతకుముందు రచనపై వచ్చిన విమర్శలను, సూచనలను దృష్టిలో పంచుకొని గతంలో ప్రచురించిన సంపుటాల్లో కూడా అవసరమైన మార్పులను, చేర్పులను చేసి, ఆధునిక యుగం వరకు గల తతిమ్మా సంపుటాలను రచించడానికి ఆరుద్రగారు పూసుకోవడం ముదావహం. పరిశోధనల్లో వచ్చిన ఆధునిక పద్దతులను ఆకళింపు చేసుకొని ఆదిమ, చాళుక్య యుగాలనుండి నేటి ఆధునిక యుగం వరకూ సమగ్రరీతిలో తాను రచిం చిన సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్రను ప్రచురించే అవకాశాన్ని మాకు కలిగి ఆమిద్రగారికి మా ప్రచురణాలయం తరపున హృదయపూర్వకమైన కృతజ్ఞతాభివందనాలను తెలుపుకుంటూ ఈ ప్రచురణకు పూనుకొన్నాం. అభించిన సుదీర్ఘమైన అధ్యయనం, పరిశోధనల ఫలితంగా అపూర్వమైన సాహితీ సంపదతో తెలుగు ప్రజలు తమ చరిత్రను, తమ సాహితీ సంస్కృతీ వారసత్వాన్ని అవగాహన చేసుకునేందుకు ఉపయోగపడే విధంగా ఆరుద్రగారు రచించిన ఈ “సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం” - 12 సంపుటాలుగా వచ్చే ఈ ఉద్గ్రథం, ఆంధ్ర ప్రజల ఆదరణను బహువిధాలుగా పొందడమేగాక, తెలుగు వారుండే ఇతర ప్రాంతాల్లో కూడా అన్ని గ్రంథాలయాల్లోను, విద్యాలయాల్లోను తగిన పానం పొందగలదని ఆశించుతున్నాం. 22_7_'89 విజయవాడ ప్రచురణ కర్తలు<noinclude><references/></noinclude> ru79gt91mqop6zwe6i216ejuu61zkyl 104 232182 588892 2026-10-17T21:14:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మనవి మాటలు సాహిత్యాభిలాష గల సాధారణ పాఠకులు ఆంధ్ర సాహిత్యం గురించి సంపూర్ణంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటే, వాళ్ళకు ఉపయోగించే పునకాలు నేడు అందుబాటులోలేవు. నన్నయభట్టునుండి చిన్నయ...' 588892 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మనవి మాటలు సాహిత్యాభిలాష గల సాధారణ పాఠకులు ఆంధ్ర సాహిత్యం గురించి సంపూర్ణంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటే, వాళ్ళకు ఉపయోగించే పునకాలు నేడు అందుబాటులోలేవు. నన్నయభట్టునుండి చిన్నయసూరిదాకా మాత్రమేకాక సౌత వాహనుల కాలం నుండి పాహితీ సమితి దాకా ఆంధ్రసాహిత్యం అనేక విధాలుగా, బహుముఖాలుగా సాగింది. ప్రజ్ఞావంతులైన తెలుగుకవులు రచించిన గ్రంథాలు అన్నింటికి అన్నీ అచ్చువడి వెలుగు చూడలేదు. అచ్చయిన పుస్తకాలు కూడా అన్నీ' అందరికీ లభించడం లేదు. అభించిన పుస్తకాలైనా అన్నీ సాధారణ పాఠకు లకు బోధపడే వివరణలతో లేవు. ఈ కొరతను తొలగించవలసిన బాధ్యత నేటి సాహితీపరులపై వుంది. వన్నెండు సంపుటాలలో సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం ప్రజానీకానికి పరిచయం చేద్దామనే సంకల్పం కొన్నేళ్ళ కిందట నాకు కలిగింది. పుస్తక ప్రచు రణలో కొత్త పోకడలుపోయే ప్రతిభావంతులు శ్రీ యం. ఎన్. రావుగారితో దానిని ముచ్చటించాను. నా ఉద్దేశాన్ని వారు బహుముఖాల పరిశీలించారు. ఇటువంటి సాహిత్య గ్రంథాలకు పుస్తక ప్రపంచంలో ఆదరణ ఉంటుందని 'మార్కెట్ అధ్యయనం' బాగా చేసి తెలుసుకొన్నారు. వారి సంస్థ యం. శేషాచలం అండ్ కంపెనీ తరపున వన్నెండు సంపుటాలను ప్రచురించడానికి ముందుకు వచ్చారు. సమగ్రత ఆశయం. దీన్ని సాధించడానికి ఇది ప్రయత్నం. పూజ్యలు కందుకూరి వీరేశలింగం గారు ప్రామాణిక సాహిత్యరచనకు పునాదులు వేశారు. శ్రీయుతులు మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు, చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారు, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు, మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు మొదలైన మహనీయులు సాహిత్యంతోపాటు దేశ చరిత్రను కూడా విశదం చేశారు. సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు మన సాంఘిక చరిత్రకు శ్రీకారం చుట్టి కొత్త కోణాలను చూపెట్టారు. వీరి రచనలను ఆధారం చేసుకొని తమ ప్రతిభతో కొత్త<noinclude><references/></noinclude> qyhrs7z3mfk57wwi7klyav6kiq0w3be 104 232183 588893 2026-10-17T21:14:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆకరాలను గుర్తించి, నూతన సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించి సాహిత్య చరిత్రను అవేకమంది విద్యాంసులు, విమర్శకులు, విఖ్యాత పత్రికలలో, వివిధ గ్రంథాలలో వివరిస్తున్నారు. ఈ అమూల్య రచవలనన...' 588893 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆకరాలను గుర్తించి, నూతన సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించి సాహిత్య చరిత్రను అవేకమంది విద్యాంసులు, విమర్శకులు, విఖ్యాత పత్రికలలో, వివిధ గ్రంథాలలో వివరిస్తున్నారు. ఈ అమూల్య రచవలనన్నింటిని నా దృక్పథంతో సమన్వయం చేయడానికి ఈ రచనలో ప్రయత్నించాను. ఒక భాష మాట్లాడే ప్రజల దేశ చరిత్ర, సాంఘిక చరిత్ర, సాహిత్య చరిత్ర ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకొని వుంటాయి, రాజకీయాలవల్ల వివిధ రంగాలలో పరిణామాలు ఏర్పడుతూ వుంటాయి. విభిన్న సంఘటనలే జరిగినా అవి ఒక చారిత్రక క్రమంలోనే వుంటాయి. రాజకీయ ప్రభావాలకు లోనుకాని యుగం పుండదు. రాజవంశాల పేరుమీదుగా యుగాలను పేర్కొవడం రివాజే. పాశ్చాత్య చరిత్రలలో 'ఎలిజబెతీయన్, జాకోబియన్, విక్టోరియన్, ఎడ్వర్డియన్' 'మొదలైన యుగాలు సువరిచితమైనవే. ఇది అనువైన పద్ధతి, అందుకే సురవరం వ్రతానరెడ్డిగారు తమ “ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర"లో ఈ క్రింది విధమైన విభజన చేశారు. 1 వ ప్రకరణము ప్రకరణము . 4 వ ప్రకరణము . - - - - . తూర్పు చాళుక్య యుగము కాకతీయుల కాలము రెడ్డిరాజుల కాలము విజయనగర సామ్రాజ్య కాలము 4 వ ప్రకరణము 5వ ప్రకరణము . విజయనగర - 6 వ ప్రకరణము —— పేరు పెట్టలేదు 7వ ప్రకరణము . పేరు పెట్టలేదు - సామ్రాజ్య యుగ (క్రీ.శ. 1332 నుండి 1530 వరకు) కాలము (క్రీ. శ. 1580 నుండి 1630 వరకు) (క్రీ. శ. 1600 నుండి 1757 వరకు) (క్రీ. శ. 1757 నుండి 1857 వరకు) సాంఘిక చరిత్రకు పనికివచ్చే సాహిత్య గ్రంథాలనే ఎన్నుకొనడంవల్ల సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారి యుగవిభజన వారి ప్రయోజనాలకు అనుకూలమైంది. సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యంలో విస్తీర్ణతను దృష్టిలో పెట్టుకొని నేను యుగాల అంకెను, ఆయా రాజవంశాల ప్రాముఖ్యాలను పెంచవలసి వచ్చింది. నేను వేసుకొన్న ప్రణాళికలో ఇలాగ యుగవిభజన చేసుకొన్నాను. vi ఆదిలో<noinclude><references/></noinclude> jslnphuo4hgnm3ayv7nyafo835bacxf 104 232184 588894 2026-10-17T21:14:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1. ఆదిమ, చాళుక్య యుగాలు 2. కాకతీయ యుగం 3. పద్మనాయక యుగం 4. రెడ్డిరాజుల యుగం (క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దం చివరిదాకా) (క్రీ. శ. 1200_1280) (క్రీ. శ. 1887_1308) (క్రీ.శ. 1400_1460) 5. తొలిరాయల యుగం (క్రీ.శ. 1450_1600) 8. మలిరాయల యుగం...' 588894 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1. ఆదిమ, చాళుక్య యుగాలు 2. కాకతీయ యుగం 3. పద్మనాయక యుగం 4. రెడ్డిరాజుల యుగం (క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దం చివరిదాకా) (క్రీ. శ. 1200_1280) (క్రీ. శ. 1887_1308) (క్రీ.శ. 1400_1460) 5. తొలిరాయల యుగం (క్రీ.శ. 1450_1600) 8. మలిరాయల యుగం (క్రీ శ. 1600..1550) 7. నవాబుల యుగం (5.1550 1600) 8. నాయక రాజుల యుగం (క్రీ.శ. 16001870) 9. కడపటి రాజుల యుగం (క్రీ. శ. 1870_1750) 10. కుంఫిణీ యుగం (క్రీ. శ. 17568_1850) 11. జమీందారీ యుగం (క్రీ. శ. 1850_1900) 12. ఆధునిక యుగం (క్రీ. శ. 1900 నుండి) పుస్తక ప్రచురణను ప్రారంభించడానికి ముందే ప్రతిసంపుటిలో పుటల పరిమితిని, సంపుటాల సంఖ్యను, ఒక్కొక్క సంపుటం వెలనూ, పన్నెండు సంపు టాలకు మొత్తం పూర్తిగా ముందే చెల్లించే వక్షంలో పెట్టువెల, అందువల్ల లభించే లాభసాటి సదుపాయాలూ ప్రకాశకులు ప్రకటించారు. ఎందరో ఈ ప్రణాళికకు స్వాగతం చెప్పారు. చందాదారులుగా చేరారు. 1885 జనవరి నెలనుండి ఈ సంపుటాల రచనకు ఉపక్రమించాను. ప్రతి సంపుటిలోని పుటల పరిమితి ముందుగానే నిర్ణయం కావడంవల్ల ప్రతి ప్రక రణంలో తెలిపిన ఏ ఒక్కటీ వదిలి పెట్టకుండా విరివిగానే రాసినా చివరకు కుదించడం తప్పనిసరి అయింది. సమగ్రత దెబ్బతినకూడదని సంపుటాల సంఖ్యను పెంచి, vii<noinclude><references/></noinclude> 3bh2r63p2kyy2gzxt31pzzdyo8kbe2p 104 232185 588895 2026-10-17T21:15:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అదనపు యుగాలనూ, ఉపయుగాలను చేర్చవలసి నచ్చింది. ప్రచురణకు ముందే ప్రజలకిచ్చిన వాగ్దానానికి భంగం లేకుండా వన్నెండు సంపుటాలమా వరుసగా ప్రచురించడం జరిగినది. నామీదా, ప్రకాశకులమీ...' 588895 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అదనపు యుగాలనూ, ఉపయుగాలను చేర్చవలసి నచ్చింది. ప్రచురణకు ముందే ప్రజలకిచ్చిన వాగ్దానానికి భంగం లేకుండా వన్నెండు సంపుటాలమా వరుసగా ప్రచురించడం జరిగినది. నామీదా, ప్రకాశకులమీద ఉన్న అభిమానంతో పి.వి. రాజమన్నారుగారు అన్ని యుగాలకు ఉమ్మడి ప్రవేశికనూ, ఒక్కొక్క సంపుటికి ఒక్కొక్కరు చొప్పున సాహిత్య రంగంలోని అది ప్రతిష్ఠులు పీఠికలు రాపి దీవించారు. వాటి వివరాలు ఇవి: సంపుటి పేరు కాలం సంఖ్య 1. చాళుక్య యుగం ఏప్రియల్, 1965 వేలూరి శివరామశాస్త్రి 2. కాకతీయ యుగం మే, 1985 విశ్వనాధ సత్యనారాయణ 3. పద్మనాయక యుగం జూన్ 15 శివశంకరస్వామి 4. రెడి రాజుల యుగం జూలై 1985 .. మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి 5. గజపతుల యుగం ఆగస్టు, 1965 గిడుగు వేంకట సీతాపతి 8. తొలి రాయల యుగం సెప్టెంబరు 1865 ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం 7. మలిరాయల యుగం అక్టోబరు 1966 దివాకర్ల వేంకటావధాని 8. నవాబుల యుగం నవంబరు, 1885 రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ 9. ఆరవీటిరాజుల యుగం ఫిబ్రవరి, 1966 నేలటూరు వెంకటరమణయ్య 10. తాపీ ధర్మారావు కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి నాయకరాజుల యుగం-1 అక్టోబరు, 1966 11. నాయకరాజుల యుగం-II 12. కడపటిరాజుల యుగం మార్చి, 1987 ఫిబ్రవరి, 1968 1965 ఏప్రియల్ నెలనుండి నవంబరు నెలదాకా ఎనిమిది నెలలు క్రమం తప్పకుండా ఆసాంతం రచనచేసి ఒక మాసపత్రికలాగ సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం సంపుటాలను అచ్చుకివ్వడంలో నాఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతిన్నది. పళ్ళ బిగివివి రచన చేయడంవల్ల పళ్ళ బిగుపు సడలి దంతవైద్యం అవసరమైంది. దానితో పాటు డయాబిటిస్, బ్లడ్ ప్రెషర్, ఒకటేమిటి టెన్షన్ వల్ల రావలసిన అన్ని రుగ్మతలూ వచ్చాయి, " అయినా ప్రజలకు ప్రకాశకులతోపాటు వాగ్దానం చేసినది వన్నెండు సంపుటాలు కనుక ఆ సంఖ్యను పూర్తిచేయాలని నిశ్చయించాను అది 1988 ఫిబ్రవరి నాటికిగాని పూర్తిచేయలేకపోయాను. viii<noinclude><references/></noinclude> px8i9dpku8lxd2ghno1c0qe2xidpx20 104 232186 588896 2026-10-17T21:15:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఈ పన్నెండు సంపుటాలు వెలువడుతున్నప్పుడు ఆసక్తితో చదివి, :సహృదయంతో విమర్శించి, ప్రోత్సహించిన వాళ్ళెందరో ఉన్నారు. చెల్లా చెదురుగా వున్న ఆకరాలను ఒక్కచేత్తో క్రోడీకరించి వి...' 588896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఈ పన్నెండు సంపుటాలు వెలువడుతున్నప్పుడు ఆసక్తితో చదివి, :సహృదయంతో విమర్శించి, ప్రోత్సహించిన వాళ్ళెందరో ఉన్నారు. చెల్లా చెదురుగా వున్న ఆకరాలను ఒక్కచేత్తో క్రోడీకరించి విశ్లేషణ చేస్తున్నప్పుడు రచనలో తప్పులు దొర్లడం తప్పదు. వీటికి తోడు పోపు వ్రాస్తున్నప్పుడో, పూపుదిద్దుతున్నప్పుడో మరికొన్ని పొరపాట్లు చేరుకున్నాయి. నా అంతట “నేను గుర్తించిన తప్పులతోబాటు విమర్శకులు సూచించే లోపాలూ, కొందరి కోపాలూ రెండవ ముద్రణలో సర్దుకొంటానని అప్పుడే నవినయంగా విన్నవించు కొన్నాను. మొదటి ముద్రణ సంపుటాలన్నీ ఏనాడో చెల్లుబడి అయిపోయాయి. రెండవ ముద్రణ కోసం ఎందరో ఎదురు చూస్తున్నారు. కొందరు ఒత్తిడి చేస్తున్నారు. గత సంవత్సరం నా రెండు కళ్ళ కేటరాక్టులకూ ఆపరేషన్ విజయ :వంతంగా జరగడంవల్ల గ్రంథ పఠనానికి, రచనా కార్యక్రమానికి వీలుకలిగింది. సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యంలో కొరతగా మిగిలిపోయిన సంపుటాలను పూర్తిచేయడమేగాక, తొలి పన్నెండు సంపుటాలకు కొత్తవైనాలు చేర్చి, తిరగ రాసి ప్రచురించాలని నిశ్చయించాను. 'ప్రజాశక్తి బుక్ హౌస్' వారు తిరగరాతకూ, .పునర్ముద్రణకూ సదుపాయాలు కలిగించి ప్రచురణ ప్రారంభిస్తున్నారు. వారికి నా ధన్యవాదాలు. ఒక వ్యక్తి సమాజంలో ఏదైనా సాధించగలిగాడంటే దానికి ప్రత్యక్షంగానూ, పరోక్షంగాను ఎందరి సహాయ సహకారాలో ఉంటాయి, ఈ నా కృషిలో నాకు తోడ్పడిన వారందరికీ నా కృతజ్ఞతలు. 1988 సంక్రాంతి మద్రాసు . 17 ఆరుద్ర<noinclude><references/></noinclude> rskg6bmnzp6x53euzsf7131vhpulogv 104 232187 588897 2026-10-17T21:15:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 588897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 232188 588898 2026-10-17T21:15:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఇందులోని విషయాలు 1. కాకతీయ యుగం 1 2. మంత్రి భాస్కరుడు 19 3. భాస్కరుని కేతన 4. యథావాక్కుల అన్నమయ్య 26 31 5. క్షేమేంద్రుడు 40 6. కవిభల్ల టుడు 48 7. తిక్కన సోమయాజి 54 8. ఆంధ్రబోజుడు 119 9. అప్పనమంత్రి 125...' 588898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇందులోని విషయాలు 1. కాకతీయ యుగం 1 2. మంత్రి భాస్కరుడు 19 3. భాస్కరుని కేతన 4. యథావాక్కుల అన్నమయ్య 26 31 5. క్షేమేంద్రుడు 40 6. కవిభల్ల టుడు 48 7. తిక్కన సోమయాజి 54 8. ఆంధ్రబోజుడు 119 9. అప్పనమంత్రి 125 10. శివదేవయ్య 131 11. మూలఘటిక కేతన 189 12. కమలనాభామాత్యుడు, బయ్యన 169 13. మంచెన 172 14. పెద్దయామాత్యుడు 184 15. పాల్కురికి సోమనాథుడు 192 16. చక్రపాణి రంగనాథుడు 211 17. కృష్ణమాచార్యులు 218 18. మారన 236 19. అథర్వణాచార్యుడు 249<noinclude><references/></noinclude> fgyipov6sdt8grx4a1h13364vqad4no 104 232189 588899 2026-10-17T21:15:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'date సింహళము చాము కాకతీయ సామ్రాజ్యము గణపతి చక్రవర్తి కాలము' 588899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>date సింహళము చాము కాకతీయ సామ్రాజ్యము గణపతి చక్రవర్తి కాలము<noinclude><references/></noinclude> 3jocp4z25tgmb8xprsv2qxnj0s84inp 104 232190 588900 2026-10-17T21:16:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చరిత్ర తెలియవి : 1 కాకతీయ యుగం సామాన్యుడు పైతం రుద్రమదేవి పేరును సగర్వంగా చెప్పు కొంటాడు ప్రతాపరుద్రుని పేరు వినే ఉంటాడు. ఈఇద్దరు సుప్రసిద్ధవ్య క్తులూ ఏ రాజవంశానికి చెంది...' 588900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చరిత్ర తెలియవి : 1 కాకతీయ యుగం సామాన్యుడు పైతం రుద్రమదేవి పేరును సగర్వంగా చెప్పు కొంటాడు ప్రతాపరుద్రుని పేరు వినే ఉంటాడు. ఈఇద్దరు సుప్రసిద్ధవ్య క్తులూ ఏ రాజవంశానికి చెందినవారో ఆ కాకతీయుల పేరిటనే ఒక సాహిత్య యుగాన్ని మనం ఇప్పుడు చదువుకోబోతున్నాము. ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యం కింద ఇంచుమించు నేటి తెలుగు దేశమంతటినీ పరిపాలించినవారు కాకతీయులే వీళ్ళ రాజ్యం క్రీ.శ 200-912 కు మూడు తరాల ముందే ప్రారంభమయింది. కాని ఇది మహా సా సామ్రాజ్యమయింది §. 1200 తరువాతనే. అందుచేత ఈ యుగాన్ని మనం ఆ తారీఖునుంచే లెక్కించుకుందాం. క్రీ. శ. 1323 లో ఈ వంశంలోని ఆఖరు రాజు ప్రతాపమీద్రుడు ఢిల్లీ సైన్యాలకు పట్టుబడి ఈ మహాసామ్రాజ్యం అంతరించింది. కాబట్టి కాకతీయయుగం క్రీ.శ. 1200 నుండి 1326 దాకా 'అని ఉజ్జాయింపుగా పరిగణిద్దాం. ఈ వంశంలోని పొలకుల పట్టిక ఇది. 1. ముమ్మడి గుండవ 2. 3. మొదటి బేతన 4. పిండి గుండవ D క్రీ.శ. 800_812 §. 912 950 క్రీ.శ. .850_880 S.. 850..1050 5. ఇమ్మడి వ 8. ప్రోలన క్రీ.శ. 1055_1075 7. ముమ్మడి త్రిభువన మల్ల చేతన క్రీ.శ. 1076_1868 8. త్రిభువన మల్ల దుర్గరాజు 5. 1098.1115 9. ఇమ్మడి ప్రోలరాజు క్రీ శ. 1115_1160 10. రుద్రదేవమహారాజు క్రీ శ. 1150_1185 11, మహాదేవరాజు 12. గణపతిదేవ చక్రవర్తి క్రీ.శ. 1188_1188 క్రీ.శ. 1188_1282 13. రుద్రమదేవి 14. ప్రతాపరుద్రుడు . 1262_1281 8.. 1291_1323<noinclude><references/></noinclude> ripdnsn578f2oheguhjg9m3lby0lrxw 104 232191 588901 2026-10-17T21:16:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 కాకతీయ యుగం ఈ ఏలికలందరూ దుర్జయ వంశంవారు. తెలుగునాట రాజ్యంచేసిన వెలనాటి చోళులు, చాగివారు, కొండపడమటివారు, వెలమవారు, ఎరియాలవారు మొదలైన చాలామంది తాము దుర్జయ వంశజులమనే చెప్పు...' 588901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 కాకతీయ యుగం ఈ ఏలికలందరూ దుర్జయ వంశంవారు. తెలుగునాట రాజ్యంచేసిన వెలనాటి చోళులు, చాగివారు, కొండపడమటివారు, వెలమవారు, ఎరియాలవారు మొదలైన చాలామంది తాము దుర్జయ వంశజులమనే చెప్పుకొంటారు వీరందరూ ఒకే వంశ పురుషుని సంతతి వారో, కాదో చెప్పలేం. చేయడం ఇప్పుడు ఇచ్చిన పట్టికలోని మొదటి పిలిక ముమ్మడి గుండన ముత్తాత వెన్నరాజు కాకతీయుల రాజ్యస్థాపకుడని చెప్పుకోవచ్చు. ఇతని కాలనిర్ణయం ఇద మిద్దం అని చరిత్రకారులు తేల్చలేదు. ఈ రాజు కాకతి నుండి రాజ్యం వల్ల ఈ వంశం వారిని కాకతీయులని పిలుస్తారు. జగ్గయ్యపేట ప్రాంతంలో దొండపాడు దగ్గర కాకతమ్మ వీరు, కాకతి రామచంద్రపురం అనే ప్రదేశాలున్నా యట, ఈ వంశంవారికి కాకతమ్మ అనే గ్రామదేవత ఆరాధ్యదైవం. ఈ కాక తమ్మకు ఏకవీర నైదోడు. - ఏకవీరాదేవిని ఇప్పటికీ నా దేండి జిల్లాలోని కందహారుపురంలో ఆరాధిస్తూ ఉంటారు. కాకతీయుల రాజ్యస్థాపకుడు వెన్నరాజు ఆ ఊరినుంచేవచ్చాడనీ, తనతో తమ ఆరాధ్య దైవాన్ని తీసుకువచ్చాడనీ చరిత్రకారులు భావిస్తారు. ఎక్కడినుంచి వచ్చినా దుర్జయ సంతతికి, సామంఠ విష్టి వంశానికీ చెందిన కాకతీయులు తెలుగు నాట స్థిరపడ్డారు. తొలుత గరుడ లాంఛములయినా తర్వాత వరాహ లాంఛను లయ్యారు, "నాలుగు దశాబ్దాలపాటు ఈ వంశంలోని పర్నాలుగు మంది వివిధ పీఠాలనుండి పాలించారు. ఇక ఇప్పడి ఏలికల గురించి విడివిడిగా కొంచెం తెలుసుకొందాం. కాకతీయ వంశంలోని ఆది పురుషులు క్రీ. శ. 10వ శతాబ్దంలో నేటి వరంగల్లు జిల్లాలోని గూడూరు ప్రాంతాలను పాలిస్తూ వేంగీ చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండేవారు. ఆ శతాబ్దం చివరి పాదంలో చాళుక్యరాజ్యం అల్లకల్లోలమయింది. రాజ్యంకోసం అన్నదమ్ములు పరస్పర యుద్ధాలు, హత్యలు, కుట్రలు కావించు కొన్నారు. ఈ అంతఃకలహాల అదసులో సామంతులు స్వతంత్రం ప్రకటించు కొన్నారు. ఒక సామంతుణ్ణి ఇంకొక సామంతుడు కబళించి పెద్దరాజ్యం ఏర్పరచు కోపడానికి ప్రయత్నాలు చేశారు. ఈ పరిస్థితుల్లో కాకతిరాజ్యం ఏర్పడింది. రెండవ బేతరాజు ఈ విధంగానే స్వతంత్రించి రాజైనాడు. అనుపుడు, కొండడు అనే ఇద్దరిని నిర్మించి అనుమకొండను జయించాడు. ఇతనిది గరుడాంకం. అందుచేత ఇతణ్ణి గౌరుడచేతిరాజు అవికూడా పిలుస్తారు. ఇతని శత్రువులు ఇతణ్ణి గద్దెనుంచి 1 కాకతిమైలాంబ బయ్యారం చెరువుశాసవం పి. వి. పరబ్రహ్మరావు, భారతి ఏప్రిల్ 1887. -<noinclude><references/></noinclude> 2t785uoee9tz074cau036814dwi5v95 104 232192 588902 2026-10-17T21:16:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 కదిలింపజూచారు. అయితే విరియాల ఎర్రన, అతని భార్యకామసాని మొదలైన వాళ్ళు శ్రమించి శత్రువులను నిర్మూలనం చేసి బేతరాజును కొరవి దేశానికి అభిషి కుణ్ణి చేశార...' 588902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 కదిలింపజూచారు. అయితే విరియాల ఎర్రన, అతని భార్యకామసాని మొదలైన వాళ్ళు శ్రమించి శత్రువులను నిర్మూలనం చేసి బేతరాజును కొరవి దేశానికి అభిషి కుణ్ణి చేశారు. ఈ కామసాని వేయించిన ఒక పద్య మయ శాసనం గురించి మనం మొదటిసంపుటం ‘దాళుక్యయుగం'లో చెప్పుకొన్నాం. (పుటలు 137-145) కామసాని కోటిచేవే కాకతిని నిల్పింది. కాకతీయ రాజ్యానికి ఇది అంకురార్పణ. క్రీ శ 1855లో మొదటి ప్రోలరాజు రాజ్యానికి వచ్చాడు. ఇతని “పూర్వుడు వేంగీచాళుక్యుల నుంచి స్వతంత్రి పై ఇతడు కళ్యాణీవాళుక్యుల నుంచి అనుగ్రహం సంపాదించాడు. వాళ్ళకు సామంతుడై సబ్బినాడులోని అనుమకొండను సంపాదించాడు. తన ప్రతిభతో కాకతీయ రాజ్యానికి సుస్థిరమైన పునాదులు వేశాడు. -ఇతని తరువాత రెండవ బేతరాజు రాజ్యానికి వచ్చాడు. క్రీ.శ 105లో రాజ్యానికి వచ్చిన ముమ్మడి బేతరాజు తన పూర్వుడు కళ్యాణిచాళుక్యులకు సామంతుడైతే, శాను, వాళ్ళు అంతఃకలహాలలో ఉన్న అదను చూసి స్వతంత్రుడపడానికి ప్రయత్నించాడు కానీ ఆ రాజవంశంలో ఒక బల వంతుడు చక్రవర్తి కాగానే అతనికి దయాపాత్రుడై సబ్బినాడులో 1000 గ్రామా లకు ఆధిపత్యం సంపాదించాడు త్రిభువనమల్ల, విక్రమచక్రి, మహామండలేశ్వర, చలమర్తిగండ మొదలైన బిరుదులతో ముమ్మడి బేతరాజు కళ్యాణీ చాళుక్యుల సామంతుడుగా పరిపాలించారు. ఈ రాజు కాలందాకా తెలంగాణాలో జైనమతం విస్తారంగానే ఉండేది. ఇతడు శైవదీక్ష పుచ్చుకొన్నాడు. ఇతని గురువు కామేశ్వర మహా వుడు. ముమ్మడి బేతరాజు తర్వాత క్రీ. శ 1110లో రెండవ ప్రోలరాజు -రాజ్యానికి వచ్చాడు. ఇతని కాలంలో చుట్టుపక్కల రాజ్యాలన్నీ అల్లకల్లోలమయి నాయి సమయం చూచుకొని ఇమ్మడి ప్రోలరాజు తన రాజ్యాన్ని అన్ని పక్కలా వి సరింపజేశాడు. దక్షిణాన కొండపల్లి ప్రాంతాన్ని, ఉత్తరాన మంత్రకూటాన్ని స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. తూర్పునుంచి వేములవాడ రాజులు దండెత్తితే అణచి వేశాడు. యుద్ధాలు చేసి రాజ్యాన్ని విస్తరించిన ఈ రాజు చివరకు యుద్ధంలోనే వీర మరణం పొందాడు. క్రీ.శ.1150లో రెండవ ప్రోలరాజు మరణానంతరం అతని కుమారుడు రుద్రదేవమహారాజు రాజ్యానికి వచ్చారు. ఇతనికి కూడా తండ్రిలాగే యుద్ధాలంటే ప్రీతి, రాజ్యాన్ని వి స్తరించడమే. ఇతని ఆశయం. తొలుత ఇతడు గోదావరి, కృష్ణా మండలాలదాకా తన ప్రభుత్వాన్ని వ్యాపింపజేశాడు ఇతవి కాలంలోనే ఇటు వేంగీచాళుక్య రాజ్యం, అటు కళ్యాణీ చాళుక్యుల ప్రభుత్వం అంతరించాయి, రుద్రదేవుడు క్రమేపీ తన రాజ్యాన్ని తూర్పున సముద్రందాకా, పశ్చిమావ<noinclude><references/></noinclude> 929hevmlxiebxvjc1r15e6dz9n2rmc5 104 232193 588903 2026-10-17T21:16:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కాకతీయ యుగం కళ్యాణిదాకా, ఉత్తరాన మాల్యవంత పర్వతందాకా, దక్షిణాన శ్రీశైలం వరకూ వి సరింపజేశాడు " అనుమకొండ నగరం చాలక, ప్రక్కనే ఓరుగల్లు దుర్గాన్ని. నిర్మించాడు. మహావీరుడైన రుద...' 588903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కాకతీయ యుగం కళ్యాణిదాకా, ఉత్తరాన మాల్యవంత పర్వతందాకా, దక్షిణాన శ్రీశైలం వరకూ వి సరింపజేశాడు " అనుమకొండ నగరం చాలక, ప్రక్కనే ఓరుగల్లు దుర్గాన్ని. నిర్మించాడు. మహావీరుడైన రుద్రదేవుడు క్రీ. శ. 1196లో దేవగిరి యాదవులతో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించారు. - క తికటి 7 రుద్రదేవుని తరువాత అతని సోదరుడు మహాదేవరాజు రాజ్యానికి వచ్చాడు. తన అన్న మరణానికి కారణభూతులైన యాదవుల పై ఏనుగులను తోలించుకొని వచ్చాడు ఇతడు గజయుద్ధంలో నేర్పరి ఇతనితో ఇతని కుమారుడు గణపతి దేవుడు కూడ యుద్ధానికి వెళ్లాడు. యుద్ధంలో తండ్రి మరణించాడు; కొడుకును యాదవులు బందీ చేశారు. వాళ్ళ చెరసాలలో ఇతడు రెండు మూడు సంవత్సరాలు ఉన్నాడు. తర్వాత విడుదల పొందాడు. ప్రముఖులూ, ప్రాభవం గణపతి దేవుని పరిపాలన వాస్తవానికి క్రీ. శ 1200 నుంచి ప్రారంభ మైందనుకోవాలి ఇతడు తన సర్వతోముఖ ప్రతిభతో మహాసామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి, దానికి చక్రవర్తి అయినాడు. దాదాపు నేటి ఆంధ్రదేశమంతా అతని ఏలుబడిలోనికి వచ్చింది. ఇతడూ, ఇతని తర్వాత సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన ఏలికలూ కాకతీయయుగంలో ప్రముఖులు. గణపతిదేవుని తర్వాత, అతని కుమార్తె రుద్రమదేవి సింహాసన మెక్కింది. కాకతీయ రాజ్యంలో తొలినుంచీ స్త్రీలకు సమానమైన ప్రాముఖ్యం ఉన్నది. కాకతిని ఆదిలో నిలిపింది ఆడది. విరియాల కామసాని పాటుపడి నిల బెట్టిన ఈ రాజ్యంలో ఇంకొక మహిళ రాణిగా విశాల సామ్రాజ్యాన్ని పాలిం చడంలో ఔచిత్యముంది. రుద్రమదేవి పేరు చెపితేచాలు, నేడు, అప్పుడు పుట్టిన బిడ్డకుకూడ ఒళ్ళు పులకరిస్తుంది. తన తరువాత రాజ్యానికి వచ్చే తన కుమార్తె రుద్రమదేవికి తగిన వరుణ్ణి ఎంచుకొనడంలో గణపతిదేవ చక్రవర్తి సముచిత నిర్ణయాలే తీసుకున్నాడు. నేటి పశ్చిమగోదావరి, కృష్ణా మండలాలలో కొన్ని భాగాలను ఆ రోజులలో నిడుదవోలు చాళుక్యుల వంశంవారు పరిపాలన చేశారు. వీరు వేంగి, నిడుదవోలు, కోనేరు, తడికలపూడి మొదలైన ప్రదేశాలు తమ రాజ్యపీఠాలుగా మండలేశ్వరులై పరిపాలన చేశారు. వీరు మొదట జననాధపురం చాళుక్యులకు అణకువగా ఉండే. వారుగాని కాకతీయ సామ్రాజ్యం వేళ్ళూను కొంటూన్న కాలం నుంచీ దానికే సామంతులయ్యారు రెండు వంశాలలోని పేర్లను గమనిస్తే ఈ విషయం స్పష్ట మవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> s6s9hegw5064u1i3ftjrcsmoq8n3oyn 104 232194 588904 2026-10-17T21:16:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 కాకతీయులు విడుదవోలు చాళుక్యులు 1. రుద్రదేవ మహారాజు 1150 1195 1. వేంగీ గొంక 118_1982 అయ్యవదేవుడు -2. మహా దేవ రాజు 3. గణపతి .3. గణపతి దేవ చక్రవర్తి 11881189 4. మొదటి మహాదేవుడు 5 ము...' 588904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 కాకతీయులు విడుదవోలు చాళుక్యులు 1. రుద్రదేవ మహారాజు 1150 1195 1. వేంగీ గొంక 118_1982 అయ్యవదేవుడు -2. మహా దేవ రాజు 3. గణపతి .3. గణపతి దేవ చక్రవర్తి 11881189 4. మొదటి మహాదేవుడు 5 ముమ్మడి గొంక 6. ముమ్మడి అయ్యవదేవ 7. ఇమ్మడి వేంగీశ్వర 8. ఇందుశేఖర 500 1150 1196 1193 1193.1212 1186 1233 1212 1230 1230 128 120 1238_1255 4. రుద్రమ దేవి 1282_1291 9.55 1250 1268 10. ఇమ్మడి మహాదేవ 1255 గణపతి, మహాదేవ అనే పేర్లు రెండు వంశాలలో కనబడతాయి. సాధార . ణంగా సామంతులు తాము ఎవరికి అణకువగా ఉన్నారో ఆ వంశంలోని ప్రసిద్ధ నామాలనే తమ బిడ్డలకు పెట్టుకొంటారు విడుదవోలు చాళుక్యులు కోన హైహుయ వంశం వాళ్ళతో కూడా వియ్యమందారు. 'సమాన వియ్యం' స్థాయికి చేరినవారు, క్రీ. శ. 1238_1265 మధ్య పాలించిన ఇందుశేఖరుని రెండో రుమాం డైన వీరభద్రునికి రుద్రమదేవి నిచ్చి గణపతి దేవ చక్రవర్తి రి వివాహం జరిపించాడు. 2 రుద్రమదేవి తరువాత ఆమె మనమడు ప్రతాపరుద్రుడు రాజైనాడు. అతని జీవితం " వ్రతాపరుద్రీయ'మనే నాటకంగా తెలుగువాళ్ళకు కీ॥ శే॥ వేదం వెంకటరాయ శాస్త్రిగారి ప్రతిభావంతమైన రచనతో సువరిచితమైంది సంపూర్ణమైన చారిత్రక సత్యం కాకపోయినా, ఈ నాటకం నాటి వైనాలు కొన్ని అందరికీ చక్కగా తెలిపింది. ప్రతాపరుద్రునితో కాకతీయ యుగం పరిసమాప్తమైంది. 2 వీరభద్రుడు ఇందుశేఖరుని పెద్ద కొడుకని పూర్వ చరిత్రకారులు కొందరు భావించారు. కొల్లూరు సూర్యనారాయణ గారు History of the Minor Chalukya Families in Medieval Andhra Desa అనే పుస్తకంలో ఈ విషయం చర్చించారు. పుట 183<noinclude><references/></noinclude> fzxr04webo7e9dpwpnxmb6j9lgkiw2n 104 232195 588905 2026-10-17T21:17:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కాకతీయ యుగం ఈ యుగంలో సాహిత్యం వర్ధిల్లింది. సంగీతం దశదిశలా చల్లగా- మారుమోగింది, ఆకాశపు టంచులపైన, కెరటాల ఒంపులమీద, దిగ్గజాల కుంభస్థలాల మీద తెలుగు గజ్జెలు నాట్యం చేశాయి. గుట...' 588905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కాకతీయ యుగం ఈ యుగంలో సాహిత్యం వర్ధిల్లింది. సంగీతం దశదిశలా చల్లగా- మారుమోగింది, ఆకాశపు టంచులపైన, కెరటాల ఒంపులమీద, దిగ్గజాల కుంభస్థలాల మీద తెలుగు గజ్జెలు నాట్యం చేశాయి. గుట్టలు గుళ్ళుగా మారాయి రాళ్ళు రమ ణీయమైన శిల్పాలకింద జీవం పోసుకొన్నాయి. సామాన్యులు కూడ వైభవోపేత మైన జీవితాన్ని గడిపినట్టు నాటి సాంఘిక చరిత్రవల్ల తెలుస్తున్నది. స్త్రీలూ, పురుషులూ చక్కగా అలంకరించుకొని చల్లగా నవ్వుతూ తనివితీరా ఆనందించినట్లు నాటి సాహిత్యాన్ని చూస్తే తెలుస్తున్నది. ఈ యుగంలో రచించిన పుస్తకాలవల్లా, ఈ యుగాన్ని గురించి వ్రాసిన సమీప కాలంలోని గ్రంథాల వల్లా కాకతీయ కాలపు . సాంఘిక చరిత్రను సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు వివరాలతో విశదపరిచారు.3 అందులో మతము, సంఘ సంస్కారము, కళలు, విద్యావ్యాపకము, చిత్రలేఖనము, చేతి పనులు, ప్రజలకు సౌకర్యములు, వ్యాపారము, ప్రజల వినోదము, పాచికల ఆట, స్త్రీల అలంకరణములు, వివిధములు అనే శీర్షికలతో 65 పుటల సమన్వయం చేశారు. వేశ్యలను ఉంచుకోవడం, జూదమాడడం ఈ యుగంలో ఉధృతంగా వుండినవను. కోవాలి. - సుమతీ శతకకారుడు ఏనాడో చెప్పాడు: తమలము చేయని నోరును రమణులు చనుమొనలమీద రాయని మేనున్ కమలములు లేవి కొలనును హిమధాముడు లేని | రాత్రి హీనము సమ్మీ కాకతీయ యుగంలో కలవారు హీనంగా బతకడానికి అంగీకరించినట్లు- - లేదు. పూర్వ యుగాలలో తైమలు ఎంత శృంగార పురుషులయ్యారో ఈయుగంలో శైవులు అంతకు రెట్టింపుగా సకాములయ్యారు పాల్కురికి సోమనాథుడు తన- బనప పురాణంలో పండితారాధ్య చరిత్రలో 'మిండజంగాల విచ్చలవిడి కామాన్ని ఉదోలంగా వర్ణించాడు " శ్రీశైలంలో శివరాత్రి యాత్రలో 'మిండజంగాలు అడప తితులు మూపున ధరించి, కోడితొడి ఆకులు మడచి సంబెళలు యిసూ ఉంటే తాంబూలం సేవిస్తూ కస్తూరి సుగంధాలు పరిమళిస్తూ నానావభావణ చుంబనాలు - నెరభకులకు మాటు పడకుండా వరుసూ. 3 - 7 చరిత్ర.. 2వ ప్రకరణం, కాకతీయుల కాలము, పుటలు 38 నుంచి 102 వరకూ.<noinclude><references/></noinclude> 6wo8kzm6pnq7889kfu3wumcxh18uh37 104 232196 588906 2026-10-17T21:17:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 'రారోరి దిగుతు తేరా లంజకనుచు నారంగ ద్రయమున కడిగి తెచ్చుటలు 'బసవన్న కరుణరాణగుతనీకనుచు ననలిచ్చుచును ధనం బడిగి తెచ్చుటలు 'గలియుగ బసవండ నిలనీవని యనుచు న...' 588906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 'రారోరి దిగుతు తేరా లంజకనుచు నారంగ ద్రయమున కడిగి తెచ్చుటలు 'బసవన్న కరుణరాణగుతనీకనుచు ననలిచ్చుచును ధనం బడిగి తెచ్చుటలు 'గలియుగ బసవండ నిలనీవని యనుచు నలరించి భ క్తులనడిగి తెచ్చుటలు బ్రాకటంబున వచు వణ్యాంగనలను కంట జూచుచు గేతి వేయుటలు T ఇవాళ విడ్డూరంగా ఉన్నాయనిపించవచ్చు. అయితే బసవేశ్వరుని కాలంలో కళ్యాణకటకంలోనే లక్షా ఎనభై వేలమంది శైవులలో వేళ్యల యిండ్ల నుండి భోంగించు మిండజంగాలు పన్నెండువేల మంది ఉండేవారు. వీళ్ళ లంజరికం వెచ్చానికి భక్తులు రెండుచేతులా ఇచ్చేవారు. అయ్యగాండ్రందరూ లంజరికానికి వెళుతూ ఉంటే అదేమిటో తెలియని ముగ్గ సంగయ్య అనే వెర్రిబాగులవాడు తానూ వెళతావంటే బసవన్న పంపించడం, వారవనితలు నాట్యం చేయడం 'మున్నిట్టి సుఖము ఇట్టి అంజరిక మెరుగన ని ఆభ కుడు పొంగిపోవడం పాల్కురికి సోమనాథుడు సవి సరంగా కథనం చేశాడు. దెవసేవలోనె నా రాజ సేవలోనే నా ఆ యుగంలో వారకాంతలు తప్పనిసరి భోగినులు. రాజును సేవించే వారకాంతలు ఎటువంటి దుస్తులు ధరించాలో 'కామందకం' అనే నీతిశాస్త్ర గ్రంథం ఇలా చెపుతున్నది. "లలితమంజుల విమలాంగలతలు వెలుగ సూక్ష్మ వస్త్రాభరణమాల్య సుభగమూరు లగుచు వారాంగనలు మన్మథాస్త్ర లీల బలిసి కొలువంగవలయు భూపాలమదను, " 4 రాజులెంత వినోదించినా రాజుచుటూ ఉండే పరిజనులు మా తం నాలలో చిక్కుకోకూడదని ఇంకొక గ్రంథం చెపుతున్నది. "ద్యూత మెల్ల జముని దూతయుగా, ధనం బెల్ల హాలహలము, వింతులెల్ల ఘోరతరములైన కారాగృహములుగా దలచునతడు "ప్రియుడుధరణిపునకు, " 5 4 సకలనీతి సమ్మతం 264 వ. మాత్రం వ్యస 5 పంచతంత్రిలోనిదని సకలనీతి సమ్మతంలో చెప్పిన 484 వ పద్యం.<noinclude><references/></noinclude> fuq485zzn8sone5k6b0nei0pe4afvfz 104 232197 588907 2026-10-17T21:17:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 కాకతీయ యుగం సురవరం ప్రతావరెడ్డిగారు ప్రశంసనీయంగా ప్రారంభించిన ఆం ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్రలో కాకతీయుల కాలపు విశేషాలను ఇనుమడింపజేసే అంశాలు సకలనీతిసమ్మతంలోని గ్రంథాలవల్ల...' 588907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 కాకతీయ యుగం సురవరం ప్రతావరెడ్డిగారు ప్రశంసనీయంగా ప్రారంభించిన ఆం ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్రలో కాకతీయుల కాలపు విశేషాలను ఇనుమడింపజేసే అంశాలు సకలనీతిసమ్మతంలోని గ్రంథాలవల్ల తెలుస్తాయి. సాహిత్యం - సాహితీపరులు ఈ యుగంలో ఎవరెవరు ఏయే గ్రంథాలు వ్రాసి తెలుగు సాహిత్యాన్ని శ్రీమంతం చేశారో తెలుసుకొందాం. వాళ్ళ పుస్తకాలు నష్టమైనా, వాటిగురించి తెలుసుకొనే ఆకరాలుంటే పరిశోధిద్దాం. విపులంగా చర్చించుకొందాం. విశదమయ్యే వివరాలను చదివి ఆనందిద్దాం. ముందు ఈ రాజవంశంలోని వ్యక్తులెవరైనా స్వయంగా గ్రంథాలు వ్రాశారేమో తెలుసుకొందాం. 'నీతిశాస్త్రము కావళి' అనే గ్రంథం వ్రాత వతులలో ఒకదాంట్లో ఈ పద్యం ఉన్నదవి మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు ఆ ముద్రిత ప్రతి పీఠికలో వ్రాశారు. "వరుపడి నాంధ్రభాషగల బద్దెననీతియు, సంస్కృతంబులో బరగ బ్రతాపరుద్రనరపాలునిచే రచియింపబడ్డ యా "నరవరు నీతిసారము వినం జదువం గడు మంచి దంచు చ్చెర గని నీతిపద్దతులు చేసె వినోదము చాలబోధకుజు."6 ఆఖరువాడుకాక ఆ పుస్తకం ఈ పద్యంవల్ల ప్రతాపరుద్రుడు సంస్కృతంలో నీతిసారం అనే గ్రంథం వ్రాసినట్టు స్పష్టమవుతున్నది ఈ ప్రతాపరుద్రుడు కాకతీయులలోని క్రీ. శ. 1160_1185 మధ్య పాలించిన రుద్రదేవుడే అని పండితులు గుర్తించారు. సంస్కృతంలోనేకాక తెలుగులో కూడ 'నీతిసారము' అనే చక్కని ప్రబోధ గ్రంథం ఉంది దీనిలో నుంచి మొత్తం 111 పద్యాలను మడికి సింగన 'సకలనీతి సమ్మతం' అనే సంకలన గ్రంథంలో ఉదాహరించాడు సంస్కృత 'నీతిసార' రచయిత ప్రతాపరుద్రుడని నికరంగా చెప్పగలంగాని తెలుగు నీతిసారం దావికి అనువాదమో కాదో, దానిని మొదటి ప్రతాపరుద్రుడే వ్రాశాడో లేదో చెప్ప లేము ఇది ఇంకొక వ్రాశాడని తేలేదాకా దీనిని మొదటి ప్రతాపరుద్రుడే వ్రాసినట్లు భావించాలని చాగంటి శేషయ్యగారి అభిప్రాయం.7 17 వ 6 ఈ పద్యం ఆఖరుపాదాన్ని చెచ్చెరగ, వినీతిపద్దతులు అని విరువగూడదని చాగంటి శేషయ్యగారు 'ఆంధ్రకవి తరంగిణి' మూడవ సంపుటం పుటలో వ్రాశారు. 7 కవితరంగిణి_రెండవ సంపుటం (ద్వితీయ ముద్రణ). పుట 48.<noinclude><references/></noinclude> 7g9c52ag26xcq6bbqzxc2maho20d3wz 104 232198 588908 2026-10-17T21:17:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...? సంస్కృత నీతిసారం ప్రచారంలో వుండేదనీ, క్రీ.శ. 1580.70 ప్రాంతాల ఉండిన ముద్దరాజు పెదరామన రాఘవపాండవీయ వ్యాఖ్యలో దీనిని ఉదాహరించడమే దీనికి "ప్రమాణమనీ నిడుదవ...' 588908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...? సంస్కృత నీతిసారం ప్రచారంలో వుండేదనీ, క్రీ.శ. 1580.70 ప్రాంతాల ఉండిన ముద్దరాజు పెదరామన రాఘవపాండవీయ వ్యాఖ్యలో దీనిని ఉదాహరించడమే దీనికి "ప్రమాణమనీ నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారు. 8 తెలుగునీలిపారం కూడ అంత ప్రచారంలో వుండడం గమనార్హం. ఇది రుద్రుడే వ్రాసినా, ఇంకెవరు వ్రాసినా యిది మంచి గ్రంథం. చక్కని వీతులు బోధిస్తుంది. నీకులే కాక జాతీయాలు కూడ అందులో వున్నాయి. ఉదాహరణకు చూడండి "పామున కెరకలు వచ్చినట్లు, అంటే రెక్కలు వచ్చినట్లు (34); కుక్కతోక బట్టుకొని మహాంబుధి దాటదలచినట్లు (403); మిడుత అగ్గిమీద బడిన యట్లు (783): అంబుధి కలము లేక ఈదగడగినట్లు (కలము అంటే 'వెన్ను' అవే అర్ధమే కాదు. ఓడ, నావ అనే అర్థాలుకూడ ఉన్నాయి.) (783). " రాజనీతి - రాజుల పరమార్థం ఈ నీతిసారాన్ని రాజకవి వ్రాసినా వ్రాయకపోయినా ఇందులో చక్కని రాజనీతి ఉంది. ప్రజలక్షేమాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకోవడం కనబడుతుంది. “వచ్చ లాయకట్ల బరిలోపు నారంభ మడవి గరియు ను తై కడగ బొలము పంటమీద నరుల పై డె తగరవగు బ్రజల చోటు భూమి చాడు చేయు". (122) అయితే విభజించి పాలించడం, విభజించి శిక్షించడం రాజనీతికి మొదటి మెట్టు. నీతిసారంలోని ఈ పద్యం అదే బోధిస్తుంది. "పిక్కండ్రు జనులు నేరమి యొక్కట జేసినను వారి నౌకమరి గినియం జిక్కరు గావున నేర్పున నొక్కొకఠిన పాపి శిక్ష యొనరింపదగు" (200) 8 తెనుగు కవుల చరిత, పుట 308. 9 బ్రాకెట్లలోని అంకెలు సకలనీతి సమ్మతంలోని పద్యాల సంఖ్యలు.<noinclude><references/></noinclude> bba8rk8m0jp3p7ehe7yqt55jd9odkgo 104 232199 588909 2026-10-17T21:17:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 కాకతీయ యుగం దండనీతి రాజులకు చాలా ముఖ్యమేగాని ప్రజల క్షేమాన్ని ప్రప్రధా నముగా చూడాలని ఇంకొక పద్యం కూడ చెపుతుంది. "జనవతి వర్ణన్యు దన భూప్రజ బ్రోవవలయు, దగ బ్రోవడయే దను దాసి...' 588909 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 కాకతీయ యుగం దండనీతి రాజులకు చాలా ముఖ్యమేగాని ప్రజల క్షేమాన్ని ప్రప్రధా నముగా చూడాలని ఇంకొక పద్యం కూడ చెపుతుంది. "జనవతి వర్ణన్యు దన భూప్రజ బ్రోవవలయు, దగ బ్రోవడయే దను దాసి పోవు నాప్రజ ఘన నీరస సరసి బాయు ఖగముల భంగితా." (100) కర్తలు తెలియని కావ్యాలు సకల నీతి సమ్మతంలో ఉదాహరించిన ఈ 'నీతిసారం' కర్త పేరు తెలియనట్టే, ఈ సంకలన గ్రంథంలోనే ఇంకా విరివిగా వాడుకొన్న మరొక రెండు పుస్తకాల క ర్తల పేర్లుకూడ తెలియవు. ఆ పుస్తకాలు__ఒకటి పంచతంత్రిః రెండు కామందకము. ఈ గ్రంథాలను తరువాత వేరే కవులు సంస్కృతం నుంచి అనువదించారు. పంచతంత్రాన్ని ఇద్దరు ముగ్గురు అనువాదం చేశారు. అయితే వీళ్ళందరూ చాలా అర్వాచీనులు ప్రప్రథమంగా పంచతంత్రాన్నీ, కామందకాన్నీ కాకతీయ యుగంలోనే ఎవరో అనువాదం చేశారని మడికి సింగన్న ధర్మమా అని తెలుస్తున్నది పంచతంత్రంలోనుంచి అతడు 189 పద్యాలను ఉదాహరించారు. కామందకంలోనుంచి 292 గద్య పద్యాలను వాడుకొన్నాడు. ఈ గ్రంథకర్త పేర్లు తెలియకపోవడం చాలా దురదృష్టం. పంచతంత్రాన్నీ, కామందకాన్నీ తెలిగించిన అర్వాచీన కవుల చరిత్రలను తెలుసుకొంటున్నప్పుడు ఈ ప్రథమ రచయితల పద్యాలతో వాళ్ళ పద్యాలను విరివిగా తైపారు వేద్దాం. ఇప్పుడు కొన్ని మంచి పద్యాలు రెండింటిలోనుంచి తిని తృప్తిపడదాం. పంచతంత్రంలో మి త్ర లాభం మొదటిది. స్నేహధర్మాన్ని, "స్నేహితుల గొప్పదనాన్ని మొదటి పంచతంత్ర కవి ఇలా శ్లాఘించాడు : *కుడుచుట కుడువగబెటుట యరిగిన విడు టడిగికొనుట యంతఃస్థం చే ర్పడ నెరుగుట యెరిగించుట కడు మైత్రికి లక్షణములు కనుగొన వారుగా." (742) "పెనులేమినెన విడు= మి యును గుహ్యము సెప్పుటయును నొక యాపద పొం దిన యప్పు తగ్గుపడుటయు మనమున దలపోయ బరమమైత్రికి ఫలముల్." (748)<noinclude><references/></noinclude> cf59uab8uzr87bm5rz9pdzx1jzod7jh 104 232200 588910 2026-10-17T21:18:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 "ఒక్క తల్లి కొప్ప యంబుబొందిన బాంధవంబుకంటె బహుగుణముల వసుధ నెన్నిచూడ వాగ్దాతగాంధవం బధిక చూనె మాఖ్యలెల్ల." (744) "పరిపూర్ణుడయ్యు బురుషుడు వరమసిహృత్తు లన య...' 588910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 "ఒక్క తల్లి కొప్ప యంబుబొందిన బాంధవంబుకంటె బహుగుణముల వసుధ నెన్నిచూడ వాగ్దాతగాంధవం బధిక చూనె మాఖ్యలెల్ల." (744) "పరిపూర్ణుడయ్యు బురుషుడు వరమసిహృత్తు లన యాసపడవలయు మదికా పరిపూర్ణుడయ్యు నంబుధి పరగగ శశిపొదుపు నాసపడడే యెపుడులు ?" (747) 11 మొదటి పంచతంత్రకవి మంచి కవి. తన దృష్టిలో సత్కవి ఏమి చేయగలడో అతడిలా చెప్పాడు. "కొందరు చెప్పినంతయును గూర్పవచింతురు చిల్క పోలికన్ కొందరు మూగురంగి నౌనగూడదలంచి వచింపనేర రిం పొందదలంచినట్ల వల నొప్పవచింతురు కొందరుర్విలో నెంచును సత్కవీంద్రుగతి; నీక్రియ మర్త్యులు మూడు చందముల్." (848) ఇక ప్రథను కామంద రచయిత వ్రాసిన పద్యాలు చూద్దాం. ఇతడు కొంచెం ఉన్న భాషనే వాడుతాడు. సమానకల్పన అంటే చాలా పద్యం: ఇష్టం. చూడండి ఒక చూడండి: "కృష్ణ సత లోక వ్యాలీఢ రూఢవాహం స గ మరీచి మాలంబన వేయు లక్ష్మీ యథిసారికయై," (940) ఇతడు తేలికమాటలలో కూడ పద్యం నడపగలడు. ఉదాహరణకు సరిగా " పెనుగజము ద్రుంచు నక్రము తన నెలవున నుండి, నెలవుదప్పిన మరి తా కనకంబు చేత జచ్చుం దన నెంపున హీనుడైన దగ ఘసునోర్చున్." (889) ఇదే భావాన్ని తరువాతి శతక కర్త వేమన్న వాడాడు. ఆ పద్యం ఆంధ్ర దేశంలో ఆబాలగోపాలానికి కంఠతా వచ్చు.<noinclude><references/></noinclude> eh9j28fpy4mmgyuyg490itzj93qaknk 104 232201 588911 2026-10-17T21:18:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 "నీళ్ళలోన మొసలి నిగిడి యేనుగు దీయు బైట కుక్కచేత భంగపడును, స్థాన బలిమి కాని తన బల్మి కాదయా విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ్మ" కాకతీయ యుగం ప్రథమ కామందక రచయిత సామదాన భేద దండోపాయాలతో ప...' 588911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 "నీళ్ళలోన మొసలి నిగిడి యేనుగు దీయు బైట కుక్కచేత భంగపడును, స్థాన బలిమి కాని తన బల్మి కాదయా విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ్మ" కాకతీయ యుగం ప్రథమ కామందక రచయిత సామదాన భేద దండోపాయాలతో పాటు ఉ పేజోపాయాన్ని కూడా చెప్పాడు. చూడండి : "వ్యవవము సన్యాయంబును మనలక యుద్ధమును జేయ మాన్పమి యది దా బొనగు ద్రివిధ స్వరూపత నెపగ నుపాయములయం దుపేష్ యనంగళా." (835) గి సకార్య మొనరించువేళ నవినీతుండై చకితుండపోతె విరటుం డొకభంగి యుపేక్ష చేసి యుండడె మదిలో జూ* (836) తల్లిని చూడడానికి వెళ్ళినప్పుడైనా రాజు భవన శోధన చేయించాలని చెప్పాడు (279). అయినవాళ్లే ఎలాగ రాజులను విర్ణిస్తారో వివరించాడు; "భద్రసేనుడు విజపత్ని యింటికి జన వతని తోబుట్టువ యతని దునిమె . దలి మంచము క్రింద వల్లన యడగి తా బుత్రుఁడ కారూషు బొడపడంచె లాజలు విషమున నోజించి తేనియ యని కాశిరాజు దద్వనిత యడచె గరళా మేఖలాఘనమణి సౌవీర J భూపు వైరంత్యు నూపురము చేత జాతుషీ శస్త్రంబు ఆడయందు విడుకొని రమణి యొక్కత విదూరథుని జంపు బెరిగి నమ్మక నతియింటి కేగ జనదు కెదలి శత్రులపై బ్రయోగించవలయు " (287)<noinclude><references/></noinclude> 6h2otps4tutukp685qdvpf8o6n7e057 104 232202 588912 2026-10-17T21:18:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 .18 యుగ విశేషం . కర్తల పేర్లు తెలియకపోయినా ఒక్కొక్క గ్రంథంలో వందకుపైన పద్యాలు దొరికినందుకు సంతోషించాలి. కర్తల పేర్లు తెలిపినా, వాళ్ళు వ్రాసిన గ్రంథాలన...' 588912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 .18 యుగ విశేషం . కర్తల పేర్లు తెలియకపోయినా ఒక్కొక్క గ్రంథంలో వందకుపైన పద్యాలు దొరికినందుకు సంతోషించాలి. కర్తల పేర్లు తెలిపినా, వాళ్ళు వ్రాసిన గ్రంథాలను గురించి ఏమీ తెలియక విచారించే ఘట్టాలు ఈ యుగంలోమా బోలెడు ఉన్నాయి. అయితే, ఈ యుగంలో వెలసినన్ని నీతిశానగ్రంథాలు ఇంతకుముందు లేవు. ప్రతాపరుద్రుని నీతిసారం, ప్రథమ కామఁదకం, బద్దెన నీతిశాస్త్రముక్తావళి, ప్రథమ పంచతంత్రం, శివదేవయ్య పురుషార్ధ సారం, ముద్రామాత్యం మొదలై నవి ఈ పట్టికలో కొన్నే. 'కేతన విజ్ఞానేశ్వరీయం, ధర్మశాస్త్రం, మారన మార్కం డేయ పురాణం కూడ వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను వివరిస్తుంది. ఈ యుగంలో సంపూర్ణ మైన భారతంలో నుంచి విదురనీతి. ధౌమ్యనీతి, ధృతరాష్ట్రనీతి అనే శీర్షికల క్రింద నీతులు వేరే వ్రాసుకోవడం జరిగింది. భోగలాలసతోపాటు నీతిపరత ఒకరకంగాచూ స్తే కాకతీయయుగంలో ప్రజలు ఎంత భోగలాలసులో అంత నీతివరులు : అయితే వీతి, అవినీతి అనే వాటి స్వరూప స్వభావాలు యుగ ధర్మాన్ని బట్టి మార్పులను సంతరించుకొంటాయి యుగధర్మం ఎప్పుడూ ఉత్పత్తి విధానాలకు, ఆర్థిక సంబంధాలకూ అనుపుగానే రూపొందుతుంది. ఆదినుండి మానవుల తాపత్రయం ఒక్కటే. బతికున్నంతకాలం తమకు చక్కని బతుకు తెరువూ, చచ్చాక తమకూ, తమ పితాళ్ళకూ ఉత్తమ గతులు లభించాలి. కర్మకాండ అన్నీ ఈ మాత్రం తం పైన ఆధారపడి వుంటాయి, ఆచారవ్యవహారాలూ మతవిశ్వా సాలూ నిరంతరం సవరణలు పొందుతూ ఉండడానికి సామాజిక వర్గ సంబంధాలే కారణం. కాకతీయ యుగంలోని మత విప్లవాలు చాలా ముమ్మరంగా చెలరేగాయి. ఒకనాడు తెలుగడ్డమీద వి స్తరించిన బౌద్ధం ఈ యుగంలో పూర్తిగా నష్టంకాక పోయినా నామమాత్రావశిష్టంగా మిగిలింది. బుద్ధుణ్ణి విష్ణుమూర్తి తొమ్మిదో అవతారాన్ని చేసివేశాక బౌద్ధానికి ఒక ప్రత్యేకత తగ్గిపోయింది. .. 1171 లోనేవెల్లంకి గంగాధరమంత్రి శివునికి, కేశవునికి గుళ్ళు కట్టించి ప్రతిష్ఠచేసినట్లే బుద్ధునికి కూడా ఆలయం నిర్మించాడు. ఒక శాసనంలో ఇలా చెప్పాడు:<noinclude><references/></noinclude> 1aj2qn1qt1lipgpz6ng7pl6eh5y18zo 104 232203 588913 2026-10-17T21:18:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 పరమేశుడు హరి బుద కాకతీయ యుగం స్వరూపుడై యసురవరుల వంచించుట నా హరియనియ పట్టకాలము జిరముగ బుద్ద ప్రతిష్ఠ జేసితి భక్తిన్ ... (తెలంగాణా శాసనములు, సంపుటి-1, కాకతీయ శాసనసంఖ్య - 6) బౌద్ధ...' 588913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 పరమేశుడు హరి బుద కాకతీయ యుగం స్వరూపుడై యసురవరుల వంచించుట నా హరియనియ పట్టకాలము జిరముగ బుద్ద ప్రతిష్ఠ జేసితి భక్తిన్ ... (తెలంగాణా శాసనములు, సంపుటి-1, కాకతీయ శాసనసంఖ్య - 6) బౌద్ధం ఇలాగ హిందూ మతంలో అంతర్లీనం అవుతున్నా, జైవం మాత్రం ఆర్థిక కారణాలవల్ల తన ఆధిపత్యాన్ని విలుపుకొనడానికి పెనుగులాడు తుంది. బౌద్ధం తర్వాత ఆసులున్న మతం జైనమే జైన బసదులకూ, సత్రాలకూ లెక్కలేనన్ని భూములూ, గ్రామాలూ, తోటలూ ఉండేవి జైనయతులు, మతా చార్యులూ పెద్ద భూస్వాములయ్యారు మహామండలేశ్వరులని వారిని పిలవక పోయినా ఆ స్థాయికి ఎదిగారు. వర్గ స్వభావాలలో మార్పులు వచ్చి జైనంలో కూడా వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు జొరబడ్డాయి, జైన భూద్రునికీ, హిందూ శూద్రునికి తేడా ఏమీలేదు. రైతులు తమ జీవనోపాధికి మఠాధిపతుల భూములపై ఎక్కువగా ఆధారపడవలసి వచ్చింది. అందుచేత ఏ ఆలయమైనా ప్యూడలు స్వభావాన్ని సంతరించుకొంది. జైనుల ఆధిపత్యం పైన కాలాముఖ శైవాచార్యులు ఎప్పుడో తిరగ బడ్డారు. జైనంలో వర్ణాశ్రమధర్మాలు ఘనీభవిస్తున్నప్పుడు శైవం కుల భేదాలను పాటించని మతంగా రూపుదిద్దుకొనడం వల్ల సామాన్య ప్రజానీకం . ఇటు ఆకర్షితు లయ్యారు. కాలాముఖాచార్యులు ఆలయాధిపతులయ్యారు. ఔదార్యం గల భూ స్వాములయ్యారు. వీరు బోధించే భక్తిమార్గం ఫ్యూడలు స్వామి భక్తికి జీవ గర్రగా ఉండడం వల్ల మహామండలేశ్వరుల దగ్గర్నుంచి మామూలు శ్రీమంతుల దాకా అందరూ శైవాన్ని ఆచరించడం మొదలైంది. భక్తులు భగవంతునికే కాక అతని ప్రతినిధులకు కూడా దాసులయ్యారు. పాల్కురికి సోమనాధుడు ఇలా చెప్పు కొన్నాడు. J బనవ గోత్రుడను బనవని కరుణ బనవేశు శ్రీ పాద పద్మ సేవకుడ బసవన్న బొగడ పాల్పడు కవీంద్రుడను బసవన్న బొగడ పాల్పడు పారకుండ బనవన్న దూతనే బసవన్న బంట బసవన్న లెంక దే బసవన్న రెంగి ఐనవన్న యిలు పుట్టు బావిస కొడక<noinclude><references/></noinclude> el2s2ssletgjpvzhjsg8a6pbkwbqrsw 104 232204 588914 2026-10-17T21:18:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 16 శైవం ఇటువంటి పుట్టి దానిన మన స్తత్వాన్ని భక్తులలో సృష్టిస్తూ ఉంటే వైష్ణవం తక్కువ తినలేదు తొలి వైష్ణవ గేయకవి కృష్ణమాచార్యులు ఇలా చెప్పాడు: "నరహరి దా...' 588914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 16 శైవం ఇటువంటి పుట్టి దానిన మన స్తత్వాన్ని భక్తులలో సృష్టిస్తూ ఉంటే వైష్ణవం తక్కువ తినలేదు తొలి వైష్ణవ గేయకవి కృష్ణమాచార్యులు ఇలా చెప్పాడు: "నరహరి దాసాను దాసులకు దాసుడను, తొత్తును, తొండడము, బంటును," జ్ఞాన, భక్తి, ప్రవత్తులనే మూడు యోగాలలో ప్రవత్తి అనే శరణాగతి యోగమే సర్వ జీవకోటికీ ఉపయు క్తమైనదని విశిష్టాద్వైతం ఉపదేశం చేస్తుంది. హరిని సేవించడం ఎంత పుణ్యదాయకమో హరిదాసులను పూజించడం అంతకన్నా ఎక్కువ పుణ్యం. పంచ విధ భక్తి మార్గాలలో దాస్య, సఖ్య భావాలలో సఖ్యం నమ ఉజ్జీలకూ, దాస్యం అడుగు వర్గాలకూ రంగరించారు. మతాధిపతుల ప్రాబల్యం పెరిగి వాళ్ళకు స్థిరాస్తులు, చరాసులూ అధికం కావడంతో రైతుమీద భారం కూడా అధికం కాజొచ్చింది. వన్నెండో శతాబ్దం నుండి ఫ్యూడలు పన్నుల విధానం తడిపి మోపెడయింది. ఒక పక్క రాజప్రా ప్రాహి దలలోని పై భోగాలకు సరివద్ద పన్నులు చెల్లించవలసిన ప్రజలు, రెండోపక్క రాజభోగాలకన్న మితిమించిన భోగలాలసత్వంగల మత తత్త్వాన్ని కూడా పోషించే భారం వహించవలసి వచ్చింది. 10 తేరగా సుఖపడేవాళ్ళు పడుతూనే ఉన్నారు. భోగాలకు అలవాటుపడ్డాక పాటుపడడం ఉండదు. పాల్కురికి సోమనాధుడు ఒక పాత్రచేత నిజం చెప్పించాడు. "తగు నిరుపేద నిధానంబుగాంచి, దిగవిడియేగునే మగిడి కూలికిని ?" కూలి చేయడం కన్నా కొల్ల గొట్టడం, కన్నా వేయడం 'మొదలైనవైనా మత విశ్వాసాన్ని పోషించడానికి మార్గాలే అని ప్రచారం చేయడం విడ్డూరమైన బోధనలే కన్నడ బ్రహ్మయ్య అనే రైవుడు గడియకున్నం, గడవకన్నం, గోడ కన్నం, నేలకన్నం మొదలైన వాటిలో గొప్ప ప్రజ్ఞావంతుడు. భక్తుల ఇంటికి -పొరపాటున కన్నం వేస్తే వాళ్ళని లేపి పాదోదకం, ప్రసాదం పుచ్చుకొంటాడు. ఇతర ఇళ్ళలో అయితే శ్వేర త్వరగా సౌత్తంతా చేజిక్కించుకొని తెచ్చి జంగమ కోటికి దానధర్మాలు చేస్తాడు. ఈ కథ జనవపురాణంలోనిది. శైవులలోని నాయనమార్లకు వైష్ణవులలోని అళ్వారులు ఏంతీసిపోలేదు. దన్నిద్దరాళ్వార్ల లో ఒకరైన వడకాల యోగి అనే తిరుమంగ యాళ్వారు వైష్ణవా ర్ధముగ దొడరి దొంగిలించిననే దోషము లేదు అని తలచి దోపిడి దొంగగా పరి రామం చెందాడు. "అడవులలో దాగి, సముద్రతీరమునందలి కరవట్టణములనుండి సాగు వ ర్తకపు నరుకుల దారుల కాచి దోచియు ధనికుల తెరువడ్డగించి నిలబెట్టి నిలువున దోచియు అహంకరించి పెనగిన వారి మదమడించి దోచియు పలు తెరగుల 10 Myth & Realty - D. D. Kosamby, Bombay, 1962; 32.<noinclude><references/></noinclude> d1u5hwkvdxmthjtyqml8p3hv9so842r 104 232205 588915 2026-10-17T21:19:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 కాకతీయ యుగం నార్జించి నిష్టతో వ్రతమాచరింపసాగిన" వరకాలమునీంద్రుల దివ్యకథను తరువాత కవులు గానం చేశారు 11 భుక్తి మార్గాన్ని చూపెట్టడమే భ క్తి మార్గానికి పరమ ప్రయోజనం. జన భవన...' 588915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 కాకతీయ యుగం నార్జించి నిష్టతో వ్రతమాచరింపసాగిన" వరకాలమునీంద్రుల దివ్యకథను తరువాత కవులు గానం చేశారు 11 భుక్తి మార్గాన్ని చూపెట్టడమే భ క్తి మార్గానికి పరమ ప్రయోజనం. జన భవనాలను కూలదోని శివాలయాలను కట్టినా, పాఠదేవుళ్ళను విష్ణుమూర్తి అవ తారంగా మార్చివా ఉద్దేశ మొకటే, వనరులను తమ మతంవారే అనుభవించాలి. కళ్యాణ కటకంలో బసవన్న మఠం రాకపూర్వం ఆలయాలలోని దేవలకులు అందరికీ ప్రసాదం ఇచ్చేవారు వీరశైవం వచ్చాక లింగవంతులకే ఇచ్చేవారు. బోయలు దేశమేలే రాజు వద్దకు వెళ్ళి శైవులే "చొడగి ప్రసాదంబు గుడుచు చున్నారు. అడరంగ మాకించుకెన నిడరు " అని ఫిర్యాదు చేశారు. రాజు బసవన్నను పిలిపించి "నీవు చేస్తున్నది ఆది మార్గమో బల్మియా ?" అని అడిగాడు. రాజులు వీలైనప్పుడల్లా ఆది మార్గాన్ననుసరించే నీతిని నడపాలి. అది వీలులేనప్పుడల్లా బలిమి తప్పదు." కాకతీయ యుగంలో పాఠనీతులు తెలుసుకో వలసిన అవసరం వచ్చింది అందుకే రాజులూ, మంత్రులూ, వివిధ వ్యక్తులూ నీతి శావు గ్రంథాలను రచించారు. సంకలనం చేసుకొన్నారు. బావమరిది జాయప మొదటి ప్రతాపరుద్రుని తరువాత ఈ వంశంలో ఏలికలెవరూ స్వయంగా గ్రంథరచన చేసినట్టు లేదు గణపతిదేవ చక్రవర్తి పేనాని సంస్కృతంలో గ్రంథాలు రచించాడు కాకతీయ శిల్పానికి లక్షణ గ్రంథం అనదగిన 'నృత్తరత్నావళి'ని రచించాడు ఇందులోని శ్లోకాలకు లక్ష్యాలుగానే రామప్ప గుడులలో కనిపించే మనోహర నాట్యభంగిమలను శిల్పులు గండ రించారట. 12 3 సాహిత్యంలో ఎలాగైతే మార్గ పద్ధతుల స్థానంలో దేశి కవితలను నిలిపారో, అలాగే నాట్యంలో కూడా దేశి రీతులను ప్రోత్సహించడం కాకతీయ యుగంలో వృద్ధి అయింది. జాయపసేనాని రచించిన “నృత్తరత్నావళి" భారతీదేవి సన్నిధిలో తెలుగువారు వెలిగించిన నందా దీపములలో మొదటిది ఇప్పటికీ. "తరువాతి లాక్షణికులు కొందరికి మార్గదర్శకమైనది" అని దీనిని తెనిగించిన రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ గారు అక్షరసత్యాలు చెప్పారు. దేశినృత్తంలో పుష్పాంజలి మొనలు గొండ్లి పేరణి, ప్రేంకము, చర్చరీ రాసకం, శివప్రియ, చింతు, కందుక, కాండిక, ఘటిసణీ, చారూ, బహురూప కొల్లాట నృత్యాలను సవిస్తరంగా 12 11 తాళ్ళపాక కవులు వివిధ సాహితీ ప్రక్రియలు - పుట 258. | సాంఘిక చరిత్ర, ద్వితీయ ముద్రణ, పుట 86.<noinclude><references/></noinclude> 0dtdg0lu99lp52vg3j7aca6lguvy5hz 104 232206 588916 2026-10-17T21:19:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.. 2 17 ఈ గ్రంథంలో జాయన వివరించాడు. తెలుగు సాహిత్యంలో నృత్య ప్రసక్తిగల పద్యాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే, నృత్తరత్నావళి సాయం లేనిదే సాధ్యంకాదు. దీనిని జాయవ క్రీ...' 588916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.. 2 17 ఈ గ్రంథంలో జాయన వివరించాడు. తెలుగు సాహిత్యంలో నృత్య ప్రసక్తిగల పద్యాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే, నృత్తరత్నావళి సాయం లేనిదే సాధ్యంకాదు. దీనిని జాయవ క్రీ.శ 1263_64లో రచించారు గణపతిదేశ చక్రవర్తి స్వయంగా శ్రద్ధవహించి కళలు నేర్పించినందుకు అతని మరిది అయిన జాయప శాశ్వతంగా నృత్తలక్షణ గ్రంథాన్ని రచించాడు. ఇతని గీతరత్నావళి నష్టమైందిగాని, లభించివుంటే తొలిరోజుల తెలుగుపాటల వె నాలు తెలిపేవి. నృత్తరత్నావళి వంటి నాట్యశాస్త్ర గ్రంథాలే గాక ఇతర సంస్కృత భాషా కృతులు కాకతీయ యుగంలో వెలిశాయి. విద్యానాథుని ప్రతాపరు దయ శోభూషణం నేటికీ చాలా ప్రామాణికమైన అలంకారశాస్త్రం. ఇది క్రీ.శ. 1201_1325 సంవత్సరాలలో కాకతీయ రాజ్యంలోని తుట్టతుది ప్రతాపరుద్రుని నాయకునిగా చేసి చెప్పిన సాహిత్య లక్షణ గ్రంథం ఈ రాజు గొప్ప విద్వాంసుడూ, నరసుడూ, కవిపండిత బృంద రక్షకుడూ అని చెప్పవచ్చు. మొత్తంమీద రాజులే గాక రాచమరదులు, మాండలికులు మొదలైనవాళ్ళు ఈ యుగంలో సాహిత్య పోషణ చేశారు. - అంకితాలకు అంకురార్పణ వాస్తవానికి అంకితాలు పుచ్చుకోవడం ఈ యుగంలోనే ప్రారంభ మైంది మనుమసిద్ధి అక్కవగారిని పిలిచి తన పేరుమీద ఒక పుస్తకం చెప్ప మన్నారు. తిక్కనగారు కేతనను పిలిపించి తనకొక పుస్తకం అంకితమిమ్మన్నాడు. తిక్కనగారి కలలో ముందు కవిగారి నాన్నతో సిఫార్పు చేయించి దేవుడే భారతం అంకితం పుచ్చుకొన్నాడు. తమ కావ్యాలను కన్యలుగా భావించడం కూడ ఇప్పుడే మొదలైంది. కూళలకు కావ్యకవ్యనిచ్చి ధనం పొందడం పడుపు కూటికింద పరిగ ణించి బాధపడేటంత దుస్థితికి అంకితాలు పుచ్చుకోవడం దిగజారినట్టుంది. కవులు తమ స్వోత్కర్షను ప్రకటించుకొనే బిరుదులు పెట్టుకొనేవారు లేక ఇతర కవులు ఇచ్చేవారు. కేతనకు అభినవ దండి అనే బిరుదు ఉంది. బయ్యనకు 'భవ్యభారతి' అనే బిరుదును తిక్కనగారే ఇచ్చారు శివదేవయ్య సంస్కృతాంధ్ర కవితాపితా మహుడు, చోడఠిక్కరాజు కవిసార్వభౌమాంకుడు. (2)<noinclude><references/></noinclude> msbbp7b3l38c1mcqy98cw8q8jujfwhw 104 232207 588917 2026-10-17T21:19:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 ఆడంబరంలోనే నిరాడంబరత కాకతీయ యుగం బిరుదులలో ఎంత ఆడంబరం వున్నా, ఆనాటి కవుల పేర్లలో నిరా డంబరమైన తెలుగుదనం ఉంది. సంస్కృతంలో చెప్పితే గంభీరంగా వుండే శబ్దాలకు వికృతులను, ఏమా...' 588917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 ఆడంబరంలోనే నిరాడంబరత కాకతీయ యుగం బిరుదులలో ఎంత ఆడంబరం వున్నా, ఆనాటి కవుల పేర్లలో నిరా డంబరమైన తెలుగుదనం ఉంది. సంస్కృతంలో చెప్పితే గంభీరంగా వుండే శబ్దాలకు వికృతులను, ఏమాత్రమూ బిడియపడకుండా మన కవులు ధరించారు. తిరుకాళత్తి దేవుని పేరులోనుంచి పుట్టిన సిసలు తెలుగు మాట 'తిక్కన' అనే పేరు. భైరవ శబ్దంలోనుంచి 'బయ్యన్న' పుట్టింది. త్రిపురాంతకుణ్ణి తెలుగువాళ్ళు 'తిప్పన్న' అని పిలిచేవారు. భాస్కరుడు దాచన్న. జగన్నాధుడు జగ్గన్న. తెలుగులో ఉన్న తమ పేర్లకూ, ఇంటి పేర్లకూ సిగ్గుపడడం తరువాతి కవుల లక్షణం. 'రెండుచింతల' అనే ఇంటిపేరును 'ద్వితింత్రిణి' అనీ, 'గాలి' అనే ఇంటి "పేరును 'ప్రభంజనం' అని సంస్కృతీకరించడం అర్వాచీనులు మొదలుపెట్టారు. ఉభయభాషా ప్రవీణులు కాకతీయయుగంలోని తెలుగు కవులు సంస్కృతంలో రచనలు చేసినా, తమ పేర్లను మార్చుకొన్నట్లు లేదు. అప్పయార్యుడు, జాయపసేనాని, శాకల్య మల్లకవి, రావిపాటి తిప్పన్న మొదలైన తెలుగువాళ్ళు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలో పుండిన సంస్కృత రచయితలు. ఆ ఆస్థానంలోనే రెండువందలమంది తెలుగు కవులు ఉండేవారు. ఈ యుగంలో ఉన్న కవులందరి గురించి తెలుసుకొనే అవ కోశం మనకు లేదుగాని తెలియవచ్చినన్ని వివరాలు పేరుపేరునా తెలుసుకొందాం.<noinclude><references/></noinclude> hx3gqv45equr0zli1mqiwvgrmaywbc5 104 232208 588918 2026-10-17T21:19:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 మంత్రి భాస్కరుడు కవిత్రయంలో ద్వితీయులైనా తిక్కనగారు కవిత్వంలో అద్వితీయులు. ఆయ నంతటి కవి "చూ తాతగారి మొఖం చూసైనా లోకం నన్ను మన్ననతో ఆద రిస్తుంది నా కృతి గుణాలను వేరే చెప్...' 588918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 మంత్రి భాస్కరుడు కవిత్రయంలో ద్వితీయులైనా తిక్కనగారు కవిత్వంలో అద్వితీయులు. ఆయ నంతటి కవి "చూ తాతగారి మొఖం చూసైనా లోకం నన్ను మన్ననతో ఆద రిస్తుంది నా కృతి గుణాలను వేరే చెప్పడ మెందుకు ?" అని నిర్వచనోత్తర .రామాయణంలో మొట్టమొదటనే ఈ విధంగా తెలియజేశారు : "పారకవితాభిరాము గుంటూరివిభుని మంత్రిభాస్కరు మత్పితామహుని దంచి యైన మన్నన మెయి లోక మాదరించు, వేర నా కృతిగుణములు వేయు నేల": (1-12) ఈ పద్యంలో తాతగారివట్ల తిక్కనగారి వినయ విధేయతలేకాక ఆనాటి .పండితలోకం భాస్కరమంత్రి పేరు చెపితే ఎంత గౌరవం చూపేవారో తెలుస్తు న్నది. ఒక్క తిక్కనగారి మాటల మూలంగానేకాక మూలఘటిక కేతన పద్యం వల్ల కూడ భాస్కరమంత్రి (క్రీ.శ. 1180 - 1220) చెప్పుకోదగ్గ కవి అని తెలుస్తు న్నది. తిక్కన గారికే అంకితమిచ్చిన దశకుమార చరిత్రలో కేతన భాస్కర మంత్రిని ఇలా వర్ణించాడు: "శాపానుగ్రహశ క్తి యు క్తుడమలాచారుండు సాహిత్యవి ద్యాపారీణుడు ధర్మమార్గవథకం డరారీలో కావని వ్యాపారప్రతు కంచు జెప్పు సుజనవ్రాతంబు గౌరీపతి శ్రీపాద ప్రవణాంతరంగు విబుధ శ్రేయస్కరుకు భాస్కరుజు " (1_82) భాస్కర మంత్రిని గురించి ఆనాడు లోకం ఏమని చెప్పుకొనేదో ఈ పద్యంవల్ల స్పష్టంగా తెలుసుకోవచ్చు. ఆయన శాపానుగ్రహ శక్తియుక్తుడనీ,<noinclude><references/></noinclude> lrt7gllejrymitp0zsph06fohkn6zma 104 232209 588919 2026-10-17T21:19:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 మంత్రి భాస్కరుడు సాహిత్య విద్యా పారీణుడవీ లోకం చెప్పుకోవడానికి అతడు ప్రశంసనీయమైన కవిత్వం చెప్పిఉండాలి. అయినా భాస్కరమంత్రి వ్రాసిన పుస్తకా లేమిటో మనకు తెలియదు. ఈనాడు ప...' 588919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 మంత్రి భాస్కరుడు సాహిత్య విద్యా పారీణుడవీ లోకం చెప్పుకోవడానికి అతడు ప్రశంసనీయమైన కవిత్వం చెప్పిఉండాలి. అయినా భాస్కరమంత్రి వ్రాసిన పుస్తకా లేమిటో మనకు తెలియదు. ఈనాడు ప్రసిద్ధమైన భాస్కరరామాయణం ఈ మంత్రి భాస్కరుడే. రచించాడని డాక్టరు నేలటూరు వెంకటరమణయ్యగారూ, చాగంటి శేషయ్య గారూ2 భావించారు. చాగంటివారి వాదాన్ని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు ఆమో దించారు.3 36 'నస్మరంతి'కి కారణం ? అయితే మంత్రి భాస్కరుడు రామాయణం రచించినట్టు ప్రాచీను లెవరూ చెప్పలేదు. నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో తాతగారిని సారక చితాభిరాము డవి నుతించిన తిక్కనగారుగాని, దశకుమార చరిత్రలో భాస్కరమంత్రిని లోకం సాహిత్య విద్యాపారీణుడని చెప్పుకొంటున్నదని వర్ణించిన కేతనగాని రామాయణ రచనను గురించి నల్లెత్తు మాటకూడ అనకపోవడం గమనార్హం. తిక్కనగారి శిష్యుడైన న మారనకూడ తన మార్కండేయపురాణంలో తన గుువుగారి తాతగారు రామాయణం వ్రాసినట్టు చెప్పలేదు. ఆ కాలపునాడే అయిన మంచెన కేయూర బాహు చరిత్రలో వాక్పూర్థ మేరుపులైన నన్నయభట్టునూ, తిక్క కవి చందుజ్జీ మాత్రమే నుతించాడుగాని ఎవరి మొఖం చూసి లోకం తన కవిత్వాన్ని ఆదరిస్తుం దవి తిక్కనగాలు ప్రశంసించారో ఆ మంత్రి భాస్కఒని పేరెనా ఎతలేదు. భాస్కరుడు పూజనీయమైన రామాయణాన్ని రచించేవుంటే, మంచెన విస్మరిస్తాడా? ఈ ప్రాచీనులలో మొదటి ఇద్దరూ భాస్కరెడ్డి రామాయణ కర్తగా చెప్పలేదు; మిగతా ఇద్దరూ మతించనేలేదు అయినా కపులు పూర్వకవిగా నుతించిన వాళ్ళలో భాస్కరుడు లేకపోలేదు. కాని వాళ్ళందరూ క్రీ శ 1320కి తరువాతి వాళ్ళేగాని ముందువాళ్ళు కారు ప్రత్యేకంగా ఈ సంవత్సరాన్ని ఒక హద్దుగా ఎందుకు చెప్పవలసి వచ్చిందంటే... రాజధానిలో 1 హుళక్కి భాస్కరునికి నమస్సులు క్రీ. శ. శ. 1320 ప్రాంతాలలో హుళక్కి భాస్కరుడనే కవి కాకతీయ ఉన్నాడు. అతడే రామాయణాన్ని వ్రాసినట్టు నిదర్శన లున్నాయి. తిక ఉగాది సంఒక, 1840_41 2 ఆంధ్ర కవి తరంగిణి, రెండవ సంపుటం 3 తెనుగుకవుల చరిత్ర, పుట 314<noinclude><references/></noinclude> 30iil34spvypujpfvoegrxelp17z37k 104 232210 588920 2026-10-17T21:20:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 21 క్రీ.శ. 1320 తరువాత ఎవరు భాస్కరుణ్ణి నుతించినా ఆ నమస్కారం హుళక్కి భాస్కరునికే చెందుతుందిగాని స్పష్టంగా పేరు చెప్పి దండం పెడితేనే తప్ప మంత్రి భాస్కరు...' 588920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 21 క్రీ.శ. 1320 తరువాత ఎవరు భాస్కరుణ్ణి నుతించినా ఆ నమస్కారం హుళక్కి భాస్కరునికే చెందుతుందిగాని స్పష్టంగా పేరు చెప్పి దండం పెడితేనే తప్ప మంత్రి భాస్కరునికి చెందదు. కొంతమంది సాహిత్య పరిశోధకులు మరి మంత్రి భాస్కరుడే రామా యణం వ్రాశాడని ఎందుకు భావిస్తున్నారు, ఏ ప్రమాణాలను తమ వాదానికి అనువుగా చూపిస్తున్నారు రు అనే ప్రశ్నలు పుట్టకమానవు. తిక్కనగాడ ఉత్తర రామాయణం వ్రాశారు అంతకుముందే మిగతా ఆరు కాండలూ సహజంగా ఎవరో, ముఖ్యంగా తమ తాతగారో వ్రాసి ఉండకపోతే తిక్కనగారు పూర్వరామాయణాన్ని కాక ఉత్తర రామాయణాన్ని ఎందుకు వ్రాశారన్న సందేహమే చాలా ప్రణ కారణం కాబట్టి లోకంలో చాలా ప్రసిద్ధమైన భాస్కర రామాయణంలోని భాస్కర వదం మంత్రి భాస్కరునికే చెందుతుందని ప్రతిపాదించారు. అయితే ఈనాడు లభ్యమవుతున్న భాస్కర రామాయణంలో నలుగురు క ర్తల పేర్లు కనబడుతున్నాయి. ప్రతి కాండాంత గద్యవల్లా తెలిపే పేర్లను వరుసగా వ్రాసుకొందాం. 1. బాలకాండ 2. అయోధ్యకాండ 3. అరణ్యకాండ - - తాస్కర సత్కవిపుత్రుడు మల్లికార్జునభట్టు వీరమారయ కుమారుడు కుమారరుద్రదేవుడు సకల కవిజన వినుతయశస్కరుడు భాస్కరుడు 4. కిష్కింధాకాండ -- భాస్కర సత్కవిపుతుడు మల్లికార్జునభట్టు 5. మందరకాండ 8. యుద్ధకాండ - - - భాస్కర్ సత్కవిపుతుడు మల్లి కార్జునభట్టు - హుళక్కి భాస్కరుడు కొంత చెప్పగా మిగిలినది M అయ్యలార్యుడు -ఈ గద్యలలో కర్తగా భాస్కరుని పేరు రెండుసార్లు వస్తుంది అరణ్య -కాండ వ్రాసిన భాస్కరుని ఇంటి పేరుగాని, బిరుదుగాని ఏమీ తెలియదు. హుళక్కి -భాస్కరుడు యుద్ధకాండలో కొంత చెప్పాడని అయ్యలార్యుడు చెప్పాడు కనుక ఆ ఛాన్కరుని ఇంటి పేరు తెలుస్తున్నది మంత్రి థాస్కరుని ఇంటిపేరు కొట్టరువు వారు, అందుచేత యుద్ధకొండకు, అతనికి సంబంధంలేదుగాని ఇంటిపేరూ, మంత్రి -ఖిరుదూ ఏమీలేని అరణ్యకొండ మాత్రం అతడు వ్రాసినదే అని పరిశోధకులలో కొందరు భావించారు. అందుకు తమకు తోచిన బలమైన కారణంకూడ చూపించారు. 3,999<noinclude><references/></noinclude> j2vsrmnbl8bj1tyrb8bm63fwyfb5lwb 104 232211 588921 2026-10-17T21:24:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 అరణ్యకాండ తృతీయపంథా మంత్రి భాస్కరుడు భాస్కరరామాయణంలో మిగతా కాండలన్నీ ఒకలాగ ఉంటే అరణ్యః కొండమాత్రం ఒక విషయంలో ఇంకొకలాగ ఉంది. మిగతా కొండలను కర్తలు ఎంత దీర్ఘ మైనా సరే ఆశ్వ...' 588921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>22 అరణ్యకాండ తృతీయపంథా మంత్రి భాస్కరుడు భాస్కరరామాయణంలో మిగతా కాండలన్నీ ఒకలాగ ఉంటే అరణ్యః కొండమాత్రం ఒక విషయంలో ఇంకొకలాగ ఉంది. మిగతా కొండలను కర్తలు ఎంత దీర్ఘ మైనా సరే ఆశ్వాసాల క్రింద విభజించలేదు. ఒక్క అరణ్యకాండలో మాత్రము రెండు ఆశ్వాసాలు ఉన్నాయి. ఈ విలక్షణత్వం కొట్టవచ్చినట్లు కనబడి · బహుశా కొట్టరువు భాస్కరుడే దీని రచయిత అవి పరిశోధకులు భావించారు దానికి- తోడు అరణ్యకాండలో ప్రథమాశ్వాసం చివర ఉన్న "పుణ్యుం డూర్తికశౌర్యధైర్యమహిమస్పూర్తిస్ఫురద్వైభవా గణ్యుం దార్యజనానురంజితమహా కారుణ్యుడు గా శ్లాఘ్య పౌ గుణ్యుం డన్వయవార్ధి చంద్రుడు రిపుక్షోణీశ్వర స్థాపితా రణ్యుం డా ర్తశరణ్యు డుజ్వలయశోరమ్యుండు సౌమ్యుం డిలగా " అనే 202 వ పద్యంలోలాంటి ఎత్తుగడే తిక్కనగారి నిర్వచనోత్తర రామాయణం అష్టమాశ్వాసం చివరి "పుణ్యుడు భారతీవిభవపూతవికాసముఖార విందలా వణ్యుడు దీవ్రకోపదవవహ్నినిరర్గళదగ్గశాతవా రణ్యుడు మానినీహృదయరంజననే పుణరూఢ రూపతా రణ్యుడు భీతివిహ్వలనిరోధికరణ్యవరేణ్యు దున్నతిగా." అనే పద్యంలో కనబడింది. తాతగారి పద్యాన్ని తిక్కనగారు అనుసరిం చారని పరిశోధకులు భావించారు. ఈ ఒక్క పద్యమేకాక ఈ ప్రథమాశ్వాసంలో ' కట్టకడపటి మాలినీవృత్తంలోని ఎత్తుగడకూడ నిర్వచనోత్తర రామాయణం అష్టమా · శ్వాసంలోని మాలిని ఎత్తుగడలాగే ఉంది. "వితరణఖని యుద్యద్వీర్యశౌర్య ప్రభావో న్నతుడు భుజబలాత్యున్మాదవిద్విద్ధరిత్రీ పతిహరణసమిద్భూబాగగమ్యుందు సంభా విఠపరిణతచిత్తోర్వీసురుం దుర్వి నెందుడా." (భాస్కర "వితరణఖని యుద్యద్వీరశృంగారలక్ష్మి సతిరతిపరలీలాషంగకృత్సంగతాంగుం డతులితమలివిస్తారా ప్రదేవేజ్య డిజ్యా ప్రతిదినపరితృప్తి ప్రా వసప్తార్చి ధాత్రికా." (నిర్వచనో త్తర) -<noinclude><references/></noinclude> fxjfwr0x79dgilvifz15cheysnpjznq 104 232212 588922 2026-10-17T21:24:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 28 ఇకనేం ? మంత్రి భాస్కరుడే అరణ్యకాండ రచయిత అనే సిద్ధాంతాన్ని బలంగా వ ప్రచారం చేశారు. చాగంటి శేషయ్యగారు మరీ గాఢంగా, ఘాటుగా వాదించ సాగారు. "గద్యయం దున్నను...' 588922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 28 ఇకనేం ? మంత్రి భాస్కరుడే అరణ్యకాండ రచయిత అనే సిద్ధాంతాన్ని బలంగా వ ప్రచారం చేశారు. చాగంటి శేషయ్యగారు మరీ గాఢంగా, ఘాటుగా వాదించ సాగారు. "గద్యయం దున్నను లేకపోయినను కవిత్వమునందు మంత్రి భాస్కరుని స్థాన మును నిలువబెట్టి యాతనికి న్యాయము కలుగుటకై ప్రయత్నించకమానను. అతని పక్షమున న్యాయము లేదని తోచినచో నాతనికై పెనుగులాడను." అని వ్రాశారు.4 భాస్కరరామాయణ పాఠభేదాలను గురించి చర్చించారు. అరణ్యకాండ ఆదిలో మంత్రి భాస్కరుడే వ్రాశాడని భావించారు. మిగతా కాండలకన్నా విలక్షణంగా ఉన్న ఈ అరణ్యకాండ మంత్రి భాస్కరుని దని నమ్మాక, అతడు మొదటి రెండు కాండలు వ్రాయకుండా 'కుభమా' అని అరణ్యకాండ మొదలు పెడతాడా అన్న సందేహం రాకమానదు. పాఠభేదాలు చూస్తే 'మొదటి భాస్కర రామాయణంలో ప్రక్షిప్తాలూ, అధికపాఠాలూ కొల్లలుగా దొరుకుతాయి. ఈ అదనపు పద్యాలను తొలగిస్తే ఏది మిగులుతుందో అదే మంత్రి భాస్కరుడు వ్రాసినదని పరిశోధకులు భావించారు. మొదటి మూడు కాండలూ వ్రాసినవాడు అరణ్యకాండతో ఆగిపోతాడా అనీ, కిష్కింధా సుందర కాండలలోకూడ ప్రథమ ప్రతి మంత్రి భాస్కర రచితమేననీ విశ్వపించారు. చూడండి నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు ఏమంటున్నారో— "హుళక్కి భాస్కరుడే గాని మంత్రి భాస్కరుడు రామాయణ రచయిత కాడనుట యాకాశహర్మ్యమును నిర్మించుట వంటిది. ఉపలబ్ధ తాళపత్రగ్రంథ పరిశోధనలవలన మంత్రి భాస్కరుని కర్తృత్వము నిలుచుననియు, నాతడు ప్రాచీన కవులలో కప్రసిద్ధ కవియని స్థిరపడువనియు నాయాశయము, 6" నొక ఇప్పుడున్న భాస్కర రామాయణ గద్యలో హుళక్కి భాస్కరాదుల పేర్లు కనబడతాయే, మరి వాటి కేం సాధనం? నిడుదవోలు వారు కొన్ని ప్రతిపాదించారు. మంత్రి భాస్కరుని రామాయణం మూలానుసరణంగా లేదు. క్లుప్తీకరించాడు. అందుచేత భాస్కరునికి నూరేళ్ళ తరువాత ఎర్రాప్రెగడ క్రీ. శ. 1810 4 31 ఆంధ్రకవితరంగిణి, రెండవ సంపుటం (ద్వితీయముద్రణ) పుట 118. 5 తెనుగు కవుల చరిత్ర, పుట 314<noinclude><references/></noinclude> rwyk3pvavmydjd5jppmu3jd37fkh92j 104 232213 588923 2026-10-17T21:24:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 మంత్రి భాస్కరుడు లలో వాల్మీకి రామాయణాన్ని విపులంగా అనువాదం చేశాడట. ఎర్రన రామా యణం సి తరువాత అసంపూర్ణంగావున్న మంత్రి భాస్కర రామాయణాన్ని హుళక్కి భాస్కరాదులు పూరించారట: భ...' 588923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 మంత్రి భాస్కరుడు లలో వాల్మీకి రామాయణాన్ని విపులంగా అనువాదం చేశాడట. ఎర్రన రామా యణం సి తరువాత అసంపూర్ణంగావున్న మంత్రి భాస్కర రామాయణాన్ని హుళక్కి భాస్కరాదులు పూరించారట: భాస్కర రామాయణం నూరేళ్ళపాటు అసంపూర్ణంగా ఉండిపోతే లిక్కనగారు, 'కేతనా, మారనా ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేశారో నిడుదవోలు వారు చెప్ప లేదు చాగంటి శేషయ్యగారి వాదాన్ని సమర్థించే వెంకటరావుగారు ఒక సంగతి మరచిపోయారు శేషయ్యగారి అంచనా ప్రకారం మంత్రి భాస్కరుని రామాయణం సమగ్రమేకాక అది చోడతిక్క రాజుకు అంకితమిచ్చినదికూడా. 6 అసమ్మగ రచనను గాని, అసంపూర్ణ కావ్యాన్నిగాని ఎవరూ ఎవరికీ అంకితమివ్వరు, మంత్రిభాస్కర రామాయణం చోడ తిక్క రాజుకు అంకితమిచ్చిననాటికి సమగ్రమైతే ఇంక హుళక్కి భాస్కరాదులు పూరించవలసిన అవసరం ఏముంది? మంత్రి భాస్కరుడు నిజంగా రామాయణం వ్రాసి, దానిని చోడతిక్క రాజుకు అంకితమి పై దానిలో ఒకకొండలో తన పద్యాలు కొన్ని వందలు చేర్చి ఆ పుస్తకాన్ని కుమారరుద్రదేవుడు తన తండ్రి సాహిణిమారయ్యకు అంకిత మిస్తాడా ? గ్రంథచౌర్య మేకాక సాహిత్య కుట్టనీపావం కుమారరుద్రునికి అంట గట్టడమవుతుంది. ఈ సంగతి గుర్తించే ఈ గ్రంధచౌర్యారోపణ తప్పించడానికి చాగంటి శేషయ్యగారు ఇలా వ్రాశారు : 7 కుమార రుద్రదేవుడు భాస్కర రచితములగు గద్య పద్యములను గ్రహించి, మరి రెండువందల గద్యపద్యములను రచించి చేర్చి, తాను రచించిన భాగమును సాహిణిమారన కంకితము చేసి తాను వ్రాసికొనిన ప్రతియందు రెండు గద్యలను, రెండు విధములగు కాండాద్యంత పద్యములను వేసియుందును. తత్పుత్రికా విలేఖకులు కొంద రీ రెండు విధములగు వ్రాతలలో నొకదానిని విడిచి వేసి తమ యిష్టమువచ్చిన యొక గద్యను, ఒకవిధమగు నాద్యంతో పద్యములను వ్రాసికొనియుందురు." 7 8 ఆంధ్ర కవితరంగిణి, రెండవ సంపుటం (రెండవ ముద్రణ), పుట 88. కవి తరంగిణి, రెండవ సంపుటం. రెండవ ముద్రణ, పుట 128.<noinclude><references/></noinclude> 0q7b960noozpq95rc4rq9ssdm3hn9eh 104 232214 588924 2026-10-17T21:25:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 25 ఇది విపరీతమైన ఊహాగానం. రెండువందల పద్యాలు వ్రాసి తండ్రికి అంకితమిచ్చేవాడు. మంత్రి భాస్కరుని పద్యాలనే ఎందుకు స్వీకరించాలి ? తన పుస్తకంలో రెండు గద్యల...' 588924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 25 ఇది విపరీతమైన ఊహాగానం. రెండువందల పద్యాలు వ్రాసి తండ్రికి అంకితమిచ్చేవాడు. మంత్రి భాస్కరుని పద్యాలనే ఎందుకు స్వీకరించాలి ? తన పుస్తకంలో రెండు గద్యలూ, రెండు రకాల ఆద్యంత పద్యాలూ ఎందుకు వ్రాయాలి ? 'రు' మాత్రమే 3 హుశక్కి భాస్కరుడు వ్రాయించిన, వ్రాసిన రామాయణంలో మంత్రి భాస్కరునికి స్థానం కల్పించాలనుకొంటే వచ్చే చిక్కులే ఇవి. దేశంలో ఉన్న తాళవత ప్రతులన్నీ శోధించిగాని మంత్రిభాస్కరునికి రామాయణ విషయంలో పీట వెయ్యగూడదు, భావిపరిశోధ "ధనలవల్ల కొత్త విషయాలు తెలిపేదాకా ఇతడు తిక్కనగారి తాతగారు మాత్రమే. ఇతని రచనలేమీ బయటపడలేదు. ఇతని ప్రయోగాలంటూ ఏ లక్షణకర్తా ఒక్క పద్యమైనా ఉదాహరించలేదు. ఇతని మంత్రి త్రి బిరుదును పేర్కొంటూ ఇతణ్ణి ఏ పూర్వకవీ స్తుతించలేదు. ఇతణ్ణి తిక్కవ గారు వినయవిధేయతలతో "మా తాతగారి మొఱంచూసి లోకం నన్ను గౌరవిస్తుం" ప్రస్తుతించడం భావ్యమేగాని ఇప్పుడు చాలామంది తిక్కనగారి మొఖంచూ వే మంత్రి భాస్కరుణ్ణి గౌరవిస్తారు.<noinclude><references/></noinclude> lgcl3qdfju93lk4sl6syddc0vm8iorh 104 232215 588925 2026-10-17T21:25:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3 భాస్కరుని కేతన సంస్కృతంలో భట్టబాణుడు 'కాదంబరి' అనే మహాకావ్యం రాశాడు. దానిని కేతన అనే కవి తెలుగులోకి అనువదించాడు. ఇతని పద్యాలను ఒకసంకలన కర్తా, ఒక లాక్షణికుడూ ఉదాహరించారు. ప...' 588925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3 భాస్కరుని కేతన సంస్కృతంలో భట్టబాణుడు 'కాదంబరి' అనే మహాకావ్యం రాశాడు. దానిని కేతన అనే కవి తెలుగులోకి అనువదించాడు. ఇతని పద్యాలను ఒకసంకలన కర్తా, ఒక లాక్షణికుడూ ఉదాహరించారు. పెదపాటి జగ్గన్న తన ప్రయోగ రత్నా కరంలో భాస్కరుని కేతన ప్రెగ్గడ కాదంబరిలోనిదని ఈ క్రింది పద్యాలను ఇచ్చారు.1 "గంధర్వాత్మజ రాజు జూచె, ఐతీయం గాదంబరిం జూచె, ద రాంధీ భూతమనస్కుడై మరుదు విల్లందెశా బ్రసూవోల్లస ర్గంధం బొప్పగ నెక్కువెట్టి గుణనాదం దాని పుష్పాస్టములో సంధించెగా దెగబాపి యేయదొడగెనో సవ్యావసవ్యంబుగన్." 96 "దీనిలోపల గొన్ని దినములుండిన సుష్టకరుడైన నట శీతకరుడుగాడె దీని లో తెరిగిన దానంబురాశిలో గాదని జలశాయిగాపు రాదె? దీని తీయవిపేరు దివిజులు చూచిన దసు యమృతంబు చేదునారె ? దీని తోయమ్ముల దీర్ఘమాడిన నెంత పాపాత్ములును మోక్షపదవి గనరె యనుచు గొలవి నీటి యతిశయత్వంబును బరపు పెంపుదీపు బావనతయు మనుజనాయకుండు గొనియాడి పడివాడె ట హయము దిగిచి తరియజొచ్చె," ఒకరుకాదు, ముగ్గురు 97 తెలుగు కవులలో కేతన అనే పేరు వున్నవాళ్ళు ఇద్దరు ముగ్గురు కన బడతారు, ఒకరు సుప్రసిద్ధుడు; ' 'దశపమార మిచ్చిన మూలఘటిక 'కేశన, రెండవవాడు నండూరి కేతన. ఇతడు కవిత్వం చెప్పి చరిత్ర' త' తెనిగించి తిక్కనకు అంకిత 1. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారి ప్రబంధ రత్నావళి, పుట 31.<noinclude><references/></noinclude> s5b3zuz1vi5z0g1c4mxgdnr1xfccmkl 104 232216 588926 2026-10-17T21:25:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 27 తెలు నట్లు మంచెన వ్రాసిన కేయూరబాహు చరితలోని అవతారిక పద్యాలవల్ల స్తున్నది. ఈ ఇద్దరు కవులలో ఏ ఒక్కరి తండ్రిపేరూ భాస్కరుడు కాదు. " అందు చేత భాస్కరుడనే త...' 588926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 27 తెలు నట్లు మంచెన వ్రాసిన కేయూరబాహు చరితలోని అవతారిక పద్యాలవల్ల స్తున్నది. ఈ ఇద్దరు కవులలో ఏ ఒక్కరి తండ్రిపేరూ భాస్కరుడు కాదు. " అందు చేత భాస్కరుడనే తండ్రిగల కేతన కోసం వెదికితే తిక్కన సోమయాజి పెద తండ్రి ఒకడు దొరుకుతాడు. ఈ భాస్కరుడు వెనుకటి ప్రకరణంలో మనం చెప్పు కొన్న మంత్రి భాస్కరుడే. కొట్టరుపువారి వంశంలో ధాన్కడని కుమారుడైన కేతన కవిత్వం చెప్పినట్లు మూలఘటిక కేతన దశకుమార చరిత్రలో ఇలా వ్రాశాడు : "కవితకు ముఖ్యు డీత డన గామితవస్తువు లిచ్చువాడునా నవరసభావకుం డిత డనన్ బురుషార్ధపరాయణుండునా నవునన రాజనీతివిషయజు గీతం డన గీర్తిచంద్రికా ధపళితదిక్కుడై నెగెడె ధన్యుడు కేతనమంత్రి ఇమ్మహిన్ " మూలం - అనుసరణం (దశ. 136) ఈ పద్యం ప్రమాణంవల్ల కాదంబరి రచయిత తిక్కనగారి పెదతండ్రి భాస్కరుని కేతనే అని చెప్పవచ్చు. ఇతడు కాదంబరిని అనువదించినట్లు మూల ఘటిక కేతన చెప్పలేదు. అసలు తన కృతిపతి తిక్కనగారే ఏయే గ్రంథాలు చేశారో చెప్పలేదు అయినా మూలఘటిక కేతన దశకుమార చరిత్రను అనువాదం చేశాకనే భాస్కరుని కేతన కాదంబరిని అనువదించి వుండవచ్చు. ఆ ఏమంటే, దశకుమారచరిత్ర, కాదంబరి రెండూ సంస్కృతంలో వచన కావ్యాలే. "గద్యమ్మున దండి చెప్పిన కథాక్రమ మొప్ప దెనుంగున గద్యమ్మును అద్యముంబెరయ అంచితభావరి సోదయాభిరామ మ్మగునట్లుగా దశ కుమార చరితము"ను మూలఘటిక కేతన అనువదించాడు. మూలంలోని వచన కావ్యాన్ని తెలుగులో చంపూకావ్యంగా తనకు ముందు తన కృతిపతి పెదతండ్రి అనువాదం చేస్తే ఆ సంగతి మూలఘటిక కేతన చెప్పడా? కాదంబరిని చంపువుగా అతడు అనువదించినట్లే ఇది అనువాదం చేస్తున్నానని వ్రాసేవాడు మూలఘటిక కేతన చూపిన దారినే భాస్కరుని కేతన అనుసరించి ఉంటాడు. కాని, “రసవ త్తర మగు కాదంబరిని వీడి రెండవదియగు దశకుమార చరిత్రమునే కేతన తెలిగించుటకు గారణము అతఃపూర్వమే అది తెలిగింపబడియుండుట యగునేమో" అని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ప్రబంధరత్నావళిలో అభిప్రాయపడ్డారు. (పీఠిక, పుట 8)<noinclude><references/></noinclude> nk8p9cbmdjc65jhoxngolpkd6kae5iy 104 232217 588927 2026-10-17T21:26:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 28 ఊరికెనే ఉదాహరిస్తారా ? భాస్కరుని కేతవ ఇతని ప్రయోగాలను లాక్షణికులు ఉదాహరించారంటే అవి చెప్పుకో దగ్గవే అయివుంటాయి. అక్షణకర్త కస్తూరి రంగకవి ప్రాదియతికి ఉదాహరణ ఇస్తూ 'కేత...' 588927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 28 ఊరికెనే ఉదాహరిస్తారా ? భాస్కరుని కేతవ ఇతని ప్రయోగాలను లాక్షణికులు ఉదాహరించారంటే అవి చెప్పుకో దగ్గవే అయివుంటాయి. అక్షణకర్త కస్తూరి రంగకవి ప్రాదియతికి ఉదాహరణ ఇస్తూ 'కేతన...కాదంబరియందు' అని ఈ క్రింది పద్యం చూపించాడు: 1 “జనవరేణ్యు గాంచి సాష్టాంగ మెరగిన నా విభుండు వావి లేవనెత్తి కౌగలించి వాని గనుగొని కేయూర కాభిధాన మొసగె గౌతుకమున, "2 ఇది "సాష్టాంగము, సాహంకారము, సాంబశివుడు, సాంగోపాంగం, ఫొటోవం ఇవి ' మొదలై నవానియందు అధ్యక్షర హల్లుతో అచ్చు కూడియున్నం దున హల్లుకై వనూ, అచ్చుకైనమా యతి యుండజెప్పితే ప్రాదయతి యగును గనుక రెండింటి లక్ష్యము" అన్న సందర్భంలో ఉదాహరించారు. ఇంక తకార, శకారాలప యతి చెల్లుతుందని అభేవయతికి ఉదాహరణగా కేతన కాదంబరిలో మంచి “డాచే యంకతలింబు జేర్చివంచేతజు మాలికన్ దాల్చి.." అని ఒక్క పాదాన్నే ఇచ్చాడు.3 మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు నన్నెచోడుని కుమార సంభవం తొలి సారిగా ప్రచురిస్తున్నపుడు ప్రథమభాగం అనుబంధంలో కేతన కాదంబరిలోని దంటూ ప్రబంధమణి భూషణంలోని 36 వ పద్యాన్ని చూపించారు. దాని పాఠం ఇది 2. ఆనంద రంగ రాట్ఛందము 3219 3 అందులోనే 3 - 282<noinclude><references/></noinclude> e3v3u023q4qu6khi1kkzle6nwkuh8fo 104 232218 588928 2026-10-17T21:26:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 ఆనక యమృతంబు దానిట్టి చలియని జనులకేర్పరుపగా జాలువారు చూడక మన్మధు సుందరాకారంబు గరిమ జూనగ లు కడక వారు వినక పరతత్వవిపుల నినాదంబు వినిపింప జూచెడు తెరపువ...' 588928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 ఆనక యమృతంబు దానిట్టి చలియని జనులకేర్పరుపగా జాలువారు చూడక మన్మధు సుందరాకారంబు గరిమ జూనగ లు కడక వారు వినక పరతత్వవిపుల నినాదంబు వినిపింప జూచెడు తెరపువారు అంటక మెరుపుల యందంబు గణుతింప జాలు ప్రఖ్యాతివారు కంపుగొనకయే కల్పవృక్షముల పుష్ప సౌరభం బిట్టిదని చెప్పతాలువారు ఎందుజూచిన ధాత్రిలో హృదయ దృష్టి కవులు గానని మర్మంబుగలదె జగతి ? 29 28 మానవల్లి వారు అదే కుమార సంభవం ప్రథమభాగం అనుబంధంలో కేతన కాదంబరిలోనిదని మరొక పద్యాన్ని కూడా సూచించారు, దాని పాఠం ఇది: కడువేడి వెల్లెండ పుడమిల్చిన ప్రొద్దు లాకాశగతియె మేలని తలంపు వాత్సాభిహతి లగ్గవాడి నియచ్ఛము లవనిపై జనుటమేలని తలంప వడివడిగా నీళులుడికిన జలముల్ వనదరవృత్తిమేలని తలంప వనమున కార్చిచ్చు దనరిన వనచరు లంబు సంచరణ మేలని దలంప వాడి యెండ గానె వడి గొనె ను ర గాడ్పు లెసగె పదయగాని నెగసి వీచె దావదహన మెడలె జీపుల కధికనం తాపకారియగు విదాఘ వేళ భాస్కరుని కేతన సీనపద్యాల ఎత్తుగీయులు గా వేకాక విడిగాకూడా ఆట వెలదులను అభిమానిస్తాడని తోస్తోంది. ఇతడు కవి ప్రతిభను వర్తించే "ఆసక<noinclude><references/></noinclude> 14zxneoql8jhjel01vfkrqimlnfr5gx 104 232219 588929 2026-10-17T21:26:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 భాస్కరుని కేతన యమృతంబు...." అనే పద్యంలాంటి పద్యాన్ని పూర్వకవులలోనైనా ఎంతోమంది ద లు వెంకటరావుగారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. కేతన కాదంబరినుంచి మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. అయిదు4 పద్...' 588929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 భాస్కరుని కేతన యమృతంబు...." అనే పద్యంలాంటి పద్యాన్ని పూర్వకవులలోనైనా ఎంతోమంది ద లు వెంకటరావుగారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. కేతన కాదంబరినుంచి మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. అయిదు4 పద్యాలూ, ఒక శార్దూలపాదం కాకతీయ కాదంబరి దశకుమార చరిత్రలూ, కుమారసంభవమూ యుగంలో చంపూకావ్యాలుగా తెలుగులో అవతరించడంవల్ల సంస్కృతంలోని పంచకావ్యాలూ ఆనాడు అనువాదం పొందాయేమో అన్న అనుమానం తున్నది. మిగతా పదివేలు : కలుగు కావ్యాలు కాకపోయినా కనీసం కాదంబరి బయటపడితే అదే ఇతని కాలం క్రీ.శ 1230_60. 4 గ్రంథవిమర్శలు శీర్షికలో భారతి_ఆగస్టు 1985.<noinclude><references/></noinclude> djihveq9oy05mj04sciiwdjh83ekhgk 104 232220 588930 2026-10-17T21:26:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '4 యథావాక్కుల అన్నమయ్య కావ్యాలూ, ప్రబంధాలూ ప్రజాసామాన్యంలో ప్రచారం పొందినా పొందక పోయినా తగుపాటి అక్షరాస్యులకు కూడా తెలిసిన తెలుగు గ్రంథాలు నిస్పం దేహంగా శతక వాఙ్మయం లోని...' 588930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>4 యథావాక్కుల అన్నమయ్య కావ్యాలూ, ప్రబంధాలూ ప్రజాసామాన్యంలో ప్రచారం పొందినా పొందక పోయినా తగుపాటి అక్షరాస్యులకు కూడా తెలిసిన తెలుగు గ్రంథాలు నిస్పం దేహంగా శతక వాఙ్మయం లోనివే. ఏదోఒక శతకంలోని పద్యం రాని తెలుగు వాడంటూ ఉండడేమో 1 పద్యం పూర్తిగా రాకపోయినా కొన్ని మకుటాలై నా తెలియనివాడు ఉండనే ఉండదు. L వృత్తాలలో తొలిశతకం ఈ వాఙ్మయ శాఖలో మకుటనియమం గల మొదటి కృతి సుమతీశతకం. ఇది కందపద్యాలలో ఉంది. యథావాక్కుల అన్నమయ్య రచించిన సర్వేశ్వర శతకం వృత్తాలలో అందులోనూ హెచ్చుగా మత్తేభ శార్దూలాలలో చెప్పిన తొలి రచన. ఇతనికి పూర్వుడైన మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు రచించిన శివతత్వసారం శతకం అనే పేర చలామణి అవుతున్నా, అది పండితయ్యగారి వివిధ రచనల వంపుటి. అందులో మకుటనియమం, సంఖ్యానియమం లేని పద్యాలెన్నో ఉన్నాయి. ఈ సర్వేశ్వరశతకంలో మొత్తం 138 పద్యాలకన్నా ఎక్కువలేవు. అన్నింటికీ ఒకటే మకుటం ఉంది, అన్నమయ్య తన గ్రంథాన్ని శతకం అ ఒకసారి క్కాన్నా 'సర్వేశ్వరస్తోత్రం' అని ఒకసారి, 'సర్వేశ్వర ప్రాకామ్య నవం'2 అని మరొకమారు పేర్కొన్నారు. కవి తన కావ్యాన్ని ఏ పేరుతో పిలుస్తాడో దానికి విభిన్నమైన పేరులు ప్రచారంలోకి రావడం మన ప్రాచీనకవుల చరిత్రలలో సహజమే. పేర్కొ<noinclude><references/></noinclude> ex7bqgiukhwrzfhzhkreutzy6xi6lm8 104 232221 588931 2026-10-17T21:26:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 యథావాక్కుల అన్నమయ్య 5 ° కాకతీయ సామ్రాజ్యము గణపతి చిత్రవర్తి కాలము మన పురాతన కవులందరూ ఈ శివతి విలాగ తన కావ్యం వ్రాసిన తారీఖును ఆ గ్రంథంలోనే స్పష్టంగా పొందువరి స్తే మన సాహి...' 588931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 యథావాక్కుల అన్నమయ్య 5 ° కాకతీయ సామ్రాజ్యము గణపతి చిత్రవర్తి కాలము మన పురాతన కవులందరూ ఈ శివతి విలాగ తన కావ్యం వ్రాసిన తారీఖును ఆ గ్రంథంలోనే స్పష్టంగా పొందువరి స్తే మన సాహిత్య చరిత్ర రచన చాలా సులభమయ్యేది. అన్నమయ్య తన 'సర్వేశ్వరప్రాకామ్య స్తవం' శాలి వాహన శకం 1184 (అనగా క్రీస్తుశకం 1262)లో రచించినట్టు చెప్పుకొన్నాడు. 3 ఈ పంగలి ఇంత విశదంగా చెప్పినట్టు తనగురించి వేరే సంగతులేవీ చెప్పుకో లేదు. వ 1 128 వ పద్యం. పద్యం 3 అదే పద్యం లోనే<noinclude><references/></noinclude> 02u69v9qbc314egexakkp48oztrkvdb 104 232222 588932 2026-10-17T21:27:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 ఊరు, పేరు, గురువు "దూదికొండ అనే ఊరిలోని మహనీయుడు ఆరాధ్య సోమేశ్వర ప్రభువుయొక్క కరుణ అనే వసంతంలో జనించిన సద్భావాలనే పువ్వులతో, సర్వేశ్వరా ! నీపాదాలు రె...' 588932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 ఊరు, పేరు, గురువు "దూదికొండ అనే ఊరిలోని మహనీయుడు ఆరాధ్య సోమేశ్వర ప్రభువుయొక్క కరుణ అనే వసంతంలో జనించిన సద్భావాలనే పువ్వులతో, సర్వేశ్వరా ! నీపాదాలు రెండూ పూజిస్తాను." అని ఒక పద్యంలో అన్నాడు.4 అందుచేత ఆరాధ్యసోమేశ్వరుడు అన్నమయ్య గురువు అని ఊహించవచ్చు. ఈ సోమేశ్వరుడే పాల్కురికి సోమనాథుడని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు ఊహిస్తు న్నారు. దీనిని వేదం వెంకటకృష్ణశర్మగారు ఖండిస్తున్నారు. వేదం వారి వాదం లోనే సబబులు ఎక్కువగా కనబడుతున్నాయి. పాల్కురికి సోమనాథుడు క్రీశ. 1280_1340 మధ్యవాడు అని దేశ చరిత్రకారులు నిర్ణయించారు కనుక 1242లో శతకం వ్రాసిన అన్నమయ్యకు గురువు కాలేదు. కొందరు పాతకవులు అన్నమయ్య, సోమనాథులలో మొదటివారినే మొట్టమొదటివారినిగా 'పేర్కొనడంకూడ జరిగింది. పూర్వకవులను స్తుతిస్తూ పింగళి ఎల్ల కవి (క్రీ. శ. 1780 ప్రాంతంలో) తన 'శోభ్యచరిత్రము'లో ఇలా చెప్పారుః: "భక్తిమై రేణుక ప్రసుతో త్తము మతించి మాయదేవాహ్వయు మహిమ బొగడి చెలగి యథావాక్యముల నన్న మయగారి భజియించి మ్రొక్కిడి పాలకురికి సోమనగారి బ్రస్తుతిజేసి...." ఈ పద్యంలో మొదట అన్నమయ్యనూ, తరువాతసోమనాధుణ్ణి నుతిం చడంవల్ల, పూర్వుల సాక్ష్యంవల్ల అన్నమయ్యే ప్రాచీనుడని చెప్పవచ్చు. ఇంతకూ పాల్కురికి సోమనాధుని నివాసస్థానం దూదికొండకాదు. అన్నమయ్య, గురువు ఆ ఊరివాడు. 4 మళ్ళా అందులోనే, 5 తెనుగుకవుల చరిత్ర, పుట 374. 6 శతకవాఙ్మయ సర్వస్వము, పుటలు, 28, 81 7 ఈ పద్యాన్ని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారే తమ 'తెనుగు కవులచరిత్ర'లో' (3) ఉదాహరించారు.<noinclude><references/></noinclude> 5ow2suorv9yjy06mzgvdlwtq2rfg0cz 104 232223 588933 2026-10-17T21:27:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 యథావాక్కుల అన్నమయ్య గురువుగారి స్వగ్రామం ఏదై ఉంటుందో శిమ్యనిదికూడ అదే అను -కోవాలి. అలాగైతే అన్నమయ్య నేటి కర్నూలుజిల్లాలో ఆనాడు నివసి చా డను కోవాలి దూదికొండ అనే గ్రామం క...' 588933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>34 యథావాక్కుల అన్నమయ్య గురువుగారి స్వగ్రామం ఏదై ఉంటుందో శిమ్యనిదికూడ అదే అను -కోవాలి. అలాగైతే అన్నమయ్య నేటి కర్నూలుజిల్లాలో ఆనాడు నివసి చా డను కోవాలి దూదికొండ అనే గ్రామం కర్నూలు జిల్లాలో ప్రత్తికొండ తాలూకాలోని ప్రత్తికొండకు సమీపంలో ఉంది అన్నమయ్య ఈ గ్రామానికి తరువాత ఎప్పుడో -వచ్చాడని జన శ్రుతివల్ల మనం భావించాలి. ఏమంటే, ఆయన స్వగ్రామం గోదావరి తీరంలోని పట్టిన అని అంటారు. ఆయన శ్రీశైలం తీర్ధయా త్ర తకు వెళ్ళి ప్రయాణంలో పల్నాడు తాలూకాలో కృష్ణాతీరాన 'శెట్టిపాలెం' దాపునవున్న సత్ర -శాల అనేచోట స్థిరపడ్డాడట ఈ ప్రదేశాన్నే విశ్వామిత్ర క్షేత్రం అంటారట. జీవితాంతం ఆయన అక్కడే ఉన్నాడని ప్రతీతి. M తిరుగు గోదావరి ‘పట్టిస’వాడు కృష్ణానది 'జెట్టిపాలెం' దగ్గర స్థిరపడితే దూది కొండలోని గురువుగారివద్ద ఎప్పుడు ఉపదేశం పొందారు? శ్రీశైలం లయా, త చేసుకొని -తిరుగు ప్రయాణంలో సత్రశాల దగ్గర స్థిరపడితే అతడు శ్రీశైలయాత్ర ముగించు కాని స్వగ్రామంవైపు తూర్పునకాక పశ్చిమంగా ప్రయాణంచేసి వుండాలి. ఏమంటే, ప్రత్తికొండ తాలూకా శ్రీశైలానికి నైరృతి దిశలో ఉంది. ఒకవేళ -అన్నమయ్య దూదికొండ వాడేనేమో : మెడకు గండక త్తెర ఈయన కృష్ణాతీరాన స్థిరపడ్డాక తన మెడకొక గండక తైర తగిలించు “కాని ఒక్కొక్క తాటాకుమీద ఒక్కొక్క పద్యం చొప్పున సర్వేశ్వరశతకం మి. వ్రాసిన ప్రతి పద్యం 'కృష్ణార్పణం కంఠం -చేశాడట, ఏటి కెటురీది ఆ కాటాకు మళ్ళా తనదగ్గరకు చేరుకుంటే దాన్ని తీసుకొని తాటికి గుచ్చేవాడట, ఏ ఒక్క పద్యమైనా తిరిగిరాకపోతే తగిలించుకొన్న గండ .కత్తెరతో శిరస్సు ఛేదించుకొంటానని ఘోరప్రతిజ్ఞ చేశాడట. ఒక పద్యం ఎదురీత మరిచిపోయింది కాబోలు, దారితప్పి ఏట్లో కొట్టుకుపోయిందట. తాను వ్రాసిన పద్యం దారితప్పినా తాను మాట తప్పనివాడు కనుక అన్నమయ్య. ఉ త్తరించుకోబోయాడట, దేవుడు ఒక పసులకావరి రూపంలో వచ్చి “ఈ తాటాకు సీట్లో కొట్టుకొనివచ్చి నాకు దొరికింది" అని ఒకటి అన్నమయ్య చేతికిచ్చాడట. .తీరా చూస్తే అది అన్నమయ్య వ్రాసిన పద్యంకాదు; ఇంకొకటి అయినా అది *సర్వేశ్వరా!” అనే మకుటంతోనే ఉందట. దీన్ని దేవుడే వ్రాశాడని అన్నమయ్య భావించినట్లు ఈ కథను ప్రచారం చేసినవాళ్ళు భావించారు.<noinclude><references/></noinclude> 7xzgk40n8t0w43tkpznwd4o4zdmnxoe 104 232224 588934 2026-10-17T21:27:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 35 భయంకరాచారాలు కథలో వా స్తవలేశం ఏమైనా ఉందో లేదో చెప్పలేముగాని అన్నమయ్య -తత్వానికి ఒరుద్దమైన గోండక త్తెరను ఆయన మెడకు కట్టుకథకులు తగిలించారు. వీర మతంత...' 588934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 35 భయంకరాచారాలు కథలో వా స్తవలేశం ఏమైనా ఉందో లేదో చెప్పలేముగాని అన్నమయ్య -తత్వానికి ఒరుద్దమైన గోండక త్తెరను ఆయన మెడకు కట్టుకథకులు తగిలించారు. వీర మతంతోపాటు కొన్ని భయంకరాచాకాలు కూడ దేశంలో వ్యాపించాయి. శివార్పణగా అంగాలు భోదించుకోవడాలూ, ఆత్మహింసలు చేసుకోవడాలూ, తుదకు తమ తల తామే తరుగుకోవడాలూ మేరలేని భక్తిలక్షణాలనీ, అలా చేసినవాళ్ళంతా కైలాసం చేరుకుంటారనీ బాధించినవాళ్ళు చెప్పారు. భక్తులు నమ్మి ఆచరించారు. -ఇటువంటి మూఢనమ్మకాన్ని గర్హిస్తూనే బహుళ అన్నమయ్య ఈ క్రింది వద్యం చెప్పివుంటాడు. "అమితోత్సాహము నంది నీకు దన సర్వార్థంబులం గూర్చి మెముతో నిచ్చుటకం టె శౌర్యగుణ సామర్థ్యంబునం బొంది ణము నీ కిచ్చుటకంటె దుస్తర్భవోన్మాదంబు మర్ధించి చి త్తము నీకిచ్చుట పెక్కు భంగుల మహొదార్యంబు సర్వేశ్వరా :* (78) ఇందులో చెప్పిన దుస్తరభవోన్మాదం' ఆనాటి మతోన్మాదానికి పర్యాయ పదంగా మనం తీసుకోవచ్చు ఇటు 'వీరభక్తి'ని ఎలా నిరసించాడో అటు అద్వై .కాన్నీ, 'అహం బ్రహ్మస్మి' తర్వాన్నీ ఖండించాడు. ఈ క్రింది పద్యం చూడండి. "చావంబుట్టుచు బుట్టజచ్చుచు మహాచండాల సంసారపా రావారంబున గూలి లా జెడుటకుం బ్రవ్యక్తిగా నాత్మలో నేవం టొందక యేసు నీ వనుట తా నేజ్ఞానమో శ్రీమహా దేవా ! యిట్టి కుతర్కమణం గలదె చింతింపంగ సర్వేశ్వరాః" సాత్త్విక భ క్తుడు (74) ఇతడు కేవలం సాత్త్వికభక్తుడు. ఆడంబరాలు, అర్థంలేని తర్కాలు, -అనర్థకమైన ఉన్మాదాలూ నిరసించేవాడు మోక్షంకోసం ఎక్కడెక్కడో వెదక నక్కర్లేదంటాడు తీర్థాలలో మునగక్కర్లేదంటాడు. అన్నట్టు, గోదావరీతీరంలో పుట్టిపెరిగిన అన్నమయ్య తీర్థయాత్రలకని కృష్ణా తీరానికి వచ్చి అక్కడ స్థిరపడిపోయాడని చెప్పుకొంటారుగాని ఈయన దీక్ష పుచ్చుకున్నాక తీర్థయాత్రలకు ఏమి ప్రాముఖ్యం ఇవ్వలేదు. "పలుతీర్థంబుల గ్రుంకు .కం పె మహిలో భక్తాంఘిపానీయముల్ తలమీదం జిలికించుకో దగును; తీర్థంబాడ<noinclude><references/></noinclude> lzwkgglig8l2itk9k07fe8f6s78v9ia 104 232225 588935 2026-10-17T21:28:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '0 అన్నమయ్య భారంబు; తత్ఫల మత్యల్పము" (23) “రమణకా - భక్తనమ్మ గదర్శనము తీర్థం శ్రేణి, తద్దోష్ఠితీర్థము', తద్దివ్యదయావలోకనము తీర్థం బెన్నగా విట్టి జంగము "వోలలాడక వివేక భ్రష్టులైపో...' 588935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>0 అన్నమయ్య భారంబు; తత్ఫల మత్యల్పము" (23) “రమణకా - భక్తనమ్మ గదర్శనము తీర్థం శ్రేణి, తద్దోష్ఠితీర్థము', తద్దివ్యదయావలోకనము తీర్థం బెన్నగా విట్టి జంగము "వోలలాడక వివేక భ్రష్టులైపోయి లోకమునం దీర్ఘము లంచు నేరులు పౌరంగా నేల సర్వేశ్వరా !" (24) అని ఇలాగ ఒకటిరెండు పద్యాలలోకొక ఆరు- పద్యాలలో వీర శై వులందరిలాగే తీర్థయాత్రానిరసనం చేశాడు. - అయితేనేం, కవిని గురించి మనకు తెలిసినది అతని గ్రంథంలోని భావాలకు విరుద్ధమైనా, అతని గురించి లోకులు ఏమి చెప్పుకొంటున్నారో తెలుసు కోవడం అవసరం, యథావాక్కుల అన్నమయ్యగారి కుటుంబానికి 'ఉత్తరా త్రా' "సోమరాజువారు' అనే ఇంటిపేరు వచ్చిందనీ, వాళ్ళు నేటికీ పల్నాడు లూకాలో ఉంటున్నారనీ తెలుస్తున్నది, వాళ్ళు తెలియజేసిన విషయాలవల్ల నే అన్నమయ్య గోదావరీ తీరంవాడనీ, యాత్రలు వెళ్ళాడనీ మన సాహిత్య చరిత్రకారులు వ్రాస్తున్నారు అర్వాచీనుల మాటలకన్నా అంతరంగిక సాక్ష్యం యొక్క బలం ఎక్కువ కనక అన్నమయ్య పద్యాలమందే అతని గురించి ఇతర వివరాలు పేక రించడానికి ప్రయత్నం చేద్దాం. కవిని గురించి ఆరా ఒక పద్యంలో అన్నమయ్య "కడుజిత్రంబుగ జేయగా సౌర సురం గంటయ్యెనే ఇద్దమం ఓడకున్నకా" అన్నాడు 8 కత్తి పెట్టని ఒక ఎంత చిత్రంగా చేసినా అందమైన దవుతుండా అని దాని అర్థం. ఇంకొకచోట "చి తము రూక లాశ్వము విధంబై యుండు" నన్నారు కి కూకలాశ్వం అంటే తర్ఫీదు ఇవ్వనట్టి గుర్రం. మరొక పద్యంలో గురుమంత్ర కార్ముకంలో ఆత్మాస్త్రం సంధించి అష్టాంగ మహాముషి వివేకి వేసే, అది కైవల్య లక్ష్యంలో నాటుకుం దని 10 విలు విద్యను గురించి చెప్పారు. కత్తి, ఒక, బాణం వేయడం, గుర్రానికి తర్ఫీదు ఇవ్వడం మొదలై వివాటిని ఉపమానాలుగా చెప్పినందువల్ల అన్నమయ్య మొదట దండనాథుడేమో అనే అనుమానానికి ఆస్కారం లేకపోలేదు. నాటకాల పై మోజు ఇతనికి తన కాలంలోని నాటకాలంటే చాలా ఇష్టమనికూద ఊహించ దానికి వీలుంది. రెండు పద్యాలలో వాటిని చెప్పారు. ఆ రోజుల్లో నాటకాలు కౌముదీ ఉత్సవాలలో ఆడేవారనికూడ ఈ పద్యాలవల్ల తెలు: కోపచ్చు. చూడండి ఆ పద్యాలు : 8 నెంబరు 79 లో 9 3 131 6° 10 నెంబరు 88లొ<noinclude><references/></noinclude> 87vbcojog3nwchihvzg7osbztllat0g 104 232226 588936 2026-10-17T21:28:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ':సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం. కి "అమరంగా స్ఫుటభక్తి నాటకము భాషాంగ క్రియాంగాభిర మ్యముగా జూపిన మెచ్చి మీరలు పురే యన్నంతకున్ యోనిగే హములన్ రూపులు వన్నుకొందును నటుండై వచ్చి సంసారరం...' 588936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>:సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం. కి "అమరంగా స్ఫుటభక్తి నాటకము భాషాంగ క్రియాంగాభిర మ్యముగా జూపిన మెచ్చి మీరలు పురే యన్నంతకున్ యోనిగే హములన్ రూపులు వన్నుకొందును నటుండై వచ్చి సంసారరం గములోనం బహురూపమాడు వెలయంగా జీవి | సర్వేస్వరా !" "ప్రారంభించి చకోరపోతము మహీయజ్యోత్స్నయం దుత్సవ శ్రీరంజిల్లుచు వేడ్క నుండుగ నా చిత్తంబు నీ దివ్యశృం గారాధ్యానమునం దహర్నిశము జొక్కంజేయవే దేవ శ్రీ గౌరీలోచన న ర్తకీవటన రంగస్థాననర్వేశ్వరా !" 10 (20) (86) నాటకాలూ మొదలైనవాటిని చెప్పినట్టే అన్నమయ్య తన సమకాలిక :జీవితంలోని ఉపమానాలతోనే పద్యాలు చెప్పాడు. "కనకంబందు ఘనీభవించిన కళంకంబెల్ల సువ్యక్తికా ననలాస్యంబునగాని పోదు" అని స్వర్ణ శుద్ధినీ 12, అను అనే దూతవర్గాన్ని, మంత్రో రుసాధనతో ఉచ్చాటన ద్రియాలు 13 పేర్కొన్నారు. భూతవైద్యాలనూ బంధాలు చేయడం, అంజనం వేయడం మొదలైన తాను నమకాలిక జీవితంలో చూచినవేకాక పాత గ్రంథాలలో చదువు కొన్న భావాలనుకూడ ఇతడు పద్యాలలో చెప్పాడు. మహిమ్నం, మిల్హణం, అనా మయం మొదలైన సంస్కృత గ్రంథాలనుంచీ, శివతత్వసారం మొదలైన తెలుగు పుస్తకాలలోనుంచీ ఇతడు భావాలు స్వీకరించాడని పండితులు చెప్తున్నారు. ఎక్కడ నుంచి భావాలు తెచ్చుకొన్నా ఇతడు తన ప్రతిభను వాటికి జోడిస్తాడు. . రావణాసురుడు రచించాడని చెప్పే శివతాండవ స్తోత్రంలో శృంగార శృంగారేతర రసాల కలయిక ఒకదాని తరవాత ఒకటిగా పునరావృత్తమవుతుంది. అలాగే అన్నమయ్య రచించిన ఈ క్రింది పద్యంలో విభిన్న తత్వాల పొందిక కనబడుతుంది *సకలాధీశ్వర పట్టభద్రుడవు. భిక్షగామి, నత్యంతరం తకళాత్ముండపు, రౌద్రమూర్తి, పతిసౌందర్యాంబికాసంగమా ధికలోలుండపు, దివ్యయోగివి, మదిం దెల్లంబుగా నెట్టి వా రికి దా శక్యమె నీ నిజం బెరిగి వర్ణింపంగ సర్వేశ్వరా !" (106) ఇటువంటి శిల్ప చాతుర్యం ఇతడు వ్రాసిన 188 పద్యాలలోనూ అధికంగానే కనబడుతుంది. అయితే ఈయన రచనలో తత్సము, తద్భవశబ్దాలే 12 30 68 13 30. 67<noinclude><references/></noinclude> eh7c6no312xmuhd0vrx53lzzb5y7rp3 104 232227 588937 2026-10-17T21:28:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38 యాథావాక్కుల అన్నమయ్య ఎక్కువ. దేశ్యాలు తక్కువే. జాను తెనుగు అట్లే వాడడు. ఇతడు వాడిన శివ కవులకు సహజమైన ప్రయోగాలు 'సమూహ, సురంగం' మొదలైన కొన్నిటిని విడుదవోలు వెంకటరావుగారు చూ...' 588937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>38 యాథావాక్కుల అన్నమయ్య ఎక్కువ. దేశ్యాలు తక్కువే. జాను తెనుగు అట్లే వాడడు. ఇతడు వాడిన శివ కవులకు సహజమైన ప్రయోగాలు 'సమూహ, సురంగం' మొదలైన కొన్నిటిని విడుదవోలు వెంకటరావుగారు చూపించారు. ఇతడు వాడిన విలక్షణ ప్రయోగాలు కొన్ని వేదం వెంకటకృష్ణశర్మగారు పేర్కొన్నారు. గీపెట్టు, గింజుకొను వంటి- వాడుకలో వున్న జాతీయాలు ఈ శతకంలో అక్కడక్కడ పొందు పరిచాడని వేదంవారన్నా, అన్నమయ్య తత్సమాలే అధికంగా వాడడం చేత 'కొంగజపం ' మొదలైన మ టలకు 'ఒకపేషార్పన' అనే రూపాలు కనబడతాయి. "తనపుం బెంచిన చేనియట్ల" అనే తెలుగు మాటలు సామెతకన్నా "భ్రమరధ్యానము దాల్చి కీటకము సద్భావాది సంయుక్తి భ్రమరంబై అగవీథినాడు సనినజ" అనే సంస్కృత 'న్యాయాం' ఎక్కువగా కనబడతాయి అయితే అన్నమయ్య కవిత్వం · చిత్తశుద్ధి గల భావాలకు 'యథావాక్కులు' అని చెప్పాలి. ఈ శతకం గురించి జయంతి రామయ్యగారు ఇలా చెప్పారు. చదువువాని "శైలి హృద్యము. ధార యనర్గళము. శేపాటి వాచకత యున్నను" జొలుసు, తనుంత దాము దొర్లి పోవును. పద్యరచనా శిల్పమున కిది ముఖ్యలక్షణము." ఈ మాటలుకూడ యథావాక్కులు, కొన్ని చక్కని పద్యాలు : "జగతీ చక్రము పాదఘటన నదృశ్యంబై ప్రవర్తింపగా గగనం బంతయు రాహుమండల సమగ్ర వ్యాప్తులం దద్భుతం నజాంత్య వేళల సముద్భూతాంగ హారావళుల్ నెగడం బొంగి నటింతు తాండప మహనృత్య॥బు సర్వేశ్వరా 1 అమరంగా స్ఫుటభ క్తి పాటకము భాషాఁగ క్రియాంగా ఖిర వ్యముగా జూపిన మెచ్చి మీరలు పురే యున్నఁతకుళా యోనిగే హముల రూపులు వస్నుకొందును నటుఁడై వచ్చి సంపారరం గములోనం బహురూపమారు వెలయంగా జీవి సర్వేశ్వరా ! అనురాగంబున నిన్ను జూచు దలపోయుం జొక్కు గాక్షించు న ర్దన పేయం దమకించు సిగ్గువిరియం దార్లి౦చు శోషించు నం తషు నీ ధ్యానము దాల్చుదన్ను మరచుం హి ఏదశావస్థలం దనరంగా మది నిన్ను డక్కగౌను సద్భక్తుంరు సర్వేశ్వరా॥ ఘటదుగ్గంబులు పేరుగాక వెలయంగా నెంత తోడంటిన న్నట దిగ్ధాంబుధి పేరునే జగములో స్పండి. ఉప్పఁ గతిం జటులాత్ముం డగుగాక యెయ్యెడల నీ సద్భక్తుడే కార్యము త్కటపై తాకిన నవ్యచిత్తు డగునే తర్కింప సర్వేశ్వరాః (18) (20). (32).. (44)<noinclude><references/></noinclude> oviwmts9trefbe6l8bymnqeyd9d8vv2 104 232228 588938 2026-10-17T21:28:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 కీటకము 38' సతి పేడ్కం దన ప్రాణవల్లభునితో సంయోగ మాసించుగా కతనిం బ్రార్ధన పేసి సొమ్ము గొనిపో నర్రాడునే తజ్ఞు డీ క్షితి నీభ క్రియ వేడుగాక మరి నీ శ్రీపాదము...' 588938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 కీటకము 38' సతి పేడ్కం దన ప్రాణవల్లభునితో సంయోగ మాసించుగా కతనిం బ్రార్ధన పేసి సొమ్ము గొనిపో నర్రాడునే తజ్ఞు డీ క్షితి నీభ క్రియ వేడుగాక మరి నీ శ్రీపాదము లొచ్చి కు చ్చితకామ్యార్ధము లొంద వేడుకొను నే చింతింప సర్వేశ్వరా (45), భ్రమరధ్యానము దాల్చి సద్భావాదినంయు భ్రమరంబై ఖగవీథి నాడు పనినజు భావించి ని న్నాత్మ నె య్యముతో ధ్యానము సేయు మర్త్యుడును నీయట్లే పరవ్యోమత త్వమునం దవ్యయలీలనుండు టయిదే తక్కింప సర్వేశ్వరా ! అమర శ్రేణులకు సుధామయకళాఘాత్మీయసారంబు ర మ్యముగా గ్రోలగనిచ్చి తా నొక కళామా రాంగుడై యున్న చం ద్రమునిం జూచి జనమ్ము మ్రొక్కు క్రియ నారణ భ క్తపూజావిధి క్రమధారాకకు జూచి మొక్కుదురు లోకఁ బెల్ల సర్వేశ్వరా! జై (47). భవదాకారమె కాంచు నీ సవకదంబ శేషనద్వాక్యముల్ (46). చెపులార న్విను నిన్నె చెప్పు మది దుశ్శీలేంద్రియాటో వదు ర్వ్యవసాయాత్ముల గాంచుచో వినెడిచో వర్తించుచో జీకునుం జెవిటి న్యూగయు నై చరించు మహి వీ శీలుండు సర్వేశ్వరా = (50). పెంవం దల్లి యగుళా రుజాపటందు ష్పీడానికి క్షోభ వా - (58). రింపగా వైద్యుడగుజు గుమార్గ విధులం గ్రీడింప టోకుండ శి క్షింపగా బల్లిదుడైన తండ్రియగురుజు శ్రీమంతుగా నెంతయుజ కంగదాతయగు నీ సద్భక్తి సర్వేశ్వరా ! ఉరుసంసారగజేంద్ర దర్పదళవ ప్యూరప్రతాపో గణే సరి, దుష్ప్రవశరీరబంధ విపులక్ష్మాణ ప్రజచ్చేదని స్ఫురిత క్రూరకుఠారధార దురిత ప్రోద్భూతజీమూతదు నరసంఘాత విఘాతమారుతము నీ సద్భక్తి సర్వేశ్వరా! కలయం గాష్టయుగంబు గూర్చి తరువుగా బుట్టి తత్పాధనం బులరెంటిన్ దహియించు వహ్నిగతి దా బొల్పొంద గాయంబు సం రిల సత్కర్మముతో మథింపగ భవచ్చిద్భక్తి సద్వహ్నియు జెరుచు దత్వం బెన్న సర్వేశ్వరా! (81) జ్వలమై కాయము గర్మముం కలవారై మతిమంతులై రసికులై గంభీరులై ధీరులై లలనా మన్మథులై సముజ్వలవచోలాలిత్యులై నిత్యులై బలవిరాజితులై యశోభరితులై భాసిల్లు భాగ్యోదయుల్ తొలిజన్మంబుల మిమ్ముగొల్పిన మహాత్ముల్ వారు సర్వేశ్వరా * (122) 3<noinclude><references/></noinclude> 410kar93yeu0e7s99xcb64xpisrjvni 104 232229 588939 2026-10-17T21:29:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5 క్షేమేంద్రుడు పూర్వకాలంలో మహారాజులు నిండుసభలో కొలువుదీరినప్పుడు ఆస్థానంలోని ఆశ్రితులు, పరివారం ఏయే స్థానాలలో కూర్చొనేవారో ఈ క్రింది పద్యం వివరిస్తుంది. "వెనుకదెన నిల...' 588939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5 క్షేమేంద్రుడు పూర్వకాలంలో మహారాజులు నిండుసభలో కొలువుదీరినప్పుడు ఆస్థానంలోని ఆశ్రితులు, పరివారం ఏయే స్థానాలలో కూర్చొనేవారో ఈ క్రింది పద్యం వివరిస్తుంది. "వెనుకదెన నిల్చి కామినీ వికతి గొల్వ దక్షిణంబున సుకవివితాన మమర వామదిశయందు బొగరెడ్డి పందిజనులు నెదురు గాయక గేయంబు లింపు పెంప ఆ ప్రభువు సభ చేస్తాడు. ఈ పద్యం 'ముద్రామాత్యం' అనే ప్రాచీన -గ్రంథంలోవిదని మడికి సింగన అనే కవి క్రీ. శ. 1347 ప్రాంతాలలో 'సకలనీతి 'సమ్మతి' త' మనే సంకలన గ్రంథంలో ఉదాహరించాడు. 'ముద్రామాత్యం' వ్రాసిన రచయిత పేరు ఇదమిత్తం అని చెప్పలేము. సకలనీతి సమ్మతాన్ని ప్రచురించిన మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు "ముద్రామాత్యము క్షేమేంద్రుడను విరుదు వహించిన లక్కోకట్టు అను కవి రచించినట్లు తోచుచున్నది." అని చెప్పారు. ఇలా తోచడానికి ఆధారమేమిటో ఈ మాటలు వ్రాసిన నకలనీతి సమ్మతం పీఠికలో వ్రాయలేదు. కాశ్మీరదేశంలో క్షేమేంద్రుడవే కవి క్రీ.శ. 1020 1088 ప్రాంతాలలో ఉండేవాడు. ముద్రామాత్యం వ్రాసిన తెలుగుకవి కాశ్మీరకవి వ్రాసిన గ్రంధాలలో దేని పైనా అనువాదం చేసి ఆ మూలరచయిత పేరును బిరుదుగా పొందివుంటాడు. కాశ్మీర క్షేమేంద్రురు 84 గ్రంథాలు వ్రాశారు. అందులో 19 మాత్రమే నేరు 1 మడికి సింగన క్రీ. శ. 1420 ప్రాంతాలవాడని ఇతరులంటారుగాని నుప్రసిద్ధ చరిత్రకారులు మల్లంపల్లి పోసుశేఖరశర్మగారు తమ ‘History of Reddy Kingdoms' గ్రంథంలో (పుట 514) ఇతని కాలాన్ని ఇలా నిర్ణయించారు. వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు దీనినే బలపరిచారు. చూ : వారి 'నన్నెచోడుని కవిత్వం', పుట 82, M<noinclude><references/></noinclude> 8nl4tsla7b0gdatq9egkev6cazpqglf 104 232230 588940 2026-10-17T21:29:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 41 దొరుకుతున్నాయి. వీటిలో నీరిశాస్త్రానికి సంబంధించినవి కూడ ఉన్నాయి 2 ఈ తెలుగు క్షేమేంద్రుడు క్రీ.శ 1080 తరువాతనేగాని అంతకుముందు జీవించి ఉండదు. అందుచేత ఇ...' 588940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 41 దొరుకుతున్నాయి. వీటిలో నీరిశాస్త్రానికి సంబంధించినవి కూడ ఉన్నాయి 2 ఈ తెలుగు క్షేమేంద్రుడు క్రీ.శ 1080 తరువాతనేగాని అంతకుముందు జీవించి ఉండదు. అందుచేత ఇతడు కాకతీయయుగం తొలిదినాలలో ఉన్నవారు. 1 ఈ సంగతి ఇతని పద్యాలలో ఒకదానిలో నిరూపించవచ్చు. మంత్రిలేని మహీపతులు నాలుగు కాలాలపాటు నిలబడలేరని ఇతడు ఇలా చెప్పాడు : రాజరాజవంశ భూజనవతు లీలి రకట : మంత్రి తొలగి యతికినాడు. ఏది పసుపు వేయ నిటు నిల్వటోలదు రాజు లేని కయ్య సకలనీతి. 827) ఇందులోని రాజరాజవంశీయులు చాదక్యయుగంలోనివాళ్ళు వాళ్ళ రాజ్యం అంతరించాక చెప్పిన పద్యమిది అందుచేత ఈ కవి కాకతీయయుగంలోనే ఉంటారు అందులోనూ ఒకవేళ తిక్కనగారికి ముందు జీవించి ఉంటాడని వేరొక ఆధారంవల్ల చెప్పవచ్చు. అదేమిటంటే, తిక్కనగాడ 'కవి వాగ్బంధం' అనే లక్షణ గ్రంథం వ్రాశారని ప్రతీతి. ఆ పుస్తకంలో 'వృద్ధియతికి క్షేమేంద్రులు చెప్పిన శతపక్షి సంవాదంలో పద్యము' అని ఒకటి కనబడుతుంది. ఈ సంగతి వివరిస్తూ, ఆ సీసపద్యంలోని రెండు పాదాలను మాత్రమే ఒక అముద్రిత గ్రంథాల పట్టికలో ప్రచురించారు.3 ఆ పాదాలు ఇవి: "అమలినాక్షరరూపి యాద్యంతసకలలో కైకసంస్తుత్య సురౌఘవంద్యః కమలాసనార్చితకాంతార్ధనరదేహ కౌశిక ప్రియరని కై రవాప్తం" ఈ పాదాలను ఉదాహరించిన కవివాగ్బంధాన్ని నిజంగా తిక్కనగారే ప్రాంతాలలో జీవించిఉండాలి. మడికి రచిస్తే, తెలుగుక్షేమేంద్రుడు క్రీ.శ. 1200 సింగన కాలమైన క్రీ. శ. 1347 కు పూర్వుడన్నదిమాత్రం తథ్యం. కవివాగ్పం ధంలో పేర్కొన్న శతపక్షిసంవాదం ఎటువంటి కావ్యమోగాని ఇతరలాక్షణికులు 2 తెలుగు భాషాసమితి : విజ్ఞానసర్వస్వం. 6 వ సంపుటి 'విశ్వసాహితి', పుట 648. 3. తంజావూరు సరస్వతీమహల్ 'అముద్రితతెనుగు గ్రంథాల వర్ణనాత్మక సూచిక', మొదటి సంపుటం, పుట 294.<noinclude><references/></noinclude> r9qvgld7922ter1nr5j2b7h5f794hlz 104 232231 588941 2026-10-17T21:29:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42 గూడ ఇందులోనుంచి ప్రయోగాలు తీసుకొన్నారు. క్రీ శ. 1480_1520 మధ్య జీవించిన వెల్లంకి తాతంభట్టు తన 'కవిచింతామణి'లో 'శతపక్షిసంవాదంలోని'దని చెప్తూ ఈ క్రింది పద్యం ఉదాహరించాడట. "నీవీబం...' 588941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>42 గూడ ఇందులోనుంచి ప్రయోగాలు తీసుకొన్నారు. క్రీ శ. 1480_1520 మధ్య జీవించిన వెల్లంకి తాతంభట్టు తన 'కవిచింతామణి'లో 'శతపక్షిసంవాదంలోని'దని చెప్తూ ఈ క్రింది పద్యం ఉదాహరించాడట. "నీవీబంధము వీడ మోవి యథరళానే కంబు అల్లాడ జిల్లా గ్రేవల్ గానగ విచ్చు క్రుమ్ముడివిరుల్ పృర్వీస్థలం జెంద న ద్భావాగారములోన చెమ్మగిల చిత్తం బుత్తలంబొంద నా నావి భ్రాంతులు పుట్టు నింతులకు చెంతకా వింతవారుండినగా. "4 ఇందులో మదన వికారాలు ఉండడం వల్ల బహుళా అది శృంగార రసానికి చెందిన కావ్యం కావచ్చునేమో అనిపిస్తున్నది. ఇందులోని ఇతర పద్యా లేవీ దొరకలేదు. ఇలాంటి కావ్యం నష్టమవడం దురదృష్టమే కాశ్మీర క్షేమేంద్రుని తమ రచనలైన దేశోపదేశం, కర్మమాల అనే గ్రంథాలలో శృంగారం అతి వేలంగా ఉండడం ఇక్కడ మనం గమనించాలి కాశ్మీర క్షేమేంద్రుడు యౌవనంలో శృంగార ప్రియుడై ఉండవచ్చు. 5 తెలుగు క్షేమేంద్రునిలో ఈ శృంగార వాసనలు ఉన్నాయి " ఇందువల్ల ఇతని కీ బిరుదు వచ్చిందా? తెలుగు క్షేమేంద్రుడు వ్రాసిన 'శతపక్షిసంవాదం'లోని ఒక పద్యమూ, రెండు పాదాలూ మాత్రమే దొరికాయని చింతించే మనం అతని ముద్రామాత్యం లోని పద్యాలు కనీసం 32 దొరికినందుకు సంతోషించాలి వీటి నన్నింటినీ మడికి పింగన్నే ఉదాహరించాడు. వీటిలో ఇంతకుముందే మనం చెప్పుకొన్న 'రాజ రాజు వంశ భూజనపరులనే పద్యాన్నీ, ఈ క్రింది పద్యాన్నీ పేర్కొని రామకృష్ణ కవిగారు 'ము.దామాత్యం' ఎటువంటి గ్రంథమో ఊహించారు. "కొన్ని దినంబు లిక్కడ వకుంఠితలీల ساف యున్నబలంబు గెల్చికొను గొప్పగు, వంతియ కాదు క మీ న్నిజమార్గ మారయక మిన్నక యేగుట యేది బుద్ధి యా యున్నెడ జూచి వెళ్ళు జనులున్నర చెప్పుడు గూఢచారతన్," (సకలనీతి 852) 4 'తెనుగు కవుల చరిత్ర'లో నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు ఉదాహరించారు. 381. 5 తెలుగుభాషా సమితి .. విజ్ఞాన సర్వస్వం 8వ సంపుటం, 'విశ్వ సాహితి' 1048,<noinclude><references/></noinclude> pmwen314i8l50wvri7tui0m1xp9mvrf 104 232232 588942 2026-10-17T21:29:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 43 "ఇది కథా భాగంలోని పద్యములట్లు గాన్పించును గాని కేవలము నీతి విచారములు గావు" అని వ్యాఖ్యానించారు "ముద్రామాత్యము కేవలము నీతి గ్రంథము కాక ముద్రారాక్షస...' 588942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 43 "ఇది కథా భాగంలోని పద్యములట్లు గాన్పించును గాని కేవలము నీతి విచారములు గావు" అని వ్యాఖ్యానించారు "ముద్రామాత్యము కేవలము నీతి గ్రంథము కాక ముద్రారాక్షసమువలె నొకరాజుకు ప్రాభవమును సంపాదించు మంత్రి శిఖామణి నీతి ధోరంధర్యమును వర్ణించు కావ్యమేమోయను సందియము కలిగించుచున్న "దని వ్రాశారు. అయితే మడికి సింగన ఉదాహరించిన 32 పద్యాలను చదివాక ఇది కథాకావ్యం కాదేమో అనిపిస్తున్నది. ఇది కూడ శిన దేవయ్య 'పురుషార్థం”, బద్దెన ‘నీతి శాస్త్రముక్తావళి' వంటి నీతి గ్రంథమే అని చెప్పవచ్చు. అయితే 'ముద్రామాత్యం'లో కొన్నిచోట్ల భావాలూ అన్వయాలూ ఏ పద్యాలలోని ఆ పద్యాలలో పూర్తికావు తరువాతి పద్యంలోకి కూడ విన రిస్తాయి. ముద్రామాత్యంలోనిదని మడికి సింగన ఉదాహరించిన మొదటి పద్యమే సగంలో మొదలవుతుంది, చూడండి "అనుచు దలంచి రాజసచివాధిపు లెంతయు ప్రేమతోడ డ్రా రస మొనరింప సర్వజవతాహితబుద్ధి వహించి యంధ్రవా గ్వనధివిలాసవీచికల వారక తెప్పల దేల్పి యింపుసాం పిసుమడిగా నయామృతము నిచ్చెద మెచ్చులు పల్లవింపగన్." (సకలనీతి 30) అందుచేత ఇది కథాకావ్యం అని భ్రమపడడానికి వీలుంది. ఇందులోని నీతులుగూడా కేవలం సరళమైనవి కాని వక్రమార్గాలు కూడా యుద్ధం చేయవచ్చునని కవి ఉపదేశిస్తాడు, చూడండి దాగి "పేర యొకచోట వలయొగ్గి వేటకాడు. తొలగియుండి మృగంబుల ద్రుంచు పగిది రూపునూషక శత్రువు రూపుగూల్చు టిడియె నయమార్గమిట్లు జయింపవలయు " బోధిస్తాయి. మాటున సకలనీతి 885) అధర్మాన్ని అధర్మంతోనే జయించాలనీ, వజ్రాన్ని వజ్రంతోనే ఛేదిం చాలనీ చెప్పే స్వభావంవాడు అపకారికి ఉపకారం చేయమనడు. అలాచే వే రాజ్యాలు నిలబడవు. రాజ్యంకోసం ఏదిచేపినా తప్పులేదనే 'నీతి' మార్గమిది. దండయాత్రల సమయంలో, శత్రువులువచ్చేదారిలోని చెరువులలో, మాతులలో విషంకలపాలని కూడ ఇది బోధిస్తుంది.<noinclude><references/></noinclude> ck0hd7x37nzhitd2igy9wgwi1us0z7i 104 232233 588943 2026-10-17T21:29:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 "తా నరులు వచ్చు తెరువు న మానుగ గల చెరువులందు మరువులయందు బూని ఘనగరళతరళము గా నొనరింపంగవలయు గడువేగమును." (సకలనీతి 816) ఇది ఆ రోజుల్లో దుర్గ రక్షణకు ముఖ్యమే. ఈ కవి కౌటిల్యాన్ని మన...' 588943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>44 "తా నరులు వచ్చు తెరువు న మానుగ గల చెరువులందు మరువులయందు బూని ఘనగరళతరళము గా నొనరింపంగవలయు గడువేగమును." (సకలనీతి 816) ఇది ఆ రోజుల్లో దుర్గ రక్షణకు ముఖ్యమే. ఈ కవి కౌటిల్యాన్ని మన స్ఫూర్తిగా ఉపదేశించి దానిని సమర్థి స్తాడు "కౌటిల్య వృత్తినెంతయు బాటించియెకాక సంధి బలహీనుల కె ప్పాట నలవడ. నె? యైనను పాటించి యెరుంగవలయు బరహృదయంబుర్ " .. (సకలనీతి 354) ఇందాక చెప్పినట్లు వజ్రాన్ని వజ్రంతోనే కోయాలన్న నమ్మకం కలవాడు కాబట్టే ఈ క్రింది పద్యం సూటిగా చెప్పాడు : "మతి మంతుల యంత్రంబులు ప్రతియంత్ర క్రియనెగాని సాయపు దృఢకి లితఘనఘటితకవాటము ధృతి దాలముచేతగాక తెరవగనగునే " (Kobe 40) ఈ పద్యంలోని రెండవభాగంలో చెప్పినట్టు చక్కని ఉపమానాలతో నీతిని వివరించడం అక్కడక్కడ కనబడుతుందిగాని ఆంధ్రభోజుని నీతిభూష ణంలోలాగ సర్వశ్రా కనబడదు. అయితే, ఉపమానాలు వాడినచోట్ల చక్కగా చెప్పాడు, చూడండి : "పెద్దయైన యినుపముద్ద దానొకలేత తీపనైన నెట్లు తెంపనేర్పు వల్పమైన నదియు నతిశరధారచే దెంపనోపు నెంత దృఢమునైన,” "నీరున ననలం వారుట నారయ లోక ప్రసిద్ధ మయ్యనలముచే నీరు గురుదోష ముడుగదె (సకలనీతి 715) చారుతరోపాయశ క్తి సంపదవలనకా?" (soba 716)<noinclude><references/></noinclude> g4lrrj9m89vv46l933gkqsesecxgjt0 104 232234 588944 2026-10-17T21:30:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? 45 బలం లేనప్పుడు కుటిల పద్దతి చెప్పినా అకుటిల బందర్ప మున్నప్పుడు ఎలా యుద్ధం చేయాలో ఒక పద్యంలో చెప్పాడు. "వికటపటుకూలకలికా శకటోద్భటగజఘటాదీచ క్రవ్యూహ ప...' 588944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? 45 బలం లేనప్పుడు కుటిల పద్దతి చెప్పినా అకుటిల బందర్ప మున్నప్పుడు ఎలా యుద్ధం చేయాలో ఒక పద్యంలో చెప్పాడు. "వికటపటుకూలకలికా శకటోద్భటగజఘటాదీచ క్రవ్యూహ ప్రకట మొనరింపగాదగు నకుటిలధుజదర్ప మొప్ప నాహవభూమిజ (సకలనీతి 820) ఈ పద్యంవల్ల 'ముద్రామాత్యం' రచించిన రోజుల్లో కూడ ప్రాచీన యుద్ధ గ్రంథాలలో చెప్పినట్లు వ్యూహాలు పన్నే వారని తెలుస్తున్నది ఇతని రచన సంపూర్ణంగా దొరికినా, ఇతడు వ్రాసిన యితర రచనలు దొరికినా ఆనాటి వైనాలు మరికొన్ని తెలిపేవి. ఇతడు 'శూద్రక చరిత్ర' అనే గ్రంథం కూడ వ్రాసినట్టు మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు సకలనీతి సమ్మతం పీఠికలో చెప్పారు ఈ పుస్తకంలోని ప్రయోగాలను లాక్షణికులు ఉపయోగించారో లేదో తెలియదు. ఇప్పటిదాకా ఎవరూ పేర్కొనలేదు. తెలుగులో కూ శూద్రక చరిత్ర రచన ఎప్పుడు జరిగిందో, ఎవరివల్ల జరి గిందో ఖచ్చితంగా చెప్పలేంగాని కన్నడంలో క్రీ శ 800 ప్రాంతాలలోనే మొదటి గుణవర్మ జైన గ్రంథమైన హరిఃంశాన్ని, చంపూకావ్యమైన శూద్రక కావ్యాన్ని విరచించారు. లక్షణ గ్రంథాలలో గుణవర్మ వ్రాసిన శూద్రక కావ్యం నుంచి అనేక పద్యాలు ఉదాహృతాలయ్యాయి, "శూద్రకునికి సంబంధించిన కథలు సంస్కృతంలోనూ, ప్రాకృతంలోనూ చాలా ఉన్నాయి. వీటిలో గుణవర్మ దేని ననుసరించింది | స్పష్టంగా తెలియదు" అని పరిశోధకులు అంటున్నారు. మొదట కన్నడ సాహిత్యంలోనూ, తర్వాత తెలుగు సాహిత్యంలోనూ జైనులవల్లనే కూదక చరిత్ర ప్రచారం అయింది. జైన వాఙ్మయంలో మేరు తుంగుని థేరావళి ఉజ్జయిని రాజుల నికరాలను కథనం చేస్తుంది. కాలకాచార్యక థూనకం సుప్రసిద్ధం కనుక అది ప్రభాతక చరిత్ర మొదలైన చాలా జైన గ్రంథా లలో కనబడుతుంది. కాలకాచార్యుని కథకూ, శూద్రకుని చరిత్రకూ ఒక పీటముడి ఉంది. క్రీస్తుపూర్వం 204 ప్రాంతాలలో ఘూర్జరదేశంలో మాళవ రాజ్యాన్ని గర్దభిల్లుడనే రాజు పాలిస్తున్నాడు అతని దేశంలో కాలకాచార్యుడనే జైన యతి కన్నడ సాహిత్య చరిత్ర-ఆర్వీయస్ సుందరం. పుట 28. 7<noinclude><references/></noinclude> 2yzpa4y007qsgub0i5e53om8b8pyzed 104 232235 588945 2026-10-17T21:30:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 L క్షేమేంద్రుడు ఆమె ఉన్నాడు. ఇతనికి సరస్వతి అనే సోదరి ఉంది చాలా అందగ తె ధర్మాన్ని అవలంబించి బసతిలో చేరింది. రాజు ఆమెను చూసి మోహించాడు; చెర బట్టారు; చెరిచాడు, కాలకాచార్యుడు...' 588945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 L క్షేమేంద్రుడు ఆమె ఉన్నాడు. ఇతనికి సరస్వతి అనే సోదరి ఉంది చాలా అందగ తె ధర్మాన్ని అవలంబించి బసతిలో చేరింది. రాజు ఆమెను చూసి మోహించాడు; చెర బట్టారు; చెరిచాడు, కాలకాచార్యుడు ఆ గ్రహోదగ్రుడయ్యాడు. దేశాన్ని విడిచి సింధు భూములకు పశ్చిమాన ఉండే శకద్వీపానికి వెళ్ళాడు దానిని పరిపాలిస్తున్న శాహీశక నాయకుణ్ణి తన జ్యోతిష్యజ్ఞానంతో మెప్పించాడు. అతని ఆశ్రయాన్ని సంపాదించాడు. ఈ నాయకుడేకాక ఇంకా 35 గురు నాయకులు ఆ రాజ్యాలలో ఉన్నారు. వీరికి ఒక అధినాయకుడు ఉన్నారు. అతణ్ణికూడా కాలకాచార్యుడు మెప్పించి వశంవదుణ్ణి చేసుకొన్నాడు. 95 మంది నహనాయకులతో దండువెడలి గుజరాతును ఆక్రమించుకోమని చెప్పాడు. కాలకాచార్యుని బోధనలవల్లనే మొట్టమొ దటి సారిగా శకులు భారతదేశంపై దండెత్తారు. ఉజ్జయినిని ముట్టడించారు. రాజుని సంహరించి రాజ్యాన్ని ఆ క్రమించుకొని స్థిరపడ్డారు గరబిల్లుని మరణం తర్వాత కాలకాచార్యుడు తన సోదరి సరస్వతిని తీసుకొని ప్రతిష్ఠాన నగరంలో ఉన్న సాతవాహన రాజును ఆశ్రయించాడు. శకులు 17 సంవత్సరాలు ఉజ్జయినిని పాలించాక గర్దిభిల్లుని కుమారుడు విక్రమాదిత్యుడు వగ తీర్చుకొన్నాడు. శకులను ఓరించి దేశంనుండి వెళ్ళగొట్టాడు. 8 వివిధ భారతీయ భాషలలోని కథా సాహిత్యాలలో విక్రమాదిత్యుడు సరి పాటిలేని సాహసాంకుడు ఇతని చుట్టూ ఎన్నో కట్టుకథల పుట్టలు అల్లుకొని అసలు విక్రమార్కుడనే వ్యక్తి లేనేలేదు, అతడు ఉత్త మిధ్యాపురుషుడనే భ్రాంతి పొరలు కప్పేదాకా వెళ్ళింది అయితే విక్రమాదిత్యుడు చారిత్రక వ్యక్తే. ఇతడు మరెవరో కాదు, శూద్రకుడే స్కాందపురాణం లోనూ, క్రీ.శ 588 ప్రాంతాల లోని సుమతీ తంత్రంలోనూ రూ దకయుగం ప్రసక్తమయిందని కెపి జయస్వామి గారు చెప్పారు.9 ఎల్లార్యుని జ్యోతిష్య దర్పణంలోని ఈ క్రింది శ్లోకం శూద్రక శకాన్ని విక్రమాద్దాలనూ ఇలాగ చెప్తుంది. బాణాబ్ధి గుణద సోన 2345 శూద్రకాద్దాక లేరతాః . గుణాబ్ది వ్యోమరామోనా 3043 విక్రమాద్దాః కలేర్గతాః በ (లాహోరులోని పంజాబు విశ్వవిద్యాలయం సంస్కృత లిఖిత గ్రంథాల కేటలాగు సంపుటి 2, సంఖ్య 3165. శ్లోకం 71 అని సత్యశ్ర శవగారు తమ గ్రంథంలో చెప్పాడు) 8 "The Age of Imperial Unity" P-155. 9 "Quoted by SATYA SHRAVA- 'SAKAS IN INDIA' P-122.<noinclude><references/></noinclude> kvifsdyj4dmvxibxbv1008e2p19mtxh 104 232236 588946 2026-10-17T21:30:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 47 పశ్చిమ భారతంలో శకులను నిర్మించిన మొట్టమొదటి భారతీయుడే శూద్రకుడు. ఇతడు శపు విద్యలలో, శాస్త్ర విద్యలలో పారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు. ఇతడే మృచ్ఛకటికం, పద్మ...' 588946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 47 పశ్చిమ భారతంలో శకులను నిర్మించిన మొట్టమొదటి భారతీయుడే శూద్రకుడు. ఇతడు శపు విద్యలలో, శాస్త్ర విద్యలలో పారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు. ఇతడే మృచ్ఛకటికం, పద్మప్రాభృతిక రచనలు చేసినవాడు. ఈ శూద్రకవి విక్రమాదిత్యుని చరిత్రనే కన్నడంలో మొదట గుణవర్మ, తర్వాత తెలుగులో క్షేమేంద్రుని వంటివారు చెప్పారు. - కవులు పూర్వం ఏ చరిత్రను రాశారోగాని, శూద్రకుని గురించి సాహిత్య -చరిత్రకారులు యిప్పుడు ఇలా చెప్పుకొంటున్నారు. 10 శూద్రకుడు : (క్రీ. పూ. 3002) సంస్కృత కవి. ప్రాచీన కాలము నుండియు పండితులను, విమర్శకులను మిక్కిలి ఆకర్షించుచు వచ్చిన ఉత్తమ కవి జీవికములతో శూద్రక మహాకవి జీవితము కూడ ఒకటి. రామం సోమిల కవులు శూద్రక కథ రచించినట్లు సూ క్తిముక్తావళిలోని ఒక చాటువు పేర్కొనుచున్నది. అనంతకవి అను ఒక కవి తన వీరచరితములో శూద్రకుడు బ్రాహ్మణుడనియు, శాలివాహనునికి మిత్రుడనియు, శాలివాహనుడును, అతని కుమారుడగు శక్తి కుమారుడును గతించిన పిదప శూద్రకుడు ఉజ్జయినికి రాజయ్యెననియు పేరొనెను. ఇంకను పెక్కు గ్రంథములందు శూద్రక వస్తావము కలదు. ఇతడు క్రీ. పూ. 300_600 సం॥ల నడుమ జీవించి వుండునని పలువురు ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య పండితులు అభి ప్రాయపడుతున్నారు. ఈతడు రచించిన మృచ్ఛకటికము సంస్కృత సారస్వతమున విఖ్యాతిగాంచిన కొలది రూపకములలో ఒకటి. 'శూద్రకరాజ చరిత్రము'ను 'శతపక్షిసంవాదము'ను మేమేంద్రుడు. లక్షణ గ్రంథాలలో వీటినుంచి ఉదాహరణ లున్నాయని ఒక్క మాన వల్లి రామకృష్ణ కవిగారే చెప్పారు. వీరు చెప్పినదానికి పాక్షిక సాక్ష్యమే వుంది ఈ రెండు గ్రంధాలలోంచి లాక్షణికులు పద్యాలు తీసుకొన్నారుగాని అవి. క్షేమేంద్రుని కృతులని చెప్పలేదు. భల్లటుడనే ఒక తెలుగుకని కూడా శూద్రకరాజు చరిత్రను రచించాడు. అతని పద్యాలను కూడా లాక్షణికులు తీసుకున్నారు. తెలుగు క్షేమేంద్రుని రచనలు దొరకలేదుగాని ఇతని పుస్తకాలు దొరికితే "ఆంధ్ర వాగ్వనధివిలాస వీచికల వారక తెప్పల" తేలివుండే వాళ్ళమే ; అతడు *సౌంపినుకుడిగా నయామృతం మెచ్చులు పల్లవింపగా" ఇస్తే క్రోలెడివాళ్ళమే ముందు ముందైనా ఇతని రచనలు బయటపడతాయేమో చూడాలి. 10 తెలుగు భాషా సమితివారి విజ్ఞాన సర్వస్వం, 6 వ సంపుటి 'విశ్వసాహితి' 56-789.<noinclude><references/></noinclude> sn8gkgn9fbynfyjzia9f5aoqqdq6l2t 104 232237 588947 2026-10-17T21:30:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 కవి భల్లటుడు కాశ్మీర దేశంలో భల్లటుడనే ఒక సంస్కృత కవిఉండేవాడని చెప్పుకొంటారు. ఇతడు ఏకాలంవాడో తెలియదు. కాని భల్లటశతకం అనే కృతి ఇతడు రచిం చాడని ప్రతీతి. ఇకనిగురించి సంస్కృత...' 588947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6 కవి భల్లటుడు కాశ్మీర దేశంలో భల్లటుడనే ఒక సంస్కృత కవిఉండేవాడని చెప్పుకొంటారు. ఇతడు ఏకాలంవాడో తెలియదు. కాని భల్లటశతకం అనే కృతి ఇతడు రచిం చాడని ప్రతీతి. ఇకనిగురించి సంస్కృత వాఙ్మయ చరిత్రలో మల్లాది సూర్య నారాయణ శాస్త్రిగారు ఏమీ చెప్పలేదు. తెలుగు భాషా సమితివారి విజ్ఞాన సర్వస్వం అరవసంపుటి_విశ్వసాహిలిలో కూడా ఏమీ వ్రాయలేదు. తెలుగు "సాహిత్యంలో ఒక కవిభల్లటుడు ఉన్నాడు. తొలిసారిగా క్రీ. శ. 1800 ప్రాంతాల ఉన్న ఎలకూచి బాలసరస్వతి బయటపెట్టి, టీక వ్రాసిన ఆంధ్రశబ్ద చింతామణి అనేపేర సంస్కృత భాషలో వ్రాసిన తెలుగు వ్యాకరణంలో కవిభల్లటుని పేరు కనబడుతుంది అందుచేత ఈ కవి క్రీ.శ. 1800 కి పూర్వపువాడని కచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. ఇతడు సంస్కృ తంలో గణమంజరి, వదమంజరి అనే రెండు గ్రంథాలు వ్రాశాడట. కందుకూరి వీరేశలింగంగారు రెండు పుస్తకాలలోంచీ చెరో శ్లోకాన్ని ఉదాహరించారు,1 వద మంజరిలో ఈ శ్లోకముంది. లక్ష్మీరు నృపాలేనయం ప్రాప్తా కవిభల్లటం తేన కావ్యదృశా ప్రో జ్ఞానప్రాసావదమంజరీ దీనిని బట్టి కవిభల్ల టుని కాల నిర్ణయాన్ని వీరేశలింగంగారు చేశారు. ఈ శ్లోకంలోని బుద్దన్నపాలుడు రంగనాధరామాయణాన్ని రచించిన వ్యక్తే అని గుర్తిచారు. ఒక్క శ్లోకం ఆధారంగా ఇలా కాలనిర్ణయం చేయడం కష్టమే. ఈ బుద్దన్న పాలుడు ఆ బుద్దన్నపాలుడే అని అసందిగ్ధంగా చెప్పగల ఇతర బిరుదులు, కనీసం తండ్రి పేరు మొదలైన నవి అవసరమే. పదమంజరిలో అటువంటి సాక్ష్యమే దైనా ఉంటే వీరేశలింగంగారు ఉదాహరించే ఉండేవారు కొండవడమటి రాజ్యాన్ని ఆంధ్రకవుల చరిత్రము, ప్రధమ భాగం పుట 888 1 :<noinclude><references/></noinclude> meo3hepg9ybk8fcw511f3v6by2cbib5 104 232238 588948 2026-10-17T21:31:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నను గ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 48 పొలించిన ఎలదాయసింహ, అనియంకభీమ, బిరుదులున్న మూడవ బుద్దరాజు క్రీ.శ. 1148_1171 మధ్య ఇమ్మడి కులోత్తుంగుడి సామంతునిగా చరిత్రలో కనబరు తున్నారు. ఈ బుద్దరాజునే...' 588948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నను గ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 48 పొలించిన ఎలదాయసింహ, అనియంకభీమ, బిరుదులున్న మూడవ బుద్దరాజు క్రీ.శ. 1148_1171 మధ్య ఇమ్మడి కులోత్తుంగుడి సామంతునిగా చరిత్రలో కనబరు తున్నారు. ఈ బుద్దరాజునే కనిపేర్కొవి పుంటే ప్రాచీనుడవుతాడు ఒకవేళ రంగ నాధ రామాయణాన్ని రచించిన బుద్దన్న పాలుణ్ణి కవిభల్లటుడు ఉద్దేశించి ఉంటే అతని కాలం క్రీ.శ. 1560_1380 ప్రాంతాలై ఉంటుంది. బుద్దన్న పాలుని కాలం అదే. a కవిభల్లటుని కాలం ఒక శ్లోకంవల్ల తెలుసుకొన్నట్టే వీరేశలింగంగారు గణమంజరినుండి ఉదాహరించిన దాని వల్ల అతని నివాస స్థానం తెలుసుకోవచ్చు. “శ్రీమద్దాక్షారామ భీమనాధవరప్రసాదలబ్ధి సకల భాషా కవితా నిర్వాహక కవిభలట విరచితా గణమంజరీ సమాపా" అని గణమంజరి కడపట ఉందట. అందుచేత ఇతరు దాక్షారామంవాడు, ఇది కరీంనగరులోనిది కావచ్చుగాని వీరేశలింగంగారు గోదావరి మండలంలోనిదే అని అభిప్రాయపడ్డారు. భల్లటుడు విక్రమార్క చరిత్ర అనే కావ్యం వ్రాశాడు. దీనినే భేతాళ పంచవింశతి అంటారు. భల్లటుడు శూద్రక రాజచరిత్రము,_భేతాళ పంచవింశతి రచించినట్టు లక్షణ గ్రంథాలు చెప్తున్నాయట శూద్రకరాజునే 'శూద్రక విక్రమా దిత్యుడ'ని వ్యవహరిస్తారని క్షేమేంద్రుని గురించి చెప్పుకొన్న ప్రకరణంలో తెలుసుకొన్నాం. విక్రమార్క చరిత్ర, శూద్రక రాజచరిత్రము, భేతాళ పంచ వింశతి అని మూడు విభిన్న నామాలతో పిలిచినా, అది బహుశా ఒకటే గ్రంథ మయి ఉండవచ్చు. భటుని భేతాళ పంచవింశతే మార్పుచెంది షోడషకుమార చరిత్రగా 14 వ శతాబ్దంలో వెలసిందని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారి అభి ప్రాయం.1 కవిభల్లటుడు చాలా ప్రాచీనుడని, క్రీ.శ. 1160_70 ప్రాంతం వాడని భావించడంవల్ల వారు ఇలా అనుకొంటున్నారు. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు కవిథల్లటుని భేతాళ పంచవింశతిని సంస్క రించి అచ్చుకు సిద్ధంగా ఉంచినట్లు వ్రాశారు అది వెలుగు చూడడం అవసరం. వారు ఇంకా ఇలా వ్రాశారు. "రచననుబట్టి చూడగా విది పదునాల్గవ శతాబ్ది కింకనూ పూర్వపుది గాదనిపించును. లక్షణ గ్రంథకర్తలు దీనిని కవిభల్ల టుడు రచించిన దానినిగా నుదహ రించినారు. ఇది కథాసరిత్సాగర భాగమయియుండును. ఏలననగా నీ గ్రంథము 1. తెనుగు కవుల చరిత్ర, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు, పుట 306. (4)<noinclude><references/></noinclude> ja4qwh4o3rl63v8ckv8oppfiw3e1rb0 104 232239 588949 2026-10-17T21:31:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 కవి కల్లటుడు 3 ననుగ్రముగా దొరకినను గ్రంథకర్త పేరుగాని, ఆశ్వాన విభాగముగాని యందు గానరాదు. దీని ప్రతి తప్పులతో, గ్రంథపాఠములతో దొరతనమువారి లైబ్రరీలో నున్నది. అనేక స్థలముల ప్...' 588949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>50 కవి కల్లటుడు 3 ననుగ్రముగా దొరకినను గ్రంథకర్త పేరుగాని, ఆశ్వాన విభాగముగాని యందు గానరాదు. దీని ప్రతి తప్పులతో, గ్రంథపాఠములతో దొరతనమువారి లైబ్రరీలో నున్నది. అనేక స్థలముల ప్రత్యంతరముల తోడ్పాటుతో దీనిని నేను సరిగా సమ కూర్చినాను. ఇది ' ముద్రితముగావలసియున్నది పిఠాపురాస్థానకవులు శ్రీ ఓలేటి వేంకటరామశాస్త్రిగారి కథాసరిత్సాగ రాంధ్రీకరణమున నీ కథలున్నవి. ఎర్రన నీతి కథావిధానమునను నీకథ లున్నవి. మరి యింకొక బేతాళ పంచవింశతి రచనము తంజాపూరి లైబ్రరీలో నున్నది. అది వేరయినది " కల్పయతికి ఉదా హరణంగా భేతాళ పంచవింశతి నుండి పద్యాన్ని ఆనందరంగరాట్ ఛందం ఉదాహరించింది. చోరాగ్రాహ్య గణాంకుశంబు నలినీశుంభన్మ దేభంబు ది జ్నారీమౌ క్తికదర్పణంబు రజనీకాంతామనో హరి విసారాంబోధితరంగకారి గిరిజా ప్రాణేశ భాస్వజ్ఞ ఈ క్రింది శ్రీరమ్యాభరణంబు చంద్రు డుదయించెన్ సుప్రభాభాసియై. (3_187) కస్తూరిరంగకవి ఇది భేతాళ పంచవింశతిలోని దన్నాడేగాని కవిభల్లటుని కృతి అని చెప్పలేదు. అయినా ప్రస్తుతం కవితల్లబుడు వ్రాసినదే అని ఇతర లక్షణ గ్రంథాలు చూసి నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు చెప్తున్నారు. ఈ చంద్రో దయ వర్ణన చాలా చక్కగా ఉంది. ఇది శ్రీనాధుని రచన అంటే నమ్మేటం ప్రౌఢంగా ఉంది. భల్లాటుని పద్యాలలో తత్సమ పదసంపద శ్రీనాధునికి తీసిపోదని అతని శూద్రకరాజ చరిత్రము నుండి దొరికే ఇంకో పద్యం రుజువుచేస్తుంది, చూడండి. నమదేళి తలంకి పెకురికివన్ శంకించి భూపాలుడా - లము గన్నన్ గని దాని శూద్రకుడు లీలన్ ద్రుంచె నే నప్పుడు త్యమితోద్యత్ప్రనవారి వే కుసుమగంధ ఘ్రాణలుద్ధ ధమ దమరభ్రాజిత పాటలీ విటప మధ్యస్థుండనై చూచితిన్. ఈ పద్యంలో శూద్రకుడు అదే పేరు కనబడుతుంది. ఇది శూద్రక రాజు చరిత్రలోని పద్యమే అని చెప్పవచ్చు. అయితే ప్రాదియతుల శీర్షికలో అతి అనే ఉపసర్గలోని హల్లుకు ఉదాహరణను చెప్తూ ఈ పద్యం బ్రహ్మాండ పురాణం లోనిదని కస్తూరిరంగకవి పేర్కొన్నాడు. 3 అయితే ఇదే పద్యాన్ని శూద్రక రాజ 3 ఆనందరంగ రాట్బందం 3 361<noinclude><references/></noinclude> 1rouwlp092aku5z20tlpmcl0wezc392 104 232240 588950 2026-10-17T21:31:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 51 చరి, తములోని దంటూ ఇతర లాక్షణిక గ్రంథాలలో ఉదాహరించారని విడుదవోలు వెంకటరావుగారు చెప్పారు 4 ఈ రెండు పద్యాలేకాక చిన్నచిన్న పదాలతో వున్న పద్య మొకటి భల్ల...' 588950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 51 చరి, తములోని దంటూ ఇతర లాక్షణిక గ్రంథాలలో ఉదాహరించారని విడుదవోలు వెంకటరావుగారు చెప్పారు 4 ఈ రెండు పద్యాలేకాక చిన్నచిన్న పదాలతో వున్న పద్య మొకటి భల్లటునిది దొరుకుతున్నది. ఇది అతని విక్రమార్క చరితములోనిదని కందుకూరి వీరేశలింగంగారు ఉదాహరించారు. చెప్పకున్న నీవు జీవంబు విడుతువు జెప్పినపుడు తనకు జీవ హాని చెప్పిమున్న నీకు జీవంబు విడిచెద నీవు చన్న వెనుక నిలువలేను 6 ఈ పద్యం తాము ఎప్పుడో చదివిన చీమలకథను జ్ఞాపకం చేస్తుందని చాగంటి శేషయ్యగారు వివరించారు 6 ఒక రాజు గారికి చీరలభాషవచ్చు. ఆయన ఒక పీటమీద కూర్చుని తలంటుపోసుకుంటూ ఉంటే ఒక చీమలబారు అటువస్తుం దట పీట గోడు అడ్డమొచ్చింది. చీమలరాజు దాన్ని పీకెయ్యమని ఆర్డరిచ్చింది. గాని చీసులు దానిని కదిలించలేకపోయాయి. చీమలు రాజుకు చెప్తాయి. కదల్చలేక పోతే తప్పుకొని పోదామని చీమలరాజూ అభిభాషించాడట. ఈ సంభాషణ అంశా తలంటు పోసుకునే రాజు విని నవ్వాడు కారణమేమిటి అని నలుగు పెడుతున్న రాణి అడిగింది. అతడు చెప్పలేదు, మానలేదు. ఏమంటే తనకు చీనుల భాష వచ్చునవి చెప్తే అతని తలబద్దలవుతుందని శావ ముందట చెప్పకపోతే రాణి చస్తానందట. ఈ కథ జక్కన విక్రమార్క చరిత్రలోగాని, కొరవి గోపరాజు సింహా నన ద్వాత్రింశికలో గాని బేతాళ పంచవింశతిలో గాని, మరెక్కడా గాని లేదవి చాగంటి శేషయ్యగారు వ్రాశారు. చీమలభావ ప్రసక్తి వున్న కథ ఒకటి ఎర్రా ప్రగడగారు వ్రాసిన హరి వంశంలో (పూర్వ 2) ఉంది చూడండి. ఇక్కడ బ్రహ్మదత్తునకుం దత్పితామహుండగు విబ్రా జుందు తొంటి తపస్సమయసంకల్పంబువలనం బుత్రుండై విష్వర్పే మండనం ప్రభవించెనట్లు లబకంతానుండై యతండు దేవీసమేతం బుగా నగరబహిరుద్యానంబున విహరించుచు నొక్కనాడేకొంతబున (218) 4 తెనుగు కవుందరి త వారు వివరించలేదు. 5 ఆంధ్రకవుల చరిత్ర, పుట 880. 6 ఆంధ్రకవి తరంగిణి, శివ సంపుటము పుట 2 2.C Rs 3,999 res. 444.<noinclude><references/></noinclude> 0wy5uauvrcjq5ts4a2m2z3sxbakyjke 104 232241 588951 2026-10-17T21:31:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 టుడు ఒక చీమ తన ప్రియుడు కాముకుడై యర్ది తెలుపంగమును బూనినకిం కకు దాయక బంగించువలుకు లాకర్ణించిన బెలుచనప్వుటయున్ మానిని యెంతయు సిగ్గును. దీనతయును గదిరి పెక్కు దినములనకన ధ...' 588951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>52 టుడు ఒక చీమ తన ప్రియుడు కాముకుడై యర్ది తెలుపంగమును బూనినకిం కకు దాయక బంగించువలుకు లాకర్ణించిన బెలుచనప్వుటయున్ మానిని యెంతయు సిగ్గును. దీనతయును గదిరి పెక్కు దినములనకన ధ్యానపరిమ్లానత మెయి_దానూరకయున్న బ్రిభుడు తద్దయువంతన్ నిత్యంబునుం దలంచి యవ్విధంబునకు నిమిత్తం బడిగిన నవ్వెలంది నీవు నవ్వుట నన్ను గేలిగొనిన చందంబ యందు నంది యంబులే డట్లు గావున జీవితం బింక నేమిటికనిన నతం దానవ్వు నకుం గారణంబు సెప్పె నెంతసెప్పిన నయ్యింది నమ్మని నెమ్మ నంబుతోడ. (214) (215) (218) (217) పురుషవరేణ్య యేల యిటు పొచ్చెపుమాటల నన్మొరంగా దె వ్వరు జనకోటియందెరుగువారు పిపీలిక పల్కు దేవతా పరమున నొండె దొల్లిటి భవంబు తపంబున నొండె నద్భుతా ర్వరవిధి నొండెగాక గరువంబగు తర్పరిబోధ మబ్బునేః వీనగవునకుం గారణ...మే నమ్మం దెల్లగాగ నెరుగగ నది యే 'ద్దైన నొనర్పక యుండిన నేనిదె నీయానబ్రాణ మింతట విడకున్. (218) అనిన నతం డెయ్యదియునుం జేయనేరక యయ్యా వదకుం బ్రతీకారంబు చింతించి యా ర్తవరణ్యం డగు నారాయణు మద్దేశించి యువపానంబుతో వారు నంబులు పడియుండ నారవ నాటి వేకువనుం గలలోన వచ్చి యద్దేవుండు (219) వినుమీ రేపకడయ వి.న్ననుపమశోభనము నొందు ననుమానము లే దవఘా విరువు విషాదం,ఐనియె నతడు మేలుకనియె నక్షణమతగన్ (220) 3 ఈ కథనే కవిధల్లటుడు విక్రమార్క చరిత్రలో చెప్పాడా? ఏమో తెలియదు. ఊహాగానం తప్ప మన మేం చేయలేము. కవి భల్లటుడు మంచిక వే కాక, వ్యాకరణవేత్త. అనుశాసనం చేశాడు. ఇతడు వ్రాసిన వ్యాకరణాన్ని 'కవి భల్లట ఫక్కిక” అని అప్పకవి తన గ్రంథంలో పేర్కొన్నాడు (1_5). అప్పకవి కాలం నాటికి ఆ గ్రంథం ప్రచారంలో వుండే ఉండాలి. ఆంధ్ర శబ్ది చింతామణిలో ఒక స్పూ నాకు లేని మతాన్ని ఇలా చెస్తుంది. కవిథల్ల పైః క్రియాణాం అమ్నాం చోల్లోవ ఇష్యతే "హ్యేషు Ma ప్రథమైకవఛనమా, రేవిళృస్థానాంతాదయో ఒపికథ్యంతే. హలంత. 18)<noinclude><references/></noinclude> 64xwg3x50f4j36gyqq9zska181tpf9d 104 232242 588952 2026-10-17T21:31:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 63 "కవిభల్ల టాచార్యులనేడి పురాతన లక్షణకర్త చేత క్రియలకును సుబంత రూపములకును అంత్యమైన యకారమునకు లోపము ఇచ్చయింపబడుచున్నది. ఈ లోప ప్రదేశములందు ప్రథమైక వ...' 588952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 63 "కవిభల్ల టాచార్యులనేడి పురాతన లక్షణకర్త చేత క్రియలకును సుబంత రూపములకును అంత్యమైన యకారమునకు లోపము ఇచ్చయింపబడుచున్నది. ఈ లోప ప్రదేశములందు ప్రథమైక వచనమాత్రమందు నకారాంతములు మొద `లైన శబ్దములును తెనుగునందు చెప్పబడుచున్నవి". అని బాలసరస్వతి ఈ శ్లోకా నికీ టీక వ్రాశాడు 7 అస్పకవి తన గ్రంథంలో “కవిభల్ల టమతసంధులు" అనే శీర్షికలో 6 పద్యాలు ఈ సూత్రం పైననే వ్రాశాడు. ధాతుపదముల కడపట దనరు రేవ శృంగములకు లోపంబులు చెల్లుచుండు. హల్లు పైకొన్నచో గవిభల్ల భార్య 30 మతమున వికల్పనంబున బతగగమన (అప్ప. 5_115) 3 ఆంధ్ర శబ్దచింతామణిలో " పేర్కొన్న మఠం తప్ప భల్లట విరచిత .ఫక్కి సూత్రాలు మనకు నేడేవీ దొరకవు. ఇంతకూ ఈ సూత్రంలో కవిభల్లటుడు చెప్పుకొన్న వ్యాకరణ ప్రయోగాలు ఏమిటంటే మెత్తురు+మునులు = మెత్తుర్ము .సులు; చూడరు.4జనులు_చూడరనులు; కన్ను + తెరచి—క నెరచి; పల్లు + మోపి= .వల్మోపి మొదలైనవి అని బాలసరస్వతి చెప్పాడు. కవిభల్లటుని పుస్తకాలు లభి స్తేనే తప్ప యింతకుమించి చెప్పుకొనలేం. -అతడు తెలుగువాడే అయినా కాశ్మీర సువాసనలు గుబాళించే కవిత చెప్పాడేమో | 7 బాలసరస్వతీయము, వావిళ్ళ ప్రతి, 1883, పుట 231,<noinclude><references/></noinclude> 6czhkriodre7d1e25u1yxvmg9xfyih1 104 232243 588953 2026-10-17T21:32:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '7 తిక్కన సోమయాజి నా దేశం ఆనందించడానికి నేను ఈ కావ్యం వ్రాస్తున్నాను అని చెప్పిన మొదటి కవి తిక్కనగా. “ఆయన కావించిన సృష్టి ఇంకొకరివల్ల. అయ్యేదికాదు. ఆయన ఏనోట పలికిన పలుకైనా వ...' 588953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>7 తిక్కన సోమయాజి నా దేశం ఆనందించడానికి నేను ఈ కావ్యం వ్రాస్తున్నాను అని చెప్పిన మొదటి కవి తిక్కనగా. “ఆయన కావించిన సృష్టి ఇంకొకరివల్ల. అయ్యేదికాదు. ఆయన ఏనోట పలికిన పలుకైనా వేదంలాగ పొలుపొందుతుంది, వాణీశు డిత డొక్కడే అని చెప్పదగి, మహిమవల్ల కవిబ్రహ్మ అని పేరుకెక్కిన తిక్కవగారికి నమస్కరిస్తాను" అని కవిత్రయంలోనే ఒకరైన ఎర్రా పెగడగా రన్నారు. ఆయన చెప్పిన మాటలు అక్షరాలా నిజం, తిక్కనగారు చేసిన సాహిత్య సృష్టి ఇంకొకరివల్ల అయ్యేదికాదు. నిర్వచనంగా ఉత్తర రామాయణాన్ని వ్రాశారు. ఒక్క చేతిమీదుగా భారతంలో పడి హేను పర్వాలను రమారమి 18,467 గద్యపద్యాలలో రసబంధు రంగా రచించారు తన కాలపునాటి తెలుగు నుడికారపు విరజాజుల సౌరభం నేటికీ తమ కవితారసంతో ధద్రవరిచారు తమ సర్వతోముఖ ప్రతిభను భారతంలో అడు గడుగునా ప్రదర్శించి దానివి అద్వితీయం చేశారు. ఆయప ఉభయకవిమిత్రుడు; కవిబ్రహ్మ, కృతులు చెప్పారు; కృతులను అంకితం పుచ్చుకొన్నారు. ఈ గ్రంథాలవల్ల ఈ మహామనీషి జీవితాన్ని, వైదు ష్యాన్ని, సాహిత్యాన్ని సమగ్రంగా తెలుసుకోవచ్చు. దిట్టమైన వైదుష్యం తిక్కనగారిది అనులోదా తమనీష వారు ఉభయ కావ్య ప్రౌడి పాటించే శిల్పంలో పారంగతులు, కళావిదులు, ఆదికవీంద్రులను, నూత్న సత్కవీశ్వరులను భక్తితో కొలిచి, వారి కృపవల్ల తగువిధంగా కవితావిలాసవిస్తరం మహనీయు లయినారు,2 సరసమధురవచోగుంధన సువపాదసంబోధన గోచర బహువిధార్థ- తాత్పర్యంగా ఉ త్తర రామాయణం చెప్పారు.3 ఈ సంగతులన్నీ ఈ కావ్యంలో వారు స్వయంగా చెప్పుకొన్నవి. 1 నిర్వ 118. 2 నిర్వ. 1,2 3 నిర్వ. 1.8.<noinclude><references/></noinclude> k27lazd0aw1e7q5ydicou3ifk5314y1 104 232244 588954 2026-10-17T21:32:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 55 తిక్కనగారిని గురించి, కేతన, వారికి అంకితమిచ్చిన దశకుమార చరిత్రలో చెప్పిన విషయాలవల్ల ఇంకా ఎన్నో సంగతులు తెలుస్తాయి. వారు ఎంత గొప్ప విద్వాంసులో బోధప...' 588954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 55 తిక్కనగారిని గురించి, కేతన, వారికి అంకితమిచ్చిన దశకుమార చరిత్రలో చెప్పిన విషయాలవల్ల ఇంకా ఎన్నో సంగతులు తెలుస్తాయి. వారు ఎంత గొప్ప విద్వాంసులో బోధపడుతుంది. కేతనచెప్పినవి చెప్పుకొందాం. తిక్కన గారు వేదాది సమస్త విద్యాభ్యాస విభాసి (1_87) : బహుకళాసంపన్నుడు (1_88): సకలవిద్యాకళాచణుడు ( −88); తెనుగున, సంస్కృతమున చతురుడు (181): విద్యావైశారద్య సముద్యో జ్యోతితమతి (1-88); సకలాగమార్థతత్వవిచారోదారుడు (2119); అనితరగమ్యవాఙ్మయ మహార్ణవవర్తన కర్ణదారుడు (8_184); విద్యా విధానము (10_182); మయూరసన్ని మహాకవి (1-8): సారకవితానిర్మాణచా తుర్యుడు (7_184); కావ్యకళాజనిభూమి (5-184); భారవి కల్పుడు (8.85): ఆర్యభోజుడు (220) ఆయన ఇంతటి విద్వాంసుడు కనుకనే కవులకు మిత్రులైనారు. కవిజన - రాజకీరసహకారము (1_8); సుకవీంద్రబృందరక్షకుడు (1-88); కవిసరోజు మార్తాండుడు (1.89); కవీంద్రలోకాధారుడు (2.118); పోషిత సత్కవీంద్రుడు (4_128); కవిలోక చాతక ప్రజనవజంద సనితభాషణ ప్రకరుడు (8_85) అని కేతన దశకుమార చరిత్రలో చెప్పాడు. తిక్కనగారు తాము ఉభయకవిమిత్రులమని భారత గద్యలో స్వయంగా వ్రాసుకొన్నారు. రాజవైభవం, రాచపదవులు ఇంతమంది కవులకు పట్టుగొమ్మగా ఉంది వాళ్ళను పోషించాలంటే, రాచపదవులలో ఉన్నవాళ్ళకుగాని సాధ్యంకాదు. తిక్కనగారు మహా వైభవంగా జీవించినవారు, వారికి మనుసిద్ధి రాచవదవులు ఇచ్చాడు. "అందలంబు గొడుగు నడపంబు మేల్కట్టు చామరములు జమిలి శంఖముల ను గందిగటు భూమి కానిక గాగ బెం (దశకు. 1_21) దీవ అని కేతన చెప్పాడు. 'రాచపదవులం బడపి తిక్కన రాజ్యసుఖంబు లనుభవించుచు" ఉండేవారనీ చెప్పారు. నిర్ణీత దేవేంద్ర వైభవంతో (8_85):- జనతానిధానముగా (1_88): సతతదావ వినోదిగా (8-85) తిక్కనగారు జీవించారు. "కృతులు రచియింప సుకవుల కృతులొప్ప గొనంగ దొరునికిం దీరునె వా కృతివిభుడు వితరణశ్రీ యుతు డన్నమసుతుడు తిక్కడొకనికి దక్క". అని కేతన చెప్పారు. (దశకు. 1_80)<noinclude><references/></noinclude> e4vv5djuept5vfq5hnohypprk67h8h8 104 232245 588955 2026-10-17T21:32:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 రచించిన కృతులు తిక్కన సోమయాజి తిక్కనగారు రచించిన కృతులు మనకు నిర్వచనోత్తర రామాయణం' మహాభారతం లభిస్తున్నాయి. అయితే కేతన దశకుమార చరిత్ర రచించేనాటికి భారత రచన జరిగి ఉండదు....' 588955 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>58 రచించిన కృతులు తిక్కన సోమయాజి తిక్కనగారు రచించిన కృతులు మనకు నిర్వచనోత్తర రామాయణం' మహాభారతం లభిస్తున్నాయి. అయితే కేతన దశకుమార చరిత్ర రచించేనాటికి భారత రచన జరిగి ఉండదు. నిర్వచనోత్తర రామాయణం కేతన కావ్యాన్ని అంకితఁ చెపుచ్చుకొనకముందు వ్రాసినదే అని కొందరి మతం. అయితే దశ కుమార చరిత్రని ముందు తిక్కనగారు రచించిన కృతులేమిటి చూసి కేతన ఈ పద్యం చెప్పివుంటారు : "అగునన్న గొమ్మతిక్కడు జగతి వపూర్వార్థశబ్దచారుకవిత మై నెగడిన 'బాణోచ్ఛిష్టం జగత్రయం' దివిన పలుకు సఫలం బయ్యె." T ఆకృతులను (దశకు. 188) "బాణోచ్ఛిష్టం.... ….' అనేటంత ప్రశంస పొందడానికి చాలా గొప్ప రచన, విస్తరమైనది, చెప్పాలిః కనీసం ఉ త్తర రామాయణ, మహాభారతాల రచన అంత గొప్పది. ఆ గ్రంథాల రచన జరక్కముందే ఇంత ఘనమైన పొగడ్తకు తగిన గ్రంథాలు ఏమి రచించి ఉంటారు. 'విజయసేన' విచారం తిక్కనగారు 'విజయ సేవము' అనే ప్రబంధం రచించారని లోకంలో ఒక ప్రతీతి ఉంది. 'ప్రబంధ రత్నాకరము” అనే సంకలన గ్రంథంలో పెదపాటి జగ్గనకని 'విజయ పేవము'లో నుంచి కొన్ని పద్యాలను చేర్చుకొన్నాడు 2 . ఈ కవీ క్రీ. శ. 1650 __ 80 ప్రాంతాలవాడు అప్పటికి 'విజయసేనము' అనే ప్రబంధం ప్రచారంలో ఉంది. క్రీ. శ. 1858లో ఉన్న కాకునూరి అప్పకవి తవ గ్రంథంలో కూడ 'విజయసేసం'లో నుంచి ఒక పద్యాన్ని ఉదాహరించాడు. కాతస్వరవళుల శీర్షికలో వంశయప్లుతయతికి లక్ష్యంగా ఈ క్రింది పద్యం చూపించాడు : 1 వేదం వెంకటరాయశావుగారు. 'వన్నెచోడుని కవిత్వం'లో. 2 వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు 'ప్రబంధ రత్నావళి'లో మొదట 8 పద్యాలు ప్రకటించారు ఇందులో 7 జగ్గనకవి సేకరించినవి. రెండు (నెం. 158, 157) ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తువారి ఉదాహరణ గ్రంథంలోనివి, ఈ పుస్తకం చిట్టచివర మరి రెండు పద్యాలు తిక్కన విజయసేనంలోని పని వేటూరి వారు చేర్చారు. (పుటలు 183,184)<noinclude><references/></noinclude> 0irqcsh9vc59apqos3g14cixkq0sjaa 104 232246 588956 2026-10-17T21:32:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.. 2 "వల్లభు డేగు దుర్లభుడు వాని దెసం దగులూది యిమ్మెయిగా దల్లడ మందెదేల యుచితస్థితికి న్నను చావజూపిన దల్లియు బంధులోకమును దండ్రియు నేమనువా తెరింగిరే నల్...' 588956 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.. 2 "వల్లభు డేగు దుర్లభుడు వాని దెసం దగులూది యిమ్మెయిగా దల్లడ మందెదేల యుచితస్థితికి న్నను చావజూపిన దల్లియు బంధులోకమును దండ్రియు నేమనువా తెరింగిరే నల్లమట్లు నీదగునో, తగదో పరికించి చూడుమా 1"1 3 3 57 ఇది విజయసేనములోనిదని అప్పకవి చెప్పాడు. ఈ పద్యాన్నే కూచిమంచి తిమ్మకవి (క్రీ. శ. 1750_1758) తన సర్వ లక్షణసార సంగ్రహంలో ఉదాహరించాడట అయితే ఇది 'విక్రమసేనం' అనే గ్రంథంలోనిదనీ, దీనిని చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు రచించాడనీ తిమ్మకవి చెప్పాడట.2 అప్పకవి 'విజయసేనం' కర్త ఎవరో చెప్పలేదు. పెదపాటి జగ్గకని ఉదాహరించిన రెండు పద్యాలలో వినాయక ప్రార్ధన వుంది. ల్లన దొఁడ మెత్తి శివునొదలయేటి జలంబు పుచ్చి సం చాదపీఠకము పొంతన యున్న సహస్రనేతుపై జల్లి శివార్చనౌకమలసంహతి ద్రోక్షణ వేయునటు ఖిల్లు గజాననుండు మదభీప్సితసిద్ధికరుండు గావురాజు". (ప్రబంధ. 158) “గీర్వాణాచలసాను వాత్మరదన క్రీడాహరంబైన న య్యుర్వీరం ధమునం దనంతఫణరత్నోదత్ప్రభ ల్పర్వి దృ త్పర్వంబై పొదిగట్టి పేర్చిన మదిం గందించి యంచు క ద్దర్వోన్మీలితనేత్రుడై మెరయు పేదండాననుం గొల్పేదకా". (ప్రబంధ. 157) ఇలా రెండు పద్యాలలో గణపతిని స్తుతించడం కనబడుతుంది మొదటి పద్యంలో వర్ణన కళ్ళయెదుట బొమ్మ కొట్టినట్టు వుంది. తొండమెత్తి వీటి వీళ్ళతో శివునికి అభిషేకం చేసి పాదాలవద్ద ప్రార్థిస్తున్న ఇంద్రుని వేయికళ్ళూ "వేయి కమలాలుగా భావించి వాటిని పూజలో ప్రోక్షణ చేస్తున్నట్టు అతనిమీద వీళ్ళు జల్లడం తొలి దృశ్యంగా చూపిస్తున్నారు. రెండవ పద్యంలో పాత్రలు కళ్ళయెదుట బొమ్మకట్టవు. మనస్సులో ఊహించుకొనే దృశ్యమే కనబడుతుంది. ఈ రెండు 1 అప్పకవీయం. 3_254 2 ఈ సంగతి చాగంటి శేషయ్యగారు ఆంధ్రకవి తరంగిణి 2వ సంపుటం (ద్వితీయ ముద్రణ) పుట 206 లో చెప్పారు. నేను చూచిన లక్షణ సార సంగ్రహం ప్రతులలో ఈ సంగతి లేదు."<noinclude><references/></noinclude> bztex48h9wum5ylz1jfwzhr7x4dndrt 104 232247 588957 2026-10-17T21:32:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 లిక్కన సోమయాజి పద్యాలూ తిక్కనగారు వ్రాయడానికి అవకాశముందిగాని, చిమ్మపూడి అమరేశ్వ రుడు కూడా వ్రాస్తే వ్రాయవచ్చు. అయితే అమరేశ్వరుడు చేసిన గణపతి ప్రార్ధన వేరే మనకు లభిస్త...' 588957 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>58 లిక్కన సోమయాజి పద్యాలూ తిక్కనగారు వ్రాయడానికి అవకాశముందిగాని, చిమ్మపూడి అమరేశ్వ రుడు కూడా వ్రాస్తే వ్రాయవచ్చు. అయితే అమరేశ్వరుడు చేసిన గణపతి ప్రార్ధన వేరే మనకు లభిస్తున్నది. ఇంతకూ లిక్కనగారు నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో గాని, భారతంలోగాని వినాయక ప్రార్ధన చేయలేదు. చేయదలచుకొంటే, భారతాన్ని రచించిన వేదవ్యాసుణ్ణి స్తుతిస్తున్నప్పుడు ఆ మహాగ్రంథానికి లేఖకుడుగా వున్న వినాయకుణ్ణి కూడ తిక్కనగారు సులిచేపేవారు నిర్వచనోత్తర రామాయణంలోనే దేవతలలో హరిహర పద్మగర్భులను మాత్రమే కొలుచుకున్నారు. ఈ వినాయక ప్రార్థన మరీ తొలి రచనలోనిది కావచ్చు. నన్నెచోడునిలాగ పేరు పేరునా దేవత లను నులించడం కేతనలో కనబడుతుంది తిక్కనగారు కూడ విజయ పేనం వ్రాప్తే అందులో వివిధ దేవతా ప్రార్థనలు చేసివుంటారు. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ప్రబంధరత్నావళిలో ఉదాహరించిన మిగతా తొమ్మిది పద్యాలలోనూ రెండు పురవర్ణనంలో కోటపరిఖను గురించి వ్రాసినవి. మొదటిది చూడండి: "పద్మంబులును వసపద్మరాగ ప్రతిబింబములను తగ బెరసి మెరయ గల్లోలములును రంగస్మక రాయకుండములును నటు తొ వినములు విహరణ రససమాగతరసాతల నాగశిశువులు చెలిమి సేయ ఆక్రయుగ్మంబులు జలకేళిలోలనితంబినీ సనములు తడబడంగ సొంపు మీరినటి పెంపును గంభీర తయును బరిష్(బ్రోపు) వేడ్క గలిగి జనులు సంస్తుతింప నఖిల సన్ని వేశ స్థితి - నప్పురంబు పరిఖ యతికయిలు," 1 3 తిక్కనగారు నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో అయోధ్యపురాన్ని వర్ణిస్తూ ఒక సీనపద్యంలో పరిఖను వర్ణించారు. విజయసేనంలోని పద్యాన్ని, దీనిని పోల్చి 1 "అవగాహనమునకు నరిగిన గజముల మదములు కూడిన నదులుగాగ ఝషకకు శీరకచ్చవమక రాదిసత్వముల మొత్తము పర్వతములు గాగ ద్రాకారముణిగణ ప్రతిబింబనికరంబు విలసిల్లు బహురత్న విఠతిగాగ రంగ తరంగ పరంపర పై దేలు కలహంసములు శంఖకులముగాగ గరము పొలుపు మిగులు బరిఖ విశాలగం భీర మగుచు బరపుబేర్మిజేసి యఖిల భూమిచక్ర మను తలంపున బుర వరము జుట్టియున్న శరధివోలె." ప్రబంధ రత్నావళి, పుటలు 188,184 (నిర్వచన. 1_50)<noinclude><references/></noinclude> kop1aczj0h6xezcm12kbp2by52fqo0c 104 232248 588958 2026-10-17T21:33:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 59 రెండు సీసాల ఎత్తుగీతులలో 'గంభీరత', 'అఖిల సన్నివేశ స్థితి' ఉండడం గమనించదగిన పోలిక. ఉత్తర రామాయణంలోని పరిఖావర్ణనం సంపూ ర్ణంగా చెయ్యి తిరిగినట్టు ప్రౌఢ...' 588958 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 59 రెండు సీసాల ఎత్తుగీతులలో 'గంభీరత', 'అఖిల సన్నివేశ స్థితి' ఉండడం గమనించదగిన పోలిక. ఉత్తర రామాయణంలోని పరిఖావర్ణనం సంపూ ర్ణంగా చెయ్యి తిరిగినట్టు ప్రౌఢంగా వుంది. విజయసేనంలోని పీస పద్యం ప్రాథమిక రచనగా కనబడుతుంది. లేదా అనుసరణ. ఇక వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు విజయసేనంలోనిదని ఉదాహరించిన రెండవ పరివర్తన చూద్దాం : "తరణుల వీగు జన్ను గవ తాకున మన్మథ చక్రవాకణం ధురగతి లీల గామినుల తోరపుటూరుల ఘట్టవంబులతో కరివరహస్తకాండ పటుఘటనలతో బరిణాతరంగముల్ దిరుగుడువడ్డ తీరముల దెఱ్ఱుపుగట్టు సరోజ రేణువుల్ ! " (ప్రబంధ. 184) అక్షరాలా ఇదే పద్యాన్ని నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో 'అవగాహ నమునకు' అనే సీసపద్యం తరువాత వావిళ్ళవారు ముద్రించారు. 1852వ సంవత్స రపు ప్రతి చూడండి. 51వ నెంబరు పద్యంగా ఇది కనబడుతుంది. 1 చూద్దాం : - ఇక విజయపేనంలోనిదని జగ్గన ఉదాహరించిన మరొక పద్యం "కొనియెదమన్న దిండరులు కోటుల కమ్ముదు; రమ్మబూని తె చ్చిన సర కెంత పెద్దవెలచెప్పిన గొండ్రు తగంగ నిచ్చి; న చ్చిన తీర్చి లక్ష్మి చెప్పినయట్టుల చేయు సొంపు, పే ర్కొన గణుతింపరాదు పురికోమటులం బ్రణుతింపనొప్పదే ?" (ప్రబంధ. 138) రమారమి ఈ పద్యంలో వర్ణించినట్లే అమ్మకాలు, కొనుగోళ్ళు నిర్వచ నో త్తర రామాయణంలోని వైశ్యవర్ణ నలోకూడ కనబడతాయి, చూడండి, 1 అతి ప్రాచీన ముద్రిత ప్రతులలోకూడ ఈ పద్యం నిర్వచనోత్తర రామాయణంలోని 51వ పద్యంగానే ఉంది. చూ: కొమాండూరు అనంతా చార్యులవారూ, కందుకూరు వీరేశలింగంగారూ, రాయదుర్గం నరసయ్య గారూ పరిష్కరించిన ఆనంద ముద్రణ (క్రీశ.1888).<noinclude><references/></noinclude> 6brceg55734zpjetuaniyiwg4i17erc 104 232249 588959 2026-10-17T21:33:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 తిక్కన సోమయాజి "విలుచునెడశామనంబులకు వెక్కనమంద ధనంబు లమ్ముచో విలసదనేక వస్తువులు విస్మయమందగ జూడ్కులెల్ల సొం పుల సహజంబులై యెలమిబొందగ నుజ్జ్వల లక్ష్మీ యెష్ణు ద మ్మలవడజెం...' 588959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>60 తిక్కన సోమయాజి "విలుచునెడశామనంబులకు వెక్కనమంద ధనంబు లమ్ముచో విలసదనేక వస్తువులు విస్మయమందగ జూడ్కులెల్ల సొం పుల సహజంబులై యెలమిబొందగ నుజ్జ్వల లక్ష్మీ యెష్ణు ద మ్మలవడజెంద వైశ్యజను అప్పురి నొప్పుడు రప్రమేయులై " (నిర్వచన. 166) తిక్కనగారు రచించిన విజయసేనంలోనిదే అంటూ మానవల్లి రామ కృష్ణకవిగారు ఒక సీసపద్యాన్ని - అందులోనూ వైశ్యులను వర్ణించేదే_ఉదాహరిం చారు, చూడండి. “అమ్మెద ననిన బద్మాక్షు కౌస్తుభమైన వెరవక కొనియేడు వెరపు గల్గి విలువ యిచ్చెదమని వేడిన బులిజున్ను గమ్మవసిండియు నమ్మగలిగి దరు నుంచి యెంతటి కడిగిన నెదురగలిగి యర్థము అర్ధపతియింటనై న వెదకిన లేపనుట గలిగి తమ కులాచారవ ర్తన (1) ముకొరకు తమయింట లేని . . నంగడుల యొప్పునకును దేహారుమాట గాని లాభమునకు నాటగా రనంగ వరలుదురు పురవరమున వైశ్యవరులు." ఈ పద్యాన్ని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు ప్రబంధ రత్నావళి పీఠికలో (పుట 10) పేర్కొని, "తిక్కనగారు ఒకే గ్రంథంలో రెండు పద్యాలలో వైశ్య వర్ణన చేస్తారా" అని సందేహించారు. నిజమే. ఇది ఇంకొక గ్రంథంలోనిది కావచ్చు. ఇంక పెదపాటి జగ్గకవి ఉదాహరించిన మిగతా పద్యాలను చూద్దాం. రెండూ కథానాయికను వర్ణించేవి. "కిసలయకదళీ చినబిం ప్రాయవస్తు బహువిధరూపో ల్లసము మదముడువ సజు రొక యసమాకృతి దాల్చె ననగ సంగన యొప్పగా." (ప్రబంధ. 155) “మదనపశీకారమంత్రదేవత దృష్టిగోచరమూర్తి గైకొనియె నొక్కొ సితకరబింబ నిస్పృతసుధాధారనితంబినీరూపంబు దాల్చెనొక్కొ విధికామినీ శ్రేష్ణ విజ్ఞానవరసీమ భాసురతనులీల బద నెనొక్కొ కాక యొక వధూటి కడుపున బుటిన రామ శేల కంబు గలుగు ననుచు గన్నియపై మహీపాలసుతుడు రామణీయ " (ప్రబంధ. 158)<noinclude><references/></noinclude> 8llnya3hbrwl8gfo465sxxoj2j2jqoo 104 232250 588960 2026-10-17T21:33:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 61 ఒక సీసపద్యం విజయసేనుణ్ణి వర్ణించేదికూడ పెదపాటి జగ్గన్న ఉదాహరించాడు. *అరిమానసమ్ములు దరికొని యేర్చు నెవ్వని యుజ్జ్వలాకారవై భపంబు బుధుల లజ్జానతి దొ...' 588960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 61 ఒక సీసపద్యం విజయసేనుణ్ణి వర్ణించేదికూడ పెదపాటి జగ్గన్న ఉదాహరించాడు. *అరిమానసమ్ములు దరికొని యేర్చు నెవ్వని యుజ్జ్వలాకారవై భపంబు బుధుల లజ్జానతి దొందునట్లుగ జేయు నెవ్వని పాండిత్య మెసగ మెనగ నెట్టి మాన్యులనైన నెవ్వని నితరణంబులు వంది (జనుల) దావల మొనర్చు వనితాజనము మానధనము గోల్పుచ్చు విచ్చలవిడి నెవ్వానివిలసనంబు అట్టి విజయసేను నభిరామమూర్తివి ద్యానిరూఢమతి వదాన్యవరుడు మధుర ''విభ్రమైకనిధి యను జగమెల్ల .. నతడు చిత్రగుణనమ్మ గుడగుట," (ప్రబంధ 152) ఇప్పటిదాకా ప్రబంధరత్నావళిలోని వని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు ఉదాహరించిన పద్యాలలో తొమ్మిదిచూచి చర్చించాం. మిగతా మూడు రాజనీతికి చెందినవి. "ఉత్సాహం ప్రభుమంతశక్తుల నవేయుండై పరీక్షించిన దిత్సావ్యగ్రుడు కాక విగ్రహముచో దేశంబు గాలంబు సం పత్సామగ్ర్యము జూపి శక్యముడెనకా ప్రారంభియై భూప్రజా వాత్సల్యార్ధమనస్కుడైన (పతి) శశ్వచీసమేతుం డగుకా."1 “పరధనపరాంగ నాజన (008.164) పరిహారము పరమధర్మపథ మందురు స త్పురుషులు మరవక వీనిం బరికింపుము వినకు మేపుడు పై శున్యంబుల్." (ప్రబంధ. 158) రాష్ట్రదుర్గ బలపరాయణులకు “మహిమ చెడదు స్వామ్యమాత్య సుహృత్కోళ నీవు విదియు నెరిగి కావింపు సప్తాంగ సంగ్రహంబు నీతిశాస్త్ర నిపుణ (ప్రబంధ. 180) అప్పకవి ఉదాహరించినదీ, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ఉదాహరించిన పదకొండూ, మానవల్లి కవిగారు ప్రసాదించిన మరొకటి మొత్తం పదమూడు 1 ఈ పద్యాన్నే ఆంధ్రభోజుడు రచించిన 'నీతిభూషణం' లోనిదంటూ సకలనీతి సమ్మతంలో మడికి పింగన చేర్చాడు. (చూ॥ స.స 150.<noinclude><references/></noinclude> 0yi5qm1s8mfc3c14mrt5vxjwjupnayo 104 232251 588961 2026-10-17T21:33:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 తిక్కన సోమయాజి కాక ఇంకొక రెండు పద్యాలను 'విజయసేనం' లోనివని చిలుకూరు వీరభద్రరావు గారు కూడా ఉదాహరించారు 1 చూడండి "ఘనసారకస్తూరికా గంధముల నన్యగంధబంధంబులు గరపి కరపి కుసుమితవ...' 588961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>62 తిక్కన సోమయాజి కాక ఇంకొక రెండు పద్యాలను 'విజయసేనం' లోనివని చిలుకూరు వీరభద్రరావు గారు కూడా ఉదాహరించారు 1 చూడండి "ఘనసారకస్తూరికా గంధముల నన్యగంధబంధంబులు గరపి కరపి కుసుమితవల్లి కాలసితవీథుల జొచ్చి గని సరోగృహముల మునిగిమునిగి సమధికాహార్యాంగ సంగీతములతోన కన్నెతీగల కాట గరపికరపి కుముదకుట్మల కుటీకోరకంణులు దూరి యలిదంపతుల నిద్ర దెలిపి తెలిపి యనుదినమ్ము నప్పురాంతికమ్మున గట్టు..వాలు వోలె విప్రవరుడువోలె నట్టువోలె దాను నచ్చిన చెలివోరె_ములయుచుండుమందమారుతంబు." "పల్లవపుష్పసంపదల దించి వసంతుడు కాపురాక కె యెల్ల వనంబు సంకటము లేదగదా రౌడికంబుమీర న ట్లల్లన క్రొలికోలి మలయానిలు డందు బురాణపత్రముల్ డుల్లగజేసె సత్త్రియ బటుత్వము కాముడు విచ్చలింపగగా." “విజయ సేనము మిక్కిలి ప్రౌఢమైన యముద్రిత గ్రంథము గావున శైలి తెలియుటకై దానినుండి కొన్ని పద్యము తిందు బ్రకటించుచున్నాను" అని వీరభద్రరావు గారు మూడు పద్యాలు ఉదాహరించారు. ఒకటి మనం చర్చించినదే, 'మదనవశీకర మంత్రదేవతదృష్టి' అనేది మిగతా రెండూ కొత్తవి. వీటిని తాము ఎక్కడనుంచి సంపాదించారో వీరభద్రరావుగారు చెప్పనేలేదు. 'అముద్రిత గ్రంథం' అని పేర్కొన్నారు. వారికి తాళపత్ర గ్రంథం దొరికిందా ? లేక ఇతర సంకలన గ్రంథాలనుంచి సేకరించారా? ఏమైనా, విజయసేనంనుంచి మొత్తం పది హేను పద్యాలు దొరుకుతున్నాయి. ఈ ప్రబంధాన్ని అసలు తిక్కన గారు వ్రాశారో లేదోగాని అక్కడక్కడ తిక్కనగారి భావాలతో పోలికలు మాత్రం కనబడుతున్నాయి. ఇది తిక్కనగారి తొలి రచన అని భావించవచ్చు. తిక్కన ఛందోగ్రంథం మన కవిత్రయంలో ఆద్యులు నన్నయగారు సంస్కృతంలో ఒక తెలుగు లక్షణ గ్రంథం వ్రాసినట్లు ఎలాగ చెప్పుకొంటున్నామో అలాగే ద్వితీయులు తిక్కనగారు తెలుగులో ఒక ఛందో గంథం వ్రాసినట్లుకూడ ఒక ప్రతీతి ఉంది. తంజావూరు సరస్వతీమహల్ గ్రంథాలయంలో 'కవివాగ్బంధనము' అనే తాళ 1 ఆంధ్రుల చరిత్రము : మధ్యయుగము, పుటలు 10, 87.<noinclude><references/></noinclude> 7hxt5m2memuz6xkb3qhr5w9azs1u8sk 104 232252 588962 2026-10-17T21:33:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం._2 పత్ర గ్రంథం ఒకటి ఉంది. 1 దాని నెంబరు 703. అందులో చివర కవబడుతుంది : "తనరగ గవి వాగ్బంధన మను ఛందం బనని వెలయ హర్షముతో ది క్కవ సోమయాజి చెప్పెను జనులెల్ల నుతింప శ...' 588962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం._2 పత్ర గ్రంథం ఒకటి ఉంది. 1 దాని నెంబరు 703. అందులో చివర కవబడుతుంది : "తనరగ గవి వాగ్బంధన మను ఛందం బనని వెలయ హర్షముతో ది క్కవ సోమయాజి చెప్పెను జనులెల్ల నుతింప శాస్త్ర సమ్మతీగాగ౯." 83 ఈ పద్యం తిక్కనగారే ఈ ఛందోగ్రంథం వ్రాశారవడానికి ఈ పద్యం తప్పించి మరొక ఆధారం లేదు. కవిజనాశ్రయంలోని "గగమాయె రెండు గురువులు"2 అనే పద్యం ఈ గ్రంథంలో ఉందట. గ్రంథాదిని ఈ పద్యం ఉంది : "విద్యలలోపల ను తమ విద్య కవిత్వంబు మ కవిత్వము ఛందో వేద్యము గావున జెప్పెద హృద్యంబుగ గవిత ఛంద 'మేర్పడ గృష్ణాః" ఇదే పద్యం లింగమగుంట తిమ్మకవి వ్రాసిన సులక్షణ సారంలో గ్రంథాదిని మూడవ పద్యంగా కనబడుతుంది. 3 ఆయనేకాదు అనంతుని ఛందంలో గ్రంథాదిని 5వ పద్యంగానూ సాక్షాత్కరిస్తుంది. కవివాగ్బంధనంలో గణ స్వరూపం, గణాధిదేవతలు, గ్రంథాదిని ఆ గణాల ప్రయోగం వల్ల సంభవించే కీడు మేలులు, వర్ణములు, వర్షాధిదేవతలు, వర్ణముల రంగులు, రాజ్యాధిపతులు, వాళ్ళ మిత్రత్వశత్రుత్వాలు, యతుల సంఖ్య, వాటిలో వృద్ధియతికి ఉదాహరణ మొదలైనవి ఉన్నాయట. ఇది 30 పంక్తుల తాళపత్ర గ్రంథం (ఉన్నవి ఆరు కమ్మలు. కమ్మకు ఆరు వం క్తులు). ఇందులో 27 యతుల ప్రసక్తి ఉంది. క్రీ.శ. 1485 వాడైన అవంతో మాత్యుడు 24 యతులనే చెప్పాడు. అందుచేత ఈ పుస్తకం తిక్కనగారి కాలంది కాకపోవచ్చు. అదీకాక క్రీ.శ. 1680లో ఉండిన లింగమగుంట తిమ్మకవి 1 తంజావూరి గ్రంథాలయంలోని తెలుగు వ్రాత ప్రతుల వర్ణనాత్మక కేటలాగు’___ఆంధ్ర యూనివర్సిటీ ప్రచురణ, పుటలు 283, 284. 2 పరిషత్ ముద్రణ, సంజ్ఞలో 18వ పద్యం. 3 సులక్షణసారం. వావిళ్ళ ముద్రణ. రావూరి దొరస్వామి శర్మ గారి పరిష్కరణ, 1955.<noinclude><references/></noinclude> lernzzkb7x605yf4l9hdwduvuhpoo3p 104 232253 588963 2026-10-17T21:34:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-84 తిక్కన సోమయాజి పుస్తకంలోని "విద్యలలోపల నుత్తమ విద్య కవిత్వంబు" అనే పద్యం కూడ ఉండబట్టి ఇది ఎవరో ఆ తరువాత వ్రాసుకొన్న పుస్తకంగా మనం భావించవచ్చు. ఈ కవివాగ్బంధనానికే 'కవిసార...' 588963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-84 తిక్కన సోమయాజి పుస్తకంలోని "విద్యలలోపల నుత్తమ విద్య కవిత్వంబు" అనే పద్యం కూడ ఉండబట్టి ఇది ఎవరో ఆ తరువాత వ్రాసుకొన్న పుస్తకంగా మనం భావించవచ్చు. ఈ కవివాగ్బంధనానికే 'కవిసార్వభౌమచ్చందస్సు' అనే ఇంకొక పేరు ఉందట. తిక్కనగారి కృతిపతి అయిన మనుమసిద్ధి యొక్క తండ్రి లిక్కరాజు 'కవిసార్వభౌమాంకుడు' ఈ సంగతి తిక్కనగారే చెప్పారు (నిర్వచన. 1.35). ఈ కవిసార్వభౌముడు తన పేర ఏదైనా ఛందో గ్రంథం చెప్పాడా? ఇతని 'పేరులోని 'తిక్క' శబ్దం వల్ల పొరబడి లేఖకులు 'కవిసార్వభౌమచ్చందం లిక్కన సోమయాజికృత'మని వ్రాసుకొన్నారా? వేరే ఆకరాలు దొరికితేనేగాని ఏమీ తేల్చలేముగాని తిక్కనగారు ఇంత చిన్న గ్రంధం చెప్పి ఉండరని మాత్రం అనిపిస్తున్నది. కృష్ణశతకం L కందుకూరి వీరేశలింగంగారు తమ కవుల చరిత్రలో "అక్కనగారు కృష్ణశతక మొకటి చెప్పిరని వెంకటరంగకవి యీ పద్యము సుదాహరించు చున్నాడు. అని వ్రాసి ఆ పద్యాన్ని పొందుపరిచారు. "ఆరయజు శంతనుపుత్రుపై విదురుపై నభూరుపై గుఱ్ఱపై నరుపై ద్రొనదిపై గుచేలునిషయికా నంద ప్రజశ్రేణిపై బరగం గల్గు భవత్కృపారసము నాపై గొంత రానిమ్ము నీ చరణాబ్దంబులు నమ్మినాను జగదీశా | కృష్ణ భక్తప్రియా 119 అయితే ఇది తిక్కనగారిది కాదు. ఈ సంగతి అముద్రిత గ్రంథ చింతా మణిలో చర్చించి వీరేశలింగంగారికి ప్రత్యుత్తర మిచ్చారట. పైగా ఇది వెన్నెల కంటి జన్నయ్య వ్రాసిన 'దేవకీనందన' శగరంలోని దని రుజువుచేశారట 2 దక్క ఇతర కృతులని అసందిగ్ధంగా చెప్పుకో దగినవి ఏవీ లేవు. అయినా వారి గొప్పతనాన్ని చాటే ఉత్తర రామాయణ, మహా భారతాలు చాలు. ఆ రెండు పుస్తకాలలోని సృష్టివల్ల దాదృష్టం జగత్సర్వం" అనే ఉక్తి తిక్కనగారిపట్ల తప్పకుండా వర్తిస్తుంది" అయితే దశకుమార చరిత్ర లోనే ఈ పోలిక కేతన తీసుకురాబట్టి ఆ పుస్తక రచనాకాలానికి తిక్కనగారి ఇతర కృతులు ఏమిటా అని చర్చించుకొన్నాం. 1 ఆంధ్రకవుల చరిత్ర, ప్రథమభాగం, పుట 148 2. శతకకవుల చరిత్ర వంగూరి సుబ్బారావుగారు, 1967 ముద్రణ పుట 92<noinclude><references/></noinclude> 10ipi0cu176ujv3g0g4yj4m3h22r40b 104 232254 588964 2026-10-17T21:34:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 సంస్కృత మహాకవులతో పోలిక 65 తిక్కనగారిని కేతన ముగ్గురు సంస్కృత సాహిత్య వ్యక్తులతో నరి పోల్చాడు. ఆయన మయూర సన్నిభ మహాకవి (16), ఆర్యభోజుడు (2.120), భారవికల్పుడు (8_8...' 588964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 సంస్కృత మహాకవులతో పోలిక 65 తిక్కనగారిని కేతన ముగ్గురు సంస్కృత సాహిత్య వ్యక్తులతో నరి పోల్చాడు. ఆయన మయూర సన్నిభ మహాకవి (16), ఆర్యభోజుడు (2.120), భారవికల్పుడు (8_85) అని దశకుమారచరిత్రలో కేతవ చెప్పాడు మయూరుడు క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దానికి పూర్వుడు ప్రసిద్ధుడైన బాణభట్టుకు ఈ సుప్రసిద్ధుడు దావ మరిది. మయూరుని రచనలలో సూర్యశతకం గొప్పది. ఈ పద్యాలను ఆనంద వర్ధనాది లాక్షణికులు ప్రమాణంగా స్వీకరించారు సూర్యశతకం వర్ణన ధాన మైనది. మయూరుని గురించి వ్రాస్తూ కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులుగారు ఇలా అ "మూర్తిగా ప్రసిద్దివడసిన సూర్యునిగూర్చి ఈ కవి చేసిన ఆధ్యాత్మిక వర్ణన మిక్కిలే తక్కువ. మయూరవన్నిభుడని సమకాలం వారిచేత పేరు పొందిన తిక్కనగారు సూర్యవర్ణన ఎలాచేశారో చూద్దాం : "వీరజాకరములు నిష్టమై జేసిన భవ్యతపంబుల ఫల మనంగ దివనముఖాభినందిత చక్రయుగ్మకంబుల యనురాగంపు బ్రోవనంగ హరిహరబ్రహ్మ మహానుభావంబు లొకటిగా గరిగిన గట్టి యనగ నతుల వేద. తయలతికాచయము పెనుపొంద బుట్టెడు మూలకందమనగ పఖిలజగముల కనైర యగుచు జవస మాజకరపుట హృదయనరోజములకు ముకుళనంబును జృంభణంబును నొవర్చి భానుబింబంబు పూర్వాద్రిపై వెలింగె " (విరాట. 2212) ఇందులో లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక వర్ణనలు రెండూ సమంగా ఉన్నాయి.. ఇది భారతంలోని వర్ణన. దీనిని చూచి, ఈ ఒక్క పద్యాన్నిబట్టి కేతన తిక్కన గారిని “మయూర సన్నిభుడు' అనడు. తిక్కనగారి భారతరచనకు ముందే ఆ పోలికను కేతన తీసుకువచ్చాడు. మయూరునిలాగే తిక్కనగారు సూర్యశతకం ఏమైనా చెప్పారా ? ఆంధ్రదేశంలో భాస్కరశతకం చాలా ప్రసిద్ధమైనది. దీని - 1 'విశ్వసాహితి' – తెలుగు భాషాసమితి విజ్ఞాన సర్వస్వం, 6వ సంపుటం- పుట 754. (5)<noinclude><references/></noinclude> 86w22o4npmf8qrbcgrvd37t3wqid1tz 104 232255 588965 2026-10-17T21:34:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '08 3 తిక్కన సోమయాజి ఇది శరఎవరో తెలియదు. బ్రౌను దొరగారు దీనిని సేకరించారు. వారే అకారాదిగా వ్రాయించి వుంటారు. లేక కవే అకారాదిగా చెప్పాడేమో ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక లాండాగార ప్రతుల...' 588965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>08 3 తిక్కన సోమయాజి ఇది శరఎవరో తెలియదు. బ్రౌను దొరగారు దీనిని సేకరించారు. వారే అకారాదిగా వ్రాయించి వుంటారు. లేక కవే అకారాదిగా చెప్పాడేమో ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక లాండాగార ప్రతులలో కొన్నిటిమీద మారన వెంకయ్య కృతమని ఉందట, 1 చూచి.. బ్రౌనుదొరగారు ఇలాగే వ్రాయించారని వావిళ్ళ వెంకటేశ్వర్లుగారు ఉహిం చారు. ఒకానొక లిఖిత ప్రతిలో మారవికృతమని ఉందట,2 ప్రసిద్దమైన భాస్కర శతకం అప్పకవికన్న ప్రాచీనమేగాని తిక్కనగారు రచించిందనడానికి ఆస్కారం -లేదు. దోమారి కోనేరుకని మొట్టమొదట చెప్పిన చిత్రాంగీ సారంగధరుల ప్రసక్తి : భాస్కరశతకంలో వస్తుంది. కోనేరు కవికాలం 1547 ప్రాంతాలు ఒకవేళ భాస్కర శతకక ర్త గౌరవగారి నవనాథ చరిత్రలోని చి తాంగీ సారంగధరులను మనస్సులో ఉంచుకొన్నా అతని కాలం 15వ శతాబ్ది తొలిరోజులు దాటిపోదు. సూర్యశతకంగాని, భాస్కరశతకం వంటిదిగాని తిక్కనగారు వ్రాశారా లేదా అన్నది ప్రధాన సమస్యకాదు. వారికి 'మయూరసన్నిభుడు' అనే ప్రశంన నమ కాలంలోనే ఉంది. కేతన దశకుమార చరిత్రలో తిక్కనగారిని 'ఆర్యభోజుడు' అని పేర్కొనడం కూడ మనం గుర్తించాలి. బహుశా ఈ మాట 'ఆంధ్రభోజుడు' అనే బిరుదు లేక దోషంవల్ల యిలా అయిందా? ఈ మాటను వాడిన పూర్తి పద్యం చూడండి. "అతులశుభచరిత్రుం డన్వయాంభోజమిత్రుం దితరసచిపగాత్రుం దిద్దలక్ష్మీకళత్రుం శతిదినకరతేజుం డన్నమాంతమాజం డతనుగుణసమాజం దార్యభోజుందు ధాత్రికు". (దశకుమార. 2.120) ఈ మాట యతిస్థానంలో వుంది. 'ఆంధ్రభోజుండు' అన్నా సరిపో తుంది. ఏ ఉద్దేశ్యంతో కేతన ఈ మాట వాడాడో మనకు తెలియదు. సంసృతంలో భోజుడు గొప్పకవి, మన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో 'ఆంధ్రభోజు'డనే బిరుదుతో ఒక కవి కనబడుతున్నాడు. అతని ఊరూ, పేరూ మొదలైన యితర వివరాలేవీ తెలియవు. తిక్కవగారి బిరుదులు ఉభయకవిమిత్రుడు, కవిబ్రహ్మ అన్న వేగాని 1 వీతిశతక సంపుటం1, భాస్కర శతకం, వావిళ్ళ ప్రచురణ, పుట27. 2. శతకకవుల చరిత్ర వంగూరి సుబ్బారావుగారు. పుట 247<noinclude><references/></noinclude> 4ys7b3kn2dzly1fff4zeicbvq64nkvp 104 232256 588966 2026-10-17T21:34:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 67 -ఆర్యభోజుడు అనిగాని, ఆంధ్రభోజుడు అనిగాని వారికి ప్రసిద్ధమైన బిరుదు లేదు. సంస్కృతంలో భోజుడు ఎటువంటివాడో, అతని పేరు బిరుదుగా వహించిన తెనుగుకవి వ్రాస...' 588966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 67 -ఆర్యభోజుడు అనిగాని, ఆంధ్రభోజుడు అనిగాని వారికి ప్రసిద్ధమైన బిరుదు లేదు. సంస్కృతంలో భోజుడు ఎటువంటివాడో, అతని పేరు బిరుదుగా వహించిన తెనుగుకవి వ్రాసిన పుస్తకాలు ఏమిటో 'ఆంధ్రభోజుడు' అనే శీర్షికలో చర్చించు కొందాం. ఇంక తిక్కనగారు భారవికల్పులు అని కేతన ఎందుకన్నాడో చెప్పు కొందాం. సంస్కృతంలో భారవి గొప్పకవి. ఇతడు 18 వర్గల కావ్యంగా కిరాతార్జు వీయం రచించాడు. ఇది సంస్కృత పంచకావ్యాలలో ఒకటి. భారవి కవిత్వంలో అర్థగాంభీర్యం ప్రధానమైనది. అందుకే “థారవేరర్ల గౌరవం" అని పండితలోకం చెప్పుకొంటుంది. అక్కనగారిలో కూడ అర్థగాంభీర్యమే ప్రధానం. అందుచేత కేతన వారిని భారవికల్పులు అన్నాడు కాబోలు, కేతన దశకుమార చరిత్రరచనకు ముందే తిక్కనగారి నిర్వచనోత్తర రామాయణం రచన జరిగిఉండాలని వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు చెప్తున్నారు. 1 తిక్కనగారు వ్రాసిన ఉత్తర రామాయణం చూశాకనే కేతన ఈ విధంగా మతించ దానికి అవకాశం ఉంటుంది. "అభినుతుడు మనుమభూవిభు సభ దెనుగున సంస్కృత తమున జతురుండె కా సుభయకవిమి తనామము త్రిభువనమున నెగడ మంత్రి లిక్కడు దాల్చెకా." (దశకుమార. 16) అని కేతన చెప్పాడు. లిక్కనగారు సంస్కృతంలో కూడ చతురులు. -వారు ఆ భాషలో వ్రాసిన గ్రంథాలేమిటో మనకు తెలియవు. కొన్నికొన్ని శ్లోకాలు .చెప్పినట్టుమాత్రం కచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. విర్వచనోత్తర రామాయణ మంగళా చరణం వారు సంస్కృతశ్లోకంలో ఈ విధంగా చేశారు. "శ్రీ రాస్తాం మనుమక్షితిశ్వరభుజా స్తంభే జగన్మండల ప్రాసాదస్థిరభారభాజి దధతీ సా సాలభంజీ శియం కుండాలో తమగండభి త్తిమ మదవ్యాసంగవశ్యాత్మనాం యా ము తేజయతేతరాం మధులిహా మానందసౌంద్రా స్థితిః," (నిర్వచన. 1_f) 1 చూ. 'నన్నెచోడుని కవిత్వం' అనుబంధం, 'ఆ', పుట 8. రచనాకాలం క్రీ. శ. 1248 కు ముందు అని వారి అభిప్రాయం. క్రీ.శ. 1253 తరువాత అని చాగంటి శేషయ్యగారు.<noinclude><references/></noinclude> peqw50dcve8hhfvy8uhxp5ygh2czr5r 104 232257 588967 2026-10-17T21:34:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 తిక్కన సోమయాజి ఈ ఒక్క శ్లోకమేకాక వారు రచించినది మరొకటికూడ మనకు లభ్య మవుతున్నది. తిక్కనగారు శివకేశవులను ఒక్క రూపంలో విలీనంచేసి హరిహర నాథునిగా ఊహించుకొన్నారు. శివగాథలకు...' 588967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 తిక్కన సోమయాజి ఈ ఒక్క శ్లోకమేకాక వారు రచించినది మరొకటికూడ మనకు లభ్య మవుతున్నది. తిక్కనగారు శివకేశవులను ఒక్క రూపంలో విలీనంచేసి హరిహర నాథునిగా ఊహించుకొన్నారు. శివగాథలకు విష్ణుగాథలకు, శైవవైష్ణవాలకు సమై క్యతను సాధించారు, ఆ దేవతామూర్తి మీద సంస్కృతంలో స్తవాలు రచించినట్టు ఉంది. "g మస్థిమాలాం కిము కౌస్తుభంవా పరిష్క్రియాయాం బహుమన్యపే త్వం కిం కాలకూటః కిమువా యకోబా J స్తన్యం తన స్వాదు పద ప్రభో "మే.1" హరిహరనాథుణ్ణి చూచి "ప్రభూ నీకు అలంకరించుకొనడంలో అస్థి యశోదా మాల ఇష్టమా, కౌస్తుభం ఇష్టమా ? నీకు కాలకూటం రుచిగా ఉంటుందా ? దేవి స్తన్యం రుచిగా ఉంటుందా ? నాకు నెలవియ్య " అని అస్థిమాల ధరించే అతి భయంకరుణి చంటివానిగా మార్చి ప్రశ్నించారు. ఈ శ్లోకమంటే తిక్కనగారికి చాలా ఇష్టం కాబోలు; విడిగా దాటువుగానో, లేక ఏదేనా స్తవంలోనో చెప్పిన దీన్ని తమ మహాభారతం అవతారికలో ఉదాహరించారంటే ఎంత మక్కువ లేనిదే చేస్తారు : 1 ఇష్టమైన పద్యాలు – సరదా - తనను చూచి తిక్కనగారికి తనకు ఇష్టమైన పద్యాలను మళ్ళీ మళ్ళీ వాడుకొనడం సరదా కథా సందర్భాన్ని అందుకు వీలుగా తిప్పుకొంటారు. మోహించిన కీచుకునికి ద్రౌపది హెచ్చరిక చేస్తుంది. తన పతులు వంతులనీ, తన వొంటిమీద చెయ్యివేస్తే వాళ్ళ చేతిలో అతనికి చావు మూడు తుందనీ చెప్తుంది. ఆ ఘట్టంలోని పద్యమిది. "దుర్వారోద్యమబాహువిక్రమరసాస్తోక ప్రతాపస్ఫుర ద్గర్వాంధ ప్రతివీరనిర్మథనవిద్యాపారగుల్ మత్పరుల్ గీర్వాణాకృతు లేవు రిఫ్టు నిను దోర్లీ లజు వెసం గిట్టి గం చాలా బల ధర్వుల్ మానము బ్రాణముం గొనుట తథ్యం బెమ్మెయింగీచక్కా" (విరాట. 2.55). 1 మహాభారతం విరాటపర్వం 1,11 లో తిక్కనగారు ఉదాహరించినదే.<noinclude><references/></noinclude> kn91mpr7cfeckkhjjcbik38q65j27co 104 232258 588968 2026-10-17T21:35:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమ సాహిత్యం...2 69. అప్పటికి కీచకుణ్ణి ఎలాగో వదిలించుకొంది. విధిలేక కల్లు తేవడానికి -వెళ్ళి, వాడు వెంట తరిమితే కొలువు కూటం పక్కకు వరుగెత్తి అతికష్టం మీద తప్పించుకొంది. ఆ రాత్ర...' 588968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమ సాహిత్యం...2 69. అప్పటికి కీచకుణ్ణి ఎలాగో వదిలించుకొంది. విధిలేక కల్లు తేవడానికి -వెళ్ళి, వాడు వెంట తరిమితే కొలువు కూటం పక్కకు వరుగెత్తి అతికష్టం మీద తప్పించుకొంది. ఆ రాత్రి భీముణ్ణి పాకశాలలో కలుసుకొంది. కీచకుడు అప్పకు మొక్కడానికి రావడం దగ్గర్నించి ఏమేమి జరిగిందో చెప్పింది. కీచకుడు తనమీద మరులుకొంటే తాను ఎలా చీవాట్లు పెట్టిందీ చెప్పింది. వాడితో ఇలా అన్నానని మళ్ళీ 'దుర్వారోద్యమ బాహువిక్రమ' అనే పద్యాన్నంతటినీ, ఒక్క అక్షరం మార్పులేకుండా చెప్పింది. (విరాట, 2172) ఈ పద్యమంటే చాలా ఇష్టం కాబట్టి తిక్కనగారు దీనినే కథా సందర్భంలో చక్కగా ఇమిడేటట్టు మళ్ళీ వాడుకొన్నారు. ఇంకొక రెండుపద్యాలూ ఇలాగే వాడారు. ఆయనకేకాక ఒక పద్యం ఆంధ్రులందరికీ చాలా ఇష్టం. "వచ్చినవాడు ఫల్గును డవశ్యము గెల్తు మనంగరాదు రా అచ్చికి గిన బలంబులు రెండును గెల్వనేర్పునే గుండరుటెల్ల విధంబుల కోర్పుటట్లుగా కిచ్చదలంచి యొక్క మెయిని తరి బొందగు చేతయుం దగుజు." - అని భీష్ముడు చెప్తే *విని కురువలి దరహసితవదనుం డగుచు విట్లనియె : మనకు, బాండురాజతనయవర్తమునకు నెట్లు వొందు గలుగు : నేను' రాజ్య భాగమీను, సమరభంగిక విక్రమ నిరతి బూను టిదియ నిశ్చయంబు." (విరాట. 4,234) (విరాట, 4,236) భీష్ముడు చెప్పిన పద్యం, దానికి దుర్యోధనుని జవాబు యథాతథంగా మళ్ళీ ఉద్యోగవర్వంలో తిక్కనగారు వాడుకున్నారు. సంధికి వెళుతూ కృష్ణుడు పాండవులలో ప్రతి ఒక్కని అభిప్రాయాలూ తీసుకొని తన ఉద్దేశాలు చెప్తాడు. అర్జునునితో ఇలా అన్నాడు : 3 "అదియెల్ల నట్లుండె నిచ్చట విరాటు పసులకా బెట్టింప నీవు వోయినయప్పుడు భీష్ముండు దుర్యోధనుతో చెప్పిన తెరంగు<noinclude><references/></noinclude> 5u896d8hklmtyi6kqxrpl9nyfq42mox 104 232259 588969 2026-10-17T21:35:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 తిక్కన సోమయాజి వచ్చినవాడు ఫల్గును దవశ్యము గెల్తు మనంగరాదు రా లచ్చికినై పెనంగిన బలంబులు రెండును గెల్వనేర్చునే హెచ్చగు గుందగుం దొడరు బెల్ల విధంబుల కోర్చుటట్లుగా కిచ్చద...' 588969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>70 తిక్కన సోమయాజి వచ్చినవాడు ఫల్గును దవశ్యము గెల్తు మనంగరాదు రా లచ్చికినై పెనంగిన బలంబులు రెండును గెల్వనేర్చునే హెచ్చగు గుందగుం దొడరు బెల్ల విధంబుల కోర్చుటట్లుగా కిచ్చదలంచి యొక్క మెయి ని తరి బొందగు చేతయుందగుడా. 1 అనియె, దాని కతం డః త్తరం బిచ్చిన తెరంగు. మనకు, బాండురాజతనయవరమునకు నెట్లు వొందు గలుగు + నేను రాజ్య భాగ మీను, సమరధంగిక విక్రమ నిరతి బూను టిదియ నిశ్చయంబు. అని పలికి, నది యంతయు ఐదంపడి మనమెల్ల కాదె యా మాటల ఫలం బప్పుడు కనియు నా కష్టాత్ముండు వెండి యుం దెలియండు. (ఉద్యోగ. 3–84 నుంచి 88), "వచ్చినవాడు ఫల్గునుడు' అనే పద్యంమీద మక్కువకొద్దీ తిక్కనగారు. ఇలాగ కథలో సంభాషణలు" నడిపించారు. 'రాలచ్చి' అనే మాట కూడ వారికి చాలా ఇష్టం. నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో ఒకసారి దీనిని ప్రయోగించారు, "నిచ్చలు నిత్తెరంగున ననింద్యచరిత్రు డనేకభంగులు వచ్చిన విన్నపంబు నివారణమై విని నిశ్చయంబుగా విచ్చు సదుతరంబులకు నెల్ల జనంబులు సంతపిల్ల రా లచ్చి నహీనసద్గుణకలాపములం దగిలించె దక్షుడై". 3 (నిర్వచన 8_18). నిర్వచనోత్తర రామాయణంలోనే తిక్కనగారు జలక్రీడ చేస్తున్న సీతను యిలా వర్ణించారు : "తడిపి మెరుగులొగరెక్కిన పడుతుక లలితాంగయష్ఠి పదవికి రా బుల్ గడిగిన మరుఖడ్గలతిక వడుపున 'మోహనవిలాసవై భవ మొందెశా", సరిగ్గా ఇదే ప్రయోగం విరాటపర్వంలో చేశారు. అలంకరిస్తున్నప్పుడు ఇలా వర్ణించారు: (నిర్వచన. 8,60). ఉత్తరను చెలులు-<noinclude><references/></noinclude> f9sk8sfxjhuy1xk1nf8s9w7vdnnxyvj 104 232260 588970 2026-10-17T21:35:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 "పదనికి రా బులు గడిగిన మదనాస్త్రము రేఖగలిగి మానివి మెయి వె న్నొదవ గయిపేసి రప్పుడు ముదితాజనములు 'ప్రమోదమున లలితముగ ళా 71 (విరాట. 5_355). భారతంలో వారు చేసిన మొ...' 588970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 "పదనికి రా బులు గడిగిన మదనాస్త్రము రేఖగలిగి మానివి మెయి వె న్నొదవ గయిపేసి రప్పుడు ముదితాజనములు 'ప్రమోదమున లలితముగ ళా 71 (విరాట. 5_355). భారతంలో వారు చేసిన మొదటి శ్రీవర్ణన కూడా ఉ త్తర అందమే. బృహన్నల కొలువుకూటానికి వచ్చి "నీ కూతురికి" నాట్యం నేర్పుతాను" అన్నాక విరాటుడు ఉ త్తర కోసం కబురుపెట్టాడు. ఆమె సభలోకి ఎలా వచ్చిందీ ఇలా వర్ణించారు. - "అలదనంబున యనువు మెకొన జూచు పడపు కాంతికి వింతతొడవుగాక 3 వెడవెడ నూగారి వింతయై యేర్పడ దారని వళులలో నారు నిగుడ నిట్టలు ద్రోచుచు నెలవుల కలమేర లెల్లను బిగియెక్కి యేర్పడంగ దెలుపును గప్పును వెలయంగ మెరుగెక్కు తారకంబుల గల్కి తనము దొడర్ల జరణములును నడుము జన్నులు గన్నులు జవ్వనంబు చెన్ను నివ్వటిల్లు చునికి దెలుపుచుండ ను తర ననుదెంచే వలరువిలుతుపువ్వుటమ్ము వోలె." (విరాట. 1_245) తిక్కనగారి శ్రీ వర్ణ వలనుగురించి శిష్ట్లా రామకృష్ణశాస్త్రిగారు మంచి సొగసు కనిపెట్టారు, "విశ్చలస్త్రీల నెప్పుడును తిక్కన వర్ణింపడు. వారు పడుచు నపుడు, నవ్వినప్పుడు, పలికినప్పుడు కలుగు సౌందర్యమును ద్యోతకము వేయును. ఉదాహరణకు..... లలితంబులగు మట్టియల చప్పు డింపార వంచకై వడి వడ వల్ల వచ్చి యెడమేని వెత్తావి సుడియంగ బయ్యెద సగము దూలించి వై మగుడ దిగిచి పోలెడు వెలదిగెలీల గ్రాలుచు వింత చెలువంబు దలకొన జేరి నిలిచి తెలగన్న గవకు నెచ్చెలియైన లేత వవ్వోలయంగ నరసంపు బలుకు వలికి<noinclude><references/></noinclude> 7s9am6pl4sw0v52bn063gl08if89xkf 104 232261 588971 2026-10-17T21:35:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '72 తిక్కన సోమయాజి మెరయు చెయ్యుల రాగంబు మెయికొనంగ నెడద సొగయించుమాటలు నెలమిమిగులు నిన్ను ననురక్తిగొలుచు నన్నెలతలుండ నీరసాకార సైరంధ్రి గోరదగునే ? (విరాట .2.84) అనుపణుకు సుదేష్ణ...' 588971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>72 తిక్కన సోమయాజి మెరయు చెయ్యుల రాగంబు మెయికొనంగ నెడద సొగయించుమాటలు నెలమిమిగులు నిన్ను ననురక్తిగొలుచు నన్నెలతలుండ నీరసాకార సైరంధ్రి గోరదగునే ? (విరాట .2.84) అనుపణుకు సుదేష్ణ పలుకులను గీచకుడిట్లు ప్రత్యాఖ్యానము చేసే — గండుమీలకుబుట్టి కామురాణములతో గలిసియాడెడునట్టి కన్ను గవయు విసకాండముల శిక్షబెరిగి లేదీగల మెచ్చకయున్నట్టి మృదుకరములు జిగురులతో సంధిచేసి యంబుజములపై నెత్తిచనునట్టి పదతలములు కలకంఠములచేత గరచిన విద్యవీణల కిచ్చునట్టి తిన్నని యెలుంగు నత్తెరంగున రేఖయు నవ్విధంబు.. గరవ చందంబు నమ్మెయి కలికితనము నట్టేచెన్నును 'సైరంధ్రియందకాక_కలవేయొరులకు నెరుగక పలికితబల : (విరాట. 2_87) ఈ రీతిగా తిక్కన వర్ణనలు దాగుడుమూతలాడుదు నితని పూర్వ కవులు, లేక తరువాతి కవులు గూడి ననుకరింపజాలని యొక విశిష్టత గలిగి యున్నవి *1 శిష్ణా రామకృష్ణశాస్త్రిగారు చెప్పినది నిజమే. తిక్కనగారి శ్రీలు 'చైతన్య సంపుటాలు' (విరాట 2_27) సౌందర్యాన్ని వర్ణించడానికే కాదు; కరుణ, జాలి పుట్టించడానికికూడ చలనమున్న వలనే తిక్కనగారి వర్ణిస్తారు. చూడండి. శ్రీ పర్వంలో పద్దెనిమిదిరోజుల ఘోరయుద్దం ముగిశాక, పద్దెనిమిది అక్షౌహిణుల నేలకొరిగాక, నక్కలూ, కాకులూ, రాబందులూ, గద్దలూ, తోడేళ్ళూ శవాలకోసం, కాట్లాడుకుంటున్న యుద్ధభూమిలో తాళికట్టిన భర్తకోసం, తమతో పుట్టిన సోదరులకోసం, వదినెలలు మోసి కన్న బిడ్డలకోసం, బ్రతుకును పంచు కొన్న బంధువులకోసం వెదుక్కొనడానికి స్త్రీలు అంతఃపురాలు వదిలి ఎండను బడి రావడం తిక్కనగారు ఎలా వర్ణించారో చూడండి : చేతులు నడుదల నేర్పు టుత్కట శోక మాకారములు దాల్చినట్టులుండ విరిపిన వేనలుల్' 'వెన్నుల బ్రక్కల నెరపి చూపర దృష్టి నీరుపేయ నందంద దొరగెడు నకుజలంబుల పెంపున మోములు ముంపబడగ నేమియు దొడవులు లేమిబాడరియున్న యంగంబులందు దైన్యంబు నెరయ పతులు నన్నలదమ్ముల సుతులహితుల... చేరుకొని వాతులెండంగ దేముడించి వనపు వలుకులు వినువారి వనట దేర్పి- గురుకుమార నారీజనకోటివచ్చె." (188) 1. ఆంధ్రవాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము, సంపుటము 404, 405 - 1, పుట<noinclude><references/></noinclude> q304539nbhj8ym2n16uhn71j8i2y5s7 104 232262 588972 2026-10-17T21:36:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 78 వాళ్ళకు వొంటిమీద తిన్నగా బటలైనా లేవు. అసలు వొంటిమీద స్పృహ ఉంటేగా, దుస్తులులేవన్న సంగతి గుర్తుకురావడానికి పూర్వం కొద్దిగా వమిట చెదిరినా సిగ్గుపడే...' 588972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 78 వాళ్ళకు వొంటిమీద తిన్నగా బటలైనా లేవు. అసలు వొంటిమీద స్పృహ ఉంటేగా, దుస్తులులేవన్న సంగతి గుర్తుకురావడానికి పూర్వం కొద్దిగా వమిట చెదిరినా సిగ్గుపడేవారు. నేడు కుంకుమలే చెదిరాయి. వాళ్ళ నాథులు ఈ లోకం విడిచారు వాళ్ళ మనసులూ ఈ లోకంలో లేవు. తిక్కనగారు ఎలా వర్ణిం చారో చూడండి చెలులైన జూడ బయ్యెద దొలగుటకును సిగ్గుపడు వధూజనతతి య బులతో సంగములు వికృతి బొందగ నడచెత్తా." వాళ్ళు ఇంకా ఎలా ఉన్నారంటే, "విపులహర్మ్యతలంబులు వెడలునట్టి వెలది మొత్తముల్ వొల్పె బల్వేటకారు పకులజంపిన గిరిగుహావ్రతతి వెడల బారు సింగంపు బెంట్లకు వాటి యగుచు." (1-98) (1-102) శ్రీ పర్వం నిజంగా గాంధారిది. ఆమె అందులో మూ ర్తీభవించిన శోక దేవత. తన కడుపున నూరు పండ్లు వండితే అందులో అన్నీ చెడిపోయాయి. అంధులకు ఊతకోలగా ఒక్కణ్ణి కూడ మిగల్చక భీముడు అందరినీ మింగాడు. "అందులో ఒక్కడు కూడ నీకు అపకారం చేయనివాడు లేదా " అని భీముణ్ణి దీనంగా ప్రశ్నించింది. ఆమె ఆదినుంచీ కళ్ళకు గంత కట్టుకొన్నదే. ఆ కట్టునందు లోంచి ఆమె చూపులు ధర్మరాజు గోళ్ళమీద పడ్డాయట. వాటికే అతని గోళ్ళు కందిపోయాయట అర్జునుడు కృష్ణుని వెనక దాక్కొన్నాడు.1 ఆమె కృష్ణునికి యుద్ధదృశ్యాలు చూపించింది మాటమాటకూ కోటి నిప్పులకోలలు హృదయాన్ని దోలుస్తూ ఉండగా వ్యాఖ్యానం చేసింది ఆమె కళ్ళకు కట్టిన కట్టుతోనే ఆ హృదయ విదారకమైన దృశ్యాలను చూసింది. వాస్తవానికి సాధారణ నే కాలు యుద్ధాల పర్యవసానంలోని భీకర సత్యాన్ని వీక్షించలేవు. గాంధారివి ఒకరకంగా ఎక్పు_రే కళ్ళు అవి జీవితసత్యాన్నే చూస్తాయి. వాటిలోనుంచి కారే కన్నీళ్ళలో బడబాగ్ని ఉంది. కవుల గంటలు ఉంటాయి. శిల్పుల కుంచెలు ఉంటాయి. వీణ లుంటాయి. 1. 1-178<noinclude><references/></noinclude> qyr67eefd52xp3mt1l09zj2ck4r9bol 104 232263 588973 2026-10-17T21:36:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 తిక్కన సోమయాజీ వేణువు లుంటాయి, అవి వాస్తవతత్వాన్ని రచిస్తాయి. వినిపిస్తాయి. మానవుణ్ణి మానవునికి జ్ఞాపకం చేస్తాయి. గాంధారి, కుంతి పాత్రలు గాంధారి విచిత్రమైన సంకేతం ఆడడాన...' 588973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 తిక్కన సోమయాజీ వేణువు లుంటాయి, అవి వాస్తవతత్వాన్ని రచిస్తాయి. వినిపిస్తాయి. మానవుణ్ణి మానవునికి జ్ఞాపకం చేస్తాయి. గాంధారి, కుంతి పాత్రలు గాంధారి విచిత్రమైన సంకేతం ఆడడానికి అచ్చమైన చిహ్నం. ఆమె పుట్టుగుడ్డి కాదు, జీవితాన్ని చూడగలదు. అయినా మగవాడు స్వార్ధపరుడు. అహం కారి దూరదృష్టి లేనివాడు. నిజానికి ఏదీ చూడలేడు వాడు పుట్టుగుడ్డి. తాను చూడ లేదు. తన ఉత్తమార్థాన్ని కూడ పరమార్థం చూడనివ్వరు. ఆమె కళ్ళకు దళ్ళు కడతాడు. అకరికోసం ఆమె భరిస్తుంది. కళ్ళు మూసుకొంటుంది. అయినా విలయ కాలతమిస్రంలో ఆమె నయనాలు జ్ఞానరోచిస్సులను చూస్తాయి. భగవంతునికే అతని సృష్టిలోని వేదనాభరితమైన సత్యాన్ని చూపెడుతాయి. గాంధారి అదే చేసింది. కృష్ణుడు తాను తటస్థంగా వున్నానని అన్న దమ్ముల మధ్య కయ్యం పెట్టాడు. ఆప్తులు, అయినవాళ్ళు, గురువులు, శిష్యులు సరస్పరం కొట్టుకొని చచ్చారు. యుద్ధం ముగిసేదాకా కృష్ణుడే సూత్రధారి, పీనుగు పెంటలుకొండలంత ఎత్తు పెరిగాక గాంధారి ముందుకొచ్చింది. పేరుపేరు వరన పెట్టి ప్రతి శవాన్నీ, ఆ శవంపైన పడి రోధించే ఆడకూతుర్నీ వేలెత్తి చంది. కృష్ణుడు. నోరుమూసుకొని విన్నాడు. భారతంలో శ్రీపర్వం శిఖరాగ్రం. ఆ ఎత్తు తర్వాత మిగతా పర్వాలన్నీ వల్లాలే. గాంధారి ఒకరకమైన పాత్ర అయితే కుంతి మరొక రకం ఆడది. గాంధారి చెడ్డవాళ్ళను కన్న మంచితల్లి. యుద్ధానికి వెళుతూ తన కొడుకు దీవనల కోసం వస్తే "ఎటు ధర్మం వుంటే అటే జయముంటుంది, వెళ్ళు" అని దీవిం చిన ఉత్తమురాలు. కుంతి వరుల పంచను విధిలేక పడివున్న పరాధీనురాలు. పరిభవ దుఃఖిత పదమూడు సంవత్సరాలు బావకొడుకు చేతి అదయమగు కూడు తిన్నది. రాయబారానికి వచ్చిన కృష్ణుణ్ణి చూపి ఆమె బావురుమని ఏడ్చింది. అతడు తన మేనల్లుడు. పుట్టింటి చుట్టం. అయినవాళ్ళు కనబడితే అసహాయులైన ఆడవాళ్ళు ఎలా రోదిస్తారో అక్కవగారు చక్కగా చూపించారు. కుంతిని తెలుగు ఆడబడుచును చేశారు. చూడండి<noinclude><references/></noinclude> 53o4dulgxbvld9cpuvql3ytw2pti93w 104 232264 588974 2026-10-17T21:36:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 75 “బావ యొప్పండను పలుకుల నేమగు నాతని కొడుకు గీడాడ నేల? కురువృద్ధుడగు బాహ్లికుని దూరనేటికి భీష్మునిపై ట్రయివేట్టనగు నె? యిట్టి గ్రూరుల యింటి కిచ్చిన మ...' 588974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 75 “బావ యొప్పండను పలుకుల నేమగు నాతని కొడుకు గీడాడ నేల? కురువృద్ధుడగు బాహ్లికుని దూరనేటికి భీష్మునిపై ట్రయివేట్టనగు నె? యిట్టి గ్రూరుల యింటి కిచ్చిన మనవారి నందుగాకట్లు దానినుట మేలే? యజ్ఞును పుట్టినయప్పుడు వీడు లోకములెల్ల గెల్ప పొగడ్త మొగులు ముట్టునట్టిదయగు రణమున జయించు_ గౌరవుల సోదరులు దాన భూరి రాజ్య గౌరవము బొందునని యశరీరవాణి-వలికెనది దిటువడుగాక వలయునేని”” (ఉద్యోగ, 3_185) . "ఇట్టి రల ఇంటికి ఇచ్చిన మనవాళ్ళను తిట్టుకోవాలిగాని" అని కుంతి అచ్చంగా తెలుగుదనంలో శోకాలు తీసింది. అలిగిన భీమఫలునులకు అడ్డం లేదని ఆమెకు తెలుసు, అంత అంత అవమానాలు వడ్డాక పగతీర్చుకోవాలన్నదే ఆమె ఉపదేశం. తనకు వచ్చిన న్యూనత, ద్రౌపదికి జరిగిన పరాభవం కుంతి ఎప్పుడూ మరిచిపోదు. తిక్కనగారు చిత్రించిన ద్రౌపది అభిమానవంతురాలు. ధరనైనాసరే అనాదరించగల స్వాభిమానం ఉంది. అజ్ఞాతవాసానికి వెళుతున్నప్పుడు ధర్మరాజు ఇలా హెచ్చరించాడు. ఈ హెచ్చరికలో ఔచిత్యం ఉంది. భావి సూచనా ఉంది. "మన వంశంబును వృత్తు బును బెంపును గావజాలు పుణ్యసతివి దు ర నులగు తులువల తలపులు నుగొని యేమరక మెలగగా వలయు జుమ్మీ" (విరాట. 1_110) “అనిన విని యాజ్ఞ వేని యనాదరమందస్మితసుందర వదనారవిందయల యతని కిట్లనియె. "1 (విరాట, 1.111) 1 'సోదర మందస్మిత వదనారవిందయె' అని పాఠాంతరం చదలవాడ సుందర 'రామశాస్త్రులవారూ, దండిగుంట సూర్యనారాయణ శాస్త్రులవారూ కలిసి వ్రాసిన 'భారతసంజీవిని' వ్యాఖ్యతోపాటు ప్రచురించిన శారదాంబికా ముద్రాక్షరశాలవారి భారత ప్రతి (1918)లో ఈ పాఠం ఇచ్చి ఇలా వ్యాఖ్యానించారు. 'సాదరమందస్మితసుందరవందన అరవింద సాదరముతో కూడిన చిరునగవుచే చక్కని కమలమువంటి మోముగలది పాఠాంతరము: అనాదరమందస్మిత ఆదరము లేమిచే గలిగిన చిరునవ్వుచేత యుధిష్ఠిరుని వాక్యమున. దు అనాదరము చెప్పుట యుచితముకాదు. ' కావున బూర్వ పాఠమే యు కము, పుట 80. సరియైన పాఠనిర్ణయానికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం వేసే ప్రతికోసం వేచిఉందాం.<noinclude><references/></noinclude> cwr1jc2szluwd6ukmary4epdu34qq6z 104 232265 588975 2026-10-17T21:36:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 తిక్కన సోమయాజి ఆమె చెప్పిన మాటలను తిక్కనగారు వ్రాశారు. ఇందులో అనాదరం అభిమానంవల్ల వచ్చినదే. ఇంతకూ ధర్మరాజుపైన తనకు మనస్సులో గౌరవం లేకపోలేదు. కీచకుడు వెంటపడి బాధిస్తున్న...' 588975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 తిక్కన సోమయాజి ఆమె చెప్పిన మాటలను తిక్కనగారు వ్రాశారు. ఇందులో అనాదరం అభిమానంవల్ల వచ్చినదే. ఇంతకూ ధర్మరాజుపైన తనకు మనస్సులో గౌరవం లేకపోలేదు. కీచకుడు వెంటపడి బాధిస్తున్నప్పుడు అర్ధరాత్రి వంటయింటికి పోయి భీమునితో మొరపెట్టుకొంది "పరుగెత్తి పోత ఆ కులపాంసనుడు వెంటతరిమాడు అది నువ్వు చూశావు. మీ అన్న పెద్దతనం చూశావు. నేనే మంటాను?" అని మొదట ఈ పద్యం చెప్పింది. "మీ సుభటత్వము బలము మిన్నకపోవక దుస్స సేనుడ ట్లాసభలోన నక్షా బరిచె నంతికాక జయద్రథుండు సం త్రాసభరంబు లేక సుచితం బొనరించిన జెల్లిపోయె నే డీసభిసల్ గనుంగొనగ నిట్లయితిగా వగ నాకు వింతయే ?" 3 (విరాట, 2_176) నిజమే కష్టాలు ఆమెకు కొత్త కావు. ఈ కష్టాలకు మూలకారణం ధర్మరాజేనని ఎవరేనా అనవచ్చు. ద్రౌపది మనస్సులో అలా అనుకోదు. "సమస్తజన స్తవనీయుండగు పాండవాగ్రజు నిక్కంది నిందించినదానంగా"నని మరపురాని మంచిపద్యంలో ఇలా వర్ణించింది. "ఎవ్వని వాకిట నిభమదపంకంబు రాజభూషణ రజోరాజి నడగు నెవ్వని చారిత్ర మెల్లలోకములకు నొజ్జయై వినయంబు నొరపు గరపు నెవ్వెని కడగంట నివ్వటిల్లెడు చూడ్కి మానిత సంపద లీనుచుండు నెవ్వని గుణలత లేడు వారాసుల కడపటి కొండపై గలయ డ్రాకు వతడు భూరిప్రతాపముహా ప్రదీప...దూరవిఘటిత గర్వాంధకారవై రి వీరకోటీరమణిఘృణి పేష్టి కాంతలుడు కేవలమర్త్యుడె ధర్మసుతుడు" (విరాట. 2.181) కట్టుకొన్న పెళ్ళాం దృష్టిలో చులకన కానంతకాలం మగవాడు ఎన్ని బాధలైనా ఓర్చుకోగలదు ద్రౌపదికి అంతరాంతరాలలో భర్తలందరిమీదా ఇంతటి గౌరవం, ప్రేమ ఉన్నాయి కాబట్టే పాండవులు అన్నీ నెట్టుకొచ్చారు ఆ మెకూడ "మీ ముక్కున నూర్పుగల్గ నొకమూర్ఖుని చేబడితిజా సభాస్థలి కా" (విరాట. 2–226) అని యేడ్చింది. "మీరేమీ వేయుమరు దైవారంభముగాకః" (విరాట 2227) అంటుంది. L<noinclude><references/></noinclude> tbokalqhor7lt5hdejwwgf8m52tiecy 104 232266 588976 2026-10-17T21:37:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 77 తాను వడ్డఅవమానాలన్నింటికి ప్రతీకారంగా ప్రచండ యుద్ధం జరగ బోతుందని ఆమె ఆశించింది ఆ ఆశ నిరాశగామారి అయిదు ఊళ్ళకు ధర్మరాజు మెత్తపడుతున్నప్పుడు ఆమె ఒళ...' 588976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 77 తాను వడ్డఅవమానాలన్నింటికి ప్రతీకారంగా ప్రచండ యుద్ధం జరగ బోతుందని ఆమె ఆశించింది ఆ ఆశ నిరాశగామారి అయిదు ఊళ్ళకు ధర్మరాజు మెత్తపడుతున్నప్పుడు ఆమె ఒళ్ళుమండింది. తాపం భరించలేకపోయింది. “మారట నోరిదాననయి మాటలు చిత్తమునందు నిల్పక ఏను కారులు పేలుతాను. వినుడు. వీరిడి అయిన మానిసికి వివేకముంటుందా?" 1 అని పాండవులను కడగడం మొదలు' లుపెట్టింది. "అయిదూళ్ళు ఇస్తే సిగ్గులేక పుచ్చుకొని వీళ్లు దృతరాష్ట్రుణ్ణి పేవించుకొందుకు వెళ్తారు. సరే బాగుంది" అని మొదలు పెట్టింది అయన కప్పుడు దాసిన జేనె నమ్మహా పురుషుని పాలికిందితులు వోవగ వీరలతోన యేసు తె చ్చెర జని కోటరంబు దగ జేయుదునో యటుగాక పొడియై వరవుడ మోపి చేయుదునో వారికి మాధవ నిశ్చయింపుమా ద్రోవది బంధురంబయిన క్రొమ్ముడి గమ్మున విడి. వెండ్రుకల్ దా వలచేతబూని యసితచ్చవి బొల్బు మహాభుజంగమో నా విలసిల్లి వేగ మనంబున బొంగు విషాద రోషముల్ గానగలేక బాష్పములు గ్రమ్మగ దిగ్గన లేచి యార్తయై. గోవిందు ముందటం బెట్టి యిట్లనియె— ఇవి దున్న నేను వేళ్ళందవిలి నగము దెవ్విపోయి దక్కినయని కా రవులకడ దీరు మాటల, యవనరమున దలపవలయు నచ్యుత : వీనికా. ఈ వెండ్రుకలు పట్టి డ్పిన యాచేయి దొలుతగా బోరిలో దున్న పేను తను వింతలింతలు దునియలె చెదరి రూమరియున్న గని యుడుకారుగా క యలుపాల బొనుపడునట్టి చిచ్చే యిది పెనుగడ వట్టిన భీమనేను బాహుబలంబును దాటించి గాండీవ మనునొక వి ల్లెప్పుడును వహించు కఱివి క్రమంబు గొల్పనే యిట్లు బన్నములు ధర్మనందనుండు నేను రాజరాజు పీనుంగు గన్నార_ గానబడయమైతిమేని గృష్ణ: నెట్టన యిట్టియల్క మదినిల్పిలి రక్కెనకాల్మి ఉచ్చోడిం గట్టినయట్లు పెద్దయును గాలము దీనికి నారు చెన్నడు బుట్టదు దుష్టుని గ్రహము పూని జగంబులు గాచునటి తో బుట్టువు నీవు దేజమున బొల్పిన భర్తలు గల్గ నచ్యుతా !" (ఉద్యోగ. 1,112 నుండి 118) 1 ఉద్యోగ. 8_107<noinclude><references/></noinclude> 3upfzgli7vrftmr9xzrlfkzmqf291f0 104 232267 588977 2026-10-17T21:37:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 లిక్కన సోమయాజి ద్రౌవది హావభావచేష్టలు అన్నీ కళ్ళకు కట్టినట్లు తిక్కనగారు చిత్రిం చారు, కొమ్ముడి క్రమ్మున విడ్చి ఎడమచేత్తో పట్టుకుని కృష్ణుని ముఖంముందు పెట్టి చూపించడం,...' 588977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 లిక్కన సోమయాజి ద్రౌవది హావభావచేష్టలు అన్నీ కళ్ళకు కట్టినట్లు తిక్కనగారు చిత్రిం చారు, కొమ్ముడి క్రమ్మున విడ్చి ఎడమచేత్తో పట్టుకుని కృష్ణుని ముఖంముందు పెట్టి చూపించడం, 'ఈ వెండ్రుకలు పట్టి ఈడ్చిన దుశ్శాసనుని ఒళ్ళు ఇంత, ఇంత, ఇంత ముక్కలవడం చూడా'అని అరచేతిలో పెట్టి బొటన వేలు క్రమేపీ కొనగోళ్ళదాకా వెళ్ళడం కళ్ళముందు బొమ్మకడుతుంది. తిక్కనగారిది అమోఘ మైన సృష్టి: అటువంటి పరిభవదుఃఖిత అయిన అడబడుచును చూశాక ఎంత జగం బులు ఏలే తోబుట్టువెనా సంధి ఎలా పొసగనిస్తాడు? ఆమె రాజరాజు పీనుగును కన్నారా చూడాలని నిశ్చయించింది. కృష్ణుడు తనకు తెలిసిన రాజనీతినంలో ఉపయో గించి రెండు పక్షాలనుంచీ యుద్ధం ప్రకటింపజేశాడు. తిక్కనగారు తమకు తెలిపి వంత రాజనీతినీ ప్రయోగించి ఉద్యోగవర్వాన్ని సంభాషణ శైలిలో అనన్యంగా రూపొందించారు. అయితే తిక్కనగారు కృష్ణుని పాత్రను చిత్రించడంలో లోటువచ్చిందని కొందరు అభిప్రాయపడుతున్నారు. దేశిరాజు భారతీదేవిగారు ఇలా వ్రాశారు : (కృష్ణుడు హ స్తినాపురం వెళ్ళాక దుర్యోధనుని ఇంటికి వెళ్ళి కుశల ప్రశ్నలు వేసి విదురుని ఇంట్లో భోజనానికి వెళ్ళాడు) "ఈ సందర్భమున సుయోధనుడు వంటకము చేయించితిననియు, తన యింట భుజింపు మనియును కోరగా నందులకు కృష్ణుడియ్యకొనకుండుటచే సుయోధనుడు కారణమడుగగా కృష్ణుడు తాను పగవాడ పనియు, పగతుర యింటిలో కుడుచుట కూడదనియు కట్టెవిరిచి పొయిలో పెట్టినట్లు మాట్లాడెను ఇట్టు లలౌక్యముగా మాట్లాడుట చూడ రాజకీయ చతురత కాదేమో నని తోచుచున్నది రాయబారమునకు ముందుగానే 'నీవు దురాగతుడవు, పగతుడవు నీయింట కడవ'వని నిర్మొగమాటముగ చెప్పుట కృష్ణునివంటి రాజకీయతంత్రజ్ఞ నాకు తగినటువంటిదా అను సందియమునకు తావొసగుచున్నది. తిక్కనకవియే గాక మంత్రియు, రాజ్యతంత్రజ్ఞుడు కూడ నైయున్నాడు కదా అట్లు చి కేమైన ముచికారణ మున్న దేమో ఊహాతీతము, "1 చిత్రించుట నిజానికి ఇందులో సూక్ష్మమైన రాజనీతి ఉంది. దుర్యోధనుడు కృష్ణుణ్ణి భోజనానికి ఉండమన్నాడు కృష్ణుడు 'వద్దులే' అన్నాడు. దుర్యోధనుడు కారణం చెప్పమన్నాడు. కృష్ణుడు “దూత లేందు దొలిదొలి గురువం గొనగట్ట 1. 'కవిత్రయ కవితారీతులు తరువాతి కవులపై వారి ప్రభావము' పుట 57. -<noinclude><references/></noinclude> gyl3xrmbeyinummrsrpn8uryw0mcp75 104 232268 588978 2026-10-17T21:37:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 78 దొడగుదురె = వచ్చిన కార్యము దీర్చి పిదవ జేయుండెల్ల ళా." (ఉద్యోగః_218) కృష్ణుడు దూతల నీతిని చెప్పారు. దుర్యోధనుడు వినలేదు. "కార్యం తీరుతుంది, తీరకపోతుంది. ద...' 588978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 78 దొడగుదురె = వచ్చిన కార్యము దీర్చి పిదవ జేయుండెల్ల ళా." (ఉద్యోగః_218) కృష్ణుడు దూతల నీతిని చెప్పారు. దుర్యోధనుడు వినలేదు. "కార్యం తీరుతుంది, తీరకపోతుంది. దాని సంగతి అప్పుడు చూచుకోవచ్చు. ఇప్పుడు 'ముక్కు దాట గాలు గువ్వనేల కమలనాథ : దీనికి కారణం నాకు తెలిసినదేదీ లేదు." అన్నాడు. ఇంతపట్టు పట్టాడు కనక కృష్ణుడు చెప్పారు. "తేటవరువవలయునేని విను"మని చెప్పాడు. తాను పాండవుల దూతగా వచ్చాడు. దూత మాటికి మారుపాళ్ళు తన తరపువాళ్ళ మనిషిగా పుండాలి. వరనృపతులు పు తెంచిన పరవస్తుచయము ముట్టవలనదు విషదు. స్తరమంత్ర యంత్రమాయా వరిశుష్కాస్పదము లగుట బార్థి వు డర్థిన్." (శివదేవయ్య పురుషార్ధసారం. సకలపితి, 271) అవి రాజనీతి. రాజులాగే రాజదూత కూడ పరుల యింట భుజింపగూడదు. అందుకే పట్టుపట్టి, అడిగేదాకా కృష్ణుడు చెప్పలేదు. తాను పాండవుల పక్షాన వచ్చాడు. వాళ్ళకు ఏవిధమైన అన్యాయం జరిగినా సంధి పొసగదని ముందే చెప్తున్నాడు. తాను మొహమాటపడేది కూడ లేదని హెచ్చరిక. దుర్యోధనుడు వేసిన ఎత్తుకు ఇది పై ఎత్తు. సంధి పొసగదని సభలోకి వెళ్ళడానికి ముందే తెలుసు, విదురుని ఇంట్లో ఆదిలోనే చెప్పి వేశాడు. "ఎరుగుదు నేను సుయోధను కొరగామియు, నతనితోడ గూడిన నృపులం దరు దిగ మనమున నిడికొని యరుముటయును, సంధి పొనగదవియు మహాత్మా " అయినా, “చుట్టములలోన నొప్పమి పుట్టినప్పు డడ్డపడి వారితోడ గొట్లాడియైన దాని మధుపంగ జొరకున్నవాని గ్రూర (ఉద్యోగ. 8,242) కర్ముడని చెప్పుదురు కర్మకాండవిదులు." (ఉద్యోగ. 3242)<noinclude><references/></noinclude> cs07zq104sq552gymhrii0zlhs9dghw 104 232269 588979 2026-10-17T21:38:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 తిక్కన సోమయాజి కాబట్టి రెండు పక్షాల వాళ్ళకూ కాంతి గావించడానికి ప్రయత్నిస్తా నన్నాడు. శాంతి కాలేదు. ఘోరసంగ్రామం జరిగింది. తిక్కనగారు యుద్ధాలలోవి బీభత్సాన్ని చూసి భయపడే...' 588979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>80 తిక్కన సోమయాజి కాబట్టి రెండు పక్షాల వాళ్ళకూ కాంతి గావించడానికి ప్రయత్నిస్తా నన్నాడు. శాంతి కాలేదు. ఘోరసంగ్రామం జరిగింది. తిక్కనగారు యుద్ధాలలోవి బీభత్సాన్ని చూసి భయపడే భీరువులు కారు. ఆయన చమూపతి. దండారీకుడు. అందుకే యుద్ధాలను సైతం రమణీయమైన ప్రకృతి దృశ్యాలతో పోల్చి వర్ణించారు. "తొట్టికొట్టి యెడనెడ మరుపులు గట్టు శోణితంబు నీళ్ళునందుబడి తేలారు 300 గొడుగులు పుండరీకంబులును, వింజామరలు మరాళ పుంజంబును నె కొలంకుల చందంబు నొంద వాని కెరగెడు కొదను తుమ్మెదవదువుల పగిది దొరగు నాఖండ తనయబండిత పరవీర కాలాయననారాచ శకలంబుల వలనను, గిరీటి శరపాటవ రిపుగళిత మ హిష్కవలల పంకంబునను నలుదెసల సంతంత గదియం జాగిపడియున్న కృ శకచరణంబులను, వెదవదనికి రొంపి గరించి రుజులు పదిలంబుగా సమర్పిన కేదారంబు తెరంగు దోచుటకు వీడె చతురహలి శద్రశేఖకే వల ప్రజంబుల వలనను సం, గ్రామం బఖిరామంబయ్యను ఘోర దు రయ్యే అని విరాటపర్వంలోనే (5-60) వర్ణించారు. యుద్ధ పంచకంలో వర్ణనలు ఇంకా 'అభిరామాలు', . రించారట : దానిని ఇలా వర్ణించారు: యుద్ధభూమిలో అలపిపోయిన యోధులు ఏనుగుల కుంభస్థలాలపై "తరుణుల కుచములపై రతి - పరవశులై యొరగు పతుల పగిది సమరసం భరిత శ్రమమున నిద్రిం చిరి కరికుంభముల జెంది చెన్నుగ జోడుల్." (ద్రోణ. 6.273) ఫ్రీల పక్షోజలాలను ఏనుగుల గుంఠస్థలాలతో పోల్చి వర్ణించడం 1969 సమయం. తిక్కనగారు యుద్ధభూమిలోని ఏనుగుల కుంభస్థలాలను తరుణీ కుచకుం ముందుకు శత్రువులను సంహరించిన వాళ్ళే పౌప్తిక పర్వంలో కృపాచార్యుడూ, కృతవర్మ వీరులంతా కసిగా యుద్ధం చేసినవాళ్ళే ఒన్న తెలియకుండా మరీని వాళ్ళు రాక్షపావేశ సంభృత క్రౌర్యులయ్యారు శరణు చొచ్చినవాళ్ళను || "మున్ను రాక్షసావేశంబునంజేసి నీచ పర్యాశ్రమంబు లాచరించి తదనంతరం కొరికి ప్రోగులు పెట్టారు సౌప్తిక 1-188). అయితే మర్నాడు తెలిసి యారధికవరులు సగం దొగులుచున్నవారు. (సౌ పిక 1204).<noinclude><references/></noinclude> i8wtgvrjju6xnpsap32ahan7drc3uwr 104 232270 588980 2026-10-17T21:38:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 81 రాక్షసావేశంలో యుద్ధం చేసినవాళ్ళలో భీముడు ప్రథముడు. విరాట పర్వంలోనే కీచకుణ్ణి చంపిన చంపు సామాన్యంది కాదు. “వికృతపు జాపు సంవ మది వేడుక పుట్టిన గిట్ట...' 588980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 81 రాక్షసావేశంలో యుద్ధం చేసినవాళ్ళలో భీముడు ప్రథముడు. విరాట పర్వంలోనే కీచకుణ్ణి చంపిన చంపు సామాన్యంది కాదు. “వికృతపు జాపు సంవ మది వేడుక పుట్టిన గిట్టిపట్టి మ స్తకమును దీన దీర్ఘ భుజశాఖలు బాదయుగంబు మేనిలో నికి జొర నుగ్గుగా దురిమి నించిన కంతల తి తియైన కీ చకు ధరణీస్థలిం జదిపి చక్కని ముద్దగ జేసె దుష్టుడై," (2_853) భీముడు ఇది దుష్టుడై చేశాడని తిక్కనగారు ఖచ్చితంగా చెప్పనే చెప్పారు. ఇక దుశ్శానసుణ్ణి చంపున విధం దారుణం; అమానుషం. "ఆ సభలోన గొన్న ఋణమంతయు నీగగ గంటి వడ్డితో" అని ఘోర విహారం చేసి "ఏ మరము వచ్చి నెత్తురు._తేనియ యిదె * ద్రావేదం మానుప దిక్కు గలిగినరాని మ్మెలుగింపు మీ మొనం గలవారి మీపించి గదిపి నను గడిమిఠా అని పిలుచం బలికి కుఠారంబు వెరికి యకని మొగంబు నరసింహుం డసురేంద్రు ప్రచ్చుకరణిజా రౌద్రం బుద్ధ గంబుగా రుధిర సుర మత్యుగ్రత జీరి క్రమ్ము ముల్లాసియై దోయిటకా పెరవారం గొని కాపు మెచ్చు జవికిజా మేనుగా మొగంబుగా భయం కరరేఖం దొరయంగ జల్లి కొను నక్కౌరవ్య జూచుం బొరికా ఇట్లు దారుణరంగిం బ్రతిజ్ఞాకరణ పూరణం దాచరించి _ తల్లి చన్నుల పా లేను ద్రావ నెట్టు లాననే పలు తెరగుల తేనియలును అండశర్కరతోడి దగ్ధంబు అనుభ వింపబడవే యనియు నింత యింపుగావు". దోసిటితో పెరవార త్రాగి, రుచికి చల్లుకొని, 'నేను ఇంతకుముందు తాగిన వేవీ ఆ సమయంలో పలికిన భీముడు తాను చేసిన గాంధారి ఇలా అడిగింది : (6) (కర్ణ 3,212 నుండి 216) మెచ్చుకొని, ఒంటిమీదా మొఖంమీదా ఇంత రుచిగా లేవని రాక్షసంగా పనికి సిగ్గుపడ్డాడు శ్రీ పర్వంలో<noinclude><references/></noinclude> hk5xz63qv180zqath6nsu87hjvba6ro 104 232271 588981 2026-10-17T21:38:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 "వైరి నని జంపుదురు గాక వచ్చి నెత్తు రెత్తికొని క్రోలు క్రూరాత్ము లెచటనైవే నెన్నడేనియు గలిగిరే యీ పుదక్క వది వృకోదర | వృకవిధ మసురభంగి." దానికి భీమపేనుడు ఇలా అన్నారు: "ఆ సభలో...' 588981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 "వైరి నని జంపుదురు గాక వచ్చి నెత్తు రెత్తికొని క్రోలు క్రూరాత్ము లెచటనైవే నెన్నడేనియు గలిగిరే యీ పుదక్క వది వృకోదర | వృకవిధ మసురభంగి." దానికి భీమపేనుడు ఇలా అన్నారు: "ఆ సభలోని కట్లు ద్రుపదాత్మజ దా గాసిగ నీర్చి పల్వలొలువగా గినుకం తిక్కన సోమయాజి (.1.182) జేసిన దాసకై పెదవి జేర్చితి దు శ్శాసను శోణితం బిది నిజం బరయళా." (సి. 1,184) ప్రతిజ్ఞకోసం పెదవిని చేర్చానన్నారు. సైనికులను భయపెట్టడానికి ముఖానికి పూసుకున్నానన్నాడు. “ఆ రెండువనులకై యట్లు డ్రాపుటగా నటిం చితంగాని అన్యజనముల శోణితమైన డ్రావు అధిక పాఠకమని వింధు ననుజు రక మాననే సంత వెఱినే? యంతపాప కర్ముడనె ? తల్లి: యంక విష్క రుణమతినె" (శ్రీ. 1-188) భీముడు చెప్పిన సమాధానానికి గాంధారి తృప్తిపడిందోలేదోగాని తెలుగు :వందితులు ఒప్పుకున్నారు "భీముడు ప్రతిజ్ఞానిర్వహణార్థము రాక్షసరూపమును బూనెనే కొని రాక్షసుడు కాలేదు. రక్తమును బెదనిని తేర్చేనేకాని యాస్వాదింప లేదు. సుక్షత్రియవీరు టగుట వధర్మయుద్ధమునకు గడంగలేదు. అశ్వత్థామ అట్లు కాదు." అని భూపతి లక్ష్మీనారాయణరావుగారు వ్రాకారు, 1 అశ్వత్థామ వింతపాత్ర, దుష్టచతుష్ఠయంలో మిగతా ముగ్గురూ ఉన్నంత కాలం ఇతడు సూటిగా వాగ్వాదం చేసిన వాడే. ప్రతిఘటించినవాడే. తన రాజు దుర్మార్గపు బాపు చచ్చేటప్పుడు తాను ఒక్కడూ పగతీర్చుకొని స్వామిభ క్తిని ప్రద ర్శించాడు. అశ్వత్థాను సౌప్తికపర్వంలో ఆ రాత్రి చేసిన వీరహోమం ఆర్మో .వహారం తిక్కనగారి కాలంలోని వీర శైవమతాన్ని పరోక్షంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. "ఏ వీయాపద గడచిన_నానా భూతోవహార నవ్యార్చన నీ కానుని పెద్ద బూని ప్రమథగణము నన్ను బొగడునటులు గళా." (సౌ పిక. 1–114) 1 'భారతము తిక్కన రచన' పుట 88, -<noinclude><references/></noinclude> 9wcw2i4npn3ph42jal6q7scaypb1n0w 104 232272 588982 2026-10-17T21:38:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 83 అని మనస్సులో మొక్కుకొన్నారు. అతని ముందు ఒక వేది -తోచింది. అందులో జ్వాల వెలిగింది. అశ్వత్థామ వరమేశ్వరుణ్ణి ఉద్దేశించి ఇలా . అన్నాడు : "తెర గెట్టిదియో నా...' 588982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 83 అని మనస్సులో మొక్కుకొన్నారు. అతని ముందు ఒక వేది -తోచింది. అందులో జ్వాల వెలిగింది. అశ్వత్థామ వరమేశ్వరుణ్ణి ఉద్దేశించి ఇలా . అన్నాడు : "తెర గెట్టిదియో నా మది__నెరుగ మదాత్మోపహార మిచ్చెద నీకుం గరకంఠః వరము నాకు ..గర బరిమార్పింగ శక్తి గలుగుటయ చుమీ!" (పౌప్తిక. 1.121) అని మంటలో ఉరికాడు. శివుడు ప్రత్యక్ష మయ్యాడు. ఈ పద్యాల -మధ్య ఒక సుదీర్ఘమైన వచనం ఉంది. అందులో శివ 'గణాడంబరం' ఒకటి కనబడుతుంది. వాళ్లు “మాంస రుధిరంబుల బూర్గంబులగు కపాలంబుల గరతలం బులంగొని యాభీలంబులగు రక్షణపానంబు లాచరించుచు.... సౌప్తిక వ్యాపార ఘోరత్వంబు గనుంగాని వినోదించుటకు" వచ్చారు. (సౌ పిక. 1,116) ఈ సౌప్తికపర్వంలో విలక్షణత్వం ఉంది. అంతకుముందు ఏ సర్వం లోనూ చెప్పని మహాస్రగ్ధరలు 14 తిక్కనగారు ఇందులో చెప్పారు. ద్రౌవది కుమారులలో ఒక్కొకరినీ అశ్వత్థామ చంపుతున్నప్పుడు ఒక్కొక్క మహా నగర వ్రాశారు (సౌప్తిక. 1,181, 188, 185, 187, 188) ఇప్పటిదాకా విలక్షణ ఛందస్సులమీద అటే దృష్టిని పోనివ్వని తిక్కనగారు ఈ పర్వంనుంచి విశేషవృత్తాలను వాడడానికి' మొదలు పెట్టారు. శ్రీ పర్వంలో రకరకాల ఛంద స్సులు వ్రాశారు. వారు ఏయే పర్వాలలో ఏయే ఛందస్సులు వాడినది, ఎన్నెన్ని వ్రాసినది ప్రక్క పుటల్లోని పట్టికలో చూడవచ్చు.<noinclude><references/></noinclude> ld8ozizd84ip3fp6f7svwog58q3tyzk 104 232273 588983 2026-10-17T21:39:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తిక్కనగారి గద్య పద్యాలు ( వావిళ్ళ ప్రతి ప్రకారం) వరుస సంఖ్య పద్యము 1 అంబురహము 2. ఆటవెలది 3 ఆటవెలది (సీసము తరువాత) 4. ఇంద్రవజ్ర 5 ఉత్పలము'ల 6. ఉత్సాహము 7. ఉపజాతి (స్త్రీ, 1_64) 8. ఉపేంద్రవజ్...' 588983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తిక్కనగారి గద్య పద్యాలు ( వావిళ్ళ ప్రతి ప్రకారం) వరుస సంఖ్య పద్యము 1 అంబురహము 2. ఆటవెలది 3 ఆటవెలది (సీసము తరువాత) 4. ఇంద్రవజ్ర 5 ఉత్పలము'ల 6. ఉత్సాహము 7. ఉపజాతి (స్త్రీ, 1_64) 8. ఉపేంద్రవజ్ర 8. కందము 10. కవిరాజ విరాజితము 11. కౌంచపదము 12. చంపకమాల 13. జలధరము *** ఉద్యోగ విరాట ద్రోణ భీష్మ ఇ జ : కర్త *** Sor www సౌ ప్తిక ສົ່ງ ఆనుశాసనిక ఆశ్రమవాన అశ్వమేధ మౌసల మహా ప్రస్థానిక స్వర్గారోహణ *** 1 *** 1 83 93 55 97 73 41 20 14 185 153 66 24 12 1 4 911 28 18 18 88 25 8 14 18 65 62 40 28 18 0 3 367 1 1 145 110 51 77 5843 20 56 35 28 8 11 8 5 854 7 * ** 7 1 1 1 H 1 5318 4 4 I " 1 111 74 85 13 21 12 952 1 "" 515 505 419 621 318 212 76 108 1212 780 306 106 87 20 20 *** 128 84 57 128 113 85 32<noinclude><references/></noinclude> cm4v4q7cxnhxuu6b2yrlvvhr75x43dg 104 232274 588984 2026-10-17T21:39:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14. తరల 15 తరువోజ 18 తేటగీతి 17. తేటగీతి (సీసము తరువాత) 18. తోటకము 19 తోదకము 20 55555 21 దోదము (రుగ్మవతీ వృత్తము) 22. ద్రుతవిలంబితము 23. 5560 24. పణవము 25. ప్రహరణకవిత 26. బంధురము 5 www 4 1 131 166 120 127 89 74 31 38 72 34 25 57 48 34 8 24 248 303 148 [47 9...' 588984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14. తరల 15 తరువోజ 18 తేటగీతి 17. తేటగీతి (సీసము తరువాత) 18. తోటకము 19 తోదకము 20 55555 21 దోదము (రుగ్మవతీ వృత్తము) 22. ద్రుతవిలంబితము 23. 5560 24. పణవము 25. ప్రహరణకవిత 26. బంధురము 5 www 4 1 131 166 120 127 89 74 31 38 72 34 25 57 48 34 8 24 248 303 148 [47 90 2 " 121 w - *** ww *** www. 27. భాస్కర విలసితము 28. భుజంగ వయాతము 29 మంగళ మహా 30. మంజుభాషిణి 31. మందా క్రాంతము *** ... 117 *** *** 44 *** www ** 1 1 1 1 www. *** 2 1 *** *** www 1 1 I ww *** --- ... 9 17 9 78 33 24 g *** 8 47 28 16 18 1438 783 " ... 2 I *** ww 1 *** 1 2 I 1 .. *** I 2 *** 1 * I మొతం 10,472<noinclude><references/></noinclude> lf103y60lwp5jwd3070luf5g3am78zh 104 232275 588985 2026-10-17T21:39:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '*** *** 30 1 15 1 www 9 8 ter ไฮ & w వరుస సంఖ్య 5500 32. మణిగణనికరము 88. మణిమాల 34. మ తకోకిల 36 మ తేభము 36. మహా నగర 37. మానిని 38. మాలిని 84 ° 1 112 11 37 24 1 12 1 1 1 1 E 52 4 $ 88. మేదినీవృతము 40. లయగ్రాహి 41. లయవిధాతి 42. వచనములు 48. వనమయూరము 44. వస...' 588985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>*** *** 30 1 15 1 www 9 8 ter ไฮ & w వరుస సంఖ్య 5500 32. మణిగణనికరము 88. మణిమాల 34. మ తకోకిల 36 మ తేభము 36. మహా నగర 37. మానిని 38. మాలిని 84 ° 1 112 11 37 24 1 12 1 1 1 1 E 52 4 $ 88. మేదినీవృతము 40. లయగ్రాహి 41. లయవిధాతి 42. వచనములు 48. వనమయూరము 44. వసంతి తిలక " w ⠀ ⠀ 5 3 2 1 11 2111 *** *** *** 84 22 2 9 14 NNN! *** 118 *** I *** *** 2 4 1 4 2 425 459 377 613 847 282 130 81 *** 4 * 1- *** ・・・ 1 ** 1 1 8 260 18 1 48 1 4 2 I *** *** *** *** 4 *** 2 801 550 291 82 1 17 28 4518 1 m T !<noinclude><references/></noinclude> 70gkleuatwrjg7rh5b3dhjn2vaeea6u 104 232276 588986 2026-10-17T21:39:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '45. కారూలము 48. శిఖరిణి 47. కుద విరాటి 48. సీసము 50. నగర 62. స్వాగతము 25 14 11 11 12 *** *** *** 8 8 14 1 *** 95 53 38 80 73 42 22 40 - 1 1 ** ఇందులో కొన్ని విశేషాలు : 6 1 www ww 12 60 *** ii.tv 2. 1 2 113 1 1 1 F ** 218 208 130 75 46 15 19 1180 1 *** 8 1 పద్యాలు మాత్రం 11,844 మొత్తం గద్యపద...' 588986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>45. కారూలము 48. శిఖరిణి 47. కుద విరాటి 48. సీసము 50. నగర 62. స్వాగతము 25 14 11 11 12 *** *** *** 8 8 14 1 *** 95 53 38 80 73 42 22 40 - 1 1 ** ఇందులో కొన్ని విశేషాలు : 6 1 www ww 12 60 *** ii.tv 2. 1 2 113 1 1 1 F ** 218 208 130 75 46 15 19 1180 1 *** 8 1 పద్యాలు మాత్రం 11,844 మొత్తం గద్యపద్యాలు : 16,017 1. శ్రీ పర్వంలో అరుదైన విశేషవృత్తాలను వాడడమేకాక ఎప్పుడూ వాడే ఉత్పలమాల, చంపకమాల, మత్తేభం, కార్డూలంవంటివి వాడకపోవడం గమనించతగ్గది. మహాస్రగ్ధర, నగ్గర కూడ శ్రీ పర్వంలో లేవు. 2. వ్రాసిన మొత్తం గద్యపద్యాలలో కందాలు ఎక్కువ, రమారమిని మూడవవంతు ఉంటాయి. 3. అవతారికలో ఉదాహరించిన శ్లోకాన్ని ఈ పట్టికలో కలుపుకోవాలి. 4. వరుస సంఖ్యలో ఏడవది ఆనందముద్రణలో కూడ ఉపజాతి వృక్షమనే 'పేర్కొన్నారు. B, నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో 1281 పద్యాలున్నాయి.<noinclude><references/></noinclude> r15n7zkp5ug1mmur9sqbal0kjz5vbld 104 232277 588987 2026-10-17T21:40:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 తిక్కన సోమయాజి ఇన్నిరకాల ఛందస్సులు వ్రాసినా తిక్కనగారు కందాలపై ప్రభుత్వాన్ని నెరపినట్లు లోకం చెప్పుకొంటుంది. "నన్నయగారి సీసపాదముల చివర భావము సామాన్యముగ నాగక తరువాతి ప...' 588987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 తిక్కన సోమయాజి ఇన్నిరకాల ఛందస్సులు వ్రాసినా తిక్కనగారు కందాలపై ప్రభుత్వాన్ని నెరపినట్లు లోకం చెప్పుకొంటుంది. "నన్నయగారి సీసపాదముల చివర భావము సామాన్యముగ నాగక తరువాతి పాదమునకు సాగిపోవును అక్కన సీసపాదములు నాల్గును చివర కాగిపోవును" అని కొందరు అభిప్రాయపడతారు. 1 కాని ఇది సర్వత్రా కాదు. కథ చెప్పేటప్పుడు తిక్కనగారు నన్నయగారి లాగ గునుగు సీపాలు వ్రాయకపోలేదు. వర్ణనలలో నన్నెచోడునిలాగ విరుగుల సీసాలు వ్రాశారు. తిక్కనగారు బంధగర్భకవిత్వాలు ఏమీ చెప్పలేదు. "అగునన గొమ్మయ అక్కడు జగతి నపూర్వార్థశబ్ద చారుకవితమై నెగడిన బాణోచ్ఛిష్టం జగత్ప్రయం బవిన వలుకు సఫలం బయ్యె." (దశకు. 1,89) అని కేశన చెప్పినట్టు ముందు మనం చెప్పుకొన్నాం. అపూర్వార్థ శబ్దచారుకవితలో తిక్కనగారు " వాడిన జాతీయాలు, సామెతలు మొదలైనవి కోకొల్లలు. వారు తెలుగుదనాన్ని పూర్తిగా వంటపట్టించుకొని జాత్యమైన తీరునే వ్రాశారు పాతపడ్డమాటలు వారికి గిట్టవని ముందు తెలుసు ప్రతిపద్యాన్ని కొంటాం. జాతిజీవనంలో ఉండే భాషను సజీవభాషను వారు గ్రంథస్తం చేశారు. అది ఆనాటి శిష్టవ్యావహారికం, అందులోని నుడికారపు తీయదనం కొంత తిక్కనగారి సామెతలు, జాతీయాలు చూద్దాం. నీరు గవిపియున్న నిప్పుటోలె (విరాట 1-228) అందవి మ్రాకుల సండ్లు కోయదలచుట (విరాట. 2.58) పిడుగుపడినవాని గౌరవిం జూడిన తెరంగున (విరాట 2108) బెబ్బులి యున్న పొదరిలు సొచ్చులేది చందంబున (విరాట, 2112) ఆరుకూయు ఆలకూయును లాతివారికైన అరయవలయు కాదు కూడదన (విరాట, 2_257) కయ్యమునకు గాలు ద్రవ్వకున్న (విరాట 3110) ఓహరి సాహరి మయ్యాలచేరుగా (విరాట 8_166) నివురుగవిసిన మెరయని విప్పువోలె (విరాట, 475) పేదచందంబున (విరాట 4-148) (2-177) 11. శిష్ట్లా రామకృష్ణశాస్త్రిగారు 'ఆంధ్రవాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము”. సంపుటము పుట 408.<noinclude><references/></noinclude> l1u9revxz4ujr5c1oruquhh8zt3fgr4 104 232278 588988 2026-10-17T21:40:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 మంటలో మిడుతలు సొచ్చినట్లయిన (విరాట 5-33) వేల్పువచ్చినయట్ల మేను వొంగ (విరాట 5_40) ఏనుగునకు సిళ్ళు నూపినట్లు (విరాట. 5_81) వీరు పైగవిసిన నిప్పులట్ల (విరాట. 5_351) కయ్య...' 588988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 మంటలో మిడుతలు సొచ్చినట్లయిన (విరాట 5-33) వేల్పువచ్చినయట్ల మేను వొంగ (విరాట 5_40) ఏనుగునకు సిళ్ళు నూపినట్లు (విరాట. 5_81) వీరు పైగవిసిన నిప్పులట్ల (విరాట. 5_351) కయ్యంబునకు గాలు ద్రవ్వుచునుండె (ఉద్యోగ. 1.225) శ్రీరోదక వృత్తి (ఉద్యోగ 1_263) మరుగుచీర యందు మసిందాకినట్లు (ఉద్యోగ. 1295) పిల్లి వట్టిన యీరువు (ఉద్యోగ 2.25) అరచేత ప్రాణంబులది (ఉద్యోగ 2.128) చిచ్చునకు దోడు గరుపతి వచ్చుగతి (ఉద్యోగ 2-191) మంటలో మిడుతలుదగ్రసృత్తి త్తి సురకదలచినట్లు (ఉద్యోగ. 2.220) కయ్యమునకు గాలుద్రస్వ (ఉద్యోగ. 2.226) ఉల్లి పట్టుమాటలు (ఉద్యోగ, 2-242) నేవోసిన యగ్నిభంగి (ఉద్యోగ 2.243) మున్నీరు సొచ్చిన యేరుల చందంబున నడంగిపోవుట విరిగిన బార సావవచ్చునే (ఉద్యోగ 2284) (ఉద్యోగ. 2266) డెందాన చెయి పెట్టుకొని నిందించుట (ఉద్యోగ, 3_19) అగ్గి చల్లనగుట (ఉద్యోగ 3_62) క్షీరోదకగతి (ఉద్యోగ. 3_258) ఆకొని ముసిందిదినిన క్రొవ్వు లావుగలుగునయ్య (ఉద్యోగ. 3_833) శ్రీరా మొకా లొడ్డినవారి విధమ (ఉద్యోగ 8_848) మంటపై వావిరి గ్రమ్ము నాశలభవర్గము చాడ్పున (ఉద్యోగ. 9.868) కంటికి రెప్పయుటోలె (ఉద్యోగ 4-114) నూతి కప్పవిధమున (ఉద్యోగ 4_186) పాము బొడిని పడదిగిచిన చీమల గమియట్ల (ద్రోణ 1_85) ఉరిసిన పుండుల నుప్పుపెట్టుట (ద్రోణ. 5_858) కొంగున వగ్ని దాచినట్లు (శ్రీ. 2.178) కన్నులు లు చల్లగ (నిర్వచన 28) నిధి నిరుపేదవాడు గన్నట్లు (నిర్వచన. 2-81)<noinclude><references/></noinclude> alx9dkw9vaq8g9ymfql29l8tmq3q1ns 104 232279 588989 2026-10-17T21:40:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 తిక్కన సోమయాజి చెవులుపట్టి యారించు (నిర్వచన 4_22) పులిమీసల నుయ్యాలలాగి (నిర్వచన 6_11) సిరివచ్చిన మోకాలు మాపువారుం గలరే (నిర్వచన. 6270) నరికంటే చావుమేలు (నిర్వచన. 8_118) పాలతోడ విషం బిదు...' 588989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>50 తిక్కన సోమయాజి చెవులుపట్టి యారించు (నిర్వచన 4_22) పులిమీసల నుయ్యాలలాగి (నిర్వచన 6_11) సిరివచ్చిన మోకాలు మాపువారుం గలరే (నిర్వచన. 6270) నరికంటే చావుమేలు (నిర్వచన. 8_118) పాలతోడ విషం బిదువగిది (నిర్వచన. 8.8) తమ రెండు మహాకావ్యాలలోనూ తిక్కనగారు ఇంత చక్కని జాతీయా లను, నుడికారపు సొంపులను చూపించినా ఆనాటి సాహిత్యలోకంలో సజీవభాషను వాడనివాళ్ళు ఎక్కువ ఉన్నట్టు కనబడతారు. నన్నెచోడుడు మొదలు పెట్టిన కుకవి నింద ఒక విధంగా మేలు చేసిందనే చెప్పాలి. తిక్కనగారు కూడ కుకవినింద, భారతంలో చేయకపోయినా నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో చేశారు. దీనివల్ల ఒక లాభం కలిగింది. ఆనాటి సాహిత్య వ్యవస్థ మనకు తెలుస్తున్నది. 1 నిర్వచనో త్తర రామాయణం అవతారికలో తిక్కనగారు తమ కాలంనాటి సాహిత్య వాతావరణాన్ని చక్కగా విశదం చేశారు. ఆనాడు కవులు విచ్చలవిడిగా, చిత్తం వచ్చినట్లు వ్రాసేవారు కాబోలు కుకవులనూ, దుర్విటులనూ తిక్కనగారు ఒక కోవలోవాట్ళగా జమకట్టారు. ఈ రెండు తెగలవాళ్ళూ పలుకుల పొందు లేక, రసభంగం చేస్తూ, పాతబడ్డ మాటలలో తమ నేర్పు చూపిస్తూ, ఎక్కడా హృద యాన్ని వికసింపజేయలేక, ఏదీ కాని పద్ధతిలో పొంగిపోతూ లోకంలో నవ్వుల పొలు అవుతారట తెలుగులో కవిత్వం చెప్పదలచిన కవులు అర్థానికి తగిన మాటలు తీసుకోక యతి ప్రాసల కోసం మొత్తం పులిమి వదిలిపెట్టివేసేవారు. సంస్కృత శబ్దంతో కొందరు తెలుగు పలుకుబడి కలుపుతున్నప్పుడు ఆ భాషలోని లింగవచనాలకూ, ఈ భాషలోని లింగవచనాలకూ భేదం కనబడేది. కృతిలో ఇలా భేదించకుండా ఉంటే బుధజనం మెచ్చుకొనేది. జాతీయంకాని శుద్ధసంస్కృతాన్ని ఆ రోజుల్లో కవిత్వంలో చొప్పించేవారు కాబోలు, పాల్కురికి సోమనాథుడు వృషాధిపశతకంలో కొన్ని మణిప్రవాళ రచనలు చేశాడు. ఆ కాలంలో అవి చాలా ప్రచారంలో ఉండబట్టే అతడు అలా రచించి ఉంటాడు. *అనయము జేతులందు భవదం మీసరోజయుగం నమామి నె మ్మనమున సంస్కరామి యను మాటల నిజా వరివస్కరోమ్యహ మ్మనుచు మణిప్రవాళమున సంకవ సేయుదు భక్తలోకహృ ద్వనజవిహారలోల బసవా బసవా బసవా వృషాధిపా $ 59<noinclude><references/></noinclude> sjmfaaclb7bfipa9byd8pncs0b6hb1x 104 232280 588990 2026-10-17T21:40:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 అరుగిరిప్రసాద ముదయానె భవద్గుణవర్ణ సల్పినా కొరువనినే స్మరామి సురయేశ్వరురే గణపర్య యంచు ని ట్లరుదు మణిప్రవాళమున సంకనవేయుదు నిన్ను మన్మనో పరకరుణావి...' 588990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 అరుగిరిప్రసాద ముదయానె భవద్గుణవర్ణ సల్పినా కొరువనినే స్మరామి సురయేశ్వరురే గణపర్య యంచు ని ట్లరుదు మణిప్రవాళమున సంకనవేయుదు నిన్ను మన్మనో పరకరుణావిధేయ బసవా బసవా బసవా వృషాధిపా! 3 వాయువు వొందు యీవిగతవాన అమావరహంబభౌ (1). న్యాయవిధేయ మీశతరియన్యవబాబు కళాభిదంచు వా' గ్గేయమణిప్రవాళమున దెల్లము నిన్ను నలంకరింతు దే బసవా బసవా బసవా వృషాధిపా : " 01 60 61 ఇటువంటి మణిప్రవాళ రచన ఉండబట్టే శుద్ధసంస్కృత వ్యాకరణ బద్దమైన ఆ విభ క్తులు, క్రియలు మొదలై నివి తెలుగులో ఉండరాదని కేతన తన ఆంధ్రభాషాభూషణంలో నిషేధించవలసివచ్చింది. 1 ఇవాళ మనం ఇంగ్లీషు మాటలను తెలుగులో వాడేటప్పుడుకూడ తెలుగు మర్యాదలను పాటించే వాడుతున్నాం. 'అర్జెంటు'గా అంటాంగాని 'అర్జెంట్లీ'గా వాడు అనం. 'ప' అనే మాటకు 'పక్షులు' అని తెలుగు బహువచనం ఎలా తున్నామో అలాగే 'ఐ'సెన్' అనే మాటకు 'బస్సులు' అని వాడుతున్నాం. 'రెండు బస్సులు తప్పాయి' అంటాంగాని 'రెండు బనెస్ తప్పాయి' అనం. లోకొ కులలాగా, జాతీయాలవలె బహుళ పొందిన 'శుభస్య శీఘ్రం', 'ఆలస్యా దమృతం విషం' వంటి కొన్నింటిలోనే సంస్కృత విభక్తు లను తెలుగువాళ్ళం వాడుకొంటున్నాం తిక్కనగారి కాలంలో చిత్తం వచ్చిపెట్టు సంస్కృత ఫక్కీలో తెలుగు రచన చేసేవారు కాబోలు, పండితారాధ్యుడు తన కందాలలో శ్రుతిస్మృతి పురాణాలలోనుంచి సంస్కృతోదాహరణాలను వందలకు వందలు చొప్పించేవాడు. అతని రచనలని చూశాక ఇతరులు మణిప్రవాళ రచన కూడ చేపేవారు కాబోలు. లేకపోతే కేతన అలా నిషేధించవలసిన అవసరం లేదు. ఈ మణి ప్రవాళ రచన జాతీయం కాదు. అందుకే తిక్కనగారు "జాత్యముగామి వొప్పయిన సంస్కృత మెయ్యెడ జొన్ప"నని శపథం చేశారు, 2 వి 'ఒప్పయిన సంస్కృతం' అని తిక్కనగారు చెప్పిన దానికి గానే మనం అర్థం చెప్పుకోవాలి. వారు సుదీర్ఘమైన సంస్కృతసమాసరచన నిర్వచనోత్తర రామాయణంలోనే చేశారు. చూడండి. 1 3o. 28, 30 2 నిర్వచన. 1_14.<noinclude><references/></noinclude> hwhtunqooiu0ps765wktsre3w3jyhtd 104 232281 588991 2026-10-17T21:40:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '92 *విరువమరణకేళే నిర్దళద్వైరిదాత్రీ వరతనుగళితానృగ్వారిపూరావగాహా దరభర పరిఖేలద్యాతుధానాంగనాని తిక్కన సోమయాజి ర్భర సదమధుర స్తోత్రప్రసన్నాత్ముచేత" (నిర్వచన. 4.101) పద్యమంతా ఒక...' 588991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>92 *విరువమరణకేళే నిర్దళద్వైరిదాత్రీ వరతనుగళితానృగ్వారిపూరావగాహా దరభర పరిఖేలద్యాతుధానాంగనాని తిక్కన సోమయాజి ర్భర సదమధుర స్తోత్రప్రసన్నాత్ముచేత" (నిర్వచన. 4.101) పద్యమంతా ఒక్కటే సమాసం అంతా సంస్కృతమే. ఆఖర్న ఉన్న 'చేతజా” అనే ప్రత్యయం, దాని ముందున్న 'ఓ'గాగమంతప్ప తెలుగుతనం ఏదీ లేదు. 'ఒప్పయిన సంస్కృతం జొన్పను' అని శపథం చేసిన తిక్కనగారు ఇంత సమానకల్పన చేశారంటే వారి ఉద్దేశంలో ఒప్పయిన సంస్కృతం “వృక్షేణ దక్షాయ పక్షిభిః" లాంటిది ఇలాంటి రచన తిక్కనగారిలోమా లేదు; వారిధర్మమా అని తెలుగు సాహిత్యంలోనూ లేదు తిక్కనగారి రచనలు ప్రచారంలోకి వచ్చాక మణిప్రవాళ రచన తెలుగులో అంతరించింది. ఆ రోజుల్లో కవినామధారులు తెలుగులో కవిత్వం చెప్తున్నప్పుడు యతి ప్రాపలు వాడక తప్పదు కనుక, ఆ నియమాలను పాటించడానికి అర్థంలేని వ్యర్థ పదాలను ఆ స్థానాలలో వాడి ఎలాగో కిట్టించి సరిపెట్టుకొని సంతృప్తిపడేవారనీ, దీనిని తిక్కనగారు గర్హించారనీ, యతి ప్రాసల స్థానంలో అర్థవంతమైన మాటలే వాడాలనీ చెప్పారు. చూడండి ఆ పద్యం. "తెలుగు కవిత్వము చెప్పం దలచిన కవి యరమునకు దగియుండెడు మా టలు గొని పకులుం ద్రానం బులువిలువక యొగినిబులిమి పుచ్చుట చదురే?" (నిర్వచన. 1-7) తిక్కనగారికి ముందు నన్నయగారి కాలంనుంచీ మనకు చక్కని కవిత్వం లభిస్తూనే ఉంది వాటిలో యతి ప్రాసలు లేనివి ఆపే లేవు. లేనేలేవు అని చెప్పవచ్చు. అయినా తిక్కనగారు ఇలా "తెలుగు కవిత్వం చెప్పదలచిన కవి యతులు, ప్రాసలు పెట్టక పులమడం బాగుంటుందా' అని ప్రశ్నించడంవల్ల ఆ కాలంలో యతి ప్రాసల విషయంలో కక్కూర్తిపడే పరిస్థితి ఏదైనా వచ్చిం దేమో : 'శుద్ధసంస్కృతం చొప్పించను' అనే ప్రజ్ఞతోపాటు అక్కనగారు ఇంకొక శపథంకూడ చేశారు. "ప్రాసము ప్రకారము పేరుగు నక్షరంబుల శ్రుత్యనురూపమంచు నిడ" నన్నారు ఇలా రెండూ ఒక్కలాగే ధ్వనిస్తాయని వేరే వేరే అక్షరాలను ప్రాసలలో వాడడం ఇంతకన్నా గతి లేదనే జేస్తుందట, 'ర'కారానికి బండిరా ప్రాసగా వాడడం, ఒత్తక్షరాలకూ, ఒత్తులేని అక్ష పింప<noinclude><references/></noinclude> 9c2tvat9qabcmh72s698l3x1p2teg1k 104 232282 588992 2026-10-17T21:41:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 93 దీవి రచించారు. రాలకూ ప్రాసమైత్రిని చూపించడమూ ఆనాడు మొదలైంది కాబోలు. గరిస్తూ తిక్కనగారు ఇటువంటి శపథం చేసి ఉత్తర రామాయణం కృతి ఎలా చేయాలో ఇలా చెప్పారు...' 588992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 93 దీవి రచించారు. రాలకూ ప్రాసమైత్రిని చూపించడమూ ఆనాడు మొదలైంది కాబోలు. గరిస్తూ తిక్కనగారు ఇటువంటి శపథం చేసి ఉత్తర రామాయణం కృతి ఎలా చేయాలో ఇలా చెప్పారు : "భూరివివేకచిత్తులకు బోలు వనం దలపుగా దళంబుల సౌరభ మిచ్చు గంధవహు చందమువం ఒకటంబుచేసి యిం పారెడు వఙ్కులం బడయ నప్పలుకుల్ సరి గుచ్చునట్లుగా నే జేరుపనేరగా వలయు జేపెద నే గృతి యన్నవారికి." (నిర్వచన 1-5) ఒప్పయిన సంస్కృతాన్ని నిషేధించినట్లే తప్పయిన తెలుగునుకూడ వాడకూడదని కేతన తన ఆంధ్రభాషాభూషణంలో చెప్పాడు. ఏయే వదాలు గ్రామ్యాలో చెప్పి అలాంటివి కవుల గ్రంథాలలో ఎవరూ ఒప్పరు అన్నాడు. "పంచాకుమయ్యా తోపించాకుమయ్యా వా టీ దెచ్చుతారు మమ్మూదలించి."1 మొదలైన దీర్ఘాలు ఆనాడు పాటల్లో, మాటల్లో పామరులు వాడేవారు కాబోలు. శిష్టులు కూడా వాడేవారేమో తెలియదు తన కాలంనాటి శిష్టవ్యావ హారికాన్నే తిక్కనగారు స్వీకరించినట్లు చెప్పవచ్చు. కేతవ నిషేధించిన దీర్ఘాలలో చేరుతుందేమో అనే అనుమానమున్నా ఈ ప్రయోగం తిక్కనగారిలో కనబడు "అనుపమసత్యవిస్ఫురణ వాడినమాట 'మతాకు' మన్న నీ యనుజుల నల్వురం గడుపు మరుముచేతకు సమ్మతించితిగా." (భారతం ఉద్యోగ. 4_70) ఇవి కుంతి కర్ణునితో చెప్పే మాటలు. తిక్కనగారు చెప్పారు గనక “మఠాకు”. వఁటి ప్రయోగాలకు గతి కల్పించాలి తిక్కనగారు తమ కాలంలో ఉన్న అన్యదేశ్యాలను సైతం గ్రంథంలో వాడారేమో అనిపిస్తుంది. ప్రయోగం : మతుడుం గష్టుడు చూడండి. "ధృతరాష్ట్రుం డతిలో భదూషితుడు ధాత్రిభాగ మీనేర్చునే సంధియేల యగు పంచుగా మున్న కైపెక్కిన (భారతం. ఉద్యోగ 3_72) ట్టితలం పద్యుత ....." 1 ఆంధ్ర భాషా భూషణం. 26వ వద్యం..<noinclude><references/></noinclude> bvihiuqe8ihornfywmp3dicdtd7k9no 104 232283 588993 2026-10-17T21:41:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '94 తిక్కన న సోమయాజి ఉందని ఇందులో 'కైపు' అన్న మాట ఉంది. “మరి యది పూర్తిగా దేశీయమా, లేక తురుష్కుల యనంతరము మన భాషలోకి వచ్చినదా అనునదే ప్రశ్న. నాచన సోమునికి ముందెవ్వరును వాడినట్లు...' 588993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>94 తిక్కన న సోమయాజి ఉందని ఇందులో 'కైపు' అన్న మాట ఉంది. “మరి యది పూర్తిగా దేశీయమా, లేక తురుష్కుల యనంతరము మన భాషలోకి వచ్చినదా అనునదే ప్రశ్న. నాచన సోమునికి ముందెవ్వరును వాడినట్లు కానరాదు. అప్పటికి మహమ్మ దీయ సంపర్కము మనకు కలిగినదే" అని వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి గారు వ్రాశారు. 1 వన్నెచోడుడు చాలా అర్వాచీనుడని భావించిన శాస్త్రిగారు అతడు తొమ్మిదిసారులు ‘కైపు' అన్న పదం ఎలా వాడాడో ఉదాహరించారు. తిక్కనగారు తం ఈ పదం వాడారు కనుక నాచన సోమునికి ముందుకూడా ఈ మాట రూఢి అవుకున్నది. నన్నెచోడుడు తొమ్మి రిసార్లు వాడబట్టి తిక్కనగారు ఒకసారి వాడి ఉండవచ్చు. ఇంతకూ అది అసలు అన్యదేశ్యం కాదేమో కేతన తన ఆంధ్రభాషాభూషణంలో 'ఆంధ్రం అయిదు రకాలు' అని చెప్పాడేగాని అందులో అన్యదేశ్యాల ప్రసక్తి లేదు. ఇది అన్యదేశ్యమైనా ఇబ్బంది లేదు. "ప్రాతపడ్డ మాటంతోనే తమ నేర్పు చూపే 'కుకవుల పట్ల తిక్కనగారికి ఎలాగూ సద్భావం లేదు. వారు కొ త్తమాటలు స్వీకరించే నైజంగలవారు. ప్రతికవీ తాను ఏ ప్రాంతంలో జీవిస్తాడో ఆ మాండలీకాలను కన గ్రంథాలలో వాడతాడు. "ఇది కడు ముద్దరాలు.. .... ఒంటి దిరుగుదాని కోర్వదు" (విరాట. 1,108) “మీర లిందులకు విప్పుడు వచ్చినదానికిం గతం బెయ్యది" (విరాట 1–180) మొదలైన ప్రయోగాలలో "తిరుగుటకు, వచ్చుటకు" అనడానికి మారుగా "తె పగుదానికి, వచ్చినదానికి" అని నెవారు మాండలీకాలున్నాయి. ఇలాటివెన్నో దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రిగారు చూపించారు. ఇంకొక నెల్లూరిమాండలీకంగూడ తిక్కనగారిలో కనబడుతుంది. *హరి సనుదెంచె నాటికి దశానను నోర్వక రిత్తయెట్లొకో మరలేను జాలడొక్కొ యను మాట వడం బనిలేదు బ్రహ్మచే...." (నిర్వచన. 688) చేపనా, రావనా అని నేటికి నెల్లూరుమండలంలో వాడతారు. ఆనాడే ఈ ప్రయోగం వాడుకలో ఉందని దీనివల్ల తెలుస్తున్నది. తిక్కనగారు తమరచనలలో ఇలా అ ప్రయత్నంగా తాము నివసించిన మండలంలోని ప్రత్యేకతలను చొప్పిం చినా వారిపూర్వులదిమాత్రం నెల్లూరు కాదు. 1 'నన్నెచోడుని కవిత్వము'. పుట 84. 2 సాహితి, నవంబరు 1881,<noinclude><references/></noinclude> l4vn4hyizzt046exhl74i76w12m50za 104 232284 588994 2026-10-17T21:41:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 85 తిక్కనగారి వంశం తిక్కనగారి పూర్వీకులు వెలనాడులో ఉండే గుంటూరి వారు. తమ తాతగారిని తిక్కనగారు "పారకవితాభిరాము గుంటూరి విభుని మంత్రి భాస్కరు మత్పితామ...' 588994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 85 తిక్కనగారి వంశం తిక్కనగారి పూర్వీకులు వెలనాడులో ఉండే గుంటూరి వారు. తమ తాతగారిని తిక్కనగారు "పారకవితాభిరాము గుంటూరి విభుని మంత్రి భాస్కరు మత్పితామహుని దలచి" అని మతించారు 1 తండ్రిగారిని కూడా ఇలాగే గుంటూరి విభునిగా పేర్కొన్నారు “మజ్జనకుండు కేతన మల్లన సిద్ధనామాత్యవరులు కూరి మితమ్ముండు గుంటూరి విభుడు కొమ్మన దండనాథుండు " అని చెప్పారు 2 తిక్కన గారి తండ్రి తాతలు ఇద్దరూ గుంటూరి విభులే. అయినా ఆ వంశంలోని చాలా మంది_అంటే తిక్కనగారి పెత్తండ్రులూ, పెత్తండ్రికొడుకులూ_నెల్లూరి రాజుల వద్ద మంత్రులూ, దండనాథులుగా ఉన్నవారు, తిక్కనగారు నరేసరి, మనుమసిద్ధికి కరుణాపాతులు, "నిజకుల,క్రమాగతంబగు మంత్రి వదంబున వ ర్తిల్లినవారు".3 'ఒరయూరు పురవ తాత తండ్రు లిద్దరూ గుంటూరి విభులైతే తిక్కనగారూ, వారి పెత్తం డ్రులూ, పెత్తండ్రుల బిడ్డలూ నెల్లూరి చోడులవద్ద ఎలా చేరారు. 'గుంటూరి విభుడు' అన్నది ఉత్త బిరుదు కాదు. తెలుగుచోడులు తాము రాధీశ్వరుల'మని సంప్రదాయ సిద్ధంగా చెప్పుకొన్నట్టు తిక్కనగారి పూర్వులు తాము 'గుంటూరి విధులమని లాంఛనానికి చెప్పుకొని ఉండరు. ఏ చారిత్రిక కారణాలవల్ల కొట్టరుపువారు గుంటూరి నుండి నెల్లూరికి వచ్చారో చూద్దాం. క్రీ.శ. 1188 ప్రాంతాలకు ముందు చందవోలు, గుంటూరు ప్రాంతాలను వెలనాటిచోడులు మహావైభవంగా పరిపాలించేవారు. ఆ సంవత్సరం వాళ్ళ రాజ్యం పతనం కావడం ప్రారంభించింది. నెల్లూరును పాలించే చోడతిక్కరాజు చిన్నప్పుడే వెలనాటిరాజైన వృథ్వీశ్వరుణ్ణి చంపి, ఆ తలతో బంతాట ఆడాడట. క్రీ.శ. 1206లో వృధ్వీశ్వరుడు చనిపోయి ఉంటాడు. చోడతిక్క రాజు ఆ సంవత్సరంలో వెలనాడు జయించిఉంటాడు. అప్పుడు గుంటూరులో ఆ ఊరికి విభుడుగా ఉండే కొట్టరువు భాస్కరుడు చోడఠిక్క రాజును ఆశ్రయించి ఉండవచ్చు. భాస్కరుని వైదుష్యం తిక్కరాజు చెవిని బడడానికి ఆస్కారముంది. తిక్కరాజు స్వయంగా కవి. "సకల విద్యాపరిశ్రమము దెల్పగనేల కవిసార్వభౌమాంక మనని జెల్ల? పొగడ నేటికి 1 నిర్వచన. 112 2 భారతం. విరాట, 1_10 3 దశకు. 120<noinclude><references/></noinclude> ikem18th5kastzflccmxmhkd8pkx8hc 104 232285 588995 2026-10-17T21:41:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '96 తిక్కన సోమయాజి తిరుకాల భూవిభునకు" అని తిక్కనగారే ఈ తిక్క రాజును ప్రస్తుతించారు. 1 కవిసార్వభౌముడైన తిక్కరాజు సారకవితాభిరాముడైన మంత్రిభాస్కరుని చేరదీసి ఆశ్రయమివ్వడంలో వ...' 588995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>96 తిక్కన సోమయాజి తిరుకాల భూవిభునకు" అని తిక్కనగారే ఈ తిక్క రాజును ప్రస్తుతించారు. 1 కవిసార్వభౌముడైన తిక్కరాజు సారకవితాభిరాముడైన మంత్రిభాస్కరుని చేరదీసి ఆశ్రయమివ్వడంలో వింత లేదు. మూడవవాడు. అప్పటికి భాస్కర మంత్రికి అరవై ఏళ్ళు ఉంటాయి, అతనికి నలుగురు కొడుకులు : పెద్దవాడు కేతన ప్రగ్గడు, రెండవవాడు మల్ల, సిద్ధవ, కడగొట్టువాడు కొమ్మన. ఈయనే తిక్కనగారి తండ్రి. భాస్కరుని మూడవ కొడుకు సిద్ధవమంత్రి ప్రఖ్యాతుడయినాడు. ఇతడు చోడతిక్క రాజుకు మంత్రి. అందులోనూ ఆ ప్తమంత్రి. 1 "3 "స్థాపిత సూర్యవంశ వసుధావతినా బరతత్వధూత వా ణీపతినా నుదా తనృవనీతి బృహస్పతినా గృహస్థగౌ రీపతినా గృపారససరిత్పతినా బొగడొందె సిద్దపే ప ద క్క న థశిఖామణి కా సమంత్రియై అని ఇతడు వాసికెక్కాడు. ఈ పెద్దనమంత్రి త్రి కుమారుడే ప్రసిద్ధుడైన ఖడ్గ తిక్కన, సిద్ధన మంత్రికి ఏడుగురు కుమారులు. అందరూ నెల్లూరు చోడుల కొలువులో వున్నవారే. పెద్దన మంత్రి ఆరవ కొడుకే చినభాస్కరుడు. క్రీ.శ. 1216లో జరిగిన పేవణదండయాత్రను అరికట్టడంలో ప్రముఖపాత్రను : హించిన. దండనాథుడు కొందరు కొడుకులూ, మనమలూ ఇలా నెల్లూరి ఆస్థానంలో ఉండగా భాస్కరమంత్రి గుంటూరులోనే ఉండి కులక్రమానుగతఁగావచ్చే గుంటూరి విభుత్వం కొనసాగిస్తూ ఉండి ఉండవచ్చు. ఇతని తరువాత ఇతని కడగొట్టు కొడుకు కొమ్మన గుంటూరి విభుడైనాడు. 0°15' పెదతండ్రులూ, పెదతండ్రీ కొడుకులూ నెల్లూరులో పెద్దపదపులలో ఉండడం పల్ల తిక్కనగారు చిన్నప్పుడే వెల్లూరికి వచ్చి ఉండవచ్చు. కుమారుడు మనుమసిద్ధితోపాటు పెరిగి అతని కరుణకు పాత్రులయి ఉండవచ్చు. మనుమసిద్ధి తిక్కనగారిని 'మామా' అని పిలిచేవారు. ఇద్దరూ చిన్నప్పటినుండి: సాయిలా పాయిలాగా తిరగడం వల్ల ఇటువంటి వరుస కలుపుకోవడానికి ఆస్కారం కలిగి ఉంటుంది. 1 15. 2. ఈ ఊహకు కారణాలు ముందు పేజీల్లో వివరిస్తాను. 3 దశకు. 1.62.<noinclude><references/></noinclude> tsg5zs40rgx98oczruscw26gf9z5ys9 104 232286 588996 2026-10-17T21:41:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 97 లిక్కనగారు గొప్ప రాజనీతి పారంగతులు. దశకుమార చరిత్రలో కేతన పదకొండుసార్లు తిక్కనగారి నయవిద్యా నైపుణ్యాన్ని కొనియాడాడు. చూడండి: సామాద్యుపాయ విదునకు (...' 588996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 97 లిక్కనగారు గొప్ప రాజనీతి పారంగతులు. దశకుమార చరిత్రలో కేతన పదకొండుసార్లు తిక్కనగారి నయవిద్యా నైపుణ్యాన్ని కొనియాడాడు. చూడండి: సామాద్యుపాయ విదునకు (1-84); సయోద్దతునకు (1.98); నీతి చాణక్యునకు (1_88); ఇతర నదివదాత్రుండు (2.120): నీతి సంపదా ఖండల పూజ్య (8-188): భాసురనయ శివొ|(4_1); నీతి నిపుణమతిజిత పురుహూతామాత్యునకు (4_128): రాజనయ విధా ప్రయోజన విశారద (8-84); మతి విజిత సురేజ్యా (8_88): అరినచిన మహోపాయాపహారుండు (8_88); నరపతినయ విద్యానై పుణ్య ప్రౌఢభావా: (11.144). రాజకుమారునితో కలిసి చదువుకోబట్టే తిక్కనగారు నయశిక్షలో థాసురు లయినారని ఊహించవచ్చు. తిక్కనగారు మనుమసిద్ధిని 'వివిధ విద్యా పరిశ్రమవేది' అన్నారు. తమతోపాటు చదువుకొంటే అతని వివిధవిద్యలలో పరిశ్రమను గుర్తించడానికి ఎక్కువ అవకాశాలు ఉంటాయి. మనుమసిద్ధి శత్రు. పులను తిక్కనగారు ఇలా వర్ణించారు: “దండప్రణామంబు దగ నభ్యసించిరో నెరి బోరగిలబడ నేర్పునాడ వ్రేళ్ళులు గరవంగ వెరవల్వరించిరో వార జేతులు గ్రుక్కి నొల్లునాడు. కడు సంకటంపు బేరడవులు దూరంగ దరము సేసిరొ యిల దడవునాడ పలుదెశ విరిగిపో బరువుసాధించిరో క్రీడలుగా వారి యాడునాడ బాలశిక్షలుగా కొండు భంగి నింతయచ్చువడియుండు నే వీరికనగ నిన్ని తెరగులకు నేర్పు గలిగి వర్తింతు రాజి మనుమనృపుడాకిపోయిన మనుజ వరులు." (నిర్వచన. 1_40) తనతోపాటు తన కృతిపతి అభ్యసించిన బాలశిక్షలకూ, వీటికి భేదం ఉందనే అవ్య క్తచై తన్య స్రవంతిలోని భావాలవల్ల ఈ పద్యరచన జరిగిఉంటుంది, చిన్నవట్నుంచీ నెల్లూరిలోనే ఉండి చదువుకొని తిక్కనగారు అక్కడే స్థిరవడి. పోయి ఉంటారు. గుంటూరి విభుత్వంకన్నా పెద్దవదవి వారికి లభించింది. విక్రమ సింహపురమైన నెల్లూరు తిక్కనగారికి నిజస్థానమైంది. (7) గుంటూరి విభులైన కొట్టరుపువారికి, నెల్లూరికీ ఎలా సంబంధం వచ్చిం<noinclude><references/></noinclude> 1hj53loihsx938v6cenuwyiqwg2o6z8 104 232287 588997 2026-10-17T21:42:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 తిక్కన సోమయాజి దని ఇతరులు రకరకాలగా ఊహిస్తున్నారు. కీ.శే. వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు ఇలా చెప్పారు: "తిక్కన వంశమువారు తొలుత కృష్ణాతీరదేశమునందలి వెంటూ రను గ్రామమున నుండినవా...' 588997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 తిక్కన సోమయాజి దని ఇతరులు రకరకాలగా ఊహిస్తున్నారు. కీ.శే. వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు ఇలా చెప్పారు: "తిక్కన వంశమువారు తొలుత కృష్ణాతీరదేశమునందలి వెంటూ రను గ్రామమున నుండినవారనియు, బిదప నుద్యోగధర్మముచేత గుంటూరికి బోయి చేరిరనియు, దరువాత గొండొక కాలమునకు దిక్కన సోమయాజి తండ్రియగు కొమ్మనామాత్యుడు నెల్లూరుపురంబున ధర్మదారం వాణి గ్రహణంబు సేసి యా బంధుత్వంబున నెల్లూరికి రాకపోకలు వేయుచుండెననియు, నా దంపతుల కుదయిం చిన తిక్కన మనుమజనపాలు నా స్థానంబున నమాత్యుడును బండితాగ్ర గణ్యుడునై ప్రసిద్దివడసి కొన్నాళ్ళకు జన్న మొనర్చి' అను వ్రాత విచారణీయ మగుచున్నది 1 • తిక్కనగారి వంశానికి మూల పురుషుడు మావెన. క్రీ.శ. 1128లో -గుంటూరుమండలం న తైనవల్లి తాలూకా మావెందల (మాడాల)లోఉన్న సకలేశ్వరు :వికి దీపం పెట్టిన మావెన ఒకాయన ఉన్నట్టు శాసనాలవల్ల తెలుస్తున్నది.2 ఈ _మావెన 'సుంకాల బెగ్గడ', అంటే సుంకాలు వసూలుచేసే అధికారి. በ తిక్కనగారి వంశం ఏడు పురుషాంతరాలు వారి కాలంలో నేవరి తమైంది. కేతన దశకుమార చరిత్రలో ఇచ్చిన వివరాలవల్ల ఈ వంశవృక్షాన్ని సులభంగా వ్రాయవచ్చు. కేతనగారు వర్ణించిన వంశావళివల్ల భాస్కరమంత్రిగారి పెద్దకొడుకు -కేతన ప్రగ్గడయొక్క పుత్రపౌత్రుల పేర్లుకూడ తెలుస్తున్నాయి. ఇప్పుడు మనం చర్చించే కొన్ని విషయాలకు ఆ పేర్లన్నీ అనవసరమని మనం వ్రాసుకొన్న వంశవృక్షంలో వాటిని చేర్చలేదు. మనకు కావలసింది ఖడ్గతిక్కన తమ్ము ళ్లెవరు, అతనికెంతమంది కొడుకులు అన్నది. ఈ వంశ వృక్షంలో (పేజీలు 100,101 చూడండి) 14వ నెంబరు వ్యక్తి భాస్కరుడు. క్రీ. శ. 1215లో జరిగిన పేవణ దండయాత్రను అరికట్టడానికి పాటుపడ్డాడు. అప్పటికి అతడు పహిలావచ్చీసులో ఉన్నాడనుకొంటే అతని జనన 1 ఇది తాము సంకలితం చేసిన నిర్వచనోత్తర రామాయణం ఉపోద్ఘాంతంలో తాము వ్రాసినట్టు కీ.శే. వెంకటరాయశావుగారు 'తిక్కన సోమయాజ విజయం'లో వ్రాశారు. పుట 4. -2 A. R. నెంబరు 290, 1932 - 33' అని చాగంటి శేషయ్యగారు. ఆంధ్ర కవి తరంగిణి రెండవ సంపుటం (ద్వితీయ ముద్రణ) పుట 152 -<noinclude><references/></noinclude> cpysezft16mfapzs2vjw4ngkrto5y1k 104 232288 588998 2026-10-17T21:42:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'A సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 99 కాలం క్రీ.శ. 1185 అవుతుంది. ప్రతి అన్నకూ, తమ్మునికీ మధ్య ఏడాదే ఎడముంది అనుకొంటే ఖడ్గతిక్కన న జననకాలం క్రీ.శ. 1180 అవుతుంది. దండయాత్రలో పాల్గొన్నది చినభాస్...' 588998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>A సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 99 కాలం క్రీ.శ. 1185 అవుతుంది. ప్రతి అన్నకూ, తమ్మునికీ మధ్య ఏడాదే ఎడముంది అనుకొంటే ఖడ్గతిక్కన న జననకాలం క్రీ.శ. 1180 అవుతుంది. దండయాత్రలో పాల్గొన్నది చినభాస్కరుడు (14 నెంబరువ్యక్తి) కాదు అతని చిన్నన్న ద్వితీయభాస్కరుడు (10 నెంబరు వ్యక్తి) అని మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు గుర్తించారు. 1 అన్నదమ్ముల మధ్య ఎడం మనం అప్డే లెక్కించలేదంచెం ఐదేళ్ళ కుడి ఎడమలలో ఈ కాలాలు సరిపోతాయి. - క్రీ. శ. 1180లో పుట్టిన ఖడ్గతిక్కన తన 70వ ఏడుదాకా అంటే 1280 దాకా 'మనుమసిద్ది కొలువులో దండనాథుడుగా ఉన్నాడని చెప్పుకొందుకే ఈ చర్చ. ఖడ్గతిక్కనా, మనుమసిద్ధి 1280లో కాటమరాజుతో వచ్చిన పుల్లరి తగువులో, యుద్ధంలో మరణించారని మన చరిత్రకారులంతా ముక్తకంఠంతో చెప్తున్నారు. కాటమరాజు చరిత్రమీద ప్రత్యేక పరిశోధనలు చేశాక ఇందులో ఆట్టే చారిత్రకసత్యం లేదనిపిస్తున్నది. ఎదిగివచ్చిన కొడుకులు ఇందరు ఉండగా డెబ్బయిఏళ్ళ వయస్సులో ఉన్న ఖడ్గతిక్కన యుద్ధానికి వెళ్ళడంగాని, తొంభై సంవత్సరాలైనా ఉండే అతని తల్లి విరిగిన పాలు పోయడంగాని జరగవేమోః ప్రస్తుతానికి మనకు కావలసినది తిక్కనగారి వంశంలో అందరూ నెల్లూరు చోడుల కొలుపులోని వాళ్ళే అన్నసంగతే. మొదటి తిక్కరాజుకు మంత్రిగా ఉండిన సిదనగారు సూర్యవంశాన్ని మళ్ళా స్థాపించారు. అలాగే తిక్కన గారు మనుమసిద్ధిని గద్దెపై ఎక్కించారు. దీనిని ఆనాటి రాజకీయచరిత్ర తెలియ రాజకీయచరిత్ర మొదటి తిక్కరాజు నెల్లూరురాజ్యాన్ని సుదీర్ఘ కాలం పరిపాలించాడు. -అతని కుమారుడు మనుమసిద్ధేకాక అల్లుడు తిక్క రాజు కూడా రాజ్యంలో ప్రముఖులు. మామగారి చివరిరోజులలో అల్లుందిక్క రాజు దానధర్మాలు చేసిన శాసనాలు క్రీ.శ. 1244_45 లో, 1245_48 లో కనబడుతున్నాయి అయితే క్రీ.శ. 1246-47 లో అల్లం ఒక్కరాజు తాను కాంచీపురవరాధీశ్వరుడనని ప్రకటించుకొన్నాడు. ఈ .అల్లుం దిక్కరాజు తమ్ముడు విజయాదిత్యుడు. ఈ విజయాదిత్యుడే మనుమసిద్ధి రాజు ప్రతినిధిగా ఏలుతున్న రాపూరు ప్రాంతాలను క్రీ.శ. 1247-48 లో తన స్వాధీనం లోకి తీసుకొన్నాడు. మొదటి తిక్కరాజు క్రీ.శ 1246_47 లో చాలా అస్వస్థుడై 1 కాటమరాజు కథ (మద్రాసు గవర్నమెంట్ ఓరియంటల్ సీరీస్) ద్విపద కావ్యం. పీఠిక, పుటలు 25,26.<noinclude><references/></noinclude> mv5je744tu8zgn4ctogei4zcqsi72x9 104 232289 588999 2026-10-17T21:42:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తిక్కనగారి వంశవృక్షం మావెన (i) 1_28 గుండళొరి (2) 1_28 | కేతన (3) 1,28 భాస్కర మంత్రి (4) 1,80 సారకవితాభిరాముడు, గుంటూరి విధుడు 1..32 మహేశ్వరుడు 1.80' 588999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తిక్కనగారి వంశవృక్షం మావెన (i) 1_28 గుండళొరి (2) 1_28 | కేతన (3) 1,28 భాస్కర మంత్రి (4) 1,80 సారకవితాభిరాముడు, గుంటూరి విధుడు 1..32 మహేశ్వరుడు 1.80<noinclude><references/></noinclude> 1mevms7yv8z252zxoq25tchyyoxncrp 104 232290 589000 2026-10-17T21:42:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కవితకు 'ముఖ్యుడు కేతన పెగ్గడ (ర్) 1,84, 1_38 భాస్కరుడు గుండన నలసిది 1.87 1_27, 1_44 1337,9_62 3 మల్లన (8) 184 సిద్ధనమంత్రి (7) 1–84 (భార్య పోతాంబ) కొమ్మనదఁ డనాథుడు (8) 1-84 (భార్య అన్నమాంబ) తన అడ్డలి ( నరుడు (11) (11) మల్...' 589000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కవితకు 'ముఖ్యుడు కేతన పెగ్గడ (ర్) 1,84, 1_38 భాస్కరుడు గుండన నలసిది 1.87 1_27, 1_44 1337,9_62 3 మల్లన (8) 184 సిద్ధనమంత్రి (7) 1–84 (భార్య పోతాంబ) కొమ్మనదఁ డనాథుడు (8) 1-84 (భార్య అన్నమాంబ) తన అడ్డలి ( నరుడు (11) (11) మల్లన (12) మల్లన చివరానరుడు పెమ్మన (భార్య జానమ్మ) సిద్దన (17) కొమ్మన (18) ఇమ్మడిమనును ముమ్మడిమనుమ సిద్ధి (18) 58 (20) (18) (14) (15) సోమయాజి (18)<noinclude><references/></noinclude> rijt78t38knkh611a9jvxlif7664ipf 104 232291 589001 2026-10-17T21:43:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 తిక్కన సోమయాజి ఉంటాడు, ఇతడు జబ్బుపడగానే కుమారుడైన మనుమసిద్ధిని తోసిరాజని అల్లుం దిక్కరాజు తనురాజై నెల్లూరును ఆక్రమించుకొని ఉంటాడు. తన తమ్ముడు విజయాదిత్యునిచేత మనుమసి...' 589001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>102 తిక్కన సోమయాజి ఉంటాడు, ఇతడు జబ్బుపడగానే కుమారుడైన మనుమసిద్ధిని తోసిరాజని అల్లుం దిక్కరాజు తనురాజై నెల్లూరును ఆక్రమించుకొని ఉంటాడు. తన తమ్ముడు విజయాదిత్యునిచేత మనుమసిద్ధిని రాపూరు ప్రాంతాలనుంచి తరిమించిఉంటాడు. అప్పటికి ఇంకా చోడతిక్కరాజు జీవించే వుంటాడు. షాజహానులాగా బలవంతు లైన బందువులచేతిలో బంధీగా వున్నా ఉండిఉంటాడు క్రీ. శ. 1248లో మనుమసిద్ధి కడపలో ఉన్నాడు. తన తండ్రి రోగం నుండి విము కుడై నందుకు దానం చేసినట్టు ఒక శాసనం చెప్తున్నది 1 ఆ రోజు చివరి దినాలలో వ్యాధి గ్రస్తుడైనాడని తెలియడంవల్ల ఏదో అంతఃపుర విప్లవం జరిగి ఉంటుందని వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు భావిస్తున్నారు క్రీ. శ. 1248 లోనే మొదటి తిక్కరాజు మరణించాడేమో అల్లుందిక్క రాజు, అతని తమ్ముడు అధికారాన్ని కైవసం చేసుకొన్నారు. మమమసిద్ధి అడవులు పట్టాడు. కాని అప్డే కాలం క్లిష్టపరిస్థికులలో ఉండలేదు. ఆ సంవత్సరమే కాకతీయ గణపతిదేవుడు మనుమసిద్ధికి సహాయంగా సేనలు పంపించాడు. కాకతీయ సేనాధిపతి సామంత భోజుడు కించిదాకా వచ్చాడు. గణపతిదేవ చక్రవర్తి మనుమసిద్ధికి తోడ్పడడం తిక్కనగారి అభ్యర్ధన వల్లనే జరిగింది, సిద్ధేశ్వర చరిత్ర అనే ద్విపద కావ్యంలో తిక్కనగారు ఓరు గల్లుకు వెళ్ళడం, అక్కడ సభలో ఇతర మతాలవాళ్ళను ఓడించడం, గణపతిదేవ చక్రవర్తికి భారతం చదివి చెప్పడం, అతణ్ణి మెప్పించి అతని సహాయాన్ని పొందడం కవి విపులంగా వర్ణించారు. చూడండి. గణపతిదేవుణ్ణి చూడడానికి తిక్కనగారు వెళ్ళారు. ఒక్కొక్క పండి-- తులూ పక్కలాకులు తీసుకొని చక్కని తాంబూలసమితులు పట్టుకొని ఒక్క పెట్టున ఎదురు వెళ్ళారు, దిక్కుదిక్కులనుండి వెడలి విద్యార్థులు అక్కడక్కడ కావ్య శ్లోకార్థాలు చదువుతూ ఉంటే ఒక్కొ క్కొక్క విధంగా వినిపిస్తూంటే చక్కన వింటూ మిక్కిలి అందలాలు ఎక్కి తిక్కన సోమయాజిగారు ఓరుగల్లు ప్రవేశించారు. పణిహారులవల్ల తిక్కనగారి రాక విని గణపతిమహారాజు ఎదురు వెళ్ళాడు. శంఖాలు, పటహాలు, కాహళులు మొదలైన వాద్య ఘోషలు చెలరేగుతూ ఉండగా భారత శాస్త్ర ప్రవీణాగ్రగణ్యుణ్ణి, వేదశాస్త్రాభ్యాస విదణ్ణి. చాలా విద్యా విద్యజాలాలన్నింటినీ పొలూ నీరులాగ వేరుపరచగల హంసవంటివాణ్ణి ఆ మహా 1 ఇది V.R.I. నెం. 812 అని వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి గారు డివెంబరు 784-- భారతిలో పేర్కొన్నారు.<noinclude><references/></noinclude> 840vzre4zeeoqezxz59zrxqvakucrv0 104 232292 589002 2026-10-17T21:43:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 103 త్ముణ్ణి ఆ మహారాజు ఎట్టన ఎదురేగి నేర్పుగా తీసుకువచ్చి అర్ధాననస్థితునిగా జేసి, 'మెచ్చి, తాంబూలాదులు" హెచ్చుగా ఇచ్చి, నవ్య సుగంధమాల్యను యుక్తునిగా, ద...' 589002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 103 త్ముణ్ణి ఆ మహారాజు ఎట్టన ఎదురేగి నేర్పుగా తీసుకువచ్చి అర్ధాననస్థితునిగా జేసి, 'మెచ్చి, తాంబూలాదులు" హెచ్చుగా ఇచ్చి, నవ్య సుగంధమాల్యను యుక్తునిగా, దివ్యం ప్రచ్ఛన్నభవ్యునిగా చేసి పూజించి ఆయన చెప్పిన శాస్త్రార్థాలు విన్నాడు.. తిక్కన సోమయాజులు అక్క జంగాద్వైతం, అద్వైతం, ఉత్తమజీవనం, దైవమతి, చిద్వివేకం గల ధర్మమర్మాలైన రాజనీతులు, పురాతన కథలయిన భారతాఖ్యావం, ఆ వీరనరులు తగినవిధంగా చేసిన యుద్ధ ప్రకారపర్వాలు కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణించి దిన దినమూ చెప్తే విని గణపతిదేవమహారాజు సంతోషించాడు. అనుమకొండలో అప్పుడు బౌద్ధమతం వుండేది. బౌద్ధులు తమ మత ప్రావీణ్య రావు వృద్ధుంట, వాదసమృద్దులట, వేదవిరుద్దుంట, జైనబౌద్ధులతో వాదం పెట్టించాలని మహారాజు వాళ్ళను పిలిపించాడు. తిక్కనగారు వాళ్ళను శాస్త్రార్థ పోడిమిగా, వాడమితో, ఇతిహాసవరశాస్త్రవేద సారముఖస్త సిద్దాంత ప్ర వయు క్లిని ఓడించి, బౌద్ధనై నుల వసతులన్నీ కూలద్రోయించి, ఆ దైవాల పేర్లు మునుముట్ట అణచి, ఆ మతాల నామ మడచిపెట్టి వాళ్ళను సీమనుంచి దోమలలాగ తోలి వెళ్ళ గొట్టించారు. ముప్పయి ఆరు ముని జై నవసతులు కూలద్రోయించి అందరు జైమ లను నరికించి చంపి చెండాడి సోమయాజులవారు సురుచిరోద్దండ భీమవరా క్రమ బిరుదులతో ఒప్పారినారట. ఒకటి గణపతిదేవచక్రవర్తి తిక్కన సోమయాజిగారిని మెచ్చుకొని, వింత వస్త్రాలు, వివిధభూషణాలూ అతిప్రీతితో ఇచ్చాడు. సత్యసంధుడు, సభ్యవర్తనుడు అయిన తిక్కన సోమయాజులు రాజుతో ఇలా అన్నారు: "తగు మాట విను. ఇది ధర్మకార్యం. సూర్యవంశంలో సౌణగొందుచున్నట్టి ఆర్య పూజిత పర్యుడు ఆ మనుమసిద్ధిరాజు నెల్లూరును తాను రమణీయంగా ఏల తూ ఉంటే అక్కన బయ్యనలు అధిక బలిష్ఠులు అక్కడ సిద్ధిరాజును రాజ్యం చిక్కించుకొన్నారు. వాళ్ళు ఒక్క కాసు కూడ మనుమసిద్ధికి ఇవ్వరు. వాళ్ళను దండించి వారినెల్లూరును వారికి అవారిత ప్రీతితో ఇప్పించు" గణపతిదేవ మహా రాజు 'అలాగే కానియ్యండి' అని సవాలక్ష సద్రవ్య హేమనిష్కాలు వెచ్చించి నరమించు యజ్ఞశుష్కము పుటములు సొంగొందిమించే యజ్ఞ కుండలాలు ఆయనకు అర్పిస్తే తిగ్మాంకు తేజంతో తేజరిల్లుతూ గణపతిదేవుని అను తీసుకొని సోమయాజిగారు వెళ్ళిపోయారు, 1 1 సిద్ధేశ్వర చరిత్ర. కానెసర్వప్ప ప్రణీతం, పుట 114 నుంచి 117 దాకా ఉన్న ద్విపదపాదాలకు ఇది వ్యావహారిక వచనరూపం.<noinclude><references/></noinclude> 310e667iy8uvlniecyg0znw006a5cjm 104 232293 589003 2026-10-17T21:43:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 తిక్కన సోమయాజి - తిక్కనగారు ఓరుగల్లునగరానికి వెళ్ళి గణపతిదేవ చక్రవర్తి సహాయాన్ని అర్ధించినట్లు సాహిత్య గ్రంథాల సాక్ష్యంవల్ల తెలుస్తూవుంచే గణపతిదేవుడు స్వయంగా తిక్క...' 589003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>104 తిక్కన సోమయాజి - తిక్కనగారు ఓరుగల్లునగరానికి వెళ్ళి గణపతిదేవ చక్రవర్తి సహాయాన్ని అర్ధించినట్లు సాహిత్య గ్రంథాల సాక్ష్యంవల్ల తెలుస్తూవుంచే గణపతిదేవుడు స్వయంగా తిక్కన బయ్యనలను జయించినట్లు శాసనప్రమాణం వుంది. “మహా మండలేశ్వరులైన కాకతి గణపతిదేవ మహారాజులు దిగ్విజయము చేసి పరమండల ములు సాధించి దక్షిణదిగ్భాగమున నెల్లూరుగాల్చి తద్విరోధులైన పరిహారి బయ్యన తిక్కవల 'వెరపిన శాత్రవశిరంబులు కందుక క్రీడా వినోదము సలిపి ద్రవిడ మండలమున కులోత్తుంగ రాజేంద్ర చోడనిచ్చికొని నెల్లూరిరాజు ఏనుంగులం గానిక గొనివచ్చి .. అవి ఒక శాసనం చెప్తున్నది. ఈ శాసనం ఎప్పటిదో తారీఖు తెలియదు. అయినా కాకతి గణపతిదేవుడు క్రీ. శ. 1248లో దక్షిణ దిగ్వి జయం చేశాడు కనుక ఇది అప్పటిదే అని చెప్పవచ్చు. శానసంలోని తిక్కవబయ్యనలే సిద్ధేశ్వర చరిత్రలో చెప్పిన అక్కన్న బియ్యన్నలు. వీళ్ళు మనుమసిద్ధి బావమరదులు అని వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు భావి పే‘సోదరులే' అని దేవరపల్లి వెంకట కృష్ణారెడ్డి గారు భావిస్తున్నారు,2 నెల్లూరు చోడ వంశాన్ని ప్రక్కపుటలోలా పొందుపరిచారు : M 11945 ఫిబ్రవరినెల భారతిలో నేలటూరు వెంకటరమణయ్యగారు ఉదాహ రించారు. 2 భారతి - . 1885 మార్చి. 'నెల్లూరు చోడవంశం' అనే వ్యాసంలో.<noinclude><references/></noinclude> qo5ckedvjywxyplrmxdox4z8cecrcuv 104 232294 589004 2026-10-17T21:43:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 మనసిద్ధి అక్కరాజు (క్రీ. శ. 1282) రాజేంద్రచోళ 105 తఁగదేవరాజు (క్రీ. శ. 1214) (1) తిక్కరాజు. వీరగండ గోపాలుడు మన్మ సిద్ధిగండ గోపాలుడు (క్రీ.శ.1253) (క్రీ. శ. 1267_88) (1) విజయాదిత్య...' 589004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 మనసిద్ధి అక్కరాజు (క్రీ. శ. 1282) రాజేంద్రచోళ 105 తఁగదేవరాజు (క్రీ. శ. 1214) (1) తిక్కరాజు. వీరగండ గోపాలుడు మన్మ సిద్ధిగండ గోపాలుడు (క్రీ.శ.1253) (క్రీ. శ. 1267_88) (1) విజయాదిత్యరాజు ఇమ్మడి గండగోపాలుడు (క్రీ. శ. 1280) 30 పంచకం) తిక్కరాజు (క్రీ. శ. 1278) మన్మగండ గోపాలుడు (క్రీ.శ.1287) ఈ వంశవృక్షం వల్ల తిక్కరాజునే అన్నయ్య, చివతాతగారి వంశం లోని విజయాదిత్యుడనే జ్ఞాతి మనుమసిద్ధికి ఉన్నాడని తేలుతున్నది. జ్ఞాతి సంగతి దేవుడెరుగునుగాని మనుమసిద్ధికి ఒక అన్న వున్నాడా ? దశకుమార చరిత్రలో కేతనగాని, నిర్వచనో త్తర రామాయణంలో తిక్కనగారు గాని చెప్పలేదు. తిక్కవ గారి వంశంలో ఖడ్గతిక్కన కొడుకులను సైతం వర్ణించిన కేతన మనుమసిద్ధి సోదరులను వర్ణించకపోవడానికి ఏవైనా రాజకీయ కారణాలు ఉంటాయి : నిర్వచనోత్తర రామాయణంలోనూ, దశకుమార చరిత్రలోనూ ఉన్న వర్ణనలు చూస్తే మనుమసిద్ధి రాజ్యం చేస్తున్నప్పుడే ఆ కావ్యాలను వ్రాసినట్లు కనబడుతుంది. వీటిని ఈ ఇద్దరు క్రీశ. 1248 తరువాతనే వ్రాయడానికి ఆస్కారం ఉంది. క్రీ. శ. 1248 దాకా మొదటి లిక్కరాజు సజీవుడని ఒకరాసనం చెప్తున్నది. తండ్రి జీవితకాలంలోనే తిక్కన స్వతంత్రంగా రాజ్యం చేసి చారిత్రక సాక్ష్యాలు లేవు. గణపతిదేవుని దండయాత్ర క్రీ. శ. 1263 లో జరిగిం<noinclude><references/></noinclude> pm6sgrje3l50uqbetcoc9w3u0ybhlar 104 232295 589005 2026-10-17T21:43:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '106 తిక్కన సోమయాజ్ దనీ, ఈ దండయాత్ర పూ ర్తి అయినపిదపనే తిక్కనగారు నిర్వచనోత్తర రామాయ ణాన్ని రచించి ఉంటారనీ చాగంటి శేష్యయ్యగారు అభిప్రాయపడుతున్నారు.1 ఇది వా స్తవం కావచ్చు. క్ర...' 589005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>106 తిక్కన సోమయాజ్ దనీ, ఈ దండయాత్ర పూ ర్తి అయినపిదపనే తిక్కనగారు నిర్వచనోత్తర రామాయ ణాన్ని రచించి ఉంటారనీ చాగంటి శేష్యయ్యగారు అభిప్రాయపడుతున్నారు.1 ఇది వా స్తవం కావచ్చు. క్రీ. శ. 1248 లో కాకతీయ సేనలు దక్షిణాదికి వచ్చి జయించినా, మళ్ళా క్రీ. శ. 1250 లో జటావర్మ సుందర పొంద్యుడు మనుమసిద్ధిని పారదోలినట్లు ఒక శాసనం ఉంది 2 క్రీ. శ. 1253 లో గాని మనుమసిద్ధి స్థిరపడిఉండడు అదీ కాక తిక్కనగారు నిర్వచనో త్తర రామాయణంలో మనుమసిద్ధిని ఇలా వర్ణించారు "ద్రవిడోర్వీపతిగర్వముం దునిమి శౌర్యంబొప్ప గర్ణాట ద ర్పవిఘాతంబు నొనర్చి వైరిమనుజేంద్ర శ్రేణికి గొంగనా నవనింబేర్కొనియున్నయట్టి విజయవ్యాధీశ్వరుంగా నీగా నెవిచెంజోళనమన్మసిద్ధియని ప్రాయేటకా దిగారోద్దతి గా " (నిర్వచన. 1_88) ఇందులోని ద్రవిడోర్వీపతి జటావర్మ సుందరపాండ్యుడు, విజయవ్యాధీ శ్వరుడు మనుమసిద్ధియొక్క చినతాతగారి వంశంలోనివాడు అయిఉంటారు. వైరి మనుజేంద్ర శ్రేణిలో సోదరతిక్కరాజు ఉండి ఉండవచ్చు. మునిగి ఏది ఏమైనా తిక్కనగారిని మనుమసిద్ధి 'మామా:' అని వరసపెట్టి పిలుస్తున్నందుకు తిక్కనగారు అల్లుని ఇల్లు నిలబెట్టారు. పోయినరాజ్యం సంపా దించి పెట్టారు. ఉన్న దాయాదులను రూపుమాపారు. బహుశా ఈ దాయాదుల కలహం భారతంలోని జాతుల కలహం లాంటిది కావచ్చు. ఇటీవలి చరిత్రలో విజయనగరం వారసత్వం కేసులో మహాకవి గురజాడ తలమునకలుగా పోయినట్టు తిక్కనగారు " ఆదిలో నెల్లూరు చోడుల అంతఃకలహంలో పూర్తిగా పాల్గొని ఉంటారు. ఈ యుద్ధాలకు ముందు రాయవారాలలో, సంధిబేరాలలో, సహాయ సంవత్తులు సేకరించడంలో 'ఉద్యోగ పర్వం' అనుభవానికి వచ్చి, ఉంటుంది. 'యుద్ధ పంచకం' కళ్ళకుకట్టి ఉంటుంది. నిజజీవితంలో భారతకథను చూచిన లిక్కనగారు నన్నయగారు వదలి పెట్టిన మహాకార్యాన్ని కుదముట్టా పూర్తిచేయాలని సంకల్పించుకొని ఉంటారు. 1 క్రీ.శ.1268 తరువాత నిర్వచనోత్తర రామాయణ రచన పూర్తి ఆంధ్రకవితరంగిణి_రెండవ సంపుటం (ద్వితీయ ముద్రణ). పుటలు 252, 253. 2 నెల్లూరు శాసనాలు, రెండవభాగం. నెం. 16. పుట 830.<noinclude><references/></noinclude> 6tqpg6zadoedueo8x6qqg8n6cto33rh 104 232296 589006 2026-10-17T21:43:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 107 అయ్యాక యజ్ఞం చేసి ఆ పిమ్మట భారత రచన చేసి ఉంటారు విర్వచనోత్తర రామాయణం రచించిన కాలానికి వారు సోమయాజులు కారు. ఆ పుస్తకం గద్యలో “ఇది శ్రీమదుభయక ఏమిత్ర క...' 589006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 107 అయ్యాక యజ్ఞం చేసి ఆ పిమ్మట భారత రచన చేసి ఉంటారు విర్వచనోత్తర రామాయణం రచించిన కాలానికి వారు సోమయాజులు కారు. ఆ పుస్తకం గద్యలో “ఇది శ్రీమదుభయక ఏమిత్ర కొమ్మనామాత్యపుత్ర బుధారాధన విధేయ తిక్కన నామధేయ ప్రణీతం...."అనే ఉంది. భారతంలో "ఇది శ్రీమదుభయకవిమిత్ర కొమ్మనామాత్య పుత్ర బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి ప్రణీతం" అని ఉంది నిర్వచనోత్తర రామాయణ రచనాకాలానికి ముందే యజ్ఞం చేసిఉంటే ఆసంగతి గద్యలో భారతంలో మోస్తరుగానే చెప్పుకొనేవారు. " అయితే దశ కుమార చరిత్రను కేతన అంకితమిచ్చిన నాటికి తిక్కనగారు వివిధ యజ్ఞాలు చేసినవారే. కేతన ఏమిచెప్పాడో చూద్దాం. అధ్వరాబ్జదిననాథునకుళా చతురానన సన్నిభునకు సతత స్వాహాస్వధేతి శద్దివ్వయ నం స్కృత హవ్య కవ్యసంత ర్పితమఖశిఖిముఖనిలింప పితృవర్గునకు కా (1-84) (1-85) ఆగమప్రథితకర్మ ప్రస్ఫురమూర్తికి (1 100) ఉదాత్త శ్రోతస్మార్త కర్మతత్పరమతికిణా (2-1) వేదోదితకర్మప్రత (3.164) యాగవిద్యాభిరామా (3_185) సతతాధ్వర క్రియాకర్మకపాణివద్మునకు (5-134) మఖసంతోషితమరుత్సమాజునకు (5.135) యాజకమండలో త్తమాః (8.84) యాగాహరణ నిపుణచి తుండు (8_86) (10-182) ఆగమగోష్టీఘటన ప్రదేశము ఇలాగ కేతన పదకొండుసార్లు తిక్కనగారిని యజ్ఞయాగాదులు చేసే వారినిగా వర్ణించాడు అప్పటికి ఆయన సోమయాగం తప్ప అన్నీ చేసేశారేమోః దానినికూడ చేప్తే ఎక్కడేనా 'సోమయాజి' అని కేతన పేర్కొనేవాడే. యజ్ఞ యాగాదులంటే తిక్కనగారికి చాలా యిష్టం అన్న సంగతి వారి రచనలలో కూడ ప్రతిఫలిస్తున్నది. రావణాసురుడు చెరపట్టిన స్త్రీలను ఎలా వరి వర్ణిం చారో చూడండి<noinclude><references/></noinclude> dysrnqwuyspw94mxx299rq37py1ozl6 104 232297 589007 2026-10-17T21:44:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 తిక్కన సోమయాజి "ఉడుగకకాల్చుచు నుండెడు శోకంబ యతితి వహవ్యవాహనుడుగాగ నిట్టూర్పుగార్పులు నిగిడించుటయ విలపిల్ల బ్రజ్వలితంబ పేతగాగ బాయక యొనరించు బహువిలాపంబుల రాజితమంత్రా...' 589007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>108 తిక్కన సోమయాజి "ఉడుగకకాల్చుచు నుండెడు శోకంబ యతితి వహవ్యవాహనుడుగాగ నిట్టూర్పుగార్పులు నిగిడించుటయ విలపిల్ల బ్రజ్వలితంబ పేతగాగ బాయక యొనరించు బహువిలాపంబుల రాజితమంత్రాక్షరములుగాగ గన్నీరుబోరన గ్రమ్మించుటల పొరిటొరి నాజ్యధారల పోతగాగ గొలదికగలమై యెదగలుగునగల_యెనరు సమిధలు గా నిట్టులువిదపిండు రావణాభిచారంబుగ భావమందును, గ్రముగ వేల్పు తెరుగుననుం డెజూడ". (నిర్వచన. 5.112) మారణహోమం చేస్తున్న ఈఉవిదపిందు మొదట రావణాసురునికి ఎలా పట్టుబడిందో 'వేటకాడికి చిక్కిన పశుపక్ష్యాదుల ఉపమానాలతో చెప్పారు చూడండి. "తట్టికివచ్చి యిట్టట్లు వోనేరని లేళ్ళవిధంబున లీలయెడలి జిక్కి యెక్కడ మెలగంగనేరని చిలుకలచాడ్పున జెన్ను దరిగి మావున జొరబడి యావలజనలేని మీలచందంబున జాలగుంది యురులలో బడి యెందునరుగంగజాలని నేమికుల తెరగున గొమరుదక్కి కలయ జూచుచు బలుకంగ నెలుగురాకు-నలగుమేమలతో నెరిదలలు వీడి వేగడువడి వెల్ల నె కడువిన్నబోయి పుష్పకంబుననున్న యప్పొలకులెల్ల". (నిర్వచన. 5–10) 3- ఈ పద్యంలో ఒక చక్కని శిల్పం వుంది. సీసపద్యం నాలుగు పాదాల లోనూ వరుసగా లేళ్ళమా, చిలుకలనూ, చేపలనూ, నెమిళ్ళనూ చెప్పారు తేట గీతిలో చూచుచు, పలుకంగ, ఎలుగురక, నలగుమేనులతో, నెరితలలు వీడి అనే క్రియలను వాడారు. ఆడవాళ్ళ కళ్ళు లేడికళ్ళు. పలుకులు చిలుక పలుకులు. మేని కాంతి పడినలలాగే మిలమిలలాడుతుంది శిఖలు నెమలిపింఛాలు. ఎటూ పోలేని లేళ్ళలాగా, బెదురుచూపులు చూస్తూ వలలో చిక్కిన చిలుకలలాగా నోటమాటరాక, చేపలాగ తప్పించుకోలేని మేనులతో, పింఛాలు వాలిన నెమళ్ళలాగ ఆ జవరాళ్ళు పున్నారనడంలో మంచి కల్పన వుంది. కవి సమయానికి కట్టుబడుతూ సందర్భో చితంగా వర్ణించడం జరిగింది. ఒక్కమాటలో పాత్రల స్వభావాన్ని చెప్పడంలో తిక్కనగారు సిద్ద హస్తులు, “ఈ తరుణులందర్నీ ఎందుకిలా చెరబటావు" అని భీషణుడు అడిగితే "శౌర్యవంతులు పగరవారి జెరలపట్టక ముద్దాడిన త్తురయ్య" కచ్చితంగా చెప్పాడు. (నిర్వచన. 66) అని రావణుడు వాస్తవానికి నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో పదికి ఏడింతలు రావణ<noinclude><references/></noinclude> 0b9acbfxiafqkf3m2mm78s3jy9rr8nt 104 232298 589008 2026-10-17T21:44:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 109 కథేగాని రామచరిత లేదు. ఈ రావణ చరిత్రకు రాముడు కేవలం శ్రోత. ఈ కావ్యంలో వది ఆశ్వాసాలు వున్నాయి ఎనిమిదవ ఆశ్వాసం నుంచి రామకథ మొదలవుతుంది నన్నెచోడుని కుమ...' 589008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 109 కథేగాని రామచరిత లేదు. ఈ రావణ చరిత్రకు రాముడు కేవలం శ్రోత. ఈ కావ్యంలో వది ఆశ్వాసాలు వున్నాయి ఎనిమిదవ ఆశ్వాసం నుంచి రామకథ మొదలవుతుంది నన్నెచోడుని కుమారసంభవం చదివిన ప్రభావంవల్ల ఇందులో తిక్కనగారు కూడ సీతారాముల ఉద్యాన విహారం, సీతారాముల జలవిహారం, సీతా రాముల లీలావిహారం మొదలైనవి 84 పద్యాలలో వర్ణించారు. - "మూలములో వది పద్యములలో ముగిసిని ఈ దంపతుల స్వచ్చంద విహారాలను తిక్కన అరవై పెద్ద పద్యాలలో వింతవింతగా విరివిగా వర్ణించినాడు. (నిర్వచన. 8:20, 80) ముందు ఆమె వడబోయే మహాయాతనను కవి భావనచేయ గంగుట కిది పాథేయంగా భావించినాడేమో | వాల్మీకి ఈ సందర్భంలో సీతారాము లచే మైరేయమాంన పేవ చేయించినాడు. (రా ఉ.42 - 18) కాని తిక్కన దాని మాట చల్లగా జార్చినాడు. అసలు సీతారాము లేమిచేసినా చేయక పోయినా తిక్క బ్రాహ్మణ దృష్టిలో ఆ రెంటికీ చోటు లేదాయెనేమో అప్పటికింకా ఆయన సోమయాజియైనా కాలేదుగా ?" అని రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు వ్యాఖ్యచేశారు. 1 మూలంలో వదిపద్యాల విహారం ఇందులో చిన్నా పెద్దా పద్యాలు కావడం తిక్కనగారి రనదృష్టి, నన్నెచోడుని ప్రభావం అని చెప్పాలి. పార్వతి చెలిక త్తెలు కుమార సంభవంలో జలక్రీడచేపినట్లే ఇక్కడ సీతమ్మ చెలి క తెలు కూడ చేస్తారు. ఆ - 84 "నును గాంతి దొలకెడు ఘనకుచ యుగళంబులదరంగ జిలుకుల నాడియాడి మెరుగులుదూరెడు మృదుకరవల్లిక అల్లాడు జల్లు పోరాడి యాడి జిగితొ లంకెసగెడు మొగములు నిక్కుచు నడగుచుండగ వీదులాడియాడి మించె దిక్కులు మంచిచల్లెడు మేను అలసి కాలగ నోలలాడియాడి యోలినిలుచుచు గరళుల దేలిచనుచు మునిగిపోవుచు వోరోర్తు ముంచినట్టి లోతునకు నొయ్యదిగుచుచు నీతలేని యచటమిన్నకయీదుచునాదిరర్ణి." (నిర్వచన 3 _48) కుమార సంభవంలో 13 పద్యాల జలక్రీడవర్ణన ఉంటే ఇందులో 28 పద్యాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని మరీ మనోహరంగా ఉంటాయి, చూడండి. అందరకున్న సలిలవిహారమునకు - గడగి యొక్కరు గ్రక్కున దొడవలూడ్చి నెలతుకల మొ లేమను పచ్చలుతుననుగు " టంపపొదిలోని బరిగోలయట్టులుండె (నిర్వచన 8-48) 1 సారస్వతావలోకము. 'తిక్కన తీర్చిన సీతమ్మ.' పుట 156.<noinclude><references/></noinclude> 4cx1c75hpnkt4whr0zz0rni4avwfs0s 104 232299 589009 2026-10-17T21:44:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 తిక్కన సోమయాజి జలవిహారం చేశాక పనితలకు పెదవులు ఎర్రబడ్డాయి; కురులు నల్ల ఉడ్డాయి; దంతాలు తెలు పెక్కాయి. నిర్మల మధుర స్వభావుల పొందువల్ల వారి వారి స్వభావాలు ఇనుమడిస్తాయని ఒ...' 589009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>110 తిక్కన సోమయాజి జలవిహారం చేశాక పనితలకు పెదవులు ఎర్రబడ్డాయి; కురులు నల్ల ఉడ్డాయి; దంతాలు తెలు పెక్కాయి. నిర్మల మధుర స్వభావుల పొందువల్ల వారి వారి స్వభావాలు ఇనుమడిస్తాయని ఒక కల్పనచేశారు. చూడండి: "వెలదికి మోవికెంపు నెరివేనలికప్పును దంతపంక్తినుం దెలుపును చేర్చి యొప్పెనగె నీకులపొందుననట్ల యెవ్వరిం గలసిన వారివారి దెనగలు గుణం బనుకూలవృత్తిని ర్మల మధురస్వభావులు సమగ్రవిలాసము వొందజేయరే ?" (నిర్వచన. 8 - -61) సీతారాముల వనవిహారంలో ఆ దంపతుల కృంగార విలాసాన్ని బొమ్మ కట్టించినట్టు తిక్కనగారు వర్ణించాడు. అందని పువ్వులు పీతచేత రాముడు కోయించాడు. చూడండి: "అ లెన పువ్వులని యందని గుత్తుల దిక్కునూపి తా వల్ల నచేరి నేను నెగయన్నిను నెత్తెద గోయుమంచు భూ వల్లభు డాదటం బొదివి వామనిలోచన నెత్తెదత్తన వల్లికతో మైబులకవర్గము కాముడు నారు పోయగం." - (నిర్వచన. 8 - 31) వనవిహారం పూర్తి అయేసరికి పీతారాములు ఇరువురును "సౌఖ్య రసముల గరుపుగట్టి పోపిచేసిన రూపుల పోల్కు"లైరి (8–80) ఇంత అవ్యోన్యంగా ఉన్న పీతను రాముడు లోకానికి వెరచి, నోళ్లులు మూయలేక 'పడికంటే చావుమేలనే సామెతతలచి విడిచి పెట్టడానికి నిశ్చయించాడు. వాల్మీకి ఆశ్రమంవద్ద వదలిపెట్టమని లక్ష్మణునికి చెప్పారు తానే వెళ్ళి సీతతో 'తపోభూములకు వెళ్ళాలని ముచ్చటపడ్డావుగా, లక్ష్మణదేవుడు నిన్ను తీసుకువెళతా” డవి చెప్పి పంపించాడు. సీత పొంగిపోయి వెళ్ళింది అడవిలో లక్ష్మణుడు చెప్ప లేక చెప్పలేక చెప్పాడు. ఆమె కీలు ఎడపిన జంత్రముక్రియ నేలవయి పరి పోయింది. అప్పుడామె చేష్టలను కని బ్రహ్మతప్ప వర్ణించలేడన్నంత గొప్పగా వివరాలతో తిక్కనగారు యిలా వర్ణించారు. - వడి మూర్చిల్లి మగుడనొక వడికిం దెలివొంది బాష్పవారి గనుగవం గడలుకొనుచుండ వాతెర దడుపుచు వెలవెల్ల నగుచు డల్ల డపడుచుగా. (8-18)<noinclude><references/></noinclude> 9ihryime1rqablt0g4uysmlxnlp5ryu 104 232300 589010 2026-10-17T21:44:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 111 పలుకుడిగి పెద్ద ప్రొ-ద్ధాకులదృష్టి మరందిజూచు గొండొకనవ్వుం దలయూచు ముక్కు పైనం - గుళమిడు పెరగందు నగలకుం గొలువచ్చు. (8-19) సందియంబువడ విచారంబునకు జొర_మార...' 589010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 111 పలుకుడిగి పెద్ద ప్రొ-ద్ధాకులదృష్టి మరందిజూచు గొండొకనవ్వుం దలయూచు ముక్కు పైనం - గుళమిడు పెరగందు నగలకుం గొలువచ్చు. (8-19) సందియంబువడ విచారంబునకు జొర_మారుపలుక నొండు మాడ్కి సేయ 'పెరుపుగాక పిడుగు వేసినయ ట్లైన_మాటకియ్యకొనుచు టిక (8-20) సీతమ్మ లక్ష్మణునితో చెప్పిన ప్రతిమాటా ఒక కన్నీళ్ళలో ముంచినా మండే నిప్పుకణం నోటివెంట ఎంతసేపటికీ మాటరాక పెదవులు తడుపుకొని ఎట్టకేలకు ఆమె అన్న మొట్టమొదటి మాటలు "అగుగాక, యిట్లు చేసెద. రాముడిని నేను అనేది ఏముంటుంది?" అంటూ ఇలా చెప్పింది : "అఖిలధర్మస్థితి నవచారియందునే యౌవనంబున దపమాచరించే గరుణాసముద్రుండు గాడందునే యట్టి యపరాధి గృతకవాయనముగాచె నాశ్రితరక్షమై సరిలేడందునే పగతుతమ్ముని రాజ్యపదవి నిల్పే వాటించి నన్ను సంభావింపడందునే నాకుగా నెన్నో యత్నములుచేసె బతిజనించినకోలెను బరహితె క_లోలమరి యొడల్ సిదిమిన బాలు వచ్చు నాత డిది కార్యమని నిశ్చయంబుచేత నాయభాగ్యంబ యొండొక 1 వేయునేల ? (8.22) అవును తన అభాగ్యమే కష్టాలు అనుభవించడానికే పుట్టిన శరీరం ఇది, పూర్వజన్మలో ఇతరులు తనవల్ల బాధపడ్డారు. ఇప్పుడు ఆఫలం అనుభవించ కుండాపోతుందా ? అని తలచింది అప్పగింతలు పెట్టసాగింది. "అతులిత పుణ్యమూర్తులగు నతలకెల్లను నేనుభక్తిమొ క్కితి నెరిగింపు సూర్యకులకేతువు నా విలసిల్లు రామునం తతి భరియించి యున్నయది దానికి శోభనమందగచ్చవ స్థితినయినం దలంపు దయ చేయుడు మీరనియప్పగింపుమీ " పెట్టవలసిన అప్పగింత అయిపోయింది. భ చెపుతుంది ? "జనపతికి నింక నేనే మనిచెప్పిన నేమియగును, నది గడచనె, నై నను నూనువోక వెండియు (8_25) భర్తకు చెప్పాలి. ఏమి ననియెద నౌకమాట రఘువరానుజ నీతో " (8-26)<noinclude><references/></noinclude> 04jffbxvg4jf6rlacbl6ywtridnqipo 104 232301 589011 2026-10-17T21:44:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '112 తిక్కన సోమయాజి తనమదినొక్క యుమ్మలిక దక్కిన మంచిది దానిదాపగా నవి తలపోసి చేయుపని కక్కట యేసును లోనుగానె నా కునెరుగజెప్పి పొమ్మనుటకుం దగనే మొగమోటలేక మ న్ననయెడనై స 3న రాజుల మ...' 589011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>112 తిక్కన సోమయాజి తనమదినొక్క యుమ్మలిక దక్కిన మంచిది దానిదాపగా నవి తలపోసి చేయుపని కక్కట యేసును లోనుగానె నా కునెరుగజెప్పి పొమ్మనుటకుం దగనే మొగమోటలేక మ న్ననయెడనై స 3న రాజుల మనంబులు దిప్పగ బిల్కికల్గునే?” (8_27) నాతో చెప్పి పొమ్మనడానికి తగినా అంది. అతడు తన భర్తగా తనను పంపలేదు; జనపతిగా, రాజుగా పంపాడు. కాని, తాను భార్యగా అతని మాటను శిరసా వహించాలి. 'కానిమ్ము' అంది పూర్వం చేసిన అగ్నిపరీక్షను తలచుకొంది. "మేనికి సంతవంత బడ మిక్కిలి కారియ బూనితినోర్పకున్న వదిపోవునె యట్లు జగంబువారలుగా మానములేక యీ తులువమాటల నాదెన నాడ దుస్సహం బైనది దీని మానుపు నుపాయముచొప్పడ దేమి సేయుదు డా." (9_30) సీత ఇలా అంటూనే ఉంది. లక్ష్మణుడు మారుమాటాడకుండా ఆమె పాదాలను చూసి మొక్కి ప్రదక్షిణం చేసి వెళ్ళిపోయాడు. ఆమె అడవిలో ఒంటరిగా మిగిలింది. అడవిలో జీవితం ఆమెకు కొత్తకాదు. పూర్వం పద్నాలు గేళ్ళు గడిపింది, అయితే అప్పటిదారి పేరు ఇప్పటిదారివేడు అదే బాధపడింది. "మున్నా రంగునున్నట్టి యే నిప్పు డెమ్మెయి వనమున కెట్లుపోదు విదియేమి యొంటిమైనే తెంచితనిన నెప్పాట నేమరుమాటవలుకనేర్తు నెవ్వరితోడ నే నేమని యీ దురవస్థ మాటికి జెప్పి వనరుదాన వాపినకము నన్నడిగిన నేను దప్పేదిగా నేర్పరింతు 3 మునిసతీ జనంబు ముందటగొంకక యెవ్విధమున మెలగి యిచట నిలిచి కాలమెట్టి భంగి గడపుడు నేవని యడలి యేడ్చుచున్న యవసరమున". (8_35) విజమే: భ వదలిపెట్టిన ఆడదాన్ని అందుకు కారణమడిగితే ఏ తప్పువల్ల ఇలా జరిగిందని చెప్పుకోగలదు. అందుకే అమె అడలి ఏడ్చింది. ఇటువంటి కష్టాల్లో ఉన్న సీతమ్మను వాల్మీకి ఆదుకొన్నాడు. అతని ఆశ్రమ పరిసరాల్లోనే లక్ష్మణుడు ఆమెను వదలిపెట్టాడు. వాల్మీకి ఆదికవి. కవులందరికీ పూజనీయుడు. ప్రత్యేకంగా ఒక పద్యంలో నుతించకపోయినా తిక్కనగారికి వాల్మీకిమీద ఎనలేని గౌరవముంది. రామాయణం వాల్మీకి ఆశ్ర హంలో నిత్యపారాయణం. దానిని ఇలా వర్ణించారు:<noinclude><references/></noinclude> thoaqpi6tcym6mqw9gc1cw9cs73c9e9 104 232302 589012 2026-10-17T21:45:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 118 "ఆశ్రమము నెల్ల యెడలను విశ్రుత మునిదారకులు జు, కుతిమేళనమానం ప్రవీణతమై మం దాశ్రులు బులకలును దాల్చునట్లుగ బాడకా.. (10-42) అభినవాకృతియగు కృతియగుటజేపి యాత్మ...' 589012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 118 "ఆశ్రమము నెల్ల యెడలను విశ్రుత మునిదారకులు జు, కుతిమేళనమానం ప్రవీణతమై మం దాశ్రులు బులకలును దాల్చునట్లుగ బాడకా.. (10-42) అభినవాకృతియగు కృతియగుటజేపి యాత్మగౌతుక మంతంత కగలింప నమ్మునీశ్వరు చెప్పిన యాదికావ్య మయిన రామాయణము చెవులార వినుచు. (10-43). సరసంబగు రఘు కులపతి చరితం బొక్కొక్కచో నిజస్వాంతంబుం గరగింప దన్మయత్వము బొరయుచు నద్దినము నృపతి పుత్రుడు గడపిళా". (10.44). తిక్కనగారి వాల్మీకి ఒక మహాకవి యింకొక మహాకవి పాత్రను తన రచనలో సృష్టించి నప్పుడు అతని నోటంట నీ మాటలు చెప్పిస్తాడో, ఏ భావాలు వివరిస్తాడో, ఏ ఉపదేశం చేయిస్తాడో చూస్తే అది చాలా ఔచిత్యవంతంగా కనబడక మానదు. వాల్మీకి పాత్రను తొక్కనగారు ఎలా చిత్రించారో చూద్దాం. పీతమ్మ కంటికి, మంటికి ఏకధారగా ఏడుస్తున్నది. అప్పుడు ఆ యేటి ఒడ్డుకు ముని బాలకులు వచ్చారు ఆ శోకాన్ని విన్నారు. వాళ్ళ గుండెలు కరిగి పోయాయి, ఆశ్రమానికి వెళ్ళారు. వాల్మీకితో చెప్పారు. "ఏ మహానుభావుని భార్యోగాని నిరుపమానమైన ఉదాత్తమూ ర్తి శోకిస్తూవుంటే చూశాం. దగ్గరకు. 'వెళ్ళడానికికాళ్ళు ఆడక, మీతో చెప్పడానికి వచ్చాం" అన్నారు. వాల్మీకి దివ్యదృష్టితో చూశాడు. రామచంద్రుని భార్య అని గ్రహిం చాడు. వెంటనే 'ధర్మవిధిని' మహితార్ఘ్య పాత్రను చేతతీసుకొన్నాడు. రభసంతో వెళ్ళాడు. ఆమె ఘోరదశాపరిపాక తప్తచేతన. ఆమెను 'సంతర్పణ వాక్య పూర్వ కం'గా ఊరడించాడు. ఆమె ఆ ముని పాదయుగళానికి అశ్రుధారలతో 'పాద్యం' అర్పించింది. అతడు మనక్షోభం సంధిల్ల గద్గదికా నిరుద్ధమానసుడై ఇలా అన్నాడు. "జనకమహారాజు తండ్రట : దశరథమహారాజు మామట విశాల యశశ్ర్శీధను డైన రాముడు నాథుడట, వనికలలో నీకు సరిసాటి ఎన్నగలమా ? నువ్వు ఇక్కడికి (8)<noinclude><references/></noinclude> 2c1jmy505e8dx733ynd875xnbs7h5wq 104 232303 589013 2026-10-17T21:45:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 తిక్కన సోమయాజి రావడానికి గల కారణం హృదయంలో భావించి తెలుసుకొన్నాను, నీ పావనచరిత్ర ఈ వెడ మాటలవల్ల ఆరడిపోవడం చూసి అతి విచారిస్తున్నాను. "లోకముల నెద్దియేవియు నాకు వెరుగు రాన...' 589013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>114 తిక్కన సోమయాజి రావడానికి గల కారణం హృదయంలో భావించి తెలుసుకొన్నాను, నీ పావనచరిత్ర ఈ వెడ మాటలవల్ల ఆరడిపోవడం చూసి అతి విచారిస్తున్నాను. "లోకముల నెద్దియేవియు నాకు వెరుగు రానియట్టిది లేదు నిర్మలత నొప్పు తెల్లంబుగాదె : రాము నేరమియెచూవె యింతయు నిక్క మరియ". (9-44) అన్నాడు. 'లోకంలో నాకు తెలియనిదంటూ లేదు'. అని మొదట చెప్పడం స్వాతిశయం, స్వోత్కర్షగా కనబడుతుందిగాని పీతను అనునయించడానికి ఇది చెప్పాలి. ఈ ధిషణాహంకారం యిక్కడ కావాలి. ఆమె విశ్వసించాలి. “నాకు నమస్తం తెలుసు. నీ చరిత్ర నిర్మలమైనది. వాస్తవానికి యిదంతా రాముని అజ్ఞత సుమా" అని ఊరడించాడు. “ఇదె మనయాశ్రమం బిచట నీవు వసింపు తపస్వినుల్ ప్రియం బొదవగ నీకు వెల్లవనియుం బరమాదరవృత్తి నాచరిం చెదరిదె నీగృహంబునకు జేరితి గావున నీదు గర్భ మ భ్యదయముకొందు దుర్యశముపోవు బదంవడి నమ్ము మెమ్మెయిజు". (8_45) ఈ పద్యంలో "ఇది మన ఆశ్రమం" . అని మొదట అన్నాడు. వెంటనే "వీ గృహానికి చేరావు' అన్నాడు. నీ గర్భం అభ్యుదయం చెందుతుందన్నాడు. ఈ అవవాదు మెల్లగా పోతుందన్నాడు. 'మనయాశ్రమం', 'నీ ఇల్లు' అనిచెప్పార 'నీవు గర్భిణివి' అని జ్ఞాపకం చేయడంలో ఎంతో లోకజ్ఞత వుంది. పురిటికి పుట్టింటికి వచ్చినట్టు ఆమె భావించడానికి అప్పుడే వీలుంది. ' - అర్చన స్వీకరించు అంటే ఆమె అతని మాటలలోని నిజాన్ని గ్రహించింది అర్హ్యం అందుకొంది. 'సుల్లోడు'డైన ఆ మునీశ్వరు సాకతమువ శోకవహ్ని శాంతత పొందింది. ఆమెను మెల్లగా నడిపించుకొంటూ తన అశ్రమా నికి చేరుకొన్నాడు. వాళ్ళకు తపస్వినులు ఎదురైనారు. వాల్మీకి ఆమెను వాళ్ళకు యిలా పరిచయంచేసి అప్పగించాడు. "జనకుని కూతు రార్యగుణశాలిని రాముని దేవి సీత యా తని కొరగామి వియ్యెడకు దావసవృత్తి జరించవచ్చె ని వనితకు నెల్లకృత్యము దివానిశముం బరికించి బాంధవం లు నెరయజేయుడియని తపోధనన తము డప్పగించిన". (8-48)<noinclude><references/></noinclude> 70kajxrncd6j9yv0w85t6s1cm7b4vad 104 232304 589014 2026-10-17T21:45:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 $ 115 ఎంత మితభాషి ఎంత తూచి వాడిన మాటలు: "జనకుని కూతురు ఆర్య గుణశాలిని : రాముని దేవి సీత: అతని చేతకానితనంపల్లి యిక్కడికి తాపసవృత్తి చరించడానికి వచ్చింది" అవ...' 589014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 $ 115 ఎంత మితభాషి ఎంత తూచి వాడిన మాటలు: "జనకుని కూతురు ఆర్య గుణశాలిని : రాముని దేవి సీత: అతని చేతకానితనంపల్లి యిక్కడికి తాపసవృత్తి చరించడానికి వచ్చింది" అవడంలో ఎంతో కథ ఒక మహాకవి ఇంకొక మహాకవిచేత చెప్పించాడు. తరువాత మళ్ళీ వాల్మీకి పాత్రచేత తిక్కనగారు ఇలాగే మాట్లాడించి నది శ్రీరాముడు అశ్వమేధయాగం చేసినప్పుడే, ఆ యాగానికి, వాల్మీకి కుశలవులను వెంటబెట్టుకొని వెళ్ళాడు. రాముని మనస్సు ఎలా ఉందో తెలుసుకోవాలనుకొన్నాడు. కవులతో 4. రాముని చెవి సోకున్నట్లుగా రామాయణం పాడమన్నాడు, మనుజేశ్వరు సభలో నేనున్నను లేకున్నను మనంబున గొంకక పాడమన్నాడు. వాళ్ళు పాడారు. రాముడు విన్నాడు. విని 'ఉత్సుకతతో' "ఎవరి పిల్లలు మీరు ఈ ప్రబంధం ఏ ముని ?" అని ప్రశ్నించాడు. ఆ కుమారులు ఆదికవి మోము చూశారు. అతని ముఖంలో చెప్పమని అనుజ్ఞ కనబడింది "ఈ సందర్భం వీరుచేసినది. మేము వీరి శిష్యులం" అని చూపించారు రాముడు వాల్మీకిని శ్లాఘించాడు. "మీ రచనవల్ల నా అల్పచరిత్రను లోకం కొనియాడుతుంది. మీ కృపామహిమ చేత కావ్యమయోజ్వలమూర్తి నయినాను. ఈ బర్రవాళ్ళెవరో వినాలని వుంది. ఇందులో ఏమీ రహస్యం లేకపోతే చెప్పండి". అని రాముడు అడిగాడు. వాల్మీకి .యిలా చెప్పాడు : "వినయము బెంపు నేర్పును వివేకమునుం గల నీవు మేదినీ తనయ దొరంగు పెట్టు లుచితంబుగ జూచితివిట్లు పోలునే యనం విశుద్ధయైన సతినక్కట యెక్కడనేని బొమ్ము నీ పని వెడలంగ ద్రోచిన దయాగుణకీర్తికి హావిపుట్టదే ? (10 - 128) నా గ్నిలోన ద్రోచిన వాడవకట : యంత బోక వల్లభనిమ్మై నే డవి దోచి తెగడు వాడిగదేనీకు రాఘవకుల ప్రవరా | (10 -129) అంతనుండియు నీతోడ నలిగియున్న వారమే మది యటుండె వారిజాక్షి 3 తెరుగు వినుమని యిట్లను మరియు ముని వి నీతజాతో త్పుకుండగు నృపవరునకు." (10 - 130) "ఆనాటి నుంచి నువ్వంటే నాకు కోపం." అని రామునితో తిక్కనగారి వాల్మీకే అనగలడు.“దానికేం, విను" అని సీతను తాను కాపాడినసంగతి, కుశలవుల<noinclude><references/></noinclude> o2orv1s689ain09ozbslad1wt712pou 104 232305 589015 2026-10-17T21:45:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 తిక్కన సోమయాజి జన్మం మొదలైనవి వివరంగా చెప్పాడు. వాళ్ళను పెంచి పెద్దవాళ్ళను చేసి విద్యా బుద్ధులు నేర్పడం తెలియజేశారు. "ఎంతకాలంబువోయిన నెరవకాదె యొరుల సొమ్మనితలచి యాగోత్...' 589015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>118 తిక్కన సోమయాజి జన్మం మొదలైనవి వివరంగా చెప్పాడు. వాళ్ళను పెంచి పెద్దవాళ్ళను చేసి విద్యా బుద్ధులు నేర్పడం తెలియజేశారు. "ఎంతకాలంబువోయిన నెరవకాదె యొరుల సొమ్మనితలచి యాగోత్సవమువ కిదియ కానుకగా వీరి విట్లు తెచ్చి నిన్ను జేర్చితి రఘుకులనృవనరేఖ్య " (10_199) తన ధర్మాన్ని నిర్వర్తించి కుమారులను తండ్రికి అప్పచెప్పి ఊరు. కొన్నాడు వాల్మీకి. తిక్కనగారిలాగే తిక్కనగారు సృజించిన వాల్మీకి కూడ నిండుకుండ మితభాషి గంభీరుడు : వ్యాస వాల్మీకు లిద్దరి సృష్టినీ తన స్వంతం చేసుకొన్న తిక్కనగారు ప్రజలకోసం, ఆంధ్రావళి మోదముం బొరయు నట్లుగా మహాకవిత్వ దీక్షావిధినొంది గద్యపద్యాలు వ్రాశారు. దేశం ఆనందించాలన్న కోరిక గొప్పది. 'ఆనందం' అన్నది తిక్కనగారి ఆశయం. భారతంలో ప్రతిపర్వాంతంలో ఆనందం ముద్ర ఉంటుంది. హరిహరనాథుణ్ణి ఆనందరూపునిగా వారు ఊహించారు. పర్వాంత పద్యా లలో ఆఖరి సంబోధనలు ఎలా ఉన్నాయో చూడండి : 1. విరాట పర్వాంతం 2. ఉద్యోగ 3. భీష్మ 4. ద్రోణ 6. శల్య 7. సౌ పిక 8 3 9. శాంతి 10. ఆమశాసనిక 11. అశ్వమేధ 12. ఆశ్రమవాస 18. మౌసల 14. గ్రంథాంతం ఆనంద సంసూయమానా। వరమానంద భూత్యేకరూపా సంతతానంద సాంద్రా శాశ్వతానందమూ ర్తీ ఆనందరూపా సుసికానందభాసా భాస్వరానందమార్గా నిష్కలా వందమూ రీ దర్శిందరా సానందవర్గా ఆనంద ప్రకాశస్వరూపా సంభృతానందభావా :<noinclude><references/></noinclude> 8ejmvp9kk2v7f1dz1pa1d7x0cw5drb5 104 232306 589016 2026-10-17T21:46:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 117 చదువరుల సౌకర్యం కోసం పర్వాంత పద్యాలలోని సుదీర్ఘ సమాసాల - లోమంచి ఆనందమును వేరుచేసి చూపించాను. నాలుగవ పాదంలో విధిగా అవందముద్ర ఉంటుంది, మొదట తిక్కనగా...' 589016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 117 చదువరుల సౌకర్యం కోసం పర్వాంత పద్యాలలోని సుదీర్ఘ సమాసాల - లోమంచి ఆనందమును వేరుచేసి చూపించాను. నాలుగవ పాదంలో విధిగా అవందముద్ర ఉంటుంది, మొదట తిక్కనగారు సర్వాంతంలో ఆనందముద్రను వాడుతారని గుర్తించినది రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు. కావ్యాలను అభిమానిక పదాంకి .తంగా భారవి, మాఘాదులవలె తెలుగులోను కొందరు చేసినట్లుంది. తిక్కనగారి హరిహరోపాసకుడైన కొఱని గోపరాజు తన 'సింహానవద్వాత్రింశిక'ను “స్వరూపా' అనే మాటతో అంకితం చేశాడని రాళ్ళపల్లివారు గుర్తించారు. వలె పర్వాంతంలో ఆవందముద్రమ వేసిన తిక్కనగారు గ్రంథాదిని దానిని వాడారా అన్న అనుమానం కలుగుతుంది. "శ్రీయన గౌరినా బరుగు చెల్వకు...." అనే మంగళాచరణం అయ్యాక వెంటనే తిక్కనగారు వచనంలో ఆనందముద్ర -వేశారు. ".... అవి సకల బ్రహ్మ ప్రార్థనంబు చేసి తత్ప్రపాదాసాదిత కవిత్వతత్వ నిరతిశయానుభావానంద భరితాంతఃకరణుండనగుచు...." (విరాట. 12) అయితే కావ్యం మొట్టమొదటి పద్యంలోకాక రెండవ నెంబరు వచనంలో భావానందం వుంది. కనుక గ్రంథాంతంలో ఉపధాపద్యంలో (ఆఖరి -దానికి ముందున్న దానిలో కూడా భావానందం వాడితేనేగాని శిల్పంలో విండుదనం రాదు. అందుకే ఆ ఉపధాపద్యం లోవలే "కేవల భావానందమయా : పేదవ్యాస వర్ణనారూఢదయా ," అని ఉపధాచరణంలో వాడి సరిపుచ్చారు. (స్వర్గా. 88) భారతరచనా కాలంలోనేకాక అంతకు ముందునుంచీ ఈ ఆనందపదాన - రక్తి తిక్కనగారికి వుంది. విర్వచనోత్తర రామాయణం మంగళాచరణంలో 'ఆనందసాంద్రా స్థితిః' ద్రా స్థితిః' అని వుంది. శ్రీహర్షుని నైషధం యిలాగే ఆనందపదాం కితమట, తిక్కనగారు ఉభయ భాషలలోనూ పండితులు, హర్షుని శిల్పరహస్యాన్ని వాడుకొన్నారు కాబోలు, లేక వారికి తైత్తిరీయం చెప్పిన "ఆనందో బ్రహ్మేతి వ్యజానాత్" అన్నది పరమ ప్రమాణం కాబోలు. ఈ ఆనందముద్రవల్ల వారి -ఫిలాసఫీ 'మానవజీవితం ఆనందమయం అవాలనే ఆకాంక్ష' అని తెలుస్తున్నది. అయితే మానవుడెప్పుడూ పంజరంలోని చిలుక. తిక్కనగారికి ఈ ఉప మాసం చాలా ఇష్టం. నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో మొదటి మనుమసిద్దిని పరిస్తూ, "కీ రిజాలము త్రిలోకీళారికకు అభిరామ రాజిత పంజరంబుగ జేసి" అని చెప్పారు. (నిర్వచన, 1_80) D<noinclude><references/></noinclude> 9akiyofjv9ri67n0lrisnlvb4aes8i4 104 232307 589017 2026-10-17T21:46:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 తిక్కన సోమయాజి భారతంలోని షష్ట్యంతాలలో హరిహరనాథుణ్ణి "త్రిభువనశుకదృఢ వంజరవిభవమహితుణ్ణి" చేశారు. కాని, వెంటనే “సమస విష్ణప నిర్మోక భుజంగ పఠిని" చేశారు. (విరాట. 1,38) పంజరం లాంట...' 589017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>118 తిక్కన సోమయాజి భారతంలోని షష్ట్యంతాలలో హరిహరనాథుణ్ణి "త్రిభువనశుకదృఢ వంజరవిభవమహితుణ్ణి" చేశారు. కాని, వెంటనే “సమస విష్ణప నిర్మోక భుజంగ పఠిని" చేశారు. (విరాట. 1,38) పంజరం లాంటి ప్రాపంచిక జీవితంలో భావానంద మొకటే మానవుణ్ణి ఆశాజీవిగా చేస్తుంది. కోరికల కుబుసాన్ని మానవుడు వదలిపెట్టినా, కొత్తకుబుసం పుట్టుకొస్తుంది. మానవుడు సృష్టించుకొన్న దేవుడైనా కనీసం సమ సవిష్ణవ• నిర్మోకభుజంగపతి కావడం కొన్ని వేళలలో అవసరం. భారతాన్ని సంపూర్ణంగా రచించిన తిక్కన -నగారికి ఇంకే కోరికలూ లేవనిపిస్తున్నది "హరిహరనాథాః సర్వ. భువనార్చితః నగా కృపజూడు మెన్నడు" అని ఒక్కటే ఒకటి కోరుకొన్నారు. భారతంలో గ్రంథాదిని కృతికర్త భావానంద భరితాంతఃకరణుడు.- గ్రంథాంతంలో కృతిపతి సంభృతానంద భావుడు. ఏ ఆశయానికైతే మనం మన జీవితాన్ని అంకితం చేశామో ఆ ఆశయం యొక్క ఆనందమే మన ఆనందం ।<noinclude><references/></noinclude> bjju76ipk1uc2exfs2jpbupzebi8iem 104 232308 589018 2026-10-17T21:46:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 ఆంధ్ర భోజుడు రామునంతటివాని చరిత్ర వాల్మీకి వ్రాయకపోతే తెలిపేది కాదు. మేరు పర్వతాన్ని ఎత్తిన రాజై నాసరే. అతనిమీద ఒక కవి కృతి చెప్పకపోతే భూమిమీద అతని కథ ఎవరూ చెప్పుకోరు. ఈ న...' 589018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 ఆంధ్ర భోజుడు రామునంతటివాని చరిత్ర వాల్మీకి వ్రాయకపోతే తెలిపేది కాదు. మేరు పర్వతాన్ని ఎత్తిన రాజై నాసరే. అతనిమీద ఒక కవి కృతి చెప్పకపోతే భూమిమీద అతని కథ ఎవరూ చెప్పుకోరు. ఈ నిత్యసత్యాన్ని తెలుగులో ఒక కవి పద్యంలో చెప్పారు. వృత్తి త్తి రాఘవు శరాగ్రమునందు దృణాగ్రలగ్న రాకృతి వారి యింకుట దశాస్యుని జంపుట మిథ్యగాదె వా ల్మీకులు చెప్పుకున్న కృతిలేని నరేశ్వరు వర్తనంబు ర . త్నాకరవేష్టితావని వినంబడ దాతడు మేరువెత్తిన్నా." (సకలనీతి. 22) ఇంత చక్కని పద్యం చెప్పిన ఈ కవి పూర్తి పేరు ఏమిటో మనకు తెలియదు. ఇతడు ఏ కాలంలో జీవించాడో, ఏ రాజుమీద కృతి చెప్పాడోకూడ వివరాలు దొరకవు. అయితే ఇటువంటి రసవంతమైన పద్యాలు ఇతడు చెప్పాడని మనకు ఎలా తెలుస్తున్నదంటే 'నీతి భూషణం'' గ్రంథంలోని పద్యాలు పేర్కొని మడికి సింగన 25 పద్యాలను తన 'సకల నీతి సమ్మతం'లో వివిధ క్రింద ఉదాహరించారు. అ మడికిపింగవ పుస్తకాన్ని తొలిసారి ప్రచురించిన మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు "నీతిభూషణమును "నాంధ్రభోజుడను కవి రచించినట్లొక_లక్షణ గ్రంథ మున గలదు. కాని యత డెవ్వడని గుర్తింప వీలుకాదు. బాలబోధలక్షణమున దీనిలో నుండి పెక్కు పద్యము లుదాహృతములయ్యె" అని వ్రాశారు. రెండు- పద్యాలను చూపించారు. అవి ఇవి: “సకల స్థాణు శిరః ప్రవర్తి. సురుపక్షద్వంద్వ శుక్లాభిరం జకుడఁ సర్వదిగంతగామి నసరృత్సం సేప్యమానుండ నై ష్ఠికుడం గావున మత్సమాను డగునే శీతాంకు డం చెప్పుడు కా ♡ కందు బ్రహసించునట్లు బల్కుం దురాక్యుం డీలకు".<noinclude><references/></noinclude> 1did442idqhvn9jjw0ors5nxuacauhx 104 232309 589019 2026-10-17T21:47:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '120 ఆంధ్ర భోజుడు "వలసిన సంకలం గురియు వర్ష సమాగమమేఘ మేగి త నలినత దాతయం దవగుణంబును సహ్యమె వృష్టిలేక వి ర్మల మగుచో దలంపగ శరద్ద న మేటికి నట్ల యిగి మై నెలయనివాని వెల్లదనమేమి “ప్రయ...' 589019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>120 ఆంధ్ర భోజుడు "వలసిన సంకలం గురియు వర్ష సమాగమమేఘ మేగి త నలినత దాతయం దవగుణంబును సహ్యమె వృష్టిలేక వి ర్మల మగుచో దలంపగ శరద్ద న మేటికి నట్ల యిగి మై నెలయనివాని వెల్లదనమేమి “ప్రయోజన మర్థికోటికి 1 బాలబోధలక్షణం నుంచి తీసుకొన్న ఈ రెండు పద్యాల తరువాత “నీతి భూషణమునకు సంస్కృత మూలమేదో యిప్పటికి దెలియరాదు" అని కవిగారు వ్రాశారు. ఇది అనువాదమని భావించడానికి ఏమి ఆధారాలున్నాయో మనకు తెలియ రాదు. ధారాపురం రాజధానిగా పరిపాలించిన భోజరాజు §. x. 1000-1050) ఈ తెలుగు పుస్తకాన్ని వ్రాశాడని రామకృష్ణకవిగారు భావించారు. భోజరాజవిభూ -షణమనే నీలిభూషణము 'పేరు ఉదాహరించి రామకృష్ణ కవిగారు "భోజరాజాంధ్ర ద్రవిడ కర్ణాటముల గవిత్వము చెప్పజాలెననుట మనకు హృదయానందముగా -మన్నది". వ్రాశారు.2 మడికి సింగన తన గ్రంథంలో తెలుగు రచనలనే ఉదాహరించాడు. “ఆంధ్రభాషాకోవిదులగు సుకవీంద్ర విరచితంబైన ముద్రామాత్యపంచతంత్ర బద్దెభూపాలచాణక్య ధౌమ్య విదుర ధృతరాష్ట్ర బలభధ్ర కామందు వీతిసార నీతిభూషణ క్షేమేంద్ర భోజరాజవిభూషణ పురుషార్థసార భారత రామాయ తాది మహాకావ్యములు వాడుకొన్నాడు.3 అతడు నీతిభూషణాన్ని, భోజరాజ విభూష దాన్ని 'వేరువేరుగా పేర్కొ క్కొన్నాడుగాని పద్యాలు ఒక్క నీతిభూషణములోనుంచే ఉదాహరించాడు. మడికి సింగన వాడుకొన్న నీతిభూషణములో నుంచే లక్షణక రైలు ప్రయోగాలను స్వీకరించారనుకోవాలి. నీతిభూషణాన్ని ఆంధ్రభోజుడు వ్రాశాడని లక్షణక ర్త చెప్పాడో రామకృష్ణకవిగారు విశదపరచలేదు. బాలబోధ లక్షణక ర్త అయితే అతడు లింగముగుంట తిమ్మన. ఇతడు క్రీశ 1580 ప్రాంతాలవాడు. ఆ కాలం నాటికి వీతిభూషణం ప్రతులు లేఖకులు వ్రాసుకొంటూ ఉండేవారు. కవి పేరుగాని, బిరుదుగాని వ్రాసుకొనే ఉంటారు. లక్షణకర్త బిరుదునే ఉదాహ అది ఆనాడు ప్రసిద్ధం కావచ్చు. బిరుదు చెపేదాలు, పేరు తెలిపే రోజులు. తిక్కనగారిని కేతన, ఆర్యభోజుడని చెప్పడం మనం ఇంతకుముందు గమనించాం. అయితే అది సుప్రసిద్ధమైన బిరుదుకాదనికూడి చెప్పుకొన్నాం. 1 సకల నీతినమ్మతం (1923) పీఠిక. పుట_5 రించారు. 2 నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి. బద్దెన రచన, పీఠిక, పుట 6. నరేంద్రనాథ సాహిత్య మండలి ప్రచురణ) 3 సకలనీతిసమ్మతం, ప్రథమాశ్వాసం 7.<noinclude><references/></noinclude> qqir02lnum2d0ltn8il9w85lsymnjhc 104 232310 589020 2026-10-17T21:47:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రసవ సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం. 2 121 మడికి సింగన ధర్మమా అని మనకు దక్కిన ఈ కవి పద్యాలు చాలా 'ఉన్నాయి. చెప్పేవి నీతులై నా చాలా చక్కగా, కవిత్వ ముట్టిపడే టట్లు చెప్పాడు. సున్నితమైన హాస్యం...' 589020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రసవ సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం. 2 121 మడికి సింగన ధర్మమా అని మనకు దక్కిన ఈ కవి పద్యాలు చాలా 'ఉన్నాయి. చెప్పేవి నీతులై నా చాలా చక్కగా, కవిత్వ ముట్టిపడే టట్లు చెప్పాడు. సున్నితమైన హాస్యం, గంభీరమైన భావాలు ఉన్నకవి. "కవిత్వం మంచి తెలియని పురుషులు పశువులు, అయితే వీళ్ళు గడ్డి తినకపోవడం పశువుల అదృష్టమే!" అని ఒక పద్యంలో అన్నాడు. "మంచికవిత్వాన్ని వింటే మంచి వాళ్ళే పొంగిపోతారు చెడ్డవాళ్ళు పొంగుతారా? చంద్రుణ్ణి చూస్తే సముద్రాలు పొంగుతాయిగాని నూతులు పొంగుతాయా?" అన్నాడు. “అడవులు కాలుస్తూ గొప్పగా ఉన్నప్పుడే అగ్నికి గాలి మిత్రుడు. చిన్న దీవంగా ఉన్నప్పుడు ఆర్పి వేవే ఘనుడు. హీనులకు స్నేహితులేమిటి?" అన్నాడు ఇంకొక పద్యంలో. ఉతమైన ఉపమానాలతో ఉత్తరోత్తరా ఇతర కవులకు ఒరవడి పెట్టే శిల్పంతో నీతికావ్యాన్ని వ్రాసిన ఈ కవి నిస్సందేహంగా మహాకవి. ఇతని సంపూర్ణ గ్రంథం మనకు లభ్యమవకపోవడం అక్షరాలా మన దురదృష్టం, ఈ ఇరవై అయిదు పద్యాలనైనా దక్కించినందుకు మనం మడికి సింగనకు కృతజ్ఞతలు చెప్పుకోవాలి. మడికి సింగన కీర్తిశిఖరం క్రీ.శ. 1347లో ఉన్న అయ్యలమంత్రి కుమారుడు కనుక ఈ సంవత్స రానికి ఒక తరం అర్వాచీనుడవుతాడని సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారులు మల్లంపల్లి సోమ శేఖరశర్మగారు కాలనిర్ణయం చేశారు.4 మడికి సింగన తన వద్మపురాణం ఉత్తర ఖండంలో దాని రచనాకాలాన్ని ఇచ్చాడని అది క్రీ.శ. 1420 అని కొందరు సాహిత్య చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. అయితే క్రీ.శ. 1370 ప్రాంతాలలోనే మడికిసింగన ఉండి ఉండాలి. సిలిభూషణకర్త అంతకు పూర్వుడే. ఎంత పూర్వు డన్నదే ప్రశ్న? నీతిశాస్త్రాలూ, ధర్మశాస్త్రాలూ ఎక్కువగా కాకతీయ యుగంలోనే రచించడం ప్రారంభించినట్లు కనబడుతున్నది. నీతిభూషణం కూడ ఈ కాలంలోనే ఉద్భవించి ఉంటుంది. శైలి, శిల్పం, ఉపమానాలు వాడడం, నీతి చెప్తున్నా చమక్కరించడం చూస్తే అంతకుముందు పుట్టిన నీతి గ్రంథాలకన్నా ఉ త్తమంగా ఉపదేశం చేయాలనే ఉద్దేశం, నేర్పు కనబడతాయి. 4 History of the Reddy Kingdoms P. 514<noinclude><references/></noinclude> f6db8itmxapaqmtnzm8wf6d1844bse1 104 232311 589021 2026-10-17T21:47:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '122 ఆంధ్ర భోజుడు మడికి సింగన ఏయే విభాగాలకింద ఇతని పద్యాలను ఉదాహరించాడో ఆ శీర్షికలకించే, దొరికిన అన్ని పద్యాలనూ ప్రకటిస్తున్నాను. (నకల నీతి సమ్మతమునుండి సేకరించిన నీతిభూషణమ...' 589021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>122 ఆంధ్ర భోజుడు మడికి సింగన ఏయే విభాగాలకింద ఇతని పద్యాలను ఉదాహరించాడో ఆ శీర్షికలకించే, దొరికిన అన్ని పద్యాలనూ ప్రకటిస్తున్నాను. (నకల నీతి సమ్మతమునుండి సేకరించిన నీతిభూషణము.) గ్రంథ ప్రశంస అల్ప గ్రంథం, బనవలవదు దీవ దోచునన్నియు బెక్కుల్ గనుపట్ట జేయు వాతా_యవవివరము పిన్న గాదె యారసి చూడగా (20) భువి పధికుడు దెలువని యుక్తా క్లివిశేషము చిరుతవారు దెలు పెడునొకచో రవికి మరుగైన గొందిని దివియే ప్రకాశింప జేయదే యొక్కొకచోణా7 (21) ఆకులవృత్తి రాఘవు శరాగ్రమునందు దృణాగ్రలగ్ననీ రాకృతివారియింకుట దశాస్యుని జంపుట మిథ్యగా దెవా ల్మీకులు చెప్పుకున్న కృతిలేని నరేశ్వరు వర్తనంబు రత్నా కరవేష్ఠితానని వివంబడ దాతడు 'మేరువెత్తినగా. (22) నరసకవితరుచి యెరుగని.. పురుషుల దిశువులవి నిక్కముగ నెరుగుదు, వా రురువడి దృణంబు మేయమి.. పరికింపగ ధరణి బసుల భాగ్యంచెందుకో? సుందర సర్వలక్షణ విశుద్దకవిత్వము గన్నచో రస వ్యంది విజస్వభావు డవజాలివయ ట్ల విజస్వభావు డా వందము బొందువట్లు కుజన ప్రకరంబు లెరుంగ నేర్పునే చందురు జూచీ మోదమున సాగర ముబ్బిన నూతు లుబ్బు నే ఆజ్ఞాపాలనము :— - (31) (92) ఏజమల కాజ్ఞ సొలని .. రాజామ రాజేంద్రువాళి ప్రకటింపని యా రాజువకు గోడ వ్రాసిన రాజునకు జూ భేదమేమి? ప్రాజ్ఞాన కరయన్ (77) ప్రజా పాలనము :— 15 తన నగరిలోన నించుక యును భాండాగార మనుచు నునికిదగదు రా జునకుఁ భండారం..ఇవి యేమర కరయవలయు ననిశమువారిజూ. (103) న్యాయపుటరితల పూవులు...గోయుట నట లెస్స తగదు కువలయవతి క న్యాయ మరిమ్రాను వొడిచిన..గాయలు వెనగోయునట్టి కరణిదలంపజా. (124)<noinclude><references/></noinclude> m5t5gmajc52khe3ztptprw6nzpo79tp 104 232312 589022 2026-10-17T21:48:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'r సమ్మగాంధ్ర సాహిత్యం_2 రాజాదాయవ్యయప్రకారము :- - 123 29 శూరమణుడు సేదైనను _ ధారుణి నెచ్చోట దగదు ద్రవ్యము వెదకళ వారాశి వట్టిపోయిన నీరొం డొకదెన ఘటింప నేరగనగునే (140) రాజనీతి :- - మతశస్త్ర...' 589022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>r సమ్మగాంధ్ర సాహిత్యం_2 రాజాదాయవ్యయప్రకారము :- - 123 29 శూరమణుడు సేదైనను _ ధారుణి నెచ్చోట దగదు ద్రవ్యము వెదకళ వారాశి వట్టిపోయిన నీరొం డొకదెన ఘటింప నేరగనగునే (140) రాజనీతి :- - మతశస్త్రము ప్రకృతులు మే సతిశయధర్మంబు ప్రాణ మలిదృఢతరసం కృతిజోదు చదులు కన్నులు చతురుండగు దూత మోముజననాథునకుళా. స్వామియు మంత్రియుదుర్గ - స్తోమము రాష్ట్రంబు ధనము సుహృదులు బలముకా గా మహిసపొంగంబులు నేమరక యొనర్పవలయు నిందుల రక్షల్, 5 (148) ఉత్సాహ ప్రభుమంత్రశక్తుల నజేయుండె పరిక్షిణసం దిత్సావ్యగ్ర గ్రుడుగాక విగ్రహముచో దేశంబు కాలంబు సం పత్సామగ్ర్యము జూచి కార్యముదెసఁ బ్రారంభియై భూప్రజగా వాత్సల్యార్ద్రమనస్కుడైన పతి శశ్వత్ప్రన మేతుం డగుకా ఎందును నాయాసమునకు బందయయినవాడు సిరికి చాత్రుండగునే? మందరగిరి మోపడె గోవిందుడు మును అచ్చికొరకు విబుధులెరుంగళా? సమయముల రంతుపరివారముమతు నియోగిజనుల రాబడి యరిము చ్చీమి శ్రేణి కారయ న్యా (150) (180) న్యాయము లేకుండంగ జను . రాజభృత్యనీతులు :- - దూరమున బిరుదు గదిసిన 6 దా రచ్చట లేనివారి దగువర్జింపక్షా. దూరమున వెరపు గదిసిన దారు నిలుచువారి నృపతి దగుమన్నింప (227) (439) సేవకనీతులు :- 5 - - తక్కిన యాత్ముడు గలడే యెక్కుడుగా నె త్తిపలికి హిత మెరిగింపకా జెక్కిలిమీటుట కూరిమి.. తక్కుటయే పాలుపోయుతరిబాలు నకుడా. స్థిరమతి నెప్పుడు నిజమందిరమున దద్వారమునను దెల్లముగా సం (481) ఇదే పద్యం నాలుగవ పాదంలో 'దా మదిలో నెంగి నేని దగ రక్షించెన్ అనే మార్పుతో మంచెన కేయూర బాహు చరిత్రలో ఉంది (4,205). సప్తాంగాల వివరాలు ఇద్దరూ ఒకే వరుసలో చెప్పారనుకోవాలి.<noinclude><references/></noinclude> gqvan38r5lth8ei9nvsrguttu99x80u 104 232313 589023 2026-10-17T21:48:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '124 ఆంధ్ర భోజుడు గరముననుం గ్రమ్మున నేనరు డుండు నతండు ప్రియుడు నరనాథునకుగా ఏ నికనికి మాన్యుడ నని భూనాథుని కరుణ నమ్మి పొంగి భటుడు పే వానియతి వరలు గొప్పదు _ నానాటికి క్రొత్త మన...' 589023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>124 ఆంధ్ర భోజుడు గరముననుం గ్రమ్మున నేనరు డుండు నతండు ప్రియుడు నరనాథునకుగా ఏ నికనికి మాన్యుడ నని భూనాథుని కరుణ నమ్మి పొంగి భటుడు పే వానియతి వరలు గొప్పదు _ నానాటికి క్రొత్త మన్ననలువృపతులకుగా. మంత్రరక్షణార్థములు :— కానలు దరికొను పావకుడైన ప్రభంజనుడు మిత్రు డల్పక దీపం బైన శిఖి నార్పుగావున...హీనుండగువాని కెందు నెక్కడిమిత్రుల్ ? దండయాత్ర :- ప్రవిమల విక్రమపరుడగు నవనీశ్వరునంకతలమునందు రిపుశ్రీ దవిలి కుటుంబిని పోలిక – నవిరళమై యుండు నెపుడు సంచితమహిమళా - తగ వేపట్టును లేక దుర్వ్యననియై ధర్మక్రియాహీనుడై తగవారుం బ్రజలుకా విరాగులగు చేత ల్పేయు భూపాలుపై దగ దండెత్తిన రాజు గెల్బునరికి దా దండియై నిల్వగా (462) (508) (751) (774) దగు రా జచ్పేట లేకయున్న దగు దద్రాజ్యంబునుఁ జేకొనకు. (775) అనురాగియు సద్వృత్తుడు. ఘనశక్తి తయము దైవికము బౌరుషముగా ధనమును దన కబ్బిన పతి_సనునది యివి లేవియట్టి జనపాలు వయి . (778) తనచేతగాని కాదను.పనికిం బ్రతినిధిగ నన్యు బనిచిన దీ రునె యౌషధంబుమా రిది_యవి మూల్యం బిడిన రోగు మరుగుట గలదే ప్రయాణ వ్యసనపరీక్ష :- అరివధకుం దగువంతకు _ ధరణీకుం దోర్వవలయు దక్కువయైనకా నరు డాటదయ్యు నుండడె. హరి గొల్ల దనంగబడడె యనువగుదాక? (790) (893) కార్యత్వరితనీతులు :- డెందమున దెలిపియును జేయం దెంపరిగాక యుండు నాతనితలపో తలదీకునె యవకార్యము_మందెరిగినమాత దేవులు మానుటగలదే ? (857) “ఇది అల్పగ్రంథం అనవద్దు దీనిలోనే ఎన్నో కనబడతాయి. ఎన్నిం టివో చూపించే కిటికీ చిన్నదే కదా !" అని కవి ఈ గ్రంథం మొదటే అన్నాడు. ఇప్పుడు దొరికిన పద్యాలు కూడ తక్కువని అనుకోనక్కరలేదు. ఇతని కవిత్వ శక్తివి ఈ గవాక్షరంధ్రం సమగ్రంగా చూపెడుతుంది నీతిభూషణంలోని ప్రతి పద్యం అక్షరాలా ధూషణం ।<noinclude><references/></noinclude> lh58ni4b6hzpet9qdi8k910xwurx3cm 104 232314 589024 2026-10-17T21:48:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పద్యం 9 అప్పనమంత్రి ఒక భూషణంలాగ రచించిన ఆంధ్రభోజు డెవరా అన్న ప్రశ్న ఇంతకుముందు మనకు కలిగింది. అది బిరుదేగాని తల్లిదండ్రులు పెట్టిన పేరు కాదని చెప్పకనే చెపుతున్నది. ఆంధ్ర...' 589024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పద్యం 9 అప్పనమంత్రి ఒక భూషణంలాగ రచించిన ఆంధ్రభోజు డెవరా అన్న ప్రశ్న ఇంతకుముందు మనకు కలిగింది. అది బిరుదేగాని తల్లిదండ్రులు పెట్టిన పేరు కాదని చెప్పకనే చెపుతున్నది. ఆంధ్రభోజుడు బహుశా అప్పనమంత్రి అవుతాడా అనే సందేహం కలుగుతున్నది. ఏమంటే, ఇతడు చారుచర్య' అనే చిన్న గ్రంథం అందులో రెండవ పద్యం చూడండి. M “రాజహితంబుపొం డె సుకరంబగు వైద్యసునీతి ధర్మని ర్వ్యాజవథానుసార మగునట్లుగ నిర్ణరభాష దొల్లి యా భోజునిచేత జెప్పబడి పొల్పగు నీకృతి 'నూత్నసత్కళా భోజుడు' మంత్రి యవ్పన ప్రబుద్ధుడు చేపి దెనుంగుబానగు"(?) సంస్కృతంలో ఆ భోజుడు చెప్పిన ఈ కృతిని 'నూత్నసత్కళా భోజుడు' మంత్రి యప్పన తెలిగించాడని కవి చెప్పుకొన్నాడు. ఇతడు తన పేరుకు ముందు వాడిన విశేషణం గమనించదగింది. దీనిని బట్టే అతనికి 'ఆంధ్రభోజు తనే బిరుదు వచ్చిందా? రెండు గ్రంథాలలోని పద్యాలనూ తైపారు వేసి చూస్తే రెండింటి కవిత్వం ఒకేలాగున వున్నట్లు కనబడుతుంది 'నీతివిభూషణం'లోని ఉపమానాన్ని ప్రతి పద్యం ఉ త్తరభాగంలో చక్కగా వాడడం మనం గమనించాము. 'చారుచర్య' లోకూడ ఈ శిల్పం కనబడుతుంది. చూడండి. “వర్ధమానులై నవారికి నావద_హీనజనులకంటె నెక్కుడండ్రు కచవితానమునకు గాక ఖండన మెండు. రెప్ప వెండ్రుకలకు జెప్పబడెనె?" (89) ఈ ఒక్క పద్యంలోనే కాదు ఇంకొక పద్యంలో కూడ ఇదేరకమైన సంవిధానం కనబడుతుంది. చూడండి<noinclude><references/></noinclude> 1tecum8d6e5kngpa8gudepzsvvja4ho 104 232315 589025 2026-10-17T21:48:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 అమ "ఆత్మకునివలె కుం డయినవాని నన్యు గొనియైన వెసదెగటార్పవలయు ఇంట బుట్టియు గీడైన యెలుక జంప బిల్లి కిని దుగ్ధములు పోసి పెంచుకరణి". (72) ఆటవెలది, తేటగీతులలోనే కాక వృత్తాలలో కూడ య...' 589025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 అమ "ఆత్మకునివలె కుం డయినవాని నన్యు గొనియైన వెసదెగటార్పవలయు ఇంట బుట్టియు గీడైన యెలుక జంప బిల్లి కిని దుగ్ధములు పోసి పెంచుకరణి". (72) ఆటవెలది, తేటగీతులలోనే కాక వృత్తాలలో కూడ యిటువంటి ఉప మానాలు, అర్థాంతరన్యాసాలు చివర వాడడం ఈ కవిపద్యాలలో కనబడుతుంది. చూడండి “సముచితయత్నశ క్తియుతసాహసుడై తగు నుత్తముండు మ ధ్యము బలహీనసాధనము లారయ జెప్పగనేల రెండు పా దములనె కల్గి యా హనుమ దాటె సముద్రము కాటిరేని య శ్వమునకు నూరుగా ళ్ళొదవి సన్నపు గాల్వయు దాటగల్గునే (87) వీటన్నిటిని బట్టి చూస్తే చారుచర్య'ను తెనిగించిన అప్పనమంత్రి 'ఆంధ్రభోజు'డనే పేర పేరెన్నిక పొందాడనిపిస్తున్నది. ఇదే నిజమైతే “ఆంధ్ర రోజు డెవరు ?" అనే ప్రశ్నకు సమాధానం దొమీకుతుంది. అప్పనమంత్రి త్రి కాలం మడికి సింగనకు పూర్వమే. ఏమంటే, తన 'సకలనీతి సమ్మతం'లో 'చారుచర్య' నుండి కూడ ఒక పద్యం మడికి సింగవ ఉదాహరించాడు. 'దారుచర్య లోని 35_వ పద్యం 'సకలనీతి సమ్మతం'లో 258_వ పద్యంగా వుంది. మడికి సింగన కాలం క్రీ శ. 1870 ప్రాంతాలు అని మనం తెలుసుకున్నాం. కాబట్టి అప్పనమంత్రి కాకతీయ యుగంలోనివాడే అవుతాడు. పొగిడారు. 'చారుచర్య'లో అప్పనమంత్రి తనను గురించి ఎక్కువగా చెప్పుకో లేదు ఇతని తండ్రిపేరు గోవిందార్యుడు: తల్లి పేరు నాగమాంబ. ఆమె తన పుట్టింటివారికి, మెట్టినింటివారికి పేరుతెచ్చిన ఇల్లాలు కాబోలు, కవి ఆమెను 'కుల ద్వయశిరోభూషణధర్మచరిత' అని ఇతనికి వల్లభాచార్యుడనే అన్నయ్య వున్నారు వీళ్ళ మేనమామ ప్రసిద్ధుడు కాబోలు, 'సింగనామాత్యు మేనయల్లుడ' అని తనను గురించి కవి చెప్పుకొన్నాడు అప్పనమంత్రి ఉభయ భాషాకవిత్వమానవై దగ్ధ్యుడు. ఇంతకన్న ఇతణ్ణి గురించి వేరేమీ తెలియదు. అన్నట్టు, ఋతడు శృంగార పురుషుడు కాటోలు, 'నారీజన పంచబాణ నాగమయప్పా' అని తనను తాను సంబోధించుకొన్నాడు. (ప. 13). ఇంకొక చోట గణకలలామా' అన్నాడు (వ. 88) బహుశా ఇతడు కరణం కావచ్చు. ఆ తరువాతి పద్యంలోనే 'మంత్రి<noinclude><references/></noinclude> tsc5x45rd08p1bfyys9k394mm102fpp 104 232316 589026 2026-10-17T21:48:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 శేఖరా ' అనే చెప్పవు. 127 బ కనబడుతుంది. ఇవేవీ అతణ్ణి గురించి విశేషంగా ఏమీ 'చారుచర్య' చాలా చిన్న గ్రంథం. ఇందులో 78 పద్యాలు మాత్రమే ఉన్నాయి ప్రొద్దుట లేచింది మొ...' 589026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 శేఖరా ' అనే చెప్పవు. 127 బ కనబడుతుంది. ఇవేవీ అతణ్ణి గురించి విశేషంగా ఏమీ 'చారుచర్య' చాలా చిన్న గ్రంథం. ఇందులో 78 పద్యాలు మాత్రమే ఉన్నాయి ప్రొద్దుట లేచింది మొదలు చక్కని దినచర్య ఎలా ఉండాలో వివరించే వైద్యనీతి గ్రంథం ఇది. ఎటువంటి దంతకాష్ట్రాలతో వళ్ళు తోమాలో, ఎలాంటి నీళ్ళతో స్నానం చేయాలో, ఏయే పువ్వులు ధరించాలో, భోజనం చేస్తూ ఎప్పుడు నీళ్ళు తాగాలో, తాంబూలం ఎలా వేసుకోవాలో, ఎటువంటి శ్రీతో రమించాలో, ఏయే వేళలలో భోగించాలో, ఎలా సత్ప్రవర్తన కలిగి ఉండాలో ఈ గ్రంథం ధిస్తుంది. ఆ రోజులలో భోగులు ఎలాంటి పుష్పాలు ధరించేవారో ఈ పద్యం చెపుతుంది "గేదగిపువ్వు దాలిచి సుఖింతురు మేలుజవాది పూసి హృ న్మోదముగాగ గన్నెరులు మొల్లలతో వకుళప్రసూనముల్ జాదులు పాటలంబులును సంపెగలు శతప తకంబులు గా శ్రీ దనరారు భోగులు ధరింతురు కస్తురి గూర్చి వేడుకళా." (12) ఉత్త పువ్వుల వాసన చాలదు కాబోలు, లేక వాటిలోని దోషాలను పోగొట్టడానికో కర్పూరంకూడా కలిపి ధరించేవారు. చూడండి : "గోరంటపువ్వు మరువము చేరిక విరవాజివిరులు చెంగలువలు క ర్పూరమున గూర్చి ముడుతురు. నారీజనపంచబాణ : నాగమయప్పా :" (13) అప్పనమంత్రి చక్కని శృంగారపురుషుడు కాబట్టి వేసవిరాతులలో జాణలు ఎటువంటి పువ్వులు ధరించేవారో, ఏ నీరు చల్లుకొనేవారో చెప్తున్నారు. "మొల్లలు లు జాజి క్రొవ్విరులు మొత్తములుగా గరవీరరాజి దా 3 త్రిదోషహరంబు లారయజు చల్లదనంబు దీన సహజంబగు గొజ్జగనీరు గొంత పై జల్ల ధరింతు రర్థి మెయి జాణలు వేసవిరాత్రు లెప్పుడు." M (14) ఎండకాలంలో చలువ నిచ్చే పువ్వులు ధరించినట్టే శీతకాలంలో వేడి చేస్తే పుష్పాలను ముడవడం అవసరం. అందుకే చెప్తున్నాడు :<noinclude><references/></noinclude> 7vxhztd5jn4e6vcrp5zndizn69tutaz 104 232317 589027 2026-10-17T22:05:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 "పొన్నలు చేమంతులు సుర అప్పన మంత్రి పొన్నలు సంపెగలు మొగలిపువ్వులు పొగడల్ పన్నుగ హిమమున ముడుతురు ఇన్నియు సుష్టంబులగుట యెరిగిన భోగుల్." (16) మొగలిపువ్వుకంటె మొగి చెంగలువ కంట...' 589027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 "పొన్నలు చేమంతులు సుర అప్పన మంత్రి పొన్నలు సంపెగలు మొగలిపువ్వులు పొగడల్ పన్నుగ హిమమున ముడుతురు ఇన్నియు సుష్టంబులగుట యెరిగిన భోగుల్." (16) మొగలిపువ్వుకంటె మొగి చెంగలువ కంటే మేలు పువ్వు పుడమి మీద లేదన్నాడు (20). బంతిలో ఎవరూ లేకుండా భోజనం చేయకూడదన్నాడు. పెక్కండు లేకయున్నను - నొక్కడిరుపురైన బంక్తి నొగిగుడువక తా నొక్కండ భుక్తిగొనుట ది యెక్కడు నింద్యమని చెప్పిరిద్ద చరిత్రుల్ (33) భుక్తి ముందర నాలుగుసార్లు భోజనో తరమున రెండుసార్లు. అటుపై వ రాత్రి ఆరుమార్లు తాంబూల సేవ చేయమన్నారు. వదన వికాస సౌరభవివర్ధన కారి లసన్మదావహం బదర విశేష సౌఖ్యకర ముగ్ధత దోషం ప్రహారిస మ్మద జనకంబు తమ్ములము మానవతి పరిభోగవేళలన్ మదన పునరృవీకరణ మంత్రము తుల్యమె దాని కెద్దియున్ (51) అప్పనమంతి తాంబూలానికి సాటి ఏదని ప్రశ్నిస్తే ఇంతకు ముందు తన శతకంలో సుమతి భీమన "పలు తోమి వేయు విడియము వెల యింతని చెప్ప.. రాదు విమరా సుమతీ" అన్నాడు. పద్యం. 88) అంతేకాదు. ఇంకా యిలా చెప్పారు: వీడెము వేయని నోరుం చేడెల యధరామృతంబు జెందని నోరు బాడగనేరని నోరున్ ర పాడుబొందర సుమతీ (80) అయితే అప్పనమంత్రి ఏయే వ్యాధులున్నవారు తాంబూలం వేసుకో కూడదో కూడా చెప్పారు. (54) భోగజీవితం కాంక్షణీయమేగాని శ్రీని ఎప్పుడు అనుభవించాలో, ఎప్పుడు కలవకూడదో, అలా కాదని కలిస్తే వచ్చే పరిణామాలేమిటో చెప్పాడు.<noinclude><references/></noinclude> j77pwj83b21a29z49q5wz3su8o2pq8n 104 232318 589028 2026-10-17T22:05:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 వివరించాడు. సురతంబు పగలుచేసినఁ బురుషుని యాయువు నశించు; పుట్టును పాపో త్కరమగు సంతతి సంధ్యల: పిరిదొలగును బర్వ తిధుల; సిద్ధము రాత్రిన్. 129 (56) అప్పనమంత్రి,...' 589028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 వివరించాడు. సురతంబు పగలుచేసినఁ బురుషుని యాయువు నశించు; పుట్టును పాపో త్కరమగు సంతతి సంధ్యల: పిరిదొలగును బర్వ తిధుల; సిద్ధము రాత్రిన్. 129 (56) అప్పనమంత్రి, ఎటువంటి శ్రీ పొందు మంచిదో రెండు పద్యాలలో "వలికపు గౌను చారుజఘనంబును వట్రువ వలచన్నుల కా బలుచని దీర్ఘ పిలకవతారము జెన్ను మొగంబు వాలుగ న్నులు మెరుగారి నన్నమయి నున్నగు చామనచాయ గాత్రముఠా బలితపు పిగ్గు గల్గు నెలప్రాయపు సుందరి బొంద మేలగుజు. (58) మెలగునప్పుడ క్రొక్కారు మెరుగువోలె భ్రాంతమున నిల్చినప్పుడు ప్రతిమటోలి యురమునను జేర్చినప్పుడు వీరుల దండ టోలు తిన్నని కామిని బొంద మేలు". (58) ఈ 'చారుచర్య'ను వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారి వీఠికతో ము సంస్థానాధీశులు ప్రకటించారు. వావిళ్ళవారు కూడ ప్రచురించారు. (1849) వభా కరశాస్త్రిగారు తమ పీఠికలో "కర్ణాటాంధ్ర భాషా ప్రబంధములలో గృతికర్త తన పేరనే సంబోధించుకొనుచు బాధ్యములను జెప్పుకొను సంప్రదాయము కొన్ని ప్రాచీన కృతులందు గానవచ్చుచున్నది తెనుగువ బద్దెన నీతి యట్టిది. ఈ చారు చర్యకును, నా బద్దెన నీతికిని శైలియందు సాదృశ్యము కొంతయగుపడుచున్నది. ఏకకాల రచనములయి యుండునని నాతలపు ఆ బద్దెన తిక్కనకించుమించుగా సమ కాలము వాడగునవి తలపబడుచున్నాడు. ఈయనయు నప్పటివాడు కాదగును. అనగా మడికి సింగనకు మారేండ్లు ముందున్న వాడగునన్నమాట" అని రాశారు.1 ఈ సంగతులు అంగీకరిస్తూ చాగంటి శేషయ్యగారు " ఈ కవి క్రీ. శ. 1960 ప్రాంతము వాడ"ని తమ అభిప్రాయం చెప్పారు. వ్రాతప్రతులలో భోజుని సంస్కృత చారుచర్య రెండు విధాలుగా ఉందనీ ఒకటి చిన్నదనీ, రెండోది కొంచెం పెద్దదవీ ప్రభాకరశాస్త్రిగారు చెప్పారు. "ఈ తెలుగు రచన భోజుని గ్రంథమున కనువాదమేగాని సరియైన తెనిగింపు 1 చామిచర్య ఉపోద్ఘాతం (1822) (9) -<noinclude><references/></noinclude> gs7vsrtjqciyfu0kcw9n88p77zp6cwb 104 232319 589029 2026-10-17T22:06:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కాదు. 130 అప్ప ఆ రెండు తెరగుల సంస్కృత గ్రంథములకును నివి సంగ్రహముగా నున్నవి. వానిలోని విషయములన్నియు నిందుగానరావు" అని వేటూరివారు చెప్పారు. భోజుడేగాక క్షేమేంద్రుడు కూడ ఒక చార...' 589029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కాదు. 130 అప్ప ఆ రెండు తెరగుల సంస్కృత గ్రంథములకును నివి సంగ్రహముగా నున్నవి. వానిలోని విషయములన్నియు నిందుగానరావు" అని వేటూరివారు చెప్పారు. భోజుడేగాక క్షేమేంద్రుడు కూడ ఒక చారుచర్య సంస్కృతంలో చెప్పాడు. దీనికి హిందీలో శ్రీ దేవదత్తశాస్త్రిగారు వ్యాఖ్యానం రచిస్తే, పి. వి. రమణారెడ్డిగారు తెనుగు వచనంలో వివరిస్తూ వ్యాఖ్యానం చేశారు. 3 శ్రవ్యా శ్రీవ్యాసదా పేన సమా సేన నతాంమతా ః క్షమేంద్రేణ విచార్యేయం చారుచర్య ప్రకాశితా 11 ఇతిశ్రీ ప్రకాశేన్ద్రత్మజ వ్యాసదాసావరాఖ్య మహాకవీ శ్రీ క్షేమేంద్ర కృతా చారుచర్యా సమాప్తాః॥ 11 అని చివరన వుంది. భోజుని చారుచర్యకూ, దీనికీ సంబంధం లేదు. 'నీతిభూషణం' వ్రాసిన ఆంధ్రభోజుడు, భోజుని చారుచర్యను తెనిగిం చిన ఈ అప్పనమంత్రే అని నేను భావిస్తున్నాను. ఇద్దరూ భిన్న వ్యక్తులయినా ఇతడు కాకతీయ యుగంలోని వ్యక్తే. 3 2 ఆంధ్రకవి తరంగిణి నాలుగవ సంపుటం, పుట 128 - చారుచర్య పి.వి. రమణారెడ్డి (తె. అనువాదం) నరసారావుపేట, 1878<noinclude><references/></noinclude> s9pnsoykj49s6cw3yl9yy7x2phegmxi 104 232320 589030 2026-10-17T22:06:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 శివదేవయ్య తెలుగు కవులలో చాలామంది నామధేయాల వల్లనే అమాత్యులుగా చలామణి అవుతున్నారు. కాని, మహాసామ్రాజ్యానికి మంత్రిత్వం చేస్తూ కవిగా, అందు -లోనూ సంస్కృతాంధ్రకవితా పితామహు...' 589030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 శివదేవయ్య తెలుగు కవులలో చాలామంది నామధేయాల వల్లనే అమాత్యులుగా చలామణి అవుతున్నారు. కాని, మహాసామ్రాజ్యానికి మంత్రిత్వం చేస్తూ కవిగా, అందు -లోనూ సంస్కృతాంధ్రకవితా పితామహుడుగా పేరుపొందినవాడు శివదేవయ్య. ఇతడు కాకతీయ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన గణపతిదేవ చక్రవర్తివద్ద, రుద్రమ దేవద్ద, ప్రతాపరుద్రునివద్ద మంత్రిగా ఉండి మన్ననలు పొందాడు. ఇతణ్ణి చూసిన అక్కన్నగారు ఈయన సాక్షాత్తూ ఈశ్వరుడని ప్రస్తుతించారట. ఈ సంగతి సోమదేవరాజీయంలో ఉంది. 1 మంత్రిగానే కాక మహిమాన్పదుడుగా ఇతణ్ణి గురించి కొన్ని కథ -లున్నాయి. ప్రతాపరుద్రుని పట్టపురాణి శివదేవయ్య గారి విగ్రహానికి నిత్యం పూజ చేసేదట. రాజుగారితోపాటు శివదేవయ్యకూడ ఒక శివరాత్రినాడు ఉపవాస మున్నాడు. ఇద్దరూ వచ్చి మంచినీళ్ళు కూడ ముట్టలేదు. అలాంటప్పుడు శివ “దేవయ్యగారు గర్రున త్రేన్పాడట. భుజంచకుండానే తేన్పు ఎందుకొచ్చిందయ్యా అంటే. ప్రతాపరుద్రుని రాణి శివునికి నైవేద్యం పెట్టిందట, అది దేవునిలాంటి -శివదేవయ్య స్వీకరించడం జరిగిందట. ఈ కథ ప్రతాపచరిత్రలో ఉంది. 2 ప్రతాపరుద్రుని భార్య శివదేవయ్యగారిని రోజూ పూజించడానికి -మేమిటంటే, ఒకనాడు శివదేవయ్యగారు అంతఃపురంలోకి వచ్చినప్పుడు ఆయన .వరపు, షుడని ఆమె లోనికి తప్పుకొన్నదట. ప్రతావరుద్రుడు ఆమెను మందలించి - కారణ ద్వితీయాశ్వాసం, 30, 40. "పనుచు నెడ తిక్కముఖియ, జన నరసింహస నమున సచివాగ్రణియై, తనరెడి శివదేవయ్యం, గనుగొని యా రాజుతోడ గడకం బలికెళా, వసుమతీనాథః ఈత డీశ్వరుడుగాని మనుజమాత్రుండు గాడు బల్మారు నితని, యనుమతంబున నీవు రాజ్యంబు నెమ్మి, నేలుమని చెప్పి యా ఘనుం డేగుటయును". 2 సిద్ధేశ్వర చరిత్రము. సంపాదకులు: ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారు. 158.<noinclude><references/></noinclude> e0yytknqkxa0d2mjl99uzda7vm2aizf 104 232321 589031 2026-10-17T22:06:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '132 శివదేవయ్య "శివదేవయ్యగారు పరపురుషుడేమిటి ? వరమేశ్వరుడు. ఆయనను పూజించు" అని " చెప్పాడట. ఈ కథవల్ల శివదేవయ్యగారికి అంతఃపురంలోకి నిరాఘాట ప్రవేశ ముండేదనీ, రాణివాసపు స్త్రీల సమ...' 589031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>132 శివదేవయ్య "శివదేవయ్యగారు పరపురుషుడేమిటి ? వరమేశ్వరుడు. ఆయనను పూజించు" అని " చెప్పాడట. ఈ కథవల్ల శివదేవయ్యగారికి అంతఃపురంలోకి నిరాఘాట ప్రవేశ ముండేదనీ, రాణివాసపు స్త్రీల సమక్షంలో కూడ ఆయన రాజుతో మంత్రాంగం - చర్చించేటంత నమ్మకస్థుడనీ మనం ఊహించవచ్చు. ఈ మహామంత్రి కవిత్వంకూడ చెప్పేవాదని మనకు అనంతర కవుల గ్రంథాలవల్ల తెలుస్తున్నది. తుళ్ళూరి శరభరాజకవి 'శరథరాజీయం' అనే గ్రంథం వ్రాశాడు అందులో తన వంశానికి శివదేవయ్యే మూలపురుషుడని చెప్పుకొన్నాడు.. అతణ్ణి నుతించాడు. "శ్రీమదష్టాంగ ప్రసిద్ధయోగాధ్యాసి ధరనోరుగంటి సత్పురనివాసి ప్రాణంగా భావసంచయమౌళి యజ్ఞానతిమిర సంహార హేళి బోధ ననికంబు పోష్యదయాశాలి శోభితాకాంతయకోవిశాలి అమంశ్రీవత్స సంయమిగోకపావని వర్ణితసకల విద్వన్ని ధాని సంతతోల్లాసి దిననాథసము విధాసి రహితదుష్కర్మి నిత్యసన్మహితధర్మి యనగ సుతికెక్కె శివదేవు డనెడు యోగి అకడు నాయకుండు సదా మోక్షదాయకుండు. వసుధాధిపుచేత సవాగ్రహారముల్ హితమతి నంది నిత్యసచివేశ్వరసంతతి కెల్ల మేటియై యతులిత సంస్కృతాంధ్రకవితావళి కెల్ల వితామహుం దనకా సతతము వన్నె కెక్కి బుధసంఘములోన మహా ప్రసిద్ధుడై " ఈ రెండవ పద్యంలో 'సంస్కృతాంధ్రకవితావళికెల్ల పితామహం డనః' అనే మాటలు ముఖ్యంగా మనం గమనించాలి. ఈ పద్యాన్ని ఉదాహరిస్తూ 'ప్రథమాంధ్ర కవితాపితామహుడు, శివదేవయ్య' అని నిడుదవోలు వెంకటరావు గారు భారతిలో ఒక వ్యాసం వ్రాశారు. 3 "ఈతడే ఆంధ్రకవితా పితామహుడన్న బిరుదము ధరించినవారిలో మొదటివాడని వారు చెప్పారు. అయితే శరథరాజు పద్యంవల్ల శివదేవయ్య 'సంస్కృతాంధ్రకవితావళికెల్ల పితామహు' డని తెలు స్తున్నది గాని ప్రత్యేకంగా 'ఆంధ్ర కవితాపితామహ' అనే బిరుదు ఉన్నట్లు కచ్చి తమైన సాక్ష్యం లేదు. 3 భారతి, సంపుటి 23, సంచిక 3. 3<noinclude><references/></noinclude> 32uh1g6jv0fj4e9lddxudwtdk63dxnp 104 232322 589032 2026-10-17T22:06:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 శివదేవయ్య ఏయే పుస్తకాలు వ్రాశాడో తెలియదు. 133 అయినా ఇతని గ్రంథాల పేర్లను ఊహించడానికి వీలుంది కొందరు లక్షణక ర్తలు ఇతని పద్యా లను ఉదాహరించారని మొదటిసార...' 589032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 శివదేవయ్య ఏయే పుస్తకాలు వ్రాశాడో తెలియదు. 133 అయినా ఇతని గ్రంథాల పేర్లను ఊహించడానికి వీలుంది కొందరు లక్షణక ర్తలు ఇతని పద్యా లను ఉదాహరించారని మొదటిసారిగా మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు 'సకలనీతి సమ్మతం' అనే పుస్తకం పీఠికలో యిలా వ్రాశారు : "పురుషార్దసారము గణపతి కిని, రుద్రమదేవికిని మంత్రియగు శివదేవయ్యచే రచితమని శివదేవయ్య పురు షార్దసారములో' అను ఉదాహరణముల వలన సహించదగియున్నది. అతడు పురు షార్థసారముగాక ‘శివదేవధీమణీ :' యను మకుటముగల యొక శతకమును గూడ రచించినట్లు తోచుచున్నది. బాలబోధమునను, లక్షణశిరోమణిలోను పురుషార్థసార, శివదేవశతకపద్యము లుదాహృతములయ్యే".4 బాలబోధచ్చందాన్ని లింగమగుంట తిమ్మన వ్రాశాడు. ఇతడు క్రీ.శ. ప్రాంతాలలో వున్నవాడు. 'లక్షణశిరోమణి'ని పొత్తపి వెంకటరమణకవి వ్రాశాడు. "ఇందులో పెక్కు ప్రాచీన గ్రంథముల నుండి అక్ష్యములు గైకొన . బడినవి. దీనింబట్టి చూడగా నీకవి అప్పకవి కంటె బూర్వుడుగా దలవదగి యున్నాడు" అని ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తువారు వ్రాశారు. అప్పకవి కాలం మనకు తెలుసు. అది 5. *. 1858 అందుచేత పొ తపి వెంకటరమణకవి 1800 ప్రాంతాల వాడనుకోవచ్చు. దీనివల్ల 17.వ శతాబ్ది ప్రారంభం దాకా శివదేవయ్య పుస్తకాల ప్రతులు దేశంలో దొరికేవని తెలుస్తున్నది. ఇతని గ్రంథాలను చదివిన అవంతర కవులు ఇతణ్ణి పూర్వకవిస్తుతిలో పేర్కొన్నారు. క్రీ. శ. 1878_1688 ప్రాంతాలలో వుండిన ఎడపాటి ఎర్రవ తన మలహణ చరిత్రలో యిలా -మతించాడు. "వినుతు లొనర్తు వంధ్రకవి ప్రభు నన్నయభట్టు_తిక్క యజ్వను, శివదేవు భాస్కరుని .... " క్రీ.శ.1680 ప్రాంతాల 'నాగరఖండం' రచించిన జంటకవులు అయ్యంకి బాలసరస్వతి - తురగా రాజకవి ఇలా ప్రశంసించారు: “శివతత్త్వు, శివదేవు, చిన్మయు, భవదూరు శరభాంకు, రాజశేఖరుని, వేము నన్నవను దిక్కనను త్రిబంధవరమేళు....." 4 సకలనీతిసమ్మతము, పీఠిక, పుట 4. 5 'పరిషత్పుస్తక భాండాగారము' మూడవభాగము - ‘లక్షణ గ్రంథములు', పుట 6.<noinclude><references/></noinclude> ozx8b9tp6e4bg986w69ox7muwik7x27 104 232323 589033 2026-10-17T22:07:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '134 శివయ్య కీర్తించాడు. క్రీ. శ. 1780 తర్వాత శోభ్యచరిత్రం వ్రాసిన పింగళి ఎల్లన ఇలా మయగారి "చెలగి యధావాక్యముల యన్నవ భజియించి మ్రొక్కిడి పాలకురికి సోమన్నగారి బ్రస్తుతిజేసి ప్రియ...' 589033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>134 శివయ్య కీర్తించాడు. క్రీ. శ. 1780 తర్వాత శోభ్యచరిత్రం వ్రాసిన పింగళి ఎల్లన ఇలా మయగారి "చెలగి యధావాక్యముల యన్నవ భజియించి మ్రొక్కిడి పాలకురికి సోమన్నగారి బ్రస్తుతిజేసి ప్రియమంది శివదేవముఖనవకవుల నెంచి..... పురుషార్ధసారాన్ని మొదట పేర్కొన్నవాడు మడికి సింగన. ఇతడు వివిధవీతిశాస్త్రాల సారాన్ని సేకరించి 'సకల నీతి సమ్మతం' అనే సంకలన గ్రంథాన్ని చేశాడు. అందులో శివదేవయ్య పద్యాలను విరివిగా వాడుకొన్నాడు. సింగన కాలం క్రీ.శ. 1847. రామకృష్ణకవిగారు అచ్చువేసిన సకల నీతి సమ్మతం మూడాశ్వాసాల పుస్తకం. 882 గద్యపద్యాలున్నాయి. వీటిలో 80 పద్యాలు పురుషార్ధసారం నుండి గ్రహించిన దుర్గక్షణం, ఆజ్ఞాపాలనం, ప్రజాపాలనం, రాజాదాయ వ్యయ ప్రకారం, రాజనీతి, విషపరీక్షాలక్షణం, వాచక లక్షణం, బ్రాహ్మణాచారం, రాయ చారప్రకారం, దారులనీకుల, రాజభృత్యుల నీతులు, సేవక నీతులు, పేనకు కొరగాని రాజులు, అష్టాదశవ్యసనములు, అనసూయత, దండయాత్ర, శకునజ్ఞానము, ప్రయాణవ్యసన పరీక్ష, చోరనీతులు అనే 18 శీర్షికల క్రింద పురుషార్థసారంలోని పద్యాలను వాడుకొన్నాడు. ఇంత విపులంగా ఉదాహరించడానికి పనికివచ్చిన. పురుషార్థ సారం ఆనాటి ప్రామాణిక గ్రంథాలలో ఒకటి అని చెప్పక తప్పదు. ఇందులోని విషయాలను ప్రతాపరుద్రుడు తు.చ. తప్పక అమలు జరిపి ఉంటాడని. కూడ ఊహించవచ్చు. ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యానికి వచ్చిన వెంటనే పరిపాలన విధానాన్ని సంస్కరించి, సామ్రాజ్యము నంతటిని 77 నాయంకరములుగా విభజించాడు. వాటికి తనను ఆశ్రయించుకొన్న నమ్మకస్థులను అధిపతులుగా నియమించాడు. ఈ సంస్కరణ శివదేవయ్య ఉపదేశం వల్లనే జరిగి ఉంటుందని పురుషార్ధ సారం లోని ఈ క్రింది పద్యం వల్ల తెలుసుకోవచ్చు. “రాజుల సమ్మతి తరతరంబుల ప్రాతల భ క్తియుక్తులకా రాజితశ ప్రధారుల బరాక్రమవంతుల నప్రమత్తులన్ భోజన హేమవస్త్ర పరిపుష్ఠులు హృద్దులు నైనవారిగా నోజ యొనర్పగావలయు నొద్దను పాయకయండ భృత్యులన్". (పురుషార్ధసారంలోనిదిగా చెప్తూ సకలనీతి సమ్మతంలో, 178)<noinclude><references/></noinclude> ric6ikgjx1bwc1bjnv2ce6tfjst2kka 104 232324 589034 2026-10-17T22:07:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 అది 135 قلهم పురుషార్థ పారంలో నుంచి 80 పద్యాలను వాడుకొని, మడికి డింగన అది అనలు ఎవరు వ్రారో చెప్పలేదు. బహుశా అతని కాలం వాటికి ప్రసిద్ధమై ఉంటుంది. అందుకే చెప్...' 589034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 అది 135 قلهم పురుషార్థ పారంలో నుంచి 80 పద్యాలను వాడుకొని, మడికి డింగన అది అనలు ఎవరు వ్రారో చెప్పలేదు. బహుశా అతని కాలం వాటికి ప్రసిద్ధమై ఉంటుంది. అందుకే చెప్పవలసిన అవసరం లేదనుకొన్నారే - మడికి సింగన వినియోగించిన 90 పద్యాలలో నుంచి శివదేవయ్య శైలిని, చెప్పేతీరును, వాడే ఉపమానాలను తెలుసుకోవచ్చు. పురుషార్థసారం కథాకావ్యం గాదు కాబట్టి ఇవి రసవంతంగా లేకపోవచ్చును. రుచిరార్థ సూక్తులు, లోకజ్ఞత ఉన్నా యని ఇవి చెపాయి. చేసుకు కంచెవేపి అది బాగాపండాక ఫలసాయాన్ని ఎలాగైతే అనుభ విస్తామో అలాగే ప్రజలను ఆజ్ఞాపాలనం అనే కంచెతో కాపాడి ఫలింపజేయాలని ఈ క్రింది నీతి చెప్పాడు. "వెలుగుబెట్టి చేసు గలయంగ బండిన_మురిపిఫలముగొన్న తెరగుదోప నాజ్ఞ వెట్టి ప్రజల సరియప్పనంబులు గొనగవలయు రాజకుంజరుండు". (35obe. 82) బ్రహ్మ సృష్ఠిలో వశువు వళువే: పులి పులే కాని, రాజు తలుచుకొంచే వసరం పులి అవుతుంది; పులి సాధువౌతుంది అని ఈ క్రింది పద్యంలో చెప్పాడు. "వసరము బనరము, పులి బులి, బిసరుహసంభవుని దృష్టి పెం పెంతమహిళా? పసరము బులీజేయు బులిం బనరముగా జేయు నృపతి బల మది గా దే?" సకలనీతి. 88) తగినంతవిధంగా ప్రజలను రక్షించక, వాళ్ళమీద వడి తినే రాజు ఎటు వంటి మూర్ఖుడో చెప్పాడు. బ్రోవకయ తా గోలావడా బాడి దప్పికొనుచుండెడి భూ పాలకుడు కుప్పజిచ్చిది పేలాల్ వెదకికొని తినెడి బేల తలంపఁ" (సకలనీతి. 107) కాకతీయయుగంలో శై వమతం బాగా విజృంభించినా ఆనాడు లోకాయ తులు, చార్వాకులు మొదలై వ హేతువాదులు కూడ ఉండేవారని తెలుసుకోవచ్చు. ఇటువంటి నా ప్తికులను దూరంచేయడం 'సుగుణం' అని శివదేవయ్య ఈపద్యంలో చెప్తున్నాడు. “నకల జనానురంజనము సత్యము శౌచము మంత్రగోపనం ఒకృపణవృత్తి దక్షత ధవారితశీలత భోగమిగి నా పికథల సంగవర్ణనము శిష్టవిధేయత దుష్టనిగ్రహం ఐపటి భావమింద్రియజయంబు గుణంబులు భూమిధ రకున్." సకలనీతి. 144<noinclude><references/></noinclude> 4svutwv6xkqefn24u9br0kl4srkut1n 104 232325 589035 2026-10-17T22:07:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '136 శివదేవయ్య ఆనాడు రాజసభలలో వాచకులు ఉండేవారు. వచ్చిన లేఖలు మొదలైన వాటిని చదవడం వాళ్ళ వృత్తి. వాచక లక్షణాలను శివదేవయ్య మూడు పద్యా లలో వివరించాడు. "వెనుకకుబోక హాయనక వేసటనొందక...' 589035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>136 శివదేవయ్య ఆనాడు రాజసభలలో వాచకులు ఉండేవారు. వచ్చిన లేఖలు మొదలైన వాటిని చదవడం వాళ్ళ వృత్తి. వాచక లక్షణాలను శివదేవయ్య మూడు పద్యా లలో వివరించాడు. "వెనుకకుబోక హాయనక వేసటనొందక బంతి బంతిలో (306) బెనపక కానమింద్రమసి బెగ్గిలకెంతయు మున్ను సూచుచున్ గనుకని యక్షరాక్షరము కందువు దప్పక యేక చిత్తుడై యనుపమభక్తితో జదువునారని వాచకులండు సజ్జనుల్." "ఊరక మరియు యుబ్బసంబందక వెరవక దేహంబు విరిచిన నిడుమున బెట్టక నిప్పోటమునలోక తరవాయిదప్పక తడవికొనక యక్షర స్పష్టత యనగీత నష్టత గాకుండ నర్థంబుగానబడగ నయ్యైరసంబుల కనురూపముగ బెక్కు రాగిముల్ ఫణితులు బాగుపుట్ట చెరకుకొననుండి నమలిన చెలువుదోప నంతకంతకు వేడుక యతిశయిల్లో జదువుచున్నారువీరల చదువుటోల... జదువులేదని పొగడిరి సఖికవరులు". (307) "వడకక నిక్క కీయనక తోలక తూలిపోక సం వ్రాలక దడిఐడ కెన్ని కోక గతిదప్పక తుమ్మక దగ్గులేక వెబ్ బడకటు వెక్క కుబ్బక నెపంబిడ కంజక వంజగాక రం గుడిగి పఠింపగావలయి వో పటువాచక మెట్టి మేటికికా" (108) ఈ పై మూడు పద్యాలలోమా మొదటి రెండు పద్యాలూ జై తరాజు ముమ్మయ్య రచించిన 'విష్ణుకథానిదానం' లోని పద్యాలని చెప్తూ వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారు " ప్రబంధ రత్నావళిలో పొందుపర్పారు. నెంబరు ప్ర.ర. లో వరుసగ 388, 376) ఆ కాలంలో ఇచ్చిన అడ్డమైనవారి దగ్గరా బ్రాహ్మణులు దానాలు పుచ్చుకోవడం పరిపాటి కాటోలు, అది చూచి శివదేవయ్య ఏవగించుకొన్నాడేమోః గంపెడు సంసారపు కడుపు నింపడానికి దానాలు పట్టడం కన్నా కాడిగట్టి మడి దున్నుకోవడం 'మేలని హితోపదేశం చేస్తున్నాడు. "అతికాంక్ష దుష్ప్రతిగ్రహ-రతికంటెను బహు కుటుంబర క్షారముగా అసురులకు "పేయుట... హితమని పరాశరాదు లిక్కలి వేళడా". సకలనీతి. 810) అగ్రవర్ణులు ముగ్గురికి పరిచరులు లేకపోతే గడవదు గనుక “సరసిజ సంభపుడు శూద్రజాతి సృజించెనా" (455) అనీ, రాజు దేవాంశోద్భవుడనీ, అతణ్ణి మానవమాత్రునిగా తలచగూడదనీ (458) బోధించాడు. రాజాజ్ఞ ప్రపంచం అంధకార మవుతుందని చెప్పాడు.<noinclude><references/></noinclude> 348bz31xz3mm6t5o8c85xkwx7sse6jc 104 232326 589036 2026-10-17T22:07:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 "భూతలపతి వితశాజ్ఞాజ్యోతి బ్రవర్తింపకున్న సూర్యాగ్ని జ్యోతులు వెలుగపుగానవి చేతనముం బొంది సృష్టి చీకటిగాదే". 137 సకలనీతి. 80) ప్రజలను చెరిచి కూడబెట్టిన ధ...' 589036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 "భూతలపతి వితశాజ్ఞాజ్యోతి బ్రవర్తింపకున్న సూర్యాగ్ని జ్యోతులు వెలుగపుగానవి చేతనముం బొంది సృష్టి చీకటిగాదే". 137 సకలనీతి. 80) ప్రజలను చెరిచి కూడబెట్టిన ధనాన్ని ఖర్చు పెట్టాలనీ, ప్రజలూ డబ్బూ పెరిగిపోతే భుజబలంతో రాజు నిభాయించుకోలేడనీ ఆర్థిక సూత్రాలను చెప్పాడు. "ప్రజ జెరిచి కూడబెట్టిన నిజధన మది వలయు వ్యయము విచ్చలు జేయగా జయును ధనమును బొలిసిన భుజబలమున నిలువదలమె భూపతి కెందుకా?" (సకలనీతి. 129) తన్ను మాలిన ధర్మం లేదని, రాజు తనను తాను రక్షించుకోవడమే విజయమని ఈ క్రింది పద్యంలో చెప్పాడు. - "జనలక్ష్మికి, ధనలక్ష్మికి పనుపమ మగు ధర్మలక్ష్మీ కాత్మయ మూలం ఐని యాత్మరక్ష మరవక _ జననాథుడు వేయవలయు సతతము ప్రీతికా". శివదేవయ్య ఒక శతకాన్నికూడ వ్రాశాడనీ, దాని మకుటం 'శివదేవధీ మణి' అనే దనీ రామకృష్ణకవి గారు చెప్పారు. రెండు ఉదాహరించారు. 5 “అరయగ బిన్ననాట ఏరియాళుడనై యెలవ్రాయమందు మం దరుడను నంబియై పదనుదప్పిన గుండయగారి చందమై ధర జరియింపగల్గిన దథాస్తు వృధాపరిపాక రూపదు ష్కరజవనం బిదేమిటికి గొలువనే శివదేవధీమణీ:" ఇది ఎవరో శివదేవయ్యమీద చెప్పి ఉంటారు. లేకపోతే బద్దెనలాగే, రేచవ లాగ, వేమవలాగ శివదేవయ్య తన్ను తామసంబోధించుకొని చెప్పిఉంటా డవి అందరూ భావిస్తున్నారు. పిరియాలుడు, సుందరనంది, గుండయలు తైవభక్తులు. పీరియాఁడు అరువత్తుమూవరులో ఒకడు. ఇతని కథను పాల్కురికి సోమనాథుడు ప్రచారం చేశాడు. వీరశైవం విస్తరిల్లిన రోజులలోనే ఈ పద్యం పుట్టేఉంటుంది. 'శివదేవధీమణీ' శతకంలోనిదే నని ఇంకొక పద్యాన్ని మానవల్లి వారు ఇలా ఇచ్చారు. 5 మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు 1928లో 'సకలనీతి సమ్మతము' పీఠికలో ఈ రెండూ ఉన్నాయి. చూ.... ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ వారి పునర్ముద్రణ - (1870) పుటలు 87, 88.<noinclude><references/></noinclude> 52elos6cni6u6msjestayxovbrixrzu 104 232327 589037 2026-10-17T22:07:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '138 A శివదేవయ్య గూర్చి యల పాము గదల్చి తదూర్ధ్వకీలితో ద్యాణము నొత్తి మేను దృఢమై నిగుడం బిగియించి దృష్ణులం మోదము చేర్చి యా ప్రణవ ఘోషణమున్ వివి యందు మానస | బనవసిద్ధుడనా శివదేవధ...' 589037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>138 A శివదేవయ్య గూర్చి యల పాము గదల్చి తదూర్ధ్వకీలితో ద్యాణము నొత్తి మేను దృఢమై నిగుడం బిగియించి దృష్ణులం మోదము చేర్చి యా ప్రణవ ఘోషణమున్ వివి యందు మానస | బనవసిద్ధుడనా శివదేవధీమణి " ఈ పద్యాన్నే తిక్కనగారు తమ భారతంలో అనుసరించారని నిడుద వోలు వెంకటరావుగారు అభి ప్రాయవడుతున్నారు రు అందుకు ఆధారంగా భారతం లోంచి ఈ పద్యాన్ని చూపెట్టారు. “పాటు నపానునందును నపాముని బాణునియందు నిల్పి వి ర్వాణము గోరి చిత్తము దిరంబుగ దిట్లగ బ్రాణసంయమా క్షీణత దేహిమధ్య శిఖి జిమ్మగ ద క్త్రయ మొంది మూర్ధపా రీణత గోర్కిసల్పు నపరిచ్యుతి దద్గతుడైన యోగిక్కి." (ఆనుశాసనిక. 5_280) తిక్కనగారే శివదేవయ్యమ అనుసరించారవడానికి ఆధార మేమిటి ? ఔ ప్తికపర్వం ద్వితీయాశ్వాసంలో కృష్ణుడు ధర్మరాజుకు శివుని మహిమను చెప్పే ఘటంలో "తెల్ల మిగాగ నేను శివదేవునెరుంగుదు" అనే పద్యపాదంవల్ల తిక్కవ గారు శివదేవయ్యను ఎరుగుదురన్న సంగతి ధ్వనిస్తున్నదని వెంకటరావుగారూ. శతకకవుల చరిత్ర_అనుబంధంలో వ్రాశారు. తిక్కవగారి దృష్టిలో శివదేవయ్య సాక్షాత్తూ ఈశ్వరుడేనని సోమదేవ రాజీయం వ్రాసిన కవి చెప్పిన సంగతి మనం ముందే చూశాం. ఈ శివదేవయ్యే కాకతీయచక్రవర్తి గణపతిదేవుని గురువైన విశ్వేశ్వర దేశికులై ఉంటారని చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారి అభిప్రాయం ఇద్దరూ భిన్న వ్యక్తులని చాగంటి శేషయ్యగారు మొదలైనవారి భావన. శివ 'సంస్కృతాంధ్రకవితావళి కెల్ల బితామహుడని పేరు పొందిన దేవయ్య ఇతరకృతులు దొరికితేనేగాని అంత పెద్దబిరుదు అతనికి ఎలా వచ్చిందో మనం తెలుసుకోలేము. ఆ కృతులు బయటపడనంతవరకు అతడు ఒక నీతిశాప రచయితగానూ, శతకకర్తగానూ మాత్రమే నిలుస్తాడు. 6 వంగూరి సుబ్బారావుగారి శతకకవుల చరిత్ర అనుబంధం పుట 727.<noinclude><references/></noinclude> mnw0fywvfdxz4v8avgjw139q97znu68 104 232328 589039 2026-10-17T23:13:21Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|76|అన్యసూత్ర గ్రంధాష్టకము|}}</noinclude>12. సయోగ స్తత్తపః । 13. మృగయమాణో లబ్ద్వైవ నివర్తతే । 14. యోగీత్వన్యస్య లబ్ధవ్యస్యాభావాత్ నిత్యం మృగయత ఇవ । 15. అనాత్మ జిజ్ఞాసో రాలోచనం మార్గణమ్ । 16. ఆత్మజిజ్ఞాసో ర్యోగః । 17. పశ్య దుఃఖే నిజాం స్థితిమ్ । 18. స యోగ స్తత్తపః । 19. దుఃఖితః శిష్టభోగ్యజాత సన్నికర్షాత్ పునర్నివర్తతే । 20 యోగీతు జితభోగ్యజాతత్వా న్నజాతు చి న్నివర్తతే । 21. సుషుమ్నాయాః సంవిత్సహస్రార పర్యంతం ప్రవహతి । 22. తత్ర మానసస్థాన మాసా ద్యాప్తతాపా శీతా భవతి । 23. సాశీతా సర్వనాడీద్వారా శరీరే ప్రవహతి ।<noinclude><references/></noinclude> 1k82gsemodl8bujwwkk1vd6vtzu0qgx 104 232329 589040 2026-10-17T23:22:44Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||యోగ వ్యాఖ్యానము|77}}</noinclude>12. అదియే యోగ మదియే తపస్సు. 13. బాహ్యవస్తువును గుఱించి యట్లు వెతకువా డా వస్తున్మృతి లభ్యమైన తోడనే వెతుకుట మానును. 14. ఇతర వస్తుప్రాప్తినిగుఱించి యభావముగల యోగియైనచో తా బొందవలసినది తనకంటె వేఱుకానందున నిత్యము వెతకుచున్నట్లుండును. (అనగా నితని యాలోచనము నిత్యవ్యాపారముగలది గావున వృత్తి యనబడదు. బాహ్యమైన విషయవస్తుస్మృతిని వెతకు వాని యాలోచన మనిత్యమై వృత్తి సంబంధమగునని గ్రహించవలెను.) 15. అనాత్మ జిజ్ఞాసువునకు (అనగా విషయస్మృతికొఱకు వెతకువానికి) ఆలోచనమే మార్గము (ఇది మనస్సంబంధము.) 16. ఆత్మ జిజ్ఞాసువునకు యోగము మార్గము. (ఇది తపస్సంబంధాలోచనము). 17. సంసారమనెడి దుఃఖజీవితమందున్న వాడు (అనగా తానానందమయుడైన ఆత్మయని తెలియక విషయానుభవములం దభిమానియై కర్మకు, జన్మజరామృత్యువులకు వశుడై దుఃఖించువాడు) దుఃఖనివారణకై వెతకి చూడదగినది తన నిజస్థితియే. 18. అట్లు చూచు సాధనమే యోగ మదియే తపస్సు. 19. సంసారి తన ప్రారబ్ద కర్మ (భోగ్యజాతము) ననుభవించి తిరుగ సంసారమునకే మఱలును. (అది యిచ్చు ననిత్య సుఖానుభవమునే యభిమానించుచు). 20. యోగియైనచో భోగ్యజాతము (నభిమానరాహిత్యముచే) జయించినవాడై సంసారమున కెన్నడు మఱలడు. 21. సుషుమ్న ద్వారా సంవిత్తు సహస్రారమువఱకు బ్రవహించును. 22. అక్కడ (చంద్రమండలమనబడు) మానసస్థానము బొంది సహజముగా ప్రభుత్వతాపముగలదియైనను శీతలము జెందును. 23. ఆ శీతలసంవిత్తు సర్వనాడులద్వారా శరీరమున బ్రవహించును.<noinclude><references/></noinclude> sj2uwuy9nqwpz2xvz6sum9t3jxr6sfl 104 232330 589041 2026-10-18T00:44:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 మూలఘటిక కేతన గుంటూరుజిల్లాలోని చంద కాకతీయ సామ్రాజ్యాన్ని గణపతిదేవచక్రవర్తి పరిపాలించే కాలంలో వేంగి దేశంలో వెంటిరాల అనే అగ్రహారం వుఁడేది దీనినే బహుశా వెర్రిరాల అవికూ...' 589041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>11 మూలఘటిక కేతన గుంటూరుజిల్లాలోని చంద కాకతీయ సామ్రాజ్యాన్ని గణపతిదేవచక్రవర్తి పరిపాలించే కాలంలో వేంగి దేశంలో వెంటిరాల అనే అగ్రహారం వుఁడేది దీనినే బహుశా వెర్రిరాల అవికూడ పిలిచేవారు. ఈ అగ్రహారానికి మూలఘటికవారు అధికారులుగా వుండే వారు వీళ్ళు చాలాకాలం నుంచి వెలనాటి చోడుల ఆస్థానంలో వుండేవారు. ఈ వెల నాటి చోళులు ఒకనాడు ఏ భవంగా వెలిగినవాళ్ళు. వోలు వీళ్ళకు రాజధాని. “”క్రీ.శ. 1180 ప్రాంతాలలో ఈ వంశంలోని రా 'రాజు ఉత్త రాన పిఠాపురం, దాక్షారామమేగాక శ్రీకూర్మందాకా జయించారు. వేఁగిలోని విద్వాం ఘలు వెలనాడును నమ్ముకొనివుండేవారు కాబోలు. దాక్షారామంలో పుట్టినపండితారాధ్య మల్లికార్జునుడు వెలనాడుదాకా రావడం చాళుక్య యుగపు చివరిరోజులలోనే మొద లైంది తీరాంధ్రంలో చాళుక్యుల తరవాత చెప్పుకోదగ్గ రాజులు వెలనాటి చోళులే. అయినా వాళ్ళ ప్రభ లిక్కనగారి కాలానికి కొద్ది ముందురోజుల్లోనే క్షీణించసాగింది. వెలనాటి చోళులలో రమారమి ఆఖరి రాజని చెప్పదగ్గ పృథ్వీశ్వరుణ్ణి నెల్లూరి తిక్కరాజు (మనుమసిద్ధి తండ్రి) బహుశా క్రీ శ 1206 లో నిర్మించాడు. ఆనాటి నుంచి వెలనాటి చోళుల రాజ్యవైభవం తగ్గడమేగాక ఆ ఆస్థానాన్ని నమ్ముకొన్న కవులూ, విద్వాంసులూ వేరే కొమ్మలు పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నాలు రేమో అనిపిస్తుంది. క్రీ.శ. 1218 నుంచీ కాకతీయ గణపతిదేవుని శాసనాలు వెల వాడులో కనబడుతున్నాయి నెల్లూరు చోరులు కూడా వెలనాడు మీద కొంత పరోక్ష మైన పెత్తనం జరిపేవారేమో॥ మూలఘటికవంశంలో ముఖ్యుడైన కేతనకవి వేంగి వెలనాడు వదలి నెల్లూరికి ఏ కారణాలచేతనోమరి క్రీ.శ.1246కు ముందే వెళ్ళవలసి వచ్చింది. కూడా చేశా కేతన అప్పటికే ప్రసిద్దుడు. ఆనాటికే అతనికి అభినవదండి అనే బిరుదు ఉండేది. అతడు 'సంస్కృతి భాషాకర్తృత్వంలో నుతిగన్నవాడు. వివిధ కళానిపుణుడు. కవిజనమిత్రుడు, విజ్ఞానానూన మనస్కుడు. మితవచనాలలోనూ, హితవచనాలలోనూ నిపుణుడు. నానాశాస్త్రజ్ఞుడు. ధర్మశాస్త్రాన్ని కరతలామలకం<noinclude><references/></noinclude> loqx0oeud9112ll5zlz7mfevpy3bg2o 104 232331 589042 2026-10-18T00:44:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '140 ܘ܂ మూలఘటిక కేతన చేసుకొన్నవాడు, శబ్దశాస్త్రం తెలిసినవాడు. ఇతడు ఏవో రాజకీయ కారణాలవల్ల నెల్లూరుకు వెళ్ళివుంటారు. ఏకుంటే ఇతని బావమరిది బండారు కేతన చాలా ప్రసిద్ధుడు. వెలనాటి...' 589042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>140 ܘ܂ మూలఘటిక కేతన చేసుకొన్నవాడు, శబ్దశాస్త్రం తెలిసినవాడు. ఇతడు ఏవో రాజకీయ కారణాలవల్ల నెల్లూరుకు వెళ్ళివుంటారు. ఏకుంటే ఇతని బావమరిది బండారు కేతన చాలా ప్రసిద్ధుడు. వెలనాటి చోరుల దండనాథుడు. ఇతడు మంత్రిగా కీర్తికెక్కాడు. ఆంధ్రదేశంలో ముప్పయి ఇద్దరు మంత్రులు ర్తించే సీసమాలిక ఒకటి వుంది. అందులో బండారు కేతన పేరుంది. "ఆత్మీయతపముచే నర్థి నాలుకమద్దు, కేకించె బండారు కేతనుంత్రి" అనే ప్రశంస కనబడుతుంది. ఈ బండారు కేత మంత్రి ఏదేనా రాజకీయ వ్యవహారాలమీద సున్నితమైన పరిష్కారం చేయవలసిన సమస్య నిమిత్తం మూలఘటిక కేతనను నెల్లూరు వంపించి వుంటాడు. నెల్లూరు రాజుల ఆస్థానంలో ఆనాడు కొటరువువారు అత్యంత ప్రముఖ స్థానాలలో ఉన్నారు. ఆ వంశంలో మీసం వచ్చిన ప్రతివాడూ మంత్రిగానో, దండనాథుడుగానో, మరొక ఉద్యోగంలోనో నెల్లూరు చోడులను కొలుచుకొంటూ వుండేవాడు. తిక్కనగారు మనుమసిద్ధి మహిళ సమస్త రాజ్యభాగ ధౌరేయులు : వారి పెదతండ్రి సిద్ధనమంత్రిగారు మళ్ళా సూర్యవంశాన్ని నిలబెట్టినవారు. పెద తండ్రి కొడుకు ఖడ్గ తిక్కన రాయవేశ్య భుజంగ రాజ్యరత్నాకర స్ఫూర్తి, రాజ మూర్తి గంధవారణ బిరుద విఖ్యాతకీర్తి. ఈ ఖడ్గ తిక్కన కొడుకులు నలుగురు, ప్రతి ఒక్కడూ రూపానికి మన్మధుడు, "దానానికి కర్ణుడు. అడ్గతిక్కనగారికి ఆరుగురు తమ్ముళ్ళున్నారు. అందులో పెద్ద తమ్ముడు ఒకమంత్రి భాస్కరుడు, కడగొట్టు తమ్ముడికన్నా ముందువాడు చినభాస్కరుడు నైతం గొప్ప వీరుడు క్రీ.శ. 1216లో జరిగిన పేవణ దండయాత్రను అరికట్ట శంలో పేరుతెచ్చుకొన్నాడు. తిక్కనగారి పేదతండ్రిగారూ, వారి ఏడుగురు పుత్రులూ ఇంతటి ఉద్దండులై తే ఇక తిక్కనగారి తండ్రి "సూర్యవంశ భూపాల సురుచిరరాజ్యవన వసంతుడు" ఈ కొమ్మనామాత్యుడు కేవలం రాచకార్యాలలోనేకాక విద్యావంతు లతో కూడా కాలం గడపేవాడు కాబోలు. ఇతనిని బుధలోకవత్సలుడని కూడా చెప్పు కొంటారు. రాజకీయోద్యోగాలలో ఇంత ప్రముఖ స్థానాలు వహించిన కొట్టరువు వారితో ఏవని పడిందో, మూలఘటిక కేతన నెల్లూరుకువచ్చి తిక్కనగారిని కలుసు కొన్నాడు. అప్పటికే సంస్కృత రచనలు చేసిన, 'అభినవదండి' అని బిరుదు పొందిన కేతనను చూశాక తిక్కనగారంతటివాడు తానూ ఒక కృతి అంకితం పుచ్చుకోవాలనుకొన్నారు. ఒకనాడు కేతనగారిని అత్యాదరంతో రావించి, ఆననం,<noinclude><references/></noinclude> il2x9q6svxoyrbdyq6z1dpbjaj1hxfv 104 232332 589043 2026-10-18T00:44:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 141 అర్ఘ్యం, పాద్యం, తాంబూలం, అంబరాలు, ఆభరణాలు, దానాలు మొదలైన ఉపచారాలు చేసి "కేతనాః నీవు సంస్కృతాద్యనేక భాషా కావ్యరచనా విశారదుడ వన్న సంగతి జగత్ప్రసిద్ధ...' 589043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 141 అర్ఘ్యం, పాద్యం, తాంబూలం, అంబరాలు, ఆభరణాలు, దానాలు మొదలైన ఉపచారాలు చేసి "కేతనాః నీవు సంస్కృతాద్యనేక భాషా కావ్యరచనా విశారదుడ వన్న సంగతి జగత్ప్రసిద్ధం. కాబట్టి ఒక కావ్యం రచించి నన్ను కృతిపతిని చెయ్యాలి" అని సగౌరవంగా ప్రార్థించారు కేతన కూడ తన కావ్యకన్యకకు తగిన వరుడు అవుతాడని తిక్కనగారి మనోరథం సఫలం కావించడానికి దండి సంస్కృతంలో గద్యాన చెప్పిన దశకుమారచరిత్రను తెలుగులో గద్యపద్యాలున్న కావ్యంగా చెప్పాడు. అందువల్ల తెలుగులో తొలి కథాకావ్యం పుట్టింది. దండిదశ కుమార చరిత్ర సంస్కృతంలో సుప్రసిద్ధమైన గద్యకావ్యం. వదలాలిత్యంతో, మనోహరమైన వర్ణనలతో, సజీవమైన పాత్రలతో, సమకాలిక జీవితాన్ని చిత్రించే ఘట్టాలతో, హాస్యవ్యంగ్య సంభాషణలతో, రసోచితమైన కథనంతో సంస్కృతదశకుమార చరిత్ర లోకోత్తరంగా ఉంటుంది. కవి పదిమంది వీరకుమారుల సాహసగాథలను కథనం చేస్తాడు. వీళ్ళ వీరోచితచరిత్రలో మొదట క్లుప్తంగా వీళ్ళ తండ్రుల పై నాలు, వాళ్ళంతా ఏ రాజులదగ్గర ఉండిందీ చెప్తాడు. యవ్వనం రాగానే దశకుమారులు సాహన యాత్రకు వెళ్ళి చెల్లా చెదురవుతారు. ఒక్కొకరూ ఒక్కొక విచిత్రజీవితానుభవాన్ని పొందుతారు. అపూర్వ సంఘటన చిక్కుకొంటారు. ఈ పదిమందీ మళ్ళీ కలుసుకొని తమతమ కథలు తమలో వాయకుడైన రాజకుమారినికి చెప్తారు ఇదీ కథాబీజం, దీనిని కథనం చేయడంలో దండి గొప్ప ప్రజ్ఞ కనబరిచాడు. లలో ఇతడు చెప్పిన కథను మనం టూకీగా చెప్పుకుందాం : పూర్వం మగధ దేశాన్ని రాజహంసుడు అనే రాజు పరిపాలిస్తూ వుండేవాడు. అతడికి ముగ్గురు మంత్రులు. ఆ ముగ్గురు మంత్రులకు వెరశి ఏడు గురు కుమారులు, ఈ ఏడుగురు కుమారులలో ఒకడు ప్రపంచం నిస్సారమని బౌద్ధ యాత్రలకు పోయాడు ఇంకొకడు దుర్వ్యసనాలకు లోనై దేశద్రిమ్మరి ఒయినాడు. మరొకడు సముద్ర వ్యాపారం చేస్తూ దేశాంతరాలు పోయారు. ఇకపోతే నలుగురు మంత్రికుమారులూ,రాజూ రాజ్యంలో ఉన్నారు. వీళ్ళు కూడా ఆ టేబాలం రాజ్యంలో లేరు. శత్రురాజులు వచ్చి ఓడించడం వల్ల అడవులు పట్టిపోయారు. ఈ రాజుకి సహాయం చేయడానికి వచ్చిన మిధిలరాజుకే కష్టాలొచ్చాయి. అతడేమయాడో తెలియదు. (1) అడవిలో మగధరాజు రాజహంసడికి ఒక కొడుకు పుట్టాడు. అతడికి రాజవాహనుడు అనే పేరు పెట్టారు. దశకుమారులలో ఇతడు మొదటివాడు<noinclude><references/></noinclude> b8so0v82wp6n74oxbxuhdnirbtfm7f0 104 232333 589044 2026-10-18T00:44:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '142 మూలఘటిక కేతన (2) సుమతి మంత్రికి ఒక కొరుకు "పేరు పెట్టారు. (3) సుమంత్రుడనే అమాత్యుడికి 'మిత్రగుప్తుడని నామకరణం చేశారు. పుట్టాడు. అతడికి 'ప్రమతి' అనే కుమారుడు పుడితే ఆ బిడ్డకు (4) స...' 589044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>142 మూలఘటిక కేతన (2) సుమతి మంత్రికి ఒక కొరుకు "పేరు పెట్టారు. (3) సుమంత్రుడనే అమాత్యుడికి 'మిత్రగుప్తుడని నామకరణం చేశారు. పుట్టాడు. అతడికి 'ప్రమతి' అనే కుమారుడు పుడితే ఆ బిడ్డకు (4) సుమిత్రుడనే మంత్రికి పుట్టిన తనయుడికి 'మంత్ర తగు పుడు' అనే పేరు పెట్టారు. (5) సుశ్రుతుడు అనే మంత్రికి పుట్టిన తనయుడికి 'విశ్రుతుడు' అనే పేరు పెట్టారు. రాజు ఏమ (9) మగధ రాజుకి సాయం చేయడానికి వచ్చిన మిధిల య్యాడో తెలియదని చెప్పుకొన్నాం. అతని రాణికి కవలపిల్లలు పుట్టారు. ఒక బిడ్డని కొండవాళ్ళు ఎత్తుపపోయి బలీయబోతూ వుంటే ఒక ముని రక్షించి రాజహంస మహారాజు వద్దకు చేర్చాడు. ఈ బిడ్డకు "అపహారవర్మ" అని పేరు పెట్టారు. (7) రాజహంస మహారాజు ఒకనాడు అడవిలో తీర్ధస్నానానికి వెళుతూ ఉంటే ఒక కూతపత్ని చేతిలో ఒక అందమైన కుర్రాడ్ని చూశాడు. ఆ బిడ్డ తన స్నేహికునికి పుట్టిన కవలలో రెండోవాడని తెలుసుకొని తీసుకువెళ్ళి ఉపహారవర్మ అని పేరు పెట్టాడు. ° (8) ఇందాకా రాజు గారి మంత్రుల కుమారులలో ఒకడు సముద్ర దయానం చేపి 'దేశాంతరాలకు పోయాడని చెప్పుకొన్నాం కదా. ఆ రత్నగర్భుడు చూలాలైన భార్యతో స్వదేశానికి తిరిగి వస్తూవుంటే ఓడ మునిగిపోయింది గర్భిణి ఒడ్డుకు చేరింది. ఒక బిడ్డను కన్నది ఆ బిడ్డను ఒక ఏనుగు ఎత్తుకొని వెళ్ళిపోయింది. ఆ ఏనుగు మీద ఒక సింహం గర్జించి దుమికింది. ఏనుగును చంపేసింది. బిడ్డ చివర 5 ఒక మునికి దక్కాడు ఆ ముని రాజువద్దకు పంపించాడు. రాజహంస రాజు వాడికి పుష్పోద్పపుడని పేరుపెట్టాడు. a a (9) ఒకనాడు రాజహంస మహారాజు వద్దకు అతని రాణి వసుమతీదేవి ఒకబిడ్డను ఎత్తుకొని వచ్చింది. ఎవరీ అబ్బాయి? అని రాజు అడిగాడు "వ్యసనా లకు లోనై దేశాలుపట్టి పోయాడే ఒక మంత్రి కుమారుడు, అతడికి ఈ బిడ్డ పుట్టాడట. వీడివి ఒక యక్షకన్య తీసుకొనివచ్చి నాకు ఇచ్చింది" అని రాణి చెప్పింది. సరే వీజీ పెంచుదాం అని రాజు ఆ ఆ కుర్రాడికి 'అర్ధపాలుడు' అనే పేరు పెట్టాడు. (10) లోగడ మంత్రి కుసూరులలో ఒకడు ప్రపంచం నిస్సారమైనదని తీర్ధయాత్రలకు పోయాడని చెప్పుకొన్నాం. అతడు దక్షిణాదిన ఒక త్తెము" పెళ్ళిచేసు<noinclude><references/></noinclude> h6vvik88is3vs6f8lnlv8uhucs3kjj6 104 232334 589045 2026-10-18T00:45:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...? 143 కొన్నాడు బిడ్డలు పుట్టకపోతే ఆమె చెల్లెల్ని చేసుకొన్నాడు. ఈ రెండోభార్యకు ఒక బిడ్డ పుడితే, మొదటి భార్య కన్నుకుట్టుకుంది. దాది బిడ్డను ఆడిస్తున్నప్ప...' 589045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...? 143 కొన్నాడు బిడ్డలు పుట్టకపోతే ఆమె చెల్లెల్ని చేసుకొన్నాడు. ఈ రెండోభార్యకు ఒక బిడ్డ పుడితే, మొదటి భార్య కన్నుకుట్టుకుంది. దాది బిడ్డను ఆడిస్తున్నప్పుడు వాళ్ళిద్దర్నీ కావేరీలో తోపేసింది. జలగండం చాలదన్నట్టుగా ఆమె పట్టుకొన్న కొమ్మనొక పాముంది, అది దాదివి కాలేసింది. దాది ఒక మునికి బిడ్డనప్పజెప్పి చచ్చిపోయింది. ఆ బిడ్డ రాజహంస మహారాజు వద్దకు చేరాడు. వాడి కథ విని వాడికి 'సోమదత్తుడు' అని పేరు పెట్టి పెంచాడు. ఈ పదిమంది చిన్నవాళ్ళే దశకుమారులు. వీళ్ళు పెరిగి పెద్దవాళ్ళ యారు. యుక్తవయస్సు వచ్చాక వదిమంది కలసి దిగ్విజయానికి వెళ్ళారు. దారిలో వింధ్యాటవిలో మకాం చేశారు. అక్కడో మాతంగుడు కనబడ్డాడు. అతడు రాజ వాహన కుమారుణ్ణి కొంచెం ప్రక్కకు పిలిచి, తనకో సాహసోపేతమైన సహాయం చెయ్యమని కోరాడు. చెలికాండ్రతో చెప్తే వాళ్ళు ఒప్పుకోరేమో అవి రాజ వాహనుండు మిగతా తొమ్మండుగురికీ చెప్పకుండా ఆరాత్రి మాతంగుడితో ఆ సహా యం చెయ్యడానికి వెళ్ళాడు. ప్రొద్దుట లేచి చూస్తే రాజకుమారుడు లేదు. తొమ్మండుగురు అతడి కోసం వెదకడం మొదలు పెట్టారు. తలోదారిగా పోయారు. మళ్ళా ఒక సంకేత స్థలంలో కలుసుకోవాలనుకున్నారు. రాజవాహనుడు చేసిన సహాయంవల్ల మాతంగుడు పాతాళ రాజయ్యాడు. ఆ లోకపు రాజకన్యను పెళ్ళిచేసుకొన్నాడు. "ఈ ఉపకారం చేసి రాజవాహనుడు వింధ్యాటవి లోనికి వచ్చాక దశకుమారులలో మిగతావాళ్ళు కనబడలేదు. వాళ్ళ కోసం వెనుకుతూ తిరుగుతూ, తిరుగుతూ ఉండగా మొదట సోమదత్తుడు కని పించాడు. తన కథ చెప్పాడు. 1. సోమదత్తుని కథ: రాజవాహనుణ్ణి వెదుకుతున్న సోమదత్తుడికి ఒక రత్నం దొరికింది. దానిని అతడు కుచేలురు లాంటి పేద బ్రాహ్మణుడికిచ్చాడు. అతణ్ణి రాజభటులు బంధించారు. ఆ బ్రాహణుడు నాకేం తెలియదు ఇచ్చింది ఇతడు అవి సోమదత్తుణి చూపించాడు. భటులు అతణ్ణి బంధించారు. కారాగారంలో పారేశారు. అక్కడ కొందరు దొంగలున్నారు వాళ్ళు నిజంగా దొంగలు కారు. ఆదేశం రాజుని చంప డానికి వచ్చిన గూఢచారులు. వాళ్ళ సంకెళ్ళను సోమదత్తుడు బ్రద్దలు కొట్టాడు. అందరూ తప్పించుకొని పోయాడు. వీరకేతువు అనే రాజును కలుసుకొని అతని శత్రువుని ఓడించారు. సోమదత్తుడి ప్రతాపానికి మెచ్చుకొని వీరకేతువు తన కూతుర్నిచ్చి పెళ్ళిచేశాడు. ఆమెతో కలసివస్తూండగానే రాజవాహనుడు కనబడ్డాడు.<noinclude><references/></noinclude> cbt36an1pw10u2wdm3yakop9bpvv2bh 104 232335 589046 2026-10-18T00:45:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '144 మూలఘటిక కేతన వీళ్ళిద్దరూ కలుసుకొన్నాక అక్కడికి పుష్పోద్భవుడు వచ్చాడు. తన కథ రాజవాహ మడికి వినిపించాడు. 2. పుష్పోద్భవుని కథ : తన రాజకుమారుణ్ణి వెదుక్కుంటూ వెళ్ళిన పుష్పోద్...' 589046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>144 మూలఘటిక కేతన వీళ్ళిద్దరూ కలుసుకొన్నాక అక్కడికి పుష్పోద్భవుడు వచ్చాడు. తన కథ రాజవాహ మడికి వినిపించాడు. 2. పుష్పోద్భవుని కథ : తన రాజకుమారుణ్ణి వెదుక్కుంటూ వెళ్ళిన పుష్పోద్భవుడికి కొండ మీంచి పడిపోతున్న ఒక మనిషి కనిపించాడు. ఆ మనిషిని భూమిమీద పడనివ్వ కుండా అతడు రక్షించారు వివరాలు కనుక్కుంటే తీరా ఆ మనిషి తన తండ్రే. వదహారేళ్ళ తరవాత నీ కొడుకు కనబడతాదని ఎవరో జోస్యం చెపితే ఇన్నాళ్ళూ ఆగాడు. ఇంక లాభం లేదని ఆత్మహత్య చేసుకొంటూ ఉంటే కొదుకే రక్షించాడు. ఇంతలో అగ్నిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసుకోబోయిన ఒక స్త్రీ కనబడింది. ఆమె అతని తల్లి: ఆమెకూడా జ్యోతిష్యం విని కొడుకు కోసం, భర్తకోసం ఇన్నాళ్ళు ప్రాణాలు నిలుపుకొంది. నిరాశతో ప్రాణాలు తీసుకొంటూ ఉంటే ఇద్దరూ వచ్చి రక్షించారు. తల్లితం రులను ఒక ముని ఆశ్రమంలో ఉంచి పుష్పోద్భవుడు రాజ వాహనుడి కోసం వెదకడం పొరంభించాడు అతడు దొరకకపోయినా అడవిలో い 32 విధి నిక్షేపాలు దొరికాయి. ఆ సంపదతో ఉజ్జయినికి వెళ్ళి అక్కడ శిష్యులతో, స్నేహితులతో ఉన్నాడు. ఆ ఊళ్ళో బాలచంద్రిక అనే అమ్మాయి ఉంది. ఆమెను పుష్పోద్భవుడు ప్రేమించారు. దుర్మార్గుడైన రాజసోదరుడు కూడా ఈ పిల్ల పెనే కన్ను వేశాడు ఆ పిల్ల చెయ్యి పట్టుకోబోయాడు. ఈ చారువర్మని మాయోపాయంతో చంపి పుష్పోద్భవుడు అమెను పెళ్ళి చేసుకొన్నారు. జ్యోతిష్యుల శకునాలవల్ల రాజవాహనుణ్ణి కలుసుకునే రోజు వచ్చిందని తెలుసుకొని బయలుదేరాడు. కలును కొన్నారు. 3. రాజవాహనుడి కథ ఈ ఇద్దరు మిత్రులనూ తీసుకొని రాజవాహనుడు అవంతీపురంలోనికి వెళ్ళాడు. ఆ ఊరి రాజకుమా రై పేరు అవంతిసుందరి. ఆమెను రాజవాహమడు ప్రేమించాడు. పుష్పోద్భవుడు పెళ్ళాడిన బాలచంద్రిక ఈ రాజకుమారి చెలికత్తె. అఁదుచేత ఆమె తన చెలికి, రాజవాహనుడికి సమావేశం ఏర్పాటు చేసింది ఇద్దరికి పూర్వజన్మలు జ్ఞాపకం వచ్చాయి వాళ్ళకు కొన్ని శాపాలున్నాయి. ఇద్దరూ ఈ జన్మలో కలసి, ప్రేమించి పెళ్ళిచేసుకొని శాపాలనుండి విముక్తి పొందాలి. అయితే దీనికి అవాంతరాలున్నాయి. ఇద్దరూ విరహంలో పడ్డారు. రాజవాహనుడు అంతఃపురంలోనికి ఎలా ప్రవేశిం చడం, ఎలా ఆమెను పెళ్ళి చేసుకోవడం : ఇంతలో ఒక ఇంద్రజాల విద్యాప్రవీణుడు రాజవాహనుడి<noinclude><references/></noinclude> elwefj9ddb5g1ch2ktl6ptgmdyix3kv 104 232336 589047 2026-10-18T00:45:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 145 స్నేహితుడయ్యాడు. అతడు భయంకరమైన గారడీలు చేసి, ఆ దేశపు రాజును నంముగ్ధుణ్ణి చేసి చివర మంగళప్రదంగా పెళ్ళి చూపిస్తానని రాజకుమార్తెకూ, రాజ వాహనుడికి ని...' 589047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 145 స్నేహితుడయ్యాడు. అతడు భయంకరమైన గారడీలు చేసి, ఆ దేశపు రాజును నంముగ్ధుణ్ణి చేసి చివర మంగళప్రదంగా పెళ్ళి చూపిస్తానని రాజకుమార్తెకూ, రాజ వాహనుడికి నిజంగా పెళ్ళి చేశాడు. దంపతులు అంతఃపురానికి పోయి శ్రయవించారు. ఇంతలో రాజవాహనుడి కాళ్ళకు సంకెళ్ళు చుట్టుకొన్నాయి. అతణ్ణి శత్రువులు తీసుకుపోయారు. ఇది శివఫలం. భార్యను రెండు నెలలు ఓపిక పట్టమని రాజవాహ నుడు బందీగా వెళ్ళిపోయాడు. రాజవాహనుణ్ణి బంధించిన చండవర్మ అనే రాజు అంబాలిక అనే అమ్మా ప్రేమించాడు ఆమెను పెళ్ళి చేసుకొంటున్న లగ్నంలోనే' రాజవాహనుణ్ణి చంపాలనుకొన్నారు. కోట దగ్గర ఏనుగుతో తొక్కించి రాజవాహనుణ్ణి హఠం చేయాలనుకొన్నాడు. కానీ తెలవారుతూ ఉండగా రాజవాహనుడి కాళ్ళకున్నసంకెళ్ళు విడిపోయాయి ఆ శృంఖలాలు ఒక అప్సరసగా మారిపోయి తన కథ చెప్పుకొంది. వెళ్ళిపోయింది. ఇంతలో చండవర్మ చచ్చిపోయాడని కేకలు వినబడ్డాయి. ఎవరు చంపారా.1 అని ఆశ్చర్యపోయి పక్కనున్న ఏనుగునెక్కి రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. చండవర్మను చంపింది అవహారవర్మ. అతణ్ణి కలుసుకున్నందుకు రాజవాహనుడు చాలా సంతోషించాడు. అతడొక్కడే కాదు దశకుమారులలో మిగతా ఆరుగురూ. కూడా అప్పుడే అక్కడే అతణ్ణి కలుసుకొన్నారు. ఇంతమంది ఇక్కడికెలావచ్చారా అని రాజవాహనుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. ఒక్కొక్కర్ని వాళ్ళవాళ్ళ కథలు చెప్ప మన్నాడు వాళ్ళు చెప్పారు. ఈ ఏడుగురి కథలూ ఏడు అద్భుతగాథలు, చదువుతూ ఉంటే, ఉత్పా హంగా, ఉద్వేగంగా ఉంటుంది. మొత్తం దశకుమార చరిత్రలో అన్ని కథలూ అద్భుతంగానే ఉంటాయి.1 నేటి జానపద చలవచిత్రాల సాహసాలకు ఇది మూలకందం. ఇంత అద్భుతగాథలున్నా ఇది వాస్తవికతకు దూరంగా పోదు. తిరుమలరామచంద్రగారు చెప్పినట్టు "అప్పటి సమాజాన్ని దండి వదిలి పెట్టలేదు"2 ఆయన ఇంకా ఏం చెప్తున్నాడో చూడండి. 1. ఈ కథాకావ్యాన్ని చక్కని వచనంలో నా మిత్రులు విద్వారా విశ్వం అనువాదం చేశారు. 2 విద్వాన్ విశ్వం అనువాదానికి వ్రాసిన పీఠిక పుట 6. (10)<noinclude><references/></noinclude> 1y1k7xes2tkjz14af8gndwjg1vd3nea 104 232337 589048 2026-10-18T00:45:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 మూలఘటిక కేతవ "నిజానికి సమకాలిక సమాజాన్ని రూపు కట్టించిన ప్రాచీన రచన దీనిని మించినది మరొకటి లేదు దండి సమాజపు వెలుగు నీడలను ప్రస్ఫుటంగా చిత్రించాడు. దీనితో రచనకు పంచ ప్రా...' 589048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>148 మూలఘటిక కేతవ "నిజానికి సమకాలిక సమాజాన్ని రూపు కట్టించిన ప్రాచీన రచన దీనిని మించినది మరొకటి లేదు దండి సమాజపు వెలుగు నీడలను ప్రస్ఫుటంగా చిత్రించాడు. దీనితో రచనకు పంచ ప్రాణాలూ సమకూరాయి. దొంగనన్యాసులు, కపట బ్రాహ్మణులు, మోసకారులైన వేశ్యలు, కవట కుంటలు, గజదొంగలు దండిదృష్టి నుండి తప్పిపోలేదు. దండి ప్రజాకవి. ప్రజాజీవితాన్ని ఆకళించు కొన్న కవి. కనుకనే ప్రజాసామాన్య సుఖ దుఃఖాలు ఉత్సాహోద్వే ,గాలు, రాగద్వేషాలూ కావ్యమంతటా కుమ్మరించాడు " ఇటువంటి మూలకథను మూలఘటిక కేతన పన్నెండు అశ్వాపాల శాప్యంగా తెలిగించాడు దీనిని తాను 'అంచిత భావరసోదయాభిరామం'గా అమన .దించినట్లు భావించాడు. అయినా ఈ కావ్యాన్ని ప్రకటిస్తూ కందుకూరి వీరేశలింగంగారు ఇలా నాశారు: "ఇతరాంధ్రకవుల వలననే యితడును సంస్కృత కావ్యాలను సరిగా నాం ధీకరింపక కథాంశమును మాత్రమునే గైకొని వర్ణనాంశములను విశేషముగా విడిచియు, మార్చియు, జేర్చియు యథేచ్ఛముగా రచనచేసి యున్నాడు.3 కేతన మూలంలో ఏయే మార్పులూ కూర్పులూ చేశాడో శిష్ణారామకృష్ణ శాస్త్రిగారు చక్కగా పరిశీలించి తై పారు వేశారు. వారి మాటలను చూడండి: తైపా . "మూలమున వసుమతీదేవి వర్ణనలు బహుదీర్ఘవ 'ముగా జేయబడగ, కేతన దానివి పూర్తిగా వదిలివేసినాడు. అవంతీసుందరీ పరిణయము సందర్భమున రాజవాహనుని యుద్యానవన విహారము సంస్కృతమున విపులముగ జేయబడగ కేతన దానిని త్యజించుటయేగాక, పరిణయానంతరము చేయబడిన కేశిగృహ సంభోగ వర్ణనలు గూడ వదలివేసెను. దీనినిబట్టి విశేష శృగార వర్ణనలితనికి గిట్టవేమో యనిపించును. అట్లే యహాహారవర్మ కథలో శయ్యపై వరుండి యున్న శ్రీ వర్ణనలు మూలమున విపులముగను బహురమణీయముగను జేయబడగ కేతన దానిని విడిచివేసెను. ఉపహారవర్మ కథలో వికటవర్మ తన భార్య కుతంత్రము వలన మరణించుట కాతని కురూపము కారణమనియు, నందుచే నామయాతని నేవ గించెననియు మూలమున చెప్పబడెను. కారణములు బలవత్తరముగా నుండుటకే 3 దశకుమార చరిత్ర- వీరేశలింగంగారి పరిష్కరణ, ప్రధమ ముద్రణ 1901<noinclude><references/></noinclude> gonz1ysimyt6n3lo8n270ocqayeay35 104 232338 589049 2026-10-18T00:46:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 147 : వికటవర్మ విద్యావంతుడు గాడనియు, మోటవాడనియు, భార్యా జనములతో సంభోగించు నీచుడనియు కేతన కవి కల్పించి 'పాత్రపోషణము' చేసినారు. 4 శిష్ట్లావారి ఉద్దేశంలో క...' 589049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 147 : వికటవర్మ విద్యావంతుడు గాడనియు, మోటవాడనియు, భార్యా జనములతో సంభోగించు నీచుడనియు కేతన కవి కల్పించి 'పాత్రపోషణము' చేసినారు. 4 శిష్ట్లావారి ఉద్దేశంలో కేతన ఏమంత గొప్ప కవికాడు. ఈ కావ్యంలో రసపోషణ బాగుగా జరగలేదనియే చెప్పవలయునని తీర్పు చెప్పాడు. అయితే - కేతన ఈ కావ్యం చెప్పి తిక్కనగారిని మెప్పించానని పొంగిపోయాడు. "బ్రహ్మ “దేవుడైనా కవిత్వం చెప్పి అక్కనగారిని మెప్పించలేడు. అలాంటిది నేను దశ కుమార చరిత్ర చెప్పి ఆయనను మెప్పించాను. ఇంక నన్ను వేరే పొగడాలా ?” - అని ఈ పద్యం చెప్పుకొన్నాడు. కవితజెప్పి యుభయకవిమిత్రు మెప్పించ నరిది బ్రహ్మకైన నతడు మెచ్చ బరగ దశకుమార చరితంబు చెప్పిన ప్రోడ నన్ను వేరే పొగడనేల? (ఆంధ్రభాషాభూషణం ఎర్ అయినా తనకు పుస్తకం అంకితమిచ్చినవారి కవితను ఏ కృతిపతి -మెచ్చుకొంటాడు తిక్కనగారూ అలాగ మొహమాటానికి మెచ్చుకొనడమే తప్ప -ఆ ప్రశంస “ త్రికరణశుద్ధితో జెప్పిన మాటగ నెంచరాదు" అని శిష్ట్లావారు అభి ప్రాయపడుతున్నారు 6 అనంతర ప్రబంధకవుల ధోరణి మాత్రమేకాదు, తనకు .ముందున్న నన్నయాదుల సంపూర్ణ ప్రతిభ కేతనలో లేనిమాట వాస్తవమే. అంత మాత్రాన అతణ్ణి చులకన చేయకూడదు. తెలుగులో మొట్టమొదటి కథాకావ్యాన్ని అతడు వ్రాశాడు. ఔచిత్యాన్ని పాటించేవాడు ఎప్పుడూ మంచికవే అవుతాడు. కేతన 'మితసత్యహితవచోనిపుణుడు'. మితభాషణ గంభీరతకు చిహ్నం. ఇది నన్నయగారిలో వుంది. కేతన కూడ సానుభూతితో చదివితే, ఒక్కమాటలో -కొండంత అర్థం నన్నయగారిలాగ తోపింపజేస్తాడు. నిద్రపోతున్న నాయికను నాయకుడు చూశాడు. అప్పుడు అతడు యిలా నావించుకొన్నాడు. ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వం, మద్రాసు యూనివర్శిటీ ప్రచురణ. పుటలు 459_80. .5 ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము, మద్రాసు యూనివర్శిటీ ప్రచురణ. పుటలు 468, 470.<noinclude><references/></noinclude> qyqj117q0nz7lkwui3yl8hgvipf658k 104 232339 589050 2026-10-18T00:46:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 మూలఘటిక కేతన "కమగొనునంత నామనసు గన్నులు మన్మథు డింతిపాలు చే సిన మెలగంగలేక గతచేష్టుడనై యిది నిద్రపోపుచో మనమున కింతపు పై గరిమంబుగ విభ్రమముం గరంబు నొం దినతరి జూచువారలకు ధీ...' 589050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>148 మూలఘటిక కేతన "కమగొనునంత నామనసు గన్నులు మన్మథు డింతిపాలు చే సిన మెలగంగలేక గతచేష్టుడనై యిది నిద్రపోపుచో మనమున కింతపు పై గరిమంబుగ విభ్రమముం గరంబు నొం దినతరి జూచువారలకు ధీరత ఎక్కడి దంచు లోలతగా". (దశకు. 8_147) ఈ పద్యంలో ఆయువుపట్టుమాట 'ధీరత'. ఈ సుందరి నిద్రపోతున్న ప్పుడే మనసులో యింత పుట్టింది; ఇక మేలుకొంటే ధీరత ఎక్కడిదన్నాడు. నాయకుడు ధీరత పోగొట్టుకోలేదు కనుకే ముక్తనరిగా అన్నాడు. కేతన పాత్రల మనసులోని భావాలను ఆట్టే విశదీకరించక వాళ్ళ రూపాన్నీ, కట్టునూ, బొట్టునూ, అలంకారాలనూ విపులంగా వర్ణిస్తాడు. ఇతడు చేసిన ఈ వర్ణనలే తరువాతి కవులకు మార్గదర్శకా అయినాయి. కదిరీపతి శుక సప్తతిలో, అయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుడు హంస వింశతిలో తెలుగుదనం ఉట్టిపడే రచనలు చేయడానికి, వివిధ విషయాల పట్టికలు ఇవ్వడానికి కేతన పెట్టిన వరవళ్ళు దిద్దడమే కారణం. కథాకథన కావ్యంలో జాబితాల రచనకు ఇదేనాంది. చూడండి ఆనాటి ఆభరణాల వివరాలు: 1 "మట్టియ లుజ్వలమణినూపురంబులు మొలనూలు వస్త్రముల్ ముల్లియముల కట్టుపడంబులు గట్టినళ్ళును సుద్ద సరితీగెమినుకులు నందిదండ లంగుళీయకములు హారికంకణములు చేకట్టుపాలెలు చెన్ను మెరుగు టాకులు సరి పెణ లాల కకముపూత కాటుకతిలకంబు కమ్మపువ్వు లాదిగాగల మేలి ద్రవ్యముల నొప్ప బసదనముచేసి యుచిత రూపంబుదాల్చి బాలచంద్రికచోటినై వజ్జ సరిగి దారువర్ముని లోగిలి దరియజొచ్చి". (దశకు. 3.77; దొంగతనానికి ఆనాటి దొంగలు ఏ సాధనాలు పట్టుకొని వెళ్ళేవారో ఆ సాధనాలను వర్తిస్తున్నాడు. *పొయిదల నీలి దీట్కొలిపి బూడిద ముండుల బంతి గాలచీ రయు సెలగోల కత్తి భ్రమరమ్ముల క్రోలును మైలమందు గో య్యయు నురిగొంకే వారసము నాదిగ గల్గిన సాధనంబుల న్నియు సమకూరజేసికొని నేర్పున నేగితి ముచ్చు ప్రొద్దునః". (దశకు. 5_72) తన సమకాలిక సమాజాన్ని దండి ఎంతచక్కగా కన్నులకు కట్టించాడో కేతనకూడ అంత చక్కగానే చిత్రించాడు. వివనారాయణ కథలాంటిది ఆదిలో<noinclude><references/></noinclude> ety47cnm1wybplr6iv9vib82gpewwi9 104 232340 589051 2026-10-18T00:46:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం._2 149 దశకుమార చరిత్రలోనే ఉంది. ఒక ఋషిని చెడగొడతానని పానికూతురు శవఠం పట్టింది. అది చెల్లించుకొంది. ఈలోగా ఆవేశ్య ఋషి దగ్గరకు కవటవృత్తిని చేరినప్పుడు వేశ్య...' 589051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం._2 149 దశకుమార చరిత్రలోనే ఉంది. ఒక ఋషిని చెడగొడతానని పానికూతురు శవఠం పట్టింది. అది చెల్లించుకొంది. ఈలోగా ఆవేశ్య ఋషి దగ్గరకు కవటవృత్తిని చేరినప్పుడు వేశ్యమాత పెట్టేగోడు మూలంలో ఎలా ఉందో చూడండి. "నేను చేసిన తప్పల్లా కులాచారం ప్రకారం నా ధర్మాన్ని నేను నిర్వర్తించాను. వేశ్య తల్లి చేయవలసిన విధులివి. పిల్ల పుట్టిన నాటినుంచి చక్కగా ఆహారంతో పోషించాలి. పుట్టిన పండుగలూ, పందువులూ వచ్చినప్పుడు ఉత్సవాలూ -పేరంటాలు చేయాలి. కామశాస్త్రం చదివించాలి. నృత్యం, గానం, వాద్యం, నాట్యం ఆస్వాద్యపుష్పగంధకళల పాటవం కలిగించాలి. చదువూ, మాటకారితనం -నేర్పాలి. వ్యాకరణం, తర్కం, సిద్ధాంతం వగైరా విద్యలలో జ్ఞానం కల్పించాలి. _జీవనోపాయములైన క్రీడాకౌశలాదులను, ద్యూత కళలను నేర్పించాలి. నమ్మక మైన వారితో ఇతర రహస్యాలు నేర్పాలి. ఉత్సవాదులలో బాగా - అలంకరించి .కూతురును ప్రదర్శించాలి. ఆవిడను గూర్చి ప్రచారం చేయాలి. ఎవరికో ఒక జాతి రూపధనాదులు గలవారికి గాంధర్వ వివాహం చేసి శుల్కం పుచ్చుకొనాలి. ఇవి మా ధర్మాలు. ఇవన్నీ నేను చక్కగా నిర్వర్తిస్తూ వచ్చినాను. ఈ విషయంలో తల్లి మాటను ఏ వేశ్యాపుత్రికా దాటడానికి వీల్లేదు",6 3 దీనిని కేతన ఎలాగ విశదం చేశాడో గమనించండి. నాటికీ, నిన్నటి ''చింతామణి' నాటకంలోని వేశ్యమాతల నీతులకు ఏమీ తేడాలేదు. *తవయఁ గని గౌరవంబువ వనుదినమును సావధానయె యొడకమునన్ దేవి పదంబిడి_యలజ - వ్వన మగుటయు వేడ్కతోడ వారిజముఖికిన్ పరిమితాహారంబు వాటించి యొడియంగ ముల వాడు నాటికి నలుగు పెట్టి చదురైన మాటలు సడినన్న జెప్పి శృం గారంబు గావించు క్రమము దెలిపి మెత విద్యలు మేలుగా పెరిగించి యు యొరపుగరపి సౌధాగ్యమునకునుం జాలిన వోములు నోమించి పడయంగ మాలుకొలిపి 6 దశకుమార చరిత్ర, విద్వావ్, విశ్వం పుట 72<noinclude><references/></noinclude> 3zfi6wnmybtd5gz7cocaqxydazg6jq3 104 232341 589052 2026-10-18T00:46:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ''150 పేరుమెప్పును గలవారు తోడ ప్రియము నడిగి పుత్తెంచెనేని వెయ్యం బెరింగి రేపు మాపని యాసలు చూపి చూపి యింపు పుట్టించి మది బిలిపింప వలయు ధనవంతుడెన వానిం దనయిచ్చన దిరుగువాని దా...' 589052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'150 పేరుమెప్పును గలవారు తోడ ప్రియము నడిగి పుత్తెంచెనేని వెయ్యం బెరింగి రేపు మాపని యాసలు చూపి చూపి యింపు పుట్టించి మది బిలిపింప వలయు ధనవంతుడెన వానిం దనయిచ్చన దిరుగువాని దానగుణమునన్ బనుపడు వానింగ్ కొని మూలఘటిక కేతన- యనుషంగా వలయు గూతు నాతని కడకున్ మగలం బలువుర దన్నుం దగిలింపగ కొరపు గరిపి తానొక్కని పై దగులము వేసిన నొకమెయి మగిడింపుచు గూతు బడపు మరపగ వలయున్, (దశకుమార - 6_13 నుండి 18 "సానులవల్ల చెడిపోయినవాళ్ళంతా భ్రష్టులే వాళ్ళకు మరి విమోచనం వాళ్ళు డైన నమతంలో కలప వలసిందే." అన్న వివరీతపు భావనలు అన్నాడు. ఉండేవి కాబోలు. కేతన ఇలా చెప్పారు. "మిండాటమాడి పోలిసిన...మిండలకును జై నవృత్తి మేలని మదిలో నొండు తలపుడిగి జినమునిమండలికృప వడసి యొక్క మాంత్రికు చేత" (5_58) . ఆ భ్రష్టుడు దీక్షితుడై నాడట. దండి తన కాలపు జైనులనే కాక బ్రాహ్మ కూడ విడిచిపెట్టలేదు. వాళ్ళలో నీచముంటే అదీ చెప్పాడు. కేతనకూడ జవిని వివరించాడు. "చదువులు విడిచి యాచారంబు దిగదాని ధర్మువు చెరిచి సత్యంబు మరచి మొగమాట తెగజూచితగవు దూరము చేసి కులముగీటు నబుచ్చి వలనుదప్పి శౌచంబు వదలి విశ్వానంబు మొరగి తాలిమి మాలి పెద్దరికము తొరంగి దయపిరిందికివైచి నయము క్రుమ్మడగించి బాంధవంబురివి పాపమున బొదలి నెరుకులకు నొజ్జులై వారి యిండ్ల గుడిచి, కొలిచి దీవించి యించుక వెలికిబోయ అనగబరగిన పారు లియ్యడవిలోన నెన్న బెక్కండ్రుగలరు ధాత్రిశతిలక - (దశకు.).<noinclude><references/></noinclude> rcjz5pg4gvwlxbih4cb8l6jky5h41q3 104 232342 589053 2026-10-18T00:46:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ''సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 15,1 కేతన కావ్యంలో పెద్దపెద్ద సంస్కృత సమాసాలు ఉండవు. ఆయన చిన్న చిన్న తెలుగు మాటలతోనే కథా కథనంచేస్తాడు. తెలుగుతనం ఉట్టిపడే సామెతలూ, జాతీయాలూ, పలుకుబళ్ళ...' 589053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 15,1 కేతన కావ్యంలో పెద్దపెద్ద సంస్కృత సమాసాలు ఉండవు. ఆయన చిన్న చిన్న తెలుగు మాటలతోనే కథా కథనంచేస్తాడు. తెలుగుతనం ఉట్టిపడే సామెతలూ, జాతీయాలూ, పలుకుబళ్ళూ ఇతనిరచనలో ఉన్నాయి. కొన్ని చూడండి: 3 3 "కన్నుగానక కయ్యంబునకు కాలు ద్రవ్వి (224), లోకమువారు నవ్వరే? (2.82), ముప్పెట్టు (8_66), ఏటికి ఎదురీదు మార్కి (8_120), పొంగారెడు నేతికి బై పై వీరంబు జల్లినట్ల నిష్ఫలమయ్యె= (8_127), తల ప్రాణము తోకకువచ్చె (8,128). అందని మాని పండ్లను నరులు సాచిన నేమీ చేయుదు (3_181). ఆడబోయిన తీర్థ మెదురుగ వచ్చిన క్రియ (8_142), పెళ్ళి అనే ఉద్దేశంలో తలబ్రాలకు లగ్నమనిన అనడం (5_85), పీనుగు పెంట (5_128), తేనియబడ్డ యీగగతి (6-30), కుక్కకు టెంకాయ దక్కదు (8_88), ఎయ్యది యెట్లు పోయిన (8_88), గురివింద వేమునడరిన వరుసున (7.43), కాన వెన్నెం క్రియ రి త్తవోయె (1266)." మొట్టమొదటి కథాకావ్యాన్ని విరచిస్తూవున్న కేతన ఇందులో కొన్ని కొత్త పద్ధతులు ప్రవేశ పెట్టాడు. అతని కాలానికే నన్నెచోడుని కుమార సంభవం ప్రచారంలోనికి వచ్చి అష్టాదశ వర్ణనలమీద మోజ, హెచ్చింది కాబోలు, కేతవ కృతిపతి వంశాన్ని వర్ణించడానికి అతను ఉండే విక్రమ సింహపురాన్ని వర్ణిస్తానని పురవర్ణన, కావ్యం మొదలు పెట్టకముందే, చేయడం మొదలుపెట్టాడు. అష్టాదశ వర్ణనల్లో పుత్రోదయం ఒకటి వర్ణించాలి. ఇంకా కావ్యం ప్రారంభించకముందే కృతిపతి అయిన తిక్కనగారిని వారి తల్లి ఎలా కడుపుతో ఉన్నదీ వర్ణించాడు. “గర్భితనవసురాతరవయోనిధిమాడ్కి నతిమేను పాండురచ్చవి వహించే కలితరృంగాణ కుట్మలయుగ్మకము పోల్కి కాంతచమ్మక్కు లగప్పు మిగిలె మకరందనంవాహమలయానిలుని క్రియ నంబుజాననగతి యంసమయ్యే ముచిత కాలాగ మనోజ్వలకుసుమంబుగతి వింతినాలి వికాసమొందె వళులువిరి వేగౌను బలినె గోర్కులు మది సందడించె నారు వందమయ్యె వసువమానభాగ్యయగు నన్నమాంబకువర్ణ నీయగర్భవై భవమున." (1_88) కృతిపతిజననానికి ముందు ఇటువంటి గర్భవై భవాన్ని ఇంకేకవీ వర్ణించి ఉండదు. అష్టాదశ వర్ణనల మోజుపుట్టిన తొలిదినాలుకనుక కేతన ఇలా ఈ పద్యం చెప్పాడు. వాస్తవానికి దశకుమార చరిత్రలో కథానాయకుడు రాజవాహనుని జన నానికి ముందు అతని తల్లి ప్రకటివి వర్ణించడానికి అవకాశం వుంది, కేతన అలా<noinclude><references/></noinclude> 6blbfwfyrwvg8oxpokunrnoqbe0ecvo 104 232343 589054 2026-10-18T00:47:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '152 మూలఘటిక కేతవ చెయ్యలేదు. ఇక్కడ వర్ణించాడు కనుక అక్కడ వచనంలో ఒక్క ముక్కలో కొట్టిపారవేశాడు. కేతన మొదలు పెట్టిన గర్భధారణ వర్ణనను తరువాతికవులు ఎందరో అనుసరించారు. కేతన పదబంధ...' 589054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>152 మూలఘటిక కేతవ చెయ్యలేదు. ఇక్కడ వర్ణించాడు కనుక అక్కడ వచనంలో ఒక్క ముక్కలో కొట్టిపారవేశాడు. కేతన మొదలు పెట్టిన గర్భధారణ వర్ణనను తరువాతికవులు ఎందరో అనుసరించారు. కేతన పదబంధాలనూ, భావాలనూ కూడ అనుసరించారు. తారాశశాంకవిజయంలో శేషము వెంకటపతివ్రాసిన ఈ పద్యం చాలా ప్రసిద్దమైనది. మొదలై "లోకములోన కొంద రబలుల్ పతులజా దనియింపలేక య స్తోకమనీష నవ్యపురుషుల్ దము కొంతల వంటకుండ దా టాకులలోన పరాంగననంటుట బాపమంచు న య్యాకులపాటు జూచి యిపుడాకులపా చెనయంగ నేటికి E" ఈ ప్రఖ్యాతపద్యంలోని ఆకులపాటు కేతనగారి "వేకువ గమ్మ దెమ్మెరలు వీవగ మాపుల నెల్లిదంపుగా. రాకులపాటు డెందమున నాకులపాటొదవింపజొచ్చె శో రాకరవల్ల వ ప్రదయ మంగజవహ్ని శిఖాసరూపతం (శశాంక. 3,82) తాటాకులలోనే గైకొని పంతజేసె బథిక ప్రకరంబునకు వనంబున.” (8-89) - కేతన ఇష్టదేవతా ప్రార్ధనలో వినాయకుని బాల్య క్రీడను వర్ణించాడు. "గక్కువ నేత్రయుగ్మము కరద్వితయమ్మున మూసినట్టి యా మిక్కిలి కంటికి దనదు మిక్కిలి హ నమః మాటుచేసి యిం పెక్కెడు బాలకేళి బరమేశ్వరు చిత్తము పల్లవించగా దక్కక ముద్దువం బౌలుచు దంతిముఖుం గొలుతుం దిసన్ను గాజు". (L.) అల్ల పాని పెద్దనగారు కూడ వినాయకుని బాల్యాంక విచేష్టను వర్ణించారు. మ. 1-4) "అంకముఁజేరి శైలతవ యా నవ దుగము లాను వేళ బా ల్యాంక విచేష్ఠఁ దొండమున నవ్వలి చన్దబళింపబోయి యా వంకఁగుచంబు గాన కహి వల్లభహారము గాండివే మృణా శాంకురశంకవంటె రుగజాస్యునిఁ గొల్తునభీష్ట సిద్ధికిన్. కేతన ఇష్టదేవతా ప్రార్ధనలో కుమారస్వామిని నుతించాడు (1_8), మన్మథుణ్ణి నుతించాడు (1_7). పూర్వకవులలో నన్నెచోడుడూ, వేములవాడ · భీమకవీ మన్మథుణ్ణి కావ్యారంభంలో ముతించిన కవులు.<noinclude><references/></noinclude> 6t5bm6x5l6p652s10k3hafgk2vzq4rq 104 232344 589055 2026-10-18T00:47:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 కావ్యాంతంలో కేతన భరత వాక్యం లాగ ఇలాగ చెప్పాడు. రాజవాహన వృవతి ధర్మమున రాజ్య 'జవరమ సుఖము పాలనము చేయునెడల గవిరి ధరయెల్ల శ్రీ రావ్య కటకమయ్యె నతని కీర్తుల...' 589055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 కావ్యాంతంలో కేతన భరత వాక్యం లాగ ఇలాగ చెప్పాడు. రాజవాహన వృవతి ధర్మమున రాజ్య 'జవరమ సుఖము పాలనము చేయునెడల గవిరి ధరయెల్ల శ్రీ రావ్య కటకమయ్యె నతని కీర్తులు పాల్పొంగినట్లు ' వెలనె 153 (దశకుమార. 12_98) తంజావూరు పాలించిన రఘునాథ నాయకుడు (1600-1830) ఒక రామాయణం రచించాడు అందులోని పురవర్ణనలో “శ్రీధాన్యకటకమై చెన్నొంద నగరంబు"అని వర్ణించాడు (1-58) కేతన ధాన్యకటకాన్ని పద్యంలో తేవడానికి కొంచెం సబబుంది. అతని బావమరది దండనాథుడైన వెలనాటి రాజ్యంలో విదే ధాన్యకటకం కూడ. వేంగిలోని వెంటిరాల అగ్రహారమే కేతన జన్మస్థానమైనా వెలవాడూ, ధాన్యకటకం అతని నివాసభూములు కావచ్చును. కృత్యాదిని కృతిపతి వివాన నగరాన్ని వర్ణించే కావ్యంలో చివర తన ఊరి పేరు చొప్పించాడా? - కృత్యాదిని కేతన కొన్ని కొత్త విషయాలను కూడ తొలిసారి పెట్టాడు, వేడు మనం ఏ ప్రాచీన కావ్యం తీపి చూసినా షష్ఠ్యంతాల తరువాత "అభ్యుదయ వరం పరాభివృద్ధిగా నా యొనర్పంబూనిన...." అనే మాటలు కనబడతాయి. వీటిని తొలిసారి వాడింది కేతవ. కేతనకు ప్రాచీనులూ, కొద్దిపాటి సమకాలికులూ, సమీవకాలికులూ షష్ఠ్యంతాల తరువాత కథ ఎలా ప్రారంభించారో చూడండి. - 1. నన్నెచోడుడు, కుమారసంభవం: మల్లికార్జున మునికిన్" వరమ భక్తి ముక్తి నావర్ణిత హృదయుండనై సకల భువన భవనావతారకారుడైన వరమేశ్వరు నవతారంది గుటయుం దదంశావతారంబుగా న్యావర్ణించి వా చెప్పంబూనిన దివ్యరథాసూత్రం బెట్టిదనిన. 2. తిక్కనగారు, నిర్వచనోత్తర రామాయణం : అమ్మను మనృపతి కభ్యుద యమ్ముగ నేఁజెప్ప బూచినట్టి కథకు నా ద్యమ్మయి యయోధ్యయను నా మమ్మున నెగడిన పురోత్తమము వర్ణింతున్. (1.67) (1-45)<noinclude><references/></noinclude> 7inm2sw4j5p68ndwejq135vw4nn1fyy 104 232345 589056 2026-10-18T00:47:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '154 మూలఘటిక కేతవ భారతం “హరిహరనాథునకు..." భ క్తవరతంత్రుమాకున్ "ఏను విన్నపంబు సేయు తెఱంగుగా వంతస్సన్నిధిం గలిగించు కొని యిమ్మహాకావ్యంబు నర్థంబు సంతతంబు వేనెద" (విరాట. 1.37) శ్రీ కే...' 589056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>154 మూలఘటిక కేతవ భారతం “హరిహరనాథునకు..." భ క్తవరతంత్రుమాకున్ "ఏను విన్నపంబు సేయు తెఱంగుగా వంతస్సన్నిధిం గలిగించు కొని యిమ్మహాకావ్యంబు నర్థంబు సంతతంబు వేనెద" (విరాట. 1.37) శ్రీ కేతన దశకుమార చరిత్ర: తిక్కనామాత్యునకున్ అభ్యుదయ వరం రాభివృద్ధిగా నాచెప్పం బూనిన కథానికాయంబను సురలతాజాలం B.... (2.2) 4. మంచెన, కేయూరబాహు చరిత్ర : ఒక్కరే షష్ట్యంత పద్యం ఈ గుండయ పెగ్గడకును...." "ఇష్టార్థ విద్దియు నైశ్వర్య సమృద్ధియుఁ బుత్ర పౌత్రాభివృద్ధియుఁగా నా రచయింపబూనిన కథాక్రమం బెట్టిదనిన" 5. మారన, మార్కండేయ పురాణం : గన్న రథినీ పలికిన్....... వరమ కళ్యాణ పరంపరాభివృద్ధిగా నారచియింపబూనిన యిమ్మహాపురాణంబునకుఁ గథాక్రమం బెట్టిదనిన... (355_1.) అయిునా నేరు సర్వసాధారణంగా కనిపించే 'అభ్యుదయ వరంపరాభివృద్ధి, పదాల క్రమం ఒక్క కేతవరచనలోనే కనబడుతుంది. అక్కనగారు నిర్వచనంగా వ్రాశారుగనుక వారి రామాయణంలో దీనికి ఆస్కారం లేకపోయింది ఆయన మనుమసిద్ధికి 'అభ్యుదయమ్ము 'గ అని వాడినారు. ఇది కేతన మాటలము చూశాకే కావచ్చు. కేతన వష్ట్యంతాలతో ప్రథమాశ్వానం పూర్తిచేసి ద్వితీయా . శ్వాసంలో 'అభ్యుదయవరంపరాభివృద్ధి' చెప్పాడు. ఇతని తరవాత ఇంకెవరూ ఇలాగ చేయలేదు. కేకన వ్రాసినన్ని వష్ఠ్యంతాలుకూడ ఎవరూ వ్రాయలేదు. వేదం వెంకటరాయరావుగారన్నట్టు కందపద్యాల మధ్య దూలంగా ఒక శార్దూలం వేసి షష్ఠ్యంతాలు వ్రాశాడు. ఇందువల్ల అసలు షష్ట్యంతరచనావిధానానికి కేతనే ఆధ్యు డని వెంకటరాయశాస్త్రిగారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. నన్నెచోడుని విధానాన్ని కేతన అతిచేశాడేమో అని వా ఉద్దేశం. కేతన నన్నెచోడునిలాగ ముద్రాలంకారాలు మొదలైనవి వాడలేదు. గర్భకవిత్వం చెప్పలేదు. సీదాగా కథ చెప్పుకొంటూపోయాడు ఓజోగుణం గల సమానరచనతో వీరరసానికి శార్దూల మత్తేభాలు వాడడం తరువాతి కవులలో పరిపాటి. కేతన అలాగే చేయలేదు.<noinclude><references/></noinclude> rtxlo69b38799dmcc2w5v2o5nde815r 104 232346 589057 2026-10-18T00:47:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 155 శిష్ణారామకృష్ణ శాస్త్రిగారు కేతన ఛందస్సుల గురించి ఇలా రాశారు 7 'దశకుమార చరిత్రమున ప్రత్యాశ్వాసాంతమున నొకమాలిని వృత్తము తప్ప విశేష వృత్తముల వేనివ...' 589057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 155 శిష్ణారామకృష్ణ శాస్త్రిగారు కేతన ఛందస్సుల గురించి ఇలా రాశారు 7 'దశకుమార చరిత్రమున ప్రత్యాశ్వాసాంతమున నొకమాలిని వృత్తము తప్ప విశేష వృత్తముల వేనివి కేతన వాడలేదు. కందము, గీతము విశేషము గాను, వృత్తుల చంపకమాలలను, శార్దూల, మత్తేభములను మాత్రమక్కడక్కడను కవి వారినాడు. కాని నన్నయ వాడిన యక్కరలు, తరువోజలు, లయగ్రహులు, లయహారిణులుగాని, పంచచామరాది వృత్తములను గాని, నన్నెచోడుడు వాడిన క్రౌంచపదము, సగర, మహాస్రగ్ధరాది వృత్తములనుగాని కేతన మందుకైన వాడలేదు. కేతనపైన అట్టేసదభిప్రాయంలేని శిష్ణావారు పాపం కేతన వాడినవాటిని గుర్తించలేదు. కేతన తరువోజ వాడాడు (11-87). రెండు ఉత్సాహవృత్తాలను చెప్పాడు (10_161;12_8). రెండు మత్తకోకిలలను పలికించాడు (8, 48 10–88). -ఒక తరల రచించాడు. (10_22) ఈ నాలుగు విశేషవృశాలను 'మందుకు' అభినవ దండి చెప్పినా ఇవి కలికంలో కనబడకపోతే వింతేలేదు. రాశిలోనికి రావి వి _వాసికెక్కవు. అభినవదండి బిరుదు ఎప్పుడు వచ్చిందో వివరిస్తూ కందుకూరి వీరేశ లింగగారు ఇలా వ్రాశారు : "ఇతడు దండి విరచితమైన దశకుమార చరిత్రమును తెగించుటచేత బంతు లీతని నఖినవదండియని పొగడినట్లీ క్రింద నుదాహ _రింపబడెడి 'ఆంధ్ర భాషా భూషణము'లోని రెండవ పద్యములో కవియే చెప్పు చున్నాడు. "వివిధ కళానిపుణుడు నల్లి నవదండి యనంగ బుధజనంబులచేతకా భువి బేరుగొన్నవాడను..వి జనమిత్రుడను మూలఘటి కాన్వయఁడు"" అయితే వాస్తవానికి దశకుమార చరిత్ర అనువదించడానికి ముందే కేతనకు ‘అభినవదండి”, అనే బిరుదు ఉండేది. ఈ సంగతి దశకుమారచరిత్ర అవతారికవల్లనే విశదపడుతుంది. 7 "వేగి విషయమున వెర్రిరాలనుపేర నభిరామమగు నగ్రహారమునకు గణి యగువాని చభినవదండినా బొలుపు మీరినవాని..... గేతనార్యుని నన్ను విఖ్యాతయకుని .... అత్యాదరంబున రావించి 'నీవు సంస్కృతాద్యనేక భాషాకావ్యరచనా విశారదుండ వగుట జగత్ప్ర సిద్ధంబు గావున నొక్క కావ్యము రచించి నన్ను గృతిపతిం జేయవలయునని సగౌరవంబుగా బ్రార్ధించిన నేనును .... దశకుమారచరిత్రము చెప్పబూనితి". (దశకు, 1,23, 24, 25) ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వం పుట 472<noinclude><references/></noinclude> hgy9sn2msr4nn852x6yktzfgc3lkzvn 104 232347 589058 2026-10-18T00:47:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '156 మూలఘటిక కేతన జనులిచ్చిన ఈ 'అభినవదండి' బిరుదు కేతనకు చాలా ఇష్టం. అందుకే దశకుమారచరిత్ర కావ్యాధిలోనూ, ప్రతి ఆశ్వాసం గద్యలోనూ దీనిని చెప్పు కొన్నాడు. తాను వ్రాసిన ఇతర గ్రంథా...' 589058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>156 మూలఘటిక కేతన జనులిచ్చిన ఈ 'అభినవదండి' బిరుదు కేతనకు చాలా ఇష్టం. అందుకే దశకుమారచరిత్ర కావ్యాధిలోనూ, ప్రతి ఆశ్వాసం గద్యలోనూ దీనిని చెప్పు కొన్నాడు. తాను వ్రాసిన ఇతర గ్రంథాలలో ఆత్మ సంబోధన చేసుకొంటూ, లేక లోకానికి చెప్తూ వ్రాసిన పద్యాలలో ఈ బిరుమ తెగ వాడుకొన్నాడు. తేట తెనుగు మాటలు వాడడంలో కేతనకు కేతనే సాటి. సంస్కృ తంలో లలితమైన పదాలను దండి వాడితే తెలుగులో తేటయిన మాటలను అభినవ దండి వాడాడు తెలుగులో తొలికథాకావ్యాన్ని రచించి ఎలాగైతే ఒక విధానానికి శ్రీకారం చుట్టాడో, అలాగే లక్షణ గ్రంథాలకూ, ధర్మశాస్త్రాలకూ కూడ కేతన నాంది పలికాయి. అతని ఇతర పు సకాలను గురించి కూడ కొంత తెలుసుకొందాం. ఆంధ్ర భాషా భూషణం: ఇది తెలుగు భాషలో తెలుగు భాషకు చెప్పిన మొట్టమొదటి వ్యాకరణం. దీనికి ముందే ఆంధ్ర భాషావ్యాకరణాన్ని సంస్కృతంలో ఒక నన్నయభట్టు విరచించాడనీ, అధర్వణాచార్యుడు అందులోని లోట్లను సంస్కృతంలోనే పూరించాడనీ లాక్షణికలోకం చెప్పుకొంటుంది. ఈ వాదా నికి కళాప్రపూర్ణ జల చినసీతారామశాస్త్రిగారు జీవితాన్ని అంకితం చేశారు. అయితే 'ఆంధ్ర భాషా భూషణం' పుట్టడానికి ముందు ఏ భాషలోను తెలుగు వ్యా వ్యాక రణం లేదని చెప్పాలి. ఎందుకంటే ఈ పుస్తకంలోనే ఉంది : "మునుపు తెనుగు భాషకు ఎన్నడూ, ఎవ్వరూ లక్షణం చెప్పలేదు. నన్నయ భట్టాది కవిజనాల కరుణచేత విద్వాంసులు మనస్సులో మెచ్చుకొనేటట్లు చెప్తున్నాను. సంస్కృత ప్రాకృతాది లక్షణాలు చెప్పి తెనుగు భాషకు లక్షణం చెప్పకపోవడం పూర్వ కపులకు చేతకాక కాదు. పన్ను ధన్యుణ్ణి చెయ్యాలని నాకు వదిలేశారు. భాషా వేదులు నేను చెప్పిన లక్షణం విని నేను అషణ్ముఖ పాణిను లకు ఉజ్జీనని సంతోషించగా 'ఆంధ్రభాషా భూషణం' అనే శబ్దశాస్త్రాన్ని రచి స్తాము. ఇందులో ఒప్పులుంటే మెచ్చుకోండి. తప్పులుంటే తగినట్లు దిద్దండి. అంతే గాని తప్పును ఒప్పు అనకండి. ఒప్పును తప్పు అవకండి. ఓ కవులూ : మిమ్మల్ని పారిస్తాను. గుణదోషాలు తెలిపి ఇది గుణం, ఇది దోషం అని సుకవులు పూజలు గొంటారు. గుణదోషాలు తెలియకుండా దురుణాలనే గుణాలని కుకవులు పొగుడు తారు కొత్తగా ఆంధ్రభాషకు ఒక లక్షణం" చెప్పాడు, వీరు ఉత్తమ విద్వాంసుడని పెడముఖం పెట్టకుండా వింటే మేలు. మీరు నన్ను నిందించితే మీకు ఎదురాడి జవాబు చెప్పడం చాలా దుస్సహమైనది. కవులారా | మీకు నమస్కారం చేస్తాను. మనస్సులో నన్ను అన్యధా భావించకండి. కాళిదాను మయూరాది మహానుభావులకే<noinclude><references/></noinclude> 1kyt7ez5169mosk24kh5z61ohnzd9qp 104 232348 589059 2026-10-18T00:47:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 167 తప్పులుంటాయి. ఇతరులకు ఉండవా? సారమతులైన సుకవుల కారుణ్యమే కవి జనాలకి కలిమి, నేర్పు. గంగానదికి త్రోవ చెప్పమంటే కంచి, నెల్లూరు, ఓరుగల్లు అయోధ్య అనే పురాల...' 589059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 167 తప్పులుంటాయి. ఇతరులకు ఉండవా? సారమతులైన సుకవుల కారుణ్యమే కవి జనాలకి కలిమి, నేర్పు. గంగానదికి త్రోవ చెప్పమంటే కంచి, నెల్లూరు, ఓరుగల్లు అయోధ్య అనే పురాల మీదుగా వెళ్ళు అని బోలెడన్ని త్రోవల్లో ఒకటి చూపి వట్టు, ఎన్నో మార్గాలున్న తెలుగు భాషకు ఒకదారి చెప్పాను. 8 ఇంత సుదీర్ఘమైన ఉపోద్ఘాతం చెప్పినా కేతన తనకుముందే సంస్కృత భాషలో ఒక నన్నయభట్టు ఒక వ్యాకరణం వ్రాస్తే ఆ సంగతి స్పష్టంగా నేచెప్తారు. సంస్కృత సూత్రాలను అనుసరించితే ఆ సంగతి చెప్పేవాడు. ఇతడు వ్రాసిన మిగతా రెండు పుస్తకాలూ సంస్కృతంలోంచి అనువాదాలే. ఫలానా గ్రంథాలను తెనిగిస్తున్నాను అని వాటిలో 'స్పష్టంగా పేర్కొన్నాడు. ఇందులో అలాంటిదేం చెప్పక 'క్రొత్తగా' వ్రాస్తున్నాను అన్నాడు. అందుచేత కేతన వ్రాయడాని కి ముందు తెలుగుభాషస వ్యాకరణం తెలుగులోగాని, సంస్కృతంలో గాని లేదనే చెప్పాలి ఉండేదానిని కేతన చూడలేదు. అవతారిక పద్యంలో 'నన్నయభట్టాడికవి జనంబుల కరుణన్' అని చెప్పాడు. కనుక ఇది నన్నయగారి ఆంధ్రశబ్దచింతా మణినే సూచిస్తుంది అని వాదించేవాళ్ళు లేకపోలేదుగాని ధారణాది లక్ష్య గ్రంథాలనే చెప్తుంది. కేతన ఈ వ్యాకరణంలో నన్నయగారు వాడిన వాడిమయూఖములు, కఱకంఠుడు మొదలైన ప్రయోగాలను లక్ష్యాలుగా తీసుకొని పేర్కొన్నాడు. నన్నయ భారతభాగమే కేతనకు ప్రధాన లక్ష్య గ్రంథమనుకోవచ్చును. నన్నయ్య గారు 'సారమతి కవీంద్రులు ప్రసన్న కథా కవితార్థయుక్తి' అని వాడినట్లే అవ తారిక పన్నెండో నెంఐ పద్యంలో కేతన కూడా 'సారమతులైన సుకపు'లని చెప్పడం గమనార్హం. కేతనకు ముందు తెలుగులో రేచన రచించిన 'కవిజనా శ్రయమ'నే ఛందో గ్రంథంలో కొంత వ్యాకరణ ప్రసక్తి లేకపోలేదు. దాన్ని యితడు చూశాడు. రేచన వాడిన పరిభాషను కూడా కేతన గ్రహించాడు. కేతన వ్యాకరణం వల్ల తెలుగుభాషా చరిత్ర, కేతన కాలంనాటి భాషా స్వరూపం ఎంత తెలిస్తే అంతా చెప్పుకుందాం. మన భాషను 'తెలుగు' అని 'ల' కార మధ్యం గానూ, 'తెనుగు' అని 'న' కార యు క్తంగానూ అతని రోజులలో వ్యవహరించే వారు. ఇతడు లాక్షణికుడు కనుక ప్రాసస్థానంలో ఈ రెండు రూపాలనూ కావాలనే 8 ఆంధ్ర భాషాభూషణంలో 6వ నెంబరు పద్యంనుండి 13 వ నెంది దాకా ఉన్న 8 పద్యాల భావం. కేతన వ్యాకర్త కనుక ఈ పద్యాలలో కొన్ని గడుసు ప్రయోగాలు చేశాడు. ఒకచోట 'కవులూ' అని ఇంకా కచోట 'కవులారా' అని ప్రయోగాలు చేశాడు. 'మధ్యమ పురుష' ఆరగాగమం వికల్పమనే సూత్రాన్ని సూచిస్తున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> mhed71wrqw4385o873bkkijk3q08cc1 104 232349 589060 2026-10-18T00:48:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 మూలఘటిక కేతన వాడాడు. తెనుగు అనే రూపం అయిదుసార్లూ9, తెలుగు అనే రూపం ఆరుసార్లూ 10 కనబడతాయి, ఈ భాష కొంత సంస్కృతంవల్ల కలిగినా, కొంత తనంతట తానే కలిగిందని ఈ రెండూ కలసి యేకమై తెనుగు...' 589060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>158 మూలఘటిక కేతన వాడాడు. తెనుగు అనే రూపం అయిదుసార్లూ9, తెలుగు అనే రూపం ఆరుసార్లూ 10 కనబడతాయి, ఈ భాష కొంత సంస్కృతంవల్ల కలిగినా, కొంత తనంతట తానే కలిగిందని ఈ రెండూ కలసి యేకమై తెనుగు భాష అయిందని చెప్పాడు చూడండి: తల్లి సంస్కృతంబె యెల్ల భాషలకును దానివలనఁ గొంత గానబడియె గొంత తాన కలిగె నంతయు నేకమై తెనుగు బాస నాఁగ వినుతికెక్కె (-14 ఈ తెనుగుభాష అయిదు రకాలని కేతనచెప్పాడు. అవి: 1) తత్సమం 2) తద్భవం, 3) అచ్చతెనుగు, 4) దేశ్యం, 5) గ్రామ్యం. ఈ అయిదింటిని వేరేవేరేని సరించుతానని వివరించాడు. మొదటి రెండింటి గురించి అన్ని వ్యాక రణాలూ చెప్తాయి. అచ్చతెనుగు ఏమిటి అని ప్రశ్నిస్తే ఇవాళ తలొకరూ తలొక నిర్వచనం యిస్తారు. కేతన మొట్టమొదట చెప్పినది ఇది. తల, నెల, వేసవి, గుడి, ముడి పులి, చలి, మడుఁ గూరు పేరు బూరుగు మగవా డలుకయని వారికి దెలిపెడి యాపలుకు అచ్చతెనుగన బరగున్ (-23 ఇవాళ మనంఅచ్చతెనుగు అనుకొనే వలరాజు, అలరుపిండు 'వెడవిల్తుడు,. తెక్కలికాదు మొదలైన మాటలు దేశ్యాలన్నారు. వ 23 వ పద్యంలో 'తల, నెల, వేసవి, గుడి, మడి, పులి చలి, మడుగు, ఊరు, పేరు, బూరుగు, మగవాడు, అలుక' అని ఎల్లవారికి తెలిపెడి యాపలుకు లచ్చ తెనుగన బరగున్ అని చెప్పాడు. 24 వ పద్యంలోనూ, 25 వ పద్యంలోనూ దేశీ తెలుగులో ఎటువంటి పదాలుంటాయో చెప్పాడు. వాటిని ఆకారాదిగా పొందుపరుస్తున్నాను. పక్కపుటలో చూడండి. 9 ఈ నెంబరు పద్యంలో 'తెనుగు' ప్రాసస్థానంలో ప్రాస యతిలో వుంది : 14,124,132లో రెండుసార్లు, 133. 10 తెలుగు - అనే రూపం 15,43,64,70,128,180.<noinclude><references/></noinclude> ruf19f88x03hqrfm7izgxcqy52iamrg 104 232350 589061 2026-10-18T00:48:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 అలరుపిండు అనదు గమి బిగి 159 బాగు (అనత్ భవంకాదా ?) (ఇదిగృద్ధ భవం కాదా ?) ఇంతి (ఇది' స్త్రీ'భవం కాదా?) చెంత మ ఉక్కు చెచ్పెర మన ఉల్లము ఉవిద చెలువ (యువ శబ్దభవం కాదా ?)...' 589061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 అలరుపిండు అనదు గమి బిగి 159 బాగు (అనత్ భవంకాదా ?) (ఇదిగృద్ధ భవం కాదా ?) ఇంతి (ఇది' స్త్రీ'భవం కాదా?) చెంత మ ఉక్కు చెచ్పెర మన ఉల్లము ఉవిద చెలువ (యువ శబ్దభవం కాదా ?) తబ్బిబ్బు ముతనము ముదియ మెఱుగుటోడి ఎక్క తనివి ఎడకడు తలిరుబోడి తామరకంటి మేటి ఎలమావి (కామరతామరసభవం మొగి కాదా ?) రేయెండ తివురుట ఎనకము కు తెక్కలికాడు తెమ్మెరలు లగు వదరు కడలి తెలి వలరాజు తెలువ కమ్మతాని కలపలము తేఁటి వనలు తొయ్యలి గంటి కలువకంటి కాఱియ కెంజాయ నలుక (కల్వార్థభవంకలువకాదా?) నాన (కెంపు చాయ ఇందులో నెమ్మి చాయ ఛాయీ నొనలు శబ్దభవంకాదా ?) పరి విన్నదనము నెగము వెక్కసము పాలిండులు ప్రసన్న కొమ్మించు పొచ్చెము వెన్న పొదు కొలలుట అధ్నభవం కాదా?) కౌను గవయము పాలసము సరి<noinclude><references/></noinclude> awssduta6hqjsgicky4evt7o6xu82vp 104 232351 589062 2026-10-18T00:48:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 మూలఘటిక కేతన ఇలాగ "తేరనాడిన దేశ్యంపు పలుకుల'య్యాయి. ఇందులో కొన్ని తద్భవాల వంటి వున్నాయి. అయినా తొలితెలుగు వ్యాకర్త వీటిని దేశ్యాలన్నాడు. ఇందులో 'కొన్ని నేడు' అచ్చ తెనుగు క...' 589062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>180 మూలఘటిక కేతన ఇలాగ "తేరనాడిన దేశ్యంపు పలుకుల'య్యాయి. ఇందులో కొన్ని తద్భవాల వంటి వున్నాయి. అయినా తొలితెలుగు వ్యాకర్త వీటిని దేశ్యాలన్నాడు. ఇందులో 'కొన్ని నేడు' అచ్చ తెనుగు క్రింద చెలామణీ అవుతున్నాయి. రెండు పుంజేలు తక్కువగా మారు దేశ్య పదాలను కేత ఇచ్చాడు. వీటివల్లకన్నా ఇతరిచ్చిన గ్రామ్య వదాల పట్టికవల్ల ఆ కాలంలో జనసామాన్యం ఎలా మాట్లాడే వారో, ఎలాగ దీర్ఘాలు తీసేవారో తెలుస్తూంది. అతడు ఇచ్చిన 37 గ్రామ్య పదాలను యధాతథ "క్రమంలోచూపి అందులో అన్నీ గ్రామ్యమో కాదో చూద్దాం. పంచాకుమయ్య లోపించాకుమయ్య, వాడేదెచ్చుతారు. మమ్మూదలంచి, యేగగొంటూరమ్ము, యేదాలు, వోదాలు, మోపేటివారు, ఆసపేసువారు, వాడి విరాళిలో బాడిగ వోటుమీ యీరేకదా మమ్మును తిపేనె పంపేరు. తెంపేరు, పాడేరు, సూపేరు, బందాము, కందాము, పొందుము, ఇసి, అటుకు, దవ్వు, వెగడు, అమవలె, ఇషువలె, ఆడ, ఈడ, ఏడ, లచ్చ, ఇచ్చ. జేయ, గాయి, ఏయిక, ఉండారు, బామ్మరు, గద్ద, గుద్ద ఇందులో ఆఖరిది అశ్లీలం కనుక గ్రామ్యంలో చేర్చాడు లక్షణ విరు ద్ధంగా ఉండేదేగాక, బూతులైతే వాటిని గ్రామ్యం కిందనే జమకట్టాలని కేతన ఉద్దేశమనుకోవాలి ఆడ, ఈడ, ఏడ, అనేవి గ్రామ్యాలన్నాడుగానీ వాటికి మహాకవి ప్రయోగాలు ఆంధ్రమహాభారతంలోనే ఉన్నాయి నేడ. - నగరే సతివాళ్లు లే నేడ లేడ - 3_2_47 - 3.2 137 3_2_137 ప్రాచీన ఇలా నన్నయగారి ప్రయోగాలే 'ఏడ' అనే మాటకు నాలుగు కనబడు తున్నాయి అలాగే మిగతా వాటికి ఇతర కవి ప్రయోగాలు సూర్యరాయాంధ్ర విఘంటువులో కనబడతాయి, కేతన రోజుల్లో కూడా కొందరు 'అమువలె' 'ఇషువలె' అనేవారనీ, మన లాగే వం పేరు, తెం పేరు" అని వాడుకొనేవారనీ తెలుస్తోంది. పంచాకుమయ్య వంటి దీర్ఘాపాటల్లో వాడేవారేమో అనిపిస్తోంది. "బాడిగ వోకుమీ" అనేది సుమతీ శతకం లొని 'ఏరకుమీ' వంటి ప్రయోగాలను స్ఫురింపచేస్తుంది అయితే ఇటువంటి ప్రయోగాలే 'దశకుమార చరిత్ర'లో కేతనే వాడాడు. "చిలుకా : పల్క కుమీ లతాంతశరుఁడా | చెల్వింగృవం జూడుమీ, యవ లారా| మొరసంబు దక్కి విలఁడీ యాలోలకందానిలా కలయం చాలుకు మీపిక<noinclude><references/></noinclude> 60uqmnp36m0hyfin1aioaq6nu7xn0z5 104 232352 589063 2026-10-18T00:48:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 161 (5.8_126) ప్రకరమా: కంఠధ్వనుల్ వలెనల్, చెలగం గూయక తక్కుమీ యనుచు రాజీవాస్యలుదాృష్పలై . బహుశా ఈ 'మీ'లు కాదేమో అతని ఉద్దేశంలో గ్రామ్యాలు, బాడిగ అన్న మాట కావచ్చు...' 589063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 161 (5.8_126) ప్రకరమా: కంఠధ్వనుల్ వలెనల్, చెలగం గూయక తక్కుమీ యనుచు రాజీవాస్యలుదాృష్పలై . బహుశా ఈ 'మీ'లు కాదేమో అతని ఉద్దేశంలో గ్రామ్యాలు, బాడిగ అన్న మాట కావచ్చును. తెలుగు భాష తత్సమం, తద్భవం, అచ్చతెనుగు, దేశ్యం, గ్రామ్యం అని అయిదురకాలు అంటూ చెప్పి ఇందులో తత్సమం తప్పించి మిగతా నాలుగిం టినీ అచ్చతెనుగు అంటారన్నాడు. తద్భవాల్ని కూడా అచ్చతెనుగులోనే కలిపాడు. గ్రామ్యాన్ని వివరించి ఇది ఇతరులను తిల్లే చోట వాడవచ్చునుగాని దీనినెవరూ పేరేచోట ఒప్పరు అని చెప్పాడు. ఆంధ్రభాషాభూషణంలో 188 పద్యాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. అయినా ఇది తక్కువ గ్రంథమేం కాదు. ఇందులో భాషాభేదాలు, తత్సమరూపాలు, సంధి, విభకు లు, వచనములు, సమాసములు, క్రియలు, తద్ధితాలు మొదలైన వాటి లక్షణాలు ఉన్నాయి, "ఆంధ్రభాషాభూషణ 'మెంత చిన్న పుస్తకమయినను, విపుల వ్యాకరణములేని కాలమున మహోపకారము చేయుటయేకాక తర్వాతి, వ్యాకరణ కర్తలకు మార్గదర్శకమయినది" అని శ్రీపాద లక్ష్మీపతిశాస్త్రిగారు చెప్పి నది అక్షరాలా నిజం 11 విన్నకోట పెద్దన రాసిన కావ్యాలంకార చూడామణి 3వ అధ్యాయంలోని వ్యాకరణ విభాగం కేతన కృతికి రూపాంతరమని చెప్పవచ్చును. ప్రాచీనులలో ఇతడు ఇలాగ అనుసరిస్తే ఆంధ్రభాషాభూషణం నుంచి చిన్నయ సూరి కోకొల్లలుగా సూత్రాల సులువులు, ఉదాహరణలు వ్రాసుకున్నాడు. అయితే ఆంధ్రభాషాభూషణాన్నే లక్ష్యంగా తీసుకొని కొన్ని సూత్రాలు చెప్పవచ్చును. సూరిగారు చెప్పలేదు. ఉదాహరణకు: లక్షణములు దెలిపెడిచో నక్షరములు దెలియు కొఱకు ననువైన క్రియల్ శిక్షార్థముగా బల్కెద ° లాక్షణికులు తప్పుగా తలంపకుడు మదిన్. (38) ఈ వద్యింలో 'తెలియుకొఱకు' అనే ప్రయోగంవుంది. అర్థం : తెలి యుట కొరకు. భావార్థక 'ట' కారానికి లోపం వచ్చింది. ఇది బాలవ్యాకరణంలో 11 ఆంధ్రభాషా భూషణం : వావిళ్ళ ప్రచురణ (1848) పీఠిక. (11)<noinclude><references/></noinclude> jxmt6scjyrh4wey763u8j1te9x8lv27 104 232353 589064 2026-10-18T00:48:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 మూలఘటిక కేతన చెప్పలేదు. ఆంధ్రభాషాభూషణం మొదలుకొని వడ్లమూడి వారి వ్యవహారిక వ్యాకరణం దాకా వచ్చిన వ్యాకరణాల సమన్వయం చాలా అవసరం. ఇటీవల దశాబ్దాలలో ఈ రంగంలో చక్కని కృషే జరుగు...' 589064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 మూలఘటిక కేతన చెప్పలేదు. ఆంధ్రభాషాభూషణం మొదలుకొని వడ్లమూడి వారి వ్యవహారిక వ్యాకరణం దాకా వచ్చిన వ్యాకరణాల సమన్వయం చాలా అవసరం. ఇటీవల దశాబ్దాలలో ఈ రంగంలో చక్కని కృషే జరుగుతుంది. హరిశివకుమార్ గారు “కేతన_అతని కృతులు' అనే విషయాన్ని తీసుకొని సిద్ధాంత వ్యాసం వ్రాసి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి సమర్పించి పి. హెచ్ డి పట్టం పొందారు. దీనినే ఒక పుస్తక రూపంలో ప్రచురించారు. 12 ఆంధ్ర భాషాభూషణంపై కూడ డెబ్బయి పైచిలుకు పుటల విపుల సమీక్ష ఇందులో ఉంది. డాక్టరు బొడ్డుపల్లి పురుషో త్తం గారు 'తెనుగు వ్యాకరణ వికాసము' అనే రెండుభాగాల గ్రంథాన్ని 'పండిత సమాదరణీయం కావాలని ఆంకాక్షిస్తూ ప్రక కటించారు. ఇది 1960. హెచ్.డి. పట్టం కోసం చేసిన రచన. 1968లో ప్రచురణ జరిగింది. అమరేశం రాజేశ్వర శర్మగారు కూడా పిహెచ్.డి పట్టం కోసమే ఆంధ్ర వ్యాకరణ వికాసం అనే గ్రంథాన్ని రెండుభాగాలలో విరచించారు. 1858లో పరిశోధన ప్రారంభించి 1870లో నిండు పది సంవత్సరాల తర్వాత పట్టం పుచ్చు కొన్నారు. 1973లో గ్రంథ ప్రచురణ జరిగింది. ఈ పండితులందరూ కేతన గురించి విరివిగానే చర్చించారు. ఇతని -పారిభాషిక పదాలను ఏర్పరచుకొన్న పద్దతిని హరిశివకుమార్ గారు విపులీ కరించారు. కేతన కర్ణాటక భాషా భూషణాన్ని అనుసరించాడన్న అభిప్రాయం పూర్వం తెలుగు పరిశోధకులకు ఉండేది. అయితే కేతన అలా చేయలేదని అమరేశం రాజేశ్వర శర్మ గారు రుజువు చేశారు. గ్రంథనామాలలో మాత్రమే .సామ్యం ఉంది. కేతన తన గ్రంథమున పాణినీయమునుండీ, కాతంత్రం నుండీ కొన్ని -సంజ్ఞలను తీసుకొన్నాడు కురుచలు, విడుపులు, పసులు (క్రియలు), సున్నలు, పొల్లులు, తోసిపుచ్చుట (ఆదేశముగా వచ్చుట) అనే తెలుగు పారిభాషిక పదాలు వాడాడు. ఇద్వర్ణాలకు బదులు పుర్రు, డుర్రు, ముర్రు, అర్రు, ఇర్రు, ఉర్రు లనేవి వాడారు. "కేతన వ్యాకరణమున గొన్ని లోపములున్నను మరియొక గ్రంథ సాహాయ్యము లేకుండ దనకుఁ దానుగాఁ ద్రోవఁజేసికొని కావించిన యరణ్య 12 కేతన : డాక్టర్ హరిశివకుమార్, వరంగల్. 1873.<noinclude><references/></noinclude> jld1earu1qjfe9rua7xtnzxf3ezohin 104 232354 589065 2026-10-18T00:49:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 183 మని యభినందింపక ప్రయాణము వలె భాషా స్వభావమును గుర్తించుచు మహకవి ప్రయోగములను బరిశీలించుచుఁగావించిన వ్యాకరణ గ్రంథం గొప్ప ప్రయత్నమ తప్పదు" అని అమరేశం...' 589065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 183 మని యభినందింపక ప్రయాణము వలె భాషా స్వభావమును గుర్తించుచు మహకవి ప్రయోగములను బరిశీలించుచుఁగావించిన వ్యాకరణ గ్రంథం గొప్ప ప్రయత్నమ తప్పదు" అని అమరేశం వారు అన్నది సత్యం. 13 -విజ్ఞానేశ్వరీయం : ఇది ధర్మశాస్త్రం. యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి మూడు కొండములలో ఒక ధర్మశాస్త్రం రచించాడు. దీనిని యాజ్ఞ వల్క్యస్మృతి అని పిలుస్తారు. దీనికే 'మితాక్షరి' అనే పేరుతో ఒక వ్యాఖ్యానాన్ని విజ్ఞానేశ్వరుడు విరచించాడు. దానికి మూలఘటిక కేతన ఇలా చెప్పాడు. మును సకలశాస్త్ర, ధర్మము । వివివిజ్ఞానేశ్వరుండు వివిధ ప్రౌడిశా జనులకుఁ దెలిపినదానిం దెనుఁగునఁ జెప్పెద నమస్త దేశీయులకు (1-5) పేరుకు అనువాదమైనా ఇది స్వతంత్ర గ్రంథమన్నంత జాతీయాలతో, .నుడికారపు సొంపుతో ఉంది. కెవి తన కాలపు విషయాలను ఇందులో జొప్పించాడని : కొన్ని విషయాల వల్ల తెలుస్తోంది. ముఱికి నాటివారు మొఱకులు పెనవరు : లజవ వారు ద్విజుల కాన పెద్ద యనుచు దేశ భాషలను గులంబును దిట్టు। నతఁడు దండువచ్చు శతవణములు, (2.56) ఈ ప్రాయశ్చిత్త కొండలోని పద్యంలో కవి తన సమకాలికమైన ముఱికి :నాటివారినీ, అరవవారినీ పేర్కొనడం చూడవచ్చు. మూలంలో విజ్ఞానేశ్వరుడు ఈ సంగతులు చెప్పడు కదా. 433 ఈ ధర్మశాస్త్రంలో మూడు కాండలున్నాయి. ఆచారకాండ 141 పద్యాలు, ప్రాయశ్చిత్తకాండ 140 పద్యాలు, వ్యవహార కాండ 152 పద్యాలు మొత్తం వున్నాయి మనం నేడు ఆచారవ్యవహారాలు అనే మాటలోని ఆచారం, వ్యవహారం -ఈ ధర్మశాస్త్రం నిర్దేశిస్తుంది. ఆచారం అంటే వర్ణాశ్రమధర్మాల నిర్వహణ, .ప్రాయశ్చిత్తం అంటే “ క్రిమినల్ లా' అని చెప్పవచ్చును. వ్యవహారం అంటే 'సివిల్ లా'. కేతనే వ్యవహారం అనే మాటకు చక్కని నిర్వచనం ఇచ్చాడు. 13 ఆంధ్ర వ్యాకరణ వికాసము _ అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ - 1973,<noinclude><references/></noinclude> 6ti9ohdpmu37iqurbr2cf93rw3hu9ii 104 232355 589066 2026-10-18T00:49:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 విచ్చలవిడి బలవంతుం | డచ్చుగఁగారించుటయును నబలుఁదు చాలా కా నొచ్చి మహీపతిసభకుడా ! మూలఘటిక కేతన వచ్చి యెఱింగింపనదియె వ్యవహారమగుజు (8-8) ఈ ధర్మశాస్త్రం వల్ల ఆనాటి ఆచారవ్యవహారా...' 589066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 విచ్చలవిడి బలవంతుం | డచ్చుగఁగారించుటయును నబలుఁదు చాలా కా నొచ్చి మహీపతిసభకుడా ! మూలఘటిక కేతన వచ్చి యెఱింగింపనదియె వ్యవహారమగుజు (8-8) ఈ ధర్మశాస్త్రం వల్ల ఆనాటి ఆచారవ్యవహారాలు చాలా చక్కగా బోధ పడతాయి, ఇదినాటి సాంఘికే చరితను తెలుసుకొనడానికి ఉపయోగిస్తుంది. ముఖ్యంగా ప్రాయశ్చిత్త వ్యవహారకాండలు వనికివస్తాయి. ఊరి పొలాలను మేసే పశువులను బండె పెట్టి జుల్మానా ఆ రోజులలో.. తీసుకొనేవారు. ఎనుముకు పాలిక, మొదవుకు పరక, గొరెకు వీసం, పశువుల సొంత దారుడు తెలిసి తెలిసి ఒకరి చేలోకి వీటిని తోలితే రెట్టింపు పుచ్చుకోవాలి. ఎనుమునకు బందెపాలిక గొననగు మొదవునకుఁ బరక గొఱియకు వీసం బొనర నొరుచేను మేసిన నినుమడి గొనవలయు నొడయఁ డెఱిఁగి విడిచిన తా (2-4) ఊరి చుట్టూ కంచె ఎంత వెయ్యాలో చెప్పాడు : లొచనుఁగంత పొడవున దట్టముగా వెలుగు వెట్టఁదగు నూరులకుం జుటును దిరుగగఁ జేలకు నట్టి పొలము మేనెనేని నగుబందెగొనశా ఊరికీ, చేనికి మధ్య నూరు విండ్ల ఎడము ఉండాలంట. ఊరికిఁ జేనికి నడు మెడ యారయఁగా నూఱు విండ్లయంతవలయు సం చారార్ధ ముఖర్వటమున కారెట్టియుఁ బట్టణమున కాయిను మడియకా. (2-6). (2-18y ఆ రోజుల్లో దాసులు, భృత్యులు రమారమీ బానిసలలాగ వుండేవారు. పేవకులకు దాస్యం నుండి విమోచనం లేదు. యజమాని ప్రాణాలు కాపాడినా కృతజ్ఞత ఇంకొకలాగ చెప్పాలిగాని దాస్య విమోచనం లేదు. తూలెడు తన ప్రాణమ్ములఁ దాలిమితోఁ గాచెనేని దాసుని దాన్యం చేలినపతి విడువక తనిఁ టోరికా రక్షింపవలయుఁ బుత్రుని సరిగళా (2_32)<noinclude><references/></noinclude> l4v8jwzj007nrotwp5gqs7ngjkhxyf1 104 232356 589067 2026-10-18T00:49:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 185 ఆ రోజులలో దాసులను డబ్బిచ్చి కొనుక్కొనేవారని తెలుస్తోంది. కూలి ..పనివాళ్ళు కూడ వుండేవారు దాసుఁడు భృత్యుడు నెంతయు । వాసిగఁ బని సేయువారు వారల లోనం దాస...' 589067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 185 ఆ రోజులలో దాసులను డబ్బిచ్చి కొనుక్కొనేవారని తెలుస్తోంది. కూలి ..పనివాళ్ళు కూడ వుండేవారు దాసుఁడు భృత్యుడు నెంతయు । వాసిగఁ బని సేయువారు వారల లోనం దాసుఁడు విలిచిన ఛటుఁడు ద్భాసిత భృత్యుండు కూలిపని వాఁడెందుకా (2.36) 'పదుగురాడు మాట పారియై ధరజెల్లు' అన్నట్టు ఆ రోజుల్లో కూడా - మెజారిటీ ఏది న్యాయమని ఒక కట్టుదాటు పెట్టుకుంటే దానినే రాజు పాటించాలి. డు గూడి సమయం | పెక్కండ్రు. బొక్కటి గల్పించి నడుపుచుండు మరేనికా నిక్కముగా నా సమయము | దక్కొని చెల్లించుటయును ధర్మము పతికిళా (2.88) ఆ రోజుల్లోకూడ తెలుగు వీధులలో పామరులు బండబూతులు కూపే . వారు. ఆ నేరానికి జుర్మానా యేంటో చెప్తున్నాడు వినండి. వానితల్లి తోబుట్టుగఁ వాని యాలు ॥ వాని లంకెలు వారికిఁ దాను మగఁడ ననుచు నీ క్రియబూరాటమాడి తిట్టు । నతని గనఁదగుఁపంచ వింశతి పణములు, (2-44) అయితే అందరికి ఒకరకమైన న్యాయంలేదు. గొప్పా, బీదా, ఎక్కువ, ..తక్కువ వున్న సంఘంలో గొప్పవాళ్ళ ప్రక్కనే న్యాయంఉండేటట్లు ఎక్కండు ఏర్పరచుకొంటారు. తనకన్నా ఎక్కువవాళ్ళ భార్యలను . తిడితే ఒక రేటు జుల్మానా, తక్కినవాళ్ళను తిడితే ఇంకొక రేటు, చూడండి : తనకంటె నధికు బరసతి నెనికమిగులఁ దిట్టెనేని నేఁబది పణముల్ తనకంటె హీనుఁ దిట్టినఁ। దనరింగఁ సరయు దండువుగలుగున్. (2.45) బం డెండు జూదాలు, వ్యభిచారం, దొంగతనాలు, హత్యలు మొదలైన నేరాలకు -శిక్షలు మొదలైనవి వివరాలతో చెప్పాడు.<noinclude><references/></noinclude> bvl6m60334diwv3jllpdp9oijbysql3 104 232357 589068 2026-10-18T00:49:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 మూలఘటిక కేతన చంపిన వానివి సరిగా ఁ జంపుట తగు విపుఁడైనఁ జంపకపతిత త్సంపదఁగొని తలగొఱిగి ప దంపడి కుక్కచ్చువ్రాసి దండింపదగుళా (2-84) మీదకు వ్రాయడం ఒక గొప్ప దండన. బహుశా అది కలకాలం...' 589068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 మూలఘటిక కేతన చంపిన వానివి సరిగా ఁ జంపుట తగు విపుఁడైనఁ జంపకపతిత త్సంపదఁగొని తలగొఱిగి ప దంపడి కుక్కచ్చువ్రాసి దండింపదగుళా (2-84) మీదకు వ్రాయడం ఒక గొప్ప దండన. బహుశా అది కలకాలం ఉండిపోయేటట్టు వాతలేశారేమో. కుక్కచ్చు అంటే కుక్క పాదంలాగ కనబడే బొట్టు. ఈ శిక్షనే ఇంకొక పద్యంలో వివరించాడు చూడంది, తలగొఱిగించి కుక్కదుగు తప్పక ఫాలమునందు వ్రాసి ముం గల ధన మెల్లఁ బుచ్చుకొని గాడిదనెక్కఁగఁజేసి గ్రామముణా వెలువడఁ ద్రోచిపుర్పుటయ విప్రుని జంపుట పెద్ర జంతులం జొలవక చంపు తప్పుగలచోఁదగి చంపుట ధర్మమె మ్మెయి:న్. (8_42). విజ్ఞానేశ్వరీయంలో ప్రాయశ్చిత్తకొండ 'క్రిమినల్ లా' మాత్రమే క్రిమినల్ ప్రొసీజరు కోడ్ కూడా. హత్యచేపి హంతకుడు పారిపోతే ఎలా పరిశోధన చేయాలో విపులంగా చెప్తుంది. కాదు స్ర్తీ ఒకని నెవ్వరెఱుంగ కుండంగఁ జంపి తాఁ జంపినవాఁడు వచ్ఛన్నుడై వఁ జిచ్చిన యాతని నెచ్చెలి భృత్యుని నన్న దమ్మునిబట్టి యరచియైన సతివల వేర్వేరయడిగి చచ్చినపొంత నెలవెదు వారం నెల్ల నరసి యే యర్థములవెంట నెవ్వరితోడను చెనఁకువ గలిగెవో యనియునడిగి చంపుటకుఁ దగినట్టి యాశంకరులు మీఁదఁదగిలిన వారల నూఁదివట్టి యరసి తెలివిని శుద్దిలేదయ్యెనేని | తగిన దండంబు దండింవఁదగును బతికి, ' (2_103). విజ్ఞానేశ్వరీయంలోని వ్యవహారకాండ సభలో విచారణ ఎలాచేయాలో, సాక్ష్యాలు ఎలా వినాలో మొదలైనవి వివరిస్తుంది. అసలు సభ అంటే ఏమిటి... అందులో ఎందరుండాలి అన్నది చెప్తుంది. వినికిగల్గువారి వేదజ్ఞులగువారి | సత్యయుతుల ధర్మశాస్త్రవిదుల ద్వేషరాగరహిత విపుల హితుల స । భ్యులుగఁ జేయవలయు భూవిభుండు (3-2).<noinclude><references/></noinclude> 37ffc5kg30121txeqdd4u0zycwybcjg 104 232358 589069 2026-10-18T00:49:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 ఆ విపులేడ్వురై నను । నేవురు మువ్వురునునైన నిమ్మహిలోనం భావిత నభయగుఁ గావున। మూపురవశ్యంబువలయు ముఖ్యులు సభకున్, 167 (3-5) సాక్ష్యాలు రెండురకాలుగా ఉంటాయి మాన...' 589069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 ఆ విపులేడ్వురై నను । నేవురు మువ్వురునునైన నిమ్మహిలోనం భావిత నభయగుఁ గావున। మూపురవశ్యంబువలయు ముఖ్యులు సభకున్, 167 (3-5) సాక్ష్యాలు రెండురకాలుగా ఉంటాయి మానుషాలు, దైవాలు అని. మన పూర్వీకులు దేవుడిమీద ఎంత భక్తిగలవారైనా వ్యాజ్యాలలో మానవుడికే ఎక్కువ విలువఇచ్చేవారని ఈ క్రింది పద్యంవల్ల తెలుస్తోంది. ఒక్కఁడు మానుష మూఁదఁగు నొక్కఁడు దైవంబునఁడి యెడఁబడకున్న నిక్కపు మానుషముంగొని। తక్క పెనఁకువలు దీర్పఁదగు సభ్యులకు (3_81) అసత్యాలు చెప్పే సాక్షులవాలకాలు ఎలావుంటాయో మానవనైజాన్ని చక్కగా గా పరిశీలించి కేతన ఈ పద్యం చెప్పాడు. నెలకొనియొకచోట విలువక, పెదవులు నాలుకయందంద నాకుచుండు 32 మదురు చెమర్పంగ వదనంబు వెల్లనె పలుకులు కడఁబడఁ బలుకుచుండు వాతెఱతడిలేక నఱువట్లుపట్టింగఁ బెదవులు దడుపుడు బెదరిచూచుఁ బలుకులుఁ జెయ్యులుఁ దలఁపులుఁదగ నిజ ప్రకృతిఁ బొందక కడువికృతిఁబొందు పొడిచెప్పుచోట సభఁబాడియాడుచో నెవఁడతఁడు దుష్టుఁడిర వుగాఁగ విట్టి లక్షణముల నెఱిఁగి సభ్యులు పాడి | నిర్ణయించి చెప్పనేరవలయు. (8_45) . పత్రము సాక్షి లేకపోతే పాడితిర్చేచోట పరీక్షలు పెట్టేవారు. మనం 'అగ్నిపరీక్ష' అవి వాడుకొనేమాట ఇందులోంచే వచ్చింది. పరీక్షలు అయిదు రకాలు. తుల, అగ్ని, జలం, విషం, కోశం అనే పద్ధతులలో వుంటాయి. బ్రాహ్మణులకు కులావరీక్ష, క్షత్రియులకు అగ్నిపరీక్ష, కోమట్లకు జలం, శూద్రు లకు విషం అవి చెప్పాడు. కోశం అన్ని వర్ణాలకు వర్తిస్తుంది. తులాపరీక్ష చాలా గమ్మత్తుగా ఉంటుంది. ఏ శోధించవలసిన మొదట ఒక క్రాసులో ఎక్కిస్తారు. అతడెత్తు ఇటుకలను తీసుకొంటారు. వాటిని జాగ్రత్తచేస్తారు. కొన్ని రోజులు పోయాక పరీక్షపెడతారు.<noinclude><references/></noinclude> 7s2lu0u67ua7pegz2kljwffjqqx9dbp 104 232359 589070 2026-10-18T00:49:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 మూలఘటిక కేతన ఆనాడు మళ్ళా త్రాసులో అతణ్ణి కూచోబెట్టి "దేవతలారా ఇతడు రుద్దుడైతే ఎత్తండి, హీనుడై తే దించండి" అని తుల తూచుతారు విషపరీక్ష చాలా కఠిన మైనది చూడండి క్రొ రకుండలోన...' 589070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 మూలఘటిక కేతన ఆనాడు మళ్ళా త్రాసులో అతణ్ణి కూచోబెట్టి "దేవతలారా ఇతడు రుద్దుడైతే ఎత్తండి, హీనుడై తే దించండి" అని తుల తూచుతారు విషపరీక్ష చాలా కఠిన మైనది చూడండి క్రొ రకుండలోన గ్రూరసర్పమునిది । య రితముగఁజేసి యందులోన నిమ్మపండువేసి నెమ్మితో ఁ దిలియంగ। శోధ్రుఁడై నవ్వాడు కుద్దుఁడయ్యె. - (3-121) విజ్ఞానేశ్వరీయంలో కేతవ తనకాలంనాటి సంగతులనే స్మృతికర్తల కాల దేశాచారాలు పాటించడం నాటి అభిమతానికి వీరుద్దం కాకుండా చెప్పాడు. సంఘంలో ముఖ్యం. అందుకే ఇలా చెప్పాడు : కులదేశాచారంబులు | తలకొని చేయంగవలయుఁ దమకులదేశం బులనెందుఁ తెలుఁగావున। నలయక యది విహిత ధర్మమని రాచార్యుల్ (1-8) తత విజానేశమతము । చతురంబుగఁ జెప్పుచోఁ బ్రసంగమువరుసన్ గతములు చెప్పితినేనికా ! స్మృతికర్తల చొప్పు తప్పఁ జెప్పితిననరే. (1_10) విస్సందేహంగ కేతన ‘తప్పఁజెప్పలేదు' అని విజ్ఞానేశ్వరీయం చదివిన వాళ్ళకి అనిపిస్తుంది. ' ఇటువంటి ధర్మశాస్త్రంలో కవిత్వం ఏమీ ఉండదుగాని సాంఘిక చరిత్రకు అవసరమైన ముడిసరుకు చాలా ఉంది. కావ్యమైనా, మహాకావ్య ఎరుకను సమగ్రం చేయడం ముఖ్యం. మైనా తెలుగులో తొలి కథాకావ్యాన్ని వ్రాయడమేకాక మొట్టమొదటి వ్యాకరణ గ్రంథాన్ని, ధర్మశాస్త్రాన్ని విరచించిన కేతన ధన్యుడు.<noinclude><references/></noinclude> 9i44u1checipffx31u3pfo8b8cw0r54 104 232360 589071 2026-10-18T00:50:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 కమలనాభామాత్యుడు, బయ్యన తిక్కనగారి తాత మంత్రి భాస్కరు డెలాగైతే మనుమడు నుతించినందువల్ల కవిగా మనకు పరిచయమైనాడో అలాగే శ్రీనాథుని తాత కమలనాభామాత్యుడు కూడ గొప్పకవి అని శ్రీ...' 589071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 కమలనాభామాత్యుడు, బయ్యన తిక్కనగారి తాత మంత్రి భాస్కరు డెలాగైతే మనుమడు నుతించినందువల్ల కవిగా మనకు పరిచయమైనాడో అలాగే శ్రీనాథుని తాత కమలనాభామాత్యుడు కూడ గొప్పకవి అని శ్రీనాథుడు సుతించడం వల్ల తెలుస్తున్నది. తిక్కనగారు తమ తాత ఏ గ్రంథం రచించారో చెప్పకపోబట్టి అనేక వాదోపవాదాలు చెలరేగి, ఆయన పేరు భాస్కరుడు కాబట్టి అతడే భాస్కరరామాయణం వ్రాసివుంటాడని కొందరు భావించడం, దానిని రుజువుచేయడానికి ప్రయత్నిస్తూ వుండడం జరిగింది. శ్రీనాథుడు తన తాత ఎలాంటికవో, ఏపుస్తకం వ్రాశాడో చెప్పాడు కాశీఖండంలో ఇలా సుతించారు : "మత్పితామహు గవిపితామహుని దలతు గలితకావ్య కళాలాధు గమలనాథు జంద్రచందనమందార సదృశకీర్తి సరససాహిత్య సామ్రాజ్య చక్రవర్తి." (కాశీఖండం, పీతిక - 20) ఈ పద్యంవల్ల కవిసార్వభౌముని తాత సాహిత్య సామ్రాజ్యచక్రవర్తి అని తెలుస్తున్నది. ఇది బిరుదుకాకపోవచ్చునుగాని అంతటి వైభవంతోమా కమల నాథుడుండేవాడని ఇంకొక స్తుతివల్ల తెలుస్తున్నది. *కనకవ్యాధరధీరు వారిధితటీ కాల్పట్టణాధీశ్వరు ఘనునిగాు బద్మపురాణ సంగ్రహకళాకావ్య ప్రబంధాధిపుకా వినమత్కాకతి సార్వభౌము గవితావిద్యాధరుం గొల్తుమా యనుగుందాత బ్రదాత శ్రీ కమలనాధామాత్య చూడామణిళా." అని భీమేశ్వరపురాణం అవతారికలో (1-10) శ్రీనాథుడు సుతించాడు. దీనివల్ల కమలనాభామాత్యుడు కాకతీయ సార్వభౌమునిచేత మన్ననలు పొందిన వాడనీ, కవితా విద్యాధరుడనీ, పద్మపురాణ సంగ్రహాన్ని కావ్యప్రబంధంగా రచిం<noinclude><references/></noinclude> nhljxnjh2r9ssglcary5vyf3yiajjtx 104 232361 589072 2026-10-18T00:50:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '170 కమలనాభామాత్యుడు, బయ్యవ చాడనీ తెలుస్తున్నది. ఇతడు ఏదో కరపట్టణానికి అధిపతి అనికూడ తెలుస్తున్నది. అయితే ఆ కాల్పట్టణం ఎక్కడిదో వివాద గ్రస్థమైంది, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గా...' 589072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>170 కమలనాభామాత్యుడు, బయ్యవ చాడనీ తెలుస్తున్నది. ఇతడు ఏదో కరపట్టణానికి అధిపతి అనికూడ తెలుస్తున్నది. అయితే ఆ కాల్పట్టణం ఎక్కడిదో వివాద గ్రస్థమైంది, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు కృష్ణామండలంలో కాశీపట్టణమే ఈ కాల్పట్టణమన్నారు. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు గారు "ఇది కలపటం అనే గ్రామ"మన్నారు. ఇప్పటికీ దీనిని అసందిగ్ధంగా ఎవరూ గుర్తించలేదు. ° శ్రీనాథుడు స్పష్టంగా తన తాత వినమత్కాకతి సార్వభౌముడని, కవితా విద్యాధరుడనీ చెప్పాడు అయినా కమలనాభుని పేరు ప్రతాపచరిత్రలో ఎక్కడా కనబడదు. శాకల్యమల్లభట్టు, శివదేవయ్య, శరభాంకుడు, మల్లికార్జునభట్టు, హుళక్కి భాస్కరుడు మొదలైన విద్వాంసుల పేర్లే కనబడతాయి. శ్రీనాథుడు తన తాత విద్యాధరుడని చెప్పాడు. కాకతీయ యుగంలో ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో విద్యానాథుని సమకాలికుడుగా ఒక విద్యాధరుకున్నట్లు ఈ యూణ్ణి వెంకటవీరరాఘవా చార్యులుగారు గుర్తించారు 1 ఈ విద్యాధరుడు 'ఏకావళి' అనే గ్రంథం వ్రాశాడని, అది కె. సి. త్రివేదిగారు పరిష్కరించగా బొంబాయి సంస్కృత ప్రచురణలవారు అచ్చువేసినట్లుగా చెప్పారు 2 ఈ విద్యాధరునికీ, శ్రీనాథుని తాత అయిన కవితా విద్యాధర కమలనాథునికీ ఏవిధమైన సంబంధమూ లేదు కాబోలు ఉంటే ఈయూణ్ణి వారు చెప్పేవారే. 1 4 - ఈ సందర్భంలో చాగంటి శేషయ్యగారు ఇలా వ్రాశారు 3 "ఉత్కల దేశాధిపతియగు నరసింహరాజును వర్తించుచు విద్యాధరుడను కవి సంస్కృతమున నేకావళి యను నలంకార గ్రంథమును రచించెను. ఆ రీతిగనే విద్యాధరుడను కవి4 సంస్కృ తమున ద్వితీయ ప్రతాపరుద్రుని కీర్తి ప్రతావములను వర్ణించుచు బ్రతాపరుద్ర యశోభూషణమను పేర నలంకార శాస్త్రమును రచిం చెను. శ్రీనాథ మహాకవి ప్రతాపరుద్రుని యాస్థానమున శాస్త్ర విషయమున విద్యానాథుడున్నట్లే కమలనాభామాత్యుడు వినమత్కా కఠిసార్వభౌముడై కవితా విషయమున విద్యాధరుడై యుండె నని సూచించుటకోయన దన తాతను గవితా విద్యాధరుడని పై పద్యమున వర్ణించినట్లు కనబడుచున్నది. కమలనాథుడు తన గ్రంథము నెవరికి గృతియిచ్చెనో తెలియదు". ఆంధ్ర ప్రతాపరుద్రయశోభూషణం, పీఠిక. పుట 82. 2 అదే పుస్తకం, పుట 88, అధో జ్ఞాపిక, 3 ఆంధ్ర కవికరంగిణి, మూడవ సంపుటం(ద్వితీయముద్రణ), పుట 188 'విద్యానాథుడు" అనడానికి అచ్చుతప్పు కాబోలు,<noinclude><references/></noinclude> ipkri6kv7rfq9dbgs5ji7kr1n0zjpfd 104 232362 589073 2026-10-18T00:50:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 ఉదాహరించారట. 171 కమలనాభామాత్యుడు వ్రాసిన పద్మపురాణం కూడా నేడు దొరకదు. దీనిలోనుంచి ఏ ఒక్క ప్రయోగాన్నీ లాక్షణికులు ఉదాహరించలేదు కాబట్టి మచ్చుకైనా నా ఒక...' 589073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 ఉదాహరించారట. 171 కమలనాభామాత్యుడు వ్రాసిన పద్మపురాణం కూడా నేడు దొరకదు. దీనిలోనుంచి ఏ ఒక్క ప్రయోగాన్నీ లాక్షణికులు ఉదాహరించలేదు కాబట్టి మచ్చుకైనా నా ఒక్కటీ దురదృష్టవశాత్తూ మనకు లభించడం లేదు. కమలనాభుని పద్యాలు దొరక్కపోయినా శ్రీనాథుడు అతణ్ణి నుతించిన పద్యాన్ని లాక్షణికులు కూచిమంచి తిమ్మకవి లక్షణసార సంగ్రహంలో 'మత్పితా మహు గనిపితామహం అనే పద్యాన్ని 'మత్పితామహుర్థీపితామహు' అనే పాఠంతో ఇచ్చాడట. ఈ సంగతి వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు 'శృంగార శ్రీనాథం ' ప్రథమ ప్రకరణంలో (పుట 6) చెప్పారు. కమలనాభుడు పద్మపురాణం వ్రాయక, దానిని కృతిగా స్వీకరించాడని ప్రభాకరశాస్త్రిగారు అనుమానించారు. "పద్మపురాణ సంగ్రహ కథాకావ్య ప్రబంధాధిపుడనియు, కలితకావ్య కళాలాధుడనియు నుండుటచే గ్రంథమునకు కృతిపతియయ్యెనేమోయని సందేహము కలుగవచ్చును " అని అందులోనే వ్రాశారు తాము ఊహించినట్టు కమలనాథుడు పద్మపురాణం వ్రాయక పోయినా అతడు కవే అని చెప్పుకోవాలన్నారు. నరస సాహిత్య సామ్రాజ్య చక్రవర్తి, కవితా విద్యాధరుడు అని శ్రీనాథుడు నుతించాడుకదా 1 ఏమైతేనేం, ఇప్పటికి తిక్కనగారి శాత, శ్రీనాథుని పిఠామహుడూ ఒకే 'చోటు'లో పయనిస్తున్నారు. అన్నట్లు ఈ 'టేటు'లోనే చోటుచేసుకొని ఇంకొక ప్రసిద్ధకవియొక్క పితామహుడుకూడ ప్రయాణం చేస్తున్నాడు. అతడు భోజరాజీయం. అనంతుని ఛందస్సు మొదలైన లక్ష్య, లక్షణ గ్రంధాలను రచించిన అనంతామాత్యుని తాత బయ్యన. ఇతని కవిత్వాన్ని మెచ్చి తిక్కనగారే 'నవ్యభారతి' అనే బిరుదు ఇచ్చారట. ఈ సంగతి అనంతామాత్యుడు భోజరాజీయంలో చెప్పాడు, "క్షితి తుకర్తృతామహిమ చేకొని పంచమవేదమైన భా రతము దెనుంగుబాన నభిరామముగా రచియించినట్టి యు న్నత చరితులకు తిక్కకవినాయకు డాదట మెచ్చ ‘భవ్యభా రతి' యన చేరుగన్న కవిరత్నము 'ఐయ్యన' మంత్రి యల్పుడే?" భోజరాజీయం, పీఠిక.) తిక్కనగారు తమ తాత ఏ పుస్తకాలు వ్రాశాడో చెప్పనట్టే ఆయనకు బిరుదు ఇచ్చిన ఈ కవిరత్నం ఏ గ్రంథాలు రచించాడో మనుమడు అనంతా మాత్యుడూ చెప్పలేదు తిక్కనగారికి సమకాలికుడై, కాకతీయయుగంలో భవ్యభారతి బయ్యన ఉండేవాడనిమాత్రం తెలుస్తున్నది.<noinclude><references/></noinclude> kw538evdpjym0lf2cut8k5owey2rxgp 104 232363 589074 2026-10-18T00:50:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 మంచెన బాలరసాల పుష్పనవపల్లవ కోమల కావ్యకన్యకకు గూళల కిచ్చి యప్పడుపుగూడు భుజించుటకంటె సత్కవు హాళికులె ననేమి మరి యంతకు నాయతి లేనినాడు గౌ ద్దాలికులై న న నేమి నిజదారసుతోదరప...' 589074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>13 మంచెన బాలరసాల పుష్పనవపల్లవ కోమల కావ్యకన్యకకు గూళల కిచ్చి యప్పడుపుగూడు భుజించుటకంటె సత్కవు హాళికులె ననేమి మరి యంతకు నాయతి లేనినాడు గౌ ద్దాలికులై న న నేమి నిజదారసుతోదరపోషణార్ధమై. (1_18) ఈ పద్యం తెలుగుదేశంలో చాలా ప్రచారంలో ఉంది. దీనిని బమ్మెర పోతరాజుగారు వాళ్లారని లోకం చెప్పుకొంటున్నది. కాని ఆయనకు సుమారు నూటయాభై, రెండువందల సంవత్సరాలకు ముందుగానే ఈ పద్యం పుట్టింది. ఇది కేయూరబాహుచరిత్ర అనే తెలుగుకావ్యంలో ఉంది. రచించాడు; నండూరి గుండయ మంత్రికి అంకితమిచ్చాడు. ఈ గ్రంథాన్ని మంచెన వాడుకో మంచెన తన కాప్యంలో కృతిపతిని గురించి విస్తరంగా చెప్పాడుగావి తనను గురించి ఏమీ చెప్పుకోలేదు. విద్వజ్జనమాన్యుడు, ఉభయకావ్యసరణిజ్ఞుడు అనే రెండే రెండు విశేషణాలనే తప్ప తన కావ్యంలో మరేదీ ఎక్కడా. లేదు. గుండనమంత్రికి తాను ఇష్టసఖుడనని చెప్పుకొన్నాడు. గద్యలో 'నకల కవిజనవిధేయమంచెన నామధేయ అని విధేయతతో క్లుప్తంగా వ్రాసుకొన్నాడు. నండూరి గుండనమంత్రియొక్క రాత కేతన గొప్ప మంత్రి, వెలనాటి చోడులలో ఆఖరివాడైన పృథ్వీశ్వరునివద్ద క్రీశ11821206 ప్రాంతాలలో మంత్రిగా ఉండేవాడు. వెలనాటి చోదం | రాజ్య క్షీణించినా కేతన మంత్రి మన మలు ఉచ్ఛస్థితిలోనే ఉండేవారు. నండూరి గుండనమంత్రికి ఇద్దరన్నలున్నారు. పెద్దన్న కేతన దండనాథుడు; చిన్నన్న పేరుకూడ కేతనే ఇతడు మంత్రి. 'కవిత్వ సంపద'లో పొగ డకు ఎక్కినవాడు. 'గణకవర్గ' కళామహిమచే ప్రగల్పుడైన వాడు ఈ కేతన ఏమికావ్యాలు వ్రాశాడో తెలియదు. కువలయాశ్వ చరిత్ర అనే కావ్యాన్ని ఒక కేతన వ్రాశాడని లక్షణ కర్తలు పేర్కొన్నారు ఆ కేతన బహుళా ఇతడేనేమో | నండూరి గుండనమంత్రి చాలా వైభవంగా జీవించే వాడట. అగ్రహారా<noinclude><references/></noinclude> knmhu2kp262jvu2qwxyqhahkdclccqn 104 232364 589075 2026-10-18T00:51:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమ్మగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 173 లిచ్చి, ఎందరెందరికో పరుగులూ, పెళ్ళిళ్ళూ చేయించి ఏటేటా కాకుళేశ్వరుని తిరు నాళ్ళలో రెండుచేతులతో డబ్బు వెదజల్లేవాడట ఆయన నేటి గుంటూరుజిల్లా రేవలె...' 589075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమ్మగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 173 లిచ్చి, ఎందరెందరికో పరుగులూ, పెళ్ళిళ్ళూ చేయించి ఏటేటా కాకుళేశ్వరుని తిరు నాళ్ళలో రెండుచేతులతో డబ్బు వెదజల్లేవాడట ఆయన నేటి గుంటూరుజిల్లా రేవలె తాలూకాలోని చందవోలులో వుండేవాడట. ఆనాడు దీనిని ధనదుపురం అనేవారు. అది అక్షరాలా కుబేరుని పట్నంలాంటిదని చెప్పడానికి దానిని మంచెన ఇలా వర్ణించారు. “మంటికడప, నులకమంచంబు, పూరిల్లు మాలిచీర, రత్నకీలితంబు కాని పైడితొడపు గలుగు చెరుంగకు... ధనదుపురములోని జనములెల్ల." (1-19) రత్నాలు కావడం కాని బంగారపు నగలు కూడ సీసమే. అవి మట్టి కడప, నులకమంచం, నూలిచీర కోవకు చెందేవి. ఇవి ఆ వూరివారు ఎరుగరట ఇది అతిశయోక్తేగాని ధనవంతం. ఇటువంటి వూళ్లోపున్న గుఁడనమంత్రి త్రి తన ఇష్ట సఖుడైన మంచెన కవిని పిలిపించి "నువ్వు “ప్రాజ్ఞ సంభావిత కావ్యదక్షుడవు. నాపేర్ ఒక కృతి రచించు" అని అడిగాడు. అప్పుడు మంచెన పై "బాలరసాలపుష్ప" పద్యం చెప్పి "కూళలకిచ్చి ఆ పడుపుకూడు తినగూడదుగాని మంచివానికి అంకితమివ్వవచ్చు"నని ఉపక్రమించాడు. 'తన కృతిలక్ష్మికి ముఖ తిలకం'గా కృతిపతి వంశాన్ని వర్ణించారు, 46 పద్యాలలో గుండన మంత్రి వంశాన్నీ అతని కీర్తి ప్రతిష్ఠలను వర్ణించాడు. ఒక్కటే ఒక వష్ఠ్యంతకందపద్యాన్ని వ్రాసి కథ మొదలు పెట్టాడు. ఏ కథను చెప్పాలో, ఎలా చెప్పాలో కృతివతే నిర్దేశించాడు, సాయి రసము శృంగారం జై యవడ గడలు నీతులై యెడనెడరా గేయూరబాహు చరితము సేయుము నీ వాంధ్ర భాష శిల్పము మెరయన్ (IL11) నిజానికి కావ్యంలో శ్రీకారం చుట్టిన తరువాత రెండవ పద్యంలోనే మంచెశిల్పం మెయడం మొదలు పెట్టింది చూడండి. "కరిముఖు డశ్వినుల్ శ్రుతులు కంజసముద్భవు మోము అంబికే శ్వరు మొగముల్ తదాక్మజుని వక్రము లాదిమువీంద్రమండలం బురగవతుల్ గ్రహంబుల్ వయోరుహనాథుడు తారకంబులు కా టొరిబౌరి నెల్ల సంపదలు పోలముగుండని కిచ్చుగావుతు."<noinclude><references/></noinclude> jr093vhwrt5rpgzpmbkko13fuqzkjzy 104 232365 589076 2026-10-18T00:51:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 మంచెన ఈ పద్యంలో చక్కనిశిల్పముంది. కరిముఖుడు ఏకదంతుడుః అశ్వి నులు ఇద్దరు: వేదాలు మూడు; బ్రహ్మతలలు నాలుగు; శివుని వదనాలు అయిదు: అతని కుమారుని ముఖాలు అయ్యి ఆదిమునులు ఏడుగుర...' 589076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>174 మంచెన ఈ పద్యంలో చక్కనిశిల్పముంది. కరిముఖుడు ఏకదంతుడుః అశ్వి నులు ఇద్దరు: వేదాలు మూడు; బ్రహ్మతలలు నాలుగు; శివుని వదనాలు అయిదు: అతని కుమారుని ముఖాలు అయ్యి ఆదిమునులు ఏడుగురు, దిక్పాలకులు ఎన మండుగురు; గ్రహాలు తొమ్మిది; దశావతారాలు ఎత్తిన విష్ణువుః అనంతమైన తారకలూ తన కృతిపతిని కాపాడుతూ ఉండాలన్నారు. ఈ పద్యంలో ఒకటినుంచి అనంతందాకా అంకెలు పేర్కొనడంలో ఒక వింత ఔచిత్యముంది. గుండన మంత్రి 'గణక శిఖరరత్నం' ఈ విశేషణాన్ని గ్రంథాంతంలో చెప్పారు. గణకత్వవిద్యలో మేటి అయిన కృతిపతిని అంకెలలో మెప్పించడం సముచితమే. గుండనమంత్రి కేయూరబాహు చరిత్ర చెప్పమన్నాడు దీనికి మూలం ఏమిటో కృతిపతి విశదం చేయలేదు; కృతికర్త ప్రకటించలేదు. అయినా సంస్కృతంలో రాజశేఖరకవి వ్రాసిన విద్దసాలభంజిక అనే దృశ్యకావ్యాన్నే కొద్దిమార్పులు చేసి, మధ్యమధ్య బోలెడు కథలు గుదిగుచ్చి 'కర్ణ సౌఖ్యావహమై ప్రబంధ రచనా శ్రయమయ్యేడు మార్గం' ఊతగా రచించాడు. కేయూర బాహువు అనే రాజుకు రత్నసుందరి అనే భార్య ఉన్నది. ఆ దంపతులిద్దరూ అన్యోన్యంగా హాయిగా ఉండేవారు. పెళ్ళాంమీదనున్న అను రాగంతో రాజు రాచకార్యాలను పట్టించుకొనేవాడు కాడు. ఇది మంత్రి భాగురాయ ణునికో సమస్యగా తోచింది రాజు బుద్ధిని పరిపాలనవైపు ఎలా తిప్పడమా అని ఆలోచించాడు. ఇంకో పెళ్ళిచేస్తే అనురాగాన్ని పంచుకొనే సవతివచ్చి రాణి ప్రభావం తగ్గుతుంది అనే ఆలోచన ఉత్తరోత్తరా రావడానికి వీలుగా గూఢచారులు మంత్రికి కొన్ని వివరాలు చెప్పారు. - లాట దేశాన్ని ఒకరాజు పాలిస్తున్నాడు. అతడి పేరు చండవర్మ. అతని కుమారుని పేరు మృగాంకవర్మ. నిజానికి ఈ కుమారుడు కుమారుడుకాడు కుమార్తె. మగ సంతానం లేకపోతే గద్దెకు దిక్కులేదని కూతురునే మగాడికింద ఆ రాజు రహస్యంగా పెంచుతున్నాడు. ఈ అమ్మాయి పేరు మృగాంకవళి, ఈమెని పెళ్ళి చేసుకొన్నవాడు చక్రవర్తి అవుతాడని ఎవరో సిద్ధుడు జ్యోతిష్యం చెప్పాడు. ఈ రహస్య వివరాలన్నీ భాగుకాయణునికి చారులు చెప్పారు. ? ఈ చిన్నదాన్ని రాజ్యానికి రప్పించి కేయూర బాహువుకు పెళ్ళి చేస్తే అటు భార్య వ్యామోహం తగ్గుతుంది. ఇటు చక్రవర్తి అయ్యే యోగం కలసివస్తుంది. ఆ అమ్మాయిని ఎలా రప్పించడం సరిగ్గా అదే సమయానికి లాట దేశం మీద శత్రురాజులు దండెత్తుతున్నారట. "ఇటువంటి పరిస్థితులలో మీ యువరాజు మృగాంకవర్మ అక్కడ వుండడం మంచిదికాదు. మా దేశానికి పంపిం<noinclude><references/></noinclude> 0flsmuqqfmr4c2a6dzt28yx5c168tpo 104 232366 589077 2026-10-18T00:51:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 175 దండి" అని భాగురాయణుడు లాట రాజుకు కబురు పెట్టాడు. ఆ రాజు సరే అని పంపించారు. అలా పంపడానికి పూర్వ బంధుత్వం తోడైంది. కేయూరబాహువు భార్య రత్నావళికి లాటరాజ...' 589077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 175 దండి" అని భాగురాయణుడు లాట రాజుకు కబురు పెట్టాడు. ఆ రాజు సరే అని పంపించారు. అలా పంపడానికి పూర్వ బంధుత్వం తోడైంది. కేయూరబాహువు భార్య రత్నావళికి లాటరాజు పినతల్లి రాజుకు రెండో పెళ్ళి చేయడానికి అనువుగా పెళ్ళి కూతురువైతే రప్పిం చాడుగాని రాజుని మొదటి భార్య వ్యామోహం నుంచి ఎలా తప్పించడం ? దానికి వీలుగా మంత్రి అంతఃపురదాసీలలో కళావతి అనే దాన్ని తన పక్కకు తిప్పు కొన్నాడు. దాని సాయంతో నాటకమాడాడు. మృగాంకవళిని వేరుగా నొక యింట్లో పెట్టి కళావతిని తోడుగా ఉంచాడు. శిల్పకళా నిపుణులను రప్పించి వాళ్ళచేత అపూర్వమైన మందిరం కట్టిం చాడు, దానిలో మాయగోడలు, గుట్టుతలుపులు, కీలుబొమ్మలూ పెట్టించాడు. దాని రహస్య ద్వారాలు ఇంకెవరికీ తెలియవు. రాజును రత్నావళి ప్రభావం నుండి పేరుచేయడానికి భాగురాయణుడు ఒక పన్నాగం పన్నాడు రాణిగారికి మేఖల అని ఒక ఇష్టనని ఉంది. ఈమెకూ, రాజుగారి విదూషకుడికీ వచ్చగడ్డి వేస్తే భగ్గున మండుతుంది. ఈ అమ్మాయికి పెళ్ళి కాలేదు ఒక ఆడపిల్లకు మగాడివేషం వేయించి మేఖలకు చేయించాడు పెళ్ళయిన తర్వాత సంగతి బయట పడింది. మేఖల అవమానాగ్నులతోతనమైంది. ఈ మాయ పెళ్ళి విదూషకుడు చేయించినదికాదు, రాజే చేయించాడని రాణి మండిపడింది తన యిక్షసథికి జరిగిన అవమానం తనకు జరిగినదే అని కోపంతో రాజు ముఖాన్ని చూడడం మానేసింది, కోపగృహానికి పోయింది. రాజు ఒంటరివాడయ్యాడు. మం త్రికటించిన కొత్తమందిరంలో శయ చిస్తూ వచ్చాడు. ఒకనాడు అతని కళ్ళముందు ఒక అపూర్వ లావణ్యవతి కనిపిం చింది తన మెడలోని ముత్యాలపేరు రాజు మెడలో వేసింది. ఉన్నట్టుండి మాయ మైంది. రాజు విరహంలో పడ్డారు. ఎవరీ అమ్మాయి ? తను కన్నది కలకాదు. హారం నిదర్శనంగా ఉంది పాపం రాజుకు మంత్రి పెట్టించిన "మాయగోడలు, గుట్టుతలుపులు, కీలుబొమ్మలు తెలియవు. . ఇంకా అలుక తీరని రాణివద్దకు మంత్రి కళావతిని పంపించాడు. రాజు మీద వగతీర్చుకోవాలంటే మేఖలకు చేసిన మాయ పెళ్ళి లాంటిదే రాజుకు చెయ్యాలి. మగవాడికి ఆడవేషం వేసి చేపే బుదివసుంది అని మారిపోసింది. సాధారణ n సంబంధం అయితే రాజు మొగ్గడు. ఒప్పుకోరు. అందుచేత తన పినతల్లి కొమారునే ఇచ్చి పెళ్ళి చేయిస్తున్నట్టు టు రాణి పే గతీరుతుంది మృగాంకవర్మ ఎలాగు ఊళ్ళో ఉన్నాడు. అతనికి ఆడవేషం వేస్తే అచ్చం కన్నెపిల్లలాగ<noinclude><references/></noinclude> 5gf1h53e2va7s3n48o5hfq1uup744zd 104 232367 589078 2026-10-18T00:51:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '176 మంచె ఉంటాడు అని కళావతి ఉపదేశం చేసింది. ఇష్టసఖికి అవమానం చేసిన రాజుపై కపితీరా పగతీర్చుకోవడానికి మాయ పెళ్ళికదా అని రాణి ఒప్పుకొంది. అంత రాజుకూడా పెళ్ళికి ఒప్పుకొన్నాడు. ఇ...' 589078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>176 మంచె ఉంటాడు అని కళావతి ఉపదేశం చేసింది. ఇష్టసఖికి అవమానం చేసిన రాజుపై కపితీరా పగతీర్చుకోవడానికి మాయ పెళ్ళికదా అని రాణి ఒప్పుకొంది. అంత రాజుకూడా పెళ్ళికి ఒప్పుకొన్నాడు. ఇలా ఒప్పుకోదానికి ముందే రాజుకూ, మృగాంకావళికి సమావేశాన్ని మంత్రి కల్పించాడు. ఆమె జన్మరహస్యం కూడా గుట్టుగా తెలియచేశాడు రాజు ఇష్టపడ్డాడు. పెళ్ళయిపోయింది. తనతమ్ముడు మృగాంకవర్మకే ఆడవేషం వేసి పెళ్ళి చేసినట్లు రాణి భావిస్తూనే ఉంది. లోనే లాటదేశం నుండి పుత్తరం వచ్చింది మృగాంక వర్మ నిజానికి ఆడపిల్లే ఇప్పుడు అసలు రాజ్యానికి వారసుడు జన్మించాడని పురిటి కబురు వచ్చింది. రాణి తెల్ల బోయింది. అయినా తేరుకొని ధైర్యం తెచ్చుకొంది ఏమైనా ధీరకదా తరువాత అందరూ సుఖంగా ఉన్నారు. అవి కథ చిన్నది. అయినా చిత్రమైనది. కృతిపతి ఆదేశించినట్లు ఇందులో స్థాయిరసం శృంగారమే. ఇంక కథలు నీతులై ఎడవెడ రావాలి. అందుకోసం మంచెన ఇరవై రెండు నీతికథలను తీసుకొచ్చి కథలో చొప్పించాడు. ఇవన్నీ పంచ హితోపదేశాలలోనివే. కృతిపతి చెప్పమన్నాడు కనక కథలను బలవంతాన కథలో తీసుకొచ్చి కలిపినటే కనబడతాయి . -సలు కథకూ, పిట్టకథలకూ సంబంధం లేదు. సాయిరసం శృంగారమైతే నీతికథలను ఎలా ముడి పెట్టడం ? అద మంత్రికి అతని మేనల్లుడు సోమదత్తుడు చెప్పినట్లు కొన్ని కథలు, అంతఃపుర దాసీలు సుమతి, మకరందిక, సుకుమారికలు తమలో తాము చెప్పుకొన్నట్టు కొన్ని, రాజుకు విదూషకుడు బాదరాయణుడు చెప్పినట్టు కొన్ని ఈ పిట్టకథలను మూలకథతో ముడి. పెట్టాడు. ఏయే ఆశ్వాసాలలో ఏయే కథలున్నాయో చూడండి సోమదత్తుడు చెప్పినవి : మంచెన నీతికథలు ద్వితీయాశ్వాసంలో 1. ప్రాలసరి తైలముమ్మిన వైశ్యచాలిక కర (7-16) 2. తాత్కాలికమతితో సమయస్ఫూర్తితో ప్రమాదము గడచిన దమని కథ (2025) 10 పద్యాలు 6 పద్యాలు 7 పద్యాలు- (40-74) 35 పద్యాలు 3. విద్యాన్వితుడైనా నా మతిలేనందువల్ల హరుడైన విప్రునికత (28_34) 4.దిట్టతనముతో తనకార్యము నడిపిన చతురిక కథ<noinclude><references/></noinclude> ngyqqt4otlpt2snvxwg2vemewxyvpik 104 232368 589079 2026-10-18T00:51:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 177 సుమతి చెప్పినది : 5. సన్నపుకార్యములకు పోరిన శశకపింజలముల కథ (87_95) 9 పద్యాలు మకరందిక చెప్పినది : 8. తొండలు పోరితే జనులకు బాధపుట్టిన కథ (87_107) 11 పద్యాలు సుకుమారిక...' 589079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 177 సుమతి చెప్పినది : 5. సన్నపుకార్యములకు పోరిన శశకపింజలముల కథ (87_95) 9 పద్యాలు మకరందిక చెప్పినది : 8. తొండలు పోరితే జనులకు బాధపుట్టిన కథ (87_107) 11 పద్యాలు సుకుమారిక చెప్పినధి : 10 పద్యాలు మొత్తం 88 పద్యాలు సుమతి చెప్పినది : పద్యాలు 25 4. తేనెబొట్టున ఎక్కుడైన ఆపదలు మొలిచిన కథ (109-118) తృతీయా శ్వాసంలో 1. అహిభేకోపాఖ్యానం (8_261) ఇందులోని ఉపకథలు : (i) కాకముచేరిన హంసలకు చేటైనకథ (35.76) ఉపకథలోనే మరో పిట్టకథ : కమఠంబులు గరుడబాధ కడచినకథ (64–88) (ii) చేసిన మేలు మరచి కాకులు వీటి కాకులపై తప్పులు మోపినకథ (80_108) (iii) ఉపకారంచేసిన పులుగును పరిభవించి పులిచెరిన కథ (112134) (iv) లోభగుణంబుచేత మృగధూర్తుడు మృత్యువు చెందినకథ (198_146) (V) నారికేళ బకమనే పులుగు దురైశ్వర్యమహిమచే మరిపిన కథ (148_181) (vi) అతిలోభంచేత ధనగు పుడనే వణిజుడుతనసొమ్ము భూపతిపాలు చేసిన కేథ (188_207) (vii) పరపురుషుడని కొడుకుముఖం చూడవి (12) దుష్టకపటమని చెప్పే కథ (211-245) - - 42 15] 28 23 7 14 40 85<noinclude><references/></noinclude> f3rsom3a54c5saduzaroomzzkdqchb1 104 232369 589080 2026-10-18T00:52:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మంచెన 178 సుకుమారి చెప్పినది : ౭. కోతిసహవాసమున గిజిగాడు చెదినకథ (284_288) మకరందిక చెప్పినవి : పద్యాలు 20 పద్యాలు 12 (302.188) పద్యాలు 37 మొత్తం 322 3. బుద్ధిమాలినకపి భూమిపాలుని చంపిన కథ (288_300) 4. వివే...' 589080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మంచెన 178 సుకుమారి చెప్పినది : ౭. కోతిసహవాసమున గిజిగాడు చెదినకథ (284_288) మకరందిక చెప్పినవి : పద్యాలు 20 పద్యాలు 12 (302.188) పద్యాలు 37 మొత్తం 322 3. బుద్ధిమాలినకపి భూమిపాలుని చంపిన కథ (288_300) 4. వివేకియైన చోరుడు శత్రువైన విప్రుని కాచినకథ చతుర్థాశ్వాసంలో బాదరాయణుడు చెప్పినవి: 1. సుతహంతయైన కిరాతుణ్ణి మృతునిగా చేసిన చిలుకమ్మ కథ (84-78) 2. మొగమోడి హతుడైన యక్షునికథ (84-88) 3. అహిమూషికోపాఖ్యానము (88_122) మొ 18 పద్యాలు 10 24 50 " " " కేయూరబాహుచరిత్రలో మొత్తం 787 గద్య పద్యాలు ఉన్నాయి. అందులో 488 గద్యపద్యాలు ఈ పిట్టకథలకే పట్టాయి, పోతే 307 పద్యాలు అసలు కథకు వినియోగించారు. ఇందులో 48 పద్యాలు అవతారికకూ, నాల్నాలుగు వదహారు పద్యాలు ఆశ్వాసాల ఆద్యంతపద్యాలకు పోతే 233 గద్యపద్యాలే ఫ క్తుకథ. ఇంత చిన్న కథాభాగంలోనే మంచెన తన శిల్పం మెరిపేటట్టు రచన చేశాడు. సామెతలు, జాతీయాలు వాడుతూ ఆహ్లాదం కలిగిస్తాడు : జగంబున నడల బండ్లు, బండ్ల నోడలు జనుదెంచు (3_103): డాగబోయియుం దలవరియింట దాగిరి (4_184); మున లికి సంతసంబులు కొరతయే (4_178) కడుపు చల్లగ (1_88): గద్దియ కెవ్వరు దిక్కు లేదని (1_74); గుండెలు జల్లుమనంగ (1_101); నిన్న రాతిరి పెళ్ళి, నేడిదేమివచ్చె దీనికి (1_121); ఒకనాటకా ప్రాణంబు ననునే నవసిన మాత్రశా (3-148) : మందు నకైన మత్స్యంబు లేకుండ (32181); ముక్కున నీరెత్తుట (8_201); ఈ జరభి మూడుజగంబులు మ్రింగు చుండె (3223); కల నెక్కించుకొనుట (4_85); మెచ్చునకు ధైర్యం తెచ్చుకొనుట<noinclude><references/></noinclude> is0uubpztuj8jh93iwwnblc3tblnmfg 104 232370 589081 2026-10-18T00:52:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 (4-188); ఇష్టావత్తి, సోడుముట్టు, కాటులాడు వంటి ప్రయోగాలు. 'అటక' అనేమాటకు 'అటుగ' అనేరూపం, జడ 'టు' కారం; యతి స్థానంలో 'గ' కారం ప్రాసస్థానంలో ఉన్నది కనబడుతుంది (3_238) త...' 589081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 (4-188); ఇష్టావత్తి, సోడుముట్టు, కాటులాడు వంటి ప్రయోగాలు. 'అటక' అనేమాటకు 'అటుగ' అనేరూపం, జడ 'టు' కారం; యతి స్థానంలో 'గ' కారం ప్రాసస్థానంలో ఉన్నది కనబడుతుంది (3_238) తిట్టులో నేడు మనం వాడే 'ముండ' అనే విశేషణం ఆనాడే కనబడుతుంది. 'ముండవులుగు లకట: మోసపుచ్చె (1_74): ముండయెలుకలు (2.180) అనే ప్రయోగాలూ కనబడతాయి, 178 అష్టాదశవర్ణనలు మొదలైనవి మంచెన కాలానికి ముందుగా నన్నె చోడుని కుమారసంభవంలోనే ఉన్నాయి. మంచెన కుమారసంభవాన్ని చూశాడని కేయూర బాహు చరిత్రను ఇటీవల కొత్తగా ప్రచురించిన తిమ్మావజ్ఝల కోదండ రామయ్యగారు వ్రాశారు, నన్నెచోడుడు మాత్రమే ప్రయోగించిన 'తాడిడిఫలంబు గొనుట' అనే ప్రయోగాన్ని మంచెన “తాడిడినందు దిన్న క్రియ* (4_145) అవి ప్రయోగించాడని చెప్పారు, అలాగే వన్నెచోడుడు మాత్రమే వాడిన వోరగౌఅదుల్ ' అనే ప్రయోగాన్ని ఇతడు 'నోరంగొలందులు కూయు' (4.51) అవి వాడుకొన్నా డట నన్నెచోడుని పద్యాలలో భావాలకూ, మంచెన పద్యాలలో భావాలకూ పామ్యాలు చూపించారు. చూడండి : ఎ నన్నెచోడుడు ఉమామ హేశ్వరుల శృంగారలీలలను ఇలా వర్ణించాడు: *కలహంసకలరవాకలిత నిర్వ రముల సారసారావాలవండములను రోలంబ మితిలతాందోలంబులను శుకమంజులన్వవ పుష్పమండవములు కలకంఠరణిత మాకందవనముల బారావతధ్వని మందిరవలములు- గే కలధ్వనగిరికందరంబుల లాపుకనివద లీలాతలముల నప్పటప్పటి కనురాగ మగ్గలింప_గామరస మంతకంతకు గడలు కొనగ నలి రమించిరి కై లాననగముమీద...బరమసుఖలీల నా జగత్పతియు నతియు." (కుమార. 1.78) - మంచెన తన కథలోని నాయికానాయకుల విహారాన్ని ఎలా వర్ణించాడో "కర్పూర కస్తూరికా పరిమళకరండములట్టి రత్నహర్మ్యములయందు గోకిలకరాది కోలాహలంబున విలపిల్లు మద్యాన తలములందు మ త్తకేకులకెల్ల వృత్తరంగములైన రమణీయ కేళి శైలములయందు బరిమళకదళికా ప్రా ప్రా వలతాశ్రే శ్రేణి సమరు దీర్ఘ కల తీరములయందు -<noinclude><references/></noinclude> 3diiq92137qv6fdqfddyrvvc2i27h2u 104 232371 589082 2026-10-18T00:52:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 నాడు నాటికి పేడ్కలు నాటుకొనగ సారెసారెకు నింపు లింపారుచుండ నంతకంతకు నాదట లగలింప సంగజక్రీడ దేలుడు రభిమతముగ." మంచెన (కేయూర. 4_201). మంచెన తన పూర్వులను అనుకరించా డనుకొంటే ఇతణ్ణి...' 589082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>180 నాడు నాటికి పేడ్కలు నాటుకొనగ సారెసారెకు నింపు లింపారుచుండ నంతకంతకు నాదట లగలింప సంగజక్రీడ దేలుడు రభిమతముగ." మంచెన (కేయూర. 4_201). మంచెన తన పూర్వులను అనుకరించా డనుకొంటే ఇతణ్ణి అనంతర కవులు అనుసరించారు. ఈ పద్యం చూడండి. తన ఎడదమీది హారాన్ని రాజు మెడలో వేసిన మృగాంకావళిని చూచి రాజు ప్రశ్నిస్తున్నారు. “ఎవ్వరిదాన వీపు హరిణేక్షణ | యెయ్యది నీకు బేరు ని న్నెవ్వతె దెచ్చె ? జెప్పు మిది యేర్పడ బంటుగు నన్ను నేలుమం చవ్వసుధేశ్వరుం డలివహ సముపట్టిన బట్టి రైర్యముగా ద్రవ్వెడు కన్నులం గొని యదల్చి వదల్పె గరంబు చయ్యన." (కేయూర. 4_21). ఈ ఒక్క పద్యాన్ని అల్లసాని పెద్దనగారు ఈ క్రింది 'వరూధిని స్వగతం" లోనూ, “ఎవ్వతె వీవు” అనే ప్రవరుని ప్రశ్నలలోనూ (238) రెండు పద్యా లలో అనుసరించారు. “ఎక్కడివాడొ ! యక్ష తనయేందు జయంత వసంతకంతులం జక్కదనంబునళా గెలువ జాలెడు వీని మహీసురావ్వయం చెక్కడ ? యీతనూ విభవ మెక్కడ? యేలని దింటుగా మరుజూ డక్కగొనంగరాదె యకటా నను వీడు పరిగ్రహించినకా!" 1 (500. 2..35) ఎవ్వతె వీవు భీతహరి జేక్షణ। యొంటి చరించె దోటలే కివ్వనభూమి, భూసురుడవేఁ బ్రవరాఖ్యుఁడఁ ద్రోవ తప్పితీం గొవ్వువ నిన్న గాగ్రమున కుం జనుదెంచిలి, మాదఁ జేర నిం కెవ్విధిఁ గాంతుఁ దెల్పఁగద వే: తెరువెద్ది? శుభంబు నీకగున్ వివిధచ్ఛందస్సుల మీద ఎలా ప్రత్యేకమైన మోజు లేదో అలాగే మంచెనకు శబ్దాలంకారాలమీదకూడ ఆప్టే మమకారం లేదు. అయినా అవి అక్క డక్కడ వాటంతట అవి వచ్చినట్లు కనపడతాయి.<noinclude><references/></noinclude> azdmjt4zv4k9kvtbg2j4hbk9pufyuo1 104 232372 589083 2026-10-18T00:52:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 "కౌశికత భూసురశిఖామణి కేతనభూవరుండు నృ థ్వీశ నరేంద్రుమంత్రి యయి యెల్లెడ జాల బొగడ్తకెక్కెనా కాశనదీమరాళ శివకాళ సుశనతారకేళ 181 కాశతరాధిరోచి రవకాశవికాస య...' 589083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 "కౌశికత భూసురశిఖామణి కేతనభూవరుండు నృ థ్వీశ నరేంద్రుమంత్రి యయి యెల్లెడ జాల బొగడ్తకెక్కెనా కాశనదీమరాళ శివకాళ సుశనతారకేళ 181 కాశతరాధిరోచి రవకాశవికాస యశోవిశాలుడై" కేయూర. 1_82) ఈ పద్యంలోని చివరి రెండు పాదాలలోని శబ్దాలంకారంవంటి శిల్పమే -తరువాత పోతనగారి కాలంనాటికి ప్రతిపద్యంలోనూ కనిపించేటంత విస్తారమైంది. 'కర్ణ సౌఖ్యావహమై' రచించమని గుండనమంత్రి కోరడంవల్ల అయ్యని మాటలు, చెవికింపైనవి మంచెన బాగా వాడాడు. గుండన కరసౌఖ్యం కోరడానికి కారణముంది అతడు కవిగాయక పోషకుడు (8,844); రాజితమృదు మధుర -కావ్యపరిణతుడు (8_345); కళావిజ్ఞాతసంగీత విద్యాభిరతుడు (3_346). అందుకే ఏరికోరి చెవికింపుగా ఉండే రచన చెప్పమన్నారు. శృంగారరసంతోపాటు కావ్యంలో వీరులుగూడ చెప్పమని గుండన మంత్రి ఇష్టసఖుణ్ణి అడిగాడు. అవి నీతిశాస్త్రాలూ, ధర్మశాస్త్రాలూ తెలిగిస్తున్న రోజులు. శతకాలు వెలుస్తున్న రోజులు. మంచెన నీతులను క్రోడీకరిస్తే, ముటం _ఉండదుగాని ఒక శతకంలోని భాగాలులాగ కనబడతాయి. కేయూరబాహు చరిత్రలోని నీరులు ప్రాచీనకాలంలోనే ప్రచారంలోకి వచ్చాయని వీటిలో కొన్ని మడికి సింగన తవ సకలనీతి సమ్మతంలో ఉదాహ రించడంవల్లనే తెలుస్తున్నది. కేయూరబాహు చరిత్రలోనివంటూ ఈ రెండు పద్యాలను అతడు ఇచ్చాడు : “నైజగుణంబగు తమమది - రాజన మప్పటికి గప్పి ప్రజతో నయ్యై యోజం బరికింపని యారాజులు సాధులని నమ్మరా దెప్పటికిళా.". (550. 604) "పొడమీదు చేయని కార్యము. పొడమక యుండంగ గప్పిపుచ్చెద మన నె న్నడు రాదు చేతగలిగిన...వెడమలయపు మనుజూ లేల వేల్పులకైన." (సకల 788) ఈ రెండూ కేయూరబాహు చరిత్రలో ఉన్నాయి. మొదటిది ద్వితీయా శ్వాసంలో 86 వ పద్యంగా, రెండోది కృతీయా శ్వాసంలో 232వ పద్యంగా కన బడతాయి. ఆంధ్రసాహిత్యంలో మొదటినుంచీ అనువాదాలే ఉన్నా సంస్కృతం -లోని దృశ్యకావ్యాన్ని తెలుగులో శ్రవ్యకావ్యంగా అనువదించడానికి ఇదే మొదటి<noinclude><references/></noinclude> 06exnsmncmmx8cncm18cj68ozh5w9f9 104 232373 589084 2026-10-18T00:52:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 మంచె దాని బులుసు వెంకటరమణయ్యగారు చక్కగా చెప్పారు. 1 కేయూరబాహు చరిత్రకు మూలమైన విద్ధసాలభంజిక దృశ్యకావ్యమే. విద్ధసాలభంజికలో 'త్రిలింగ' అనే పదం దేశవాచకంగా ఉందని బులుసువార...' 589084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 మంచె దాని బులుసు వెంకటరమణయ్యగారు చక్కగా చెప్పారు. 1 కేయూరబాహు చరిత్రకు మూలమైన విద్ధసాలభంజిక దృశ్యకావ్యమే. విద్ధసాలభంజికలో 'త్రిలింగ' అనే పదం దేశవాచకంగా ఉందని బులుసువారే మొట్టమొదట చెప్పారు. ఆ వ్యాసంలో అ బాగానే ఉన్నాయిగాని '... 'పీనుగు' అనుటకు బదులుగా 'పినుగు' (పుట 48) అని కలదు" అని వ్రాశారు. ఆ పద్యం చూడండి : “అని పక్షిహితము సెప్పిన...విని వెంగలియైన శ్రోతి వీడిరపున నా లును దాను నుండి నన్నొక పినుగుంగా దలచి కాదె ప్రేలదొడంగెళా?" (3_277) ఇందులో 'పినుగు' అన్నది పీనుగు క్రింద మార్చాలని వారి ఊహ... అది అనవసరం. 'పినుగు' అనే మాట మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు శివతత్వ పారంలో వాడాడు. ఈ పద్యాన్నే ఉదాహరణగా ఇస్తూ, సూర్యారాయాంధ్ర నిఘంటువులో ఈ మాటకు అవివేకి, శక్తిహీనుడు అని అర్థం చెప్పారు. 'పీనుగు' ఛందోభంగమవుతుంది. మంచెన ఏ ప్రాంతంవాడో తెలియదుగాని కందుకూరి వీరేశలిగం గారు. "ఇతడు రాజమహేంద్రపుర నివాసు"డని వ్రాశారు దీనికి ఆధారం లేదని తిమ్మా వజ్ఝల కోదండరామయ్యగారు చెప్పారు. అయితే "వెలనాటి చోడులు లోనైన రాజాలు చాళుక్యరాజ్య ప్రతినిధులుగా రాజమహేంద్రవరము రాజధానిగా వేగిదేశ మును పాలించినవారే" అని వీరేశలింగంగారు ఏదో ఒక సబబు చూపించారు. ఇందువల్ల మంచిన రాజమండ్రివా డన్నారు. కృతిపతి నేటి గుంటూరువారు కనుక,. కవి అతనికి ఇష్టసఖుడు కనుక ఇందులో రెండవ వ్యక్తి కూడ ఆ ప్రాంతంవాడే అని చెప్పడం సముచితమే. మంచెన తన కావ్యంలో ఏదైనా ప్రత్యేక ప్రాంతాన్ని కథలో చెప్పాడేమో చూద్దాం. "మొగిళులలోని యేకథము మ్రుచ్చిలి పుచ్చుకొనంగ జాలు ద సగిరికి దామ్రపర్ణికిని సంగమమైన ఘటింప నేరు నిజా మిగిలినయట్టి బుద్ధిమతి మేని నెందునుగా నేమి త్త గలుగజూచి పెండిలి ముధంఐవి యాడితి బోటి చెప్పుమా: (4_180). ఈ పద్యంలో 'అ _సగిరికి, తామ్రవర్ణికి సంగమం ఘటించడం' అనే మాటలవల్ల ఏమైనా తెలుసుకోవచ్చునేమో! తామ్రవర్ణినది తిరునెల్వేలి జిల్లాలో ఉంది. ఇది సామెతకాబోలు. భావివరిశోధన వల్ల గాని ఇది తేలదు 1 భారతి – ఏప్రిల్ 1961. కేయూరబాహు చరిత్రపై వ్యాసం.<noinclude><references/></noinclude> cz5k30y8z52vlvwqrwc9z5kvhf00o59 104 232374 589085 2026-10-18T00:53:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 183 తరుచుగా మన శాసనాలలో రేనాడు ఏడువేలు, వెలనాడు ఆరువేలు అవి- ఒక 'నాడు' చెప్పిన వెంటనే ఒక సంఖ్యను చెప్తాడు. ఈ సంఖ్య ఏమిటి? గ్రామాలా, కాదా అని చరిత్రకారులకు అ...' 589085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 183 తరుచుగా మన శాసనాలలో రేనాడు ఏడువేలు, వెలనాడు ఆరువేలు అవి- ఒక 'నాడు' చెప్పిన వెంటనే ఒక సంఖ్యను చెప్తాడు. ఈ సంఖ్య ఏమిటి? గ్రామాలా, కాదా అని చరిత్రకారులకు అనుమానం వచ్చింది. మంచెన తన ఈ గ్రంథం అవతారికలో చెప్పిన ఈ పద్యం ఆ అనుమానాన్ని నివారిస్తుంది. "అరుదందఱో వెలనాటిచోడ మనుజేంద్రా జ్ఞావనంటూని దు సరళ కింజని యేకవింశతి సహగ్రామ సంఖ్యాకమై ధరణించేర్చిన పాకనాడు నిజదోర్దండైక లగ్నంబుగా బరిపాలించె సమాత్యకొమ్మవ జగత్ప్రఖ్యాత చారిత్రుడై ."(127) ఈపద్యం వల్ల స్పష్టంగా అది గ్రామ సంఖ్యే అని విశదమవుతున్నది. సప్తసంతానాలలో కృతి ఒకటి అని మొదట గ్రంథస్థం చేసిన మంచెన కృతికన్య కొన్నిచోట్ల నిజంగా 'బాలరపాల పుష్పనవవల్లవ కోమలమే!<noinclude><references/></noinclude> b5qffgnbcfzoro72clsznuifse1nb9i 104 232375 589086 2026-10-18T00:53:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 పెద్దయామాత్యుడు అష్టావధానాలూ, శతావధానాలూ నేటికీ కొందరు కవులు చేస్తున్నారు. అడిగిన ఛందస్సులో కోరిన విషయం మీద, పెట్టిన నియమాలకు లోబడి, అప్పటికి అప్పుడు ఆశువుగా కవిత్వం చె...' 589086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 పెద్దయామాత్యుడు అష్టావధానాలూ, శతావధానాలూ నేటికీ కొందరు కవులు చేస్తున్నారు. అడిగిన ఛందస్సులో కోరిన విషయం మీద, పెట్టిన నియమాలకు లోబడి, అప్పటికి అప్పుడు ఆశువుగా కవిత్వం చెప్పి రంజింపజెయ్యడం కూడ ఒక ప్రత్యేకమైన శతావధానాలకు స్వర్ణయుగం తిరుపతి వెంకటకవుల జీవితకాలం. ఆ తరువాత సంపూర్ణ శతావధానాలు చేసినవాళ్ళే అరుదు. ఆంధ్ర సాహిత్యంలో ఈ అవధానాలు ఇటీవల కొ త్తగా వచ్చినవి కావు. చాలా ప్రాచీనమైనవే, రమారమి తిక్కనగారి కాలం నుంచి వస్తున్న వే. మనుమసిద్ధి చనిపోయాక క్రీ.శ. 1285 నుంచీ నెల్లూరును రెండవ తిక్కరాజు పాలించాడు. అతని ఆస్థానంలో పెద్దయామాత్యుడనే కవి వుండేవాడు. ఇతడు ఉద్దండపిండం. కవిత్వంలో ఎన్ని రకాల సాముగరిడీలు చేయడానికి వీలుం టుందో అన్నీ చేయగల సమర్థుడట. ఎవరు ఏ అవధానం చేసినా, ఆ విద్యలో అత గాడితోపాటు ఇతణ్ణి తూ స్తే ఇతడే కొంచెం ఎక్కువముల్లు చూపిస్తాడట, 1 L ఆశుకవిత్వమేకాక, అవధాన ప్రదర్శనలేకాక ప్రబంధాలు వ్రాయడంలో కూడ పెద్దయామాత్యుడు సిద్ధహస్తుడే అని తెలుస్తుందిగాని, ఇతడు వ్రాసిన కావ్యా. లేవీ నేడు మనకు లభించవు. పోనీ వాటి పేరయినా తెలియవు. ఇతడు ఇంత " ఉడోలమైన కవి అని ఇతని మనుమడు జక్కన వ్రాసిన 'విక్రమార్క చరిత్ర' ద్వారా తెలుస్తున్నది. ఆ పుస్తకంలో పెద్దయామాత్యుడు ఏయే విద్యలలో ఆరితేరిన వాడో, ఎలాంటి చిత్రకవితలు చెప్పగలదో విశదం చేస్తూ ఒక పెద్ద సీసమాలిక.. పన్నెండు పాదాలది1 వుంది. ఇందులోని విషయాల నన్నిటినీ వరుసగా చెప్పు కొందాం : 1. విక్రమార్క చరిత్ర జక్కన రచన. 120.<noinclude><references/></noinclude> p9stz0dd4fm9mcvr0gz2uvk340s81c3 104 232376 589087 2026-10-18T00:54:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 1. సంస్కృతం, ప్రాకృతం, శౌరసేని మొదలైన భాషలలో గడియ కొక శతకం చెప్పగలడు; 2. ప్రహసనం, ప్రకరణం, భాణం మొదలైన బహు విధాల రూపకాలలో రూఢి మెరిసేటట్టు రచనలు చేయగలడు; 3....' 589087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 1. సంస్కృతం, ప్రాకృతం, శౌరసేని మొదలైన భాషలలో గడియ కొక శతకం చెప్పగలడు; 2. ప్రహసనం, ప్రకరణం, భాణం మొదలైన బహు విధాల రూపకాలలో రూఢి మెరిసేటట్టు రచనలు చేయగలడు; 3. చక్రి, చతుర్భద్ర, చతురు త్తరాధిక క్షద్ర కావ్యాలు లు రచించాడు; పెక్కులు 4. ఆంధ్ర కవిత్వంలో కజ్ఞులు మెచ్చేటట్లు మేలుగా ప్రబంధం చెప్పారు; 5 . ఏ రీతిలోనైనా సరే, ఏ ధాతువునైనా సరే ఇమ్ముగా నవరసాలలో మంచి వర్ణనలు చేయగలడు: 8. ఏక సంథా, ద్విసంధా, త్రిసంధలలో ధారణచేసి ఏదైనా గడగడ చదువగలడు; 7. ఎవరు ఏ అవధానం చేసినా, ఆ అవధానంలో వానికన్న కొంచెం ఎక్కువ తూగేటట్టు రాణించగలడు; 8 వృత్తకందం, కందపృత్తం, చతుర్విధ కందాలు మొదలుగా గల గర్భ కవిత్వాలు చెప్పగలడు; 8. అక్షరచ్యుతకం, మా తాచ్యుతకం, బంధచ్యుతకం, నామగోప్యం, క్రియాగోప్యం, భావగోవ్యం మొదలైన కొత్తకొత్త. విధానాలు పుట్టించుకొని, క్రమప్రబంధాలు చెప్పగలడు; చూపినవాడు; 10. గోష్ఠిలో పద్యమూ, గీతా ఆర్భాటంగా చదవగలడు; 11. ఇంతెందుకూ? అన్ని విద్యల చివర అంచులు 12. నెల్లూరి తిరుకాళ మనుజవిభుని సమ్ముఖంలో సాహిత్య సరణి మెరసి మహిమగాంచినవాడు 2 185 పెద్దయామాత్యుని రచనలేవీ మనకు దక్కలేదని ముందే చెప్పుకున్నాం. అయినా మనుమని గ్రంథంలో దొరికిన ఈ పద్యాన్నిబట్టి తాత గొప్పదనాన్ని తెలుసుకున్నాం. పెద్దయామాత్యుడు ఆంధ్ర వాఙ్మయంలో అవధానాలకు అక్షరాలా పెద్దయ్య. ఇతని రచనలు దొరకలేదు. కాబట్టి ఇతని పేరు చెప్పుకొని రకరకాల చిత్రకవిత్వాలను గురించి, వాటి చరిత్రను గురించి ముచ్చటించు కొందాం. 2. ఇవి జక్కన విక్రమార్క చరిత్రలో '1_20'కి వచన రూపం.<noinclude><references/></noinclude> i9nk7egkhrvdhdolbr8z7foocrtkyg3 104 232377 589088 2026-10-18T00:54:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 పెద్దయామాత్యుడు పెద్దయామాత్యుడు సంస్కృతం, ప్రాకృతం, శౌరవేని మొదలైన భాషలలో గడియకొక శతకం చెప్పగలడని జక్కయ్య అన్నిటికన్న ముందుగా చెప్పాడు. అష్టభాషా పాండిత్యం ఆ రోజుల్లో...' 589088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 పెద్దయామాత్యుడు పెద్దయామాత్యుడు సంస్కృతం, ప్రాకృతం, శౌరవేని మొదలైన భాషలలో గడియకొక శతకం చెప్పగలడని జక్కయ్య అన్నిటికన్న ముందుగా చెప్పాడు. అష్టభాషా పాండిత్యం ఆ రోజుల్లో ఘనంగా చెప్పుకొనేవారు. కేయూర బాహుచరిత్రలో నుంచెన తన కృతిపతిని గొప్పగా వర్ణించాడు. ఒక్కొక్క భాషమా ఒక్కొక్క భామినిగా భావించి, వాటికి నాథునిగా నండూరి గుండయ మంత్రిని మతించాడు. M "గౌశీ నిరరరాజ నందనుని, బంగాళీ ముఖాబ్జర్కు, నం ధీలీలాంగజు, ఘూర్జరీ రతికళా దీక్షా సముద్భాసితున్ జోశీలోల విలోచనోత్సల సుధాంశుం, గుంతలీ పాశీ నూతన కూచిమారు, గుకురీ ప్రత్యగ్ర గ పాంచాలునిన్." నే (కేయూర. 177) అష్టభాషల్లో కవిత్వం చెప్పేవాళ్ళను ఆనాడు ఆదరించేవారనీ, అదొక గొప్పగా చెప్పుకొనేవారనీ భాస్కర రామాయణ రచనలో భాగమున్న మల్లికార్జువ భట్టు గద్యవల్ల తెలస్తుంది. "అతడు 'శ్రీమదష్టభాషాకవిమిత్ర కుల పవిత్ర భాస్కర సత్కవిపుత్ర' అని చెప్పుకొన్నాడు. తిక్కనగారు ఉభయకవి మిత్రుడే గాని వారి సమీవకాలంలో అష్టభాషాకవిమిత్రులు వెలిశారు. పాల్కురికి సోమనాథుడు తాను వ్రాసిన వృషాధిప శతకంలో ఎనిమిది భాషల్లోనూ కాకపోయినా సంస్కృత, ద్రావిడ, కన్నడ, ఆరె, మణిప్రవాళ, అరుదు మణిప్రవాళ, వాగ్గేయమణిప్రవాళ జాను తెలుగులలో ఒక్కొక్క పద్యం వ్రాశాడు. భాషకొక పద్యం చొప్పున మాత్రమేకాక వదహారు పాదాలకు తగ్గక 88 పాదాల దాకా వివిధ భాషల వరుసపడకలు కూడా సోమనాథుడు వ్రాశాడు. తెలుగు, తమిళం, కన్నడం, ఆరె బంతులుకట్టి పాడించాడు.3 సోమనాథుని వంటివాళ్ళు ఒక్క శతకంలో మాత్రమే, భాషకొక పద్యం చొప్పున మాత్రమే చెప్తారుగాని పెద్దయామాత్యుడు ఒక్కొక్క భాషలో ఒకొక్క శతకానికి శతకమే, గడియకొకటి చొప్పున చెప్పగలవాడని జక్కన యీ దీన మాలికలో ధ్వవించాడు కాబోలు. 3 పండితారాధ్య చరిత్ర_వర్వత ప్రకరణం. పుట 374 నుండి 381. పాల్కు రికి సోమనాథుడి తమిళ రచనలను నా మిత్రులు చల్లా రాధాకృష్ణశర్మగారు తమ "Tamil Elements in Telugu Literature" అనే ప్రామాణిక గ్రంథంలో పరిష్కరించారు. (ఇది అముద్రితం)<noinclude><references/></noinclude> dxlnt1bd7rpcj60rc0wm8oyoyqd06c4 104 232378 589089 2026-10-18T00:54:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 187 సంస్కృత అలంకార గ్రంథాలలో పదిరకాల రూపకాలను చెప్పారు. వాటకాలు ఈ దశరూపకాలలో ఒక విభేదం పెద్దయామాత్యుడు ప్రహవనం, ప్రక రణం, భాణం అనే బహువిధాలైన రూపకాలను...' 589089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 187 సంస్కృత అలంకార గ్రంథాలలో పదిరకాల రూపకాలను చెప్పారు. వాటకాలు ఈ దశరూపకాలలో ఒక విభేదం పెద్దయామాత్యుడు ప్రహవనం, ప్రక రణం, భాణం అనే బహువిధాలైన రూపకాలను రచించాడని జక్కన చెప్తున్నాడు. ఇతడు ఏ భాషలో రచించాడోగాని తెలుగులో మొన్న మొన్నటిదాకా ప్రహన వాలూ లేవు; ప్రకరణాలూ లేవు. సంస్కృత కవులు దృశ్యకావ్యంగా వ్రాసిన వాటిని మన తెలుగు కపులు చంపూ కావ్యాలుగానే అనువదించారు. సంస్కృతంలో రాజశేఖరుడనే కవి విద్ధసాలభంజిక అనే దృశ్య కావ్యాన్ని వ్రాస్తే, దానిని మంచెన కేయూరబాహు చరిత్ర అనే పేరుతో శ్రవ్యకావ్యంగా అనువదించాడు. పెద్దయామాత్యుడు తెలుగులోనే ప్రహసనాలు మొదలైనవి రచిస్తే అవి నష్టమాపడం మనకు నిజంగా పెద్దలోటే వీటివి అతడుసంస్కృతంలో వే వ్రాశాడని భావించడానికి గూడా వీలుంది. ఈ సీసమాలికలోనే ఇంకొకపాదంలో 'ఆంధ్ర కవిత్వంబునందు' అని ప్రత్యేకంగా పేర్కొని, అందులో పెద్దయామాత్యుడు ప్రబంధాలు వ్రాయగలడని చెప్పబట్టి ముందు పాదాలలో రచనలు సంస్కృతం లోనివే అని భావించవచ్చు. కావ్యా ఆలంకారికుల మతంలో రీతులు చాలా ఉన్నాయి. వైదర్భి, గౌరి, పాంచాలి, లాటి అని నాలుగు ముఖ్యమైన రకాలను విన్నకోట పెద్దన లంకార చూడామణిలో చెప్పాడు. సంస్కృతంలో ఆరు రకాలదాకా ఉన్నాయి. అవి : 1 వైదర్భి: 2. గౌరి; 3. పాంచాలి; 4 లాటి: 5. మాగధి; 6. ఆవఁలిక. *దేశ విభాగములనుబట్టి రీతులకు పేర్లు పెట్టుచు లెక్కించినచో అవి బహు సంఖ్యాకము లగును" అని చెలమచర్ల రంగాచార్యులు గారు చెప్పారు 4 వైదర్భి కోమలంగా ఉంటుంది. గౌడి కఠినంగా ఉంటుంది. పాంచాలి మిశ్ర శ్రమంగా ఉంటుంది. ఓజస్సు, ప్రసాదం మొదలైన గుణాలున్న పదాల కూర్పును రీతి అంటారు. రీతులలో ఏది అడిగినా అందులో పెద్దయామాత్యుడు కవిత్వం చెప్ప గలడట. అంతేకాదు, ఈ రీతులలో అడిగిన దాంట్లో కోరిన ధాతువును చెప్తాడట. ధాతువులు వ్యాకరణ శాస్త్రంలో భూతకాలం, వర్తమానకాలం, భవిష్య త్కాలం మొదలైనవాటికి గుర్తులు. ఇవి పదిరకాలు. సంస్కృత వ్యాకరణంలో ధాతువులు లట్, లిట్, లగ్జిట్ అని దశవిధాలుగా ఉంటాయి. వీటిని అడాదు అంటారు. మన తెలుగులోనూ క్రియలను ఈ విధంగానే చిన్నయసూరి విభజిం చాడు పెద్దయామాత్యుడు ధాతువు అన్నప్పుడు తెలియదు. ధాతువులలో "వృద్ధిక్షయ భయజీవిత మరణం లజ్జా ఆంధ్ర ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణము పుట 108 4 అ వాడా మనకు లజ్ఞాన తా పితిజాగరణం, 17<noinclude><references/></noinclude> fv5ehg8zr1gxxk2yanh28en66dtzsxz 104 232379 589090 2026-10-18T00:55:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 పెద్దయామాత్యుడు శయన క్రీడారుచి దీ ప్త్యర్ధం ధాతుగణం త మకర్మక మాహుః" అని అకర్మకధాతు వులు వున్నాయి. ధాతువు అంటే ఛందస్సు అనికూడ అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. సంగీత శాస్త్రంలో ధాతువ...' 589090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 పెద్దయామాత్యుడు శయన క్రీడారుచి దీ ప్త్యర్ధం ధాతుగణం త మకర్మక మాహుః" అని అకర్మకధాతు వులు వున్నాయి. ధాతువు అంటే ఛందస్సు అనికూడ అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. సంగీత శాస్త్రంలో ధాతువు, మాతువు అనే విభేదాలు వున్నాయి. పాటలో మాటలను మాకువు అంటారు. గేయాన్ని ధాతువు అంటారు. 6 ధాతువు అంటే సంగీతపు కూర్పు అనే అర్థం రూఢి అయిందిగాని నాట్యశాస్త్రంలో 'తాళం' అనే అర్థంవచ్చే భాగంగా దీన్ని పేర్కొన్నారు. వాద్యకరణా శ్రయమైన ధాతువులు నాలుగు ఉన్నాయి.. పెద్దయామాత్యుడు నడకను దృష్టిలో పెట్టుకొని 'ధాతువు' అనే మాటను వాడి ఉంటాడు ఏ రీతిలోనైనా, ఏ ధాతువునైన నవరసాలలో సువర్ణ నములు పెద్దయామాత్యుడు చేస్తాడట. ఇది ఆరుకవిత్వమే. పెద్దయామాత్యుడు చతుర్విధకందాలను చెప్పగలడన్నాను. అతని కాలా నీకి ముందే నన్నెచోడుడు ఈ గారడీలు చేశాడు. పెద్దయామాత్యుని రచన దొరక లేదు కనుక నన్నెచోడుని పద్యాన్నే తీసుకొని చతుర్విధకందాలు ఎలా ఉంటాయో చూద్దాం కవి ఒక టే కందపద్యం వ్రాస్తాము. దీనిలో నుండి ఇంకొక మూడు కందపద్యాలను, ఏ అక్షరాన్నీ మార్చకుండా తయారు చేసుకోవాలి. అలా తయారు చేయడానికి కొన్ని నియమాలు వున్నాయి. మొదటి కందపద్యంలోని రెండవ చరణంలోని రెండవ గణాన్ని తీసుకొని అక్కడనుంచి చదివితే కొత్తపద్యం రావాలి ఈ కొత్తపద్యం రెండవ చరణంలోని రెండవ గణంతో మొదలు పెట్టి మరొక పద్యం, దానిలోనుంచి ఇలాగే ఇంకొకటి రాబట్టవచ్చు చూడండి మీ సౌక ర్యంకోసం కావలసిన గణసూచనతో అచ్చువేస్తున్నాం). సుజ్ఞానయోగతత్వవిజ్ఞుర్ భవబంధనముల దెంచుచు భువిలో నజ్ఞాన పదము బొందక_ ప్రాజ్ఞుల్ శివుగొల్తు రచల భావన దవులన్, (కుమార. 12.27) ఈ కందపద్యంలో రెండవ చరణంలో రెండవ గణం 'భవణం' అనే అక్షరాలతో మొదలవుతుంది. ఇక్కడనుంచి మొదలు పెట్టి పద్యాన్ని వ్రాసుకొని పోయి రెండవ కందాన్ని చదువుకోవచ్చు. రెండవ కందం: 5. ఆంధ్ర వాచస్పత్యం-ద్వితీయ సంపుటం, పుట 110. - 6 'వాగ్గేయకార చరిత్రము' బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావుగారు పుట47. 7 నాట్యశాస్త్రం శ్రీరామ అప్పారావుగారు, పుట 784.<noinclude><references/></noinclude> is085s0m51qktdwcyrhm6mv8zwyasu6 104 232380 589091 2026-10-18T00:55:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 189 భవబంధనముల దెంచుచు భువిలో నజ్ఞానపదము బొందక ప్రా శివుగొల్తు రచలభావన_దవులన్ సుజ్ఞానయోగతత్వవిధిజ్ఞుల్. ఈ కందంలోని రెండవ పాదంలోని రెండవ గణం 'అజ్ఞాన' అన...' 589091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 189 భవబంధనముల దెంచుచు భువిలో నజ్ఞానపదము బొందక ప్రా శివుగొల్తు రచలభావన_దవులన్ సుజ్ఞానయోగతత్వవిధిజ్ఞుల్. ఈ కందంలోని రెండవ పాదంలోని రెండవ గణం 'అజ్ఞాన' అనే అక్షరాలతో మొదలవుతుంది. అక్కడనుంచి వ్రాసుకొని వెళదాం, మూడవకందం: అజ్ఞానవదము బొందక_ప్రాజ్ఞుల్ శివు గొల్తు రచల భావన దవులన్ సుజ్ఞానయోగతత్వ విధిజ్ఞుల్" భవబంధనముల ద్రించుచు భువిలో. దీవిలోనుంచి నాలుగవ కందాన్ని, పైవాటిని పుట్టించినట్లే, రాబట్టి చదువుకొందాం. శివుగొల్తు రదల భావన_దవులన్ సుజ్ఞాన యోగతత్వ విధిజ్ఞుల్ ధనబంధనముల దెంచుడు..భువిలో నట్లైననదము బొందక ప్రొజ్ఞుల్. ఈ నాలుగవ కందం రెండవ పాదంలోని రెండవ గణం 'సుజ్ఞాన' అనే అక్షరాలలో ఉంది. ఇక్కడనుంచి వ్రాసుకొని వెళితే మళ్ళీ మనకు మొదటి కందమే వస్తుంది. ఇటువంటి చతుర్విధకందాలు పెద్దయామాత్యుడు ఎన్ని చెప్పాడో మనకు తెలియదు. అతడు వృత్తకందాలుకూడ చెప్పాడని సీసమాలికవల్ల తెలుస్తున్నది. వృత్తకందానికి విన్నకోట పెద్దన రచించిన దానిని ఉదాహరణంగా తీసుకొందాం. ఈ సరసిజవృత్తాన్ని చూడండి : శ్రీవిశ్వేశవ్మావరు పేవాశ్రితులు వొగడుదురు సిరివరగుటకై ధీవిద్యా సంభావితదేవున్ ధృతియుతు హిత అవదిననదినకరున్ శ్రీవర్ణింతున్ భావనజీవున్ జితరిపురశికుల శిఅరి మృగవతిన్ భావోదంచద్భావితథావున్ బ్రతిదిననముదిత బహుతర విధవున్ (కావ్యాలంకార చూడామణి. 6_54) ఈ వృత్తంలో ఒక గమ్మత్తు ఉంది. ఇందులో రెండు కంద పద్యాలు ఉన్నాయి. మొదటి రెండు పాదాలను ఒక కందపద్యంలాగ చదువవచ్చు; మూడు నాలుగు పాదాలను రెండవ కందం లాగ చదవవచ్చు. ఒకటవ కందం శ్రీవిశ్వేశశ్మావరు పేవాశ్రితులు వొగడుదురు సిరి వరగుటకై ధీవిద్యాసంభావిత, దేవున్ ధృతియుతు పాతజనదివనదినకరున్.<noinclude><references/></noinclude> gsc6m638lw7ucwk5k8fb4f38tf3sbfu 104 232381 589092 2026-10-18T00:56:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 రెండవ కందం పెద్దయామాత్యుడు శ్రీవర్ణింతున్ భావన జీవన్ ఉతరిపుశశికుల శిఖరిమృగపతిన్ భావోదంచద్భావిత_ఛావుస్ బతిదిన సముదితబహుతర విభవున్. ఈ పద్యంలో మరొక సొగసుకూడ ఉంది ప్రతిప...' 589092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>190 రెండవ కందం పెద్దయామాత్యుడు శ్రీవర్ణింతున్ భావన జీవన్ ఉతరిపుశశికుల శిఖరిమృగపతిన్ భావోదంచద్భావిత_ఛావుస్ బతిదిన సముదితబహుతర విభవున్. ఈ పద్యంలో మరొక సొగసుకూడ ఉంది ప్రతిపాదంలోనూ మొదటి తొమ్మిది అక్షరాలనూ తీసుకొని విడిగా వ్రాస్తే నవాక్షర వృత్తం ఒకటి వస్తుంది. ఈ తొమ్మిది అక్షరాలూ మినహాయిస్తే పాదవాదానికి మిగిలినవి కలిపి చదివితే మణిగణనికరం అనే వృత్తం వస్తుంది. చూడండి : నవాక్షర వృత్తం— శ్రీవిశ్వేశక్ష్మావరు పేవా...ధీవిద్యాసంభావితదేపున్ శ్రీవర్ణింతున్ బావన జీవున్_భావోదందబ్బావితభావున్. మణిగణనికరం – శ్రితులు వొగడుదుకు సిరి పరగుటకై _ ధృతియుకు హిత నదిన రదినకరున్ జితరిపుశశికుల శిఖరిమృగపతిన్- బ్రతిడినసముదితబహుతర విభవున్. పెద్దయామాత్యుడు ఇంకా రకరకాల చిత్రకవిత్వాలను చెప్పగలడని తెలుస్తున్నది. వాటిలో కొన్నింటినే కొన్ని లక్షణ గ్రంథాలు వివరిస్తాయి అన్నింటికీ ఉదాహరణలు దొరక్కపోవచ్చు. పెద్దయామాత్యుడు 'ఛాలెంజి' చేసి చేపట్టిన ఈ చిత్రగర్భకవితను అనంతరకవులు యధాశక్తి యదోచితంగా ఉపయోగించారు. వెన్నెలకంటి అన్నయ్యకవి తను రచించిన షోడశకుమార చరిత్రలో చిలకచేతనే అవధానాలు చేయించాడు చూడండి. - అష్టభాషల మధురాశుని స్తరచిత్ర కవితలు చెప్పు సత్కపులు మెచ్చ నామ్నాయములు నాల్గు సంగంబు లారును నఖిలశాస్త్రంబులు నవగతములు మాతసరీతుల ధాతువిభ్రమముల రసములు మెరయు వర్ణకము వాడు నేపురాణంబుల నేకథ యడిగినం దడబాటు లేక యేర్పడగ జెప్పు నోలి నవధానములు వేనవేలు నూపు శబ్దవిజ్ఞానినే నను సరకుగొనదు గౌతమునినైన దొడరి తర్కమున గెలుచు నవధరింపు మీకీరంబునవనినాథ. - (షోడశ. 6–13)<noinclude><references/></noinclude> tovt3qxjo6ne27cx3thd8a0b5zic1qy 104 232382 589093 2026-10-18T00:56:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 191 చిత్రకవిత్వ ప్రక్రియను చూపిన గ్రంథాల పట్టికను రావూరి దొర స్వామిశర్మగారు తయారు చేశారు. చూడండి : అనుభవసారము ధర్మఖండము రామరాజీయము అమ ఉ త్తరహరివంశము...' 589093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 191 చిత్రకవిత్వ ప్రక్రియను చూపిన గ్రంథాల పట్టికను రావూరి దొర స్వామిశర్మగారు తయారు చేశారు. చూడండి : అనుభవసారము ధర్మఖండము రామరాజీయము అమ ఉ త్తరహరివంశము కళాపూర్ణోదయము కవిజనరంజనము నరసభూపాలీయము రామాభ్యుదయము పారిజాతాపహరణము రావణదమ్మీయము బిల ణీయము రుక్మవతీపరిణయము కవిరాజమనోరంజనము మిత్రవిందాపరిణయము లక్షణరాజీయము కావ్యాలంకారచూడామణి ముకుంద విలాసము భద్రాపరిణయము రుక్మాంగదచరిత్ర రసికజనమనోభిరామము లక్షణసారసంగ్రహము సమీరకుమార విజయము కుమారసంభవము రసికాభిలాషము సింహాసనద్వాత్రింశిక రాధికాసాంత్వనము మదక్షిణా పరిణయము రామకృష్ణోపాఖ్యానము హంసవింశతి జైమిని భారతము దశావతారచరిత్ర ఈ లిస్టులో కందిఘంట జంటకవుల వరాహపురాణం లేదు. అందులో ఎన్నో చిత్రకవిత్వాలు పున్నాయి. దొరస్వామి శర్మగారు లిస్టు వేసిన ఈ ముప్పయి రెండు కావ్యాలలో. జక్కన వ్రాసిన 'విక్రమార్క చరిత్ర' లేకపోవడం గమనించదగింది. తాతగారు ఏ విద్యలో అందెవేసిన చెయ్యో, ఆ చిత్రకవితను మనుమడు మచ్చుకైనా చెప్పక పోపడం చిత్రమే 3 ఏమైనా ఇన్నిరకాల చిత్రకవితలలో మొనగాడు గనుక పెద్దయా మాత్యుని గురించి ఇలా చెప్పుకొన్నాం. ఇతడు వ్రాసిన రచనలన్నీ దొరికితే అవి చిత్రకవితా నిఘంటువుల పుతాయనడానికి సందేహం లేదు. చిత్రకవిత్వంలో 'కవిత్వం” ఎంత ఉంటుందన్నది వేరే ప్రశ్న : 8 తెలుగు భాషలో ఛందోరీతులు, పుట 380. 9 ఇతని మనుమడు క్రీ.శ.1372 తరువాత విక్రమార్క చరిత్ర వ్రాశాడు. తాత క్రీ. శ. 1285 ప్రాంతాలవాడైతే తాతామనమళ్ళ మధ్య రమారమి తొంభయి సంవత్సరాలు తేడా వస్తుంది. అందుచేత పెద్దయామాత్యుడు క్రీ. శ. 1279 ప్రాంతాల తిక్కరాజు దగ్గరకాక ఇంకో అక్కరాజు ప్రావ కంలో క్రీ. శ. 1300 దాకా ఉండి ఉంటాడేమో<noinclude><references/></noinclude> jddsanbx81oa1ygpfqwl8xblvpjqxmc 104 232383 589094 2026-10-18T00:56:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 పాల్కురికి సోమనాథుడు తొలి కోడి కనువిచ్చి నిలిచి మైవెంచి జలజల రెక్కలు సడలించి నీలి గ్రక్కున గాలార్చి కంరఁబువిచ్చి ముక్కున నీకెలు చక్కొల్పి కదుపు నిక్కించి, మెడసాచి, విక...' 589094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>15 పాల్కురికి సోమనాథుడు తొలి కోడి కనువిచ్చి నిలిచి మైవెంచి జలజల రెక్కలు సడలించి నీలి గ్రక్కున గాలార్చి కంరఁబువిచ్చి ముక్కున నీకెలు చక్కొల్పి కదుపు నిక్కించి, మెడసాచి, విక్కి మున్సూచి కొక్కొరో కుర్రని కూయకమున్న— అతడు తెలుగుతోటలో మొదటికోకిల కంఠమెత్తి, తెలుగువాళ్ళకోసం, తెలుగు ఛందస్సులో పాటలు పాడింది ఆ కోకిలపేరు పాల్కురికి సోమనాథుడు. పాడిన తెలుగు ఛందస్సు పేరు ద్విపద తెలుగుజాతి అతనికిచ్చిన దివ్యాయుధం ద్విపద. తెలుగుజాతికి అతడిచ్చిన గొప్ప కానుక కూడ ద్విపదే. పాల్కురికి సోమనాథుడు పుట్టకపోతే పాడుకొందుకు తెలుగువాళ్ళకే ఛందస్సూ ఇంత రాణించేది కాదేమో | ప్రజలకోసం అతడు పుట్టాడు. ప్రజలే అతణ్ణి అమరకవిని చేశారు. కాకతీయసామ్రాజ్యాన్ని గణపతిదేవ చక్రవర్తి, ఓరుగల్లు రాజధానిగా పాలిస్తూఉండే రోజుల్లో, రాజధానికి పండెండు కోసులదూరంలో ఉన్న పాల్కురికి గ్రామంలో, రమారమి క్రీశ 1240 ప్రాంతాలలో సోమనాథుడు జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి పేరు విష్ణురామిదేవుడు; తల్లి పేరు శ్రియాదేవమ్మ వీళ్ళది సంప్ర దాయయుక్తమైన బ్రాహ్మణ కుటుంబం. అందుకే సోమనాథుడు పేద వేదాంగాలు అధ్యయనం చేశాడు. అతనికి వేదం చెప్పుకొన్నాక. యుక్తవయస్సు వచ్చే రోజుల్లో కరస్థలం విశ్వనాథయ్య అనే గురువు కవిత్వంలో అభిరుచి కలిగించాడు. కవితా రహస్యాలు చెప్పి కావ్యశక్తి కలిగింపజేశారు. වියත సోమనాథుడు కవిత్వం అల్లడం నేర్చుకొన్న రోజుల్లో సాహిత్యంలో ఉరుతరగద్యపద్యోక్తులే కావ్యాలలో ఉండేవి. సంస్కృత సమా సభూయిష్ట రచన సాగుతూ ఉండేది. ఉ ఉత్తమ కావ్యాలు రచించాలంటే సంస్కృత<noinclude><references/></noinclude> hvzgrirv9rm4zed7yligk4h5mzat7y7 104 232384 589095 2026-10-18T00:57:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? 193 భాషలో ఉండే పురాణేతిహాసాలతో, కావ్యాలనో అనువదించడం తప్ప ఇంకొకదారి ఉండేదికాదు. ఛందస్సులుకూడ సంస్కృత మర్యాదలను అనుసరించేపే ఉండేవి. నన్నెచోడుని కుమార...' 589095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? 193 భాషలో ఉండే పురాణేతిహాసాలతో, కావ్యాలనో అనువదించడం తప్ప ఇంకొకదారి ఉండేదికాదు. ఛందస్సులుకూడ సంస్కృత మర్యాదలను అనుసరించేపే ఉండేవి. నన్నెచోడుని కుమార సంభవం, మల్లికార్జున పండితారాధ్యుని శివతత్వసారం, యథావాక్కుల అన్నమయ్య సర్వేశ్వరశతకం మొదలైనవి పాల్కురికి సోమ నాథుడు పఠించి ఉంటాడు. అతనికి మతి కారున పండితుని రచనలేక మతంకూడ బాగా నచ్చింది. ఆ వీరశైవమతాన్ని అతడు స్వీకరించాడు. వీరశైవంలో భక్తులకు జాతిభేదాలు లేవు. స్త్రీపురుష విభేదాలూలేవు.. అంతా సమానులే. కులగోత్రాల ప్రమేయం లేదు. కలిమిలేముల పట్టింపులేదు. చదువు సంధ్యల అవసరం లేదు. పురిటిమైల, చావుమైల పాటించరు. వర్గవిభేదాలు లేవు శివధకుడె తేచాలు, అతడు ఆరాధించదగినవాడు; అర్పించదగినవారు; కీర్తిం చదగినవాడు శివభక్తుడు వాస్తవానికి శివునికన్నా గొప్పవాడు. సంఘంలో ఉన్న తారతమ్యాలను నిర్మూలించి సమానత్వాన్ని ప్రతిపాదించే మఠం ఉడుకు నెత్తురు ఉబికేవయస్సులో ఉన్న సోమనాథుణ్ణి ఆకర్షించడంలో వింతలేదు స్వేచ్చను. కోరేవాడే నిజమైన కవి. సాంఘిక నియంతృత్వం నుంచి బయటపడటానికి సోమ నాథుడు, ఈనాడు యువకవులు అభ్యుదయ రచయిత లైనట్లు, ఆనాటి అభ్యుదయ వాదమైన వీరశైవాన్ని చేపట్టాడు. పండితయ్య రచనలను 'ప్రచారం చేశాడు " పండితారాధ్యుని సమకాలికులలో బెలిదేవి వేమనా రాధ్యుడనే పరమ ఆరాధ్యదేవుడు ఉండేవాడు. ఇతని వంశంలో గురులింగార్యుడనే మతగురువు ఉన్నాడు. అతని దగ్గర పాల్కురికి సోమనాథుడు శివదీక్ష పుచ్చుకొన్నాడు. దీక్ష నిచ్చే గురువు శివస్వరూపుడు. దీక్షాకాలంలో గురు హన్తం శిష్యుని మ స్తకాన్ని సోసతుంది వెంటనే శిష్యుడు రెండవజన్మ ఎత్తినట్టు లెక్క ఈ జన్మలో గురు హస్తం నుంచి శిష్యుడు ఉద్భవిస్తాడు. అందుచేత అప్పటినుంచి అతడు గురుహన్త సంజాతుడు. లౌకికమైన తల్లిదండ్రులతో వారిలేదు. గురుహస్తమే తల్లి: గురు హ స్తమే తండ్రి. గురు పాదమే శిరోధార్యం. గురువుగోత్రమే తన "గోత్రం గురులింగార్యునివద్ద దీక్ష పుచ్చుకొన్న సోమనాథునికి గురువువద్దనే దీక్షపుచ్చుకొన్న గోడగి త్రిపురారి అనే భక్తుని పరిచయం కలిగింది పండితయ్యగారి శివతత్వసారాన్ని పఠించారు. ఇద్దరూ ఆ మహిమకు ముగ్ధులైనారు. ఇద్దరూ ఆ మతాన్ని ప్రచారం చేయదలచుకొన్న వారే. సోమనాథుడు కవిత్వం- చెప్పగలవాడు కాబట్టి త్రిపురారి తన స్నేహికుణ్ణి 'శుద్ధభక్తిమార్గాన్ని ' కవిత్వంలో' (13) ఆ<noinclude><references/></noinclude> 87wlttm0j4fyueykoifo1yi6muy9jbc 104 232385 589096 2026-10-18T00:57:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 పాల్కురికి సోమనాథుడు విస్తరించనున్నాడు. సోమనాథుడు 'అనుభవసారం' అనే కృతిని గోడగి త్రిపురారికి అంకితమిస్తూ చెప్పాడు. ఈ పుస్తకం 243 పద్యాలున్నది. ఇందులో సోమనాథుడు తాను -కరస్థ...' 589096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 పాల్కురికి సోమనాథుడు విస్తరించనున్నాడు. సోమనాథుడు 'అనుభవసారం' అనే కృతిని గోడగి త్రిపురారికి అంకితమిస్తూ చెప్పాడు. ఈ పుస్తకం 243 పద్యాలున్నది. ఇందులో సోమనాథుడు తాను -కరస్థలం విశ్వనాథయ్యగారివద్ద నేర్చుకొన్న కవితావిద్యనంతా ప్రదర్శించాడు. ఉన్న పద్యాల వివరాలు ఇవి. 183 కందపద్యాలు 23 సీసపద్యాలు 23 చంపకమాలలు 18 ఉత్పలమాలలు 5 శార్దూలాలు 5. మ త్తేభాలు 2 తరువోజలు 1 మహాస్రగ్ధర 1 త్రిభంగి 1 క్రౌంచపదం 1 మాలిని 1 మయూరం 1 మానిని తన తొలిరచనలో సోమనాథుడు ఇన్నిరకాల ఛందస్సుల్లో కవిత్వం చెప్పాడుగాని పోనుపోను ఈ ఛందస్సులు ఇంత అదృష్టం మళ్ళీ నోచుకోలేదు. సోసునాథుడు వీటన్నిటిని వదిలిపెట్టి, చివరకు ఒకేఒక ఛందస్సుకు జీవితాన్ని అంకితం చేశాడు. అది ద్విపద అని ముందే చెప్పుకొన్నాం ఈ 243 పద్యాలలో ద్విపదలు లేవుగాని ద్విపదకు రెట్టించిన రూపమైన తరువోజలు రెండు ఉన్నాయి. చిత్రమేమిటంటే, ఏ ద్విపదనై శ్రీ సోమనాథుడు ఉత్తరోత్తరా చేబట్టబోతున్నాడో ఆ ద్విపదకు ఇబ్బడి రూపమైన తరువోజ ఈ అనుభవసారంలోని ఆఖరుపద్యం. అందులోనే అతడు ద్వివదకు శ్రీకారం చుట్టాడా అనేటట్లు చివర 'శ్రీ'తో అంత ‘మయ్యే 'మంగళమహాశ్రీలు" వాడాడు. ఆతరవాత అతడూ తరువోజలు వాడలేదు; అతని ప్రభావం ఉధృతం అయినాక అనంతర తెలుగుకవులూ వాడలేదు. “అనుభవసారం'లో సోమనాథుడు పై పట్టికలో చూశాం ఇది అపురూపమైనది. ఇతని తరువాత దీని నెవరూ వ్రాయ ఛందస్సు నౌకదానిని వాడాడని లేదు. అందుచేత లాక్షణికులు దీనినే లక్ష్యం క్రింద స్వీకరించారు. ఆంధ్ర సాహి త్యంలో 'వభూతో నభవిష్యతి' అయిన త్రిభంగిని చూద్దాం. అనే ఈ<noinclude><references/></noinclude> 5xbq9xpidxdslgh048g57heq7474ltt 104 232386 589097 2026-10-18T00:57:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం 2 "గురుమత సహితులు, దురిత విరహితులు సురుచిర సజ్జనవర్తుర్, ధ్రువకీర్తుల్, శాంతసుమూర్తుల్ పరిహృత వికృతులు, నిరవధి సుకృతులు మరణ పునర్భనదూరుల్, సువిచారుల్...' 589097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం 2 "గురుమత సహితులు, దురిత విరహితులు సురుచిర సజ్జనవర్తుర్, ధ్రువకీర్తుల్, శాంతసుమూర్తుల్ పరిహృత వికృతులు, నిరవధి సుకృతులు మరణ పునర్భనదూరుల్, సువిచారుల్ భక్తివిచారుల్ పరవశహృదయులు, నిరుపమనదయులు పరసమయ ప్రవీఫాలుర గుణశాలర్ రావసుశీలర్ పరహిత చరితులు, పరగుణభరితులు వరమ పరాత్యనుషక్తుల్, శివభక్తుల్, శాంతనియు కుల్." 185 (అనుభవ. 184) ఇందులో చిన్న పాదాలలో రెండు అంత్యప్రాసలూ, పెద్దపాదాలలో మూడు అంత్య పానలూ ఉంటాయి. మొత్తం ఎనిమిది పాదాలకూ ఆది పాన ఉంటుంది శిల్ప రహస్యాలను కరస్థలి విశ్వనాథయ్యగారు ఎన్ని సోమనాథునికి బోధించారో వాటిని అతడు తన తొలి రచనలో అమలు పెట్టాడు. ఒక పక్క ఇలా సంవిధానంలో సిద్దహస్తుడవుతూనే సోమనాథుడు చక్కని పదాలతో ఉత్తమ భావాలను చెప్పసాగాడు సోమనాథునిలో సున్నితమైన హాస్యం కూడ ఉంది. సంస్కృత విద్య గట్టిగా నేర్చుకొన్నాడు గనుక అందులో సామెకలు మొదలైనవి అతడు పిలిస్తే .పలుకుతాయి; పిలవకుండానే వస్తాయి. "తనుభ క్తిపారవశ్యంబున మరవక తా శివైక్యమును గల్గునె? యెం దును 'మనుమాతావంధ్యా'- యను బాసలు పొసగునే? మహానందాత్మాః" (అనుభవ, 172) సంస్కృతంలోని సామెతలేకాదు, తెలుగు సామెతలు సైతం అతని “చెప్పుచేతలలో ఉంటాయి చూడండి : "వంటని దుర్వ్యసనంబుల పెంటకుగా కీశుభ క్తి పెంపునకుం గా గుంట జెరు భక్తుడాసం. రెంటిని నెడతాకి చెడ్డ రేవనిభంగికా." అనుభవ 114) తన తొలిరచన అయిన అనుభవసారంలోనే “ఒడలెల్లం జెపులై (84); చేతివాని విడిచి కాలబడినవాని కొనపడినట్లు (216); శవమునకు శృంగారం(228)" మొదలైన ప్రయోగాలు చేశాడు. అతని కాలంలోనే నాణెములలో కానీలు ఉండేవని తెలుస్తున్నది.<noinclude><references/></noinclude> mlnllzni1hzt90lgrh67ty99c0b0xvj 104 232387 589098 2026-10-18T00:57:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' 589098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 4bsu7gycf74s1bb8shxurzk4htk18gl 589099 589098 2026-10-18T00:58:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>196 పాల్కురికి సోమనాథుడు "చేయునేడభ క్తిపరులకు….న్యాయార్జితమైనయట్టి యరకానికి న న్యాయార్జితమగు మాడలు,వేయుము సరిగావు భక్తనిధి ద్రిపురాఠీ, " (అనుభవ 146). సోమనాథుడు అనుభవసారాన్ని మల్లికార్జున పండితారాధ్యుని ప్రధా పంతో వ్రాశాడు. ఈ పుస్తకంలోనే మూడు పద్యాలలో : “మహిమదెల్పినట్టి మల్లి కార్జునపండితయ్య గారి దలతు ననుదినంబు" అనే మకుటంతో ఆయనను కీర్తించాడు పండితయ్యగారి మతావేశాన్ని పూర్తిగా తాను స్వీకరించాడు. ఈ 'అనుభవసారం'లో “సోమనాథుని తరువాతి కృతు లలో గాననగు పరమతనింద, మతావేశము లేకపోవుటచే నిది నేడు పఠనీయ గ్రంథముగా నుండదగినది". అని ఈ పుస్తకాన్ని అచ్చువేసిన వావిళ్ళ వెంక టేశ్వర్లుగారు వ్రాశారు. 1 కాని, ఇందులోనూ పరమతనింద ఉంది. 'దౌర్భాగ్యా ద్వైతులు' అని ఒక పద్యంలో తిట్టారు (177) శివభక్తులు కానివాళ్ళ పట్ల అసహ్యం చాలా ముఖ్యమైన భక్తలక్షణమని ఇలా చెప్పాడు: - "శివభ కులయెడ భయమును శివునెడ నతివీరగణము శీలంబులయం వికల్పంబగు చలమును - భవియెడ రోతయును వలయు భక్తుల కెందుకా?" (అనుభవ. 68) శివభక్తులు కానివాళ్ళ విషయంలో జాలీ, కరుణా ఉండగూడదని ఇంకొక పద్యంలో చెప్పాడు : "చెనయు శివద్రోహుల యెడ ధనుధర్మములెడల దక్క దయయును శాంత త్వవిరూఢియు శృంగారిలు ననయము భక్తులకు గురుపదాంబుజ భృంగా" (అనుభవ. 120). ఇవన్నీ పండితయ్యగారి భావాలే వీటిని పూర్తిగా సోమనాథుడు ఒంట వట్టించుకొన్నాడు. ఈ అనుభవసారం రచన పూర్తి అయినాక ఇతడు వీరశైవ మతాన్ని కన్నడదేశంలో ప్రబోధించిన బసవన్న గురించి విన్నాడు. అతని ప్రధా వంలో పడ్డాడు. తలమునకలుగా ఆ భక్తిలో ఓలలాడారు. ఇక్కణ్ణుంచి సోమనాథుని కవితా జీవితంలో యింకొక ఘట్టం మొదలైంది. 1 'అనుభవసారం', బండారు తమ్మయ్య, తిమ్మావజ్ఝల కోదండరామయ్య గార్ల పరిష్కరణ వావిళ్ళ ముద్రణ. 1955, పీఠిక పుట 6<noinclude><references/></noinclude> 23kfkc4jp5yso7csawuv9pibh22z4p9 104 232388 589100 2026-10-18T00:58:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 197 కన్నడదేశంలో క్రీ. శ. 1162 ప్రాంతాలలో కళ్యాణపురాన్ని బిజ్జలుడు అనే రాజు పాలిస్తూ వుండేవాడు. అతని దగ్గర బలదేవుడు అనే మంత్రి ఉండేవాడు. ఇతనికి బసవన్న అనే మ...' 589100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 197 కన్నడదేశంలో క్రీ. శ. 1162 ప్రాంతాలలో కళ్యాణపురాన్ని బిజ్జలుడు అనే రాజు పాలిస్తూ వుండేవాడు. అతని దగ్గర బలదేవుడు అనే మంత్రి ఉండేవాడు. ఇతనికి బసవన్న అనే మేనల్లుడున్నారు. ఇతడు శైవుడు. నందీశ్వరుని అవతార మని జనులు చెప్పుకొంటారు ఎనిమిదేండ్ల ప్రాయంలోనే భక్తుడయినారు తల్లి దండ్రులు ఉపనయనం చేయబోతే వద్దనీ, తనకు కులము అక్కరలేదనీ, కులభేదా లను రూపుమాపడానికే తాను పుట్టాననీ చెప్పాడట ఈ బసవన్న మేనమామ ద్వారా రాజోద్యోగం సంపాదించాడు. భాండారానికి అధిపతి అయినాడు. ఇతడు బ్రాహ్మణ మతాన్ని నిరాకరించాడు శివభక్తులంతా ఒక్కటే కులమని, వాళ్ళు శివునికన్నా గొప్పవారని, భక్తికన్నా వేరే ముక్తిమార్గం లేదని తన మతాన్ని ప్రచారం చేశాడు మతప్రచారానికి ఉన్నతోద్యోగం పనికివస్తుందని మేనమామ తరవాత మంత్రిపదవిని చేపట్టి అధికారాన్ని మతంకోసం వినియోగించుకొన్నాడు చొక్కపం లోని డబ్బు జంగాలకు వెదజల్లాడు. ఖడ్గాన్ని పట్టుకొని తన భావాలను బోధించాడు. ఇతడు అనేక మహిమలు చేశాడని జనం చెప్పుకొన్నారు. వంగకాయలను లింగ కాయలను చేశాడట. జొన్నలను ముత్యాలు చేశాడట. ఇతని వీరభక్తి మహిమలు జనసామాన్యంలో వ్యాపించి మతం కూడ వర్ధిల్లింది. 13 - వారి 3 బసవన్న మహిమలు విని పండితారాధ్యుడే ముగ్ధుడై అతణ్ణి దర్శించుకో వాలని వృద్ధాప్యంలో బయలుదేరాడు. బనవన్నా, పండితయ్యా మరణించాక గాథలు మిరీ వి సరిల్లాయి. తమిళ దేశంలో వెలసిన అరవై ముగ్గురు నయనార్ల కథలు అద్భుతమైన శివభ క్తిని ఆకాశానికి ఎ త్తిస్తాయి. ఇవన్నీ విన్న సోమనాథుడు ఆవేశం చెందాడు దినవన్న" జన సామాన్యానికే బోధించిన భక్తి, పండితయ్య పండితులను ఓడించిన పద్దతిని జోడించి, ఈ భక్తుల కథలతో వీరశైవాన్ని ప్రచారం చేయాలనుకొన్నారు. జనానికి బోధపడే విధంగా బసవన్న కథా, భ క్తుల కథా చెప్పాలనుకొన్నాడు. అంతదాకా తెలుగుసాహిత్యంలో గద్యపద్యాలలో కావ్యా లున్నాయి. జనానికి అందుబాటులో లేని వృత్తాలలో, సంస్కృతసమాసాలతో ఐనవన్న కథ చెపితే తన ఉద్దేశం నెరవేరదు. అందుచేత ఒక పూర్వ ఛందస్సును ఎంచుకొన్నారు ఆడవాట్న బియ్యం దంచేచోట రోజూ రోకళ్ళతో పాడే పాటలలో తరువోజఛందం ఉందని అతనికి తెలుసు. నాలుగు పాదాలలో ఒకే ప్రాన పెట్టి వ్రాస్తే జనానికి దూరమైన మార్గ ఛందం లాగ ఉంటుందని తరువోజనే అవాటి కపులందరూ వాడుకొనేవారు అయితే తరువోజలోని రెండుపాదాల ఖండం ఒక -ఛందంగా పూర్వం ప్రచారంలో ఉండేదని సోమనాథునికి తెలుసు. క్రీ. శ. 940<noinclude><references/></noinclude> e4fkerjeosa3uuepx8p5s4ascex790n 104 232389 589101 2026-10-18T00:58:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 పాల్కురికి సోమనాథుడు ప్రాంతాలలో నున్న మల్లియ రేచన తన కవిజనాశ్రయంలో ద్విపదకు ఇలా లక్షణం చెప్పారు. ఇంద్రగణములు మూడింద్ర గణంబొకటి చంద్రాస్య ద్విపదకు జను చెప్ప రేచ (జాత్యధ...' 589101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>198 పాల్కురికి సోమనాథుడు ప్రాంతాలలో నున్న మల్లియ రేచన తన కవిజనాశ్రయంలో ద్విపదకు ఇలా లక్షణం చెప్పారు. ఇంద్రగణములు మూడింద్ర గణంబొకటి చంద్రాస్య ద్విపదకు జను చెప్ప రేచ (జాత్యధికారం_30). రేచన కాలం నాటికే తెలుగు కవితలలో తరువోజ, ద్విపద, త్రిపద, చొవద, షట్పద వంటి ఛందస్సులు వాడుకలో ఉండేవి. అందుకే వాటికి లక్షణం చెప్పాడు ఇవి శిష్ట సాహిత్యంలో కాక ప్రజల సాహిత్యంలో ఉండేవి కాబోలు. - జైనులు ఈ ఛందస్సులలో తమమత ప్రచారం చేసుకొనేవారు అని భావించవచ్చు ప్రథమమైన ద్విపదను సోమనాథుడు ఎంచుకొన్నాడు. జైనులను ద్వేషించే శైవులు జైన ఛందస్సును స్వీకరిస్తారా అనే సందేహం రావచ్చునుగాని, నిజానికి శైవులు జైనుల సంప్రదాయాలలో చాలా వాటికి అనుకరణలు సృష్టించి స్వంతం చేసుకొన్నారు. ఉదాహరణకు జైనుల లెక్క ప్రకారం షష్ఠి కలాకా పురుషులు వారి మఠంలో ఇరవైనం గురు అర్థంకరులూ, పన్నెండుమంది చక్రవర్తులూ, ఆరాధ్యులు ప్రాచీన కాలం నంది తొమ్మిదిమంది వాసుదేవులూ, తొమ్మిదిమంది ప్రతి వాసుదేవులూ, తొమ్మిదిమంది బలదేవులూ వెరసి అరవై ముగ్గురు పురాణపురుషులు ఈ జైనులు గానం చేస్తారు. వీరి సి. చరిత్రలను జైనులలాగ మాకు అరవైముగ్గురు పురాతన భక్తులు లేకపోలేదని శైవులు కూడా లెక్కకు అంతమంది కవులను సంతరించుకొని చెప్పుకోసాగారు. త్రిషష్టి శలాక పురుషులందరూ ఔత్తరాహులేగాని, అంనత్తు మూపురు మాత్రం తమిళాంధ్ర కర్ణాటక శైవులే, ఎంతో కొంత చెప్పుకోదగ్గ కథగలవారే. వీరిలో ముప్పయి ఇద్దరి చరిత్రలను దిరవన్న కథలో జోడించి సోమనాథుడు కథనం చేశాడు.. ఈ కథనానికి ద్విపద యోగ్యమైన ఛందస్సగా భావించాడు. 1) ఆరిభర్త 2) అరివాళ్ళు నాయనారు 3) ఇరువదాండారి 4) ఉడుమూరి కన్నప్ప 5) ఏడారినాధుడు 6) కరయూరి చోరుడు 7) కరికాకవ్వ 8) కవి కామ దేవుడు 8) కళియంబ నాయనాయి 10) కుమ్మరి గుండయ్య 11) కొట్లయ చోడుడు - 12) గుగ్గులు కళియారు 13) చండేశుడు 14) చిరపురి 15) చిమతొండరు 18) చేది వల్లభుడు 17) చేరమ చక్రవర్తి 18) తిరునావు కరును 18) తిరుమూలదేవుడు . 1 సోమనాథుడు కథనం చేసిన 32 మంది పేర్లు అకారాడిగా ఇవి :<noinclude><references/></noinclude> q37269xio6qzdjikxytvdyvjwyww4d9 104 232390 589102 2026-10-18T00:58:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 189 20) దంగుళి మారయ్య 21) నక్కనైనారు 22) నమిసంది 23) నరసింగ మానయర్ 24) నాట్యన మిత్తండి 26 ఏళ్ళవయనారు 20) పూసరవైనారు 27) మంగయక్కరసి 28) మానకంజారుడు 28) మిరుమిందడు 30) రుద్ర పశ...' 589102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 189 20) దంగుళి మారయ్య 21) నక్కనైనారు 22) నమిసంది 23) నరసింగ మానయర్ 24) నాట్యన మిత్తండి 26 ఏళ్ళవయనారు 20) పూసరవైనారు 27) మంగయక్కరసి 28) మానకంజారుడు 28) మిరుమిందడు 30) రుద్ర పశువతి 31) సాంఖ్య తొండరు 32 సుందరనైనారు. - "ఉరుతర గద్య పద్యోక్తులకంటే సరసమై పరగిన జానుదెనుంగు చర్చింపగా సర్వసామాన్యమగుట... గూర్చెద ద్విపదలు గోర్కి వార తెలుగుమాట అనంగ వలదు, వేదముల కొలదియ కాజూడు డిల నెట్టులనిన బాటి తూమునకును దాటియౌనేని దాటింప సోలయు బాటియకాదె - అల్పాక్షరముల ననల్పార్ధరచన కల్పించుటయకాదె కవి వివేకంబు". (బసన. 1_165 నుండి 174) అని ద్విపదలను దేశానికి పరిచయం చేశాడు 2 భక్తుల కథలతో బసవ పురాణం రచించారు. ఈ పురాణమంతా అతనికి కరస్థలి సోమనాథయ్యగారు, రెంటాల మల్లి నాథుడు దోచమాంబ, గోడగి త్రిపురారి మొదలైన భక్తులు విశద పరిచారు, 'భక్తులచే విన్న మాడ్కి' అతడు దీనిని చెప్పాడు. a P ఇది ఏడు ఆశ్వాసాల కావ్యం. ప్రథమాశ్వాసంలో కైలాస వర్ణనతో కథ ప్రారంభమవుకుంది శివుడు నందిని భూలోకంలో జన్మించి శైవముతోద్దరణ చేయమంటాడు. బసవన్న జన్మిస్తారు. ఉపనయనం అక్కర్లేదని తల్లిదండ్రులతో వాదిస్తాడు. శివుడే ప్రత్యక్షమై బసవన్నకు శైనధర్మాలు ఉపదేశిస్తాయి. రెండవ ఆశ్వాసంలో బసవన్న శివాచారవిరతి, మంత్రి అవడం, వంగకాయలను లింగ కాయలు చేయడం, జొన్నలను ముత్యాలు చేయడం మొదలైన యితర శివభక్తుల కథలూ ఉన్నాయి. మూడవ ఆశ్వాసంలో బసవన్న తన భార్య చీర విప్పించి, మిండ ఉంగాని కిప్పించిన కథ, ఇతర ముగ్ధభక్తుల కథలూ వర్ణించారు నాలుగవ ఆశ్వాసంలో మడివాలు మాచయ్య కథ ముఖ్యం ఇతడు రజకుడు. గొప్ప భక్తుడు ఇతని మాటుంటే బసవన్నే మన్నించి ఆచరిస్తాడు. అయిదవ ఆశ్వాసంలో కిన్నెర బ్రహ్మయ్య, కే బ్రహ్మయ్య, మారయ్య, బొమ్మయ్య మొదలైన భక్తుల కథలు ఉన్నాయి ఆరవ ఆశ్వాసంలో కూడ భక్తుల కథలే ఎక్కువ. అయితే, వీరందరూ జైనసంహారం చేసిన వీరశైవులు, ఏడవ 2 తరువోజలోనుంచే ద్విపద పుట్టిందనే వాదాన్ని అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ గారు ప్రతిపాదించారు. చూ వారి 'నన్నెచోడుని కవిత్వం' పుట 82° ఇది ద్విపద ప్రాచీనత తెలియని రోజులలోని భావన. తెలుగు<noinclude><references/></noinclude> brchtltbo0ppa7daxba73rehfd5uyye 104 232391 589103 2026-10-18T00:58:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 పాల్కురికి సోమనాథుడు సంలో భక్తుల కథలతోపాటు బసవన్న విష మరగించి అరిగించుకోవడం, బిజ్జలునితో విరోధం, బసవన్న నిర్యాణం మొదలైనవి ఉన్నాయి. కన్నడదేశంలో మతాన్ని ప్రచారంచేసిన బస...' 589103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 పాల్కురికి సోమనాథుడు సంలో భక్తుల కథలతోపాటు బసవన్న విష మరగించి అరిగించుకోవడం, బిజ్జలునితో విరోధం, బసవన్న నిర్యాణం మొదలైనవి ఉన్నాయి. కన్నడదేశంలో మతాన్ని ప్రచారంచేసిన బసవన్న కథతో, తమిళ దేశంలో విశేషవ్యా ప్తిగల 'అరువత్తు మూవరు' నయనారుల కథలను జోడించి తెలుగులో కావ్యం వ్రాయడంతో సోమనాథుడు ఆనాటి దక్షిణదేశ చరిత్రలో ఒక ‘జాతీయసమైక్యత”ను సాధించారు. ఇది ప్రజలు వాడుకొందుకు వ్రాశాడు కనుక ఇందులో ప్రసాదగుణం, జానురెనుగు ఎక్కువ, పాండిత్య ప్రకర్షగాని, వాద ప్రచారానికి యు క్తియుక్తులుగాని, పదడాంబికంగాని కనబడవు. నాటకీయత ఉన్నా లేకపోయినా కథలను చితకుడితో కొంతవరకూ రసవంతంగా కథనం చేశాడు. పాత్రలను కన్నులకు కట్టినట్టు చిత్రించాడు. వాళ్ళ ఊహలను చక్కగా వర్ణించాడు. ఆడవాళ్ళ పాటలకు దగ్గరలో ఉన్న ఛందంలో ఆడవాళ్ళ ఊహలను ఎంతఅందంగా వర్ణించాడో చూడండి బెజ్జమహాదేవి అనే భక్తురాలు శివునికి తల్లిలేదని చింతించి తనే తల్లి అయి అతణ్ణి తనయునిగా చేసుకొన్న భక్తురాలు. "ఆమె సోమనాథుడు ఎలా చెప్పాడో చూడండి. శి వునికి "తల్లి గల్గిన నేల తపసి గానిచ్చు.. దల్లి గల్గిన నేల తల జడగ్గట్టు 3 3 భావాలను దల్లి యున్న విషంలు ద్రావనేతిచ్చు...దల్లియుండిన రోళ్ళుదాల్ప నేలిచ్చు దల్లి పాముల నేల ధరియింపనిచ్చు...దల్లి బూడిద యేల తా బూయనిచ్చు దల్లి పుచ్చునె భువి దనయుని దిరియు దల్లి పుచ్చునె సుతు వల్ల కాటికిని దల్లి లేకుండిన తనయుడుగాను… పల్లదుడై యిన్ని వాట్లకు వచ్చే జన్నిచ్చి పలుమాణు 'వెన్నయు బెట్టి పన్నుగా నిన్నియు బాలును బోసి యాకొనగా గడు పరపి పాలిచ్చి సాకించి పెనుపదే జనని గల్గినను దా నింతవా డయ్యె దల్లి లేకయునుదా నెంత పెరుగునో తల్లిగల్గివను?" (s. 11. 635_850) సకలేశ్వరు మాదిరాజయ్య కథలో శివుడు కుటిల వేషం వేసుకొని గొల్లడుగా వస్తాడు. తన కాలపు గొల్లలు ఎలా ఉండేవారో సోమనాథుడు బొమ్మ కట్టించాడు. బసవన్న విషం త్రాగడం, కథలో ఆ విషాన్ని మరించడం, అది పొగలు గక్కడం, అది శివునికి నైవేద్యం పెట్టి 'గోలం' డని పేరుపేరునా భక్తులకు భక్తులు వడ్డించడం సోమనాథుడు ఉత్తేజంగా వర్ణించాడు. శివుడు హాలా హలం తాగినట్టే ఉంటుంది.<noinclude><references/></noinclude> hwpy0oileu3lwfzytyssf0tnjm10p5h 104 232392 589104 2026-10-18T00:59:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 201 ఇటువంటి మహిమలుగల బసవన్నకు సోమనాథుడు మనోవాక్కాయ కర్మలతో భక్తుడైనాడు. బసవని ధ్యానం తప్ప మరొకటి లేదు. వ్రాసేవన్నీ ఐనవని కోసమే; బసవనిమీదనే. శరణు బసవగద్...' 589104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-2 201 ఇటువంటి మహిమలుగల బసవన్నకు సోమనాథుడు మనోవాక్కాయ కర్మలతో భక్తుడైనాడు. బసవని ధ్యానం తప్ప మరొకటి లేదు. వ్రాసేవన్నీ ఐనవని కోసమే; బసవనిమీదనే. శరణు బసవగద్యం, బసవాష్టకం, బసవోదా హరణం, బసవా బసవా అనే వృషాధిప శతకం సర్వం అతనికి బసవమయమే. ఇవనన్న గురించిసోమనాథుడు ఇలా చెప్పాడు : "వడిచారు జలముల కొడలెల్ల కాళ్ళు వడిగాలు చిచ్చున కొడలెల్ల నోళ్ళు పరివీదు గాడ్పున కొడలెల్ల దలలు వరితీయు బసవన కొడలెల్ల భక్తి" ఈ మాటలు అక్షరాలా సోమనాథునికే వ రిసాయి. ఎంతో భావావేశంతో బసవన్న చరిత్రను ప్రజలకు చెప్పడం అతని కవిత్వానికి ప్రయోజనం అను కున్నాడు. అది అచిరకాలంలోనే నెర వేరింది. ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యానికి వచ్చిన కొత్తలో ఓరుగల్లులోని స్వయం భూదేవుని ఆలయానికి వెళ్ళాడట. ఆ మంటపంలో బసవపురాణ పఠనం జరుగు తూందట. రాజు "ఏమిటాపురాణం" అని అడిగాడట. అప్పుడొక ధూ రవి పుడు "పాల్కురికి సోమపతితురు మధ్య వళ్ళు పెట్టి ఈ మధ్య ద్విపద వ్రాశాడు. అది అప్రమాణం, ఆనాద్యం" అని చెప్పాడట. రాజు వినకుండానే వెళ్ళిపోయాడు. ఈ సంగతి శిష్యులు పాల్కురికి సోమనాథునికి చెప్పారు. అతడు ఇది అసమానం క్రింద భావించాడు. విని ఊయకుంటే అది భక్తులకు తలవంపులని భావించి వివాదానికి బయలుదేరాడు. లింగముద్ర యెడ్ల సంగరించి కూడకటినటి గూడారు బండిమీద ఓరుగంటికి వెళ్ళాడు. ఓని మంత్రి ఇందుమూరి అన్నయ్య ఉన్నాడు. అతడు సోమనాథుని శిష్యుడే. ఓరుగల్లు ప్రవేశించి సోమనాథుడు అందర్నీ పాదా క్రాంతులను చేసుకొన్నాడు. పరమతాలను ఖండించి, వీరకైనాన్ని ప్రతిష్ఠించ డానికి పండితయ్యగారి పద్దతి మంచిదనుకొన్నారు. ఆయన యొక్క చరితమ వ్రాస్తే ప్రయోజనముంటుందని భావించాడు. దానికితోడు శ్రీశైలంలోని శివతత్త్వ గోష్ఠి ప్రసంగంలో వీరమహేశ్వరాచార వర్తనులు అతణ్ణి పండితయ్య చరిత్రను చెప్పమని దీవించారు. తేట తెనుగులో ద్విపద రచించాలని నిశ్చయించాడు. మొత్తం 11,810 ద్విపదలలో అయిదు ప్రకరణాలలో పండితయ్య చరిత్రను చెప్పాడు. అది ఒక చిన్న సైజు విజ్ఞాన సర్వస్వం. ఇందులో లేనిదంటూ లేదు.<noinclude><references/></noinclude> 0wnj4x3kk3vebdasp96xrbd9az602fl 104 232393 589105 2026-10-18T00:59:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 పాల్కురికి సోమనాథుడు "ఆ కాలపుటాంధ్ర దేశ ప్రజా చరిత్రమున యది యనేక విషయములు తెలుపు చున్నది" అని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు చెప్పిన మాటలు అక్షరాలా సత్యాలు. అందుకే దీనిని త...' 589105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>202 పాల్కురికి సోమనాథుడు "ఆ కాలపుటాంధ్ర దేశ ప్రజా చరిత్రమున యది యనేక విషయములు తెలుపు చున్నది" అని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు చెప్పిన మాటలు అక్షరాలా సత్యాలు. అందుకే దీనిని తిమ్మావజ్ఝల కోదండరామయ్యగారు తెలుగు జాతి తొలి విజాన సర్వస్వం అన్నారు.3 పండితారాధ్య చరిత్రకు 348 పేజీల ఉపోద్ఘాతం వ్రాసిన చిలుకూరి నారాయణరావుగారు సోమనాథుడు ఏమేమి సాధించినదీ వివరించారు. ఇతని నవీన గుణాలను సంగ్రహంగా 25 చెప్పాట అతడు వాడిన పదాలకు, పేర్కొన్న విషయాలకు పట్టికలిచ్చారు. ఎన్నెన్నో అపూర్వమైన పదాలు దొరికే గ్రంథాలను రచించిన సోమ నాధుడు నిజంగా తెలుగు నిఘంటుకర్తలకు ఎంతో తోడ్పడతాడు. అయితే బహు జనపల్లి సీతారామాచార్యులవారు తమ శబ్దరత్నాకరంలో పాల్కురికి సోమనాథుణ్ణి అయిదవరకం కవిగా వర్గీకరించారు. కవిత్వ విషయంలో అభిప్రాయ భేదాలు ఉండవచ్చుగాని భాషాశాస్త్ర రచనకు, నిఘంటు రచనకు తోడ్పడే సోమనాథుడు ఆ దృష్ట్యా ప్రథమ శ్రేణి రచయితే అవుతాడు రసపిపాసువులు మాత్రం సోమనాథుని వట్ల ఆట్టే మొగ్గకపోవచ్చు అందుకే సార్వజనికమైన ప్రశంసకు సోమనాథుడు పాత్రుడు కాలేకపోయాడు. L సోమనాథుని రచనలపై, జీతంపై విపులమైన పరిశోధన చేసి విశిష్ట మైన విశ్లేషణ పొందుపరిచిన వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు అతని పొందిక్యం గురించీ, కవితాశ క్తిని గురించీ రాగద్వేషాలు లేని అంచనా వేశారు ఇలా రాశారు : “పేదముల నుండి, పురాణములనుండి శివపారమ్య ప్రతిపాదకములయిన వాక్యముల నీతడు హెచ్చుగా జూపినాడు... పూర్వోత్తర మీమాంసలు, పురాణ ములు మొదుగ మతాచార విధులకు సంబంధించిన సంస్కృత గ్రంథములనెల్లా నీతడు శోధించినారు. పాండిత్యమిట్లుండగా సీతదు సంస్కృతాంధ్ర, కర్ణాట ద్రవిడ, మహారాష్ట్ర భాషలలో గవిత జెప్పనేర్చినవాడు. సంస్కృతాంధ్ర, కర్ణాట భాషలలో నీతడు రచించిన గ్రంథములే గలవు కాని యీతని సంస్కృత కవిత యంత రసవంతమయినదిగాదు. సంస్కృత వచన రచనము నంత మేలయినది గాదు. ఆంధ్ర దేశమునను, ఆంధ్ర వాఙ్మయమునను గడించిన గౌరవము కంటె సోమనాథుడు: కర్ణాట దేశమునము, కర్ణాట వాఙ్మయమునను హెచ్చు గౌరవమును గడించెను. కాని యాతని కర్ణాట రచనములు నంత గొప్పవి కావు..."4 3 పరిశోధన, ఆగస్టు- నవంబరు, 1863. 4 వేటూరివారి పీఠికలు 1985, పుట. 181<noinclude><references/></noinclude> oz9v4mb4vyr1y1cy7e90c4lrysowzjm 104 232394 589106 2026-10-18T00:59:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 203 బండారు తమ్మయ్యగారు మా మాత్రం మరొకలాగ అభి ప్రాయ వరు తున్నారు. "ఆంధ్ర కవులలో సర్వజ్ఞతా శక్తిగల నన్నయ, తిక్కన, ఎర్రా ప్రగడ, పన్నెచోడ, నాచన సోమనాథ, శ్రీనాధ...' 589106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 203 బండారు తమ్మయ్యగారు మా మాత్రం మరొకలాగ అభి ప్రాయ వరు తున్నారు. "ఆంధ్ర కవులలో సర్వజ్ఞతా శక్తిగల నన్నయ, తిక్కన, ఎర్రా ప్రగడ, పన్నెచోడ, నాచన సోమనాథ, శ్రీనాధుల మించిన విద్వత్కవిగా నీతవి గణింపనగుము " అని తమ్మయ్యగారు సోమనాథుని ఆకాశానికి ఎత్తారు. క ఇంతటి ప్రశంస విభిన్న విమర్శకులనుండి సోమనాథునికి లభించలేదు. సర్వజ్ఞతా శక్తితోపాటు సంయమనం సత్కవికి కావలసిన లక్షణం. మిక మతి పాత్రుడవుతాడు. భాష పాల్కురికి సోమనాథుణ్ణి అనంతర కవులు సుతించక పోవడానికి అతడు ప్రశాంతుడు కాకపోవడమే కారణమని రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు వ్రాశారు వారింకా ఇలా చెప్పారు. "అతనిది అణపరాని యుద్రేకము, భావ బలమే లేని వట్టి కుష్క కల్పనలతో నిండిన మన ప్రబంధముల వంటివి చదివి చప్పిడి పడిన కొందరిని ఇతని గ్రంథములు మొదలు మొదలు అవకాయవలె ఆకర్షించును. ఇక శైవభక్తిగలవారి మాట చెప్పబనిలేదు. "పశుపాశుపతియుండ బరువుతో పంద... పశుజీవులకు బెట్టువందలబట్టి సోదంబుతో ముక్కు సూటిగా గోపి. కూడనిట్టిక గ్రామకేడ బోవచ్చు " (బసవసవరద నాచయ్యకథ) అనునది వాని యాక్రోశమునకు మచ్చు. ఇట్టివి పప్పలు. అతనినట్టిపని చేయనిచ్చుట కేకాలమందును, ఏ సంఘమును అంగీకరింపదు గావున "ఎడచో వచ్చు"నను అతని ప్రశ్నకు 'నీ యిష్టము వచ్చిన చోటికి బొమ్మని చెప్పి తెలుగు సహృదయులు పెడమొగము పెట్టి యూరకున్నారు. ఈ యు ద్రేకపు టూకిదంపులకు తోడుగ దిక్కు దశఠల తోక లేని వవాదముల పునరుక్తులతో సోమనాథుని గ్రంథములు నిండినవి.7 అనంతకృష్ణశర్మగారు కుండబద్దలు కొట్టినట్టు ఇలాగ తెగవేసి చెప్పారు. దివాకర్ల వెంకటావధాని గారు కొంచెం మొగమాటపడుతూ ఇలా అన్నారు" "పాఠకుల భావన కంచుకైన విడిచిపెట్టక ఈతడు దేనినైనను విస్తృత తరముగా వర్తించుచుండును."8 సోమనాథుడు తన రచనలో "పెక్కు పట్టులందు .... పాఠకుడు 5 బసవపురాణం, వాళ్ళ ప్రచురణ. 1852 పీఠిక పుట_51. 6 సారస్వతా లోకము పుట 110 7 అందులోనే. పుటలు 110, 111 8 ఆంధ్రవాఙ్మయ చరిత్రము, పుట 23<noinclude><references/></noinclude> cgnln8lcjgxokbhddtn7ob8q5s2md1o 104 232395 589107 2026-10-18T00:59:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పాల్కురికి సోమనాథుడు సరిగా దన్ను వెన్నాడగలడాయనికూడ జూడ దోడయ్యెను. పదుల కొలది ద్వివదలు గడచినను బయికి బయికి వాక్యము పొరుగు వారుచు సాగుచుండు దేగాని ముగియ కుండుట .... పెక్కుపట...' 589107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పాల్కురికి సోమనాథుడు సరిగా దన్ను వెన్నాడగలడాయనికూడ జూడ దోడయ్యెను. పదుల కొలది ద్వివదలు గడచినను బయికి బయికి వాక్యము పొరుగు వారుచు సాగుచుండు దేగాని ముగియ కుండుట .... పెక్కుపట్టుల జూడగలము" అని వేటూరి వారు యదార్థం చెప్పారు. అనంత 'కృష్ణశర్మగారు కచ్చితంగా ఇంకొక సంగతి చెప్పారు "పాల్కూరికి సోమ నాథుడు తమో తమకవి యని మన మింకను అనుకొనుట కర్తమేమనగా మన కావ్య రసానుభవనంస్కారము ఎక్కవలసిన మెట్లింకనుగొన్ని కొలవనుటయే "10 9 కొన్ని మెట్లుకిందనే ఉన్న సామాన్య జనానికి అర్థమవాలని సంస్కృత సమాస భూయిష్ట రచనను నిరసించి జాను తెనుగును చేపట్టిన పండితారాధ్య చరిత్రలో ఇతడు సుదీర్ఘ సమాసాలు చేశారు. ద్వివర గౌరవాన్ని నిలబెట్టడంకోసం ఏకపాద సమాసాలు మొదలు స పపాద సమాసాల వరకు ఇతని రచనలలో ఉన్నాయి. మచ్చుకొకటి చొప్పున నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు చూపించారు. 11 ఏడుపాదాలలో ఒకే సమాసమున్నది చూద్దాం. "కుందేందు చంద్రికా గోక్షీరసేన సుందరామల పరిస్ఫురిత సద్వర్థ భస్మసమాలిప్త భావజదేహ-భస్మసాత్కరణ విభావసులోచ నబ్రహ్మగీర్వాణ నాకేశవంది_తబ్రహ్మయోగి సదాపూజనీయ సకల నిష్కల నికసల్లీల...." (పండిత వాద ప్రకరణ వండితులను మెప్పించడానికే ఈ సమాసకల్పన ప్రజల కోసం కఠ. తన కాలం నాటి ప్రజలు ఎలా ఉండేవారో, ఏ పాటలు పాడుకొనేవారో, ఏ నాట కొలు చూసేవారో, ఏ వేడుకలు జరుపుకొనేవారో, ఎలా ఏయే భాషలు మాట్లాడే వారో ఈ కావ్యం విండా గుప్పించాడు. అతని కావ్యాలలో కెల్లా ఇది గొప్పది. ఇందులో పర్వత ప్రకరణం మరీ గొప్పది. సమకాలిక సమాజానికి అద్దం పట్టడమే ఉత్తమ సాహిత్య లక్షణాలలో ప్రధానమైనదైతే సోమనాథుని పెద్ద రచనలు బసవపురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర కొన్ని విషయాలకు నిలువుటద్దాలనే పడతాయి కొన్ని సందర్భాలలో కొన్ని విశేషాలను భూతద్దంలో చూపెడతాయి. సోమనాథుని విభిన్న విషయ పరిజ్ఞానం అసామాన్యం."అపరిచితములు నాత్మానుభవ దూరములునగు చౌర్యము, దూత్యము, 9 వేటూరి వారి పీఠికలు పుట 285 - 10 సారస్వతాలోకము పుట 111 11 పరిశోధన ఆగష్టు_నవంబరు 1953 సోమన సృష్టించిన ఛందస్సు<noinclude><references/></noinclude> h38k6hob2veodsxii8180cjrdkgi2fu 104 232396 589108 2026-10-18T00:59:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం 2. 205 రనవాదము, వైద్యము మున్నగు నసాధారణ విషయములు వర్ణించునపుడు గూడ నీతడు ప్రకటించాడు ప్రతిభ పాఠకుల నాశ్చర్యచకితులను గావించును" బండారు తమ్మయ్యగారు చెప్ప...' 589108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం 2. 205 రనవాదము, వైద్యము మున్నగు నసాధారణ విషయములు వర్ణించునపుడు గూడ నీతడు ప్రకటించాడు ప్రతిభ పాఠకుల నాశ్చర్యచకితులను గావించును" బండారు తమ్మయ్యగారు చెప్పిన మాటలు అక్షర సత్యాలు, 12 సోమనాథుని గ్రంథాలు వీరశైవ సిద్ధాంత ప్రచారం నిమిత్తమే రచించి నవి కనుక స్వీయమతోష్క పరమత దూషణా వికట దర్పణాలలో రూపాల లాగ కనబడతాయి, సోమనాథుడే ఒకచోట ఇలా ప్రకటించాడు : "ఇసుమంత బూడిద నొసలచూసినను మసలక కొండంత మరులొందుననుట Jo..... 3 సోమనాథుని నొసలుమీద ఇసుమంత బూడిదకాదు, అసలుకై నఖశిఖ పర్యంతం తనువంతా కొన్ని నిలువుల విభూతి గుట్టలో నిరంతరం పొరలాడేదే కాంటి ఆ మరులు కొండంత కాక అంతకు రెండింతల మెండింతలు, అతడు ప్రోత్సహించిన పరమతాలపై హింస రచనం ధ్వంస వచనం దారుణం. జననమయ మతస్థుల శిరముల దునిమి మును విష్ణు సమయుల ముక్కులు గోపి యద్వైతులను హతాహతముగా ద్రోలి విద్వేషవాదుల విటతాట మార్చి చార్వాక వాదుల గర్వంబడించి సర్వేశు భక్తియే యుర్వినిష్ఠించి మత ప్రచారం చేయదలచిన సోమనాథుడు మహాభయంకరుడు. అతడు వైదిక మతాన్ని విద్వేషిస్తాడు. పట్టి ప్రాణము తోడ బశువు వధించు కటిరులగు పశుకరుముల తోడ చేసాచికొను కర్మ జీపులతోడ మానుగా సురపాటినరి సోమ పానంబు గా వించు పాక్షుల తోడ అతని విరోధం అర్ధం చేసుకోగలం. పశుహింస, మాంస భక్షణం, సురాపానం గర్హించ తగినవి కావచ్చు. అహింసను బోధించే 12 బనవపురాణం. వావిళ్ళ ప్రచురణ (1952) పుట 33 మకాలను కూడా<noinclude><references/></noinclude> bf3imtgnfzujh81jfsjx0e879nherwp 104 232397 589109 2026-10-18T00:59:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '206 పాల్కురికి సోమనాథుడు హింసాదృష్టితోనే వీరశైవం చూస్తుంది. జిన రూపముల తలలు చిద్రువలు చేసి, ఉనవసదుల మీది పిడములు పీకి, యొక్కొక్క లింగంబు నొక్కొక్క బసది నక్కజముగ నిలిపి "శై ప...' 589109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>206 పాల్కురికి సోమనాథుడు హింసాదృష్టితోనే వీరశైవం చూస్తుంది. జిన రూపముల తలలు చిద్రువలు చేసి, ఉనవసదుల మీది పిడములు పీకి, యొక్కొక్క లింగంబు నొక్కొక్క బసది నక్కజముగ నిలిపి "శై పులు" ఊరుకోలేదు ఒక్క ఊర్లోనే.... పదునెనిమిదివేలు మొదలి జె నులను బొరిగొని పిలిపించి పౌరి పొరి బటి యచ్చెరువంద గులచ్చిరియారు బట్టి చెచ్చెర నటమున్న చేయించి నట్టి కాలియున్న యినుప శూలంబులందు.... జీనమార్గవ రుల నినువ కొన్రులను గనం దీనియించె .... మతం ఎంత మహత్తరమైన ఆశయాలకో స్థాపించినా భీకరమైనదే. శైవం లాగే వైష్ణవం కూడా వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను వ్యతిరేకిస్తూ అంత్యజులను ఉద్దరించే వైష్ణవాన్ని కూడా సోమనాథుడు ఒప్పుకొనడు. 'అరవపారుల' మాటలు వినవద్దంటారు. ఆవిర్భనింపని అభవునికి 'దేవకీ వు క్రాది దేవతలు సములు కాదంటారు. శివకేశవులకు అభేదం చెప్పే హరిహరనాథతత్వాన్ని కూడా ఏది రిస్తాడు హరిహరుడనే మాటకు కొత్త అర్ధం చెప్పి హరిని హరించుటచే హరి హరుడయ్యాడని హరుణ్ణి పెద్ద చేస్తాడు. తాను పట్టిన కుందేటికి మూడు కాళ్ళతో పాటు మూరెడు కొమ్ము కూడా ఉందని వాదించగలరు. “వీరశైవము తలపెట్టిన కులావరణ నిర్మూలనము దుస్తరమైనది. లింగాయతులు, జంగములు, సాలె, జాండ్రలు ప్రత్యేక కులమువారై మరికొన్ని రులము లేర్పడినవి వైదిక ధర్మ ప్రాణల్యము తిరిగి తలయెత్తినది. భక్తి ప్రధానమైన వీరశైవము నిర్జీవమై, ఆచార సాంప్రదాయబద్దమై సాంఘిక ప్రయోజ సములబమ, మానవ కల్యాణమునకు నిరుపయోగమైనది" అని కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావుగారు చెప్పిన మాటలలో యదార్ధముంది. 13 . భగవంతుని కన్నా భక్తుడే గొప్పవాడు అతడు ఏది అడిగినా మారు మాటాడకుండా చెల్లించడమే విధి తన కొడుకును చంపి వండి పెట్ట రుని ఒక జంగం అడిగిన వెంటనే సిరియాలదు ఆ కోరికను చెల్లించారు అడిగినవాడు శివుడే అను కొన్నాడు. ఈ చరిత్ర 13 బసవ పురాణం ఆంధ్ర గ్రంథముల ప్రచురణ - ప్రస్తావన. పుట 2.<noinclude><references/></noinclude> a346cjpdvmsmdqugenijmj3a5z609du 104 232398 589110 2026-10-18T01:00:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 మేటి యెచనుక కూటు వలందు బాటుగా పాడేరువారు గట్టి సుతోక్తుల గద్య పద్య కావ్యముల విస్తారముగ చేసి వినుతించువారు. 207 బయల్దేరారు. అయితే సిరియాలుడు చేసిన పనిక...' 589110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 మేటి యెచనుక కూటు వలందు బాటుగా పాడేరువారు గట్టి సుతోక్తుల గద్య పద్య కావ్యముల విస్తారముగ చేసి వినుతించువారు. 207 బయల్దేరారు. అయితే సిరియాలుడు చేసిన పనికి హలాయుధునివంటి భక్తులు ఛీకొట్టి చీదరించుకొన్నారు. - మృడునకు నరమాంసమే కాని యొందు "మెడకు బోదయ్యేనో ? — అని ప్రశ్నించాడు. అడిగె మనసులో తరయ తప్పేమి ? కొడుకు జంపగ గత్తిగొన్న యంతటినె మృడుడు జాఱండేవి" మెచ్చంగ వలదె? అని నిలదీసి అడుగుతున్నారు హలాయుధుడు చివరకు 23 'పెట్టికి గర్మంబు దిట్టు దేవరకు గటిల్లె నింతియ కాదె కావునను భకుని మింగిన వచ్చి రక్కసుడు భక్తుని జంప దాల్పడు సూనె కాడు నిదియొక్క కథయుగా నిలరచియించి చదువు మూధులకు సంభ్రాతులకును వెలియు జుండో ..... * అని వెలివేశాడు. హలాయుధునిలాగ ఎందరికో జుగుప్స కలిగి ఉండాలి. ఈ వెలికథను కథనం చేసినందుకు సోమనాథుని చిత్తశుద్ధిని ఎంతగా మెచ్చుకుం టామో అతని కాలంలో సజీవమై, సమరశీలమై సమానతలను సాధించడానికి లేచిన ఉద్యమం కుప్పకూలి చప్పనై సమసి చివరకు "మాలకు మాంసంబు మరి గొడారికి తోలు" కూడా మిగలకుండా అంతరించినందుకు చింతించాలి వర్గభేదాలను రూపు మాపకుండా వర్ణ భేదాలను తొలగించడానికి ప్రయత్నించడం పునాదులు లేని ఇళ్ళ కట్టడమే, ఇతర కవుల రచనల్లోంచి పలుకుబళ్ళు, సామెతలు, జాతీయాలు అని ఏవోకొన్ని తీసి ఆనందించడం మనకు అలవాటు ఏమంటే వాళ్ళు వ్రాసే పద్దతి దేశీయం కాదు. మార్గం. అందులో జాతీయాలను, దేశిని చొప్పిస్తే ఎంతో గొప్పగా<noinclude><references/></noinclude> 4fula7udsxoqyeayr9eqv675j56bikc 104 232399 589111 2026-10-18T01:00:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 పాల్కురికి సోమనాథుడు చెప్పాడని మురిసిపోవాలి. పాల్కురికి సోమనాథుని బసవపురాణం, పండితారాధ్య చరిత్రలలో జాతీయంకానిదేమిటో తీసిచూపించగలిగితే చూపించాలి. మిగతాదంతా తెలుగుతన...' 589111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>208 పాల్కురికి సోమనాథుడు చెప్పాడని మురిసిపోవాలి. పాల్కురికి సోమనాథుని బసవపురాణం, పండితారాధ్య చరిత్రలలో జాతీయంకానిదేమిటో తీసిచూపించగలిగితే చూపించాలి. మిగతాదంతా తెలుగుతనమే. ఇతడు వాడే సంస్కృతోక్తులు సైతం ఆనాటి తెలుగు పండితలోకం వాడుకొనేవే : సోమనాథుడు తన రెండు ముఖ్యకావ్యాలనూ శ్రీశైలంలోనే ప్రారం భించాడు. అక్కదేపూర్తి చేశాడేమో: అతడు ఓరుగల్లులో ఉన్నాదనుకోవచ్చు. తర్వాత రాజ్యం తురకల పాలవుతుందని కన్నడదేశానికి వెళ్ళి పోయాడట అక్కడ జీవసమాధి పొందాడట సోమనాథుడి రచనల జాబితా : (1) అనుభవసారం, (2) ఆష్టోత్తరశతనామగద్య, (3) అక్షరాంక గద్య, (4) అక్షరాంకపద్యములు, (5) గంగోత్ప తిరగడ, (8) చతుర్వేదసారం, (7) చెన్నబసవరగడ (8) చెన్నమల్లు సీసములు, (8) నమస్కారగద్య, 10 పంచరత్నములు, (11) పంచప్రకారగద్య, (12) పండితారాధ్యచరిత, (13) బసవపురాణం, (14) బసవాష్టకం, (15) బసవోదాహరణం (తె), (16) బసవో దాహరణం (సం) (17) మల్లమదేవీ పురాణం, (18) రుద్రభాష్యం (సం). (18) వృషాధిపశతకం (20) వృషభాష్టకం (సం), (22) శరణు బసవగద్య, (23) సద్గురురగడ (కన్నడ), (24) సోమ నాథభాష్యం (సం), (25) సోమనాథ స్తవం. ఇది సంగ్రహంగా పాల్కురికి సోమనాథుని జీవితం, కవితా జీవితం ఇతని కాలంగురించి అభిప్రాయభేదాలున్నాయి. చూడండి : ఆంధ్ర గ్రంథమాలవారు 1928లో తొలిసారిగా బసవ పురాణం ప్రచురించినప్పుడు దానిని పరిష్కరించి విపులమైన పీఠికను రాసిన వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు సోమనాథుని కాల నిర్ణయాన్ని చేశారు అతడు క్రీ.శ. 1190 ప్రాంతాలవాడని సిద్దాంతంగా నిశ్చ యించారు. (వేటూరి వారి పీఠికలు పుట 140) మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు: "రెంటాల మల్లి నాథుడు క్రీ. శ. 1286లో ఉండినట్లు శాసనములనుబట్టి విస్పష్టముగు చున్నందున పాలకురికి సోమనాధుడును అప్పటివాడే యనుటకు అభ్యంతర ముండదు. ఎట్లయినను బసవపురాలు, పండితారాధ్య చరిత్రలు క్రీ శ. 1280 కిని క్రీ.శ. 1320కిని నడిమి కాలమున బుట్టిన గ్రంథములు", భారతి, సం22, పుటలు 107, 108. -<noinclude><references/></noinclude> lin4vzj2vlvxwqapwoug2g4wknw2ky7 104 232400 589112 2026-10-18T01:01:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వచ్చారు. సాహిత్యం.2 నేలటూరి వెంకటరమణయ్యగారు : "సుమారు 1280 నుండి 1940 వరకును జీవించె ననుకొనవచ్చును". సోమనాథుడు. -ఎప్పటివారు 7 (వావిళ్ళ ప్రచురణ) చాగంటి శేషయ్యగారు : "1240 నుండి 1820 దాకా" ఆంధ...' 589112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వచ్చారు. సాహిత్యం.2 నేలటూరి వెంకటరమణయ్యగారు : "సుమారు 1280 నుండి 1940 వరకును జీవించె ననుకొనవచ్చును". సోమనాథుడు. -ఎప్పటివారు 7 (వావిళ్ళ ప్రచురణ) చాగంటి శేషయ్యగారు : "1240 నుండి 1820 దాకా" ఆంధ్ర కవి తరంగిణి, రెండవ సంపుటం, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు 1580 నుండి 1200″ చిలుకూరి నారాయణరావుగారు; “ఎవరెంత గింజుకున్నా సోమనాథుడు క్రీ. శ. 1240 ముందుకు రాడు." భారతి, 1948 నవంబరు. 209 బండారు తమ్మయ్యగారు : "1160 కి 1240 కి నడుమ". 1303లో మొదటిసారి మహమ్మదీయులు ఆంధ్రదేశంపై దండె (ప్రజాపరుద్రదేవుడు 1288లో రాజు అయ్యారు.) 1908 తరువాత కొద్దికాలానికే సోమనాథుడు ఓరుగల్లు వదలి వెళ్ళి పోయారు అనుకొనవచ్చు. సోమనాథుని కాలం గురించి పండితులలో ఎలా అభి ప్రాయభేదాలు వున్నాయో అతని జన్మస్థలం గురించికూడా అలాగే భిన్నాభిప్రాయాలు వున్నాయి. చిలుకూరి నారాయణరావుగారూ, చాగంటి శేషయ్యగారూ సోమనాథునిధి మైసూరు రాష్ట్రం తుముకూరు తాలూకాలోని 'హాల్కుర్కి' అంటారు, ఇతరులు తెలంగాణా లోని పాలకుర్తి రీ అంటారు. తెలుగుదేశంలో పేరుమోసిన సాహిత్యవేత్తలంతా పాల్కురికి సోమ నాథుడిపైన, వీరశైవవాఙ్మయంపైన పరిశోధనలు చేసినవారే మొట్టమొదట బ్రౌనుదొరగారు 1840 లో జంగమసాహిత్యంపైన వ్యాసం వ్రాశారు. 14 పౌల్కు రికి సోమనాథుని పండితారాధ్యచరితను ప్రప్రథమంగా నిడుదవోలు సుందరం 14 పరిశోధన. ఆగస్టు నవంబరు. వీరతైన వాఙ్మయం విద్వాంసుల సేవ చల్లా రాధాకృష్ణశర్మ. (14)<noinclude><references/></noinclude> a2ow5frt9acczv2xb9izxqud05nc07p 104 232401 589113 2026-10-18T01:01:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 పాల్కురికి సోమనాథుడు M పంతులుగారు ప్రచురించారు. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారూ, చిలుకూరి నారాయణ రావుగారూ, బండారు తమ్మయ్యగారూ, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారూ, నేలటూరు వెంకటరమణయ్య...' 589113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>210 పాల్కురికి సోమనాథుడు M పంతులుగారు ప్రచురించారు. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారూ, చిలుకూరి నారాయణ రావుగారూ, బండారు తమ్మయ్యగారూ, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారూ, నేలటూరు వెంకటరమణయ్యగారూ, శిష్ట్లా రామకృష్ణశాస్త్రిగారూ, మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మ గారూ ముఖ్యమైన పరిశోధనలు చేశారు. వారి పరిశోధనలను సమన్వయంచేసి సారాంశాన్ని ఇలా చెప్పుకొన్నాం. పాల్కురికి సోమనాథునిపై విపులంగా చెప్పుకో వాలంటే ఒక పుస్తకమే పడుతుంది. తవ్వినకొద్దీ రత్నాలిచ్చే గని అతడు. అతడు ఒక పద్యంలో ఇలా చెప్పుకొన్నాడు: అవయము పాలకురికి సోమనాథు డన బరగువాడ మానవసంవ రవివర్తకుడను గురుభక్తి నిరూపితమానసుండగృతకృత్యుండ ళా. తన మొట్టమొదటి రచనలోనే తాను కృతకృత్యుడనని చాటుకొన్నారు. సోమనాథుడు. అతడు గురుభక్తిలోనే కాక ఉరుతరభాషా సేవలో మా విజంగా కృతకృత్యుడే ।<noinclude><references/></noinclude> 358wzfs3ljko26t021etd7268bzu295 104 232402 589114 2026-10-18T01:02:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 చక్రపాణి రంగనాథుడు ఆదికవి వాల్మీకి పాడుకోవడానికి వీలుగా అనుష్టుప్ ఛందంలో రామాయణం మొట్టమొదట సంస్కృతంలో వ్రాస్తే, అదే రీతిగా పాడుకోవడానికి అనువె న ద్విపదచ్చందస్సులో తె...' 589114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 చక్రపాణి రంగనాథుడు ఆదికవి వాల్మీకి పాడుకోవడానికి వీలుగా అనుష్టుప్ ఛందంలో రామాయణం మొట్టమొదట సంస్కృతంలో వ్రాస్తే, అదే రీతిగా పాడుకోవడానికి అనువె న ద్విపదచ్చందస్సులో తెలుగులోనూ ఒక కవి తొలిసారి రామాయణాన్ని రచించాడు. ఆ ద్విపద కావ్యానికి 'రంగనాథరామాయణం' అనేది రూఢమైనపేరు, రంగ నాథుడు అనే కవి వ్రాయబట్టే దాని కాపేరు ఏర్పడిందని లోకం చెప్పుకొంటున్నది. తెలుగు కవులలో రంగనాథుడనే పేరున్న వాడు చక్రపాణి రంగనాథుడు తప్ప -ఇంకెవ్వరూ లేకపోబట్టి ఇతడే ఈ రామాయణాన్ని రచించినట్లు చాలామంది భావిను న్నారు. అయితే అంతరంగిక సాక్ష్యాన్నిబట్టి రంగనాథుడనేవాడెవడూ అనలు రామాయణాన్ని వ్రాయలేదు. ఒకవేళ ఎవరైనా వ్రాసి ఉన్నా చక్రపాణి రంగ నాథుడు మాత్రం దానిని వ్రాసి ఉండడానికి వీల్లేదు. ఎందుచేతో వివరిస్తాను. రంగనాథరామాయణంలో స్పష్టంగా దానిని గోనబుద్దభూపతి తన తండ్రి "పేర వ్రాపినట్లు కనబడుతుంది అయితే లాక్షణికులు ఈ రామాయణాన్ని ఉత్త రో తరా 'రంగనాథ రామాయణం' అని పిలువసాగారు. కాబట్టే అది రూఢిగా చెలామణి అయింది. అయితే రంగనాథుని పేరు ప్రత్యేకంగా చెప్పి రామాయణం లోని ద్విపదలు ఉదాహరించిన లాక్షణికుడు ఒకడే ఒకడు ఉన్నాడు. అతడు పొ తపి వెంకటరమణ కవి అతడు క్రీ.శ. 18వ శతాబ్దివాడు. ఆయన తవ 'లక్షణ శిరోమణి'లో 'అచ్చవెల్లి రంగన్నగారు' అను పేర రంగనాథ రామాయణంలోని ద్విపదలు ఉదాహరించాడు.1 లాక్షణికుల ఉద్దేశంలో రంగనాథుని ఇంటిపేరు అచ్చ వెల్లి వారేగాని, చక్రపొణివారు కాదు అందుచేత మనం ఇప్పుడు చెప్పుకొంటున్న కవికి, రంగనాథ రామాయణానికి దాదరాయణ సంబంధమేతప్ప ఇంకేంలేదు. అదీగాక చక్రపాణి రంగనాథుడు వాస్తవానికి పాల్కురికి సోమనాథుని సమకాలికుడని మనం తెలుసుకున్నాం. పోల్కురికి సోమనాథుడు క్రీ.శ 1280_1340 దాకా జీవించినవాడు రంగనాథ రామాయణాన్ని, అది వ్రాసిన కవి ఎవరైనా, 1 సింహావలోకనం - వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారి వ్యాస సంపుటి, పుట 30<noinclude><references/></noinclude> 92bvwueo16eumn8foe10pjdxr4x9uwi 104 232403 589115 2026-10-18T01:02:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '212 చక్రపాణి రంగనాథుడు 145 శతాబ్ది చివరి భాగంలో, 1388 ప్రాంతాల వ్రాసి ఉండాలని మల్లంపల్లి సోము శేఖరశర్మగారు సప్రమాణంగా నిరూపించారు. 2 పధ్నాలుగో శతాబ్ది పూర్వార్థంలో పాల్కురికి స...' 589115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>212 చక్రపాణి రంగనాథుడు 145 శతాబ్ది చివరి భాగంలో, 1388 ప్రాంతాల వ్రాసి ఉండాలని మల్లంపల్లి సోము శేఖరశర్మగారు సప్రమాణంగా నిరూపించారు. 2 పధ్నాలుగో శతాబ్ది పూర్వార్థంలో పాల్కురికి సోమనాథునితో వాదించి ఓడిపోయి శివదీక్ష పొంది శైవుడుగా మారిన రంగనాథునికీ, ఆ శతాబ్ది ఉతరార్థంలో రామాయణ రచనకూ సంబంధం ఉండడానికి అస్కారం లేదు. చక్రపాణి రంగనాథుడూ, పాల్కురికి సోమనాథుడూ సమకాలికులన్న సంగతి, ఇద్దరూ మొదట వాదించుకొన్న సంగతి, రంగనాథుడు సోమనాథుని శిష్యుడై శివదీక్ష పుచ్చుకొన్న వివరాలూ మనకు తెలుగుపు నకాలవల్ల కాక, కన్నడు. కావ్యాలవల్ల తెలుస్తాయి, కన్నడంలో విరక్తితోంచెదార్యుడు ‘సోమనాథ పురాణం' అనే కావ్యాన్ని వ్రాశాడు. అందులో ఇలా చెప్పాడు : చక్రపాణి రంగనాథుడనే వైష్ణవునితో సోమనాథునికి మతవిషయంలో' వివాదం ఏర్పడింది. రైపాడు కాని వానిని కంటితో చూడగూడదనే నియమము • న్నందువల్ల సోమనాథుడు తెరచాటున ఉండి రంగనాథునితో వాదించడానికి అంగీక రించాడు. కాని సోమనాథుని కుమారుడు చతుర్ముఖ బసవేశ్వరుడే తండ్రికి మారుగా తలపడ్డాడు. ఇద్దరికీ గొప్పవాదం జరిగింది. రంగనాథుడు ఓడిపోయారు. పరాజయ దుఃఖంతో అతడు ఇంటిముఖం పట్టాడు. త్రోవలో శ్రీశైలం ఉంది. రంగనాథుడు. ఆ క్షేత్రంలో అగి మల్లికార్జునస్వామిని దర్శించుకోలేదట. అందుచేత అతని రెండు- కళ్ళూ పోయాయి. రంగనాథుడు అహోబలం చేరుకొని నరసింహస్వామిని ప్రార్థిం చాడు. స్వామివారు ఆ రాత్రి కలలో కనబడి శివుని గొప్పదనం బోధించారట. రంగనాథుడు సిగ్గుపడి బుద్ధితెచ్చుకొని శ్రీశైలం వెళ్ళి మల్లి కార్డునుణ్ణి పూజించాడు. అప్పుడొక కన్ను వచ్చిందట ఆ తరవాత పాల్కురికి సోమనాధుని పాదాలమీద వడి క్షమాపణ చెప్పుకోగా రెండవ కన్ను వచ్చిందట. కనుకనే కళ్ళు మళ్ళీ రాగానే రంగనాథుడు ఒక రగడతో దేవుణ్ణి స్తుతించాడు. ప్రతిపాదంచివరా 'కంటి' అనేమాట ఖరారుగా ఉంటుంది దానిని 'వయనరగడ' (రగడలలో తొమ్మిది రకాలున్నాయి. అందులో ద్విరదగల్, సుధురగతి, హరిగతి, హరిణగతి, వృషభగతి అనే అయిదూ 'గతి' అనే పదంతో అంతమవుతాయి.) ఈ నయనరగడ కూడ రగడ భేదాలలో ఒకటి అవుతుందని 2 రంగనాథ రామాయణం - పీఠిక రాయలు అంద్ కో ప్రచురణ. పుటలు 8.11.<noinclude><references/></noinclude> kuqy10kuubfv4aktuqk0ofotb0view2 104 232404 589116 2026-10-18T01:02:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.. 2 213 :పొరబడి బాగంటి శేషయ్యగారూ. 3 శిష్ట్లా రామకృష్ణశాస్త్రిగారూ 4 దీనిని 'వయవ .గతి రగడ' అని పేర్కొన్నారు. తొంచె చార్యుడు చెప్పిన కథనూ, నయన రగడమా పేటూరి ప్రభ...' 589116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.. 2 213 :పొరబడి బాగంటి శేషయ్యగారూ. 3 శిష్ట్లా రామకృష్ణశాస్త్రిగారూ 4 దీనిని 'వయవ .గతి రగడ' అని పేర్కొన్నారు. తొంచె చార్యుడు చెప్పిన కథనూ, నయన రగడమా పేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారు చాటుపద్య మణిమంజరి ద్వితీయభాగంలో ప్రచురించారు వాస్తవానికి రంగనాథుని చరిత్రను తెలిపే ఆకరాలన్నిటిని సేకరించారు). నయన రగడ 342 పాదాల కృతి. చాటుపద్య మణిమంజరిలో ఒక పాదం పోయింది. ఈ రగడలో -చెప్పిన విషయాలనుబట్టి రంగనాథునికి ఒకసారి కన్నులుపోయి తిరిగివచ్చాకనే . ఇది చెప్పినట్లు తెలుస్తుంది. చూడండి ఈ పాదాలు, "నయముగా నయనములు నా కీయ బొడగంటి భయభక్తు లీ భర్గు పాదములు పొడగంటి," తొంటెదార్యుడు చెప్పిన సభలో వాదంకూడ నిజమేనని నయనరగడలో —ఈ పాదాలు తెలియజేస్తాయి. "త్రిభువనము భక్తులకు దృణకణములని కంటి సభలందు భక్తులకు జయవాద మని కంటి." కన్నడంలో ఒక్క తొం టెదార్యుడేకాక సిద్ధనం వేశకవికూడ చక్రపాణి -రంగనాథుడు సోమనాథుని చేతిలో ఓడిపోయినట్లు తన 'గురురాజ చరిత్రము'లో :చెప్పాడు. రంగనాథుడు శివదీక్ష పుచ్చుకొన్నాక వీరభద్ర విజయం, శరభలీల అనే గ్రంథాలనే కాక శ్రీ గిరినాథ విక్రమము అని అయిదువందల సీసపద్యాలను -తెలుగులో దానినే మళ్ళీ సంస్కృతంలోనూ వ్రాశాడట. రంగనాథుని ఇతర కృతుల వివరాలను ఇస్తూ సిద్ధనం జేశకవి వ్రాసిన కన్నడ పద్యాలను వేటూరి , ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ఉదాహరించారు. ఆ పద్యాలు ఇవి : "శ్రీశైల భర్తకు గ మాఱు లేనప్ప పద్యంగ ఇంటు సావిరగళుం భాసురద దండకం సాహసకారావళియు వాల్కు లయ గ్రాహియు ఆ శతకవృత్తగళు రోధకం సావిరపు భాసురద తోటకం నూఱు రగళెగ శేడు భాషిమీద మత్తకోకిల మూఱు సావిరం గీతియం తాజునూ 600 ఆంధ్ర కవి తరంగిణి, మూడవ సంపుటం, పుటలు 147, 148. 4 ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము. పుట 558, 3<noinclude><references/></noinclude> i8nxf20aklh5483p58pgo6b7rj7vcj7 104 232405 589117 2026-10-18T01:02:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '214 సరసమంజెర వెంటుకందంగ మా యి కలియు మ గద్యగ చక్రపాణి రంగనాథుడు విరువ మూవత్తాలు పుభయ శతకం నొప్పు మిగిలు సర్వేశ నిమగె" ఈ కన్నడ పద్యాలవల్ల శ్రీశైల మల్లికార్జునుని పేర 600 సీసపద్య...' 589117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>214 సరసమంజెర వెంటుకందంగ మా యి కలియు మ గద్యగ చక్రపాణి రంగనాథుడు విరువ మూవత్తాలు పుభయ శతకం నొప్పు మిగిలు సర్వేశ నిమగె" ఈ కన్నడ పద్యాలవల్ల శ్రీశైల మల్లికార్జునుని పేర 600 సీసపద్యాలు,, 8000 పద్యాలున్న మరొక గ్రంథం, వేయిపొదాం గల ఒక దండకం, ఒక తారావళి,. నాలుగు లయగ్రాహులు, ఒక వృత్తశతకం, వేయి దోధకవృత్తాలు, మారు తోటక వృత్తాలు, ఏడు రగడలు, 3000 మత్తకోకిలలు, 600 గీతపద్యాలు, 8 మంజరులు, 500 కందాలు, 38 గద్యలు, 38 ఉభయశతకాలూ రంగనాథుడు చెప్పాడని తెలు స్తుంది. ఈ కృతులన్నీ ఇప్పుడు మనకు దొరకవుగాని ఇతడు ఇన్ని చెప్పడానికి కారణం మాత్రం తెలుస్తుంది తనకు కళ్ళు తిరిగి వచ్చాక తన ఎత్తు కృతులు దేవునికి సమర్పిస్తానని. రంగనాథుడు మొక్కుకొన్నాడు ఆ మొక్కు తీర్చుకోవడానికి వందలూ, వేలూ పద్యాలున్న గ్రంథాలు రచించాడని ఊహించవచ్చు. చూడండి, నయన రగడలో ఈ మొక్క గురించి తెలిపే పాదాలు, *ఇంక శ్రీగిరి జేవ నేగందు నని కంటి శంకరుని కృపవడయ సమయ మిది యని కంటి నికను నాయేత్తు కృకు లిత్తునని పొడగంటి నిక గృతుల్ చెప్ప నా కేమి భయమని కంటి వడి గృతుల్ నాయెత్తు వచ్చునని పొడగంటి 'నా కృతుల్ మెచ్చునని పొడగంటి." తన యెత్తుకృతులు సమర్పిస్తానని రంగనాథుడు మొక్కుకొన్న సంగతిని 'ఏకశిలానగరవృత్తాంతం' స్పష్టం చేస్తుంది అయితే ఇందులో రంగ నాథుడు అహోబలానికి బదులు శ్రీరంగానికి వెళ్ళినట్లు ఉంది చూడండి. "రంగనాథుడు ఆందోళికపై నెక్కి చనుదెంచు నప్పుడు త్రిపురాంతక దేవుని గోపురంబు జూచి * ఇది యేమి ? అని యడిగిన నా విరాలు త్రిపురాంతక గోపురందివి పలుకుటయు నా శివభవనంబు జూడనోల్లక మైనపు జడ్లు తప్పించు కొనియె. అప్పుడు రంగనాథుని నేత్రంబులు గావరాక జాత్యంధువివలెనే మగిడి శ్రీరంగానికు పోయి యద్దేవుని బ్రసన్నని జేసికొని నేరంబులు పోయెనని మొరడుటయు వద్దేపుండు కరుణించి త్రిపురాంతక దేవుణ్ణి వేడుకొమ్మమటయు రంగనాథుడు మళ్ళీ త్రిపురాంతకమున కేతెంచి యద్దేవునకువమస్కరించి తనయెత్తు<noinclude><references/></noinclude> ltyu0nbrl7bublkctk6ktoxi79typ2x 104 232406 589118 2026-10-18T01:02:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 215 కృతులు సమర్పించునని వ్రతంబు వేసి భ క్తిమయంబగు రగడ చెప్పిన వద్దేవుండు. ప్రసన్నుండై రంగనాథునకు నిరుకన్నుల నొనగుటయు రంగనాథుడు పాలకురికిం ఆని సోమనా...' 589118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 215 కృతులు సమర్పించునని వ్రతంబు వేసి భ క్తిమయంబగు రగడ చెప్పిన వద్దేవుండు. ప్రసన్నుండై రంగనాథునకు నిరుకన్నుల నొనగుటయు రంగనాథుడు పాలకురికిం ఆని సోమనాథునిచే శివదీక్ష గొనియె. ఆ యయ్యవద్ద శైవ రహస్యంబులు తెలి కొనుచుండె,"5 రంగనాథుడు పాల్కురికి సోమనాథుని ప్రభావంలో కవిత్వం చెప్పా దనడానికి నయనరగడలోని ఈ క్రింది పాదాలు పనికివస్తాయి. "శ్రుతి 'యేక ఏవ రుద్రో' యనగ బొడగంటి శ్రుతి 'వరంబ్రహ్మ'మని కూలి బల్కుట గంటి " సంస్కృతోక్తులను ద్విపదలలో ఉదాహరించడానికి సోమనాథుడు గురువు. అతని తర్వాతనే కవులు ఇలా వ్రాయడం నేర్చుకొన్నారు, సిద్ధనంకేశకవి చెప్పిన గ్రంథాల జాబితాలో ఏడు రగడలు ఉన్నాయి. అందులో ఒకటి నయనరగడ దీని అనబు పేరు శివభక్తిదీపిక, రెండో రగడ 'శివ మంత్రవర్ణ నము' దీనినే 'సమశ్శివాయరగడ' అంటారు. దీనిలో ప్రతిపాదం చివరా 'నమశ్శివాయ' అని వుంటుంది. ఇది మాటయెనిమిది పాదాల కృతియని భావించ వచ్చు, ఏ మంటే దీని చివర "ఈ యష్తోత్తరశతముం - దాయక పరియించునతడు పరమానంద శ్రీయుక్తుడు రై యుక్తుడు. ధీయుక్తుడు నై తనర్చు దివ్య మహ! سية అని ఫలశ్రుతి ఉంది. ఇది అష్టోత్తరశతం అవి తెలియజేసినా ముద్రిత మైన దానిలో 102 పాదాలే దొరుకుతున్నాయి. ఈ రగడవల్ల రంగనాథుని గురించి మనమేమీ తెలుసుకోలేము, వయనరగడలో కొందరు వ్యక్తుల పేర్లు ఉన్నాయి, "మనుడు ధూషకర గండడని కంటి జనకల్పతరులలో జయశాలి యనికంటి దవిలి రంగనమంత్రి ధన్యకృతి యవికంటి భువిలోన బ్రోలాంబ పుణ్యవతి యనికంటే అని చెప్పాడు. ఈ రంగవమంత్రి, ఈ ప్రోలాంబ ఎవరో తెలియదు. బహుశా రంగనాథుని తలిదండ్రులు కావచ్చు. శివభ_క్తిదీపిక వ్రాతప్రతిలో కడపట "వైష్ణన చక్రపాణి రంగనాథుడు శైవదీక్షాధారణమైన తర్వాతను చేసిన నయనరగళ" అని వ్రాసి ఉందట. ఇందులో లొ చాటు పద్య మణిమంజరి. రెండవ భాగం, పుటలు 82, 83<noinclude><references/></noinclude> ert0y1mu7e51jr6dbj3y2rpdxbans4k 104 232407 589119 2026-10-18T01:03:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '216 చక్రపాణి రంగనాథుడు చెప్పిన 'చక్రపాణి' అనే ఇంటిపేరు నిజమైనదే అని బలపరచడానికి ఇంకొక సాక్ష్యముంది. కొలని గణపతి దేవుడు తన 'శివయోగసారము'లో ఇలా స్తుతిం చాడు: . 7 "ఆసమశివభక్తిరసమా...' 589119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>216 చక్రపాణి రంగనాథుడు చెప్పిన 'చక్రపాణి' అనే ఇంటిపేరు నిజమైనదే అని బలపరచడానికి ఇంకొక సాక్ష్యముంది. కొలని గణపతి దేవుడు తన 'శివయోగసారము'లో ఇలా స్తుతిం చాడు: . 7 "ఆసమశివభక్తిరసమా - వసువిం బాల్కురికి సోమనాథుని, గవిరా జనమున్నతయశు సద్యః–ప్రసాది యగు చక్రపాణి రంగన గొలుతుగా. " కొలని గణవతిదేవుడు క్రీ. శ. 1400 ప్రాంతంవాడు. క్రీ. శ. 1450 ప్రాంతాలలో ఉన్న అనంతమాత్యుడు తన భోజరాజీయంలోనూ, క్రీ.శ.1480- 1480 మధ్య ఉందిన కొరవిగోపరాజు తన సింహాసన ద్వాత్రింశికలోమా రంగ నాథుణ్ణి నుతించారు, అంటే 15వ శతాబ్ది ప్రారంభం నాటికే రంగనాథుడు అశేష కీ ర్తిని సంపాదించాడన్నమాట, కొలని గణపతిదేవుడు ఎలాగైతే పాల్కురికి సోమవాథుని తరువాత రంగనాథుణ్ణి స్తుతించాడో అలాగే లింగకవి భద్రకవి (క్రీ.శ ప్రాంతాలు) కూడ తన సానందోపాఖ్యానంలో పరుసగా నుతిం 1530 1542 చాడు. - "సకల వేదపురాణశా స్త్రేతిహాన_నికరార్థములు ప్రమాణించి సద్భక్తి శ్రీమతి ముద్దరించిన పాలకుఱికి సోమనాథేశ్వరు సొంపుతో గొలిచి రంగ ద్విశాలాంతరంగమ్మునందు రంగనాథుని గవిరాజన్యు దలచి. " అని చెప్పాడు. క్రీ.శ.1500 ప్రాంతాలలో ఉండిన లింగమగుంట తిమ్మన అనే లాక్షణికుడు రంగనాథుని ఈ తోటకవృత్తాన్ని 'బాలబోధచ్చందస్సు ”లో ఉదాహరించాడు. *ఉపవాసము లెల్లను నుండుట నీ కృవ వచ్చుటకా యదిరి తముమీ యవని త్రుని బుల్లని యంబలికై సువవిత్రుని జేయుట సుద్దిగదే)" ఇలాగే హనుమచ్చందస్సులో కూడా ఇంకొక తోటక లాక్షణి కుడు ఉదాహరించాడు. రంగనాథుని రచనలలో తోటకాన్నే రెండు లక్షణ గ్రంథాల్లో వృత్తాన్ని పేర్కొనడం వల్ల అతడు 108 తోటక వృత్తాలు వ్రాశాడని సిద్ధనంజేళుడు చెప్పిన సంగతి విజమే అవుతుంది. క్రీ. శ. 1550 డాకా రంగనాథుని కృతులు ఆంధ్రదేశములో దొరుకు తూనే ఉండేవని చెప్పవచ్చు. ఆ ప్రాంతాలలో జీవించిన పెదపాటి జగన్నాథ కవి సంకలనం చేసిన ప్రబంధ రత్నాకరంలో మూడు పద్యాలున్నాయి.<noinclude><references/></noinclude> q6h80w024yz506c68zde7tais51qe4k 104 232408 589120 2026-10-18T01:03:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పశుగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 "అదలని తేరు, తేరికివి నాదరుపై తగు వింటికి గుదురగు వారి వారివయి గూన్కు శరంబు, శరంబు బొడ్డునం బొదలిన యంత, యంత ముఖముల్ నిజవాసములె న గుటముల్ చెదరక నీకు నె...' 589120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పశుగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 "అదలని తేరు, తేరికివి నాదరుపై తగు వింటికి గుదురగు వారి వారివయి గూన్కు శరంబు, శరంబు బొడ్డునం బొదలిన యంత, యంత ముఖముల్ నిజవాసములె న గుటముల్ చెదరక నీకు నెట్టిపని చేయునయా : గిరిజాధినాయకా 1 "ఓజ చేయుటక యొగ్గాన బటక చక్కగా దివిబాబు చక్రములును లాయాన గటక లలి మేత వెటక వర హీనంచెన వారువములు జీవితము కాసుముట్టక సత్వరంవద జూపు సారథియును 217 (407) కడచీల దటక ఘనముగా మెటక గంభీర సంపద గలుగు నిరుసు గలిగి తనరారు వరదంబు గడకనెక్కి- త్రిపుర విజయంబు జేకొన్న దేవదేవు డిందుశేఖరు డానంద మందిరుండు మనల గరుణా విధేయుడై మనుచుగాతః లా "గోశతవంచవార్డులును గోయుగ వార్డులు గోత్రివార్డులు కా గోకర వార్డులుగా చెదిత గోశత (వార్డులు) పంచవార్డు. కేశవ తల్పపద్మభవ కేకివవాహన దానివేశదే "వేశులకిచ్చునట్టి పరమేశ్వరుదీవుత మా కభీష్టముల్," (408) (408) ఇందులోని మొదటి రెండు పద్యాలలో రంగనాథుని కవిత్వధోరణి తెలుస్తున్నది సీసపద్యంలో చక్కని తెలుగు మాటలు వాడారు. ఇందులోని ఓజా, యోగం లాయం మొదలైన చక్కని మాటలు రంగనాథుని దేశీ అభిమానాన్ని మాచిస్తాయి . 'ఒగ్గం'అంటే "ఏనుగు లోనగువానిని బట్టునపుడవి పడుటకై త్రవ్వి, మీద తేలికైన కట్లలను, కంపలను కప్పి, యాపైని కొంచెము మట్టిపరచి నేలమట్ట ముగా చేసిన వల్లము" అని సూర్యరాయాంధ్రనిఘంటువు వివరిస్తుంది. రంగ నాథుని ప్రయోగంవల్ల 'ఒగ్గం' అంటే వల్లమనే సాధారణార్థంకూడ ఉందనితెలుసు కోవచ్చు. రంగనాథుని రచనలన్నీ దొరికితే ఇలాంటి వెన్నో తేలుతాయి, 00 అనంతామాత్యుడు, గోపరాజువంటి కవులు నుతించి, లింగమగుంట తిమ్మనలాంటి లాక్షణికులు గౌరవించిన చక్రపాణి రంగనాథుడు తనయెత్తు కృతులు చెప్పినా అందులో ఒకటో, అరో మాత్రమే నేటికి మిగలడం నిజంగా దృష్ట<noinclude><references/></noinclude> cu59ziniyv9o10rq47t7wm86hok4yq6 104 232409 589121 2026-10-18T01:04:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 కృష్ణమాచార్యులు మన ఆధునికయుగంలో 'వచన పద్యాలు' అనేవి బహుజన ఆదరణీయాలై నాయి, చాలామంది కవులు వీటిని వ్రాస్తున్నారు. పద్యాలవంటి వచనాలు వ్రాయడం తెలుగు సాహిత్యంలో ఇవాళ కాదు, చా...' 589121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>17 కృష్ణమాచార్యులు మన ఆధునికయుగంలో 'వచన పద్యాలు' అనేవి బహుజన ఆదరణీయాలై నాయి, చాలామంది కవులు వీటిని వ్రాస్తున్నారు. పద్యాలవంటి వచనాలు వ్రాయడం తెలుగు సాహిత్యంలో ఇవాళ కాదు, చాలాకాలం క్రిందటే - ప్రతాపరుద్రుని కాలంలోనే ప్రారంభమైంది ఆ కాలంలో జీవించిన కృష్ణమాచార్యులు అనేకవి 'సింహగిరి వచనాలు' అనే కృతిని రచించాడు. 'వచన రచన' అనేది ఈ యుగానికి చాలా పూర్వమే ఉండేది. తమ కాలంలో "నవార్థ వచన రచనా విశారదులయిన మహాకవులు" వుండేవారని నన్నయ్యగారు ఆంధ్ర మహాభారతం అవతారికలోనే చెప్పారు ఆ వచన రచనలు "మృధు మధుర రసభావ భాసురా"లని వారి మాటలవల్లనే తెలుస్తుంది (1-8). లిక్కనగారు తాము వ్రాసిన ఉత్తర రామాయణంలో మచ్చుకై నా వచనం వ్రాయక కావ్యానికి నిర్వచనం అనే విశేషణాన్ని పెట్టుకున్నారు. తిక్కనగారి కాలం దాకా కపులు చంపూ కావ్యాలలో వచనాన్ని వర్ణనలకూ, కథ చెప్పడానికీ వాడుకొనేవారు. పచనం లేకుండా పద్యాలలోనే వర్ణన చేయవచ్చు గాని పేలవమైన ఘట్టాలను వచనంలో దాచెయ్యకుండా పద్యాలు రచించడం కష్టమే. అందుకే తిక్కనగారు ఇలా చెప్పారు. వచనం లేకయు వర్ణన రచియింపగ గొంత వచ్చు బ్రౌఢులకు గథా ప్రదయము ఐద్యములన పొందుచితంబుగ జెప్పు టార్యు నొప్పిద మనరేః (నిర్వ. i15) వచనరచన అంటే తిక్కనగారి కాలం నాటికి కథా కథనం అని అర్థం ఉండేదని కూడ ఇంకొకరకంగా తెలుసుకోవచ్చు. కేతన తన దశకుమారచరిత్రలో ఒకచోట ఇలా వ్రాశాడు. రాజవాహనుడు దశకుమారులలో ఒకడైన మిత్రగుప్తుని చూసి అడిగాడు :<noinclude><references/></noinclude> 90qjsgvmtkw1c8b9bifd7e151llh9sl 104 232410 589122 2026-10-18T01:04:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 219 నీ వర్తనంబు జెప్పుము_నాపుడు నత డెంతయున్ వినయమున ప్రఙ్ఞతుం డై వచన రచన యొప్పు మహీవరునకు విన్నవించె విట్లని ప్రీతిన్. (దశకుమార. 10_8) దశకుమారులలో మిగతావాళ...' 589122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 219 నీ వర్తనంబు జెప్పుము_నాపుడు నత డెంతయున్ వినయమున ప్రఙ్ఞతుం డై వచన రచన యొప్పు మహీవరునకు విన్నవించె విట్లని ప్రీతిన్. (దశకుమార. 10_8) దశకుమారులలో మిగతావాళ్ళ కథలన్నీ ఒక లాంటివి. ఈ మిశ్ర గుప్తుడి కథ ఇంకొక లాంటిది మిగతావాళ్ళు వాళ్ళ వాళ్ళ కధలను, ఆ కథలలో ఇతర పాత్రల కథలను చెప్పుకొంటూ పోయారుగాని ఇలాంటి మాత్రం తన కథలో ఒక పాత్రకు పిట్టకథలు, నీతికథలు చెప్పవలసి వచ్చింది. ఈ కథలు రమారమి యక్షప్రశ్నల వంటి సమస్యలకు సమాధానాలు, కథలతో కూడుకొన్న కథ కాబట్టి 'వచనరచన యొప్ప మిత్రగుప్తుడు కథనం చేశాడని కేతన చెప్పడం జరిగింది కాబోలు. తిక్కనగారు వచనము అని దేనిని పేర్కొన్నారో దానినే ఆ కాలంలో గద్య అని పిలిచేవారు కాదేమో అనే అనుమానానికి ఆస్కారంగా తిక్కనగారు ఉ త్తరరామాయణంలో 'వచనం' వ్రాయలేదుగాని ప్రతిఅశ్వాసం చివర “గద్యము” వ్రాసుకొన్నారు ఒక్క పాల్కురికి సోమనాథుడే తన ద్విపదకావ్యాలలో 'వచనం' గాని, 'గద్యం'గాని చొరబడకుండ గద్యలో చెప్పే సంగతులనుగూడ ద్విపదలోనే చెప్పాడు. ఇది యరంఖ్యాత మహేశ్వర దివ్య...పదపద్మ సౌరభ భ్రమరాయమాణ జంగమలింగ ప్రసాదోపభోగ_సంగత సుఖ శరధివిమగ్న సుకృతాత్మ పాలకురికి సోమనాథ_సుకవి ప్రణీతమై శోభిల్లి తనరి చరలింగ ఘనకరస్థలి విశ్వనాథవరకృపాంచిత కవిత్వ స్ఫూర్తి జేర్చి చను బసవపురాణమును కథయందు వసువమందుగ బ్రథమాశ్వానమయ్యె. అని బసవపురాణంలో వ్రాశాడు. ఇలాగే ప్రతి అశ్వాసం చివరా ద్వివదలే చెప్పాడు. పండితారాధ్యచరిత్రలో కూడ ఇలాగే వ్రాశారు. "ఆరూఢ్యగద్యపద్యాది ప్రబంధపూరిత సమాసభూయిష్టరచన సర్వసామాన్యం" కాదు. గద్యపద్యోదాత్త కృతులు, ద్విపదలూ సమమే అని భావించేవాడుకనుక గద్యలో చెప్పవలసింది ద్విపదలో చెప్పాడు. 3. తిక్కనగారు నిర్వచనకావ్యంలో చివర గద్యలు వ్రాయడంవల్ల కొంత అనుమానం ఉన్నా ఆ కాలంలో చంపూకావ్యాలలో ఉండే వచనమూ, గద్యమూ ఒక చేనని కేతన మాటలవల్లే మళ్ళీ తెలుస్తున్నది. "గద్యమ్మున దండి చెప్పిన<noinclude><references/></noinclude> knz7rmr9364bwqomx91qnuh6wyjhme7 104 232411 589123 2026-10-18T01:05:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '220 కృష్ణమాచార్యులు కథాక్రమ మొప్ప దెనుంగుభాష గద్యమ్మును ఐద్యమం బెరయ..... చెప్పబూని తిన్" (దశ. 1_25) అన్నాడు. ఆశ్వాసాల చివర ఉండే గద్య సంప్రదాయం పేరు, ఆశ్వాసాలలోవల ఉండే గద్య సంప్రదాయ...' 589123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>220 కృష్ణమాచార్యులు కథాక్రమ మొప్ప దెనుంగుభాష గద్యమ్మును ఐద్యమం బెరయ..... చెప్పబూని తిన్" (దశ. 1_25) అన్నాడు. ఆశ్వాసాల చివర ఉండే గద్య సంప్రదాయం పేరు, ఆశ్వాసాలలోవల ఉండే గద్య సంప్రదాయం పేరు అని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వివరించారు. 1 ఆశ్వాసాంత గద్యలు బిరుదుగద్యలు అని వారు అర్థం చెప్పారు. అయితే లక్షణ కారుల నిర్వచనం ప్రకారం బిమిదుగద్యలు సంబోధనాంతముగా ఉండాలి. ఆశ్వా సొంత గద్యలు అలా ఉండవుః ప్రథమపురుషలో ఉంటాయి. అయినా అవి బిరుదు గద్యలే అని వెంకటరావుగారి అభిప్రాయం. క్రీ. శ. 1435 ప్రాంతాల కవితారచన చేసిన అనంతామాత్యుడు తవ ఛందోదర్పణంలో గద్యలక్షణాన్ని చెప్పి దానికి ఒక లక్ష్యాన్ని రచించాడు. చూడండి అలక్షణ లక్ష్యాలు : కనుగొన బాదరహితమైవనువడి హరిగద్దెవోలే బహుముఖరచనం బున మెరయు గద్య మది దా— -దెనుగుకృతుల వచనమనగ దీపించు గడున్. నమస్త భువన రక్షాదక్ష శ్రీపుండరీకాక్ష భజగవతీ సింహాసనారూఢ సురనికరేమకుటతటఘటిత సురుచిరమణి గణప్రభా విభాపిత పాదపీఠః వేద నినదానుకారి గౌరవ లలిక నూపురాలంకృత చరణ సరవిజయుగర నవ్య పదాంగుష్ట సఖమయూఖ రేఖాయిత సురత్ప్రవాహ పీతాంబరధర నూత్న మేఖలా కలిత కటితట ప్రదేశ చతురానన జనక నాశీకశోభితనాభి సరోవర, యఖండ బ్రహ్మాండ కలావగోపన విపుణోదర, క్షీరసాగర తనయామనోజ గేహీకృత విపుల వక్షస్థల కనత్కనక కటక కేయూర భూషణ భూషిత చతుర్భిజ, శంఖపంకజ సుదర్శన గదాధర కిరీట కుండలాభిరామ యనవరత ప్రసన్న వదన కౌండిన్య వరద శ్రీ యనంత పద్మనాభ నమస్తే నమస్తే నమః అని గద్య పఠవం బొనర్పు నుత్తములకు ను తమాయురారోగ్యంబు లొదవునని విశద వచనంబుల విద్వజ్ఞానంబు లభినుతింతురు. (అవంతుని ఛందం. ప్రముఖ 2_2, 8) ఈ గద్యం శాసనాలలోలాగ 'స్వస్తి'తో మొదలై దండకంలోలాగ 'పమ పే నమ వే నమః' అని అంతం కావడం గమనించదగ అవంతుడు దండేక లక్షణం ఆ ఛందంలోనే చెప్తూ “నమస్తే నమ ఆశ్వాసం చివర స్తే నమః' అని 1 ఆంధ్ర వచన వాఙ్మయం, పుట 8,<noinclude><references/></noinclude> gilt699dda7m5i5seajpa3qpo3d5j5u 104 232412 589124 2026-10-18T01:05:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 221 ముగించలేదు. అతి ప్రాచీనమైన 'కవిజనాశ్రయం'లోని దండకం సంబోధనల లోనే అంతమవుతుంది. కావ్యాలంకార చూడామణి (క్రీ.శ. 1402.1407)లో విన్నకోట పెద్దవకూడ. "విశ్వేశ్వరాః వి...' 589124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 221 ముగించలేదు. అతి ప్రాచీనమైన 'కవిజనాశ్రయం'లోని దండకం సంబోధనల లోనే అంతమవుతుంది. కావ్యాలంకార చూడామణి (క్రీ.శ. 1402.1407)లో విన్నకోట పెద్దవకూడ. "విశ్వేశ్వరాః విశ్వవిశ్వంభరాధీశ్వరా!" అని సంబోధనం తోవే దండకాన్ని ముగించాడు క్రీ.శ. 1650 ప్రాంతాలనున్న చిత్రకవి పెద్దన తన లక్షణసారసంగ్రహంలో కూడ దండకాన్ని సంబోధనతోనే అంతంచేశారు. అయితే తెలుగు కావ్యాలలోని మొట్టమొదటి దండకం వ్రాసిన నన్నయ్యగారు మాత్రం దండకాన్ని 'శ్రీ'తో మొదలు పెట్టి "నమస్తే నమ నే నమః" అని ముగించారు (ఆరణ్య. 1.324). ఈ లక్ష్యమే తరువాతి కవులకు మార్గదర్శక మయిందిగాని లక్షణకారులు ఇచ్చిన లక్ష్యాలు కాలేదు. అనంతమాత్యుడు పేర్కొన్న గద్యంలాంటిది మధుర కవితలలో చేరు తుందని వార్తాకవి రాఘవయ్య అనే లాక్షణికుడు తన 'లక్షణదీపిక'లో చెప్పిన దానినిబట్టి తెలుస్తున్నది. ఇతడు క్రీ శ. 1600 ప్రాంతంవారు. ఈ గ్రంథం అముద్రితం. "ఆకుమధుర చిత్రవిస్తార కవిత్వంబు'అనే నాలుగు విధాల కవితలకు నిర్వచనం చేసి ఏయే శాఖలో ఎన్నెన్ని రెమ్మలున్నాయో వివరించాడు. మధుర కవిత్వంలో యో నాటకాలంకారములు, కళికోత్కళికలు, విభక్త్యధిదేవ తోదాహరణములు, సప్తతాళ నటనలు, నల్గొట్లు, గీత ప్రబంధములు, చతుర్భద్రిక అష్టభ ద్రికలు, బిరుదావళి, నామావళి, భోగావళి, రంగ ఘోష, జయ ఘోష, చతురు తర సంఘటనలు, యక్షగానంబువ వెలయు పదములు, దరువులు, లీలలు, ధవళములు, మంగళహారతులు, శోభనములు, ఉయ్యాల జోలలు, జక్కుల రేకుపదములు, చంద మామ సుద్దులు, అష్టకములు, ఏకపద, ద్విపద, త్రిపద, చతుష్పద, షట్పదాష్టపదులు ఇవి యాదిగా నన్నియు లయ ప్రమాణంబుల నొప్ప మృదుమధుర వచనరచనల బ్రసిద్ధంబైన యని మధురకవిత్వంబులు, అని వార్తాకవి రాఘవయ్య చెప్పారు.2 మృదుమధుర వచన రచనలు నన్నయగారి కాలంనుంచే ఉండేవవి ఇందాకా తెలుసుకున్నాం నన్నెచోడుని కాలంలో "విస్తర, మార్గ, దేశి, వస్తు" కవితలు ఉండేవని అతడు పూర్వకవిస్తుతిలో వాడిన విశేషణాలకల్ల మనం ఈ ఉదాహరణయం' పుట 10లో నిడదవోలు వెంకటరావుగారు ఉదాహ రించారు.<noinclude><references/></noinclude> lxscq76n10906bhyvg3jaciyxrotl83 104 232413 589125 2026-10-18T01:05:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' 589125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 4bsu7gycf74s1bb8shxurzk4htk18gl 589126 589125 2026-10-18T01:05:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>222 కృష్ణమాచార్యులు గ్రంథం మొదటి సంపుటంలో చూశాం. వన్నెచోడుడు చెప్పిన 'దేశి' శాఖలో వచన రచనలుండే మధుర కవితలు చేరవచ్చు. . వార్తాకవి రాఘవయ్య చెప్పిన మధుర కవితాభేదాలలోని 'చతుర్పద్రిక” అనేది ఈ యుగంలో కూడ ఉండేదని జక్కన వ్రాసిన విక్రమార్క చరిత్ర వల్ల తెలుస్తుంది జక్కన తాత "చక్రచతుర్భద్ర చతురు ఉత్తరాధిక క్షుద్ర కావ్యములు వెక్క రచింప...." సమర్థుడు. ఇతడు రెండవ తిక్కరాజు కాలంలో, అంటే క్రీ. శ. 1285 ప్రాంతాలలోనూ, ఆ తరువాత యుగంలోనూ ఉండేవాడు తన కాత క్షుద్ర కావ్యములు వ్రాసేవాడని చెప్పిన జక్కన ఈ శతాబ్దం చివరిరోజులలో గ్రంథరచన చేసినవాడే. మధురకవితలను సంస్కృర లక్షణకర్తలు క్షద్రకావ్యాలుగా పేర్కొ స్నారు. గ్రామ దేవతలను తోద్రదేవతలన్నారు. చిల్లర దేవుళ్ళూ, దేశి కవితలూ వాళ్ళ దృష్టిలో క్షుద్రాలేమరిః అయినా రావిపాటితిప్పన్నలాంటి ఉ త్తమ సంస్కృత కపులుకూడ 'దేశి మర్యాదలు పాటించి 'క్షుద్ర' కవిఠలు చెప్పినందువల్ల నేమో విద్యానాథుడు తన ప్రతాపరుద్రీయంలో ఈ దకావ్యాలకుకూడ లక్షణం చెప్పారు. లౌకిక సంస్కృతంలో గద్యానికి ప్రాధాన్యం వుంది సంస్కృతంలో గద్య ఒక ఛందో భేదం వామనుడు గద్య రచన మూడు రకాలని చెప్పాడు. వాటిని వృత్త గ్రంధి, చూర్ణము, ఉత్కలిక అని పేర్కొన్నారు. గద్య రచన వృత్తగ్రంధి వచనంతో ప్రారంభమైన పద్యమని తోపింపచేపే రచన. చూర్ణము పొడుగాటి సమాసాలతో యమకాలూ, గిమకాలూ ఉన్న ఉక్కశిక - సమాస భూయిష్టమైనా సాభిప్రాయంగా సాగే గద్య రచన. తెలుగులో ఉత్కళికలు రగడ భేదాలతో రచిస్తారు. వామనుడు చెప్పిన వృత్తి గంధి చూర్ణము, ఉత్కళిక మధుర కవితల తోనే చేరుతాయి ఇం దేశ సంప్రదాయంలో లీనమైపోయాయి ఇప్పటికీ జాన పనులు జాను తెనుగులో కొన్ని రకాల గద్యలను వాడుకొంటూ వుంటారు. ఇది పజీవంగా వున్న సంప్రదాయం. ఆచార్య తూమాటి దొణప్పగారు తమ "జానపద కళా సంపద" అనే గ్రంథంలో మెరవణి గద్యం విపులంగా రాశారు. తలంబ్రాలయిన తర్వాత కొత్త దంపతులను మెరవణి బండిమీద రాత్రిపూట ఊరేగిస్తారు అప్పుడు వాద్యగాళ్ళ నాయకుడు ఇరువంక పెళ్ళి చుట్టాలపై చదివే గద్యను మెరివిణిగెద్ధి" అంటారు.<noinclude><references/></noinclude> 03sezz1rveq2fq3wljdwjxgc7gv9wg1 104 232414 589127 2026-10-18T01:06:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 223 మేశాన్ని ఆపి ఈ గద్యలను చదువుతారు. గద్య సాగుతున్నప్పుడు ఊరగా తోలుకాడు డోలువాయిస్తూ, పలుకులు పలుకుతూ హంగుచేస్తాడు. పరిశీలించి చూస్తే గొల్లసుద్దులు,...' 589127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 223 మేశాన్ని ఆపి ఈ గద్యలను చదువుతారు. గద్య సాగుతున్నప్పుడు ఊరగా తోలుకాడు డోలువాయిస్తూ, పలుకులు పలుకుతూ హంగుచేస్తాడు. పరిశీలించి చూస్తే గొల్లసుద్దులు, ఒగ్గుకథా మొదలయినవి ఇటువంటి గద్యరే. ఇప్పటికీ జానపదులను సంతోష పెడుతున్న సజీవ కళారూపాలే " దేశి సాహిత్యంలో కాటమరాజు కథ చాలా ప్రాచుర్యంగల వీరగాథల సంహిత. వీటిలో ఒకటి మంజరీ ద్విపదకు సన్నిహితమైన రూపంలో రాస్తూ గంగుల పిన యెల్లయ్య అనే దేశికవి ఇలా స్పష్టంచేశాడు. వినయంగా గంగుల యెల్లయ్య కూర్మి తనయుడు సర్వవరును సహోదరుడు పినయెల్ల యనువాడు ప్రియము దీపింప వలనొప్పు శ్రీనాథు వచన పద్ధతిని సలిపెను యదుశాస్త్ర చరితమంతయును. కాటమరాజు కథ గాన యోగ్యమైన వీరగాథ. దీనిని సుద్దుల గొల్లలు పాడుతారు. అయ్యలరాజు నారాయణ తవ హంసవింశతిలో ఈ సుద్దుల గొల్లలను వర్ణించాడు. కొమ్ములు వీరణాలు జిగిగుల్కెడు వ్రాతల కృష్ణలీలరిన్ గమ్ముగుడార్లు వీరుడగు కాటమరాజు కథానులాపముల్ బమ్మిన పుస్తకాలు ముఖపట్టిడి కట్టుడు మాలలున్ నెరా సొమ్ములు నామముల్ వెలయ సుద్దుల గొల్లలు వచ్చి రెంతయున్. కథ చెప్తున్నప్పుడు సుద్దుల గొల్లలు కొమ్ములు ఊదుతారు. వీరణాలు వాయిస్తారు. కొందరు శంఖాలను కూడా ఊదుతారని చరిత్రకారులు చెప్తున్నారు. కాటమరాజు కథను ఈ వాద్యాలతో ఆలపించేవారని అయ్యలరాజు నారాయణ గంగుల పిన తాను శ్రీనాధుని వచనపద్ధతిలో ఈ రచనను చేసినట్టు ఎందుకు చెప్పుకున్నాడో ? తెలియ శ్రీనాథుడు పల్నాటి వీరచరిత్రను ద్విపదగా రచించాడు. కాటమరాజు కథలాగే దానినికూడా అంతకు ముందుగానే కొమ్ములతో, వీరణాలతో, శంఖాలతో ఆలపించేవారనీ, ఆ బాణినే తాను తీసుకున్నానని గంగుల పివ చేస్తున్నట్టుంది. శ్రీనాథుని కాలం నుంచి మన వచన రచనలను పాడేవారని ఇందు వల్ల మనం నికరంగా తేల్పుకోవచ్చు. ఇది దేశి సాహిత్య లక్షణం.<noinclude><references/></noinclude> 5h0nfu5k1cltz5e1wh19zaaqvpen1z5 104 232415 589128 2026-10-18T01:06:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '224 కృష్ణమాచార్యులు దాఖలాల కోసం శ్రీనాథుని కాలంనుంచీ అని చెప్పుకొంటున్నాం గాని ద్విపదలన్నీ గానం చేసేవారని భావించవచ్చు. ద్విపద సాహిత్యాన్ని తెలుగులో నిలిపిన పాల్కురికి స...' 589128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>224 కృష్ణమాచార్యులు దాఖలాల కోసం శ్రీనాథుని కాలంనుంచీ అని చెప్పుకొంటున్నాం గాని ద్విపదలన్నీ గానం చేసేవారని భావించవచ్చు. ద్విపద సాహిత్యాన్ని తెలుగులో నిలిపిన పాల్కురికి సోమనాథుడే తన బనవ పురాణాన్ని యాత్రీకులు శివరాత్రి నాడు శ్రీశైలానికి వెళుతూ పాడుకొనేవారని చెప్పాడు. ఇప్పటికీ బనప పురాణాన్ని జంగములు, లింగబలిజెలు మొదలైనవారు శుభాశుభ సమయాలలో పారాయణ చేస్తూ ఉంటారు. వీర శైవం ఆదినుంచీ వచన రచనల గానాన్ని మతప్రచార సాధనంగా వాడుకొంది. వీరశైవాన్ని ప్రారంభించిన బసవేశ్వరుడు "లాలితంబుగ నాల్గులక్షల మీద నోరి నర్వది నాల్గువేల గోతములు" రచించాడట. వాటిని వచనాలంటారు. ఐనవన సంగీత కళలో గొప్ప ప్రజ్ఞావంతుడని సోమనాథుడు చెప్పాడు. విరచిత శుద్ద సాళవ నవీన మృధుస్వర మంద్ర మధ్యతా దేశిమార మధురస్వర గీత సుభాతరంగిణీ తరలత రంగజాల సముదంచిత కేళి విలోల సంగమే శ్వర శరణయ్య నీకు బసవా ? ఐనవా?. బసవా వృషాధిపా అని సోమనాథుడు పొగడాడు. అల్లమ ప్రభువు గాంధర్వ వండితో త్త ముడని చెప్పాడు. కన్నడ భాషలోని వీరశై పుల అనుభవ సాహిత్యం ఎక్కువగా గానయోగ్యమైన వచన రచవలే. వీటి ప్రభావం పండితయ్యగారి కాలం నుంచీ తెలుగు వారిమీద పడింది. జైనులను చూసి శైవులూ, వీళ్ళను చూసి వైష్ణవులూ ప్రచార సాధనాలయిన దేశిరచనలను ప్రజలలో ప్రోత్సహించారు, రాణించాడు. మొత్తం మీద కాకతీయ యుగంలోనూ, అంతకుముందు యుగంలోనూ మధుర కవితలు ప్రచారంలో ఉండేవి ఆ శాఖలోనే కృష్ణమాచార్యులు ఆద్యుడైనాడు. ఇతని గురించి ప్రతాప చరిత్రలో ఇలా వుంది: మరియు నొక్కనాడు సంతూరను గ్రామంబున కృష్ణమా చార్యుల తమ్ముండు అనంతాచార్యులు రజక్మ తోడం గూడంగా ఆ రజకుండు ఆ యిద్దరి పొడిచితేమృతం బయిరి అప్పురి విప్రులు యిది (1) శూద్ర సిగతో గూడ సమసిరిగనుక యా విప్రులు మోయకుండిరి అది విని కృష్ణమాచార్యులు తమ మదిని విచారించి వాసుదేవ మూర్తిని కీర్తించిన, ఆ శవంబు తనంత తానే కాష్టంబు వకు నడచుటయు, యిది విని సకల జనంబులు విప్రులుయేతెంచి కృష్ణమాచార్యుల పాదంబులకు ప్రణమిల్లి మా యపరాదంబులు<noinclude><references/></noinclude> nqlffllag9jmpl6qncv1xi9qlsevu8y 104 232416 589129 2026-10-18T01:06:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 క్షమియింపు మనుటయు యా వార్త ప్రతాపరుద్రుండు చారులచే నెరింగి కృష్ణమాచార్యుల రావించి పూజించి యేక శిలానగరి నాలుగవ భాగంబున యేబది గ్రామంబుల కధికారంబు, య...' 589129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 క్షమియింపు మనుటయు యా వార్త ప్రతాపరుద్రుండు చారులచే నెరింగి కృష్ణమాచార్యుల రావించి పూజించి యేక శిలానగరి నాలుగవ భాగంబున యేబది గ్రామంబుల కధికారంబు, యొక్క యూరు అగ్ర గ్రహరంబుగా యనుపుటయు కృష్ణమాచార్యులు సంతూరున ప్రవేశించి కల్లతనంబు పుట్టుటంజేసి కల్లూరను గ్రామంబు గట్టి కోట పెట్టుటయు మూడు వర్షంబులు అధికారంబు చేసిన గ్రామం బుల కల్గు పదార్థంబు వెప్పించి తామ్ర పత్రికలు వేయించి యా పత్రి కలమీద తాను రచించిన చాతుర్ల క్ష గ్రంథంబు లిఖియించి అది శకటం బుపై పన్నుకొని శ్రీరంగంబునకు కొనిపోవ సుద్యో గించిన కొందరు ధూర్తులు కూడి యా రాజ సముఖంబునకు బోయి 'కృష్ణమాచార్యు లకు మీరు అధికారం బిచ్చిన గ్రామంబు(ల) ఆ పదార్థంబు వెచ్చించి తామ్ర పత్రికలు సేయించి శ్రీరంగబునకుం గొనిపోవుచున్నాడు. అని యెరింగించిన ప్రతాపరుద్రుండు 'అతండు మహాత్ముండు, అత నికి యేది యిష్టంలో నాకు అదియె యిష్టం' లని యూరకుండుటయు ఆ వార్త యిష్టజనులచే కృష్ణమాచార్యులు విని వూరకపోయిన మూర్ఖత్వం ఐని రాజసముఖంబునకు యేతెంచి యాభై గ్రామంబుల పదార్థంబున పరుష, త్రియంబునకు లెక్కలు వినిపించె, అప్పుడు మూడు లక్షల వరహాలు ఆయమనివిన, కృష్ణమాచార్యులు తన మనం బున వాసుదేవు నారాధించి నొక వచనంబు రచించిన మెచ్చి యేక శిలానగరంబున కనక వృష్ఠి గురియుటయు యిదిగని ప్రతాప రుద్రుండును ఆ పరిజనంబులును కృష్ణమాచార్యుల బూజించిన వారిచే వీడ్కొని కృష్ణమాచార్యులు శ్రీరంగంబున కరుగుటయు, 3 225 ప్రతాప చరిత్రలోని ఈ వై సంవల్ల ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో కృష్ణమా చార్యులనే కవి ఉండేవాడనీ, అతడు తామ్ర పత్రికలు వేయించి వాటి మీద తాను రచించినవి వ్రాయించాడనీ, అతడు ఆపదలో వాసుదేవునిపూజించి ఒక ‘వచనంబు * రచించాడనీ నికరంగా తెలుస్తున్నది. గ్రంథ నంబూరికేశవాచారి రచించిన ఆచార్య సూక్తి ముక్తావళి అనే వల్ల కృష్ణమాచార్యుడు రామానుజాచార్యులవారి కాలం వాడని తెలుస్తుంది. సిద్ధేశ్వర చరిత్ర (కాకతీయరాజుల చరిత-ప్రతాప చరిత్ర) సంపాదకుడు ఖండవల్లి లక్ష్మీ రంజనం, పుటలు 150- (15) 60.<noinclude><references/></noinclude> 3oyy5ssuoimsdzjxpodsl34dz6be1zq 104 232417 589130 2026-10-18T01:07:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 కృష్ణమాచార్యులు ఏసూరి రజవని యింట మృతానుజు నడపించే వికృకాసనంబు దనుక నా బ్రహ్మరుదులకైన గన్పడనట్టి నృహరి నాడించేను నిత్య మెవ్వ దేవని శాపమున సర్వేశుని గుడియైన నేడహనులు క...' 589130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>228 కృష్ణమాచార్యులు ఏసూరి రజవని యింట మృతానుజు నడపించే వికృకాసనంబు దనుక నా బ్రహ్మరుదులకైన గన్పడనట్టి నృహరి నాడించేను నిత్య మెవ్వ దేవని శాపమున సర్వేశుని గుడియైన నేడహనులు కాలే నేకరీతి నట్టి కృష్ణార్యునికైన లక్ష్మణముని నాశ్రయింపక ముక్తి యమరదయ్యె. (ఆచార్య ఉల్లాసం, 70) ఈ ఆశ్రయించడం మనసా కాదు. ప్రత్యక్షంగానే ఉడైయవర్ణమ కలుసుకొనడం, మాట్లాడుకొనడం మొదలైనవి జరిగాయట రామానుజులు క్రీ.శ. 1018 నుండి 1198 దాకా 120 సంవత్సరాలు పరిపూర్ణాయువుతో జీవించారు. 4 కృష్ణమాచార్యుడు ప్రతాప రుద్రుని కాలం వాడేగాని అంతకు పూర్వుడని చెప్పలేం. రామానుజుల ప్రభావాన్ని మరింత ఇనుమడింప జేయడానికి ఆంధ్రదేశంలో గొప్ప గాయపడనీ, మహాభక్తుడనీ పేరుపొందిన కృష్ణమాచార్యుల అహంకారాన్ని సుణాలు పోగొట్టారనే కథను తరువాత ప్రచారకులు కల్పించారని మీకులు తిమ్మావజ్ఝల కోదండ రామయ్యగారు వ్రాశారుర్ ఆచార్య సూక్తి ముక్తావళివల్ల కృష్ణమాచార్యుని గురించిన సాహిఠ్య విషయాలు తప్ప చారిత్రక విషయాలు తెలుసుకోలేం. కలకాల మొకరిరి గల గీతములు దాడి కవితయు చెప్పి నీకడనె యుండి నీనృత్యకేళికి నిత్యసాహ్యము జేసి నిన్ను కన్నుల మ్రోలనే భజించి విథిం లోకములలో నే దొడ్డ భక్తుడ పని 'పేరువది యొప్పు దాత్మ నిన్ను గడవముంగిటి కల్పకంబని తలతు నా ముంగొంగు బసిడని మురియుచుందు రామా (ఆచార్య. 3వ ఉల్లాసం, 55) అని కృష్ణమాచార్యుడు నరహరితో చెప్పుకొన్నాడట. అతడు ఒక చేత్తో తాళం, ఇంకోచేత్తో వీణ పట్టుకొని సంకీర్తనలతో దేవుడిపై ఈ కీ ర్తనలనే రాగి రేఖలపై చెక్కించాడు కాబోలు. గానం చేసేవాడు. 4 తెలుగు భాషా సమితివారి విజ్ఞాన సర్వస్వం 7వ సంపుటి : 'దర్శనములు' - పుట 308 5 'కృష్ణమాచార్య వచనములు' భారతి, నందన-వైశాఖం. (మే, 1952)<noinclude><references/></noinclude> 35e83tetdvsdz23vtwej7w9zd6j8nf1 104 232418 589131 2026-10-18T01:07:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 227 ఇతనిలాగే తమ రచనలను తామ్రపత్రికలపైన వ్రాయించిన తాళ్ళపాక :కవులు ఇతనివితమ రచనలలో పేర్కొన్నారు తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల వారి మనుమడు చిన తిరుమలయ్య సంకీ...' 589131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 227 ఇతనిలాగే తమ రచనలను తామ్రపత్రికలపైన వ్రాయించిన తాళ్ళపాక :కవులు ఇతనివితమ రచనలలో పేర్కొన్నారు తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల వారి మనుమడు చిన తిరుమలయ్య సంకీర్తన లక్షణం వ్రాస్తూ ఇందులో ఇలాచెప్పాడు: ధర కృష్ణాచార్యాదిక_వరికల్పిత పదము తాళబంధచ్చందో విరహితమై చూర్ణాణ్యం ఐరుగున నిర్యుక్తనామ భాసితమగుచు6 (54) ఈ పద్యాన్నే ఉనాహరిస్తూ ఈ సంకీర్తన లక్షణాన్ని తాళ్ళపాక అన్నమయ్యే రచించాడని నిరుదవోలు వెంకటరావుగారు సర్వత్రా చెప్పారు. 7 ఇది మనుమడు చెప్పిన పద్యం. తాతి సంస్కృతంలో చెప్పాడు. దానికి తండ్రి వ్యాఖ్యానం చేశాడు మనుమడు లక్షణం చెప్పాడు ఈ విషయాలు సంకీర్తన -లక్షణాన్ని అచ్చు వేసిన తాళ్ళపాకవారి 'లఘుకృతుల'లోనే ఉన్నాయి. తాళ్ళపాక చిన్నన్న చెప్పిన పై పద్యంవల్ల కృష్ణమాచార్యులవారు చూర్ణికలు వ్రాశారని తెలుస్తున్నది. చూరిక వచనరచనా భేదాలలో ఒకటి. క్రీ. శ. 1550 కి పూర్వమున్న 'లక్షణ శిరోమణి' మతం ప్రకారం అయిదు విధాలు : 1. గద్య 2 బిరుదు గద్య, 8. చూర్ణిక, 4. వచనము, 6 విన్నపము అని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు విశదవరిచారు కృష్ణమాచార్యుడు చూర్ణికలే శాక వచనాలు, విన్నపాలు కూడా వ్రాశాడు. వ్రతాప చరిత్రలో కృష్ణమాచార్యుడు 'నంతూరు' అనే గ్రామంలోని వాడనీ చెప్పినా అతడు విశాఖపట్టణం దగ్గరఉన్న సింహాచలంలో ఉండేవాడని అతడు వ్రాసిన సింహగిరి వచనాలవల్ల తెలుస్తున్నది. ఇతని సింహగిరి విశాఖ పట్టణం జిల్లాలోనిదే అని ఈ క్రింది పద్యం చేస్తుంది. కృష్ణమాచార్యు సంకీర్తనంబుల ఉక్క సింహాద్రి యవ్వనిచేత కాదు ఈ పద్య పాదం 'వెంకటాచల విహార శతకం'లోనిదని తిమ్మావజ్ఝల వారు ఉదాహరించారు. విశాఖపట్టణం దగ్గరి సింహాచలంలోని దేవడికే అప్పన్న అనే పేరు ఉంది. సింహాచలం కళింగ దేశాంతర్భాగం బహుళ కి శ. 8వ శతాబ్దంలో ఇక్కడ ఆలయ నిర్మాణం జరిగి ఉండవచ్చునని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. 8 6 "The Minor Works of Ta lapaka Poets-Published by Tirupati Devasthanams. 7 భారతి, సెప్టెంబరు 1846- 'వచన వాఙ్మయ ప్రథమాచార్యుడు' వ్యాసంలో, 8 విజ్ఞాన సర్వస్వం తెలుగు సంపుటి 2. పుట 778. - -<noinclude><references/></noinclude> ah3w2lbt8di7fdj2a5ix49o4wf1gkll 104 232419 589132 2026-10-18T01:08:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 కృష్ణమాచార్యులు కళింగదేశాన్ని ఏలిన చాళుక్య చోళ వంశీయుడైన కులోత్తుంగ చోళుడు (క్రీ.శ.. 1078_1118) తమిళ సంస్కృతిని ప్రవేశపెట్టాడని శాసనాధారాలు ఉన్నాయి. విశాఖపట్టణానికి కులోత్తు...' 589132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>228 కృష్ణమాచార్యులు కళింగదేశాన్ని ఏలిన చాళుక్య చోళ వంశీయుడైన కులోత్తుంగ చోళుడు (క్రీ.శ.. 1078_1118) తమిళ సంస్కృతిని ప్రవేశపెట్టాడని శాసనాధారాలు ఉన్నాయి. విశాఖపట్టణానికి కులోత్తుంగ చోళపురమన్నది మరుగునపడ్డ పేరు క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దంనుండి సింహాచలం వైష్ణవ క్షేత్రంగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఆలయానికి అనుబంధంగా ఎన్నో మఠాలు వెలసి ఉంటాయి, అటువంటి ఒక మఠంలో కృష్ణమాచార్యుడు పెరిగాడు. పెరిగింది సింహగిరి మఠంలోనై నా కృష్ణమాచార్యుడు పుట్టింది సంతూరు- అనే గ్రామంలోనే. ఇది ఎక్కడుందో గుర్తించాలంటే అది సులభసాధ్యం కాదు. అయితే ఇది విశాఖమండలంలో ఉన్న గ్రామమే అని భావించడం సమంజసం. 1. సింహాచలానికి చేరువలోనే విశాఖమండలం, విశాఖ తాలూకాలో ఒక సంతపాలెం ఉంది. 2. విశాఖ జిల్లాలోనే వీరవల్లి తాలూకాలో ఒక సంతపాలెం ఉంది. 3. శృంగవరపుకోట తాలూకాలో సంతపాలెం అని ఒక గ్రామం. సంతపేట అనే మరొక గ్రామం కనబడుతున్నాయి. 4. పాలకొండ తాలూకాలో సంతకవిటి అనే గ్రామం ఉంది. 5. చీపురుపల్లి తాలూకాలో సంతపురిటి అనే ఊరు కనబడుతూంది, 3 విశాఖ జిల్లాలోని ఈ గ్రామాలు చాలామట్టుకు జమీందారీ గ్రామాలే. కృష్ణమాచార్యులు వీటిలో ఏదో ఒక ఊళ్ళో జన్మించాడని చెప్పుకోవచ్చు. అయితే డాక్టరు ఎం, కులశేఖరరావుగారు ఇది తెలంగాణాలో ఉండవచ్చునని భావిస్తున్నారు. సంతూరు అనే పేరుకు శాబ్దికంగా సమీపంగా ఉన్న 'సంతవూరు' అనే గ్రామం మహబూబునగరము జిల్లాలో ఉందనీ, అది ప్రాచీనమైనదనీ, 'సంతవూరు' అనే ఇంటిపేరుగల వైష్ణవులు మహబూబునగరం జిల్లాలో ఇప్పటికీ ఉన్నారని కులశేఖరరావుగారు చెప్తున్నారు. డాక్టర్ వేటూరి ఆనందమూర్తిగారు కృష్ణమా చార్యుల జన్మస్థలం ఇదే కావచ్చుననే ఈ వాదాన్ని ఆమోదిస్తున్నట్టున్నారు. 10- ప్రస్తుతం లభిస్తున్న ఆకరాలవల్ల ఈ ఊరు ఇదే అని నిక్కచ్చిగా తేల్చలేం.. ఏ వూళ్ళో పుట్టినా కృష్ణమాచార్యులు సింహాచలం చేరుకొన్నాడు. అక్కడే ప్రసిద్ధు డయ్యాడు. - 9 సింహగిరి వచనాలు పుట x 10 తొలిసంకీ ర్తన కవులు పుట 15.<noinclude><references/></noinclude> gl5p5brnswpbw3b6yjo94t1dssttrzt 104 232420 589133 2026-10-18T01:08:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 229 'సింహగిరి వచనాలు', 'విష్ణునామ సంకీర్తన ఫలము' అనే పేరుతో తంజావూరు సరస్వతీ మహల్ పుస్తకళాలలో ఉన్నాయి. సింహగిరి వచనాల్లో .మచ్చుకు ఒకటి : దేవా ! -దేవా! దేవా! "ద...' 589133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 229 'సింహగిరి వచనాలు', 'విష్ణునామ సంకీర్తన ఫలము' అనే పేరుతో తంజావూరు సరస్వతీ మహల్ పుస్తకళాలలో ఉన్నాయి. సింహగిరి వచనాల్లో .మచ్చుకు ఒకటి : దేవా ! -దేవా! దేవా! "దేవా! -దేవా! దేవా! పదికోట్ల యజ్ఞాది క్రతువులు నడవంగానేమి, తొమ్మిదికోట్ల కులాభారంబులు తూగంగానేమి, యెనిమిదికోట్ల సువర్ణ దానంబులు సేయంగానేమి, యేడుకోట్ల గోదానంబులు వేయంగానేమి, ఆరుకోట్ల భూ దానంబులు వేయంగానేమి, అయిదుకోట్ల కన్యాదానంబులు సేయంగానేమి నాలుగుకోట్ల వస్త్రదానంబులు వేయంగానేమి, మూడుకోట్ల సత్యాది వ్రతంబులు వేయంగానేమి, రెండుకోట్ల అన్నదానంబులు వేయంగానేమి, కోటి స్నానంబులు సేయంగానేమి ? మీ నామోచ్చారణంబు సేయక పదికోట్ల యజ్ఞాది క్రతువులు నడిపిన దేవేంద్రుడు విలువల్లా యోనులయ్యెను. మీ నామోచ్చారణంబు సేయక తొమ్మిదికోట్ల తులాభారంబులు తూగిన దుర్యోధనుండు యమపురికేగెను, మీ నామోచ్చారణము చేయక ఎనిమిదికోట్ల సువర్ణ దావంబులు వేసిన కర్ణుండు పసిడికొండమీది యన్నంబుల కపేక్షించెను. మీ నామోచ్చారణంబు "పేయక యేడుకోట్ల గోదావంబులు వేసిన కార్త వీర్యుందు గోహత్య బ్రహ్మహత్య పాతకంబుల బొందెను. మీ నామోచ్చారణంబు చేయక యారుకోట్ల భూదానంబులు సేపిన బతి విష్ణు పాదంబున పాతాళంబున కేగెను.<noinclude><references/></noinclude> 4effwzxn1oj33oahflxpc0j9gm1iuqf 104 232421 589134 2026-10-18T01:09:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '230 దేవా ! దేవా! దేవా! దేవా! దేవా కృష్ణమాచార్యులు మీ నామోచ్చారణంబు సేయక అయిదుకోట్ల కన్యాదానంబులు వేసిన ధ్రుపుండు కాశి క్షేత్రంబున బరెండువేల యేండ్లు భిక్షంలె తెను, దేవా ! మీ నా...' 589134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>230 దేవా ! దేవా! దేవా! దేవా! దేవా కృష్ణమాచార్యులు మీ నామోచ్చారణంబు సేయక అయిదుకోట్ల కన్యాదానంబులు వేసిన ధ్రుపుండు కాశి క్షేత్రంబున బరెండువేల యేండ్లు భిక్షంలె తెను, దేవా ! మీ నామోచ్చారణంబు సేయక నాలుగుకోట్ల వప్రదానంబులు వేసిన మార్కండేయుడు మతిహీనుండయ్యెను. నా మీ నామోచ్ఛారణంబు వేయక మూడుకోట్ల సత్యాది వ్రతంబులు నరి పించిన హరిశ్చంద్రుండు కులహీనుని యింట గాడు కాచెను. మీ నామోచ్చారణంబు పేయక రెండుకోట్ల యన్నదానంబులు వేసిన ధర్మజుండు యనుపురి తొంగి చూచెను. మీ నామోచ్చారణంబు పేయక కోటి స్నానంబులు సేసిన కుమార స్వామి కోరిక సిద్ధించడాయెసు, మీ నామోచ్చారణంబు వేసిన ప్రహ్లాద, నారద, పుండరీక, వ్యాస, శుక,. శౌనక, భీష్మ, దాల్ఫ్య, రుక్మాంగద, అర్జున, బలి, విభీషణ, భృగు, గాంగేయ, అక్రూర, విదురాదులగు పరమభాగవతోతములు నారాయణ స్మరణవలన గృతార్థులైరి గావున యతి రామానుజముని పరందాతారు. అనాధపతియైన మన సింహగిరి నరహరి నమోనమో దయానిధీ. సింహగిరి వచనాలనే కాక కృష్ణమాచార్యుడు శఠకోవవిన్నపాలు కూడ రచించాడు. ఇవి ద్రావిడ వేదానికి అనువాదం. ఈ సంగతిని చెప్తూ తాళ్ళపాక చిన్నన్న తన 'పరమయోగి విలాసం' లో శకమతరాద్ధాంత సంహారియైన.. శఠకోపముని బోలు శంకోపమౌని వేదంబు తెలుగు గావించి, సంసార భేదంబు మాన్పిన కృష్ణమాచార్యు, 11 పరమ అవతారిక,పుట 3). 11 ఆచార్య సూక్తి ము క్తి ముక్తావళి 3 వ ఉల్లాసం.<noinclude><references/></noinclude> jc0co7zblapxnt674ddhhehw4lmf65n 104 232422 589135 2026-10-18T01:09:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కూడ నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 231 ముతించాడు. చూర్ణికలు, వచనాలు, విన్నపాలు మాత్రమేకాక కీ ర్తనలు- క కృష్ణమాచార్యుడు వ్రాసేవాడని 'ఆచార్యసూక్తి ముక్తావళి' వల్ల తెలిపింది. ఇతడి ఆధ్యాత...' 589135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కూడ నమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 231 ముతించాడు. చూర్ణికలు, వచనాలు, విన్నపాలు మాత్రమేకాక కీ ర్తనలు- క కృష్ణమాచార్యుడు వ్రాసేవాడని 'ఆచార్యసూక్తి ముక్తావళి' వల్ల తెలిపింది. ఇతడి ఆధ్యాత్మిక కీ ర్తనవల్ల దేవుడికే వైరాగ్యం కలిగిందని అన్నమాచార్య చరిత్రలో ఉంది. ఇతడు చెప్పిన వదనాలు తామ్రపత్రికలపై వ్రాయించాడని 'ప్రతాప చరిత్ర'నల్ల తెలుసుకొన్నాము. తాళ్ళపాక వారి రచనలున్న రాగిరేకులు బయట వడినట్లే కృష్ణమాచార్యుల ఈ తామ్రపత్రికలు కూడా వెలుగుచూస్తే ఆంధ్ర సాహిత్యం అదృష్టవంతమవుతుంది. కృష్ణమాచార్యుడు శ్రీరంగం వెళ్ళిపోయాడని 'ప్రతాప చరిత్ర చెప్పడం వల్ల అక్కడా, అతడు సింహాచలంలో ఉండేవాడు కనుక ఆ క్షేత్రంలోమా పరిశోధిస్తే ఈ రాగి రేకులు దొరుకుతాయేమో : కృష్ణమాచార్యుని సంపూర్ణ రచనలు లభించేదాకా అతని కవితను గురించి అంచనా వేయలేము. అతని అముద్రిత గ్రంథం ఒక్కటే ఉంది. అతని గురించి లోకులు చెప్పుకొనే గాథలు కూడా కొన్ని ఉన్నాయి, కృష్ణమాచార్యులు ఓరుగంటిలో ఒక పతివ్రతా గృహానికి వెళ్ళి ఆ ఇంటి బ్రాహ్మణునికి తులపీ మాహత్మ్యం కథ చెప్పాడు. ' ఈ కథ కృష్ణమాచార్యులు సంకీర్తనశాయగా వక యింట నలుపురు కోడళ్ళు నీళ్ళకడనలు తీసుకువస్తూ వుండినవేళ, ఆ ఇంటి పెద్దకోడలు ఈ సంకీర్తన విందామనెను. రెండో కోడలు పూర్ణ కడవలు దించుకొని విందామనెను, కడమ ఇద్దరు కోడళ్ళు యీ సంకీ ర్తనకేమీ, ఈ మాటలకేమీ పోదాము రమ్మనిరి. గనుక ఈ సంకీ రన విందామన్న కోడలు భూమండం మేలే రాజుకొదుకై జన్మించెను. పూర్ణ కుంభములుదించి విందామన్నకోడలు చక్రవ రియే జన్మించెన యిక్కడ సంకీర్తన వినక పోదాము రమ్మన కోడళ్ళు అనామకుల యింట నూరు జన్మంబులు పందులై జన్మించిరి. అని లోకులు కథలు చెప్పుకొన్నారు. 12 కృష్ణమాచార్యులు విష్ణుమూర్తియొక్క పదకొండవ అవతారమట. 12 ఈ కథ మద్రాసు ప్రాచ్య లిఖిత భాండాగారంలో R447 అనే ప్రతిలోని దని తిమ్మావజ్ఞ లవారు భారతి (నందనవైశాఖ) వ్యాసంలో సంపూర్ణంగా ఉదాహరించారు.<noinclude><references/></noinclude> lygxuv3kgcizdw0yis0cdkylv62a91m 104 232423 589136 2026-10-18T01:09:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 కృష్ణమాచార్యులు “అతండు పరుకుమారులను కురుక్షేత్రమందు పోట్లదించిన దోషంబు వాయుకొరకు తిరు అవతరించినాడు." అని కథ కట్టి లోకులు చెప్పుకొన్నారు. 13 ఈ కథలోని వచనం కృష్ణమాచార్యు...' 589136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 కృష్ణమాచార్యులు “అతండు పరుకుమారులను కురుక్షేత్రమందు పోట్లదించిన దోషంబు వాయుకొరకు తిరు అవతరించినాడు." అని కథ కట్టి లోకులు చెప్పుకొన్నారు. 13 ఈ కథలోని వచనం కృష్ణమాచార్యులది కాకపోయినా ఎంతో మనోహరంగా ఉంది. కృష్ణమా చార్యుల వచనాలను గురించి తిమ్మావజ్ఞ లవారు ఇలా వ్రాశారు .... ఇంచుమించు పదునేడవ శతాబందాకా తెలుగులో నికరమైన వచన కావ్యాలు అవతరించలేదు. అలాంటి దశలో ఈ కృష్ణమాచార్య ' "వచనములు పదమూడవ శతాబ్దంలో రచింపబడిన తొలి వచన గ్రంథం కావడం ఒక విశేషం కాదా మరి ఆనుపూర్విలో నౌక కథా వస్తువు లేకపోయినా పచనకావ్యాల కుండ వలసిన లక్షణాలన్నీ ఇందులో ఉండకపోయినా, అతి ప్రాచీనకాలంలో, అంటే వద్దునేడవ శతాబ్దికి పూర్వం తెలుగులో ప్రత్యేకమైన పచనకావ్యాలే లేవని అను కునే దశలో అంతకింకా నాలుగువందల యేండ్లనాడు వెలసిన తొలి తెలుగు వచన రచన యిది కావడం దీనిలో విశిష్టత.. చిన M చాలాకాలందాకా వివిధ పరిశోధకులు పేరుపేరు పత్రికలలో ప్రచురిం శ్రీ వ్యాసాలవల్లా, చెల్లా చెదురుగా ఉన్న ఆకరాలపల్లా మాత్రమే కృష్ణమాచార్యుల గురించి పైన చెప్పుకొన్న వైనాలు తెలియవచ్చాయి. 1968 లో డాక్టర్ ఎం. కులశేఖరరావుగారు సింహగిరి వచనములు సంపాదించి పరిష్కరిస్తే ఆ గ్రంథాన్ని హైదరాబాద్ రచయితల సంఘంవారు ప్రచురించారు తంజావూరు సరస్వతీ మహలు గ్రంథాలయంలో ఉండే "విష్ణునాను సంకీర్తన ఫలము" (ది 800) అనే వ్రాతప్రతిని ఆధారం చేసుకొని ఈ పరిష్కరణ జరిగింది. మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంలో "సింహగిరి నరహరి వచనములు" (ది 1484) అనే ఇంకొక తాళపర ప్రతి ఇంకొకటి ఉందిగాని అది ప్రస్తుతం అదృశ్యమైంది. అందుచేత ఒక్క ప్రతి ఆధారంగానే కులశేఖరరావుగారు ఈ పుస్తకాన్ని సమర్పించారు. ఇందులో చిన్నా పెద్ద మొత్తం అరవై వచనాలున్నాయి. ఈ అరవై వచనాలలో ఆరు వచనాలలోని సంగతులవల్ల కృష్ణమా చార్యుల జీవిత విశేషాలు కొంతవరకూ తెలుసుకొనడానికి ఆస్కారం కనబడు తూంది. జననం నుండి సు. సిరకీ రి ప్రతిష్టలను పొందడందాకా వివిధ ఘట్టాలలో కృష్ణమాచార్యుల ప్రవర్తన ఎలా పరిణామం చెందుతూవచ్చిందో వీటివల్ల చెప్పుకో వచ్చు. అయితే ఈ వచనాలు ఒక క్రమంలో ప్రకటితం కాలేదు వాటిని ఒక వరుసలో పేర్చుకొని భోగట్టాలను క్రోడీకరిస్తే అసమగ్రమైనా కృష్ణమాచార్యుల జీవిత చిత్రం కొంతవరకు ఆవిష్కృతమవుతుంది. 13 ఇది R208 అనే ప్రతిలోనిదని అదే వ్యాసంలో తిమ్మావజ్ఝ లవారు సవి స్తరంగా కథ పొందుపరచి చెప్పారు.<noinclude><references/></noinclude> rcxxse9e42eyzkii063epoa8l4e4bis 104 232424 589137 2026-10-18T01:09:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం 2 233 ఆ శాలివాహన శకవర్గాలు 1212కు సరియైన వికృతి నామసంవత్సరంలో అంటే క్రీ. శ. 1280 లో సంతూరు అనే ఊళ్ళో కృష్ణమాచార్యులు ఆ కృతిపొందా డసుకోవచ్చును. ఇతడు దుష్ట నక్షత్...' 589137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం 2 233 ఆ శాలివాహన శకవర్గాలు 1212కు సరియైన వికృతి నామసంవత్సరంలో అంటే క్రీ. శ. 1280 లో సంతూరు అనే ఊళ్ళో కృష్ణమాచార్యులు ఆ కృతిపొందా డసుకోవచ్చును. ఇతడు దుష్ట నక్షత్రంలో వ్యతిరేక పాఠ యుగంలో "పుట్టాడని తల్లిదండ్రులే రోతచెంది ఇతణ్ణి ఒక పాడునూతిలో పారేశారు. అంధకారమైన ఆ కూపంలో రోధిస్తున్న శిశువును కృష్ణకువ్వారు అనే సన్యాసి శిరోమణి చూసి రక్షించాడు. సింహాచలంలోనున్న ఒక మఠంలో పెట్టారు. పుట్టుకతో నిజంగా బిడ్డ గుడ్డివాడు కాదుగాని కొంచెం చూపుకు అంతరాయం ఉండేదేమో. అయినా మరంలో పిగుతున్నప్పుడే స్వామి వారికి నైవేద్యం పెట్టిన పాలను కళ్ళకు అద్దుకోడంవల్ల చూపు మెరుగుపడింది. మఠంలోని ఇతరుల సంకీర్తనలు విన్న వాడికి అవి వంటపటాయి. తాను స్వతంత్ర త్రంగా పాటలు కట్టి పాడసాగాడు. దేవుడో, దేవుడిలాంటివాడో దాతుర్ల క్ష గ్రంథ సంకీర్తనం చేయమని ఆనతిచ్చాడు. ప్రోత్సహించాడు. (రచన సంఖ్య.52) M సింహాచలం మఠంలోని చిన్నవాడు సంకీర్తనలు చేయడం, వాటిని అందరూ మెచ్చుకోడం ఆనోటా, ఈనోటా పాకింది. సంతూరులోని తల్లిదండ్రు లకు ఈ సంగతి తెలిసింది. అంధుడైన బాలుడు కులాధారుడయ్యాడని సంతోషించి జననీ జనకులు, బంధువులూ, గోకాదివరులు, సహోదరులూ మాత్రమేకాక పితృ పితామహ ప్రపితామహులు కూడా వెళ్ళి కుర్రవాడిని చూశారు. పొంగిపోయారు. కువ్వారును చూసి తమ చిన్నవారిని వరమ భాగవతో త్తముని చేసినందుకు కృతజ్ఞ తలు చెప్పుకొన్నారు, కుర్రవాడిని తీసుకొని వెళ్ళి జాతక కర్మాన్న ప్రాశస్ చౌలోవనయనాదులైన బ్రాహ్మణ కర్మములు ఆచరించారు. (వచన సంఖ్య-20) బాలకృష్ణమాచార్యులు సంతూరులోనే పెరిగాడు. వయస్సుకుతగ్గ స్నేహి తులు ఉండేవారు. వాళ్ళ ఆటపాటలుండేవి. ఒక కోమటి పిన్నవాడితో కోడిపుంజుల జూదాన్ని ఆడుతూ ఉంటే కృష్ణమాచార్యుల కోడి ఓడిపోయి చచ్చిపోయింది. కోపంతో ఆ కోమటి కుర్రవాడిని 'తిరురుచ్చు' వట్టుకొని మారితే అతడు చచ్చిపో యాడు. "వీరిని బతికించకపోతే మీరు శబరి ఎంగిలి తిన్నారని లోకానికి చాటనా? రాక్షసులను చంపేటప్పుడు బండబూతులు తిట్టేవారని లోకానికి చెప్పనా?" అని దేవుని బ్లాక్ మెయిల్ చేసి కోమటి చిన్నవాడిని బతికించుకొన్నాడు. వచన సంఖ్య-65) కృష్ణమాచార్యులకు యుక్తవయస్సు వచ్చింది. మేనమామ రంగా చార్యులు తన కూతురునిచ్చి పెళ్ళిచేయాలనుకొన్నాడు. తన తిరుకల్యాణానికి స్వామివారు వచ్చాడు. కృష్ణమాచార్యులు అతనిలో స్వామివారిని చూశాడు. అతనికి<noinclude><references/></noinclude> gvvpa9yi32s6i3t792fdvikrnvc015q 104 232425 589138 2026-10-18T01:10:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '234 కృష్ణమాచార్యులు తళియ వడ్డింప చేశాడు. మామగారు రంగాచార్యులు వచ్చి "అదేమి కృష్ణమాచార్యా ఇతండు చరముండై యున్నాడు. నీకును యజ్ఞోపవీతములు లేవు. ఇతడు వైష్ణవు డని తళియ వడ్డించిత...' 589138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>234 కృష్ణమాచార్యులు తళియ వడ్డింప చేశాడు. మామగారు రంగాచార్యులు వచ్చి "అదేమి కృష్ణమాచార్యా ఇతండు చరముండై యున్నాడు. నీకును యజ్ఞోపవీతములు లేవు. ఇతడు వైష్ణవు డని తళియ వడ్డించితివి.... శూద్రునకు నిష్టాన్నమును భుజింపబెట్టితివి నీవు వెలి." అని పెళ్ళినాడే అల్లుణ్ణి వెలివేశాడు. కృష్ణమాచార్యులు చలించలేదు. కూతురు బతుకు చెడుతుందని ఆలోచించి రంగాచార్యులు ఆ రాత్రి చిన్నదానిని తీసుకొని వెళ్ళి భర్త దగ్గర విడిచిపెట్టాడు. (వచన సంఖ్య-83) పెళ్ళికిముందే కృష్ణమాచార్యులు విష్ణుమూర్తి పదకొండో అవతారమనే నమ్మకం వ్యాపింపజొచ్చింది కృష్ణమాచార్యులు చివరకు ఏకశిలానగరం చేరు కున్నాడు. అప్పుడు అక్కడ శైవం ఉధృతంగా ఉంది. ఒక అగసాలె ధ కుడు మరణించితే అతనిభార్యా భ ర్తతోపాటు సమాధికి వెళ్ళడానికి సిద్ధం కాబోతున్నది. అక్కడకు కృష్ణమాచార్యులు వచ్చాడు ఆమె నమస్కరించితే దీర్ఘాయుష్మంతు రాలవై ఉండమని దీవించాడు "నేను సమాధికి పోతున్నాను" అని ఆమె అంది. అతడు సంకీర్తన చేశాడు. శవానికి ప్రాణం వచ్చినట్టు దిగ్గున లేచి ఆ అగాసాలె కూర్చున్నాడు "నీ పాట విని కైలాసంలోని శివుడు నన్ను శివకింకరులచేత మరల దోపించాడు...వచ్చాను" అని అతడు చెప్పాడు కృష్ణమాచార్యులు వాళ్ళను (వచన సంఖ్య-34) దీవించాడు. ఏకశిలానగరంలో ఎన్నాళ్ళున్నాడోగాని కృష్ణమాచార్యులు మళ్ళా సింహాచలం చేరుకొన్నాడు. భార్యతో కాపురం చేస్తున్నా వేశ్యాలోలుడయ్యాడు. అయినా అతని కీర్తి దేశమంతా వ్యాపించింది పాకనాడులోని పాతకమూరు వాస్తవ్యులు జౌబలే నారసింహుని నాట్యవినోదులు ఆరుగురు అన్నదమ్ములు కృష్ణమాచార్యుల కీర్తిని విన్నారు. ఆయన విష్ణుమూర్తి పదకొండో అవతారం కాబట్టి ఆయన దర్శనం చేసుకొనడానికి వచ్చారు. సింహాద్రిలోవారి తిరుమాళిగను కనుక్కోలేకపోయారు "చీనీ చీనాంబరములు ధరియించినయనేత చెలిక తైలెవ వారకాంత లిరుపార్శ్వంబుల కైదండలీయగా ఆ కాంతా వైభవములకు చొక్కుతూ తనకు ప్రియకాంతయైన జగన్మోహనాంగి అనే వారకాంత కుచభరంబుల మీద హ స్తములు వహించి వేంచేస్తున్న కృష్ణమాచార్యులనే చూసి పదకొండో అవతార పురుషుని తిరుమాళిగకు దారి చెప్పమన్నారు. తాము దర్శనం చేసుకోదలచిన మహనీయుని గుణగణాలు వర్ణించారు. కృష్ణమాచార్యులకు జ్ఞానోదయమైంది. పశ్చాత్తాపం చెందాడు. వారకామినుల మీద మోహం విడిచి పొతకమూరి అన్న లకు కృష్ణమాచార్యుల ద్వార వాకిళ్ళు చూపించి వేచియుండమని చెప్పి తాను పెడ ద్వారమున వెళ్ళి తల మీసాలు బోడించుకొని స్నానం చేసి శియజ్ఞోపవీతాలు ధరించి కటి సూత్రాన కాషాయవస్త్రాలు ఆడకట్టుగా కట్టి తిరుమణి, తిరుచూర్ణాలు<noinclude><references/></noinclude> snxgock3109olqils5ba88exme0wssv 104 232426 589139 2026-10-18T01:11:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 235 ధరించి ఒకచేత్తో వీణను ఇంకో చేత్తో చిటికాళాలు ధరించి సంకీర్తన వాక్పూజలు ప్రారంభించాడు. వేషం మార్చుకొన్నా కృష్ణమాచార్యులను పొతకమూరి భాగ వతులు గుర్...' 589139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 235 ధరించి ఒకచేత్తో వీణను ఇంకో చేత్తో చిటికాళాలు ధరించి సంకీర్తన వాక్పూజలు ప్రారంభించాడు. వేషం మార్చుకొన్నా కృష్ణమాచార్యులను పొతకమూరి భాగ వతులు గుర్తుపట్టారు. ఒకరివల్ల ఒకరు కృతార్థులయ్యారు అప్పటికి తాను చెప్ప వలసిన చాతుర్ల క్ష సంకీర్తనలలో లక్షా తొంభై వేలు తక్కువగా ఉన్నాయని వాటిని పూర్తి చేస్తానని కృష్ణమాచార్యులు చెప్పాడు." (వచన సంఖ్య_32) 'సింహగిరి వచనములు' సల్ల కృష్ణమాచార్యుల జీవిత విశేషాలు ఈ మాత్రం తెలియవస్తున్నాయి. కృష్ణమాచార్యులు వికృతినామ సంవత్సరంలో జన్మించినట్టు ఒక సంకీర్తనవల్ల తెలుస్తోంది మరొక సంకిర్తనలో తన పదహారో యేట తారణనామ సంవత్సరంలో తనకు స్వామిదర్శనమైందని చెప్పుకొన్నాడు. దీనివల్ల వెనక్కు వెళ్ళగా విభవనామ సంవత్సరంలో ఇతడు ప్రభవించాడని చెప్పాలి. మరొక సంకీర్తనలో పరాభవ సంవత్సర ఆషాఢ శుద్ధ ద్వాదశినాడు చిటితాళాలు ధరించి సంకీ ర్తన చేస్తూ ఉండగా కువ్వారు తన్నేలినట్లు చెప్పాడు. ఈ పరాభవం క్రీ.శ. 1828 సరిపోతుంది బహుశా ఇది ముఖ్యమైన సంవత్సరం కావచ్చు. డాక్ట రు రు వేటూరి ఆనందమూర్తిగారు కృష్ణమాచార్యులు క్రీ.శ 1268_ 1323 మధ్యవాడని కాలనిర్ణయం యం చేశారు. 14 కులశేఖరరావు గారు సేకరించన సంకీర్తనలు కాక వీరివద్ద మరికొన్ని ఉన్నాయట. కీర్తిశేషులు తిమ్మావజ్ఝల కోదండ రామయ్యగారు తమ జీవితకాలంలో లభించినన్ని కృష్ణమాచార్యుని వదనాలను సేకరించి ఒకక్రమంలో పెట్టి ప్రకటనకై సంస్కరించి ఉంటారని పిస్తోంది. వారి ప్రతి ఏమైందో. కృష్ణమాచార్యులు సింహగిరి వచనాలేకాక, నృసింహనామాలు, రామనామ శ్రీ రనలు, రామనామాలు మొదలెన ఇతర రచనలు కూడా చేశాడు. ఇతనితోనే తెలుగులో గానయోగ్యమైన వైష్ణవ కవిత్వం తెలుగులో ప్రారంభమైంది. లభ్య మైన సింహగిరి వచనాలు విశ్లేషణవల్ల ఎన్నో విశేషాలు తెలియవస్తాయి. కుల భేదాలను పాటించక ఒక మత విశ్వాసాలను నమ్మే అంతా సమానులనే ఆశయం అమలుచేస్తూ తన పెళ్ళినాడే శూద్రునిలో దేవుని చూసి అతనికి ఈశీయ వడ్డింపించి వెలి అయిన కృష్ణమాచార్యులు శ్లాఘనీయుడే బంధువులకు వెలి అయినా ఇటువంటి ఉదారచరికులు వసుధైక కుటుంబ సభ్యులై ఉన్నతాశయాలకు చేరువలోనే ఉంటారు. 14 తొలి సంకీ రన కష్టాలు - హైట్ 13.<noinclude><references/></noinclude> 2spdtd682q3x9gcznmebu7ea8f3dwqp 104 232427 589140 2026-10-18T01:11:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 మారన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో లభ్యమవుతున్న మొట్టమొదటి పురాణాన్ని అనువాదం చేసిన కవి మారన. ఇతడు తిక్కనగారి శిష్యుడు. ఈయన అనువదిం చింది మార్కండేయ పురాణం ఇతణి అనుసరించింది చాలామంద...' 589140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 మారన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో లభ్యమవుతున్న మొట్టమొదటి పురాణాన్ని అనువాదం చేసిన కవి మారన. ఇతడు తిక్కనగారి శిష్యుడు. ఈయన అనువదిం చింది మార్కండేయ పురాణం ఇతణి అనుసరించింది చాలామంది మారన తెలిగించిన మార్కండేయ పురాణంలోని గాథలే ముందు గౌరన తర్వాత శంకర కవి హరిశ్చంద్రోపాఖ్యానికి, అల్లసాని పెద్దన మనుచరిత్రకు, ససరం చిన నారాయణ చెప్పిన కువలయాశ్వ చరిత్రకు మార్గదర్శకమైనాయి మారన గ్రంథంలోని యమ లోక వర్ణ ననే సంగ్రహించి ప్రొడు ఏ మల్లన తన రుక్మాంగద చరిత్రలో పొందు పరిచాడని వావిళ్ళవారు ప్రచురించిన మార్కండేయ పురాణం పీఠికలో శేషాద్రి రమణ కవులు వ్రాశారు. ఉ త్తరో తరా ఇంతమందికి ఉపయోగపడిన ఈ కవి కాలం గురించి మనకు స్పష్టంగా తెలివే ఆధారాలున్నాయి యి ఇతడు తన గ్రంథాన్ని గన్నయనాయ కునికి అంకితమిచ్చాడు. ఈ గన్నయ ప్రతాపరుద్రుని సేనాని, ఆ చక్రవర్తిచేత విలసిత రాజ్యచిహ్నాలను, విశ్రుతలక్ష్మిని, నాయకత్వాన్ని పొందినవాడు ఓరుగల్లు నగరానికి కటకపాలుడైనాడు. ప్రతాపరుద్రుడు క్రీ. శ 1285 నుంచి 1328 దాకా పాలించాడు కృతి పుచ్చుకొన్న గన్నయ నాయకుడూ, ఇచ్చిన మారనగారూ ఆ కాలంవాళ్ళే. ఈ కవికాలం చిక్కులు లేకుండా ఇంత సులభంగా తేలినా ఇతడు ఎక్కడివాడో చెప్పడం అంత తేలిక కాదు. తిక్కనగారి అనుగ్రహంవల్ల కవితా శ క్తిని సంపాదించినట్లు ప్రతి ఆశ్వాసంచివరా ఇది "శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర తిక్కన సోమయాజి ప్రసాదలబ్ది సరస్వతీ పాత్ర తిక్కనామాత్య పుతమారయ నామధేయ ప్రణీతంబైన మార్కండేయ పురాణం" అని గద్యలో చెప్పుకోవడంవల్ల ఇతడు నెల్లూరు వాడేమోనని కొందరనుకొంటున్నారు. ఓరుగల్లు 'కమీషనర్' అయిన గన్నయ్యకు అంకితం ఇవ్వడంవల్ల ఇతడు ఏకశిలానగరం వాడని మరికొందరు భావిస్తున్నారు. తాను ఏ ఊరివాడైనదీ ఇతడు ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోలేదు. అయితే<noinclude><references/></noinclude> g25n0qneo20vt9vyacfux67dch9nnuk 104 232428 589141 2026-10-18T01:11:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 237 గ్రంథంలోని పరోక్ష సాక్ష్యంవల్ల ఇతడు తెలంగాణాలోని గోదావరి ప్రాంతం వాడేమోనని నేను భావిస్తున్నాను." మార్కండేయ పురాణంలోని చతుర్థాశ్వాసంలో ఒక భూగోళ...' 589141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 237 గ్రంథంలోని పరోక్ష సాక్ష్యంవల్ల ఇతడు తెలంగాణాలోని గోదావరి ప్రాంతం వాడేమోనని నేను భావిస్తున్నాను." మార్కండేయ పురాణంలోని చతుర్థాశ్వాసంలో ఒక భూగోళ ప్రకరణం ఉంది. ప్రపంచంలోని ప్రముఖ ద్వీపాలగురించి ఖండాల గురించి, పదులను గురించి, పర్వతాలను గురించి అందులో వివరాలున్నాయి. ఆప్రకరణంలో మారన పనికట్టుకొని ఈ క్రింది పద్యం (179) వ్రాశాడు "సురుచిరమగు సహ్యనగో- త్తరమున విలసిల్లుచుండు దద్దయుగో దా పరి, తత్ప్ర్పదేశము మనో_హరము పవిత్రము మునీంద్రఃయఖిలదరిత్రిశా." పురాణేతిహాసాలను అనువదించే మన ప్రాచీనులు తమతమ జన్మస్థలా అను ఆ కావ్యాలలో గుట్టుగా, అవ్యక్తంగా పేర్కొనడం అసహజం కాదు. నన్నయగారు వేంగిని అక్కగారు పిన్నను మహాభారతంలో పేర్కొనడం మనం చూశాం. మారన పై పద్యంలో గోదావరి ప్రదేశం ప్రపంచమంతటిలో పవిత్ర మని చెప్పడానికి అదే అతని నివాసభూమి కావడమే కారణం కావచ్చు. తెలంగాణాలోని గోదావరీ పరివాహ ప్రదేశమే ఇతని జన్మస్థానమైన తిక్కనగారు గణపతిదేవ చక్రవర్తిని చూడడానికి ఓరుగల్లు వెళ్ళినప్పుడు మారన వారి శిష్యుడుగా చేరి ఉండడానికి ఆస్కారముంది. తిక్కనగారి భారత రచన పూర్తి అయిన పిమ్మటనే మారన మార్కండేయపురాణం చెప్పినట్లు గ్రంథాదిని చేసిన కవిస్తుతిలో తిక్కనగారిని 'భారత సంహితా కథావిభుడని పేర్కొనడం వల్ల తెలుస్తున్నది (పీఠిక 10) ఆవిభుత్వం భారతరచన పూర్తికానిదే జరగదు మారవ మార్కండేయాన్ని తెలిగించడానికి పూనుకొనే సమయానికి తెలుగు సాహి త్యంలో భారత రామాయణాలు సంపూర్ణంగా ఉద్భవిల్లాయి. దశకుమార చరిత్ర వంటి కథాకావ్యాలు వెలిశాయి. బనపపురాణం, పండితారాధ్య చరిత్రవంటి సమ కాలిక చరిత్రలు పుట్టాయి, ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో 'సరస సాహిత్య సౌరభ సంవా పితమైన' మారన హృదయ కమలంలో 'అపూర్వ కావ్యరచనా కుతూహలం' అనే మధువిహం వివరిస్తున్నది, కొత్తది చెప్పాలనే కోరిక' జుమ్మని శ్రుతి మీటు తున్నది. అప్పుడు ఒకనాడు గన్నయ నాయకుడు విద్వాంసులు, పౌరాణికులు, సరస సాహిత్య విద్యా విశారదులైన కవివరులు పరివేష్ఠించిన రమ్యహర్మ్యానికి మారనను రావించి సత్కరించి 'నూతన కథా విస్తారమై' యోగ్యమైన మార్కం డేయ పురాణం వినాలనే కోరికను తెలియజేశాడు కావున దత్పురాణము ప్రకాశిక సార కధామృతం బొగిఁదాని జగజ్జనంబు లలరన్ వచియింపు తెనుంగునన్ వచః<noinclude><references/></noinclude> 8qp73ncveu6yyo5fct1zqx3viwi23mv 104 232429 589142 2026-10-18T01:11:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '238 మారన శ్రీ విభవంబు పెంపు విలసిల్లగ గోవిమలిచ్చమెచ్చి సంభావనవేయు జారుగుణ భాస్వర మారయసత్కవీశ్వరా ! అని చెప్పాడు (పీఠిక 17). కొత్తది రచించాలనే కుతూహలమున్న కవికి కొత్తది వినాల...' 589142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>238 మారన శ్రీ విభవంబు పెంపు విలసిల్లగ గోవిమలిచ్చమెచ్చి సంభావనవేయు జారుగుణ భాస్వర మారయసత్కవీశ్వరా ! అని చెప్పాడు (పీఠిక 17). కొత్తది రచించాలనే కుతూహలమున్న కవికి కొత్తది వినాలనే కృతిభర్త దొరికాడు అందుచేత మారన మార్కండేయాన్ని 2 547 గేద్యపద్యాలుగా చేసువేదించారు. ఈ పురాణం నూతన కథారిస్తారమైన రమణీయంగా, రమయంగా చెప్పడానికి నాలుగైదు కథలే పనికి వస్తాయి వాటిని మారన చక్కగా అనువదించాడు మిగతానన్ని ధర్మవన్నాలే. వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, శ్రాద్ధ నియమాలు, పురాతన వంశావళీ వివరాలూ మొదలైనవి చాలా ఎక్కువ - ఉదాహరణకు తృతీయాశ్వాసంలో మదాలస తన కుమారుడైన అలర్కు నికి రాజధర్మాలు బోధించి కర్మదీక్ష యిస్తుంది ఆ ప్రబోధం (122 నుండి 268 దాకా) 147 పద్యాలలో చేసింది ఇది ఒక మైనర్ 'విజ్ఞానేశ్వరీయం', సంగ్రహ ధర్మశాస్రం తృతీయాశ్వాసంలోనే దత్తాత్రేయుడు అలర్కునికి 'యోగబోధ' చేస్తారు (290 నుండి 380 దాకా) 71 పద్యాలతో ఇది సంక్షిప్త యోగశావు ప్రవేశిక తృతీయాశ్వాసంలో వున్న 385 పద్యాలలో ఈ ఉపదేశాలు 218- అంటే సగానికి పైన అన్నమాట ఈ ఒక్క ఆశ్వాసంలోనే కాదు ఇతర ఆశ్వాసా లలో కూడా యిటువంటి పూర్వాచార వివరాలు లేకపోలేదు. అసలు మార్కండేయ పురాణం ధర్మసందేహాలు నివృత్తి చేయడానికి పుట్టింది మహాభారతాన్ని రచించిన వ్యాసుల వారికి అనే శిష్యుడున్నాడు. అతనికి భారతంలో కొన్ని సందేహాలు కలిగాయి. సృష్టి స్థితి లయకారకుడైన పురుషోత్తముడు మానపుడుగా ఎందుకు పుట్టాడు? అతని సోదరుడైన బలరాముడు తీర్థయా తలకు వెళుతున్నప్పుడు బ్రహ్మహత్య ఎలా చుట్టుకొంది ? పరమ పుణ్యు లైన పాండవులు అయిదుగురికి దోవది ఒక్కతే భార్య ఎలా అయింది? ఈ ద్రౌవదికీ, పాండవులకూ పుట్టినవాళ్ళు పెళ్ళీ గట్రా చేసుకోకుండా 'అనాధుల లాగా ఎందుకు చచ్చిపోయాడు ? ఈ సందేహాలు నివృత్తి చేసుకోవడానికి జైమిని మార్కండేయ మహాముని వద్దకు వెళ్ళాడు తన అనుమానాలను "సమా చెప్పాడు. చెప్పాలంటే చాలా పేవు పడుతుంది. ఇప్పుడు నాకు వ్యవధి లేదు. అష్ఠానానికి వేళయింది నీకు నిజం తెలుసుకోవాలని వుంటే, వింధ్య నగరం ఓగ్గర నలుగురు ధర్మపక్షులున్నారు వెళ్ళి వాళ్ళనడుగు" అని మార్కండేయుడు చెప్పాడు. దారాలు<noinclude><references/></noinclude> ift0mvmywjoox603c3k4d3eb6ifbjjd 104 232430 589143 2026-10-18T01:11:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మంధ్ర సాహిత్యం.2 289 పక్షులేమిటి ? ఈ ధర్మసందేహాలు నివారణ చేయడమేమిటి? అని ఆశ్చర్యపడితే వాళ్ళ వృత్తాంతాన్ని మార్కండేయుడు (18 నుండి 88 దాకా) 83 గద్యపద్యాలలో చెప్పాడు.” జై మిని ఆ పక్షు...' 589143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మంధ్ర సాహిత్యం.2 289 పక్షులేమిటి ? ఈ ధర్మసందేహాలు నివారణ చేయడమేమిటి? అని ఆశ్చర్యపడితే వాళ్ళ వృత్తాంతాన్ని మార్కండేయుడు (18 నుండి 88 దాకా) 83 గద్యపద్యాలలో చెప్పాడు.” జై మిని ఆ పక్షుల వద్దకు వెళ్ళి తన ధర్మసందేహాలు నివారణ చేయ మన్నారు. వారూ ఒక్కొక్కటే నివారణ చేశారు. ప్రథమాశ్వాసంలోని 187వ గద్యం అయ్యేసరికి సందేహాలు నివారణ అయిపోయాయి అయితే ఆఖరి సందేహం తిరేటప్పటికి ఒక కథ మధ్యలో ఆగిపోయింది. హరిశ్చంద్రుడు విశ్వామిత్రునికి రాజ్యమిచ్చాడు అది తీసుకొని ముని రాజును రాజ్యంలోంచి వెళ్ళ గొట్టాడు పుర జనులు అడ్డగించారు వాళ్ళను విడిచిపోవడానికి కాళులాడమి' హరిశ్చంద్రుడు తన రాణిచేయి పట్టుకొని నిలబడ్డాడు. అప్పుడు విశ్వామిత్రుడు నయమొకింత లేక ఆ సుదతీ తిలకాన్ని తనచేతి ప్రచండడంతో కొట్టాడు. ఆ దారుణాన్ని చూసిన అయిదుగురు 'విశ్వదేవతలు' విశ్వామి శ్రుణ్ణి తిట్టిపోశారు. అతడు వాళ్ళను శపిం చాడు. మనుష్యులుగా పుట్టమన్నాడు కోపం కొద్దీ శాపమిచ్చినా వెంటనే ప్రసన్నుడై "మీరు సంతానాన్ని కనక్కరలేదు; అల్పకాలంలోనే శరీరం విడిచి దేవరూపాలు పొందుతాడు" అని అనుగ్రహించాడు. ఆ అయిదుగురు విశ్వదేవతలే ద్రౌపదికి పుట్టినవారు, ఇక్కడి దాకా కథ చెప్పి ధర్మపక్షులు "నువ్వు అడిగినవాటికి జవాబులు చెప్పాం. ఇంకేం వినాలని వుంది" అని అడిగితే ఆ హరిశ్చంద్రుని కథ పూర్తిగా చెప్పమన్నాడు జైమిని. ఒక కథ చెప్పాక ఇంకొక ప్రశ్న, దానికి జవాబుగా మరొక కథ, కథలో పాత్రలు, ఇతర పాత్రలకుచెప్పే కథలు మొదలైనవి మొత్తా తృతీయాశ్వాసం ఆక్రమించాయి ఆ పిమ్మట ప్రతి పురాణంలోనూ ఉండే 'సర్గ, ప్రతిసర్గ, మన్వంతరం, నృవవంశాలు, వంశానుచరితలు' అనే అయిదు లక్షణాలతో క్రోష్ణకి అనే మునికి మార్కండేయుడు చెప్పిన విలపువైన పురాణాన్ని ధర్మపక్షులు తైమినికి చెప్పారు. ఈ కథలను మారన మూలానికి చాలామటుకు విధేయంగా అనువ దించాడు. వర్ణ నాంకాలకంటే కథాంశాలకే ప్రాముఖ్య మిచ్చాడు. "మొత్తమున మారనకవి యాంధ్రీకరణము భారతాంధ్రీకరణము కంటె మూలమునకు జేమనగ నుండును. ఆ విషయము ఉభయ గ్రంథములఁ బఠించిన ద్యోతకము కాఁగలదు" అని శేషాద్రి రమణ కవులు పరిశీలించిన మీదటే చెప్పి వుంటారు, అయితే పురాతన ఆచార వ్యవహారాలు తన కాలంనాటి విశ్వాసాలకు<noinclude><references/></noinclude> l7jx2zvjmw4qyptdxhl3xhr36llb13n 104 232431 589144 2026-10-18T01:12:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 మారన అభిరుచులకు విరుద్ధమైనవైతే ఏమాత్రం మార్చనట్టు కనబడుతుంది. ఉదాహరణకు శ్రాద్ధములందు ఏయే మాంసాలు పితృదేవతలకు ఎన్నెన్ని నెలలు తృప్తి ఇస్తాయో చెప్పే ఘట్టంలో మారన ఏమీ మ...' 589144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 మారన అభిరుచులకు విరుద్ధమైనవైతే ఏమాత్రం మార్చనట్టు కనబడుతుంది. ఉదాహరణకు శ్రాద్ధములందు ఏయే మాంసాలు పితృదేవతలకు ఎన్నెన్ని నెలలు తృప్తి ఇస్తాయో చెప్పే ఘట్టంలో మారన ఏమీ మార్పు చేయలేదు. హవిష్యాన్నం చేపల మాంసం లేడి మాంసం కుందేలు మాంసం - ఒక నెల - రెండు నెలలు - మూడు నెలలు నాలుగు నెలలు అయిదు నెలలు పంది మాంసం - ఆరు నెలలు పక్షి మాంసం వేట మాంసం ఇర్రి మాంసం దుప్పి మాంసం గోరుపోతు మాంసం తగరు మాంసం ఏరు నెలలు - ఎనిమిది నెలలు తొమ్మిది నెలలు పదినెలలు పదకొండు నెలలు - ఆవుపాలు, పాయసం - పన్నెండు నెలలు (తృతీయ. 199) మూడూ ఇతర పితృదేవతలకు తృప్తినిస్తాయని మారన వివరించాడు. పదకొండు మాసాలదాకా మాంసాలు చెప్పి పన్నెండో మానం పాలూ, పాయసం మూలంలో నే చెప్పాడు. మన సంఘంలో ద్విజులు కూడా ఒకనాడు గోమాంసం తినేవారు. గోపు పూజనీయమై, ఆ మాంసం నిషిద్ధమై సంఘంలోని అ, అగ్రవర్ణాలు వాంసాలే భక్షించే రోజులు కొన్ని వున్నాయి క్రమేణా తెలుగు ఏ మాంసమూ తినని ఆచారం ఏర్పడింది. బంగాలీ బ్రాహ్మణులు నేడు చేవల కాంసం తింటారు. మూలం వ్రాసినవాళ్ళు పదకొండు నెలలదాకా మిగతా మాంపా లను పేర్కొనడం కూడా గొప్పే బ్రాహ్మణులు మార్కండేయ పురాణంలోని ఇతర ఘట్టాలలో దత్తాత్రేయ మహర్షి "కామలీలాలన భా ఒక కామినితో మధువు త్రాగుతూ, మాంసం తింటూ, ఆడుతూ పాడుతూ వుంటారు. అతడికి కార్త వీర్యార్జునుడు 'మద్య' మాంస వివిధాహార సమర్పణం' చేశాడు మహిషాసురుని చంపే ఘట్టంలో దేవి మధుపాన రాగ స్ఫురిత నయన యగుచు సంపూర్ణ మధురాక్షరంబుగ నిట్లనియె.<noinclude><references/></noinclude> e0vxqnke869vhsg3mjpsu48d2cb2aq2 104 232432 589145 2026-10-18T01:12:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 ఏ నీమధురాస వరన మానిన యిందాక నెట్టులైనను మూఢ త్మా! నలుపునఁ జెలఁగుమునా చేనీ వీలుటయు సురలు చెలఁగుదురువెనన్. 241 (6.113) ఇటీవల పురాణాలను అనువాదం చేసేవాళ్ళు ఇటు...' 589145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 ఏ నీమధురాస వరన మానిన యిందాక నెట్టులైనను మూఢ త్మా! నలుపునఁ జెలఁగుమునా చేనీ వీలుటయు సురలు చెలఁగుదురువెనన్. 241 (6.113) ఇటీవల పురాణాలను అనువాదం చేసేవాళ్ళు ఇటువంటి ఇబ్బందికరమైన పూర్వాచారాలనూ, నేటి నమ్మకాలకు సరిపడని ఆహారవిహార నియమాలను మార్చే స్తున్నారు. రామాయణంలో రామలక్ష్మణులు వర్ణశాల నిర్మించాలి లక్ష్మణుడు జింక మాంసంతో భూతతృప్తి చేశాడని వాల్మీకి వ్రాస్తే, శ్రీనివాస శిరోమణిగారు *కమలాఫలాలు" తీసుకొచ్చి నైవేద్యం పెట్టినట్టు అనువాదం చేశారు. శివపురాణం అనువదించిన ముదిగొండ నాగవీరయ్య శాస్త్రిగారు కొన్ని దిగమింగలేని వాటిని మార్చేశారు; అయినా ఎబ్బెట్టుగా కనబడేవి చాలా మిగిలిపోయాయి. అందుకే మూం గ్రంథరచనా కాలంబునకిప్పటి కొలంబునకు బ్రపంచధర్మంబులు చాలగ మార్పై యుండుటబట్టి చదువరుల కందందుఁ గొన్నియెడలనించుక వ్యత్యాసంబుగఁ దోచినఁ దోచవచ్చునుగాని విజుఅట్టి వానినిఁ బాటించరని తలంచెదను" అని సంజాయిషీ చెప్పుకొన్నారు మొట్టమొదటిసారిగా ఒక పురాణాన్ని ఆంధ్రీకరిస్తూ ఉండటంచేత మారన ఎక్కువగా మూలవిధేయతను పాటించాడని భావించవచ్చు. పురాణంలో రసవత్తరంగా ఉండే కథలను చక్కగానే కథనంచేశాడు మూలంలోనే పేలవంగ్యా ఉండేవి అనువాదంలోనూ అలాగే ఉన్నాయి. హరిశ్చంద్రోపాఖ్యానాన్ని మారన 144 గద్యపద్యాలలో రమణీయంగా చెప్పారు. పాత్రచిత్రణ, మనస్తత్వ నిరూపణ చక్కగావుంది. చూడండి. వెళ్ళాన్ని అమ్ముకోవడంకన్నా దారుణం ఇంకొకటి ఉండదు కదా : హరిశ్చంద్రుడు భార్యను విక్రయిస్తూ పలికిన పలుకులివి..... "ఓ పురజనులార నా పత్ని నమ్మెద నే దాసిగా వేల యెఱిగి పిట్టి కొనుడు నన్నెవ్వఁదని యడిగెదరేని నే నృశం సుండను దానపుండ నతిపాప కర్ముడ నా లినమ్ముకొనంగ నరుగు దెంచిన కరీనాత్మకుండ." (1-214) (16)<noinclude><references/></noinclude> 49sousnz2iny948txmv4qne5qjausnf 104 232433 589146 2026-10-18T01:12:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 కృష్ణమాచార్యులు నేను నృశంసుండను, అనగా నరులను బాధపెట్టేవాడను, దానవుడను అంటూ చెప్పుకొన్నాడేగాని హరిశ్చంద్రుడు పేరు చెప్పుకోలేదు. బ్రాహ్మణుడు వచ్చి వెలఎంత అని అడిగాడు. వ...' 589146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>242 కృష్ణమాచార్యులు నేను నృశంసుండను, అనగా నరులను బాధపెట్టేవాడను, దానవుడను అంటూ చెప్పుకొన్నాడేగాని హరిశ్చంద్రుడు పేరు చెప్పుకోలేదు. బ్రాహ్మణుడు వచ్చి వెలఎంత అని అడిగాడు. విపుల దుఃఖవేదనతో పలుకడానికి నోరు రాకపోతే ఆ బ్రాహ్మణుడే తగినంత ధనం హరిశ్చంద్రుడి వల్కలాలతో ముడిచిపెట్టి శ్యేను కలపట్టి ఈడ్చాడు హరిశ్చంద్రుడి భార్య పేరు ఈ పురాణంలో శ్యేది; చంద్రమతి కాదు). అప్పుడామె ఏడుస్తూ విడువవయ్యా తండ్రి | తడయక వచ్చెద వీఁడె పన్నుఁ జూచి వెగచి వెగ కొడుకు దద్ద వెగరువడి యేడ్చుచున్నాడు. బుజ్జగింతు ననుచు పుత్రుగాంచి అన్నన్న నన్ను ముట్టకు మన్న నృవ త మాజ దాసి నశుచి వనుచుఁడై గన్నీరు వెళ్ళి గొనఁగా - నున్న జనని కొరగు బాలుఁడు దుగక పప్టెన్. (1.216_17) అమ్ముడు పోయిన వెనువెంటనే "నేను దాసిని, అశుచిని, దుష్య రాజు కుమారుడవు నన్ను ముట్టుకోకూడదు" అని రోదించే కన్నతల్లి “చేతో సవ విధి పిండలిపండు"గా వున్నప్పుడు చదివే వాళ్ళ గుండెలు అవిసిపోక వుండవు. సముద్రాలు 'పిండలిపండు'గా కలత చెందాయని వర్ణించడం మారనకు అలవాటు. ఇంకో రెండు మూడుపార్లు ఈ పదబంధం వాడాడు. కొందరు కవులకు కొన్ని ఊతపదాలు వుంటాయి. తిక్కనగారు 'తగో' ఎక్కువగా వాడారు. మారన 'వెన' అన్న మాటను తెగవాడాడు. భావోద్వేగం ఎక్కువగా ఉన్న పద్యాలలో ఈ మాట ఎక్కువగా కనబడుతుంది. ఊతపదమైనా అప్పుడప్పుడు చెవికింపుగా ఉండేటట్టు దానిని ప్రయోగించడం జరిగింది. ఉదాహరణకు : ---మాయతన్వినై నను దయజూపవే భుజగనాయక నాకు వెసన్' మదాలసన్ (3_88) ఇటువంటి చిన్న శబ్ద శిల్పాలు వాటంతట అవే వచ్చినట్టు కనబడ -శాయిగాని పనిగట్టుకొని రాసినట్టుగాని, కవి వాటిమీద శ్రద్ధ జూపినట్టుగాని కన బడదు.<noinclude><references/></noinclude> f2uz5kwyjg8kd0he3f96aqps7aey5bw 104 232434 589147 2026-10-18T01:12:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమ గాంధ్ర సాహిత్యం...2 248 ఉ తరో తరా పోతనగారు వాడిన 'శారదనీరదేందు' లాంటి మాటల కలయికను మారన మొదలెట్టాడు 'అలర్కుడొప్పినా శారదనీరదేందు విలవద్యా -కుడై బగు పు తవంతుడై '"(3_288) అని వ్రాశాడ...' 589147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమ గాంధ్ర సాహిత్యం...2 248 ఉ తరో తరా పోతనగారు వాడిన 'శారదనీరదేందు' లాంటి మాటల కలయికను మారన మొదలెట్టాడు 'అలర్కుడొప్పినా శారదనీరదేందు విలవద్యా -కుడై బగు పు తవంతుడై '"(3_288) అని వ్రాశాడు తెలుగు నుడికారాన్ని అక్క డక్కడ 'చూదశ్వత్థదళఁబు భంగి' (1-115) అని సంస్కృతీకరించినా మారన జాతీయాలు, సామెతలు చక్కగా వాడేకవి. చిచ్చుచీరను కట్టడం, సూదికి రెండు మొనలు కలవే అని అడగడం, యౌవనం అడవిగాచిన వెన్నెల అయిపోయిందని వాపోవడం 'మిన్ను విరిగికూలినట్లు భావించడం' 'వెంపు బూడ్డ బొట్టయ్యెనే' అని అడగడం మొదలైన తెలుగుదనం ఉట్టిపడే మాటలు అక్కడక్కడ వాడాడు. తెలుగుదేశపు ఆచారాలను కూడ ఉన్నంతలో చూపించాడు. ఆరోజుల్లో రాచవీధుల్లో మాలలు ఎలాగ నడిచేవారో వర్ణించాడు. ఛండాల వేషంలో ధర్ముడు " ఇంగోల దట్టుచు 'సం బళి నంబళి'యనుడు గ్రందుపడు జనములకున్ దొలగుచు నొదుగుచు నాథూ తలపతి కడ కరగుదెంచి తానిట్ల నియెన్ (1-226) అని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించాడు. మాలవానికి దాన్యం చేయడం ఇష్టంలేక హరిశ్చంద్రుడు ఆరాటపడడానికి వీలై నంత జగుప్ప పుట్టేటట్లు ఛండాల వేషాన్ని మారన వర్ణించాడు. నీతికి కట్టుబడి ఆ మాలనే సేవించడంలో కథానాయ కుని శీలాన్ని ఇనుమడింప చేశాడు. 250g 20...." మార్కండేయ పురాణంలోని నీతులను తరువాతి కవులు చదివినట్లు న్నారు. మనకు చాలా సుపరిచితమైన "అప్పిచ్చు వాడు వై సుమతిశతకం పద్యార్థాన్నే ఉపదేశంచేసే పద్యాన్ని మారన మార్కండేయ పురాణంలో (8_248) వ్రాశాడు. చూడండి : "ఎచ్చట శ్రోత్రియుడును ధనమిచ్చువతడు నీరుగలుగు నేరును వెళ్లా మచ్చికయును లేకుండును.నచ్చట వసియింప వలవ దభినుత చరితా : " సుమతి శతకం వ్రాసిన కవి ఈ పద్యాన్నో, మార్కండేయ పురాణ మూలంలోని శ్లోకాన్నో చూచి ఇలా వారా వారాడు : అప్పిచ్చుదాత, వైద్యుడు నెప్పుడు ప్రవహించునట్టి జొప్పడిన యూరసుండుమ యేరు ద్విజుడుం చొప్పడకున్నట్టి టి యూరు జొరకుము సుమతి<noinclude><references/></noinclude> p6z0x7sk1wyjzjnsjaaj364qqg64leh 104 232435 589148 2026-10-18T01:12:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '244 మూలశోకం : "ధనకఃళ్ళో గోత్రియోరాజా నదీ వైద్యస్తు పంచమః పంచయత న విద్యంతే న తత్ర దివసం వ వేత్" కృష్ణమాచార్యులు సుమతి భీమన ప్రాచీనుడు. వాస్తవానికి మారన పుస్తకంలోనుంచి భావాలను...' 589148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>244 మూలశోకం : "ధనకఃళ్ళో గోత్రియోరాజా నదీ వైద్యస్తు పంచమః పంచయత న విద్యంతే న తత్ర దివసం వ వేత్" కృష్ణమాచార్యులు సుమతి భీమన ప్రాచీనుడు. వాస్తవానికి మారన పుస్తకంలోనుంచి భావాలను గ్రహించిన తరువాతి కవులు అతణ్ణి నుతించినట్టు కనబడదు. మను చరిత్ర వ్రాసిన పెద్దనగారు కనీసం మారనను పేర్కొనైనా లేదు. తెలుగు మార్కండేయ పురాణంలోని భావాలను ఆయన స్వీకరించినట్లు ఈ క్రింది పద్యాల పోలికలు సాక్ష్యమిస్తాయి. "ఈ సుకుమారుడెవ్వడొకొ యిందుల కెందులనుండి వచ్చెనో భాసుర రూపకాంతిజిత భావజచంద్రుడితండు రాగ లీ సరసత్వ మొప్పగుడు లాలసుడైనను జూచెనేని నే జేసిన పుణ్య మెవ్వరును జేయరు; కామునిదక్క నేలుదుకా." 5 (మార్కండేయ. 4_230) "ఎక్కడివాడో యక్షతనయేందు జయంత వసంత కంతులం జక్కదనంబునం గెలువజాలెరు వీని మహీసురాన్వయం చెక్కడః యీతనూ విభవ మెక్కడ? యేలనిలంటగా మరుజు డక్కగొనంగ రాదె యకటా నమువీడు పరిగ్రహించినగా?" $ (మనుచ, 255) మార్కండేయ పురాణం ముఖ్యంగా దేవీమహాత్మ్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. మహిషాసుర మర్ధ నం, కుంభనిశుంభుల వధ మారన చాలా ఉత్తేజకరంగా అనువు దించారు. మహిషాసుర సంహారం 88 గద్యపద్యాలభాగం. ఆ తరువాత శుంభ నికుంభుల పధ, దేవీమహాత్మ్యం 125 గద్యపద్యాల భాగం. వీటిలో 'లయగ్రాహి, మహాస్రగ్ధర, మాలిని, దఁడకం మొదలైన విశేష వృత్తాలను మారన వాడారు. తెలుగుక ర్తలు తరచుగా లయగ్రాహిలో వసంతవర్ణినే చేస్తారుగానీ, మారన యుద్ధ వర్ణన చేశాడు. దండకంలో మారన ఎక్కువగా తెలుగు మాటలే వాడాడు. "నారయణి దేవి | మా మ్రొక్కు గైకొనుము" అనే మాటలు పల్లవిలాగ దండకంలో పునరా వృత్తం కావడం ఈ దండకంలోని విలక్షణత్వం. ఇంకే దండకంలో యిటువంటి వింఠ కనబడలేదు. చూడండి మారన రచించిన దండకం:<noinclude><references/></noinclude> 12xck99gjmea46vk9irq44zwjaqiacn 104 232436 589149 2026-10-18T01:13:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? $ $ - 245 శ్రీ విష్ణుశ శ్రీ : జగన్మూలశ క్తి ః త్రిశక్తి ః మహాశక్తీ । నారాయణి: -దేవి, మామ్రొక్కు శ్లోకొమ్ము కాష్టాది కాలస్వరూపంబులం జేసి పాకంబు గావించి లోకంబ...' 589149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? $ $ - 245 శ్రీ విష్ణుశ శ్రీ : జగన్మూలశ క్తి ః త్రిశక్తి ః మహాశక్తీ । నారాయణి: -దేవి, మామ్రొక్కు శ్లోకొమ్ము కాష్టాది కాలస్వరూపంబులం జేసి పాకంబు గావించి లోకంబులన్మింగు నారాయణీ : దేవి : మా మ్రొక్కుడై కొమ్ము వర్గస్థితి ధ్వంప నంబు లొనర్నన్నిమిత్తంబ త్రైగుణ్యమూర్తి జగద్గీత సత్కీర్తి: నారాయణి శ్రీ -దేవి ; మా మ్రొక్కు గై కొమ్ము రమ్యాక్షసూత్రాదీ చిహ్నావరం దాల్చి హంసంబు పై నీవు బ్రహ్మాణిపై యెప్ప నారాయణీ దేవి | మా మ్రొక్కు గైకొమ్ము ద్రిశూలంబుఁ గేరి నెల్వంగంగ బాలేందురో చుఱ్ఱటాలంకృతిం జేయ మాహేశ్వరీ మూర్తి బెంపారి యాబోఁతుమీఁద న్వెలంగొందు నారాయణీ :దేవి : మా మొక్కు గైకొస్కు హ సమ్ములన కశంఖాదిలోక ప్రశసాయు ధమ్ముర్మెఱుంగారఁగా వైష్ణవీ రూపలీల న్విహారఁబు గైకొన్న నారాయణీ దేవి మా మ్రొక్కు గైకొమ్ము రాజన్మ యూరంబుఁదేజంబుతో నెక్కి చేశక్తి శోభిల్లఁ గామారిపై బాల్పు నారాయణి ; దేవి : మా మ్రొక్కు గైకొమ్మ వారాహివై యేక దంష్ట్రంబున నీవు ధాత్రితలం బెత్తి శ్రీ నారసింహాకృతిక డైక్యులంద్రుంచి లోకైక రక్షావిధి :స్థన్యవై నట్టి నారాయణీ శ్రీ దేవి : మా మ్రొక్కు గైకొమ్ము చరాడా కిరీటంబు దోర్వజ్రము నృజ్వరిలంగ వేగన్నులుంగాల వృతాద్రివీరారులం ద్రుంచి మాహేంద్రి వైయున్న నారాయణీ : దేవి : మా మ్రొక్కు గైకొమ్ము శ్రీకంఠ -దూతీ | శివా : ఘోరనాదంబు మ్రోయంగ డై తేయులం జంపి యుగాజిఁ జెల్వారు నారాయణీ : దేవి : మా మొక్కు గైకొమ్ము దంష్ట్రాకరాళావనంబు న్నిరోమా లికా దీప్తి జాలంబును నేజరిల్లంగ సంగ్రామరంగణునం జండముండాదులం గిట్టి చెండాడి దానుండ పై మేదినిన్సెంపున స్మిటు నారాయణి దేవి: మా మ్రొక్క గైకొమ్మ సర్వంబునం బాణీ పాదాస్యములల్లి సర్వంబున న్నీర నేత్రాంగములలి .సర్వంబున న్నాసికాకర్ణముల్లల్లి సర్వంబు నీవైన సర్వేశ్వరీ ః సర్వశక్త్యాత్మికా ః సర్వరూపాః మహాదుర్గ | మా మ్రొక్కు గైకొమ్ము మమ్మర్ది రక్షింపు ముక్కన్నులం .పొలజెనొందు నీ మోము కాత్యాయనీ, మమ్మునే భీతియుం బొందకుండంగ రక్షించు రక్షోగణాలీలమై నీదు శూలంబు శ్రీ భద్రకాళీ హముందాన రక్షించు నాదంబున :నిక్కు అల్లాబ్స నీ ఘంట దోషంబులం దోలినమ్మెప్తు రక్షించు వక్తంచర శ్రీ ర కంబునం దోఁగి కెంజాయ రంజిల్లు నీ వాలు మమ్మేలుచు స్కేలుగావించు రోగం _బులం దాచి రాగంబుతో నీవు మాకుం బ్రసాదింపు సంతుష్టవై లేప్రొద్దు దేవీ : నినున్పక్తి "సేవించు సద్భక్త సంఘంబు లెన్నందు నేడు అము ,ల్పొంద 'కే బాధలం ఇంద కానంద లీలస్సుఖం బుండు గాంచున్నమనైక భద్రాః .నమవైక పుణ్యా : నమ స్తే నను 'స్తే నమః' . - ఋషకామంబు (8.244)<noinclude><references/></noinclude> cqqzsa4az3cberq1wdheu9s181txl8z 104 232437 589150 2026-10-18T01:13:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 కృష్ణమాచార్యులు దండకంలో ఈ చి ఇలాగ మళ్ళా మళ్ళా రావడం ఆనాటి పాటలను. స్ఫురింపచేస్తోంది అనుకోవచ్చును. తరువోజను, తలంబ్రాలను దంపే చోట ఆడ వాళ్ళు పాడేవారని నాచన సోముడు వ్రాశాడు....' 589150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 కృష్ణమాచార్యులు దండకంలో ఈ చి ఇలాగ మళ్ళా మళ్ళా రావడం ఆనాటి పాటలను. స్ఫురింపచేస్తోంది అనుకోవచ్చును. తరువోజను, తలంబ్రాలను దంపే చోట ఆడ వాళ్ళు పాడేవారని నాచన సోముడు వ్రాశాడు. మారన రెండు తరువోజలు ఈ పుస్తకంలో వ్రాశాడు (1,151, 8128). పాల్కురికి సోమనాథుడు ద్విపదను ప్రచారం చేశాక ఈ తరువోజలు ఇంకెవ్వరూ వాడలేదని అమరేశం రాజేశ్వరశర్మగారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. మారన సోమనాథుడి సమకాలికుడు. అప్పటికింకా తరువోజలు ప్రచారంలో వున్నాయి. మారన తన గురించి ఏమీ చెప్పుకోలేదుగాని కృత్యాదిని భారతీదేవిని . సుతించడంలో తన వైదుష్యాన్ని పరోక్షంగా చెప్పుకొన్నాడు. ఆరయ నొక్క భంగిగ రహస్యపు జోటను సూరి సఫాంతరంబులను జొప్పడి తప్పక గద్య పద్యముల్ రాజ సన్ని దినో దోరలు పేర్చినట్లు మదిఁదోఁపఁగఁ జేయుట సంతతంబునా భారము కాదె వీని కనుభారతి మాకుఁ బ్రసన్న యయ్యెడున్. (పీఠిక _5). రహస్యపుచోట, రాజసన్నిధిలో, పండితసభలో ఒక్కలాగ గద్య పద్యాలు దోరలు పేర్చినట్లు మదిని తోచేటట్లు మారన చెప్పేవాడని తెలుస్తోంది. రహస్యపుచోట ఈయన ఎలాంటి పద్యాలు చెప్పాడో తెలియదు. ఈ పురాణాన్ని కృతి పుచ్చుకొన్న గన్నయ వారవనితాలోలుడు. పుస్తకంలోని సుమారు రెండు వందల సంబోధనలలో ఎక్కువ గన్నయను శృంగార పురుషుడిగా పిలిచేవే: విలాసినీ మనోహర, చాలా రతికేశీ పొందారా: భామినీ హృద్యమూర్తీ, వార విలాసినీ వదవ వారిజమిత్ర, భామిని పంచదాణా ప్రౌఢ శ్రీ మకరాంకాః అని చాలా విధాలుగా గన్నయ కాముకత్వాన్ని మారన కనబర్చాడు. వారస్త్రీలతో వైభవంగా వుండేది శ్రీనాథుడి క్రీడాభిరామం దీనిని విపులంగా ఆ రోజుల్లో ఓరుగల్లు వరి మంది మార్కండేయ పురాణాన్ని కృతి పుచ్చుకున్న గన్నయతోబాటు మారన మొదట వారకాంతల యిండ్లకు వెళ్ళేవాడా? ఆ రహస్యపు చోట్లలో హృద్యమ మైన పద్యాలు చెప్పేవాడా ? ఏమో మారన శృంగార వర్ణన చక్కగానే చేయ- గలడు. దానికి ఈ క్రింది పద్యం సాక్ష్యం.<noinclude><references/></noinclude> e2rx6gz61aj18p2axo0bbgbrkufmpgt 104 232438 589151 2026-10-18T01:13:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 ఆ నగుమోముచెన్ను శశియందును బంకరుహంబునందులే దానయన ప్రభాతి మదనా ప్రములందు మెఱుంగులందులే దానును మేనికాంతి అతికావాలియందుఁ ఐసిండియందులే దాసలి నాయతాక్...' 589151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం...2 ఆ నగుమోముచెన్ను శశియందును బంకరుహంబునందులే దానయన ప్రభాతి మదనా ప్రములందు మెఱుంగులందులే దానును మేనికాంతి అతికావాలియందుఁ ఐసిండియందులే దాసలి నాయతాక్షి లలితా కృతి నామదిఁబాయ నేర్పునే మెఱుఁగారు లేఁదీఁగ మెచ్చవియ తవ్వి తనులతో $ 247 (2.161) గల కంఠముల యెలుంగుల యేపు దీపించు నలపొలి ముద్దు బల్కులు వినంగు గనక కుంభంబుల కాంతి గైకొనని యా కొంత చనవ చిరఁగాఁగిలింపఁ జిగురుటాకుల నును జిగిపొంపు దెగడు నచ్చవలాక్షి కెమ్మోని చవిగొనంగఁ n (2.182) జిత్త మొదవు తిపుటఁ జిడిముడి పడియెడు, నీవు ధర్మాతత్త్వ నిషణహృదయ వాలతాంగి నన్ను నను రక్తిమెఁ గూర్పు మన్మధాగ్ని నేను అందకుండ. ఈ పద్యాల శృంగారం బాగున్నా ఇది రక్తి కట్టని ఘట్టంలోనిది. పడుచుకుర్రాడు చెలికాడితో తన విరహాన్ని చెప్పుకొంటే బాగుంటుంది కానీ, తుష్ఠువాడు, రోగంతో బాధపడేవాడు, "హేయ రసము మూ రఘనటులు" పుండేవాడు. వేశ్యను చూసి అనురక్తుడై, దాని దగ్గరకు తీసుకెళ్ళమని భార్యను బ్రతిమాలుకొనడంలో ఈ పద్యాలు మారన చెప్పాడు. అందుచేత రసాభాసం తప్పదు. తన కృతిపతికూడా వారవధూలంపటుడని తెలిపేకాటోలు మార్కండేయ పురాణం అనువదించమని గన్నయ అడగగానే "ఇతడిమ్మేదిని వింత ధన్యు డగువే" అని మారన ఆశ్చర్యంతో పద్యం చెప్పాడు. ఆ సందేహం నిజమే అయింది. గన్నయ సేనాని అంత ధన్యుడు కాలేదు. ప్రతాపరుద్రుణ్ణి మహమ్మ దీయులు చెరపట్టి తీసుకొనిపోయాక గన్నయ తురకలలో కలిశాడు. మతం మార్పు కొన్నారు. పేరు మార్చుకొన్నారు. ఢిల్లీకి. పోయి అక్కడ పాలకులకు నమ్మక సుడై కొన్నాళ్ళకు వరంగల్లుకి రాజప్రతినిధిగా వచ్చాడు. ఇతడి జీవితంలోని వివిధ విషయాల గురించి వివరంగా శ్రీ నేలటూరి వెంకటరమణయ్యగారు 1888 ఫిబ్రవరి మాసం భారతిలో వ్రాశారు. మతం మార్చుకొన్నాక గన్నయ 'మల్లిక్ మక్బూల్' అని పేరు మార్చుకొన్నాడు. ఉత్తరాన ఢిల్లీ సుల్తానుల చరిత్రలో చాలా ప్రముఖ పాత్రను వహించాడు, కానీ జహానన్న బిరుదు పొందాడు. అయితే వరంగల్లులో<noinclude><references/></noinclude> a9i1ysb76t2knag8t10u99somvybh3c 104 232439 589152 2026-10-18T01:13:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 కృష్ణమాచార్యులు విలువలేకపోయాడు. మఠం మార్చుకొన్నాక వరంగల్లుకు వచ్చిన గన్నయమ మారన కలుసుకుంటే ఎలా పరిణమించేదో, ఏ చర్య జరిగేదో వూహించి ఈ గ్రంథ కర్త "ఈశ్వర అల్లా తేరేనామ్" అన...' 589152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 కృష్ణమాచార్యులు విలువలేకపోయాడు. మఠం మార్చుకొన్నాక వరంగల్లుకు వచ్చిన గన్నయమ మారన కలుసుకుంటే ఎలా పరిణమించేదో, ఏ చర్య జరిగేదో వూహించి ఈ గ్రంథ కర్త "ఈశ్వర అల్లా తేరేనామ్" అనే నాటిక విరచించాడు. అందుకే మార్కండేయపురాణం పీఠిక (18) లో మారన “ఇతడిమ్మేది నింతధన్యు డగువే " అని చెప్పిన పద్యంలో క్రూరమైన వ్యంగ్యం అవ్యక్తంగా -ధ్వనించింది. ఇది నన్నయగారు "అమలిన తారకా సముదయంబుల నెన్నను" అని చెప్పిన పద్యంలోని వ్యంగ్యం వంటిది, అయితే ఈ పద్యం చివర "ఈ దివ్య పురాణ రత్నమును మార్కండేయమేఁ జెప్పగాంచితి, పుణ్యాత్ముడనైతి, జన్మము ఫలించెన్ లోకసంభావ్యమై" అని మారన అత్యంత ప్రమోదం చెందాడు. సంభావ్యమే. తెలుగులో దొరికిన మొదటి పురాణం కనుక ఇది నిజంగా లోక<noinclude><references/></noinclude> ns78watpgasm7zyf2lir33w8zhtx99y 104 232440 589153 2026-10-18T01:14:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 అథర్వణాచార్యుడు నన్నయగారు వదిలిపెట్టిన భారతాన్ని విరాట పర్వం నుంచి తిక్కనగారే కాక మొదటి నుంచీ ఇంకొక కవికూడ పూర్తిచేశాడు. అతని పేరు అథర్వణుడు. ఇటువంటి అరుదైన పేరు తెలుగ...' 589153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>19 అథర్వణాచార్యుడు నన్నయగారు వదిలిపెట్టిన భారతాన్ని విరాట పర్వం నుంచి తిక్కనగారే కాక మొదటి నుంచీ ఇంకొక కవికూడ పూర్తిచేశాడు. అతని పేరు అథర్వణుడు. ఇటువంటి అరుదైన పేరు తెలుగువాళ్ళలో ఉండదుకనుక ఇది పెట్టు వేరేమో అని కొందరు అనుమానించారు. ఇతడు జైనుడనికూడ అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఇతడు భారతం కొన్ని పర్వాలు ఆంధ్రీకరించడమేకాక ఒక ఛందో గ్రంథం కూడ వ్రాశారు. 'వికృతివివేకం' అనే వ్యాకరణ గ్రంథాన్ని సైతం సంస్కృతంలో రచించాడని లోడలు చెప్పుకొంటారు. అయితే ఆ వ్యాకరణ గ్రంథాన్ని అర్వాచీను లెవరో వ్రాశారని, దానికి ప్రశస్తి రావడం కోసం అథర్వణకృతిగా చలామణి చేశారని పండితులలో కొందరు గట్టిగా విశ్వసిస్తున్నారు, బహుశా అథర్వణాచార్యుడు ఈ వికృతి వివేకాన్ని రచించి నట్లు మొట్టమొదట చెప్పి వ్యాఖ్యానం వ్రాసిన గాలి ఓబళయ్య అనే వండితుడే ఈ పుణ్యం కట్టుకొన్నాడనికూడ నిరూపించగలుగుతున్నారు. గాలి ఓవిళయ్య తన తెలుగు పేరులో గాంభీర్యం లేదని, ప్రభంజనం అహోబలపతి అని మార్చుకొన్నా వ్రాశారనుకొన్న తెనుగు వ్యాకరణాన్ని డట. నన్నయ్యగారు సంస్కృతంలో అన్పకవి తెలిగించాడన్న 'ఈసు' కొద్దీ అహోబలపతి ఈ 'వికృతి వివేశాన్ని' రచించాడట. ఈ విషయాలన్నీ కందుకూరి వీరేశలింగంగారు తమ ఆంధ్ర కవుల చరిత్రలో విపులంగా విశదపరిచారు. మరికొన్ని కొత్త విషయాలను చాగంటి శేషయ్యగారు తమ ఆంధ్ర కవి తరంగిణి మూడవ సంపుటంలో ప్రతిపాదించి చక్కగా వివరించారు. అప్పకవి వ్రాసిన తెనుగు పద్యాలనే అహోబలపతి సంస్కృతీకరించి అథర్వణుని పేరు పెట్టాడని ఆయన అభిప్రాయవడుతున్నారు అప్పకవి పద్యాలనూ, అహోటలవతి శ్లోకాలనూ స్పష్టంగా చూపించారు. చూడంటు<noinclude><references/></noinclude> kannusi6jv0ackcbixf7thdt5fv1ruh 104 232441 589154 2026-10-18T01:14:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 అథర్వణాచార్యుడు "ఆదిని శబ్దశాసన మహాకవి చెప్పిన భారతంబులో నేది వచింపగా బడియె నెందును దానినె కాని సూత్రసం పాదన లేమిచే దెనుగుపల్కు మరొక్కటి గూర్చి చెప్పగా రాదని దక్షవాటి...' 589154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 అథర్వణాచార్యుడు "ఆదిని శబ్దశాసన మహాకవి చెప్పిన భారతంబులో నేది వచింపగా బడియె నెందును దానినె కాని సూత్రసం పాదన లేమిచే దెనుగుపల్కు మరొక్కటి గూర్చి చెప్పగా రాదని దక్షవాటికవి రాక్షసు దీనియమంబు జేసినవా. ఆ మూడుపర్వములలో_నామాన్యుడు నుడువు తెరుగు అరపికొని కృతుల్ దాము రచించిరి తిక్క సుధీమణి మొదలైన తొంటి తెనుగుకవీంద్రుల్." (so. 85, 46, 47) ఈ మాటలు అప్పకవి స్వంతాలు కూడ కావు. సాక్షాత్తు భగవంతుడే స్వప్నంలో కనబడి చెప్పినవని అప్పకవి వ్రాసుకున్నాడు. ఈ భగవంతుడే వికృతివివేకం వ్రాసిన వానికికూడ కనబడివుండాలి. అప్పకవికి చెప్పిన మాటలనే చెప్పినట్లు ఈ శ్లోకాలు ఉన్నాయి. *శబ్దానుశాసన కృతేనహి భారతస్య పర్వతయేణ కథితం పదమేన యోగ్యం, నాన్యత్ ప్రయోగసరణా పసుశాస్త్ర దృష్టే రేవంతో నియమ కవి రాక్షసేన. శ్రీ తిక్కయజ్వ ప్రముఖ విచక్షణసుధాంశవః తదభ్యుపగసూయ తచేతసః కవనే రతాః." ఈ శ్లోకాలను క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దంలోని అహోబలపతికాక 13వ శతాబ్దంలోని అథర్వణుడే వ్రాస్తే అతనికి తిక్కనగారు భారతాన్ని విరాట పర్వం నుంచే తెనిగించారని తెలిసే ఉంటుంది. ఆ పదిహేను పర్వాలనూ చదివాకనే తన భారతం వ్రాశాడాః తనకు కొద్దిగా పూర్వుడూ, తాను ప్రామాణికుడుగా అంగీక రించినవాడూ పూర్తిచేసిన భారతాన్ని మళ్ళీ అనువదించడానికి పూనుకొంటాడా? ఈ శ్లోకాలను అహోబలపతి అప్పకవినుంచే స్వీకరించి వుంటాడు. అప్పకవి తన లక్షణ గ్రంథం గురించి ఇలా గొప్ప చెప్పుకొన్నాడు : "ఇది చదివిన పిమ్మట మఱి_ యెదియేవియు జదువు బుద్ది యేలా వొడముతా ఐదపడి గ్రంథములన్నియు, వెదకి వెదకి సారమెల్ల వివరింపంగళా." (17) ఇలాగే అహోబలపతి తన వ్యాఖ్యానం గురించి కూడ చెప్పుకొన్నాడు : "యస్సారోథర్వణ గ్రంథే సోప్యత్రైవ విధీయతే. తేన తత్ఫక్కి కాలోకలోలతా త్యజ్యతాం బురైః."<noinclude><references/></noinclude> nmwx72ue1covtnllzktev9qhzo00tax 104 232442 589155 2026-10-18T01:14:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 251 అథర్వణాచార్యుని గ్రంథమందున్న సారమంతటినీ ఇందులో చేర్చాను తనుక అతని గ్రంథాన్ని ఆలోకించాలనే కోరికను పండితులు వదిలివేయుదురు గాక అని ఈ శ్లోకానికి అ...' 589155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>- సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..2 251 అథర్వణాచార్యుని గ్రంథమందున్న సారమంతటినీ ఇందులో చేర్చాను తనుక అతని గ్రంథాన్ని ఆలోకించాలనే కోరికను పండితులు వదిలివేయుదురు గాక అని ఈ శ్లోకానికి అర్ధం. ఆంధ్ర శబ్దచింతామణికి వ్యాఖ్యానం వ్రాస్తూ కృత్యాధిని అథర్వణాచార్యుని గ్రంథంగురించి ఈ శ్లోకం వ్రాయవలసిన అగత్యం అహో బలునికి లేదు. ఈ అప్రస్తుత ప్రసంగం వల్లనే ఇతడు అథర్వణుని పేర గ్రంథాన్ని రచించాడనే బలపడుతున్నదని చాగంటి శేషయ్యగారి వాదం. ' ఇదే : పెక్కురు పరిశోధక పండితులు అభిప్రాయమని చెప్తూ దీనిని బలపర్చడానికి ఆచార్య దొణప్పగారు 'వికృతి వివేక కర్తృత్వము' అనేవ్యాసాన్ని ఇటీవల రాశారు. 1 అంతరంగికమైన అనేక సాక్ష్యాలతో వికృతి వివేకం అథర్వణ కర్తృత్వము కాదని అహోబల పండితుడే దీనిని సృష్టించి అధర్వణునికి అంటగట్టా డని నిరూపించారు. "అథర్వణుడు అంత ప్రాచీనుడు కాడు. అప్పకవి మొదలై నవారి దరి దాపులకు సమకాలికుడంటారా ? అప్పుడంత రగడ ఎందుకో అథర్వణుడు నాల్గు వందల శతాబ్దలు మనవైపు నడచివచ్చినచో వికృతి వివేక క కర్తృత్వము ఆయనక కట్టిపెట్టడంలో నేను మొదటివాడనని" అనే భావాలను ఆచార్య దొణప్పగారు ఈ వ్యాసంలో నొక్కి వక్కాణించారు. 'వికృతి వివేకం' అనే కారికావళిని రచించకపోతే పోయె, అధర్వణుడు త్రిలింగ శబ్ధానాం శాసనం విరచించి ఉంటాడని కొందరు వ్యాకరణ పండితులు ఇంకా ఆశిస్తున్నారు,2 అయితే క్రీ. శ. 1080 ప్రాంతాలలో మండ లక్ష్మీ నరసింహా చార్యులు అనే వైయాకరణి రచించిన 'ఆంధ్రకౌముది' అనే గ్రంథానికే 'త్రిలింగ శబ్దానుశాసనము' అనే నామాంతరం ఉంది (చూ.... మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథా లయం D కేటలాగు_D_1223) నన్నయగారికి కర్తృత్వం అంటగట్టిన ఆంధ్ర శబ్దచింతామణికంటే ఈ త్రిలింగ శబ్దానుశాసనం ప్రధమమని అమరేశం రాజే శ్వరశర్మగారు ఆంతరంగిక సాక్ష్యాలవల్ల భావిస్తున్నారు. అంతవరకూ బాగానే ఉందిగానీ త్రిలింగ శబ్దాను శాసనం అథర్వణ కృతమన్నవారి ఆశయుక్త మయి నది కాదు. 17 వ శతాబ్దంలోని వైయాకరణులకు తాము సంస్కృతంలో రచించిన 1 భాషా చారిత్రక వ్యాసావళి. 1972 ప్రధమ ముద్రణ. ద్వితీయ ముద్రణ 1887. పుట 85 నుండి. 2. ఆంధ్ర వ్యాకరణ వికాసం - ప్రథమ భాగంలో అమరేశం రాజేశ్వరశర్మగారు, 107 నుండి<noinclude><references/></noinclude> qvxoz6xy52z2wn6e35hrwhn2weaxoz3 104 232443 589156 2026-10-18T01:14:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 అథర్వణాచార్యుడు ఆంధ్రవ్యాకరణాలను తగిలించడానికి నన్నయ, అథర్వణుడు అనే రెండు చిలక కొయ్యలు కావలసి వచ్చాయి, అంతే మొత్తంమీద అథర్వణాచార్యుని పేర చలామణి అవుతున్న కారికావళి అ...' 589156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>252 అథర్వణాచార్యుడు ఆంధ్రవ్యాకరణాలను తగిలించడానికి నన్నయ, అథర్వణుడు అనే రెండు చిలక కొయ్యలు కావలసి వచ్చాయి, అంతే మొత్తంమీద అథర్వణాచార్యుని పేర చలామణి అవుతున్న కారికావళి అతని కృతి కాదు అతడు వ్రాసిన భారతంగాని, ఛందస్సుగాని దొరకపు అయినా తిక్కన గారికి నమకాలికుడనీ, ఉదాహరించదగ్గ ప్రామాణి ప్రయోగాలు చేసిన కవి అనీ ఇతని పద్యాలను పేర్కొన్నవాళ్ళ గ్రంథాలవల్ల తెలుస్తున్నది. తరువాతి కవులు ఉదాహరించిన పద్యాలు మాత్రమే ఇతనిని మనకు దః అథర్వణాచార్యుణ్ణి పేర్కొన్న ప్రాచీనుడు గౌరవ. ఇతడు క్రీ.శ. 1445 మధ్య జీవించారు. లక్షణదీపిక అనే ఛందో గ్రంథం రచించాడు. అందులో అథర్వణచ్ఛందాన్ని పేర్కొన్నాడు కనుక ఆథర్వణుడు గౌరనకు కనీసం ఒక శతాబ్ది ముందు ఉండవచ్చునని ఊహించడానికి ఆస్కారముంది. ఇతడు డై నసం పదాయానికి చెందిన కవిలని కొందరు ఊహిస్తున్నారు. గాని ఆనందరంగరాటృందంలో ప్రాదియతికి ఉదాహరణగా అథర్వణాచార్యులు చెప్పిన ఈ పద్యాన్ని కస్తూరి రంగకవి ఉదాహరించాకు "అనవరతమును బూజింప పొందిశివుని దలప దలపులు ఫలియించు గలుషమణుగు " (3.217) కవి జై నుడె తే ఇలా వ్రాస్తాడా? పోనీ ఇది ఏదేనా కావ్యంలోనిది కావచ్చును; పాత్రం మాటలు కావడానికి కూడా ఆస్కారముంది అనుకొంటే అథర్వణ చ్ఛందంలోనివంటూ మాతృకా పూజావిధానం గురించి ఈ రెండు పద్యా లను కసూరి రంగకవే ఉదాహరించాడు. 3 ది "కలుపల గొప్పు దీర్చి సిరిగంద మలంది మెఱుఁగు ముతియం బుల తొడపుల్ బెడంగడర బూని దుకూలము గట్టి చేతులం బొలుపగు రత్న వీణియయ బు నకము విలసిల్ల గుందకు ట్మలరుచి నొప్పు విప్రకులమాతృక సత్కవితాప్రదాయియై, అలవడ సంపెగల్ తురిమి యచ్చపుగస్తురి మేనబూసి కెం పుల తొడపు ల్వహించి మఱి పుష్పశరంబును దీయవిల్లు తే కుల విలసిల గావిజిగి దుకొను పుటముగట్టి దీపకు ట్మలరుచి బొబ్బు రాజకులమాతృక భూజనవశ్య కారియై " (2_270) (2_278) ఆంధ్ర వ్యాకరణ వికాసం – ప్రధమ భాగంలో అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ గారు పుట 197 నుండి.<noinclude><references/></noinclude> ea99d9kla38f4psga573qe7yepo2lzl 104 232444 589157 2026-10-18T01:15:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? 263 ఇవి జై నసమయానికి విరుద్ధమా పరిశోధించాలి. 'కలువలగోపు..... అనేపద్యం కవిగజాంకుశం'లోనిదని లక్షణాదీర్పకా కారుడు చెప్పాడు. ఈ మాతృ కాపూజా విధానంలోని పద్యాల...' 589157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం..? 263 ఇవి జై నసమయానికి విరుద్ధమా పరిశోధించాలి. 'కలువలగోపు..... అనేపద్యం కవిగజాంకుశం'లోనిదని లక్షణాదీర్పకా కారుడు చెప్పాడు. ఈ మాతృ కాపూజా విధానంలోని పద్యాలు తేలికమాటలతో చక్కగా ఉన్నాయి. అయితే అథర్వణుని శైలి చాలా కఠినమనీ, సమానజటిలమైన ఇతని కవిత కవిత్రయం వారి భారతంముందు నిలబడలేకపోయిందనీ, అందుకే దీనికి ప్రచారం కలగలేదనీ పండితులు భావిస్తున్నారు. ఈ భావనలో నిజం లేకపోలేదు. చూడండి, దుర్యో ధనువి. వర్ణన ఎలా చేశాదో *నతనానావని నాథయూ ధమకుటన్యస్తాబ్జ రాగోజ్వల ద్యుతివి. రాజిత పాదపీరు లలనాదోశ్చామరోద్ధూతమా బ్రధారుగాము గేయూరతో రుతలో లాళివినీలకుంతలు భితదాహావరిఘుళా సువర్ణ దరణీకృత్తైర్యు దుర్యోధనుజు."4 ఈ సమాన రచన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో శ్రీనాథుని ప్రవేశానికి దారి చేస్తున్నది. దుర్యోధనుణ్ణి ఎటువంటి పదాడంబరముతో వర్ణించాడో అంతటి రబ జాలంతోనూ రాజ సూయం చేస్తున్న ధర్మరాజునూ వర్ణించాడు. “ప్రణతా శేషవసుంధరాధిన శిరసగ్గంధబుద్ధి భ్రమ త్క్వణదభభ్రమకృద్ద్వి రేవగణ ఝుంకార ప్రదాదిద్దనం ప్రణవత్యుత్ప్రధిత ప్రవర్థిత సమస్త క్షత్రసూయాధ్వర క్షణసింహాసన ఛాసితుగా దృరధనురా మాజనుజ ధర్మజఠా. "5 "ఈ పద్యంలోని 2, 3 చరణముల యర్ధము కుదుర లేదు. మేము మార్చలేదు." అని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు 'ప్రబంధ రత్నావళి'లో మొదటి పుట క్రింద సూచించారు. సుదీర్ఘమైన సమాసాలలోనే కాక విడివిడిగా తత్సమ పదాలను వాడి రసపుష్టి కలిగించడం కూడ అథర్వణునికి చేరినాను అని వెల్లంకి కారంభట్టు ఉదాహరించిన ఈ ఉద్యోగపర్వంలోని పద్యం నిరూపిస్తుంది. 5 21 4 శాతంభట్టు - కవి చింతామణిలో ఉదాహరించాడు. ప్రబంధ. పద్యం. 36 ప్రధ పద్యం.<noinclude><references/></noinclude> m2uo3atg1n4gxny3pmy0413lyfwtybc 104 232445 589158 2026-10-18T01:15:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '254 అథర్వణాచార్యుడు "కృష్ణాతంకుని బద్దబుద్ధులగు రాధేయాదులం గూడి శ్రీ కృష్ణం గేవలమర్త్యుగా దలచి మర్థింపగ నుత్సాహవ రిష్టుం డయ్యె సుయోధనుండకట। రాత్రినాథ: యూహింపుమా యుష్ఠీష...' 589158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>254 అథర్వణాచార్యుడు "కృష్ణాతంకుని బద్దబుద్ధులగు రాధేయాదులం గూడి శ్రీ కృష్ణం గేవలమర్త్యుగా దలచి మర్థింపగ నుత్సాహవ రిష్టుం డయ్యె సుయోధనుండకట। రాత్రినాథ: యూహింపుమా యుష్ఠీషంబుగ గట్టవచ్చునె మదప్యూడో గకుండాలము ?"6 అథర్వణుని కాలంనాటికే కావ్యంలో పురవర్తన చేయడం బాగా నాటుకు పోయిందని చెప్పడానికి అతడు చేసిన ఈ హస్తినాపుర వర్ణన సాక్ష్యమిస్తుంది. "రాజమండల పూర్ణ రాజమండల వీధిరత్న గర్భాముల రత్నగర్భ గంధర్వ గంధర్వ గంధర్వ నగరంబు నాగపున్నా గవున్నా గ వనము మార్గణ మార్గణ మార్గణపీఠ ముత్తుఁగ భుజంగ భుజంగ భూమి కాంతకాంతారాతికాంతకుంతస్థలి వీరణమార కుమార సరసి యనగ దొగడుకెక్కు వలకాపుర బు దే వేంద్రుపురము దానవేంద్రు పురము గ్రేణి పేయు అలితశోణాంబమణి అద్ద గోపురంబు హస్తినాపురఁబు."7 ఇప్పటిదాకా చూపిన పద్యాలవల్ల అథర్వణుడు తత్సమ, తదృవశబ్దాలనే గాని జాతీయత ఉట్టిపడే తెలుగు మాటలను తన భారతంలో వాడలేదనిపించ వచ్చునుగాని అతడు అందులోకూడ సిద్ధహస్తుడవి ఈ పద్యం నిరూపిస్తుంది. "పది దినము అయిదు ప్రొద్దులు పదపడి రెణ్ణాళ్లు నొక్క పగలుగా రేయు గదనంబుజేసి మడిసిరి నదిసుత గురు కర్ణ శల్య నాగ పురీళుల్ " ఈ పద్యాన్ని కూచిమంచి తిమ్మకవి తన సర్వలక్షణ సారసంగ్రహంలో ఉదాహరించాడు. దేశ్యాలను ఎలా వాడాలో అథర్వణునికి బాగా తెలుసు. తన ఛందోగ్రంథంలో ఈ విషయం వ్రాసి ఉంటాడని ఆనందరం గరాంట్బందలో పేర్కొన్న ఈ క్రింది పద్యం తెలియజేస్తుంది. 6 ప్రబంధ - 15 7 - పద్యం 5.<noinclude><references/></noinclude> 3dnos9njwz780dnx7x7wv6tyna4f3dy 104 232446 589159 2026-10-18T01:15:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 "దేశ్య తెలుగులందు దెలియ నొక్కొకచోట హల్లులోనవచ్చు అగియుండు నట్టిచోట రెండు నమరు వళ్ళకు చెప్ప నాదిసుకవివరుల యనుమతమున, " (తెమ్మెర, ఓలమాన, కచ్చర, ఆరది, వీరి...' 589159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం_2 "దేశ్య తెలుగులందు దెలియ నొక్కొకచోట హల్లులోనవచ్చు అగియుండు నట్టిచోట రెండు నమరు వళ్ళకు చెప్ప నాదిసుకవివరుల యనుమతమున, " (తెమ్మెర, ఓలమాన, కచ్చర, ఆరది, వీరిది, క్రిక్కి రినె అను నీ మొదలుగాగల దేశ్య తెనుగు శబ్దములయందు హల్లు లలో వచ్చులైన స్వరము లిమిడియుండుటచేత అచ్చుకు, హల్లుకు ఆ యక్షరమునే యతిగా చెప్పనగుననుట) 255 (3_180) దేశ్యాలు వాడినా, తత్సమాలు వాడినా, రెండూ కలిపి వాడినా చక్కగా, చిక్కగా రచన చేయడంలో అథర్వణుడు వ్రజ్ఞావంతుడే అవి అప్పకవి ఉదాహ దించిన విరాటపర్వంలోని ఈ పద్యాలు తెలియజేస్తాయి. "ధర్మతనయ, యుష్మదాజ్ఞాని గళవిని, దిద్దమగుచు జిక్కువడియె గాక విజయమత్తగజము విడివడ్డచో వడ్డ_ పాటు, గలదె విత్రయమున? (అప్ప 8_124) శ్రీకంఠు డెదురునపుడు వ_నొకోధ్వజమింద్రమకుట మర్జునతురగా నీకము దివ్యశతాంగము_నా కవ్వడి కల్పియున్న నత డేనుగునో, (అప్ప. 8.141) ఆ కర్ణు దురాలావము._లాకర్ణింపగ నసహ్యమై ద్రోణునితో - నాకనదీసుతుడనియె వ_నొకోధ్వజ మెఱుగ వచ్చు నరు జూపితగళా. (అప్ప. 8-142) ఢాంఢమిత్రభేరికాధ్వానముం ఢులీ వి | మిన్నుముట్ట నానారతంబు గంధర్వపలిక్కులందు గాచు సౌగంధికంబు దేగలరె యొరులు?" (అప్ప, 5_165) అథర్వణుడు కనీసం కర్ణ పర్వం దాకా భారతాన్ని అనువదించాడని అనందిగ్ధంగా చెప్పడానికి ఈ క్రింది పద్యం పనికివస్తుంది.<noinclude><references/></noinclude> tiggs3kdiprgsz9iezk475nlhx8gl14 104 232447 589160 2026-10-18T01:15:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 అథర్వణాచార్యుడు కురుపతి రవిసుతుని సువర్ణరత్నభూషణతతుల మరక బహుమతిచే సి రభసము మీఱ సేనలకు రాజు గావించె సమరకుకలుండగుటన్ 8 అథర్వణుడు ఆది పర్వంనుంచీ అనువాదం మొదలు పెట్టాడనడ...' 589160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>258 అథర్వణాచార్యుడు కురుపతి రవిసుతుని సువర్ణరత్నభూషణతతుల మరక బహుమతిచే సి రభసము మీఱ సేనలకు రాజు గావించె సమరకుకలుండగుటన్ 8 అథర్వణుడు ఆది పర్వంనుంచీ అనువాదం మొదలు పెట్టాడనడానికి ఈ క్రింది పద్యం సౌక్ష్యమిస్తుంది, దీనిని ఆంధ్ర కౌముదీకర్త "అథర్వణ భారతే ద్రౌపదీ వివాహే నఖీం ప్రత్యర్జున వాక్యం" అని 45వ పుటలో ఉదాహరించారు. "అతరిని చెలికి నిచ్చిన రోతోడవులు తొడిగినా సరోజదళాక్షి కౌతుకమున జెప్పమని విన బ్రీతి జనించెదిని తనదు హృదయంబునకున్, "9 ఈ ఆదిపర్వంలోవిదే అవి అజగరనహుషవాక్యంగా ఈ పద్యాన్ని ఆంధ్ర కౌముదీర్ఘ ర్త ఉదాహరించినట్లు నిడుదవోలువారు ఉటంకించారు. 'సార్గము' అనే "నే నిదిగొ మక్కులోద్పపుడైన జముని పట్టి పాఱుని శాపంబు దాపి తింక సొర్గమున కేగెదను మీరు సుఖము జెంది యుందు డనుచు విమాన మొక్కండ నెగయ." ఈ పద్యంలో ఒక విలక్షణ ప్రయోగముంది. 'స్వర్గం' అనే పదానికి కవి ఉపయోగించాడు. ఇది 'సుఖము' అనేమాటకు వళిగా యతి స్థానంలో ఉంది. ఈ రూపాన్ని మన నిఘంటు కర్తలు స్వీకరించలేదు. శబ్ద రత్నాకరం, ఆంధ్ర వాచస్పత్యం వంటి పుస్తకాలలో ఇది కనబడదు. అథర్వణాచార్యుడు అరణ్యపర్వాన్ని అందులో ఉన్న ఉపాధ్యానాలన్నిం టితో `అనునదించినట్లు ఈ రామాయణ కథలోని పద్యం 8 "ఆంధ్రముది" అను త్రిలింగశబ్దానుశాసినం అనే సంస్కృత భాషలో వ్రాసిన తెలుగువ్యాకరణంలో అథర్వణాచార్యుల భారతం లోని ప్రయో గొలు ఉన్నాయి వీటిలో తొమ్మిది పద్యాలను నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు తను తెనుగు కవుల చరిత్రలో అనుబంధంలో (పుటలు 380.391) ఉదాహరించారు ఆ తెనుగుకవుల చరిత్ర. పుట 381<noinclude><references/></noinclude> g6dxj3x3f2nlcqo9yco1n8hvxw28adp 104 232448 589161 2026-10-18T01:15:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 257 నయమార రాఘవుడు నా వయెక్కి నడిదాటి జాహ్న వీళై వలినిజా జయజయ యని వినువీధుల_వియచ్ఛరులు సన్నుతింప వేడుకతోడ జు, 10 ఈ కందంలో ఒక అందంఉంది. రెండుమూడు పాదాలలో 'పయ...' 589161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 257 నయమార రాఘవుడు నా వయెక్కి నడిదాటి జాహ్న వీళై వలినిజా జయజయ యని వినువీధుల_వియచ్ఛరులు సన్నుతింప వేడుకతోడ జు, 10 ఈ కందంలో ఒక అందంఉంది. రెండుమూడు పాదాలలో 'పయెక్కి' 'వియచ్చ' అనే జగణాలున్నాయి. నాలుగింట జగణం వాడి ఆ అందాన్ని ప్రస్ఫు టంగా లిక్కనగారు ప్రదర్శించారు. అందుకే కందానికి తిక్కనగారినే ఘనుడం టారు, అథర్వణుడు కూడా నాలుగింట జగణం వాడడంలో నేర్పరి. 'వయెక్కి” అవి జగణం వాడుతూ నావను యెక్కినట్టు ఛందస్సులోనే స్ఫురింప చేస్తున్నాడు. ఇది శిల్ప రహస్యం. ఇంతకుముందు ఉదాహరించిన 'కురుపతిరవిసుతుని' అనే పద్యంలో కూడా నాలుగింట జగణముంది. యుద్ధపంచకంలోనిదే యింకొక పద్యంలో కూడా అథర్వణుడు నాలుగింట జగణం వాడిన కందపద్యం ఉంది. చూడండి: కురుభీష్మకర్త గాంధారరాజభూరిశ్రవులు దొరకు తోడ్పడి గ్ర చ్చర కవ్వడి మార్కొని నిబ్బరముగ నలుగురిసి రంప వానలు కడిమిన్."11 కుమార సంభవంలో నన్నెచోడుడు 534 కంద పద్యాలు వ్రాసినా ఎక్కడా నాలుగింట జగణంలేదు. ఒక్క పద్యంలో కొంత గ్రంథపాతం వుంది. అక్కడ ఒకవేళ సన్నెచోడుడు పేరెక్కడా వాడని వాలుగింట జగణం వాడేడేమో | చూడండి: * సనములు సకుంతాలావ్యము పై దోప విక చవనజంబులు..... వనములపై కొనుక్రియ వెల్లీత యీదెగోమలి కొలనన్," (సమార. 8_84) నాలుగింట జగణం వాడుతూ ఆథర్వణాచార్యులు వ్రాసిన యింకొక కందపద్యం మళ్ళీ అరణ్య పర్వంలోనే దొరుకుతుంది చూడండి: 10 తెనుగు కవుల చరిత్ర, పుట 192 11 అందులోనే, పుట 300 (17)<noinclude><references/></noinclude> 6t0drnrgp75nwvznqgqhxtfmuttdq8z 104 232449 589162 2026-10-18T01:16:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 అథర్వణాచార్యుడు "వరధౌమ్యాచార్య పురస్సరులై స్వాధ్యాయహోమజపతత్పరులై యరువదివేల నవులు ధర్మరాజు మఖముఱుత జనిరి రాజ్యంబునకున్, "12 అథర్వణాచార్యులు నిరాటపర్వంలో మంచి కూడా ఒకప...' 589162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>258 అథర్వణాచార్యుడు "వరధౌమ్యాచార్య పురస్సరులై స్వాధ్యాయహోమజపతత్పరులై యరువదివేల నవులు ధర్మరాజు మఖముఱుత జనిరి రాజ్యంబునకున్, "12 అథర్వణాచార్యులు నిరాటపర్వంలో మంచి కూడా ఒకపద్యాన్ని ఆంధ్ర కౌముదీర్ఘ ర్త ఉదాహరించాడు. అది కీచకుడు ద్రౌపదితో చెప్పినది. ఇక నొకసారి బల్కిన ఘలీలని చిందువో నోటిముత్యముల్ వికచసరోరుహాక్షి | వినవే నను మన్ననచేసి కావుమీ అకట ; మనోధవాశుగవయంబుల నా తనువెల్ల నొచ్చిపో కరుణసూపియేలుకొనుదే కిమకిప్పుడు వేయ నేటికే 13 1 ఈ పద్యంలో కొన్ని విలక్షణ ప్రయోగాలున్నాయి. సుత్యాలు చిందే చప్పుడు 'మిలీల్' అని కవి చెప్పాడు, నోటిముత్యాలు చిందడం చక్కని జాతీయం 'ఏలుకొనవే' అవి సంప్రార్ధనకి 'ఏలుకొనుదే' అనే ప్రయోగం యతిస్థానంలో దొరుకుతున్నది. చిన్నయసూరిగారు 'సం ప్రార్థనంబుల ముజ్జున కదాదులు విభాష నేను ప్రయుక్తంబులగు' (క్రియ 38) అనీ, 'ఎదాదు అనుప్రయుక్తంబులగు నప్పుడు మజ్జనకు పుజిరుణియగు (క్రియ. 34) అవీ సూత్రీకరించారు. ఇది ననుగ్రం కాదని బహుజనపల్లి వారు ప్రౌఢవ్యాకరణంలో 'ప్రార్ధనంబునం దన త్యయాంతక్రి క్రియలమీద గదకదపు పూర్వకంబు అన్నాడు అనుప్రయుక్తంబు లగు' (క్రియ 8) అని లక్షణశేషం చెప్పి 'ప్రోవ గదన్న' 'ప్రోవగద వన్న' మొద లైన రూపాలకు గలికల్పించాడు. అథర్వణుని ప్రయోగం వారు చూడలేదు. లేకపోతే కద, కదపులతోపాటు ఉత్త 'ఏ' కారానికి కూడా సూత్రంలో చోటు కల్పించేవారు. అథర్వణాచార్యుడు వ్రాసిన ఉద్యోగపర్వంలో నుంచి కూడా ఆంధ్ర కొమురీక ఒక పద్యాన్ని ఉదాహరించారు ఇది సంజయ ధృతరాష్ట్ర సంవాదం లోనిది. *అరయగ వారెల్లరు ఇఙ్ఞలురు గావున వారితో విరోధమ్మునకే అరవయదసందికిం ఐం...పురాచబెబ్బులి మతేనె పోయి మఱలేదన్.” ఇందులో మళ్ళీ మనకు నాలుగింట జగణం కనబడుతుంది. 'ఏమ్యా దుల ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికముగా నగు' అనే వ్యాకరణ సూత్రానికి (వాల 12 తెనుగు కవుల చరిత్ర పుట 381, 13 అదే పుస్తకంలో, అదే పుటలో.<noinclude><references/></noinclude> 37iwifyts9pi7v5my73zgkdxv7ayxse 104 232450 589163 2026-10-18T01:16:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 259 సంధి. 5) ఉదాహరణగా మఱి+ఏనెమణేనె అనే ప్రయోగం ఇందులో వుంది. 'ప్రబలురు' అని బహువచనరేఫం ప్రాసస్థానంలో ఉంది ఇక్కడ రాచబెబ్బులి వంటి ప్రయోగం అక్కనగారి 'మెత్తన...' 589163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 259 సంధి. 5) ఉదాహరణగా మఱి+ఏనెమణేనె అనే ప్రయోగం ఇందులో వుంది. 'ప్రబలురు' అని బహువచనరేఫం ప్రాసస్థానంలో ఉంది ఇక్కడ రాచబెబ్బులి వంటి ప్రయోగం అక్కనగారి 'మెత్తని పతిని' స్ఫురింపజేస్తుంది. తిక్కనగారు ఉద్యోగ పర్వంలోనే సంజయ ధృతరాష్ట్ర సంవాదంలోనే ఈ పద్యం చెప్పారు. అనయము జూదమున యప్పుడ యింతయు కిచ్చు పెట్టి కా ల్పిన యిది నీయు పేక్షయ వశీకృతచిత్తుడు ధర్మసూతి మె తని పులి యెల్లవారలు నధర్మము నీవయిబెట్టునంతకున్ 3 వినడును గానడుం బిదప నీకును నాకు మరల్పవచ్చునే ఉద్యోగ, 2,14) 7 లిక్కనగారూ, అథర్వణాచార్యుడూ సంజయ ధృత రాష్ట్ర సంవాదం లోనే మెత్తని పులి, రాచబెబ్బులి అనే మాటలను ప్రానస్థానంలో వాడడం కాక తాళీయమైనా ఇద్దరు మహాకవులు ఒకలాగే ఆలోచిస్తారనడానికి ఇది నిదర్శనం. తిక్కనగారుస్పష్టంగా చెప్పకపోయినా రేవ అకారాలను ప్రానస్థానంలో పులిమి చెప్పనన్నారు. అలాగే అథర్వణాచార్యుడు కూడా మామ్మూలు 'ర'కారాన్ని, బండిరాని విడివిడిగా కేటాయించి వాడినట్టు కనబడుతుంది. 'అకారస్య' అవి ఆంధ్ర కౌముదీకారుడు అథర్వణ భారతం లోనుంచి ఒక పద్యాన్ని ఉదాహ రించాడు. 14 "తఱచైన కురుబలంబుల మణిపింపుచు కడిమిమెఱయ మారిమసగిన ట భీముఱి బెడంగు గద గొని కఱుపలి కొడుకండు నులుము కావించె వడిన్." ఇందులో 'కఱువలి' అనేమాట శకటరేఫంతో ఉంది. శబ్దరత్నాకరంలో కరువలి అని సాధు రేవంతోనే రూపాన్ని స్వీకరించారు సూర్యరాయాంధ్ర విఘంటువులో కూడా సాధురేప గల రూపమే వుంది, ఆథర్వణ ప్రయోగంవల్ల యిది శకటరేఫ గల రూపంలాగ కనబడుతున్నది. అథర్వణుడు మ లక్షణక ర్త. ఇతని ప్రయోగాన్ని ఇంకొక అక్షణకర్త అయిన ఆంధ్రకౌముదీకర్త "రేఫఱకార యోరుదాహరణాని' అని పేర్కొన్నారు. 'కురుపతిరవిసుతుని' అనే 14 తెనుగుకవుల చరిత్ర, పుట 382.<noinclude><references/></noinclude> nyq3apg4bhis8r722rpproytw28cy98 104 232451 589164 2026-10-18T01:16:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'గల 280 అథర్వణాచార్యుడు పద్యంనుండీ ఈ ‘ఈఱచై న' పద్యందాకావున్న తొమ్మిది పద్యాలను 15 నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు మదరాసు ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలోని 1323 సంఖ్య అముద్రిత నుండి తీ...' 589164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>గల 280 అథర్వణాచార్యుడు పద్యంనుండీ ఈ ‘ఈఱచై న' పద్యందాకావున్న తొమ్మిది పద్యాలను 15 నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు మదరాసు ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలోని 1323 సంఖ్య అముద్రిత నుండి తీసుకున్నారట. ఈ తొమ్మిది పద్యాలూ చాలా విషయాలు మనకు తెలియజేశాయి, ఇవి అథర్వణ భారతం లోనివేగాని మరెందు లోవీ పొరబడి ఆంధ్ర కౌముదీకర్త యివ్వలేదని నిరుదవోలు వారు ఇలా వ్రాశారు : "నన్నయ తిక్కనలను బేర్కొని వారి భారత భాగవతములనుండి స్పష్టముగా గ్రంథకర్త ర్త యుదాహరణము లిచ్చియుండుటచేత పై యధర్వణ భారతో దాహృతులు సరియైనవి యని గ్రహింపనగును "16 వెంకటరావుగారు అనుబంధంలో అదనంగా ఇచ్చిన తొమ్మిది పద్యాలతో కలిపి పంతొమ్మిది పద్యాలు అథర్వణ భారతంలోనిని దొరికాయి. - మొత్తంమీద ఈ ఉదాహరణలన్నీ చూస్తూవుంటే ఒక చక్కని భారత రచన మనసు దక్కలేదే అన్న చింత ప్రతి సాహిత్య ప్రియునికీ కలుగుతుంది. ఇతని ఛందస్సులోనివని లాక్షణికులు ఉదాహరించిన పద్యాలను గమనిస్తే ఇతని గ్రంథం సమగ్రమైనదేమో అనిపిస్తుంది ఒక్క ఆనందరంగరాటృందంలోనే ఇతనిని 28 పద్యాలు పేర్కొన్నారు. అథర్వణుని భారతమో లేక కనీసం ఛందస్సో ముందు ముందు లభిం అశిద్దాం. ఇప్పటికి దొరికిన ఆకరాలనుబట్టి ఇతణ్ణి గురించి యింతకన్నా ఎక్కువ మనకు తెలియదు. 15 తెనుగు కవుల చరిత్ర, పుట 380. 16 అదే పుస్తకంలో, పుట 382.<noinclude><references/></noinclude> letigjboby03qtyw6xav67cvx7w1ksq 104 232452 589165 2026-10-18T01:16:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సంప్రదించిన గ్రంథాలు - వ్యాసాలు అనంతకృష్ణశర్మ, రాళ్ళపల్లి —-అప్పకవి, కాకునూరి -ఆనందమూర్తి, వేటూరి ఆనందమూర్తి, వేటూరి కులశేఖరరావు, ఎమ్ కేశవాచార్యులు, సంబూరి .తిమ్మయ్య, తిమ్మ...' 589165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సంప్రదించిన గ్రంథాలు - వ్యాసాలు అనంతకృష్ణశర్మ, రాళ్ళపల్లి —-అప్పకవి, కాకునూరి -ఆనందమూర్తి, వేటూరి ఆనందమూర్తి, వేటూరి కులశేఖరరావు, ఎమ్ కేశవాచార్యులు, సంబూరి .తిమ్మయ్య, తిమ్మావజ్ఝల దొణప్ప. తూమాటి దొరసామిశర్మ, రావూరి .దొరసామిశర్మ, రావూరి 'పారస్వతావలోకం' త్రివేణి పబ్లిషర్పు మచిలీపట్టణము, 1854 'అప్పకవీయం' వావిళ్ళ ప్రచురణ, మద్రాసు, 1984. "తాళ్ళపాక కవులు వివిధ సాహితీ ప్రక్రియలు' వి. చంద్రకళ, విజయ నగర్ కాలనీ, హైదరాబాదు, మే 1874 'తొలి సంకీ రైన కవులు' ఆంధ్ర ప్రదేశ్ సంగీత నాటక అకాడమీ, కళా భవన్, హైదరాబాదు, 1976. 'సింహగిరి వచనములు' తల సంఘం, హెదరాబాదు, 1888 సూ కిము కావళి' 7 రచయి శ్రీ జమ్మిలి నమ్మాళ్వార్, ధర్మనిధి, గుంటూరు, 1972. బండారు కోదండరామయ్య, 'అనుభవసారం' వావిళ్ళ ముద్రణ, ,ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరి (సం) ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరి -ప్రధాకరశాస్త్రి, వేటూరి మద్రాసు, 1955 'భాషాచారిత్రక వ్యాసావళి, నవయుగ బుక్ డిస్ట్రిబ్యూటర్స్, 1987. హైదరాబాదు, వావిళ్ళ ముద్రణ, 'ఘులక్షణసారం' మద్రాసు, 1855. 'తెలుగు భాషలో ఛందోరీతులు' వెర్డీన్ ,, 1982. కాజా వెంకట శేషయ్య, మద్రాసు, 1918, 'చాటు పద్య మణిమంజరి_!! ము (కృష్ణా) 1852 భక్త్యాల, 'సింహావలోకనము' (వ్యాససంపుటి) మణి మంజరి, ముక్త్యాల, (కృష్ణా) 1962.<noinclude><references/></noinclude> 6hsuigi3jmn6eea8q80rkms0dliku0o 104 232453 589166 2026-10-18T01:16:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరి (సం) బాలసరస్వతి, ఎలకూచి భారతీదేవి, దేశిరాజు రంగకవి, కస్తూరి రంగాచార్యులు, చెలమచెర్ల రమణారెడ్డి, పి.వి. రాజేశ్వరశర్మ, అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ, అమరేశం రా...' 589166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరి (సం) బాలసరస్వతి, ఎలకూచి భారతీదేవి, దేశిరాజు రంగకవి, కస్తూరి రంగాచార్యులు, చెలమచెర్ల రమణారెడ్డి, పి.వి. రాజేశ్వరశర్మ, అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ, అమరేశం రామకృష్ణరావు, శిష్ట్లా లక్ష్మీనారాయణరావు, భూపతి సంప్రదించిన గ్రంథాలు - వ్యాసాలు 'కాటమరాజు కథ' ద్విపదకావ్యం, శేఖరశర్మ మల్లంపల్లి (పీఠిక), మద్రాస్ గవర్న మెంట్ ఓరియంటల్ ' సీరీస్, 1968. 'నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి' న రేంద్రనాథ సాహిత్యమందలి ప్రచురణ, "తణుకు, 1810 'బాల సరస్వతీయము', వావిళ్ళ పతి, మద్రాసు, 1988 'కవిత్రయ కవితారీతులు. తరువాతి కవు లపై వారి ప్రభావము' బాపట్ల, 1858' 'ఆనందరంగ రాట్చందము” వావిళ్ళ. రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, మద్రాసు, 192 'ఆంధ్ర ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం” (పీఠిక) నాగార్జున బుక్ డిపో, నారాయణ హైదరాబాదు, 1944. 'చారుచర్య' (Fం.... కి. తె. అనువాదం), నరసారావుపేట 1979 'నన్నెచోడుని కవిత్వం' అజంతా ప్రింటర్స్, సికింద్రాబాదు, 1858. 'ఆంధ్రవ్యాకరణ వికాసము' ప్రాచ్య, విద్యాపరిషత్, కామారెడ్డి, 1873. లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి (సం) విశ్వం, విద్వాన్ 'ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము' యూనివర్శిటీ ఆఫ్ మద్రాసు, 1857 'భారతము - తిక్కనరచన' అదేవల్లి సరస్వతీ పవర్ రాజమండ్రి, 1818 'సిద్ధేశ్వర చరిత్రము' ఆంధ్రరచయితల' సంఘం, హైదరాబాదు, ఆంగ్లపీఠిక, 5. 'దశకుమార చరిత్ర' (అనువాదానికి' రాసిన పీఠిక), అన్నపూర్ణా పబ్లిషర్స్, విజయవాడ, 1862. 3<noinclude><references/></noinclude> dsge86vy3zaivbz1jpizqlhrb03yjoe 104 232454 589167 2026-10-18T01:17:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 వెంకట కృష్ణశర్మ, 'వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి, వేదం వెంకటరావు, నిడుదవోలు శాస్త్రి, బి.యన్. శివకుమార్, హరి శేషయ్య, చాగంటి సింగన, మడికి సుందరం ఆర్వీ. యస్. సుబ్బార...' 589167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం.2 వెంకట కృష్ణశర్మ, 'వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి, వేదం వెంకటరావు, నిడుదవోలు శాస్త్రి, బి.యన్. శివకుమార్, హరి శేషయ్య, చాగంటి సింగన, మడికి సుందరం ఆర్వీ. యస్. సుబ్బారావు పంతులు, వంగూరి నెల్లూరి శాసనాలు పరిశోధన పరిషత్పు సక లాండాగారము భారతి సంపుటాలు -ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్రిక 263 ‘శతకవాఙ్మయసర్వస్వము”, శ్రీధర్ రావు 1954 'నన్నెచోడుని కవిత్వం' వేదమువెంకట రాయశాస్త్రి అండ్ బ్రదర్స్, మద్రాసు 1959. 'తెనుగుకవుల చరిత్ర' _ 1 మద్రాసువిశ్వ విద్యాలయము, 1858. 'ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర' 2వ ప్రక రణం, సరస్వతీనిలయం, హైదరాబాద్ 1975. 'కేతన' శ్రీకృష్ణ ప్రచురణలు, వరంగల్ 1973 'ఆంధ్ర కవి తరంగిణి' శివ సంపుటం, శ్రీ ఆనందతీర్థ ప్రెస్, రామచంద్రా పురం, 1959, 'సకల నీతి సమ్మతం' రామకృష్ణ కవి, మానవల్లి (నం), ఆంధ్రపత్రిక ముద్రా, Adro 1828. 'కన్నడ సాహిత్య చరిత్ర' ఆంధ్ర ప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, కళాభవన్, హైదరాబాద్, 1977, కేతక కవులచరి త'కమలకుటీర ప్రెస్, నరసాపురం, 1957. ఉగాది సంచికలు రెండవ భాగం సంచికలు. మూడవ భాగం, ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్ ప్రచురణ. ఠంజాపూరి గ్రంథాలయంలోని తెలుగు వ్రాత ప్రతుల వర్ణనాత్మక కేటలాగు, ఆంధ్ర యూనివర్శిటీ. ప్రచురణ. తెలుగు భాషా సమితి విజ్ఞాన సర్వస్వం IV to VI సంచికలు. (విశ్వ సాహితీ) దివాకర్ల వెంకటావధాని (సం)<noinclude><references/></noinclude> 16m5no13jrmuapv7dobxvft6csmnzqu 104 232455 589168 2026-10-18T01:17:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '264 KOSAMBI, D. D. MAJUMDAR, R.C. (G. Ed.) SATYA SHRAVA SURYANARAYANA, KOTTURU సంప్రదించిన గ్రంథాలు వ్యాసాలు 'Myth & Reality', Bombay, 1962. The History and Culture of the Indian People 'The Age of Imperial Unity' Vol. II, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, 1957. Pravana Prakashen. 'The Sakar in India', New Delhi, 1981. History of the Minor Chalukya Families in Medival Andhra Desa New Delhi, 1986. B.R. Publ...' 589168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>264 KOSAMBI, D. D. MAJUMDAR, R.C. (G. Ed.) SATYA SHRAVA SURYANARAYANA, KOTTURU సంప్రదించిన గ్రంథాలు వ్యాసాలు 'Myth & Reality', Bombay, 1962. The History and Culture of the Indian People 'The Age of Imperial Unity' Vol. II, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, 1957. Pravana Prakashen. 'The Sakar in India', New Delhi, 1981. History of the Minor Chalukya Families in Medival Andhra Desa New Delhi, 1986. B.R. Publishing Corporation, SOMASEKHARA SARMA, M.: 'History of the Reddy Kingdoms, (Circa 1325 A. D. to Andhra University. Circa 1448 A. D.Y Waltair, 1948. TIRUPATI DEVASTHANAM TALLAPAKAM Telugu works, 'The Minor workers of Annamacharya and his Sons' Vol. 1. 21, Anderson street, Madras, 1935. •3,999.00<noinclude><references/></noinclude> cvmglkekdedmzxovlbjbxmhy4ipemap 104 232456 589169 2026-10-18T01:17:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పుట బంతి తప్పొప్పుల పట్టిక త ప్పు 2 2 ఏరియాల విరియాల 2 27 అనువుడు అనుమడు 5 14 హ - హైహయ 8 26 7 2 నానానథాప్రణ యమున నానానఖా వ్రణ ప్రయమున 7 7 వచు వచ్చు 8 16 జెచెరగని 14 28 పారకుండ 15 18 కన్నా వేయడం 15 28 పడక...' 589169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పుట బంతి తప్పొప్పుల పట్టిక త ప్పు 2 2 ఏరియాల విరియాల 2 27 అనువుడు అనుమడు 5 14 హ - హైహయ 8 26 7 2 నానానథాప్రణ యమున నానానఖా వ్రణ ప్రయమున 7 7 వచు వచ్చు 8 16 జెచెరగని 14 28 పారకుండ 15 18 కన్నా వేయడం 15 28 పడకాల 18 27 18 27 ప్రేంకము 28 15 30 02 జెచ్చెర గవి పాఠకుండ కన్నా లేయడం పరకాల మొదలు, ప్రేంఖణము అభిప్రాయపడుతున్నారు అభిప్రాయ పడుతున్నార64 దేశపటము రెండవ పుటలో వుండాలి. అధోజ్ఞాపికలలో 'మొదటి రెండూ 31వ పుటలో వుండాలి. 32 45 19 వివరించారు 45 28 థూనకం 48 21 జయస్వామి 47 4 47 18 క్షేమేంద్రుడు 48 18 బుద్దన్న పాణుడు శూద్రకవి విక్రమాదిత్యుని ఈ ప్రకరణంలో ఈ 117 5 అభిమానిక 128 22 నోరు 140 15 157 18 సారమతి 180 4 180 8 లోపించాకుమయ్య వివరించాడు. న జయస్వాలే శూద్రక_విక్రమాదిత్యుని క్షేమేంద్రుడు రచించినట్టు మదన్నపొల్లుడు తప్పు చాలాసార్లు కోరింది. అభిమానిక నోరుం రాయవేశ్యా సారమతిం పుంజీలు తోపించాకుమయ్య<noinclude><references/></noinclude> s6jxn84y7wf22a7x0nwsi7t8e87ujk8 104 232457 589170 2026-10-18T01:17:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏనేడ పెక్కండ్రు శోధ్యుడై నవారు 160 8 వాడేదెచ్చుతారు. వాటిదెచ్చుతారు 180 10 విరాశిలో 160 10 బందాము 180 12 గా 180 12 యక 180 18 ఎనేడ 186 20 188 7 నవాడు 174 28 భార్య 176 9 ధీరకదా 198 20 కవులను 205 18 నచనం 208 12 224 నోలి 224 282 * 2 * 7 9 గోకమ...' 589170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏనేడ పెక్కండ్రు శోధ్యుడై నవారు 160 8 వాడేదెచ్చుతారు. వాటిదెచ్చుతారు 180 10 విరాశిలో 160 10 బందాము 180 12 గా 180 12 యక 180 18 ఎనేడ 186 20 188 7 నవాడు 174 28 భార్య 176 9 ధీరకదా 198 20 కవులను 205 18 నచనం 208 12 224 నోలి 224 282 * 2 * 7 9 గోకములు 283 233 234 20 31 వేషం కూడా (8.1464) వ్యతిరేక పాతయుగం స్వామివారు వచ్చాడు. (వచన సంఖ్య._32) DV చాలామంది జన్మస్థానమైన భార్యా ధీరకదా. క థ ల ను నచణం వైషవం కూడా. గీతముల (D. 1464) వ్యతీపాతయోగం స్వామివారు "వేంచేసెద నోయీ కృష్ణమాచార్యాః" అని చెప్పారట. పెళ్ళికి ఒక కూద్రుడు కూడా వచ్చాడు. (వచన సంఖ్య_53) చాలామంది. జన్మస్థానమైతే మధులిహం రసమయంగా 284 20 286 4 237 14 237 25 మధువిహం 288 5 రమయంగా 242 16 దుష్య రాజ నువ్వు రాజు 242 18 మానవు 244 26 నారాయణీ 264 T THE SAKAR IN INDIA THE SAKAS IN INDIA 264 11 KOTTURU KOLLURU<noinclude><references/></noinclude> e9vobync9uofqsc6jrp11lg7m56cc3o 104 232458 589171 2026-10-18T01:18:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 589171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 232459 589172 2026-10-18T01:18:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం (2).pdf |Page = 282 |bSize = 600 |cWidth = 595 |cHeight = 901 |oTop = 3 |oLeft = 3 |Location = center |Description = }}' 589172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం (2).pdf |Page = 282 |bSize = 600 |cWidth = 595 |cHeight = 901 |oTop = 3 |oLeft = 3 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 06zgbz1w1yeg0q43yfhhdmbrq9ih1vv 104 232460 589174 2026-10-18T01:37:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '73393 www INQ సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం మూడవ సంపుటం పద్మ నాయక రెడ్డిరాజులయుగాలు W' 589174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>73393 www INQ సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం మూడవ సంపుటం పద్మ నాయక రెడ్డిరాజులయుగాలు W<noinclude><references/></noinclude> nva3swnmts6iywvp26axu6pscxvek3g 104 232461 589175 2026-10-18T01:37:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 589175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 232462 589176 2026-10-18T01:38:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం మూడవ సంపుటి పద్మనాయక, రెడ్డిరాజుల యుగం ప్రజాశక్తి బుక్ హౌస్ కారల్ మార్క్స్ రోడ్, విజయవాడ 2' 589176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం మూడవ సంపుటి పద్మనాయక, రెడ్డిరాజుల యుగం ప్రజాశక్తి బుక్ హౌస్ కారల్ మార్క్స్ రోడ్, విజయవాడ 2<noinclude><references/></noinclude> c1kpjd492waqx9g46jhqkhz9j2rsfcq 104 232463 589177 2026-10-18T01:38:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '894.82709 ఆరు " ప్రచురణ నెం 271 పునర్ముద్రణ : 1990, మార్చి C-13155 సుందరయ్య - గ్రంధాలయ * AC No. హైద సంస్థ 7333... 5.500044 ముఖ చిత్రం : బాపు 00° సాధాప్రతి రు.45 మేలు ప్రతి రు.55 : ప్రత ప్రజాశక్తి బుకిస్ కారల్ మార్క్స...' 589177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>894.82709 ఆరు " ప్రచురణ నెం 271 పునర్ముద్రణ : 1990, మార్చి C-13155 సుందరయ్య - గ్రంధాలయ * AC No. హైద సంస్థ 7333... 5.500044 ముఖ చిత్రం : బాపు 00° సాధాప్రతి రు.45 మేలు ప్రతి రు.55 : ప్రత ప్రజాశక్తి బుకిస్ కారల్ మార్క్స్ రోడ్ విజయవాడ - 520 002 ముద్రణ : పాఠశాల విద్యాకేంద్రం 5-9-22/106 ఆదర్శనగర్ హైదరాబాద్ - 467 п<noinclude><references/></noinclude> eyrz4oixojnwttkhw78yo65zfp2y773 104 232464 589178 2026-10-18T01:38:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మా మాట ఆదికాలన్నుండి ఆధునికయుగం వరకూ సాగిన సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య పరిణామాన్ని గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్షగల సాహిత్యాభిమానుల కోసం కవి, పండితుడు, పరిశోధకుడు, సాహితీ విమర్శ...' 589178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మా మాట ఆదికాలన్నుండి ఆధునికయుగం వరకూ సాగిన సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య పరిణామాన్ని గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్షగల సాహిత్యాభిమానుల కోసం కవి, పండితుడు, పరిశోధకుడు, సాహితీ విమర్శకుడుగా పేరు ప్రతిష్టలను గడించిన ఆరుద్రగారు ఎంతగానో శ్రమించి ఒక్కచేతిమీదుగా సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యాన్ని 12 సంపుటాల్లో ఆంధ్ర ప్రజలకు 1968 లోనే అందజేశారు. అయితే ఆ రచన ఆధునికయుగం వరకూ పూర్తిగా సాగలేదు. అనివార్య కారణాలవలన ఆఖరి భాగాలను ఆయన పూర్తిచేయలేదు. అయినప్పటికీ అది ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్రకు సంబంధించి ప్రామాణిక గ్రంథంగా గుర్తించబడింది. తెలుగు సాహిత్యంలోనూ, చరిత్ర అధ్యయనంలోనూ నిష్ణాతులుగా గుర్తించబడిన సర్వశ్రీ వేలూరు శివరామశాస్త్రి, ప్వె సత్యనారాయణ, శివశంకర స్వామి, మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి, గిడుగు వెంకట సీతాపతి, ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, దివాకర్ల వెంకటావధాని, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, నేలటూరి వెంకటరమణయ్య, తాపీ ధర్మారావు, కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి, పాకాల రాజమన్నారు లాంటి ప్రముఖుల ప్రశంసల నందుకున్న రచన అది. ఆరుద్ర షష్టిపూర్తి ఉత్సవాల సందర్భంగా ఆయనకు ఆంధ్రావనిలో అనేకచోట్ల జరిగిన సన్మాన సభలన్నింటా, సమగ్రాంధ్ర చరిత్రను ఒక్కచేత్తో పూర్తిచేసి ఆయన ఆంధ్రప్రజలకు వినగూర్చిన మహత్తర సేవను ప్రశంసించుతూనే, తతిమ్మా భాగాలను పూర్తిచేయాలనే ఆకాంక్షలు వెలిబుచ్చారు. ఇప్పుడు ఆరోగ్యం చక్కబడి, పఠనానికి, రచనకు, ప్రచురణకు అవసరమైన సదుపాయాలు ఏర్పడగానే ఆంధ్ర సాహిత్యాభిమానుల చిరకాల వాంఛను నెరవేర్చడానికి ఆరుద్రగారు పూనుకోవడం అభినందించదగిన విషయం. Ⅲ<noinclude><references/></noinclude> ko2uzk6wicednmex3i8umbfako0wp74 104 232465 589179 2026-10-18T01:38:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆరుద్రగా తెలిపినట్లు ఒక భాషను మాట్లాడే ప్రజలు దేశ చరిత్ర సాంఘిక చరిత్ర, సాహిత్య చరిత్ర ఒకదానికొకటి పెనవేసుకొని వుండటం వలన ఈ రచన అన్నికోణాలనుండి తమ చరిత్రను, వారసత్వాన్ని...' 589179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆరుద్రగా తెలిపినట్లు ఒక భాషను మాట్లాడే ప్రజలు దేశ చరిత్ర సాంఘిక చరిత్ర, సాహిత్య చరిత్ర ఒకదానికొకటి పెనవేసుకొని వుండటం వలన ఈ రచన అన్నికోణాలనుండి తమ చరిత్రను, వారసత్వాన్ని అవగాహన చేసుకొనేందుకు ఆంధ్ర ప్రజలకు ఉపయోగపడగలదు. ఇటీవలి కాలంలో జరిగిన పరిశోధనల ఫలితంగా అందిన అదనపు సమాచారం, అంతకుముందు రచనపై వచ్చిన విమర్శలను, సూచనలను దృష్టిలో వుంచుకొని గతంలో ప్రచురించిన సంపుటాల్లో కూడా అవసరమైన మార్పులను, చేర్పులను చేసి, ఆధునిక యుగం వరకు గల తతిమ్మా సంపు టాలను రచించడానికి ఆరుద్రగారు పూనుకోవడం ముదావహం. పరిశోధనల్లో వచ్చిన ఆధునిక పద్ధతులను అకళింపు చేసుకొని ఆదిమ, చాళుక్య యుగాలనుండి నేటి ఆధునిక యుగం వరకూ సమగ్రరీతిలో తాను రచించిన సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్రను ప్రచురించే అవకాశాన్ని మాకు కలిగించినందుకుఆరుద్రగారికి మా ప్రచురణాలయం తరపున హృదయ పూర్వకమైన కృతజ్ఞతాభివందనాలను తెలుపుకుంటూ ఈ ప్రచురణకు పూనుకొన్నాం. సుదీర్ఘమైన అధ్యయనం, పరిశోధనల ఫలితంగా లభించిన అపూర్వమైన సాహితీ సంపదతో తెలుగు ప్రజలు తమ చరిత్రను, తమ సాహితీ సంస్కృతీ వారసత్వాన్ని అవగాహన చేసుకునేందుకు ఉపయోగపడే విధంగా ఆరుద్రగారు రచించిన ఈ "సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం" - 12 సంపుటాలుగా వచ్చే ఈ ఉంథం-ఆంధ్ర ప్రజల ఆదరణను బహువిధాలుగా పొందడమేగాక, తెలుగు వారుండే ఇతర ప్రాంతాల్లో కూడా అన్ని గ్రంథాలయాల్లోను, విద్యాలయాల్లోను తగిన స్థానం పొందగలదని ఆశించుతున్నాం. 22-7-'89 విజయవాడ – ప్రచురణకర్తలు IV<noinclude><references/></noinclude> gfgin8ubvv7y6iy1v0ks9lcrebqsg0e 104 232466 589180 2026-10-18T01:38:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మనవి మాటలు సాహిత్యాభిలాష గల సాధారణ పాఠకులు ఆంధ్ర సాహిత్యం గురించి సంపూర్ణంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటే, వాళ్ళకు ఉపయోగించే పుస్తకాలు నేడు అందుబాటులో లేవు. నన్నయభట్టునుండి చిన్...' 589180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మనవి మాటలు సాహిత్యాభిలాష గల సాధారణ పాఠకులు ఆంధ్ర సాహిత్యం గురించి సంపూర్ణంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటే, వాళ్ళకు ఉపయోగించే పుస్తకాలు నేడు అందుబాటులో లేవు. నన్నయభట్టునుండి చిన్నయసూరిదాకా మాత్రమేకాక సాతవాహనుల కాలం నుండి సాహితీ సమితి దాకా ఆంధ్రసాహిత్యం అనేక విధాలుగా, బహుముఖాలుగా సాగింది. ప్రజ్ఞావంతులైన తెలుగుకవులు రచించిన గ్రంథాలు అన్నింటికి అన్నీ అచ్చువడి వెలుగు చూడలేదు. అచ్చయిన పుస్తకాలు కూడా అన్నీ అందరికీ లభించడం లేదు. లభించిన పుస్తకాలైనా అన్నీ సాధారణ పాఠకులకు బోధపడే వివరణలతో లేవు. ఈ కొరతను తొలగించవలసిన బాధ్యత నేటి సాహితీపరులపై వుంది. పన్నెండు సంపుటాలలో సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం ప్రజానీకానికి పరిచయం చేద్దామనే సంకల్పం కొన్నేళ్ళ కిందట నాకు కలిగింది. పుస్తక ప్రచురణలో కొత్త పోకడలు పోయే ప్రతిభావంతులు శ్రీ యం.ఎన్. రావుగారితో దానిని ముచ్చటించాను. నా ఉద్దేశాన్ని వారు బహుముఖాలు పరిశీలించారు. ఇటువంటి సాహిత్య గ్రంథాలకు పుస్తక ప్రపంచంలో ఆదరణ ఉంటుందని 'మార్కెట్ అధ్యయనం' బాగా చేసి తెలుసుకొన్నారు. వారి సంస్థ యం. శేషాచలం అండ్ కంపెనీ తరపున పన్నెండు సంపుటాలను ప్రచురించడానికి ముందుకు వచ్చారు. సమగ్రత ఆశయం. దీన్ని సాధించడానికి ఇది ప్రయత్నం. పూజ్యులు కందుకూరి వీరేశలింగం గారు ప్రామాణిక సాహిత్యరచనకు పునాదులు వేశారు. శ్రీయుతులు మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు, చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారు, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు, మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు మొదలైన మహనీయులు సాహిత్యంతోపాటు దేశ చరిత్రను కూడా విశదం చేశారు. సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు మన సాంఘిక చరిత్రకు శ్రీకారం చుట్టి కొత్త కోణాలను చూపెట్టారు. వీరి రచనలను ఆధారం చేసుకొని తమ ప్రతిభతో కొత్త ఆకరాలను గుర్తించి, నూతన సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించి సాహిత్య చరిత్రను అనేకమంది విద్వాంసులు, విమర్శకులు, విఖ్యాత పత్రికలలో, వివిధ గ్రంధాలలో వివరిస్తున్నారు. ఈ అమూల్య రచనలనన్నింటిని నా దృక్పథంతో సమన్వయం చేయడానికి ఈ రచనలో ప్రయత్నించాను. ఒక భాష మాట్లాడే ప్రజల దేశ చరిత్ర, సాంఘిక చరిత్ర, సాహిత్య చరిత్ర ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకొని వుంటాయి. రాజకీయాలవల్ల వివిధ రంగాలలో పరిణామాలు ఏర్పడుతూ వుంటాయి. విభిన్న సంఘటనలే జరిగినా అవి ఒక చారిత్రక క్రమంలోనే వుంటాయి. రాజకీయ ప్రభావాలకు లోనుకాని యుగం వుండదు. రాజవంశాల V<noinclude><references/></noinclude> 3kjxuyce5z6delw9idoeyt0ngaylyk7 104 232467 589181 2026-10-18T01:39:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పేరుమీదుగా యుగాలను పేర్కోవడం రివాజే. పాశ్చాత్య చరిత్రలలో 'ఎలిజబెతీయన్, జాకోబియన్, విక్టోరియన్, ఎడ్వర్డియన్ మొదలైన యుగాలు నుపరిచితమైనవే. ఇది అనువైన పద్ధతి, అందుకే సురవరం ప...' 589181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పేరుమీదుగా యుగాలను పేర్కోవడం రివాజే. పాశ్చాత్య చరిత్రలలో 'ఎలిజబెతీయన్, జాకోబియన్, విక్టోరియన్, ఎడ్వర్డియన్ మొదలైన యుగాలు నుపరిచితమైనవే. ఇది అనువైన పద్ధతి, అందుకే సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు తమ "ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర"లో ఈ క్రింది విధమైన యుగ విభజన చేశారు. 1వ ప్రకరణము - తూర్పు చాళుక్య యుగము 2వ ప్రకరణము కాకతీయుల కాలము - - 3వ ప్రకరణము రెడ్డిరాజుల కాలము 4వ ప్రకరణము - విజయనగర సామ్రాజ్య కాలము (క్రీ.శ. 1332 నుండి 1530 వరకు) 5వ ప్రకరణము - విజయనగర సామ్రాజ్య కాలము(క్రీ.శ. 1530 నుండి 1630 వరకు) 6వ ప్రకరణము పేరు పెట్టలేదు (క్రీ.శ. 1600 నుండి 757వరకు) - - 7వ ప్రకరణము పేరు పెట్టలేదు (క్రీ.శ. 1757 నుండి 1857 వరకు) సాంఘిక చరిత్రకు పనికివచ్చే సాహిత్య గ్రంథాలనే ఎన్నుకొనడంవల్ల సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారి యుగవిభజన వారి ప్రయోజనాలకు అనుకూలమైంది. సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యంలో విస్తీర్ణతను దృష్టిలో పెట్టుకొని నేను యుగాల అంకెను, ఆయా రాజవంశాల ప్రాముఖ్యాలను బట్టి పెంచవలసి వచ్చింది. ఆదిలో నేను వేసుకొన్న ప్రణాళికలో ఇలాగ యుగవిభజన చేసుకొన్నాను. 1. ఆదిమ, చాళుక్య యుగాలు 2. కాకతీయ యుగం 3. పద్మనాయక యుగం (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం చివరిదాకా) (18.1. 1200-1290) (18.1. 1337-1399) 4. రెడ్డిరాజుల యుగం (3.4. 1400-1450) 5. తొలిరాయల యుగం (క్రీ.శ. 1450-1500) 6. మలిరాయల యుగం (18.4. 1500-1550) -7. నవాబుల యుగం (4.4. 1550-1600) 8. నాయక రాజుల యుగం (18.1. 1600-1670) 9. కడపటి రాజుల యుగం (L&.4. 1670-1750) 10. కుంఫిణీ యుగం (18.1. 1750-1850) 11. జమీందారీ యుగం 12. ఆధునిక యుగం (15.4. 1850-1900) (క్రీ.శ. 1900 నుండి) VI<noinclude><references/></noinclude> qax2ycow3tf9vw2zenfs0mz9zq57l4d 104 232468 589182 2026-10-18T01:39:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పుస్తక ప్రచురణను ప్రారంభించడానికి ముందే ప్రతిసంపుటిలో పుటల పరిమితిని. సంపుటాల సంఖ్యను, ఒక్కొక్క సంపుటం వెలనూ, పన్నెండు సంపుటాలకు మొత్తం పూర్తిగా ముందే చెల్లించే పక్షంల...' 589182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పుస్తక ప్రచురణను ప్రారంభించడానికి ముందే ప్రతిసంపుటిలో పుటల పరిమితిని. సంపుటాల సంఖ్యను, ఒక్కొక్క సంపుటం వెలనూ, పన్నెండు సంపుటాలకు మొత్తం పూర్తిగా ముందే చెల్లించే పక్షంలో సెట్టువెల, అందువల్ల లభించే లాభసాటి సదుపాయాలూ ప్రకాశకులు ప్రకటించారు. ఎందరో ఈ ప్రణాళికకు స్వాగతం చెప్పారు. చందాదారులుగా చేరారు. 1965 జనవరి నెలనుండి ఈ సంపుటాల రచనకు ఉపక్రమించాను. ప్రతి సంపుటిలోని పుటల పరిమితి ముందుగానే నిర్ణయం కావడంవల్ల ప్రతి ప్రకరణంలో తెలిసిన ఏ ఒక్కటి వదిలిపెట్టకుండా విరివిగానే రాసినా చివరకు కుదించడం తప్పనిసరి అయింది. సమగ్రత దెబ్బతినకూడదని సంపుటాల సంఖ్యను పెంచి, అదనపు యుగాలనూ, ఉపయుగాలను చేర్చవలసి వచ్చింది. ప్రచురణకు ముందే ప్రజలకిచ్చిన వాగ్దానానికి భంగం లేకుండా పన్నెండు సంపుటాలనూ వరుసగా ప్రచురించడం జరిగినది. నామీదా. ప్రకాశకులమీదా ఉన్న అభిమానంతో పి.వి. రాజమన్నారుగారు అన్ని యుగాలకు ఉమ్మడి ప్రవేశికనూ, ఒక్కొక్క సంపుటికి ఒక్కొక్కరు చొప్పున సాహిత్య రంగంలోని లబ్దప్రతిష్ఠులు పీఠికలు రాసి దీవించారు. వాటి వివరాలు ఇవి: సంపుటి సంఖ్య పేరు 1. చాళుక్య యుగం కాలం పీఠికాకర్త 2. కాకతీయ యుగం 3. పద్మనాయక యుగం 4. రెడ్డిరాజుల యుగం 5. గజపతుల యుగం 6. తొలిరాయల యుగం 7. మలిరాయల యగం 8. నవాబుల యుగం 9. ఆరవీటి రాజుల యుగం 10. నాయకరాజుల యుగం-I 11. నాయకరాజుల యుగం-II 12. కడపటి రాజుల యుగం ఏప్రియల్, 1965 వేలూరి శివరామశాస్త్రి మే, 1965 విశ్వనాధ సత్యనారాయణ 5, 1965 శివశంకరస్వామి జూలై, 1965 మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి ఆగస్టు, 1965 గిడుగు వేంకట సీతావతి సెప్టెంబరు, 1965 ఖండవల్లి లక్ష్మీ రంజనం అక్టోబరు, 1965 దివాకర్ల వేంకటావధాని నవంబరు, 1965 రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ ఫిబ్రవరి, 1966 నేలటూరి వెంకటరమణయ్య తాపీ ధర్మారావు మార్చి, 1967 ఫిబ్రవరి, 1968 అక్టోబరు, 1966 కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి -- 1965 ఏప్రియల్ నెలనుండి నవంబరు నెలదాకా ఎనిమిది నెలలు క్రమం VII<noinclude><references/></noinclude> sx1nrsz0u0sfai4zdkohq8y9xv7gpj4 104 232469 589183 2026-10-18T01:39:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తప్పకుండా ఆసాంతం రచనచేసి ఒక మాసపత్రికలాగ సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం సంపుటాలను అచ్చుకివ్వడంలో నా ఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతిన్నది. పళ్ళ బిగివిని రచన చేయడంవల్ల పళ్ళ బిగువు సడలి దం...' 589183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తప్పకుండా ఆసాంతం రచనచేసి ఒక మాసపత్రికలాగ సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం సంపుటాలను అచ్చుకివ్వడంలో నా ఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతిన్నది. పళ్ళ బిగివిని రచన చేయడంవల్ల పళ్ళ బిగువు సడలి దంతవైద్యం అవసరమైంది. దానితో పాటు డయాబిటిస్, బ్లడ్ ప్రెషర్, ఒకటేమిటి టెన్షన వల్ల రావలసిన అన్ని రుగ్మతలూ వచ్చాయి. అయినా ప్రజలకు ప్రకాశకులతోపాటు వాగ్దానం చేసినది పన్నెండు సంపుటాలు కనుక ఆ సంఖ్యను పూర్తిచేయాలని నిశ్చయించాను. అది 1968 ఫిబ్రవరి నాటికిగాని పూర్తిచేయలేకపోయాను. ఈ వన్నెండు సంపుటాలు వెలువడుతున్నప్పుడు ఆసక్తితో చదివి, సహృదయంతో విమర్శించి, ప్రోత్సహించిన వాళ్ళెందరో ఉన్నారు. చెల్లా చెదురుగా వున్న ఆకరాలను ఒక్కచేత్తో క్రోడీకరించి విశ్లేషణ చేస్తున్నప్పుడు రచనలో తప్పులు దొర్లడం తప్పదు. వీటికి తోడు సాపు వ్రాస్తున్నప్పుడో, ప్రూపు దిద్దుతున్నప్పుడో మరికొన్ని పొరపాట్లు చేరుకున్నాయి. నా అంతట నేను గుర్తించిన తప్పులతోబాటు విమర్శకులు సూచించే లోపాలూ, కొందరి కోపాలూ రెండవ ముద్రణలో సర్దుకొంటానని అప్పుడే సవినయంగా విన్నవించుకొన్నాను. రెండవ మొదటి ముద్రణ సంపుటాలన్నీ ఏనా?' చెల్లుబడి అయిపోయాయి. ముద్రణ కోసం ఎందరో ఎదురు చూస్తున్నారు. కొందరు ఒత్తిడి చేస్తున్నారు. గత సంవత్సరం నా రెండు కళ్ళ కేటరాక్టులకు ఆపరేషన్ విజయవంతంగా జరగడంవల్ల గ్రంథ పఠనానికి, రచనా కార్యక్రమానికి వీలుకలిగింది. సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యంలో కొరతగా మిగిలిపోయిన సంపుటాలను పూర్తిచేయడమేగాక, తొలి పన్నెండు సంపుటాలకు కొత్తవైనాలు చేర్చి తిరగరాసి ప్రచురించాలని నిశ్చయించాను. 'ప్రజాశక్తి బుర్హాన్' వారు తిరగరాతకూ, పునర్ముద్రణకూ సదుపాయాలు కలిగించి ప్రచురణ ప్రారంభిస్తున్నారు. వారికి నా ధన్యవాదాలు. ఒక వ్యక్తి సమాజంలో ఏదైనా సాధించగలిగాడంటే దానికి ప్రత్యక్షంగానూ, పరోక్షంగాను ఎందరి సహాయ సహకారాలో ఉంటాయి. ఈ నా కృషిలో నాకు తోడ్పడిన వారందరికీ నా కృతజ్ఞతలు. 1989 సంక్రాంతి మద్రాసు -17 ఆరుద్ర VIII<noinclude><references/></noinclude> pi3355eul7etxg5xqq33zpir7g03jir 104 232470 589184 2026-10-18T01:39:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఇందులో విషయాలు విషయం 1. పద్మనాయక యుగం 2. భాస్కరరామాయణ కవులు పుట 22 3. శరభాంకుడు 4. శ్రీగిరి అయ్యగారు 5. రావిపాటి తిప్పన్న 7. ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 8. నాచన సోముడు 9. గోన బుద్ధరాజు 49 55 61 13. ప్రకాశ భా...' 589184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇందులో విషయాలు విషయం 1. పద్మనాయక యుగం 2. భాస్కరరామాయణ కవులు పుట 22 3. శరభాంకుడు 4. శ్రీగిరి అయ్యగారు 5. రావిపాటి తిప్పన్న 7. ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 8. నాచన సోముడు 9. గోన బుద్ధరాజు 49 55 61 13. ప్రకాశ భారతీయోగి 6. చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 10. కాచభూపతి విటలరాజు 11. గోన యామాత్యుడు 12. పశుపతి నాగనాథ కవి 14. కందనామాత్యుడు. 15. మడికి సింగన 72 104 145 171 191 200 213 217 220 227 16. మడికి అనంతయ్య 247 17. కొరివి సత్యనారన 256 18. విన్నకోట పెద్దన 260 19. జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 270 20. శ్రీనాథుడు 280 21. నిశ్శంక కొమ్మన 385 22. దగ్గుపల్లి దుగ్గన్న 400 23. జక్కన 416<noinclude><references/></noinclude> iad19uflvbmdxq6qwt16ckthjg57t3f 104 232471 589185 2026-10-18T01:40:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 589185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 232472 589186 2026-10-18T01:40:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం మూడవ సంపుటం పద్మనాయక, రెడ్డిరాజుల యుగం సంప్రదించిన గ్రంథాలు - వ్యాసాలు అప్పకవి, కాకుసూరి 'అప్పకవీయం' వావిళ్ల ప్రచురణ, మద్రాసు. 1934 అనంతకృష్ణశర్మ, రాళ్ళపల...' 589186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం మూడవ సంపుటం పద్మనాయక, రెడ్డిరాజుల యుగం సంప్రదించిన గ్రంథాలు - వ్యాసాలు అప్పకవి, కాకుసూరి 'అప్పకవీయం' వావిళ్ల ప్రచురణ, మద్రాసు. 1934 అనంతకృష్ణశర్మ, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, రాళ్ళపల్లి అనంతామాత్యుడు అప్పారావు, వడ్డాది అప్పారావు, గురజాడ ఈశ్వరదత్తు, కుందూరి ఉమాకాన్తం, అక్కిరాజు కృష్ణమూర్తి, భద్రిరాజు (సం) కులశేఖరరావు, యం. యశోదారెడ్డి, పి. గోపరాజు, కొఱవి గోపాలకృష్ణమూర్తి, శ్రీపాద తిరువెంగళ నాథుడు దాశరథి 'సారస్వతావలోకము' త్రివేణి పబ్లిషర్సు, మచిలీపట్టణము, 1954. 'గాథాసప్తశతీసారము' ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు, 1954. 'అనంతుని ఛందోదర్పణము' వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, మద్రాసు, 1921. 'రెడ్డి సంచిక' రాజమండ్రి, 1947. 'ముత్యాల సరాలు' విశాలాంధ్ర ప్రచురణా లయం, విజయవాడ, 1953. 'శ్రీనాథుని కవిత్వతత్వము' ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు, 1964 'పల్నాటివీర చరిత్ర' శ్రీరామ ముద్రాక్షరశాల, మద్రాసు, 1955. 'మాండలిక వృత్పత్తిపదకోశం' ప్రథమసంపుటం, వ్యవసాయ పదాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు, 1962. 'కావ్యానుశీలనము' వ్యాసాలు. 'సింహాసన ద్వాత్రింశిక' ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు, 1960. 'స్త్రీల పౌరాణిక పాటలు' ఆంధ్ర సారస్వతి పరిషత్తు, హైదరాబాదు, 1955. 'అష్ట మహిషీ కళ్యాణం' తిరుమల తిరుపతి దేవ స్థానం ప్రెస్సు, మద్రాసు, 1936. 'దాశరథి శతకము' యం. శేషాచలం అండ్ కంపెనీ, మద్రాసు, 1962. xi<noinclude><references/></noinclude> 7oqdeyfzrtqtduoravt9kdkvqf7rt6k 104 232473 589187 2026-10-18T01:45:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దొరసామి శర్మ, రావూరి ప్రతాపరెడ్డి. సురవరం ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి, వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి, వేటూరి (సం) పాపయ్యశాస్త్రి, చిలుకూరి రంగకవి, కస్తూరి రంగాచార్య...' 589187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దొరసామి శర్మ, రావూరి ప్రతాపరెడ్డి. సురవరం ప్రభాకరశాస్త్రి, వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి, వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి, వేటూరి (సం) పాపయ్యశాస్త్రి, చిలుకూరి రంగకవి, కస్తూరి రంగాచార్యులు, చెలమచర్ల రజనీకాంతరావు, బాలాంత్రపు రామకృష్ణశాస్త్రి, శిష్టా రామయ్య, జయంతి రామరాజు, బి. రామరాజు, బి. 'తెలుగు భాషలో ఛందోరీతులు' వెల్డన్ ప్రెస్, మద్రాసు, 1962. 'ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర' ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు, 1950. 'శృంగార శ్రీనాధం' ఆంధ్రగ్రంథాలయ ప్రెస్, బెజవాడ, 1926. 'చాటుపద్య మణిమంజరి' 1 ముక్త్యాల (కృష్ణా), 1952, (సోమశేఖర శర్మ) పిరిక 'కాటమరాజు కధ' మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంధాలయం వారి ప్రచురణ అవతరణిక, 1953. 'శ్రీనాధుని కవితా సమీక్ష' ద్వితీయ సంపుటం, రిపబ్లిక్ ప్రెస్సు, కాకినాడ, 1834. 'ఆనందరం గరాటృందం' వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, మద్రాసు, 1922. 'ఆంధ్ర ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణము' పిరిక నాగార్జున బుక్ డిపో, నారాయణ గూడ, హైదరాబాదు, 1944. 'ఆంధ్రవాగ్గేయ కార చరిత్రము' స్వతంత్ర ఆర్టు ప్రింటర్స్, విజయవాడ, 1958. 'ఆంధ్రవాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వం' యూనివర్శిటీ ఆఫ్ మద్రాసు, 1957. 'శాసన పద్య మంజరి' ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్ప్రచురణ, కాకినాడ, 1930. 'తెలుగు జానపద గేయ సాహిత్యం' హైదరాబాదు, 1958. (తమ విద్యార్థులచేత వ్రాయించిన సంపుటం) ఆంధ్ర సంస్కృతి చరిత్ర' హైదరాబాదు. 1960. లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి (సం) 'సిద్ధేశ్వర చరిత్రము' ఆంధ్ర రచయితల లక్ష్మీ, పింగళి వీరభద్రరావు, చిలుకూరి వీరేశలింగం, కందుకూరి సంఘం, హైదరాబాదు, ఆంగ్ల పీఠిక. 'గౌతమ వ్యాసములు' యమ్. యస్. ఆర్. మూర్తి అండ్ కో. విశాఖపట్టణము, 1963. 'ఆంధ్రుల చరిత్రము' రాజమండ్రి, 1016. 'ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర' ప్రథమ భాగము, 1917. xil<noinclude><references/></noinclude> 8717f8mebvv1e8tr0oe713f5x9jen9o 104 232474 589188 2026-10-18T01:45:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వెంకటరాయశాస్త్రి వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి, వేదం వెంకటరావు, నిడుదవోలు వెంకటరావు, నిడుదవేలు వెంకటరావు, నిడుదవోలు వెంకటరావు, నిడుదవోలు వెంకటేశ్వర రావు, (ప్ర.సం) శివరామశాస్త్రి,...' 589188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వెంకటరాయశాస్త్రి వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి, వేదం వెంకటరావు, నిడుదవోలు వెంకటరావు, నిడుదవేలు వెంకటరావు, నిడుదవోలు వెంకటరావు, నిడుదవోలు వెంకటేశ్వర రావు, (ప్ర.సం) శివరామశాస్త్రి, వేలూరి శివరామశాస్త్రి, వేలూరి శివరామశాస్త్రి, వేలూరి శివరామశాస్త్రి, వేలూరి శ్రీనివాసరావు, వేమూరి శ్రీరామ అప్పారావు, పోణంకి శేషయ్య, చాగంటి 'నన్నెచోడుని కవిత్వం' వేదము వెంకట రాయి శాస్త్రి అండ్ బ్రదర్స్, లింగిసెట్టి వీధి. మద్రాసు, 1951. ' శృంగార నైషధ సర్వంకష' వేదము వెంకటరాయశాస్త్రి అండ్ బ్రదర్స్, మద్రాసు, 1961. 'ఉదాహరణ' వాఙ్మయ చరిత్ర, విజయ భాస్కర పబ్లికేషన్స్, హైదరాబాదు, 1950. వాఙ్మయము, నాగలక్ష్మి ఆర్జు 'ఆంధ్ర ప్రింటర్స్, హైదరాబాదు, 1954. 'తెనుగు కవుల చరిత్ర'' 1 మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం, 1959. (పరిష్కరణ) 'త్రిపురాంతకోదాహరణం' మద్రాసు 1937. పదబంధపారిజాతం, 'ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు, 1961, 'సోముడు' (ఉత్తర హరివంశ విమర్శ) 'ఉత్తరహరివంశము' వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, మద్రాసు, 1961. 'నృసింహపురాణం' పీఠిక, వావిళ్ళ రామ స్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, మద్రాసు, 1960. 'హరివంశం' పీఠిక, వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, మద్రాసు, 1960 'పూర్వగాథాలహరి' వెంకట్రామ అండ్ కో, మద్రాసు, 1952. 'నాట్యశాస్త్రము' అజంతా ప్రింటరు, మహాకాళివీధి, సికిందరాబాదు, 1958-50. 'ఆంధ్ర కవి తరంగిణి' 2,3,4,5,6 సంపుటాలు, శ్రీ ఆనంద తీర్థ ప్రెస్, రామ చంద్రపురం, 1959. సూర్యనారాయణ శాస్త్రి, మల్లాది 'సంస్కృత వాఙ్మయ చరిత్ర - లౌకిక వాఙ్మయం, ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు, 1961. ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది సంచికలు కళింగ సంచిక x<noinclude><references/></noinclude> q8014mt0ir7za56uzlbg3oihkvyk9ww 104 232475 589189 2026-10-18T01:45:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'Indian Antiquary, Sakuntala Rao, Sastri Soma Sekhara Sarma, M. దక్షిణ భారత శాసనాలు నెల్లూరు శాసనాలు భారతి సంపుటాలు విశాఖపట్టణం మాన్యువల్ Biobliography Vol. XX 'Women in the Vedic Age' Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, 1952 "History of Reddy Kingdoms (Circa 1325 A.D. to Circa 1448 A.D) Andhra University, Waltair, 1948. - పద్...' 589189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>Indian Antiquary, Sakuntala Rao, Sastri Soma Sekhara Sarma, M. దక్షిణ భారత శాసనాలు నెల్లూరు శాసనాలు భారతి సంపుటాలు విశాఖపట్టణం మాన్యువల్ Biobliography Vol. XX 'Women in the Vedic Age' Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, 1952 "History of Reddy Kingdoms (Circa 1325 A.D. to Circa 1448 A.D) Andhra University, Waltair, 1948. - పద్మనాయక = రెడ్డిరాజుల యుగం 1. పద్మనాయక, రెడ్డిరాజుల యుగం 2. భాస్కర రామాయణ కవులు 3. శరభాంకుడు 4. శ్రీగిరి అయ్యగారు 5. రావిపాటి తిప్పన్న 6. చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 7. ఎర్రాప్రెగ్గ 8. నాచన సోముడు 9. గోనబుద్ధరాజు 10. కాచ భూపతి విట్టల రాజు 11. దోసయామాత్యుడు 12. పశుపతి నాగనాథుడు 13. ప్రకాశ భారతీయోగి 14. కందనామాత్యుడు 15. మడికి సింగన 16. మడికి అనంతయ్య 17. కొరవి సత్యనారన 18. విన్నకోట పెద్దన 19. జన్నమంత్రి కవిరాక్షసుడు 20. శ్రీనాథుడు 21. నిశ్శంక కొమ్మన 22. దగ్గుపల్లి దుగ్గన 23. జక్కన xiv<noinclude><references/></noinclude> hu860njapwe46aaztzgcuzseaziouf7 104 232476 589190 2026-10-18T01:46:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1 పద్మనాయక యుగం రేచర్లవారు వెలమవీరులు. వీరినే పద్మనాయకు లంటారు. కాకతీయ సామ్రాజ్యంలో గణపతి దేవ చక్రవర్తి కాలంనుంచీ వీరు సేనానులుగా ఉండేవారు. రుద్రమదేవి రాజ్యానికి వచ్చినప...' 589190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1 పద్మనాయక యుగం రేచర్లవారు వెలమవీరులు. వీరినే పద్మనాయకు లంటారు. కాకతీయ సామ్రాజ్యంలో గణపతి దేవ చక్రవర్తి కాలంనుంచీ వీరు సేనానులుగా ఉండేవారు. రుద్రమదేవి రాజ్యానికి వచ్చినపుడు ఆడది గద్దెనెక్కడం సహించలేని సామంతులూ, సేనానులూ తిరగబడినప్పుడు రేచర్ల ప్రసాదాదిత్యనాయకుడు ఆమెపక్షం వహించి పోరాడాడు. అందుకే అతనికి 'కాకతీయ రాజ్యస్థాపనాచార్య' అనే బిరుదు వచ్చింది. ఇతని మనుమడు దాచానేడు ప్రతాపరుద్రుని వద్ద సేనానిగా ఉండేవాడు. దాచానేడు కుమారుడు సింగమనాయకుడు కూడా ఆ కొలువులోనే ఉండేవాడు. తన అమ్మమ్మ రుద్రమ దేవిని గద్దెమీద నిలిపి నందుకు బహుశా, ప్రతాపరుద్రునికి వెలమవీరు లంటే ఎక్కువ ఇష్టం కాబోలు, ఇతర కులాల వాళ్ళను త్రోసిరాజని వీళ్ళకే ఉన్నతపదవులు ఇవ్వడం మొదలెట్టాడు. ఇది చూచి ఇతర వర్ణాల నాయకులు తిరగబడ్డారు. క్రీ. శ. 1314 ప్రాంతాల గండికోటలో చేరి పితూరి చేశారు. ప్రతాపరుద్రుడు స్వయంగా దీనిని అణచివేశాడు. వెలమనాయకులు దక్షిణానికి దండు వెడలి ప్రతాపరుద్రునికి విజయాలు సంపాదించారు. అందుకే రేచర్ల వారికి 'పంచపాండ్యదళ విఖాళ అనే బిరుదు వచ్చింది. వెలమవీరులందరిలోనూ సింగమనాయకుడే ప్రతాపరుద్రునికి దయాపాత్రు డైనట్టున్నాడు. రాజు అతనికి ఎనభైవరాలు 1. ఆంధ్ర సంస్కృతి చరిత్ర (1960) -డాక్టరు బి. రామరాజు గారు తమ విద్యార్థులచేత వ్రాయించిన సంపుటం, పుట 231.<noinclude><references/></noinclude> ds3ydofuj0rq90ttprybe4eg40n1rw7 104 232477 589191 2026-10-18T01:46:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 పద్మనాయక యుగం ఇచ్చాడట. సంస్కృతంలో ఎనభైని 'అశీతి' అంటారు. అందుకే ఇతనికి అశీతివరాల సింగమనాయకు డనే పేరు వచ్చింది. ప్రతాప రుద్రునివద్ద ఉండే 72 మంది నాయకులలో ఈ ఎనభైవరాల నాయకుడే ప...' 589191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 పద్మనాయక యుగం ఇచ్చాడట. సంస్కృతంలో ఎనభైని 'అశీతి' అంటారు. అందుకే ఇతనికి అశీతివరాల సింగమనాయకు డనే పేరు వచ్చింది. ప్రతాప రుద్రునివద్ద ఉండే 72 మంది నాయకులలో ఈ ఎనభైవరాల నాయకుడే ప్రముఖుడని చెప్పుకోవచ్చు. అందుకే ప్రతాపరుద్రుని పరిపాలనా కాలాన్ని - కాకతీయ సామ్రాజ్యపు చివరి రోజులను మనం పద్మనాయకయుగంగానే పరిగణిద్దాం. కాకతీయసామ్రాజ్యంలో 72 మంది నాయకులుండేవారు. 75 మంది ఉండేవారా లేక 77 మందా అన్నది ఒక చిన్నసమస్య, వడ్డాది అప్పారావు గారు 72 మంది నాయకుల పేర్లను పట్టికవేసి చూపించారు. ఈ నాయకులలో బ్రాహ్మణులు, రెడ్లు, వెలమలు, కాయస్థులు, క్షత్రియులు-అన్ని వర్ణాలవాళ్ళూ ఎందరోవున్నారు. వీళ్ళలో చాలామంది చారిత్రక పురుషులుగానే కనబడు తున్నారు. కొందరినిగురించి శాసనాధారాలుకూడా దొరుకుతున్నాయని వడ్డాది అప్పారావుగారు వ్రాశారు. ఈనాయకులందరూ ప్రతాపరుద్రునితో బాటు మహమ్మదీ యులను ఎదిరించారు. తెలుగు చక్రవర్తి పరరాజుల చేత చిక్కాక, తెలుగుదేశం అల్ల కల్లోలమైనప్పుడు ఈ నాయకులందరూ ఒక్క తాటిమీద నడచి ముసునూరి వారి నాయకత్వం క్రింద కలసికట్టుగా మహమ్మదీయులతో పోరాటం సాగించారు. ఆంధ్రదేశపు వివిధప్రాంతాలపై వివిధనాయకుల పెత్తనం తొలినుంచీ సాగుతూనే వుంది. ప్రతాపరుద్రుడు పోయాక వాళ్ళవాళ్ళ మండలాలకు వాళ్లు వాళ్లు. అధిపతులయ్యారు. ఈ నాయకులలో ముఖ్యులయిన వాళ్ళలో ఎవరెవరు ఏయే ప్రాంతాలు పాలిస్తూవచ్చారో ప్రక్క పేజీలోని పట్టిక చూడండి. ఈ నాయకులందరూ సంఘీభావంతో ముసునూరు ప్రోలయ నాయకుడి ఆధిపత్యం క్రింద యుద్ధం చేసి మహమ్మదీయుల పరిపాలన తెలుగుదేశంలో తాత్కాలికంగా ఆపారు. ప్రతాపరుద్రుని మరణంతో తురుష్కులకు వశమైన ఓరుగల్లుకు 1336లో విముక్తి కలిగింది. మళ్ళా ఓరుగంటికోట కొత్తళంమీద ఆంధ్రపతాక ఎగిరింది. ఆంధ్రదేశాధీశ్వర, ఆంధ్రసురత్రాణ బిరుదులతో ముసునూరి కాపయనాయకుడు తెలుగుదేశానికి అధిపతి అయ్యాడు. స్వాతంత్ర్య పుటలు 6, 7. 2. రెడ్డి సంచిక -<noinclude><references/></noinclude> 4q23r69h450wa2jakvkv601a7b2e0vg 104 232478 589192 2026-10-18T01:46:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 3 విజయాలు లభించేదాకా తెలుగునాయకులలో ఉండే సంఘీభావం, ఐకమత్యం తరువాత అంతరించాయి. ఎవరికి వాళ్లే స్వతంత్రించి స్వతంత్ర రాజ్యాలు ఏర్పరుచుకొన్నారు. వరుస...' 589192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 3 విజయాలు లభించేదాకా తెలుగునాయకులలో ఉండే సంఘీభావం, ఐకమత్యం తరువాత అంతరించాయి. ఎవరికి వాళ్లే స్వతంత్రించి స్వతంత్ర రాజ్యాలు ఏర్పరుచుకొన్నారు. వరుస నాయకుడు 1. ఇందులూరి రుద్రదేవుడు 2. కొప్పుల రెడ్లు 3. ముమ్మడి నాయకుడు 4. ముసునూరి అనపోతా రెడ్డి ముఖ్యనగరం, లేక ప్రాంతం సింహాచలంనుండి ఏలూరిదాకా పిఠాపురము రాజధానిగా కొతాము ప్రాంతాలు రుద్రదేవుడి క్రింద ఏలారు. రాజమండ్రి దగ్గరి కోరుకొండ రాజధాని. తొయ్యేరు ముఖ్యనగరం రేకపల్లి ముఖ్య నగరం -భద్రాచలం పాలవంచ ప్రాంతం అమనగల్లు రాజధాని 5. ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడు 6. కాపయ నాయకుడు 7. చెరకువంశపు రెడ్లు కమ్మనాడు 8. దేవగిరి నాయుడు పల్నాడు 9. శ్రీగిరి నాయుడు 10. సోమయాజులు రుద్రసేనాని వెలనాడు 11. గోనవంశపు రెడ్లు 12. ముప్పిడి నాయకుడు 13. | జుట్లయలెంక గొంకరెడ్లు 14. రేచర్ల సింగమనాయకుడు 15. గణపతి నాయకుడు 16. వేమారెడ్డి వర్ధమానపురం పాకనాడు ములికినాడు, రేనాడు మొదలగునవి. రాచకొండ మంచికొండ అ దేశానికి ప్రమాదం తప్పిందనగానే రేచర్ల సింగమ నాయకుడు తన గొప్పను ప్రకటించుకున్నాడు. ముసునూరి కాపయనాయకునికి లోబడి ఉండడం పరువుతక్కువ అనుకున్నాడు. దక్షిణదిశనున్న నాయకులందర్నీ జయించి తన రాజ్యాన్ని కృష్ణానదీతీరందాకా విస్తరింపజేశాడు. కృష్ణా తుంగ భద్రానదుల మధ్య నున్న కొన్ని దుర్గాలు, నల్లగొండ జిల్లాలోని ఏలేశ్వరం అతనికి వశమయ్యాయి. అమనగల్లు అతని కేంద్రం. తన రాజ్యాన్ని అతడు ఉత్తరదిశలోకూడా వ్యాపించదలచుకొన్నాడు. కాపయ నాయకునితో యుద్ధం<noinclude><references/></noinclude> 2yrmg3rbxihnykc2ij4563h6kmvcev7 104 232479 589193 2026-10-18T01:47:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పద్మనాయక యుగం చేశాడు. 1340 ప్రాంతాలలో తన బావమరదిని చెరలో పెట్టారని రేచర్లసింగమనాయకుడు జల్లిపల్లికోటను ముట్ట డించాడు. ఆకోటకు అధిపతులయిన సోమవంశ క్షత్రియులు మాయోపాయంతో సింగ...' 589193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పద్మనాయక యుగం చేశాడు. 1340 ప్రాంతాలలో తన బావమరదిని చెరలో పెట్టారని రేచర్లసింగమనాయకుడు జల్లిపల్లికోటను ముట్ట డించాడు. ఆకోటకు అధిపతులయిన సోమవంశ క్షత్రియులు మాయోపాయంతో సింగమనాయకుణ్ణి చంపివేశారు. ఈ వార్త వినగానే సింగమనాయకుని కుమారులు అనపోత నాయకుడు, మాదానాయకుడు ఉద్రిక్తులయ్యారు. కత్తికట్టి జల్లిపల్లి కోటను ముట్టడించి, ఆ రాజులనూ, వాళ్ళకు తోడ్పడ్డ వాళ్ళను చంపి పోగులు పెట్టి ఆ రక్తంతోనే తండ్రికి తర్పణం చేశారు. ఈ వెలమ సోదరులు అనేక యుద్ధాలు చేశారు. పద్మనాయక రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేశారు. ముసునూరి కాపయనాయకుణ్ణి యుద్ధంలో చంపి అనపోత నాయకుడు ఓరుగల్లు వశపరుచు కున్నాడు. ఆంధ్ర సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉన్న ఈ ముఖ్య నగరాన్ని జయించినా అనపోతనాయకుడు రాచకొండనే తన రాజధానిగా చేసుకొని పాలించాడు. తన తమ్ముడు మాదానేడును దేవరకొండ పాలకుణ్ణి చేశాడు. నాటినుంచి మాదా నేడు యొక్క సంతతి దేవరకొండలోనూ, అనపోత నాయకుని వంశంవాళ్ళు రాచకొండలోనూ ఉండి రాజ్యం చేశారు. రేచర్లవారి రాజ్యానికి ఉత్తరాన గోదావరినుంచి దక్షిణాన శ్రీశైలం, పశ్చిమాన బహమనీ రాజ్యం, తూర్పున కొండవీడు రాజ్యం సరిహద్దులు. అనపోతా నాయకుడి కాలంనుంచి ఆ పద్మ నాయకుల చరిత్రే ఇప్పటి తెలంగాణా చరిత్ర అయింది. పశ్చిమాన ఉన్న బహమనీ సుల్తానులతో సహజీవనం మంచిదని పద్మనాయకులు భావించారు కాబోలు. వాళ్ళతో సంధి చేసుకున్నారు. గోలుకొండ ప్రాంతాలను వాళ్లకు వదలిపెట్టారు. ఇప్పుడు పద్మనాయకులు ఇలా చేయబట్టే గోలుకొండ. భాగ్యనగరం రాజధానులుగా ఉత్తరోత్తరా తెలుగు రాజ్యాన్ని నవాబులు పాలించారు. పద్మనాయకులు తెలంగాణాలో విజృంభించి తమ రాజ్యాన్ని ఏర్పరచు కొంటున్న కాలంలోనే అద్దంకి సీమలో రెడ్డిరాజులు స్వతంత్రించి రాజ్యం నిర్మించుకొన్నారు. ఒక రకంగా పద్మనాయకులు, రెడ్డిరాజులూ ఆనాటి తెలుగు చరిత్ర రథానికి రెండు చక్రాలు. అందుకే కాకతీయ సామ్రాజ్యం. అస్తమించిన తరువాత విజయనగర రాజ్యం విస్తరించి రాయలయుగం<noinclude><references/></noinclude> hiy7h2n64lc9xxoqon8ppdbmlr0mu5i 104 232480 589194 2026-10-18T01:47:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 5 మొదలయ్యేదాకా వున్న మధ్య కాలం 150 సంవత్సరాలలో పూర్వార్థాన్ని పద్మనాయక యుగమనీ, ఉత్తరార్థాన్ని రెడ్డిరాజుల యుగమని పేర్కొంటున్నాం. పద్మనాయక యుగంలో ఇత...' 589194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 5 మొదలయ్యేదాకా వున్న మధ్య కాలం 150 సంవత్సరాలలో పూర్వార్థాన్ని పద్మనాయక యుగమనీ, ఉత్తరార్థాన్ని రెడ్డిరాజుల యుగమని పేర్కొంటున్నాం. పద్మనాయక యుగంలో ఇతరరాజుల ప్రాపకంలో ఉన్న కవులుకూడా వస్తారు. క్రీ.శ. 1375 దాకా పద్మనాయకయుగమని చెప్పు కుందాం. రెడ్డి రాజ్యాన్ని స్థాపించిన వేమారెడ్డి క్రీ.శ. 1325-1353 మధ్య కాలంలో వాడు. ఇతడు అశీతివరాల సింగమ నాయకుడి సమకాలికుడు. అద్దంకి సీమను పాలించాడు. ఇతని ఆస్థానంలో కవిత్రయంలో మూడవ వారైన ఎర్రాప్రెగ్గడగారున్నారు. ఈ శతాబ్దంలో పరిపాలించిన పద్మనాయకుల పేర్లు, రెడ్డిరాజుల పేర్లు, వాళ్ల వాళ్ల కాలాలూ తెలుసుకొందాం. పద్మనాయక ప్రభువులు అశీతివరాల సింగమనాయకుడు క్రీ.శ. 1335-1361 రాచకొండలో అనపోతనాయకుడు దేవరకొండలో మాదానాయకుడు L.. 1361-1384 రాచకొండలో కుమారసింగ భూపాలుడు దేవరకొండలో పెదవేదగిరి నాయకుడు (.. 1384-1399 రెడ్డిరాజులు L4.*. 1325-1353 అనపోతారెడ్డి అనవేమారెడ్డి కొమరగిరి రెడ్డి L.. 1353-1364 LS.. 1364-1386 L.. 1386-1402 ఈ శతాబ్దంలో జీవించిన కవుల చరిత్రను సులభంగా అవగాహన చేసు అందుకు ఈ రాజకీయ చరిత్రను తెలుసుకొన వలసివచ్చింది. ఆయాకవుల గురించి చర్చిస్తున్నప్పుడు ఈ రెడ్డిరాజుల గురించి తెలుసుకొందాం. కాకతీయ సామ్రాజ్యం పతనమయ్యాక, పద్మనాయకులూ, పంటరెడ్లు మాత్రమే కాక మరి కొందరుకూడా రాజ్యాలు ఏర్పరుచు కున్నారు. వాళ్లలో<noinclude><references/></noinclude> r76hbabc5e737o88pr5cw3i1ddlgwtv 104 232481 589195 2026-10-18T01:47:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 పద్మనాయక యుగం ఆనెగొందిని పాలించిన హరిహర రాయలు, అతని సోదరుడు బుక్కరాయలు ముఖ్యులు. ఈ కంపిలి రాజ్యమే తరువాత విజయనగర సామ్రాజ్యంగా పరిణ మించింది. మనం ఇప్పుడు చెప్పు కుంటున్న...' 589195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6 పద్మనాయక యుగం ఆనెగొందిని పాలించిన హరిహర రాయలు, అతని సోదరుడు బుక్కరాయలు ముఖ్యులు. ఈ కంపిలి రాజ్యమే తరువాత విజయనగర సామ్రాజ్యంగా పరిణ మించింది. మనం ఇప్పుడు చెప్పు కుంటున్న పద్మనాయక యుగంలోని రాజులకు సమకాలికులైన కంపిలి రాజుల పట్టికను కూడా చూద్దాం. మొదటి హరిహరరాయలు మొదటి బుక్కరాయలు రెండవ హరిహరరాయలు L.. 1335-1355 క్రీ.శ. 1355-1377 1.4. 1377-1404 ఈ కంపిలి రాజులలో మొదటి హరిహరరాయలు రాజ్యస్థాపనలోనే నిమగ్నుడయ్యాడు. అతడు చేసిన విద్యా పోషణ ఏమిటో మనకు తెలియదుగాని అతని సోదరుడు మొదటి బుక్క రాయలు మాత్రం విద్వాంసుడు, విద్యాభిమాని. సాయన, మాధవులు ఇతని కొలువులోనే వుండి వేదభాష్యం వ్రాసి ఈ రాజునకు అంకితమిచ్చారు. సంవిధాన చక్రవర్తి నాచన సోముడు బుక్క రాయలవల్ల అగ్రహారం పుచ్చుకున్నాడు. కంపిలి రాజులలో కొందరు స్వయంగా కవులు; అందులోనూ అనంతర కవులు నుతించేటంత గొప్ప కవులు. మొదటి బుక్కరాయలకు ఏడుగురు కుమారులు. వీరిలో ఆరవవాడు భాస్కర భవదూర మహీపతి. ఇతడు భవదూరుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన కవి. ఎడపాటి ఎర్రన అనే కవి క్రీ.శ. 1678-1693 ప్రాంతాలలో మల్హణ చరిత్ర అనే గ్రంథంలో పూర్వకవులను ఇలా స్తుతించాడు. విసుతు లొనర్తు నాంధ్రసుకవిప్రభు నన్నయభట్టు, దిక్కయ జ్వను, శివదేవు, భాస్కరుని, జక్కన, వాచనసోము, సర్వదే పుని, భవదూరు, వేము ఈ పద్యంలోని భవదూరుడు కంపిలి రాజకుమారుడే. ఇతణ్ణి జంట కవులు తురగా రాజకవి, అయ్యంకి బాలసరస్వతులు తమ 'నాగరఖండం' అనే ప్రబంధంలో క్రీ.శ. 1731 తర్వాత ఇలా పేర్కొన్నారు. శివతత్త్యు శివదేవు, చిన్మయు భవదూరు శరభాంకు రాజశేఖరుని వేము ....... అనంతరకవులచే ఇలా నుతులు పొందిన ఈ భవదూరుడు ఏగ్రంథాలు<noinclude><references/></noinclude> 8kecxflkw7fw5k31miivrghvzrh7ccu 104 232482 589196 2026-10-18T01:48:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 7 రాశాడో తెలియదు. ఇతని పద్యాలను కొన్నింటిని సంకలనకర్తలు స్వీకరించా రని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారట. ' నాచనసోముని గురించి చెప్పు కొనేటప్పు డు క...' 589196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 7 రాశాడో తెలియదు. ఇతని పద్యాలను కొన్నింటిని సంకలనకర్తలు స్వీకరించా రని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారట. ' నాచనసోముని గురించి చెప్పు కొనేటప్పు డు కంపిలి రాజులనుగురించి అవసరమైనంత చెప్పుకొందాం. ఇప్పుడు పద్మనాయక ప్రభువుల కాలంలోని సాంఘిక చరిత్రనూ, సాహిత్యస్థితినీ తెలుసుకొందాం. ఈ యుగం రాజకీయంగా అల్లకల్లోలాలతో ప్రారంభమైంది. పద్మ నాయకులు వీరాధివీరులు. అమితపరాక్రమవంతులు. ప్రచండరణ వ్యాపారం వారికి ఒక క్రీడావిశేషం. ఈ కాలంలో వీరు వాడుకలోనికి తెచ్చిన భయానకవీభత్సచర్య రణము కుడుపుట; అనగా “శత్రువులు నిహతులైనచోట వారి రక్తముతో కలిపిన అన్నము వారి తలపునుకలలో పెట్టుకొని యొడలికి భస్మమలదికొని, జుట్టు విరియబోసుకొని యర్ధరాత్రి కాలమున నెంటిగా దిగంబరులై భూతబలి మంత్రములు చదువుచు ఢాకిన్యాదులకు బలిపెట్టుట: ఇది ఆగమోక్త విధాన మని చెప్పుదురు. యుద్ధమున జయించి నపుడెల్ల వీరు ఈ విధమున చేయుచు వచ్చిరని వెలుగోటి వంశావళి' తెలుపుచున్నది. ఈ యాచారము తెలంగాణాలోనే రేచర్ల వంశ్యులలోనే వాడుకలో నుండినట్లు కనిపించును" అని కీ.శే. మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు వ్రాశారు. ' ఈ యుగంలోని కవుల రచనలలోకూడా ఈ వీరాచారం కనబడుతుంది. మడికి సింగన వ్రాసిన దశకుమార చరిత్రలో బాణా సురుడు శివునితో ఇలా చెప్పు కొంటాడు. వీరరక్తంబుల వేతాళ సమితి-నారూఢగతి నోలలాడింపలేదు. యెరపైన నృవలోక మృదు శరీరముల మెరసి ఢాకినులకు మేవగాలేదు. [కళ్యాణకాండ. 769-7701 3. ఇది ఆంధ్రకవితరంగిణి నాలుగవభాగం పుట 150 లో చాగంటి శేషయ్యగారు చెప్పారు వెంకటరావుగారు భవదూరుడు గురించి భారతిలో వ్రాశారు. ఏ సంవత్సరమో, ఏ నెలో శేషయ్యగారు చెప్పలేదు. 4. విజ్ఞానసర్వస్వం - తెనుగు భాషాసమితి ప్రచురణ - 3వ సంపుటం పుట 305.<noinclude><references/></noinclude> pqbjw5i60iuzsdvf33a2pi133o7kamk 104 232483 589197 2026-10-18T01:48:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 ఉంది. పద్మనాయక యుగం 'వెలుగోటివారి వంశావళి'లో ఈ ఆచారం ఇంకా ఇలా సవిస్తరంగా "సూటొక్క రాజుల శిరంబులు ఖండించి, యేబదియొక్క రాజుల గలుగాలాడించి మఱియు ముప్పదిముగ్గురు రాజుల బట్టి...' 589197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 ఉంది. పద్మనాయక యుగం 'వెలుగోటివారి వంశావళి'లో ఈ ఆచారం ఇంకా ఇలా సవిస్తరంగా "సూటొక్క రాజుల శిరంబులు ఖండించి, యేబదియొక్క రాజుల గలుగాలాడించి మఱియు ముప్పదిముగ్గురు రాజుల బట్టి పూజించి రణ బలిగా తెచ్చి యా రణక్షోణి నేర్పించి, దిగంబరీ, కాళీ, మహాకాళీ, శాకినీ, ఢాకినీ, బాయిళాకాయినీ భూతప్రేతపిశాచంబుల దలచి రణదేవరా! మహారణరాజా, రణశూరా, రణవీరభేతాళా! భైరవా, వీరభద్రా, రణపోతురాజా కలహకంటకీయని నిజబలంబులకు జయంబు కల్గెననుచు కలహాధిదేవతల నారాధించి, తలంచి, పూజించి, కాళీమహాకాళికి వీరరాజుల సరబలిగా నరకించి భట్టును దామును రణము గుడిపించి..... రాజుల సూటయొక్కరి శిరంబుల ద్రుంచి రణంబులోవల రాజకుమారు లెమ్మురుధిరంబుల పండిన భుక్తి దృవులై రాజకపాలపాత్రమున రక్తము గ్రోలుచు భూతకోటుల ట్లాజిజయుండు సింగవిభు వగ్రసుతుండవవోతు బాడెడు కొమ్మని మచ్చ యౌబళుని గూర్చి శిరంబులు ద్రుంచి గన్నయ బిమ్మట ద్రుంచి తత్పుతుల జేర్చిన బొమ్మలు వెట్టి దారులం దమ్మటము ల్వెసం గొనియె దాచయసింగని పట్టి యెట్టిదో బొమ్మలుబెట్టు నిట్టు లవపోతడు వైరము బూను వారికిణ రణవీధి గొండమల్రాజుగొమ్మల దేవు పిన్నవి జయరుద్రు బెనచి తరిగి తలలు పొక్కండ్లుగా నిలిపి ఉద్రిక్తమె యెసరుగా బలివండి యెసక మేనగి హెమ్మాడియును గూడి యెలమి సూటొక్కండ్ర రాజుల బగబట్టి రమణ జంపి కలుగా లాడించి కలరక్త మెల్లను భూతసమితి తృప్తి పొందుపరచి జల్లిపల్లొద్ద రాజుల త్రుళ్లణంచి-యహహబిరుదులు వచరించిరవుడు వేడ్క నేను మగ ల్చొచ్చి రలభట్టు లొసనంగ మహిని సింగయయనపోత మాదవిభులు. శత్రువులపైన అంతకక్ష, చంపాకకూడా వీరావేశం, వీభత్స ప్రధానమైన ఆచరణ, జుగుప్ప లేకుండా నెత్తుటికూడు నివేదించడం మొదలైనవి మాధ్యమికయుగాల బర్బరత్వ చిహ్నాలు. ఒక ప్రక్క ఇంత అమానుషంగా ప్రవర్తిస్తూనే ఆనాటి వ్యక్తులు కళలనుకూడా ఆరాధించారు. గ్రంథాలను రచించారు. సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. సరస్వతిని సేవించారు. క్రీ.శ. 1384 నుండి పద్మనాయక రాజ్యాన్ని పాలించిన కుమారసింగ భూపాలుడికి 'సర్వజ్ఞ' అనే బిరుదు ఉంది. ఇతడు గొప్ప సాహిత్య పోషకుడు.<noinclude><references/></noinclude> rx0e1lxinauds0ajp2f5jyxzpvo4f2m 104 232484 589198 2026-10-18T01:48:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు స్వయంగా రచయిత. సంస్కృతంలో ' రసార్ణవ సుధాకరం' అనే అలంకార శాస్త్రం, 'సంగీత సుధాకరం' అనే నాట్యగ్రంథం, 'కందర్ప సంభవం' అనే భాణం, 'కువలయావ...' 589198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు స్వయంగా రచయిత. సంస్కృతంలో ' రసార్ణవ సుధాకరం' అనే అలంకార శాస్త్రం, 'సంగీత సుధాకరం' అనే నాట్యగ్రంథం, 'కందర్ప సంభవం' అనే భాణం, 'కువలయావళి' అనే నాటిక వ్రాశాడు. ఇందులో 'కందర్పసంభవం' దొరకలేదు. (దీనిని ఇతడు వ్రాయలేదేమో! చూ ఈ పుస్తకంలోనే పశుపతినాగనాధుడి చరిత్ర) మిగతాపుస్తకాలన్నీ వాటిని అచ్చు వేశారుకూడా. రసార్ణవ సుధాకరాన్ని దొరుకుతున్నాయి. బులుసు వెంకట రమణయ్యగారు అనువాదం చేసి 1950 లో ప్రకటించారు. ఇది మూడు విలాసములు-అంటే భాగాలు గల నాట్యాలంకారశాస్త్ర గ్రంధం. ఈ మూడు భాగాలలో వరుసగా రస, భావ, నాట్యవిషయాలు లక్షణోదాహరణాలతో సహా వివరించాడు. ఎన్నో కావ్యనాటకాల నుండి ఉదాహరణ లిచ్చాడు. అలంకార శాస్త్రాలలో మరేదీ ఇందులో చెప్పినంత విపులంగా రూపకాలగురించి చెప్పదట. సింగ భూపాలుడు స్వయంగా కొన్ని రూపక భేదాలను రచించినవాడాయె మరి. ఈ సర్వజ్ఞుడు వ్రాసిన సంగీతసుధాకరం శార్ఙ్గదేవుని సంగీతరత్నా కరానికి వ్యాఖ్యానం. ఇది సింగభూపాలుడు వ్రాయలేదని, అతని ఆస్థానం లోని విశ్వేశ్వర కవి వ్రాసి రాజు పేరు పెట్టిఉండాలని డాక్టర్ వి. రాఘవన్ గారు వ్రాశారట.' సింగభూపాలుడు 'రత్నపాంచాలిక' అనే ఒక సంస్కృత నాటకాన్ని కూడా వ్రాశాడని చెప్పు కుంటారుగాని, ఇది కువలయా వళికి మరోపేరు. ఇతని కొలువులో గొప్ప విద్వాంసులుండే వారు. చమత్కార చంద్రిక వ్రాసిన విశ్వేశ్వరకవి, పశుపతిపండితుడు, అతని కొడుకు నాగనాధుడు, అమరకోశానికి వ్యాఖ్య వ్రాసిన బొమ్మకంటి అప్పయా మాత్యుడు, దేవరకొండ రాజ్యంలో శాకల్యమల్లభట్టు, శాకల్య అయ్య లార్యుడు మొదలైన విద్వాంసులు ఉండేవారు. శాకల్య మల్లభట్టు శైవుడు. రాచకొండ, దేవరకొండ ప్రభువులు మొదట శైవులే. అయితే, వేదాంత దేశికుల కుమారుడు వరదాచార్యుడనే పండితుడు సర్వజ్ఞ సింగమనాయకుని కొలువులోనికి వచ్చి ఆస్థాన పండితుడైన శాకల్య మల్లభట్టును ఓడించి వైష్ణవమతాన్ని స్థాపించి రాజువల్ల మిక్కిలి 5. ఆంధ్రవాగ్గేయకారుచిత్రము - బాలాంత్ర పురజనీకాంతరావు. పుటలు 28, 29.<noinclude><references/></noinclude> orjkumb5chxghwkqbistkitfh0lt0m5 104 232485 589199 2026-10-18T01:49:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 పద్మనాయక యుగం గౌరవము పొందినట్లు వైష్ణవ గ్రంథాలు చెప్తున్నాయట. సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు మతరహస్యాలను తెలుసుకొనిరావడానికి కొందరు వైష్ణవులను వేదాంత దేశికుల వద్దకు పంపాడని, వ...' 589199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 పద్మనాయక యుగం గౌరవము పొందినట్లు వైష్ణవ గ్రంథాలు చెప్తున్నాయట. సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు మతరహస్యాలను తెలుసుకొనిరావడానికి కొందరు వైష్ణవులను వేదాంత దేశికుల వద్దకు పంపాడని, వారు రహస్యసందేశ, తత్త్వ సందేశ, సుభాషితనీవ్యాది గ్రంథాలను వ్రాసి అతనికి పంపించారని ఒక ఐతిహ్యమున్నట్టు చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారు వ్రాశారు.' సింగమ నాయకుడి కాలంలోనే రేచర్ల వారు వైష్ణవాన్ని ఆదరించారుగాని అంతకుముందు వాళ్లు శైవులే భైరవప్రతిష్ఠలు చేసినవాళ్లే. రంగనాధ రామాయణంవంటి వైష్ణవ గ్రంధాలు, నవనాధ చరిత్ర వంటి శైవసిద్ధుల గాధలు వెలువడిన ఈ కాలంలో కవులు హరిహరసమన్వయం అలవరచుకొంటున్నట్టు కనబడుతుంది. ఎర్రయ్యగారు శంభుదాసు అనే బిరుదుపెట్టుకొని రామాయణం, నృసింహపురాణం వ్రాశారు. ఏమైనా ఈ కాలంలో వీరశైవం తగ్గుముఖం పట్టిందని చెప్పాలి. అయితే వీరశైవులు సృష్టించిన ద్విపద ఛందస్సు ప్రజాదరణ పొందింది. సమానంగా ఆదరించిన ఛందస్సు అది. ఈ యుగంలోని కవుల గురించి, వారి గ్రంథాల గురించి ఇంకా విపులంగా ప్రతాపరుద్రుడి అవసానకాలం దగ్గర్నుంచి వరుసగా తెలుసుకొందాం. రాజులు, కవులు దానికి ముందు ఈ యుగం ఉత్తరార్థంలోని రెడ్డి రాజ్యాల గురించి మరికొంత విపులంగా చెప్పుకోవాలి. రెడ్డిరాజులయుగం క్రీస్తుశకం పధ్నాలుగు, పదిహేను శతాబ్దాలలో రెడ్డిరాజులు ప్రత్యేకంగా ఒక మహారాజ్యాన్ని తెలుగు దేశంలో స్థాపించి పాలించినా, రెడ్లు మన దేశ చరిత్రలో అంతకన్నా చాలా ప్రాచీనులు. ఈ రెడ్డిరాజ్య స్థాపనకు సుమారు వెయ్యేళ్ళ ముందు క్రీ.శ.7 వ శతాబ్దంలో ప్రతి ఊళ్లోనూ రెడ్లు ఉండేవారని శాసనప్రమాణం ఉంది. అయితే ఆ ప్రాచీన కాలంలో రెడ్లను 'రట్టగుళ్ళు' అనే పేరుతో పిలిచేవారు. క్రీ.శ. 632లో వేయించిన ప్రథమ విష్ణువర్ధనుని 6. ఆంధ్రసంస్కృతి - చరిత్ర కాక్టరు బి. రామరాజుగారు విద్యార్థుల చేత వ్రాయించిన సంపుటం, పుట 253. 7. ఆంధ్రుల చరిత్ర - మూడవ భాగం, పుట 55.<noinclude><references/></noinclude> iapxqtzey6gsgf2ra7jets6lm4oupc1 104 232486 589200 2026-10-18T01:49:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '• కంపెం మగిరి • ఓరుగల్లు • రాచకొండ • దేవర కొండ త తైలము, కొండవీడు. పెనుకొండ మందవు • విజయనగరము కందుకూరు. ఉదయగిరి నెల్లూరు. బెజవాడ సింహాచలం • పిఠాపురము రాజమండ్రి ద్రాక్షారామము "...' 589200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>• కంపెం మగిరి • ఓరుగల్లు • రాచకొండ • దేవర కొండ త తైలము, కొండవీడు. పెనుకొండ మందవు • విజయనగరము కందుకూరు. ఉదయగిరి నెల్లూరు. బెజవాడ సింహాచలం • పిఠాపురము రాజమండ్రి ద్రాక్షారామము " మచిలీపట్నం రెడ్డిరాజుల కాలంనాటి ఆంధ్రప్రదేశం 11<noinclude><references/></noinclude> t8ts7smul9wd7uh5c4fxzuuay3ijbj2 104 232487 589201 2026-10-18T01:49:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 పద్మనాయక యుగం చీపురుపల్లి శాసనంలో “రాష్ట్రకూట ప్రముఖాన్ కుటుంబినః' అనే ప్రసక్తి మొదటిసారిగా కనబడుతుంది. ఈ రాష్ట్ర కూటప్రముఖులనే 'రట్టగుళ్ళు' అనేవారు. కుటుంబినః' అనే పదా...' 589201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 పద్మనాయక యుగం చీపురుపల్లి శాసనంలో “రాష్ట్రకూట ప్రముఖాన్ కుటుంబినః' అనే ప్రసక్తి మొదటిసారిగా కనబడుతుంది. ఈ రాష్ట్ర కూటప్రముఖులనే 'రట్టగుళ్ళు' అనేవారు. కుటుంబినః' అనే పదానికి 'సేద్యంచేసేవాళ్ళు' అని అర్థం. ' ఈ రాష్ట్రకూట కుటుంబీకులను ఆయా గ్రామాలలో సమావేసపరం ప్రాచీనులు తాము చేసిన దానశాసనాలను ప్రకటించేవారు. అప్పుడు ఆ దానం సంగతి అందరికీ తెలిసేది. రాష్ట్రకూటప్రముఖ కుటుంబీకులకు "పంట రెడ్డి ప్రముఖులు' అని ఒకరకంగా అర్థం చెప్పు కోవచ్చు. ఆదిమ కాలంలో కాడి కట్టుకొని సేద్యం చేసే పంటరెడ్లు కాకతీయయుగం నాటికి కత్తి పట్టుకొని కదనంచేసేవారయ్యారు. మాతృదేశాన్ని పరరాజుల దాడినుండి రక్షించే నాధులయ్యారు. ప్రతాప రుద్రుణ్ణి ఢిల్లీసైన్యాలు పట్టుకొనిపోయాక కాకతీయ సామ్రాజ్యం. అంతరించింది. కొన్నాళ్ళదాకా వివిధప్రాంతాలలో నాయంకరాలు చేసేవాళ్లు ఏకతాటిమీద నిలబడి ముసునూరివాళ్ళ నాయకత్వం క్రింద దేశానికి స్వాతంత్ర్యం తెచ్చారని పద్మనాయకయుగంలో చెప్పు కున్నాం. ఆ తరువాత పద్మనాయకులు రాచకొండ, దేవరకొండ రాజ్యాలనూ, పంటరెడ్లు కొండవీటిరెడ్డి రాజ్యాన్నీ, సంగమవంశరాజులు విజయనగర రాజ్యాన్నీ స్థాపించుకొని ఏక కాలంలో పాలించారని చెప్పు కొన్నాం. ఇప్పుడు ప్రత్యేకంగా ముందు రెడ్డిరాజుల యుగం గురించి చెప్పు కుందాం. రెడ్డిరాజ్యస్థాపన క్రీ.శ. 1325 లోనే జరిగింది. ప్రోలయవేమారెడ్డి రాజ్యాన్ని స్థాపించడమేకాక పరాక్రమంతో పరభూముల్ని ఆక్రమించి అనుజులకు, తనుజులకు, బంధువులకు, మిత్రజనులకు ఇచ్చాడు. చాలా పెద్ద రాజ్యం వారసులకు ఇచ్చిపోయాడు. అయితే అది పద్మ నాయకుల ధాటికి తట్టుకొని క్రీ.శ. 1353-1364 మధ్య పాలించిన అసఖిల్ రెడ్డి కాలంలో నిలబడ్డది కాని తరువాత విచ్ఛిన్నం కావటం మొదలు పెట్టింది; శిథిలమైంది. ఇది 1364-1386లో పరిపాలన చేసిన అనవేమారెడ్డి కాలంలో జరిగింది. అయితే కొమరగిరిరెడ్డిని రాజుగా ఉంచి, అతని బావ మరిది కాటయ వేముడు రాజ్యాన్ని పెంచి సుస్థిరం చేశాడు. అందుచేత 8. Indian Antiquary, Vol. XX p 15. 9. రెడ్డి సంచిక: రెడ్డి పదోత్పత్తి వికాసం కందూరి ఈశ్వర దత్తు, పుట 104.<noinclude><references/></noinclude> 3wk08lp0estar00vps12j27al1yzwgp 104 232488 589202 2026-10-18T01:49:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 13 ఉజ్జాయింపుగా 1375 నుంచి రెడ్డిరాజుల యుగాన్ని లెక్క పెట్టుకుందాం. ప్రోలయవేమారెడ్డి తన అన్నగారికి చందనవోలు రాజ్యం ఇచ్చాడు. తాను కొండవీడు రాజధానిగా ప...' 589202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 13 ఉజ్జాయింపుగా 1375 నుంచి రెడ్డిరాజుల యుగాన్ని లెక్క పెట్టుకుందాం. ప్రోలయవేమారెడ్డి తన అన్నగారికి చందనవోలు రాజ్యం ఇచ్చాడు. తాను కొండవీడు రాజధానిగా పాలించాడు. కొన్నాళ్ళకు రెడ్డిరాజ్యంలో రాజ మహేంద్రవరం కూడ ఒక ముఖ్యమైన రాజధానిగా ఏర్పడింది. కొండవీటి రెడ్డిరాజ్యం అంతమైన మరికొన్నాళ్ళదాకా రాజమహేంద్రవర రాజ్యం ఒక వెలుగు వెలిగింది. ఈ మూడు ప్రాంతాలలోనూ ఏక కాలమందే జరిగిన చరిత్రను అర్థం చేసుకోటానికి దానిని ఒక పట్టిక రూపంలో (ప్రక్కపేజీలో) చదువుకుందాం. ఇక్కడ ముందుగా ఒక్కటి చెప్పు కోవాలి. రెడ్డిరాజులలో 'వేమ' అనే పేరున్నవాళ్లు చాలామంది ఉన్నారు. వాళ్ళను సరిగా గుర్తుపెట్టు కోటానికి వాళ్ళను తండ్రిపేరు కలిపి పిలిచేవారు. కాటయవేముడంటే కాటయ రెడ్డిగారి కుమారుడు వేమారెడ్డి అని అర్థం. పెదకోమటి వేముడు అంటే పెద కోమటిరెడ్డిగారి కుమారుడు వేమారెడ్డి అని అర్థం. ఈ సంగతులను గుర్తు పెట్టుకుంటే రెడ్డిరాజుల చరిత్రలో పేర్లు సాధారణ పాఠకుణ్ణి ఇబ్బంది పెట్టవు. ఈ రెడ్డిరాజు లందరూ విద్యాపోషకులే. క్రీ.శ. 1325 లో రాజ్యాన్ని స్థాపించిన ప్రోలయవేమారెడ్డి కవిత్రయంలో ఒకరైన ఎర్రయ్య గారిని పోషించి కృతులు పుచ్చుకున్నాడు. ఈ రాజ్యంలో కడపటివాడు క్రీ.శ. 1427-48 మధ్య పాలించిన వీరభద్రా రెడ్డి. ఇతడు శ్రీనాథుని కాశీ ఖండాన్ని అంకితం పుచ్చుకున్నాడు. ఈ రాజ్యం ఆద్యంతాలలో ఇద్దరు మహాకవులు వాళ్ళపోషణలో గొప్ప కృతులు రచించారు. మధ్యలో ఉన్న కవులుకూడా చెప్పుకోదగ్గవారే. అసలు ఈ రాజకుటుంబంలోని వ్యక్తులు కూడా మహా విద్వాంసులు. పెదకోమటి వేముడు స్వయంగా కవి. బహుగ్రంథకర్త. సంగీతసాహిత్యాలలో ప్రజ్ఞానిధి. ‘శృంగారదీపిక' అనే పేరుతో అమరుక శతకానికి వ్యాఖ్య, 'సప్తశతీ సారటిక' అనే పేరుతో శాలివాహన గాథాసప్త శతికి వివరణ, 'సాహిత్య చింతామణి' అనే పేరుతో అలంకార శాస్త్రాన్ని వ్రాశాడు. ఇందులో ప్రాచీన సమకాలిక గ్రంథాలను పేర్కొని ఉదాహరణ లిచ్చాడు. ఇది గొప్ప ప్రామాణిక గ్రంథం. అలంకార శాస్త్రం కాక ' సంగీతచింతామణి' అనే గాంధర్వ విద్యాశాస్త్రం<noinclude><references/></noinclude> 0qkn90y5cx0646m9jmr0u4yk4x9nyy1 104 232489 589203 2026-10-18T01:49:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రాజమండ్రి. ప్రోలయ వేమారెడ్డి అన్న మాచారెడ్డి గుంటూరు జిల్లా చందనవోలు రాజధానిగా క్రీ శ. 1325 నుంచి పాలించాడు. మాచారెడ్డి కొడుకు పెదకోమటి రెడ్డి ఈ కాలంలో ఉండేవాడు. కొండవీడు. - క...' 589203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రాజమండ్రి. ప్రోలయ వేమారెడ్డి అన్న మాచారెడ్డి గుంటూరు జిల్లా చందనవోలు రాజధానిగా క్రీ శ. 1325 నుంచి పాలించాడు. మాచారెడ్డి కొడుకు పెదకోమటి రెడ్డి ఈ కాలంలో ఉండేవాడు. కొండవీడు. - క్రీ శ 1325లో ప్రోలయ వేమా రెడ్డి' రెడ్డి రాజ్య స్థాపన చేశాడు ఇతడు ఎర్రాప్రెగడ గారిని ఆదరించిన రాజు వివిధ సీమలు ఇచ్చాడు. 1353 దాకా పాలించాడు. తన బంధువులకు * 1325 5000 1353లో ప్రోలయ వేమారెడ్డి సోయాక అతని కొడుకు అనపోతారెడ్డి రాజ్యానికి వచ్చాడు. 1364 దాకా పాలించాడు. ఇతని కుమారుడు కొమరగిరి రెడ్డి అయితే తండ్రి మరణానంతరం కుమారుడు రాజు కాలేదు అనపోతారెడ్డి సోదరుడు రాజ్యం చేశాడు. అనవేమారెడ్డి (ఇతడు అనపోతారెడ్డి సోదరుడు) 1364 నుంచి 1386 దాకా రాజ్యం చేశాడు కొమరగిరిరెడ్డి బహుళ కుర్రవాడు కావటం ఒక కారణం కావచ్చు ఇతడు ఎంతో మంది విద్యాంసులను, కవులను పోషించాడు. అయితే ఒక్క కృతిని కూడా ఇతని కెవరూ. అంకితమిచ్చినట్లు లేదు. ఇతడు 1386లో మరణించాడు. 14 పద్మనాయక యుగం<noinclude><references/></noinclude> tcd452oapc19oyausfn2hsz1pikf7ou 104 232490 589204 2026-10-18T01:50:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 15 గాని రాజీకి పెదకోమటి రెడ్డి కొడుకు వేమారెడ్డి (పెద కోమటి వేముడు) చందనవోలు రాజ్యంతో తృప్తి పడలేదు. అన వేమారెడ్డి మరణంతో కొండవీటి గద్దెమీద ఇతడు మరుల...' 589204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 15 గాని రాజీకి పెదకోమటి రెడ్డి కొడుకు వేమారెడ్డి (పెద కోమటి వేముడు) చందనవోలు రాజ్యంతో తృప్తి పడలేదు. అన వేమారెడ్డి మరణంతో కొండవీటి గద్దెమీద ఇతడు మరులుకొన్నాడు. 1386 నుంచి యుద్ధాలు చేశాడు. ఒప్పు కొన్నాడు. కొమరగిరి రెడ్డి బతికున్నంత కాలం కొండవీడును అతడే పాలించవచ్చునని, అంతకాలం తాను అణకువగా ఉంటానని పెద కోమటి వేముడు ఒప్పు కున్నాడు. కొమరగిరి రెడ్డిని 1386లో అతని బావ మరిది కాటయవేముడు గద్దెనెక్కించాడు. ఇతడు ప్రధాని; దండనాధుడు; గొప్ప పండితుడు. కొమరగిరి రెడ్డి తన బావమరిది కాటయ వేముని దిగ్విజయానికి పంపాడు. అతనితో పాటు యువరాజుగా తన కొడుకు అనపోతా రెడ్డిని పంపాడు. కటకం దాకా జయించి తూర్పున రాజ్యం విస్తరించాడు. క్రీ.శ. 1386 ప్రాంతాలలో రాజమండ్రిలో దువ్వూరి రెడ్ల వంశం వాడు అల్లాడ రెడ్డి కొండ వీడుకు అణకువగా ఉండే వాడు. ఇతడు కాటయవేమునితో వియ్య | మందాడు. క్రీ.శ. 1390లో రాజమండ్రి ఒక రాజధానిగా రెడ్డి రాజ్యంలో రూపొందింది. కొమరగిరి రెడ్డి తన కొడుకు అనపోతారెడ్డిని రాజ ప్రతి<noinclude><references/></noinclude> k9wfrhmlrwncyyv4vaskrmufahk1xq1 104 232491 589205 2026-10-18T01:50:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 నిధిగా పంపాడు. అతడు 13051 దాకా తరువాత ఉన్నాడు మరణించాడు. కొడుకు చనిపోగానే రాజమండ్రి రాజ్యాన్ని కొమరగిరి రెడ్డి తన బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చేశాడు. పద్మనాయక యుగం రాజమండ్రి...' 589205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 నిధిగా పంపాడు. అతడు 13051 దాకా తరువాత ఉన్నాడు మరణించాడు. కొడుకు చనిపోగానే రాజమండ్రి రాజ్యాన్ని కొమరగిరి రెడ్డి తన బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చేశాడు. పద్మనాయక యుగం రాజమండ్రి రాజ్యాన్ని కొమరగిరి అతని బావమరిదికి ఇవ్వడం పెదకోనుటి వేమునికి కోసం తెప్పించింది. కొండవీడును స్వాధీనం చేసుకోడానికి ప్రయత్నం మొదలు పెట్టాడు. (ఈ ప్రయత్నంలో మామిడిసింగన్న, శ్రీనాధుడు ఉన్నారు.) క్రీ.శ. 1402 లో కొమర గిరి రెడ్డి చనిపోయాడు వెంటనే చందనవోలు నుంచి పెదకోమటి వేముడు యుద్ధం చేసి కొండవీడును స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు రాజ్యం సుస్థిరం చేశాడు. పెదకోమటి వేముని అధికారం ఒల్లక కాటయవేముడు రాజ మండ్రి రాజ్యం ఏలుకొన్నాడు. ఇతని రాజ్య 1395-1414. కాలం కాటయవేముని మరణానంతరం అతని కొడుకు రెండవ కొమరగిరి 1414 రాజ్యానికి వచ్చాడు. 55001416 దాకా రాజ్యం<noinclude><references/></noinclude> n2c9n6uylozzr4imf1veuox5scwc654 104 232492 589206 2026-10-18T01:50:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III క్రీ.శ. 1420లో పెద కోమటి వేముడు మరణించాడు. ఇతడు గొప్ప విద్వాంసుడు శ్రీనాధుని పోషకుడు. చేశాడు. ఆ తరువాత కాటయ వేముని కూతురు అనితల్లి తరపున మామగారు అల్లాడ ర...' 589206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III క్రీ.శ. 1420లో పెద కోమటి వేముడు మరణించాడు. ఇతడు గొప్ప విద్వాంసుడు శ్రీనాధుని పోషకుడు. చేశాడు. ఆ తరువాత కాటయ వేముని కూతురు అనితల్లి తరపున మామగారు అల్లాడ రెడ్డి 1417 1420 దాకా రాజ్యం చేశాడు అల్లాడ రెడ్డి పోయాక అతని కొడుకు రాజ్యానికి రావాలి. అయితే సోదరులు రాజ్యం ఆక్రమించుకున్నారు 1420 పెదకోమటి వేముని తరువాత అతని కొడుకు రాచవేముడు రాజయ్యాడు 1420 - 23 దాకా పాలించాడు. ఇతనితో కొండవీటి రెడ్డి రాజ్యం అంతరించింది ఈ రాజ్యం అంతరించాక శ్రీనాధుడు మెల్లగా. రాజమండ్రికి మారాడు 23 దాకా ఈదురాక్రమణ సాగింది పిన తండ్రుల చేతిలోని రాజ్యాన్ని అల్లాడరెడ్డి కుమారులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వీరభద్రారెడ్డి రాజ్యం చేశాడు. ఇతని అన్న వేమారెడ్డి (అల్లయ వేముడు) నిజంగా సర్వాధికారి తమ్ముడు 17<noinclude><references/></noinclude> rxe8vxy3naq3gka4sushgays36zuddj 104 232493 589207 2026-10-18T01:50:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దొడ్డారెడ్డి మంచి యోధుడు వీళ్ళ మంత్రి బెండపూడి అన్నయ్య వీరభద్రారెడ్డి 14231448 దాకా పాలించాడు. 1428 ప్రాంతాలలో వీరభద్రా 8 రెడ్డి రాజైన అయిదేళ్ళకు శ్రీనాథుడు ఇక్కడకు వచ్చి అన్నయ్...' 589207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దొడ్డారెడ్డి మంచి యోధుడు వీళ్ళ మంత్రి బెండపూడి అన్నయ్య వీరభద్రారెడ్డి 14231448 దాకా పాలించాడు. 1428 ప్రాంతాలలో వీరభద్రా 8 రెడ్డి రాజైన అయిదేళ్ళకు శ్రీనాథుడు ఇక్కడకు వచ్చి అన్నయ్య మంత్రికి భీమఖండం అంకిత మిచ్చాడు. తరువాత మరో పదేళ్ళకు ఈ రాజమండ్రి అస్థానంలో చేరాడు రెడ్డికి కాశీఖండం మిచ్చాడు. రాజుల వీరభద్రా అంకిత క్రి శ 1434 35 లో గజపతులు రాజమండ్రిని ఆక్రమించు కొన్నారు అంతటితో రెడ్డి రాజ్యం అంతరించింది పద్మనాయక యుగం<noinclude><references/></noinclude> osh8dbkgo0zzf6obhmo57zu8tp21g63 104 232494 589208 2026-10-18T01:51:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 19 వ్రాశాడు. వీర నారాయణ చరిత్ర మనే ఖాణం వ్రాశాడు. ఇంకా ఇతడెన్ని కృతులు వ్రాశాడో తెలియదు. ఇవన్నీ సంస్కృతంలోనే ఉండడం గమనించదగ్గ విషయం. పెదకోమటి వేమారెడ...' 589208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 19 వ్రాశాడు. వీర నారాయణ చరిత్ర మనే ఖాణం వ్రాశాడు. ఇంకా ఇతడెన్ని కృతులు వ్రాశాడో తెలియదు. ఇవన్నీ సంస్కృతంలోనే ఉండడం గమనించదగ్గ విషయం. పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఎంతటి మహావిద్వాంసుడో, కాటయవేముడు కూడా అంత పండితుడు. కాళిదాసునాటకాలు మూడింటికీ, 'కుమారగిరి రాజీయం' అనే పేరుతో గొప్ప వ్యాఖ్యానం వ్రాశాడు. కుమారగిరి అంటే కర్పూర వసంతరాయలు అనే బిరుదు గల కొమరగిరిరెడ్డి. ఇతడు తన బిరుదు పేరుతో 'వసంతరాజీయ' మనే నాట్య శాస్త్రం వ్రాశాడు. ఇతని ప్రియురాలు లక్షుమ. ఈమె ఒక్క భావానికి వేయివిధాలుగా అభినయం చేసిచూపే చతుర. జయతి మహిమా లోకాతీతః కుమారగిరిప్రభో స్పదసి లకుమాదేవి యస్య ప్రియాసదృశీప్రియా నవ మభినయం నాట్యార్థానాం తనోతి సహస్రధా వితరతి బహునార్థా సర్థి ప్రజాయ సహస్రశః. [శాకుంతల వ్యాఖ్యానం] ఈ లకుమాదేవి కొమరగిరికి ఉంపుడుగత్తె కాదనే వారు 'శ్రియా సదృశీ ప్రియా' అనే పాఠాన్ని ఈ శ్లోకంలో చెప్తారు. ఇతడు ప్రియులతో విహరించుటకు కేళీరథములు, క్రీడించుటకు క్రీడాసరస్సులను నిర్మింప జేసెను" అని చరిత్రకారులు చెప్తారు." ఇతడు వైరాజ, పుష్పక, కైలాస, మలిక, త్రివిష్టప అనే అయిదు విధాలైన సమున్నతప్రాసాద జాతులలో పుష్పక జాతికి చెందిన గృహరాజ సౌధం నిర్మించాడనికూడా చెప్తారు. ఇతడు చాలా వైభవంగా వసంతోత్సవాలు జరిపించేవాడు. దేశ దేశాలనుంచి సుగంధ ద్రవ్యాలను తెలుగు తీరాలకు తెప్పించేవాడు. తీరాంధ్ర దేశాన్ని రెడ్డిరాజులు పాలించే కాలంలో రాచకొండ దేవర కొండ రాజ్యాలను ఏలిన పద్మనాయకులు కూడా సంస్కృతాన్ని బాగా పోషించారు. వాళ్ళ వివరాలు ఇవి. - 10. శ్రీనాధుని కవితాసమీక్ష, ద్వితీయ సంపుటం చిలుకూరి పాపయ్య శాస్త్రిగారు, పుటలు 60-61. 11. విజ్ఞానసర్వస్వం 3వ సంపుటి - తెలుగుభాషాసమితి. పుట 327.<noinclude><references/></noinclude> 8j0iphhqn2ot5bsoz9ewv1xxcubxuss 104 232495 589209 2026-10-18T01:51:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 పద్మనాయక యుగం .. 1335-1361 4.4. 1361-1384 ఆశీతివరాల సింగమనాయకుడు. రాచకొండలో అనపోతనాయకుడు దేవరకొండలో మాదానాయకుడు. రాచకొండలో కుమారసింగభూపాలుడు. 18. 1384-1309 వేవరకొండలో పెదవేదగిరి నాయకుడు క్రీ.శ...' 589209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 పద్మనాయక యుగం .. 1335-1361 4.4. 1361-1384 ఆశీతివరాల సింగమనాయకుడు. రాచకొండలో అనపోతనాయకుడు దేవరకొండలో మాదానాయకుడు. రాచకొండలో కుమారసింగభూపాలుడు. 18. 1384-1309 వేవరకొండలో పెదవేదగిరి నాయకుడు క్రీ.శ. 1390-1421 రాచకొండలో రెండవ అనపోతనాయకుడు దేవరకొండలో పెద వేదగిరికుమారులు కుమార మాదానాయక రామచంద్రనాయకులు రాచకొండలో మాదానాయకుడు (5.4. 1421-1430 క్రీ శ. 1430-1475 రాచకొండలో ముమ్మడి సింగమనాయకుడు దేవరకొండలో కుమారమాదానాయకుని కొడుకు లింగమనేడు ఈ చివరి ఇద్దరు రాజులను శ్రీనాథుడు దర్శించాడు. పద్మనాయకులకు, రెడ్డినాయకులకూ పడదు. పచ్చగడ్డి వేస్తే భగ్గుమనేది. రెడ్డిరాజులతో విజయనగరం పరిపాలకులు వియ్యమందారు. ఆ రాజుల పట్టిక ఇది. మొదటి హరిహరరాయలు 1335-1355 మొదటి బుక్కరాయలు 1355-1377 రెండవ హరిహరరాయలు 1377-1404 రెండవ బుక్కరాయలు 1404-1406 మొదటి దేవరాయలు 1406-1422 1423-1446 రెండవ ప్రౌఢదేవరాయలు ఈ విజయనగరం రాజులలో కడపటి వానిని కూడా శ్రీనాధుడు దర్శించి కనకాభిషేకం చేయించుకున్నాడు ఈ ప్రభువుకూడా సంస్కృత గ్రంధాలు వ్రాశాడు. "మహానాటక సుధానిధి" అనేది అతని కృతులలో ఒకటి. ప్రభువులందరూ సంస్కృతాన్ని ఆదరించి స్వయంగా ఆ భాషలో గ్రంథాలు వ్రాయడంవల్ల తెలుగు కవిత్వంలో కూడ సమాసభూయిష్ఠమైన కవిత్వం బాగా వేళ్ళూనింది. డుమువులు చేరిస్తేచాలు, అది తెలుగుకవిత్వ మనే సంప్రదాయం స్థిరపడింది. కొందరు రాజులు గ్రంథాలు వ్రాయడంవల్ల కొందరు కవులు తెలుగులో కూడా అలంకార సంస్కృతంలో అలంకార<noinclude><references/></noinclude> 6igdkb25hq1n1yuzhbi6kyzyvv1fx5u 104 232496 589210 2026-10-18T01:51:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 21 గ్రంధాలు వ్రాశారు. లక్షణ సమన్వితంగా కావ్యాలు వ్రాయాలనే తహతహ ఈ కాలంనుంచి ఇంక మొదలవుతుంది. అయితే ఈ యుగంలో గ్రంధాలు తమ సమకాలిక జీవితాన్ని అద్దంలాగ ప్...' 589210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 21 గ్రంధాలు వ్రాశారు. లక్షణ సమన్వితంగా కావ్యాలు వ్రాయాలనే తహతహ ఈ కాలంనుంచి ఇంక మొదలవుతుంది. అయితే ఈ యుగంలో గ్రంధాలు తమ సమకాలిక జీవితాన్ని అద్దంలాగ ప్రతిఫలిస్తున్నాయి. శ్రీనాథుడు వర్ణించిన మహారాజుల వసంతోత్సవాల దగ్గరనుంచి ఒక్క చుక్క నీళ్ళుకూడా కలపకుండా గోరక్షకుడు పాలు ఇచ్చాడని చెప్పిన జక్కన సూక్ష్మాంశందాకా ఎన్నో సాంఘిక వివరాలు దొరుకుతున్నాయి. ఈ రెడ్డిరాజుల యుగంలో రచించిన పుస్తకాలవల్ల తెలిసే సాంఘిక చరిత్ర నంతటిని సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు చక్కగా క్రోడీకరించి కుప్పలు పోశారు.12 ఈ ఆదిలో పంటలు పండించే రాష్ట్రకూట ప్రముఖులైన కుటుంబీకులు ఒక రాజ్యాన్ని స్థాపించి తెలుగుసాహిత్యాన్ని చక్కగా పండించారు. శ్యామల సస్యాలను పరిశీలిద్దాం. * సుందరయ్య గ్రంధాలయ (AC No. 73.3.93...) హైవ : , 044 12. ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర.<noinclude><references/></noinclude> gacne5sj5fywfi1kaom2z5urbztln4c 104 232497 589211 2026-10-18T01:52:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 భాస్కరరామాయణ కవులు భారతీయ సాహిత్యంలో ఆదికవి వాల్మీకి, ఆదికావ్యం రామాయణం అయితే తెలుగు సాహిత్యంలో పద్యకావ్యంగా వెలసిన మొట్ట మొదటి రామకధ భాస్కర రామాయణం. దీనిని భాస్కరుడు...' 589211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 భాస్కరరామాయణ కవులు భారతీయ సాహిత్యంలో ఆదికవి వాల్మీకి, ఆదికావ్యం రామాయణం అయితే తెలుగు సాహిత్యంలో పద్యకావ్యంగా వెలసిన మొట్ట మొదటి రామకధ భాస్కర రామాయణం. దీనిని భాస్కరుడు రచించాడని దీని పేరే చెప్తుంది. మన దేశ చరిత్రలో వాఙ్మయంలో పలువురు భాస్కరులున్నారు. అయితే వాళ్ళలో హుళక్కి భాస్కరుడే నిజంగా భాస్కర రామాయణకర్త అని నిరూపించగలిగిన ఒక బలమైన సాక్ష్యం ఉంది. భాస్కర రామాయణంలోనే యుద్ధకాండ చిట్టచివర ఒక పద్యంలో కవి ఇలా చెప్పాడు. అమర హుళక్కి భాస్కర మహాకవి చెప్పగ నున్న యుద్ధ కాం డము తరువాయి చెప్పి ప్రకట ప్రతిభాషణు డప్పలార్యస త్తముసుతు డయ్యలార్యుడు గృతస్థితి నార్యులు మెచ్చునట్లుగా హిమకర తారకారవిమహీవలయస్థిరలక్ష్మి చేకురన్. [భాస్కర. యుద్ధ. 2699] ఈ పద్యంవల్ల హుళక్కి భాస్కర మహాకవి యుద్ధకాండలో కొంతదాకా చెప్పాడని తెలుస్తున్నది. అందుచేత ఈ రామాయణానికి హుళక్కి భాస్కరుడి వల్లనే భాస్కర రామాయణం అనే పేరు వచ్చిందనే వాదం సబబైనది. అయితే రామాయణ పద్యకావ్యాన్ని ఎవరు వ్రాశారో ఆ పుస్తకం చూస్తే తెలియదా, కృత్యాదిని అవతారికలోనూ, కృతిచివర గద్యలోనూ కవి తన పేరు చెప్పుకుంటాడుకదా అనే ప్రాధమికమైన ఆలోచన మనకు వస్తుంది. భాస్కర రామాయణంలో అవతారిక లేదు. గద్య చూద్దామా అంటే కాండకొక మోస్తరుగా ఉంది. ఏయే కాండలో ఎలా ఉందో ఎదుటి పట్టిక చూస్తే విశద మవుతుంది.<noinclude><references/></noinclude> ejzuviiobmeu5mwdqf7l7ixrjqtbx0q 104 232498 589212 2026-10-18T01:52:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు వరుస కొండ 1. బాల కాండం అయోధ్యకాండం 2 3. 3456 అరణ్యకాండం కిష్కింధకాండం 5. సుందరకాండం 6. గద్యవల్ల తెలిపే రచయిత పేరు అష్టభాషా కవి మిత్రుడు, భాస్కర సత్కవి పుత్రుడు మ...' 589212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు వరుస కొండ 1. బాల కాండం అయోధ్యకాండం 2 3. 3456 అరణ్యకాండం కిష్కింధకాండం 5. సుందరకాండం 6. గద్యవల్ల తెలిపే రచయిత పేరు అష్టభాషా కవి మిత్రుడు, భాస్కర సత్కవి పుత్రుడు మల్లికార్జున భట్టు. సకల కళావిశారదుడు. శారదాముఖ ముక్కురాయమాణుడు, సారస్వత భట్ట బాణుడు, నిశ్శంక వీరమారయ కుమారుడు కుమార రుద్రుడు. సకలసుకవిజనవినుతుడు, యశస్కరుడు భాస్కరుడు మల్లికార్జున భట్టు (బాలకాండ వ్రాసిన కవే) (బాల, కిష్కింధలు వ్రాసిన) మల్లికార్జున భట్టు (1) హుళక్కి భాస్కరుడు 1140 పద్యాల దాకా చెప్పాడు. (2) అక్కడ నుంచి శాకల్యమల్ల కవి తాలూకు అయ్యలభట్టు తుదముట్ట చెప్పాడు. గద్య పద్యాల సంఖ్య సూచన 785 ఏకాశ్వాసం 45 ఏకశ్వాసం 734 | రెండాళ్వాసాలలో వ్రాశాడు 832 ఏకాశ్వాసం 573 ఏకశ్వసం 1140 ఏకాశ్వాసం 1562 గద్య పద్యాల సంఖ్య ప్రకారం స్థానాలు 1. మల్లికార్జున భట్టు మొత్తం 2190; 2 ఖాస్కరుడు - మొత్తం 1874; 3. అయ్యల భట్టు - 1562; 4 కుమార రుద్రుడు మొత్తం 455. 23<noinclude><references/></noinclude> 0lbx1pdkwmij5sv5k3feg7vi11fxokp 104 232499 589213 2026-10-18T01:52:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 - సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం III ఈ వివిధ గద్యలను చూస్తే భాస్కర రామాయణాన్ని నలుగురు వ్రాసినట్లు కనబడుతుంది. భాస్కరుడు అరణ్యకాండం పూర్తిగానూ, యుద్ధ కాండలో కొద్దిగానూ చెప్పాడు. అతన...' 589213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 - సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం III ఈ వివిధ గద్యలను చూస్తే భాస్కర రామాయణాన్ని నలుగురు వ్రాసినట్లు కనబడుతుంది. భాస్కరుడు అరణ్యకాండం పూర్తిగానూ, యుద్ధ కాండలో కొద్దిగానూ చెప్పాడు. అతని కుమారుడైన మల్లికార్జున భట్టు బాల, కిష్కింధ, సుందరకాండలు మూడు చెప్పినట్టు తెలుస్తున్నది. కుమార రుద్రుడు అయోధ్యకాండ చెప్పాడు. అయ్యలార్యుడు యుద్ధ కాండ శేషాన్ని పూర్తిచేశాడు. కాండల లెక్కన చూస్తే భాస్కరపుత్రుడు మల్లికార్జునభట్టే ఎక్కువ చెప్పినట్టు కనబడుతుంది. గద్య పద్యాల లెక్కలను పట్టి చూసినా మల్లికార్జునుడే ఎక్కువ చెప్పినట్టు, ఒక కాండన్నర చెప్పిన భాస్కరుడు రెండోస్థానంలో, శేషకాండం రచించిన అయ్యలార్యుడు మూడవ కవిగా, పూర్తికాండను చెప్పిన కుమార రుద్రుడు నాలుగవ కవిగా గణనకొస్తారు. ఈ గద్యపద్యాల లెక్కలు బహుశా తప్పు కావచ్చు. ఏమంటే భాస్కర రామాయణంలో మొదట ఎన్ని పద్యాలున్నాయో ఎవరికీ తెలియదు. ఆదిలో ఇందులో లేని పద్యాలు ఇతరులు చెప్పినవి, బాగా ఉన్నాయనుకొన్నవి అనంతర లేఖకులు తమ ప్రతులలో కలుపుకొనడం మొదలు పెట్టారు. భాస్కర రామాయణం తరువాత ఇతరకవులు, అందులోనూ ప్రసిద్ధులుకూడా, రామాయణ కావ్యాన్ని వ్రాశారు. ఆ రామాయణాలన్నీ నష్టమై పోయాయి. కాని అందు లోని పద్యాలు ఈ భాస్కర రామాయణంలో వచ్చి కలిశా యనిపిస్తుంది. ఎందువల్ల నంటే వివిధశైలులలో కొన్ని పునరుక్తులు అక్కడక్కడ కనిపిస్తాయి. అవన్నీ ప్రక్షిప్తాలని భావించాలి. మూల భాస్కర రామా యణంలో ఎన్నిపద్యాలున్నాయో మనకు ఎలా తెలుస్తుంది? దేశంలో ఉన్న భాస్కర రామాయణ ప్రతులన్నీ సేకరించి ఒక ప్రామాణిక ముద్రణ ప్రచురించేదాకా ఊహాగానంతప్ప ఇంకేం చేయలేము. తమ ఊరిలో ఉన్న ఒక భాస్కర రామాయణ ప్రతితో తైపారు వేసి బాలకాండం మొదటి రచనలో 400 గద్య పద్యాలు, అయోధ్య కాండలో 267, ఆరణ్య కాండలో 390 గద్య పద్యాలు మాత్రమే ఉండేవని చాగంటి శేషయ్యగారు వ్రాశారు. మిగతా కాండలలో మొదటి లెక్క ఎంతో నిర్ణయించడానికి వారికి సాధనాలు లభ్యం కాలేదన్నారు. మూడు కాండలు వ్రాసిన మల్లికార్జున భట్టుపేరుమీదుగాకాక అతని<noinclude><references/></noinclude> mjqe2s2uluzl2156ar7a7hr4rht2exi 104 232500 589214 2026-10-18T01:52:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 25 తండ్రి పేరున ఈ రామాయణం ఎందుకు ప్రఖ్యాతమైంది అనే ప్రశ్న కూడా జనించడం సహజమే. దీనికి కందుకూరి వీరేశలింగంగారు ఒక కారణం ఊహించారు. " . భాస్కరుడు మొట్టమొదట తన...' 589214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 25 తండ్రి పేరున ఈ రామాయణం ఎందుకు ప్రఖ్యాతమైంది అనే ప్రశ్న కూడా జనించడం సహజమే. దీనికి కందుకూరి వీరేశలింగంగారు ఒక కారణం ఊహించారు. " . భాస్కరుడు మొట్టమొదట తనకుమారుడైన మల్లికార్జున భట్టునకు బాలకాండమును, శిష్యుడైన కుమారరుద్రదేవున కయోధ్యా కాండమును తెనిగించుటకిచ్చి తా నరణ్యకాండమును బుచ్చుకొని యుండును. తానే మొదటిదైన బాలకాండమును బుచ్చుకొని ఇతరులకే తరువాతికాండముల నియ్యక తానేల యరణ్యకాండమును బుచ్చుకో వలెనని కొందరడుగవచ్చును. వర్ధిష్ణువులయి చిరకాలము మనగోరెడ్డి తరుణవయస్కులైన వారికా కాండము నియ్యక వారి శ్రేయస్సుగోరియే యతడు తాను వయసు చెల్లినవాడై మోక్షార్ధియయి యున్నవాడగుటచేత నారణ్యకాండమును గైకొనియుండును..... పిన్న యీడువాడైన మల్లికార్జునభట్లేండ్లు చెల్లినవాడైన తండ్రికంట నధిక వేగముగా పద్యరచన చేయగల కవితాధారకలవాడగుటచే జనకు దారణ్యకాండమును ముగింపక ముందే తన బాలకాండమును ముగించి, తన సహపాఠియైన కుమారరుద్రదేవుని కిచ్చిన యయోధ్యకాండమును, తండ్రి చేయుచుండిన యారణ్యకాండమును విడిచిపెట్టి కిష్కింధాకాండమును జేయనారంభించెను. ఇంతలోపల భాస్కరుడు తన యారణ్య కాండమును ముగించి కొడుకు చేయుచున్న కిష్కింధాకాండమును తరువాయి నందుకొని దానిని పరిసమాప్తి నొందించి సుందరకాండము జేయనారంభించెను. తరువాత మల్లికార్జున భట్టందుకొని సుందరకాండమును ముగించియుండును. మరల భాస్కరుడు యుద్ధకాండమును జేయుచుండగా మిత్రుడైన యయ్యలార్యు డాతని యనుమతి మీదనే యుద్ధకాండముయొక్క యుత్తరభాగమును గైకొని రామాయణ మును తుదముట్టించియుండును. ' భాస్కర రామాయణంలోని గద్యలు ఒక్కొక్క కాండలో ఒక్కొక్క విధంగా ఎందుకున్నాయో వీరేశలింగంగారి వివరణ బాగా విశదం చేస్తుంది గాని ఇది ఊహే. దీనికి చారిత్రక ఆధారాలు లేవు. హుళక్కి భాస్కరుడి సారధ్యం క్రింద ఈ అనువాదపు రధం సాగిందనికూడ గట్టిగా చెప్పలేం. కుమారరుద్రుడు 1. ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - ప్రథమభాగం (ద్వితీయముద్రణ) పుట 309.<noinclude><references/></noinclude> edi8uxmgjkv5xejkgssaetn3cfqc6xm 104 232501 589215 2026-10-18T01:53:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III తాను అనువదించిన అయోధ్యాకాండ తన తండ్రి సాహిణిమారనికి అంకిత మిచ్చాడు. మల్లికార్జునభట్టు మూడు కాండలు ముక్కంటికి అంకితమిచ్చినట్టు శివుణ్ణి స్తుతిస...' 589215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>26 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III తాను అనువదించిన అయోధ్యాకాండ తన తండ్రి సాహిణిమారనికి అంకిత మిచ్చాడు. మల్లికార్జునభట్టు మూడు కాండలు ముక్కంటికి అంకితమిచ్చినట్టు శివుణ్ణి స్తుతిస్తూ కాండాంతంలో కొన్ని పద్యాలు కనబడతాయి. అరణ్యకాండంలో పేరు చెప్పకుండా ఎవరో ప్రభువును ప్రశంసించే పద్యాలు కనబడతాయి. ఎవరే కాండ వ్రాసినా అయోధ్యాకాండ మొదలు ఇతరకాండలలో సైతం మొట్ట మొదట సాహిణి మారనను సంబోధిస్తూ పద్యం కనబడుతుంది. ఒకకాండలో శివుణ్ణి స్తుతించే పద్యాల మధ్య సాహిణి మారన ప్రశంస కనబడుతుంది. పద్యాలన్నీ ఇలా కలగాపులగం కావడానికి లేఖకులు చిత్తమొచ్చి నట్టూ వ్రాసుకొనడమే తప్ప ఇంకొక కారణం కనబడదు. సాహిణి మారన భాస్కరబృందం చేత రామాయణం వ్రాయించినా కృతి నేలోగా మృతిచెందాడని, అందుచేతనే ఇటువంటి గద్యలూ అవతారిక లేని గ్రంథము, అనంతరకవులు రామాయణ రచనల్లోంచి అసంఖ్యాకమైన సంకీర్ణపద్యాలు మనకు ఇప్పుడు లభిస్తున్నాయని మనం అనుకోవాలి. కృతి పుచ్చుకున్నా పుచ్చుకోకపోయినా సాహిణి మారనకూ భాస్కరరామాయణానికి సంబంధం ఉంది కనుక అతడిగురించి కొంత తెలుసుకొని ముందుకుసాగుదాం. ముప్పయ్యిద్దరు మంత్రుల ఘనతను శ్లాఘించే ఒక సీసమాలిక ఆంధ్రదేశంలో బహుళ ప్రచారంలో ఉంది. అందులో ఒకపాదంలో "కొనియె భాస్కరు చేత దెనుగు రామాయణం బారూఢి సాహిణి మార మంత్రి" అని ఉంది. అందుచేత సాహిణి మారన అమాత్యవాచ్యుడని చెప్పవచ్చు. అయోధ్య కాండ రచించిన కుమారరుద్ర దేవుడు ఈ సాహిణి మారన కుమారుడే అని, ఒకానొక తెలుగుశాసనం ద్వారా తెలిసే మారయ, కుమార రుద్రులనే తండ్రి కొడుకులు భాస్కరరామాయణంలోని కృతిభర్త. కృతికర్తలు అయిన తండ్రీకొడుకులనీ అంగీకరిస్తే సాహిణి మారనగురించి కొన్ని వివరాలు తెలుస్తాయి. గుంటూరుజిల్లా సత్తెనపల్లి తాలూకాలో కోటనెమలి పురిలో ఒక రాతి పలకమీద ఒక శాసనం ఉంది. దీని కాలం క్రీ. శ. 1311. దీనిని వ్రాయించిన వాడు మారయసాహిణి రుద్రదేవంగారు ఇతడు ప్రతాప రుద్రునకు<noinclude><references/></noinclude> ht4jue5qnek3j0aerh5pj5n6b8ux6bu 104 232502 589216 2026-10-18T01:53:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 27 సామంతుడు. గజసాహిణి, పల్లినాడు, గులిందా స్థలాల అరవై ఊళ్ళకు అధికారి, ప్రతాపరుద్రుని ఏలుబడిలో సాహిణి మారయ ఈ ప్రాంతాలకు అధికారం సంపాదించాడనీ, తండ్రితరవాత...' 589216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 27 సామంతుడు. గజసాహిణి, పల్లినాడు, గులిందా స్థలాల అరవై ఊళ్ళకు అధికారి, ప్రతాపరుద్రుని ఏలుబడిలో సాహిణి మారయ ఈ ప్రాంతాలకు అధికారం సంపాదించాడనీ, తండ్రితరవాత కొడుకు గజసాహిణై ఈ అరవై గ్రామాలనూ పరిపాలించే వాడని ఊహించవచ్చు. కుమారుడి శాసనం క్రీ.శ. 1311లో కనబడుతుంది కనుక తండ్రి అంతకు ముందు మరణించి ఉంటాడు. సాహిణి మారయ జీవితకాలంలో రామాయణ రచన జరిగిఉంటే ఈ కావ్యం క్రీ.శ. 1310 కి పూర్వమే జనించిందన్నమాట. సాహిణి మారన పల్నాడు ప్రాంతాల పాలకుడు కనుక భాస్కరుడూ, అతని పుత్రుడూ, మిత్రుడూ కూడ ఇక్కడి వాళ్లే అని, రామాయణ రచన ఇక్కడే జరిగిందని భావించడానికి ఆస్కారంవుంది గాని హుళక్కి భాస్కరుడు సుప్రసిద్ధుడు; అతడు ప్రతాపరుద్రుడి ఆస్థానంలో ఉండేవాడని ప్రతాపచరిత్ర చెబు తున్నది. వాస్తవానికి ప్రతాపరుద్రుని కొలువులో హుళక్కి భాస్కరుడు తప్ప యింకే ప్రసిద్ధకవి ఉన్నాడో కూడ ఆ చరిత్ర చెప్పదు. కాకతీయ మహా సామ్రాజ్యానికి పాలకుడైన ప్రతాపరుద్రుని పోషణలో ఉండే హుళక్కి భాస్కరుడు అరవై గ్రామాలకు మాత్రం ఏలికగావుండే సాహిణి మారనకు ఇంత గొప్ప గ్రంథం అంకితమిస్తాడా? భాస్కరరామాయణ రచన జరిగిన రోజులలో రాజకీయ సాంఘిక పరిస్థితులను మనం చక్కగా ఊహించుకొనవచ్చు. క్రీ.శ. 1303లో మహమ్మదీయులు తెలుగుదేశం పైన దండెత్తివచ్చారు. అప్పటినుంచీ కాకతీయ సామ్రాజ్యానికి నిత్యం దండయాత్రల ప్రమాదం, అప్పుడప్పుడు ముట్టడులు, అడపాదడపా యుద్ధాలు తప్పలేదు. ఆ రోజుల్లో యుద్ధాలంటే ప్రజాజీవనం రమారమీ స్తంభించి పోయేది. ఊళ్లు కొల్లగొట్టే వారు. పంటలు పాడుచేసే ' వారు,గ్రామాలు తగలెట్టేవారు. ఇటు వంటి కాలంలో ఆదరించే నాథుడు లేక పోయినా ఈ భాస్కరరామాయణ రచన జరిగిఉంటుంది. పరిస్థితులు చక్క బడి ప్రభువు కృతి తీసుకుంటాడనే నమ్మకంతో భాస్కరబృందం రచన సాగించి ఉంటారు. ఏ విపత్కర పరిస్థితుల వల్లనో రచన ఆగిపోయింది. భాస్కరకవి మరణించికూడా ఉంటాడు. మల్లికార్జునభట్టు, కుమారరుద్రుడూ తాము రచించిన భాగాలకు గద్యాలు వ్రాసుకొని ఒకరు ఈశ్వరాంకితంగానూ,<noinclude><references/></noinclude> t7419fmmgonhd5gawo4i9o38l71z62x 104 232503 589217 2026-10-18T01:53:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III ఇంకొకరు తండ్రికి కృతిగానూ తమ రచనలు సమర్పించి తృప్తిపడి ఉంటారు. తర్వాత లేఖకులపొరపాట్లవల్ల ఎక్కువకాండలలో మొదట సాహిణి మారయ్యను సంబోధించే పద్యాలు చే...' 589217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III ఇంకొకరు తండ్రికి కృతిగానూ తమ రచనలు సమర్పించి తృప్తిపడి ఉంటారు. తర్వాత లేఖకులపొరపాట్లవల్ల ఎక్కువకాండలలో మొదట సాహిణి మారయ్యను సంబోధించే పద్యాలు చేరిఉండవచ్చు. ఈ పద్యాలను ఇలా చేర్చిన లేఖకునే మంత్రి భాస్కరుడు ఆదిలో వ్రాసిన రామయణంలో హుళక్కి భాస్కర బృందం వ్రాసిన రచనలను చేర్చి ఉండకూడదా అన్న ప్రశ్నకూడా ఉదయించడానికి ఆస్కారం లేకపోలేదు. మంత్రిభాస్కరుడు వ్రాయబట్టే దీనికి భాస్కర రామాయణం అనే పేరు వచ్చిందని నేలటూరి వెంకటరమణయ్యగారూ, చాగంటి శేషయ్యగారూ భావిస్తున్నారుగాని ఇతరపరిశోధకులు మంత్రి భాస్కరునికీ, దీనికి సంబంధం లేదని తేల్చారు. ఎవరెవరు ఎలా చెప్పారో శిష్టా రామకృష్ణ శాస్త్రిగారు ఇలా విశదంచేశారు. భాస్కరరామాయణమును గూర్చి చర్చించినవారిలో గురజాడ శ్రీరామమూర్తిగారు తమ కవిజీవితములలో హుళక్కి భాస్కరునే గ్రహించిరికాని మంత్రిభాస్కరుని గైకొనలేదు. కం. వీరేశలింగంగారు కవిచరిత్రలో మొదటి ముద్రణమున మంత్రి భాస్కర, హుళక్కి భాస్కర, సాహిణి మారనల నేకకాలమువారిగ జేసి తికమకలు పడినను, పునర్ముద్రణమున విషయచర్చ చేసి మంత్రిభాస్కరుని దూరము చేసి హుళక్కి భాస్కరునే గ్రహించిరి. ఆంధ్రుల చరిత్రలో చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారు హుళక్కి భాస్కరుని, సాహిణిమారననే విశ్వసించిరి గాని మంత్రిభాస్కరుని తలపెట్టలేదు. పురాణ చంద్రిక కర్త హుళక్కి భాస్కరుడనియే తలచెను. కాశీభట్ట బ్రహ్మయ్య శాస్త్రి గారును, మేడే పల్లి వెంకట రమణాచార్యులు గారును మంత్రిభాస్కరునకు, భాస్కరరామాయణ రచనకు సంబంధము లేదనియే తేల్చిరికదా. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు మంత్రిభాస్కరుని పేరు తలపెట్టనేలేదు. సుప్రసిద్ధ విమర్శకులందరు తత్త్వవిచారము చేసి యా విషయమున హుళక్కి భాస్కరునే రామాయణకర్తగ నిర్ణయించిరి. 3. ఆంధ్రపత్రిక ఉగాది సంచిక - 1940-41; 4. ఆంధ్రకవి తరంగిణి రెండవ భాగం; 5. ఆంధ్రవాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము, పుట 607. -<noinclude><references/></noinclude> 22jrb8a2o5vfbuamnrplj3ns3x1zri8 104 232504 589218 2026-10-18T01:54:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 29 క్రీ.శ. 1923లో ప్రకటించిన వావిళ్ళప్రతిలో మేడేపల్లి వెంకటరమణా చార్యులుగారు 42 పేజీల పీఠిక వ్రాసి మంత్రి భాస్కరునికీ, భాస్కర రామాయణానికీ సంబంధం లేదని చెప్...' 589218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 29 క్రీ.శ. 1923లో ప్రకటించిన వావిళ్ళప్రతిలో మేడేపల్లి వెంకటరమణా చార్యులుగారు 42 పేజీల పీఠిక వ్రాసి మంత్రి భాస్కరునికీ, భాస్కర రామాయణానికీ సంబంధం లేదని చెప్పారు. 1961లో ప్రచురించిన వావిళ్ళ ప్రతిలో మేడేపల్లివారి పీఠికతోబాటు ఎవరో ‘విద్యారత్న' గారి 'భాషా విశేషములు' అనే వ్యాసం కూడా ఆదిని ఉంది. మేడేపల్లి వారి పాల వంటి పీఠికలో ఈ 'విద్యారత్న' గారి విశేషాలు మజ్జిగచుక్కలు. మేడేపల్లి వారు ఎంతో నైపుణ్యంతో మంత్రి భాస్కరుణ్ణి తొలగిస్తే 'విద్యారత్న' గారు మల్లా రెక్కపట్టుకొని లాక్కొచ్చారు. ఈ వివాదానికి ఎవరు మొదట శ్రీకారం చుట్టారో గాని ఇది రావణాసురుడి కాష్టంలాగా కాలుతూనే ఉంటుంది. విచిత్రమేమిటంటే రచయిత ఎవరైనా సరే భాస్కర రామాయణానికి అతడు శ్రీకారం చుట్టలేదు. మన కావ్యాలన్నీ శ్రీ కారంలో మొదలవుతాయిగాని ఈ మహాకావ్యం అలా ప్రారంభ మవలేదు. "రాముని శుభచరితమ్మును” అనే కందపద్యంతో కావ్యం ఆరంభమైనట్టు కృతిముఖంలో అమరవాచకాలు, మంగళార్థవాచకాలు ఉంటే ప్రశస్తమని చెప్తూ అప్పకవి ఏ కావ్యం మొదట ఏ అమరవాచకాలు ఉన్నాయో వివరించాడు. కనబడుతుంది. ఏకావళియందు "ప్రాలేయాచల కన్యకా" కల్పిత కల్పవల్లియందు “హేరంబ మవలంబే" యనియు, రామాయణమునందు "రాముని శుభ చరితమ్మును" అనియును T ఉందన్నాడు. అప్పకవిరోజుల్లో (క్రీ. శ. 1656) దీనిని భాస్కర రామాయణం అనే పేరుతో కాక రామాయణం అని ఉపపదరహితంగానే పిలిచే వారని తెలుస్తున్నది. అప్పకవి ఇందులోనుంచి 15 పద్యాలను ఉదాహరించాడు. ఎక్కువగా హుళక్కి భాస్కరుడి రచనలోంచే తీసుకొన్నాడు. అయోధ్య కాండలోంచి ఒకటి, సుందరకాండలోంచి రెండు మాత్రమే తీసుకొన్నాడు. హుళక్కి భాస్కరుడు అరణ్యకాండతోనే రచన ప్రారంభించాడని చెప్పు కొంటారు. సాహిణి మారయ్యకు అతడు అంకితం ఇచ్చాడో లేదో మనకు తెలియదు కాబట్టి కాండ ప్రారంభంలో ఉండే కందపద్యంకాక రెండోపద్యమే అతడి మొదటి రచన అని భావిద్దాం. చూడండి, అతని మొదటి పద్యం – 6. అప్పకవీయం, ద్వితీయాశ్వాసము, 364.<noinclude><references/></noinclude> bxpkdo9bgro8k3tt37ahgbgv8sbsb8v 104 232505 589219 2026-10-18T01:54:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 30 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III పుణ్య చరిత్రు డత్రి మునిపుంగవు వీడ్కొని రాము దంచితా గణ్య గుణాభిరాము డుపకంఠమునం జని కాంచె దండ కా రణ్యము సిద్ధసంయమివిరాజితచారుతపోసుజాత స త్పుణ్యమ...' 589219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 30 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III పుణ్య చరిత్రు డత్రి మునిపుంగవు వీడ్కొని రాము దంచితా గణ్య గుణాభిరాము డుపకంఠమునం జని కాంచె దండ కా రణ్యము సిద్ధసంయమివిరాజితచారుతపోసుజాత స త్పుణ్యము, నిర్మలాంబువరపుష్కర పూర్ణ సరోవరేణ్యమున్. [అరణ్య. 1 - 2] ఆరణ్యము, పుణ్యము, వరేణ్యము అనే అనుప్రాసము హాయిగా ఉంది. తెలుగుసాహిత్యంలో ఈపద్యం పుట్టాక ఎవరైనా ఎక్కడికైనా వెళ్ళి ఏదైనా చూశారని వర్ణిస్తే 'అటజనికాంచె' అనే మాటలు వస్తే ఈ శబ్దాలంకారం వాడడం ఒక స్టేషనయింది. ఈ అనుప్రాసాన్ని హరివంశం ఉత్తరభాగంలో ఎర్రయ్యగారు (హరి.ఉ. 6-7), ఉత్తరహరివంశంలో నాచనసోమన (ఉ.హరి, 2-38), విక్రమార్క చరిత్రలో జక్కన, సింహాసనద్వాత్రింశికలో కొరవి గోపరాజు; మనుచరిత్రలో అల్లసాని పెద్దనగారుకూడా వాడారు. - ఎప్పటివాళ్ళో ఎందుకు సమకాలికుడు కాండ వ్రాస్తూన్న కుమారరుద్రుడు ఇలా వ్రాశాడు. ఈ రామాయణంలో ఒక అట జని కాంచి రంత వసుధాధినులారతిలోలకిన్నరీ ఘటిత గుహకుటి కనకకమకవాటము సన్మణి ప్రభా హటదురు శృంగజూటము సమావృత మాల్యవతీతరంగిణి తటతరువాటమున్ బహుళ తావస కూటము జిత్రకూటమున్. [అయోధ్యా, 287] ఇంకొక కవి అనుకరించడం అలా ఉంచుదాం. ఆరణ్యకాండం మొట్ట మొదట వ్రాసిన సంవిధానంలోనే ఆ కాండ చిట్టచివర హుళక్కి భాస్కరుడే ఇంకొక పద్యం వ్రాశాడు. రాకొమరుల్ గనుంగొనిరి రమ్మగుహాగత కిన్నరీకమున్ స్వీ కృత నాకసింధుజలసేకము సంకులదంతి దంతిఖి దీకర పుండరీకమును దీపితసంయమి వేదనాదజ ల్పాకము సిద్ధసేవిత తపః పరిపాకము ఋశ్యమూకమున్. [ఆరణ్య. 2-4361<noinclude><references/></noinclude> lh30bz6xjjwezcg2jm7hn34jbdiyemf 104 232506 589220 2026-10-18T01:54:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 31 ఈ రామాయణకవులలో హుళక్కి భాస్కరుడిదే ప్రౌఢకవిత్వమని విమర్శకులు చెప్తారు. ఖాస్కరుడిలో ఔచిత్యము, రసపోషణ బాగా ఉంది. నాటకీయతలో ఉన్న వ్యంగ్యం తెలిసినవాడు....' 589220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 31 ఈ రామాయణకవులలో హుళక్కి భాస్కరుడిదే ప్రౌఢకవిత్వమని విమర్శకులు చెప్తారు. ఖాస్కరుడిలో ఔచిత్యము, రసపోషణ బాగా ఉంది. నాటకీయతలో ఉన్న వ్యంగ్యం తెలిసినవాడు. అరణ్యవాసం తొలిఘట్టం లోనే విరాధుడనే రాక్షసుడు సీతను ఎగరేసుకుపోతాడు. అక్కడ ఆఘట్టంలో రాముడిచేత హుళక్కి భాస్కరుడు ఏమనిపించాడో చూడండి. అని పలికి వినుము లక్ష్మణ-జనకజదైన్యంబు సూడ బాలుటకంటెన్ ఘనమగు శోకము నాకెం-దును లేదంబ! ప్రియమంద దొరగెద దనువున్. ధరణి రాజ్యము గోల్పాటు దండ్రిచావు నిష్టబంధువియోగంబు దుష్టయాతు [ఆరణ్య. 1-201 నిష్ఠ రారణ్యవాసంబు నేడునాదు దేహదాహంబు సేసె వైదేహికతన. [అరణ్య. 1-21] సీత లేకపోతే తన బ్రతుకు ఏమౌతుందో మొదటే చెప్పించాడు. ఇలాగే సీతారామలక్ష్మణులు జటాయువును కలుసుకొన్న మొట్టమొదటి సారి ఆ విహగేంద్రుడి చేత ఇలా వివిధసేవలు చేస్తాననిపించాడు. వితతగిరింద్రశ్చంగముల వేడుకజూడగ గోరినప్పు డ ద్భుతముగ మిమ్ము మోచకొనిపోయెద జానకి కాపువెట్టినన్ సతతము గాచియుండెద వెసంజనిచేసెద వెంత దవ్వునం దతిశయమైన యెట్టివని యైనను బొచ్చెము గాదు రాఘవా! [ఆరణ్య, 1-104] 'జానకిని కాపుపెట్టిన సతతము గాచియుండెద' అని జటాయువు అనడంలో ఎంత ఔచిత్యం ఉంది! చివరకు తనే కాపుగా ఉండవలసివచ్చింది. ఆ కాపుదలలోనే ప్రాణాలు ఇవ్వవలసివచ్చింది. పక్షిరాజు మరణించాడు. సీతను రావణుడు తీసుకొనిపోతున్నాడు. ఆమె 'హా రామ! హానాథ' అని హాహాకారాలు చేసింది. 17 పద్యాలలో ఎక్కువ కందాలలో హుళక్కి భాస్కరుడు ఇది వర్ణించాడు. ఇవి చాలా గొప్పవి. ఒకటి రెండు చూడండి. అంత నఖిలదిశలు 'హారామ, హానాథ' యను నెలుంగు వినుచు నడల దొడగె జనకతనయనీడజాడ సింహాది స<noinclude><references/></noinclude> cwvslx0xw3udf8qu0x6e7d8ui0a0he2 104 232507 589221 2026-10-18T01:54:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 32 త్యముల గములు వెంట దగులుచుండె. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III [ఆరణ్య. 2-150] పవనచలితశాఖావ-ల్లవముల భయహాసచేష్టలం బొనర తెలం గు విహంగంబులు రుతముల నవవిసుతను వెరకువెరకు మన్నట్లుండెన్. ఓతి...' 589221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>22 32 త్యముల గములు వెంట దగులుచుండె. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III [ఆరణ్య. 2-150] పవనచలితశాఖావ-ల్లవముల భయహాసచేష్టలం బొనర తెలం గు విహంగంబులు రుతముల నవవిసుతను వెరకువెరకు మన్నట్లుండెన్. ఓతిశృంగంబు లెత్తిన కేలుగాగ నిగరంబుల పెనుమ్రోత నిగిడి బెరయ [ఆరణ్య. 2-151] గిరులు జనక రాజాత్మజ పరిభవంబు జగము లెరుగ నాక్రోశించు పగిది దోచె [ఆరణ్య. 2-1521 అంతా వెదికాడు సీత లేని పర్ణశాలను రాముడు చూశాడు. గాలించాడు. కనబడలేదు. అతడి మనస్సు మనస్సులో లేదు. ఆలోచనలు లేవు. ఆందోళన, అనుమానాలు, ఆవేదన, తాను తానేనా ఇది నిజమేనా అనే సందేహాలు అన్నీ వచ్చాయి. ఈఘట్టంలో రాముడి ప్రధమవేదన హుళక్కి భాస్కరుడు ఎలా వర్ణించాడో చూడండి ఏమెయి నడుగులు లేనిది యేమరుదో వర్ణశాల యిది గాదొకొ యే రాముడగానో రాముడు-రామం బెడబాసి క్షణము బ్రతుకగ-గలడే?- అనిపలికి, ఏ మెట్టియది మెట్టుగా దిది వనం వేరాకుమారుండనో సౌమిత్రి! విను నీవు రాముడవెవత్సానిక్క మేరాముడన్ భూమీశుండవు రామచంద్రుడవు హా భూమీజ చంద్రాననా యేమే యెక్కడ నున్నదాన విట రావే యుల్ల మల్లాడిడిన్. ఈ తిగ్మాంశుడు నేవజొచ్చె నను రే యే నాట సర్కాస్పదం బితం డిందుడి యానా లక్ష్మణుడ నీ కేమౌదు నే జెప్పు మా నా తోబుట్టువుగావె నాథ మరి యేనాధుండ నిక్కంబుగా సీతానాథుడు వెందు బోయితివె యో సీతామనోవల్లభా! [2.260-263] శ్రీ రాముని ఆరాటాన్నే కాక అందాల రూపును కూడా హుళక్కి భాస్కరుడు కమనీయంగా వర్ణించాడు. శూర్పణఖ చూసిన రాముణ్ణి ఇలా బొమ్మ కట్టించాడు: రేకులన్నియు విచ్చి రేయెండ జిగి నిండి, కరమొప్పు తెల్లదామరలకంటే నరలేని నెరదీప్తి మెరుగెక్కి సరిమింట, జరియించు సంపూర్ణ చంద్రుకంటే<noinclude><references/></noinclude> tqa65dxs4cbthmaex84fmlucw1t5omf 104 232508 589222 2026-10-18T01:55:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 33 సును దిగజిగిదోగి నునుపారనిగారి, తనరు దిక్కరుల హస్తములకంటే నిగిడి చేరువలెల్ల నీలోత్పలద్యుతులపచరించు హరినీల రుచులకంటే నితని కన్నులొప్పు నీరాజు మో మ...' 589222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 33 సును దిగజిగిదోగి నునుపారనిగారి, తనరు దిక్కరుల హస్తములకంటే నిగిడి చేరువలెల్ల నీలోత్పలద్యుతులపచరించు హరినీల రుచులకంటే నితని కన్నులొప్పు నీరాజు మో మొప్పు -వితని కరములొప్పు నితని మేని కాంతి యొప్పు ననుచు గడువేడ్క నన్నిశా-చరిణి చూచె రామచంద్రు దేవిలి. (ఆరణ్య. 1- 135) శూర్పణఖ శ్రీరాముని అందాన్ని చూసి ఎంత ముగ్ధురాలయిందో నీత అందాన్ని సైతం వింటేమోహించేటంత గొప్పగా వర్ణించింది. హుళక్కి భాస్కరుడు రావణాసురునికి ఎలా చెప్పించాడో చూడండి. విజయచందురుడైన వెలదినమ్మోమున గలిసిన సంపూర్ణకాంతి పడయు పడగాలియైన నప్పడతి యూర్పుల చెంత బరగిన మలయాదివవనుబోలు నమవన యిరులైన నెయ్యింతి చిఱునవ్వు సొలపున వెన్నెల చెలువుబూను వలం యే ఋతువుల నయిన వా నతిమేని ప్రభగన్న వనములు పల్లవించు బట్టబయలైన నా సితపద్మనేత్ర కన్నుగవే యెప్పు జిగి సొంపు గడలు కొనిన విమల కమల షండంబులు విధము నొందు నెందు సరిపోల్స గలరె యయ్యిందుముఖికి ? [ఆరణ్య, 1-280] మాయలేడిని వర్ణించడంలో హుళక్కి భాస్కరుడు మంచి ఊహాశక్తిని చూపించాడు. నెలలోని యిర్రికి నీలకంఠుని చేత బొలుపారు లేడికిబుక్స్టెనొక్కా యజు డన్నిరత్నంబులందునం గలుగు డ్రా మ్మించుల దీని గల్పించె నొక్కొ రోహణాచలము మేరువు గూడి యురుతర ప్రభల నిహరిణంబు బడసె నొక్కొ త్రొక్కారు మెరుగులు జుక్కల యెరవును గలసి యీ మృగనయి వెలసి నొక్కొ దీని బోలంగ జంతువుల్ త్రిభువనముల యందు మరి కలనొకొ యనియాత్మ మెచ్చ ప్రీతి వనదేవతలుసూడ సీత దృష్టి మార్గమున కల్ల జనియె నమ్మాయ యిర్రి. [ఆరణ్య. 2-25]<noinclude><references/></noinclude> 9ft1cbs4tla2ivr0abuc2avtzk8kdbc 104 232509 589223 2026-10-18T01:55:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III హుళక్కి భాస్కరుడు చక్కని జాతీయాలూ సామెతలూ వాడుతూ ఆహ్లాదకరంగా కథ చెప్పాడు. యినుము చల్లిన రాలని ఘోరకాసనం (1-13), మిడుతలు కార్చిచ్చుపై జన్నకరణి (1-173), నివా...' 589223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>34 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III హుళక్కి భాస్కరుడు చక్కని జాతీయాలూ సామెతలూ వాడుతూ ఆహ్లాదకరంగా కథ చెప్పాడు. యినుము చల్లిన రాలని ఘోరకాసనం (1-13), మిడుతలు కార్చిచ్చుపై జన్నకరణి (1-173), నివా రేవిధి బోయిన నేమగు (1-264), ఆకసంబు విరిగి పైబడ్డ నాత్మలో వెరవ శిపుడు (2-68); నిప్పు జెదలంట నేర్చునె? (2-71), నిలువు నీరగుట (2-76) మొదలైనవి అరణ్యకాండంలో ప్రయోగించాడు. ఇతనికి విస్సు లింగములు అనే మాట వాడడం సరదా. ఇది అరణ్యకాండలో ఎన్నిసార్లు వాడాడో శిష్టా రామకృష్ణ శాస్త్రిగారు ఇలా లెక్కవేశారు.' కనదురు విస్ఫులింగములు గ్రక్కు మహాశని బోలు శూలమున్ 1-24; కనదురు విస్ఫులింగములు కన్నుల రాలగ 1 129; కవిసిరి విస్ఫులింగములు గైదువులం బెదరంగ రాక్షసుల్ 1–102; విస్ఫులింగతతులు వివిధ ముఖంబుల వెడలునట్లు : 1-221; మహాశని గతి విస్ఫులింగములు చల్లుచు బెల్లడరంగ 1-239; మొ. ఈ పదము ఇట్లు మరియు ననేక స్థలములందు వాడబడినది. యుద్ధకాండ పూర్వభాగమున గూడ నిట్లే బహుస్థలములం దుపయుక్తమైనది. చూడండి. "చూడ్కుల, నొక్కట విస్ఫులింగముల్ వెలువడ' 53; హెూమాగ్ను లవసవ్యధూమమడర విస్ఫులింగమ్ములు వెలువడు 84; దశకంఠకఠోరకంఠ ఖండన చణచండ మార్గణ గణ స్ఫురణ స్ఫుట విస్ఫులింగముల్ 373; కైదువుల్ విస్ఫులింగముల సుమియ 470; గదా విస్ఫులింగాగ్ని జ్వాలలు గన్నుతీసుకొన 500; నానా విధ విస్ఫులింగములు 519; కనుగోనల విస్ఫులింగములు ఘోరగతింజెదరంగ 867; విస్ఫులింగములు సల్లుమొనం బొరిం 983, మొ! ఇట్లనేక స్థలములం దింకను ప్రయోగింపబడిన దీ పదము. యుద్ధకాండలో కూడ ఈపదం ఇన్నిసార్లు ప్రయోగింపబడడంవల్ల అరణ్య కాండా, యుద్ధకాండ పూర్వభాగం ఒక్కడే వ్రాశాడని రుజువుచేశారు. ఇలాగే మిగతా పదాల వాడకంలో కూడా పోలికలు చూపించారు. ఈ పోలికలు 7. ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము. వు-618-<noinclude><references/></noinclude> gkdvixp4cpez7ty85j1u7n6xklxr3t8 104 232510 589224 2026-10-18T01:55:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 35 ఈ రెండు కాండలలోనేకాక సుందరకాండలోకూడా ఉన్నాయి. చూడండి, సుందరకాండలో ఎన్నిసార్లు విస్ఫులింగములు అనిగాని, స్ఫులింగ ములు అని గాని వాడాడో! వేడిమి విస్ఫులి...' 589224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 35 ఈ రెండు కాండలలోనేకాక సుందరకాండలోకూడా ఉన్నాయి. చూడండి, సుందరకాండలో ఎన్నిసార్లు విస్ఫులింగములు అనిగాని, స్ఫులింగ ములు అని గాని వాడాడో! వేడిమి విస్ఫులింగములు వెల్వడగా ధరణీధరేంద్రముగా (28); సంకీర్ణస్సుట విస్ఫులింగ పటలీ సంచారమైఘోరమై (197); చటులాక్షి స్ఫుట విస్ఫులింగ చయ సంచారంబు ఘోరంబుగా (208); కనదురు విస్ఫులింగములు కన్నుల రాలగ (345); గుటిలభ్రూకుటి భీమధూమ చటుల క్రూర స్ఫులింగచ్ఛటో (427); స్థూణాగ్రఙ్ఞత రుక్కవుంఖకషణోద్భూత స్ఫులింగచ్చటా (445); అన్నింటను విస్ఫులింగములు నిండగ జల్లుచు (476); అఫ్ మనవిస్ఫులింగతతు లాకసమంటెడు (477); మండితవిస్ఫులింగ విషమ(514) మిడుతలు దావానలంలో పడడం అనే సామెతను వాడడంకూడా హుళక్కి భాస్కరుడికి ఇష్టమే. ఇది సుందరకాండలో కూడా ఉంది (347). ఆరణ్యకాండలో సీత రావణునికి ఇలాగ హితబోధ చేస్తుంది. లంక వైధవ్యకలితయై పొంకముడగి నేలపాలుగ జేసి నీ వేల త్రుంగె దనుజుడును దాను నారాము కరుగుదెంచి యఖిల బలములతోడ జక్కాడు నిన్ను. (అరణ్య. 2-201] సరిగ్గా ఇలాంటి హితబోధ సుందరకాండలో కనబడుతుంది. దుష్టాసురశ్రేణి ధునియలు గావించు - విధవలై యింటింట వివిధగతుల నెల్ల రాక్షసభామలు నేడ్యగలరు -లంకయేడ్పుల శవధూమసంకరముల బృధులభస్మరాసులతోడ బ్రేతభూమి యోజ గడువమంగళమయియుండ గలదు. (ఆరణ్య. 252] ఇటువంటి పోలికలవల్ల సుందరకాండకూడ హుళక్కి భాస్కరుడు వ్రాశాడేమో అనిపిస్తుంది. ఈ కాండలో కూడా చక్కని కవిత్వం ఉంది. లంకంతా గాలించినా హనుమంతునికి సీత కనబడలేదు. రాక్షసస్త్రీలు తినేశారా? ఆమె ఆత్మహత్య చేసుకొందా? సముద్రంలో పడిపోయిందా? ఏమైంది? సీతను చూడకుండా వెళ్లితే ఈ మాట విని రాముడు మరణిస్తాడు. రాముడు పోతే<noinclude><references/></noinclude> 4lpwr254qs9oy6d0uwqr5ha3e9iefyc 104 232511 589225 2026-10-18T01:55:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III లక్ష్మణుడుంటాడా? అతడు ప్రాణాలు విడుస్తాడు. ఈ వార్తవిని భరత శత్రుఘ్నులు చనిపోతారు. అసలు ఇక్ష్వాకు వంశమే అంతరిస్తుంది. సుగ్రీవుడు మరణిస్తాడు. తార, ర...' 589225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>36 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III లక్ష్మణుడుంటాడా? అతడు ప్రాణాలు విడుస్తాడు. ఈ వార్తవిని భరత శత్రుఘ్నులు చనిపోతారు. అసలు ఇక్ష్వాకు వంశమే అంతరిస్తుంది. సుగ్రీవుడు మరణిస్తాడు. తార, రుమ, అంగదుడు, వానరజాతి అందరూ నశిస్తారు. ఇది తలచుకొని ఆంజనేయుడు ఎలా బాధపడుతున్నాడో, ఏమేమి చేద్దా మనుకున్నాడో చూడండి. కాన రాము కులము గవకులమును ద్రుంప నేను బోవజాల నెదుర నన్ను గాంచి గారవమున 'గంటే జావకి నన్ను వెరువుమాలి రామవిభునితోడ [సుందర. 121] 'భూమిజ గానన యే'నని-భిమానలత వసూచి భేదనబాధో ద్దామంబగు దుర్వాక్యము-లేమనివినిపింతు? నెదుటి కేమనిపోదునో? జాపకి బొడగని రాగల-వేనని నా కెదురుచూచు హితవానర సం [-122] తావము నేమని చేరుడు-భానుజు ముందరికి నేమి పనియైపోదున? -123] జావకి గానకయుండిన వాసవస్థుండ నగుదు, వనధిం బడుదున్ మేను ఖగాపలి కిత్తు మ-హా నలముఖశిఖలు పొత్తు హతవిధిజత్తున. [124] ఏత బలదర్పితుం డగు-దశముఖు విదళించి రామధరణీశునకుం బిశితో వహార మిచ్చెద-బశువతికిం బశువు జంపి బలియిచ్చుక్రియన్. (-125] మ్రుచ్చిలి రఘుభూపతిపతి-దెచ్చిన దుర్వృత్తికిం బ్రతీకారముగా ముచ్చటులము హతుల వి- యచ్చరకంటకుని దర్ప మడచి వధింతున్. అటుగా కుర్వి సమస్రముం బెరికి కొం చారాము శిక్షింప నం తట శోధించెద సీత జూవుమని వేదం బట్టి బాధించెదం బటురోషమ్మున భార మీటెద పడిన్ బ్రహ్మాండముల్ వీక నా క్కట లంకాది నిశాటకోటి సుదధివ్ గాలించి కారించెదన్. [-126] [-127] అని యిట్లనేక ప్రకారంబుల దలపోసి 'నాకిపుడు వేగిరపడనేల, జనకరాజనందనం గమం గొననందాక నిశ్శంక నీ లంక నుండి వెదకెద' [-128] ఇందులో హనుమంతుని భావాలలో ఒక క్రమం కనబడుతుంది. ఆశాభంగంతో వెళ్లడంకన్న ఆత్మహత్య చేసుకోవడం మేలనుకొన్నాడు. చచ్చేముందు రావణాసురుణ్ణి చంపుదామనుకున్నాడు. వాడిని చంపితే ఏం<noinclude><references/></noinclude> lso1zof0ooaz6dhb0w61vz5s0d814p0 104 232512 589226 2026-10-18T01:56:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 37 ప్రయోజం పట్టుకొని చిత్రహింస చేసి, సీతను ఎక్కడ దాచావు అని అడగాలి. ఎక్కడేనా రాక్షసుడు దాచితే వాడు చెప్పడ మెందుకు, మనమే వెదుకుదాం అనే చివరి ఆలోచన దానంతటద...' 589226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 37 ప్రయోజం పట్టుకొని చిత్రహింస చేసి, సీతను ఎక్కడ దాచావు అని అడగాలి. ఎక్కడేనా రాక్షసుడు దాచితే వాడు చెప్పడ మెందుకు, మనమే వెదుకుదాం అనే చివరి ఆలోచన దానంతటదే వస్తుంది. సుందరకాండలో కూడ జాతీయాలను, సామెతలనూ కవి చక్కగా, సందర్భోచితంగా వాడాడు. చూడండి. ఎల్లసుఖంబులు జేకొన-జెల్లుట యౌవనమునంద చిక్కిన మరి పా టిల్లునె వెన్నెలదినముల-నల్లోనేరేళ్లుగాక యావల గలవే? [సుం.181] ఆరోజుల్లో కౌముదీ ఉత్సవాలు ఉండేవి. వెన్నెల రాత్రులలో అల్లో నేరేళ్లు పాడుతూ ఆనందించేవారు. ఇటు వంటి జాతీయాలేకాక నన్నె చోడుడు, మంచెన వాడిన 'నోరి కొలదులు' అనే ప్రయోగం కూడ సుందర కాండలో కనబడుతుంది (201). 'అందని మ్రానిపండులకు సర్రులు సాతురె' (192), 'వంటిల్లు సొచ్చిన కుందేటికి నీకు బోక గలదే' (234) వంటి సామెతలు, ప్రాణాలు చిక్కబట్టుకొనడం (332), కాయకసరు (178) వంటి జాతీయాలు కనబడతాయి. మల్లికార్జునభట్టు సుందరకాండలో తండ్రితో సరితూగే రచన చేశాడు. ఇతరకాండలలో కూడ అతని కవిత్వం బాగానే వుంది. ఇతడు లోకజ్ఞుడు. తన కాలంలో రాజులు ఎన్నిరకాల వేటలు ఆడేవారో వాలితో రాముడి నోటంట చెప్పించాడు. మృగయుండు మృగముల నోగి బొంచి వెన జంపు గానకుండగ జంపు గడక జంపు విము ఖంబులై యుండ వేచంపు మరి సమ్ము మంబు నుండగ గడగి చంపు వలబోసు లాదిగా బలుయంత్రములు జంపు పడిమీరు శునకాలి విడిచిచంపు మరియొక్క మృగముతో మలసి పోరగ జంపు దీమంబునకు జేర్చి తెగువ జంపు నెన్ని భంగులనయిన మాంసేచ్చ మృగము నరులు చంపుదు రిల దాన దురిత మొంద<noinclude><references/></noinclude> beu75i9a7xo07pbhekrkfgxk7do91rv 104 232513 589227 2026-10-18T01:56:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III రఖిల ధర్మార్ధకోవిదులైన రాజ పరులు మృగయాభిరతులైన వారు కారె? [85106. 257] బాలకాండలో ఋష్యశృంగుని వారకాంతలు వలపించి నగరానికి తీసుకుపోయే ఘట్టంలో మల్లికార్జున...' 589227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>38 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III రఖిల ధర్మార్ధకోవిదులైన రాజ పరులు మృగయాభిరతులైన వారు కారె? [85106. 257] బాలకాండలో ఋష్యశృంగుని వారకాంతలు వలపించి నగరానికి తీసుకుపోయే ఘట్టంలో మల్లికార్జునభట్టు ముగ్ధశృంగారం విపులంగా వర్ణించాడు. హుళక్కి భాస్కరునితోనూ, మల్లికార్జునభట్టుతోనూ సాటిరాక పోయినా కుమారరుద్రుడుకూడ మంచి కవి. ఇతడు "రాజవీధులందు తుటుములు తుటుములై సందులేక (46), తేనె పూసిన భీకరఖడ్గం (80), కొంతసేపు వేల్పెక్కినభంగి ఉండడం (147), నింబ భూజంబునకు క్షీరంబును గట్టి పోషించిన మాధుర్యంబు వచ్చునె (186)” మొదలైనవి అయోధ్యాకాండలో ప్రయోగించాడు. శిఖరాలను అందుకొనే కవిత్వం కన బడదు. శైలి అంతంత మాత్రం. ఇతనికన్న యుద్ధకాండ శేషాన్ని పూర్తి చేసిన అయ్యలభట్టు ఎంతో మెరుగు. హుళక్కి భాస్కరుడు యుద్ధకాండలో 1140 పద్యాలు చెప్పాడు. వానరులు లంకకాల్చడందాకా రచించాడు. హుళక్కి భాస్కరుడి ఆఖరు పద్యం ఇది: ఇంక బలీముఖుల్ బలసి రెక్కడి రావణు డేటి లంక పొం డింకెను మేఘనాదునగ రీపెనుమంటలతోడి చిచ్చు ల భ్రంకషశాతకుంభ శిఖరంబగు మోసల గంటి రెట్లు నా పంకజరింప దగ్ని యవి వారి విభీషణు పుణ్య గేహముల్. [యుద్ధ. 1140] ఈ పద్యం తరువాత నుంచీ అయ్యలార్యుడు వ్రాసినది. బాలకాండ శ్రీకారంతో ప్రారంభం కాకపోయినా శేషకాండకు శ్రీకారం చుట్టి అయ్యలార్యుడు రచన కొనసాగించాడు. ఈ పద్యం చెప్పాడు. శ్రీసుతమూర్తియైన రఘుశేఖరు తేజము బోలె ఖర్వుచున్ భానుసహస్రమండల విభాసినమగ్రతరప్రకాశుడై మానుగ మింటితో నొఱయు మంటలు దిక్కుల గ్రమ్మ మగ్ర వై శ్వాసరు దేవుతో నెసగె వానరరోషసముత్కడోయనన్. [1141]<noinclude><references/></noinclude> 78usgo1fx2mt9c5idlaqozcsj19enbs 104 232514 589228 2026-10-18T01:56:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 39 భాస్కరరామాయణం వ్రాతప్రతులలో ఈ పద్యానికి ముందు " ఈఘట్టము హుళక్కి భాస్కరకవి విరచితము; ఇది మొదలు కడవరకు వేదగిరి నాయంగారి ప్రేరణమున నయ్యలార్యుడు రచించి...' 589228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 39 భాస్కరరామాయణం వ్రాతప్రతులలో ఈ పద్యానికి ముందు " ఈఘట్టము హుళక్కి భాస్కరకవి విరచితము; ఇది మొదలు కడవరకు వేదగిరి నాయంగారి ప్రేరణమున నయ్యలార్యుడు రచించినది" అనే వివరణలు ఉన్నాయి. ఈ వేదగిరినాయనింగారు క్రీ.శ. 1384-1394 ప్రాంతాలలో దేవరకొండను పాలించిన పద్మనాయకప్రభువు. అయ్య లార్యుడు యుద్ధకాండి శేషాన్ని ఆ మధ్యకాలంలో పూర్తిచేసిఉంటాడు.* అయ్యలార్యుడు పూర్తిచేసిన యుద్ధకాండశేషం ఆద్యంతాలలో రకరకాల వివరాలు వివిధప్రతులలో దొరికాయని వీరేశలింగం పంతులుగారు తెలియజేశారు.” 1. 'ఇక్కడనుండి అయ్యలార్యుని కవిత్వం' అని కొన్ని ప్రతులలో ఉంది. 2. “ఇకమీద శాకల్యమల్లుభట్టు చెప్పిన కవిత్వం' అని కొన్ని ప్రతులలో ఉంది. 3. 'ఈమీద దేవగిరి నాయనించారు శాకల్యమల్లుభట్టుగారి మనుమడు అయ్యలుభట్టుగారిచేత చెప్పించిన యుద్ధకాండ శేషము' అని కొన్ని వ్రాతప్రతులలో ఉంది. 4. కాండాంతగద్య కొన్ని ప్రతులలో 'అష్టభాషాకవిమిత్రకులు పవిత్ర భాస్కరసత్కవి మిత్రాయ్యలాద్యరచితంబైన...' అని ఉంది. 5. వావిళ్లవారి ముద్రిత ప్రతిలో - "ఇది శ్రీ కాకల్యమల్లకవి వీర నరసింహావరజాప్పలార్య నందనోభయభాషా వివిద శారదా చరణ కమలపరిచరణ పరిలీఢ మానసాయ్యెలార్య విరచితంబైన ." అని కాండాంత గద్య ఉంది. 10 ఈ గద్యలన్నిటిని అయ్యలభట్టు వ్రాసుకొని ఉండడు. వివిధలేఖకులు వ్రాసినవే అవాలి. అయితే గద్యల సారాంశం వల్ల కొన్ని విషయాలు -- అయ్యలార్యుడు భాస్కరకవికి మిత్రుడు అని మొదటి గద్య చెప్తూంది. రెండవ గద్యవల్ల అయ్యలుభట్టుకు శాకల్యమల్లు పెద తండ్రి అని తెలుస్తుందని 8. ఆంధ్రకవితరంగిణి నాలుగవ సంపుటం, పుట 155లో చాగంటి శేషయ్యగారు క్రీ.శ. 1370లో ఇది జరిగిందని వ్రాశారు. 9. ఆంధ్రకవుల చరిత్ర - ప్రథమభాగం, పుట - 318. - 10. భాస్కర రామాయణం, వుట 671.<noinclude><references/></noinclude> 8lsixnglu3mtf3b2f3wccija96dawah 104 232515 589229 2026-10-18T01:57:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వీరేశలింగంగారు భావించారు. అయ్యలుభట్టుకు శాకల్యమల్లు తాతగారే అని చాగంటి శేషయ్యగారు నిర్ణయించారు." హుళక్కి భాస్కరుడి కాలంలో అయ్యలు భట్టు లేడనికూడ...' 589229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>40 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వీరేశలింగంగారు భావించారు. అయ్యలుభట్టుకు శాకల్యమల్లు తాతగారే అని చాగంటి శేషయ్యగారు నిర్ణయించారు." హుళక్కి భాస్కరుడి కాలంలో అయ్యలు భట్టు లేడనికూడా చెప్పారు. అయ్యలుభట్టుగురించి ఇతరవివరాలేమీ దొరకలేదు. ఇతడు ఉభయభాషాకవితా విశారదు డని గద్యవల్ల తెలుస్తున్నది. ఇతని తాత గారు శాకల్యమల్లుభట్టు సంస్కృతంలో లక్ష్యలక్షణ గ్రంథము రచించినట్లు అనంతర కవుల సాక్ష్యం ఉంది. మరింగంటి సింగరాచార్యులవారు తమ 'దశరధరాజ నందన చరిత్ర' అవతారికలో ఇలా వ్రాశారట; మును రామాయణమున్ నిరోష్ఠ్యముగ నింపునే మీరే శాకల్యము ల్లవ సంస్కృత భాష జేసినను నాలాగులా జెవుల్ నిండగా విమటగాని ధరిత్రిపై నిజముగా వీక్షింపలేదట్టి దే దెనుగుంజేసెద సెల్లెడం గవులకుం దృష్టాంతమై యేర్పడన్. 12 ఈ సింగరాచార్యుల వారు క్రీ.శ. 1750 ప్రాంతాల వారు. అప్పటికే శాకల్య మల్లనగారి రచనలు అంతరించి పోయా యన్నమాట. ఈ పద్యం వేములవాడ భీమకవి రాఘవపాండవీయం గురించి పింగళి సూరన్న చెప్పిన పద్యాన్ని జ్ఞాపకం చేస్తుంది. ఆ నన్నయగారి శైలి కొంత తోచేటట్లు ఎర్రయ్యగారు అరణ్య పర్వ శేషాన్ని ఎలా పూరించారో, అలా హుళక్కి భాస్కరుడు ఎక్కువగావాడే సామెతల్ని పడికట్టుమాటలనూ వాడి అయ్యలుభట్టు యుద్ధకాండాన్ని పూరించాడు. ఎత్తుగడలో మొదటి పదిపన్నెండు పద్యాలలో 'ఉదితాగ్నికి శలభవృత్తి' (1149) అని, 'మహెూజ్వల విస్ఫులింగములును' (1154) అని హుళక్కి భాస్కరుడు తరచుగా వాడేవి కనబడతాయి. వానరులు లంకకాల్చడాన్ని అయ్యలుభట్టు చాలా విస్తరంగా 17 పద్యాలలో వర్ణించాడు. చూడండి. సారది మద్యము గ్రోలి చొక్కెడివారును బలునిద్రచే దిట్రుపడెడువారు లలనాగ్ర భుజలతాలంబితవస్త్రులు గార్ముకముద్గర ఖడ్గధరులు 11. ఆంధ్ర కవి తరంగిణి, 4 వ భాగం, పుట 155; 12 చాగంటి శేషయ్యగారు ఆంధ్ర కవి తరంగిణి-4 వ భాగం పుట 156లో ఉదాహరించారు. 13. సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యాం చాళుక్య యుగం.<noinclude><references/></noinclude> 274ugo45nrkw6jwfm0lyy914sj2rjn4 104 232516 589230 2026-10-18T01:57:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు భామల గూడి తల్పములు నిద్రితులును బుత్రదారల దేర బోవువారు బొగసుట్టుముట్టిన బోలేనివారును గరమును చిమ్మిటి గదియువారు తేరగా రాని సెగ దాకి చిక్కువారు బొదలు...' 589230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు భామల గూడి తల్పములు నిద్రితులును బుత్రదారల దేర బోవువారు బొగసుట్టుముట్టిన బోలేనివారును గరమును చిమ్మిటి గదియువారు తేరగా రాని సెగ దాకి చిక్కువారు బొదలు మిడు గుర్ల తాకున బొగులువారు నైన దైత్యులు వదివేపు రగ్నియందు బండుటాకుల కైవడి భస్మమైది. ఇంద్రజిత్తు యుద్ధాన్ని అయ్యలభట్టు ఇలా వర్ణించాడు: 41 పిడుగులోకో కావు పొడలేవు ఘనము లుల్కా సహస్రంబులో కాపుధరణి యడలదు కాల సర్పావళు లొకో కావు పాతాళ వివరంబు బయలుపడదు. ఇరమైన ముక్కంటి కంటి మంటలా కాపు జగదవస్థానంబు జాడలేదు. కాలకూటార్చులో కాపు మందరగోత్ర మానితాంభోరాశి గానబడదు మొదలెరుంగ రాదు ముసుకొని పుట్టిన-చొప్పు దెలియరాదు చూడ వెచట నని కపీంద్రు లిట్టు లాజి దల్లడ మంది- రింద్రజిత్తు తూవు లేవు మాప. (యుద్ధ. 1268) చదివి చదవగానే ఈ పద్యం బాగానే ఉందనిపిస్తుంది గాని లోతుకు వెళితే ఔచిత్యం లేదనిపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు వేసేబాణాలకు కపిసైన్యాలు తల్లడమందుతున్నాయి. ఇవి పిడుగులా, కావు; మబ్బులు లేవు. ఉల్కాసహస్రాలా? ధరణి కంపించదు. కాలసర్పాలా, కావు; పాతాళం బయటకు కనపడదు. శివుడికంటి మంటలా, జగత్ప్రళయం కనబడదు అని కవులు తల్లడిల్లారట! ఎవడి ప్రాణం వాడికి తీపి! తన ప్రాణాలమీదికి వచ్చినప్పుడు ప్రపంచం అంతమైపోతున్నదని భావిస్తేనే సహజత్వం ఉంటుంది. ఇది జగదవసానకాలం కాదనుకోవడంలో ఔచిత్య మేముంది? ఇటువంటి ఆనౌచిత్యపు రచన శివుడినోటంట చెప్పించిన మాట లలో అయ్యలుభట్టు వ్రాశాడు. రావణాసురుణ్ణి సంహరించి నందుకు శివుడు రాముణ్ణి మెచ్చుకొంటున్నాడు. వినండి, ఆపద్యం. సురలకు గుండె తల్లడము శూరుల డెందములోని కొఱ్ఱు భే చరతతి కంటిలో నలుసు సాధ్యుల కొంగున నున్న చిచ్చు భూ సురులకు నెల్ల నాడు మెడ జుట్టిన పాము మునీంద్రకోటిపై బొరి బడనున్న యా పిడుగు బొల్పర జేసితి వీవు రాఘవా! (యుద్ధ. 2430)<noinclude><references/></noinclude> l18ajcrhgujrabsagy6vzmt6q26ya3r 104 232517 589231 2026-10-18T01:57:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III రావణుడు భూసురులకు మెడచుట్టిన పామట! ఇది నాగ భూష ణుడు చెప్పిన మాట ఇరవైనాలుగు గంటలూ మెడలో పామున్న వాడు స్వానుభవం వల్ల చెప్పిన మాటా ఇది? తన ఆభరణాన్ని తా...' 589231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>42 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III రావణుడు భూసురులకు మెడచుట్టిన పామట! ఇది నాగ భూష ణుడు చెప్పిన మాట ఇరవైనాలుగు గంటలూ మెడలో పామున్న వాడు స్వానుభవం వల్ల చెప్పిన మాటా ఇది? తన ఆభరణాన్ని తానే కించపరుచు కొంటాడా? ఇది అయ్యలుభట్టు రాముడితో అనే మాటలేగాని శివుడు అనేవి గావు. పాత్రపోషణలో అయ్యలుభట్టు శ్రద్ధ తీసుకొన్నట్లే లేదు. అగ్ని పరీక్ష ఘట్టానికి ముందు రాముడు సీతమ్మతో అనే మాటలు వినండి. ఇంతి! వినుము పురుషు డెట్టివాడయినను ఐరుని యింట నున్న పడతి మగుడ బ్రాకృతండపోలె కొన నేర్చునే యింతకంటె నింద యెద్ది గలదు ? (2353) ఘనతర సౌందర్యము గల- నిను జూచి దశావనుండు నిశ్చలమతియై మనసిజ రాగమునొందక మనమున ధైర్యంబు గలిగి మసలువె చెవుమా, (2354) భరతలక్ష్మణ శత్రుఘ్ను తరణి నూను వాలినందన దానవ వరులలోన నీమనంబున కెవ్వడో నెరి బ్రియుండు వాని జేకొను మిప్పుడు పనిత! యనిన. (2355) వాల్మీకి రామాయణంలో ఈ భావము ఉంటే ఉండవచ్చును. ఇంత కటువుగా చెప్పించేసరికి ఉదాత్తనాయకుడి మీద పాఠకులకు ఉండ వలసిన గౌరవం పోతుంది. రంగనాధ రామాయణంలోనూ, ఎర్రయ్య గారి ఆరణ్య పర్వంలోని రామకథలోనూ రాముడు సీతను ఎక్కడికేనా వెళ్ల మంటాడు కాని ఇలా 'స్వయంవరం' చేసుకోమనడు. పోనీ, అయ్యలుభట్టు మంచి కవి కాడా అంటే చక్కని భావాలు ఉన్నవాడాయె. రాముడు ఈ మాటలంటే సీతమ్మ "తన శరీరంలోననే తానడంగు - కరణి దెసలేని వెరవున ధరణి సొచ్చుపగిది స్రుక్కిపోయిందని గొప్పగా చెప్పాడు (2356). ఉత్తరోత్తరా పోతరాజుగారు అనుకరించే పద్ధతిలో కొన్ని పద్యాలు చెప్పాడు. చూడండి.<noinclude><references/></noinclude> f94rklxmhqra6vbmd16jow4zf7pxgog 104 232518 589232 2026-10-18T01:57:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 43 మందార భూజంబు మరిగిన భృంగికి బిచుమంద శాఖిపై బ్రేమ గలదె లలిమానసంబున మెలగెడు హంసికి వెలయ బల్వలముపై వేడ్క గలదె మలయద్రుమంబున మలయుభుజంగికి బర్పూరతరువుపై...' 589232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 43 మందార భూజంబు మరిగిన భృంగికి బిచుమంద శాఖిపై బ్రేమ గలదె లలిమానసంబున మెలగెడు హంసికి వెలయ బల్వలముపై వేడ్క గలదె మలయద్రుమంబున మలయుభుజంగికి బర్పూరతరువుపై వలపు గలదె భాస్కరోదయమున భాసిల్లు పద్మిని కిందుకర స్పృష్టి నెలమి గలదె రాజితానేక సద్గుణారామ రామ-ధర్మపాలన వరమ నీ ధర్మపత్ని యైన సాధ్వికి సీతకు నన్యునందు - గూర్మి యే చందమున సమకూడునయ్య. (2405) పోతరాజుగారి 'మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు' (భాగ.7- 150) అనే ప్రసిద్ధపద్యానికి ఈపద్యం ఒరవడిలాగ లేదూ! కావ్యాన్ని ఆస్వాదించి రసానందం పొందాలని చదివేటప్పుడు అయ్యలుభట్టు చేసిన పాత్రపోషణ బాగులేదనిపిస్తుంది కాని మూల విధేయతను పాటించి రామునిచేత అలాగ అనిపించినందుకు అభినందించక తప్పదు. ఒక నాటి సాంఘిక చరిత్రగా రామాయణాన్ని అర్ధంచేసుకొనడానికి మూలవిధేయత గల అనువాదాలు పనికివస్తాయి. రామాయణం అంతా విని రాముడికి సీత ఏమౌతుందని ప్రశ్నించే వాడు వెర్రివాడు కాడు. బౌద్ధజాతకగాథల ప్రకారం రాముడు, సీత ఒక తండ్రి బిడ్డలు. జనకుడు సీతారాము లిద్దరికి జనకుడే. పితృ కన్యలను వివాహమాడే ఆచారం‘అత్యంత ప్రాచీన ఆచారం- ఈజిప్టులో ఉండేది. రామాయణగాధ ఎక్కడ జరిగింది? అది హిందూదేశంలో తప్ప ఇంకొక చోట జరగడానికి వీల్లేదని సహజంగా అందరం భావిస్తాం. అయితే కొందరు దీనితో ఏకీభవించరు. రాజమండ్రి ట్రైనింగు కాలేజీలో వైన్ ప్రిన్సిపాల్గా పనిచేసి, రిటయిరయిన మల్లాది వెంకటరత్నంగారు 'రాముడు ఈజిప్టు మహాప్రభువు (రామాదిగ్రేటెస్ట్ఫరో ఆఫ్ ఈజిప్టు) అనే గ్రంథాన్ని ఇంగ్లీషులో వ్రాశారు. అందులో అపూర్వమైన వాదాన్ని ప్రతి పాదించారు. "వాల్మీకికవికోకిలకు నారదులవారు చెప్పిన రామాయణగాథ హిందూదేశంలో జరిగింది కాదు. ఈజిప్టును పరిపాలించిన 'రామ్సెన్' అనే మహానుభావుని చరిత్ర. దానినే వాల్మీకి హిందూదేశపు పేర్లతో కధనం చేశాడు." ఇది వెంకటరత్నంగారి వాదనలోని సారాంశము.<noinclude><references/></noinclude> k6y17ojk7pwbfrrl5u5m5cv84k44dii 104 232519 589233 2026-10-18T01:57:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఈ వివాదంలో ఎంత సత్య ముందో సమగ్రంగా చర్చిస్తేనేగాని తేలదు. దిగితేగాని లోతు తెలియదు. అయోధ్య, సరయూ నది, మిథిల, దండకారణ్యం మొదలైనవి హిందూదేశంలోని ప్రదే...' 589233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>44 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఈ వివాదంలో ఎంత సత్య ముందో సమగ్రంగా చర్చిస్తేనేగాని తేలదు. దిగితేగాని లోతు తెలియదు. అయోధ్య, సరయూ నది, మిథిల, దండకారణ్యం మొదలైనవి హిందూదేశంలోని ప్రదేశాలేకదా! రామాయణం ఇంకొకచోట జరగడానికి వీలులేదు” అని మనం భావించ వచ్చు కాని, మన రామాయణగాథనే తీసుకొని తమతమ దేశాలలో జరిగినట్టు ఇతరులు చిత్రించుకున్నారు. భారతీయ ఇతిహాసాలపై ఎ. డి. పుసాల్కర్ గారు పరిశోధనలు చేశారు. భారతీయ విద్యాభవన్వారు ప్రచురించిన ఒక పుస్తకంలో రామాయణం పై విపులమైన విభాగం వ్రాశారు. విదేశాలలో రామాయణ గాథెలా మారినదీ వివరించారు. టిబెట్టుదేశపు రామాయణంలోని సంఘట నలూ పేర్లూ చాలా వేరుగా ఉన్నాయట. మలయాదేశపు రామాయణాన్ని ముస్లిం ఆస్థానంలోని అభిరుచులకూ అవసరాలకు అనువుగా ఒక కవి మార్చారట. జావా, సుమత్రా, బాలి, కంబోడియా దేశాలలోని రామాయణ గాథలో సంఘటనలు విభిన్న మయినవి. సయాం, ఇండోచైనా, చైనా దేశాలలోకూడ రామాయణప్రతు లున్నాయి. మూలంతో ఇవి విభేదిస్తాయి. లావోన్దేశపు రామాయణానికి, వాల్మీకి రామాయణానికి సంబంధమే లేదు. హిందూదేశపు ప్రాదేశిక నామాలు కాక లావేన్లోని పేర్లతోటే ఆరామాయణం జరుగుతుంది. 'కుప్పు స్వామిశాస్త్రి పరిశోధక సంస్థ' ప్రచురించిన పత్రికలో 22వనంపుటిలో హెన్రీటేడియర్ గారు లావోన్ రామాయణం పై ఒక చిన్న వ్యాసం వ్రాశారు. దానివల్ల చాలా కొత్త సంగతులు తెలుస్తాయి. వారు చెప్పిన లావోస్ రామాయణాన్ని వివరిస్తాను. 'చంద్రపురిస సత్తానాగమాహ నగర' అనే ప్రదేశాన్ని (ఆధునిక వియంటైన్) ఆమెను దతరథ అనే రాజు పాలిస్తూ ఉండేవాడు అతని కుమార్తె పేరు 'నంగ్ చంద’ రావణు డనేవాడు ఎత్తుకుపోయాడు. ఇతడు 'ఇంద్రవత్తా నగర్' పాలకుడైన 'విరులహ' రాజకుమారుడు. రావణుని సంహరించగల పుత్రుణ్ణి ప్రసాదించమని ఇంద్రుణ్ణి ప్రార్థిస్తాడు. 'ప్రలమ్' అనే దేవపుత్రుణ్ణి ఇంద్రుడు వంపిస్తాడు. (ఇతడే రాముడు). సోదరుని సహాయంతో రాముడు సంగచందసు వియంటైన్ కు తీసుకు వస్తాడు.<noinclude><references/></noinclude> rmp1008k1fije2dm2ybg7rbokyn2a8l 104 232520 589234 2026-10-18T01:58:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 45 రావణుడిని అతని తండ్రి బహిష్కరిస్తాడు. లంకలో రావణుడు వాసమేర్పరచుకుంటాడు. ఒకసారి ఇంద్రుడి అమరలోకవాసాన్ని చూడడానికి రావణుడు వెళ్లాడు. అక్కడ ఇంద్రుడి అ...' 589234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 45 రావణుడిని అతని తండ్రి బహిష్కరిస్తాడు. లంకలో రావణుడు వాసమేర్పరచుకుంటాడు. ఒకసారి ఇంద్రుడి అమరలోకవాసాన్ని చూడడానికి రావణుడు వెళ్లాడు. అక్కడ ఇంద్రుడి అజాగ్రత్తను వినియోగించుకొని రావణుడు ఒక అంతఃపురకాంత శీలాన్ని చెరుస్తాడు. ఆమె ప్రతీకారంకోసం తపస్సు చేస్తుంది. భూలోకానికి దిగివచ్చి రావణుని కుమార్తెగా జన్మించి అతణ్ణి సంహరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అంతట రావణుడు ఆమెను వెళ్లగొడతాడు. తెప్పలో కొట్టుకు పోతున్న ఆమెను ఒక ముని రక్షించి ఆమెకు సీత అనే పేరు పెడతాడు. ఆమె సౌందర్యకీర్తి దశదిశలకు విస్తరిస్తుంది. రాముడు కూడా అది వింటాడు. ఆమెను పరిణయమాడ నిశ్చయించుకుంటాడు. ఆమె తన . కూతురే అన్న సంగతి జ్ఞాపకం లేక రావణుడుకూడా రాముడితో పోటికొస్తాడు. మునియొక్క దివ్య ధనుస్సును రాముడొక్కడే పంచగలిగి సీతను పరిణయమాడతాడు. (ఇక్కడే మాయలేడి సంఘటన, సీతాపహరణం జరుగుతాయి.) రాముడు భార్యకోసం అన్వేషణ మొదలెడతాడు. అయితే అతడి వివత్కరమైనకర్మవలన మూడేండ్లపాటు రాముడు వానరుడుగా మారిపోతాడు. అతడికి హనుమాన్ అనే కుమారుడు కలుగుతాడు. రాముడు మల్లా మానవరూపాన్ని పొందాక లక్ష్మణుడూ, హనుమా సహాయం చెయ్యగా పెద్ద వానర సైన్యంతో లంకపై దాడి వెడలి రావణుని సంహరించి సీతను వియంటైన్కు తీసుకుపోతాడు. ఇదీ టూకీగా లావోన్ రామాయణ గాథ. ఇందులోని ప్రదేశాలన్నీ లావోన్ లోనివే. పైగా కావ్యంలో విపులంగా పేర్కొన్న ఆచార వ్యవహారాలన్నీ స్థానికమైనవేనట. మనదేశంలో మన రామాయణానికి ఎంత ప్రచారముందో ఈ రామాయణానికి అంత ప్రచార ముందట. వాల్మీకి రామాయణానికి ఇది చాలా విభిన్నమైనది. హిందూదేశపు వాల్మీకి రామాయణాన్ని లావోన్ రచయితలు తమ ప్రాదేశిక నామాలతో, తమ ప్రాచీన ఇతిహాసాలకు అనుగుణ్యంగా మార్చుకు న్నట్లు ఈజిప్టు దేశపు గాథను మన వాల్మీకికూడ ఆదిలో మార్చివేశాడనే అనుమానానికి ఆస్కారం లేకపోలేదు. మల్లాది వెంకట రత్నంగారి వాదాన్ని సులభంగా కొట్టిపారేయలేము. వేదం వెంకటాచలయ్యగారి పరిశోధనలు కొన్ని దీనికి తోడ్పడుతాయి. "భరతవర్షం - భరతఖండం" అనేవి ఎక్కడున్నాయో తేల్చాలని వేదం వెంకటాచలయ్యగారు విపులంగా పరిశోధించారు. ప్రాచీన భారత వర్షం నేటి<noinclude><references/></noinclude> 6ovvo6toffrlrlmldpmxqdpld38oygc 104 232521 589235 2026-10-18T01:58:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III భారత దేశపు సరిహద్దులకు చాలా దూరంలో వున్నదని తేల్చారు. యూఫ్రటీస్ టైగ్రీన్ నదులు ప్రవహించే ఆధునిక మెసపొటేమియా దేశమే ప్రాచీన భారత వర్షమని వారి వాదన....' 589235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III భారత దేశపు సరిహద్దులకు చాలా దూరంలో వున్నదని తేల్చారు. యూఫ్రటీస్ టైగ్రీన్ నదులు ప్రవహించే ఆధునిక మెసపొటేమియా దేశమే ప్రాచీన భారత వర్షమని వారి వాదన. ఆ నదులు చరిత్రే మన గంగావతరణగాధ అని కూడా వివరించారు. మెసపొటేమియాకు ఈజిప్టు దగ్గరలోనే వుంది. ఒక్క రామాయణ విభేదాలనే కాదు, ఇతర దేశాల పురాణగాథలను పరిశీలించినా వివిధ సంస్కృతుల మధ్య ఇతివృత్తాల ఎగుమతి దిగుమతులు, ఇచ్చిపుచ్చుకోవడాలు మొదలైనవి జరుగుతూ ఉండేవని ఊహించవచ్చు. లావోన్ రామాయణంలో సీత రావణుని కూతురు. మన కట్టు కథలలోనికే ఈ అభిప్రాయము దిగుమతి అయిందో, మన దగ్గరనుండే ఎగుమతి అయిందో. ఊహించలేనంత కాలం గడిచిపోయింది. ఒక ప్రఖ్యాత కావ్యంలోని సంఘటనలలోనూ పాత్రలసంబంధ బాంధవ్యాలలోనూ ఇలాంటి భేదాలు ఎలా వస్తాయి? విశ్వనాథ సత్య నారాయణగారి ఆయన సన్నివేశాల క్రమాన్ని రామాయణమే కొద్దిగా జవాబు చెప్తుంది. ఔచిత్యం పేరిట మార్చారు. పరశురాముడు జనకుని దర్బారులోకి వచ్చినట్లు కల్పించారు. దీనిని చలన చిత్ర నిర్మాతలు కూడా స్వీకరించారు. అందరూ ఆమోదించిన మార్పును 'పదుగురాడు మాట పాటియై ధరజెల్లు' అని సరిపెట్టుకుందాం. ఏ కొద్దిమంది ఛాందసులో ఇటువంటి దానికి "శతాంధ్రాః కూపం ప్రవిశంతి" అని తిట్టిపోస్తారు. స్త్రీలరామాయణం పాటలలో ఉన్న సన్నివేశాలన్నీ మూలంలో ఉన్నవేనా? తరతరాలుగా పాడుకుంటున్నారు కదా! భారతీయసాహిత్యంలోని ఆదికావ్యమైన రామాయణం వాల్మీకి వ్రాసినది వ్రాసినట్టుగా పూర్తిగా కాక పోయినా మూలానికి చాలా విధేయంగా అనువదించిన ఈ భాస్కరబృందం భాషకు చక్కని సేవచేశారు. ఈ పద్మనాయకయుగంలోనే గేయ రామాయణమైన అధ్యాత్మ రామాయణం ప్రచారంలో ఉందని మనం భావించవచ్చు. ఈ యుగంలోని కవి త్రిపురాంతకుడు ప్రేమాభిరామం వ్రాశాడు. దానిని అనువదించిన శ్రీనాధుడు క్రీడాభిరామంలో 'విద్దికూచిరామాయణం' అనే గేయ రామాయణాన్ని చెప్పాడు.<noinclude><references/></noinclude> q2ed1ta4l70bm93hgnv84pec1zmvjf0 104 232522 589236 2026-10-18T01:58:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'భాస్కరరామాయణ కవులు 47 కోయల పంచమ స్వరము కోల్చిన భంగిని విద్దికూచి రా మాయణ మారుకాండలును నచ్యుత జాగర వేళ బాడె నా రాయ వితంతు రత్నమును రాగము తోడ నమశ్శివాయ శాం రాయ సమస్త దోష హరణాయ...' 589236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భాస్కరరామాయణ కవులు 47 కోయల పంచమ స్వరము కోల్చిన భంగిని విద్దికూచి రా మాయణ మారుకాండలును నచ్యుత జాగర వేళ బాడె నా రాయ వితంతు రత్నమును రాగము తోడ నమశ్శివాయ శాం రాయ సమస్త దోష హరణాయ సమానమె దాని కెవ్వరున్ ? (క్రీడా.170) ఈ పద్యంవల్ల కొద్దికూచి రామాయణంలో ఆరుకాండలుండేవని, దానిని అచ్యుత జాగరవేళల (వైకుంఠ ఏకాదశి) వితంతువులు పాడేవారని తెలుస్తుంది. ఇది ఆడవాళ్ళ రామాయణం పాటల్లో చేరుతుందా ? నేటికీ అధ్యాత్మరామాయణ కీర్తనలు తెలుగులో ప్రచారంలో ఉన్నాయి. విద్దికూచి రామాయణంలో "నమశ్శివాయ" అనే పాట ఉందని, శ్రీనాథుడు చెప్పాడు." నేటి అధ్యాత్మరామాయణంలో కూడా "నమశ్శివాయ" అనే మొదటి పాట ఉందని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు గుర్తించారు.1 విద్దికూచి రామాయణం, బహుశా యక్షగాన ప్రదర్శన కోసం చేసిన రచన కావచ్చును. కూచి అంటే నాట్యకత్తె. ద్రావిడ భాషలలో నాట్యాన్ని కూత్తు అంటారు. కూత్తాడే స్త్రీని కుత్తి అని పిలుస్తారు. ఆదిలో మంత్ర చర్య చేస్తూ ఆడవాళ్ళే నాట్యంచేసేవాళ్ళు. ఇతర ద్రావిడ భాషలలోని కూత్తి శబ్దం తాలవ్యీకరణం వల్ల తెలుగులో కూచ్చి అయింది. దీర్ఘాచ్చు మీద జడ్డ లోపించి స్పర్శాక్షరం ఎక్కటి వ్యంజనమై కూచి అనే రూపం వచ్చింది. మగవాళ్ళు ఆడవాళ్ళ మంత్రచర్యల ప్రాంగణంలో ప్రవేశించి ఆడవేషాలు వేసుకొని నాట్యం చేయడం ప్రారంభించాక 'పోతు కూచి' అనే పదం పుట్టింది. మగవాళ్ళు నాట్యమాడడం సర్వ సామాన్య మయ్యాక ఆట భాగవతు లందరినీ కూచిగాళ్ళు అని పిలవడం పరిపాటి అయింది. మగవాళ్ళ పేర్లలో కూచి అన్నది చరమావయవంగా కన బడుతుంది. పాల్కురికి సోమనాధుడు బసవపురాణంలో విశస్తుల కూచి, ఆదిత్యకూచి, చిప్పనకూచి, దొడ్డనకూచి అనే అగ్రహారీకుల పేర్లను సప్తమా శ్వాసంలో చెప్పాడు. కాకతీయ యుగంలో కూచి ఆటలుండేవనడానికి ఈ పేర్లేదాఖలాలు. 14. మణిమంజరివారు ప్రచురించిన క్రీడాభిరామం (1960)లో 'ఎద్దకంచి రామాయణం' అని ఉంది. 15. భారతి-ఆగష్టు 1945 (కలగూరగంప) 16. బసవపురాణం, ఆంధ్రగ్రంథమాల ప్రచురణ (1952) పుటలు 186 187<noinclude><references/></noinclude> ktjrh45p7ejk0ktbut9ylq4937as6om 104 232523 589237 2026-10-18T01:59:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '48 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కాకతీయ యుగంలో కూచి ఆటలు ఆడే నాట్యవినోదులు పటముపన్నించి పాత్రలను ఆడించేవారని సింహగిరి వచనాలలో కృష్ణమా చార్యుడు చెప్పాడు." విద్దికూచి వారు కూడా అల...' 589237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>48 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కాకతీయ యుగంలో కూచి ఆటలు ఆడే నాట్యవినోదులు పటముపన్నించి పాత్రలను ఆడించేవారని సింహగిరి వచనాలలో కృష్ణమా చార్యుడు చెప్పాడు." విద్దికూచి వారు కూడా అలాగే ఆడించే వారేమో. కాకతీయ యుగంలోని నాట్యనాటిక వినోదులను పాల్కురికి సోమనాధుడు ఇలా చెప్పాడు. రమణ బంచాంసి పేరణి యాడువారు బ్రమధ పురాతన పట్టు చరిత్రములు గ్రమ మొంద బహునాటకములాడువారు లలితాంగ రస కళాలంకార రేఖ లలపడ బహురూప మాడెడువారు,........ భారతారికతల జీరమరుగుల నారంగ బొమ్మల నాడించువారు గడు సద్భుతంబుగ గంబ సూత్రంబు బడరంగ బొమ్మల నాడించువారు. ఈ జాబితాలో పటము పన్నించి ఆడించు వారిని ప్రత్యేకంగా పేర్కొనలేదు. ఇది నాటకాలలోగాని బహు రూపాలలోగాని చేరవచ్చు. విద్దికూచి రామాయణాన్ని అలాగే ఆడేవారు కాబోలు. వాటిని చూచిన ఆడవాళ్ళు ఆ పాటలను ఇంట్లో పాడుకొనేవారేమో! ఇది విద్దికూచి రామాయణాన్ని త్రిపురాంతకుడు మొదట ప్రేమాభిరామంలో పేర్కొన్నాడో లేదో తెలియదు. ఏమైనా శ్రీనాథుడి కాలానికి ముందే ప్రచారంలో ఉండేదని కచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. ఒకవేళ కాకతీయ యుగంలో ప్రచారంలో ఉండిన ఆటరామాయణంనుంచో ఆడ వాళ్ళు పాడుకొనే రామాయణంనుంచో ఈ భాస్కరరామాయణకవులు ఈ కూర్పులు స్వీకరిస్తే వాళ్ళని అభినందించాలి. వాల్మీకి పట్ల భక్తితోపాటు తెలుగు తల్లులకు కూడా అంత గౌరవమిచ్చిన ఈ భాస్కరరామాయణ కవులు ప్రశంసనీయులు. 17. సింహగిరి వచనములు - వచనము నెం. 32.<noinclude><references/></noinclude> 4es1qh39w8p2uta85azi5mdk21fhczo 104 232524 589238 2026-10-18T01:59:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3 శరభాంకుడు కాకతీయరాజులలో కడపటివాడైన ప్రతాపరుద్రుడి ఆస్థాన జనాన్ని వర్ణిస్తూ "మల్లికార్జునభట్టు మొదలైన బ్రాహ్మణ విద్వాంసులు బంగారుపల్లకినెక్కి చనుదెంచువారు నూటయాబది...' 589238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3 శరభాంకుడు కాకతీయరాజులలో కడపటివాడైన ప్రతాపరుద్రుడి ఆస్థాన జనాన్ని వర్ణిస్తూ "మల్లికార్జునభట్టు మొదలైన బ్రాహ్మణ విద్వాంసులు బంగారుపల్లకినెక్కి చనుదెంచువారు నూటయాబదియును. భాస్కరుడు మున్నుగాగల కవీశ్వరులు యిన్నూరు వుండేవారని ప్రతాపచరిత్ర తెలియజేస్తూవుంది.' ప్రతాపరుద్రుణ్ణి ఢిల్లీ సేనలు చెరబట్టి తీసుకు వెళుతున్నపుడు అతని పరివారంగా వెళ్లినవాళ్ళ జాబితాను కూడ యిస్తోంది. "ఊడిగంబులవారు. వేయిన్నేనూరు, పరిహాసకులు నలు బండ్రును, శాకవెల్లి మల్లికార్జునుడు మొదలుకొని విద్వాంసులు నూరును... రాజు యొక్క ఉత్తమాశ్వంబులు యేసూరును, గజంబులు యెనిమిది సూర్లును, శివదేవయ్య, శరభాంకుడు, మల్లికార్జునుడు, రంగనాధుడు మొదలుగాగలవారు యిస్నూరును... రాజుసముఖంబునకు వచ్చుట. ఇందులో శివదేవయ్య పురుషార్ధసారం రచించిన కవి, మహామంత్రి అని మనకు తెలుసు. శరభాంకుడుకూడకవే అని తెలుస్తున్నది. ఏమంటే మల్లికార్జునుడు, రంగనాధుడు అనేవాళ్లు అనాటి ప్రఖ్యాత కవులు. వీళ్ళతో కలిపి చెప్పటంవల్లనేకాక శరభాంకుడనే కవి ప్రతాప రుద్రుని మహమ్మదీయులు చెరపట్టినప్పు డు ఈ పద్యాన్ని చెప్పాడని సంప్రదాయం వల్లకూడా తెలుస్తున్నది. 1. సిద్ధేశ్వర చరిత్రము సంపాదకులు: ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు పుట 152. 2. సిద్ధేశ్వర చరిత్రము, పుట - - 169<noinclude><references/></noinclude> o0glspi04dfsxt83uv44i4a6zsxwzw6 104 232525 589239 2026-10-18T02:00:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 శరభాంకుడు చావముగా సహార్యమును జక్రిని బాణముగాగ నారిగా బావదొరన్ బోనర్చి తలపం ద్రిపురంబుల గాల్పవే మహెూ ద్దీపిత తీవ్రకోవమున దేవతలెల్ల మతింప నాటివిల్ పాపపు డిల్లిమీద దెగ బ...' 589239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>50 శరభాంకుడు చావముగా సహార్యమును జక్రిని బాణముగాగ నారిగా బావదొరన్ బోనర్చి తలపం ద్రిపురంబుల గాల్పవే మహెూ ద్దీపిత తీవ్రకోవమున దేవతలెల్ల మతింప నాటివిల్ పాపపు డిల్లిమీద దెగ బావగదే శరభాంకలింగమా, ఈ పద్యం మొదట 'చ'కారం, ఆరవచోట 'హ' ఉందట. అందు చేత యిది శక్తివంతమయిన తిట్టు అని చెప్పు కుంటారు. ఈ పద్యం చాలా ప్రసిద్ధమై వుంటుంది. లింగమకుంట తిమ్మకవి (క్రీ.శ. 1560) దీనిని లక్ష్యముగా ఉదాహరించాడు. ' శరభాంకుడు కేవలం కవేగాక ప్రతాపరుద్రుని మంత్రివర్గంలోని వాడని కూడా తెలుస్తూంది. 'లింగధారణ చంద్రిక'లో "శ్రీమద్యజుశ్శాఖా పస్తంబ సూత్ర కౌశికగోత్రపవిత్రానాది వీరశైవభక్త త్రయాంతర్భూతాయ ప్రతాపరుద్ర పృథివీశ్వర సంస్థానమంత్రిశేఖర శర భాంక వంశసంభూ తాయ" అనేవాక్యాలు వున్నాయట. దానివల్ల శర భాంకుడు ప్రతాప రుద్రుని మంత్రి అని విశ్వసించవచ్చు. లింగధారణ చంద్రికనుండి వాక్యాలను ఉదాహరించిన వావిళ్ళసంస్థవారు “శరభాంకుడు, శివదేవయ్య, విశ్వేశ్వరదేశికులు సోదరు లనియు, నీ మువ్వురు ప్రతాపరుద్రుని మంత్రు లనియు జెప్పు చున్నారుగాని, కాకతీయ సామ్రాజ్యమునకు సంబంధించిన చరిత్రగ్రంధములందు మా చూచినంతలో శరభాంకుని పేరు గానరాదు" అని చెప్పారు. కాని, మనం ప్రతాపచరిత్రలో శివదేవయ్యతోబాటు శరభాంకుణ్ణి పేర్కొనటం ముందే చూశాం. శరభాంకుణ్ణి కవిగా అనంతరకవులు నుతించారు 17వ శతాబ్ది చరమ పాదంలో ఉన్న ఎడపాటి ఎర్రయ్యకవి తన మల్హణ చరిత్రలో యితణ్ణి స్తుతించాడు. అప్పకవికి పూర్వుడైన రాజలింగకవి కూర్మపురాణంలో శరభాంకుణ్ణి నుతించాడు. అందుచేత శరభాంకుడు కవిగాకూడ ప్రసిద్ధుడే. ఇతడు 'శరభాంకలింగమా' అనే మకుటంతో శతకం వ్రాశాడు. అందులోని అయిదు పద్యాలను వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు తమ చాటుపద్య మణిమంజరి- 3. సులక్షణసారం (234 వ పద్యం) వావిళ్ల ప్రచురణ, రావూరి వారి పరిష్కరణ. పుట 147. 4. నీతిశతక సంపుటము, శరభాంకలింగ శతకము వీరిక - పుట 175.<noinclude><references/></noinclude> rdnrw6qwt83bjkrubkfxgjso2smtd1c 104 232526 589240 2026-10-18T02:00:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III 51 మొదటి భాగంలో ఉదాహరించారు. వావిళ్ళ వారు 1928 లో "నీతి శతకసంపుటము" లో ఈ శతకాన్ని ప్రకటించారు. ప్రభాకరశాస్త్రిగారి ఉదాహృతపద్యములవలన శరభాంకలింగశతకము లోక...' 589240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III 51 మొదటి భాగంలో ఉదాహరించారు. వావిళ్ళ వారు 1928 లో "నీతి శతకసంపుటము" లో ఈ శతకాన్ని ప్రకటించారు. ప్రభాకరశాస్త్రిగారి ఉదాహృతపద్యములవలన శరభాంకలింగశతకము లోకోత్తరముగా నుండునని భ్రాంతిపడితిమి గాని భాషావిషయికదోషములు శతకమునిండ గలవు" అని వావిళ్ళవారు వ్రాశారు. ఈ శతకంలో నాలుగు పాదాల పద్యాలు 60 ఉన్నాయి. 5 పాదాల పద్యాలు 40 ఉన్నాయి. ఒక పద్యంలో ఆరుపాదాలుకూడా ఉన్నాయి. దాని నెంబరు 32. ఈ శతకంలోని 70 వ నెంబరు పద్యం తరువాత అన్నీ నాలుగు పాదాలవే. అవి ప్రౌఢంగా ఉన్నాయి. నాలుగుపాదాల పద్యాలను శరభాంకుడు వ్రాశాడనీ, అయిదుపాదాలవి ఎవరో అనంతరకవి వ్రాసి ఉంటాడనీ ఊహించవచ్చు. ఆదిని శరభాంకుడు నాలుగు పాదాల పద్యాలలో శతకం చెప్తే అందులో కొన్ని నష్టమై ఉంటాయి. అనంతరకవి వాటిని పూరించటానికి ప్రయత్నించి ప్రతిభా లోపంచేత అయిదుపాదాల పద్యాలు చెప్పి వుంటాడు. నమ్మికలేక శాంకరికి సంగములో సగ మిచ్చె నీశుడున్ రొమ్మున కాంత నిల్పెను సరోజ సునాభుడు పద్మజుండు తా నిమ్ముగ నోటనే సతిని నేమరకుంచె నఖండ వేల్పులి కుమ్ముకు నోవలేక మది కోరికవోక మునింగి రిట్లు పో, నెమ్మది నల్పకోటి భవనిగ్రహులా శరభాంకలింగమా. (16) అనే పద్యంలో కవి తాను వ్రాస్తున్న శతకం యేమిటో, ఏదేవుణ్ని సంబోధిస్తున్నాడో మరిచిపోయాడు. శరభాంకుడు శివుడే కదా! మరి భావనిగ్రహం లేదని శాంకరికి అంగంలో సగమిచ్చిన ఈశుణ్నే యీపద్యంలో తిడతాడే అనంతరకవి ఆవేశంలో యతిప్రాసలు చూసుకోటం లేదు. చూడండి యీపద్యపాదం-- (25). (17) "పొలతుల నమ్మకంబు పొరుగూరి సుఖంబు ధనీకుజ్ఞానమున్.” ఇందులో యతి భంగముంది. ఇతడు దుష్టసమాసాలు గూడ చెప్పాడు. "నీదు త్రిశూలపోటుల" అని ఒక ఉత్పలమాల ఎత్తుకొన్నాడు. ఈ అనంతర కవి మహమ్మదీయ దరతం చేశులేదా బంగా 5. పుటలు 208, 209 6. నీతిశతక సంపుటము, పుట- 177 * (PC No. 73.3.23.. *<noinclude><references/></noinclude> ndtzbqcgf1awdaxzn082d0tu0fye7xe 104 232527 589241 2026-10-18T02:00:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 శరభాంకుడు పాతుకుపోయిన కాలంలోని వాడని యీ పద్యమే చెపుతుంది. చూడండి-- పరులొక రివ్యరైరసుచు బ్రస్తుతి యేల దురాత్మకోటికిన్, హరుసము లేకపోయెనని యవడ యేల పరాత్పరుండు తా గరుబదలంచె...' 589241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>52 శరభాంకుడు పాతుకుపోయిన కాలంలోని వాడని యీ పద్యమే చెపుతుంది. చూడండి-- పరులొక రివ్యరైరసుచు బ్రస్తుతి యేల దురాత్మకోటికిన్, హరుసము లేకపోయెనని యవడ యేల పరాత్పరుండు తా గరుబదలంచెనేని జనకంటకులెల్ల గులాము లౌదురే, మరియును జన్మసంచితమె ? మర్మములేని సుతుండుగాక తా బరులకు నమ్మియెక్కడకు బాత్రుడయా శరభాంకలింగమా. (29) 'గులాము' అన్నమాట కాకతీయయుగంలో వాడేది కాదు, ఆ తరువాత వచ్చింది. ఈ పద్యంలోనేకాక "మొండిగులామురాలు నతి మూర్ఖుల పాలిటి వేడ్కకత్తెబో," అని 42 వ పద్యంలో మళ్లా 'గులాము' వాడాడు. అనంతరకవి 'గ్రామ్యం' కూడా వాడాడు. చూడండి-- "నీపదపద్య ఘోషములు నెచ్చటనైన బఠించుచుండగా, పాపద యింటికాడ పనిబాయ నటందురు” ఈనె కపీశు డంటి యిక నింతకు బత్తుడు బుట్ట డంటనో, స్నానము చేయుపంట మరి సందెజవంబులు వార్చునంటరో, గానము చెప్పు వంట మనగాలియు పాఠక గూడదంటరో, మానపు డీడుకాడ మన మాతనికంటెను తక్కువైతిమా, (68) ఈ కాని యటండ్రు మూర్ఖజన గణ్యులయా శరభాంకలింగమా. ఈపద్యంలోని గ్రామ్యాన్ని చూస్తే "కాపుకవీశ్వరుల్ కంచర యోగులు సాతాని వైష్ణవుల్.. అని విసుక్కున్న కూచిమంచి తిమ్మకవి " కాలంలో ఈ పంచపాదాల భాగం పుట్టినట్టు కనపడుతుంది. 70వ నెంబరుపద్యం దగ్గరనుంచి ప్రౌఢమైన కవిత్వముందని, అక్కడనుంచి అన్నీ నాలుగుపాదాల పద్యాలేనని ముందు చెప్పు కున్నాం. ఇవే ఆదిని శరభాంకుడు రచించి వుంటాడని నమ్మకంగా భావించవచ్చు. అతని భావాలను, ప్రతిభను యీపద్యాలలో చూద్దాం . -- పూజకు పువ్వులు, పత్తిరి అక్కరలేదు-ప్రార్ధన చాలునని చాలాచమత్కారంగా చెపుతున్నాడు. పూజచేయటానికి పత్రికొస్తే ముళ్లు గుచ్చుకుంటాయట. పూజా ఫలంవల్ల స్వర్గభోగాలు అనుభవిస్తున్నపుడు అప్సరసలగోళ్లు మొదలయినవి గుచ్చుకుంటాయట. చూడండి చిత్తజవైరి పూజకని శ్రీ ఫలవత్రము లోలి గోయగా' -<noinclude><references/></noinclude> e7bp8lsbho1lexl7uztqriynoswnyyz 104 232528 589242 2026-10-18T02:00:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III వత్తరముండ్లు నొత్తు నమరాంగన చేతి నఖంబు లొత్తు. త ద్వృత్తకుచంబు లొత్తు నెరి వీవున గావున సద్దిరయ్యయా, 53 53 వత్తిరిత్రోవ నొల్ల మిక ప్రార్థనయా శరభాంకలింగ...' 589242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III వత్తరముండ్లు నొత్తు నమరాంగన చేతి నఖంబు లొత్తు. త ద్వృత్తకుచంబు లొత్తు నెరి వీవున గావున సద్దిరయ్యయా, 53 53 వత్తిరిత్రోవ నొల్ల మిక ప్రార్థనయా శరభాంకలింగమాూ. (74) ఇంకోపద్యంలో "అంగజు డింటిముంగిలి నిరంతరం 'చదుక' అని యోగులు మరీ పంకపూరితమైన మకరధ్వజుని కొంపప్రాంగణం (తొక్క " రట (71). నిజమైన యోగులగురించి ఇలా చెప్పాడుగాని దొంగ సన్యాసులు ఆ కాలంలో కూడా వున్నారు. వాళ్లని ఇలా గర్హిస్తున్నాడు. రాగిలి రాత్రులెల్ల రతిరాజ సుథార్థవకేళి దేలి సం భోగమునందు బొంది తమ పోకడ లోకు లెరుంగకుండగా వేగమె వేషధారులయి వేరొక రీతి చరించు నా వృథా యోగులు కామినీ జనులు యోగులయా శరభాంకలింగనూ. (78) కపటయోగులను యింకొక పద్యంలో కూడా దూషించాడు. చూడండి. మ్రుక్కిడి యాలివెంట నౌక ముగ్గురు నల్గురు బిడ్డ లేగ గా, కుక్కయు గోతి పిల్లియును గూరయు కూడును గొంచు నిక్కుచున్, జిక్కము తోలుబుఱ్ఱయును జిందరవందర నీతచావయున్ సుక్కున బోవు వారలును యోగులె పో శరభాంకలింగమా! నిజమైన యోగులు ఎలా వుండాలో చెపుతున్నాడు - (81) వాలిన యింద్రియాలయ కవాటము లన్నియు మూసి నెమ్మదిన్ దాళముబెట్టి లోని వరతత్త్వ మహత్త్య త్రికోణ మందిరా లాలిత నాగకన్య నువలాలనజేసిన యోగిగాక వై మాళవు వేషములో యముని మార్కొనునా శరభాంకలింగము. (82) శరభాంకుడు మంచిలోకజ్ఞానపు నీతులుగూడ చెపుతాడు: పెట్టక కీర్తి లేదు వలపించక యింతికి నింపులేదు తా దిట్టక వాదు లేదు మరి ధీరత వైరుల సంగరంబులన్ గొట్టక పేరు లేదు కొడుకొక్కడు లేక వరంబులేదు నా పట్టపురాజుకైన నీది పద్ధతి శ్రీ శరభాంకలింగమా. (90) ఇతడు "బొందితో కైలాసం" అనే జాతీయానికి మారుగా "బొందితో<noinclude><references/></noinclude> eev6m3qtbfp7zias0emqz5vdba5hdyj 104 232529 589243 2026-10-18T02:01:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 శరభాంకుడు శ్రీశైలం" అని 72 వ పద్యంలో ప్రాసస్థానంలో 'శైలము' వాడాడు. 'చిట్టెడు పొట్టకోసమై' అని 92 వ పద్యంలో చెప్పాడు. ఇతడు ముక్తపదగ్రస్తంలో మంచి భావాలు చెప్పాడు. చూడండి -- పుట్టిత...' 589243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>54 శరభాంకుడు శ్రీశైలం" అని 72 వ పద్యంలో ప్రాసస్థానంలో 'శైలము' వాడాడు. 'చిట్టెడు పొట్టకోసమై' అని 92 వ పద్యంలో చెప్పాడు. ఇతడు ముక్తపదగ్రస్తంలో మంచి భావాలు చెప్పాడు. చూడండి -- పుట్టితి మధ్య జన్మమున బుట్టియు బుట్టి యనేక మార్గములో మెట్టితి మెట్టి యేదియును మెచ్చక నీ పదపద్మములో మదిన్ బట్టితి బట్టి పాపముల బాపితి బాపి మహత్త్వ తత్త్వముల్ ముట్టితి ముట్టి తొంటి తుదిముట్టితినో శరభాంకలింగమా! (87) ఈ కవి తుదముట్టా చెప్పిన శతకం మనకు దొరక్కపోవటం మాత్రం దురదృష్టమే.<noinclude><references/></noinclude> 8s99zum6anynnjdfuvxgiuiithjhyxq 104 232530 589244 2026-10-18T02:01:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '4 శ్రీగిరి అయ్యగారు ఒక కవి వ్రాసిన పద్యకావ్యాన్ని ఇంకొక కవి ద్విపదగా రచించడం, ఒక కవి ద్విపదలో వ్రాసినదాన్ని మరొక కవి చంపూకావ్యంగా చెప్పడం మన సాహిత్యంలో పరిపాటే. పాల్కురిక...' 589244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>4 శ్రీగిరి అయ్యగారు ఒక కవి వ్రాసిన పద్యకావ్యాన్ని ఇంకొక కవి ద్విపదగా రచించడం, ఒక కవి ద్విపదలో వ్రాసినదాన్ని మరొక కవి చంపూకావ్యంగా చెప్పడం మన సాహిత్యంలో పరిపాటే. పాల్కురికి సోమనాథుడు ద్విపదగా వ్రాసిన పండితారాధ్య చరిత్రను శ్రీనాధుడు పద్యకావ్యంగా రూపొందించాడు. అలాగే శ్రీగిరికవి వ్రాసిన నవనాథ చరిత్ర అనే పద్యకావ్యాన్ని గౌరన ద్విపదగా చెప్పాడు. ఈ సంగతి క్రింది ద్విపదలవల్ల తెలుస్తుంది. అవిరళయోగ విద్యాధికులైన నవనాథవరుల పుణ్యప్రవర్తనలు పరగశ్రీగిరి కవి పద్యబంధములవిరచించినా డది.. 1 ఈ నవనాథ చరిత్రలో తొమ్మండుగురు సిద్ధుల కధలు ఉంటాయి. వీటిని పద్యకావ్యంలో చెప్పడంవల్ల జనసామాన్యంలో వ్యాప్తిరాదని శ్రీశైలంలోని శాంత భిక్షావృత్తి మఠాధిపతి గౌరన చేత ద్విపదగా చెప్పించాడు. శ్రీశైలంలో పాల్కురికి సోమనాధుని ద్విపదకావ్యాలు ఎంత ప్రబలంగా ప్రజలలో ప్రచారం చెందినదీ ఈ శాంతభిక్షావృత్తిరాయనికి తెలుసు. నవనాథుల కథలు కూడా అక్కడ అందరూ చెప్పు కొంటున్నవే. వీటిని పద్యబంధముగా కాక ద్విపదలలో ఒక కవి చేత చెప్పిస్తే మత ప్రచారం విరివిగా సాగుతుందని భిక్షావృత్తి రాయడు భావించాడు. అందుకే గౌరన చేత ద్విపద కావ్యంగా చెప్పించాడు. జనంలో 1 నవనాధ చరిత్ర - అవతారిక,<noinclude><references/></noinclude> 04y8op4whv3apgekmilz7kxhjhwyrmv 104 232531 589245 2026-10-18T02:01:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '56 శ్రీగిరి అయ్యగారు ద్విపద ప్రచారమై అల్లుకొని పోయాక పద్యకావ్యం మరుగున పడి చివరకు నష్టమైపోయింది కాబోలు. నవనాథ చరిత్రను పద్యబంధంగా రచించిన శ్రీగిరికవి మతా చార్యుడు కాబోలు...' 589245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>56 శ్రీగిరి అయ్యగారు ద్విపద ప్రచారమై అల్లుకొని పోయాక పద్యకావ్యం మరుగున పడి చివరకు నష్టమైపోయింది కాబోలు. నవనాథ చరిత్రను పద్యబంధంగా రచించిన శ్రీగిరికవి మతా చార్యుడు కాబోలు. శైవాచార్యులను అయ్యగారు అని, వైష్ణవాచార్యులను అయ్యంగారు అని పేర్కొనడం రివాజు. వీరశైవ ప్రముఖులను అయ్య వరులని పిలవడం కూడా పరిపాటి. కాకతీయ ప్రభువులలో ప్రతాప రుద్రుడు (క్రీ. శ. 1291- 1323) చివరివాడు. ఇతని చివరి దశాబ్దంలో ఒక శ్రీగిరికవి ఉన్నాడు. పశ్చిమగోదావరిజిల్లా భీమవరం తాలూకాలో మోగల్లులో శకసంవత్సరాలు 1237 కి సరియైన రాక్షసనామ సంవత్స రంలో అనగా క్రీ.శ. 1315లో ఒక శ్రీగిరికవికి భూదానం చేసినట్టు ఒక శాసనం ఉంది.' అదే గ్రామంలో దానమిచ్చిన కాలం చెప్పని మరో శాసనంలో కూడా ఒక శ్రీగిరికవికి రాజు భూదానం చేసినట్టు దాఖలా ఉంది. ఈరాజు రెడ్డిరాజ్యాన్ని స్థాపించిన ప్రోలయవేమారెడ్డి (క్రీ. శ. 1325-1353). ఈ రెండు శాసనాల వల్లా తెలియవచ్చే శ్రీగిరి అనే కవులు ఒక ఊరివారే కనుక అభిన్నులని ఊహించవచ్చు. ఈ కవి క్రీ.శ. 1300 నుండి 1353 దాకా జీవించి ఉండేవాడని కూడా భావించవచ్చు. ఇతని పేరు శ్రీశైలక్షేత్రునికి సంబంధించినది. శ్రీపర్వతం, పర్వతం, శ్రీగిరి, సిరిగిరి అనే పేర్లు పర్యాయపదాలు. శ్రీశైలం అత్యంత ప్రాచీన క్షేత్రం. పురాణ ప్రసిద్ధం. అగ్నిపురాణం దీనిని సిద్ధక్షేత్రం అని పేర్కొంది. సంస్కృత సాహిత్యంలో ఈ క్షేత్ర ప్రసక్తి చాలా సార్లు వస్తుంది. భవభూతి తన మాలతీ మాధవంలోనూ, హర్షవర్ధనుడు తన రత్నావళి రూపకంలోనూ శ్రీశైలంలోని సిద్ధులను చిత్రించారు. ఈ సిద్ధులంతా శైవులు. వివిధ పురాణాల వల్లా ఇతర ఆకరాలవల్లా ఇరవైనాలుగు రకాల శైవులున్నట్టు తెలియవస్తూంది. వాళ్ళ పేర్లు ఇవి: 2. శాసన సంఖ్యా దాని కాల వివరాలను మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు 'History of the Reddi Kingdoms' లో ఇచ్చారు. పుట 499 (శ్రీ ప్రమధకవి సిరిగిరి అయ్యంగారికిని లంజెపాటి పొలాన ప్రత్తి అఇదువుట్లు లెకాఖ X సంధికంబాలు పెట్టిన చేలు .... SII x 510 (శ 1237) శాసన శబ్దకోశము, కుందూరి ఈశ్వరదత్తు. P.155, ఆరోపము, నందికంబము.<noinclude><references/></noinclude> b2fe5a6aj1jj9uym4s07wf99he2okll 104 232532 589246 2026-10-18T02:02:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 1. కంకాళులు 2. సిద్ధాంతులు 3. కాపాలికులు 4. కాలదమనులు 5. కాలానసులు 13. మహాపాశువతులు 14. మహావ్రతధారులు 15. 16. లకులీశులు 6. కాలాముఖులు 17. లాగుడయులు 18. లోకాయతులు 7. జంగము...' 589246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 1. కంకాళులు 2. సిద్ధాంతులు 3. కాపాలికులు 4. కాలదమనులు 5. కాలానసులు 13. మహాపాశువతులు 14. మహావ్రతధారులు 15. 16. లకులీశులు 6. కాలాముఖులు 17. లాగుడయులు 18. లోకాయతులు 7. జంగములు 8. నాకులీశులు 9. పాంచరాత్రులు 10. పాశుపతులు 11. భాట్టమతానుసారులు 12. భైరవులు 19. వామాచారులు 20. కులీయులు 21. శైవులు 22. సిద్ధాంతమార్గులు 23. సోమసిద్ధాంతులు 24. సౌములు. ఈ పట్టికలో లోకాయతులు, వామాచారులు చేరడం గమనార్హం. తాంత్రిక విధానాలు బౌద్ధ, జైన, శైవ, వైష్ణవ మతాలలో ప్రవేశించడానికి కారణాలు లేకపోలేదు. గణజీవనవ్యవస్థలోనే కులాచార విధానం, పంచ ‘మ‘ కారాలూ ప్రముఖాలు, వైదికమతవ్యాప్తి వల్ల బ్రాహ్మణ్యానికి మడి మాన్యాలూ, జీవనసౌకర్యాలూ ఇనుమడించడం వల్ల వారికి గణరాజ్యాల వారికి పరస్పర సంఘర్షణ ఏర్పడి సాంఘికంగా, ఆర్థికంగా సమస్యలు ఉత్పన్నమయ్యాయి. తాంత్రికమతం ఈ సమస్యలను కొంతవరకూ పరిష్కరించింది. బ్రాహ్మణ్యపు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు జైనంలో కూడా ప్రవేశించాయి. బౌద్ధసంఘం బానిసలకూ, బాకీదార్లకూ తన తలుపులు మూసివేసింది. తాంత్రిక చక్రమే వర్ణ, లింగ విభేదాలు లేకుండా అన్ని వర్గాల వారికి తన తలుపులు తెరచి స్వాగతం చెప్పింది. అందుకే బౌద్ధ యానం లాగా శైవ, వైష్ణవాలు కూడా శాక్తాన్ని తాంత్రిక విధానాలను స్వీకరించ వలసి వచ్చింది. సిద్దులు కాల తంతులను ప్రచారం చేశారు. నవ నాధులు ఈ సిద్దులనుండే వచ్చారు. మత్స్యేంద్రనాథుడు మహాకాల జ్ఞాన వినిర్ణయంఅనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. దీని వ్రాతప్రతి నేపాలులో ఉంది. క్రీ. శ. 859 నాటి ఇంకొక వ్రాతప్రతి లిపి కూడా దీని లాగే ఉంది. నవనాధులలో గోరక్షనాథుడు గోరఖ్ నాధ్ పేర ప్రసిద్ధుడు. 'గోరక్ష సిద్ధాంత సంగ్రహం' అనే గ్రంథం వల్ల ఈ మార్గప్రవర్తకులు ద్వైతాద్వైత 40 57<noinclude><references/></noinclude> g63p4uscj5vmxsmwpz81k9io6lton0x 104 232533 589247 2026-10-18T02:02:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 శ్రీగిరి అయ్యగారు వివర్జితులని విశదమవుతుంది. నాధసిద్ధుల ఆచార వ్యవహారాలు కాపాలికుల తాంత్రిక విధులలాగే ఉంటాయి. శబర తంత్రాలు ఇందులో ఉన్నాయి. చతుర సిద్దులూ, అంటే ఎనభై నలుగు...' 589247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>58 శ్రీగిరి అయ్యగారు వివర్జితులని విశదమవుతుంది. నాధసిద్ధుల ఆచార వ్యవహారాలు కాపాలికుల తాంత్రిక విధులలాగే ఉంటాయి. శబర తంత్రాలు ఇందులో ఉన్నాయి. చతుర సిద్దులూ, అంటే ఎనభై నలుగురు సిద్ధులూ, నవనాధులూ, ఈ మార్గ ప్రవర్తకులలో ప్రసిద్ధులు. మంత్ర యోగం, హఠయోగం, లయయోగం, రాజయోగం అనే నాలుగుయోగాలలోనే కాక రసయోగంలో ఈ నవనాధులు నిష్ణాతులు. తమ సిద్ధులను ప్రజలకోసం వినియోగించేవారు. కనుకనే జనులకు ఆరాధ్యులయ్యారు. శ్రీశైలానికి తూర్పు, పడమర ద్వారాలయిన త్రిపురాంతకం, అలంపురాలు ఈ సిద్ధుల ఉనికి పట్టులు, నవనాధుల కధలకు ఆటపట్టులు. ప్రజల ఆదరాభిమానాలనూ, ఆశాధనాలను దోచుకొన్న నవనాధుల చరిత్రను శ్రీగిరి అయ్యగారు పద్యబంధంగా రచించాడు. ఇది శిష్ట సాహిత్యంలో చేరి కొంత ప్రాచుర్యం పొందిందని భావించవచ్చు. అయితే పండితులు మాత్రమే కాక పామరులు కూడా విని ప్రభావితులు కావాలని శాంతభిక్షారాయడు దీనిని గౌరనచేత ఉత్తరోత్తరా ద్విపదగా చెప్పించాడు. అయితే గౌరన ద్విపద వ్రాయడానికి ముందు ఈ కావ్యాన్ని కవులూ, పండితులూ చదివేవారనీ, నవనాధులు తెలుగుదేశంలో ఆనాడు ప్రచారం పొందిన సిద్ధ పురుషులనీ చెప్పడానికి ఆనాటి సాహిత్య సాక్ష్యాలు కొన్ని మనకు దొరుకుతాయి. క్రీ. శ. 1375-1404 ప్రాంతాల మధ్య రచించిన జక్కన విక్రమార్క చరిత్రలో నవనాధుల ప్రసక్తిగల పద్యముంది. విక్రమార్కుడు భద్రసింహాసనం మీద కూర్చొని కొలువు తీరినప్పుడు ఆసభలోనికి ఒక సిద్ధుడు వచ్చాడట. అతణ్ణి జక్కన ఇలా వర్ణించాడు. ఆదినాధుని యవరావతారము పూని మత్స్యేంద్రనాథుని మహిమ దనరి సారంగనాథుని సామర్థ్యమును బొంది గోరక్షనాథుని గుణము దాల్చి సిద్ధబుద్ధుని బుద్ధి చిత్తంబునం జేర్చి ఖనిరువిద్యాధిక ఘనత జేర్చి 3. R. S. Sarma in INDIAN SOCIETY: HISTORICAL (In Memory of D.D. KOSAMBI) P. 185. 4.DAVID.N.LORENZEN: The Kapalikas and Kalamukhas (Two lost Saivite sects) New Delhi - 1972. P. 37.<noinclude><references/></noinclude> tq0sg4turxh59tq0uyy5dewihrl77fh 104 232534 589248 2026-10-18T02:02:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మేఖనాధుని మంత్రవైఖరి వహియించి నాగార్జునుని కళాశ్రీగమించి యావిరూపాక్షు డితే డన నతిశయిల్లి యర్ది నవనాధుసిద్ధుల కైక్యమైన మోహనాకృతి యిత డను మూర్తి...' 589248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మేఖనాధుని మంత్రవైఖరి వహియించి నాగార్జునుని కళాశ్రీగమించి యావిరూపాక్షు డితే డన నతిశయిల్లి యర్ది నవనాధుసిద్ధుల కైక్యమైన మోహనాకృతి యిత డను మూర్తి దనరి చిన్మయస్వాంతుడగు నొక్క సిద్ధవరుడు. (విక్ర. 6-4) 59 జక్కన ఈ విధంగా వ్రాయడానికి శ్రీగిరికవి పద్యకావ్యంగా వ్రాసిన నవనాధ చరిత్ర చాలా ప్రచారంలో ఉండడమే కారణమనిపిస్తుంది. జక్కన ఇంచుమించుగా గౌరనకు సమకాలికుడు. అందుచేత ద్విపదకావ్య పఠనం తర్వాత జక్కన ఇది వ్రాయడాని కున్న అవకాశాలకన్న పద్యకావ్య పఠనం తర్వాత వ్రాశాడనడానికే ఎక్కువ ఆధారాలున్నాయి. ఈ పద్యకావ్యం ఇప్పు డు దొరకదు. దీనిని వ్రాసిన శ్రీగిరికవే 'శ్రీరంగ మాహాత్మ్యము' అనే ఇంకొక గ్రంథం కూడా వ్రాశాడట. ఇదికూడా నేడు అలభ్యమే. ఇతడు వ్రాసిన ఒకే ఒక పద్యం మడికి సింగన ధర్మమా అని మనకు లభ్యమవుతున్నది. శ్రీగిరి శతకంలోనిదని చెప్తూ, ' రాజునకు కొరగాని గుణములు' అనే శీర్షికలో ఇది సింగన ఉదాహరించాడు. జీతంబు గిలిబిలి చిలుకలు దూరంబు వహి జూడ నది పొల్లువ్రాత కల్ల అపరాధములుకోటిన్పపు జంపడను పాటి మాన్యత వెడవెడమాట బొంకు కోపంబు ముమ్మ కోలాస నలుముడ సత్యమారజమిగి జమలితొట్లు ఆచారమెడదప్ప లాశ్రమ మట్టట్టు దొరతనం బది వూతదూరములేత చరితమెల్ల నింద్రజాలంబు తలపిల్ల - వెల్లి దంబుమాట లాల్లదంటే మిట్టికుమతి గొలిచి యెవ్వాడు మననోవు. జిరతరప్రకాశ శ్రీ గిరీశ, (సకలనీతి. 241) ఈ సీసపద్యం నడక శ్రీనాథుడి తూగుకు దగ్గర్లోకి వస్తున్నది. పూర్తిగా ఆ గమనం లేకపోవడం గమనార్హమే. మడికి సింగనకాలం మనకు తెలిసిందే. ఇతడు 1374 ప్రాంతాలవాడు. శ్రీగిరికవి అంతకుపూర్వుడు అన్న సత్యాన్ని ఈ ఉదాహృత పద్యం రుజువు చేస్తున్నది. నవనాథ చరిత్ర పద్య కావ్యాన్ని ద్విపదచేసిన గౌరన క్రీ.శ. 1385-1445 ప్రాంతాలవాడు కనుక శ్రీగిరి అయ్యగారి పద్యబంధ కావ్యమైన నవనాథచరిత్ర ఆ తరువాత మరుగున పడి ఉండవచ్చు.<noinclude><references/></noinclude> bhsvb9qm31cel4y59h221dchesxuupn 104 232535 589249 2026-10-18T02:02:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 శ్రీగిరి అయ్యగారు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా భీమవరం తాలూకాలోని మోగల్లు గ్రామంలో దొరికిన శాసనప్రమాణాల వల్ల ఈ కవి పేరు 'ప్రమధకవి శ్రీగిరి' అని తెలుస్తుంది. 'ప్రమధకవి' అన్న పదబంధ...' 589249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>60 శ్రీగిరి అయ్యగారు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా భీమవరం తాలూకాలోని మోగల్లు గ్రామంలో దొరికిన శాసనప్రమాణాల వల్ల ఈ కవి పేరు 'ప్రమధకవి శ్రీగిరి' అని తెలుస్తుంది. 'ప్రమధకవి' అన్న పదబంధం ఇంటిపేరు కావచ్చునని చాగంటి శేషయ్యగారు భావిస్తున్నారు. శివకవి అనే అర్థంలో ప్రమధ గణాలను సూచించే మాట అవడానికి కూడా ఆస్కారముందని వారు ఊహిస్తున్నారు. అయితే ఇది వీర శైవ సూచకమైన పేరు. ఇతడు వైష్ణవ గ్రంధంగా శ్రీ రంగ మాహాత్మ్యం రచిస్తాడా? ఇంతకూ శాసనాలలో కన బడే ప్రమధకవి శ్రీగిరి నవనాథచరిత్ర వ్రాసిన శ్రీగిరి ఒకరే అని తేల లేదు. వాస్తవానికి మడికిసింగన శతకం పేరు చెప్పాడేగాని దాని రచయిత పేరు విశదపరచలేదు. నవనాధ చరిత్రను శ్రీగిరి అయ్యగారు అనే కవి పద్యకావ్యంగా రచించారనీ, దీనిని గౌరన ద్విపదగా రూపొందించాడనీ మాత్రమే మనం నికరంగా చెప్పు కోపచ్చు. ఇతని ఇంటిపేరు చెన్నమల్లు కావచ్చునని కొంద రంటున్నారని చాగంటి శేషయ్యగారు అంటున్నారు. శ్రీగిరి అయ్య గారు శ్రీగిరి అయ్యంగారుగా మారి శ్రీరంగమాహాత్మ్యం రాశాడేమో. గౌరన కుమారుడు తొలుత శైవుడుగా ఉండి వైష్ణవునిగామారి శ్రీరంగ మాహాత్మ్యం పద్యకావ్యంగా తొలిరాయల యుగంలో రాశాడు. శ్రీగిరిఅయ్య గారి ప్రభావం పడిందేమో చెప్పలేం. 5. ఆంధ్రకవితరంగిణి - 4వ సంపుటం, పుట 153. 6. ఆదే పుస్తకంలో పుట 265.<noinclude><references/></noinclude> iriwjqrqinu0ezsvhqf5yw3qok4kdki 104 232536 589250 2026-10-18T02:02:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5 రావిపాటి తిప్పన్న ఆంధ్రులలో అక్షరాస్యులెవరైనా నన్నయగారి పేరు చెప్పినా, తిక్కనగారి పేరు చెప్పినా చేతులెత్తి దండం పెడతారు. ప్రాచీనకవులలో రావిపాటి తిప్పన్న కూడా ఆ కోవలోన...' 589250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5 రావిపాటి తిప్పన్న ఆంధ్రులలో అక్షరాస్యులెవరైనా నన్నయగారి పేరు చెప్పినా, తిక్కనగారి పేరు చెప్పినా చేతులెత్తి దండం పెడతారు. ప్రాచీనకవులలో రావిపాటి తిప్పన్న కూడా ఆ కోవలోనివాడని శ్రీనాథుడు వల్లభరాయడి క్రీడాభిరామంలో ఇలాగ కీర్తించాడు: నన్నయభట్టు తిక్క కవి నాయకులన్న హుళక్కి భాస్కరుం డన్నను జిమ్మపూడి యమరాధిపు దన్నను సత్కవీశ్వరుల్ వెన్నుదుటం గరాంజలులు నింతురు జే యని రావిపాటి తి పన్నయు సంతవాడ తగునా యిటు దోసవుమాట లాడగన్? (క్రీడా-36). శ్రీనాధుడంతటివాడు ఈ విధంగా స్తుతించిన కవి నిజంగా మహాకవే అవుతాడు. శ్రీనాధుడు నుతించాడు కనుక అతనికి పూర్వుడవుతాడు. తిప్పన్న కాలాన్ని ఇలాగ చూచాయగా నిర్ణయించినా అతడు ఎప్పటివాడో కచ్చితంగా తెలుసుకోవడానికి ఆధారాలు అంతంతమాత్రంగానే వున్నాయి. ఇతడు క్రీ. శ. 1295 మొదలు 1326 వరకు పాలించిన ప్రతాపరుద్రుని కాలంవాడు అయిఉంటాడని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు.' "త్రిపురాంత కుడనే కవి ద్వితీయ ప్రతాపరుద్రుని యాస్థానమున నున్నట్లు ప్రతాప చరిత్రమున గలదు" అని 'ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్పత్రిక సం. 7. పుట-7' 1. ఆంధ్రకవితరంగిణి, 4వ భాగము. ప్రథమ ముద్రణ, పుట-38<noinclude><references/></noinclude> f78wdu7sw5rxjw9vpeiym2hwwrdyt69 104 232537 589251 2026-10-18T02:03:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రావిపాటి తిప్పన్న 62 ప్రమాణంగా చూపిస్తూ నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారు. చాగంటి శేషయ్యగారు కూడా "ప్రతాపచరిత్రమున, రెండవ ప్రతాపరుద్రుడి యాస్థానమున త్రిపురాంతకుడను కవి య...' 589251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రావిపాటి తిప్పన్న 62 ప్రమాణంగా చూపిస్తూ నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారు. చాగంటి శేషయ్యగారు కూడా "ప్రతాపచరిత్రమున, రెండవ ప్రతాపరుద్రుడి యాస్థానమున త్రిపురాంతకుడను కవి యున్నట్లు చెప్పబడినది" అని వ్రాశారు. ' అయితే ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు ప్రచురించిన సిద్ధేశ్వర చరిత్రములోని ప్రతాపచరిత్రలో త్రిపురాంతకుడనే కవిపేరు కనపడదు. ఆనాటి ఆస్థానజనంలో మల్లికార్జునభట్టు మొదలైన బ్రాహ్మణ విద్వాంసులు బంగారు పల్లకి నెక్కి చనుదెంచువారు నూటయాబడి.. సర్వమండలచక్రవర్తి, చిలుకపలుకుల త్రిపురారి మొదలైన బిరుదుపాత్రలు యెనభైసూర్లు, భాస్కరుడు మున్నుగాగల కవీశ్వరులు యిన్నూరు ఉన్నారని తెలుస్తున్నది. ప్రతాపరుద్రుణ్ణి చెరపట్టి మహమ్మదీయులు తీసుకుపోయినప్పుడు అతనివెంట వెళ్ళినవాళ్ళలో శివ దేవయ్య, మల్లికార్జునభట్టు, శరభాంకుడు, రంగనాధుడు అనే వాళ్లేగాని త్రిపురాంతకుడు కనబడడు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలో లేకపోతే తిప్పన్న ఇంకెవరి ఆస్థానంలో ఉన్నట్టు? ఏకాలంలో జీవించినట్టు? ఆధారాలేమైనా దొరుకుతాయా అని ప్రశ్నించుకొని వెదికితే కొన్ని ఆకరాలు దొరుకుతాయి. రావిపాటి తిప్ప ర్యా త చాటుధార అని అప్పకవి ఒక పద్యాన్ని ఉదాహరించాడు. తన అప్ప కవీయంలో అనుస్వార సంబంధయతికి లక్ష్యంగా ఈ క్రింది పద్యాన్ని ఇచ్చాడు: సరిచేసైరిపు దేల భాస్కరులు భాషానాధ పుత్రా వసుం ధర నం దొక్కడు మంత్రియయ్యె వినుకొండ గ్రామయామాత్య భా స్కరుడో యా నయితే సహస్రకరశాఖ ల్లే వదే యున్నదే ఇరమై దానము సేయుచో రివుల హేతి నేయుచో వ్రాయుచో. (అప్పకవీయం - తృతీయ 60) ఈపద్యం సంభాషణధోరణిలో వుంది. తుంది. ఇద్దరు ఇలాగ మాట్లాడుకొంటున్నారు: నాటకధోరణిలో కనబడు 2. ఉదాహరణ వాఙ్మయచరిత్ర, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు, పుట-88. 3. సిద్ధేశ్వర చరిత్ర - ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారిచే సంపాదితం, పుట- 152. 4. అదే సిద్ధేశ్వర చరిత్ర, పుట-169.<noinclude><references/></noinclude> lc0dhd5t7nfzb0dgkbij6beyevxcs3o 104 232538 589252 2026-10-18T02:03:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III 63 "భాషానాధా! సరి సంఖ్యలో ఉండే భాస్కరులు ఇప్పుడు బేసి సంఖ్యలో ఎందు కున్నారు ?" "పుత్రా! వాళ్లలో ఒకడు భూలోకంలో మంత్రిగా పుట్టాడు కాబట్టేనయ్యా!" "ఓహూ! ఈ వుట్...' 589252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III 63 "భాషానాధా! సరి సంఖ్యలో ఉండే భాస్కరులు ఇప్పుడు బేసి సంఖ్యలో ఎందు కున్నారు ?" "పుత్రా! వాళ్లలో ఒకడు భూలోకంలో మంత్రిగా పుట్టాడు కాబట్టేనయ్యా!" "ఓహూ! ఈ వుట్టిన వాడు వినుకొండ రామయామాత్యులవారి భాస్కరుడా?” "ఔను.” "అయితే వెయ్యి చేతుల్లేవే”. "ఆ ఉన్నవే, చూడు! శాశ్వతమైన దానాలిచ్చేటప్పుడూ, శత్రువు లను చంపేటప్పుడూ, వ్రాసేటప్పుడూ అతనికి వేయి చేతులుంటాయి.” సప్తఋషులు, అష్టదిక్పాలకులూ ఉన్నట్టే మనకు పదకొండుమంది. రుద్రులూ, పన్నెండుమంది ఆదిత్యులూ వున్నారు. ఈ పన్నెండనే సరి సంఖ్యలో ఒకణ్ణి తగ్గించి బేసిని చేసి కవి ఇంత చమత్కరించాడు. ఈ పద్యం రావిపాటి తిప్పరాజుదే అని అప్పకవి చెప్పాడు. ఈ పద్యంలో విను కొండలో రామయామాత్య భాస్కరుడనే మంత్రిదండనాధుడు వుండేవాడని వర్ణించాడు. క్రీ. శ. 1362 ప్రాంతాలలో రాయన భాస్కరుడనే మంత్రి వినుకొండలో ఉన్నాడు. ఈ పద్యంలో 'రామయామాత్య' అనే మాట బహుశా 'రాయనామాత్య' అనే విధంగా ఉండేదని, లేఖకులు పొరబడి వ్రాశారని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. అనవేమారెడ్డి (క్రీ.శ. 1364-1386) కాలంలో ఒక రాయన భాస్కరుడు ఉన్నాడని కొన్ని చాటువులు చెప్తున్నాయి. రావిపాటి తిప్పరాజు అప్పటి వాడు కావచ్చునని మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు భావిస్తున్నారు. త్రిపురాంతకుడు క్రీ. శ. 1300 ప్రాంతాన పుట్టి తన ముసలితనంలో ఈ పద్యం చెప్పివుంటాడని చాగంటి శేషయ్యగారు సమన్వయం చేశారు. ఇది చక్కగానే కుదురుతుంది. ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యంచేస్తున్న కాలంలో త్రిపురాంతకుడు పాతికేళ్లవాడు. అందుచేత ఆ స్థానంలో అప్పటికి ప్రవేశం కలిగి ఉండదు. అతనికి పేరు వచ్చేసరికి కాకతీయ సామ్రాజ్యం అంతరించింది. ప్రతాపరుద్రుడు పరిపాలిస్తున్నపుడు రావిపాటి తిప్పన్న కనీసం పాతికేళ్ళవాడై వుంటాడని ఎందుకు ఊహించవలసి వస్తుందంటే అతడు తన 5. History of Reddy Kingdoms - P-511.<noinclude><references/></noinclude> 430c20hu5q6kc2qhaw0hubyq7v6oru7 104 232539 589253 2026-10-18T02:04:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '64 రావిపాటి తిప్పన్న 'ప్రేమాభిరామం' లో కాకతీయసామ్రాజ్య వైభవాన్ని కన్నులకు కట్టినట్టు వర్ణించి ఉండాలి. శ్రీనాధుడి వీధినాటకమైన క్రీడాభిరామంలో ఓరుగల్లు వివరాలన్నీ ప్రతాపర...' 589253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>64 రావిపాటి తిప్పన్న 'ప్రేమాభిరామం' లో కాకతీయసామ్రాజ్య వైభవాన్ని కన్నులకు కట్టినట్టు వర్ణించి ఉండాలి. శ్రీనాధుడి వీధినాటకమైన క్రీడాభిరామంలో ఓరుగల్లు వివరాలన్నీ ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో జీవించిన కవియొక్క కావ్యానికి అనుకరణలాగే కనబడతాయి. కళ్ళారా చూస్తేనేగాని తిప్పన ఇలా వర్ణించడు. కాలంలోని విషయాలనే అతడు చెప్పాడు. తన అప్పకవి ఉదాహరించిన చాటుధార నాటకపద్ధతిలో ఉండడం మనం గమనించాం. త్రిపురాంతకుడు నాటకాలంటే అభిమానించే కవి. అతడు దశరూపకాలలో ఒకటైన 'వీధి' నాటకాన్ని వ్రాశాడు. 'ప్రేమాభి రామం' అనే పేర ఇది సుప్రసిద్ధం. అయితే దీనిని అతడు సంస్కృతంలో రచించాడు. దీనిలోంచి శ్లోకాలను అనంతర రచయితలు ఉపయోగించారు. 'సాహిత్య చింతామణి' అనే గ్రంథంలో పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఒక శ్లోకం వాడుకొన్నాడు. నృత్తరత్నాకరవ్యాఖ్యలో ఒక శ్లోకం కనబడుతుంది. రావిపాటి తిప్పన ప్రేమాభిరామంలోనిదేనని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు గుర్తించారు. సంస్కృతంలో వున్న ఈ "వీధి' నాటకాన్ని అనుసరించే శ్రీనాధుడు క్రీడాభిరామం వ్రాశాడు. అందులోని తెనుగు పద్యాలకు సరిగ్గా సరిపోయే శ్లోకాలనే పైగ్రంధాలలో ఆయా రచయితలు ఉదాహరించారు. సాహిత్యచింతామణిలో పెదకోమటి వేమా వాడిన శ్లోకం చూడండి: వరారి సందర్శిత సన్ని వేశా పరుత్పరాభూతవయోజకోశ్, ఇహైషను స్తాళఫలోపమానాస్తనాకియనా పురతో భవేతామ్. (క్రీడా. పీరిక, పు. 86) ఇది శ్రీనాధుడు ఈ విధంగా తెనిగించిన పద్యానికి సరిపోతుంది: దొరనెమునందు చుట్టుకొని తోరణకట్ట మరోవిభాగమున్ నిరుడు వయోజకోశరమణీయత దాల్చెను, వర్తమానవ త్సరమున నొప్పి హేమకలశంబుల బాగున, ముందపేటికిం గరినిభయాన చన్నుగవ కొగిలిపట్టులు గాక యుందునే ? (క్రీడా.వు.97) - - ఇది 6. క్రీడాభిరామం వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారి ప్రచురణ 1928, పుటలు 86,87.<noinclude><references/></noinclude> 00lmv8guabh21ekrf63eu0xifn1l15g 104 232540 589254 2026-10-18T02:04:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III 65 ఇంకొక శ్లోకం, ప్రేమాభిరామంలోనిదే, నృత్తరత్నాకర వ్యాఖ్యలో కనబడుతుంది. తరుణం సర్ష పశాకం నవాదనం పిచ్చిలాని చ దధీని, స్వల్ప వ్యయేన సుందరి గ్రామ్యజనో మ...' 589254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III 65 ఇంకొక శ్లోకం, ప్రేమాభిరామంలోనిదే, నృత్తరత్నాకర వ్యాఖ్యలో కనబడుతుంది. తరుణం సర్ష పశాకం నవాదనం పిచ్చిలాని చ దధీని, స్వల్ప వ్యయేన సుందరి గ్రామ్యజనో మృష్ట మగ్నాతి. (క్రీడా. పీఠిక, పు.86) ఇది శ్రీనాథుడు వ్రాసిన ఈ క్రింది పద్యానికి అక్షరాలా సరి పోలుతుంది : శీతకాలంబు కడి మాడ సేయ గుడుచు భాగ్యవంతుండు రేపాడి వల్లెవట్ల క్రొత్త యోరెంబు నీగు రామకూరతోడ బిచ్ఛిలంబైన నేతితో బెరుగుతోడ. మరేం దొరకలేదు. (క్రీడా.వు. 18) వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు గుర్తించిన ఈ రెండు శ్లోకాలూ తప్పించి ప్రేమాభిరామంలోని భాగాలు మనకేం దక్కలేదు. ఆ గ్రంథం పేరు తప్పించి దీనిని సంస్కృతంలో వ్రాసిన తిప్పన్న తెలుగులో ప్రశస్తమైన ఇతరరచనలు చేశాడు. ప్రేమాభిరామం శృంగారరస భూయిష్టం. ఇటువంటి రచన చేయడానికి కవికి అనుభవం, శాస్త్ర పాండిత్యం ఉండాలి. తిప్పన కామశాస్త్రాన్ని క్షుణ్ణంగా చదవడమేకాక తెలుగులో దానిని వివరించాడు. అది 'మదన విజయం' అనే ఎనిమిది ఆశ్వాసాల గ్రంధం. అందులో సంజ్ఞాభియోగికం, భార్యాధికారం, పాఠదారికం, వైశికం అనే ప్రకరణాలు న్నాయట. ఈ తెలుగు పుస్తకాన్ని తాము చూచామని మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు వ్రాశారు. అప్పటికే అది శిథిలావస్థలో వుందట. అందులోంచి ఈ రెండు పద్యాలను వారు ఉదాహరించారు: సతిగుణవతి యగునేనియు-పతి కది రత్నంబు ప్రాణ బంధువ యమృతం బతివయ దుర్గుణి యగునే-బతి కెడవని చిచ్చు కాలువక యది కాల్చున్. గుణమున్ సుందరరూపమున విభవమున గూటంబు సౌభాగ్యల క్షణముం జారుచరిత్రమున్ వినయమున్ జాతుర్యమున్ ధర్మభూ షణముం గల్గి పతివ్రతామహిమ మించం గల్గెనే దతృతీ మణి చింతామణి దాని దాల్సగలగన్ మర్త్యుండె మర్త్యుండిలన్. (ఉదా. వా, వుట. 88) 7. భారతి సం 26, సం 8. 'పూర్వ సాహిత్యవీధులు' అనే వ్యాసంలో ఈ సంగతి చెప్పినట్టు 'ఉదాహరణ వాఙ్మయం'లో 88వ పుటలో వ్రాశారు.<noinclude><references/></noinclude> ls4ejyqm2xkpihemvx4pdbqcnemgt9x 104 232541 589255 2026-10-18T02:04:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '66 రావిపాటి తిప్పన్న ఈ గ్రంథాన్ని మళ్లా చూద్దామనుకొంటే గ్రంథస్వాములు దానిని రామకృష్ణ కవిగారికి చూపెట్టలేదట. వారు ఉదాహరించిన ఈ రెండు పద్యాలే తప్ప ఆ గ్రంథంలోంచి ఇంకేమీ మనక...' 589255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>66 రావిపాటి తిప్పన్న ఈ గ్రంథాన్ని మళ్లా చూద్దామనుకొంటే గ్రంథస్వాములు దానిని రామకృష్ణ కవిగారికి చూపెట్టలేదట. వారు ఉదాహరించిన ఈ రెండు పద్యాలే తప్ప ఆ గ్రంథంలోంచి ఇంకేమీ మనకు దక్కలేదు. ఇవాళ అది అలభ్యమైనా ఒకనాడు అది విశేషప్రచారంలో ఉండేది. తెలుగులో కొక్కోకం వ్రాసిన కూచిరాజు ఎర్రనకవి తనగ్రంధాదిని కామశాస్త్రరచయితలలో రావిపాటి త్రిపురాంతకుణ్ణి చేర్చి ఇలా నుతించాడు: పృధివి రావిపాటి త్రిపురాంతక కవి శృం గార కవుల నెల్ల గారవించి. (కొక్కోకము-ప్రథమ. 4) కూచిరాజు ఎర్రన ఇలా నుతించబట్టి రావిపాటి తిప్పన్న వ్రాసినది కామ శాస్త్రమని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. ఈ మదనవిజయం స్వతంత్ర కావ్యం కాదనీ, కన్నడంలోని 'మదనతిలకం' అనే గ్రంథానికి అనువాదమనీ నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు చూపెట్టారు. సంస్కృతంలో స్వతంత్ర కావ్యాలు వ్రాసే తెలుగురచయిత కన్నడభాషనుండి కామశాస్త్రాన్ని అను వాదం చేయవలసినంత అవసరమేమిటొచ్చిందో! ఈ సంగతి రావిపాటి తిప్పన్న సున్నితమైన శృంగారాన్ని వ్రాయగల సరసకవి.. అతను వ్రాసిన 'అంబికా శతకం' రుజువు చేస్తుంది. పూజనీయులై నపార్వతీ పరమేశ్వరుల శృంగారాన్ని అతడు ఎక్కడా రసాభాస కానియ్యకుండా ఉదాత్తంగా వర్ణించాడు. ఈ శతకంలోని నూరు పద్యాలకు నేడు ఏడు పద్యాలు మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. ఈ పద్యాలను 'ప్రబంధరత్నావళి' లోను, రామకృష్ణకవిగారు ప్రచురించిన 'త్రిపురాంత కోదాహరణం' లో మొదట ఉదాహరించారు. ఆదిమ శక్తి యీ తరుణి, యాద్య కుటుంబిని యీ కుమారి, ము త్తైదువ యీ తలోదరి, చిదాత్మక యీ సతి, విశ్వమాత యీ వైదలి, సర్వలోకగురు భామిని యీ చపలాక్షి యంచు బ్ర హ్మాదులు వచ్చి నిచ్చలు హిమాద్రికి నిన్నెరిగింతు రంబికా! కూడెడి వెండ్రుకల్ నిడుదకుకటి బ్రోవగ, బొట్టపై పళులో జాడలు దోప గ్రోమ్మలక చన్నులు మించుటొలంక, సిగ్గునన్<noinclude><references/></noinclude> fm3xhmcascr67mkid5k6qo1zfyoapqa 104 232542 589256 2026-10-18T02:05:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III జూడగ నేరముల్ మెరుగు జూపులు నీన హిమాద్రియింట నీ వాడుట కూలికిన్ మనము వాడుటగాదె తలంప నంబికా! భారతివై సరోజభవుపాల వసించి, రమావధూటిపై నీరజనాభు జెంది, ధరణీ...' 589256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III జూడగ నేరముల్ మెరుగు జూపులు నీన హిమాద్రియింట నీ వాడుట కూలికిన్ మనము వాడుటగాదె తలంప నంబికా! భారతివై సరోజభవుపాల వసించి, రమావధూటిపై నీరజనాభు జెంది, ధరణీధరనందనపై మహేశ్వరుం గోరి వరించినమ్మ నిను గొల్వక యూరక యేల కల్గు సం సారసుఖంబు లీ మనుజ సంతతికిం దలపోయ నంబికా! బెడగు రత్నదర్పణము జేరిన వెన్నెల వేసి నిచ్చలున్ దుడునగ, పాలసంద్రమున దోచి సుధాకరు మేనికందు వో గడుగగ, నేరాటట సితకంజము ముంపగ, నైజకాంతిలో దౌడరిన తల్లి నీ మొగముతో సరిపోల్చగజాలు సంబికా! రెప్పల బోరు దల్పులిసిరింతలు వారెడు చూపు గుంచియన్ ద్రిప్పి తళుక్కు నందెరచి తిన్నని మోమున గాయు వెన్నెలల్ ముప్పిరిగొన్న వేడుకలు మూగిన సిగ్గసియాడ బ్రీతి నీ నప్పరమేశు జూచి తను వరము గొంటి పొనంగ నంబికా! వ్రాలిన కన్ను ముంగురులు వాదెరకెంపు మెరుంగు జంటిపై గ్రాలెడు కారహారములు కంకఱచారుకరంబు డావలన్ దూలుచునున్న వయ్యెదయు దోచిన కన్నులు మోడ్చి మోడ్చి నీ పాలగు నీశుమేను సగపాలు మనంబున జేర్తు నంబికా! లాచివరాంగనల్ పరవిలాస మనోహర విభ్రమంబులన్ చూచిన జూడ డుత్తముడు చూచిన జూచును మధ్యముండు దా జూచిన చూడకుండినను జూచు కనిష్ఠుడు నన్ను వీరిలో చూచిన చూడకుండు గుణి జూచిన చూపున చూడు మంబికా! (ఉదా. వా. పుటలు 85, 86) 67 ఇంత సున్నితమైన శృంగార భక్తిభావాలతో ఇతడు అంబికాశతక మొక్కటే కాకుండా 'చంద్రతారావళి' అనే ఇరవైఏడు పద్యాల కృతిని కూడ రచించాడు. అందులో 'చంద్రా! రోహిణీ వల్లభా!" అనే మకుట ముంటుంది. ఈ తారావళిలోని నాలుగు పద్యాలు మాత్రమే లభించాయి. అంబికా శతకంలో చిన్నచిన్న తత్సమపదాలు, దేశ్యాలు ఎక్కువగా వుంటే ఇందులో అట్టే<noinclude><references/></noinclude> mr5bdzkl05xtk6doyem2lury82dn89v 104 232543 589257 2026-10-18T02:05:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '68 రావిపాటి తిప్పన్న పొడుగులేని సంస్కృతసమాసాలు, ఎక్కువగా తత్సమ శబ్దాలు కనబడతాయి. కవి తీసుకొన్న ఛందస్సు దానికి కారణం కావచ్చు. మత్తేభంలో ఈ పద్యాలను చెప్పాడు. తొలిరెండు పద్యా...' 589257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>68 రావిపాటి తిప్పన్న పొడుగులేని సంస్కృతసమాసాలు, ఎక్కువగా తత్సమ శబ్దాలు కనబడతాయి. కవి తీసుకొన్న ఛందస్సు దానికి కారణం కావచ్చు. మత్తేభంలో ఈ పద్యాలను చెప్పాడు. తొలిరెండు పద్యాలూ మరీ ప్రౌఢంగా వున్నా మిగతా రెండూ సరళంగా అంబికా శతకంలోని పద్యాల లాగే వున్నాయి. చూడండి. చరమ్మధర చారుసింహముఖ దంష్ట్రాకోటి యౌనాగ సం ఐర శార్దూలనఖంబు నాగే దిమిరేభ ప్రస్ఫురద్గర్వ సం క్రూరతరాంకుశం బనగ నుద్యల్లీల మైరేఖని త్వరుచిం బోల్చగ బెంపగు వ్విదియచంద్రా! రోహిణీవల్లభా! అమితధ్వాంత తనలవల్లిలవన వ్యాపారపారీణదా త్రమొ, సౌగంధికషండ కుట్మలకుటిరాజీ సముద్ఘాటన క్రమ నిర్వాణధురీణ కుంచికయొ నాగం బెంపునన్మీకళా రమణీయత్వము జూడ నొప్పెనగు చంద్రా! రోహిణీవల్లభా! రతినాధుండను మాయజోగి చదలం త్రైలోక్య వ్యంజనం బతియత్నమ్మున గూర్చి మౌక్తికమయంబై యున్న పాత్రంబునన్ మతకంబేర్పడ బెట్టి దాచెనన మీ మధ్యంబునన్ మచ్చ సం తతమున్ కన్నులపండువై వెలయు చంద్రా! రోహిణీవల్లభా! పొలకయ్యంబుల గల్గు ముద్దుటలుకన్ బుష్పాయుధారాతి మొ దీర్పలమీద గాన నగు నీక్రొమ్మేను పుణ్యాంగనా తిలకంబైన భవాని పాదసఖ పంక్తిం జెంద డెందంబులన్ దలరాచుక్కలతోడి మక్కువలు చంద్రా! రోహిణీవల్లభా! (ఉదాహరణ వాఙ్మయము వుట 87, 88) తెలుగులో రెండు, సంస్కృతంలో ఒకటి మొత్తం మూడు ఉత్తమ కృతులనురావిపాటి తిప్పన రచించినా అందులోనివి ఒకటీ అరా మాత్రమే మనకు లభించాయి. అతడు వ్రాసిన 'త్రిపురాంతకోదాహరణ' మొక్కటే మనకు లభ్యమయిన సంపూర్ణకృతి.. ఉదాహరణాలను సంస్కృతంలో క్షుద్రకావ్యాలుగా పరిగణిస్తారు. తిప్పన బాల్యంలో కాకతీయ సామ్రాజ్యంలో నున్న విద్యానాధుడనే ఆలంకారికుడు ఉదాహరణ లక్షణాన్ని సంస్కృతంలో వ్రాశాడు. దానిని వ్యాఖ్యానిస్తూ కుమారస్వామి సోమయాజి 'క్షుద్రకావ్య 9. త్రిపురాంతకోదాహరణము-నిడుదవోలు వెంకటరావుగారి ప్రచురణ, పరిశిష్టం,పుట 47,<noinclude><references/></noinclude> 101w7gblua9clssg2wr91hr4qlz9ict 104 232544 589258 2026-10-18T02:06:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III భేదాలలో ఉదాహరణ ఒక టని వివరించాడు. 69 సంస్కృత కవులకు దేశివచనా లంటే చిన్నచూపు. దేశ సంప్ర దాయాలలోంచి సంస్కృతంలోకి వచ్చి తిష్టవేసుకొని కూర్చున్న మధుర కవి...' 589258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-III భేదాలలో ఉదాహరణ ఒక టని వివరించాడు. 69 సంస్కృత కవులకు దేశివచనా లంటే చిన్నచూపు. దేశ సంప్ర దాయాలలోంచి సంస్కృతంలోకి వచ్చి తిష్టవేసుకొని కూర్చున్న మధుర కవితను నిర్లక్ష్యం చేయలేక లక్షణం చెప్పారేకాని ఆచరించ లేదని చెప్పాలి. మన తెలుగులో కూడ పండితులూ, ప్రబంధకవులూ పద సాహిత్యాన్ని ఈసడిస్తూనే వచ్చారు. ముదివిటులు విధవలంజలు - వడకవితలు మారు బాస బాపనవారల్ చదువని పండితవర్యులు- కదనాస్థిర వీరవరులు కడిదిపురమునన్, 10 అని శ్రీనాధుడే అన్నాడట. ఈదృక్పధంతోనే సంస్కృత అలం కారికులు ఉదాహరణకావ్యాలను క్షుద్రమన్నారు. ఈ వాఙ్మయంపైన ప్రప్రథమంగా అమోఘమైన పరిశోధనలు చేసిన నిడుదవోలు వెంకట రావుగారు ఈ కావ్యభేదం దేశసాంప్రదాయంలోంచి జనించిన దేనని చక్కగా రుజువు చేశారు. వీరు చెప్పిన వివరాలు ఉదాహరణమంటే భాషలోవున్న ఏడు విభక్తులను, సంబోధనా విభక్తినీ ఉదాహరించే లఘుకృతి. ఇందులో వృత్తాలు, కళికలు, ఉత్కళికలు, సార్వవిభక్తికపద్యము, కవికృతినామాంకిత పద్యము ఉంటాయి. వృత్తాలలో చంపక ఉత్పల మాలలు, మత్తేభ శార్దూలాలు మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు. కళిక అంటే మాత్రాచ్ఛందస్సుకు సంబంధించిన రగడభేదం. - ఉత్కళిక అంటే అందులో సగం అర్ధకళిక. కళికలు, ఉత్కళికలూ రమారమి పాటలవంటివి. అందుచేత వీటిలో అది ప్రాసలతోపాటు అంత్యప్రాసలు కూడా విధిగా ఉండాలి. పద్యాలలో కన్నా పాటలలోనే అంత్యప్రాసలు చక్కగా రక్తి కడతాయి. తెలుగులో మాత్రా ఛందస్సులలో చేసిన ఏ రచనైనా సరే ఏదో ఒక రగడ భేదానికి సరిపోతుంది. - 10. చాటుపద్య మణిమంజరి వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి<noinclude><references/></noinclude> pt928lzy0ohdjf6jyys542k3lkfpuv7 104 232545 589259 2026-10-18T02:06:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 రావిపాటి తిప్పన్న రగడలు ఎనిమిదిరకాలుగా ఉంటాయి. ఒక్కొక్క నడకకు ఒక్కొక్క పేరు పెట్టారు. సాతవాహనుల కాలంనుంచీ వాడుకలో ఉన్న ఈ రగడలను గురించి తొలితెలుగు ఛందోగ్రంథం కవిజనాశ్...' 589259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>70 రావిపాటి తిప్పన్న రగడలు ఎనిమిదిరకాలుగా ఉంటాయి. ఒక్కొక్క నడకకు ఒక్కొక్క పేరు పెట్టారు. సాతవాహనుల కాలంనుంచీ వాడుకలో ఉన్న ఈ రగడలను గురించి తొలితెలుగు ఛందోగ్రంథం కవిజనాశ్రయంలో ఏమీ చెప్పలేదు. అప్పటికి ఉదాహరణలనుగాని, వీటిలో ఉపయోగించే రగడలను గాని శిష్టులు కనీసం క్షుద్రకావ్యాలుగా నైనా ఆమోదించి ఉండరు. విన్నకోట పెద్దన కాలానికి ఒప్పుకొన్నారు కాబోలు. క్రీ. శ. 1402-1407 ప్రాంతాలలో ఉండిన ఇతడు తన కావ్యాలంకారచూడామణిలో రగడల లక్షణాలను ముక్తసరిగా చెప్పాడు." ఆ తరువాత 1435 ప్రాంతాల జీవించిన అనంతామాత్యుడు తన అనంతుని ఛందంలో రగడభేదాలను వివరంగా విశదపరిచాడు. “రగడభే దాలను విపులీకరించడమేకాక ఉదాహరణ లక్షణాన్నీ చెప్పాడు.19 తెలుగుకవులు సంస్కృతభాషలో సైతం రగడ భేదాలను వ్రాశారు. నన్నయగారి భారతరచనాకాలానికి ముందున్న శాసనాలలో ఈ రగడ లున్నాయి. కన్నడ భాషలో క్రీ.శ.840 ప్రాంతాలనుంచీ ఇవికనబడతాయి. కవి రాజమార్గం అనే కన్నడ ఛందోగ్రంథంలో వీటిని పేర్కొన్నారు. కన్నడభాషలో రగడలున్నా ఉదాహరణకావ్యాలు లేవు. అరవంలో అంత కన్నాలేవు. అందుచేత ఇది పూర్తిగా తెలుగుతయారీ అని చెప్పవచ్చు. "పాల్కురికి సోమనాథునికి ముందు సంస్కృతభాషలో అతిప్రాచీన కాలము నుండి ఉదాహరణలున్నట్లు ఈవరకే సూచించితిని. కానిఇట్టి యుదాహరణ మొక్కటి యేని, యుదాహరణమునకైన లభ్యము కాలేదు. మొత్తము మీద తెలుగున నున్నన్ని యుదాహరణములు సంస్కృత భాషలో లేవనియే చెప్పనగును" అని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారు." సంస్కృతం లో కూడా తెలుగువాడు తప్పించి ఇంకొకడు వ్రాసిన ఉదాహరణలు దొరకలేదు. తెలుగులో పాల్కురికి సోమనాథుడు తొలిసారిగా ఉదాహరణలు 11. కావ్యాలంకార చూడామణి, 4వ ఉల్లాసం, 405వ పద్యం. "సరి యెనిమిది రేకులచే- బరువడి నుత్సాహవృత్త పదయుగళముచే నిరువగబడి ప్రాసంబుల నరుదుగరచియింప రగడయగు తగురీతిన్." 12. ఆనంతుని ఛందం తృతీయాశ్వాసం, 52 నుంచి 61 దాకా 10 పద్యాలు, 13. అదే పుస్తకం, అదే ఆశ్వాసం 63, 64 పద్యాలు. 14. ఉదాహరణ వాఙ్మయం- నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు, పుట- 57.<noinclude><references/></noinclude> 1dajftv5z6ltuucaf691hiyjl86ltfr 104 232546 589260 2026-10-18T02:06:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 71 వ్రాసినట్లు గమనించాం. రావిపాటి తిప్పన్న వ్రాసిన త్రిపురాంతకోదాహరణం తెలుగుసాహిత్యంలో మనకు దొరికే ఉదాహరణాలలో ద్వితీయమే గాని కావ్య శ్రేష్ఠతలో అద్...' 589260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 71 వ్రాసినట్లు గమనించాం. రావిపాటి తిప్పన్న వ్రాసిన త్రిపురాంతకోదాహరణం తెలుగుసాహిత్యంలో మనకు దొరికే ఉదాహరణాలలో ద్వితీయమే గాని కావ్య శ్రేష్ఠతలో అద్వితీయం. దానిలోని అక్షరరమ్యత, ఉదాత్త భావాలూ ఎవరి నైనా మంత్రముగ్ధులను చేస్తాయి. దేవతాస్తుతిలో ఏడు విభక్తులూ వాడు కొని పాటలాగా పాడుకొందుకు ఏభాషలోనైనా ఇంతకన్నా మంచి కావ్య భేదం దొరకదు. ఆధునికయుగంలో 'గోపాలోదా హరణం' వ్రాసిన విశ్వనాధ సత్య నారాయణగారు ఉదాహరణరహస్యాన్ని ఈ విధంగా విశద పరుస్తున్నారు. ఉదాహరణ కావ్యముయొక్క గొప్పదన మిట్లనుకొందును..... జగత్తంతయు గ్రియారూపం సర్వ క్రియయు బరమేశ్వరునందు బర్యవసించును ధాతువు సర్వధా విభక్త్యాశ్రయము ఏవిభక్తితో సంబంధము లేక క్రియ లేదు అందుచేత నన్ని విభక్తులతో బరమేశ్వరుని జెప్పినపుడు భగవంతుడు సర్వక్రియా స్థాన భూతు డని వ్యంగ్యము. ఇది యుదాహరణ కావ్య రహస్యము. 5 ఇది చాలా చక్కని గూఢార్థవివరణ. భగవంతుని మీదనే కాక మానవ మాత్రులమీద కూడ ఉదాహరణలు చెప్పిన కవులు లేకపోలేదు. బసవ, శేషార్య, రఘునాథీయ, నాగేశ్వర, గోపాలోదాహరణాలు మానవపరముగా చెప్పి నవేనని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు పట్టిక వేసి చెప్పారు. మానవజీవితానికైనా క్రియే ముఖ్యం. 15. నిడుదవోలు వెంకటరావుగారి 'ఉదాహరణ వాఙ్మయం' అనే పుస్తకం యొక్క అట్ట మీద ఆఖర్న ముద్రించిన అభిప్రాయం.<noinclude><references/></noinclude> q9xmtoj8f83tr6akz4hkjo1gp868wv7 104 232547 589261 2026-10-18T02:06:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు శ్రీనాధుడంతటి వాడు చేతులెత్తి నెన్నుదుట కరాంజలి సమర్పించే సత్కవి మనకు పద్మనాయకయుగంలో దొరుకుతాడు. అతని పేరు చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు. వల్లభరాయని క్...' 589261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6 చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు శ్రీనాధుడంతటి వాడు చేతులెత్తి నెన్నుదుట కరాంజలి సమర్పించే సత్కవి మనకు పద్మనాయకయుగంలో దొరుకుతాడు. అతని పేరు చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు. వల్లభరాయని క్రీడాభిరామంలో శ్రీనాధుడిలాగ పూర్వకవుల స్తుతితోబాటు రావిపాటి తిప్పన్నను పొగిడాడు. నన్నయభట్ట తిక్కకవి నాయకులన్న హుళక్కి భాస్కరుం డన్నను జిమ్మపూడి యమరేశ్వరు డన్నను సత్కవీశ్వరుల్ నెన్నుదుటం గరాంజలులు నింతురు జే యని (క్రీడాభిరామం. 36) **** అమరేశ్వరుణ్ణి శ్రీనాధుడేకాక క్రీ. శ. 1690 ప్రాంతంలో ఉన్న కూచిమంచి తిమ్మకవి దాక చాలామంది కవులు సుతించారు. రామరాజు భూషణుడు (క్రీ.శ. 1580కి పూర్వం) చేసిన స్తుతివల్ల అమరేశ్వరుడిది 'సహస్రముఖ దృష్టి ' అని తెలుస్తున్నది. అంగర నృసింహకవి(క్రీ. శ. 1650) చేసిన ప్రశంసవల్ల చిమ్మపూడి కుల శేఖరుడు అమరేశ్వర సత్కవి “వచః ప్రసాద సంసిద్ధుడు" అని తెలుస్తున్నది. ఇతణ్ణి స్తుతించిన కవుల పట్టిక ఇది క్రీ.శ. " " " 1400 తరువాత 1430-1490 1435 ప్రాంతాలు 1450 తరువాత శ్రీనాథుడు కొరవి గోపరాజు అనంతామాత్యుడు ప్రౌఢకవి మల్లన<noinclude><references/></noinclude> 43otevnc58wwnvwp34h62o0qdnk4b9a 104 232548 589262 2026-10-18T02:06:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు " ” 1475-1500 1580 కిపూర్వం 1580 కి తరువాత 1650 1690 " నూతనకవి సూరన్న రామరాజ భూషణుడు అయ్యంకి బాల సరస్వతి అంగర నృసింహకవి కూచిమంచి జగ్గకవి 73 ఇలాగ తొమ్మండుగురు కవులు స్తుత...' 589262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు " ” 1475-1500 1580 కిపూర్వం 1580 కి తరువాత 1650 1690 " నూతనకవి సూరన్న రామరాజ భూషణుడు అయ్యంకి బాల సరస్వతి అంగర నృసింహకవి కూచిమంచి జగ్గకవి 73 ఇలాగ తొమ్మండుగురు కవులు స్తుతించారని చెప్పు కోవాలి తప్పించి చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడి గురించి మరేవివరాలూ తెలియవు. అతని ఊరేమిటో, తల్లిదండ్రులెవరో, ఏరాజును ఆశ్రయించాడో, ఏఏ ఇతర కృతులుచెప్పాడో మొదలయిన భోగట్టాలు చూచాయగా కూడా తెలియవు. శ్రీనాథునితోపాటు అనంతామాత్యుడు, కొరవి గోపరాజు స్తుతించారు గాబట్టి వాళ్ళ కాలానికి ముందువాడని మాత్రం ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. ఇతరవైనాలు ఏమీ తెలియకపోయినా ఈ కవి రచించిన 'విక్రమ సేనం' అనే రసవత్తరమైన కావ్యంలోంచి 54 పద్యాలు మాత్రం దొరుకు తున్నాయి. పెదపాటి జగ్గన్న అనే కవి 'ప్రబంధ రత్నాకరం' అనే సంకలన గ్రంథాన్ని చేశాడు. అందులో కవీంద్ర కావ్యనామాలతో వివిధకవులు బంగారంలాంటి పద్యాలను సేకరించి వాటికి సువాసనలు అబ్బజేశాడు. చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుని 'విక్రమసేనం' లోంచి విరివిగా పద్యాలను సేకరించాడు. ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు వారి కార్యాలయంలో ఉదాహరణ పద్యము' అనే పేరుతో మరొక సంకలన గ్రంథం ఉంది. ఈ రెండు పుస్తకాల్లోంచి పద్యాలను గుచ్చి చెప్పి వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారు 'ప్రబంధ రత్నావళి' అనే మరొక సంకలన గ్రంథాన్ని తయారుచేశారు. నవకము, చవి, చక్కన కలిగి ఆంధ్రతావాసనలు పరిమళించే ఈ కూర్పులో చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుని మొత్తం 52 పుష్పాలను (11 వ సంఖ్యనుండి 63 దాకా) వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు దండ గుచ్చారు. ఇవిగాక కూచి మంచి తిమ్మకవి ఉదాహరించిన పద్యాలు, అప్పకవి చెప్పినవి మొదలయి నవి చేర్చుకొంటే 54 పద్యాలు లభిస్తాయి. వీటిలో కందుకూరి వీరేశలింగంగారు' (16 పద్యాలు), చాగంటి 1. ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర, ప్రథమ భాగం. పుటలు 292 నుండి 299 దాక.<noinclude><references/></noinclude> mmx065h5gc0g3lq395km4a1f2qezhvd 104 232549 589263 2026-10-18T02:07:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III శేషయ్యగారు' (10 పద్యాలు), ఇద్దరూ ఇచ్చినవి 11 పద్యాలు - మొత్తం 37 పద్యాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ పద్యాలన్నిటినీ ఒకచోట చేర్చి శీర్షికల వారీగా వింగడించి, వాటిని కవి...' 589263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III శేషయ్యగారు' (10 పద్యాలు), ఇద్దరూ ఇచ్చినవి 11 పద్యాలు - మొత్తం 37 పద్యాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ పద్యాలన్నిటినీ ఒకచోట చేర్చి శీర్షికల వారీగా వింగడించి, వాటిని కవి ఏక్రమంలో వ్రాసి వుంటాడో ఉజ్జాయింపుగా ఊహించుకొంటూ ఒక 'కావ్యరూపం' తయారు చేశాను. రసవత్తరమయిన పద్యాలు 54 దొరికితే వాటి వల్ల కధను కొద్దిగా ఊహించడం కష్టంకాదు. ఇంతవరకూ అమరేశ్వరుడి విక్రమసేనం ఇలా వుంటుందని ఎవరూ ఈ వరుస లేదు. అమరేశ్వరుడి పూర్వులు ఏక్రమంలో కావ్యం వ్రాశారో అదే అనుకరించి ఈ లీలా రూపం తయారుచేయ గలిగాను. ఉత్తరోత్తరా అమరేశ్వరుడి మహా కావ్యం దొరికితే మన క్రమాన్ని సరిదిద్దుకొందాం. అంత దాకా, తెలియవచ్చిన సంక్షిప్త 'విక్రమసేన' కావ్యాన్ని పఠించి అమరే శ్వరుని కవితారసాన్ని ఆస్వాదిద్దాం. ‘విక్రమ సేసము’ సాధారణంగా మన కవులు శ్రీకారంతో తమ కావ్యాలను మొదలు పెడతారు. నన్నయగారి కాలంనుండి హరిహర పద్మగర్భులను వరుసగా నుతించడం అలవాటు. అమరేశ్వరుడూ శ్రీకారంతో విష్ణువు ను నుతించే వుంటాడు. ఆ తరువాత శివుణ్ని ప్రార్ధించాడు. ఆ పద్యం మనకు లభించింది. అదిమన 'విక్రమసేనం' లో మొదటిది. చూడండి....... సారథి శతవృద్ధు చక్రంబు లొనగూడి జరగవు రధమున సంఘటించి యుద్ధకంబు సోకున కోర్వడి యరదంబు చేతికి బిరుసైన రాతివిల్లు గరి రాకు కోర్వక గడగడ వడకుచు మువ్వంకబోయెడి చివ్వనారి మేవు నీరును లేక మెదలార నోపక వర్ణహీనంబైన వారువములు నిట్టి సాధనములు నీకు నెట్టు లొదవె - ద్రిపురముల నెట్లు గెలిచితి దేవదేవ! యనుచు నగజాత చెలులాడ నలరు శివుడు-చిత్త మిగురొత్త మనల రక్షించుగాత. 1 శివుణ్ణి ప్రార్ధించడంలోనే పార్వతిని కూడా పేర్కొన్నాడు. త్రిమూర్తుల దేవులను వాళ్ళను నుతించడంలో అమరేశ్వరుడు గడుసుగా ఇరికించాడా. అనిపిస్తుంది. మిగతా పద్యము మనకు లభించలేదు. కాని ఇష్టదేవతా ప్రార్ధనలో గణపతి ప్రార్ధన దొరికింది. చూడండి... 2. ఆంధ్రకవి తరంగిణి నాల్గవ భాగం, పుటలు 132 నుండి 139 దాకా.<noinclude><references/></noinclude> lpuythoc9nmyzymnjfhfmxpg0m1wzdo 104 232550 589264 2026-10-18T02:07:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు వరముడు కందరస్థలము పైనిది వేడుక ముద్దులాడగా గరమున మౌళి గంగ యుద్ధకంబులు మెల్పున బీల్చి యాని కరములు భూషణేందునకు గౌరవతారకలీల జేయు త త్కరివదనుండు మత్క...' 589264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు వరముడు కందరస్థలము పైనిది వేడుక ముద్దులాడగా గరమున మౌళి గంగ యుద్ధకంబులు మెల్పున బీల్చి యాని కరములు భూషణేందునకు గౌరవతారకలీల జేయు త త్కరివదనుండు మత్కృతికి దాను ముఖస్థితితోడ దోడగున్. 2 75 గణపతియొక్క బాల్యాంకటేష్టను పేర్కొని నుతించడం కేతన మొదలుపెట్టాడు. అమరేశ్వరుడు గణపతిని అభిషేకంచేస్తున్న వాడిలా ఊహించాడు. కుమారస్వామిని మాత్రం కుమారుడిగా చిత్రించాడు. ఆరు ముఖాలతో అల్లరి చేయించాడు. చూడండి...... చనవున రెండు వక్త్రములు చన్నుల పాల్ గుడువంగ నొక్క మో ము నగగ నొక్క యాననము ముద్దు నటింపగ నొక్క యాస్యమున్ గనగ నిదేమి పల్కవని యాలవనంబున బెక్కులించు ను బ్బున నగు షణ్ముఖుం డెలమి బొంది త్రిశక్తులు మాకు నీవుతన్, 3 కేతన తన దశకుమార చరిత్రలో షణ్ముఖుణ్ని మయూర వాహనుణ్నిగానే ప్రార్థించాడు. ఈ ఆటలేదు. నన్నెచోడుడు తాను కుమారసంభవమే వ్రాస్తున్నా ప్రత్యేకంగా కుమారస్వామిని, గణపతి ప్రార్ధన అయినాక, కీర్తించాడు. ఆతరువాత మన్మధుణ్ని స్తుతించాడు (1-9). అమరేశ్వరుడు కూడా మన్మథనుతి చేశాడు. గొనయము తమ్మినూల్ చెరకు గోల ధనుర్లత పూవులమ్ములే టును నౌకమాటు తానతనుడున్ మును నుగ్రుజయించె జీవరా ? నొడుచు ప్రేమి చెప్పనని చేయు నుతుల్ తగు మోహన ప్రవ ర్తనగల కాము డీవుత ముదంబున మీకిల గామసౌఖ్యముల్. 4 తెలుగు సాహిత్యంలో మన్మథుణ్ణి నుతించిన వాళ్లల్లో నన్నె చోడుడు ఒక్కడే ఉన్నట్టు కొన్నాళ్ల క్రిందదాకా అందరూ భావించేవారు. మన్మథస్తవం ప్రాచీనకాలంలో రివాజు కాబోలు. నన్నెచోడుడే కాక దశ కుమార చరిత్రలో కేతన (1-7 ) కూడా చేశాడు. వేములవాడ భీమకవి చేసినట్టు మనం చూశాం (మొదటిసంపుటం-పుట 245), ఇప్పుడు అమరేశ్వరుడి మన్మధస్తుతి చూశాం. ఆకాలపు నష్టకావ్యాలు యిప్పుడు లభిస్తే మన్మధస్తుతి చాలా గ్రంధాలలో కృత్యాదిని కనపడవచ్చు. దైవ ప్రార్థన అయ్యాక మన కవులు<noinclude><references/></noinclude> 6v1m0vlsk8gwdtehc264za9236sue5g 104 232551 589265 2026-10-18T02:07:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '76 16 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పూర్వకవులను స్తుతిస్తారు. అమరేశ్వరుడు కూడ అలాగే చేశాడు చూడండి.... భట్టనారాయణ భాషారమాదేవి లబ్ధవర్డుల కర్ణలబ్ధి జేయు, బాణవాగ్భామినీ ప్రసవమంజరి విశ...' 589265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>76 16 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పూర్వకవులను స్తుతిస్తారు. అమరేశ్వరుడు కూడ అలాగే చేశాడు చూడండి.... భట్టనారాయణ భాషారమాదేవి లబ్ధవర్డుల కర్ణలబ్ధి జేయు, బాణవాగ్భామినీ ప్రసవమంజరి విశారదుల కలంకార రమణజేయు, రాజశేఖర భారతీజహ్ను కన్యక సుకవీంద్రులకు భావశుద్ధి జేయు మాఘవాణీ శీతమారుతగతి సారమతులకు రోమోద్దమంబు జేయు, పని యెరింగి వారి యడుగులు దలచి న-మస్కరించి దండి మరి మురారి వామనుని గుణాఢ్యు క్షేమేంద్రునిల నలం-కారవిదుల దలచి గారవమున 5 ఇందులో అందరూ సంస్కృతకవులే. భట్టనారాయణుడు 'వేణి సంహారం' అనే నాటకం వ్రాశాడు. బాణుడు కాదంబరి. హర్షచరిత్ర మొదలైన ప్రసిధ్ధగద్యగ్రంధాలు వ్రాశాడు. రాజశేఖరుడు 'విద్ధసాలభంజిక‘ అనే ప్రసిద్ధ రూపకం రచించాడు. మాఘుడు పంచకావ్యాలలో ఒకటైన 'శిశుపాలవధ' రచించాడు. దండి, మురారి, వామనుడు, గుణాఢ్యుడు, క్షేమేంద్రుడు ప్రసిద్ధులే. వీళ్లను అమరేశ్వరుడు అలంకారవిదులన్నాడు. ఇందులో కొందరు లక్షణకర్తలు. గుణాఢ్యుని రచనలను అమరేశ్వరుడు ఏమిటి చదివాడో మరి పేర్కొన్నాడు. ఈ సంస్కృత కవుల పట్టికలో వ్యాస. కాసులు లేరు. వాళ్లను వేరే పద్యంలో మొదటనే నుతించాడేమో. ఈపద్యంలో భట్ట నారాయణ రాజశేఖర మురారులను నాటక కర్తలను ముగ్గుర్నీ నుతించడంవల్ల అమరేశ్వరుడికి నాటకసాహిత్య మంటే ప్రీతి అనుకోవచ్చు. కాళిదాసాదుల నుతిలో ఖాసుణ్ణి కూడా నుతించాడేమో తెలియదు. అతడు తెలుగులో ఏకవులను స్తుతించాడో కూడా ఆపద్యాల్ని ఎవరూ ఉదాహరించలేదు. సుకవులను నుతించాక మన కవులు కుకవులను తిరస్కరించి తమ కావ్యాన్ని వ్రాయడానికి ఉద్యుక్తులవడం చేస్తారు. అప్పుడు ఎవరో శ్రీమంతుడు నిండుకొలువుండి కవిని పిలిచి, అతడి గొప్పతనాన్ని కీర్తించి, “నువ్వు ఇంతటి కవివి కనుక నామీద ఒక కావ్యం చెప్పు " అని అర్ధిస్తాడు. కవి అంతట అతని వంశాన్ని విపులంగా వర్ణించి కృతిపతికి షష్ఠ్యంతాలు చెప్పి 'నాయొనర్పంబూనిన మహాకావ్యంబునకు కథాక్రమం బెట్టిదనిన' అని కధలోకి దిగుతాడు. ముందు కథానాయకుని పురాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఈ తతంగం అంతా పూర్తి అయ్యాకనే<noinclude><references/></noinclude> 6xyc0xcscbskmlls71g0266q34osmm7 104 232552 589266 2026-10-18T02:07:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 77 అమరేశ్వరుడు పురవర్ణనకు పూనుకున్నాడనుకొందాం. అతడి కావ్యంలో మొదటి కథాభాగపు పద్యం ఇది అని ప్రస్తుతానికి మనం చెప్పవచ్చు. ప్రత్యగ్రరచనాతి భాసురప్రా...' 589266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 77 అమరేశ్వరుడు పురవర్ణనకు పూనుకున్నాడనుకొందాం. అతడి కావ్యంలో మొదటి కథాభాగపు పద్యం ఇది అని ప్రస్తుతానికి మనం చెప్పవచ్చు. ప్రత్యగ్రరచనాతి భాసురప్రాసాదనిర్జిత గోత్రావనీధరంబు, ప్రాకార శిఖరాగ్రబంధురమణిగణ ద్విగుణిత తారకావిభ్రమంబు, పరిఖాజలాంతర ప్రతిబింబితద్రుమ స్మారిత పాతాళభూరుహంబు, వనపుష్ప సౌరభావర్జిత మధుపశూనీకృతాకా వారణేంద్రగండ, ముప్పరస్సృహణీయ లీలాతిశయవి-లాసినీ జన నేత్ర విలాసజనిత కుసుమశరబాణ వైహృత్యమసదృశార్థ- నిర్జితాలక ముజ్జయినీపురంబు. 6 కథానాయకుని ఊరిపేరు ఉజ్జయినీపురం అని దీని వలన తెలిసింది. పురంలోని మేడలు, మిద్దెలు, వాడలు, వర్ణాలు, దొడ్లు, తోట లను విపులంగా మన కవులు వల్లించడం, వర్ణించడం నన్నెచోడుని కాలం నాటికే మొదలైంది. నన్నెచోడుడు కుమారసంభవంలో 40 పద్యాలలో పురవర్ణన చేశాడు (7- 91 నుండి 130 దాకా). అమరేశ్వరుడి పద్యాలు మనకు 54 మాత్రమే దొరికాయి. అందులో 13 పద్యాలు పురవర్ణనమే. అంటే ఇతడు నన్నెచోడుడంత విపులంగానూ పురవర్ణన చేశాడనుకోవాలి. కొలదికి మీర బెద్దయగు కోటతనర్పున వస్తు సంతతో జ్జ్వలతరసత్ప్రభాత రవిచంద్రరుచుల్ సారనేరకున్న సం ధ్యలు దివసత్రియామములు దత్పురి పౌరజనం బెరుంగు ద మ్ములము చవిన్ విహంగతతి బూవులతావి రతిప్రసంగతిన్. 7 కోటగోడలు మరీ ఎత్తు అని వర్ణించాలి. ఆకాశం తాకుతాయి అని చెప్పడం కవిసమయం. ఈ ఉత్ప్రేక్షను చమత్కరించడంలోనే కవిచాకచక్యం తెలుస్తుంది. కోటగోడలు ఎంత ఎత్తు ఉన్నాయంటే సూర్యచంద్రుల కాంతులు జొరబడనంత ఎత్తు. మరి ఆ ఊళ్ళో వున్నవాళ్ళకు పొద్దెలా తెలుస్తుంది? ఝాములు ఎలా తెలుస్తాయి? తెలియకేం, వేసుకొనే తమల పాకుల రుచివల్ల, పక్షుల గతులవల్ల, పువ్వుల తావివల్ల, రతిసంగతివల్ల టైము తెలుస్తుంది అని కవి చమత్కరించాడు. కోట ఎత్తయినదనే కాక, ఆ ఊళ్ళోవాళ్ళు భోగులు అని చెప్పాడు. ఇది విక్రమసేనంలోని పద్యమని ప్రబంధరత్నాకరంలోనూ, ఉదాహరణ పద్యసంకలనంలోనూ చేర్చినా ఇది<noinclude><references/></noinclude> marr252vwb6af22fczem2gvqhqioptk 104 232553 589267 2026-10-18T02:08:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వాస్తవానికి నన్నెచోడుని పద్యమే. కుమారసంభవం సప్తమాశ్వాసంలోని 108వ పద్యం చూడండి. కోట ఎంత ఎత్తుగా ఉందో దాని కొమ్మలను వర్ణిస్తూ ఇలా చెప్తున్నాడు. తరులు...' 589267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వాస్తవానికి నన్నెచోడుని పద్యమే. కుమారసంభవం సప్తమాశ్వాసంలోని 108వ పద్యం చూడండి. కోట ఎంత ఎత్తుగా ఉందో దాని కొమ్మలను వర్ణిస్తూ ఇలా చెప్తున్నాడు. తరులు వడి యుత్తరాయణ దక్షిణాయ నములరవితేరవిడిసిన వరవ లట్లు మెరయు గనుగొన గొమ్మలు మింటి కిడిన కుదురు విధమున దనరారు కోటమీద. కోట అంత ఎత్తు అయితే ఆ ఊళ్ళో ఉండే ఇళ్ళు ఎలా ఉంటాయి? హరగిరి సురగిరి రోహణ-గిరులనిన కొదమ లనగ గృహములు పురిన చ్చెరువగును గుడ్యరత్న స్ఫురణను విలసిల్లి తగిన పొడవులతోడన్, కైలాసపర్వతం, మేరుపర్వతం, రోహణగిరి ఈనిన పిల్లలలాగ ఉంటాయట. అయితే ఆ యింటి మేడలు కొన్ని ఆకాశాన్ని అందు కొంటాయి కదా? అవును అందుకు సందేహమా. అయితే చంద్రుడు ఆ మేడలమీదకు వస్తాడా? వస్తాడు. ఆ బింబంలోని మచ్చకు ఆ మేడమీద ఆడుకొనే యింతులు పేరు పెడతారు, చూడండి: ఇర్రి పాపయిల్కుందేలు మర్రి యనుచు జనులు కనుకని పలికెడు చందమామ నడిమి మచ్చకు నెరిగి పేరిడగ నేరు రప్పు రమున మేడలవయి నాడు సతులు. 10 అమరేశ్వరుడు చెప్పిన ఈ పద్యాన్ని ఆధారంచేసుకొనే చేమకూర వెంకటకవి తన 'విజయవిలాసం' లో ఒక పద్యం చెప్పాడు. చూడండి... రేలమృతాంశులో శశము రెమ్ముదమంచు దలంచి జాళువా మేలి పసిండిపోయగపు మేడల గుజ్జన గూళ్ల సందడిన బాలిక లుండి యావల జనం గని చింతిలి వంటయింటి కుం దేలిది ఎందు బోగలదు నేటికి నేమని యందు రందులని. (విజయవిలాసం, 1-6) అమరేశ్వరుని పద్యాన్ని చూసే మేడమీద ఆడే వాళ్లు వంటయింటి<noinclude><references/></noinclude> 1jyjoatdejqsc4geyydc6cihkkfg9ss 104 232554 589268 2026-10-18T02:08:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 79 కుందేలు అనే కల్పన చామకూర అనుసరిస్తే ఆ కవికాలం దాకా అమరేశ్వరుని కావ్యం ప్రచారంలో ఉండేదని ఊహించవచ్చు. అంటే క్రీ. శ. 1616 దాకా దీని ప్రతులు తంజావూరులో ఉం...' 589268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 79 కుందేలు అనే కల్పన చామకూర అనుసరిస్తే ఆ కవికాలం దాకా అమరేశ్వరుని కావ్యం ప్రచారంలో ఉండేదని ఊహించవచ్చు. అంటే క్రీ. శ. 1616 దాకా దీని ప్రతులు తంజావూరులో ఉండేవి. మూడు వందలా యాభై సంవత్సరాలలో ఈ కావ్యం మూలపడిందన్నమాట. లేక 1550-60 లో సంకలనం చేసిన జగ్గన ప్రబంధరత్నాకరమునే చేమకూర చూశాడా ? కాకతీయ పద్మనాయకయుగాలలో అందరూ ఎక్కువగా జూదమాడే వారు. మొలల గోచిపాతలు మాత్రము మిగులునంతవరకు పందెము లొడ్డి జనులు పొడగుచుండిరి. (పాపద్యూతమీపన్నిదం బంగీకారము సేయు వారి మొలలన్ బ్రాపించుకౌపీనము E). వ్యవసాయ వృత్తితో జీవించు హాలికుడు కూడా నీపణములకై పచ్చడములమ్ముకొని చలికాలమున బాధపడుచుండిరి (వచ్చడము లమ్ముకొన్నాడుపణములకును). సర్వజనులిజూదపు పిచ్చియందు మునిగిపోయేవారు.' ఈ వాతా వరణంలో మన భాషలో జూదపు మాటలు విరివి అవక తప్పదు. జనులు చీటికీ మాటికీ అన్నింటికీ పందెంకట్టక మానరు. అమరేశ్వరుడు ఈ యుగానికి తక్షణ వారసుడు. అందుకే మనతో ఇలా పందెం కడుతున్నాడు. నూరు క్రతువులు చేయని పారు నిల్లు కోటి పడగలు లేని కిరాటగృహము జాతి రత్నంబు గాని పాషాణకులము వెదకి చూపిన వీట బన్నిదము గలదు. నీర నగ్నియునికి యారయ విస్మయం బనుచు బడబాగ్ని కడలి యప్పు రంబు జొచ్చె నొక్కొ రత్నాకరము మణు అనగ జైలువ మమరు నావణములు. పొడవుగ వెల్లయంగడుల బ్రోవులు వేసిన నూత్నరత్నముల్ కడక ననేక వేషములు గైకొని వచ్చిన యర్థికోటికిన బిడికెడు లాదిగాగ బలి పెట్టుడు రప్పురి వైశ్యభామిను ల్కడవక హస్తకంకణ ఝళధ్వను లొప్పగ నెల్లయప్పు డున్ 11 12 13 3. మన సంస్కృతి-చరిత్ర-డాక్టర్ బి. రామరాజుగారు విద్యార్థులచే వ్రాయించిన సంపుటి. పుట -242.<noinclude><references/></noinclude> 4x3p1tal9le5ttkfu3o20tu6avyp8lh 104 232555 589269 2026-10-18T02:08:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఈ పద్యాన్ని విక్రమసేనంలోనిదని ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు ఉదా హరణ గ్రంధంలో సంకలనకర్త చేర్చాడు గాని ఇది జక్కన విక్రమార్క చరిత్రలోనిది. సరిగ్గా ఇదే పద్య...' 589269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>80 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఈ పద్యాన్ని విక్రమసేనంలోనిదని ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు ఉదా హరణ గ్రంధంలో సంకలనకర్త చేర్చాడు గాని ఇది జక్కన విక్రమార్క చరిత్రలోనిది. సరిగ్గా ఇదే పద్యం ఆ గ్రంధంలో కనబడుతుంది. చూడండి - జక్కనపురవర్ణన (విక్రమార్క చరిత్ర 1-74.) దానానేకపబృంహిత స్వనము గంధర్వావలీ హేషిత ధ్వానంబున్ మృదువేదనాదమును గాంతానూపురారావమున్ గావా సూనరవంబు దూర్యబహుశంఖ స్పారరావంబు బె ల్లై నిరాకర ఘోష మోయనగ నిత్యంబుం జెలంగుం బురిన్. 14 ఈ పద్యంలో రాజధానిలో వినబడే శబ్దాలను అమరేశ్వరుడు చక్కగానే వర్ణించాడు గాని ఈ ధ్వనులన్నీ నన్నెచోడునికి ప్రతిధ్వనులే. ఈ పద్యం కవిరాజశిఖామణికి అనుకరణం. చూడండి, కుమారసంభవంలోని పద్యం... సమదానేకప బృంహితంబు హయహేషా ఘోషమున్ గీతవా ద్యమృదుధ్వానము వేదరావము భటోద్దందో క్తులుం భూరివం చమహాశబరవంబు గూడి సుమహత్ సంక్షోభితాంభోధి నా దమొవా దిగ్బధిరీకృతం బగుచు నిత్యంబున్ జెలంగుం బురిన్. (7-128) ఈ సంవాదరచనవల్ల అమరేశ్వరుడు నన్నెచోడుని ప్రబంధాన్ని తప్పకుండా చూశాడని తెలుస్తున్నది. నన్నెచోడుడు చేసినన్ని ప్రయోగాలు అమరేశ్వరుడుకూడ అంత ప్రౌఢంగానూ చేశాడని భావించవచ్చు. పుర వర్ణనలో మన కవులు అందరినీ వర్ణిస్తారు గాని పతివ్రతలు పేరెత్తరు. అమరేశ్వరుడు ప్రత్యేకంగా వారిని వర్ణించాడు. చూడండి..... తరుణవయస్కుల యౌవన వరిపాకుల వృద్ధజనుల భటులను నిజసో దరులను గురులను గా జూతురు వురము పతివ్రతాసతులు పుణ్యవతుల్. 15 మన కవులు వ్రాసేవి శృంగారకావ్యాలుకనుక వాళ్ల దృష్టి విలాసినులమీదా, వారకాంతలమీదా పడేటంత ఎక్కువ పతివ్రతలపై పడక పోవచ్చు. అమరేశ్వరుడు పుణ్యవతుల తరువాత పణ్యసతులను వర్ణించాడు. చూడండి.... చూపులకట్టు పూదూవుల జేపట్టు సబలలు చూడ్కుల యాయుధములు<noinclude><references/></noinclude> 23yq3xj00a3r3lorinig2syp2gqt49m 104 232556 589270 2026-10-18T02:08:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 81 కాయంబువకు గండుగోయిల గూయించు - బాలల పలుకులు మూలమంత్ర మెదిరికి రేటుల నెదయాటలాడించు - సబలల పలకల యాష్లేబలము సవరణకుం జంద్రు జాలించు మగువల - మొగముల సేవకు...' 589270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 81 కాయంబువకు గండుగోయిల గూయించు - బాలల పలుకులు మూలమంత్ర మెదిరికి రేటుల నెదయాటలాడించు - సబలల పలకల యాష్లేబలము సవరణకుం జంద్రు జాలించు మగువల - మొగముల సేవకు దగిన మొగము భావభవునకు; నటుగాక బలమె బలము గాగ దిరిగెనే వెల్లుచే గాసి బడడె ? యనగ సౌందర్య సంపద లభినవముగ వరలుదురు దత్పురంబున వారసతులు. 16 కాకతీయయుగంలో వేశ్యలు ఉడ్డలంగా ఉండే వారు. ఆ యుగానికి వారసులైన పద్మనాయకయుగంలోనూ వాళ్ళ ప్రాభవం ఎక్కువే. వారస్త్రీలు ఎప్పుడూ అసమాస్తుని ఖడ్గలతికలే. అమరేశ్వరుడు మన్మథునికి కొత్త ఆయుధాలు సరఫరాచేశాడు. ఇటువంటి వారకాంతలతో విహరించడానికి మంచి ఉద్యానవనాలు ఉండాలి. ఉజ్జయినీ నగరంలో ఎలాంటి వనాలున్నాయో వర్ణిస్తున్నాడు. వెళ్ళివిహరిద్దాం రండి. పూపుల ప్రోవులై చిలుకబోధలు కోయిలపిండు మందలై రావుల క్రోసురై యేవితానము గానము తానకంబునై కావను బండ జాలుట ద్రికాలము గల్గ వరంబు గన్నయ ట్రై వనరాజి పొల్పగు బురాంతికభూముల నెల్ల జూడగన్. 17 ఈ తోటలో చల్లనిగాలి వీస్తుంది. ఈ ఊళ్లో గాలికి కూడ భోగలాలసత్వం వుంది. మందానిలుడు కొంటెవాడు. ఆడవాళ్లతోనే వుంటాడు. చూడండి. సుదతులు డప్పినచో నలంతలు వేప సొబగుడై చలిమిరి చూపి చూపి, యువిదలు తిలకించి యున్నచో వేడుక గొలది మీరగ వొజ్జు గుదిసి కుదిసి. సొబగుల పెనకువచో దాన వలతియై యెరుకువ వాసన కెక్కియెక్కి, వెలదులు మదమున విహరించుచో పోయగంబున వీధులు గ్రాలి క్రాలి, యతులితంపైన శృంగార రతుల నిజవి భూతిపొందాన సేసి తత్పురములోన ఖవలు చేయును ముడుగక తవిలి తిరుగు మిండడును బోలె మందానిలుండు లీల. 18 పురవర్ణన చేస్తున్నప్పుడు పిల్లగాలిని వర్ణించడం తిక్కనగారిలో కనబడుతుంది. వారు ఒకటికాదు, రెండు సీసపద్యాలలో మందానిల<noinclude><references/></noinclude> ndpwmn76e8lxq18zy8l4ywckrojb76c 104 232557 589271 2026-10-18T02:09:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వర్ణనచేశారు. వారి మొదటి పద్యంలో కూడా పిల్లగాలిని ఆడవాళ్ల విషయంలోనే వర్ణించారు. చూడండి.... పడతుల నెరివీగు బాలిండ్లు బెడదోవలీల బయ్యదలు దూలించుటకును...' 589271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వర్ణనచేశారు. వారి మొదటి పద్యంలో కూడా పిల్లగాలిని ఆడవాళ్ల విషయంలోనే వర్ణించారు. చూడండి.... పడతుల నెరివీగు బాలిండ్లు బెడదోవలీల బయ్యదలు దూలించుటకును దేరవల పూతలు మెరయంగ నాటమై నడరిన సునుచెమటార్చుటకును మెలతల చెక్కుల మెరుగు వింతగ నవతంసమంజరులు గదల్చుటకును గొమ్మల యలికదేశమ్ముల క్రొత్త చెన్నాలయ గుంతలములు దెలచుటకును విటకుమారులు తనరార వేచివేడ్క నెదురుకొని యింపు సొంపు వహించుచుండ సడపు మెలవున జనుల కానంద మొదవ గంధవహు డప్పురంబున గలయబొలయు. (నిర్వ. 1-59) తిక్కనగారు తన రెండవ పద్యంలో (1-63) రాజమరాళం, కలకంఠకుమారుడు మొదల యినవాళ్లతో మందానిలుడిని పోల్చారు. అమరేశ్వరుడు తిక్కనగారి రచనలను చూసేవుంటాడు. కథానాయకుని ప్రశంస: ఇటువంటి మేడలు, మిద్దెలు, పుణ్యస్త్రీలు, పణ్యస్త్రీలు, తోటలు, విక్రమసేనుడు అనేరాజు పాలిస్తూవుండేవాడు. కోటలు ఉన్న పురాన్ని అతడు ఎలాంటి వాడంటే..... కులశైలంబులలో సువర్ణగిరి దిక్కుంభింద్రవర్ణంబులో బలభిన్నాగము లోక పాలకులలో బర్జన్యుడుగోరగం బులలో శేషుడు పెంపుగన్న కరణిం బూజ్యాధివశ్రేణిలో వెలసెన్ విక్రమసేన భూవిభుడు దోర్వీర్య ప్రతాపంబునన్, 19 ఈరాజు వద్దకు ఎవరో వచ్చి ఏదో దూరదేశంలోని ఎంతను చెప్పినట్టుంది ఆవైనం విందాం. ధరణీశ! లవణాబ్ధి పరివేష్టితక్షితి వరలిన నేరెడుగరితికొలది నొక్కొక్క దిక్కున కొక్కొక్క లక్షయోజనములు దన్మధ్యమునసువర్ణ సారమై యున్నది చతురుత్తరాశీతి సాహస్రయోజన సంఖ్య మొదలి వలము పదారువేల్గలిగి వెడల్పు ముప్పది రెండువేలుగా బాతులోతు మొదలివలమున యంతయై తుదిబదారు నేసి వేలుగా మేరువన్ శిఖరి యొప్పు<noinclude><references/></noinclude> ib9sb1lf81eq5mna79o7r7i21p1aqdy 104 232558 589272 2026-10-18T02:09:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు దానిపై బ్రహ్మపురి చతుర్దశ సహస్ర యోజనస్థితి గనుగొన దేజరిల్లు. 20 83 విక్రమసేనుడు అక్కడికి వెళ్లాలనుకొన్నాడు కాబోలు. సఖుని తోనే, ఈ వివరాలు చెప్పినవాడిత...' 589272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు దానిపై బ్రహ్మపురి చతుర్దశ సహస్ర యోజనస్థితి గనుగొన దేజరిల్లు. 20 83 విక్రమసేనుడు అక్కడికి వెళ్లాలనుకొన్నాడు కాబోలు. సఖుని తోనే, ఈ వివరాలు చెప్పినవాడితోనే వెళ్ళాడు. అతనికి దారిలో కైలాసం కనిపించింది. దానిని అమరేశ్వరుడు ఇలా వర్ణిస్తున్నాడు....... కైలాస వర్ణన: అదె కైలాసము దృగ్విలాసము విహాయశ్చారిణీ సమ్మద ప్రదవిన్యాస ముదగ్రఖానము మరుద్భామానదాధ్యాసమ భ్యుదయన్యాస మనన్ని రాసము మయూరోదారవిధ్యానని భ్యదహివ్రాతకృతప్రవాసము త్రినేత్రావాన ముర్వీశ్వరా! 21 ఈ కైలాసపర్వతాన్ని దాటాక వాళ్ళు ఒక ఉద్యానవనంలోనికి వెళ్ళినట్టున్నారు. అక్కడ సఖుడు రాజును ఒక ప్రశ్న వేస్తాడు. ముక్తాకేకుజము లృడల్చె? మొగడ లున్నే మహీజంబులం దొత్తం? బువ్వులు నిండగా బెరిగె నేయుర్వీజముల్ ? పూపలన్ మొత్తంబై విలసిల్లె నేధరణిజంబుల్ ? కాయలం బండులం జిల్లానందము జేర్చి నేక్షితిజముల్ ? చెల్యొందగా జెప్పు మా. 22 దానికి విక్రమసేనుడు ఏంజవాబు చెప్పాడో మనకు తెలియదు. తరువాత సఖుడు వనంలోని వృక్షాలను పేరుపేరునా వర్ణిస్తున్నాడు. వినండి. అరుణ పుష్పావలి యగ్నిగా సంధించి యళుల సుల్కలుగాగ నావహించి, దందడి వీతెంచు దక్షిణవవనంబు భస్త్రానిలంబుగా బరిఢవించి. చిలుకలు పికములు చేదోడు సేయంగ మాధవుండను కనుమరి గడంగి, యంగజుండను వతియానతి బనివూని మొగడలన్ములుకుల మొనలు చరచు తొలిమి యొక్క యనగ గురియు వరాగంబు విస్ఫులింగములుగ విరహు లులుక నేచిపూచియున్న యీ యశోక మహీరు హంబు గంట మాళవాధినాథ! 23 విక్రమసేనుడు ఆ అశోకాన్ని చూశాడు. ఆనాటికి ప్రొద్దు పోయిందేమో. సూర్యుడు అస్తమించా డేమో. నాయకుడు అక్కడే ఆగాడేమో. సూర్యుడు<noinclude><references/></noinclude> p0029t47glop915go9naxsfhv2xux9e 104 232559 589273 2026-10-18T02:09:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 ఎలా క్రుంకాడో కవి వర్ణిస్తున్నాడు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III తరుణుండగు శీతలకరు-మరగి వియలక్ష్మి తన్ను మాని ముదుకడున్ ఖరకరుడును నవి ద్రొన్నిన - కరణిన్ రవి పశ్చిమాద్రికడ గ్రు...' 589273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>84 ఎలా క్రుంకాడో కవి వర్ణిస్తున్నాడు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III తరుణుండగు శీతలకరు-మరగి వియలక్ష్మి తన్ను మాని ముదుకడున్ ఖరకరుడును నవి ద్రొన్నిన - కరణిన్ రవి పశ్చిమాద్రికడ గ్రుంకె నృపా! 24 ఈ వర్ణన కధలోని వ్యంగ్యాన్ని సూచిస్తున్నదేమో మనకు తెలియదు. ఈపద్యం విక్రమసేనం లోనిదని ప్రబంధరత్నాకరంలోనూ ఉదాహరణ గ్రంథంలోనూ ఇద్దరు సంకలనకర్తలు చేర్చినా ఇది నిజంగా బమ్మెరపోతరాజు గారి పద్యం. దశమస్కంధ పూర్వభాగంలోని 1288 వ సంఖ్యగల పద్యం అచ్చంగా ఇదే. సంకలనకర్తలు పొరబడ్డారు కాబోలు. సూర్యుడస్తమించాక చంద్రుడుదయిస్తాడు కదా. పొడుస్తున్న జాబిలి ఎర్రగా ఉంటాడు. చంద్రబింబం దేవతల చేదలా ఉందట-చూడండి : అమరులమృతాబ్ధిలోపలి యమృత రసము వెండి చేరుల పటికంపు కుండగట్టి చేదుకొని యెదరో నాగశీత లోచి మెల్ల మెల్లన రుచులతో మిన్నువాకె 25 ఎర్రని చందమామ కొంతసేపటిలో తెల్లబడతాడు. దక్షిణాది రాజుల ఇళ్లలో వజ్రాలు కడిగితే ఎంత తెల్ల బడతాయో చంద్రుడూ అలాగే ఉన్నాడట. ఉదయరాగ మించించుక యుజ్జగించి నిండు జంద్రుడు గన్నుల పండువయ్యె ధావనానంతర స్నిగ్ధ దాక్షిణాత్య రాజ శుద్ధాంత దంతవజ్రముల కాంతి. 26 ఈ పద్యం చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడిదిగా ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తు సంకలనంలో ఉందిగాని, ఇది అసలు శ్రీనాధునిది. ఇది ఆయన భీమేశ్వరపురాణంలో ఉంది (2-43). ఆ మాటకు వస్తే ఇది శ్రీనాధునిదీ స్వంతం కాదు. దీనిని ఆయన బాలరామాయణంనుండి అనువదించాడు. ఆ మూలశ్లోకం ఇదిగో : సంబంధీ రఘు భూభుజాం మనసిజ వ్యాపారదీక్షాగురు : గౌరాంగీ వదనోవనపరిచితః తారావధూవల్లభః<noinclude><references/></noinclude> fbgvcydf2fp8x9k5ewcdmiinqlxwy4p 104 232560 589274 2026-10-18T02:09:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు సద్యోమార్జిత దాక్షిణాత్య తరుణి దంతావదాతద్యుతి : చంద్రస్సుందరి దృశ్యతామయమితశ్చండిశ చూడామణి: (దశమాంకం - శ్లో. 41) 85 ఇందులోని దంతద్యుతులకు బదులు శ్రీనాథ...' 589274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు సద్యోమార్జిత దాక్షిణాత్య తరుణి దంతావదాతద్యుతి : చంద్రస్సుందరి దృశ్యతామయమితశ్చండిశ చూడామణి: (దశమాంకం - శ్లో. 41) 85 ఇందులోని దంతద్యుతులకు బదులు శ్రీనాథుడు దంతవజ్రాలను పేర్కొన్నాడు. ఈ అనుసరణను కుందూరు ఈశ్వరదత్తుగారు చూపించారు. దాక్షిణాత్యరాజ శుద్ధాంతాలతో ప్రమేయంగల పై పద్యం అమరేశ్వరుడిది కాకపోయినా, రాగముక్తుడైనచంద్రుణ్ణి పరమయోగిలా వర్ణించిన ఈ క్రిందిపద్యం అమరేశ్వరుడిదేకాబోలు! తనరి రాగిల్లి ముక్తుడై తరతరంబ నిర్మలత్వంబు బొందుచు నీరజారి పరమ యోగియుబోలె సత్పథమునందు నడువగా జొచ్చె గువలయానంద మొనగ. 27 బహుశారాజుతో వచ్చినవాడు యోగికాబోలు. తెల్లారాక వాళ్లున్న చోట ఎలా ఉందంటే మదవతీగండూష మదిరాభిషేచనవడి సంకురించిన వకుళములను సతివల మృదుపాదహతి నూత్నకోరకు స్పురణ గైకొన్న యశోకములను సుదతుల క్రేగంటి చూడ్కిపై బారిన దిలకించి యలరిన తిలకములను. నన్నుల యవ్వీగు జన్నుల సోకున గొమరొందిననిచిన కురవకముల నెరగ జరణములను నేరకలు విరిసిన మొగడ్తలందునుండి మొరయు తేటి కొదమ లెలమి బొంది మూర్థిల్ల నధికవి-భూతి దనరు చూతపోతములను. 28 ఇటువంటి తోటలోనికి సఖులతో కథానాయిక పువ్వులు కోయడానికి వచ్చింది. ఆ పడుచుపిల్లలు ఎలా పుష్పాపచయం చేస్తున్నారంటే : దక్షిణ వవనంబు తమ గంధమున నూని మలయాచలముమీది మరులు మాన దివిచి పట్టిన లతచివుళులు చాయకు గరతలంబుల కాంతి వరము లొసగ గుసుమముల్ గోయుచో గోళ్ళ మెరుంగులు 4. శ్రీనాథుని కవిత్వతత్వము, పుట 128.<noinclude><references/></noinclude> 2bzu3p5lwz15xhwet5j7iab47hajtph 104 232561 589275 2026-10-18T02:09:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '86 తని మొగ్గలకు గవిసెన లొనర్ప పిలువంగ జెలగెడు పలుకులు రాజకీ రములకు నాజ్జతనములు సేయ గురులు నలుల పిండు బెరయగ వనమయూ వినండి: రముల గతులతోడ గమనలీల ననగి పెనగి ప్రీతి వనకేళి సలిపిర...' 589275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>86 తని మొగ్గలకు గవిసెన లొనర్ప పిలువంగ జెలగెడు పలుకులు రాజకీ రములకు నాజ్జతనములు సేయ గురులు నలుల పిండు బెరయగ వనమయూ వినండి: రముల గతులతోడ గమనలీల ననగి పెనగి ప్రీతి వనకేళి సలిపిరి వనజముఖులు వేడ్క బనువుచేయ. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 29 పువ్వులు కోస్తూవుంటే వాళ్లు మదనాధిరాజ్యలక్ష్ములలాగ వున్నారట- అలకలు తేటిదాటులును, హస్తతలంబులు వల్లవంబులుం' బలుకులు గీతపోతముల భాషలు, మేనులు బువ్వుదీగెలున్ లలి దమలో దడంబడ విలాసవతు ల్మదనాధిరాజ్యల కులగతి నెల్లచో విరులు గోయుట చెన్నె సలారి దోటలన్. 30 ఈ గుంపులో ఉండక ఒకరై విడిగా వెళ్ళి పువ్వులు కోస్తున్నదట. ఆమెను కవి వర్ణిస్తున్నాడు. నెరవుగా విరియక నెగడు వెళ్తావితు మ్మెదలచే మునుమును మీదువోక, యకరువు నెరయక మకరంద మొలుకక నెరిదప నొరగక కరకులేక బింకంబు లౌక్కింత ప్రేదులక జిగిసొంపు చెదరక వేకులు చిక్కువడక, పొరటతో రాయక పొలువు సాంపెదలక సుడియు క్రీగాలిచే నూరగిలక కరము శోభిల్లు రుచిరమంజరులు గోసి వనిత యొక్కరు తనదు లావణ్యరసము నెలమి సుద్యానమొక క్రొత్త చెలువుదాల్ప లతలలో నాడు జంగమలతికవోలె. 31 ఈ పిల్ల చిటారుకొమ్మల పూవులు కోయబోయింది. అవి దట్టమైన ఆకులలో దాక్కున్నాయి. వెలుగు చాలదు. అంత దట్టం. ఆమెచేతులు పైకెత్తి కోయబోయింది. ఆమె బాహుమూలకాంతులు ఎత్తిన చెయ్యితోనే<noinclude><references/></noinclude> i9k2vrt94ysur2bc7ren6iboumzvfk8 104 232562 589276 2026-10-18T02:10:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 87 ఎగబ్రాకి 'టార్చిలైట్లు అయినాయి కాబోలు. ఆవెలుతుర్లో ఆమె మొదట కోద్దామనుకొన్న పువ్వులు కోసిందట. వినండి ఈకల్పన : ఇరియుకుచంబులం దొకటి యించుక విద్వడ నొక...' 589276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 87 ఎగబ్రాకి 'టార్చిలైట్లు అయినాయి కాబోలు. ఆవెలుతుర్లో ఆమె మొదట కోద్దామనుకొన్న పువ్వులు కోసిందట. వినండి ఈకల్పన : ఇరియుకుచంబులం దొకటి యించుక విద్వడ నొక్కకేల లే బొర గబళించి నిక్కుచును బూవున కెత్తిన చేతి చంకకొ మ్మెరుగులు హస్తముం గడచి మీదికి బ్రాకగ మున్ను గన్న యా గురుతులు దాసి కోసె దుది కొమ్మల పూవులు కొమ్మనెమ్మితోన్, 32 ఈ ఒంటరిపిల్ల కధానాయిక కాబోలు, మనకు తెలియదు. ఈమెను నాయకుడు చూశాడో లేదో, అతణ్ణి ఆమె వీక్షించిందో లేదో కూడ మనకు తెలియదు. మిగతా వెలదులు పువ్వులు కోయడం కవి వర్ణిస్తున్నాడు. వాళ్లు మన్మధుడి దండులాగ వున్నారు. చూడండి. సాంధుల హృదయముల్ వల్లటంబులు సేయ దర్శకు ననిచిన దండనంగ విరహిమృగంబుల సురిగింవ దివిరెడు కాయసంభవుని మొక్కల మనంగ గడు నల్గి జైత్రునాగారంబు ముద్రింప మనసిజువనిచిన యనుగు అనగ సహచరుండగు గంధవహం గానగా మీనకేతను పంచిన దూతలనగ నభినవాకారసౌందర్య సుభగలీల-అతిశయంబుగ మెలగుచు వసమబాబు పుష్పలావికాజనముల పోలె నెరసి-కోమలాంగులు పువ్వులు గోసిరెలమి. 33 ఆడుతూ, పాడుతూ, విచ్చలవిడిగా ఆడుపిల్లలు ఒక తోటలో పువ్వులు కోసుకొంటూవుంటే, ఆ వనంలో ఏ పొదచాటునో, గుబురుచాటునే ఒక అందగాడు పొంచి వుంటే వాళ్లు అతన్ని గుర్తించకుండా వుంటారా? అతడి గాలి వాళ్లవైపు వీచి అతణ్ని పట్టివ్వకుండా వుంటుందా? ఆ పిల్లలంతా అతన్ని చుట్టుముట్టకుండా ఉంటారా? వాళ్లుచూశారు. అతడి వద్దకు వెళ్లారు. అమరేశ్వరుడు అది ఎలా చెప్పాడో వినండి. ధమ్మిల్ల భారముల్ కమ్మపూవులతోడ బొదిగాని వెన్నుల బోలసి వ్రేల సలికతలంబుల బొలుచు కుంతలములు ఘర్మజలంబులు గలసియంట గల్హారదళముల కాంతి మిన్నక కొన్న చెన్నున గనుగవ జేగురింప<noinclude><references/></noinclude> htqnj862va0v32u3dkbzs7irg9j8ijy 104 232563 589277 2026-10-18T02:11:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 సోలెడు వల్లుల బోలెడు మేముల బయ్యట గాలిచే బస్సురింప ఘనపయోధరముల కాశ్మీరచర్చలు గలగ నలసగతులు చెలువ మొంద బువ్వుబోడు అంత బుష్పావచయకేలి పోలి వచ్చి రాసృపాలుకడకు. సమగ్రాంధ్ర సా...' 589277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 సోలెడు వల్లుల బోలెడు మేముల బయ్యట గాలిచే బస్సురింప ఘనపయోధరముల కాశ్మీరచర్చలు గలగ నలసగతులు చెలువ మొంద బువ్వుబోడు అంత బుష్పావచయకేలి పోలి వచ్చి రాసృపాలుకడకు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 34 ఇతడు బహుశా వాళ్లకు పరిచయస్థుడేమో! లేకపోతే సోలివస్తారా? ఏమో. ఈ వనితాబృందంలో విక్రమసేనుడు కథానాయికను చూశాడు. ఆమె ఎలాగ వుంది? పలుచని చంద్రికారసము వన్నవి నున్నని తేటకొమ్మెరుం గుల తుదలు న్విదిర్చు నెల కొమ్మలకాంతి వసింది నిగ్గుతో గలిపి యలంతి వన్నెయిడి కాయజువిల్సిన రత్నపుత్రిక న్నలువ సజీవి చేసి నాకో నాడగు వాతివిభూతి చూడ్కికిన్, నాయికానాయకులు ఒకరినొకరు చూసుకొన్నారు. 35 కళ్లు కళ్లూ కలుసుకొన్నాయి. మరులు కొన్నారు. మాటాడుకొన్నారు. విడిపోయారు. ప్రతిప్రబంధంలోలాగే వీళ్లుకూడా విరహంలో పడ్డారు. ఆమె ఒక పూపొద రింట కూర్చుంది. ఆమెను వర్ణించడంలో అమరేశ్వరుడు చక్కని ఉప మానాలు వాడాడు. చెంపమీద చెయ్యివేసుకొని, ఒకతొడ మడచి రొమ్మునకు ఆనించుకొని, చెమటలు పొయ్యగా కన్నీరు కారుస్తూ ఆమె కూర్చుంది. అక్కడికి ఆమె చెలికత్తెలు వచ్చిచూశారు. పరిణత ఫణిలతాపత్రంబు గదిసిన చివురునా జెక్కున జేయి చేర్చి కందర్పుమదకరీ కరముపై జక్కవ లెరగెనా దొడగుచు మిరియమోపి దవనంబు పారకల గవిసిన మంచునా బలుచని చెమటమై గలసి మెరియ గలువరేకులు మౌక్తికముల నీనెడిననా గన్నుల బాష్పంపు గణములురల వేడి నిట్టూర్పు గాడ్పులు విరహవహ్ని<noinclude><references/></noinclude> 93pac3pztulumughbz9lvvbel5p2pvr 104 232564 589278 2026-10-18T02:11:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు శిఖలు ప్రబలంగ వలవంతచింత నొగిలి యేకతం బున్న దాని రాజేంద్రతనయ గనిరి లతికాగృహంబులో వనజముఖులు. 36 89 ఆమె మనసులో ఏమనుకొంటున్నది? తను ప్రేమించిన వాడు తనకు ద...' 589278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు శిఖలు ప్రబలంగ వలవంతచింత నొగిలి యేకతం బున్న దాని రాజేంద్రతనయ గనిరి లతికాగృహంబులో వనజముఖులు. 36 89 ఆమె మనసులో ఏమనుకొంటున్నది? తను ప్రేమించిన వాడు తనకు దక్కడు. అతడిని ప్రేమిస్తే తల్లిదండ్రులు, బంధువులు ఒప్పుకోరు. “మనసా, నీ కిది తగునే, తగదో, ఆలోచించుకో!" అని ఆమె హెచ్చరిక చేస్తున్నది.' వల్లభు డేగు దుర్లభుడు వానిదెసన్ దగులూది యిమ్మెయిన్ దల్లడ మందెదేల యుచితస్థితికిన్ నను బావ చూచినన్ దల్లియు బంధులోకమును దండ్రియు నేమనువా తెరింగిలే సుల్లము, యిట్లు నీకు దగునో తగదో వరికించి చూడుమా. 37 ఆమె మనోభావాలు ఎలా ఉన్నా ఆమె బాహ్య రూపాన్ని చెలుగా వీక్షించారు. ఆమె కన్నులు నీరు పదును పెట్టే మన్మథుడి అములలాగ వున్నాయట. చూడండి సంపూర్ణ చిత్రం. ప్రాణంబు లెడల నభ్యాసంబు సేయు మా ర్గం బన నిట్టూర్పు గాడ్పు లెనగ గవ్యశాలను నేయి గ్రమ్ముకైవడి గామ శిఖి గ్రాగి మైదీగె చెమట వొడమ మదమనమ్ములు నీరువదను పెట్టిన క్రియ వాలు గన్నులు బాష్పవారి మునుగ బగ లేదుటయు వెడబడు రథాంగము చంద మున జన్నులు ముఖోద్గముగ వడంక ప్రాణ మెడలినెరపువడి యొడలు భూషణములతోడి పొత్తు విడిచి లాతు లైరి సఖులు లలతులు వాయని పాత్రలైరి నిషధరాజసుతకు, 38 5. ఈ పద్యం 'విజయసేనము' లోని దని చెప్తూ కాకుస్వరవళికి లక్ష్యంగా కాకునూరి అప్పకవి ఉదాహరించాడు (అప్పకవీయం3-254). అయితే ఇది 'విక్రమసేనము'లోనిదని కూచిమంచి తిమ్మకవి పేర్కొన్నాడని పండితులంటున్నారు. చూ చాగంటి శేషయ్య. ఆంధ్రకవి తరంగిణి, 4వ సంపుటం,<noinclude><references/></noinclude> iqatpop6rbm9djf8pil5h7yny4wthq5 104 232565 589279 2026-10-18T02:11:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '90 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III నాయిక బాధను ఇష్టసఖి అర్ధంచేసుకొన్నట్టు ఉంది. నచ్చ చెప్పింది, ఊరడించింది, ఆశగొలిపింది. మన్మధుడు నిన్ను బాధిస్తు న్నాడని, వాడికి భయపడకు అని ధైర్యంచె...' 589279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>90 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III నాయిక బాధను ఇష్టసఖి అర్ధంచేసుకొన్నట్టు ఉంది. నచ్చ చెప్పింది, ఊరడించింది, ఆశగొలిపింది. మన్మధుడు నిన్ను బాధిస్తు న్నాడని, వాడికి భయపడకు అని ధైర్యంచెప్పింది. వినండి...... ఏవున జెలరేగి యేయు మనోజన్ము చెరకువిల్ రెండుగా విరిచివైతు బలువలై పలుకు చిల్కల నాలుకల ముల్లు విరిచి యీరములలో వెడల నడతు మదమున మ్రోయు తుమ్మెదల జంవకలతాం తములలో మునుగంగ నిమురింతు(?) దగులమై నీ తెంచు దక్షిణాశాగంధ సహు మహాహీంద్రుని వాత ద్రోతు నేటి కులికెదు నాయట్టి బోటి కలుగ వెలది! నీమదిలోపల వెరవకుండు మమ్మ! ధైర్యంబు వదలకు మమ్మ! యెందు గత్తలము గల్గు మేనికి గలదె బాధ? 39 అవును, తనలాంటి చెలికత్తియ ఉండగా ఏంభయం? ఇంతకూ మన్మథుని విల్లు మనం నమిలిపారేసే నల్లచెరుకు. వాడి అమ్ములు మనం కొప్పులో ముడుచుకొనే పువ్వులు..... అని మన్మధుణ్ణి, అతని బలగాన్ని, ఆయుధాలనూ ఈసడించింది. మకరధ్వజుని విల్లు మనము వాయిని విడి నమలింపుగా జేయు నల్లజెరకు మదను బాణావళి మనము కొమ్ముళ్లపై బొలుపార దురిమెడు పుష్పచయము మనసిజాతుని యెల్లి మనము వినోదార్ధ మై వచ్చి యాడెడు మావిచిగురు మరుతేరి సాయములు మన యిండ్లలో బంజ రంబుల బొరలు కీరవ్రజంబు జననంగు దట్టివాని నలంచుట యేమి ? యతని కడిది యేమి? యతని బిరమేమి? ధరణి బిచ్చుక యలుకేమి వాలగ........ నేమి వాలుగంటి (?) 40<noinclude><references/></noinclude> 8iphk4lrhwng7vtd2ong9kc5p9vbf7a 104 232566 589280 2026-10-18T02:11:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 91 తన రాజకుమారి తరపున తాను నాయకుడి వద్దకు రాయబారం వెళతానని చెప్పింది కాబోలు. వెళ్లి అతన్ని ఇలా అంటానన్నదేమో! దళమైన చీకటి గుళియలు సేసి వ ద్మాసనుం దాయు...' 589280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 91 తన రాజకుమారి తరపున తాను నాయకుడి వద్దకు రాయబారం వెళతానని చెప్పింది కాబోలు. వెళ్లి అతన్ని ఇలా అంటానన్నదేమో! దళమైన చీకటి గుళియలు సేసి వ ద్మాసనుం దాయువు వేసి ననగ దొలుకారు మెరుగులు కొలదికి నరికి వి రించి వాల్గనుల సూరించె ననగ జంద్రికాసార మబజుడు గట్టిగబద నిడి యాణి పాణియు బడాసె (?) ననగ బాటించి విధిరాగ పరమాణువున బల్ల వితమూర్తి గాగ నిర్మించె ననగ బొలుచు నలులను మదను నమ్ములను ముత్తి యములు విద్రుమనల్లిక నవహసించు దరుణి యలకలు జూడ్కులు దశనములును నధరమును బ్రస్తుతింప నా యలవి యెట్లు? 41 తాను ప్రేమించినదానిని ఎంత వర్ణించి చెప్పినా తనివి తీరదు. నాయకుడు విని ఆనందించి వుంటాడు. ఆ మధ్యలో వచ్చిన అడ్డంకులు తీతి. పోయాయి కాబోలు. ప్రేయసీ ప్రియులు పెళ్ళి చేసుకున్నారు. పెళ్లిలో తెలుగుదేశపు ఆచారవ్యవహారాలను ఎలా వర్ణించాడో మనకు తెలియదు. వివాహమైనాక నూతన వధూవరులు జలకేళి, విలాసవిహారాలను అతడు ఎలా వర్ణించాడో చూద్దాం. నాయకుడు ఒక సరోవరాన్ని చూశాడు. అదిఇలా ఉంది : వరపై యొప్పెనలారు మానికవు సోపానంబులం బ్రజ్వల ద్వరవజోపలసైకతంబులను సౌవర్ణారవిందంబులన్ హరినీలాసిత వారిజంబులను జక్రాంగాది వారి పక్షిని స్పురణం గల్గు సరోపరంబు గనియెన్ భూవల్లభుం డయ్యెడన్. 42 అందులో భార్యతో, చెలికత్తెలతో వనవిహారం చేద్దామనుకొన్నాడు. కాబోలు. నీళ్ళల్లోకి ముందు ఒక మగువ దారితీసింది. ఎలాగ? కటి పడకాడ నీల నసికొను కరంబున నక్కులించి పి న్నట తరళంబుతోడ సయనద్యుతి భ్రూలతలం దెలర్ప నుం<noinclude><references/></noinclude> s3qwruilvy2ox4rk4oj6pdfk23vtpkn 104 232567 589281 2026-10-18T02:12:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '92 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గుటములు మోసి నిక్కుచును గొవ్విరి చన్నుల చాయ మోము చ క్కటి కెనగంగ జొచ్చెనౌక కామిని తోయజపండ మిమ్ములన్. 43 ఆ తరువాత అందరూ నీళ్ళలోకి దిగారు. కోనేటిలో కమల...' 589281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>92 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గుటములు మోసి నిక్కుచును గొవ్విరి చన్నుల చాయ మోము చ క్కటి కెనగంగ జొచ్చెనౌక కామిని తోయజపండ మిమ్ములన్. 43 ఆ తరువాత అందరూ నీళ్ళలోకి దిగారు. కోనేటిలో కమలాలు, చక్ర వాకాలు, ఉత్సలాలు, హంసలు ఉంటాయి. ఆ మగువల మొగాలు కమలా 'లనూ, కుచాలు చక్రవాకాలనూ, చూపులు ఉత్సలాలనూ, నడకలు హంసలనూ తోలుతూ వుండగా వాళ్లు సరోవరంలోకి దిగారు. మొగములు విరిదమ్ముల గుచ యుగములు గోకముల జూడ్కు లుత్చలముల మం దగతులు హంసల ద్రోల స రుగుగతి జొచ్చిరి సతుల్పరోవరమెలమిన్. 44 నాయిక లీలావతితో విహరిస్తూనే విక్రమసేనుడు ఇంతమంది ఆడవాళ్ళ తోనూ జలక్రీడ లాడాడు. ఏ విధంగా నంటే, కేలి దెప్పము సేసి గ్రాలి లీలావతి నీదించుచును నొక్కయింతి దాసి చేయిచ్చి యిందు విచ్చేయు మంచును దన్వి నడిపించుచును నొక్క పడతినూది ముదిత చేకూడిన ముత్తలాడుచు నొక్క తరుణికి విమ్ముల దమ్మయొసగి, రమణిపావట బుష్పరజముబోయుచు నిడి మిగిలే గొమ్మని యొక్క మగువ కిచ్చి, కదల బడినట్టు లొక్కతె గొగిలించి ముంపు మునిగిన బ్లాక్కతె మోవియాని లలిత నాయక కేలివిలాస మమర లీల జలకేలి సలిపి భూపాలసుతుడు. 45 అతనితోనేకాక ఆడవాళ్లు వాళ్ళలో వాళ్లుకూడా ఆడుకుంటున్నారు. అందమైన మగువ మోము తామరపువ్వులాగ వుంటుంది. అయితే ఆ కోనేటిలో ప్రతిపువ్వుమీదా బోలెడన్ని తుమ్మెదలు. ఒక పువ్వును ఒక ఇంతి వేరొక అతివకు చూపితే ఆ తుమ్మెదలన్నీ తన కురుల్లాగే ఉన్నాయట. అద్దంలో గాని కనిపించని కురులు ఆమెకు అది లేకుండానే కనపడ్డాయట.<noinclude><references/></noinclude> bd0omdwpbzxwn7yahpw3kkozhc939o3 104 232568 589282 2026-10-18T02:12:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు అలికలితవంకజము నొక్క యతిన దెచ్చి చుట్టమగునట్టి వనితకు జూపుటయును తన కురులు మోమునెదుట వద్దంబులేక తోచె ననుచు నమ్ముగ్ధ యద్భుతము బొందె. 46 93 23 ఆ అతివలు ఒకర...' 589282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు అలికలితవంకజము నొక్క యతిన దెచ్చి చుట్టమగునట్టి వనితకు జూపుటయును తన కురులు మోమునెదుట వద్దంబులేక తోచె ననుచు నమ్ముగ్ధ యద్భుతము బొందె. 46 93 23 ఆ అతివలు ఒకరిపై ఒకరు నీళ్ళు చల్లుకొంటూ" దెబ్బలాడు కొంటున్నారు. సతులు చల్లు బోరాడుచో జలకణములు నెరికురులమీద నిండి క్రిక్కిరిసి చెలువ సమర గనుగొన నింద్రనీలములతోడ గలయ గ్రుచ్చిన మౌక్తికంబులును బోలె. 47 నల్లని కురుల మీద తెల్లని నీటిబిందువులు పడితే ఇంద్ర నీలాలమీద గుచ్చిన ముత్యాలలాగా ఉన్నాయట. నీళ్ళల్లో ఆ ఆడపిల్లలు ఈదుతున్నారు.. పొడుగాటి జడలు రాహువుల్లాగా, ముఖాలు చంద్ర బింబాలలాగా ఉన్నాయట. ఈతలో ముఖం ముందుకు వెళుతూవుంటే వేగంగా జడ కూడా కబళించడానికి అనుసరిస్తున్నట్టు తేలుతూ వస్తున్నది. బలిమి రాహుసుధాంశుబింబంబు వెరచి పార గడు దాసి వెసుకొను పగిది నొక్క యెడ సఖులు గూడి చెలరేగి యీదుచోట నీలవేణియు మొగమును నెలత కొప్పి, 48 నీళ్ళలో మునిగినప్పు డు వాళ్ళకళ్లు చేపలను, తలలెత్తి లేచినప్పుడు వాళ్ల ముఖాలు తామరపువ్వులను అపహసించాయట. ఎలాగ? క్రాలుగన్నులు ముద్దు మొగములు దమకు ససదృశప్రభావమున జెల్వగుట జేసి మునిగి మీలను దలలెత్తి వనరుహముల దూలపరచిరి వనకేళి వేళ పతులు. 49 ఈ జలకేళిని ముగించుకొని వాళ్లు సరోవరంలోంచి వెలుపలికి వచ్చారు.<noinclude><references/></noinclude> lsgjhn2yvzu1lp7dm4mhp6kuv2hqgsb 104 232569 589283 2026-10-18T02:12:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '94 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కలయంగ నలదిన కస్తూరి పెల్లుగ జలమున కెల్లను గలుగజేసి కుచమండలంబుల కుంకుమ చర్చల వీరెల్ల జేవురునీరు చేసి తనులిససురభిచందన కర్దమంబున వారినెల్ల బుసుగు...' 589283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>94 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కలయంగ నలదిన కస్తూరి పెల్లుగ జలమున కెల్లను గలుగజేసి కుచమండలంబుల కుంకుమ చర్చల వీరెల్ల జేవురునీరు చేసి తనులిససురభిచందన కర్దమంబున వారినెల్ల బుసుగువండు చేసి మూలల నవపుష్పమాలికావితతులు వనమెల్ల చెట్టువగొనగ జేసి యలక బలికవీధి సంటగనవల గెం-వెలయగామ చిహ్నలెల్ల జెలయ నెలరువాత అమర జలకేళి చాలించి-కొలను వెడలి రింతులల సగతుల 50 దొరికిన 54 పద్యాలలోని 8 పద్యాలలో జలకేళి వర్ణన లున్నాయి. నన్నె చోడుడు ఏ ముహూర్తాన కుమార సంభవం తొమ్మిదో ఆశ్వాసంలో 75 నుండి 93 దాక 19 పద్యాలలో శివపార్వతుల జలకేళిని వర్ణించాడోగాని, తిక్కనగారు నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో సీతారాముల చేత ఓలలాడించారు. (నిర్వ. 8-43 నుండి 66; మొత్తం 24 పద్యాలు), ఎర్రాప్రగ్గడగారు హరివంశంలో శివపార్వతులచేత మళ్ళా జలకేళి ఆడించారు (ఉత్తర.7-80 నుండి 90 ; మొత్తం 11 పద్యాలు). చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడుకూడా తిక్కనాదుల కోవ లోని వాడే. వాళ్లలాగే విపులంగా జలక్రీడ వర్ణించాడు. కథలో నాయికా నాయకులు ఓలలాడడం ముగించాక అప్పటికి. అప్పటికి సంధ్యాసమయ మైంది. రాజులు, అంతఃపుర స్త్రీలు హాయిగా కేళిలో ఉంటారుగాని పొలాలలో పనిచేసే గ్రామీణస్త్రీలు ఆ గోధూళి వేళలో ఇళ్ళకు మరలుతారు. ఎలాగ వెళతారో అమరేశ్వరుడు చక్కగా వర్ణించాడు. మరలగబోదు రిండ్లకును మానవునంతకు జేలలోపలం దిరిగి యొకింత లేతవడదేరెడు మోముల వెన్ను సేయుచున్ చిరిగొని కాలు దృగ్రుచుల పెల్లున జీకటి నెల్ల బాచినం దెరువరు లర్థిగూడ బడతేరగ బామరభామినీజనుల్, 51 సంజ ఎర్రగా ఉంటుంది. ఎందుచేత? దక్షిణ దిగ్గజం చక్రవాళ పర్వతపు ఎర్రని సానువుల కోరాడితే ఆధూళి పైకి ఎగసి ఆకాశం ఎర్రబడిందట. వామనా నేకవము చక్రవాళకుధర ధాతుతటము గోరాడుచో దరులు విరిగి కూలుటయు మింటికెగసెడు ధూళివోలె<noinclude><references/></noinclude> clxgbuybkbc57apr72v2w3lgepdebno 104 232570 589284 2026-10-18T02:12:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు ఐర్వె నెరసంజ నడుమర పట్టుకొనుచు. 52 95 95 ఎర్రబడిన పడమటి దిశలో సూర్యుడు క్రుంకుతాడు. సరాగియై అతడు వారుణీసక్షుడై పతనమయ్యాడని కవి చమత్కరిస్తాడు. కమలినీ కా...' 589284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు ఐర్వె నెరసంజ నడుమర పట్టుకొనుచు. 52 95 95 ఎర్రబడిన పడమటి దిశలో సూర్యుడు క్రుంకుతాడు. సరాగియై అతడు వారుణీసక్షుడై పతనమయ్యాడని కవి చమత్కరిస్తాడు. కమలినీ కాంత యెంతయు గంది వంద వారుణీ సక్తుడై వసువ్యయము చేసి యరిగినట్లు సరాగియై యంబరంబు దొరిగి పశ్చిమ జలధిలో మురికె ధరణి. 53 సూర్యుడు అస్తమించాక చీకట్లు కమ్ముకొంటాయి. ఆ తరువాత నక్షత్రాలు కనబడతాయి. కవి ఇలా చమత్కరిస్తున్నాడు. భూమినిండె మింట బూర్ణమై కర్కట మకర మీనరాశి మహితమైన హరియశస్సుధాబ్ధియందుల తుంపురు అనగ జుక్క లొప్పి నాకసమున. 54 ఈ పద్యం అమరేశ్వరుని విక్రమసేనంలోనిదిగా ఇద్దరు సంకలన కర్తలూ భావించినా వాస్తవానికి ఇది పోతరాజుగారి భాగవతం లోనిది. దశమ స్కంధం పూర్వభాగంలోని 1291 వ నెంబరు పద్యం సాక్షాత్తూ ఇదే. నక్షత్రాలు కనబడ్డ తరువాత చంద్రోదయం, శృంగారర సోద్దీపనం...... చంద్రబింబం కాముని నిరంజనౌషధి యట. ధరవియోగుల నెల్ల బరిమార్చ బూని హృ దృవుడు గట్టిన వీరపట్ట మనగ విరహులపై దండు వెడలుచో మదనువ కెత్తిన కెంజీవు రెల్లి యనగ దోయధి వెం గ్రుంకదోచు పురందర కుంభి సిందూరిత కుంభమనగ గులికాయుధుని పెద్ద కొలువున జెన్నొంద దీపించు మాణిక్య దీప మనగ గుముదినీ రాగరససిద్ధ ఘుటిక యనగ గాముని నిరంజనౌషధి కబళమనగ<noinclude><references/></noinclude> 8dxl8tylviuo1y8abyy2kt7f1nfm7w4 104 232571 589285 2026-10-18T02:13:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '96 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III బొదుపు గొంపున లింబంబు పొలువు మిగుల జంద్రు డుదయించె గాంతిని సంద్రు డగుచు. 55 ఇటువంటి చంద్రుడు ఉదయించాక ఆలుమగలు హాయిగా విహారం చేయుటాన్ని, నాయికానాయక...' 589285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>96 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III బొదుపు గొంపున లింబంబు పొలువు మిగుల జంద్రు డుదయించె గాంతిని సంద్రు డగుచు. 55 ఇటువంటి చంద్రుడు ఉదయించాక ఆలుమగలు హాయిగా విహారం చేయుటాన్ని, నాయికానాయకుల సంభోగ శృంగారాన్ని అమరేశ్వరుడు ఇలా వర్ణిస్తున్నాడు : అలరుల పాన్సులం దలిరుటాకుల సెజ్జల హర్మ్య వేదికా తలముల దివెయిండ్ల సికతాశయనంబుల మున్ వియుక్తమై. నలదురినందు కందువుల నప్పటి కప్పటి కింపు బెంపగో ర్కులు తనివారి వేడ్కపడ గూడిరి వేడుకతోడ దంపతుల్. 56 నాయకుడు అలసిపోయాక ఆమె నాధుని అధికారం తీసుకొని కేలి సల్పిందట. నలువగు రక్తి మించిన మనంబున నుబ్బును లావు పుట్టిచెం గలువవికాసవేళ మురుకంబు (?) నటింపగ బువ్వుబోడి మొ క్కలమున బేర్చి నాథు నధికారము గైకొని కేలిసల్పె న చ్చలమున సిగ్గు చాలమియు జనవహారము లోలిజెప్పగన్. ఆమెకు సిగ్గు చాలమీ! మనం పక్కకు తప్పు కుందాం. 57 అమరేశ్వరుని కావ్యంలోని పద్యాలను ఒక క్రమంలో చెప్పు కొంటే ఈ కథను మనం కట్టుకోవచ్చు. అతడు ఇలా కధను అల్లాడో లేదో గాని ఆ పద్యాలను అర్ధంచేసుకొందుకు ఈ కధను చెప్పుకొన్నాం ప్రబంధ రత్నాకరం లోనూ ఉదాహరణ గ్రంథంలోనూ ఇద్దరు సంకలన కర్తలూ అప్పకవీ చిమ్మపూడిఅమరేశ్వరునివనీ, విక్రమసేనంలోనివనీ ఇచ్చిన అన్ని పద్యాలను ఇలా కథలాగ చెప్పు కొన్నా, ఇందులో ఏవేవి ఇతరులవో కూడా ఆయా సందర్భాలలో జ్ఞాపకం చేసుకొన్నాం. కధావిధానం ఎలా ఉందో ఊహించుకొన్నాం. మన అదృష్టం బాగుండి అతని గ్రంథం బయటపడితే ఆ ప్రౌఢకవి ఇంతకన్నా చక్కని ప్లాటు వేసి కథచెపితే తప్పక ఆనందిద్దాం, అంతదాకా ఈ కధతోనే తృప్తిపడదాం.<noinclude><references/></noinclude> oldp9rg8ftxalqr5bkg2p37vfvt6nfl 104 232572 589286 2026-10-18T02:13:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు సంకలన కర్తలు ఇచ్చిన పద్యాలను బట్టి అమరేశ్వరుడి 'విక్రమసేసం' విషయసూచిక 97 ప్రబంధ ఆంధ్రసాహిత్య రత్నాకర పరిషత్ పత్రిక తరము సంఖ్య వరుస విషయం పద్యం కొంత స...' 589286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు సంకలన కర్తలు ఇచ్చిన పద్యాలను బట్టి అమరేశ్వరుడి 'విక్రమసేసం' విషయసూచిక 97 ప్రబంధ ఆంధ్రసాహిత్య రత్నాకర పరిషత్ పత్రిక తరము సంఖ్య వరుస విషయం పద్యం కొంత సంఖ్య సంఖ్య 1 ఇష్టదేవతా ప్రార్ధన- శివుడు సారధి శత వృద్ధు 2. ఇష్టదేవతా ప్రార్థన గణ 0 61 1 వరముడు కందర ' స్థల' ముని 43 51 3 6 పతి ఇష్టదేవతా ప్రార్ధన షణ్ముఖుడు 4. ఇష్టదేవతా ప్రార్ధన- మన్మధుడు 5. పూర్వ కవిస్తుతి" సంస్కృత కవులు పురవర్ణన ఉజ్జయినీ చనపున 27 2 గొనయము తమ్మినూల్' 26 52 భట్టనారాయణ 52 52 3 ప్రత్యగ్ర రచనాది ఖాసుర పురం 49 4 7. .. కోట ఎత్తు కొలదికి మీర 24 6 8. కోట కొమ్మలు తరులు వడి 31 5 9 . గృహములు హరిగిరి సురగిరి 63 8 10 గృహముల ఎత్తు 17 7 11. , బ్రాహ్మణులు, నూరు క్రతువులు కోమటులు 40 10 17 12 • వైశ్య భామినులు పొడవుగ నెల్లయం గడులు 39 13 - ఆవణములు వీరనగ్నియు 48 10 14. 15. 16. -ధ్వనులు పతివ్రతలు " W వారకాంతలు దానానేకప 34 16 తరుణ వయస్కుల 29 11 చూపులకట్టు 28 12 17 ఉద్యాన వనములు పూవుల ప్రోవులై 47 13 18 " మందమారుతం సుదతులు డస్సిన 62 15 19. కథానాయక ప్రశంస కులశైలంబులలో 28 18 20. బ్రహ్మపురివైనం 21.కైలాసవర్ణన 22 ప్రశ్న- పృక్షాల గురించి 23. అశోకవర్ణన 24 సూర్యాస్తమయ వర్ణన ధరణీశ లవణాబ్ధి 37 19 అదె కైలాసము 11 20 ముక్తకేకుజముల్ సడల్చె 57 21 అరుణ పుష్పావళి 12 22 తరుణుండగు 30 40<noinclude><references/></noinclude> r8wv7svf0w9ywq4bds80ovxt5fjob98 104 232573 589287 2026-10-18T02:13:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 వరుస విషయం సంఖ్య పద్యం కొంత సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ప్రబంధ ఆంధ్రసాహిత్య రత్నాకర పరిషత్ పత్రిక ఇతరము సంఖ్య సంఖ్య 25. చంద్రోదయ వర్ణన 26 27. " 128. వనవర్ణన 20. పుష్పాపచయం 30. 31 32. 33. . " 34. పుష్పా...' 589287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>98 వరుస విషయం సంఖ్య పద్యం కొంత సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ప్రబంధ ఆంధ్రసాహిత్య రత్నాకర పరిషత్ పత్రిక ఇతరము సంఖ్య సంఖ్య 25. చంద్రోదయ వర్ణన 26 27. " 128. వనవర్ణన 20. పుష్పాపచయం 30. 31 32. 33. . " 34. పుష్పాపచేయకేళి 35. నాయికవర్ణన 36. నాయిక విరహం 37. నాయిక స్వగతం | అమరులమృతంబు ఉదయరాగమించుక తనరిరాగిల్లు మదవతి గండూష పరిణత ఫణి వల్లభుడేగు దేశ 41 43 42 55 23 దక్షిణ పవనంబు 32 28 అలకలు తేటిఇటులును 13 26 నెరపుగా విని యిక 41 27 ఇరియు కుచంబులందొకటి 16 25 బంధుల హృదయముల్ 46 24 ధమ్మిల్ల భారముల్ 36 29 | పలుచని చంద్రికా రసము 45 49 44 53 అప్ప కవి 3-254 18 63530 54 56 54 55 50 38 నాయిక విరహం 39. సఖివాక్యం 40. సఖివాక్యం 41. దూతివాక్యం (?) వర్ణ ప్రాణంబువెల |ఏపున తెలరేగి మకరధ్వజుని ఏల్లు. దళమైన చీకటి 42. సరోవర వర్ణన పరపైయెప్పెసలారు 43. జలక్రీడ వర్ణన- కటిపడ కాడ 29 42 30 19 32 ఒకనీటజొచ్చె 45. 44. జలక్రీడ వర్ణన అందరూ మొగముల విరిదమ్ముల, నాయకునిలీల కేలిదెప్పముచేసి 58 31 23 37 46.జలక్రీడవర్ణన అలికలిత పంకజ 15 36 [47. జలక్రీడవర్ణన- చల్లు పోరాటం సతులుచల్లు 48. జలక్రీడ వర్ణన - ఈత బలిమిరాహు 51 30 49. .. తలలెత్తుట క్రాలు గన్నులు 50. కేళీసమాప్తి కలయంగబడిన 51. సంజ వర్ణన మరలగబోదు దిండ్లకు 28 25 35 21 56 14 8± 38 60 34<noinclude><references/></noinclude> cpuqdlmc89tnn569h8d5owx6nu5g9jx 104 232574 589288 2026-10-18T03:43:16Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|78|అన్యసూత్ర గ్రంధాష్టకము|}}</noinclude>24. సంవిత్ప్రవాహ మధ్యే సేతుం బధ్నీత స యథా మానసస్థానం న ప్రాప్నుయాత్ । 25. భ్రూమధ్య ఇత్యేకః ప్రకారః । 26. సేతుబంధో నామ స్థాపనం ధ్యానేన । 27. తదా సంవిదః ప్రభుత్వం పూర్ణం స్యాత్ అవిభక్తత్వాదశీ తత్వాచ్ఛ । 28. భ్రూమధ్యే స్థాపితాయాః సంవిదో౽గ్రమేవ లక్ష్యం స్యాత్ । 29. కంర ఇత్యపరః ప్రకారః । 30. తత్ర సంవిదో మధ్యమేవ లక్ష్యం స్యాత్ । 31. హృదయ ఇత్యన్యః ప్రకారః । 32. తత్ర సంవిదో మూలమేవ లక్ష్యం స్యాత్ । 33. యః సంవిదో౽గ్రే ప్రతితిష్ఠతి స విశ్వేపురుషే ప్రతితిష్ఠతి । 34. యః సంవిదో మధ్యే ప్రతితిష్ఠతి స తైజసేపురుషే ప్రతి తిష్ఠతి ।<noinclude><references/></noinclude> mwjdf7i3oj62d4prk1x7y1flcqavvaq 104 232575 589289 2026-10-18T03:51:14Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||యోగ వ్యాఖ్యానము|79}}</noinclude>24. అది మొదటి ప్రకారమున మానసస్థానము బొందకుండుటకు దాని ప్రవాహ మధ్యమందు సేతువును బంధించవలెను. 25. సేతుబంధము భ్రూమధ్యమందు గావించవలెనని యొక పద్ధతి. 26. అక్కడి ధ్యానముచే సంవిత్తు నక్కడనే స్థిరపరచి స్థాపించుటకు సేతుబంధ మందురు. 27. అప్పుడు సంవిత్తుయొక్క ప్రభుత్వమవిభక్తమైయుండుటవల్లను అశీతలమై యుండుటవల్లను పూర్ణమైయుండును. (దీనిని బట్టి మానసస్థానమును బొందిన సంవిత్తుయొక్క ప్రభుత్వము మానసస్థానముచే నపహరింపబడినదియై విభక్తమగుచున్నట్లు తెలియగలదు.) 28. భ్రూమధ్యమందు స్థాపింపబడు సంవిత్తుకు లక్ష్యము దాని యగ్ర మం దుండును. 29. సేతుబంధము కంఠమందు జేయవలెననుట యింకొకపద్ధతి. 30. అక్కడైనచో సంవిత్తుకు లక్ష్యము దాని మధ్యమందగును. 31. హృదయమందు సేతుబంధమని మఱియొక పద్ధతి కలదు. 32. అక్కడ సంవిత్తుకు లక్ష్యము దాని మూలమందగును. (ఈ విధముగా మానసస్థానముతో సంయోగముగాని సంవిత్తు హృదయమునుండి సుషుమ్న ద్వారా శిరస్సును బొందినను పురోనాడి యందే స్థితమై పశ్చాన్నాడీమార్గమునకు స్ఖలించని దగుచు పూర్ణవస్త్వనుభవము నిచ్చును. అయితే యీ పురోనాడి యందది త్రిప్రకారములుగా స్థాపనమగుటనుబట్టి మూలపురుషానుభవమును గూడ త్రిప్రకారములుగా ధరించునని విదిత మగును. ఇది యోగియొక్క లక్ష్యస్థానము ననుసరించి యుండును.) 33. ఎవడు సంవిదగ్రమందు బ్రతిష్ఠితుడో వాడు విశ్వపురుషుని యందు బ్రతిష్ఠితుడగును. 34. ఎవడు సంవిన్మధ్యమందు బ్రతిష్ఠితుడగునో వాడు తైజసపురుషుని యందు బ్రతిష్ఠితుడగును.<noinclude><references/></noinclude> hhh52mu0smowpvpoguy1sg6pnyhku8y 104 232576 589290 2026-10-18T03:58:39Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|80|అన్యసూత్ర గ్రంధాష్టకము|}}</noinclude>35. యః సంవిదో మూలే ప్రతితిష్ఠతి స ప్రాజ్ఞేపురుషే ప్రతితిష్ఠతి । 36. దేహే౽న్యత్రచ ప్రవహణాత్ జడసంయోగేన విభక్తత్వేనచ సంవిదః శక్తిః సంసారిషు క్షీయతే । 37. తతశ్చాత్మా పరిభూయతే బాహ్యైః । 38. కేవలాయాం నాడ్యాం విలసనాత్ యోగిషు సా విజృంభతే । 39. తతశ్చాత్మా న పరాభూయతే బాహ్యైః । 40. మానసస్థాన సంయోగాత్ సంవిచ్ఛీతత్వేన నశక్తిమతీ సంసారిషు । 41. తదభావేన శక్తిమతీ యోగిషు । 42. జ్ఞానా యేంద్రియ సాపేక్షత్వాత్ సంసారిషు సంవిదల్పజ్ఞా । 43. స్వతంత్రత్వా ద్యోగిషు దూరజ్ఞా । 44. ఇయం పురోనాడీ మవలంబ్య యోగస్య పద్ధతిః । 45. ప్రథమ మాకాశాత్ ఏకాం శక్తి మాత్మ శిరసి నిపతంతీం ధ్యాయేత్ ।<noinclude><references/></noinclude> nz1vbge2he7okkg32vqoz5no37azupa 104 232577 589291 2026-10-18T04:08:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు వరుస సంఖ్యం విషయం. పద్యం కొంత 99 99 ప్రబంధ ఆంధ్రసాహిత్య రత్నాకర పరిషత్ పత్రిక హీతరము సంఖ్య సంఖ్య 54 55 52 " 53. సూర్యాస్తమయ వర్ణన తారల వర్ణన చంద్రోదయ వర్ణన నామన...' 589291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు వరుస సంఖ్యం విషయం. పద్యం కొంత 99 99 ప్రబంధ ఆంధ్రసాహిత్య రత్నాకర పరిషత్ పత్రిక హీతరము సంఖ్య సంఖ్య 54 55 52 " 53. సూర్యాస్తమయ వర్ణన తారల వర్ణన చంద్రోదయ వర్ణన నామనానేకవము కమలినీకాంత భూమినిండెమింట 50 47 20 53 56. రతికేళి వర్ణన ధరవియోగుల అలరుల పాన్సులందలి 14 57. పురుషాయిత వర్ణన నలుపగురక్తి మించి 28 44 39 35 40 48 38 46 ఈవిషయసూచికలో లెక్కకు 57 పద్యాలు విక్రమసేనం లోనివని చెప్తూ ఇద్దరుసంకలన కర్తలు ఇస్తున్నా వీటిలో మూడు ఇతరుల పద్యాలని గుర్తించాము. (వరుసగా 13,24,54 సంఖ్యలుగల పద్యాలు). ఈ మూడూ పోగా నికరంగా 54 పద్యాలే అమరేశ్వరుడు చెప్పినవని తేలుతున్నాయి. అయితే ఇంకొన్ని పద్యాలు కూడా విక్రమ సేనంలోని వంటూ ఇటీవలి పరిశోధకులు చాటుతున్నారు. 1910 లో మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు. 'ప్రబంధమణి భూషణము' అనే సుకవికృత కథా కావ్యాన్ని ప్రకటించారు. ఇందులో ఏయే కృతులనుండి పద్యాలను తీసుకొని ఈ కథను రచయిత అల్లాడో చెప్పలేదుగాని కావ్యంలో మొత్తం 867 పద్యాలున్నాయి. వీటిలో 411 పద్యాలకు మాత్రమే కర్త లెవరో కవిగారు కనిపెట్టగలిగారు. ఏయే కావ్యాలలోంచి ఏయే నెంబరు పద్యాలను సంకలన కవి తీసుకొన్నాడో కవిగారు గుర్తించి విశదం చేశారు. చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుని పేరుగాని, 'విక్రమసేనం' ఉనికినిగాని చెప్పలేదు. అయితే విక్రమసేనం లోని పద్యాలుకొన్ని ప్రబంధమణిభూషణంలో లేకపోలేదు. వారు కవిగారు ప్రచురించిన ప్రబంధమణి భూషణాన్నే 1971లో ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ వారు మళ్ళా ప్రకటించారు దీనికి నిడుదవోలు వెంకట రావుగారు సుదీర్ఘమైన పీఠిక రాశారు. కవిగారి ప్రతికి మూలమేమిటో విశద పరిచారు. తంజావూరు సరస్వతీ మహలు గ్రంధాలయంలో ప్రబంధరత్నా కరానికి నాలుగైదు మూలప్రతులున్నాయి. (R 190 - 193) అదే గ్రంథాల<noinclude><references/></noinclude> endfj00cjvc7x4z560sa9gss6apkukl 104 232578 589292 2026-10-18T04:09:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III యంలో కళావతి వ్రాసిన ప్రబంధ సారము (R 192) అనే ఇంకొక సంకలన గ్రంధం ఉంది. ఈ నాలుగు వ్రాతప్రతుల నుండే కవి గారు ప్రబంధమణి భూషణాన్ని తయారు చేసినట్టు కనబడుతుంద...' 589292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>100 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III యంలో కళావతి వ్రాసిన ప్రబంధ సారము (R 192) అనే ఇంకొక సంకలన గ్రంధం ఉంది. ఈ నాలుగు వ్రాతప్రతుల నుండే కవి గారు ప్రబంధమణి భూషణాన్ని తయారు చేసినట్టు కనబడుతుంది. ప్రబంధమణిభూషణంలో విక్రమసేనంలోని 8 పద్యాలు సంకలన కర్త ఇచ్చాడనీ, వేటూరి వారి ప్రబంధరత్నావళిలో ఇందులోని మూడంటే మూడు పద్యాలే ఉన్నాయని చెప్తూ నిడుదవోలు వారు ఇతర పద్యాలను ఇలా గుర్తించి పొందుపరిచారు. విక్రమసేనము (క్రీ.శ. 1350) (చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు) ప్ర.మే. భూ 41. గీ. ప్రత్యగ్రరచనాతిఖాసుర.... 84. గీ సూఱుక్రతువులు సేయని 117. ఉ పూవుల ప్రోవులై ప్రబంధరత్నావళి 49 5 40 వ. 47 3. "ప్రబంధరత్నావళిలో లేనివి - 137 మ. శరధిప్రఖ్యము వేదమూర్తులు కుభృత్సంకాశముల్ మాయతో దురవేగంబులు కిన్నరేశధను లుద్ధూతారు లభ్రంకష స్పురణాన్నత్యము లభగేహనిభముల్ పుణ్యాప్తముల్ తత్పురే పరిభావి ప్రగజాశ్య వైశ్యసుభటప్రాకారసాధోన్నతుల్. 147 సీ వికచారవిందదీర్ఘకలలో విహరించి సలిగమ్మఁ దావులననఁగి పెనఁగి కుసుమితనవలతా విసరంబు (గదలించి యలఁదేనియలసోన నలముకొనుచు సహకార పాదవచ్చాయలకైయేఁగి శశికాంతవేదుల సంచలించి సురతకేళీశ్రాంతి సాగియుముద్దియలపై చిట్టాడు తనువుల చెమటలార్చి A. చంచరీకంబరీతి బరన్యుభౌతి విరహమాడ మాడ్కి సురటిపోల్కి నప్పురంబున సకలజనాసుమోద కరణదక్షుడు దక్షిణగంధ వహుఁడు.<noinclude><references/></noinclude> apod7hcuin9jxe3bitmboib6f85kqz9 104 232579 589293 2026-10-18T04:09:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 492 A. 493 కం. 494 కం. రత్నసుందరి వక్రేందు రమ్యలీలఁ గాంచి విలసిల్లె సృవనేత్రకైరవములు పొంగెరాగబంధం నిట్టఁ బుష్పధన్వు సగమగు వారిచేష్టల నఖిమతించు. కప్పురపు రా...' 589293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు 492 A. 493 కం. 494 కం. రత్నసుందరి వక్రేందు రమ్యలీలఁ గాంచి విలసిల్లె సృవనేత్రకైరవములు పొంగెరాగబంధం నిట్టఁ బుష్పధన్వు సగమగు వారిచేష్టల నఖిమతించు. కప్పురపు రాశి యొక్కఁడు గువ్వుల ఖస్వేద మొడలఁగూరక యున్నన్ మెప్పుపడ గుండలద్వయి 101 101 నొప్పుఁగ విరఁగరాల్చు నొక్కొండా మందందరయ్య గ్రంధాలయ మంచాంతమ్ము దవ పా దాంచలమున మెట్టిగర్వహాసవికాసా భ్యంచిత ధనసముడై యా డించున కరవాలములను దిగ్గంద్రోచున. సంస్థ AC No. 73393... 5.500 044. ప్రబంధరత్నావళిలో లేనివంటూ నిడుదవోలు వారు ఇచ్చిన అయిదు అదనపు పద్యాలు విక్రమసేనములోనివే అని చెప్పగలగడానికి నిడుదవోలు వారికి గల ఆకరాలేమిటో వారు చెప్పలేదు. మనకు తెలియవు. కళావతి వ్రాసిన ప్రబంధసారములో ఇవి విక్రమసేనములోని వని ఆమె చెప్పిందా? ప్రబంధసారశిరోమణి (190 -193) నాలుగు ప్రతుల మూక ఉమ్మడిగద్యలో 'సకలప్రబంధములలో గలిగిన పద్యములు సారముగా సంగ్రహించి వ్రాసిన ప్రబంధ సారశిరోమణి' అన్న వివరణనే కేటలాగుకర్తలు ఇచ్చారు. కళావతి గ్రంధనామాలూ, గ్రంధకర్తల నామాలూ పెదపాటి జగ్గన్నలాగే తానూ పేర్కొంటే ఆ వైనాన్ని పరిశోధకులు ఎవ్వరూ చెప్పలేదు. ప్రబంధమణి భూషణానికి ముడిసరుకును ప్రబంధసారశిరోమణి నుంచి మానవల్లివారు తీసుకొంటే కళావతి విక్రమసేనాన్ని పేర్కొంటే ఆ సంగతి చెప్పడం విస్మరిస్తారా? ఖచ్చితమైన సాక్ష్యం దొరికేదాకా నిడుదవోలు వారు ఇచ్చిన అదనపు అయిదు పద్యాలనూ ప్రస్తుతానికి అనామకు పద్దులో చేర్చాలి. ఈ పద్యాలలో 137 నెంబరుగల పద్యం పురవర్ణన లోనిది. ఇది నిజంగా విక్రమసేనంలోనిదే అయితే మన విషయ సూచికలో ఇచ్చిన 11వ *<noinclude><references/></noinclude> lbp8j4yvm3zgbgd6kaag0rdyn39ycqi 104 232580 589294 2026-10-18T04:09:17Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 589294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh||యోగ వ్యాఖ్యానము|81}}</noinclude>35. ఎవడు సంవిన్మూలమందు బ్రతిష్ఠితుడగునో వాడు ప్రాజ్ఞ పురుషుని యందు బ్రతిష్ఠితుడగును. 36. దేహమందు (మానసస్థాన సంయోగవశమున) సంవిచ్ఛక్తి యితరత్ర బ్రవహించుట వల్లను, జడవస్తు సంయోగముచే విభక్తమగుటవల్లను సంసారులందు క్షీణించుచున్నది. 37. అట్లు బాహ్యగతమగు సంవిత్తువలన నాత్మ పరాభవింపబడిన దగుచున్నది. 38. కేవల సుషుమ్నానాడియందు (ఇదియే పురోనాడి, యమృతా నాడి యనబడును. పశ్చాన్నాడియందు సుషుమ్న యిడా పింగళ నాడుల సంయుక్తమగుచుండును గావున కేవల సుషుమ్న నమృతానాడిగా యెఱుగవలెను.) విలసించు సంవిత్తుగల యోగియందా సంవిత్తు విజృంభించును (పూర్ణత్వముకొఱకు. ) 39. కనుక నట్టి సంవిత్తువలన నాత్మ బాహ్యముచే పరాభవింప బడుట లేదు. 40. సంసారులందీ సంవిత్తు మానసస్థాన సంయోగవశమున శీతలమై శక్తివంతమగుట లేదు. 41. మానసస్థానమునం దభావముచే యోగియందు సంవిత్తు (మఱియొకవిధముగా - అనగా తపస్సు కొఱకు) శక్తివంతమగు చున్నది. 42. జ్ఞానము కొఱకీ సంవిచ్ఛక్తి యింద్రియముల నపేక్షించి సంసారు లందల్ప జ్ఞానము గలదగుచున్నది. 43. ఇతరోపాధి నపేక్షించక స్వతంత్రయై యోగులందీ సంవిత్తు దూరజ్ఞానముగలది యగుచున్నది. 44. అట్టిది పురోనాడి నవలంబించు యోగపద్ధతి. 45. (ఇంక పశ్చాన్నాడియందు యోగపద్ధతి యెట్లనగా) తొలుత సాధకు డాకాశమునుండి తన శిరస్సులోని నొకానొక శక్తి పడుచున్నట్లు (భావించి) ధ్యానించవలెను.<noinclude><references/></noinclude> bxks8e516uww4gmgcg6atul58qdr091 104 232581 589295 2026-10-18T04:09:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 పద్యం ఆర్వాత అదనపు పద్యంగా చేర్చాలి. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 147 వ నెంబరుగల పద్యం పయ్యదకు సంబంధించినది కనుక ఈ దక్షిణ మందమారుతవర్ణన మన విషయసూచికలో 18 దిగా చేర్చుకోవాలి. 492 వ పద్...' 589295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>102 పద్యం ఆర్వాత అదనపు పద్యంగా చేర్చాలి. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 147 వ నెంబరుగల పద్యం పయ్యదకు సంబంధించినది కనుక ఈ దక్షిణ మందమారుతవర్ణన మన విషయసూచికలో 18 దిగా చేర్చుకోవాలి. 492 వ పద్యం విక్రమసేనంలోనిది కాకపోవచ్చు. ప్రబంధమణి భూషణంలోని కల్పిత కధలోని నాయిక పేరు రత్నసుందరి. ఈ పద్యంలో ఈ పేరు కనబడుతోంది. చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుని కధానాయిక పేరు వేరొకటి. బహుశా ప్రబంధమణిభూషణకర్త ఈ పద్యాన్ని తన కథా గమనానికి వంతెనగా రాశాడేమో! 493,494 నెంబరుగల పద్యాలు ఏసందర్భంలో కవి చెప్పాడో ఊహించడం కష్టం. కావ్యంలోని కథా, పాత్రలూ, సన్నివేశాలూ తెలియ నప్పుడు ఊహాగానం మంచిది కాదు. పై అయిదు అదనపు పద్యాలను పొందుపరిచాక ' అన్నట్టు ఇందాక మరిచిపోయా, నన్నట్టు విక్రమసేనంలోని వంటూ మరో మూడు పద్యాలను కొసరుగా నిడుదవోలు వారు తమ పీఠికలో చేర్చారు. 'విజయ సేనము' అనడానికి బదులు 'విక్రమసేనము' అని పొరపాటున నిడుదవోలు వారు చెప్పినా అని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. (అలభ్యకావ్యపద్యముక్తా వళి – సంపాదకుడు డాక్టర్ ఆర్. శ్రీహరి పుట 147) నిడుదవోలు వారు ఇచ్చిన మూడు కొసరు పద్యాలను చూడండి. మొదట కనబడే పద్య సంఖ్యలు ప్రబంధముణి భూషణంలోని వరుస నెంబర్లు. విక్రమసేనము 104 సి. సుందరీ సమితికి మందయానములయి యిరవులఁ గఱ పెడు గురువులనఁగ మధుకర బృందంబు మదజలక్షేపణం జేసి యాకర్షించు సిద్ధులనఁగ జనులచూడ్కికిఁగులశైల భావంబులు చూపి యాడెడు బహురూపులనఁగ బరవీరభటుల నుదురభీషణాకృతి భంగులు వెఱపించుఁ గొంగలసఁగ<noinclude><references/></noinclude> b653bnvs4gvdwcbeynb1d78mvrtxzwy 104 232582 589296 2026-10-18T04:09:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు A. గతుల యొప్పును దావాంబు గంధములును నున్నతులయొప్పు జేష్టానమున్నతులును నతిశయిల్లును బురిబొలుపారు చిత్త రంజనాకృతులగు భద్రకుంజరములు. 171 గీ. రమణి వంశక్...' 589296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు A. గతుల యొప్పును దావాంబు గంధములును నున్నతులయొప్పు జేష్టానమున్నతులును నతిశయిల్లును బురిబొలుపారు చిత్త రంజనాకృతులగు భద్రకుంజరములు. 171 గీ. రమణి వంశక్రమాగత రాజ్యలక్ష్మిఁ గీర్తిలక్ష్మి సవత్నిగాఁలుకొలిపి యేలఁగలపట్టిలేమికి నీమనంబు కలఁగు నోడకంబముమీఁది పులుగువలె. 172 కం. లావణ్యమెల్ల ప్రతిబిం బావహమయిరూపుదాల్చి యాత్మజుఁడంక శ్రీవహియించుటకంటెను భావింపఁగనాండు గలదె వరమప్రియమై. 103 ఈ కొసరు పద్యాలను ఇవ్వడంలో నిడుదవోలు వారు కొద్దిగా పొరపడ్డారనక తప్పదు. ఈ మూడింటిలో తొలిపద్యం ఎక్కడిదో మానవల్లి వారు గుర్తించలేదుగాని మిగతారెండు పద్యాలు (171, 172) బిల్హణుని విక్రమాంకదేవ చరిత్రము లోని భావములు గల పద్యాలని కవిగారు ప్రధమముద్రణ వీరికలోనే విశదపరిచారు. 'విక్రమాంక దేవచరిత్రము' అనడానికి బదులు విక్రమసేనము అని యీ కొసరు పద్యాలకు నిడుదవోలు వారు శీర్షికను పెట్టారనిపిస్తుంది. అయితే కవిగారు చెప్పని 104వ నెంబరు పద్యం ఎలా గుర్తించారో మరి? "నాకు మూలము గుర్తింపరాని పద్యములు ప్రాయశ దక్షిణ దేశపు గావ్యములలోని వై యుండవచ్చును" అని మానవల్లివారు ప్రధమ ముద్రణ పీఠికలో చెప్పారు. తాము గుర్తుపట్టక వదలిన తక్కిన పద్యములేయే కావ్యములలోని వీ పండితలోకమే నిర్ణయింపజాలును అని చెప్పారు. బహుగ్రంధ పరిశీలకులకు ఇంకా చేతినిండాపని మిగిలి పోయింది. చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుని విక్రమసేనం లోని పద్యాలను ఇతోధికంగా నిక్కచ్చిగా గుర్తు పట్టడం చేయదగ్గపనే.<noinclude><references/></noinclude> sk7eukhopft1lfh9szg5k3me0zx0q3f 104 232583 589297 2026-10-18T04:09:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '7 ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ వేగినాడులో పూర్వం కరపర్తి అగ్రహారం ఉండేది అందులో ఎరపోతసూరి అనే వృత్తిమంతుడు క్రీ.శ. 1230 ప్రాంతాలలో ఉండేవాడు. ఆయన ప్రాచీనఋషిలాంటివాడు; విష్ణుభక్తుడు. ముఖ్యం...' 589297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>7 ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ వేగినాడులో పూర్వం కరపర్తి అగ్రహారం ఉండేది అందులో ఎరపోతసూరి అనే వృత్తిమంతుడు క్రీ.శ. 1230 ప్రాంతాలలో ఉండేవాడు. ఆయన ప్రాచీనఋషిలాంటివాడు; విష్ణుభక్తుడు. ముఖ్యంగా అహెూబల నారసింహుడు అతని ఇష్టదైవం. ఈ ఎరపోతసూరిగారి తాతగారు భీమన మంత్రి వెలనాటి చోడుల వల్ల క్రీ. శ. 1170 - 1180 ప్రాంతాలలో సత్కారాలు పొందాడు.1 తాతలు ఆర్జించిన ఈ మడిమాన్యాలను ఎరపోతసూరి అనుభవిస్తూ పుత్రపౌత్రాభివృద్ధిగా ఉండేవాడు. ఈయనకు సూరన్న అనే కుమారుడున్నాడు. అతడు అప్రతి మానంగా, అద్భుతంగా ఉభయభాషల కవిత్వాలలో ప్రౌఢశబ్దార్థయోగా జ్ఞాసిద్ధిలో ఘనుడై ఉండేవాడు. ఇతడు 'ప్రాజ్ఞప్రస్తుతభవ్యభోగాల'లో ‘విభవస్సారాత్ము’డై జీవించాడు. క్రీ.శ. 1280 ప్రాంతాలలోనో, లేక 10, 15 సంవత్సరాలు ఇటో, అటో ఇతనికొక కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ బిడ్డకు సూరన్న తన తండ్రిపేరే పెట్టుకొని ఎర్రన్న అని పిలిచేవాడు. తన పేరింటివాడైన మనుమణ్ణి ఎరపోతసూరి ఎప్పుడూ గారాబంగా చూసుకొనేవాడు. తాతగారు విష్ణుభక్తుడైనా మనుగుడు శివభక్తుడయ్యాడు. 1. చాగంటి శేషయ్యగారు ఈ కాలనిర్ణయం చేశారు. చూ. ఆంధ్ర కవితరంగిణి - 4 వ సంపుటి, పుట 57. 2. నృసింహ పురాణం పీఠిక 26.<noinclude><references/></noinclude> k777f2tuf8rngie4e9dnytxunxf2pkq 104 232584 589298 2026-10-18T04:10:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 105 దానికి కారణం వుంది. ఎర్రన్నకు శంకరస్వామి అనే గురువు ఉండేవాడు. ఆయన ప్రతిరోజూ ఎనిమిదిఝాములూ నియమంగా శివార్చనలు చేసేవాడు. నిత్యశివరాత్రి వ్రతం నిర్వహించేవ...' 589298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 105 దానికి కారణం వుంది. ఎర్రన్నకు శంకరస్వామి అనే గురువు ఉండేవాడు. ఆయన ప్రతిరోజూ ఎనిమిదిఝాములూ నియమంగా శివార్చనలు చేసేవాడు. నిత్యశివరాత్రి వ్రతం నిర్వహించేవాడు. ఈ శంకర స్వామికూడ మునీంద్రుని వంటివాడు. ఈ గురువుగారు ఇంత శివభక్తుడు కనుక శిష్యుడు అంతకన్నా ఎక్కువ భక్తుడయ్యాడు. 'శంభుదాసు'డనే 'లక్షణాభి ధేయం' పొందాడు. సూరన్న 'ఆరాధ్యసర్వజ్ఞుడు.'' వీరశైవ మతానికి, ఈ మాటకూ ఏదైనా సంబంధం ఉందేమో! సూరన్న వీరశైవమతం తెలుగు దేశంలో ఉధృతంగా ఉన్న రోజుల్లో పుట్టి పెరిగాడు. తండ్రి ఎరపోతనూరి విష్ణుభక్తుడైనా ఇతడు వీరశైవాన్ని ఆదరించిఉండవచ్చు; కాబట్టి కుమారుడు శంభుదాసు డయ్యాడు. సూరన్న తన కుమారుడు ఎర్రన్నకు తనకు తెలిసిన ఉభయ భాషా కవిత్వరహస్యాలు సవిస్తరంగా నేర్పిఉంటాడు. ఎర్రయ్య జన్మించే నాటికి తెలుగుభాషలో మహాభారతరచన 'ఒక మాదిరిగా పూర్తి అయింది. నన్నయ్యగారు కొంత తక్కువగా మూడు పర్వాలు, తిక్కనగారు తతిమ్మా పదిహేను పర్వాలూ పూర్తిచేశారు. ఉభయకవిత్వ ప్రౌఢుడైన సూరన్న తిక్కనగారి భారతానికి ప్రతి వ్రాయించుకునే ఉంటాడు. బహుశా ఈ పనికి కుమారుడు ఎర్రన్నను నియోగించాడేమో! వేగినాడులోని కరాపర్తిగ్రామంలో ఉండే ఈ కుటుంబం ఆఊరు ఏ కారణాలవల్ల విడిచిపెట్టారోగాని పాకనాడులోని గుడ్లూరుకువచ్చి స్థిర పడ్డారు. ఇది మన్నేరుఒడ్డున ఉంది. ఈ ఊళ్ళో నీలకంఠేశ్వరస్వామి ఆలయం ఉండేది. శివాలయమేకాక కేశవపెరుమాళ్ళ కోవిల కూడా ఉండేది. పామరజనాలు పోలేరమ్మను పూజిస్తూవుండేవారు. ఆ అమ్మ వారికి బంగారపు తొడుగు ఉండేది. క్రీ.శ. 1300 ప్రాంతాలలో ఈ ప్రదేశం కాకతీయసామ్రాజ్యంలో ఉండేది. ఇది అద్దంకిసీమలో చేరిన భాగం. అనాడు అద్దంకి నాయంకరాన్ని పంటవంశంలోని రెడ్లు పాలిస్తూ ఉండేవారు. తాను నివసిస్తున్న గుడ్లూరులోని నీలకంఠేశ్వరస్వామి మీద ఎర్రయ్య 3. నృసింహపురాణం, వీరిక - 26. 4. విష్ణుపురాణంలో వెన్నెలకంటి నూరన్న చేసిన గుడ్లూరి వర్ణన పీఠిక - 16<noinclude><references/></noinclude> n9cjn1fgzhn8114lm98mzr6rhf98j8n 104 232585 589299 2026-10-18T04:10:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '106 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గారు కొన్ని పద్యాలు కవితాబాల్యంలో చెప్పినట్టుంది. చాలా జటిలమైన సమాసకల్పనతో ఒక చాటువు కనబడుతుంది. నిను సేవించిన గల్గు మానవులకున్ వీటీవధూటి ఘటి ఘన...' 589299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>106 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గారు కొన్ని పద్యాలు కవితాబాల్యంలో చెప్పినట్టుంది. చాలా జటిలమైన సమాసకల్పనతో ఒక చాటువు కనబడుతుంది. నిను సేవించిన గల్గు మానవులకున్ వీటీవధూటి ఘటి ఘనకోటీశ కటికటి తటివటి గంధభ వాటీవటి రనటి హారికటి సువర్ణమకుటీ ప్రచ్ఫోటికాపేటికల్ కన దామ్నాయమహాతురంగ! శివలింగా నీలకంఠేశ్వరా! ఈ పద్యం అనంతర కవి అల్లసాని పెద్దనగారి ప్రఖ్యాతమైన ఉత్పలమాలిక 'పూతమెరుంగులు' అనేదాని సంస్కృతభాగానికి ఒరవడి పెట్టిందేమో! అంతకన్నా ఇది జటిలం. ఇటువంటి సమాసకల్పనతో కవిత్వం చెప్తున్న ఎర్రయ్యగారికి ఆంధ్రమహాభారతం అరణ్యపర్వంలో కొంత లోటుగా ఉండిపోవడం నచ్చలేదు. దాన్ని పూరించాలనుకొన్నారు. నన్నయగారి రచనావిలాసాన్నీ, శిల్పరహస్యాలనూ బాగా ఆకళించు కొన్నారు. తిక్కన్నగారి శైలినీ, ప్రతిభనూ అర్థం చేసుకొన్నారు. ఈ రెండు రచనలకూ వంతెన కట్టడానికి ఉపక్రమించారు. నన్నయగారు అరణ్యపర్వంలో మూడాశ్వాసాలు పూర్తిగా చెప్పారు. 4వ ఆశ్వాసంలో 142 పద్యాలు చెప్పాక రచన ఆగిపోయింది. వారు చెప్పిన ఆఖరిపద్యం ఇది: శారదరాత్రు లుజ్జ్వలలసత్తర కారక హారవంక్తులం జారుతరంబులయ్యె వికసన్నవకైరవ గంధ బంధులో దార సమీర సౌరభము తాల్చి సుధాంశు వికీర్యమాణక ర్పూరపరాగ పాండురుచి పూరములం బరిపూరితంబులై. [అరణ్య. 4-142] నన్నయగారు వదలిన భారతాన్ని పూర్తిచేయదలచు కొన్నవాళ్లు ఎవరైనా ఇక్కడనుంచీ రచన మొదలుపెట్టాలి. అయినా 'తిక్కనగారు అరణ్యపర్వశేషాన్ని ఎత్తుకొనక విరాటపర్వంలో 'శ్రీకారం' చుట్టి పదిహేను పర్వాలూ పూర్తిచేశారు. అరణ్యపర్వంలోనే నన్నయగారి రచనకు విఘ్నం రావడం, ఆ తరువాత దాని జోలికి తిక్కనగారు పోకపోవడం మొదలైన వాటి 5. హరివంశం పీఠికలో వేలూరి శివరామ శాస్త్రిగారు ఉదాహరించారు. కాని ఇదే పద్యం ఎర్రాప్రెగడగారి రామాయణంలోనిదని వివిధ ఆకరాలనుండి సేకరించిన 46 పద్యాలలో కనబడుతుంది. దూ హరివంశం, పుట- 31<noinclude><references/></noinclude> bykno7udt3ronu6vgb7hhvozam7qeet 104 232586 589300 2026-10-18T04:10:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 107 వల్ల అరణ్యపర్వాన్ని ముట్టుకొంటే ఆపద లొస్తాయన్న నమ్మకం ఉండేదని మనవాళ్ళు చెప్పు కొంటారు. ఎర్రయ్యగారు ఆ నమ్మకాన్ని ఏమాత్రం నమ్మక ధైర్యంగా అరణ్యపర్వశేషాన్...' 589300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 107 వల్ల అరణ్యపర్వాన్ని ముట్టుకొంటే ఆపద లొస్తాయన్న నమ్మకం ఉండేదని మనవాళ్ళు చెప్పు కొంటారు. ఎర్రయ్యగారు ఆ నమ్మకాన్ని ఏమాత్రం నమ్మక ధైర్యంగా అరణ్యపర్వశేషాన్ని పూర్తిచేయడానికి నడుం కట్టారు; కలం పట్టారు. (అదే గంటం చేతపూనారు. మొదటి మూడాశ్వాసాలు రాజరాజనరేంద్రునికి అంకితమైనవి. తాము పూర్తిచేయబోయే మూడున్నర ఆశ్వాసాలూ అతనికే అంకితమిచ్చి నన్నయగారిపేరుతోనే ఎర్రయ్యగారు ప్రకటించదలిచారు. ఇది నన్నయ్య గారిపట్ల వారికుండే భక్తిని, భారతం సంపూర్ణంగా విరాజిల్లాలనే ఆకాంక్షను తెలియజేస్తుంది. ఏదేనా కావ్యాన్ని వ్రాస్తున్నప్పుడు శ్రీకారం చుట్టి వ్రాయడం తెలుగుసంప్రదాయం. అప్పటికి వచ్చిన లక్షణగ్రంథాలన్నీ అలాగే కావ్యారంభం చేయాలన్నాయి. ఇంకొకరి రచనను పూరిస్తున్నా 'ఆశీర్నమసియా వస్తునిర్దేశా'లలో ఏఒక్కటైనా చేసి ముందుకుసాగే అవకాశం ఇక్కడ లేదు. చేయడానికి అయినా ఎర్రయ్య గారు ప్రతిభావంతులు కనుక దేవతా ప్రార్థన ఈ భారతభాగంలో అవకాశం చూశారు. తాము పూర్తి చేయవలసిన భాగంలో 'సరస్వతీగీత' అనే ఘట్టం ఉంది. అందులో తార్యుడు అనే ముని భారతిని ఆరాధించి, ఆమె ప్రత్యక్షమైతే ఆమెవల్ల సందేహాలు నివృత్తిచేయించుకుంటాడు. అనుమానాలు నివారణచేశాక ఆ ముని 'కృతాంజలియై ' ఇలా వినుతించాడు: అంబసవాంబుజోజ్జ్వల కరాంబుజ శారద చంద్ర చంద్రికా డంబర చారుమూర్తి ప్రకటస్పుట భూషణరత్న దీప్తికా చుంబిత దిగ్విభాగ శ్రుతి సూక్తి వివిక్తనిజప్రభావ భా వాంబరవీథి విశ్రుతవిహారి సమం గృవ జూడు భారతీ. (అరణ్య,4-216] ఇది సంస్కృతమూలంలో తార్యుడు వాగ్దేవతను స్తుతించలేదు. ఎర్రయ్యగారు చేసిన స్తుతి. అరణ్యపర్వశేషాన్ని రచిస్తున్నప్పుడు వారు మొట్టమొదట ఈ పద్యాన్నే చెప్పారని నేను తలుస్తున్నాను. తరువాత ఆయన శారద వేళను 'స్ఫురదరుణాంశురాగరుచి' (అరణ్య 4-143) తో ప్రారంభించి వర్ణించసాగారు. 'అరుణం' అంటే ఎరుపు. ఎర్రయ్యగారు ఈ పద్యంలో తమపేరును, తాము తలపెట్టినపనిని స్ఫురింపజేస్తున్నారని నోరి<noinclude><references/></noinclude> ewpkdco8pcd2y1zkaimuwpqrau9j9dh 104 232587 589301 2026-10-18T04:10:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 నరసింహశాస్త్రిగారు భావిస్తున్నారు.. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 'అంబవాంబుజోజ్జ్వల' అనే పద్యంలో వాగ్దేవతాస్తవం చేశాక ఎర్రయ్యగారు తమ గురువు శంకరస్వామిని కూడా ప్రార్ధించినట్...' 589301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>108 నరసింహశాస్త్రిగారు భావిస్తున్నారు.. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 'అంబవాంబుజోజ్జ్వల' అనే పద్యంలో వాగ్దేవతాస్తవం చేశాక ఎర్రయ్యగారు తమ గురువు శంకరస్వామిని కూడా ప్రార్ధించినట్టు కనబడు తున్నది. ఆయన తాము వ్రాసిన నృసింహపురాణంలో కృత్యాదిని భారతీస్తవం ఇలా చేశారు: కరకములంబునందు బటికంపు గమండలు వచ్చకాంతి భా సురమగు మౌక్తికంపు జపసూత్రము దాల్చుట, బ్రహ్మవాదియై పరగిన హంసముం బిలిచి బాలమృణాళము జూపు చందమా సిరి దిలకింప నొప్పు బుధసేవితమూర్తి దలంతు భారతిని. [సృసింహ వీరిక, 6] ఇందులో భారతీదేవిని సన్యాసిరూపంలో అపూర్వంగా ధ్యానించారు. దీనికి నోరి నరసింహశాస్త్రిగారు ఇలాగ వివరణ ఇచ్చారు: తండ్రికంటను ఎర్రయ జీవితములో నాతనికి ఆదర్శప్రాయుడై యుండి మహత్యము చేకూర్చినది గురువు. శ్రీ శంకరస్వామి సంయమీశ్వర చరణసరోరుహ ధ్యానానంద సౌందర్య ధుర్యుడనని ఎర్రయ్య సగర్వముగా తన గద్యములన్నిటిలో చెప్పు కొన్నాడు..... శ్రీ విద్యారణ్యులు స్తోత్రము చేసిన శంకరానంద గురుపాదులీతడే కావచ్చును కాకున్న నాతని సతీర్థుడై యుండును. శృంగేరి మొదలగు మూల శంకర వీరముల స్వాములందరు భారతీ సంప్రదాయ యతులగుటచే ఎర్రయ గురువు కూడ భారతీ యతియై యుండును. కర్ణాటక ప్రాంతములో శ్రీ విద్యారణ్యులు చేసినట్టి ఉద్ధరణ కార్యమును ఈ శంకర స్వామి శ్రీశైల భూమిలో చేసి యుండు ననుటకు సందేహములేదు. శంభుదాసుడను లక్షణాభిధేయము ఎర్రయ్యకీ గురువే ప్రసాదించి యుండును. ఈ వివరణ మన ఊహకు బలమిస్తున్నది. 'అంబనవాంబు జోజ్జ్వల' అనే పద్యంలోని 'భారతి' ఇటు వాగ్దేవతకూ, అటు గురువుకూ సరిపోతుంది. ఒక్క క్రియతో రెండు కార్యాలు సాధించినట్టు ఎర్రయ్యగారు ఈ పద్యంతో 6. తెలుగు భాషాసమితివారి విజ్ఞాన సర్వస్వం - 3వ సంపుటి: తెలుగు సంస్కృతి- 30-735 7. తెలుగు భాషాసమితివారి విజ్ఞాన సర్వస్వం - 3వ సంపుటి, పుట 734, వేలూరి శివరామ శాస్త్రిగారు 'ఇతడు కామకోటి మొదలగు పీఠములకు చెందిన ఆచార్యుడు కాడు' అని వ్రాశారు. నృసింహపురాణం వీరిక, పుట-4.<noinclude><references/></noinclude> 34wmh05gyj9ibkph9z4wgzwp4m1hk6h 104 232588 589302 2026-10-18T04:11:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 109 ఇష్టదేవతా ప్రార్థనా, గురుస్తుతీ కావించారు. ఇది గ్రంధంలో కథతో విలీనమయే ప్రార్ధన. ప్రతింటే ఇలా ఉండాలి. అన్నట్టు మన తెలుగువాళ్ళకు గ్రంథాదిని శ్రీకారం ఎలా ఉం...' 589302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 109 ఇష్టదేవతా ప్రార్థనా, గురుస్తుతీ కావించారు. ఇది గ్రంధంలో కథతో విలీనమయే ప్రార్ధన. ప్రతింటే ఇలా ఉండాలి. అన్నట్టు మన తెలుగువాళ్ళకు గ్రంథాదిని శ్రీకారం ఎలా ఉండాలో అలా తమిళులకు ఆరంభంలో 'అ'కారం ముఖ్యం. వాళ్ళ తిరుక్కురళ్ అకారంతోనే మొదలవుతుంది. పద్యంలో ఎక్కడో ఒక దగ్గర 'ఉళఘ' ప్రశంస ఉండాలి. నా తమిళకవిమిత్రులు సినిమాపాటైనా చిత్రంలో తొలిసారి వ్రాస్తున్నప్పుడు అకారంతోగాని, 'అన్బే' అని కరుణానురాగాత్మక పదంతోగాని మొదలుపెడతారు. 'అంబనవాంబుజోజ్జ్వల' పద్యంతో ఎర్రయ్య గారి రచన మొదలైతే అది పవిత్రాక్షరంతోనే ప్రారంభమైనట్టు మన లాక్షణికులు మరొక విశ్వాసాన్ని గ్రంధస్థం చేసుకోవచ్చు. నన్నయగారి ఇతిహాస శైలినీ, తిక్కనగారి నాటకీయ శిల్పాన్నీ పుణికిపుచ్చుకొని ఎర్రయ్యగారు భారతరచన పూర్తిచేశారు. వారి భారత భాగంలో ఉన్న ఘట్టాలు ఇవి: (చతుర్థాశ్వాసం] 1 కృష్ణమార్కండేయాగమనం 2. బ్రాహ్మణ ప్రభావ కధనం 3. సరస్వతీ గీత 4 వైవస్వతుచరిత 5. ప్రకారం 6. యుగధర్మ కీర్తనం 7. కామ్యాశ్వహరణం 8 ఇంద్రద్యుమ్నోపాఖ్యానం 9. ముందుమార చరిత్ర పంచమాశ్వాసం 10. పతివ్రతా చరిత్ర 11. ధర్మవ్యాధుడు చెప్పిన ధర్మాలు 12 అగ్నివంశానుకీర్తన 13. కుమారసంభవము 14. సత్యా ద్రౌపదీ సంవాదం 15. పాండవులు ద్వైతవనం చేరడం 16. ధృతరాష్ట్ర కార్యాలు 17. దుర్యోధనాదుల దుర్మంత్రం 18. ఘోష యాత్ర 19. కౌరవ గంధర్వ యుద్ధం 20. దుర్యోధనాదుల చెర 21. అర్జునుడు వాళ్లను విడిపించడం [షష్ఠాశ్వాసం] 22 దుర్యోధన ప్రాయోపవేశం 23. పాతాళగతులైన దానవులు అతణ్ణి ఆశ్వాసించడం 24. దుర్యోధనుని వైష్ణవయాగ ప్రవర్తన 8. అని నామిత్రులు చల్లా రాధాకృష్ణ శర్మగారు చెప్పారు.<noinclude><references/></noinclude> 6pkzg6kiufyerqxzdr20e6u9py90k29 104 232589 589303 2026-10-18T04:11:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 25. పాండవులు కామ్యకవనం మళ్ళా చేరడం 26. వ్రీహిద్రోణాఖ్యానం 27. ద్రౌపదీ హరణం 28. సైంధవ పరాభవం . 29. రామాయణంలో రామ రావణుల 30. రాముని వనప్రస్థానం 31. సీతాపహరణం 32. సుగ్రీవ మిత్రత్వం 33. వాలి వధ 3...' 589303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>110 25. పాండవులు కామ్యకవనం మళ్ళా చేరడం 26. వ్రీహిద్రోణాఖ్యానం 27. ద్రౌపదీ హరణం 28. సైంధవ పరాభవం . 29. రామాయణంలో రామ రావణుల 30. రాముని వనప్రస్థానం 31. సీతాపహరణం 32. సుగ్రీవ మిత్రత్వం 33. వాలి వధ 34. త్రిజటా స్వప్న కథనం 35. రావణ దుష్ట వచనాలు [సప్తమాశ్వాసం సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - II 36. సీతాన్వేషణం 37. లంకాభిగమనం 38. రామ రావణ యుద్ధం 39. రాఘవాభ్యుదయం 40. సావిత్రీ చరిత్ర 41. కర్ణునికి సూర్యుని హితోప దేశం 4. కర్ణుని జన్మ కథ 43. ఇంద్రుడు విప్ర వేషంలో కవచ కుండలాలు హరించడం 44. అరణీయం 45. యక్షప్రశ్నలు 46 ధర్ముని వరాలు. ఎర్రయ్యగారే మహాభారత గద్యలో ఇచ్చిన ఈ విషయాల పట్టికలో ఇరవై మాత్రమే భారతవ్యక్తులకు సంబంధించిన సూటి కథా భాగాలు. మిగతావి ధర్మరాజుగారి పురాణకాలక్షేపం. ఎర్రయ్యగారు మొత్తం 1595 గద్య పద్యాలతో భారతశేషాన్ని పూరించారు. ఇందులో మొదటిభాగంలో నన్నయగారి శైలి, రెండవభాగంలో క్రమంగా తిక్కనగారి శిల్పం కనబడతాయి. విరాటపర్వంలోని కీచకుడు ద్రౌపదిని ఎలా వేధిస్తాడో అరణ్య పర్వంలో సైంథవుడు అలాగ బాధపెడ్తాడు. విరాటనగరంలో ద్రౌపది 'దుర్వారోద్యమ' అనే ఒకే ఒక పద్యంలో తన భర్తల ప్రభావాన్ని ఉగ్గడించి కీచకునికి హెచ్చరిక చేస్తుంది [విరాట. 2-55]. అప్పుడు ఆమె అజ్ఞాతవాసంలో ఉంది. మితంగా భాషించాలి. వ్యంగ్యంగా చెప్పాలి. అరణ్య పర్వంలో ఆ ప్రతిబంధకాలు ఏమీ లేవు. తన అయిదుగురు భర్తల ప్రతాపాన్నీ నోరార వర్ణించవచ్చు. అందుకే “ప్రకటిత శౌర్యసారుల” ఘనతను పేరు పేరునా చెప్పి 7 పద్యాలలో సైంధవునికి చీవాట్లు పెడుతుంది (అరణ్య. 6 -174 నుండి 180]. ఇందులో ధర్మరాజు మదపు టేనుగులాంటివాడు. భీముడు సింహం, అర్జునుడు బెబ్బులి, నకుల సహదేవులు జంటపాములు అని ద్రౌపది చెప్తుంది. ఈ ఉప<noinclude><references/></noinclude> c80ugl6ej34itt27lhfwn19ajshvho7 104 232590 589304 2026-10-18T04:11:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 111 మానాలు సంస్కృతభారతంలోనూ ఉన్నాయి.” అయినా ఎర్రయ్యగారి అనువాదంలో ఎంతో హుందాతనం వచ్చింది. చూడండి. నాగం ప్రభిన్నం గిరికూటకల్ప ముపేత్య కాం హైమవతీం చరతాం, (వ)? దం...' 589304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 111 మానాలు సంస్కృతభారతంలోనూ ఉన్నాయి.” అయినా ఎర్రయ్యగారి అనువాదంలో ఎంతో హుందాతనం వచ్చింది. చూడండి. నాగం ప్రభిన్నం గిరికూటకల్ప ముపేత్య కాం హైమవతీం చరతాం, (వ)? దండేవయూ ధానవసేధ సేత్వం యోజేతు మాశంసి ధర్మరాజం. అని మూలంలో ద్రౌపది ధర్మరాజు సంగతి చెప్తుంది. ఎర్రయ్యగారి ద్రౌపది ఎలా అంటున్నదో వినండి. హిమవత్పాదవనాంత కేతిరతమై నేపారి కోపారుణ క్రమనేత్రాంచలమై ప్రభూతమదరేఖంబైన గంధద్విపేం ద్రము డాయంజని నీళ్లు సూవుట సుమీ ధర్మాత్మునత్యుగ్రవి క్రము గొంతేయవద్దు నీవు దొడరంగా జూచు టూహింపగన్. ఏనుగుకు నీళ్లుచూపడం మన జాతీయం. తిక్కనగారు విరాట. 5- 84లో వాడారు. ఇక్కడ ఎర్రయ్యగారు వాడారు. 'సిడి' అంటే బరి గోల, అంకుశం అనే అర్థాలు శబ్దరత్నాకరం, ఆంధ్రవాచస్పత్యాలలో కన బడతాయి. పదబంధపారిజాతంలో 'ఏనుగునకు నీళ్లు చూపినట్లు' అనే జాతీయానికి ఇలాగ వివరణ వ్రాశారు: "ఎఱ్ఱగుడ్డలు మొదలగునవి చూపి పశువులను బెదిరించినట్లు ఏనుగును బెదరగొడితే అది విజృం భిస్తుంది. బెదిరించిన పశువులు విరుచుకొని పడడం సహజం." మందలోంచి విడదీయదలచిన ఏనుగు సంగతి మూలంలో ఉంది. ఇక్కడ అది కాదు. చాళుక్య సోమేశ్వరుడు తన 'మానసోల్లాసం'లో గజవినోదం గురించి వ్రాశాడు. ఏనుగులకు మదమెక్కించి పోట్లాటలు పెట్టి రాజులు ఎలాగ క్రీడించారో వివరించాడు. ఇది ఆనాటి రాజభోగం. ఎర్రయ్యగారు దీనినే ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు కాబోలు. పంచపాండవులను మూలంలోని ఉపమానాలతో సరిపోల్చినా తెనుగు తనాన్ని తెచ్చారు. ఏనుగుకు నీళ్లు చూపడం, సింహం జూలు పట్టుకొని ఊగడం, పులిని కోలతో కొట్టి తోసెయ్యడం, బుసకొట్టే త్రాచు పాముల్ని కాళ్లతో రాయడంవంటి సాహసాలను ఎర్రయ్యగారు పేర్కొన్నారు. ఈ హితోపదేశాన్ని సైంధవుడు లక్ష్యపెట్టలేదు. వాడు సింహాగారంబు చొచ్చే వృకంవలె 9.268వ అధ్యాయము. - 10 పదబంధ పారిజాతం ప్రధమ సంపుటం - పుట 281<noinclude><references/></noinclude> di8ni4lqcftnejjvpp8at3xmxftk2zs 104 232591 589305 2026-10-18T04:11:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '112 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పాండవనివాసంలో జొరపడ్డాడు. ద్రౌపదిని మోహించిన కీచకుణ్ణి తిక్కన గారు రెండుమూడుసార్లు 'లేడి'తో పోల్చారు. చూడండి. ద్రౌపదీరూప మను సరి దగిలి తనదు హృదయ మ...' 589305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>112 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పాండవనివాసంలో జొరపడ్డాడు. ద్రౌపదిని మోహించిన కీచకుణ్ణి తిక్కన గారు రెండుమూడుసార్లు 'లేడి'తో పోల్చారు. చూడండి. ద్రౌపదీరూప మను సరి దగిలి తనదు హృదయ మను మృగమత్తరను దిలగొనుచు గాముడను బల్లిదపు వేటకాని బారి బడుట కెంతయు నాసింహబలుడు దలరి. [విరాట, 2-25] కీచకుని మనస్సును మృగ మనడంలో ఔచిత్యం రెండువిధాలా వుంది. ద్రౌపదిని చూసిన తొలిచూపు తరువాత ఇలాగవర్ణించిన కీచకుణ్ణి మళ్ళా నర్తనశాలలోనికి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు మృగంతోనే పోల్చారు. 'ఇంతి జేరగా జనియె విధాతృలుబ్ధకవశంబున బోవు మృగంబు చాడ్సునన్' అన్నారు. (విరాట 2-247] పేరుకు వాడు సింహబలుడే అయినా ఈ ఘట్టంలో మృగం బెదిరిపోయే లేడి. ఎర్రయ్యగారి సైంధవుడు అంతకన్నా తక్కువ; నక్క. సింహాగారము చొచ్చే వృకమని వాడిని వర్ణించి, వాడిమీద యుద్ధానికి పోయే పాండవులను 'అమిషంబునకుం గవియు డేగల'తో పోల్చారు. ఇలాంటి చిన్నచిన్న మాటలే ఎంతో ఔచిత్య మున్న చక్కని అర్థాలను చెప్తాయి. సైంధవుడు ద్రౌపదిని తీసుకుపోతున్నప్పుడు అడవిలో ఇంకొకచోట ఉన్న పాండవులకు అపశకునాలు కనపడ్డాయి. వాటిని చూడగానే ధర్మరాజు భయ పడ్డాడు. 'చెయివెట్టి కలచినట్లయ్యెడు చిత్తంబు, తనువు నిశ్చేష్టమయ్యె' అన్నాడు (అరణ్య. 6 -194). బయటకు ఏ చేష్టా కనబడకపోయినా లోపల ఎంత క్షోభ ఉందో ఇలాంటి అలతిపదాలు చెప్తాయి. విరాటపర్వంలో ద్రౌపది వంటశాలలో భీముని ముందు పాండవులందరిని వరసగా ఎలా పొగడుతుందో అలాగే అరణ్యపర్వంలో సైంధవుని రథంమీద నిలబడి, యుద్ధానికి వస్తున్న పంచపాండవులను తలోరెండు పద్యాలతో వర్ణిస్తుంది. మూలానికి విధేయత చూపిస్తూ ఎర్రయ్య గారు ఇక్కడ తిక్కనగారికి దగ్గరలో ఉన్నారు. సావిత్రీ చరిత్రలో వారు అక్కడక్కడ మూలంలో లేని భావాలను చెప్పారు. సత్యవంతుని తండ్రి అంధుడు. అతనికి సావిత్రి కోరిన వరంవల్ల కన్నులు వస్తాయి. కన్నులు రాగానే అతడు కొడుకుకోసం<noinclude><references/></noinclude> fa2gt5dho8dy79154dcp7estfezjpdk 104 232592 589306 2026-10-18T04:11:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 113 వెతికాడు, కనబడలేదు. 'కన్నులు వచ్చి యెల్లెడలు కల్గిని వృద్ధనరేంద్రు డాత్మకుం గన్నులు బోల్డెనైన గాది లిపుత్రుడు' కనబడక 'కన్నులు లేనియల్లొకడుగానక యేడ్చె సతీ...' 589306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 113 వెతికాడు, కనబడలేదు. 'కన్నులు వచ్చి యెల్లెడలు కల్గిని వృద్ధనరేంద్రు డాత్మకుం గన్నులు బోల్డెనైన గాది లిపుత్రుడు' కనబడక 'కన్నులు లేనియల్లొకడుగానక యేడ్చె సతీసమేతుడై' అని ఇక్కడ ఎర్రయ్యగారు చెప్పారు. అరణ్యపర్వంలోని సావిత్రీ చరిత్ర 110 పద్యాలు (7-170 నుండి 279 దాకా) ఇది ఒక చిన్నసైజు ప్రబంధం. ఇలాంటి ప్రబంధాలను అరణ్యపర్వశేషంలో వ్రాయబట్టే ఎర్రయ్య గారికి ప్రబంధపరమేశ్వరుడు అనే బిరుదు వచ్చింది. 'వారు అరణ్య పర్వంలో కొత్తపద్యాలేం వ్రాయలేదు. తాటాకులను పురుగులు కొట్టేస్తే శిధిలమైన అక్షరాలను పూరించారు' అనే వాదాన్ని కొందరు పండితులు లేవదీశారు." ఇందులో సారం లేదని దీనిని పెద్దలు తోసిరాజన్నారు. ఎర్రయ్యగారు తాము 'అరణ్యపర్వశేషోన్నయం' నిర్వహించామని చెప్పు కొన్నారు (సృసింహ 1-17). ఈ 'ఉన్నయ' పదాన్ని మరొకసారికూడ - నన్నయగారిని నుతిస్తున్నప్పుడు వాడారు (హరివంశం, పూ.1-8). 'ఉన్నయం' అనే మాటకు 'కడముట్టజెప్పుట' అనే అర్థాన్ని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు సిద్ధాంతకౌముది, అమరకోశం, భట్టి మొదలైన ప్రయోగాలతో చెప్పారు.12 అరణ్యపర్వశేషాన్ని నన్నయగారి శైలి కొంత తోచేటట్లు వారి రచనే అయేటట్లు ఉన్నయం చేశాక నన్నయభట్ట మహాకవీంద్రుని సరససార స్వతాంశ ప్రశస్తి నిజంగా ఎర్రయ్యగారికి చెందింది. ఈ సంగతులు వారే చెప్పు కున్నారు. భవ్యచరిత్రు డావస్తంబ సూత్రుండు శ్రీవత్సగోతుండు శివపదాబ్జ సంతత ధ్యాన సంసక్త చిత్తుడు సూరనార్యునకును బోతమాంబికకును నందనుడిల బాకనాటిలో నీలకంఠేశ్వరస్థానమై యెనక మెసగు గుడ్లూరు నెలవుగ గుణగరిష్ఠత నొప్పు ధన్యుడు ధర్మైక తత్పరాత్ము డినార్యుండు సకల లోకైక విదితు-డయిన నన్నయభట్ట మహాకవీంద్రు సరస సారస్వతాంశ ప్రశస్తిదన్ను - జెందుటయు సాధుజన హర్ష సిద్ధిగోరి. 11. నడకుదుటి వీరరాజు పంతులుగారు ఈ వాదం బాగా ప్రచారం చేశారు. భారతి1వ సంపుటి, 4వ సంచిక. 12. హరివంశం పీఠిక, పుట 15- అధోజ్ఞాపిక<noinclude><references/></noinclude> nbbbuxf5rit6359qx1nge5qk08ycww7 104 232593 589307 2026-10-18T04:12:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ధీరవిచారుడు తత్కని-కారీతియు గొంత దోవ దద్రచనయ కా నారణ్యపర్వశేషము పూరించె గవీంద్ర కర్ణవుట పేయముగాన్ - [అరణ్య 7.469, 470] ఇవి గర్వంతో చెప్పు కొన్న మాటలులాగ...' 589307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>114 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ధీరవిచారుడు తత్కని-కారీతియు గొంత దోవ దద్రచనయ కా నారణ్యపర్వశేషము పూరించె గవీంద్ర కర్ణవుట పేయముగాన్ - [అరణ్య 7.469, 470] ఇవి గర్వంతో చెప్పు కొన్న మాటలులాగ కనబడతాయి కాని ఎర్రయ్య గారు చాలా వినయం గలవారు. అరణ్యపర్వశేషం తర్వాత ఒక మహా ప్రబంధకల్పనా కుతుహలంతో కూర్చున్నారు. ఎప్పుడో ఎంతో వినయంతో ఏవో నాలుగక్షరాలు నేర్చుకొనబట్టి సహజంగా వచ్చే చాపల్యం అంటూ ఇలా చెప్పారు. కతివయాక్షర పరిగ్రహజనితంబైన నైసర్గిక చావలంబు కతంబున మించిన వేడ్క వీనులకు మిక్కుటమై మధువృష్టి గ్రమ్మ రా గ్రౌంచమును నావల గూయ గడంగుభంగి బ్రా ధాంచిత శబ్దసారులు మహాకవులాద్యులు కావ్య శయ్యగీ లించిన కీర్తి సంగమఖలీలకు నేనును గాంక్షజేసితిన్. [సృసింహ పీఠిక 12] [సృసింహ వీరిక 13] ఈ కోరికతో కనులు మూసికొని భావసమాధిలో కూర్చున్న ఎర్రయ్య గారి మనసులో వారి తాతగారు ఆవిర్భవించారు. "నాయనా! నీవు ఉన్నత సంస్కృతాదిచతురోక్తి పదాలతో కావ్యకర్తవై, యెన్నికతో ప్రబంధపరమేశ్వరు డనే బిరుదుపొంది ఆ నన్నయభట్ట తిక్కకవినాథులు భక్తి పెంపుతో అరణ్యపర్వశేషోన్నయం ఆంధ్రభాషలో సుజనోత్సవ మొప్పగా నిర్వహించావు. శంభుదాసుడనే పేరుతో పరమేశ్వరభక్తుడవైనా నీకు గోవింద గుణాదరం ఉంది. గురుభజనపరాయణుడవు. సరసబహు పురాణ ధర్మశాస్త్ర కథా విస్తరవేదివి. వినయోదయభరితుడవు. తులలేని అనుభవ భవ్యుడవు. ప్రబంధ రచనా ప్రావీణ్యం నీకు సహజపరిణత సిద్ధమై వెలసినది. అహెూబలనరసింహస్వామి నాకు ఇష్టదైవం. అతని విభవం, ఆ మహిమావ తారం నీ మధురోక్తి గుంభనతో మనీషులు మెచ్చుకొనేట్టు ప్రస్తుతించు." అని తాతగారు చెప్పారు. ఈ మాటలు విన్నాక ఎర్రయ్యగారు పులకించారు. వారి మనస్సు వికసించింది. ఆయన కన్నులు తెరిచారు. అద్భుతానందరసమూర్తిగా<noinclude><references/></noinclude> 2tzpvuoru720kwbu5tn144umedv4gh8 104 232594 589308 2026-10-18T04:12:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 115 అయ్యారు. "ఇది ఈశ్వరానుశాసనం. నృసింహావతార సంస్తవసరణిని ప్రబంధం రచిస్తాను అనుకొన్నారు. బ్రహ్మాండాది పురాణాలలో ఉన్న విషయాలను తీసుకొని అయిదు ఆశ్వాసాలలో 804 గద...' 589308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 115 అయ్యారు. "ఇది ఈశ్వరానుశాసనం. నృసింహావతార సంస్తవసరణిని ప్రబంధం రచిస్తాను అనుకొన్నారు. బ్రహ్మాండాది పురాణాలలో ఉన్న విషయాలను తీసుకొని అయిదు ఆశ్వాసాలలో 804 గద్యపద్యాలు రచించారు. నన్నెచోడుని కుమారసంభవప్రభావం ఎర్రయ్యగారిమీద పూర్తిగా పడింది. చిన్నకధను విపులమైన వర్ణనలతో ప్రబంధం వ్రాశారు. 12 పద్యాలలో సముద్రవర్ణన, 13 పద్యాలలో వైకుంఠవర్ణన, 6 పద్యాలలో నగరవర్ణన, 5 పద్యాలలో బ్రాహ్మణాధిక్య ప్రశంస, 11 గద్యపద్యాలలో హిరణ్యకశిపుని తపోవర్ణన, 16 పద్యాలలో వసంతవర్ణన (ఒక్క లయ గ్రాహి కూడా లేదు), 5 పద్యాలలో పుష్పాపచయం, 5 పద్యాలలో అచ్చరల ఆట పాటలు, 5 గద్యపద్యాలలో రాజనీతి, 27 పద్యాలలో మునుల వినుతి, 24 పద్యాలలో వెన్నెల, వేసవి వర్ణన, 10 పద్యాలలో మధుపాన వర్ణన, 6 పద్యాలలో లీలావతి గర్భ లావణ్య లాలిత్యవర్ణన, 23 పద్యాలలో ప్రహ్లాద గీతాలు, 38 పద్యాలలో అహెూబలక్షేత్రమహిమ ఈ ప్రబంధంలో కనబడతాయి. ఎర్రయ్యగారు ఈ కథను బ్రహ్మాండాదిపురాణాల నుండి తీసుకొన్నా మన్నారు. అయితే బ్రహ్మాండపురాణంలో ఈ కథ అల్పాల్పం.1 విష్ణు పురాణంలోంచి కొంత తీసుకొన్నారు. సంస్కృత సరసింహపురాణానికి, ఎర్రగారి పురాణానికి పొత్తు కుదరదు. వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారు వాస్తవ కథను ఇలా వ్రాశారు. హిరణ్యకశిపుడు మహా పరాక్రమము గల రాజు. ఇంద్రుడును మరి యొక బలశాలి. ఇతడు ఇలావృతవర్షమునకు రాజు. ఇలావృతమునకు స్వర్గమని పేరు. ఇలావృతమునందలి వారికి దేవతలని పేరు. హిరణ్యకశిపుడు ఇంద్రునితో పోరి స్వర్గమును ఆక్రమించుకొనెను. దేవత అతనికి భీతిచెంది మనుష్య వేషములతో తిరుగ దొడగిరి. అవుడు భారత వాసులకు మనుష్యులని పేరు. వారు మనువు ప్రజలు. పూర్వకాలమున మనుష్య శబ్దార్థమిప్పటివలె ఇంత వ్యాపకము కాదు. హిరణ్యకశిపుడు విష్ణు సమకాలికుడు. ఈ విష్ణువు వామన విష్ణువు నకు వెనుకటివాడు. ఇలావృతమునకును ఉత్తరముననున్న క్షీరోదతీర భూములకు (?) ఇతడేలిక. 5 ప్రహ్లాదునకును తండ్రికిని పడలేదు. హిరణ్యకశిపుడు కొడుకు నెంతయో 13. సృసింహపురాణం పీఠికలో వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు పుట-8<noinclude><references/></noinclude> 43h5bs205cy36i0w534ahoaiyc740dw 104 232595 589309 2026-10-18T04:12:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '116 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III హింసించెను. ప్రహ్లాదుడు విష్ణువు నాశ్రయించెను. తుదకెటులో ఈ తండ్రి కొడుకుల పడుమ సద్భావ మేర్పడెను. హిరణ్యకశివుడు అనుతావము చెంది ప్రహ్లాదునెడల వాత...' 589309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>116 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III హింసించెను. ప్రహ్లాదుడు విష్ణువు నాశ్రయించెను. తుదకెటులో ఈ తండ్రి కొడుకుల పడుమ సద్భావ మేర్పడెను. హిరణ్యకశివుడు అనుతావము చెంది ప్రహ్లాదునెడల వాత్సల్యము పూనెను. ధర్మజ్ఞుడగు ప్రహ్లాదుడును తండ్రిని వరమ భక్తితో జూడ మొదలిడెను. వృసింహుడేల హిరణ్యకశివును వధించెనో విష్ణు పురాణము చెప్పదు. సృసింహుడు స్తంభమును బద్దలు కొట్టుకొని ఆవిర్భవించు టయు విష్ణుపురాణమున లేదు. మృగయా విహారమున హిరణ్యకశివుని ఒక సింహము చీల్చి చంపి యుండును. ఇతడు విష్ణు విద్వేషి కావున ఆ విష్ణువే సింహరూపమున హిరణ్య కశివుని చంపెనని కల్పన చేసియుందురు అని వాస్తవవాదులు అందురు. ఇది అధునాతనుల హిస్టరీ. [సృసింహ పురాణం పీఠిక, పుటలు 10-12] ఉత్తరోత్తరా ప్రహ్లాదుడు దేవతలతో భీకరంగా యుద్ధంచేశాడు. హరివంశం ఉత్తరభాగం 10 వ అధ్యాయంలో దేవదానవుల ద్వంద్వయుద్ధం సుప్రసిద్ధంగా జరిగిన వైనం ఎర్రయ్యగారే సవిస్తరంగా వ్రాశారు. ప్రహ్లాదుడు యమునితో చేసిన పోరాటం 19 గద్యపద్యాలలో వర్ణించారు. ప్రహ్లాదుడు, అతని కొడుకు విరోచనుడు, మనుమడు బలిచక్రవర్తి అంతా కలిసి దేవతలతో యుద్ధం చేశారు. అందుచేత నృసింహావతారం తరువాత ప్రహ్లాదుడు సంపూర్ణంగా దేవతాపక్షపాతి కాలేదు. ఈ యుద్ధానికి హిరణ్య కశిపుని వధే కారణం. "కపట నరమృగేంద్రకాయుచే నతని జంపించి, సురలు శకునకు తదీయసంపద ఇచ్చి నిలించి జగత్ప్రపంచమెల్ల." అని బలిచక్రవర్తి సభలో దొరలు చెప్పారు (హరి. ఉ. 10-12). ఎర్రయ్యగారి పురాణంవల్ల పోతరాజు గారి పోతవల్ల నరసింహా వతారం, ప్రహ్లాద కథ ఆంధ్రదేశానికి అత్యంత ఆదరణీయాలు అయినాయి. పోతరాజుగారి కధ "మొన్న మొన్నటివరకు తెలుగునాట బాలుర కందరకును కంఠస్థము. స్త్రీలు చల్లచిలుకుచును, మెల్ల యలుకుచును ఈ కథను కోయిలల కుగ్గుపెట్టుదురు.” అని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు చెప్పారు. ఎర్రయ్యగారిని బమ్మెరపోతరాజుగారు ఎక్కడెక్కడ అనుకరించి నది వారు బాగా విశదపరిచారు. కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు శ్రీనాథు వర్ణించు జిహ్వ జిహ్వ సురరక్షకుని జూచు చూడ్కులు చూడ్కులు శేషశాయికి మ్రొక్కు శిరము శిరము<noinclude><references/></noinclude> qc8thvt4ul38dmqpdvovrxwqaqllgj9 104 232596 589310 2026-10-18T04:13:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ విష్ణు నాకర్ణించు వీనులు వీనులు మధువైరి దవిలిన మనము మనము భగవంతు వలగొను పదములు పదములు పురుషోత్తమునిమీది బుద్ధి బుద్ధి దేవదేవుని జింతించు దినము దినము చక్రహ...' 589310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ విష్ణు నాకర్ణించు వీనులు వీనులు మధువైరి దవిలిన మనము మనము భగవంతు వలగొను పదములు పదములు పురుషోత్తమునిమీది బుద్ధి బుద్ధి దేవదేవుని జింతించు దినము దినము చక్రహస్తుని బ్రకటించు చదువు చదువు కుంభినీధవు జెప్పెడి గురుడు గురుడు తండ్రి! హరి జేరుమనియెడి తండ్రి తండ్రి. 117 [4.7-169] పోతరాజుగారి ఈ పద్యం జగత్ ప్రసిద్ధం. దీనికి ఎర్రయ్యగారి పద్యాలు రెండుమూడు తోడ్పడ్డాయి. హరిభక్తుల తవము తపము - హరిభక్తుల జనము జనము హరిభక్తుల భా సురజన్మము భవసారము హరిభక్తులు భువన పావనైక విహారుల్. - [సృసింహ. 2-33] - అనే పద్యభాగంతో పాటు నిషేధరూపగు ఈ క్రింది పద్యం పోతరాజు గారికి ఉత్తేజం. వాసుదేవుని పాదవసరుహంబుల భక్తి తగదను తండ్రియు దండ్రి గాడు వేదచోదితమైన విష్ణు ధర్మమునకు గోపించు గురుడును గురుడు గాడు - భవదుఃఖములు మాస్న బ్రభువైన హరిసేవవెడలించు హితుడును హితుడు గాడు వరయోగమత మగు వైష్ణవజ్ఞానంబు వదలిన చదువును జదువు గాదు కేశవాకారలీలలు గీలుకొని ముదంబు బొందని తలవును దలవుగారు - మాధవస్తోత మనసుధామధురరుచుల జిలుక కుండెడు జిహ్వయు జిహ్వ గాడు. [సృసింహ. 5-22] ఎర్రయ్యగారు విష్ణుపూజ చేయవద్దనే తండ్రి తండ్రి కాడని పద్యం ఎత్తుకున్నారు. పోతరాజుగారు హరిని చేరమనే తండ్రే తండ్రి అని పద్యాన్ని ముగించారు. ఇంకొకరి ప్రభావంతో పద్యం చెప్పినా ఇంత సహజంగా చెప్పాలి. అదే ప్రతిభ. ప్రహ్లాదుడు ఇరవైనాలుగు గంటలూ హరి నామస్మరణే చేస్తాడని పోతరాజుగారు ఈ క్రిందిపద్యంలో చెప్పారు. పానీయంబులు ద్రావుచుం గుడుచుచున్ భాషించుచున్ హాసలీ లానిద్రాదులు సేయుచుం దిరుగుచున్ లక్షించుచున్ సంతత శ్రీనారాయణ పాదపద్మయుగళీ చింతామృతాస్వాదనం ధానుండై మరచెన్ మురారిసుతు దేతద్విశ్వమున్ భూవరా! [భాగవతం, 7-123]<noinclude><references/></noinclude> 7fvj9srznopicmtlt01h50hy3o8odpj 104 232597 589311 2026-10-18T04:13:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III దీనికి ఎర్రయ్యగారి పద్యమే ఒరవడి. చూడండి. - కుడిచినపుడు నిద్రగూరిన యప్పుడు మేలుకొనినయపుడు మెలగినపుడు విష్ణు కీర్తనంబు విష్ణుచింతయ కాని - పలుక రౌండ...' 589311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>118 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III దీనికి ఎర్రయ్యగారి పద్యమే ఒరవడి. చూడండి. - కుడిచినపుడు నిద్రగూరిన యప్పుడు మేలుకొనినయపుడు మెలగినపుడు విష్ణు కీర్తనంబు విష్ణుచింతయ కాని - పలుక రౌండు బుద్ధి దలపడొండు. ఇందుగలడందు లేడని సందేహము వలదు చక్రి సర్వోపగతుం డెందెందు వెదకి చూచిన, - - సందందే కలడు దానవాగ్రణి వింటే? [నృసింహ. 3-150] [భాగవతం, 7-275] అన్న ప్రసిద్ధమైన పద్యానికి, దానిముందు చెప్పిన "కల డంబోధి గలండు" అనే పద్యానికి ఎర్రయ్యగారిదే ఒజ్జబంతి. చూడండి. కలడు మేదినియందు గల దుదకంబుల గలడు వాయువునందు గలదువహ్ని గలడు భాసునియందు గలడు సోమునియందు గల డంబరమ్మున గలడు దిశల గలడు చరంబుల గల డచరంబుల గలడు, బాహ్యంబున గలడులోన గలడు సారంబుల గలడు కాలంబుల గలడు ధర్మంబుల గలడు క్రియల - గలడు కలవానియందును గలడు లేని - వానియందును గల డెల్లవానియందు నింక వేయును వేల సర్వేశ్వరుండు కలడు నియందు నాయందు గలడు కలడు. (సృసింహ, 5-78) ఇలాంటి వెన్నో ఉదాహరణలు యివ్వవచ్చును. దీనివలన ఎర్రన్న పోతన్నకు అన్నయ్యని తెల్లము - అని వేలూరివారు వ్రాశారు. ఈ కావ్యం చిన్నదే అయినా కవిత్వం చాలా గొప్పది. ఎర్రయ్యగారి భావుకతకు ఇది గొప్ప తార్కాణం. చంద్రుణ్ణి అందరూ వర్ణిస్తారు. అయినా ఎర్రయ్యగారిలాగా ఎవరూ గొప్ప యెత్తులకు ఎక్కలేదేమో! చూడండి. వెన్నెలవెల్లి పాల్కడలి వేకదనంబున బేర్చి దిక్కులున్ మిన్నును ముంచనందు రజనీకరబింబము కుండలీభవ తృన్నగతల్పకల్పనముభంగి దనర్చె దదంతరంబునన్ వెన్నుని భంగి జూడ్కులకు వేడ్క యొనర్చె గలంకమత్తరిన్. [సృసింహ, 3-87] శేషతల్పశాయి అయిన విష్ణువులాగ చంద్రుడు అందరి కళ్ళకు కనబడడు. శేషశాయి అంటే ఎర్రయ్యగారికి చాలా ఇష్టం. ప్రహ్లాదుడిని 14. నృసింహపురాణం పీఠిక, పుట 17<noinclude><references/></noinclude> lk3l19v8snyyczr4qno99yd6v2ro5xu 104 232598 589312 2026-10-18T04:13:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 119 మున్నీట పడేస్తే అతడు ఎర్రయ్యగారి కళ్ళకు అలాగే కనిపించాడు. ఘనభుజగశత ఫలావృత-తనుడై బాలుడు వయోధితరగలమీదన్ బెనుపావ సెజ్జ బవళించిన వెన్నునిపాటి యగుచు జెన్నె...' 589312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 119 మున్నీట పడేస్తే అతడు ఎర్రయ్యగారి కళ్ళకు అలాగే కనిపించాడు. ఘనభుజగశత ఫలావృత-తనుడై బాలుడు వయోధితరగలమీదన్ బెనుపావ సెజ్జ బవళించిన వెన్నునిపాటి యగుచు జెన్నె సలారన్. [సృసింహ.4-175] ఇంత అరుదైన భావాలు గల ఎర్రయ్యగారే అక్కడక్కడ న్యూనేప మానాలు వాడితే మనస్సు చివుక్కుమంటుంది. చూడండి వనవర్ణన. పొగడ మాకు మొదళ్లను బుష్పరసము దొరగి నెత్తావియందును నెరయనొప్పి బూచుకొరకు నై మున్న యింపులు దలిర్న గడగి వనలక్ష్మి యుమిసిన కళ్లయనగ. [5). 2-69] గంభీర వాకకారప్రౌఢితో ఎర్రయ్యగారు దేవశ్రవునిచేత చెప్పించిన ఈ పురాణంలో ఇటువంటి నెరసులు తక్కువే. ఎర్రయ్యగారు చాలా గడుసువారు. శివుడు వారి ఇష్టదైవం. శంభుదాసుడు అనేది వారి బిరుదు. ఈశ్వరుడు దిక్పాలకులలో ఒకడు. హిరణ్యకశిపుడు మిగతా దిక్పాలకుల చేత ఊడిగాలు చేయించుకున్నా ఎర్రయ్యగారు అతణ్ణి ఈశ్వరుడి జోలికి పోనియ్యలేదు. కారణం చాలా చక్కగా చెప్పారు. ఎక్కెడి దెద్దు భూతియును నెమ్ములు సొమ్ములు భిక్ష జీవనం బొక్కటి కట్ట జీరయును నుండగ నిల్లును లేదు ఎక్కువం బిక్కరకు స్ధవస్విజను డేచిన నయ్యెడు నేమి యంచు దా నొక్కని శర్వునిఘా బరువ నొల్లడు దైత్యుడనాదరంబునన్. [సృసింహ. 2-124] శంభుదాసుడన్న పేరున్నా ఎర్రయ్యగారు విష్ణువును కీర్తించే టప్పుడు ప్రహ్లాదుడిలాగా ఒళ్ళు మరచిపోతారు. అకారంతో మొదలయ్యే ఏదైనా మాటతో ఒకసారి విష్ణువును పేర్కొంటే పద్యంలో చోటున్నంతవరకూ అకారం విడిచిపెట్టరు. అభవ, అక్షయ, అప్రమేయ అంటూ చెప్పు కు పోతారు. ఈ పద్ధతి భారతశేష రచనలో మొదలైంది. 'అవ్యయు నచ్యుతున్' (4- 34); ఆదిదేవు డంబుజాక్షు డధోక్ష జుడక్షనుండు (4-375) అని వ్రాశారు. నృసింహ పురాణంలో చాలాచోట్ల, హరివంశంలో కొన్ని వందల సార్లు ఈ విధానం కనబడుతుంది. హుళక్కి భాస్కరునికి విస్ఫులింగం అనే మాట<noinclude><references/></noinclude> 4mbkzez0d1c3ttvxlhy6wx5f40kv4s9 104 232599 589313 2026-10-18T04:13:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '120 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వాడడం ఎంత ఇష్టమో ఎర్రయ్యగారికి 'స్పురత్' అనే మాటతో సమాసం కట్టడం అంత ఇష్టం. అరణ్యపర్వ శేషంలో 'స్ఫురదరుణాంశు రాగరుచి' మొట్టమొదట కనబడుతుంది. అదే మాటను...' 589313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>120 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వాడడం ఎంత ఇష్టమో ఎర్రయ్యగారికి 'స్పురత్' అనే మాటతో సమాసం కట్టడం అంత ఇష్టం. అరణ్యపర్వ శేషంలో 'స్ఫురదరుణాంశు రాగరుచి' మొట్టమొదట కనబడుతుంది. అదే మాటను ఎర్రయ్యగారు ఈ నృసింహ పురాణంలో యధాతధంగా 'స్ఫురదరుణాంశు రాగరుచి సూరెలు బర్వగ' అని వాడారు (1-73). ఎర్రయ్యగారికి విజ్ఞానం అంటే చాలా ఇష్టం. ఈ మాట చాలాసార్లు వాడారు. నృసింహపురాణం విజ్ఞానాత్మక వాఙ్మయం అన్నారు (పీఠిక26). తపస్సు చేసుకుంటున్న హిరణ్యకశిపుడు "నిశ్చలకళా విజ్ఞాన సర్వస్వమో" అన్నట్లు ఉన్నాడట (2-88) ప్రహ్లాదుడు విజ్ఞాన పరవశుడు (5-73). అనంతర కవులు పడికట్టు సమాసాలలాగ వాడే మందస్మిత సుందర వదనార విందుడు మొదలైనవి ఎర్రయ్యగారు అరణ్యంలోనూ, ఇందులోనూ వాడారు. అనంతరకవులు ఎర్రన్నగారిని బాగా చదువుకొన్నారు. శతక కవులు కూడా అనుసరించారు. చూడండి కృష్ణశతకంలో ఈ పద్యం చాలా ప్రసిద్ధం. హరి యను రెండక్షరములు-హరియించును పాతకంబు లంబుజనా భా! హరి! నీ నామమహత్త్వము-హరిహరి పొగడంగ వశమె హరి శ్రీకృష్ణా! దీనికి ఎర్రయ్యగారి పద్యం ఆధారం హరి యను రెండక్కరములు - దొరకొన దీపాసగు జిహ్వతుది నెవ్వనిక నరుడొక డిభ్యుడు భవసాగర విస్తరణప్రకార కౌశలమునకులు! [నృసింహ. 2--34] వ్రాస్తున్నది పురాణమే అయినా ఎర్రయ్యగారు తమ సమకాలిక విషయాలను కొన్ని వర్ణించారు. 'స్వర్గానికి వెళ్లినా సవతిపోరు తప్పదు' అన్నట్లు వైకుంఠంలో కూడా బిళ్ల బంట్రోతులు అట్టహాసం ఉంటుంది. విష్ణుమూర్తిని కొలుచుకొందుకు వచ్చిన వాళ్ళను పణిహారులు సర్ది కూర్చో పెడుతున్నారు. చూడండి. అవసరం బిప్పుడ యగు సంతదాకను బగళమై నిలుడు దిక్పాలవరులు సందడిసేయక యందరు నించుకసేపు కూర్చుండుడు సిద్ధమునులు దండియును మీరు దడియంగ బడకయంతక యటు వొండుగంధర్వముఖ్యు లిందాక బొగడితి రించుకవడి యింక జగడంబు మానుడు చారణేంద్రు లనుచు నుద్ధత వేత్రదండా శ్రీరామ - హస్తులై వఱిహారు లందంద నిలువ నధికమై యొప్పె సమ్మర్దమాదిదేవు- భూరిమందిరతోరణభూమియందు. [సృసింహ 1-80]<noinclude><references/></noinclude> 28a02pxxdtpjrokgpi16mk5kg3s2biv 104 232600 589314 2026-10-18T04:14:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 121 ఎర్రయ్యగారు తమ కాలంలో ఉన్న పణిహారులనే వర్ణించారన్నది స్పష్టం. క్రీ.శ. 1300 ప్రాంతాలలో పాకనాటి అద్దంకిసీమను పంటరెడ్లు పాలించేవారని ముందు చెప్పు కొన్నాం.. ఆ ప్...' 589314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 121 ఎర్రయ్యగారు తమ కాలంలో ఉన్న పణిహారులనే వర్ణించారన్నది స్పష్టం. క్రీ.శ. 1300 ప్రాంతాలలో పాకనాటి అద్దంకిసీమను పంటరెడ్లు పాలించేవారని ముందు చెప్పు కొన్నాం.. ఆ ప్రభువుల హజారంలోని పణిహారులను ఎర్రయ్యగారు చూసిఉంటారు. రెడ్డిరాజ్యం స్థాపించిన వేమా రెడ్డికి మల్లారెడ్డి అనే తమ్ముడున్నాడు. ఈయన ఎర్రయ్యగారిని ఆదరించి అభిమానించాడు. ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తిని బంధించి ఢిల్లీసైన్యాలు తీసుకుపోయాక కాకతీయసామ్రాజ్యం అంతరించింది. ఒక పక్క పద్మనాయక రాజ్యం, ఇంకొక పక్క సంగమరాజ్యం, పాకనాటిలో రెడ్డిరాజ్యం స్థాపన జరిగిందని చెప్పు కొన్నాం. అద్దంకి రాజధానిగా ప్రోలయవేమారెడ్డి రాజ్యాన్ని స్థాపించి పరాక్రమంతో భూములు ఆక్రమించి అనుజులకు, తనుజులకు, బంధువులకు, మిత్రజనులకు ఇచ్చాడు. తన తమ్ముడు మల్లారెడ్డికి సముద్రతీరస్థ గ్రామాలమీద అధికారం, ద్వీపాంతర వ్యాపారంమీద పెత్తనం ఇచ్చాడు. మల్లారెడ్డి వర్తకాన్ని బాగా అభివృద్ధిచేసి రత్నాలు, గుర్రాలు మొదలైనవి సేకరించి అన్నగారికి ఇచ్చేవాడు. రత్నాల నిచ్చినట్టే కవిరత్నాన్ని కూడా ఇచ్చాడు. ఎర్రయ్యగారిని మల్లారెడ్డి ఆదరించి వేమారెడ్డికి ఇచ్చాడు. మల్లారెడ్డి ఆదరించాక ఎర్రయ్యగారు మన్నేరుమీద నున్న గుడ్లూరు వదలిపెట్టి గుండ్లకమ్మతీరాన ఉన్న చదలువాడకు వెళ్లి అక్కడ నివాస మేర్పరచుకొన్నారు. అక్కడ మల్లారెడ్డివల్ల మడిమాన్యాలు పొందినట్లుంది. మల్లరధినీ నాధుడు ఎర్రయ్యగారిని అతతశ్రీతోడన్ సముపేతుచేశాడని ఎర్రయ్యగారే ఒక పద్యంలో చెప్పు కొన్నారు. మల్లా రెడ్డి రామభక్తుడు. చదలవాడలో ఆలయం కట్టించి రామలక్ష్మణుల విగ్రహాలను ప్రతిష్ఠచేయించాడు. క్రీ.శ. 1325లో ప్రోలయ వేమారెడ్డి స్వయంగా చదలువాడకు వచ్చి తమ్ముడు కట్టించిన ఆలయంలోని దేవుడికి ఒక అగ్రహారం ఇచ్చాడు. ఒక చంద్రగ్రహణంనాడు గుండ్లకమ్మనదిలో ఒక ఇసుకతిన్నెమీద కూర్చొని వేమారెడ్డి ఈ అగ్రహారాన్ని ఇచ్చినట్టు ఒక శాసనం చెప్తున్నది. దీనికి తన తమ్ముడు మల్లారెడ్డిపేర మల్లవరం అని పేరు 16. రెడ్డినంచిక అనుబంధం వుట 15. 15. హరివంశం-పూ.1-39.<noinclude><references/></noinclude> 0zkhmp393074bsx6oawut5a8emhj8w4 104 232601 589315 2026-10-18T04:14:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '122 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పెట్టారు. మల్లవరం నేటికీ చదలువాడకు అరకోసుదూరంలో ఉంది. అందులో రామాలయం ఉంది. ప్రోలయవేమారెడ్డి చదలువాడకు వచ్చినప్పుడే మల్లారెడ్డి తాను చేపట్టిన ఎర...' 589315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>122 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పెట్టారు. మల్లవరం నేటికీ చదలువాడకు అరకోసుదూరంలో ఉంది. అందులో రామాలయం ఉంది. ప్రోలయవేమారెడ్డి చదలువాడకు వచ్చినప్పుడే మల్లారెడ్డి తాను చేపట్టిన ఎర్రయ్యగారిని తన అన్నగారికి ఇచ్చి ఉంటాడు. రామాలయానికి ఒక గ్రామాన్ని దేవభోగంగా ఇస్తున్న సందర్భంలో ప్రోలయ వేమారెడ్డి ఎర్రయ్యగారిని రామాయణం రచించమని కోరినట్లుంది. రెడ్డి మల్లవరంలో రామలక్ష్మణ ప్రతిష్ఠకు రామాయణానికి ఏదో సంబంధం ఉందని వేలూరి శివ రామశాస్త్రిగారు ఊహించినది సత్యమే. ఎర్రయ్య గారు సంపూర్ణంగా రామాయణం రచించినట్లు హరివంశంలోని ఈ క్రిందిపద్యంవల్ల తెలుస్తున్నది. నా తమ్ముండు ఘనుండు మల్లరథినీనాథుండు నిన్నాతత శ్రీ తోడన్ సముపేతుజేసి యెలమిం జేపట్టి మాకిచ్చుటం జేతోమోద మెలర్ప రామకథ మున్ జెప్పించి యత్యుత్తమ ఖ్యాతిం బొందితి నింక నేను దనియన్ గావ్యామృతాస్వాదనన్. [హరి. పూ. 1-39] ఎర్రయ్యగారు రామాయణం పూర్తిగా వ్రాసినా అది నష్టమై పోయింది. క్రీ.శ. 1756 ప్రాంతాల జీవించిన కూచిమంచి తిమ్మకవి కాలం దాకా ఎర్రాప్రెగ్గడగారి రామాయణం ప్రతులు దేశంలో ఉండేవి. తిమ్మకవి తన సర్వలక్షణ సారసంగ్రహంలో ఎర్రయ్యగారి రామాయణం నుండి 9 పద్యాలను ఉదాహరించాడు. ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంధాలయంలోని ఒక సంకలన గ్రంథంలో ఎర్రాప్రెగ్గడగారి రామాయణంలోని 28 పద్యాలు కనబడ్డాయట. వీటిని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ప్రకటించారు." ఈ పద్యాలున్నాయేమో అని శాస్త్రిగారు భాస్కరరామాయణం, భారతారణ్య పర్వములోని రామకథ, భాగవతంలో ఉన్న రామచరిత్రను, మొల్ల రామాయణాన్ని, రామాభ్యుదయాన్ని, ఘనగిరి రామకవి సకలవర్ణనాపూర్ణ రామాయణాన్నీ పరిశీలించి చూశారు. ఈ పద్యాలు వాటిలో ఎక్కడా కనపడలేదు. వివిధ ఆకరాలనుండి సేకరించి వేటూరివారు ప్రకటించిన ఎర్రయ్యగారి రామాయణం పద్యాలను వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు కూడ వావిళ్ల వారి 17. రెడ్డి సంచిక ఎర్రాప్రగడ రామాయణం పుటలు 399-413<noinclude><references/></noinclude> 9dy2a2n7ol084ooydkbqcn25t09bz5i 104 232602 589316 2026-10-18T04:14:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 123 హరివంశంలో ప్రకటించారు. ఇవి 46 పద్యాలు. ఇందులో మూడు పద్యాలు గణపవరపు వెంకటకవి తన ప్రయోగరత్నాకరంలో ఉదాహరించినవి. వెంకటకవి కాలం 1674 ప్రాంతాలు. ఇతడు ఎర్రయ్య గారి ప...' 589316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 123 హరివంశంలో ప్రకటించారు. ఇవి 46 పద్యాలు. ఇందులో మూడు పద్యాలు గణపవరపు వెంకటకవి తన ప్రయోగరత్నాకరంలో ఉదాహరించినవి. వెంకటకవి కాలం 1674 ప్రాంతాలు. ఇతడు ఎర్రయ్య గారి పద్యాలు సంక్షేప రామాయ ణంలోనివని చెప్పాడు. ఎర్రయ్యగారు మూడు సార్లు రామకథ వ్రాశారు. 1. భారతం అరణ్యపర్వంలో షష్టాశ్యాసం 267 నుండి 409 సప్తమాశ్వాసం 1 నుండి 168 = 143 168 మొత్తం గద్య పద్యాలు = 311 2. వేమారెడ్డి చెప్పించినవి (దొరకినవి.) 3. హరివంశం పూర్వభాగంలో 4-57 నుండి 4-68 దాక ఇలాగే నరసింహావతారాన్ని కూడా ఎర్రయ్యగారు 1. సృసింహపురాణం 2 హరివంశం పూర్వభాగంలో 4-18 నుండి 4-38 వరకు 3. హరివంశం ఉత్తరభాగంలో 9-211 నుండి 9-257 దాకా 42 12 మూడుసార్లు వ్రాశారు. 804 గద్యపద్యాలు 21 47. " " అరణ్యపర్వంలోని రామోపాఖ్యానంలో ఎర్రయ్యగారు మూలంలో లేని విషయాలను వ్రాశారు. మూలంలో 288వ అధ్యాయంలో రావణుడు ఇంద్రజిత్తును పిలిపించి రామలక్ష్మణులను సంహరించి రమ్మని చెప్తాడు. కుమారుని పరాక్రమాన్ని తండ్రి మెచ్చుకొంటాడు. ఎర్రయ్యగారు మాత్రం ఇంద్రజిత్తు వస్తూనే తండ్రిని ఊరడించడం వ్రాశారు. కూడిన కొండముచ్చులను గ్రోతులు మగ్రత ముట్టి కిన్క జెం డాడెద సుజ్జ్వలోగ్ర వివిధాంబకజృంభితదిమ్మ ఖుండవై యాడెద వీరనృత్యము రయంబున బార్థివ నూను అద్దరం గ్రీడయపోలె గిట్టి పెడకేళ్ళాగి గట్టడ బట్టి తెచ్చెదన్. (ఆరణ్య. 7-111] ఇందులోని వీరనృత్యం పద్మనాయకయుగంలో ప్రబలిన 'రణముకుడుపుట'ను సూచిస్తున్నదేమో. సమకాలిక ఆచారాలేకాక చక్కని జాతీయాలు, పలుకుబళ్లు అరణ్యపర్వరామాయణంలోనే ఉన్నాయి. 'కలవారెల్లను మడిసిరి, కలిగియు లేడయ్యె కుంభకర్ణుడు' అని రావణుడు వాపోయి (7 -93) కుంభకర్ణుణ్ణి లేపిస్తాడు. అతనితో రాముడు 'మమ్మెల్లను<noinclude><references/></noinclude> 2odlaybj9isy5119nvqcjsyvmclehoy 104 232603 589317 2026-10-18T04:14:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '124 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III నేలకుం గోలకుం దెచ్చుచున్నవాడు' (7-96) అని మొరపెడతాడు. అరణ్యపర్వరామాయణంలోనే ఇన్ని దొరుకుతూ ఉంటే అసలు రామాయణంలో ఎర్రయ్యగారు ఎంత చక్కని కవిత్వం వ్రాశా...' 589317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>124 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III నేలకుం గోలకుం దెచ్చుచున్నవాడు' (7-96) అని మొరపెడతాడు. అరణ్యపర్వరామాయణంలోనే ఇన్ని దొరుకుతూ ఉంటే అసలు రామాయణంలో ఎర్రయ్యగారు ఎంత చక్కని కవిత్వం వ్రాశారో మరి! రామరాజ్యం ఎలా ఉంటుందో ఎర్రయ్యగారు హరివంశంలోని సంక్షేపరామావతారంలో వ్రాశారు. ముములును సురలును వేడుక - మనుజులలో గలసిమెలసి మనుచుండుదు రెం దును గుడువుడు గట్టుడు గొను-డను మాటలు వినగవచ్చు నఖిలక్షోణిన్. [హరి, పూ 4-67] ఎక్కడ చూసినా తినండి, కట్టుకోండి. తీసుకోండి 'అనే పుష్కలమైన మాటలు వినబడితే అంతకన్నా మంచి రాజ్యం ఎక్కడుంటుంది? ఇతర రామాయణాలలో రాముడి పాత్ర దెబ్బ తిన్నట్టు కనబడు తుంది. సీతమ్మ అగ్నిప్రవేశానికి ముందు రాముడు చాలా కర్కశంగా మాట్లాడుతాడు. భాస్కర రామాయణంలో అనకూడని మాటలే అంటాడు. ఆ అగ్నిపరీక్ష అయ్యాక, ఎవరెవరో ఎంతెంతగానే సీతమ్మ శీలాన్ని ప్రస్తుతించాక రాముడు నిరుత్తరుడై ఒక్కింత విచారించి తీసుకొంటాడు. ఎర్రయ్యగారు రాముడిచేత తన కఠినమైన మాటలకు కనికరంలేని పరీక్షకు కారణం అగ్నిహెూత్రుడికే చెప్పించారు. చూడండి. అవనిజనంబు లెల్లను దశానను సంతిపురంబునందు బె క్కవు దివసంబులున్న జనకాత్మజ శోధిత జేయకే యనా ర్యవిహితవృత్తి దెచ్చె రఘురాముడు బాలిశు దంచు నెంచరా భువనము లెల్ల నమ్ముటకు బో యిటు సేసితి హవ్యవాహనా! ఇప్పుడు రాముడిమీద మనకు వచ్చే కోపం పోతుంది. అతడి పాత్రలో ఔచిత్యం కనబడుతుంది. రాముడు తన అంతరాంతరాలలో సీత 'నిప్పు వంటి మహనీయచరిత్ర గలదనే నమ్ముతున్నట్టు ఎర్రయ్యగారు వ్రాశారేమో. చూడండి ఈ పద్యం. 18. నెంబర్లు ఇవ్వలేదు గాని 'హరివంశం'లో ప్రకటించిన రామాయణం పద్యాలలో 20వ పద్యం-పుట 29;<noinclude><references/></noinclude> s7u4r09tegl6ucxe3qq6oco7kxyuq5u 104 232604 589318 2026-10-18T04:15:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ కర్మాణమున రక్షిత యా మిథిలాధిరాజక స్యకను బయోధివేల బలె నాశీరు డెందు నతిక్రమింప న్నికకును నిప్పు వంటి మహనీయచరిత్రము గల్గు పెట్టి జా నకిని దరంబె వానికి మనంబు...' 589318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ కర్మాణమున రక్షిత యా మిథిలాధిరాజక స్యకను బయోధివేల బలె నాశీరు డెందు నతిక్రమింప న్నికకును నిప్పు వంటి మహనీయచరిత్రము గల్గు పెట్టి జా నకిని దరంబె వానికి మనంబున నేనియు జుల్క జూడగాన్. 19 125 ఇతర రామాయణాలకన్న విలక్షణమైన పాత్ర పోషణేకాక ఎర్రయ్య గారి రామాయణంలో ఛందస్సులలో వింతలు కూడా ఉన్నట్టు న్నాయి. సాధారణంగా మన కవులు స్రగ్ధర, మహాస్రగ్ధరవృత్తాలు వీర రసానికే వాడుతారు మహాస్రగ్ధరలో ఎర్రయ్యగారు స్త్రీవర్ణన చేశారు. శూర్పణఖ రావణుని ముందర సీతమ్మను వర్ణించే ఈ మహాస్రగ్ధరా వృత్తాన్ని చూడండి. కరణీయానంబు నవ్వున్ గతి, నవలతికాకార మంగంబు, చంద్రున్ బురుణించున్ ముద్దుమో, మంబురుహదళములం బోలు గన్ను ద్వివంచీ' స్వరసంకాశంబు వల్కున్, జలదళినిచయస్పర్ధియై యుండు వేజీ భర, మాతన్వంగి కింద్ర ప్రముఖనిఖిల దిక్పాలకాఖిల శార్యా, స ఈ పద్యాన్ని, ఇంకొక రెండింటిని నేలటూరి వెంకటరమణయ్య గారు గుర్తించారట. ఆనెగొందిలో దొరకిన భాస్కర రామాయణపు తాళ పత్ర ప్రతి అరణ్యకాండలో కొన్ని పద్యాలు కనవచ్చాయట. ప్రభాకర శాస్త్రిగారు సేకరించి ప్రకటించిన పద్యాలలో కొన్ని ఎర్రయ్యగారి రచనల్లాగ కనబడదని నోరి నరసింహశాస్త్రిగారు అభిప్రాయ పడుతున్నారు." ఎర్రయ్యగారి రామాయణం తాళపత్రప్రతి ఎన్నడేనా ఆంధ్రుల అదృష్టం కొద్దీ దొరికితే అప్పుడుగాని ఈ నలభై ఆరు పద్యాలలో ఏవేవి ఎర్రయ్యగారివో తేలుతాయి. అంతదాకా కవిత్రయంలోని ఒక ప్రముఖుని ప్రశసరచన పోయిందే అని విచారమొక్కటే మనకు మిగులు. ఈ రామాయణం చెప్పించే కదా 'అత్యుత్తమ ఖ్యాతిని' పొందినట్టు ప్రోలయ వేమారెడ్డి సగర్వంగా పేరోలగంలో ప్రకటించాడు. ఆ నిండు సభలోనే ప్రోలయవేమారెడ్డి సవినయంగా ఎర్రయ్యగారిని పూజించి, "అయ్యా, నీవు సకల భాషాకవిత్వ విశారదుడవు. నిత్య సౌమ్య 20. అందులోనే 45వ పద్యం. 19. అందులోనే 21వ పద్యం; 21. తెలుగు భాషాసమితి-4వ సంపుటి.<noinclude><references/></noinclude> dts9202nrrtp50udytghyq5z7dal9oo 104 232605 589319 2026-10-18T04:15:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '126 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మతివి. భవ్యుడవు. అందుచేత నీవంటే నాకు పక్షపాతం, హరివంశం భారతపరాంశమని యింపారగా పెద్దలు చెప్పు కొంటారు. ఆ రమ్యకథను నీవు తెలుగుగా నిర్వహించి మాకు తెలు...' 589319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>126 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మతివి. భవ్యుడవు. అందుచేత నీవంటే నాకు పక్షపాతం, హరివంశం భారతపరాంశమని యింపారగా పెద్దలు చెప్పు కొంటారు. ఆ రమ్యకథను నీవు తెలుగుగా నిర్వహించి మాకు తెలుపు!" అని అడిగాడు. అప్పుడు ఎర్రయ్యగారు ప్రహర్షిత పులకిత దేహులయ్యారు. వృత్తమైన చిత్తంతో ఆ సంప్రార్థన స్వీకరించి నన్నయభట్టతిక్కకవినాథులు చూపిన త్రోవ పావనం బెన్న బరాశరాత్మజమునీంద్రుని వాఙ్మయమాది దేవుడౌ వెన్నుని వృత్త మీవు కడు వేడుకతో విను నాయకుండ వి కృతార్థతా కలిత ప్లెన్నియొ సంఘటించె మదఖిప్పితసిద్ధికి రాజపుంగవా. [హరి.పూ. 1-42] “కాబట్టి కల్యాణావహమైన మహనీయరచన హరివంశాన్ని చెప్తాను, అవధరించు" అని ఎర్రయ్యగారు ఉపక్రమించారు. నిజానికి హరివంశం రచించకపోతే భారతరచన పూర్తికాదు. "హరివంశము భారతమునకు ఖిలము. ఖిలమనగా పరిశిష్టము. ఆది పర్వము మొదలుకొని స్వర్గారోహణ పర్వమువరకు గల గ్రంధము భారత మనియు హరివంశముతో గలిసిన గ్రంథమును మహాభారత మనియు నందురు" అని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు వివరించారు." నన్నయగారు తమ పర్వానుక్రమణికలో "హరివంశంబు భవిష్యత్ప ర్వంబునను శత పర్వంబులు గలిగిన భారతాన్ని పేర్కొన్నారు. అందుచేత హరివంశం కూడా వివరిస్తేనే భారతాన్ని పూర్తిచేసిన కృతార్థత సిద్ధిస్తుంది. భారతమంత ప్రశస్తమైన ఈగ్రంథం పద్దెనిమిది పర్వాల భారతం కన్నా ఎక్కువ పవిత్రమైంది కాబోలు. ఇప్పటికీ నేపాళదేశంలో న్యాయ స్థానాలలో సాక్షులు హరివంశం తమ తలమీద పెట్టుకొని ప్రమాణం చేస్తారట. బ ఎర్రయ్యగారి హరివంశంలో పర్వవిభాగం లేదు. రెండు భాగా లున్నాయి. పూర్వభాగంలో తొమ్మిది ఆశ్వాసాలు, ఉత్తరభాగంలో పదీ 22, హరివంశం పీఠిక పుట 21, 23. ఇలాగే History of Indian Literature లో (Vol. 1.P.452) వింటర్నిట్టిగారు. వ్రాశారని రెడ్డి సంచికలో కిళాంబి రంగాచార్యులుగారు వ్రాశారు. పుట 257. -<noinclude><references/></noinclude> scsfoka2zbsszpc3gw3hoaqrs7niinw 104 232606 589320 2026-10-18T04:15:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 127 ఉన్నాయి. 'పూర్వభాగంలో 2044 గద్యపద్యాలున్నాయి. ఉత్తరభాగంలో 2660 ఉన్నాయి. మొత్తం 4704 గద్యపద్యాలు. ఇప్పుడున్న సంస్కృత హరివంశ ప్రతులను పట్టి చూస్తే ఎర్రయ్యగారు ప్రభ...' 589320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 127 ఉన్నాయి. 'పూర్వభాగంలో 2044 గద్యపద్యాలున్నాయి. ఉత్తరభాగంలో 2660 ఉన్నాయి. మొత్తం 4704 గద్యపద్యాలు. ఇప్పుడున్న సంస్కృత హరివంశ ప్రతులను పట్టి చూస్తే ఎర్రయ్యగారు ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నో పాఖ్యానం, హంసడిభకోపాఖ్యానం వదలివేశారనిపిస్తుంది. "ఎర్రయ్యకు లభించిన మూలప్రతి ఎట్టిదో నిర్ధారణ చేయనిది అతడేమైన వదలినదీ లేనిదీ ' తేల్చుటకు వీలులేదు. అతడు ప్రధానకథలు వదలు వాడు కాడు." అని నేరి నరసింహశాస్త్రిగారు వ్రాశారు. ఎర్రయ్యగారి హరివంశం 'సమస్త విస్తరప్రశస్తం'గానే ఉంది (పూర్వ 1 50). 'కొరతపడకుండ ప్రత్యక్షపరిచితమైంది' (పూర్వ 1-52).. అది విశ్రుతమైన పురాణం. పూర్వభాగంలో ఉన్న కధలు కొన్ని మళ్ళా ఉత్తర భాగంలో వస్తాయి. విష్ణుమూర్తి అవతారాలలో కొన్ని పూర్వ భాగంలోనూ ఉత్తరభాగంలోనూ రెండుసార్లు కధనం చేశారు. ఉత్తర భాగంలో దశమాశ్వాసం తొలినుంచీ 283వ పద్యందాకా వామనావతారమే. నిజానికి ఉత్తరభాగంలో అష్టమాశ్వాసంతోనే హరివంశం పూర్తిఅయి పోయింది. ఉషాపరిణయమైనాక వరుణుడితో యుద్ధం చేశాక శ్రీకృష్ణుడు ఇంద్రాదిదేవతలతో ద్వారకాపురానికి రావడంతోనే కధ సంపూర్ణమైంది. అందుకే అష్టమాశ్వాసంలో 332వ పద్యంలోనే వైశంపాయనుడు ఫలశ్రుతి చెప్పేశాడు.. తరువాత రెండా శ్వాసాలూ నిజానికి హరివంశం కాదు. జనమేజయుని సంతానం గురించి వివరణ. అతనికి వేదవ్యాసులవారు అనాగతం చెప్పడం, జనమేజయుడు అశ్వమేధం చేయడం మొదలైనవి ఉన్నాయి. పూర్వభాగంలో సంక్షేప రూపంలో చెప్పిన అవతారాలను విస్తరించమని జనమేజయుడు వైశంపాయనుడిని కోరడం, అతడు చెప్పడం ఉన్నాయి. చివర మహా భారతాన్ని అంటే ఆదిపర్వంనుంచి హరివంశం దాకా నూరుపర్వాలు విని ఏ సత్కార్యాలు చేయాలో, ఎన్నిసార్లు వింటే ఏఏపుణ్యాలు లభిస్తాయో వివరణ ఉంది. సరసమృత శర్కరాయుత - పరమాన్నంబులను భక్ష్యపానములు గడున్ బరితుష్టి జేయవలయును-హరివంశము భక్తి విని మహా ద్విజతతికిన్, [ఉత్తర. 10-325] 24. తెలుగు భాషాసమితి విజ్ఞానసర్వస్వం - 3వ సంపుటి-పుట 736.<noinclude><references/></noinclude> 5s8wyr2ohddtxd0kby64jvx8auaomzu 104 232607 589321 2026-10-18T04:15:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III అని ఎర్రయ్యగారు చెప్పారు. నా ఉద్దేశంలో అక్కర్లేదనిపిస్తున్నది. ఏమంటే ఎర్రయ్యగారి హరివంశం వింటే చాలు పంచభక్ష్యపరమాన్నాలతో భోంచేసినట్టు కడుపు ని...' 589321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III అని ఎర్రయ్యగారు చెప్పారు. నా ఉద్దేశంలో అక్కర్లేదనిపిస్తున్నది. ఏమంటే ఎర్రయ్యగారి హరివంశం వింటే చాలు పంచభక్ష్యపరమాన్నాలతో భోంచేసినట్టు కడుపు నిండిపోతుంది అంత తృప్తినిచ్చే కవిత్వం ఇందులో ఉంది. పోతరాజుగారికి వరవడి పెట్టిన కృష్ణలీలలు చదువుతూంటే సస్య శ్యామలమై పాడిపంటలతో వర్ధిల్లే పచ్చని తెలుగుపల్లెటూళ్లలో స్వచ్చమైన ప్రాణవాయువులను పిలుస్తున్నట్టు ఉంటుంది. అరణ్యపర్వశేషం ఎత్తుగడలో ఎర్రయ్యగారు 5 పద్యాలలో శారదా గమనం వర్ణించారు. నన్నయగారి శైలితో తులతూగడానికి "శారదరాత్రు లుజ్జ్వల" అన్న పద్యానికి తరువాయిగా చెప్పడం వల్ల ఆ ధోరణి వేరు. హరివంశంలో పది పద్యాలలో శరన్నవసంపదను వారు వర్ణించిన తీరే వేరు. శరదంబరం రాజచిహ్నాలతో అమరిందట. చూడండి. మును వర్ణోదక ధారలన్ ముదముతో మూర్థాభిషేకంబు గై కొని శుభ్రభ్ర కిరీటశోభి యయి సంక్షుభ్య స్మరాళావళుల్ మనవాలవ్యజనంబులై మెరయగా గాంతేందు బింబాతప త్రనిరూఢిన్ శరదంబరం బమరె నుద్యద్రాజ చిహ్నంబులన్. [ పూర్వ. 7-111] సముద్రపు కెరటాలను కౌగలించుకొనడానికి ఏరులు ఉత్తలపడు తున్నాయి. తెలినవ్వు ల్వేలిదమ్మి నెమ్మొగములం దీపార నేపారు చూ వులు దారై మదలోల భృంగరచన ల్పొల్పార వీచీ భుజా వళి యాలింగనకేళి కుత్తలవడన్ పార్ధిందగం గూడుచో గలకల్దేరి తనర్చె నేరులు శరత్కల్యాణ కల్యాకృతిన్. {పూ. 7-112] ఉంది. ఏడాకుపొన్నకొమ్మల వావిలిపూతీగెలు తొగపువ్వులతో ఒప్పారే కాసారాలు గుప్పించి వర్ణించిన ఈశరత్కాల వర్ణన ఎంతో సహజంగా సంస్కృత కవి సంప్రదాయానుసారంగా వచనంలో ".. శంకరవిహారంబులుం బోలె ననపేతవృషంబులు, శ్రుతి విభవంబులుంబోలె లోకోద్ధారకంబులు. విష్ణు కీర్తనంబులుంబోలె శ్రవణమంగళంబులు" అంటూ సుదీర్ఘంగా వర్ణించినా అది ఆ కాలంలో కొత్తగా పాకుతున్న సాహిత్యఫేషను. తిక్కన గారు విరాట<noinclude><references/></noinclude> becpnztzo2fj85dymj8imcw8czzhcth 104 232608 589322 2026-10-18T04:15:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '129 పర్వంలో "వివేక రహితహృదయంబునుంబోలె దమో దూషితంబును, విదరవనితా ప్రేమంబునుంబోలె దుర్ని రూపంబును..." అని ఒక వచనం వ్రాశారు (విరాట, 2-325). దీనిని అనుసరించి ఇక్కడ ఎర్రయ్యగారు, ఉత్తర హ...' 589322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>129 పర్వంలో "వివేక రహితహృదయంబునుంబోలె దమో దూషితంబును, విదరవనితా ప్రేమంబునుంబోలె దుర్ని రూపంబును..." అని ఒక వచనం వ్రాశారు (విరాట, 2-325). దీనిని అనుసరించి ఇక్కడ ఎర్రయ్యగారు, ఉత్తర హరివంశంలో నాచన సోముడు ఈ వచనాలు వ్రాశారు. అనంతర కవులు గుడ్డిగా అనుకరించారు. "ఇట్టి వచనములు భావపుష్టిలేక శిరోవేదనా జనకములగుగాని కవితాకళకెంతమాత్రముప యోగ పడవు." అని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు వ్రాశారు. ఇది అక్షరాల నిజమే. అయితే ఎర్రయ్యగారు తెలుగుతనం వుట్టి పడే వచనాలు వ్రాయడంలోనూ సిద్ధహస్తులు. వానా వంగుడు వస్తే గోవులూ గోపాలురూ ఎన్ని పాట్లు పడతారో కళ్లముందు చిత్రించారు. చూడండి. "అట్టి సమయంబున నిరంతరధారాపాతంబునం దడిసి నలుదెసలం బరచి వ్రేయు వాయువున గొందలపోయి యొండొంటి చాటున కొదింగి కడగానక నిలువంబడియు గొమ్ములొడ్డి కన్నులు మోడ్చి కడరెప్పల నీళ్లుగారం దలలు డిగ్గ వైచి వెమరులుడిగి మూర్చలు వోయి నట్లుండియు పడకు సొచ్చి యరచు క్రేవుల ముందటబెట్టుకొని గంగడోళ్ళం బొదుపుకొని యంభారవంబులు కాక్రందించియు వెల్లువకతన టెంకి లేక నిలువు జాలుండియుండి యోటరికాళ్లు వడంక సైరణ దప్పి వెరిడన్నం బెనురొంపిలోనం దెళ్ళియు బెలుచ మెరచు మెరుంగులం బెదరి యదరంట నురుము పేరురుముల బమ్మెరపోయి మండవట్లు విడిచి యిట్టునట్టు నుందెరల దిరిగియు వాహారంబు లేక యీదచాటువడి మేయంజాలక యెత్తువడి తెవులు గొంట్లు ముదుసళ్ళును నుడియ బలవంతంబులైన వియు జేవదక్కియు బసులు పెక్కు బాధలం దల్లడిల్ల బశుపాలురును గుడిసెలు గూలి బండ్లు (దడబడం) దూలి సొమ్ములు శిధిలవడి పాకాదిక్రియలు మాలి దోహనంబులు నిలిచి మహా శంబున గొందలంబు నొంద నందరు కృష్ణకృష్ణ కావుము, గోవులకు మాకును దిక్కు నీప యని యాక్రోశింవ". (పూర్వ, 7-171] శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావుగారు ఒక అనువాదంలో ఇలా వ్రాశారు: అంతేలే పేదల కన్నులు అశ్రువులే నిండిన కుండలు తుఫానులో తడిసిన జడిసిన గోమాతల కన్నుల తమ్ములు.. - 26. "సోముడు" - ఉత్తరహరివంశ విమర్శ అనే పుస్తకంలో పుట 23. 26. మహాప్రస్థానం.<noinclude><references/></noinclude> nat2lnxla1ijn4hpzr10gj24a57aqn2 104 232609 589323 2026-10-18T04:15:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' 589323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 4bsu7gycf74s1bb8shxurzk4htk18gl 589324 589323 2026-10-18T04:16:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 589324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>130 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఎర్రయ్యగారు వర్ణించిన సంపూర్ణ చిత్రం కళ్లముందు కనబడ్డాక దీని అర్థం బోధపడుతుంది. ఎర్రయ్యగారు చేసే వర్ణనలలో సూక్ష్మాంశాలు ఏదీ ఒదిలెయ్యరు. పాఠకుణ్ణి విసిగించరు. కాళీయుని మడుగులోనికి దుమికేముందు కృష్ణుణ్ణి ఎలా వర్ణిస్తున్నారో. ఉంటాయి. ఒడి సిక్కుగొన జెక్కి నడిసంది మనిచ్చిన తలుగులు ద్రాభులు దొలగవైచి డాకేలబట్టిన ఢక్కయు జంకడాల్సిన వేణువును నన్యుచేతి కిచ్చి చూడండి. పొలుచు పింఛపుదండ పుచ్చి వెండ్రుకల నొప్పెడు జడగా నల్లి ముడి యమర్చి మొలగగట్టుపై మరిగిన పచ్చని మునుగొంగు దిండుగా మునిచి చుట్టి చెప్పు లూడ్చి కదంబకస్ఫితతరువు బ్రాకి పెడబొబ్బ యిడి యార్చి యాకగొనక ముడుపులోనికి మురికె నున్మత్తలీల నెగసి తత్తాయకణములు నింగిబొదువ (35-65. 7-13) ఎర్రయ్యగారికి ఒక ఊరునుంచి ఇంకొకఊరు వలస వెళ్లడం బాగా అనుభవం. వేగినాడులో కరావర్తినుంచి గుడ్లూరు, అక్కడనుంచి చదలు వాడ, అక్కడనుంచి అద్దంకి వారు మారారు. వ్రేపల్లె నుండి బృందావనానికి వలస వెళ్లే గోకులాన్ని ఎలా వర్ణించారో చూడండి. బరువు లెక్కింపుమీదళ్ళను బూస్సు కావళ్ళ నునుపు వదిలంబుగా నేతివనటులు క్రొత్తగోనియల బియ్యము వడ్లు నెమిలివడ్లు వాది వీరి ప్రాలును నానరంగ బోసి చావలు మంచములు మీద బలియగట్టు డామెనలును వల్లెరాళ్లును దెలుగులు గవ్వము లొడవలి కత్తి సూడు. గొడుపు వాడోళ్లు మొదలుగా జెడకయుంద వలయు ముస్లిల్ల దెమ్ముకంటల పుటెర్ల వాయితము సేయు ముదుసళ్ళ వాడు వారి గంపమోపులు ముందర గదలు మనుము. [పూ. 6-22] అని మఱియు బెక్కుభంగుల యెలుంగుల నొక్కకోలాహలం బెసంగ మండయంతయు నొక్క పెట్ట కదలి లావు మానసులు కదువులం గొని ముందరం బోప బిరుంద బండ్లును బండ్లజాడం దక్కిన ప్రజయును నడువం దరుణతరుణీ జనంబు లొండరుల తోడి మేలంపుటాలావంబులం బ్రమోదకరంబులగు వినోదంబుల నదటుమీరి కడచి చనం బంగ్వంధజరత ప్రముఖులు గ్రుస్సియోలకుపద నెడనెడం గావలియై తగువారు నడిపింప నవ్విధంబునం జని బృందావనంబు ప్రవేశించి యుచిత ప్రదేశంబులు నివేశంబులుగా నిరూపించి గోపాలముఖ్యులు నిలువ నాక్షణంబ. [పూర్వ, 6-23}<noinclude><references/></noinclude> 2wi89zbu7elcbyl44p646p392ajrdz4 104 232610 589325 2026-10-18T04:16:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 131 ఈ వలసలో ఎంత తెనుగుతనం కనబడుతుందో శ్రీకృష్ణుని బాల క్రీడాభివర్ణనలో అంతకు రెట్టింపు ముందే చూపించారు. చూడండి. తెలుగు ఇళ్లలోని పసిబిడ్డగా కృష్ణుణ్ణి ఎలా మార...' 589325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 131 ఈ వలసలో ఎంత తెనుగుతనం కనబడుతుందో శ్రీకృష్ణుని బాల క్రీడాభివర్ణనలో అంతకు రెట్టింపు ముందే చూపించారు. చూడండి. తెలుగు ఇళ్లలోని పసిబిడ్డగా కృష్ణుణ్ణి ఎలా మార్చారో. పొలుపారీగా బోరగిలి పాన్పునాల్గు మూలలకును వచ్చును మెలగి మెలగి లలి గపోలంబులు గిలిగిలింతలు పుచ్చి నవ్వింప గలకల నవ్వి నవ్వి ముద్దులు దొరికాడ మ్రొకాల గేలను దడవుచు నెందును దారితారి నిలుచుండబెట్టి యంగుళులూతనూపగా బ్రీతి దవుడుగులు వెట్టి పెట్టి యన్నగంటి దండ్రినిగంటి నయ్య గంటి నిందు రావయ్య విందుల వింద్ పనుచు నందను బిలువగ నడయాడియాడి యుల్లసిల్లె గృష్ణుడు శైశవోత్సవములు. [పూ.5-193] యశోద బాలకృష్ణునికి వెన్న, పాలు ఎలా పెట్టేదో, ఏం చేసేదో వర్ణిస్తున్నారు చూడండి. ముదముతో గడ్పునకు బెట్టి మూతిజిడ్డు మోమునను మేన జమరి యమ్ముదిత ఎక్కు గలయనిమురునేనుగు దిన్న వెలగపండు నాగ నొప్పు గృష్ణుడు చారువయను డగుచు. (3.5-197] ఈ పద్యంలో యశోదాకృష్ణులు పూర్తిగా తెలుగు వాళ్లయ్యారు. ఈ ఘట్టం అంతా చదివి ఆనందించాలేగాని ఒకటి రెండు ఉదాహరించినందు వల్ల తృప్తివుండదు. ఇల్లిల్లు తప్పక కొంటెకృష్ణుడు చేసిన దుండగలు ఎర్రయ్య గారు విపులంగా వర్ణించారు. వ్రేపల్లె అంతటినీ కృష్ణుడు 'నేలకుం గోలకుE* చేస్తున్నాడని విసుగెత్తిన గోపికలు యశోద వద్దకు వెళ్లి ఫిర్యాదు చేశారు. ఎక్కడికీనియు బోయెద మిక్కష్టపు బాటుపడగ నే మోర్వము నీ చొక్కపు గొడుకును నీవును నొక్కతలయు నొక్క మూరి ముండుడు నెమ్మిన్. [పూర్వ, 5-231] ఈ పద్యమే ఉత్తరోత్తరా పోతరాజుగారికి వరవడి అయింది. 27. ఇవే మాటలు ఎర్రయ్యగారు ఆరణ్యపర్వ శేషంలో చెప్పిన రామకథలో వాడినట్టు మనం చూశాం.<noinclude><references/></noinclude> 5aqckmsfmdqgb8uvm6er3b84i8xrgbn 104 232611 589326 2026-10-18T04:16:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '132 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఓయమ్మ నీకుమారుడు - మాయిండ్లను పాలుబెరుగు మననీడమ్మా! పోయెద మెక్కడికైనను మాయన్నల సురభులాన మంజులవాణి! [భాగ. పూర్వ, 10-330] పోతరాజుగారి యశోద ఈ ఫిర్యాదు విన్...' 589326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>132 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఓయమ్మ నీకుమారుడు - మాయిండ్లను పాలుబెరుగు మననీడమ్మా! పోయెద మెక్కడికైనను మాయన్నల సురభులాన మంజులవాణి! [భాగ. పూర్వ, 10-330] పోతరాజుగారి యశోద ఈ ఫిర్యాదు విన్నాక గోపికలతో ఇలా అంటుంది. అన్యమెరుగదు, తనయంత నాడుచుండు మంచివాడిత. డెగ్గులు మానరమ్మ రామలార త్రిలోకాభిరాములార తల్లులార గుణవతీమ తల్లులార! అని [ భాగ. పూ. 10-3333] అందాన్నీ వాళ్ల వారల నాడంబరచి పంపించిందట. గుణాలనీ ఎంత పొగడినా 'మావాడు మంచివాడు, మీరు ఎగ్గులుమానండి' అంటే, దెబ్బలాటకు వచ్చిన అమ్మలక్కలు వెళ్లిపోతారా? ఎర్రయ్యగారి యశోద ఏం చేసిందో చూడండి. మీసేగు లెల్ల నచ్చెద వేసరకుడు మీరు లేక వేగునె మాకులు జేసిం జేయడు బాలకు-డాసురవుంబనులు నిజము అనియెదరు బలే! బొంకాడెడు గరితలె మీ-రింకిట జూచుకొను డితని నెట్లడిచెదనో కింకయుము గలకయును మది - శంకయుబోవిడిచి చనుడు సదనంబులకున్. [హరిపూ. 5-233, 234] 'మీకు కలిగిన నష్టాన్ని అచ్చుకుంటాను' అని ముందు చెప్పింది. 'మీరు అబద్ధమాడరు' అంది "ఏడిని ఎలా అణచేస్తానో చూడండి. మీరి కనుమానంవద్దు. ఇళ్లకు వెళ్లండి" అంది. ఇంత చెప్తేకదా ఇంటిమీద పడి దెబ్బలాటకు వచ్చిన వాళ్ళు వెళ్లారు! ఎర్రయ్యగారి యశోద లోకజ్ఞు రాలు. వాళ్లు వెళ్లగానే కొడుకును ఆమెకూడా పోతనగారి యశోదలాగ దండించ లేదు. పైగా లాలించింది. ఏలా యిందును నందు బారెదవు నీకేబ్రాతియే వెన్నలుం బాలుం బాలక చాలజేపి నిదె నాపాలిండ్లు పెన్సోనలై పాలొక్కుమ్మడి గ్రమ్ముచున్నవి నీ భావంబునం దృష్టిగా లం జాలవె యింతవట్టకట యీగోసీల చుట్టాలలోనే? [హరి. పూ. 5-237] తల్లి చనుబ్రాలు గుక్కెడైనా అవి తక్కినవాటితో పుట్టెడుకు సమానమట.<noinclude><references/></noinclude> 6ja8rbrog7c61zikxqu9a2dz2pmhver 104 232612 589327 2026-10-18T04:16:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '133 ఈ సామెత అబద్ధమైంది రా నాయనా అని వాపోయింది. పాలు ఇచ్చాక విడిచిన నెప్పటి చని యా గడములు సేసెదవు నిన్ను గాచుట మాకుం గడువ్రేగు దుర్జనుని నిల దడయక యెరుకమెయి ద్రోపు తగు మందెందు...' 589327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>133 ఈ సామెత అబద్ధమైంది రా నాయనా అని వాపోయింది. పాలు ఇచ్చాక విడిచిన నెప్పటి చని యా గడములు సేసెదవు నిన్ను గాచుట మాకుం గడువ్రేగు దుర్జనుని నిల దడయక యెరుకమెయి ద్రోపు తగు మందెందున్. [5-243] ఇందు రమ్మని మెత్తని బంకెతోడి లింకంబునం గౌడుకుం గేలు వట్టి యొయ్యవ తివిచికొనుచుంబోయి వెయ్యదామెన రాటం గొని శకట సమీపంబున బలితంబగు రోల ముదరంబు బంధించి నున్నని సెలగోల చేశంగాని కదలిన మొత్తుడు నెక్కడ [5-244] గదలెడ పటు గరదులాడ కదలునమ యేజూ చెద ననుచుబోయి యిమ్ముల ముదితనిజకుటుంబకార్యములు ఉత్పరయై. [5-245] కదిలితే మొత్తుతాను, ఎక్కడకు వెళ్తావు, కదులు చూస్తాను అని అన్నది కాస్తా ఇంటిపనులలో మునిగిపోయింది. ఎర్రయ్యగారి యశోద అచ్చంగా తెలుగుతల్లి! ఈ సొగసులన్నీ ఎర్రయ్యగారి హరివంశం చదివితే తెలుస్తాయి. అయితే దురదృష్టంకొద్దీ తెలుగువాళ్లు తమ కవుల పేర్లను స్మరిస్తారేగాని ఆ కవుల రచనలు శ్రద్ధగా చదవరు. ఆంధ్రుల ఔదాసీన్యం గురించి వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు ఏమంటున్నారో చూడండి. "1901లో అచ్చయిన ప్రతి మరల 1960లో అచ్చగుచున్నదనిన రమారమి 60 ఏండ్లకుగాని వేయివ్రతులు అమ్ముడుపోలే దన్న మాట. గ్రంథమా భారతశేషము! కవియా ఎర్రాప్రెగడ! కవిత్రయంలో వొకడైన ఎర్రయ గ్రంథమునే తెలుగువారు చదువుకొనుట లేదన్న మాట".ఆ కవిత్రయంవారి ప్రయోగాలే మాకు ప్రమాణమనే పండితులు సైతం ఎర్రయ్యగారి హరివంశం బాగా శోధించలేదన్న సంగతి స్పష్టం. శబ్దాలంకారాల మోజులో పడ్డ అనంతరపాఠకులు ఎర్రయ్యగారి హరి వంశానికి చిన్న వీట వేసి నాచనసోముని ఉత్తరహరివంశం వైపు మొగ్గడమే కవిత్రయంలో 28. హరివంశం పీఠిక, వుట - 25.<noinclude><references/></noinclude> sjvs9q0e49tlxqe0bylndhxens3wz41 104 232613 589328 2026-10-18T04:17:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '134 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మూడవమనీషిపైన ఉన్న భక్తిని చూపెడుతుంది. ఎన్నో విధాలుగా పోతరాజుగారికి ఒరవడిపెట్టిన ఎర్రయ్యగారి హరివంశంలోని కృష్ణలీలలకు దశమస్కంధంలోని పద్యాలంత ప...' 589328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>134 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మూడవమనీషిపైన ఉన్న భక్తిని చూపెడుతుంది. ఎన్నో విధాలుగా పోతరాజుగారికి ఒరవడిపెట్టిన ఎర్రయ్యగారి హరివంశంలోని కృష్ణలీలలకు దశమస్కంధంలోని పద్యాలంత ప్రచారం జనసామాన్యంలో లేకపోవడం శోచనీయమే! నడకుదుటి వీరరాజుగారికి ఎర్రయ్యగారిమీద ఏ మాత్రం గౌరవం లేకపోవచ్చునుగాని వారి ధర్మమా అని మన పండితులు ఎర్రయ్యగారి గురించి చర్చలు చేశారు. ఎర్రాప్రెగడగారు నాచనసోముని తరువాతివాడనీ, ఆయన సోముని ఉత్తరహరివంశం చదివి తమ హరి వంశంలో అనుకరించా రని వీరరాజుగారి వాదం. అయితే ఎర్రయ్యగారు, నాచనసోముడు సమకాలికులని మన విమర్శకులలో చాలా మంది తేల్చారు. ఎర్రయ్యగారి పైన ఎంతగానే పరిశోధనలు చేసిన వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు నిష్పక్షపాతంగా నలభై ఏళ్ల కిందట ఇలా వ్రాశారు: "నాచనసోముని యుత్తరహరివంశమును నెర్రాప్రెగడ హరివంశమును నౌకమారు గ్రమక్రమముగా జదువు చుబోవగా సోమననే యెర్రన యనుకరించినటులు నాకు దోచినది. విద్యాస్నాతకులు సత్యమునకు నిశ్చయకు లగుదురుగాక!” ఇ అయితే నాకు మాత్రం సోముడే ఎర్రయ్యగారిని అనుకరించాడని పిస్తున్నది. సోముని ఉత్తర హరివంశాన్ని ఎర్రయ్యగారు చదివివుంటే అతడు అనువదించిన హంసడిభకోపాఖ్యానం వదిలివేయరుకదా. తమ మూలప్రతిలో అది లేకపోతే కర్ణాటకమండలంనుంచి తెప్పించుకొనరా! రెడ్డి రాజ్యస్థాపకుని ప్రాపకంలో ఉండి అతని అభ్యర్థనమీద హరివంశాన్ని విస్తరప్రశస్తంగా చెప్పదలచిన ఎర్రయగారు ఈ ఘట్టాన్ని సోముని హరి వంశం చదివితే ఎంతమాత్రం వదలరు. ప్రోలయ వేమారెడ్డికి చెప్తే అడిగిన వెంటనే అంచె గుర్రాలమీద నాచనసోముని మూలాన్ని తెప్పించడా? ఎర్రయ్యగారికి, నాచనసోమునికి గల తేడాపాడాలు, పోలికలు అతని చరిత్రలో చెప్పు కొందాం. ఇద్దరి ఉత్తరహరివంశాలనూ అక్కడే అక్క డక్కడ తైపారువేద్దాం. ఎర్రయ్యగారు నాలుగు పుస్తకాలు వ్రాశారు. అవి వరుసగా ఇవి - 29. సోముడు ఉత్తరహరివంశ విమర్శ, పుట 15.<noinclude><references/></noinclude> i5vfa5kaqkmigf8pldheb38la58xxza 104 232614 589329 2026-10-18T04:17:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 1. అరణ్య పర్వశేషం 2. సృసింహపురాణం ఒకటీ రెండూ ఒక జంట. 3. రామాయణం 4. హరివంశం 135 మూడోదీ నాలుగోదీ ఒక జంట. నృసింహపురాణంలో అంతకు పూర్వం అరణ్యపర్వ శేషోన్నయం చేసినట్టు చెప్...' 589329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 1. అరణ్య పర్వశేషం 2. సృసింహపురాణం ఒకటీ రెండూ ఒక జంట. 3. రామాయణం 4. హరివంశం 135 మూడోదీ నాలుగోదీ ఒక జంట. నృసింహపురాణంలో అంతకు పూర్వం అరణ్యపర్వ శేషోన్నయం చేసినట్టు చెప్పారు. హరివంశంలో దానికి ముందు రామాయణం రచించినట్టు చెప్పారు. ఈ నాలుగింటిలో ఏ జంట ముందు వ్రాశారో, ఏ జంట తరువాత వ్రాశారో నిర్ణయించడం కష్టమే. అయితే మనం వేసుకొన్న నెంబర్లవారీగానే రచన జరిగి ఉండడానికి ఆస్కారం లేకపోలేదు. ఏది ఏమైనా హరివంశరచన క్రీ.శ. 1335 కు పూర్వమే జరిగి ఉండాలి. ప్రోలయవేమారెడ్డి ఆ సంవత్సరంలో శ్రీశైలానికి, అహె బలానికి సోపానపంక్తి నిర్మించాడు. ఈ సంగతి ప్రప్రథమంగా ప్రోలయ వేముడి చీమకుర్తిశాసనంలో కనబడుతుంది. అది క్రీ.శ. 1335లో వేయించిన శాసనమే. హరివంశంలో ఎర్రయ్యగారు ప్రోలయవేముని దాన ధర్మాలను ఈ విధంగా వర్ణించారు: అగ్రహారములు విద్యా తపోవృద్ధ వివులకిచ్చి యజ్ఞకర్తలుగ బవిచె గోమరార జెరువులు గుళ్లు ప్రతిష్ఠించి లోకసంభావ్యంబులుగ నేనర్చి నిధులు నల్లిండ్లును నిలిపి దోటలు సత్రములు చలిపందిళ్లు వెలయబెట్ట హేమాద్రిపరికీర్తి తామిత ప్రతీదాన వివహంబులన్నియు నిర్వహించె జేసి జేయుచు నున్నాడు సేయనున్న వాడు పునరుక్త కృతి శుభావలుల వెల్ల ననగ శ్రీవేమవిభునకు నలరు పేర్మి వశమె వర్ణింప దద్భాగ్యవైభవంబు. [హరి. పూర్వ, 1-19] హరివంశరచన క్రీ.శ. 1335 తరువాత జరిగితే శ్రీశైల అహెూబల సోపాననిర్మాణం గురించి ఇందులో చెప్పేవారు కదా! అందు చేత ఆ మెట్లు కట్టించడానికి ముందే హరివంశరచన జరిగింది అని చెప్పాలి. ఈ పద్యంలో నిధులు, నల్లిండ్లు అనే మాటలున్నాయి. నల్లిండ్లు అంటే అగ్రహారాలు అని నిఘంటువులలో అర్థమిచ్చారు. కాని నల్లిల్లు అంటే ఎర్రయ్యగారి కాలంలో అగ్రహారం కాదేమో. పద్యం ఎత్తుగడలో అగ్రహారాన్ని చెప్పారు. మళ్ళా అదే<noinclude><references/></noinclude> 08n9y4fq0zwm2wr8u159oryvwdpvmbw 104 232615 589330 2026-10-18T04:17:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '136 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III అర్థంలో నల్లిల్లు వాడవలసిన అవసరం ఏముంది? వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు దీనికి చక్కని అర్థం ఇచ్చారు. నల్లార్ అంటే వేదవిదులని అర్థం... 'నల్లవారి'కి ధర్మవ...' 589330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>136 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III అర్థంలో నల్లిల్లు వాడవలసిన అవసరం ఏముంది? వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు దీనికి చక్కని అర్థం ఇచ్చారు. నల్లార్ అంటే వేదవిదులని అర్థం... 'నల్లవారి'కి ధర్మవివాహం చేయించి భూములిచ్చి ఇండ్లు కట్టించి ఇచ్చి వారి ఇండ్లను (కుటుంబము లను) నిలువుటచేతనే (పెండ్లిచేసి వారిని ఒక్కొక్కరిని ఒక ఇంటి వాండ్రనుగా చేయుటచేతనే) నల్లిండ్లు నిలువుట మొదట ధర్మవివాహముగా నుండి తర్వాత నల్లిల్లు అగ్రహారము అను వ్యవహార మేర్పడుటకు కారణ మిట్లుండునని నాకు తోచినది అని వివరించారు. ఎర్రయ్యగారి కాలానికి 'నల్లిండ్లు నిలుపుట. అనేది అగ్రహారానికి విభిన్నమైనదని చూశాం. ప్రాచీనార్థాన్నే వాడిన ఎర్రయ్యగారి కాలాన్ని మాత్రం వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు క్రీ.శ. 1364-86 అన్నారు. 31 నాచన సోముని కాలాన్ని 1347 అన్నారు మడికి సింగన అదేకాలం లోనివాడనీ, సింగన ఎర్రయ్య గారిని పేర్కొనలేదు కాబట్టి వారు అర్వాచీనులని వేంకటరాయశాస్త్రిగారి అభిప్రాయం. ప్రోలయవేమారెడ్డి కాలాన్ని 1325- 1353 అని సరిగ్గా ఇచ్చి అతడికే హరివంశాన్ని అంకితమిచ్చిన ఎర్రయ్యగారిని వేదంవారు 1364 - 86కు తీసుకొని పోవడానికి కారణం కనబడడం లేదు. ఇది అనవేమారెడ్డి కాలం. ఇతడు ప్రోలయవేముని కొడుకు. హరివంశంలో స్పష్టంగా ప్రోలయవేముని పేరు యతిప్రాసల స్థానాలలో ఎన్నెన్నో చోట్ల వస్తుందే! ప్రోలయ వేముడికి తప్ప మల్లారెడ్డి అనే తమ్ముడు లేడు కదా, మరి వేదంవారు ఇలా ఎందుకు నిర్ణయించారో! ఈ 'అగ్రహారములు' అనే పద్యంలో 'పునరుక్తకృతి శుభావలులు' అనే మాటను మీరు గమనించే ఉంటారు. పునరుక్తిలాంటిదే ఆమ్రేడిత మనే మాటను కూడా లాక్షణికులు వాడుతారు. ఎర్రయ్యగారు ఇది రెండు సార్లు వాడారు. చూడండి. ఆడితి బేలమాటలవియన్నియు వమ్మయిపోయె నస్రవం తాడన శక్తి గీడ్పడియె దథ్యము బ్రాహ్మణశక్తి యెక్కుడే నోడుడు వామదేవునకు నోజనసంఘములార సజ్జనా మ్రేడిత కీర్తి నిమ్మని నమితనిమాదను నాశ్రయించెదన్. (అరణ్య. 4-358] 30, నన్నెచోడుని కవిత్వం పుట49. 31. అదే పుస్తకంలో, అనుబంధం (ఆ), పుట- 9<noinclude><references/></noinclude> b45qowfzjduadln3f3tvh3t1kj5m7ei 104 232616 589331 2026-10-18T04:17:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 137 హరివంశాన్ని ఎనిమిదిసార్లు వింటే వచ్చే పుణ్యాన్ని ఇలా చెప్పారు: వేడుక వేల్పుదొయ్యలుల వీగు చనుంగవమీద మన్మథ క్రీడల వ్రాలి నిద్రల సుఖించి ప్రభాతములందు సాదర...' 589331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 137 హరివంశాన్ని ఎనిమిదిసార్లు వింటే వచ్చే పుణ్యాన్ని ఇలా చెప్పారు: వేడుక వేల్పుదొయ్యలుల వీగు చనుంగవమీద మన్మథ క్రీడల వ్రాలి నిద్రల సుఖించి ప్రభాతములందు సాదరో రాదన లబ్ధతచ్చరణ తామరసాంచిత నూపురంబు లా మ్రేడితనిస్వనంబులయి మెల్సున దెల్పగనాందు భోగముల్. [హరి. ఉత్తర. 10-306] ఒక కావ్యంలో వ్రాసిన సంగతిని ఇంకొక కావ్యంలో అప్రయత్నంగా వాడుకోవడం కవులకు నైసర్గికమే. ఎర్రయ్యగారుకూడ అలాగే చేశారు. హరివంశంలో కాలనేమి దిక్పాలకుల్ని జయించి మొగము మీద చప్పటులు పెడతాడు (పూర్వ 4-154). నృసింహపురాణంలో ఇంతకుముందు హిరణ్యకశిపుడుకూడా అలాగే మొగము మీద చప్పట్లు పెట్టడం ఎర్రయ్య గారు వర్ణించారు. చిన్నచిన్న పాఠాంతరాలతో ఒకే పద్యం రెండు కావ్యాల లోనూ కనబడుతుంది. మెచ్చక యెదురైన మృత్యువుమెడ ద్రొక్కి క్రొవ్వాడికోరలు ద్రవ్య రాచి కిన్కతో జంకించి కింకరకోటుల ఇ బొంకంబు చెడ గొంకువోప నడిచి మదురువు గొని' మారుమలయు కారెనుపోతు 33 నొడిసి కొమ్ములు వట్టి ముడుగ ద్రోచి 30 మండెడు పటుకాలదండంబు చేతుల బిసికి వేడిమి యార్చి బెండుచేసి "వేదప్రాణుల దొరిగౌను బిరుడు మగడ నగుదు వీవని యందంద మొగముమీద 35 జప్పటులు పెట్టే రైత్యుడు " జమునిలావు జేవయును బొల్లుగా గాకుచేసి విడిచె [సృసింహ. 2-119] మొగం మీద చప్పట్లు పెట్టడం జాతీయం లాంటి మాట. ఎర్రయ్య 32. 'కన్నెరగణముల' అని హరివంశంలో పాఠాంతరము. 33. 'మడగ ద్రొబ్బి' అని హరివంశంలో 34, 'పిరికిప్రాణుల' అని హరివంశంలో ఉంది. హరివంశంలో పారాంతరం. 35. 'యాతడు'<noinclude><references/></noinclude> chnig9gfofsxsmbu3atzg6hjzffgnwr 104 232617 589332 2026-10-18T04:18:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '138 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గారు సామెతలు, జాతీయాలు వాడడంలో సిద్ధహస్తులు. మూడు రచనలలోనూ కోకొల్లలుగా వాడారు. కొన్నింటిని మచ్చుకు చూద్దాం... అరణ్యపర్వశేషం: నోరరుగంగ ప్రేలుట (4-197), ఎ...' 589332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>138 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గారు సామెతలు, జాతీయాలు వాడడంలో సిద్ధహస్తులు. మూడు రచనలలోనూ కోకొల్లలుగా వాడారు. కొన్నింటిని మచ్చుకు చూద్దాం... అరణ్యపర్వశేషం: నోరరుగంగ ప్రేలుట (4-197), ఎరువు సతమగున్ (4-347), కొరవిగాని 5-19), శుభం బిచ్చునె చావు లెందును (6-53) ఏనుగుకు నీళ్లుచూపడం (6-175), పులిగోలంగాని వేయడం (6-177), చెయ్యిపెట్టి కలచినట్లు అవడం (6-194), వీనులు గౌరవింగొని చూడినయట్లు (6-303), పిడుగడచిన క్రియ (6-303) బెబ్బులి మీసలుగక యెవ్వాడు నేడూచి కొనియె (6-315), నేలకుంగోల కుం దేవడం (7-96), చెవుల గౌరవిగాని చూడినట్లు (7-118), మొదలు నరక నొరగు కదళిచందంబున (7-158), నడికంటె చావు మేలు (7-293). సృసింహపురాణం: పుక్కిటి బంటి నీట (2-20) నాలుకాడు (2-28) తోడునీడ (2-49) చిందిలి మందిలి (2-53) అడవిగాచిన వెన్నెలలు (2-90) చెవిటికూదిన సంకువిధమున (2- 90) త్రవ్వి తండమును (2-116) శంకయు గింకయు (3-61) కుంపటిలో రామర మొలచినక్రియ (3-1227) మూడేండ్లలేని సద్బుద్ధి ముప్పదేండ్లలేదు (3-151) ఒక గ్రుడ్డు మురిగి పోయిన నేమి (4-25) కాదు కూడదు (4-28) నిప్పు న కెదలంటునె (4-32) నోరుమూయ పెడతల వాపోయె (4-37) నోరెత్తు (4-39) దేవుడు గీవుడు (4-95) చదివిన యెరుకలకు సరియె చదువని యెరుకల్ (4-105) గొడ్డుపోయె (4-135) చప్పిడినోరు (4-173) తామరపాకున నీరువోలె (4-182) బలవంతపు వెర్రి (5-74). కరతలామలకం (పూర్వ, 1-13) ఏనుగు తిన్న వెలగపండు నాగ (5-197) బంగారము బోలెడు కొడుకు (వూ. 5-248) పుట్టి బుద్ధిరుగుట (పూ. 6-3) ముప్పు నకు నోముదయ్యెనే (వూ. 7-42) నిప్పు నీరు నొదివి నట్టులున్న (7-67) ఆబాలవృద్ధులు (7-145) చీమ చిటుక్కను (ఉ.5-21) హస్తి మశకాంతరం (ఉ.5-75) గాలిదాకని దీవియ కరణి వెలుగు (ఉ.5-200) విచ్చేయుము (వెళ్ళుఅనువెటకారపు అర్థంలో) (ఉ. 6-129) ఏరు విడిచి చిక్కుల పొరుటిదియ (ఉ. 6-153) తలవగ బువ్వుల కతనం "లు; వారలను విధంబున (ఉ. 8-303) తగవు - ధర్మము (ఉ. 10-197) కడుపు చల్లనయ్యెడు (ఉ. 10-216) ఎర్రయ్యగారికి ప్రబంధపరమేశ్వరుడనే బిరుదు వుందని తెలుసు<noinclude><references/></noinclude> 4hi40hx32buitjkygxlfpthwbjt39r4 104 232618 589333 2026-10-18T04:18:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '139 కున్నాం. అనంతర ప్రబంధకర్తలు ఎవరెవరు ఎర్రయ్యగారిని ఎలా అనుసరించారో చూద్దాం. ఎవ్వరిదాన వంబుజదలేక్షణ యేకత మిట్టు లేల నీ వివ్వన భూమియందు జరియించెదు నాపుడు దండ్రి పంపునం ది...' 589333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>139 కున్నాం. అనంతర ప్రబంధకర్తలు ఎవరెవరు ఎర్రయ్యగారిని ఎలా అనుసరించారో చూద్దాం. ఎవ్వరిదాన వంబుజదలేక్షణ యేకత మిట్టు లేల నీ వివ్వన భూమియందు జరియించెదు నాపుడు దండ్రి పంపునం దివ్యనభూమియందు జరియించెద సద్వరు గోరి కన్య నే నెవ్వరిదాన గావలయు నేర్పడ జెప్పుము రాజనందనా! [అరణ్య, 4-324] దీనిని అల్లసాని పెద్దనగారు మనుచరిత్రలోనూ (2-39), ముడికి అనంతయ్యో ఎవరో విష్ణుమాయానాటకంలోనూ (3-149) అనుకరించారు. తనను కామించిన రావణాసురునితో సీతమ్మ పర్ణశాలవద్దనే ఇలా మహితకములకుధుర మధురసాస్వాదన పరవశాత్మయైన భ్రమరకాంత రిత్తబుద్ధి నకట రేగువువ్వుల రసం బాను నెట్లు బేలవైతిగాక? [అరణ్య. 6-341] దీనిని పోతరాజుగారు 'మందారమకరందమాధుర్యమున దేలు' అనే పద్యంలో అనుకరించినట్టుంది (భాగ. 7-150). అయితే ఈ పద్యం పోతరాజుగారికి ప్రోద్బలం ఇతరకవుల రచనలోంచి కూడా వచ్చింది. ఎర్రయ్యగారిని శ్రీనాథుడు ఎంతగానే ప్రశంసించి 'పరిఢవింతు ప్రబంధపరమేశ్వరుని 8వ సూక్షివైచిత్రినొక్కొక్కమాటు' అని చెప్పాడు (కాశీ.1). శ్రీనాథుడు ఎక్కడ ఎర్రయ్యగారిని అనుకరించినది వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు చూపించారు. ఈ క్రింది పద్యం ఎర్రాప్రెగడగారి రామాయణంలో లక్ష్మణమూర్ఛ ఘట్టంలోనిది. కందక గాజువాఱక మొగంబు వికాసము జెందె జేతులీ యందము లైన కాళ్లు నరుణాంబురుహంబుల లీల జూడ జె న్నొందెడు జీవహీనులిటు లుండరు ప్రాణముతోడ నున్నవా డిందు సహెూదరుండు ధరణీశ్వర నీకు విషాద మేటికిన్? ఇందులోని సూక్తి వైచిత్రిని శ్రీనాథుడిలా పుణికి పుచ్చుకున్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> 0q8cyb2t4vqi88uzftouz1jicp8wn50 104 232619 589334 2026-10-18T04:18:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '140 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కందక గాజువారక వికాసము డిందక మందహాస ని వ్యందము చెక్కుటద్దముల నారక నెమ్మది నిద్రపోవున ట్లందము నొందె ధాత్రి సిరియాలకుమారుని వక్త్ర చంద్రు డా నందము...' 589334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>140 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కందక గాజువారక వికాసము డిందక మందహాస ని వ్యందము చెక్కుటద్దముల నారక నెమ్మది నిద్రపోవున ట్లందము నొందె ధాత్రి సిరియాలకుమారుని వక్త్ర చంద్రు డా నందము నొందె నప్పు డెలనాగ మనంబును భర్తచిత్తము (హర. 2-118] ఎర్రయ్యగారి కవితాగుణాలలో శబ్దవైచిత్రి ప్రముఖమైనదని విక్రమార్క చరిత్ర వ్రాసిన జక్కనమాటలవల్ల తెలుస్తుంది. పూర్వకవి స్తుతిలో ఇలా ముంచాడు. ఈత్రయి దా బ్రబంధపరమేశ్వరుడై విరచించే శబ్దవై చిత్రి సరణ్యపర్వమున శేషము శ్రీనరసింహరామచా చిత్రములున్ బుధవ్రతగరిష్ఠత నెర్రయ శంభుదాసు డా చిత్రకవిత్వవాగ్విభవజృంభితు గొల్చెద భక్తియుక్తితోన్. [విక్ర 1-14] ఇందులో జక్కన హరివంశాన్ని పేర్కొనలేదు కాబట్టి జక్కయ విక్రమార్క చరిత్ర రచించేనాటికి హరివంశరచన జరగలేదని చాగంటి శేషయ్యగారు భావించారు.ఆ జక్కన రచనాకాలం క్రీ.శ. 1390 తరువాతనే కావాలి; అతని కృతిపతి, ఆకృతిపతికి ఆశ్రయమిచ్చిన పోషకుడు అప్పుడున్నవాళ్ళే కాబట్టి, ఈ పద్యంలో "అరణ్య పర్వమున శేషము" అనే పాఠం కాక "అరణ్యపర్వమును శేషము" అనిగాని, "అరణ్యశేషమును శేషము" అని గాని పాఠాంతరాలు ఉండి ఉంటేనే హరివంశం కూడా పట్టికలో ఉంటుంది. హరివంశం భారత శేషమే కదా! ఏమైనా జక్కన చెప్పిన శబ్దవైచిత్రి ఎర్రయ్యగారిలో ప్రస్పుటంగా ఉంది. ఎర్రయ్యగారి గ్రంధాలలోంచి పట్టికలు తయారు చేసుకొని చూస్తే ఎన్నో భాషా విశేషాలు కనబడతాయి. నన్నయ తిక్కనల పద ప్రయోగ సూచీలు తయారు చేయించిన సాహిత్య అకాడమీవారు ఎర్రయ్యగారి రచనలకు కూడ పదప్రయోగ సూచిక చేయించాలి. అప్పటికిగాని కవిత్రయ భాష సంపూర్ణంగా మన కోశాలకు ఎక్కదు. సలహా సంఘ సభ్యునిగా నేను ఎన్నిసార్లు 36. ఆంధ్రకవితరంగిణి-4వ సంపుటి, పుట 216.<noinclude><references/></noinclude> 3zla4lw76iduo8s62ux2i2m30m8viqk 104 232620 589335 2026-10-18T04:18:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 141 మొత్తుకున్నా అకాడమీవారు ఈ పథకాన్ని మూల పడే శారు. ఇప్పుడు అకాడమీయే లేదు. తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం ఈ మంచి పని చేపట్టే సూచనలు కనపడవు. గుడ్డిలో మెల్ల! కొన్ని పదాల...' 589335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ 141 మొత్తుకున్నా అకాడమీవారు ఈ పథకాన్ని మూల పడే శారు. ఇప్పుడు అకాడమీయే లేదు. తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం ఈ మంచి పని చేపట్టే సూచనలు కనపడవు. గుడ్డిలో మెల్ల! కొన్ని పదాల పట్టికలను వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు నృసింహపురాణం, హరివంశగ్రంధాలకు అనుబంధంగా ఇచ్చారు. కర్మణి ప్రయోగాలను చేయడం ఎర్రయ్యగారికి ఇష్టమే 'పుట్టింప బడిన యా మనుష్యులు' (అరణ్య. 4-170); కల్గింపంబడు విశిష్ట ద్రవ్యంబులన్నియు (అరణ్య. 4-215); ఇలాగ 'బడు' ధాతువులు చాలా చోట్ల కనబడతాయి. వారి కాలంనుంచీ ఇవి తెలుగుభాషలో జీవిస్తున్నాయి. ఎర్రయ్యగారు ఎంత కాలంవరకూ జీవించారు అన్నది కూడ కాలనిర్ణయం లాగ వివాదగ్రస్తమే. ఎర్రాప్రెగ్గడ వాడిన వృత్తాలు వ.స. వృత్తాలు అరణ్య నృసింహ హరివంశం మొత్తం పర్వం పురాణం పూ.భా ఉ.భా 1. అంబురుహం 1 1 2. ఆటవెలది 91 19 27 33 170 3. ఆటవెలది (సిన) 62 2 11 10 85 4. ఉత్పలమాల 126 116 125 134 501 5. ఉత్సాహ 2 2 6 కందం 414 221 548 813 1996 7. క్రౌంచ పదవృత్తం. 1 1 8. గీతం 1 1 9. గీతం (సీన) 92 92 10. చంపకమాల 137 105 99 160 501 11. చూర్ణిక 1.తరల 1 1 8 1 9 13. తరువోజ 2 2- 1 5 14. తేటగీత 110 56 221. 260 847 15. తేటగీత (సీన) 40 3 164 188 395<noinclude><references/></noinclude> 5fph4ueba65k24hxmgcdidvfvsq6n27 104 232621 589336 2026-10-18T04:18:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '142 16. తోటకము 7. తోడకము సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 1 1 1 1 18. దండకం 1 1 19. సృథ్యి 1 1 20. భుజంగ ప్రయాతం 1 1 2. మందాక్రాంతం 1 1 2 22. మత్తకోకిల 13 2 2 1 18 23. మత్తేభం 69 25 134 209 437 24. మధురాక్కర 2 25. మధ్యాక్కర 28. మహాస్రగ్ధర 1 2 3 1 6 27....' 589336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>142 16. తోటకము 7. తోడకము సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 1 1 1 1 18. దండకం 1 1 19. సృథ్యి 1 1 20. భుజంగ ప్రయాతం 1 1 2. మందాక్రాంతం 1 1 2 22. మత్తకోకిల 13 2 2 1 18 23. మత్తేభం 69 25 134 209 437 24. మధురాక్కర 2 25. మధ్యాక్కర 28. మహాస్రగ్ధర 1 2 3 1 6 27. మాలిని 1 3 6 28. లయగ్రాహి 1 1 2- 11 22 29. వచనం 492 160 621 756 2029 30. వనమయూరం 1 1 2 31. శార్దూలం 18 24 74 61 177 32. శ్లోకం 1 1 2 33. సీపమాలిక 102 97 175 198 572 34. స్తంభోద్భవ పచనం 1 1 35. ప్రదర 2 2 3 7 36. ప్రగ్విణి 1 1 2 మొత్తము 1595 843 2037 2651 7126 1335 నాటికే ఎర్రయ్యగారు తనువుచాలించి వుంటారని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు వ్రాశారు. " ప్రోలయవేముని జ్యేష్ఠకుమారుడు అనపోతారెడ్డి రాజ్యకాలములో (క్రీ.శ. 1353- 1384) కూడ ఎర్రయ జీవించియున్నట్లు తోచును. అనపోతారెడ్డి కొల్లూరు దానశాసనములో ఆ రాజు తమ్ముడు అవవేమ భూపతి 'యర్రయవ్రగడ గారికి' కేసర పాటి యాభైవుట్ల చేసు ధారపోసి కొల్లూరునే కలపినట్లున్నది. అతడును ఎర్రయయే యగును. కావున నితడు తనపేరిట వాడగు తాతగారివలెనే పూర్ణపురుషాయుషజీవిక ధన్యుడన వచ్చును. సుమారుగా క్రీ.శ. పదునాలగవ శతాబ్దము మొదటి 75 సంవత్సరములలో జీవించియుండెననదగును. 37. హరివంశం పీఠిక, పుట - 10<noinclude><references/></noinclude> qqpebesx4uywcwh462glc5lrfsehzon 104 232622 589337 2026-10-18T04:19:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ అని నోరి నరసింహశాస్త్రిగారు వ్రాశారు.* 143 ఈ కొల్లూరు గ్రామం తెనాలి తాలూకాలో ఉంది. దీనితో కలుపుకొని ఎర్రయ్యగారి నివాసస్థలాలు 5 అవుతున్నాయి. 1. వేగినాటిలో కరవర్...' 589337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎఱ్ఱాప్రెగ్గడ అని నోరి నరసింహశాస్త్రిగారు వ్రాశారు.* 143 ఈ కొల్లూరు గ్రామం తెనాలి తాలూకాలో ఉంది. దీనితో కలుపుకొని ఎర్రయ్యగారి నివాసస్థలాలు 5 అవుతున్నాయి. 1. వేగినాటిలో కరవర్తి 2. మున్నేరుమీది గుడ్లూరు 5 3. మల్లవరందగ్గర చదలువాడ 5. తెనాలి తాలూకా కొల్లూరు ఎర్రయ్యగారు హరివంశంలో ఒకచోట "మన భూమిబోలు భూమి యెందును బుట్టదు" అన్నారు (ఉత్తర. 2-102). ఇది వారికి ఒక్కొక్క వూరు చూచినప్పు డల్లా పాతవూరును గురించి వచ్చిన తలపులాంటిది కావచ్చు. కొల్లూరు దగ్గర చదలవాడ అనే గ్రామం ఎర్రయ్యగారి వల్లనే ఏర్పడిందేమో. అనపోతారెడ్డి తమ్ముడు వేమయ్య ఇచ్చిన దానం స్వీకరించి అక్కడ స్థిరపడ్డాక వారినిబట్టి ఆ గ్రామానికి ఆ పేరు రావచ్చు. ఎర్రయ్య గారి సంతతికి చదలువాడవారనే ఇంటిపేరుకూడా ఇందువల్ల వచ్చింది. అనవేముని పుట్టుక ఎర్రయ్యగారికి తెలియదని, అందుకే హరి వంశంలో ఆ పేరు లేదని వేలూరివారు వ్రాశారు. 1336లోనే ఎర్రయ్య గారు చనిపోయిఉంటారని వ్రాశారు. హరివంశం 1335 కు పూర్వం వ్రాసిన వారు అనవేముని ధానాలు పుచ్చుకొనేటంత కాలం బ్రతక వచ్చు. ఈ విషయంలో శివరామశాస్త్రిగారి అభిప్రాయం ఏమైనా వారు ఎర్రయ్య గారి గురించి చెప్పిన ఈ క్రిందిమాటలు అక్షరాలా నిజం. ఎర్రయ జన్మతః కవి. భావుకత అతనికి పరివేషము. అతని కవితా శయ్య పుష్పగుంఫితము. హృదయము రసప్రస్రవణము,” ఎర్రయ్యగారు నృసింహపురాణంలో నన్నయ తిక్కనలను ఇలా స్తుతించారు 38. తెలుగుభాషాసమితి వారి విజ్ఞానసర్వస్వం: సంపుటి 3, పుట 734. ఇందులో వీరు పేర్కొన్న కొల్లూరు శాసనం రెడ్డిసంచిక అనుబంధంలో 19-20లో ఉంది. 39. సృసింహపురాణం పీఠిక. 17 -<noinclude><references/></noinclude> 7i6tulmux625a9edv99fcs9nwts6910 104 232623 589338 2026-10-18T04:19:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '144 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III భాసురభారతార్థములభంగులు నిక్క మెరుంగనేరమిన్ గానటబీసటే చదివి గాథలు ద్రవ్వు తెనుంగువారికిన్ వ్యాసముని ప్రణీతవరమార్ధము తెల్లగ జేసినట్టి య బాసనకల...' 589338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>144 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III భాసురభారతార్థములభంగులు నిక్క మెరుంగనేరమిన్ గానటబీసటే చదివి గాథలు ద్రవ్వు తెనుంగువారికిన్ వ్యాసముని ప్రణీతవరమార్ధము తెల్లగ జేసినట్టి య బాసనకల్పులం దలతు నాద్యుల నన్నయ తిక్కనార్యులన్. ఈ ఆర్యులలో చేరి భారతాన్ని అక్షరాలా పూరించిన ఎర్రయ్య గారు లేకపోతే వ్యాసముని ప్రణీతపరమార్థము తెలుగువారికి తెలిసేదే కాదు. ఈ విజ్ఞానఖనికి మనం ఎప్పుడూ ఋణపడివున్న వాళ్లమే.<noinclude><references/></noinclude> h6y7546g7mtyvumyixldeb7avq506ns 104 232624 589339 2026-10-18T04:19:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 నాచన సోముడు సన్నయగారు అంకితమిచ్చిన రాజరాజుకే తామూ అంకితమిచ్చి అన్ని ఆశ్వాసాలలో అదే గద్య ఉంచి 'తద్రచనయకా' అరణ్య పర్వ శేషాన్ని ఎర్రయగారు పూరించారు. అలాగే మిగతా పదిహేనుపర్...' 589339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 నాచన సోముడు సన్నయగారు అంకితమిచ్చిన రాజరాజుకే తామూ అంకితమిచ్చి అన్ని ఆశ్వాసాలలో అదే గద్య ఉంచి 'తద్రచనయకా' అరణ్య పర్వ శేషాన్ని ఎర్రయగారు పూరించారు. అలాగే మిగతా పదిహేనుపర్వాల 'భారతాన్ని' రచించిన తిక్కన గారి పేరునుకూడా తన గద్యలో వాడి వారు రచించకుండా విడిచిపెట్టిన భారతశేషం హరివంశాన్ని పూరిస్తున్నట్లు తోపిస్తూ రచించిన కవి నాచన సోముడు. ఈయన తిక్కన గారు అంకితమిచ్చిన హరిహర నాథునికే తన రచన అంకితమిచ్చాడు. ఇతడు గొప్ప కవి అనీ, ఉత్తర హరివంశం లోకోత్తరంగా వ్రాశాడనీ రసికలోకం చెప్పు కొనడమేగాని ఇతని గురించి వివరా లేమీ ఏభై సంవత్సరాల క్రిందటి దాకా ఎవరికీ తెలియవు. 'ఆంధ్రుల చరిత్ర' వ్రాసిన చిలుకూరి వీరభద్రరావుగారు 1910 లో ఆంధ్రపత్రికలో ఒక శాసనాన్ని ప్రకటించారు. 1 దాని వల్ల నాచనసోముని జీవిత విశేషాలు కొన్ని దేశానికి తెలియవచ్చాయి. క్రీ.శ. 1355-1377 సంవత్సరాల మధ్య సంగమ వంశపు రాజు మొదటి బుక్క రాయలు విద్యానగరాన్ని పాలిస్తూ ఉండేవాడు. ఇతడు తన అన్నగారు మొదటి హరిహరరాయల తరువాత రాజ్యానికి వచ్చాడు. అన్నగారు ఏలుతూ ఉన్నప్పుడు ఇతడు యువరాజుగా ఉండి అగ్ర హారాలూ మొదలైనవి దానాలు ఇస్తుండేవాడు. క్రీ.శ. 1344వ సంవత్స రంలో ఇతడు 1. చూ. సోముడు – ఉత్తర హరివంశ విమర్శ. వేలూరి శివరామ శాస్త్రిగారి గ్రంధం, మొదటి పుట.<noinclude><references/></noinclude> 8gx9ssg27pwj0qq71b1nwhn8da1gd9m 104 232625 589340 2026-10-18T04:19:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '146 నాచనసోమునికి ఒక అగ్రహారం దానం చేశాడు. నాచనసోముడు దానశాసనంలో చెప్పిన విషయాలను బట్టి నాచన సోముని కాలం గురించి, జీవించిన ప్రదేశం గురించి, ఆశ్రయించిన రాజుల గురించి వివరాలు...' 589340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>146 నాచనసోమునికి ఒక అగ్రహారం దానం చేశాడు. నాచనసోముడు దానశాసనంలో చెప్పిన విషయాలను బట్టి నాచన సోముని కాలం గురించి, జీవించిన ప్రదేశం గురించి, ఆశ్రయించిన రాజుల గురించి వివరాలు తెలుస్తున్నాయి. శాసనంలోని భాగాన్ని వేలూరి శివరామ శాస్త్రి గారు ఇలా అనువదించారు. ఆవస్తంబ సూత్రుడును, భారద్వాజగోతుడును, యజుశ్శాఖా బ్రాహ్మణుడును, నాచన సంగంబుధి చంద్రుడును, సకలాగమవేదియును, అష్టాదశ పురాణాఖిజార్హ వేదియును, అష్టభాషాకవిత్వ శ్రీయుతుడును, విశేషించి మహాకవియు, సకలాగమవేదియు నగు సోమయాఖ్యునకు సంగమ భూపాలుని తృతీయ పుత్రుడును, విద్యానగరాధిపతియు నగు బుక్కరాయలు పంపాతటంబునందలి భాస్కర క్షేత్రంబునందుండిన శ్రీ విరూపాక్షుస్వామి సన్నిధిని శాలివాహనశకము 1266 తారణ సం॥ చైత్రశుద్ధ నవమినాడు పినాకినీ తటమునందలి బుక్కరాయపురమను నామాంతరము కల వంచాకలదిన్నయను గ్రామము సగ్రహారముగా దానము చేసి ధారపోసిననియు అంతట నమ్మహాకవి యిమ్మహారాజును చిరంజీవి యగునటుల నాశీర్వదించెననియు చెప్పబడినది”” శాసనంలో ఇంత స్పష్టంగా తారీఖు ఇస్తే ఏ చిక్కూ ఉండదు. సంస్కృత శాసనంలో శకవర్షాలని "అలంకృతశకస్యాభే రసర్తునయనేందుభిః" అని చెప్పారు. ఇక్కడ వ్రాత సందిగ్ధంగా ఉంది. అందుచేత వివిధ పండితులు వివిధరకాలుగా దీనిని పఠించారు. 'రసర్తునయనేం దుఖిః' అని చదివితే ఆరు రసాలు ఆరు ఋతువులు రెండుకళ్ళు ఒక చంద్రుడు ఉన్న శకాబ్దాలు ఎడమ నుంచి లెక్కిస్తే 1266 వస్తుంది. ఈ మాటను 'రసర్తునయనేందుఖిః' అని చదవక ‘రసాభ్రనయనేందుఖిః' అని చదివితే ఆరు రసాలు, ఒక ఆకాశం, రెండు కళ్ళు, ఒక చంద్రుడు అంటే 1206 వస్తుంది. అంటే క్రీ.శ. 1284 అన్నమాట. అప్పటికి ఇంకా బుక్కరాయలు పుట్టలేదు. విద్యానగరము కట్ట లేదు. అందుచేత ఇలా చదవకూడదు. కొందరు 'రసభూనయనేందుఖిః' అని చదివారు. అంటే క్రీ. శ 1216 అవుతుంది. అయితే దానికి సరియైన సంవత్సర నామం తారణ కాదు. పండితులు ఇన్ని రకాలుగా చదివిచదివి చివరికి వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి 2. అంటే క్రీ.శ. 1344లో. 3. సోముడు, పుట 4.<noinclude><references/></noinclude> 49c0qczj0qbueewqayxiavmnywr0dit 104 232626 589341 2026-10-18T04:19:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 147 గారు నిర్ణయించిన 'రసర్తునయనేందుఖిః' అన్న పాఠాన్నే అంగీకరించారు. శాసన కాలం క్రీ.శ. 1344 అవుతుంది. అసలు పండితులు ఇలా పాఠాలు మార్చి మార్చి చదవడానికి వేరే...' 589341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 147 గారు నిర్ణయించిన 'రసర్తునయనేందుఖిః' అన్న పాఠాన్నే అంగీకరించారు. శాసన కాలం క్రీ.శ. 1344 అవుతుంది. అసలు పండితులు ఇలా పాఠాలు మార్చి మార్చి చదవడానికి వేరే కారణముంది. మన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో ఆ రోజుల్లో రెండు పార్టీలుండేవి. ఒకటి నాచన సోముని పార్టీ; రెండోది ఎర్రాప్రెగ్గడ పార్టీ. మొదటి వాళ్ళు నాచనసోముడు గొప్పవాడు, అతడు వ్రాసిన హరివంశాన్ని చూసే ఎర్రయ్య అనుకరించాడు అనేవాళ్ళు. వాళ్ళే తమ వాదానికి బలం చేకూర్చడానికి నాచనసోముని కాలాన్ని ఎంత ప్రాచీనం చేయాలో అంతా చేయడానికి ఇలా ప్రయ త్నించారు. . శాసనకాలం క్రీ.శ. 1344 అయితే నాచనసోముడు ఎర్రా ప్రగడగారికి సమకాలికుడు; ఒకరకంగా కొద్దిగా చిన్నవాడు అవుతున్నాడు. అందుకే సోముని పార్టీవారు తారీఖు మార్చాలని ప్రయత్నించారు. ఇవాళ వేటూరివారి పాఠాన్ని అందరూ ఆమోదించారు. నాచనసోముని గురించి వివరాలు చెప్పే శాసనం గురించి చర్చించాక అతడి గురించి మరికొన్ని వివరాలు చెప్పే అతడి గద్యను చూద్దాం.. ఇది శ్రీ మదుభయ కవిమిత్రకొమ్మనామాత్య పుత్ర బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి ప్రణీతంబైన శ్రీ మహాభారత కథానంతరంబున శ్రీ మతృకల భాషాభూషణ సాహిత్యరస పోషణ సంవిధాన చక్రవర్తి సంపూర్ణకీర్తి నవీనగుణ సనాధ నాచనసోమనాథ ప్రణీతంబైన ఉత్తర హరివంశంబు. ఈ రెండు ఆకరాలనుంచి నాచన సోముని గురించి తెలిసే సాహిత్య విషయాలను బేరీజు వేద్దాం. ఇతడు 1. సకలాగమవేది 2. అష్టాదశ పురాణాల అభిజ్ఞార్థ వేది 3. అష్టభాషా కవిత్వ శ్రీ 4. శ్రీవాణి విజిత సంపద గలవాడు 5. సకల భాషాభూషణుడు 6. సాహిత్య రసపోషణుడు 7. సంవిధాన చక్రవర్తి 8. సంపూర్ణ కీర్తి 9. నవీనగుణ సనాథడు ఈ పట్టికవల్ల ఇతడు నవవిశేషణాలున్నవాడు. ఇతని ఉత్తర హరి వంశరచన పెంచుకదిన్నె శాసనకాలానికి ముందుగానే ఉంటుందేమో అని<noinclude><references/></noinclude> def4fjz1ig5e75xdylaif8gq9f3xhnq 104 232627 589342 2026-10-18T04:20:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 నాచనసోముడు ఆలోచించాలని కొందరి అభిప్రాయం. పై శాసన కాలానికి ఇరవై సంవత్సరాలకు పూర్వం ఉత్తరహరివంశరచన జరిగి ఉంటే ఎర్రాప్రగడ గారి హరివంశం, ఇదీ ఏక కాలంలో పుట్టి ఉంటాయనీ, ఒకరి ర...' 589342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>148 నాచనసోముడు ఆలోచించాలని కొందరి అభిప్రాయం. పై శాసన కాలానికి ఇరవై సంవత్సరాలకు పూర్వం ఉత్తరహరివంశరచన జరిగి ఉంటే ఎర్రాప్రగడ గారి హరివంశం, ఇదీ ఏక కాలంలో పుట్టి ఉంటాయనీ, ఒకరి రచన ఇంకొకరు చూసి ఉండరనీ చాగంటి శేషయ్య గారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఒక వేళ ఒకరి రచన ఇంకొకరు చూడడమే తటస్థపడితే నాచనసోముడే ఎర్రయ్యగారి రచన చూసి ఉండాలని చెప్తున్నారు. "సోముని హరి వంశమును, ఎర్రన హరివంశమును పోల్చి చూచినచో ఎర్రన్న ననుసరించియే సోముడు వ్రాసె ననుటలో సందేహము లేదు" అని రాళ్ళ పల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు వ్రాశారు. ' మనం కూడ ఎర్రయగారి చరిత్ర చెప్పు కునేటప్పుడు వారునాచన సోముని హరివంశం చూడడానికి ఆస్కారం లేదని, చూస్తే హంస డిభకోపాఖ్యానం వదిలెయ్యరని చెప్పుకొన్నాం. సోముని హరివంశంలో ఏవేవి ఉన్నాయో చూద్దాం. 1. ప్రథమాశ్వాసంలో పూర్తిగా నరకాసుర వధ. 2. ద్వితీయాశ్వాసంలో విప్రకుమార రక్షణ, రుక్మిణి పుత్రదానం చేయ మనడం, కృష్ణుని తపోయాత్ర, ఘంటాకర్ణుడి కధ, శివ కేశవుల సమాగమం. 3. తృతీయాశ్వాసంలో పౌండ్రక వాసుదేవుని దాడి, సంకుల సమరం, కృష్ణుడు ద్వారకకు వచ్చి పౌండ్రుని చంపడం, కృష్ణుడు రుక్మిణీ సత్యభామలతో జూదమాడడం, ఒకవంక జూదమాడుతూనే కృత్యను చంపడం. చతుర్థాశ్వాసం పూర్తిగా హంసడిభకోపాఖ్యానం. 4. పంచమ, షష్ఠాశ్వాసాలు పూర్తిగా బాణాసుర వృత్తాంతం, ఉషాపరిణయఘట్టాలు. సంస్కృతహరివంశంలోని చాలా విషయాలను నాచన సోముడు అనువదించ లేదు. అందులో లేని నెత్తాలాటను తీసుకొచ్చాడు. సంస్కృత హరివంశంలో మూడు పర్వాలు ఉన్నాయి. హరివంశ పర్వంలో సృష్టి ప్రకారం, మన్వంతరాలు, సూర్యవంశవృత్తాంతాలు ఉంటాయి. విష్ణు పర్వంలో శ్రీకృష్ణుని 4. సోముడు-శివరామశాస్త్రిగారు, పుట 9: 122; 6. అదే పుస్తకం. పుట 120; 5. ఆంధ్ర కవి తరంగిణి, 4వ సంపుటి, 7. సారస్వతాలోకం, పుట 53.<noinclude><references/></noinclude> nv280kjelnxihfg1dxyml95hejqg5sc 104 232628 589343 2026-10-18T04:20:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 149 చరిత్ర సంపూర్ణంగా ఉంటుంది. ఇందులో రెండు భాగాలు. పూర్వభాగంలో పారిజాతాపహరణం దాకా ఉంది. ఉత్తరభాగం ఉషాపరిణయం దాకా ఉంది. ఈ విష్ణుపర్వం రమారమి భాగవత దశమ...' 589343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 149 చరిత్ర సంపూర్ణంగా ఉంటుంది. ఇందులో రెండు భాగాలు. పూర్వభాగంలో పారిజాతాపహరణం దాకా ఉంది. ఉత్తరభాగం ఉషాపరిణయం దాకా ఉంది. ఈ విష్ణుపర్వం రమారమి భాగవత దశమ స్కంధంలాగ ఉంటుంది. ఇక మూడవ పర్వమైన భవిష్యపర్వంలో చాలా గాథలు ఉన్నాయి. ఇందులో జనమేజయ వంశవర్ణన, భూతోత్పత్తి ప్రకారం, యజ్ఞకర్మఫలం, మధుకైటభ సంహారం, అవతారప్రశంస, శ్రీకృష్ణుని కైలాసయాత్ర, ఘంటాకర్ణవృత్తాంతం, పౌండ్రకవాసుదేవవధ, హంసడిభకోపాఖ్యానం మొదలైనవి ఉన్నాయి.. నాచనసోముడు ఉత్తరహరివంశం అని పేరుపెట్టినా ఇందులో జరా సంధుడు మధురమీద దండెత్తడం, రుక్మిణీవరిణయం, పారిజాత వృత్తాంతం తెనిగించలేదు. పురాణమంతా అనువదించకుండా కొద్దిపాటి కథలు మాత్రమే తీసుకొని ప్రబంధాలు రచించడం సోమునితోనే మొదలైంది. నాచనసోముడు తీసుకొన్న అయిదు కథలలోని అంతరార్థాన్ని వాటిని ఆ క్రమంలోనే చెప్పడంలో ఉన్న మహాశిల్పాన్ని విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారు చాలా గొప్పగా వివరించారు.' మొదటి కథ నరకాసుర వధ భూమికి పుట్టిన బిడ్డను చంపడం, రెండవ కథ బిడ్డలుపోయిన భూసురుడి కుమారులను బ్రతికించి. తీసుకురావడం, మూడవ కథ తాను స్వయంగా సంతానం కోసం తపస్సు చేయడం, మిషగా శివకేశవుల సమాగమం. నాలుగవ కథలో దుష్టశిక్షణ. అయిదవ కథలో శివతత్వంకంటే విష్ణుతత్వం అధికమని నిరూపించడం. "ఈ కథలు వ్రాయుటలో నాచన సోమన్న తన కావ్యమున కొక మహాప్రయోజన మంచెను. ఇట్టిదానికి ప్రబంధధ్వని యని పేరు. ఈ ప్రబంధ ధ్వని విషయము మహేూత్తాలమైన కొలది ప్రధానముగా కవి మహాకవి యగు చున్నాడు" అని విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారు విశదపరిచారు. 8. రెడ్డి సంచికలో కిళాంబి రంగాచార్యులుగారి వ్యాసాన్ని అనుసరించి ఇచ్చిన.. విషయాలు, పుట 258. 9. తెలుగు భాషాసమితి విజ్ఞాన సర్వస్వం - 3వ సంపుటం: తెలుగు సంస్కృతి. పుటలు 1221 -1228.<noinclude><references/></noinclude> p447rbf4el1m9j5e1k1dck0x57binxk 104 232629 589344 2026-10-18T04:20:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '150 పరుస కవి పేరు సంఖ్య 1. 2. పావులూరి మల్లన సారసంగ్రహగణితం 345 నన్నెచోడుడు మల్లియరేచ పండితయ్య కుమారసంభవం కవిజనాశ్రయం శివతత్త్వసారం నాచనసోముడు తొలి పద్యం శ్రీవాణీ గిరిజాశ్చిర...' 589344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>150 పరుస కవి పేరు సంఖ్య 1. 2. పావులూరి మల్లన సారసంగ్రహగణితం 345 నన్నెచోడుడు మల్లియరేచ పండితయ్య కుమారసంభవం కవిజనాశ్రయం శివతత్త్వసారం నాచనసోముడు తొలి పద్యం శ్రీవాణీ గిరిజాశ్చిరాయ | శ్రీవాణించు సురేంద్ర శ్రీ కంఠం సగుణం శ్రీ కాంతిప్రియ యణం 1. నిర్వచనోత్తర రామా శ్రీరా 6. తిక్కనగారు 1 7. కేతవ 8. మారన 9. మంచెన 10. 11. 1. దశకుమార చరిత్రము శ్రీయనగారినాబరగు శ్రీరమణీ గృహంగణము చెన్ను వహింప 2. ఆంధ్రభాషాభూషణం శ్రీవాణీ గిరిజేశా 3. విజ్ఞానేశ్వరీయం మార్కండేయ చరిత్ర కేయూరబాహు చరిత్ర నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి 1. నృసింహపురాణం 2. హరివంశం ... శ్రీ తరుణీముఖోజ్వల శ్రీవసియించు గాత శ్రీ విభుడ శ్రీకిం బ్రేమపదంబు 12. భాస్కర రామాయణ కవులు 1. పద్మపురాణం 13. మడికి సింగన 2. జ్ఞానవాసిష్టం 3. సకలనీతి సమ్మతం త్రిపురాంతకోదాహరణం విష్ణుమాయా నాటకం శ్రీ మద్దివ్యమునీంద్ర చిత్త విలయం శ్రీమహిళాకటాక్ష శ్రీనగ చక్రవర్తి. భాగవత ముఖ్యుడగు శుకబ్రహ్మ 14. రావిపాటి తిప్పన 15. మడికి అనంతయ్య 16. గోనబుద్ధరాజు రంగనాథ రామాయణం శ్రీకామినీనాధు 17. గోనసోదరకవులు ఉత్తరకాండ జితదైత్యనాధు<noinclude><references/></noinclude> m75ue6h7ylycsf99a49z36t1sgb75j6 104 232630 589345 2026-10-18T04:20:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 151 సోముడు నవీన గుణసనాథుడు కదా. అతడు శ్రీకారం చుట్టి తరువాత వెనువెంటనే చెప్పిన పద్ధతిని అనంతర ప్రబంధ కవులు తూచా తప్పక వాడుతున్నారు. నాచన సోముని మొట్ట...' 589345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 151 సోముడు నవీన గుణసనాథుడు కదా. అతడు శ్రీకారం చుట్టి తరువాత వెనువెంటనే చెప్పిన పద్ధతిని అనంతర ప్రబంధ కవులు తూచా తప్పక వాడుతున్నారు. నాచన సోముని మొట్టమొదటి పద్యం చూడండి. వాసంతీ వకుళ గంధవద్వనమాలా శ్రీ సర్వమంగళాకుచ - - వాసుకి విలాసవేద వ్యాసముని మనోనివాస హరిహరనాథా. ఈ పద్యంలో ఎత్తుగడలోనే అమ్మవారి వక్షోజాల ప్రశంస ఉంది. ఏ తెలుగు ప్రబంధం తెరచినా మొదట 'శ్రీవక్షోజ' అనో, 'శ్రీ రామాకుచ మండలి' అనో కనబడుతుంది. తెలుగు కవికుమారులందరూ వాస్తవానికి 'చంటి' వారని చెప్పడానికి ఇలాగ గ్రంథాదిని మంగళాచరణంలో అమ్మవారి పాలిండ్లను మొదటే నోటపట్టడంవల్ల రూఢి అవుతున్నా మొదటి 'చంటి'వాడు నాచన సోముడు. పట్టిక (150 పేజి) చూడండి. అతనికి ముందున్న గ్రంథాలలో మొదటి పద్యం ఎలా ఉందో. ఈ పట్టికవల్ల నాచనసోముని నవీనగుణాలు దేశంలో ప్రచారం లోనికి వచ్చేదాకా కృత్యాదిని శ్రీకారం పద్యాలు శృంగారరసంతోకాక భక్తి భావాలతో ఉండేదని తెలుస్తుంది. నాచన సోముని పుణ్యమా అని ఇలాగ మారాయి. నాచనసోముని తరవాత అతని సమీపకాలస్థుడైన జక్కన ఇలా చెప్పాడు. ప్రతి పద్యము జోద్యముగా - కృతిచెప్పిన గొప్పగాక కృతినొక పద్యం బతిమూఢుడైన జిత్రత- బ్రతిపాదింపడి ఘుణాక్షర న్యాయమునన్. [విక్రమ. 1- 7] ప్రతిపద్యం చోద్యంగా చెప్పడ మనేది జక్కన నాచనసోముని వద్దనే నేర్చుకున్నాడు. (జక్కనకృత్యాది పద్యం: శ్రీగౌరీకుచనీల మౌక్తికమణి శ్రేణీ.... వాస్తవానికి నాచనసోముని ప్రతిపద్యంలోనూ శబ్దాలంకారమో, చమత్కారంతో ఉండే సంభాషణో, వర్ణనో, హాయిగా ఉండే సామెతలో ఉంటాయి. 1487 పద్యాలలో ఎన్నెన్నో సామెతలు, జాతీయాలు, పలుకు బళ్ళు బళ్లనిండా దొరుకుతాయి. తలపువ్వు వాడదని (1-21); కారుచిచ్చునకు గాడ్పులుదోడగు చందం (1- 23); బిరవుబొత్తము గట్టుకొని (1-32); ఇటురా చూతువు చేతిలావనుచు (1-45); చిల్కవోయినం బంజరమేమిసేయ (1-72); ఎంతదరిగిన మిరియాలు జొన్నలంతచేయవా<noinclude><references/></noinclude> 87csvytm9wzv2opr2lgtgkq0upsg2ud 104 232631 589346 2026-10-18T04:20:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '152 నాచనసోముడు (1–75); కొర్రెవ్వడింటి కంబముసేసెన్ (1-94); శిరసుండగా మోకాలను సేనలు పెట్టుట (1-96); తనకుగానని దయ్యంబెదిరికి వరమిచ్చుననుట (1-97); చీమ చిటుకనుట (1-131); గతజల సేతుబంధనం (1-187); మంత్రపునీ...' 589346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>152 నాచనసోముడు (1–75); కొర్రెవ్వడింటి కంబముసేసెన్ (1-94); శిరసుండగా మోకాలను సేనలు పెట్టుట (1-96); తనకుగానని దయ్యంబెదిరికి వరమిచ్చుననుట (1-97); చీమ చిటుకనుట (1-131); గతజల సేతుబంధనం (1-187); మంత్రపునీళులు సల్లవచ్చు (2-19); పారెడు బండ్లకు గాళ్లుసావగా (2-31); కడుపు చల్లనికాంతలగలువునన్ను (2-76); మదుటపట్టంగట్టడం (2-154), చిట్టకాలకులోనగుట(2-184); జితేంద్రియులకేటి సంతతి (2-189); నాలుక ఆడనిపాటి (3-8); పేచ్చారితనం (3-10); మంటలో మిడుత బీరము సూపుట (3-14); విశ్వామిత్ర సృష్టి (3-21); జట్రాతివైపోతలై (3- 30); తామరపాకు నీరువలె దల్లడమందిరి(3-35); జొక్కాకుతో రాయడం (3-41); కుమ్మరావమున రాగిముంతలేరంగ గలవె (3-48); జీలుగు వెరిగిన మాలెకు గంబంబు (3-50); పిడుగుచిట్లినభంగిన్ (3-83); లజ్జకండయెడల గలదే (3-98); బొమ్మకట్టుట (గెలుచుట) (3-117); చుక్కయెదురు (3-147) పెన్నిధిగని పొంగుచున్న పేదలక్రియ (4-15); వీరముంచిన సొరకాయనెగసినట్లు (4-28); వరుగుతోదాగరయు నెండ వలసినట్లు (4-54); తవుడుతినిచచ్చువానికి విషము పెట్టువాడు వెర్రిగాడా (4-62); దాగంబోయి తలారివానియెదురన్ దాగంగ (4-92); చెట్టేరుగువారికాకులు సిదుమనేల (4-95); పులిపేదవడిన బసులవాండే యెక్కడిరముకత (4-102); ముద్దులు మునింగి పార వెంపళ్ళు తమకొంత బంటియనుట (4-124); దాపటికాలబొమ్మ (4-137); చల్లకు వచ్చి ముంత దాచినగతి (4-149); పాముకాటు సీరదుడిచినంబోవునె (4-150); గాజులుందొడవుగా గల్పించిరా (4-157); వెదకంబోయిన తీవ కాలడవిలెన్ (4-163); దువు కడలు గాల్చికొన్న పడువున (4-165); వెర్రివారపిడుగు వేసిన దలబొప్పియగునె (4-166); కరవగ వచ్చునే బలిమిగాడిదకుం బులితోలుగప్పినన్ (4-188); కరాసిధారచే పచ్చడి చేయడం (4-196) చిచ్చుముంగాడ్పును కూడినట్టి (4–199); పొవటపై అడిదం పెట్టడం (4-208); మంగలములోని పేలాల మాడ్కి (4- 216); వెలుగుచేన్మేసిన గాచువారలెందుకలరే (5-40); నిప్పు జెదలంటునదీ (5- 88); - ముల్లువుచ్చి ఇరడిచిన చందం (5-101); ఎనొకటి చేయదలచిన తానొకటి దలంచెవిధి (5-135); నేమిటికిబోయిన నీళ్ళకు గట్టపెట్ట (5-155); నువ్వుల కండ్లను నోర బోసికొన్నారము (5-156); ప్రేవులలోన మరియదిప్పిన కలవన (5-161); వయ్యెరదూది (5-179); తగరంబుచరచు టెంతటిభారము (5-182); చుట్టాలసురఖి (5-276); కన్నుండ కంటిపాపంగొన్నట్లు (5-286); పట్టెడుచోటు కాల్చుకొను బాలిశుడుంగలదే (5-303). ఈ జాతీయాలను, సామెతలనూ చూస్తే నాచన సోముడు తన కాలవు శిష్టవ్యావహారికాన్ని, సమకాలికపు సంభాషణలను గ్రంథస్థం చేశాడని చెప్పాలి. తిక్కన గారు ఎలాగైతే పాతబడ్డ మాటల్ని ఏవగించు కున్నారో నాచనసోముడూ<noinclude><references/></noinclude> 8p99oji6j4vi6f8c2xuesu8apdmyzeq 104 232632 589347 2026-10-18T04:21:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 153 అలాగే నిరసించాడు. సజీవమైన జాతీయాన్ని, నిత్యజీవితంలోని మాటల్ని వాడాడు. 'ఉత్తర హరివంశమునందలి సామెతలు, జాతీయములు' అనే శీర్షికతో నాచనసోముని తెలుగుతనా...' 589347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 153 అలాగే నిరసించాడు. సజీవమైన జాతీయాన్ని, నిత్యజీవితంలోని మాటల్ని వాడాడు. 'ఉత్తర హరివంశమునందలి సామెతలు, జాతీయములు' అనే శీర్షికతో నాచనసోముని తెలుగుతనాన్ని శ్రీమతి పి. యశోదా రెడ్డిగారు ప్రశంసించారు. “ఈ గ్రంథము రాసిబోసిన జాతీయముల ప్రోవు. కుప్పబోసిన సామెతల కాటపట్టు. సూక్తి వైచిత్ర్యమునకు నెలవైన యీ గ్రంథమునందు సాధారణముగ నితరకవు లెవ్వరును తెలుగువాఞ్మయమునందు ప్రయోగించి యెరుగని యువ మానములను, అర్థాంతరన్యాసములను, దృష్టాంతములను, సామెతలను చూడవచ్చు" అని ఆమె వ్రాశారు. ఈ సామెతలకు తోడు నన్నెచోడుడు సంవిధానంలో చేసినగమ్మతులన్నింటినీ తానూ వాడాడు. పద్యంలో రెండేసి క్రియాపదాలు వాడడం, ఒక మాట వాడితే పక్కనే దానినే పోలిన ఇంకో మాట వాడడం, అనుప్రాసం, నిరోష్ఠ్యం మొదలైన అన్నింటినీ చక్కగా వాడాడు. ఇతని సంవిధానం కొట్టవచ్చినట్లు కనబడుతుంది. అందుకే ఇతణ్ణి చాలామంది అనంతరకవులు పద్య రచనా విధానంలో పూర్తిగా అనుకరించారు. నరకాసురవధ ఘట్టంలో రాక్షసుడు వేసిన బాణంవల్ల కృష్ణుడు మూర్చపోయాడు. అప్పుడు సత్యభామ యుద్ధం చేసింది. సోముడు ఆమెను ఇలా వర్ణించాడు. అరిజూచున్ హరిజూచు జూచుకములం దందంద మందారకే సరమాలామకరందబిందు సలిలస్యందంబు లందంబులై తొరుగంబయ్యెద కొంగొకింత దొలగందోర్తో శరాసారమువ్ దరహాసామృతపూరముం గురియుచుం దన్వంగి కేళీగతిన్, పుట - 130 (ఉత్తరహరి. 1-162] ఇదే ఘట్టంలో ఇదే సన్నివేశాన్ని బమ్మెరపోతరాజు గారు తమ భాగవతంలో వర్ణిస్తూ సోముణ్ణి అనుకరించారు చూడండి. పరుజూచున్ పరుజూచునొంప నలరింపన్ రోష రాగోదయా విరతభ్రుకుటి మందహాసములతో వీరంబు శృంగారమున్ జరగన్ గన్నుల గెంపుసొంపు బరగన్ జండాస్త్ర సందోహమున్ 10. కావ్యానుశీలనము పుట 41. - యం. కులశేఖరరావు - పి. యశోదారెడ్డి వ్యాసాలు,<noinclude><references/></noinclude> riu8j0n8tt403lnysu4mt6zcck3mqfy 104 232633 589348 2026-10-18T04:21:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '154 నాచనసోముడు సరసాలోకసమూహమున నెరవుచున్ జంద్రాస్య హేలాగతిన్ [ భాగ. దశమ, ఉత్తర 178] పోతరాజు గారి సత్యభామలో పయ్యెద కొంగు ఒకింత తొలగలేదు. సోముని భామలో ఆ తొలగిన పైటను కృష్ణుడే పొందు...' 589348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>154 నాచనసోముడు సరసాలోకసమూహమున నెరవుచున్ జంద్రాస్య హేలాగతిన్ [ భాగ. దశమ, ఉత్తర 178] పోతరాజు గారి సత్యభామలో పయ్యెద కొంగు ఒకింత తొలగలేదు. సోముని భామలో ఆ తొలగిన పైటను కృష్ణుడే పొందుపరచ వలసి వచ్చింది. సోముని సత్యభామ యుద్ధం చేసినందుకు సంతోషించి కృష్ణుడు చేసిన దేమిటో చూడండి. చెలువచెక్కులనెలకొన్న చెమటదుడిచి తరుణినుదుట బైకొన్న కుంతలములొత్తి రమణికుచమధ్యమునను హారములుద్రోచి సాలతి పయ్యెద కొంగుపై బొందుపరచి. [ఉత్తరహరి, 1-170] ఆ తరువాతనే ఆమె చేతిలోని విల్లు అందుకొన్నాడు. అతడు పొందు పరిచేదాకా అది తొలగే ఉంది. భార్య పయ్యెదకొంగును ఎంత మహాకవి తొలగించినా ఏ మగవాడు ఊరుకుంటాడు? ఇతని కాలందాకా తెలుగుగ్రంథాలలోని పాత్రలు సమకాలిక మనస్తత్వాలతో, చేష్టలతో ఆట్టే ఉండేవి కావు. పురాణపురుషులు ధీరో దాత్తులు, హితభాషులు. అందరూ చాలా హుందాగా బింకంగా ఉండే వారు. నాచన సోముడు ఆ పాత్రలను తన కాలపు వాళ్ళను చేశాడు. నరకాసురుడు ఓరుగల్లు మీద దండెత్తిన తురకసరదారులాగ, ఊర్వశి ఏ మాచల్దేవిలాగనే కనబడుతుంది. లక్ష్మీదేవి అవతారంలాంటి రుక్మిణే జూదంలో అబద్ధం ఆడుతుంది. సత్యభామ మగడంటే లక్ష్యంలేని అందరు గయ్యాళి పెళ్ళాల లాగే మొట్టమొదట భర్తను నిందిస్తుంది. జూదరివి, సుమాళివి, నెరవాదివి, తసుకరివి అని వడపడ తిడుతుంది (3-113) నరకాసురుడి సేనలు ఆనాడు జరిగే దండయాత్రలలోలాగానే ఇళ్ళు దోచుకుంటారు. ఇల్లాళ్ళను చెరపడతారు. చూడండి: మరియును మగలు దిగవిడిచిపోవుటయును మానంబుతోడన మంది మందిరంబుల నడంగియున్న మగువల దెగువతోడ వెడలం దిగిచి తెచ్చి చక్కనివారి నేర్పరిచి యొక్క యెడం గూడబెట్టు ధూర్తదనుజులును, గడిచిపోవచ్చిన నొడిచి<noinclude><references/></noinclude> t6sfadcb6ng2smt9utstr5cd0gge347 104 232634 589349 2026-10-18T04:21:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 155 కచభరంబులు పట్టికొన్న 'నన్నన్న! నీ చెలియలి' నని విడిపించుకొని కన్నీరు దొరుగు మొగంబులు బయ్యెదలొత్తుకొని యేడ్చు సుదతుల పెదలించు నిర్ణయ.దైతేయులును, స...' 589349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 155 కచభరంబులు పట్టికొన్న 'నన్నన్న! నీ చెలియలి' నని విడిపించుకొని కన్నీరు దొరుగు మొగంబులు బయ్యెదలొత్తుకొని యేడ్చు సుదతుల పెదలించు నిర్ణయ.దైతేయులును, సవరనిపావలందడవితడవి తమ యేలికకుం గానికగా నీవలయు నని కొనిపోవచ్చిన బైవడి విడువజాలక పెనుగు తల్లుల బ్రల్లదంబునం ద్రిళ్ళ౦ద్రోచి తిట్టుచు సైకవుంబైదలిమూకలగవడినని చెలంగు ఘాతుకదైతేయులును, వెండియుం గడుసరి దానవులు మిసిమి గల పసిడి కాస చేసి పడద్రోసి గాసింబరచిన ప్రాసాదంబులునుం జతురులగు దితిసుతులు దమతమ నికేతనంబులకుం గొనిపోవుటకై విరుగకుండం బెరికించి సురకుమారకుల తలలకెత్తి(ంచి)న ఘటిత మణికోటికోటిమండిత (1 - 53) కవాటసంఘాతంబులును ఏ తురకనేనో దండయాత్ర తరవాత కొల్లగొట్టడం ఇందులో కనబడుతుంది. సోముడు యుద్ధాన్ని ఎంత సమకాలికదృశ్యాలతో వర్ణించాడో వేటను కూడ అలాగే వర్ణించాడు. ఇవ్విధంబున నెగసిన యిరి నాలుగు కాళ్ళునుం దెవ్వనొక్కమ్ముననేసి చనునెడ మరియు నప్పటప్పటికిం జొప్పరులవలన నుప్పతిల్లిన చప్పుళ్ళకు దెప్పరంబైన తుప్పలం దూరు దుప్పులును (నిడువేటకార్లు) (వేటకుం) గడంగిన నడికిపడికి కడవారికి నెడగాక తొడిగిన యమ్మున పడి పొరలు పిడుల విడువక చిడిముడిపడుకడతులును నీటెలకుం బోటబ్బక సూటిమెయి దాటియు వేటచే విటతాటంబైన లేటికదువులును బిరుంద చొప్పు చొరిగారకుగాక వెరచరచి పరచునెడ థెరపి మురికిన తొరుద్రొక్కు నం గుక్కలచే బరివరి యైన యురుములును గొందరు గొందరు ముందటం గొందలం బంది యందంద సందడి క్రిందుమీదుగా వైచినం జిందరవందరలుగా మ్రందిన కుందేళ్ళును నేదెస దొలంగినను సూది విరింది కాడై యాదిగొని పాదులవారిచే యాదులకాదులచే మూదలించిన సిదరంబులతో బాదుకొనిన యేదులును నివ్వలవ్వలనుండి యెడతెవ్వకుండ ద్రవ్విన యోగంబులం బడి త్రోవ్వరక మవ్వంబు నివ్వటిల్లంబట్టువడిన చివ్యంగులునుం గలిగినం గనుంగొనుచు వెండియు గ్రీగాలినోలిం జాలు కొలిపిన కాలువలలకుం బాలు వడి · లోలోపలం గళవళించియు దోడ్తోడ జోడెంపు వలలకు లేటివేడెంబు చేసినం గూడబడియును మున్ను వన్నిన కన్నెవలల సన్న సన్నంబోవక యన్నునం గన్ను దిరిగి వడి సన్న సున్నంబుగా దన్నుకొనియును నడ్డగించి నించిన యొడ్డు వలలకు సరించి వెడ్డునంబడక గడ్డురికియు మృగంబులనేకంబులు వొలియుటయును, వేట చాలించి ఇలాగే కోటలు లగ్గలుపట్టుకు వర్ణించాడు. (4 - 29) వంకదారకు జేరి వాకిటి దద్దడంబులు పేర్చి కొమ్మల మోకువైచి ప్రాకి లోపల జొచ్చి వలుగాడిదెరచిన పంతగార్లకు మున్న బ్రద్దవరుల<noinclude><references/></noinclude> 3dwa2n9tr5r0qzg075x5xsae6iu5zd8 104 232635 589350 2026-10-18T04:22:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '156 నాచనసోముడు తన నిచ్చెన లెక్కి లోని కొత్తళములో బురణించి చొచ్చిన పోటుమగల వాడి మెచ్చక యాళువరిమీద వాళెలవారిదాకించిన వాసిబిరుదు అచ్చెరువునొంద మేడలు సొచ్చి యార్చు దొద్దకార...' 589350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>156 నాచనసోముడు తన నిచ్చెన లెక్కి లోని కొత్తళములో బురణించి చొచ్చిన పోటుమగల వాడి మెచ్చక యాళువరిమీద వాళెలవారిదాకించిన వాసిబిరుదు అచ్చెరువునొంద మేడలు సొచ్చి యార్చు దొద్దకార్లచే బరిపోయె దూర్పుదిక్కు రాలవాటులు నేటుల రంతుమిగిలి తరిమి రచ్చటి బలము గొందరు గడంగి. [3-34] 11 నాచనసోముడు తాను సాహిత్యరసపోషకుణ్ణి అని చెప్పు కున్నాడు. అయితే అతని రసపోషణ అందరికి నచ్చదు. రుక్మిణిచేత బొంకించి నందుకు వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారి మనస్సు చివుక్కుమంది. అది కవి బొంకేగాని రుక్మిణిది గాదన్నారు. ఊర్వశీ సరకుల సంభాషణ బజారు స్థాయిలో సాగినందుకు రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు నొచ్చుకున్నారు. అయితే ఈ ఊర్వశీ సరకుల సంభాషణలోని ఔచిత్యాన్ని చూపెడుతూ ఇందులోని రచనాశిల్పానికే 'సంవిధానచక్రవర్తి' అనే బిరుదు నాచన సోమునికి సార్థకమవుతుంది అని విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు వ్యాఖ్యానం చేస్తూ వ్రాశారు. నరకాసురుడు ఊర్వశిమీద వ్యామోహంతో ఆమెను నిండుసభ లోనికి పిలిపించాడు. ఆమెకు అతని మీద ఇష్టం లేదు. అతడు "నీకను దోయి వెన్నెలలు నిండక కోర్కులు నాకు నిండునే" అన్నాడు. "నీలోగిట చేర్చనే యుభయ లోకసుఖమ్ములు నన్ను పొందినన్" అన్నాడు. 'ఇదంతా ప్రేమ కాదు, ఇతడు సరసుడు కాడు' అని ఊర్వశి నిండుసభలో రుజువు చేయాలి. ఇంత చక్కటిమాటలు వచ్చిన అతని నోటంటే జుగుప్సా కరమైన పలుకులు రావాలి. అందుకు ఆమె గడుసుగా సంభాషణలోనికి దింపింది. మీద అయితే ఒక్కనాడైనా వచ్చి నన్ను గౌరవించావా?” అని అడిగింది. 11. సోముడు - పుట 51 12, ‘సోముడు'లో 'ఆంధ్రవాఙ్మయమున నాచన సోమున కీయదగిన స్థానం' అని రాళ్ళపల్లి వారు వ్రాసిన వ్యాసంలోని ఉదాహరణ. పుటలు 54 - 58. 13. ఆంధ్రసాహిత్య - పరిషత్ పత్రిక సంపుటి 43 సంచిక 4లోనూ, తెలుగుభాషాసమితివారి విజ్ఞాన సర్వస్వం - 3 వ సంపుటి పుట 1224 లోనూ.<noinclude><references/></noinclude> a1qy8x29q7iqepy31n8nuz6b9xltqa6 104 232636 589351 2026-10-18T04:23:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 157 "పగవాడి ఊరికి నేను మిండరికానికి వస్తానా? వస్తే నాకు ఆపద కాదా" అన్నాడు అతను. 'మిండరికం' అనే మాట రాగానే అతనిది ప్రేమ కాదు, కామం అని తేలిపోయింది. 'నాకు ఆపద...' 589351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 157 "పగవాడి ఊరికి నేను మిండరికానికి వస్తానా? వస్తే నాకు ఆపద కాదా" అన్నాడు అతను. 'మిండరికం' అనే మాట రాగానే అతనిది ప్రేమ కాదు, కామం అని తేలిపోయింది. 'నాకు ఆపద కదా' అనడంలో శౌర్యం, సత్తా బయట పడింది. “నిన్ను రమ్మనడం పొసగదుసరే! నన్ను ఒక్క నాడైనా రప్పించుకోలేదేం? నా కామాత్రం చనువు లేదా?" అంది ఊర్వశి. "పగవాడి కొలువులో వున్న దానిని నేను పిలిపించుకొనడమా! చాలు చాలు! ఇలాంటి లంజెమాటలు ఎక్కడైనా వున్నాయా?” అన్నాడు రసికత లేని నరకాసురుడు. ఎప్పుడైతే అతని నోటంట 'లంజె' అన్న మాట వచ్చిందో అప్పుడే అతని పరాజయం మొదలయింది. ఆమె అటువంటి పతనం కోసమే కాచుకొనిఉంది. ఈ మాటను పట్టుకొని నిర్మొహమాటంగా అతనితో సంభాషణ కొనసాగించింది. "లంజనైనను నీవు లంజయని యన్నచో కోపమువచ్చును. ఇట్టిమాటనేర్పు మీద మానవప్రకృతి మీద గడుసు దనము మీదనే సంవిధాన సౌధమును నాచన సోమన నిర్మించినాడు. ఇంత గడుసుగా సంవిధాన నిర్వహణము చేసిన తెనుగు కవులు లేనేలేరని చెప్పవచ్చును” అని విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు వ్రాశారు." ఇలా వ్యాఖ్యానం చేస్తే నాచన సోమనలో ఎన్నో సొగసులు కనబడతాయి. అయితే రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు చాలాకాలం క్రిందట ఇలా వ్రాశారు: తనశక్తివంతయు నుపయోగించి యింత దీర్ఘముగ వ్రాసినను సోముడు వారినెంత నీచాతినీచపాత్రములుగా దోపజేసినాదో పరిశీలింపుడు! నరకాసురు డెంతనీచుడగు కిరాతస్వభావుడగు రాక్షసు డని యనుకొన్నను, వారిద్దరి కిట్టి రసాభాసమగు సల్లావము నిండుసభలో నడచియుండదు. ఒక వేళ నడచి యుండ వచ్చు ననుచో, కవి దా నిట్లు వ్రాయుట ప్రమాదము. ఇందుగల మిండరికము, లంజెతనము మొదలగు పదముల దలచుకొన్న నెవ్వరికీ రోత జనింపదు! కావ్యము సౌమనస్య ప్రధానము. కావున స్వభావోక్తినే వర్ణింపదలచిన వాడైనను కవి యా సౌమనస్యముపై ముఖ్యముగ దృష్టి 14. తెలుగుభాషాసమితివారి విజ్ఞానసర్వస్వం 3వ సంపుటి - - పుటలు 1125.<noinclude><references/></noinclude> rwff526tehr94p27ppbhs4k9xw4ardn 104 232637 589352 2026-10-18T04:23:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 నాచనసోముడు యుంచవలయును. అట్లు గాదేవి యుత్తమ పాత్రములం దింత నీచస్వభావము నెంతయో సొగసుగ వర్ణించిన శుకసప్తతికారుడగు కదిరీపతినాయకుడు మహాకవి యని చాటవలసి యుండునుగదా! (నిజముగ...' 589352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>158 నాచనసోముడు యుంచవలయును. అట్లు గాదేవి యుత్తమ పాత్రములం దింత నీచస్వభావము నెంతయో సొగసుగ వర్ణించిన శుకసప్తతికారుడగు కదిరీపతినాయకుడు మహాకవి యని చాటవలసి యుండునుగదా! (నిజముగా నతని మహాకవిత్వమునందు బుద్ధిమంతులెవరును సంశయింపరు.) ఎక్కువ చాతుర్యము జూపబూనిన వివరీతమగు ననుట కి ఘట్టము ప్రథమోదాహరణము. మిండరికము, లంజెతనము అనే మాటలు సోముడు కావాలని నీచత్వం కోసం వాడిన మాటలు కావు. అతని సమకాలిక సమాజంలో వాటిని వాడేవారు. పాల్కురికి సోమనాథుని బసవపురాణంలో 'మిండరికం' అనే మాట పలుమార్లు ముఖ్యంగా ముగ్ధ సంగయ్య కథలో కనబడుతుంది. అలాగే వేశ్యను లంజ అనే ఆచ్చిక పదముతోనే పిలిచేవారు. మన కాలపు మర్యాదస్తులు వాడే మాటలను నాచనసోముడు ఊర్వశీ నరకాసురుల నోట వాడలేదని తప్పు పట్టక్కర్లేదు. ఈ ఊర్వశీ నరకాసుర ఘట్టాన్ని ఎర్రయ్యగారు తమ హరివంశంలో రెండే రెండు పద్యాలలో తేల్చారు. చూడండి: వాసనసింహాసనం బెక్కి యూర్వశి రావించి భావం బనురాగ తరళంబుగా నత్తరళవయనతోడ వరుణుం దోలితి సర్థవుం జదిపితిన్ వైవస్వతున్ గెల్చితిన హరి బోజోపితి నేన యీశ్వరుడ సర్వామర్త్యసిధ్ధారగా సురగంధర్వనియచ్చ రాదులకు మెచ్చుల్మీర నీ వింక న న్నరవిందావన సత్కరింపుము మనోజానీకసంక్రీడలన్. అనుటయు నమ్మగాక్షి యిది యట్టిద యంతటివాడవైన నీ పెను పపదే తలంపు వుభేదన సంయమికోటి భక్తితో ఏము నఖిలాధ్వరంబులను నిత్యసమర్చితుజేసిరేని నే నును ముదమొప్ప గైకొని వినూత్న విహారరసాద్ధి దేల్చెదన్. అంతటి మహత్వంబు గని నన్నుం గామింపు మనిన నట్లుకాకయని యనంతరంబ శ్రీహరి, ఉత్తర, 4-41 నుండి 44] "ఎర్రన ఈ భాగమును రెండు పద్యములలో నెంతయు గంభీర ముగ, 15. సోముడు - పుటలు 57, 58లో వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు ఉదాహరించారు.<noinclude><references/></noinclude> 3hdvz075fcqvq8kayy7j2uxy7pj9ufw 104 232638 589353 2026-10-18T04:23:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 159 మధురముగ ముగించినాడని రా.అ. గారు తలంచుచున్నారు. ఇయ్యది సత్యమేకాని వినూత్న ఏహార రసాబ్ధి దేల్చెదన్' అని యూర్వశి పల్కుటము, మెచ్చుల్మీర నీ వింక నన్నరవి...' 589353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 159 మధురముగ ముగించినాడని రా.అ. గారు తలంచుచున్నారు. ఇయ్యది సత్యమేకాని వినూత్న ఏహార రసాబ్ధి దేల్చెదన్' అని యూర్వశి పల్కుటము, మెచ్చుల్మీర నీ వింక నన్నరవిందానన సత్కరింపుము మనో జానీక సంక్రీడలన్' అని నరకుడు పల్కుటయు నేమిసొబగుగా నున్నది? ఎవడైనను ఇట్టి విషయమును రచయొనర్చుచో జుగుప్సను పుట్టింపక మానడు" అని వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారు వ్రాశారు." ఇటువంటి సంభాషణలకు తిక్కనగారు వరవడి పెట్టారు. నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో రంభారావణ సంవాదంవంటిదే ఈ ఊర్వశీ నరకాసుర సంభాషణ. తిక్కన గారు చిట్టచివర రావణుడు రంభను ఎంగిలి చేశాడని వ్రాశారు. సూటిగా వాచ్యం చేయకపోవడంవల్ల ఔచిత్య ముంది. ఉపాకన్య "కలలో గుమారు డొకడేమో చేసినం దాల్మి పెంపేదన్ దిగ్గన మేలుకాంచి"నది అని నాచనసోముడు కొద్దిగానే పోనిచ్చాడు (5-62). కలలోని కలయికకు ఆ ముద్దరాలు బయపడి ఎలుగెత్తి ఏడ్చింది. మా తండ్రి కొలువులో మానినీతిలకంబ రమ్మన నా పేరు వమ్మువోయె నాతోడి నీడలై నను బిన్న పెద్దగా సవరించు మీ చూపు జారువారె బ్రతిదేవతలు నన్ను బయలనెత్తిన దివ్వె యరచేతి మానిక మనుట దప్పె నల్ల పాల్లెరుగని నా కులం బను మంచి మడుగుజీరకు జాల మైల సోకి నింక మెచ్చనివారు మోమెత్తి చూడ గూడు చవిగాగ గుడుచుట గూడునమ్మ నమ్మ కిటమీద నేను బ్రాణాన గలిమి చెలిమి మరువక తలవుమీ చిగురుబోడి, [5-90] అని వెక్కి వెక్కి ఏడ్చిందట. నాచనసోముడు ఒక్క మాటలో 'ఏమోచేసి' అని తప్పించుకొన్నది ఎర్రయ్యగారు అంతకు ముందు బాగా విస్తరించి వ్రాశారు. కలలోన నయ్యింతి గదిసి మోమున నవ్వుగడలొత్తదియ్యని పలుకు పలికి కెంగేలితో గేలు గీలించి నెమ్మేను మేనను బెరయించి మెలవుతోడ బిగియారగౌగిట సొగియించి మనసులు రెండును గరగి యొక్కండ కాగ నేకోర్కు లేమిటి కెలసిన వానికి జుబ్బనచూరలై చొప్పడంగ 16. సోముడు - పుట 60.<noinclude><references/></noinclude> oau97g93ipqhv4wepd0lojv3w8ks1j4 104 232639 589354 2026-10-18T04:24:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '160° నాచనసోముడు జతురనంభోగరసములు చవులవెంట నిద్దరును క్రొత్తగా గని యేపుమిగుల నట్టి చందంబుగావించి యాత్మమూర్తి-యబల తలపున నచ్చొత్తినట్లుసేన. తదనంతరంబ ఉదరిపడి మేలుకని కన్ను ల...' 589354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>160° నాచనసోముడు జతురనంభోగరసములు చవులవెంట నిద్దరును క్రొత్తగా గని యేపుమిగుల నట్టి చందంబుగావించి యాత్మమూర్తి-యబల తలపున నచ్చొత్తినట్లుసేన. తదనంతరంబ ఉదరిపడి మేలుకని కన్ను లువిద వచ్చి చూచి కానద యట్టి యాసొబగు నచట భయము లజ్జయు మోహంబు బాలమనసు పొదివె దమము మంచును దమ్మి బొదువుమాడ్కి అది కలలోని కానువయి యంబికయానమున్న కల్గియ దవుట ముగ్ధతం దలవ కుగ్మలి నిక్కము కాగ జూచి పె ల్లొదవెడు బాష్పవారి నయనోత్సలపీడ యొనర్ప రోదనా భ్యుదయ మనోజ్ఞమై వదన మొప్ప వడంకుచు నార్త్ వొందగాన్. కాబట్టి [హరి. ఉత్తర, అ, 7-86 నుండి 99] కుదించిన కొన్ని చోట్ల సోముడు విస్త రించాడు. విస్తరించిన చోట్ల కుదించాడు. ఇద్దరూ సరి సమానంగా వ్రాసిన ఘట్టాలు ఉన్నాయి. హరిహరనాథునికి తన గ్రంథాన్ని అంకిత మివ్వక పోయినా ఎర్రయ్య గారు శివకేశవులు ఇద్దరూ ఒక్క దగ్గర ఉన్నప్పుడు చూపరులకు ఎలా కనబడ్డారో మనోజ్ఞంగా వర్ణించారు. చూడండి : హరిజూతురు హరుజూతురు- హరిజూతురు గ్రమ్మరంగ హరుజూతురు ని ర్జరులును మునులును నిమ్మెయి-హరిహరతత్త్వముగ విస్మితాలోకనులై, అందరు వెయ్యిరువురకుం బ్రణామంబులు సేసి యంజలిపుటంబులు ఘటించి యజ్ఞరక్షకుడును యజ్ఞ విధ్వంసియు నై లోకనుతుల బెంపారు వారు కందర్పజనకుండు గందర్పదర్పైకదమనుండు నై లీల దనరు వారు భువనసంభర్తయు భువనసంహర్తయు నన నాత్మగుణకృత్యులైనవారు భూధరోద్ధారియు భూధరావాసియు నగుట నిత్యప్రీతి నెగడువారు విషధిజాతంబు లగు రత్న విషము లురము గప్పు కంఠంబు సేయ నొప్పు వారు భుజగశయనుండు భుజగవిభూషణుండు నెవుడు గరుణతో వరదు లయ్యెదరు మాకు. [హరి. ఉత్తర, 6-39 నుండి 411<noinclude><references/></noinclude> 367vfnz3o2eko2jbfwqehvqezwn1ckl 104 232640 589355 2026-10-18T04:24:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 161 ఎర్ర గారు ప్రబంధధోరణిలో వ్రాసిన ఈ ఘట్టాన్ని నాచన సోముడు కూడా మొదట ప్రబంధధోరణిలోనే వ్రాశాడు. శివకేశవులు ప్రక్క ప్రక్కల నిలబడగానే ఇత్తెరగున సయ్యి...' 589355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 161 ఎర్ర గారు ప్రబంధధోరణిలో వ్రాసిన ఈ ఘట్టాన్ని నాచన సోముడు కూడా మొదట ప్రబంధధోరణిలోనే వ్రాశాడు. శివకేశవులు ప్రక్క ప్రక్కల నిలబడగానే ఇత్తెరగున సయ్యిరువుర-చిత్తముగతి నొడలు గలసి సిద్ధాంతపరా యత్తులగు మునుల యెరుకకు-విత్తై చెలువారె జమిలి వేల్పని తెలువన్, అభ్రంకషంబైన యాలపోతు నితండు త్రుంచినా డీతండు పెంచివాడు సాధుసమ్మతముగా సామజంబు నితండు గాచినా డితండు ద్రోచినాడు బర్హిర్ముఖార్ధమై పర్వతేశు నితండుదాల్చినా డీతండు వ్రాల్చినాడు ఫణవరంపరతోడి వన్న గేందు నితండు మెట్టినా డితండు సుట్టినాడు నేడు నాడును నాడును నేడు మనకు జూప జెప్పంగ జెప్పంగ జూపగలిగె ననుచు గొనియాడు సంయమిజనుల కొదవే రజతగిరిమీద హరిహరారాధనంబు. (ఉత్తరహరి. 2-178 నుండి 180] ఆ తరువాత పురాణపద్ధతిలో వ్రాశాడు. శివకేశవులు వాళ్ళలో వాళ్ళు ఎక్కువగా మాట్లాడుకొనడం, పిమ్మట అక్కడనున్న సకల దేవతా ముని సంఘాన్ని కనుగొని ఆద్యబీజాయ విశ్వకర్తే ఒక్షరాయ నిర్గుణాయ గుణాత్మనే నిర్మలాయ హరిహరాత్మనే ప్రవరదివ్యాయ యజ్ఞ సూక్ష రాయ నమో యనుచు న్నుతింతు. [ఉత్తరహరి. 2-219] అని మహేశ్వరుడు మునులు వినగా "ఇది పురాణ ముఖ్య స్తోత్రం" అని చెప్పడం నాచనసోముడు వ్రాశాడు. గంభీరంగా ఉండవలసిన ఘట్టాలలో ఏ మాత్రం చమత్కారాలకూ పోక సీరియన్గానే వ్రాశాడు. విస్తరించి వ్రాయకుండా చిన్నచిన్న మాటలలో నాచనసోముడు కూడా మన కళ్ళముందు మంచి దృశ్యాలు నిలబెట్టగలడు. పాంచజన్యం పూరిస్తున్న కృష్ణుని ఎలా వర్ణించాడో చూడండి.<noinclude><references/></noinclude> iv03wl0qiknbmqgz4z10prncoobu7vo 104 232641 589356 2026-10-18T04:24:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '162 నాచనసోముడు అంగిరుడు పెల్లగిల్లిన సంగరజయ మమర బాంచజన్యము బూరిం ఓం గంగవైరి ముందర-మ్రింగిన శశి సుమియు నీలమేఘమపోలెన్. [ఉత్తరహరి. 6-47] కరుణరసం వ్రాయడంలో కూడ సోముడు తన కాలపు విషయ...' 589356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>162 నాచనసోముడు అంగిరుడు పెల్లగిల్లిన సంగరజయ మమర బాంచజన్యము బూరిం ఓం గంగవైరి ముందర-మ్రింగిన శశి సుమియు నీలమేఘమపోలెన్. [ఉత్తరహరి. 6-47] కరుణరసం వ్రాయడంలో కూడ సోముడు తన కాలపు విషయాలను వ్రాస్తాడు. చూడండి: పుట్టిన బిడ్డలు చచ్చిపోతూ ఉంటే, ఈసారి కానుపైనా కాపాడమని కృష్ణునితో మొరపెట్టుకొనే బ్రాహ్మణుడు ఎలా రోదిస్తున్నాడో. తడియొత్తు చీరతో దాదికాగిట జేర్చి చూపంగ గన్నార జూడనైతి దడవి యాడక మున్న తట్టాడు మని పట్టి వడకంగ సెజ్జపై వ్రాల్సనైతి నల్లంత దవ్వుల నవులప్ప లనంగ నెదురుగా బరతేర నెత్తనైతి వియ్యాలచే నిచ్చి వేడుక నను వారు తిట్టింప విని దప్పిదేరనైతి సకట మిథ్యామనోరథుం రైతి గాని కొడుకులం గవి దమవారు గొండ సేయ నుండలేదయ్యె సంపద లుబ్బెనేని లేబరమకాదె బిడ్డలు లేని బ్రతుకు. [ఉత్తరహరి. 2-16] అల్లంతదూరంలో 'అప్పలప్పలన'డం, వియ్యాల చేనిచ్చి వేడుకకు వాళ్ళు తిట్టిస్తే వినడం - ఎంత సహజమైన తెలుగుతనం వర్ణించాడో! తెలుగు దేశంలో కాకతీయ యుగం నుండి ఆడే పాచికల ఆటను పాల్కురికి సోమ నాథుడు వర్ణించినట్టే సోముడు ఈ యుగంలో విపులంగా వర్ణించాడు. (ఉత్తర హరి. 109-142). పాల్కురికి సోమనాథుడు పండితారాధ్య చరిత్ర-- పురాతన ప్రకరణంలో కుమారపాల మూర్జరుని కథలో నెత్తాల ఆటను వర్ణించి ద్యూత పరిభాషను విరివిగా వాడాడు. దుగ, ఇత్తిగ, దచ్చౌక, తీపించ మొదలైనవి ఆనాటి పారిభాషిక పదాలు. పాల్కురికి సోమనాథునిలాగే నాచన సోమనాథుడు కూడా ద్యూత వర్ణనను సవిస్తరంగా వర్ణించి ఒక ఫ్యాషనుగా చేశాడు. అందుకే విష్ణుమాయా నాటకం కర్తకూడా లక్ష్మీనారాయణుల చేత సొగటాలాడించాడు. (2-11 నుండి 21). ఈ పద్యాలనుండి ఈ ఆటను ఎలా ఆడేవారో సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు వివరించారు. నాచనసోముని ఉత్తరహరి వంశంలో ఎన్నో సాంఘిక విషయాలను సేకరించవచ్చు. ఇప్పుడున్న ఉత్తర 17. ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర, పుటలు 85-92.<noinclude><references/></noinclude> i89io29lhl668c4em2wkyotbqxes4a1 104 232642 589357 2026-10-18T04:24:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 163 హరివంశం సంపూర్ణం కాదని, మిగతా భాగం దొరికితే ఎన్నో కొత్త విషయాలు దొరుకుతాయని రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ గారు వ్రాశారు. ఉన్న గ్రంథంలోనే కొంత దొరకలేద...' 589357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 163 హరివంశం సంపూర్ణం కాదని, మిగతా భాగం దొరికితే ఎన్నో కొత్త విషయాలు దొరుకుతాయని రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ గారు వ్రాశారు. ఉన్న గ్రంథంలోనే కొంత దొరకలేదనే విచారం ఉన్నా ఇతడు వ్రాసిన గ్రంథాలేమిటో తెలుసుకొందాం. నాచన సోమన ఉత్తరహరివంశాన్నే కాక 'వసంత విలాసం' అనే కావ్యాన్ని కూడా రచించాడు. ఇది కాల గర్భంలో కలిసిపోయింది. లాక్ష ణికులు, సంకలనకర్తలు క్రోడీకరించిన నాలుగైదుపద్యాలు తప్ప ఈ కావ్యంలో మరే భాగం మనకు దక్కలేదు. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు తమ ప్రబంధ రత్నావళి అనుబంధంలో ఈ క్రింది పద్యాన్ని ఉదాహ రించారు." ప్రాలేయప్రతిసిరసేన బరవెన్ బైపై వసంతంబులన్' గాలోన్మీలితకోరకోదరవరాగస్రావ కోపాగ్నియై హాలాపాసవిహారసారమహిళాహంకారదోస్సారమై హేలాపల్లవహేతి ఖండితమహాహేమంతసామంతమై. క్రీ.శ. 1656 లో ఉన్న అప్పకవి ముకారయతులు పేర్కొన్న సందర్భంలో 'వసంతవిలాసం' లోంచి ఈ పద్యాన్ని ఉదాహరించాడు. అత్తరివిటనాగరికులు-చిత్తమున వసంతకేళి చిగురొత్తంగా మొత్తములు గట్టి తెచ్చిరి-ముత్తెపుఝల్లరులతోడి బుర్రటకొమ్ముల్. (అప్ప. 3-73) ఇదే పద్యాన్ని బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులవారు 'బుర్రట కొమ్ము' అనే మాటకు అర్థం వ్రాస్తున్న సందర్భంలో శబ్దరత్నాకరంలో ఉదాహరించారు. అయితే ఇది వైజయంతీ విలాసంలోనిదని చెప్పారు. దీనికే విప్రనారాయణ చరిత్ర అనే మారుపేరు ఉంది. దీనిని 1510 ప్రాంతాలలో జీవించిన సారంగు తమ్మయ్య వ్రాశాడు. బహుజన పల్లివారు చెప్పారు గాని ఈ పద్యం 'వైజయంతీ విలాసం'లో లేదు. ఇది అప్పకవి పేర్కొన్న'వసంత విలాసం' 18. సారస్వతాలోకం, పుట 78 19. పుట 184. ఈ పద్యం ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తులో ఉన్న ఉదాహరణ పద్యాల సంధాత సంగ్రహించినదని పట్టికలో వేటూరివారు చెప్పారు. 20. వావిళ్ళవారు 1909లో ప్రకటించిన ప్రతిలో.'<noinclude><references/></noinclude> 8xzx8q6xbk64yncnxz0i9tv0k5ukud9 104 232643 589358 2026-10-18T04:25:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '164 నాచనసోముడు లోనిదే కావచ్చు. పద్యాలను ఉదాహరిస్తున్నప్పుడు కర్తల పేర్ల విషయంలోనూ, గ్రంథాల పేర్ల విషయం లోనూ అప్పకవి పొరబడకపోలేదు. నాచనసోముని ఉత్తరహరి వంశంలోని 'ఒక నాడిందుధ...' 589358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>164 నాచనసోముడు లోనిదే కావచ్చు. పద్యాలను ఉదాహరిస్తున్నప్పుడు కర్తల పేర్ల విషయంలోనూ, గ్రంథాల పేర్ల విషయం లోనూ అప్పకవి పొరబడకపోలేదు. నాచనసోముని ఉత్తరహరి వంశంలోని 'ఒక నాడిందుధరుండు' (5-47) అనే పద్యాన్నే అప్పకవి ఆదిపురాణం లోనిదని చెప్తూ ఉదాహరించాడు. (3-118). హరి వంశానికి ఆదిపురాణ మనే మారుపేరుండేదేమో అని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు సందేహ పడుతున్నారు." ఇటువంటి కారణాంతరం లేకపోతే నాచన సోముడు 'ఆదిపురాణం' అనే మరొక గ్రంథం కూడా వ్రాసి అందులో ఉత్తర హరి వంశంలోని 'ఒక నా డిందు ధరుండు' అనే పద్యాన్నే వాడుకొన్నాడేమో అని కూడా శివరామశాస్త్రిగారు అనుమానిస్తున్నారు. ఈ అదిపురాణాన్నే ఆదిత్యపురాణ మని అప్పకవీయంలో అధోజ్ఞాపికలో వావిళ్ళ వారు వివరించారు. " అప్పకవి 'సోముని హరి వంశమునందు' అని చెప్పి ఈ క్రింది పద్యాన్ని సంయు సంయుత ప్రాసముల ప్రసక్తిలో చెప్పాడు. నాతో మార్కొనలేరు నిర్జరపురీనాగేంద్రబృందారకా రాతులున్నుగ దేవసంఘములు పోర స్థిరసంగ్రామకుం డీ త్రైలోక్యమునందు గల్గడు రణంబెచ్చోట లేకుండగా జేతుల్వేయువృథాభరంబగుచు వచ్చె న్దేవ యీ మేనికిన్, (అప్ప, 3-319) ఇది బాణాసురుడు శివునితో చెప్పే పద్యం. అయితే సోముని ఉత్తర హరివంశము వ్రాతప్రతులలో ఈ పద్యం కనబడదు అని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు వ్రాశారు. ఇది పంచమాశ్వాసంలో 19, 20 సంఖ్యలు గల పద్యాల క్రమంలో ఉండాలి. 21వ నెంబరు పద్యంలో "నావుడు దేవ దేవుడు మనంబున నించుక నవ్వి" అనే మాటలున్నాయి. దీనికి ముందు గానే "నాతో మార్కొనలేరు" అనే పద్యానికి ఆస్కారముంది. కనుపర్తి అబ్బయామాత్యుని 'అనిరుద్ధ చరిత్రము'లో గాని, రంగాజమ్మ 'ఉషా పరిణయము'లో గాని ఈ పద్యంలేదు. ఎర్రన్నగారి 'హరివంశం'లో కూడ లేదు. పోతరాజుగారి దశమస్కంధంలో సైతం లేదు. అందుచేత అప్పకవి చెప్పినట్టు సోముని 21. ఉత్తరహరివంశ విమర్శ, పుట. 10. 1934 ముద్రణలో, 143వ పుట.<noinclude><references/></noinclude> rsptxzisx02947tsblfp1bub4xbvseo 104 232644 589359 2026-10-18T04:25:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 165 హరివంశంలోనే ‘నాతో మార్కొనలేరు' అనే పద్యం ఉండవచ్చు. ఇది వ్రాత ప్రతులలో కనబడకపోవడంవల్ల అప్పకవి నాటి ఉత్తరహరివంశపు ప్రతులు నష్టమైపోయాయే అన్న విచార...' 589359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 165 హరివంశంలోనే ‘నాతో మార్కొనలేరు' అనే పద్యం ఉండవచ్చు. ఇది వ్రాత ప్రతులలో కనబడకపోవడంవల్ల అప్పకవి నాటి ఉత్తరహరివంశపు ప్రతులు నష్టమైపోయాయే అన్న విచారం కలుగుతుంది. 'అత్తరి విటనాగరికులు' అనే పద్యం నాచనసోముని వసంత విలాసం లోనిదే అనీ అప్పకవి చెప్పిన విషయం వాస్తవమే. దీనికి కూచి మంచితిమ్మకవి సాక్ష్యముంది. సర్వలక్షణ సారసంగ్రహంలోని విశ్రమ ప్రకరణంలో ఎక్కటి యతుల సందర్భంలో ఈ పద్యాన్నే తిమ్మకవి నాచన సోముని వసంత విలాసంలోనిదని ఉదాహరించాడు. అయితే తిమ్మకవి కూడా పుస్తకాల పేర్ల విషయంలో పొరబడి ఉండడానికి అవకాశం ఉంది. సోముని ఉత్తరహరివంశంలో నరకాసురుడు ఊర్వశితో సంభాషించిన ఘట్టంలో ఈ క్రింది పద్యముంది. 4 అంజెదవుగాక నను జెం-తం జేరగనీక యెంత దరిసిన మిరియా లుం జొన్నల సరిపోవే లంజెతనములందు గొమిరెలన్ గెలువనదీబీ ఉత్తర. (1-75] ఇదే పద్యాన్ని పాఠాంతరాలతో కూచిమంచి తిమ్మకవి ఉదాహరిస్తూ ఇది సోముని వసంత విలాసంలోనిదన్నాడు. 16 ఇది ఉత్తరహరివంశంలో సుప్రసిద్ధమైనది. ఇటువంటి ఘట్టమే వసంతవిలాసంలో కూడా ఉందని, అందుకే అదే పద్యాన్ని మళ్ళా వాడుకొన్నాడని ఇంకొకసారి మనం భావించడం కన్నా తిమ్మకవి పొరబడి ఉండడానికి అవకాశాలున్నాయను కొనడం మంచిది. అడిదం సూరకవి తన కవిసంశయ విచ్ఛేదంలో ఒక శార్దూలంలోని మొదటిపాదంలో కొంతమాత్రమే ఉదాహరించి అది నాచనసోముని వసంత విలాసంలోనిదని చెప్పాడు. ఈ పద్యం పూర్తి పాఠాన్ని మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు తమ క్రీడాభిరామం పీఠికలో ఇవ్వడమే గాక ఇది ఆ కావ్యంలోని తొలి పద్యమని చెప్పారు." ఎత్తుగడలోనే కాక మొత్తంమీద పద్యం కృత్యాదిని ఉండే దానిలాగే కనబడుతుంది. చూడండి. 23. మంత్రిప్రగడ భుజంగరావుగారి ముద్రణ (1901) పుట 148, పద్యం నెం. 110. 24. 'తగ్గిన' అని పాఠాంతరము, 25. గెలువని అని పాఠాంతరం. 26. "సర్వలక్షణ సారసంగ్రహం" - మంత్రిప్రగడ భుజంగరావుగారి ముద్రణ, పుట 18, పద్యం నెం. 13. 27. అలభ్యకావ్య ముక్తావళి డాక్టర్ ఆర్. శ్రీహరిపుట 120 -<noinclude><references/></noinclude> env2pvmnjg1nev7algedpejdluqikwh 104 232645 589360 2026-10-18T04:25:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '166 నాచనసోముడు శ్రీ చనుగవ క్రేవఁ గ్రోమ్మెఱుగులన్ శృంగారవుం దోటకుం బ్రాచీనం బగుచున్న వింశతినఖ ప్రాడిన సుఖాంభోధివే లా చంద్రోదయమైన దేవుఁడు కృపాలంకార చిత్తంబునం జూచున మాచయ బ...' 589360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>166 నాచనసోముడు శ్రీ చనుగవ క్రేవఁ గ్రోమ్మెఱుగులన్ శృంగారవుం దోటకుం బ్రాచీనం బగుచున్న వింశతినఖ ప్రాడిన సుఖాంభోధివే లా చంద్రోదయమైన దేవుఁడు కృపాలంకార చిత్తంబునం జూచున మాచయ బ్రహ్మధీమణిఁ గవిస్తామైక చింతామణిన్. తిరుపతి ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంలోని బాలబోధ ఛందస్సు అనే లక్షణ గ్రంథంలో పాతాళ చౌపదకు ఉదాహరణంగా నాచనసోముని వసంతవిలాసం నుండి ఈ కింది వచనం ఉదాహరణంగా ఇచ్చారు. ఏణనాదముల్ వెన్నెల తేట రాణ మీఱఁగా రమణులయాట ప్రాణమైన పిన బ్రాహ్మణు వీట జాఱలు మెత్తురు జాజరపాట. [R. 1212]. నాచన సోముని వసంతవిలాసం లోనిదంటూ వీరేశలింగంగారు ఒక పద్యాన్ని ఆంధ్రకవుల చరిత్రలో ఉదాహరించారు. లంజె వశ్యగాక నేను జెం తం జేరగనీక యెంతతగ్గిన మిరియా లుం జొన్నల సరిగావే లంజతనము లందు కౌమిరేలం గెలవనాకో. (పుట 355). ఇదే పద్యాన్ని కూచిమంచి తిమ్మకవి తన సర్వలక్షణసార సంగ్రహంలో అచ్చ తెనుగు ప్రకరణంలో 'లంజె' అనుటకు ప్రామాణిక ప్రయోగం చూపిస్తూ ఇది ఉదాహరించాడు. 1901లో మంత్రిప్రగడ భుజంగరావుగారు ప్రచురించిన సర్వలక్షణ సార సంగ్రహంలో ఈ పద్యం నాచన సోముని వసంత విలాసంలోనిదని స్పష్టంగా చెప్పారు. (2-13 పుట 18 ) అయితే కోవెల సంపత్కుమారగారు పరిష్కరించి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ వారు ప్రకటించిన కూచిమంచి తిమ్మకవి 'లక్షణసార సంగ్రహం'లో ఈ పద్యాన్నే నాచన సోముని ‘హరివిలాసము లోనిదని చెప్పారు. (1 - 83, పుట 17). సంపత్కుమారగారు 1914లో సందివాడ చలపతి రావుగారు ఏలూరు మంజువాణి ప్రెస్సులో ముద్రించిన ప్రతిని చూశారు గానీ అదే ప్రెస్సులో 1901లో ప్రచురితమైన<noinclude><references/></noinclude> d2mt629u972lap0cz7disqq0p14s3dw 104 232646 589361 2026-10-18T04:26:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ప్రతిని చూడలేదు. 167 నా గ్రంథాలయంలో ఇంకొక ముద్రిత ప్రతి ఉంది. దీనిని ఎవరు ముద్రించారో, ఎప్పుడు ముద్రించారో తెలిపే ముఖపత్రం లేదు. దీని పేరు 'సర్వలక్షణ స...' 589361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ప్రతిని చూడలేదు. 167 నా గ్రంథాలయంలో ఇంకొక ముద్రిత ప్రతి ఉంది. దీనిని ఎవరు ముద్రించారో, ఎప్పుడు ముద్రించారో తెలిపే ముఖపత్రం లేదు. దీని పేరు 'సర్వలక్షణ సార సంగ్రహం' అని కాక ఉత్త 'లక్షణ సార సంగ్రహము' అని ఉంది. ఇందులో కూడా 'అంజెదవుగాక' అనే ఈ పద్యం 'దేశ్యగ్రామ్య ప్రకరణం'లో ఉదాహరిస్తూ నాచన సోముని వసంత విలాసము నుండి తీసుకొన్నదే అని చెప్పారు. (పుట 11). (ఈ ముద్రిత ప్రతి రెంటాల సుబ్బారావుగారు వివిధ లక్షణ గ్రంథాలను కలిసికట్టుగా బైండు చేయించిన సంపుటంలో ఉంది. ఈ ప్రతి యతి ప్రకరణంతో ఆగిపోయింది.) వీరేశలింగం గారూ, మంత్రిప్రగడ వారూ, మరొకరూ వసంత విలాసంలోనిదని ఉదాహరించిన పద్యం 'హరి విలాసం'లోని దంటూ ఇతర ఆకరం వల్లనో, ఆకరాల వల్లనో సంపత్కుమారగారు పరిష్కరించిన ప్రతిలో చోటు చేసుకొంది. అయితే నాచన సోముడు హరివిలాసమనో, హరవిలాసమనో ఒక ప్రబంధాన్ని రచించాడన్నది వాస్తవేతర విషయం కాదు. గణపవరపు వేంకట కవి రచించిన ఆంధ్ర ప్రయోగ రత్నాకరములోనూ, కస్తూరి రంగకవి చేసిన ఆనందరంగరాట్చందంలోనూ సోముని ఈ గ్రంథం నుండి ఉదాహరణ పద్యాలు ప్రామాణిక ప్రయోగాలుగా కనబడుతున్నాయి. ఎటొచ్చీ కస్తూరి రంగ కవి తన ఛందోగ్రంథంలో ఒక చోట ఒకలాగ ఇంకొక చోట మరొకలాగ కావ్యనామం చెప్పాడు. "ఆద్యక్షర హల్లుతో అచ్చుకూడి ఉన్నందున హల్లునకైనను, అచ్చునకైనను యతి యుండ జెప్పితే అది ప్రాది యతి యగును" అంటూ ఆ ప్రాది యతికి ప్రామాణిక ప్రయోగాన్ని చూపిస్తూ కస్తూరి రంగకవి నాచన సోముని 'హరి విలాసమున' అని ఈ పద్యాన్ని ఇలా ఉదాహరించాడు. శంబర వైరి విభంజన సాంబ శివా యంధక ప్రశాసక గజచ<noinclude><references/></noinclude> 80oxmli0qadyixeln2e4gxop5sfk51p 104 232647 589362 2026-10-18T04:26:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '168 ర్మాంబర ధరయని నీదువ నాచనసోముడు దంబులు పూజించువాడు ధన్యుడు సుమ్మీ? (3-214) కావ్యనామం హరివిలాసమని చెప్తున్నా ఇందులో హరుని ప్రస్తుతి కనబడుతోంది. ప్రాదియతులలోనే 'ఆజ్' అనే ఉపసర్...' 589362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>168 ర్మాంబర ధరయని నీదువ నాచనసోముడు దంబులు పూజించువాడు ధన్యుడు సుమ్మీ? (3-214) కావ్యనామం హరివిలాసమని చెప్తున్నా ఇందులో హరుని ప్రస్తుతి కనబడుతోంది. ప్రాదియతులలోనే 'ఆజ్' అనే ఉపసర్గలోని హల్లుకు ప్రమాణంగా “నాచన సోముని హర(రి) విలాసమున" అని ఈ క్రింది పద్యాన్ని కస్తూరి రంగకవి ఉదాహరణగా ఇచ్చాడు. మౌని తిలక సజ్జన సం తాన మహీరుహ! భవత్సుధాలాపమునా వీనులకు వింద సర్ఫెన్ మేనున గల తావ ముంచె మృషగాడు సుమీ! (3-357) నాచన సోముడు హరిహర నాధ భక్తుడు కనుక ఇది హరి విలాసమైనా, హరవిలాసమైనా శివకేశవుల కథలు రెండూ ఇందులో చెప్పాడని లాక్షణికులు ఉదాహరించిన పద్యాల వల్ల తెలుస్తున్నది. నాచన సోముని 'హరి(ర) విలాసం' నుండి లభించే 12 పద్యాలను డాక్టర్ ఆర్. శ్రీహరి గారు వివిధ ఆకరాల ద్వారా క్రోడీకరించారు. వీటిలో ఒకటి మాత్రం వసంత విజ్ఞాప్తంలోనిది. మిగతావి హరి (ర) విలాసంలోనివే అని భావించవచ్చు. ఒకటి మినహాయించి, శ్రీహరిగారు సేకరించిన 11 పద్యాలను కృతజ్ఞతలతో పొందుపరుస్తున్నాను. 1. జయవిజయవినుత జన్యా వ్యయ దూరానందరూపభాసుర దత్తా భయ హరిహయముఖనిర్జర వయనన్నక్షతయూథ నళినీనాథా! 3 2. భూకాంతపర్య పుణ్య శ్లోకులు నీవలననే ఫలోస్నతి చాలం గైకొందురు నిజముగ నవి రేకల తెఱఁగెల్ల విస్తరింప గడంగెన్ 3. మౌని తిలక సజ్జనసం 4 తానమహీరుహ భవత్సుధాలాపము నా 28. అలభ్యకావ్యముక్తావళి - పుట 196 నుండి.<noinclude><references/></noinclude> hc5dgpmwagv4o612r3z7uua18lg7cqx 104 232648 589363 2026-10-18T04:26:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వీనులకు వింద సర్పెను మేనునఁ గల రావ మంచె మృషగాడు సుమీ!. 4. చెంగలువల తళతళమను కంగననిద్దావసింది కలకల నగు మే సంగజుని కుంభికుంభము లం గేరు మరోజములు నెలంతకుఁ...' 589363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III వీనులకు వింద సర్పెను మేనునఁ గల రావ మంచె మృషగాడు సుమీ!. 4. చెంగలువల తళతళమను కంగననిద్దావసింది కలకల నగు మే సంగజుని కుంభికుంభము లం గేరు మరోజములు నెలంతకుఁ దనరెనే 6 5. సకియా! వినవే నీతో నిఁక యేమి వచింతు నాదు హృదయేశ్వరునీ డకు తోడి తెమ్ము లేదే ని కదలు ప్రాణములు విలువకయైనన్ 7 6. జనము చాలించి యత్తవసి యచ్చరకన్ని యను కంట నింపెసలారఁ జూచె చూచి వెంబడి 8 7. జయమగుటకు నీ మది సం శయమేటికి విను మనుచు సమంచితకరుణా లయుఁడగు మువీంద్రుఁడెంతయుఁ బ్రియముగ మంత్రంబు జెప్పి న్నవవరుఁ డెలమిన్ 9 8. ఆభవుఁ దాహవమదోద్ధతుఁడైన యంధకా సురుబారి గొనకేల శూల మూవీ 10 9. రేదొరయల్లుడు మెఱయన్ గేదఁ గివేకు తెలిగచ్చునె జనుగుమ్మెన్ వైదలి గుబ్బల నడుమను వాదుడుకగు బలము చుట్టువారు వరాంగన్ 10. శంబరవైరి విభంజన 11 సాంబశివా యంధకారిశాసన గజచ ర్మాంబరధర యని నీదు వ 12 దంబుల్ పూజించువాఁడు ధమ్యఁడు · సుమ్మీ 11. గౌడసరపాల మానిశేఖరుల వార్త కృష్ణుకథ విన్నయట్టి నీ కింక నేను 169<noinclude><references/></noinclude> 4d9h66gcty6jud8dyztkkzrqpi4v5lm 104 232649 589364 2026-10-18T04:26:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '170 క్షప్తి గాక హర్యవతారలీలలెల్ల తెలివిడిగా వచియించెద తెలిసికొనుము 13 నాచనసోముడు డాక్టర్ పి. యశోదారెడ్డిగారు నాచన సోముడు హరివిలాసమని ఒక గ్రంథం, హరవిలాసమని ఇంకొక గ్రంథం రచి...' 589364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>170 క్షప్తి గాక హర్యవతారలీలలెల్ల తెలివిడిగా వచియించెద తెలిసికొనుము 13 నాచనసోముడు డాక్టర్ పి. యశోదారెడ్డిగారు నాచన సోముడు హరివిలాసమని ఒక గ్రంథం, హరవిలాసమని ఇంకొక గ్రంథం రచించాడని భావిస్తున్నారు. హరి విలాసంలో శ్రీకృష్ణుని బాల్యాన్ని ఇతర లీలా విలాసాలను వర్ణించాడనీ ఈ కావ్యం దేనికి అనువాదం కాదని యశోదారెడ్డిగారి విశ్వాసం. ఈ విషయాన్ని "నాచన సోముడు అతని కాలము రచనలు" అనే ప్రకరణంలో విపులంగా చర్చించారు. - మొత్తం మీద లాక్షణికులో, సంకలనకర్తలో ఉదాహరించడంవల్ల నాచన సోముని కృతులు నాలుగు ఉన్నట్టు తెలుస్తున్నది. అవి 1. ఉత్తర హరి వంశం; 2. ఆది పురాణం లేక ఆదిత్యపురాణం; 3. వసంత విలాసం; 4. హరి(ర) విలాసం. ఈ నాలుగింటిలోనూ మొదటిదే (అందులోనూ కొన్ని పద్యాలు లోపించి) నేడు దొరుకుతుంది. ఇదైనా కొంత దక్కినందుకు మనం సంతోషించాలి. ఈ పుస్తకం నాచన సోముడు వ్రాయడం వల్లనే మన సాహిత్యం పురాణ ధోరణి నుండి ప్రబంధ పద్ధతికి మారింది. అనంతకృష్ణ శర్మగారు చెప్పినట్లు తరువాత కవులలో "వస్తుకళ చాలా వరకూ అంతరించి రచనపై దృష్టి ప్రబలింది. శబ్దార్థములు చిత్రరచనలు పుంఖానుపుంఖ ములుగా శాఖోపశాఖలుగా అల్లుకొన్నది. క్రమంగా రచనలో కూడ అర్ధము కన్న శబ్దములు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యము వహించి నిలిచినవి. సరసత్వము కంటే చమత్కారమే ఎక్కువ సాహిత్య ధర్మముగా మారినది. ''20 దీనికి ఎక్కువ కారణభూతుడు నాచన సోముడు. దీని మంచి చెడ్డల కీర్తి పూర్తిగా అతనిదే. 29. యశోదారెడ్డి, పి. తెలుగులో హరివంశములు - హైదరాబాదు, 1973. 30. సారస్వతాలోకము, పుట 64.<noinclude><references/></noinclude> owbx717ldidhyn92cxvgnjjzovn1c7s 104 232650 589365 2026-10-18T04:27:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '9 గోనబుద్ధరాజు చిత్తశుద్ధితో, ప్రేమతో జేసిన ఎటువంటి సేవనైనా తెనుగువాళ్ళం 'ఉడతాభక్తి' అంటాం. ఇది తెలుగు జాతీయం. సేతువు కడుతున్నప్పుడు రాములవారికి తోడ్పడిన ఉడత పూర్తిగా తెన...' 589365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>9 గోనబుద్ధరాజు చిత్తశుద్ధితో, ప్రేమతో జేసిన ఎటువంటి సేవనైనా తెనుగువాళ్ళం 'ఉడతాభక్తి' అంటాం. ఇది తెలుగు జాతీయం. సేతువు కడుతున్నప్పుడు రాములవారికి తోడ్పడిన ఉడత పూర్తిగా తెనుగుదే. వాల్మీకి రామాయణ మూలంలో లేని ఈ ఘట్టం తెలుగురామాయణాలలో వుంది. మొదటి సారిగా ఈ ఉడతాభక్తిని గ్రంథస్థం చేసినవాడు గోనబుద్ధ రాజు. ఇతడు పాడుకోటానికి అనువైన ద్విపదచ్ఛందస్సులో రామకథ చెప్పాడు. దీనినే రంగనాథ రామాయణం అని లోకం చెప్పు కొంటున్నది. ఈ ద్విపద రామాయణం ఎలా ప్రభవించిందో తెలుసుకుందాం. క్రీ.శ. 1294 ప్రాంతాలలో కదన ప్రచండ, మీసరగండ, ఉభయ బలగండ గోన గన్నయరెడ్డిగారు వర్ధమానపురంలో సుఖసంకథా వినోదంతో పృథివీరాజ్యం చేస్తూ ఉండేవాడు. ఆ రాజ్యానికి రక్షామణియైన విట్టలనాథ భూనాథుడు ఆదవాని, తుంబుళం, మాలువ, హాలువ మొదలైన దుర్గాలు సాధించి తదనంతరం రాచూరి పట్టణ ప్రవేశాభిముఖుడై సుఖసంకథా వినోదంతో పృథ్వీరాజ్యం చేస్తూ శా.శ. 1216కు, అంటే క్రీ.శ. 1294 కు సరియైన జయ సంవత్సర మార్గశిర శుద్ధసప్తమినాడు సర్వరాష్ట్ర సమస్త ప్రజారక్షణార్థమైన దుర్గం రచించాడని రాయచూరి శాసనం చెపుతున్నది.' 1. గోనవారి రాయచూరిశాసనం. కాకతీయ సంచిక నుండి. ఉదాహరించినది. ఆంధ్ర, కవితరంగిణి, 4, పుట 20. చాగంటి శేషయ్యగారు<noinclude><references/></noinclude> i7i35utpdxwj18ixy6r15r715lgnkcn 104 232651 589366 2026-10-18T04:27:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '172 A గోసబుద్ధరాజు బహు ఈ విట్టలనాథ భూపతి 'ఆ దుర్గంలోనే కాబోలు కొన్నేళ్ళ తరువాత కొలుపు ఉన్నాడు. ఆ సభలో బహుపురాణజ్ఞులు. బహుశాస్త్ర విదులు, బహు కావ్యనాటక ప్రౌఢమానసులు, హితులు, మం...' 589366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>172 A గోసబుద్ధరాజు బహు ఈ విట్టలనాథ భూపతి 'ఆ దుర్గంలోనే కాబోలు కొన్నేళ్ళ తరువాత కొలుపు ఉన్నాడు. ఆ సభలో బహుపురాణజ్ఞులు. బహుశాస్త్ర విదులు, బహు కావ్యనాటక ప్రౌఢమానసులు, హితులు, మంత్రులు, పురోహితులు, అశ్రితులు, సుతులు, రాజులు, బహుశ్రుతులు ఉన్నారు. భూలోక దేవేంద్రుడిలాగ ఏపారివుంటూ, రసికులు భారత రామాయణాది రసగోష్ఠి చెల్లిస్తూ వుండగా, రసిక శేఖరుడు విట్టలనాథుడు రామకథా సుధా రసరక్తుడై ఆ సభలో అందరినీ చూచి రమణీయంగా తెలుగులో రామాయణం క్రమమొప్పగా చెప్పడానికి ఘనకావ్య శక్తిగలవాళ్ళెవరు భూమ్మీద వున్నారు"" అని ప్రశ్నించాడు. అప్పుడా సభలో ఉన్న విబుధులు "మీ అబ్బాయి బుద్ధరాజు కన్న రామాయణమర్మం తెలిసిన వాళ్ళెవ్వరున్నారు?" అని విన్నవించుకున్నారు. అప్పుడు చిట్టలనాథుడు తన కుమారుణ్ణి పిలిపించాడు. "భూమ్మీద కవులూ, విబుధులూ మెచ్చుకొనేటట్టు రామాయణ పురాణకావ్యం నా పేరు తెలుగులో చెప్పి దానిని ప్రఖ్యాతం చెయ్యి" అని ఆనతిచ్చాడు. తండ్రి ఆజ్ఞను శిరసావహించి బుద్ధరాజు పనిబూని అరిగండభైరవ మీసర గండాంకుడైన తన తండ్రి పేర రాజులు, బుధులు, రసికులు, సుకవి రాజులు గోష్ఠిని రాగిల్లి పొగిడేటట్టు పదాలు, అర్థాలు, భావాలు, గతులు, పదశయ్యలు, అర్థసౌభాగ్యాలు, యతులు, రసములు, గుంభన ములు, ప్రాస సంగతులు, అసమానమైన రీతులు అన్నీ ఉండే కావ్యం ఆదికవీశ్వరుడైన వాల్మీకి చెప్పిన పద్ధతిని రామాయణాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. రాయచూరి శాసనంలోని విట్టలనాథుడే కొడుకు చేత రంగనాథ రామాయణం వ్రాయించినాడనడానికి ఆస్కారం ఉంది. ఆ శాసనంలో 'మీసర గండ' అనే బిరుదు గోన గన్నయరెడ్డికి ఉంది. అతని రాజ్యరక్షా మణి అయిన విట్టలనాథుడికి కూడా ఆ బిరుదు ఉండవచ్చు. సాధారణంగా ఏలికల బిరుదులను అణకువగా ఉన్నవాళ్ళు ధరిస్తారు. రంగనాథ రామాయణం వ్రాయించిన విట్టలనాథుడికి కూడా 'మీసరగండ' బిరుదు ఉంది. బిరుదులు కాలక్రమానుగతంగా కూడా వస్తాయి. క్రీ.శ. 1294 ప్రాంతాలలో ఉన్న విట్టలనాథుడేకాక అతని మనుమడో, ముని మనుమడో ఎవరైనా ఈ బిరుదు ధరించడానికి అవకాశం లేకపోలేదు.<noinclude><references/></noinclude> my072mn3c02es40558kpox3ud7tmue0 104 232652 589367 2026-10-18T04:27:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 173 రంగనాథ రామాయణంలో కవి తన వంశాన్ని వర్ణిస్తూ మొట్ట మొదట గోన కాట భూపతిని పేర్కొన్నాడు. గోనవంశం వారి శాసనాలు కొన్ని తెలంగాణాలో దొరికాయి. అందులో గోనకా...' 589367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 173 రంగనాథ రామాయణంలో కవి తన వంశాన్ని వర్ణిస్తూ మొట్ట మొదట గోన కాట భూపతిని పేర్కొన్నాడు. గోనవంశం వారి శాసనాలు కొన్ని తెలంగాణాలో దొరికాయి. అందులో గోనకాటభూపతి పేరుమాత్రం కనపడడం లేదు. చెంగల్పట్టు జిల్లా తిరుప్పు క్కు శాసనంలో ఒక గోన కాటయ పేరు కనపడుతుందని మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు గుర్తించారు.' ఈ కాటయకాలం క్రీ.శ. 1250 ప్రాంతాలు. ఇతడే రంగనాథరామాయణంలో పేర్కొన్న కాటభూపతి అయితే వాళ్ళ వంశవృక్షం వివిధ కాలనిర్ణయాలలో ఇలాగ వుంటుంది. క్రీ.శ. 1250 గోనకాటభూపతి నరేంద్రుడు క్రీ.శ. 1275 క్రీ.శ. 1300 బుద్ధభూవిభుడు క్రీ.శ. 1325 విట్టలభూనాధుడు L.. 1350 బుద్ధభూపతి క్రీ.శ. 1375 సోమశేఖర శర్మగారు చేసిన కాలనిర్ణయం మనం అంగీకరిస్తే రంగనాథ రామాయణం వ్రాయించిన విట్టలనాథుడికి రాయచూరి శాసన కాలానికి 55 సంవత్సరాల వారడి కనపడుతుంది. రాయచూరి శాసనం అతడి పహిలా పచ్చీసులో వ్రాయించి ఉంటే అతడు కనీసం క్రీ.శ. 1270 లో పుట్టి ఉండాలి. అప్పుడుగాని క్రీ.శ.1294లో రాయచూరి దుర్గరచన జరగదు. రాయచూరు విట్టలనాథుడికి అతని పహిలా వచ్చీసులోనే బుద్ధరాజు జన్మించాడనీ, రామాయణమర్మమంతా కరతలామలకం చేసుకొనే వయసు అయిన ముప్ఫయ్యో సంవత్సరం బుద్ధరాజుకు వచ్చాకనే విట్టలరాజు సభలో అటువంటి ప్రశ్న వేయడం జరిగిందనీ అనుకుంటే ఆకాలం క్రీ.శ. 194+0=1324 వ సంవత్సర మవుతుంది. అది ప్రతాపరుద్రుడు అస్తమించిన సమయం. రాజ్యం అల్ల కల్లోలంలో వున్నది. అటువంటి పరిస్థితులలో స్తిమితంగా కావ్య రచనకు ఆనతివ్వడంగాని, వ్రాయడంగాని 2. రంగనాధ రామాయణం: రాయల ప్రచురణ: పీఠిక, పుట 7.<noinclude><references/></noinclude> 4zt4la86a6p09olfeoiup8us92yx79c 104 232653 589368 2026-10-18T04:27:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 గోనబుద్ధరాజు జరగదు. అందుచేత మరికొన్ని సంవత్సరాలు, కనీసం 10 - 15 సంవత్సరాలు పోయాక ఆంధ్రదేశానికి ఢిల్లీ సుల్తాను సేనల బెడద తప్పినకాలంలో కాపయ నాయకుడు శాంతిని సుస్థిరం చేసేదాక...' 589368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>174 గోనబుద్ధరాజు జరగదు. అందుచేత మరికొన్ని సంవత్సరాలు, కనీసం 10 - 15 సంవత్సరాలు పోయాక ఆంధ్రదేశానికి ఢిల్లీ సుల్తాను సేనల బెడద తప్పినకాలంలో కాపయ నాయకుడు శాంతిని సుస్థిరం చేసేదాకా ద్విపద రామాయణ రచనకు ఆనతివ్వడం జరక్కపోవచ్చు. అంటే ఇది క్రీ. శ. 1339-40. సోమశేఖర శర్మగారు చేసిన కాలనిర్ణయానికి ఒక పురుషాంతరంపైన పదేళ్ల తేడా కనపడుతున్నది. కాస్త కుడి ఎడంగా ఇది సరిపోతున్నది. బుద్ధరాజు కొంచెం వయస్సు పైబడ్డాకనే రామాయణం రచించాడనటానికి ఆస్కారం కనపడుతున్నది. ఇతడు పూర్వరామాయణం ఆరుకాండలు రచించాక తన కుమారులను పిలిచి ఉత్తరరామాయణం రచించమని ఆనతిచ్చాడట. నిండు యవ్వనంలో పూర్వరామాయణంరచన మొదలు పెడితే బుద్ధరాజే ఉత్తరరామాయణం పూర్తిచేసేవాడు. కొడుకు మీద ఆ భారం పెట్టాడంటే పూర్వభాగరచన పూర్తయ్యేసరికి అతడు ముసలివాడై వుండాలి. " పూర్వభాగం వ్రాశాను. ఉత్తరకాండ వ్రాయడం ఎలాగ?" అని బుద్ధరాజు చింతిస్తూ ఉన్న సమయంలో దేవుడే కనిపించి "నీ వింక మము గూడనెమ్మి నేతెమ్ము. నీకామితార్ధముల్ నిర్వహింపంగ నీ కుమారులున్నారు, వాళ్లను నియోగించ" మని చెప్పాడట. అంటే అప్పటికి బుద్ధరాజు కాటికి కాళ్లుజాచుకున్నట్టే కదూ! ఏతావతా విట్టలనాథుడు తన డెబ్బయ్యోసంవత్సరం లోనే, ఆ తరవాతనో తన యాభై సంవత్సరాల కుమారుణ్ణి బుద్ధరాజును తన పేర రామాయణం వ్రాయముని అడిగి ఉండవచ్చు. పూర్వరామాయణాన్ని ముగించి బుద్ధరాజు తన డెబ్బయ్యోయేటనే, ఆ తరువాతనే తన కుమారులను ఉత్తరరామాయణం వ్రాయమని ఉండాలి. రచించిన రోజునుండి నేటిదాకా రంగనాథరామాయణం ఆంధ్రదేశంలో చాలా ప్రచారంలో ఉంది. ముగ్గురు ప్రకాశకులు దీనిని ప్రచురించారు. వావిళ్ళప్రతి ప్రాచీనం. నాగపూడి కుప్పు స్వామయ్యగారు మొదటి కూర్పుకు పీఠిక వ్రాశారు. 1960 లో వేదం లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రిగారు పరిష్కరించారు. 3. ద్విపదరామాయణం - ఉత్తరకాండ. కర్తలు: గోనకాచవిభుడు, విటలరాజు. అవతారిక.<noinclude><references/></noinclude> bsgzgmthwh4rh477pf5xhxn8vizgkli 104 232654 589369 2026-10-18T04:27:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 175 ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంప్రచురణ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారి ఆధ్వర్యంలో జరిగింది; పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు వీఠిక వ్రాశారు. రాయలు అంట్కేవారు ప్రకటిం...' 589369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 175 ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంప్రచురణ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారి ఆధ్వర్యంలో జరిగింది; పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు వీఠిక వ్రాశారు. రాయలు అంట్కేవారు ప్రకటించిన దాన్ని మల్లంపల్లి సోమ శేఖరశర్మగారూ, టి.వి. రంగాచార్యులుగారూ పరిష్కరించారు. ఈ మూడు ముద్రణల పీఠికలలో చాలా విషయాలు మనకం తెలుస్తాయి. " ఈ గ్రంథము బుద్ధభూవిభుడు రచించెను. తనతండ్రి విట్టలుని పేర ప్రఖ్యాతము చేసెను. గ్రంథమున గోచరించు నాధారము లివ్వి. తండ్రిపేర ప్రఖ్యాతముసేయుట యనగా అతని పేర రామాయణమును పిలుచుట" అని ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు వ్రాశారు. బుద్ధరాజు తండ్రిపేరు విట్టలనాథుడు. మరి రామాయణానికి రంగనాథరామాయణం అనే పేరు ఎలా వచ్చింది? లక్ష్మీకాంతం గారు ఇలా వివరించారు: ఈ యర్ధమున దీనికి విట్టల రామాయణమనియె, విట్టలవాథ రామాయణమనియో పేరుండదగును. అటులలేదు. రంగనాథరామాయణ మని యున్నది. ఇటులున్నను విట్టలు పేరనే వెలయించుటయే యగునేమో మన మాలోచింపవలయును. అగుననియే యొక యూహచే నాకు తోచుచున్నది. విట్టలుని పూర్తిపేరు" పాండురంగ విట్టలనాథు” డైయుండవచ్చును. విట్టలు డనునది పండరీపురములో వెలసిన పాండురంగ విట్టలనాథుని పేరు గనుక). దీనికి ఉచ్చారణసౌలభ్యము గల "రంగనాథరామాయణము” అని కర్ణ పేయమైన పేరు పెట్టియుండవచ్చును. 'నామైకదేశీ నామగ్రహణం' శాస్త్రసమ్మతమేకదా! అథవా, అతని పేరు ప్రఖ్యాతము సేయుట యనగా కృతియిచ్చుట యగునేని, తండ్రికి కృతి యిచ్చిన యీ కావ్యమును ధర్మపురి, లేపాక్షి రామాయణములవలె ఏ క్షేత్ర దేవతావరముగనో కవిపిలిచియుండవచ్చును. ఈ రెంటిలో మొదటి పక్షమే నాకు బలవత్తరముగా తోచుచున్నది. ఈ వివరణ కొందరికి రుచించలేదు. శిష్టా రామకృష్ణశాస్త్రిగారు ఇలా వ్రాశారు : ఈ విషయ మేమాత్రము సమంజసముగాలేదు. ఇందనౌచిత్యములనేకములు నామైకదేశీనామగ్రహణ మన వాక్యమునకు నామమందలి పూర్వార్ధముగాని,.. యుత్తరార్ధముగాని స్వీకరించసగును గాని యొక నామమును నాలుగైదుముక్కలు చేసి యిష్టము వచ్చిన యెక్క డక్కడి ముక్కలను చేర్చినచోనేక దేశసంప్రదాయము సిద్ధించదు. పాండు-రంగ-విట్టల-నాథ అను భాగములో రెండు, నాలుగు భాగములను గూర్చి 4. గౌతమవ్యాసాలు - పుట 121. 5. గౌతమవ్యాసాలు - పుట 122-123.<noinclude><references/></noinclude> a0znfl1iw7jbdxdj41yz3sjwfd2vrmb 104 232655 589370 2026-10-18T04:28:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '176 గోనబుద్ధరాజు మధ్య 'విట్టల' పదమును త్యజించినచో లక్ష్మీకాంతంగారి సంకల్పము నెరవేరు నేమోగాని రసాఖాసము మాత్రమగును. ఏలస, విట్టలనాథుడు పాండురంగ క్షేత్రమందలి స్వామి. రంగనాథుడ...' 589370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>176 గోనబుద్ధరాజు మధ్య 'విట్టల' పదమును త్యజించినచో లక్ష్మీకాంతంగారి సంకల్పము నెరవేరు నేమోగాని రసాఖాసము మాత్రమగును. ఏలస, విట్టలనాథుడు పాండురంగ క్షేత్రమందలి స్వామి. రంగనాథుడు శ్రీరంగ క్షేత్రమందలి స్వామి. అయ్యవారిని జేయబోయిన కోతియైనట్లున్నది. వీరి యూహ. కాన రంగనాథరామాయణము కృతిపతి ననుసరించి వచ్చిన దనుట కల్ల." 136 బుద్ధరాజు తన తండ్రి విట్టలనాథునిపేర రామాయణం చెప్పాడన్న మాటకు తండ్రిపేరు తన గ్రంథానికి పెట్టాడనుకోడంవల్ల ఇన్ని చిక్కులు వస్తున్నాయి. ద్విపద సంప్రదాయంలో ఎవరైనా 'ఒకరిపేర' కావ్యం చెప్పడ మంటే వారికి అంకితమివ్వడమనే అర్ధం. చూడండి. ఈ శతాబ్ధంలోనే ఉన్న మడికి సింగనకవి ద్విపదభాగవతాన్ని ఎలా వ్రాశాడో ! రామాత్యు పేర-ధనధాన్యమణిమయదానాథ్యు పేర భూభరణక్షమభుజసారు పేర ఔభళమంత్రి కందామాత్యు పేర గోరి భారద్వాజ గోత్రసంజాతు-డారూఢమతి నయ్యలార్య నందనుడు శృంగారరసకళా శ్రితపచోధనుడు-సింగయామాత్యుడు చెలువగలింప సలలితరసభావశబ్ధగుంభనల వలనొప్ప శ్రీభాగవతపురాణమును మహనీయమగు దశమస్కంధసరణి-విహితలీలల నొప్పు విష్ణుచరిత్ర బ్రాకటంబగు మధురాకాండ మనిన - నాకల్ప సూకల్పమగుభంగి జెప్పి. ద్విపదభాగవతం, మధురకాండ, 682-688. పుట 63) మడికి సింగన వ్రాసిన భాగవతాన్ని కందామాత్యుని పేర చెప్పినా దానికి ద్విపదభాగవతం, దశమస్కంధం అనే పేర్లేగాని కందామాత్య భాగవతం అనే పేరు లేదుకదా! ఇలాంటి ఉదాహరణలు ఎన్నయినా ద్విపదకావ్యాలలోంచి చూపవచ్చు. గౌరన మల్లికార్జునదేవు పేర 'నవనాధ చరిత్ర' చెప్పాడు. దానికి మల్లికార్జున నవనాథచరిత్ర అన్న పేరు లేదు. ఆచార్య లక్ష్మీకాంతంగారు "అథవా అతని పేరు ప్రఖ్యాతముచేయుటయనగా కృతినిచ్చుట యగు నేని"... అని సక్రమంగానే ఊహించినా ఇది బలవత్తరం కాదని త్రోసిపారేసి వేరే సమర్ధింపులకు పాల్పడడంవల్ల ఇలా జరిగింది. వారు ఇంకా ఇలా వ్రాశారు: మొదలు రంగనాథరామాయణ మన్మ పేరు తొల్లింటి నుండియు గలదా? 6. ఆంధ్రవాఙ్మయ చరిత్ర సర్వస్వము, పుటలు 555 & 556.<noinclude><references/></noinclude> 0j3eo2rnb68uyydwiy0x8aromvzkn72 104 232656 589371 2026-10-18T04:28:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 177 మధ్యకాలమున వచ్చినదా? నడుమవచ్చినదని చెప్పసాహసించువారెవరును ఉండరు. ఉన్నచో, తొలినాటి పేరేమైయుండునని యడిగినవుడు చెప్పలేరు. అదిగాక, ఎంత ప్రయత్నించి...' 589371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 177 మధ్యకాలమున వచ్చినదా? నడుమవచ్చినదని చెప్పసాహసించువారెవరును ఉండరు. ఉన్నచో, తొలినాటి పేరేమైయుండునని యడిగినవుడు చెప్పలేరు. అదిగాక, ఎంత ప్రయత్నించి ప్రచారము చేసినను నడుమ వచ్చిన పేరులు తొల్లిటివానిని తుడిచ్చి వేయలేవు. కావున, ఈగ్రంథమునకు మొదటినుండియు రంగనాథరామాయణ మనియే పేరు. అయితే మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు ఇలా చెప్తున్నారు. బుద్ధభూపతికాలములోగాని, అతని కుమారుల కాలములోగాని దీనికి రంగనాథ రామాయణ మను పేరు వచ్చియుండదు. ఇది తమ పేరుతో నున్నపుడు రామాయణకర్త బుద్ధక్ష్మానాథుడుకాని, అతని కుమారులుకాని దీనిని రంగనాథ రామాయణ మనుట కంగీకరింపరుకదా. అట్లంగీకరించుట తమ ప్రతిష్ఠకే భంగము. కావున బుద్ధసృపాలునికి జాల తరములకు దరువాత, ప్రాయికముగా రంగనాథుడు రచియించె నను ప్రతీతి యె యేర్పడి, యేది యక్కడక్కడ వ్రాతప్రతులలో రంగనాథరామాయణ మని పేర్వడి క్రమముగా నది లోకవ్యవహారమున నల్లుకొనిపోయి ముద్రణము వచ్చినపిదవ రూఢమైనట్లు తోచుచున్నది. తంజావూరు శరభోజిమహారాజు సరస్వతిమహల్ లైబ్రరీలోని రంగరాథ రామాయణము వ్రతులున్నవి. ఆలైబ్రరీలో పుస్తకముల పట్టికలోనిది వట్టి రామాయణ మనియే కలదు కాని రంగ నాథరామాయణ మని లేదు. "ఈ రామాయణమునకే (బుద్ధభూవిభుడు కర్త) రంగనాథరామాయణమని వాడుక కలదు" అని యావుస్తకముల పట్టిక తయారు చేసినవారు వ్రాసియున్నారు. (పుట 118) * రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారుకూడా ఇది మధ్యలో వచ్చిన పేరే అని నమ్ముతున్నారు. మరి యీ రంగనాథరామాయణ మను పేరెవరు పెట్టిరి? కర్తగాని, యుత్తర కాండము వ్రాసిన బుద్ధారెడ్డి కొడుకులుగాని యీ పేరెక్కడను సూచింప లేదు. వారే ఆపేరు పెట్టినారని లక్ష్మీకాంతంగారన్న మాట నిరాధారము ......... వ్యవహారములో అనుకూలమునకై యెవరో, ఎప్పు డోపెట్టియుండ రాదేమి?.... కాబట్టి దానికి రంగనాథరామాయణమనునది నడుమంత్రపు పేరు కావచ్చును. ఇట్లనుకొనుటలో సాహసమేమియును లేదు. అని స్పష్టపరిచారు.' ఈ గ్రంథానికి ఈ పేరు ఎవరు పెట్టి వుంటారో ఇంకొక చోట అనంతకృష్ణశర్మగారు ఊహించారు. రంగనాథుడను ఒక కవి యుండి ఈ రామాయణమువ్రాసి బుద్ధరాజు పేర 7. గౌతమవ్యాసాలు, పుట 123. పీఠిక, పుటలు 13 & 14. 8. రంగనాథరామాయణము - రాయలముద్రణ, 9. సారస్వతాలోకం, పుట 115,<noinclude><references/></noinclude> c62i6m4nnrgpuoht2jw7sv66zynscen 104 232657 589372 2026-10-18T04:29:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 గోనబుద్ధరాజు ప్రకటించుట, దీని నెరిగిన సమకాలికుల మూలమున దీనికి రంగనాథరామాయణ మను పేరు నిలుచుటయు అసంభవములు గావు. మరి బుద్ధరాజే రచించి యుండుటయు అసాధ్యముకాదు. కొంతవరకు అసంభ...' 589372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>178 గోనబుద్ధరాజు ప్రకటించుట, దీని నెరిగిన సమకాలికుల మూలమున దీనికి రంగనాథరామాయణ మను పేరు నిలుచుటయు అసంభవములు గావు. మరి బుద్ధరాజే రచించి యుండుటయు అసాధ్యముకాదు. కొంతవరకు అసంభవ మనిమాత్రము చెప్పక తప్పదేమో! -అని సందేహపడుతున్నారు.10 అనంతకృష్ణశర్మగారి సందేహంలో కొంత సబబు కూడా ఉందనిపిస్తున్నది. బుద్ధరాజు కవిపోషకుడు. అతణ్ని ఆశ్రయించుకొన్న వాళ్ళల్లో ఒక రంగనాథుడు వుండి ఉండవచ్చు. బహుశా అతడు అచ్చవెల్లి రంగనాథుడు కావచ్చు. ఉత్తరోత్తరా పుష్పగిరి తిమ్మన కంకంటి పాపరాజుకు సహాయం చేసినట్టు, కిరీటికి శౌరి తోడైనట్లు రంగనాథుడు బుద్ధరాజుకు తోడ్పడ్డాడేమో! 'పాయక పాకశాసనునికి' అని నన్నయగారు నారాయణభట్టు సహాయాన్ని చెప్పు కొన్నట్టు బుద్ధారెడ్డి చెప్పకపోవడంవల్ల రంగనాథ సహాయక పాత్రను తెలిసినవాళ్లు దీనికి రంగనాథుని సంబంధాన్ని ప్రచారం చేశారేమో! ఏది యేమైనా బుద్ధరాజు సామాన్యుడు కాడు. అతని విద్వత్తును సాటికాలపు వాళ్ళు ఇలాగ పొగిడారు: సర్వజ్ఞడనముండు, చతురవర్తనుడు సర్వపురాణ విచారతత్పరుడు కమనీయబహుకళాగమ విచక్షణుడు సుమనీషి పోషణోత్సుక సుభోన్నతుడు కవిసార్వభౌముండు, కవికల్పతరువు కవిలోక భోజుండు, కవిపురందరుడు. (రంగనాధ. 1-84,86) ఈ 'కవికల్పతరువు' ను ఆశ్రయించుకొన్న ఏ కోకిలో గొంతెత్తి పాడిన స్వరాలు కొన్ని ఈ రామాయణంలో మారుమ్రోగితే వింత లేదు. గోన బుద్ధ రాజు సర్వజ్ఞబిరుదు ఉండడంకూడా గమనించతగ్గది. ఇతని సమకాలికుడు కుమారసింగ భూపాలునికి కూడా ఇదే బిరుదు ఉంది. రాచకొండ ఏలికలాగ బుద్ధరాజు కూడా సర్వజ్ఞ బిరుదును పెట్టుకొన్నాడేమో, ఇతనికి కవిసార్వభౌమ బిరుదు కూడా ఉంది. మన ఛందోగ్రంథాలలో 'కవిసార్వభౌమ ఛందస్సు' అనే నామాంతరమున్న 'కవిగ్బంధనము' ఒకటుంది. దీనిని తిక్కనగారు వ్రాసినట్టు చెప్పుకొంటారు. బహుశా దీనికీ బుద్ధరాజుకూ ఏదైనా సంబంధం ఉందేమో, 10. సారస్వతాలోకం. 106.<noinclude><references/></noinclude> 31cj7s2ustcs0sl5milfysx80wnmaxx 104 232658 589373 2026-10-18T04:30:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 179 పరిశోధిస్తేగాని తేలదు. ద్విపదలో గ్రంథాలు వ్రాసిన గౌరన ఒక లక్షణగ్రంథాన్ని సంస్కృతంలో రచించాడు. అలాగే బుద్ధరాజుకూడా తెలుగులో రచన చేశాడేమో! బుద్ధర...' 589373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 179 పరిశోధిస్తేగాని తేలదు. ద్విపదలో గ్రంథాలు వ్రాసిన గౌరన ఒక లక్షణగ్రంథాన్ని సంస్కృతంలో రచించాడు. అలాగే బుద్ధరాజుకూడా తెలుగులో రచన చేశాడేమో! బుద్ధరాజు కొలువులో రంగనాథుడు ఉన్నాడో లేడో తేల్చి చెప్పలేంగాని' కవిభుడు ఉన్నట్టు ఒక శ్లోకంవల్ల తెలుస్తున్నది. భల్లటుడు ఒక వ్యాకరణం వ్రాసినట్లు చెప్పు కుంటారు. దానిని బుద్ధరాజు ప్రోత్సహించి వ్రాయించాడేమో. రంగనాథ రామాయణంలోని ప్రయోగాలు లాక్షణిక సమ్మతాలు. వాళ్ళకు ప్రమాణాలు. పండితులకు ఇది ఎలా ఆమోద కరమైందో సామాన్య ప్రజలకు అలా శిరోధార్యమైంది. "ఈ రామాయణము నుండి కొన్ని ప్రకర ణములను పాటలుగా పాడుకొను నారీమణు లిప్పటికిని గలరు. రామాయణ కథాప్రదర్శనముల వేళ తోలుబొమ్మలవారు గానము చేయు గ్రంథ మిదియే.” అని పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు వ్రాశారు. ఈ కావ్యంలో ఎన్ని ద్విపదలు ఉన్నాయో చూద్దాం :12. బాలకాండ అయోధ్యాకాండ 2,493 1, 834 సుందరకాండ 1, 560 1,345 1,177 8, 881 మొత్తం 17,290 బాలకాండనుండి సుందర కాండదాకా కలిపి 8, 409 ద్విపద లున్నాయి. యుద్ధకాండలోనే అంతకన్నా 472 ద్విపదలు ఎక్కువున్నాయి. 'వాల్మీకి చెప్పిన తెరగున' తను రామాయణం వ్రాస్తానని బుద్ధరాజు చెప్పినా వాల్మీకిరామాయణంలో లేని కథలను ఇతడు విపులంగా వ్రాశాడు. ఈ కథలు కొన్ని భాస్కరరామాయణంలో కూడా వున్నాయి. వాటిని వివిధ పండితులు విభిన్నరామాయణాలతో తైపారువేశారు. ముఖ్యంగా మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు వివిధరాష్ట్రాల రామాయణాలతో సరిపోల్చారు. ఆ పరిశోధనలను ఒక చోట క్రోడీకరిద్దాం. 11. గౌతమవ్యాసాలు, పుట 132, 12. 'రంగనాథరామాయణం' (రాయల ప్రచురణ) నుండి. 7.<noinclude><references/></noinclude> 10893ntz5wxkh0qkjmqv5il7qkc4bcx 104 232659 589374 2026-10-18T04:30:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయము వివిధరామాయణాలలోని అవాల్మీక గాథలు ఆనంద ఇటాలియన్ భాస్కర రంగనాధ (మహారాష్ట్ర లాహెూరు ప్రతి . ప్రసిద్ధ ప్రతి 16.4.1850 బాలకాండ 1. అహల్య రాయిగా అవడం నెం.527 1481, 1482 2. ఇంద్రుడు కోడై కూయ...' 589374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయము వివిధరామాయణాలలోని అవాల్మీక గాథలు ఆనంద ఇటాలియన్ భాస్కర రంగనాధ (మహారాష్ట్ర లాహెూరు ప్రతి . ప్రసిద్ధ ప్రతి 16.4.1850 బాలకాండ 1. అహల్య రాయిగా అవడం నెం.527 1481, 1482 2. ఇంద్రుడు కోడై కూయడం నెం 1470 అయోధ్యకాండ : 1. మంథరకు రామునిమీద కోపానికి నెం. 57 145, 146 కారణం 2. కాకాసుర వధ (మూలంలో 292 1144, 1155 సుందరకాండలో ప్రసక్తి) అరణ్యకాండ: ప్రధమ 270,352 118 నుండి 125 సప్తమసం (40-45, పేరు సాంబుడు) 1. జంబుకుమారుని వృత్తాంతం 2. లక్ష్మణుడు ఏడుఖరులు గీయడం. యుద్ధకాండ : 1. విభీషణుడిని రావణుడు సభలో తన్ని వెళ్ళగొట్టడం 960.961 538.540 180<noinclude><references/></noinclude> m0sc5vcqe8kc6y8349mu72r14dd21m8 104 232660 589375 2026-10-18T04:30:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2. బహిష్కారము పొందిన విభీషణుడు 155-162. తల్లిని చూడడం 3. శ్రీరాముడు ఉడుత భక్తిని మెచ్చుకొనడం 4. కైకసి నీతిబోధ "రాముని మహిమ రావణుడికి చెప్పడం, జలప్రళయం చెప్పడం.. 5. రావణుడు రాముని విలు...' 589375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2. బహిష్కారము పొందిన విభీషణుడు 155-162. తల్లిని చూడడం 3. శ్రీరాముడు ఉడుత భక్తిని మెచ్చుకొనడం 4. కైకసి నీతిబోధ "రాముని మహిమ రావణుడికి చెప్పడం, జలప్రళయం చెప్పడం.. 5. రావణుడు రాముని విలువిద్యను మెచ్చుకొనడం 6. నాగపాశబద్ధులైన రామలక్ష్మణుల వద్దకు నారదుని దాక 7. రావణునితో మండోదరి రాముని 559, 612 1093, 1120 1237.1312. 1316, 1342. 1343, 1347 2102, 2201 609, 626 2627.2660 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 26వ సర్గలో ఉంది. 35వ సర్గలో ఇందులో ఉంది ఉంది. 766,782 3130, 3155 బలపరాక్రమాలు చెప్పటం 8. సులోచన పతిభక్తి 5835, 5006 11వ సర్గలో ఉంది. 9. కాలనేమి వృత్తాంతం 1618:1724 6607, 6801 81వ సర్గ (51-110) 10. రెండవసారి సంజీవికోసం వెళుతున్న హనుమంతుణ్ణి భరతుడు చూడడం 11. సంజీవి తెస్తున్న హనుమంతుణ్ణి భరతుడు చూడడం 1739, 1752 6837.6870 82వ సర్గ 62వ శ్లోకం నుండి 181<noinclude><references/></noinclude> so197sjgero5131pg1unbxvj8sjhfsq 104 232661 589376 2026-10-18T04:30:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6871, 6908 182 13. శుక్రునివద్ద రావణ విలాపం 1830, 1836 7074,7090 82వ సర్గ 82వ సర్గ 122 వ శ్లోకం దాక 12. సంజీవి తెస్తున్న హనుమంతుడితో 1753, 1766 మాల్యవంతుని యుద్ధం 14. రావణుడి పాతాళ హెూమం 1838, 1839 7091 నుండి 15. అంగదుడు మండో...' 589376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6871, 6908 182 13. శుక్రునివద్ద రావణ విలాపం 1830, 1836 7074,7090 82వ సర్గ 82వ సర్గ 122 వ శ్లోకం దాక 12. సంజీవి తెస్తున్న హనుమంతుడితో 1753, 1766 మాల్యవంతుని యుద్ధం 14. రావణుడి పాతాళ హెూమం 1838, 1839 7091 నుండి 15. అంగదుడు మండోదరిని ఈడవడం 869, 1876 16. మండోదరి రామమహిమ చెప్పడం 1878,1886 17. యుద్ధంలో రావణుడి శిరస్సులు 7162, 7192 " 7225, 7269 మాతలి 7748, 7750 ఉపాయం మొలవడం, విభీషణుడు ఉపాయం చెప్తాడు. చెప్పడం 2186, 2187 మాలి చెప్తాడు. అమృత ప్రస్తా వన లేదు. గోనబుద్ధరాజు<noinclude><references/></noinclude> babw2elftv6vfe3gt3bjj5lu2dcbiol 104 232662 589377 2026-10-18T04:30:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 183 ఈ క్రోడీకరణ వివరణలలో లాహెూరు ప్రతి అని ఒకటి, ఇటాలియన్ ప్రతి అని ఇంకొకటి కనబడతాయి. దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలలోనూ విదేశాలలోనూ రంగనాథరామాయణం ప్రతులు ఉన...' 589377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 183 ఈ క్రోడీకరణ వివరణలలో లాహెూరు ప్రతి అని ఒకటి, ఇటాలియన్ ప్రతి అని ఇంకొకటి కనబడతాయి. దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలలోనూ విదేశాలలోనూ రంగనాథరామాయణం ప్రతులు ఉన్నట్టు ఇందువల్ల తెలుస్తుంది. మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు చెప్పిన ఈ ప్రతులే కాక ఇతరప్రతులు విదేశాలలో ఉన్నట్టు ఇటీవల నాపరిశోధనల వల్ల తెలుసుకున్నాను. లండన్లోని ఇండియా ఆఫీసు గ్రంథాలయంలోని ప్రాచ్యభాగంలో రెండు రంగనాధరామాయణం వ్రాత ప్రతులను నేను చూశాను. వాటి వివరాలు ఇవి. 1) TEL-MSS-UR 5397 కాగితం ప్రతి. ఇది బాల అయోధ్య కాండలున్న గ్రంథం. వ్రాతప్రతి లేఖనకాలం 1844 సంవత్సరం మార్చినెల 10వ తేదీ వరకు. గ్రంథాన్ని 1890 జాన్ నెల 15వ తేదీనాడు జి.ఇ.హే అనే దొరగారి దగ్గర గ్రంథాలయం వారు కొన్నారు. సి.పి. బ్రౌను మాత్రమే కాక ఇతర తెల్ల దొరలు కూడా తెలుగు సాహిత్య గ్రంథాలు సేకరించేవారని ఇందువల్ల తెలుస్తుంది. ఈ ప్రతిని అచ్చుకు సిద్ధం చేసినట్టు కనబడుతుంది. 2) TEL-MSS-OR.8841. తాళపత్ర ప్రతి. ఇది చాలా చరిత్ర గల ప్రతి. ఆకులు అరచేయి అంత వెడల్పు, మూరెడు పొడుగూ ఉన్నాయి. ఇటువంటి పెద్దకమ్మలున్న ప్రతులను శ్రీతాళం, రాజతాళం అని పిలుస్తారు. ఇది లంకను సాధించిన ముత్తుస్వామి అనే తెలుగు దాక్షిణాత్యుని పారాయణ గ్రంథం. క్రీ.శ. 1517 నుండి 140 సంత్సరాలు కోటకట్టుకొని లంకను పాలించిన డచ్చివారిని ఓడించి 1796లో ఇంగ్లీషు వారు ఆ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించారు. ముత్తుస్వామి 1802 దాకా కాండీని పాలించాడు. అప్పుడు శత్రువులు యుద్ధంచేసి ముత్తుస్వామినీ, బ్రిటిషు వారిని ఊచకోత కోశారు. ఈ రంగనాథరామాయణం ప్రతిని ముత్తుస్వామి సేవకుడు రక్షించి ముప్ఫయ్యేళ్ళు. భద్రంగా రహస్యంగా ఉంచాడు. తరవాత 1883లో హార్చీ అనే తెల్లదొరకు విక్రయించాడు. ఈ చరిత్ర నంతా ఒక యాదస్తులో నివేదిస్తూ ఈ గ్రంథాన్ని హార్చీదొర బ్రిటిషు గ్రంథాలయానికి బహూకరించాడు. నేను ఈ అరుదైన తాళపత్ర ప్రతిని కొంత పరిశీలించాను. సమగ్రంగా ఉంది. విపుల పరిశోధన<noinclude><references/></noinclude> ndpfqj4tkokkm0lahgloi2qdzlv4j5b 104 232663 589378 2026-10-18T04:31:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 అవసరం. కొత్త పాఠాలు దొరకవచ్చు. గోనబుద్దరాజు ఒక్క బ్రిటన్లోనే కాక ఫ్రాన్సుదేశంలో పారిన్ నగరంలో కూడా ఒక రంగనాథ రామాయణం వ్రాతప్రతి ఉంది. జెసూటు ఫాదరీలు తెలుగునాట క్రైస్తవ...' 589378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 అవసరం. కొత్త పాఠాలు దొరకవచ్చు. గోనబుద్దరాజు ఒక్క బ్రిటన్లోనే కాక ఫ్రాన్సుదేశంలో పారిన్ నగరంలో కూడా ఒక రంగనాథ రామాయణం వ్రాతప్రతి ఉంది. జెసూటు ఫాదరీలు తెలుగునాట క్రైస్తవమత ప్రచారం చేస్తూ తమ మతంలో కలుపుకొన్న తెలుగువారి దగ్గర ఉండే భారతీయ మత గ్రంథాలను సేకరించి పారిన్లోని రాజుగారి గ్రంథాల యానికి పంపించారు. ఈ గ్రంథాలలో రంగనాథరామాయణం ప్రతి ఒకటి ఉంది. దీనిని పారిన్ నగరంలోని నేషనల్ లైబ్రరీలో భద్రపరిచారు. (కార్డు నెంబర్-38-938- H.271. 1) కర్తపేరు గోన బుద్ధభూపతి అని స్పష్టంగా నాకు చేరిన కేటలాగు వ్రాతప్రతిలో ఉంది. దీనిపైన కూడా పరిశోధన అవసరం. భారతదేశంలో ఉన్న ప్రతుల మాట అటుంచి మన తెలుగు ప్రచురణ కర్తలు ప్రకటిస్తున్న ప్రతులలోని పాఠాలనే పీఠికాకర్తలు శ్రద్ధగా చదివినట్టు కనబడదు. ఉదాహరణకు వావిళ్ళవారి ప్రతిలో ఒక పీఠిక వ్రాసిన వేదము లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రిగారు ఇలా రాశారు. "అకంపను మాట మీద రావణుడు రామునిజం బయలుదేరి వచ్చును. త్రోవలో మారీచుని యువదేశము విని లంకకు మరలి వచ్చినట్లును తర్వాత శూర్పణఖ ప్రేరణమున మరల సుద్యుక్తుడైనట్లును మూలమున నుండ కవి రంగనాథరామాయణమున ప్రేరకత్వమంతయు నొక్క శూర్పణఖకే యారోపించి యా ఘట్టమున సరసతగూర్చినాడు. అంతేకాదు యకంపముని వృత్తాంతమును పూర్తిగా వదలినాడు.” ఈ మాటలలో సరసత లేదు. ఈ ఆరోపణ పూర్తిగా వాస్తవానికి దూరం. ఏ ప్రతిలో ఈ మాటలు రాశారో ఆ ప్రతిలోనే 145 వ పుటలో ఒకటి కాదు రెండుకాదు ఇరవై ద్విపదలలో అకంపనుడు రావణునికి సమాచారం చెప్పడం. సలహాలు ఇవ్వడం కవి వర్ణించాడు. రాముణ్ణి చంపడానికి రావణాసురుడు ఉద్యోగిస్తే అకంపనుడే పుట 17. కదనము వలన దాకాకున్దకులుని 13. రంగనాథ రామాయణము-వావిళ్ళ ప్రచురణ (పీఠిక రచనా కాలం 22-1-60)<noinclude><references/></noinclude> muwfczothvqmslpwx81sc4zu2uarblz 104 232664 589379 2026-10-18T04:31:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III దేవిలావణ్యవార్ధిని దెచ్చి తేని యావియోగాగ్నిని హతుడగునతడు - 185 అంటూ మార్గోపదేశం చేస్తే రావణుడు పొంగిపోయి అకంపనుని పదినోళ్ళ బొగడి బంగారు రథమెక్కి వె...' 589379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III దేవిలావణ్యవార్ధిని దెచ్చి తేని యావియోగాగ్నిని హతుడగునతడు - 185 అంటూ మార్గోపదేశం చేస్తే రావణుడు పొంగిపోయి అకంపనుని పదినోళ్ళ బొగడి బంగారు రథమెక్కి వెళ్ళాడు. కవి ఇంత స్పష్టంగా అకంపనుని సంగతి చెప్తే వీఠికాకర్తలు అరనోటితో కూడా ఆ మాటను చెప్పక పోవడం దురదృష్టకరం. రంగనాథరామాయణ శారదాకాంతులు ఇటువంటి మేఘావృతాలు కాకూడదు. రంగనాధరామాయణాన్ని రచిస్తూ బుద్ధరాజు 'హారకర్పూరనీహార గోక్షీర తారకాకృతి శారదాదేవి'ని కొలిచాడు. ఈ భావాలు కొన్నిబమ్మెరపోతరాజుగారి "శారద నీరదేందు..” అనే స్తవంలో కనబడతాయి. బుద్ధరాజు రామాయణంలో పాత్రలు ప్రవేశపెట్టడంలోనే ఎంతో ఔచిత్యం కనపరుస్తాడు. అయోధ్యను వర్ణించి " ఆపురి దశరథుం డను మహారాజు చాప విద్యాపర శైలకార్ముకుడు" పరిపాలిస్తున్నాడని చెప్తాడు దశరథుని విలు విద్యను ఎత్తుకొనడంలోనే ప్రస్తుతించడంలో ఎంతో వ్యంగ్యాత్మకమైన సూచన ఉంది. ఏవిలు విద్యలో తన కున్న ప్రావీణ్యాన్ని నమ్ముకొని "వీనుల వీక్షించి వెన శబ్ద వేధులు" వేశాడో అదే అతని శాపానికి కారణమైంది. అవసానదశలో తండ్రి వద్ద వుండకుండా రాముడు అడవులపాలవడానికి అదే కారణమైంది. కైక వరాలు అడగడ మనేది ఆ శాపాగ్నికి తోడ్పడ్డ గాలి. కైక అలిగి తల కట్టుకొని పడుకొన్నప్పుడు బుద్ధరాజు దశరథుని చేత ఓదార్పుకోసం అనిపించిన మాటలలో కూడ ఎంతో ఔచిత్యం వుంది. వనిత నీకొరకునై పధ్యులుగాని 'అసమచరిత్రులనైన జంపెదను జంపంగదగిన దుర్జన కోటనైన - గంపించి నీమాట గాచి వుచ్చెదను నీకు ప్రియంబైన నిరుపేదనైన జేకొని రాజుగా జేసెద నెలమి భామిని! నీదయబాసినయట్టి శ్రీమంతునైన దరిద్రుజేసెదను. సరిగ్గా అలాగే చెయ్యవలసివచ్చింది. కైకదయ బాసిన రాముణ్ని దరిద్రుణ్ని చేసి అడవులకు పంపకతప్ప లేదు. బుద్ధరాజుగారి దశరథుడు మాటవరుసకన్న మాటలుకూడ తప్ప లేదు. రాముడు తపసి కాకతప్పలేదు.<noinclude><references/></noinclude> tkoxke1bx56txrwgpu9vyw1rnau9jx7 104 232665 589380 2026-10-18T04:31:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 గోనబుద్ధరాజు అయితే కైక కోరినట్లు భరతుడు పట్టం కట్టుకోలేదు. వ్రతం పట్టాడు. అందుకే బుద్ధరాజుగారి రాముడు భరతుణ్ని తలచుకొని "పట్టంబు దొలగి తాపసి నైతి నేను పట్టంబుగలిగి తాప...' 589380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>186 గోనబుద్ధరాజు అయితే కైక కోరినట్లు భరతుడు పట్టం కట్టుకోలేదు. వ్రతం పట్టాడు. అందుకే బుద్ధరాజుగారి రాముడు భరతుణ్ని తలచుకొని "పట్టంబు దొలగి తాపసి నైతి నేను పట్టంబుగలిగి తాపసియయ్యె నతడు" అని బాధపడతాడు. సీతాపహరణం మొదలు సీత అగ్ని ప్రవేశం దాక రాముడు ఆమెకోసం. తలచుకొని పడిన బాధమ క్రమక్రమంగా బుద్ధరాజు వర్ణించాడు. తనతో సీత ఉన్నంతకాలం తాను వనవాసం చేస్తున్నట్లు రాముడు భావించలేదు. ఆమె ఎడబాయగానే ఇలా అంటాడు: ఇది మహారణ్యమై యిప్పుడు తోచె-నిది వర్ణశాలయై యిప్పుడుతో చె నిది నాకుదవమని ఇప్పుడు తోచె-నిదినాకు దుఃఖమై యిప్పుడుతోచె నేలె మహీపుత్రి ! యేలెమృగాక్షి! యేలెసరోజాక్షి! యేలెలతాంగి! నేల పధూమణీ! ఇన్ని చందముల-గాలుచునున్నాడ; 'గటకటా' యనవు! అని విలపిస్తాడు. సీత చనిపోయిందా అని భయపడతాడు. ఆమె నడక, చాయ, దీప్తులు, పలుకులు అన్నీ అక్కడే ఉన్నాయి. అయితే ఆమె లేదు. అందుకే ఇలా విలపిస్తాడు: అలసయానముల బా గంచల కిచ్చి-లలితాంఘ్రరుచి ప్రవాళంబుల కిచ్చి వరకుచోన్నతి చక్రవాకుల కిచ్చి - కరములు కెంపు పంకజముల కిచ్చి మెయిచాయ త్రొక్కారు మెరుగుల కిచ్చి-నయన వైభవముమీనములకునిచ్చి చల్లని ముఖదీప్తి చంద్రునకిచ్చి - తెల్లని నగవు చంద్రికలకు నిచ్చి చెలువంపు బలుకులు చిలుకలకిచ్చి-యలకల మనుగాంతి యళులకు నిచ్చి రదముల యొప్పు వజ్రంబుల కిచ్చి-పొదలు మైరావులు పూవులకిచ్చి నన్నపునడు మాక సంబునకిచ్చి - నిన్ను దైవము మ్రింగెనే నేడు సీత! ఈ భావాలు గురజాడ అప్పారావుగారి 'పుర్ణమ్మకథ'లో చివరిన కనబడతాయి. పూర్ణమ్మ మరణించి నప్పుడు అప్పారావు గారు ఎలా వర్ణించారో చూడండి: చీకటి నిండెను కొండల కోసల మేతకు మెకములు మెనలజనెన్ దుర్గకు మెడలో హారము లమరెను పూర్ణమ యింటికి రాదాయె.<noinclude><references/></noinclude> iyws7s7n4vr8xolfw0au6e7buhf00mk 104 232666 589381 2026-10-18T04:32:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కన్నులకాంతులు కలవల చేరెను మేలిమి జేరెను మేనివనల్ హంసల జేరెను నడకల బెడగులు దుర్గను చేరెను పూర్ణమ్మ, 187 "పూర్ణమ్మ కథ" నాకొక ఏకాంక విషాదాంతనాటికగా కనపడ...' 589381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III కన్నులకాంతులు కలవల చేరెను మేలిమి జేరెను మేనివనల్ హంసల జేరెను నడకల బెడగులు దుర్గను చేరెను పూర్ణమ్మ, 187 "పూర్ణమ్మ కథ" నాకొక ఏకాంక విషాదాంతనాటికగా కనపడుతుంది" అని చెప్పి చివరిచరణం ఉదాహరించి "ఒక మహాకావ్యాన్ని చదివి ముగించిన అనుభూతి ఈ చరణంలో మనకు లభిస్తుంది" అని శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు గారు వ్రాశారు." రంగనాథరామాయణంనుండి గురజాడ ఉత్తేజులవబట్టే ఔచిత్యంతో తమ ఖండకావ్యాన్ని ముగించారు. బుద్ధరాజుగారి రాముడు సీతావియోగంవల్ల “మదన వేదనలనున్మత్తు చందమున బెదరిచూచుచు దన పెంపెల్ల మరిచి" విలపించిన వాడు. అందుకే నెలత! నీవిరహాగ్ని నీదులావణ్య- జలరాశి మునుగక చల్లార్పరాదు. తగిలి యీశోకాబ్ధి దరుణి! నీ మేను తగు తెప్పగా కెట్లు తరియింపవచ్చు? మగువ ! నీపాలిండ్ల మరుగు లేకున్న నాగి గాము శరవృష్టికోర్వంగరాదు. అని శోకిస్తాడు. అనంతర కవుల కావ్యాలలో లాగ మరి ముఖం మొట్ల కనబడే పద్ధతిలోనే సీతకోసం గాలిస్తాడు. నెలదీ కానవే యెలదిగబోడి ? - జలజంబ! కానవే జలజాతగంధి ? హరిరాజ! కానవే హరిమధ్య నీవు? - కరిరాజ! కాననే కరిరాజగమన? హరిణంబ! కానవే హరిణాయ జుక్షి- ఐరభృత! కానవే వరభృతవాణి? నళినాథ! కానవే యబినీలవేణి?- దిలకంబ: కానవే తిలకాంచితాన్య ? జందన! కానవే చందనగంధి - గుందంబ: కానవే కుందాభేరదన ? ననుచు విభ్రాంతుడై... వెలది కోసం రాముడు వెతికాడు. కొన్నాళ్ళకు వెలలేని నగలు సుగ్రీవుడు చూపించాడు. రావణుడు తీసుకుపోతున్నప్పుడు ఆమె ఆ నగలను తీసి చీర చెంగు చింపి మూటకట్టి పడేసింది. ఆ నగలను చూడగానే రాముడు- 14. ముత్యాలసరాలు (విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం), పరిచయం, పుట 11.<noinclude><references/></noinclude> 6ybo9fm6tda1e24hnlgoruubj6ild99 104 232667 589382 2026-10-18T04:32:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 గోనబుద్ధరాజు మున్ను గా వగలనుమున్నీట మునిగి - కన్నీట నాసొమ్ము కనబల్ల గడిగి యందందయురమున నాభూషణములు పొందించి పొందించి భూమిజదలచి బాధపడ్డాడు. చిరిగిన చీర చెంగును చూచి చింతి...' 589382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 గోనబుద్ధరాజు మున్ను గా వగలనుమున్నీట మునిగి - కన్నీట నాసొమ్ము కనబల్ల గడిగి యందందయురమున నాభూషణములు పొందించి పొందించి భూమిజదలచి బాధపడ్డాడు. చిరిగిన చీర చెంగును చూచి చింతించాడు. ఇదికాక ప్రాణనాయికయైన సీత కుదురునిండిన గబ్బిగుబ్బలమీద కాయని ఈజిల్గుపయ్యదచీర-కీయవస్థలు వచ్చె నేమనవచ్చు? ఏమంటాం? "పన్నీట నా పాదపద్మములు కడిగి చీరతో వత్తేది. దానితో నాకు విసిరేది. అడుగులకు మడుగులు వేసేది" అని అన్నీ జ్ఞాపకం చేసుకున్నాడు. దుఃఖసముద్రంలో ఇంత అల్లాడి, సముద్రానికి సేతువు కట్టి, ఉత్తరోత్తరా భీకరయుద్ధానికి ఉపమానంగా ఉండే 'రామరావణ యుద్ధం' చేశాక, ఏ సీతకోసం ఇంత కథ జరిగిందో ఆ సీతను తన దగ్గరకు తీసుకొని వచ్చాక రాముడిలో వచ్చిన మార్పు చూచి పాఠకులందరూ తల్లడిల్లుతారు. సీతమ్మ చిరవిరహాగ్నుల చెచ్చెర ఆర్పి పరమాను రాగసంభరితాత్మ అయింది. రాముణ్ణి చూచి అవనతవదనయై అశ్రుపూరాలు ధవళవిలోచ నేత్సలాల తొరుగ భయంతో ప్రియంతో పైపాటు సిగ్గు పైపడుతూఉంటే సీతమ్మ నిలబడింది. రాముడు ఆత్మలో కోపం ఉప్పొంగుతూ ఉంటే ఇలా అన్నాడు: ' "పగవాని యింటిలోపల సున్న నిన్ను దగిలి వరించుట ధర్మము కాదు. ఆలిని పోగొట్టుకొని మళ్ళా తేలేక పోయాడనే తిట్టు పాటుకు వెరచి ఇంత చేశాను. అంతే. నిన్ను ఒల్లను. ఒరపైన చోట్ల నువ్వుండు!" అని నిర్దయతో చెప్తాడు. ఈమాటలు విన్న సీతమ్మా. పాఠకులు నివ్వెరపోతారు. అప్పటి సంతోషమంతా మరచి, చెప్పనోరాడక, చేష్టలు దక్కి, తాపం పొంది, ఉత్తలమంది, కోపించి, వగచి, డగ్గుత్తిక పెట్టి రాముణ్ణి చూచి సీతమ్మ మొర పెట్టుకుంది. ఆమెతరఫున రామునితో వాదిద్దామని మన కనిపిస్తుంది. వాళ్ళిద్దరి ప్రవర్తనలూ చూసినవాళ్ళం మనం. ఇతర రామాయణాలలోని సీతమ్మకన్నా బుద్ధరాజుగారి సీతమ్మ ఎంతో ఉచితజ్ఞురాలు. ఇతర రామాయణాలలో ఒక్క అశోకవనం లోనే ఆమె గడ్డిపోచను అడ్డంపెట్టుకొని రావణుడితో మాట్లాడినట్లు వుంది. బుద్ధరాజుగారి సీతమ్మ అరణ్య కాండలోనే రావణుడిని గడ్డిపోచలాగ భావించింది.<noinclude><references/></noinclude> fcsq3xztlus5tqsvgu3o6q4a0rewdpz 104 232668 589383 2026-10-18T04:32:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 189 చూడండి - రాములవారి భార్యను ఎత్తుకుపోవడానికి స్వాములవారి వేషం వేసుకొన్న రావణుడు ఆమె అందం చూచి నీమందహాసంబు నిత్యంబు నాదు- ప్రేమాంబునిధికి జంద్రిక...' 589383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 189 చూడండి - రాములవారి భార్యను ఎత్తుకుపోవడానికి స్వాములవారి వేషం వేసుకొన్న రావణుడు ఆమె అందం చూచి నీమందహాసంబు నిత్యంబు నాదు- ప్రేమాంబునిధికి జంద్రిక యగుగాక రమ్ము నా లంకాపురమ్మున కనుడు-నమ్మాట విని సీతయతిఖితయగుచు ధీరగావున వాని దృణముగా జూచి - తీరున దనచేతితృణము జూచుచును - జవాబు చెప్పింది. అది వినిపించుకొనక రావణుడు ఆమెను చేర పట్టి తీసుకుపోయాడు. అప్పు డామె శోకిస్తే భూదేవి వణికింది. గోదావరి పారకుండా గ్రక్కున నిలిచిపోయింది. ఈ ఒక్క భావన చాలు - బుద్ధరాజు మహాకవి అని చెప్పడానికి, ఇటువంటి భావాలు ఎన్నెన్నో ఈ కావ్యంనిండా అతని ప్రతిభకు గుర్తుగా నిలిచిపోయాయి. ఇందులోని భావాలనే నాటినుంచి నేటిదాకా తెలుగుతల్లులు పాడుకొంటున్నారు. వాస్తవానికి 'ఊర్మిళా దేవినిద్ర', 'లక్ష్మణదేవర నవ్వు' మొదలయిన మధుర ఖండాలకు బీజాలు ఈ రామాయణంలో ఉన్నవే. సీతా, రామ, లక్ష్మణులు శృంగబేరపురంలో ఉన్నప్పుడు పధ్నాలు గేళ్ళు నిద్రపోకుండావుంటానని లక్ష్మణుడు నియమం ఏర్పరచుకొనడమే యితరరామాయణాల్లో కనబడుతుంది., బుద్ధరాజు అక్కడ లక్ష్మణస్వామికీ నిద్రాదేవికీ ఒక 'కాంట్రాక్టు' ఏర్పాటు చేయించాడు. చూడండి: పదునాలు గేండ్లును బగలును రేయి నిదురవోపకయుండ నియమంబుసేసి తమయన్న సెజ్జకుడవ్వులు నిలిచి-యలములమానసుడునై యటుగొల్చియుం నారాత్రి నిద్ర మాయారూపు దాల్చి- ధీరు డాలక్ష్మణదేవుని జేరి 'యేసు నిద్రాదేవి; మేర్పడ దెల్పు-మా నాకునింకెట్లు మానాథ్య యంత విధి విధించెనువెంటవెంట వర్తింప;- విధ మేది నిన్ను నే విడుచుట కింక ? సనిన నూర్మిళయందు సహరహంబులును-జనియుండు; మంత నీ సమయంబు దీర్చి వచ్చినగైకొందు వరుస నిన్ననిన - నిచ్చ 'నౌగా' కంచు నేగె నిద్రయును; నలరుచు దేవతానుగ్రహంబు గలిగెనా' కనుచు లక్ష్మణదేవుడుండి. శ్రీరామపట్టాభిషేకమైనాక నిండుకొలువులో లక్ష్మణదేవుడు ఫక్కున నవ్వాడు. దానికి కారణం ఇన్నాళ్లూ రాని నిద్ర ఆనాడు రావడమే. బుద్ధ రాజు<noinclude><references/></noinclude> h6gnt9kkf1re6fklhfh9m3z6snmrweb 104 232669 589384 2026-10-18T04:32:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 గోనబుద్ధరాజు కొద్దిగా సూచించిన కథాలేశాలను తెలుగుతల్లులు విస్తరించి పాడుకొంటున్నారు. బుద్ధరాజు సీతారామలక్ష్మణులను తెలుగుదేశంలో సుస్థిరంగా కట్టివేశాడు రామాయణ పాత్ర...' 589384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>190 గోనబుద్ధరాజు కొద్దిగా సూచించిన కథాలేశాలను తెలుగుతల్లులు విస్తరించి పాడుకొంటున్నారు. బుద్ధరాజు సీతారామలక్ష్మణులను తెలుగుదేశంలో సుస్థిరంగా కట్టివేశాడు రామాయణ పాత్రలను తమచిత్తమొచ్చినట్లు తెనుగుతల్లులు తిప్పుకొంటున్నారు. తెలుగునాట రామాయణం ఇంత నాటుకుపోవడానికి కారణం బుద్ధరాజు దానిని తన తండ్రి పేర ప్రఖ్యాతంచేయడమే. భారతజాతీయ కావ్యాన్ని ఆంధ్రులసొమ్ము చేయడానికి బుద్ధరాజు యధాశక్తి సేవచేశాడు. అది ఏదో 'ఉడతాభక్తి' కాదు. కొండంత సేవ. బంగారుకొండకు వేసిన రత్నాల నిచ్చెన.<noinclude><references/></noinclude> r6ebq81fkrnc5qhogbhjusco82tu0kn 104 232670 589385 2026-10-18T04:33:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 కాచభూపతి, విట్టలరాజు పోయిన ప్రకరణంలో గోసబుద్ధరాజు ఉత్తర రామాయణం కూడా వ్రాద్దామనుకుని వయస్సు ముదిరిపోవటంవల్ల ఆ భారాన్ని తన కుమారులు కాచభూపతి, విట్టలరాజులమీద పెట్టినట్...' 589385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 కాచభూపతి, విట్టలరాజు పోయిన ప్రకరణంలో గోసబుద్ధరాజు ఉత్తర రామాయణం కూడా వ్రాద్దామనుకుని వయస్సు ముదిరిపోవటంవల్ల ఆ భారాన్ని తన కుమారులు కాచభూపతి, విట్టలరాజులమీద పెట్టినట్లు చెప్పు కొన్నాం. ఆ అన్నదమ్ములు బహు పురాణజ్ఞులు, బహుకళాన్వితులు, బహుకార్య కోవిదులు, కవిరాజభోజులు, ఉరుతర ప్రావీణ్యులు - అని ఉత్తరకాండ అవతారికలో వాళ్ళు చెప్పు కొన్న మాటలనుబట్టి తెలుస్తున్నది. ఆరు కాండలూ వ్రాసిన బుద్ధరాజు 'మానసంలో భగవంతుడు కనబడి 'ఇంక నువ్వు మాతో ఉండటానికి రా. నీ వాంఛితార్థాన్ని నిర్వహించటానికి నీ కుమారులను నియోగించు' అని చెప్పాక బుద్ధరాజు కుమారులను పిలిపించి, "నాకూర్మి సుతులు కాబట్టి నేను పూనిన కథ ఎల్లజనులూ మానుగా కొనియాడేటట్లు మధుర వాక్యాలలో చెప్పండి" అని ఆదేశించాడు. వాళ్లు తమ తండ్రి ప్రతిన చిరకీర్తులు పెంపొందగా చెల్లించడం పరమ ధర్మమని భక్తితో ఉత్తర రామాయణం తుదముట్టా చెప్పారు. అప్పటికి తిక్కనగారి నిర్వచనోత్తర రామాయణం దేశంలో బాగా ప్రచారమైంది. అయితే తిక్కనగారు తమ కావ్యాన్ని శుభాంతం చేయటం కోసం లక్ష్మణస్వామి, రామచంద్రుడు నిర్యాణం చెందడం వ్రాయలేదు. గోన సోదరులు తమ తండ్రి ప్రతిన నెరవేర్చటానికి వాల్మీకిరచన అనుకొన్నదంతా చివరివరకూ చెప్పారు. తిక్కనగారు విడిచిపెట్టిన చివరి భాగాలనే కాక<noinclude><references/></noinclude> avns8g74mqu1qybi51n94vird5vy7ty 104 232671 589386 2026-10-18T04:33:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '192 కాచభూపతి, విట్టలరాజు మధ్యలో కొన్ని కధలను కూడా విపులంగా చెప్పారు. ఉదాహరణకు అహల్యకు గౌతముడు శాపం ఇవ్వడం, లక్ష్మణుడు రామునికి వృత్రాసురకధ చెప్పడం, రాముడు అతనికి ఇలుని కధ, బ...' 589386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>192 కాచభూపతి, విట్టలరాజు మధ్యలో కొన్ని కధలను కూడా విపులంగా చెప్పారు. ఉదాహరణకు అహల్యకు గౌతముడు శాపం ఇవ్వడం, లక్ష్మణుడు రామునికి వృత్రాసురకధ చెప్పడం, రాముడు అతనికి ఇలుని కధ, బుధుని కథ చెప్పడం మొదలైనవి ఇందులో ఉన్నాయి. ఒకటి రెండు ఘట్టాలలో తిక్కనగారి రచనకు, ఈ గోనసోదరులు రచనకు పోలికలు చూద్దాం. తిక్కనగారి రంభారావణ సంవాదం ప్రసిద్ధమైనది. వారు రంభను ఎలాగ వర్ణించారో చూడండి. రావణుడు వెన్నెలలో కూర్చున్నాడు. అప్పు డొకరు గొంచెముగు నాభరణంబులు నన్నపూతయుం గొప్పిడి త్రిప్పిలో జెరివికొన్న నడంగిన పూవులుం బయం గప్పిన చేలకొంగునునుగప్పును మెల్పున నేగు మెట్టెలే జప్పుడు చెన్ను జేయుగతి చందము వింతగ బోవునయ్యెడన్. (నిర్వ. 6-58.) నాలుగే పాదాలలో తిక్కనగారు వ్రాశారు. గోన సోదరులు ఎలా వర్ణించారో చూడండి. అందంద రుచిజాల ఘడరంగ వెలుగు చందురు జూచు నా సమయంబునందు రోలంబకుల నీలరుచి బొల్చు కచము బాల చంద్రుని బోలు ఫాలరేఖయును సోముడు కామారి సూడు సాధింప గాము నమ్ములు విల్లు గైకొన్న కరణి మురిపెంబునిందారు ముఖమండలమున సొరిది చెన్నగు వాడి చూపులు బొమలు యవిరళ రేఖమై సమరంగ బొల్బు నవకుండకళికల నవ్వు దంతములు పానాభిరతి దన్ను బట్టినవారి మానువజాలని మధురాధరంబు కందుసుధాధార గడిగిన వెలుగు నిందు బింబముతోడ నెనవచ్చు మోము కంబు సన్నిభమైన కంఠంబు పసిడి పంచిన జిగిమించు బాహుమూలములు<noinclude><references/></noinclude> 9ejaaivy5btwsbb6efzoc3u9remozvg 104 232672 589387 2026-10-18T04:33:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గరమొప్పు నవపుష్పకాంతి జెన్నారు. కరపల్లవంబులు గల బాహులతలు నిండారు పెంపున నిక్కి క్రిక్కిరిసి యొండొంటితో రాయు నురుకుచద్వయము వారు చెన్నారులు నాస్త...' 589387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III గరమొప్పు నవపుష్పకాంతి జెన్నారు. కరపల్లవంబులు గల బాహులతలు నిండారు పెంపున నిక్కి క్రిక్కిరిసి యొండొంటితో రాయు నురుకుచద్వయము వారు చెన్నారులు నాస్తి వాదమున కారంగ నవకాశమైన నెన్నడుము రోమావళీ ధూమరుచిరమై కాము హెూమ కుండముక్రియ నొప్పు నాభియును మదను జయోత్సవమహిమ సూచించు కదళికాయుగళంబు గతి యూరు యుగము రతిరాజవర తపోరాశినా దనరు సతి దీర్ఘ మేఖలంబగు నితంబమును భావజు నాటించు పసిడి తూనికల కైవడి చిత్రంబు గలచు జంఘలును జిత్తంబు లలరంగ జిగుళులు గడచు మెత్తని యడుగులు మెరుపారు నడుపు కనక రేఖాకాంతి గడగడ వరచు తనుపల్లికయు వీణదలిపించు వెలుగు చెన్నారు అప్సర స్త్రీలలో నెల్ల మున్నెన్నడు జగన్మోహన స్ఫురణ చారు లక్షణ కళా సౌభాగ్యవతుల కారయ నువమాన మగుచున్న రంభ యున్నతస్తవకుంభకు యుగళ భారమున నన్నువు కాదీగె యసియాట కులికి చెలువున సేమంబు చింతించె ననగ గొలది భూషణములు కొమరార బూని కొన్నియు విరులొప్ప గొప్పు న దురిమి సన్నపు నుసుబూత చదునుగా బూసి కట్టిన పుట్టంబు కప్పు దన్దప్ప మెట్టుచో మట్టియల్ మెలవున దాక మనసిజ మంత్రంబు మరవక లోన మునికినట్లుందియల్ మొగి నొయ్య మొరయ సవిరళగతిగాము డమరించు కోలు 193<noinclude><references/></noinclude> 7kn3o2n8dkk4ne5pdwm5fw2jm96ewa9 104 232673 589388 2026-10-18T04:33:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 దివిరి యా కెంగేలు దీప్తి రాగిల్ల ఫలనొప్ప మన్మధ ధ్వజమీనరుచుల గెలిచి దృష్టులు భీతి గెలకుల బాలయ దాలిమి దూలించి తావి లేజపట కాచభూపతి, విట్టలరాజు తరళ భావంబగు తమకంబుతోడ సరుగం...' 589388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>194 దివిరి యా కెంగేలు దీప్తి రాగిల్ల ఫలనొప్ప మన్మధ ధ్వజమీనరుచుల గెలిచి దృష్టులు భీతి గెలకుల బాలయ దాలిమి దూలించి తావి లేజపట కాచభూపతి, విట్టలరాజు తరళ భావంబగు తమకంబుతోడ సరుగంగ బొడగని యద్దమేతెంది. ' (రంగ. ఉత్తర.పుటలు 69,70) తిక్కనగారు వ్రాసినది నాలుగు పాదాలే అయితే ఈ సోదరకవులు ఇరవై ఎనిమిదిరెళ్లు యాభై ఆరు ద్విపద పాదాలు వ్రాశారు. తిక్కనగారు 'కొంచెముగు నాభరణాలు' చెప్తే వీరుకూడా కొలది భూషణాలే రంభకు మంజూరు చేశారు గాని ఎన్నో ఉపమాలంకారాలను వాడేశారు. తాము కూడా కొలదిగానే అలంకారాలు వాడితే అందంగాను ఉండేది. తిక్కన గారిలాగ వీళ్లు రంభ వంటిమీద 'సన్న పునునుపూత పూసినా గ్రంధంలో వర్ణనలు ఎంతగానో పులిమేశారు. తిక్కనగారిరంభ 'నీళ్లుల పట్టున నేయి మందొక్కొ' అంటే వీళ్ల రంభ కూడా అలాగే 'నీరువట్టయినచోనేయి ద్రావెదనె' అని రావణునితో మొగమాటం లేకుండా విరసవచనాలు చెప్తుంది. ఆ మాటలు విన్నాక తిక్కనగారి రావణుడు ఉన్మత్తుని గతి అంతా విన్నా వినిపించుకోకుండా రంభను పట్టుకొన్నాడు. ఈ సోదరకవుల రావణుడు ఇంకా వాదం పెట్టుకొంటాడు. ది తనము వేశ్యల కెందు ధర్మంబు గాదు వెలయాలుజెలమయు విధియు వనము- జలిపందిరియు సర్వజనులకుసమము లంజె యెవ్వని యాలు? లలన ! యిమేర కంజనేటికి నీకు సవ్సరాంగనలు కాముదీమంబుల కరణికాముకుల తామసంబున ముంచి తమకంబు పెంచి వలరాజువలకు దీవలతురుగాక - వలతురె మదిలోన వారకామినులు? ( రంగ. ఉత్తర. పుట 71) 1. రంగనాథ రామాయణం ఉత్తరకాండను శతావధానులు దివాకర్ల తిరుపతిశాస్త్రి గారు పరిష్కరించారు. చెలికాని లచ్చారావుగారు 1930లో ప్రచురించారు. (ముద్రితాంధ్ర గ్రంధసర్వస్వం 5వ గ్రంధం. -<noinclude><references/></noinclude> poquin8g3cwxsvtgicyuy8n8prlkk5x 104 232674 589389 2026-10-18T04:33:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 195 అని హితోపదేశం చేస్తాడు. ఇవి వేశ్యామాత మాటలు లాగున్నాయిగాని ఉన్మత్తుని గతిలో ఉండవలసిన కాముకుని మాటలు లాగ లేవు. ఎంత డబ్బిచ్చి వారకాంతదగ్గరకు వెళ్ల...' 589389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 195 అని హితోపదేశం చేస్తాడు. ఇవి వేశ్యామాత మాటలు లాగున్నాయిగాని ఉన్మత్తుని గతిలో ఉండవలసిన కాముకుని మాటలు లాగ లేవు. ఎంత డబ్బిచ్చి వారకాంతదగ్గరకు వెళ్లినా మగవాడు తాత్కాలికంగా వలపు కోరుతాడు. సానిదానికి ప్రేమ యేమిటే అనేవాడు సరసుడే కాడు. తిక్కనగారి రావణుడు అంగనను పొదివిపట్టుకొని సగాఢాలింగనగా తామ్రచూడలీలా చతురాసంగ క్రీడాసంగతికి మదము నేడేర మిగుల 'ఎంగిలి ' గావించాడు. తిక్కనగారు ఇలాగ అల్పాక్షరాలతో అనల్పార్ధాన్ని స్ఫురింపజేశారు. గోనసోదరకవులు ఇలా వ్రాశారు: కుటిలంపు గనుబొమల్ కోరారు విండ్లు- పటుకటాక్షంబులు బాణజాలములు భామిని పలుకులు బాణమంత్రములు-కాముకచిత్తముల్ ఘనశరవ్యముల గాలీల మెలగు నిన్గనుగొన్న మీద-దాలిమి గలుగు నె తనుమధ్య యనుచు లాతిమించుల చూపు లలితకక్షములు - భ్రాతిచన్నులు దోవబయ్యెద దొలగ బలువిడి సంటగ బట్టి పూకొమ్మ వలచినట్లా లింగనంబు గావించి కుంభికుంభస్థలగురునితంబమును-రంభానిభోరులు రణితమేఖలయు గంభీరనాభియు గడుకాంక్ష బెనచి సంభోగమిమ్ములజరిపి పొమ్మనియె. (రంగ.ఉత్తర.వుట 71) - ఇష్టం లేని రతిలో నలిగిన రంభను ఎంతో సానుభూతితో తిక్కన గారు ఇలా వర్ణించారు. పగరాజు పైవచ్చి బలువిడి బరిభవించిన దలంకిన పురశ్రీవిధమున సమదద్విపము కేళి సలిపిన జాల నలంగిన యుద్యాన లక్ష్మి కరణి ఘనలులాయము నిచ్చి తన యిచ్చ వాడిన గలగిన నెత్తమ్మికొలనిభంగి గడు బెట్టిదవు గాలి సుడిసిన నెరిదప్పితిరిగిన మవ్వంపు దిగెమార్కె మున్ను గైసేసి యలవద్ద చెన్నుదప్పి యెలమి బ్రియుపాలి కేగెడులలి యడంగి వేరచందమై యెంతయు విన్ననయ్యె వసుర గారించివిడిచిన నమ్మృగాక్షి. (నిర్వ.6-75) ఈ సోదరకవులు ఈ భావుకత్వాన్ని మించకపోతే పోయె పూర్తిగా అనుకరించలేదు. 'అంత నా రంభయు నంభోజ సరసి దంతిసొచ్చిన చొప్పు<noinclude><references/></noinclude> am5dn1zpebk35mgynmd4oyozdp95n0c 104 232675 589390 2026-10-18T04:33:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '196 కాచభూపతి, విట్టలరాజు అని ఒక్కటే ఉపమానం చెప్పారు. కచకుచాదుల వర్ణనలో అంత ఉదారంగా ఉండే ఈ కవులు ఇటువంటి చోట్ల చాలా మితభాషులు. తిక్కనగారి నిర్వచనోత్తర రామాయణంతో ఈ ఉత్తర కాండన...' 589390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>196 కాచభూపతి, విట్టలరాజు అని ఒక్కటే ఉపమానం చెప్పారు. కచకుచాదుల వర్ణనలో అంత ఉదారంగా ఉండే ఈ కవులు ఇటువంటి చోట్ల చాలా మితభాషులు. తిక్కనగారి నిర్వచనోత్తర రామాయణంతో ఈ ఉత్తర కాండను తైపారువేసి చూస్తే ఎన్నో విషయాలు తెలుస్తాయి. ఈ సోదరకవులు అవతారికలో చెప్పిన విషయాలవల్ల తెలిసే చారిత్రకాంశాలు పరిశోధకుల్ని మా చెడ్డ ఇబ్బందిలో పెట్టాయి. పూర్వ రామాయణంలో బుద్ధరాజు తన తండ్రి పేరు విట్టల నాధుడని చెప్పాడు. ఉత్తర కాండలో ఈ సోదరకవులు తమతండ్రిపేరు బుద్ధరాజని తాత పేరు మాత్రం గన్నయ్య అని చెప్పారు. ఈమాట యతిస్థానంలో ఉంది. చూడండి. కోసవంశార్ణవకువలయ ప్రియుడు నా వొప్పు కొనగన్న క్షితీంద్రునకు ననుకూలమై యున్న యన్నమాంబికకు దనయుండు సాహిత్యతత్త్వకోవిదుడు దానప్రసిద్ధుండు ధర్మ శీలుండు భూసుతాచారుండు బుద్ధభూవిభుడు.' ఈ పేర్లలో ఉండే వైరుధ్యానికి సంజాయిషీలు చెప్పడానికి పరిశోధ కులు ఎంతెంతో ప్రయత్నించారుగాని ఏదీ సంతృప్తి ఇవ్వదు. బుద్ధ రాజు మేనత్త కుప్పాంబ వేయించిన బూదపూరు శాసనం సహాయంతోనూ, ఇతర ఆకరాలతోనూ కొంత ఊహించి కోనవారి వంశవృక్షాన్ని రచించవచ్చు. శాసన ప్రమాణంకన్నా ఊహాగానమే ఈ వంశవృక్ష రచనకు ఎక్కువ అవసరమవుతుంది. ఇంకకొన్ని నికరమైన శాసనాలు బయటపడితే గాని విశ్వసనీయంగా, అందరికీ ఆమోదకరంగా ఉండేటట్టు ఈ నామధేయ వైరుధ్య సమస్యను పరిష్కరించలేము. చాగంట శేషయ్యగారు ఇలా వ్రాశారు. ' ఉత్తర రామాయణంలో 'నానొప్పు గోనగన్న క్షితింద్రునకును' అను ద్విపదను ' 1. రంగనాథ రామాయణం - ఉత్తరకాండ 5 నుండి 10 దాకా పాదాలు. 2. తెలంగాణా శాసనాలు - సంపుటి 1. నెం. 36-పుట 78 3. ఆంధ్రకవితరంగిణి-4వ సంపుటి, పుట 24 4. నొప్పుల' అని ఉండాలి. లేకపోతే మాత్రాధిక్యం.<noinclude><references/></noinclude> n6q17ddlm59gsgoxlptnv926btzqzbq 104 232676 589391 2026-10-18T04:34:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '7. కుప్పను 11. దత్తుడు (1276) గుండయ గోసేవారి ఒక మాదిరి వంశవృక్షం. 1. గోన కాట భూపతి 2. రుద్ర భూపతి T 3 పేరు తెలియదు. 4. బుద్ధ భూపతి 8. మల్లయ 9. బుద్ధయ 5. కాట భూపతి (1250-58) 10. విట్టయ (1284) 6. గన్నయ (1284) కాటయగార...' 589391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>7. కుప్పను 11. దత్తుడు (1276) గుండయ గోసేవారి ఒక మాదిరి వంశవృక్షం. 1. గోన కాట భూపతి 2. రుద్ర భూపతి T 3 పేరు తెలియదు. 4. బుద్ధ భూపతి 8. మల్లయ 9. బుద్ధయ 5. కాట భూపతి (1250-58) 10. విట్టయ (1284) 6. గన్నయ (1284) కాటయగారి గుండయ 12. బుద్ధయ 14. కాచయ్య 11 13. బు (పూర్వ రామాయణ కర్త) సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 15. పిన విజ్ఞయ సూచన :- 11వ సంఖ్యగల వ్యక్తులు ఇద్దరూ ఒక్కరే. (ఉత్తర రామాయణ కర్తలు) 197<noinclude><references/></noinclude> 4t7a5romurkrcupz8jm4kg58azrb277 104 232677 589392 2026-10-18T04:34:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 కాచభూపతి, విట్టలరాజు ఈ వంశ వృక్షంలో 5,6,7,10 సంఖ్యలు గల కాటభూపతి, గన్నయ, కుప్పమ, విటయల శాసనాలు దొరుకుతున్నాయి. చెంగల్పట్టు జిల్లా కాంచీపురం తాలూకా తిరుప్పుక్కు గ్రామంలో గోనకా...' 589392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>198 కాచభూపతి, విట్టలరాజు ఈ వంశ వృక్షంలో 5,6,7,10 సంఖ్యలు గల కాటభూపతి, గన్నయ, కుప్పమ, విటయల శాసనాలు దొరుకుతున్నాయి. చెంగల్పట్టు జిల్లా కాంచీపురం తాలూకా తిరుప్పుక్కు గ్రామంలో గోనకాటయ శాసనం ఒకటి ఉంది. ఇది క్రీ.శ. 1250 -58 ప్రాంతాలదని మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు నిర్ణయించారు. * అయతే ఈ కాటయను వారు ఒకటవ సంఖ్యగల కాటభూపతిగా గుర్తించారు. ఆ వ్యక్తి కాలం 1250-58 అయితే మిగతా శాసన కాలాలను సమన్వయం చేయడం పడదు. ఒకటవ నెంబరు వ్యక్తి క్రీ.శ. 1250-58 ప్రాంతాల వాడైతేయ అతని మునిమనవడి యొక్క కూతురు (7వ నెంబరు వ్యక్తి) క్రీ.శ. 1276లో ఎదిగిన కొడుకుల తల్లి అయి ఉండడానికి ఆస్కారం లేదు. ఈమె శాసనం ఒకటి బూదపూరులో దొరికింది. ఇచ్చారు. అది శాలివాహన శకవర్షాలు 1195 ధాతనంవత్సర మాఘశుద్ధ దశమి, అంటే క్రీ.శ 1276. శాసనంలోని కాటయ ఈమె తండ్రి కాలినికి వస్తాడు. ఈమె తండ్రి బుద్ధరాజు అనీ, ఈమెకు మల్లయ, బుద్ధయ, విజయ, కాటయ కొడుకు గుండయ అనే తమ్ములున్నారన్న విషయాలు ఈమె శాసనం వల్ల తెలుస్తాయి. ఈమె కడగొట్టు తమ్ముడు గుండయను కాటయకు దత్తత ఇచ్చారు కాబోలు. అందుచేత తమ్ముళ్ళ జాబితాలో 'కాటయ కొడుకు గుండయ' అని చెప్పారు. లేక పినతండ్రి కొడుకును తమ్ముడుగా చెప్పు కొన్నా చెప్పు కోవచ్చును. ఈ కాటయ తిరుప్పుక్కు కాటయ కావడానికి రెండు శాసనాలలోని కాలలూ సరిగా అతుకుతాయి. దానిలో కాలం అసందిగ్ధంగా అందుచేత తిరుప్పు క్కు కున్పమ్మ సోదరులలో విజ్ఞయ ఒకడున్నాడని బూదపూరు శాసనం వల్ల తెలుస్తున్నది. గోన గన్నయకు రాజ్య రక్షామణిగా పలుదుర్గాలు సాధించిన ఒక విట్టలభూపతి గురించి రాయచూరు శాసనం వల్ల తెలుస్తుంది. దీని కాలం క్రీ.శ. 1284. ఈ విట్టలభూపతే రంగనాథ రామాయణకర్త బుద్ధరాజు తండ్రి. ఇతనికి బుద్ధరాజేకాక ఇతర సంతానం కూడా వుంది. రంగనాధ రామాయణం కృత్యాదిని విట్టలనాధుని కొలువును కవి వర్ణించాడు. అందులో "హితులు, మంత్రులు, పురోహితులు, ఆశ్రితులు, సుతులు, రాజులు, బహుశ్రుతులు" కొలుచుకొంటున్నారని చెప్పాడు. ఈ సుతులందరిలోను బుద్ధరాజు కడగొట్టువాడై ఉండవచ్చును. ఇతడు తన పెద తండ్రి కొడుకు గన్నయగారి బుద్ధయకు పుట్టిన బిడ్డలు కాచవిభుడు, పిన విఙ్గలరాజులను దత్తత చేసుకొన్నామో.. రంగనాధ రామాయణం రాయల ప్రచురణ -<noinclude><references/></noinclude> hgse0plfa7m2u8z4l6qp8v8s3wkophr 104 232678 589393 2026-10-18T04:34:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 199 “నావొప్పు విఠలసరనాధమణికి' అని సవరింపనైన సవరించ వలయును, లేదా యీద్విపదకును తరువాతి ద్వివదకు నడుము గన్నారెడ్డికిని, విఠలనాధునకును గల సంబంధమును దెల...' 589393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 199 “నావొప్పు విఠలసరనాధమణికి' అని సవరింపనైన సవరించ వలయును, లేదా యీద్విపదకును తరువాతి ద్వివదకు నడుము గన్నారెడ్డికిని, విఠలనాధునకును గల సంబంధమును దెలువుచు విఠలుని పేరుదాహరించి మరి రెండు ద్విపదల నైనను జేర్చవలయును. ఇంతకంటే నీ సమన్వయమునకు మార్గాంతరము లేదు. భావి పరిశోధనమున నీకఠిన సమస్య పూరించబడునేమో చూడవలసియున్నది. మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు ఈ సమస్యను చర్చించారు. "పితామహునిపేరు ఈ విధముగా నుండుటకు కారణము నూహింప లేము. ఈవిషయమున చిక్కు విడదీయుటకు ప్రయత్నించుట నేలవిడిచి సాము చేయుటయే. ప్రమాణ రహితములైన కల్పనలతో, ఊహలతో ఈ సమస్యను పరిష్కరింప బూనుటకంటే దీనిని భావి పరిశోధకులకు వదిలి పెట్టుట యుక్తము".s చాగంటి శేషయ్యగారు భావించేటట్టు సవరించటం కన్నా సోమశేఖర శర్మగారు చెప్పినట్టు ఆగడమే మంచిది. కుశలవులలాంటి ఈ కోససోదరకవులు రంగనాథరామాయణాన్ని ఏనాడో పూర్తి చేశారు. ఈ తొలి జంట కవుల రచన మీద పరిశోధనలు మాత్రం ఇంకా పూర్తికాలేదు. 5. రంగనాధ రామాయణం (రాయలు అండ్ కో ముద్రణ), పీఠిక, పుటలు 11-12<noinclude><references/></noinclude> oj1lrscsfjep08r0a5wndehlyofxrja 104 232679 589394 2026-10-18T04:35:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 దోనయామాత్యుడు కవికులగురువు కాళిదాసు తన మేఘ సందేశంలో ఆ కావ్యానికి ఆధారభూతమైన మేఘుణ్ణి ప్రత్యేకంగా ఒక 'మంచి' రోజున కథలోనికి ప్రవేశపెట్టారు. చూడండి శ్లోకభాగం. ఆషాఢస్య ప్రథ...' 589394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>11 దోనయామాత్యుడు కవికులగురువు కాళిదాసు తన మేఘ సందేశంలో ఆ కావ్యానికి ఆధారభూతమైన మేఘుణ్ణి ప్రత్యేకంగా ఒక 'మంచి' రోజున కథలోనికి ప్రవేశపెట్టారు. చూడండి శ్లోకభాగం. ఆషాఢస్య ప్రథమదివసే మేఘ మాక్లిష్టసానుం పప్ర క్రీడాపరిణతగజ ప్రేక్షణీయం దదర్శ. (ప్రథమ 2) - ఈ శ్లోకంలో 'అషాఢస్య ప్రథమ దివసే' అనడంలో ఎంతో వాతావరణ శాస్త్ర పరిజ్ఞానం ఉంది. మూడు వందల అరవై రోజులలోనూ మరేదీ కాకుండా అపాఢ శుద్ధ పాడ్యమిని కాళిదాసు ఎంచుకొనడంలో మహత్తరమైన ఔచిత్యముంది. ఈ సంగతి తెలియక కొందరు 'ప్రథమ దివసే' అనే మాటను మార్చి 'ప్రశమదివసే' అనే పాఠాన్ని కల్పించడానికి ప్రయత్నించారు. అది అసంగతమని మల్లినాథ సూరి తెగ చీవాట్లు పెట్టాడు.1 కాళిదాసు పని గట్టుకొని ఆషాఢశుద్ధ పాడ్యమినే పేర్కొనడానికి కారణం మల్లినాథసూరి చెప్పకపోయినా తెలుగు వాఙ్మయంలో ఒకానొక కవి ధర్మమా అని మనం ఊహించగలం. అతని పేరు దోనయామాత్యుడు. అతడు 'సస్యానందం' అనే శాస్త్ర గ్రంథం వ్రాశాడు. అందులో ఇలా ఉంది. 1. సంజీవినీవ్యాఖ్య - కేచి దాషాఢస్య ప్రధమదివస' ఇత్యత్ర ప్రత్యాసన్నే సభనీతి పక్ష్యమాణనభోమాస ప్రత్యాసత్యర్థం 'ప్రశమదివస' ఇతి పాఠం కల్పయంతి. త ద సంగతమ్<noinclude><references/></noinclude> 8ks9k3i51wfn798j655b7w6163q1kh2 104 232680 589395 2026-10-18T04:35:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యామాత్యుడు పొలువగు నాషాఢంబున- తొలుపాడ్యమి మృగశిరంబుతో గూడి ఘనా 201 వఖి యాకసమున బన్నిన-వెలయుం ధర బూర్వసస్యవితతులు తరుచై (2=42) ఏ సంవత్సరం ఆషాఢ శుద్ధ పాడ్యమి మృగశిరా నక్షత్రముతో...' 589395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యామాత్యుడు పొలువగు నాషాఢంబున- తొలుపాడ్యమి మృగశిరంబుతో గూడి ఘనా 201 వఖి యాకసమున బన్నిన-వెలయుం ధర బూర్వసస్యవితతులు తరుచై (2=42) ఏ సంవత్సరం ఆషాఢ శుద్ధ పాడ్యమి మృగశిరా నక్షత్రముతో కూడి ఉండగా మేఘాలు దట్టంగా పట్టుతాయో ఆ యేడు తొలుకారు పంటలు బాగా పండుతాయి అని చెప్పాడు. అంతే కాదు. అమరగురుడు చెప్పి నాషాఢమాసంబు పెంపుపాడ్యమందు పెల్లు రేగి యస్తమానవేళ సఖాళి పడమర బన్నెనేని నవని బాయు కలుపు (2-43) ఆషాఢశుద్ధ పాడ్యమినాడు సూర్యుడు అస్తమించే సమయంలో పడమటివైపు దట్టంగా మేఘం పట్టితే ఆ సంవత్సరం కరువు ఉండనే ఉండదని బృహస్పతి చెప్పాడు. యక్షుడు తన కరువుతీరా సందేశం చెప్పి పంపించే మేఘం కాబట్టి క్షామ నివారణమై, క్షేమదాయకమైన ఆషాఢశుద్ధపాడ్యమి మేఘాన్ని కాలి దాసు కావ్యంలో ప్రవేశ పెట్టాడు. ఈ కవితా శిల్పరహస్యాన్ని అర్థం చేసుకొనడానికి తోడ్పడిన దేనయామాత్యునికి మనం ముందు కృతజ్ఞత చెప్పు కొని అతని గురించి తెలుసుకొందాం. ఇతడు వ్రాసిన సస్యానందం వర్ష శాస్త్రం. వానలు రావడానికి, రాక పోవడానికి లక్షణం అందరికీ బోధపడేటట్టు వ్రాశాడు. ఇదే తన మాటలలో ఇలా అన్నాడు. "ప్రవర్ష వివర్షణంబులు జనులకు బోధనేయుటకునై సస్యానందము జెప్ప నుద్యోగించితి'! (1-8) ఫలానా పరిస్థితులలో వానలు పడతాయని జ్యోతిష్యం చెప్పడం సాహసమే. అయినా మన పూర్వులు వాతావరణాన్ని బాగా పరిశీలించారు. చుక్కలు, దిక్కులు, గాలులు, మేఘాలు, వీటి పరస్పర సంబంధాలు కనిపెట్టారు. పశుపక్షులు వాతావ రణంలోని మార్పులకు ఏ విధంగా చేష్టలు చేసేవీ గుర్తించారు. వాతావరణ శాస్త్రాన్ని జ్యోతిష్యంలో భాగంగా వ్రాసుకొన్నారు. అయినా వాన రాకడ ప్రాణం పోకడ చెప్పలేమని మన సామెత. దీనినే సస్యానందంలో ఇలా చెప్పాడు.<noinclude><references/></noinclude> fis6k5ly5vz54mgjm13ynvlbxumtwz9 104 232681 589396 2026-10-18T04:35:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 దానవసురఖచరాదులు గానరు మానినుల చిత్తగతియును ధరలో వానల రాకయు బోకయు మానవు అది దెలియు టకట మాన్యము గాదే ! సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III (1-7) దోనయామాత్యుడు వానరాకడ తెలిసిన మాన్యుడే. ఏయ...' 589396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>202 దానవసురఖచరాదులు గానరు మానినుల చిత్తగతియును ధరలో వానల రాకయు బోకయు మానవు అది దెలియు టకట మాన్యము గాదే ! సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III (1-7) దోనయామాత్యుడు వానరాకడ తెలిసిన మాన్యుడే. ఏయే గ్రహాలు ఏయే ఇళ్లలో వున్నపుడు వానపడుతుందో జ్యోతిష శాస్త్రం ప్రకారం చెప్పడమేకాక ప్రకృతిలోని మార్పులను కూడా క్రోడీకరించాడు. మెట్ట కప్పలు కూసి నప్పుడు, జంతువులు నీళ్లలో దిగినిలిచినప్పుడు, చిన్న చిన్న చేపలు ఎగిరిపడుతున్నపుడు, తామరల పుప్పొడిలో తొండపొర్లాడి నప్పుడు అన్ని పంటలూ బాగా పండేటట్లు వాన పడుతుంది. ' భూనాగాలు మెట్టన విడువకుండా పోర్లాడి నప్పుడుగాని, పశువులు కారణం లేకుండానే పుట్టలమీదా, మిట్టలమీద ఎక్కినప్పుడుగాని వానలు దట్టంగా కురుస్తాయి. ఊరి పొలి మేరలలో వున్న పశువులు దట్టించి ' తోక లెత్తుకొని చెవులు నిక్కబొడుచుకొని, అంబారావాలు చేస్తూ' గ్రామాలలోకి ప్రవేశించినా, సంతోషంతో చీమలు ముక్కుల గ్రుడ్లు కరచుకొని బారులు తీరిపోతున్నా వానలు పడతాయి. దేనయామాత్యుడు క్రోడీకరించిన వాతావరణ సూచన లన్నింటిని అతని సమకాలికులు, అనంతర కవులు వర్షకాల వర్ణనలలో వాడు కున్నారు. శ్రీనాథుడు హరవిలాసంలో ఇరవై ఒక్క రోజుల వర్షాన్ని గొప్పగా వర్ణించాడు. హర 2 16 నుండి 23 దాకా ఎనిమిది గద్య పద్యాలలో వర్ష సూచన మొదలు కుంభవృష్టి దాకా వర్ణించాడు. శ్రీనాథునిలాగే జక్కన తన విక్రమార్క చరిత్రలో వర్షసూచనలు వర్ణించాడు, చూడండి. గగనరత్నము కట్టు మొగులతో నుదయించె జరమదిక్కున దోచె శక్రధనువు పూర్వాపర వ్యాప్తి బొలుపారెజల రేఖ లాలోలగతి వీచె మూల గాలి మెరుగు మొత్తంబులు మొరసె నుత్తరమున గడగె దక్షిణవు మేఘములగములు ప్రాలేయ భానుండు పరివేషగతు డయ్యె 2. సస్యానందం-3-21. 3. అందులోనే, 3-22. 4. అందులోనే 3-27<noinclude><references/></noinclude> r84ljk847fmzs48bk29azrw6cvztvn7 104 232682 589397 2026-10-18T04:35:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దోసయామాత్యుడు జాతకంబులు నింగి సంచరించె నెరల పెనుపిట్టె నేలపై గొరలజొచ్చె మొనసి చీమలగమి గ్రుడ్డు మోపదొఱగె గుజముకొన కొమ్మడిగి క్రిందికొమ్మ మీది నిలుపుగైకొను పురుగుల యెల...' 589397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దోసయామాత్యుడు జాతకంబులు నింగి సంచరించె నెరల పెనుపిట్టె నేలపై గొరలజొచ్చె మొనసి చీమలగమి గ్రుడ్డు మోపదొఱగె గుజముకొన కొమ్మడిగి క్రిందికొమ్మ మీది నిలుపుగైకొను పురుగుల యెలుగు లెచ్చె. తూనిగలాడె దోయనిధి దోరవు మ్రోత జనించె బంక్తులై కానబడెన్ బలాకములు కప్పయెలుంగు చెలంగె నిర్జల స్థానములందు గుంజము తుదం గృకలాసము నిల్చి నింగికై యానన మెత్తె భూమిరజ మంగములన్ బెరయించె బిచ్చుకల్ తదనంతరంబ జనములకిది పగలిది రాత్రి యనుచు నేర్పరువంగా హృదయముల కగోచరమై - చదలం బొదలంగ జొచ్చె జలధరవితతుల్ ధారుణిగల మేలెల్లను ధారాళకరాళ వర్ష ధారల చేతన్ నీరామనిగా గలదని-పూరాల్చిన భంగి ముసురు పారిబొరి గురిసెన్. 203 (విక్ర. 4-27 నుండి 30) వాయుప్రసారం తెలుసుకొనడానికి మన పూర్వులు దుప్పట్లు. నేసే ముతక నూలుతో ఎనిమిదిమూరల పొడవూ, రెండుమూరల వెడల్పుగల వస్త్రాన్ని నేయించి పెట్టుకొనే వారు. దాన్ని పతాకంగా నిర్మించి నలభై ఎనిమిదిమూరల పొడుగున్న వంకరలేని కర్రకు కట్టి ఆషాఢశుద్ధ పూర్ణిమ నాడు తెల్లవారుతున్నప్పుడు నిలబెట్టి జాగ్రత్తతో చూసే వారు. ఆ జెండా గాలివల్ల తూర్పువైపు పోతే పంటలు బాగా పండుతాయి. ఆగ్నేయదిశకు పోతే వానలు పడవు. దక్షిణపు దిక్కుగాగాని, నైఋతిమూలగా గాని పోతే మేఘాలు పట్టివిడిపోతాయిగాని, వానలు పడవు. పడమటి దిక్కుకుపోతే అతివృష్టితోపాటు గాలి; వాయవ్యంగాపోతే అతివృష్టి, సుడిగాలి; ఉత్తర దిక్కుగా పోతే పంటలు బాగా పండడానికి తగినంత వాన; ఈశాన్యదిశగా పోతే మధ్య రకంగా పంట లుంటాయి. అన్ని వైపులకూ తిరుగుతూ మెలికలుగా పడుతూవుంటే పంటలు పండే సమయంలో వానలు దట్టంగా పడి చేలు చెడిపోతాయి. వానలు పడి చెడిపోకపోతే శత్రువులైనా చెడగొడతారు. 5. సప్యానందం 2-52, 2-53, 2-54.<noinclude><references/></noinclude> pqzyg873zbr41giy63leezzvehoqfov 104 232683 589398 2026-10-18T04:36:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఒకానొక ప్రత్యేకమైన రోజున గాలివాటాన్ని బట్టి మనవాళ్లు ఇటు వంటి ఫలితాలు చెప్పేవారు. అలాగే ఒక రాత్రి కురిసిన మంచును బట్టికూడా వాన ప్రమాణాన్ని చెప్ప...' 589398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>204 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఒకానొక ప్రత్యేకమైన రోజున గాలివాటాన్ని బట్టి మనవాళ్లు ఇటు వంటి ఫలితాలు చెప్పేవారు. అలాగే ఒక రాత్రి కురిసిన మంచును బట్టికూడా వాన ప్రమాణాన్ని చెప్పడం వుంది. పుష్యమాసంలో పున్నమి నాడు ఒక ప్రయోగం చేసేవారు. ఆనాడు ప్రదోషసమయంలో పలిమెడు దూది నాగలికి తగిలించి ఆరుబయట పెడతారు. ఆ దూదికి, ఆకాశానికి మధ్య అడ్డేమి ఉండకూడదు. మర్నాడు ఉదయందాకా అది అలాగే ఉండాలి. ప్రొద్దుటే ఆ దూదిని పిండాలి. నీళ్లు ధారగా వస్తే వచ్చే ఏడు వానలు సమృద్ధిగా ఉంటాయి. కొన్ని చుక్కలే పడితే మధ్యరకం వానలు. దూది ఏ మాత్రం మంచుకు తడవకపోతే మీదటికి అనావృష్టి అని చెప్పాలి... ఇవాళ మనం వాతావరణఫలితాలు పత్రికలో ముందుగా చదువు కుంటున్నాం, రేడియో, టి.వీ లలో చెప్తే వింటున్నాం. ఆధునిక శాస్త్రీయ పద్ధతులలో విద్యావంతులు వాతావరణ పరిశోధనలు చేసి వీటిని కనుక్కొని మనకు చెప్తున్నారు. పూర్వులు ఏయే విధాలుగా వానరాకడ తెలుసుకొనే వారో మనం తెలుసుకొనడంకూడా సరదాగా ఉండే విషయమే. ఈ విషయాలన్నింటినీ దోనయామాత్యుడు తన సస్యానందంలో చక్కగా వివరించాడు. ఇతని పుస్తకం మన దేశంలో బాగా ప్రచారంలో ఉండేదని చెప్పవచ్చు. "ఇందలి పద్యములు వల్లెలలో చాలా వ్యాప్తిలో వున్నవి" అని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారు. తమ చిన్నప్పుడు నాగలికి దూది పెట్టి వర్ష సూచనగురించి తులాపరీక్ష చేసి అందులో నిజముందని తెలుసుకొన్నామని శేషయ్యగారు వ్రాశారు. ఈ పుస్తకాన్ని క్రీ.శ.1891 లో, 1921లో, 1955లో మూడుసార్లు ముగ్గురు ప్రకాశకులు అచ్చువేశారట. మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖితపుస్తకశాలలో తాళపత్ర, కాగిత ప్రతులు కొన్ని ఉన్నాయి. వీటన్నిటిని పరిశోధించి నిడుదవోలు వెంకట రావు గారు ఈ కవిమీద మంచి వ్యాసం వ్రాశారు. 6. సస్యానందం, 1-42, 7. భారతి-జూన్ 1946. 8. ఆంధ్రకవితరంగిణి-4 వ సంపుటం, పుట 145. 9. భారతి జూన్ 1946.<noinclude><references/></noinclude> kb6co1c9v7fpcq2yxtti3kvxwjuurmj 104 232684 589399 2026-10-18T04:36:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దనయామాత్యుడు 205 ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంలో ఉన్న డి.2385 సంఖ్యగల 'సస్యా నందం' కాగితం ప్రతిలో ఈ గ్రంథరచన శకసంవత్సరాలు 1278 అంటే క్రీ.శ. 1356 లో జరిగిందనటానికి ఈ కింది దాఖలా కనబడుతుంది. క...' 589399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దనయామాత్యుడు 205 ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంలో ఉన్న డి.2385 సంఖ్యగల 'సస్యా నందం' కాగితం ప్రతిలో ఈ గ్రంథరచన శకసంవత్సరాలు 1278 అంటే క్రీ.శ. 1356 లో జరిగిందనటానికి ఈ కింది దాఖలా కనబడుతుంది. కరీనగ దినకర శకవ త్సరములు భువి బరగుచుండ సస్యానందం బిరవుగ శ్రీగిరినాథున కరుదుగ రచియించె దోసయామాత్యుడిలన్, ఈ కాలం నికరమైన దనడానికి గ్రంథంలో అంతరంగిక సాక్ష్యం ఉంది. కవి ఇలా చెప్పు కున్నాడు. వసుధలోన బరమవంశవిభూషణ మైన నన్నుపేంద్రుడాదరింపు శ్రీకరముగ సర్వలోకాశ్రయము జెప్పి మిన్నుముట్ట కీర్తి గన్నవాడు. 19 విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఎలమంచిలి సర్వసిద్ధిని పాలించిన చాళుక్య వంశంలో ఆరుగురు ఉపేంద్రులు ఉన్నారు. వీరికి సర్వలోకాశ్రయ బిరుదు వుంది. ఈ వంశంలోని మూడవ ఉపేంద్రుడే దోనయామాత్యునికి పోషకుడని చెప్పవచ్చు. అతడు 1356 నుండి 1364 దాకా ఎలమంచిలి కళింగాన్ని పాలించాడు. కవికూడా ఆ ప్రాంతాల వాడని చెప్పడానికి కృత్యాదిని ఇలాదైవప్రార్థన చేశాడు. దురితమవెల్క పెంపుడిపి దుఃఖదవానల మార్చి చక్రవి స్పురణతటిల్లతామహిమ సొంపు వహింపననారతంబు నా దరమున సింహశైలమున దయు వేడ్క జరింపుచున్న సుందరజలదంబు ధాత్రికి సుధాంతకృపామృతవృష్టి జేయుతన్ (సస్యా1-2) కవి తను వ్రాస్తున్నది వర్షశాస్త్రం కనుక దైవాన్ని మేఘంతో పోల్చడంలో ఔచిత్యముంది. ఈ పద్యం సింహాచలంలోని దేవుణ్ణి పేర్కొంటుంది. కవీ, అతని పోషకులు ఆ ప్రాంతాలవాళ్లే. అయితే సస్యా నందంలో శ్రీశైలమల్లికార్జునుని పేరు ఇంచుమించు అన్ని పద్యాలలోనూ వస్తుంది. సిద్ధవటపురారి అనే సంబోధన రెండుసార్లుంది. (1-34; 1-46) కవి 10. సస్యానందం 1 - 14.<noinclude><references/></noinclude> 2zsfr7ts75dwczip237cnhth9nbmdd4 104 232685 589400 2026-10-18T04:36:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '206 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III నెల్లూరు జిల్లాలోని సిద్దవటం ప్రాంతాలవాడేమో, ఎలమంచిలి ప్రాంతాలకు వెళ్లాడేమో అనే అనుమానం సహజంగా కలుగుతుంది. అయితే అద్దంకి లింగకవి అనే వ్యక్తి ఈ ప...' 589400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>206 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III నెల్లూరు జిల్లాలోని సిద్దవటం ప్రాంతాలవాడేమో, ఎలమంచిలి ప్రాంతాలకు వెళ్లాడేమో అనే అనుమానం సహజంగా కలుగుతుంది. అయితే అద్దంకి లింగకవి అనే వ్యక్తి ఈ ప్రక్షిప్తాలను చేర్చాడు. ఇతడు దనయామాత్యుని అవతారికను మార్చివేశాడు. డి. 2388 నెంబరు గల ప్రతిలో ఇతని పేరుగల పద్యాలున్నాయి. డి. 2387 నెంబరు ప్రతిలో చివర ఈ పద్యం ఉంది. ఈ సస్యానందమునకు భాసురముగ గ్రామము లెరిగి పరమార్థముగా నీసుడిగి యెరుగుడ స్మృతి వాసన నందవర లింగ వర్యుడు చెప్పెన్. ఈ నందవర లింగ కవే శ్రీశైల మల్లికార్జునునీ, సిద్ధవటపురీశుని తీసుకొచ్చి గ్రంథంలో చేర్చాడు. దనయామాత్యుని కృతిని సంగ్రహించి అద్దంకి లింగకవి తనదిగా వెలయించుకున్నాడని, గద్యలో ఇది సకల జనస్తుత్య దేనయామాత్యపుత్ర సజ్జన విధేయ అద్దంకి లింగయ నామధేయ ప్రణీతంబైన సస్యానందము అని వ్రాసుకున్నాడని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు ఆరోపిస్తున్నారు." అయితే ఈ గద్యను మనం పట్టించు కొంటే దోనయ ఇంటి పేరు అద్దంకి వారనీ, అతడు నందవరీనుడనీ లింగయ అనే కొడుకు ఉన్నాడనీ, అతడు పైతృకమైన రచనలో చేర్పులు చేశాడనీ ఊహాగానం చేయడానికి ఆస్కారముంది. దోనయామాత్యుని గ్రంథాన్ని "శాస్త్రీయదృష్టి చేతనేగాక భాషా వాఙ్మయ విషయదృష్టి చేతను పరిశీలింపదగి యున్నది" అని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు వ్రాశారు. నిజమే. ఈ పుస్తకంలో రసానందం కలిగించే కవిత్వం లేక పోయినా వాఙ్మయవిశేషాలను, చాలా కొత్త వాటిని చెప్తుంది. "రచన ప్రాచీనధోరణి ననుసరించియున్నది. తరువోజ, తోటకము మున్నగు ప్రాచీనవృత్తములు వాడబడినవి" 12. అని వెంకట రావుగారు వ్రాశారు. అయితే ఇందులో తరువోజులు వున్నట్టు ముద్రిత ప్రతులలో, బహుశా వ్రాతప్రతులలోనూ పొరపాటున లేఖకులు వ్రాయబట్టి ఆయన అలా చెప్పారేగాని 11. భారతి అక్టోబరు 1965 పుట 72. 12, భారతి - జూన్, 1946, వుట 500<noinclude><references/></noinclude> pmnvldfuv230k6juqy85g93hrqxw5ti 104 232686 589401 2026-10-18T04:36:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దనయామాత్యుడు తరువోజలులేవు. చూడండి ఈ పద్యం. మానుగా వైశాఖమాసంబు" గృష్ణ పాడ్యమి యాదిగా బరగెడి" నాల్గు దినములు బరుగు నాదినమునై పార మహిమీద శ్రావణమాసంబు లాది గా నాల్గు నెలలకు గా...' 589401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దనయామాత్యుడు తరువోజలులేవు. చూడండి ఈ పద్యం. మానుగా వైశాఖమాసంబు" గృష్ణ పాడ్యమి యాదిగా బరగెడి" నాల్గు దినములు బరుగు నాదినమునై పార మహిమీద శ్రావణమాసంబు లాది గా నాల్గు నెలలకు గాన యద్దివస ముల గాలియును నెండ మొయిలులు" గలుగు నన్నెల పరవని ధార్యజనములు" సితపద్మ సంకాశ శ్రీ గిరివాన. 17. (సస్యానందం 2-5) 207 దీనిని ముద్రాపకులు తరువోజ అని అచ్చువేశారు. అయితే ఇది మంజరీ ద్విపద. అలాగే ఇంకొక పద్యాన్ని కూడా వాళ్లు అక్కడ తరువోజ అని అచ్చువేశారు. అదీ మంజరీ ద్విపదే చూడండి. మానుగా జేష్టమాసము పెంపులోను పురుపతి యాషాధయుగముల నొండే మానవైరోహిణి మద్యంబు నొండి జనజొచ్చి వెడలిన జలధార లవని భాసిల్లు గర్భ సంపద పెంపుపెలుచ గాక సవ్యని వానకాలంబులోన వానలు లేవని వలను మీరంగ మునుజెప్పె కైలాసమున నీశ్వరుండు. (నస్యానందం, 2-18) ప్రాచీనతరువోజ 'లక్షణాలయిన ఇందులో కూడా ప్రాసలు లేవు: ఏక నియమం పాటించలేదు. ఈ పద్యాలను చూశాక క్రీ.శ. 1356 ప్రాంతాలలోనే మంజరీద్విపదలు తెలుగుసాహిత్యంలో ప్రవేశించాయని చెప్పు కోవాలి. పాల్కురికి సోమనాథుడు ద్విపదచ్ఛందస్సును కొత్తగా 13. 'మాసంబులో' అని ముద్రిత పాఠం. 14. 'బరగు' అని ముద్రితపాఠం 15. మెరుగులుగలుగు అని ముద్రితపాఠం యతిభంగం; 16. ఆర్యజనులు అని ముద్రిత పాఠం-గణభంగం, 17. శ్రీగిరీశ అని ముద్రిత పాఠం గణభంగం, ఇవన్నీ బరూరు త్యాగరాయశాస్తులు వారి 1921 సం॥ ప్రతిలో. 18. యతిభంగం సరిచేయడానికి అస్కారం కనబడడం లేదు. - పాఠం<noinclude><references/></noinclude> htrud580j1t5v8wbu5gjbd3233n9ebb 104 232687 589402 2026-10-18T04:37:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III సృష్టించినందుకు లాక్షణికులు తిట్టిపోయడం జరిగి అర శతాబ్దంకూడా తిరగలేదు. అప్పు డే మంజరీద్విపదకూడ ప్రవేశించిందా అనే అనుమానం సహజమే గాని ఒకటిమాత్రం...' 589402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>208 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III సృష్టించినందుకు లాక్షణికులు తిట్టిపోయడం జరిగి అర శతాబ్దంకూడా తిరగలేదు. అప్పు డే మంజరీద్విపదకూడ ప్రవేశించిందా అనే అనుమానం సహజమే గాని ఒకటిమాత్రం నిశ్చయం. క్రీ.శ.1407 ప్రాంతాలలో వున్న విన్నకోట పెద్దన తన కావ్యాలంకారచూడామణిలో మంజరీద్విపదకు లక్షణం చెప్పాడు చూడండి. శత్రయంబును సవితృండు బాద విక్రీడుతులు మృదుద్విపదకి నెపుడు పళియుప్రాసంబులు వలయు దీనికిని వలదు ప్రాసం బండ్రు వరుసమంజరికి. (కావ్యా. అష్టమ -62) దనయామాత్యుని పోషకునియొక్క మనుమని కొలువులోనే ఈ విన్న కోట పెద్దన వుండేవాడు. దేనయామాత్యుని మంజరీ ద్విపదలను పెద్దన చూసేవుంటాడు. అయితే ద్విపదలను పద్యకావ్యాలలో ఇలాగ ఎనిమిదేసి పాదాలుగా వాడడం అపురూపం. మొత్తం కావ్యాన్ని ద్విపదలో చెప్పడమే ఆనాటి సంప్రదాయం. ఆరోజులలో చంపూకావ్యాలలో రగడలను వాడడమే అరుదు. అటువంటప్పుడు తన సస్యానందంలో వాడడం గమనించదగ్గ విషయమే. చూడండి ఒక మధురగతిరగడ. ఎసగగ సితునకు నేడగు చోటన్ మసలిన శనికిని మానుగ సోముల్ వెనగను గూడిన వెనమేఘంబుల్ వసుమతి నుడుగని వానలు జేయన (సస్యానందం. 4-18) దీనిని బరూరు త్యాగరాయశాస్త్రులు వారు 'మణిమంజరి' అనే ఛందస్సు పేర అచ్చు వేశారు." అటువంటి వృత్తమే లేదు అని రావూరి దొరస్వామి శర్మగారు చెప్పారు. మధురగతిరగడను దేనయామాత్యుడు పద్య గ్రంథంలో వాడడంవల్ల ఇతరకవులు కూడా ఆకాలంలో అలాగ వ్రాసేవారేమో అనిపిస్తున్నది. ఛందస్సు విషయంలో కొన్ని క్రొత్తసంగతులు చెప్పి నట్టే దోనయా మాత్యుడు మన భాషలో ఆనాడు వాడుకొనే కొన్ని మాటల గురించి కూడా మనకు చెప్పాడు. ఇవి మనకు తరచుగా కనబడని ప్రయోగాలు, మన 19. పుట - 61.<noinclude><references/></noinclude> oc6phiq4s72cto8gkrn4pfgiwq922wt 104 232688 589403 2026-10-18T04:37:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దోసయామాత్యుడు 209 తిథులలో ద్వాదశి మన కెంతో పుణ్యమైనది. దానికి పాఠశి అనే పర్యాయ పదమున్నట్టు దోనయామాత్యుడు యతి ప్రాసస్థానంలో వాడినందువల్ల తెలుస్తున్నది. తోరంబై మాఘములో పార...' 589403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దోసయామాత్యుడు 209 తిథులలో ద్వాదశి మన కెంతో పుణ్యమైనది. దానికి పాఠశి అనే పర్యాయ పదమున్నట్టు దోనయామాత్యుడు యతి ప్రాసస్థానంలో వాడినందువల్ల తెలుస్తున్నది. తోరంబై మాఘములో పారశిపాద్యములయందు పర్వోత్తరమున్ చారుతరయిష్టముల హిమ మారుతములు గలుగ జ్యేష్ఠమాసము వీచన్, (సస్యానందం, 1-43). దోసయామాత్యుడు కొన్ని విలక్షణమైన యతులను వాడాడు. తెలుగు లాక్షణికులు మతం ప్రకారం పఫబభలకు 'మా' తోయతిలేదు. తమిళంలో 'వ' కారం 'మ' కారం యతి చెల్లుతుంది. తెలుగులో వకారానికి పఫబభలకు మాత్రమే యతి ఉంది. దోనయామాత్యుడు 'మ' కార 'బ' కారాలకు యతి చెప్పాడు చూడండి. మానితంబగు చున్న యమ్మధుమాసవేళల కృత్తికన్ బూని రెండవ యం ఖానుడు బొల్చునయ్యెద చంద్రుడున్ మానుగా కరివైరి జెందిన బస్తలో గురు దుండగా వాసలుం జెలువారు మేదిని వారిజారి కళాధరా! (సస్యానందం, 2-9) ఈ మత్తకోకిల మూడవపాదంలో ఈ యతి ప్రయోగం కన బడుతుంది. ఇటువంటి దేశీయయతులు దేనయామాత్యుడు అక్కడక్కడ వాడాడు. ఇతడు వ్రాసిన ఈ ఒక్క పుస్తకంలోని 228 పద్యాలలో నాలుగాశ్వాసాలలో ఇన్ని వింతలు కనబడుతూంటే ఇతని రెండవ పుస్తకం 'సర్వలోకాశ్రయం' దొరికితే అందులో ఎన్ని దేశీయసంప్రదాయాలు తెలిసేవో! దొరకనిదానికి బాధపడి లాభం లేదు, దొరికిన దానిలోని మరికొన్ని విషయాలు తెలుసుకుందాం. మేఘాలను వర్ణించడంలో ధోనయామాత్యుడు ‘కాటుక కోవులు' (2-39) అని ఒక దగ్గర అన్నాడు. రైతులు వాడుకొనే 'ఓదెలు' అనే మాటనుప్రయోగించాడు (3-3), ఓరంత ప్రొద్దు (1-44; 3- 20. బరూరువారి ప్రతి పుట 14లో దీనికి నేరి గురులింగశాస్త్రుల వారి శిష్యుడు సంగ శేషాచలశాస్త్రిగారు "మాఘమాసములో ద్వాదశి యందును పాడ్యమియందును" అని అర్థం వ్రాశారు.<noinclude><references/></noinclude> stu0d6nckz7d3amvecj8ykiblvm01og 104 232689 589404 2026-10-18T04:37:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 26); నూలి పున్నమ (2-60) అనే జాతీయాలు వాడాడు. నోరకొలదులు అనే ప్రయోగం (1-16) ఇతనికి ముందు నన్నెచోడుడు, మంచెన చేశారు. సస్యానందంలాంటి గ్రంథాలు సేద్యగాళ్ళకు చాలా...' 589404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>210 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 26); నూలి పున్నమ (2-60) అనే జాతీయాలు వాడాడు. నోరకొలదులు అనే ప్రయోగం (1-16) ఇతనికి ముందు నన్నెచోడుడు, మంచెన చేశారు. సస్యానందంలాంటి గ్రంథాలు సేద్యగాళ్ళకు చాలా ప్రయోజన కారులు. ఇందులోని విషయాలను కృషీవలులు స్వానుభవం వల్లనే తెలుసుకొంటారు. రైతులకు ఎప్పు డూ కళ్ళు పొలంమీదనో లేకపోతే ఆకాశం మీదనో ఉంటాయి. అక్షరజ్ఞానం లేకపోవచ్చునుగాని వాళ్ళకు లోకానుభవం ఎక్కువ. ప్రకృతిమాత హావభావాలు ఏమాత్రం మారినా వారికి తెలుస్తాయి. వాటి అర్ధాలను వాళ్ళు కచ్చితంగా చెప్పగలరు. జ్యోతిష్య శాస్త్రజ్ఞులు గ్రంథాలలో వ్రాసిన విషయాలను గ్రామపండితులు చెప్తే విని తెలుసుకొన్నా మానినా రైతులు అహర్నిశలూ వాతావరణాన్ని ప్రకృతినీ పరిశీలించి నేర్చుకొన్నది ఎంతో ఉంది. నక్షత్రాలకూ తమ పేర్లు వేరే పెట్టుకొన్నారు. ముఖ్యంగా శుక్రునికి, గురునికి తెలుగు రైతులు ఎన్నో పదాలను పెట్టుకొన్నారు. 11 శుక్రునిపేర్లు: ఆలబొద్దు చుక్క; కుందేటి చుక్క. పర్యాయపదాలు : ఎదురుచుక్క, కోడికూతచుక్క, గంటచుక్క, గుడ్డిచుక్క, చాకలిచుక్క, చాయజొన్నలచుక్క, తెలగాయ చుక్క, తెల్లవారుచుక్క, పడమటి చుక్క, పసరం చుక్క, పసులచుక్క, పెద్దచుక్క, పొద్దుపొడుపు చుక్క, మోటచుక్క, వలచుక్క, సందెచుక్క. శుక్రునిపేరుతో ఉండే చుక్క పొద్దుపొడిచే ముందు తూర్పున కొన్ని నెలలు, పొద్దుగూకేముందు పడమట కొన్ని నెలలు ప్రకాశవంతంగా ఆకాశంలో కనిపిస్తూంటుంది. ఇది పొడిచిం తర్వాత సాయంకాలం కుందేళ్ళు మేతకు పోతాయట. అందుకే గ్రామీణులు దీనిని కుందేటి చుక్క అంటారు. గురుని పేర్లు మూలచుక్క, జాముచుక్క, తెలగాయ చుక్క, దొంగచుక్క, (ఒక్కొక్కప్పుడు రాత్రి రెండు జాములకు పొడుస్తుంది) నడిజాముచుక్క, రెడ్డిచుక్క, రెడ్డి పొడుపుచుక్క, రేచుక్క, రేయినడుపుచుక్క, (రాత్రుళ్ళు ఉదయాస్తమానాలున్న నక్షత్రం), వడ్లచుక్క, సందెచుక్క, సందుచుక్క, సందె 21. మాండలిక వృత్తిపదకోశం - ప్రధమ సంపుటం సంపాదకులు భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి పుట 427 నుండి.<noinclude><references/></noinclude> pugm1owajf84xpc49oi7clagieaqywh 104 232690 589405 2026-10-18T04:37:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 o దనయామాత్యుడు 211 (కాడ) చుక్క. బృహస్పతి పేరుతో ఉండే నక్షత్రం ఒక్కొక్కప్పు డు సూర్యుడు గ్రుంకిన తర్వాత పడమట కనబడుతుంది. రాయలసీమలో ఒకచోట దీన్ని 'కాపు చెరువు చుక్క' అంటారు. ఇది జ...' 589405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 o దనయామాత్యుడు 211 (కాడ) చుక్క. బృహస్పతి పేరుతో ఉండే నక్షత్రం ఒక్కొక్కప్పు డు సూర్యుడు గ్రుంకిన తర్వాత పడమట కనబడుతుంది. రాయలసీమలో ఒకచోట దీన్ని 'కాపు చెరువు చుక్క' అంటారు. ఇది జ్యేష్ఠ అషాఢ మాసాలలో రాత్రి ఒంటిగంటకు పొడుస్తుంది. దీన్ని చూసి తెల్లవారిందనే భ్రమతో ఒక రైతు పొలానికి వెళ్ళి అపాయంతో మరణించాడట. ఇది కొన్ని నెలలు సంధ్యవేళ, కొన్నినెలలు అర్థరాత్రివేళ, కొన్ని నెలలు తెల్లవారు ఝామున పొడుస్తుంది. బృహస్పతి పేరుతో ఉన్న నక్షత్రం ఈశాన్య మూలలో పొడుస్తుంది. కనుక గ్రామీణులు దీనిని మూలచుక్క అని వ్యవహరిస్తారు. తెలుగు రైతులు ఈ రెండు గ్రహాలకు ఇన్ని పేర్లు పెట్టుకొనడానికి తగినంత కారణముంది. తెలుగుదేశపు వాతావరణంలో మార్పులకూ, ఈ గ్రహాలకూ సంబంధం ఉందని లోకానుభవంగల గ్రామీణులకు తెలుసు. అందుకే ఆ గ్రహాల ఉదయాస్తమయాలనూ, ఆకారాలనూ ప్రత్యేకతలను అంత పరిశీలించారు. భారతదేశంలో ఏయేగ్రహాలు ఏ ప్రాంతాలపై అధిపత్యం వహిస్తాయో దేనయామాత్యుడు ఇలా చెప్పాడు. వింధ్య శిఖరినుండి వేడ్క గోదావరి గురుతుగాగ దేవగురుడు రాజు మిరియేలు గౌతమి కృష్ణ వేణ్యుత్త రంబు భార్గవుండు రాజమౌళి.. (సస్యా 4-3) దేనయామాత్యుడు చెప్పిన పద్యాల ప్రకారం నవగ్రహాలలో ఆరింటికి ఆధిపత్యం ఇలా ఉంటుంది. నెం. ప్రదేశం 1 శని హిమాలయం నుండి గంగామధ్యదేశం 2 బుధుడు గంగానది నుండి వింధ్యదాకా 3 గురువు వింధ్య నుండి గోదావరి దాకా' 4 శుక్రుడు కృష్ణా గోదావరుల మధ్యదేశం 5 అంగారకుడు చంద్రుడు కృష్ణ నుండి లంక దాకా మూడు లోకాలనూ<noinclude><references/></noinclude> hxu6j44ckxk0h0zchqduqn2xpjjrpyo 104 232691 589406 2026-10-18T04:37:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '212 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఈ అధిపత్యుల పట్టికలో రాహుకేతువులూ, సూర్యుడూ లేరు. అయినా మనపూర్వులు సూర్యుణ్ణి బాగా పరిశీలించేవారని దోసయామాత్యుడు ఇలా చెప్పాడు. ఒనరగ భానుబింబమొక...' 589406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>212 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఈ అధిపత్యుల పట్టికలో రాహుకేతువులూ, సూర్యుడూ లేరు. అయినా మనపూర్వులు సూర్యుణ్ణి బాగా పరిశీలించేవారని దోసయామాత్యుడు ఇలా చెప్పాడు. ఒనరగ భానుబింబమొక యూష్మ తెరంగున గోకిలంబునే పునగడి కున్న యిట్టిగతి బొల్పెసలారెడు నట్టి లాంఛనం బున దివసంబు రోహిణిని బూర్దశశాంకుడు సుష్ఠరోచియున్ దనరగ గూడి యుండి నను ధారుని మృత్యుభయా కులంబగున చెప్పవచ్చును. (సస్యానందం 2-63) వృషభ మాసంలో రోహిణీ నక్షత్రం నాడు సూర్యబింబములో ఉబ్బలాగ, కోకిలంలాగ, కున్నలాగ అంటే బిడ్డలాగ కనిపిస్తే ఆ సంవత్సరం మృత్యుభయం ఈ పద్యంలో కూన అనే అర్ధంలో 'కున్న' అన్న ప్రయోగం ఉంది. దీనిని ప్రాచీనులలో ఎర్రాప్రెగ్గడవారు నృసింహపురాణం (5-17)లో, పాల్కురికి సోమనాధుడు బసవపురాణం (35 పుట) లో చేశారు. దేనయామాత్యునిదీ ఆనాటి ప్రయోగమే. ఇంతచిన్న గ్రంథంలోనే ఇన్ని విలక్షణ ప్రయోగాలు కనబడితే ఇది ఒక విశేషమే. శాస్త్రగ్రంధాలనేకాక కథాకావ్యాలనుకూడ దనయామాత్యుడు వ్రాసి ఉంటే దేశపద్ధతులలో రచించేవాడనుకోవచ్చు. ఇతని సస్యానందంలో రసానందం కలిగించే కవిత్వం లేకపోయినా కాళిదాసుయొక్క 'ఆషాఢస్య ప్రథమదివసే ' అనే శ్లోకంలోని అంతరార్థం మనం తెలుసుకొనునట్లు చేసిన ఇతని కావ్యంలో అందమైన అర్థాల ఆ గడపలు కొన్నే ఉన్నాయి. అవి వర్షించిన చిన్నజల్లు ఉల్లాసకరమైనదే.<noinclude><references/></noinclude> 2u7o847pgydv31yxqkfppyd289bgpms 104 232692 589407 2026-10-18T04:37:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 పశుపతి నాగనాథ కవి పద్మనాయక ప్రభువులలో ఆరవవాడైన మొదటి అనపోతనాయని గారి ఆస్థానంలో క్రీ.శ.1369 ప్రాంతాలలో నాగనాథకవి ఉండేవాడు. ఇతని తండ్రిపేరు పశుపతి. అందుచేత ఇతణ్ణి పశుపతినాగ...' 589407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 పశుపతి నాగనాథ కవి పద్మనాయక ప్రభువులలో ఆరవవాడైన మొదటి అనపోతనాయని గారి ఆస్థానంలో క్రీ.శ.1369 ప్రాంతాలలో నాగనాథకవి ఉండేవాడు. ఇతని తండ్రిపేరు పశుపతి. అందుచేత ఇతణ్ణి పశుపతినాగనాథుడు అని పిలుస్తారు. ఈయన సంస్కృతాంధ్రభాషలు రెండింటిలోనూ మంచికవి. సంస్కృతంలో ఇతడు 'మదనవిలాసమనే భాణం వ్రాశాడు. తెలుగులో విష్ణు పురాణాన్ని అనువదించాడు. ఈ రెండు గ్రంథాలూ నేడు దొరకవు. భాణం అన్నది దశరూపక భేదాలలో ఒకటి. రంగ స్థలంమీద ఆడే ప్రతిదాన్నీ మనం నాటకం అంటున్నాం. చిన్నదైతే నాటిక అంటున్నాం. ఒక్కటే అంకమైతే ఏకాంకిక అంటున్నాం. అయితే మన పూర్వులు రంగస్థల ప్రదర్శనకు యోగ్యమైన రచనలను రూపకాలు అనేవారు. అవి పదిరకాలు. నాటకం, ప్రకరణం, అంకం, వ్యాయోగం, భాణం, సమవకారం, వీధి, ప్రహసనం, డిమం,ఈహామృగం అని వీటి పేర్లు. ఒక్కొక్క దానికి కొన్ని కొన్ని లక్షణాలూ, నియమాలూ ఉన్నాయి. భాణం ఎలా ఉండాలంటే, రంగస్థలం మీదకు ఒకేఒక పాత్ర ప్రవేశిస్తాడు. తాను అనుభవించిన విషయాలను గురించి చెప్తాడు. లేకపోతే ఇతరులు అనుభవించిన విశేషవిషయాలను వర్ణిస్తాడు. ఆకాశంలో ఉన్న పురుషు డొకడు ఏదో చెప్తున్నది విని వాటికి తగిన ప్రతివచనాలను అభినయ పూర్వకంగా చాలారకాలయిన చేష్టలతో నివేదించాలి. ఈ పాత్ర ధూర్తుడుగాని, విటుడుగాని<noinclude><references/></noinclude> grimqlq5e8vakbdz74v9gsj9e3jsizx 104 232693 589408 2026-10-18T04:38:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '214 పశుపతినాగనాథకవి అయిఉండాలి. భాణంలో ఒకేఒక అంకం ఉంటుంది. ఇందులోని ఇతి వృత్తం కల్పితమే కావాలి.' పశుపతినాగనాథుడు ఈ లక్షణాలతో మదనవిలాసం రచించాడని మాత్రం మనం చెప్పగలంగాని అంద...' 589408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>214 పశుపతినాగనాథకవి అయిఉండాలి. భాణంలో ఒకేఒక అంకం ఉంటుంది. ఇందులోని ఇతి వృత్తం కల్పితమే కావాలి.' పశుపతినాగనాథుడు ఈ లక్షణాలతో మదనవిలాసం రచించాడని మాత్రం మనం చెప్పగలంగాని అందులోని కవితామాధుర్యం మనం ఆస్వాదించలేం. ఈ మదనవిలాసంనుంచి నాలుగైదు పంక్తులనుమాత్రం మన సాహితీ వేత్తలు ఉదహరిస్తున్నారు.' చూడండి : రేచర్ల వంశరత్నాకరణ.... శ్రీ సింగభూపాల పూర్వాచల ప్రభాకరేణ..... కేసమాంబికా కల్పప్రసూన గుచ్చేన.... శ్రీయనపోతభూపాలేన సతత సన్నిధీకృత కల్యాణ నారాయణస్య వసంతోత్సవ .... భావధ్య జాన్వయ పరిపూర్ణ రత్నాకరస్య గురువిశ్వేశ్వరకవి చంద్రస్య ప్రియశిష్య నాగనాథకవిః ఈ భాణం అముద్రితమని నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు' దాని అసంపూర్ణ ప్రతి దొరుకుతున్నదని చాగంటి శేషయ్యగారు' వ్రాశారు. వీరిద్దరూ ఉదహరించిన ఈ కొద్ది వాక్యభాగాలు తప్ప ఈ భాణం గురించి మనకేం తెలియదు. అయితే ఇందులోంచి కొన్ని విషయాలను మనం ఊహించవచ్చు. నాగనాథుని గురువు విశ్వేశ్వరకవి చంద్రుడు చాలా గొప్పవాడు. ఇతడు 'చమత్కార చంద్రిక' అనే కావ్యాలంకార గ్రంథం వ్రాశాడు. ఇందులో కావ్యగుణ దోషాలు చక్కగా చర్చించాడట. ఈ 'చమత్కారచంద్రిక' లో ప్రసక్తి వచ్చినప్పు డల్లా ' ఈ విషయం రసార్ణవ సుధాకరంలో చెప్పడమైనది. అందులో చూడండి'. అని చెప్పడ ముందట. రసార్ణవ సుధాకరం సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు వ్రాసినది అంటారు. అయితే అందులో చెప్పిన కొన్ని కవికృత గ్రంథాలను చమత్కార చంద్రికలో విశ్వేశ్వరకవి తాను చెప్పిన వాటినిగా పేర్కొన్నాడు. కందర్పసంభవం, కరుణాకం దళం, వీరభద్రవిజృంభణం మొదలైన సంస్కృత రచనలను విశ్వేశ్వరకవి చేశాడు. నాగనాథుడు ఈ గురువుకు తగిన శిష్యుడనుకోవచ్చు. 1. నాట్య శాస్త్రము - డాక్టరు పోణంకి శ్రీరామ అప్పారావుగారు, పుట 528. 2.1945 జూలై భారతిలో నిడుదవోలు వెంకటరావుగారూ, ఆంధ్రకవి తరంగిణి 5- వ సంపుటంపుట 112 లో చాగంటి శేషయ్య గారు ఇవే పంక్తులు ఉదాహరించారు. 3.1945 జూలై భారతిలో వ్యాసం. 4. ఆంధ్ర కవి తరంగిణి, నాలుగవ సంపుటం, పుట 149.<noinclude><references/></noinclude> 4pfzegxnfrn19wrcoqt3j6uf38ym5f7 104 232694 589409 2026-10-18T04:38:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 215 తెలుగులో రచించిన ఇతరులు ఖాణాలనుంచి కొన్ని ఉదాహరణలు లక్షణ గ్రంథాలలో దొరుకుతున్నాయి. వార్తాకవి రఘునాథయ్య తన లక్షణదీపికలో ఒక మత్తేభ భాగాన్ని, ఉప్ప...' 589409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 215 తెలుగులో రచించిన ఇతరులు ఖాణాలనుంచి కొన్ని ఉదాహరణలు లక్షణ గ్రంథాలలో దొరుకుతున్నాయి. వార్తాకవి రఘునాథయ్య తన లక్షణదీపికలో ఒక మత్తేభ భాగాన్ని, ఉప్పులూరి వెంకటరెడ్డి తన సకలలక్షణసారసంగ్రహంలో ఒక పూర్తి మత్తేభవృత్తాన్ని ఉదాహరించి ఇవి అంబాల భాణంలోనివని పేర్కొన్నారు. ఈ భాణాన్ని రచించిన కవిపేరు తెలియదు. 'పశుపతినాగనాథునికి ఇతడు పూర్వుడో, అర్వాచీనుడో కూడా తెలియదు. అంబాల భాణం తెలుగు రచన బహుశా సంస్కృత మాతృకకు అనువాదంకావచ్చు. అంబాల ఖాణం గురించి ఈ మాత్రమైనా తెలుస్తుంది గాని, నాగనాథుని భాణం గురించి చూచాయగానైనా సూచనలు లేవు. మదన విలాసభాణంలో ఎటువంటి శృంగారముంటుందో తెలియదు గాని, ఇతడు విష్ణుపురాణంలో వ్రాసిన ఒక పద్యంవల్ల ఇతని తెలుగురచనతో మనకు ప్రత్యక్షపరిచయం కలుగుతుంది. మాసరమయ్యే నంత మధుమాసము పాంథవిలాసినీజన త్రాసము పుష్పబాణనవరాజ్యవిలాసము వల్లరీవధూ హాసము మత్తకోకిల సమంచిత పంచమనాదమంజిమ వ్యాసము జీవలోక హృదయంగము సౌఖ్యవికాస మెంతయున్ (ప్రబంధరత్నావళి, 183) ఇది పురాణంలోనిదైనా ప్రబంధధోరణిలో వుంది. క్రీ.శ. 1530- 1555 ప్రాంతాల వుండే వెన్నెలకంటి సూరన కూడా విష్ణుపురాణాన్ని తెనిగించాడు. తనకు ముందు రమారమి రెండువందల సంవత్సరాల క్రిందట పశుపతి నాగనాథుడు అనువదించిన గ్రంథాన్ని పేర్కొనకపోవడం, పూర్వ కవిస్తుతిలో అతని పేరు చెప్పి నమస్కరించకపోవడం చిత్రంగానే వుంది. వెన్నెలకంటి సూరన విష్ణుపురాణం ప్రచారంలోనికి వచ్చాక నాగనాథునిది మాటునపడిపోయింది కాబోలు. అందులోనిది ఒక పద్యమైనా లభించింది. ఇంత చక్కటిధార శైలి గల కవిరచన సంపూర్ణంగా కాకపోతే మానె కనీసం మరికొన్ని పద్యాలైనా దొరకనందుకు విచారించాలి. ఇతని కవిత్వంలోంచి 5. అలభ్య శావ్య పద్యముక్తావళి డాక్టర్ ఆర్ శ్రీహరి.<noinclude><references/></noinclude> 1cuqs2sg31qzl0m29nw8liukaez01e3 104 232695 589410 2026-10-18T04:38:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '216 పశుపతినాగనాథకవి కాకపోయినా ఇతరరచనలలో కొన్నిభాగాలు లభ్యమవు తున్నాయి. నాగనాథుడు అనపోతనాయనింగారి ఆస్థానంలోవుంటూ సంస్కృతాంధ్ర భాషలలో శాసనాలు కూడా వ్రాసేవాడు. అతడు రచించ...' 589410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>216 పశుపతినాగనాథకవి కాకపోయినా ఇతరరచనలలో కొన్నిభాగాలు లభ్యమవు తున్నాయి. నాగనాథుడు అనపోతనాయనింగారి ఆస్థానంలోవుంటూ సంస్కృతాంధ్ర భాషలలో శాసనాలు కూడా వ్రాసేవాడు. అతడు రచించిన ఒక శాసనం చారిత్రక దృష్ట్యా చాలా విలువైనది. శకసంవత్సరాలు 1291 అంటే క్రీ.శ. 1369 లో పాలించిన పద్మనాయక ప్రభువు అనపోత నాయకుని అయినవోలు శాసనానికి నాగనాథుడు కర్త.' ఇందులో కొంత భాగం మొదట సంస్కృతంలోనూ, తరువాత కొంత తెలుగులోనూ ఉంది. ఈ తెలుగు భాగాన్ని చాగంటి శేషయ్యగారు తమ పుస్తకంలో ఉదాహరించారు. ' ఈ శాసనంవల్ల నాగనాధుని భోగట్టాలు మనకు తెలియవు. ఇతడిని పూర్వకవిగా సుతించినవాడు కొరవి గోపరాజు ఒక్కడే. అనఘుహుళక్కి భాస్కరు మహామతి పిల్లల మర్రి వీరరా జును ఘను నాగరాజు గనిసోముని (303* 1-12) అనే పద్యంలోని నాగరాజే నాగనాధుడని నిడుదవోలు వెంకటరావు గారి భావన. కొరవి గోపరాజు పెదతండ్రులు అనపోతనాయనింగారి కుమారుడు సింగమనాయనింవారి ఆస్థానంలో మంత్రులు. అందుచేత అప్పటికి ఆ పద్మనాయక రాజ్యంలో వున్న నాగనాథుణ్ణి గోపరాజు నుతించాడు కాబోలు. రెడ్డిరాజుల కాలంలో ఆస్థానకవిగా ఉన్న శ్రీనాథుడు విద్యాధికారి హెూదాలో శాసనాలు రచించాడు. బహుశా పశుపతి నాగనాథుడుకూడా పద్మనాయక రాజ్యంలో విద్యాధికారి హెూదాలో ఉండేవాడేమో? ఇతని గురించి ఇంతకంటే ఎక్కువ ఏమీ ఊహించలేం. ఒక్కటి మట్టుకు చెప్ప వచ్చు. ఇతని తండ్రి పశుపతి పండితుడేగాని ఇతడు పండితపుత్రుడు కాడు ! మంచి కవి !! 6. History of Reddy Kingdoms P-531. 7. ఆంధ్రకవి తరంగిణి-5, పుటలు 108-109 8. భారతి. జూలై 1945.<noinclude><references/></noinclude> 32psk5uv18olt20dt94iyuzhx5wjffn 104 232696 589411 2026-10-18T04:38:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 ప్రకాశ భారతీయోగి పూర్వం రాజులు, సామంతులు, మాండలీకులు, సాధారణ భక్తులు దేవాలయాలలో వేయించే శాసనాలను కొన్నింటిని పద్యాలలో వ్రాయించేవారు. వైభవం గల రాజులైతే వాళ్ళ ఆస్థానంలోన...' 589411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>13 ప్రకాశ భారతీయోగి పూర్వం రాజులు, సామంతులు, మాండలీకులు, సాధారణ భక్తులు దేవాలయాలలో వేయించే శాసనాలను కొన్నింటిని పద్యాలలో వ్రాయించేవారు. వైభవం గల రాజులైతే వాళ్ళ ఆస్థానంలోని మహాకవులే ఆ పద్యాలను రచించేవారు. లేఖకుడు గండరించేవాడు. నన్నయగారిలాంటి పెద్దకవులు శాసనకావ్యాలు వ్రాయడం మనం గమనించాం. మహాకవులు ఇతరరచనలు దొరికినప్పుడు ఈ శాసనకావ్యాలను మనం పట్టించుకొనం. ఇంకే రచనలూ దొరకక శాసన పద్యాలు మాత్రమే లభించేటప్పుడు అవే పదివేలని ఆ కవి గురించి తెలిసినంతమట్టుకే చెప్పు కొని తృప్తిపడాలి. క్రీ. శ. 1381 ప్రాంతాలలో ప్రకాశభారతీయోగి అనే కవి ఒకడు ఉండేవాడని శాసనపద్యాలవల్ల తెలుస్తున్నది. జయంతి రామయ్యవంతులు గారు ఈ రెండు పద్యాలను ఉదాహరించారు. నంది దీపావలి నాట్యకల్యాణ హెూమశనివార గయార్క మంటవములు దిరుచుట్టుమాలియ దివ్యలింగమ్ముల గుళ్ళు వజ్రంపురాకోట గోపు రములు వాతాళగేహములు సోపానభాండాగార వివిధ ధాన్యాలయములు పంటయిండులు చతుర్వార కవాటములు ప్రేమ దాక్షారామ భీమనాధు నగరనాచంద్రతారకోన్నతులు దిశల వెలయజేయించె ననవేము వేచురాను (?)<noinclude><references/></noinclude> m8z2lvmqh9kcikyf0dk2aul0gu4nash 104 232697 589412 2026-10-18T04:39:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 (విజయ) చండధాముని జగనోబ్బగండ దహిత ఖండండదోర్దండ మండనుండు. ప్రకాశం భారతీయోగి (ప్రకాశ భారతీయోగికావ్యం, పెద్దవాచార్యలిఖితం) శ్రీ అమరాద్రిభీమేశ్వరావాసమర్థిసప్తకము శ్రీ సప్...' 589412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>218 (విజయ) చండధాముని జగనోబ్బగండ దహిత ఖండండదోర్దండ మండనుండు. ప్రకాశం భారతీయోగి (ప్రకాశ భారతీయోగికావ్యం, పెద్దవాచార్యలిఖితం) శ్రీ అమరాద్రిభీమేశ్వరావాసమర్థిసప్తకము శ్రీ సప్తగోదావరంబు వలయాచలేంద్రంబు వజ్రవు జాకోట గుల పర్వతంబులు గోపురములు దిరుచుట్టుమాలియ యరవిందజాండంబు మర్త్యలోకము నాట్యమంటపంబు పరివారదేవతాభవనంబు లిచతుర్దశభువనంబులు దొరకములు గనకకుంభతతులు గాగ దాక్షారామ మన్న వొంకువేమనాను జుండు గడు సపూర్వసృష్టి కావించి వాసన చెక్కె శ్రీ వేమసితయశుండు (ప్రకాశభారతీయోగికావ్యం - పెద్దనాచార్యలిఖితం.) ఈ రెండూ వివిధశాసనాలలోని పద్యాలు అయినా ఒక కవి రచించినవే. ఒక శిల్పి గండరించినవే. ఈ రెండు పద్యాలలోనూ వజ్రంపు తాకోట, తిరుచుట్టుమాలియ మొదలైన పదాలు సమానంగా వాడినవి వున్నాయి. ఈపద్యాల వల్ల దేవాలయ'లలో ఎన్నిరకాల కట్టడాలు ఉండేవే తెలుసుకోవచ్చు. ఈ పద్యాలలోని విషయాల పట్టిక చూడండి. 1. నంది దీపావళి 2. నాట్యమంటపం (రెండుపద్యాలలోనూ ఉంది.) 11. 9. వజ్రంపు రాకోట 10. గోపురాలు పాతాళగేహాలు 3. కల్యాణ మంటపం 12. సోపానాలు 4. హెూమమంటపం 13. 5. శనివారమంటవం 14. భాండాగారాలు వివిధ దాని లయాలు 6. గయార్క మంట వం 15. వంటయిండ్లు 7. తిరుచుట్టు మాలియ 16. చతుర్ధ్వారకవాటములు 8. దివ్యలింగంబుల గుళ్ళు 17. పరివారదేవతా భవనములు ఈ రెండుపద్యాలే తప్ప ప్రకాశభారతీయోగి వ్రాసినవేమిటో మనకు తెలియవు. ఇతర వివరాలు కూడా తెలియవు. ఇతడు అనవేమారెడ్డి 1. శాసనపద్యమంజరి, ప్రథమభాగం, నెం. 70, 71. పుటలు 92, 98. 39<noinclude><references/></noinclude> 1tur0xmiyp7lxe6xlsspnezjgdezpzd 104 232698 589413 2026-10-18T04:39:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 219 స్థానంలో ఉండేవాడేమో. అనవేముడు క్రీ. శ. 1364 నుండి 1386 దాకా పాలించాడు. ఎంతోమంది విద్వాంసులను, కవులను పోషించాడు. అయితే ఇతనిపై చాటువులే తప్ప ఇతనికి ఎవరూ గ్ర...' 589413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 219 స్థానంలో ఉండేవాడేమో. అనవేముడు క్రీ. శ. 1364 నుండి 1386 దాకా పాలించాడు. ఎంతోమంది విద్వాంసులను, కవులను పోషించాడు. అయితే ఇతనిపై చాటువులే తప్ప ఇతనికి ఎవరూ గ్రంథాలను అంకితమిచ్చినట్లు కనబడదు. సప్తసంతానాలలో ఒకటైన గుడులు ఎన్నో కట్టించాడు. ప్రకాశ భారతీయాగి చెప్పిన పై వివరాలవల్ల తెలియవచ్చే ఆలయ విషయాలు చెప్పు కొందాం. దేవాలయాలలో మంటపాలు నిర్మిస్తారు. గర్భగుడిలో మూల విరాట్టు లుంటారు. మంటపాలలో నిర్ణీత సమయాలలో ఉత్సవ విగ్రహాలను ప్రత్యేకమైన అవసరాల నిమిత్తం నిలుపుతారు. ప్రకాశభారతీయోగి అయిదు మంటపాలను పేర్కొన్నాడు. 1. అర్కమంటపం: సూర్యమంటపం. ఇది రధాకారంగల మంటవవిశేషం. రధనప్తమినాడు స్వామివారి సేవచేయడానికి ఆలయంలో నిర్మించే ప్రత్యేకమంటవం ఇది. భారతీయోగి అర్కమంటపాన్ని గయార్కమంటవం అన్నాడు. ఎందుకోమరి. 2. కళ్యాణమంటపం: దేవుని కళ్యాణోత్సవాలకోసం నిర్మించిన ప్రత్యేకమంటవం. 3. నాట్యమంటపం: దైవసన్నిధిలో నృత్యగీరాదిభోగాలు జరిపే మంటవం. ఇది ముఖమంటవం కన్నా విభిన్నమైనది. 4. శనివారమంటపం: కొన్ని దేవాలయాలలో శనివారమహోత్సవాలు జరుపుతారు. అటువంటి ఉత్సవాలకోసం ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన మంటపాన్ని ఈ పేరుతో పిలుస్తారు. 5. హెూమమంటపం: దేవాలయాలలో యాగాది క్రతువులు చేయటానికి నిర్మించిన మంటవ విశేషాలు. ప్రకాశభారతీయోగి రెండుపద్యాలలో ఇన్ని ఆలయ విశేషాలు చెప్పాడు. ఇతని కావ్యాలు దొరికితే ఇంకేవి తెలిసేవే!<noinclude><references/></noinclude> f9sxu4ihq5js0yxuevawxyf8txsihb3 104 232699 589414 2026-10-18T04:39:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 కందనామాత్యుడు నేటి కరీంనగరు జిల్లానూ, వరంగల్లు జిల్లా అనుమకొండ ప్రాంతాన్నీ పూర్వం సబ్బినాడు అని పిలిచేవారు. ఇది గోదావరికి దక్షిణాన మాత్రమే ఉండేది. ఈ సబ్బి రాష్ట్రాన్ని...' 589414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 కందనామాత్యుడు నేటి కరీంనగరు జిల్లానూ, వరంగల్లు జిల్లా అనుమకొండ ప్రాంతాన్నీ పూర్వం సబ్బినాడు అని పిలిచేవారు. ఇది గోదావరికి దక్షిణాన మాత్రమే ఉండేది. ఈ సబ్బి రాష్ట్రాన్ని రాయగిరిదుర్గం రాజధానిగా క్రీ. శ. 1350 ప్రాంతాలలో గురిజాల ముప్ప భూపాలుడు పాలించేవాడు. ఇతని దగ్గర వాసవారి వంశంలో జన్మించిన కేసనామాత్యుడూ, అతని తమ్ముడు కందనామాత్యుడూ మంత్రులుగా ఉండేవారు. కందనామాత్యుడు వెలిగందల గ్రామాంపై అధికారిగా ఉండేవాడు కాబోలు, అతనికి వెలిగందలామాత్యుడనే పేరు కూడ ఉంది. ఈ అన్నదమ్ములిద్దరూ చాలా వైభవంగా జీవించారు. దాన ధర్మాలు చేశారు. గుళ్లూ గోపురాలూ కట్టించారు. కేసన మంత్రి ధర్మపురిలో అన్నసత్రం పెట్టించాడు. ఆ వూళ్లో ఉండే నరసింహస్వామికి ఉత్సవాలు చేయించేవాడు. రామగిరి దుర్గంలో కేశవస్వామికి ఆలయం కట్టించాడు. ఈ కేసన మంత్రిని మడికిసింగన ఇలా వర్ణించాడు. తన నీతి ముప్పడి ధరణీశు దేలెడి ధరణికి వజ్రవంజరము గాగ దన మంత్ర ముద్దండ దండనాయకులకు బంచిన వాగ్బంధనంబుగాగ దన దాన సంపద ధారుణీసురులకు జెలువార బండిన చేను గాగ దనకీర్తి దిగ్వధూధమ్మిల్లములమీద మహనీయ పుష్పదామంబుగాగ గోరి భూజనయన చకోరములకు<noinclude><references/></noinclude> 839b985aogrkq6jgs3iwy1fec7ksrbk 104 232700 589415 2026-10-18T04:39:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కందనామాత్యుడు దన విహారంబు వెన్నెల తనువు గాగ రుతరైశ్వర్యలీలల నొప్పు చుండు మంత్రి మణియైన కేసన మంత్రివిభుడు.' 221 (పద్మపురాణం అవతారిక.) ఈ కేసన మంత్రి రాయదుర్గంలో తాను కట్టించిన...' 589415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కందనామాత్యుడు దన విహారంబు వెన్నెల తనువు గాగ రుతరైశ్వర్యలీలల నొప్పు చుండు మంత్రి మణియైన కేసన మంత్రివిభుడు.' 221 (పద్మపురాణం అవతారిక.) ఈ కేసన మంత్రి రాయదుర్గంలో తాను కట్టించిన కేశవాలయానికి హేమకుంభ శిఖరాలు ఎత్తించాడు. ఇది సూర్యునిలాగ ధగధగ మెరుస్తూ ఉంటుందట. అన్న ఎంతటి సుప్రసిద్ధుడో, ఎంత వైభవంగా జీవించాడో కందన మంత్రి కూడా అలాగే ఉండేవాడు. ఇతడు ముప్ప భూపాలునికి అఖిల సామ్రాజ్యభారదురంధరుడు. నీతి చాతుర్య వివేక విశేషగుణ గణా లంకారుడై ఆ మహారాజు మన్నన పొంది విశేష వస్తువాహనాలు, ఛత్రాలు, చామరాలు, పల్లకీలు మొదలైన రాచచిన్నెలు పుచ్చుకున్నాడు. ఒకే ఒక పద్యంలో ఇతనికి ఇరవై విశేషణాలను మడికి సింగన వాడాడు. కందనామాత్యుడు ఎలాంటివాడంటే 1. స్వామిభక్తుడు, 2. కార్యచతురుడు, 3. బహుకళావేది, 4, నీతిజ్ఞుడు, 5.విప్రహితుడు, 6. సరససల్లాపుడు, 7. సప్తాంగ రక్షణక్షముడు, 8. భావజ్ఞడు, 9. సర్వసులభుడు, 10. అరిమంత్ర ఛేదనపరుడు, 11. ధర్మాత్ముడు, 12. సుందరాజురుడు, 13. సజనవినుతుడు, 14. ఉరుదయాపరుడు, 15. నిత్యోత్సవాసక్తుడు, 18. సద్గుణాధారుడు, 17. సౌమ్యమూర్తి, 18. సతత గురుదేవతా వరిచారరతుడు, 19, గుణ సముద్రుడు, 20. మదనసదృశుడు. ఈ కందనామాత్యునికి ఇద్దరు భార్యలు. వారి పేర్లు మల్లమాంబ, కాచమాంబ. ఈ ఇల్లాళ్లు ఎల్ల సంపదలకూ ఎల్లలై ఎప్పుడూ దానధర్మాలు చేస్తూ ఉండేవారు. కందనామాత్యుని పోషకుడైన ముప్ప భూపాలుడు ఎలా ఉండేవాడంటే చూడండి. పూలరంగడి లాగుండేవాడు. - సంపెంగ విరులతో జాజులుం గురువేరు కొమరార నునుసేసకొప్పు పెట్టి మృగమదకర్పూర మిళితమౌ పన్నీరు తనుపార మేన జందన మలంది యుదయ భానుప్రభ సుల్లసంబారెడు మణిభూషణ స్పూర్తి మారుమలసి పరవైన వెన్నెలనురువులు పోలిక ధనరారు ధవళవస్త్రములు గట్టి 1. మదరాసు ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంవారి వర్ణనాత్మక కేటలాగు మొదటి సంపుటి, పుట - 32,<noinclude><references/></noinclude> rmlxw8yvi7jzr48dvhkdptbvbhdtabl 104 232701 589416 2026-10-18T04:39:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '222 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మానినీకరచామర మరుత చలిత కుంతలుండయి తగ నిండు కొలువునందు దనుపు గీర్తియు గల పుష్పధన్వు డనగ జూడ నొప్పారు ముప్పయ క్షోణివిభుడు. ఈ రాజుగారి వర్ణనవల్ల ఈ క...' 589416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>222 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మానినీకరచామర మరుత చలిత కుంతలుండయి తగ నిండు కొలువునందు దనుపు గీర్తియు గల పుష్పధన్వు డనగ జూడ నొప్పారు ముప్పయ క్షోణివిభుడు. ఈ రాజుగారి వర్ణనవల్ల ఈ కాలంలో మగవాళ్లు కూడా కొప్పు లో పువ్వులు పెట్టుకొనేవారని తెలుస్తున్నది. ఈ భోగరాజు పోషణలో ఉండే కందనామాత్యుడు కూడా బంధుజన ముక్తావళి మధ్య రత్నంలాగ ఉండేవాడు. విద్వజ్ఞనులు, సరసకవిగాయక కామినీజనాలు పరివేష్టించి ఉండగా సకల పురాణేతిహాసగోష్ఠి వినోదాలలో ఉండేవాడు. ఆంధ్రసాహిత్య చరిత్రలో పదిసార్లు చెప్పు కోవలసిన మడికి సింగనకు ఈ కందనామాత్యుడు పోషకుడే కాక అతి స్నేహబాంధవుడు. అందుకే మడికి సింగన తాను వ్రాసిన పద్మపురాణం (ఉత్తరకాండ), భాగవత దశమస్కంధం కందనామాత్యునికే అంకితమిచ్చాడు. కందనామాత్యుడు కేవలం కృతిపతేకాక కృతికర్త అని కూడా మడికి సింగన మూలంగానే తెలుస్తున్నది. కందనామాత్యుడు అపూర్వ వచన రచనా బంధుర కావ్యరసాభిజ్ఞుడు అని సింగన చెప్పాడు.1 సింగన సహవాస సౌఖ్యంచేత కావ్యవిద్యసుఖకేళిలో శిష్టజనవర్గం చేత పొగడ్తలు పొంది తాను ధన్యుడనయ్యానని కందన కృతజ్ఞతలు చెప్పు కొన్నాడు. పద్యాలు కూడా చెప్పాడేమో కందనామాత్యుడు. "నీతి తారావళి" అనే కృతి ఒకటి రచించాడు కాబోలు. వివిధ గ్రంధాల పేర్లు చెప్పు "కందనాతారావళి" అనే గ్రంధానామాన్ని సింగన పేర్కొన్నాడు. అందుచేత కందన కృతికర్త అనుకోవచ్చు. అయితే సింగనే పద్యాలు రాసి తన కృతిభర్తపేర వాటిని చెలామణి చేశాడని మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారూ, నిడుదవోలు వెంకటరావు గారు భావిస్తున్నారు. సకల నీతిసమ్మతంలో తనసొంత పద్యాలను చేర్చినప్పుడు "మదీయము" అని ప్రత్యేకంగా సింగన చెప్తూ వచ్చాడు. నీతి తారావళి పద్యాలను అలాగ చెప్పలేదు. 'కందనామాత్య నీతి తారావళి' అని పేర్కొని ఇందులోని 12 పద్యాలను మడికి సింగన తాను సంకలనం చేసిన సకల నీతి సమ్మతంలో చేర్చుకొన్నాడు. మొదటి పద్యం కృతి ప్రశంస. 2. వాసిష్ఠ రామాయణం 1-10.<noinclude><references/></noinclude> hai356rk6y0jxztps8aouu40xcmmqc7 104 232702 589417 2026-10-18T04:40:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కందనామాత్యుడు అమలమగు సప్త సంతానములం దనిశంబు యశమునకు గుదురై నా శములేక నెగడు సత్కావ్యము ధారుణిలోన నాభళార్యునికందా! 223 (సకలనీతి.23) కృతి చెప్పి దేవతలను మెప్పించవచ్చునని కందనా...' 589417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కందనామాత్యుడు అమలమగు సప్త సంతానములం దనిశంబు యశమునకు గుదురై నా శములేక నెగడు సత్కావ్యము ధారుణిలోన నాభళార్యునికందా! 223 (సకలనీతి.23) కృతి చెప్పి దేవతలను మెప్పించవచ్చునని కందనామాత్యుడు ఒక పద్యం చెప్పాడు. అమరగ వేల్పులచే గబ్బము చెప్పియ కాదె పరవం వడసిరి మును బా ఐ మయూరాదులు సత్కా-వ్యము జెప్పిన బడయరాని వస్తువు గలదే ? (సకలనీతి. 24) కందనామాత్యుడు చెప్పినదని మడికిసింగన ఈ పద్యాన్ని సకల నీతిసమ్మతంలో చేర్చినా ఇది యధాతధంగా 'కవిజనాశ్రయంలో సంజ్ఞా ప్రకరణంలో ఒక పద్యంగా కనబడుతుంది. ప్రతుల లేఖకులు పొరబడ్డారా? కందనామాత్యుడు వ్రాసిన ఇంకొక పద్యంకూడా మరొక కవి గ్రంథంలో కనబడుతున్నది. చూడండి. ఆ రోజులలో దుష్ప్రయోగాలు చేసే వాళ్ల మీద అతడు చెప్పిన పద్యం: తెలుగని చెప్పి సంస్కృతము తీపును వారడి బుచ్చి శబ్దముల్ తెలుగుసుగాక యే సభల దెల్పగరాని యవప్రయోగముల్ పలుమరు గ్రుచ్చి వాదడువ బాడుచు గబ్బవుదెబ్బ ముండ్లచే బెలుచన కర్ణముల్ పొడుచు బేలు గవిం గవిగా దలంతురే? (సకలనీతి. 27) ఈ పద్యంలోని భావాలు, అనుకరణ కొరవి గోపరాజు వ్రాసిన పుస్తకంలో కనబడతాయి, చూడండి. తెనుగున దేటగా గధలుచెప్పిన కావ్యము పొందులేదు మె తన పసచాలదండ్రు విశదంబుగ సంస్కృత శబ్దమూద జె ప్పిన నవిదర్భముండ్లనుచు బెట్టరు వీనులగావునన్ రుచుల్ దనరదెనుంగు దేశీయును దద్భవముంగలయంగ జెప్పెదన్. (సింహా. 1-32) కొరవి గోపరాజుకాలం క్రీ. శ. 1430 - 1490 అని చాగంటి శేషయ్య గారు నిర్ణయించారు.' గోపరాజు తన సమీపకాలంలో ఉన్న కందనా మాత్యుని 3. ఆంధ్రకవితరంగిణి, ఆరవసంపుటి, పుట 147.<noinclude><references/></noinclude> g0nw5212c4adso4rtfgiyhgiarirhlb 104 232703 589418 2026-10-18T04:40:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '224 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III' రచన చదివే ఈ దబ్బముళ్ళ ప్రయోగం చేసి ఉంటాడు. సకలనీతిసమ్మతంలో 23 వ పద్యంనుంచి 28 వ పద్యం దాకా ఆరు పద్యాలు 'కందనామాత్యు నీతి తారావళి' లోనివని ముద్రిత ప్రత...' 589418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>224 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III' రచన చదివే ఈ దబ్బముళ్ళ ప్రయోగం చేసి ఉంటాడు. సకలనీతిసమ్మతంలో 23 వ పద్యంనుంచి 28 వ పద్యం దాకా ఆరు పద్యాలు 'కందనామాత్యు నీతి తారావళి' లోనివని ముద్రిత ప్రతిలో కనబడతాయి. ఇందులో కొన్ని ఇతర కవి కృతాలుఎఇక్కడ లేఖక దోషాలు ఉన్నాయేమో. కందనామాత్యునికి సామెతలు వాడటమంటే చాలా సరదా కాబోలు! దొరికిన పన్నెండు పద్యాలలో నాలుగు సామెతల వంటివి దొరికాయి. వడ్లూ, పెరుగు విసికినట్లు (26) అనీ, చెలమలు త్రవ్వినట్లగునె చెర్వులు గట్టుట (సకలనీతి.28) అనీ, పొన్నాకులమీద తేనెపూసిన భంగిన్ (411) అనీ, ఇలనూనెయు కర్పూరము కలసిన విషమైనట్లు (988) అనీ వాడాడు. తన కాలంలో ఉండే కావ్యదోషాలేమిటో కందనమంత్రికి బాగా తెలుసు. వాటి పట్టిక ఇచ్చాడు చూడండి. గ్రామ్యంబు దుస్సంధి కాకు విరోధోక్తి పోలుసంక్లిష్టంబు జల్లిపొదవు వరబంధంబు సిరరంబు పునరుక్తి దోషం బలంకార దూషణంబు రసవిరుద్ధము క్రియారాహిత్య మస్పష్టభావంబు గణయతి భంగశబ్ద భంగంబు లెరుగక సంగతంబుగ వట్టిమాటలు పురికొల్పి మచ్చరమున బెసచి వర్లును బెరువును బిసికినట్లు కెలను నవ్వంగ బిలిచిలికృతులు సప్పి వాదులడువంగ బరతెంచువారు కవులె గోపికా జాలసుఖలోల గోపబాల! (సకలనీతి. 26) ఇందులో చివరిపాదం ఒక శతకంలోని మకుటం లాగ కనబడు తున్నది. 'గోపబాల' అనే మకుటం గల కొన్ని పద్యాలు సకలనీతి సమ్మతంలో 'మదీయము' అంటే సింగన రచనలుగా కూడా ఉన్నాయి. కొన్ని పద్యాలు దేవుణ్ణి సంబోధిస్తూ, కొన్ని పద్యాలలో తనను తాను సంబోధించు కొంటున్నట్టు కందనమంత్రి పేర సింగన 'నీతి తారావళి' చెప్పాడు అని తోస్తే తప్పు లేదు. - కానీ 'కందనామాత్యు నీతి తారావళి' అని స్పష్టంగా గ్రంథంలో ఉండటం వల్ల కందన కొన్ని స్వయంగా స్వానుభవంతో చెప్పి ఉండొచ్చునని కూడా భావించవచ్చు. కుకవినింద ఎలా చేశాడో చూడండి.<noinclude><references/></noinclude> 9uprejt79f9k6plde48fr757xzztcv4 104 232704 589419 2026-10-18T04:40:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కందనామాత్యుడు. పలుకులు గొన్ని పేర్చి నడి బ్రాసము నందుల దోవనేర్చు భం గుల నెటువంటి పద్యములుగూర్చిన గూర్పగవచ్చు గాక తద్ జ్ఞులు పొగడం బ్రబంధములు చోద్యముపుట్టి రచింపవచ్చు న...' 589419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కందనామాత్యుడు. పలుకులు గొన్ని పేర్చి నడి బ్రాసము నందుల దోవనేర్చు భం గుల నెటువంటి పద్యములుగూర్చిన గూర్పగవచ్చు గాక తద్ జ్ఞులు పొగడం బ్రబంధములు చోద్యముపుట్టి రచింపవచ్చు నే? చెలమలు ద్రవ్వినట్లగునె చెర్వులు గట్టుట భూతలంబునన్ ? 225 (సకలనీతి. 28) చెరువులు కట్టడం ఎంతకష్టమో స్వానుభవంమీద తెలుసుకునే కందనామాత్యుడు ఇది చెప్పాడు. వాళ్ళ వానసవంశంలో పూర్వులందరూ చెరువులు తవ్వించినవారే. కందనామాత్యుని ముత్తాతగారి తండ్రి గన్నయ మంత్రి గణపతిదేవ చక్రవర్తి కాలంలో (క్రీ.శ. 1198-1262) ఉండేవాడు. ఆ మంత్రి తమ స్వగ్రామము మొలుగూరి పడమటి గవనిలో రుద్ర సముద్రం తవ్వించాడు. ఆనాటినుంచి ఈ వాసన వంశంలోని మంత్రులందరూ రాజులు కట్టించవలసిన గుళ్లు, గోపురాలు కట్టించినవాళ్ళే. తవ్వించవలసిన చెరువులూ, బావులూ తవ్వించినవాళ్ళే. అందుకే కందనమంత్రి 'చెలమలు తవ్వినట్లగునె చెరువులు కట్టడం' అన్నాడు. ఇప్పటికి ఇతడి పద్యాలు ఐదు విపులంగా చర్చించుకున్నాం. మిగతా ఏడూ చూడండి. బహ్వర్ధ త్రిపాదకంబు లయి శబ్దంబుల్ నిరాయాసభా వాహ్వనం బోసరించగా రసనవినాపాదనంబుల్ చేతు ర్బాహ్వంఫ్రీ ప్రభవావగా మహిమ దోపం జూవలేకుండినన్ జిహ్వకేండువపు పొంటె మేలే కవిరాట్ఫిల్పంబు అల్పంబులే. పలుకుల తీవును సరసము చెలువము నడబెడగు బంధ చిత్రము సాలుగున్ కలకంఠియుబోలె కవిత కందనమంత్రి! (సకలనీతి, 25) ధరనొప్పు నీతిమార్గము బరికింపగ దిరుగు మంత్రివని మంత్రమలే కురువిష భుజగము పట్టిన కరణి సుమీయాభళార్యు కందనమంత్రి! బలవంతుడు మన్నించిన - బలహీనుడు బలియుడనగబడుధారుణిలో వలరాయడు చేపట్టిన యరులు బాణములుగా యాభళకందా! 30<noinclude><references/></noinclude> saq2s34ns3gbsm4du29bvk7if3nant4 104 232705 589420 2026-10-18T04:40:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '226 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III తన్నని నమ్మిన బ్రోవక-పొన్నాకులమీద నెబూసిన భంగిన్ నున్నని మాటలయన్నల-మన్ననలేముందు మబ్బమంత్రియ కందా! వివిధ కళాకోవిదుడై-సవినయుడై యీగిగలిగి సంగరజయు...' 589420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>226 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III తన్నని నమ్మిన బ్రోవక-పొన్నాకులమీద నెబూసిన భంగిన్ నున్నని మాటలయన్నల-మన్ననలేముందు మబ్బమంత్రియ కందా! వివిధ కళాకోవిదుడై-సవినయుడై యీగిగలిగి సంగరజయుడై నిపుడని నృవతుల బొందునె-యువిదయు గీర్తియును నాభళోత్తరు కందా. (791) ఖలు సంగతి గూడిన నిర్మలచిత్తుండైన జేయు బ్రతికులుండై యలమానియ కర్పూరము గలసిన విషయమైనయట్లు కందామాత్యా (988) ఈ కందామాత్యుని ఇతర రచనలేమీ దొరకలేదు. కందనా మాత్యుడు కవి కాడనుకొంటే అతనిపేర సింగన చెప్పిన రచనల పేర్లు కూడా తెలియవు. ఈకవితా పోషకునిపేరిట కమ్మనిపద్యాలు కనీసం పన్నెండు మనకు ఇచ్చినందుకు మడికి సింగనకు మనం కృతజ్ఞత చెప్పుకోవాలి. ఇంక అతని జీవిత కథ తెలుసుకుందాం.<noinclude><references/></noinclude> mqgnqpvgqed5nxwij892dmvu6bxszdp 104 232706 589421 2026-10-18T06:06:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 మడికి సింగన ఆపరమేశ్వర మకుట వ్యాపితగంగా ప్రవాహవరకవితాస ల్లావు డగు మడికి సింగన జేపట్టక కీర్తి గలదె శ్రీమంతునకునే?? ఇలా సగర్వంగా ధిషణాహంకారంతో చెప్పు కొన్న మాటలు అక్షరాలా...' 589421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>15 మడికి సింగన ఆపరమేశ్వర మకుట వ్యాపితగంగా ప్రవాహవరకవితాస ల్లావు డగు మడికి సింగన జేపట్టక కీర్తి గలదె శ్రీమంతునకునే?? ఇలా సగర్వంగా ధిషణాహంకారంతో చెప్పు కొన్న మాటలు అక్షరాలా నిజమే. క్రీ.శ. 1350 ప్రాంతాలలో మడికి సింగన్నను చేబట్టిన శ్రీమంతులు కందనామాత్యుడూ, ముప్పభూపాలుడూ కీర్తివంతులు అయ్యారు. అయితే కొంత మంది కవులపేర్లు, వాళ్ల గ్రంథాల నామాలు, అందులోని కొన్ని పద్యాలూ నేటికీ సజీవంగా ఉండడానికి నిస్సందేహంగా వాళ్లను మడికిసింగన్న చేపట్టడమే కారణం. కాకతీయ యుగంలో సుమారు అరడజనుమంది అజ్ఞాత కవులను గురించి మనం మడికి సింగన్న ధర్మమా అని సవిస్తరంగా చెప్పు కోగలిగాం. ఇతడు సంకలనం చేసిన 'సకలనీతి సమ్మతం' అనే గ్రంథం ప్రాచీననీతి మంజరి; భవ్యకవితా పారిజాతం. ఆ సుమాలు ఎప్పటికీ వాడవు. පි సువాసనలు ఎన్నటికీ తగ్గిపోవు. "అల్లకల్లోలమైన పాలసముద్రాన్ని చిలికి 1. పద్మపురాణం అవతారికలో పద్యం ప్రాచ్యలిఖిత భాండాగారంవారి కేటలాగు సంపుటి (1915) పుట 34,<noinclude><references/></noinclude> e7tqfx0ajfhowhxf5yy168fb9zbdbm2 104 232707 589422 2026-10-18T06:07:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 మడికి సింగన దేవామృతం తేటతేల్చిన విధంగా గంధకారుడు మున్నుగల వస్తువులు అందంగా కూర్చి సుగంధం జతచేసి నట్టు అడివిపువ్వుల తేనెను తుమ్మెదలు జున్నుపెట్టే విధంగా తన నేర్పు కనబ...' 589422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>228 మడికి సింగన దేవామృతం తేటతేల్చిన విధంగా గంధకారుడు మున్నుగల వస్తువులు అందంగా కూర్చి సుగంధం జతచేసి నట్టు అడివిపువ్వుల తేనెను తుమ్మెదలు జున్నుపెట్టే విధంగా తన నేర్పు కనబడేటట్టు ముత్యాలను సైజుల వారీగా పేర్చి హారాలు గుచ్చేటట్టు పూర్వం చెప్పిన కృతులన్నింటిని తవ్వి ఒక్కచోట కనబడేటట్టు సకలనయశాస్త్రాల మతాలు సంగ్రహించి లోకోపకారం కోసం గ్రంథం చేస్తాను. ఇది అక్రమం అనకండి. అన్నింటినీ వర్గువులు చేసి చెప్పిన వరుస జూచి సమస్తం తెలుసుకోండి. కడివెడుపాలలో కొణిదెడు చల్ల పోసి తోడు వేసినట్టు అక్కడక్కడ ఒక్కొక్క పద్యం వ్రాసి 'మదీయం' అని పేర్కొంటాను." అని స్పష్టంగా మడికి సింగన్న ఈ కావ్యం సంకలనం చేశాడు. అతడు ఈ కావ్యం సంకలనం చెయ్యకపోతే ఇవన్నీ నష్టమయ్యేవి. నిజానికి అతడు రచించిన పుస్తకంలో కూడా 3 ఆశ్వాసాలుమాత్రమే మనకు దొరికాయి. మిగతా ఆశ్వాసాలలో ఎందరు కవులను పేర్కొని ఎన్ని పద్యాలు ఏయే అపూర్వ గ్రంథాలలోంచి ఇచ్చాడో మనకు తెలియదు. అతడు చేసిన వర్ణువులు చూడండి. 1. షష్ఠ్యంతములు, 2. దుర్గసంరక్షణము, 3. ప్రజాపాలనము, 4. రాజనీతి, 5. అంగీకరించి విడుచుట, 6. కరణీకపునీతులు, 7. వాచకలక్షణము, 8. వైద్యనీతులు, 9. యాజ్ఞికుడు, 10. విద్వాంసుడు, 11. చారులనీతులు, 12. రాజభృత్యనీతులు, 13. రాజులకు గొరగాని భృత్యులు, 14. సేవకు గొరగాని రాజులు, 15. సామము, 16. భేదోపాయము, 17. మాయోపాయము, 18. షాల్గుణ్యము 19. పానవ్యసనము, 20. అనసూయత, 21. శకునజ్ఞానము, 22. ప్రయాణవ్యసన పరీక్ష, 23. కార్యత్వరితనీతులు, 24. చోరనీతులు, 25. నీతిశాస్త్ర ప్రశంస, 26. ఆజ్ఞాపాలనము, 27. రాజాదాయవ్యయ ప్రకారము, 28. రాజునకు గొరగాని గుణములు, 29. విషవరీక్షా లక్షణము, 30. రాయనము- కరణము, 31. బ్రాహ్మణాచారము, 32. పురోహితనీతి, 33. జ్యోతిషికుడు, 34, రాయబారప్రకారము, 35. సేనాపతిలక్షణము, 36. భృత్యులకు గొరగాని రాజుల లక్షణము, 37. సేవకనీతులు, 38. షోడశసంధిప్రకారము, 39, దానము, 40, దండోపాయము, 41. ఉపేక్షోపాయము, 42. అష్టాదశవ్యసనములు, 43. మంత్ర రక్షణార్థములు, 44. దండయాత్ర, 45. యుద్ధ దానప్రకారము, 46. కూటయుద్ధము, 47. అధికాధములు సయోధ్య ప్రకారము, 48. శత్రునవనమ్మికనీతులు, ఈ వర్గువులలో మడికిసింగన ఏయే గ్రంథాలనుంచి ఎన్నెన్ని పద్యాల<noinclude><references/></noinclude> hbczo83wg10k12rklc6jvmtefagoh4k 104 232708 589423 2026-10-18T06:07:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - II 229 తీసుకొన్నాడో క్రోడీకరించి అకారాదిగా కేటాయించి అగ్రంథాల కర్తల పేర్లు తెలిసినవి జోడించి ఒక పట్టిక తయారు చేశాను. చూడండి: సకలనీతి సమ్మతములోని గ్రంథమ...' 589423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - II 229 తీసుకొన్నాడో క్రోడీకరించి అకారాదిగా కేటాయించి అగ్రంథాల కర్తల పేర్లు తెలిసినవి జోడించి ఒక పట్టిక తయారు చేశాను. చూడండి: సకలనీతి సమ్మతములోని గ్రంథములు వరుస గ్రంథములు సంఖ్య 1. అజ్ఞాతము 2. కామందకము 3. కుమారసంభవము 4. 5. కేయూరబాహు చరిత్ర 6. చారుచర్య 5 25 17 47 68 131 109 308 నన్నెచోడ 1 1 మంచెన 1 1 2 2 అవ్వనమంత్రి 7. ధృతరాష్ట్రనీతి 8. ధౌమ్యనీతి తిక్కనగారు తిక్కనగారు MTN - 3 4 10 17 1 1 1 415 2 8 6 9. కందనామాత్యుడు 9 10. నీతిభూషణము ఆంధ్రభోజుడు 14 4 11. నీతిసారము రుద్రదేవుడు 44 21 12. పంచతంత్రి 13. పద్మపురాణము 6 31 77 68 2776 12 .25 57 122 176 మడికి సింగన 1 1 14. పురుషార్థసారము శివదేవయ్య 38 25 29 92 15. బద్దెన నీతి బద్దెన 19 12 6 37 16. భీష్మ పర్వము తిక్కనగారు 1 1 17. మదీయము మడికి సింగన 24 7 8 00 39 18. మార్కండేయము మారన 1 2 3 19. మిత్రనీతులు 1 1 20. ముద్రామాశ్యము క్షేమేంద్రలక్కాభట్టు 8 14 17 39 21. విదురనీతి తిక్కనగారు 1 4 3 8 22. శాంతిపర్వం 2 తిక్కనగారు. 2 23. కాలి హెరాత్రము 24. శ్రీగిరిశతకము 25. శ్రీ రామాయణము 26. సభాపర్వం -27. సౌప్తికపర్వం శ్రీ గిరి నన్నయగారు తిక్కనగారు 1 1 2 2 9 12 -2 1 1 28 2 2 6 10<noinclude><references/></noinclude> oyeluqqe57dgv7gsnsldjqerzyfdb9q 104 232709 589424 2026-10-18T06:07:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '230 మడికి సింగన ఇందులో 'మదీయం' అని కవి గ్రంథం మధ్యలో వ్రాసినవి 39 పద్యాలు మాత్రమే. సకలనీతిసమ్మతం ఒక్కటే మడికి సింగన్న కృతిగా లోకానికి దొరికి వుంటే 39 స్వంతపద్యాలతో ఇతడు కవిగా చల...' 589424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>230 మడికి సింగన ఇందులో 'మదీయం' అని కవి గ్రంథం మధ్యలో వ్రాసినవి 39 పద్యాలు మాత్రమే. సకలనీతిసమ్మతం ఒక్కటే మడికి సింగన్న కృతిగా లోకానికి దొరికి వుంటే 39 స్వంతపద్యాలతో ఇతడు కవిగా చలామణి అయ్యాడన్న అపవాదు నిలిచిపోయేది. ఇతడు వ్రాసిన ఇతరకృతులు- అందులోనూ ఎన్నతగ్గవి మంచివి మరోమూడు ఉన్నాయి. అందులోని కవిత్వం అఖండ గౌతమిలాగ సజీవంగా ఉంటుంది. మడికి సింగన్న గోదావరి ప్రాంతంవాడే. ఇతని తండ్రి అయ్యల మంత్రి గోదావరికి ఉత్తరపు దిక్కున పెద్దమడికిలో స్థిరమైన తోటలూ, పొలాలూ చాలా ఆర్జించి అఖిలజగత్తుకు అన్నదాత అనే కీర్తితో జీవించాడు. ఈ అయ్యలమంత్రి తొయ్యేటి అనపోతనాయకునికి మంత్రిగా ఉన్నాడు. 2 ముసునూరి కాపయనాయకుని ప్రతినిథిగా అనపోతనాయకుడు రాజ మహేంద్రవరాన్ని రాజధానిగా చేసుకొని పాలించాడు. కాపయనాయకుని కాలం క్రీ.శ. 1345 నుండి 1367 అని చరిత్రకారులు చెప్తున్నారు. అనపోత నాయకుని శాసనం ఒకటి దాక్షారామంలో ఉంది. ' ఇది క్రీ.శ. 1347 నాటిది. ఈ కాలంలో అయ్యలమంత్రి జీవించడం వల్ల అతని కుమారుడు మడికిసింగన్న కూడా ఇప్పటివాడే అవుతాడు. మహా అయితే ఒక తరం అర్వాచీనుడు కావచ్చు. తరానికి ముప్పయి సంవత్సరాలు లెక్కించినా మడికి సింగన్న 1377 వాడు కాగలడు. తొయ్యేటి అనపోతభూపతిని చోడ భక్తిరాజు క్రీ. శ. 1355లో వధించాడు. ఆ సంవత్సరం నుంచి రాజమండ్రి ప్రాంతాలు చోడభక్తి రాజు స్వాధీనంలో ఉన్నాయి. అంతదాకా రాజమహేంద్రవరంలో మంత్రులుగా ఉన్న మడికివారు రామగిరిదుర్గానికి వలసపోవలసి వచ్చింది. ఈ వంశంలో వలసలు వెళ్లడం కొత్త కాదు. అసలు మడికివారి కుటుంబానికి ఆయింటి పేరు రాకముందు, వాళ్ళు గుంటూరుజిల్లా గుంటూరు తాలూకా రావెల గ్రామంలో ఉండేవారు. మంత్రి అల్లాడమంత్రి కృష్ణానదికి దక్షిణపు దిక్కున రావెల అగ్రహారాన్ని మొత్తంగా ఏకభోగ్యంగా ఏలుతూ ఉండే వాడు. ఈ అల్లాడమంత్రి 2. ఆంధ్రకవి తరంగిణి 4వ సంపుటి, పుట- 174. - 3. History of Reddy Kingdoms - P-514.<noinclude><references/></noinclude> qmlzzjsp9qu6xlc0eqzxdy047kmynp5 104 232710 589425 2026-10-18T06:07:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 231 తక్కువవాడు కాడు. తన ఊళ్ళో ఒక కోవెల కట్టించాడు. అందులో కృష్ణుణ్ణి ప్రతిష్ఠించాడు. అన్ని వైభవాలతోనూ అతిశయిల్లి మనుజమందారుడని వాసికెక్కాడు. ఈ అల్లాడ...' 589425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 231 తక్కువవాడు కాడు. తన ఊళ్ళో ఒక కోవెల కట్టించాడు. అందులో కృష్ణుణ్ణి ప్రతిష్ఠించాడు. అన్ని వైభవాలతోనూ అతిశయిల్లి మనుజమందారుడని వాసికెక్కాడు. ఈ అల్లాడమంత్రి సాక్షాత్తూ తిక్కనసోమయాజిగారి మనుమరాలి భర్త.^ (వాసిష్ఠ 1–29]. రావెలలో కోవెల కట్టించిన అల్లాడమంత్రీ, అతని కొడుకు అయ్యల మంత్రీ కృష్ణానది దక్షిణతీరం నుంచి గోదావరి ఉత్తరతీరానికి వెళ్లవలసిన అవసరమేమొచ్చింది? తొయ్యేటి అనపోతభూపతి పూర్వం గుంటూరు మండలం వాడే. అతని పెదతండ్రికుమారుడు కాపయ నాయకుడు ప్రతాప రుద్రుని రాజ్యం అంతరించాక ఓరుగల్లుకు ప్రభువయ్యాడు. రాజ్యాని కొచ్చాక కాపయనాయకుడు తన బంధువులను వివిధ ప్రాంతాలను పరిపాలించడానికి నియమించాడు. తొయ్యేటి అనపోత నాయకుణ్ణి కాపయ్య గోదావరి మండలానికి పాలకుణ్ణిగా నియమించాడు. అనపోతుడు పోతూ పోతూ తనతో అయ్యలమంత్రిని కూడా తీసుకొని వెళ్లి ఉంటాడు. మడికిలో వాళ్ళకు పొలాలూ తోటలూ ఇచ్చిఉంటాడు. తొయ్యేటి అనపోతనాయకుడు పోయాక మడికివారి వంశం మరో కొమ్మ పట్టుకొనవలసివచ్చింది. రాజమండ్రి నుంచి రామగిరిదుర్గానికి వెళ్లారు. అది గోదావరికి ఇద్దరిని తెలంగాణాలో నేటి కరీంనగర్ జిల్లాలో ఉంది. మడికి వారు ప్రత్యేకంగా రామగిరిదుర్గం రాజధానిగా సబ్బిరాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్న ముప్పభూపతి పూర్వీకులు గుంటూరు జిల్లానుంచి వెళ్ళినవారే. వారి ఇంటి పేరు 'గురిజాల' ఈ రాజుల వద్ద మంత్రులుగా ఉన్న వాణన వారూ, మడికివారు బంధువులు కాబోలు. వాణస కందనామాత్యుడు మడికి సింగనకు అతి స్నేహబాంధవుడు. రామగిరిదుర్గానికి వెళ్ళి సింగన్న కందనామాత్యుణ్ణి ఆశ్రయించాడు. అతని పోషణలో ఉండి సకల పురాణేతిహాస గోష్ఠులలో పాల్గొనేవాడు. మడికి సింగన సహవాసం వల్ల కందనామాత్యునికి మంచి పేరు వచ్చింది. ఆ మంత్రి ఇలా అన్నాడట: 4. ముని మనుమరాలి భర్త అని కొందరంటారు.<noinclude><references/></noinclude> 1n63ip82l8p5dbr8k9txfskni5c18ud 104 232711 589426 2026-10-18T06:08:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '232 మడికి సింగన నీ సహవాస సౌఖ్యముల నెమ్మి జరించుట చేసి దిక్కులన్ వాసికి నెక్కి శిష్టజనవర్గముచే బొగడొంది కావ్య వి ద్యా సుఖకేళిబేర్చి కడు ధన్యతతో బహుదానలక్ష్ములన్ భాసురకీర్...' 589426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>232 మడికి సింగన నీ సహవాస సౌఖ్యముల నెమ్మి జరించుట చేసి దిక్కులన్ వాసికి నెక్కి శిష్టజనవర్గముచే బొగడొంది కావ్య వి ద్యా సుఖకేళిబేర్చి కడు ధన్యతతో బహుదానలక్ష్ములన్ భాసురకీర్తిమై నెగడి ప్రస్తుతి కెక్కితి మర్త్యకోటిలోన్. అట్లు గావున కృతిపతుల కీర్తి దిక్కుల నతులితమై యునికి జేసి యనవరతంబున్ గృతివాంఛ కలదు నన్నుం గృతివతి గావింపుమీవు కీర్తి యొసగెడున్. కందనామాత్యుడు ఏదో ఒక కృతిని చెప్పమనలేదు. అష్టాదశ పురాణాలలో సాత్వికమైనదీ, ధర్మార్థకామమోక్ష ప్రదమైనదీ, విష్ణు కథా ప్రధానమైనదీ అయిన పద్మపురాణాన్ని తెలుగు చేయమన్నాడు. మడికి సింగన అంగీకరించాడు. అయినా ' సత్యనిరతుడైన సత్యవతేయుడు చెప్పిన అర్ధమంతా తప్పకుండా తెలుగుచేయడం నలువకైనా చేత కాదు. భక్తి కారణంగా కథ రచిస్తాను' అని ఉపక్రమించాడు. ఇది పదకొండు ఆశ్వాసాల గ్రంథం. ప్రతి ఆశ్వాసం చివరా గద్యలో విషయసూచికను చెప్పాడు. ఇందులో భాగవత, రామాయణగాథలు ఎక్కువ. ఈ విషయసూచికను చూస్తే ఈ గ్రంథం యొక్క ప్రాముఖ్యం తెలుస్తుంది. చూడండి. పద్మపురాణం విషయాలు ప్రథమాశ్వాసం :- (1) పూర్వఖండకథాసూచన, (2) దిలీవుడు వేటకు వెళ్ళడం, (3) వైమానసదర్శనం, (4) వసిష్టాశ్రమానికి వెళ్లడం, (5) భృగువిద్యాధర సంవాదం, (6) పురూరవుచరితం, (7) మాఘమాసస్నానవిశేషకథనం, (8) వృక్షకాంగణ చరిత్రం. ద్వితీయాశ్వాసం :- (1) సుందోవ సుందోపాఖ్యానం, (2) హేమకుండలు చరిత్రం, (3) అతని తనయులు శ్రీకుండల, వికుండలులు యమసదనానికి వెళ్ళడం, (4) వికుండలుడు యమదూతవలన అఖిల ధర్మాధర్మములు విని తన పూర్వజన్మ సుకృతఫలం ఇచ్చిన నరకంలో ఉన్న శ్రీకుండలుణ్ణి ఉద్ధరించుట, (5) కాంచన మాలినీచరిత్ర. (& - 5. పద్మపురాణం, అవతారిక, ప్రాచ్యలిఖిత భాండాగారంవారి వర్ణనాత్మక కేటలాగు, 18) పుట 34.<noinclude><references/></noinclude> j7v3fafy7ixj5vrhcknr9mwwakv8jd6 104 232712 589427 2026-10-18T06:08:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 233 తృతీయాశ్వాసం :- (1) ఇంద్రు దహల్యను పొందుట, (2) గౌతముని శాపంవలన పదభ్రష్టుడైన ఇంద్రుడు మాఘస్నానవిశేషం వల్ల ఇంద్రపదవిని పొందుట, (3) ప్రయాగ మొదలైన బహుతీర్థ మ...' 589427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 233 తృతీయాశ్వాసం :- (1) ఇంద్రు దహల్యను పొందుట, (2) గౌతముని శాపంవలన పదభ్రష్టుడైన ఇంద్రుడు మాఘస్నానవిశేషం వల్ల ఇంద్రపదవిని పొందుట, (3) ప్రయాగ మొదలైన బహుతీర్థ మాహాత్మ్యం, (4) గంధర్వకన్యలు ఘోషతీర్థం వివ్రతనయుణ్ణి చూచి విరహాక్రాంతులు అవడం, (5) వివకుమారకన్యకల అన్యోన్యశాపం, (6) పిశాచరూపులైన వారు వేదనిధి కనుగొనుట, (7) రోమశముని దర్శనం, (8) అతనివల్ల సకలతీర్థస్నాన ఫలవిశేషాలు వినుట, (9) వీరసేన చరిత్ర, (10) భద్రకచరిత్ర, చతుర్థాశ్వాసం :- (1) దేవద్యుతితపోమాహాత్మ్యం, (2) పుండరీకాక్షుడు తనకు ప్రత్యక్షమగుట, (3) యోగసారస్తోత్రకథనం, (4) చిత్రసేనచరిత్ర, (5) కేరళ విప్రపథిక సంవాదకథనం, (6) ప్రయాగజలపానం, (7) కేరళుడు ప్రతత్వవిముక్తి పొంది దివ్యలోకమునకు చనుట, (8) మాఘమాసస్నానంవల్ల గంధర్వకన్యకలు, మునికుమారుడు శాప విముక్తులై దివ్యశరీరము దాల్చుట, (9) ప్రయాగ తీర్థదర్శనం. పంచమాశ్వాసం :- (1) ద్వయమంత్ర ప్రభావం, (2) సుదర్శన ధారణ మాహాత్మ్యం, (3) ఊర్ధ్వ పుండ్రధారణ, అష్టాక్షరీ మంత్ర ప్రభావ కథనం, (4) లక్ష్మి స్వరూపం, (5) మూలప్రకృతి స్వరూపం, (6) నారాయణ దివ్యస్వరూపం, (7) విష్ణు లోకావరణభేదం. షష్ఠాశ్వాసం :- (1) సర్వభూతాంతర్యామి అయిన విష్ణువు ప్రకృతియందు పొందుట, (2) మహదాది సర్గ ప్రతిసర్గమాహాత్మ్యం, (3) సకలభూత సంభవ కథనం, (4) చతుర్య్వూహ మాహాత్మ్యం, (5) మత్స్యావతారం, (6) దూర్వాసుడి శాపంవల్ల మహాలక్ష్మి అలుగుట, (7) సముద్ర మథనకథనం, (8) కూర్మవిభవం, లక్ష్మిపుట్టడం, (B) ద్వాదశీ వ్రత మాహాత్మ్యం, (10) పాషండ కథనం, (11) త్రిగుణ స్వరూపస్మృతి పురాణ విశేషం. సప్తమాశ్వాసం :- (1) సనకాదుల భావం, జయవిజయులు భూమిమీద జన్మించుట, (2) వరహావతార కథనం, హిరణ్యాక్షుని వధ, (3) హిరణ్యకశిపు తపోమహత్వం, (4) పిఠాపుత్రవివాదం, (5) నరసింహావతారం, హిరణ్యకశివుహరణం, (6) వామనావతారం (7) పరశురామ చరిత్ర. అష్టమాశ్వాసం :- (1) స్వాయంభువ మనువు తపోమహత్వం, (2) రావణ కుంభకర్ణుల జన్మం, (3) శ్రీరామజన్మం, (4) తాటక వధ, (5) సీతా వివాహం,(6) పరశురామని వివాదం, (7) వనవాసగమనం, (8) కాకాసుర రక్షణ, (9) విరాధనధ, (10) శూర్పణఖ నాసికాచ్ఛేదనం, (11) ఖరదూషణాది రాక్షసవధ, (12) సీతావహరణం, (13) జటాయు మరణం, (14) సుగ్రీవ దర్శనం, (15) వాలి వధ, (16) సీతాన్వేషణ, (17) లంకాదహనం, (18) సేతువుకట్టడం, (19) రావణ కుంభకర్ణవధ, (20) విభిషణ<noinclude><references/></noinclude> ehju6nhvf59lnk3p9qnd1yrk1uyrqg4 104 232713 589428 2026-10-18T06:08:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '234 మడికి సింగన పట్టాభిషేకం, (21) అయోధ్యా నగర ప్రవేశం, (22) శ్రీరామ పట్టాభిషేకం. నవమాశ్వాసం:- (1) శ్రీరామ అష్టోత్తర శతనామ కధనం, (2) భూభారాన్ని తగ్గించడానికి దేవకీ వసుదేవులకు కృష్ణుడు ప...' 589428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>234 మడికి సింగన పట్టాభిషేకం, (21) అయోధ్యా నగర ప్రవేశం, (22) శ్రీరామ పట్టాభిషేకం. నవమాశ్వాసం:- (1) శ్రీరామ అష్టోత్తర శతనామ కధనం, (2) భూభారాన్ని తగ్గించడానికి దేవకీ వసుదేవులకు కృష్ణుడు పుట్టడం, (3) వసుదేవుడు కృష్ణుణ్ణి రేపల్లెలో వుంచి యశోదకు పుట్టిన యోగమాయను తేవడం, (4) రేపల్లెలో బలరామకృష్ణులు పెరగడం, (5) కృష్ణుడు పూతనను చంపడం, (6) శకటాసుర సంహారం, (7) కుక్కుటాసుర వధ (8) యమళార్జునమోక్షం, (9) బకాసుర వధ, (10) వత్సావహరణం, (11) కాళీయమర్దనం, (12) అఘాసురవధ, (13) ధేనుకాసుర సంహారం, (14) ప్రలంబాసురవధ (15) అరిష్ట దళనం, (16) కేశి మరణం, (17) బృందావన క్రీడ, (18) గోవర్ధనగిరి ఎత్తడం, (19) బలరామకృష్ణులను అక్రూరుడు మధురకు తీసుకోనిరావడం, (20) కువలయాపీడ, చాణూర ముష్టికాదులతోబాటు కంసుణ్ణి వధించడం. (21) సాందీపని కొడుకును బ్రతికించుట, (22)జరాసంధ యుద్ధం. (23) కాలయవనుని చంపడం (24) ముచికుందుని మోక్షం. దశమాశ్వాసం :- (1) రుక్మిణీ పరిణయం, (2) సత్యభామాది మహాదేవుల వివాహం, (3) శమంతకమణి కథనం, (4) కృష్ణుడు జాంబవంతుణ్ని ఓడించి జాంబవతిని పెళ్లాడడం, (5) సులక్షణ, సుశీల స్వయంవరం, (6) నరకాసురవధ, (7) పదహారువేల రాజకన్యకలను వెళ్ళాడడం, (8) పారిజాతాపహరణం, (9) ఉషా కన్యకోసం చిత్రరేఖ అనిరుద్ధుని తీసుకొనిపోవడం. (10) బాణాసుర భుబావ చ్చేదనం, (11) పాండ్రకపధ, (12) కృత్యా విధ్వంసనం, (13) భీమునిచేత జరాసంధుణ్ని చంపించడం, (14) శిశుపాల దంతవక్త్రుల వధ, (15) నందవ్రజ నివాసులకు విష్ణులోకప్రాప్తి, (16) స్వర్గగతులైన విప్రబాలురను తెచ్చి వారి తల్లి తండ్రుల కర్పించడం, (17) భారత కథా సూచన, (18) యాదవుల పరిక్షయం, స్వర్ణలోక గమనం, (19) ద్వారావతి సముద్రంలో మునిగిపోవడం, (20) అర్జునుని తపశ్చర్య. ఏకాదశాశ్వాసం :- (1) వాసుదేవార్చన కథనం, (2) నిత్యనైమిత్తిక పూజా విశేషం. (3) శ్రీరామ అష్టోత్తరశతనామ జపాన్ని శంకరుడు అంబికకు తెలియజేయుట, (4) భృగుడు దధృపాణులను శపించుట, (5) విష్ణువు వరమ బ్రాహ్మణ్యదైవమని కొనియాడడం, దిలీపుడు పరమపదమున కేగడం. ఆంధ్రదేశంలో 'చేసేవి మాఘస్నానాలు, దూరేవి దొమ్మరి గుడిసెలు అనే సామెత ఎందుకు ప్రచారమైందో పద్మపురాణ విషయసూచిక చూస్తే తెలుస్తుంది. ఈ పురాణం మాఘస్నానాల మహిమను వేనోళ్ల చాటుతుంది. సర్కారు జిల్లాలో ఈ పద్మపురాణం వ్రాతప్రతులు విరివిగా దొరికేవని బ్రౌను<noinclude><references/></noinclude> 4ep4avpimvsk3ymc19bi4rjt15j0303 104 232714 589429 2026-10-18T06:09:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 235 దొర వ్రాశాడు. ఆయన జూలూరి అప్పయ్యపంతులుచేత ఒక తీర్పు ప్రతిని తయారుచేయించాడు. అప్పయ్యవంతులు ఇలా వీఠిక వ్రాశాడు. ఈ తెలుగు కవి ఈ తెలుగు పద్మపురాణమునక...' 589429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 235 దొర వ్రాశాడు. ఆయన జూలూరి అప్పయ్యపంతులుచేత ఒక తీర్పు ప్రతిని తయారుచేయించాడు. అప్పయ్యవంతులు ఇలా వీఠిక వ్రాశాడు. ఈ తెలుగు కవి ఈ తెలుగు పద్మపురాణమునకు అయిదు ప్రతులు తెప్పించి వ్యత్యాసములు యెక్కించి నిర్దోషముగా నియమించుకోవడమైనది. ఇదిగాక గీర్వాణమందు అధ్యాయములు బయలుదేరిన స్థలములందు వాటి లెక్కకూడా తగిలించినాము. గీర్వాణగ్రంధం కొంత మట్టుకు బాగా తెనిగించుకొని తర్వాత వేరే భాగమునందు కొన్ని అధ్యాయములు తెచ్చి గ్రంధ మధ్యముగా పెట్టివున్నాడు.. సూచనలు పద్మపురాణోత్తర ఖండమును సింగనకవి లెస్సగా తెనుగుచేసి యుండగా కాలాంతరమందు లేఖక దోషములచేత ననేక స్థలములయందు చెడిపోయి శుద్ధ ప్రతి లేకయుండుట చేతను అనేక ప్రతులు తెప్పించి గీర్వాణమునకు సరిగా అధ్యాయసంఖ్య యేర్పడేటట్టున్నూ నిర్దోషముగా నుండేటట్లున్నూ పార్శ్వములయందు, ఆయా కథాభాగములయందలి వర్ణనాంశములు మొదలైన వాటి యొక్క వ్రాయబడియుండే టట్టున్నూ యీప్రకారము తీర్పుచేయవలసినదని మచిలీపట్టణ న్యాయకర్తలైన మహారాజశ్రీ చా. పి. బ్రౌన్ దొరగారు అనుజ్ఞ యిచ్చినందున శాలివాహన శకవర్షములు 1754 అగు నేటి సందననామ సంవత్సరమునకు సమానమైన ఇంగిలీషు యుగ 1832 సంవత్సరమందు బందరులో జూలూరి అన్నయ్య సంపూర్ణముగా పదకొండు ఆశ్వాసములున్నూ తీర్పుచేసి గీర్వాణము నకున్ను తెనుగునకున్న కొన్ని స్థలములయందు భేదములు వచ్చియుండగాను అధ్యాయ క్రమ వ్యత్యయములు ఆయా స్థలములయందు విశదపరచడమైనది. ఈ పద్మ పురాణమందు ఉత్తర ఖండము మాత్రము తెనుగు అయినట్టు తెలియబడుచున్నది గాని కడమ ఖండములను తెనుగు చేసినట్టుగా యెక్కడనున్ను మాకు కనుపడలేదు. మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంలో దీనికి నెం. 18 నుండి 26 దాకా తొమ్మిది ప్రతులు ఉన్నాయి. రాజమండ్రి గౌతమీ గ్రంథాలయంలోని తాళపత్ర విభాగంలో ఇప్పటికీ రెండు పద్మపురాణ ప్రతులు ఉన్నాయి. (నెంబర్లు 44; 123) ఈ గ్రంధం 1885 లో, అంటే నూరు సంవత్సరాల క్రిందట అచ్చుపడింది. ఆ తరువాత వావిళ్ళ సంస్థ వంటి ప్రఖ్యాత ప్రచురణాలయం వారు సైతం దీనిని ఉపేక్షించి ఎందుకో అచ్చువేయలేదు. ఇది పూర్తిగా ధర్మపన్నాలు చెప్పే పురాణశైలి లోని గ్రంథం కాదు. చక్కని శృంగార పద్యాలు కూడా ఉన్నాయి. వెంకటగిరి సంస్థానాశ్రితుడు శ్రీమోదీ జగన్నాథమల్ సేకరించి ప్రకటించిన శృంగార పద్యరత్నావళీలో పద్మ<noinclude><references/></noinclude> ov4xrykhb91ylmhphbe8ddgic1jc16r 104 232715 589430 2026-10-18T06:09:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '236 మడికి సింగన పురాణంలోంచి 17 పద్యాలు ప్రచురించారు. ఇప్పటికైనా ఎవరైనా ప్రచురణకర్తలు ఈ పురాణాన్ని ప్రచురిస్తే భాషకు ఎంతో సేవచేసిన వాళ్లవుతారు. తృతీయాశ్వాసంలో మడికి సింగన్న...' 589430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>236 మడికి సింగన పురాణంలోంచి 17 పద్యాలు ప్రచురించారు. ఇప్పటికైనా ఎవరైనా ప్రచురణకర్తలు ఈ పురాణాన్ని ప్రచురిస్తే భాషకు ఎంతో సేవచేసిన వాళ్లవుతారు. తృతీయాశ్వాసంలో మడికి సింగన్న 67 పద్యాలలో అహల్యా సంక్రందనుల కధ వ్రాశాడు. ఇది ఒక చిన్నసైజు శృంగార ప్రబంధం. నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు కాకపోయినా, విషయం పరదారాగమనం కనుక పాపభూయిష్టమైనా ప్రయోజనం మాఘస్నానమహిమను చెప్పడం కనుక మడికి సింగన దీనిని చాలా రసవత్తరంగా రచించాడు. ఆడవాళ్ళను వర్ణించడంలో మడికి సింగన హద్దులు దాటడు. ఔచిత్యవంతంగా భావుకతతో వ్రాస్తాడు. శూర్పణఖ సీతమ్మను రావణుని ముందు ఎలా వర్ణిస్తుందో వినండి. పసిడిపలాక పూవిలుతు బాణము సోగసుధారసంబుపై మిసిమిదలంటే పెన్నెలల మీగడ జేసిన బొమ్మ కందులో సుసిమిన చంద్రరేఖ బెళుకొందని కారు మెరుంగుతీగయా శశిముఖి రాము దేవి సడిసన్నది యొప్పున రాక్షసేశ్వరా. [302. 8-168] త్రేతాయుగంలోని సీతమ్మే ద్వాపరయుగంలో రుక్మిణిగా జన్మించిందని హిందువుల నమ్మకం. రుక్మిణీదేవిని ఎలా వర్ణించాడో చూడండి. కదలని క్రొమ్మెరుంగు కనుగొందని కెందలిరాకు నాచుతో జొదువని తూడు బంగరపువుత్తడి మవ్వవుబువ్వు భర్గుతో నెదురని కామునమ్ము ఫణి యెంగిలికాని సుధాంశురేఖనా నొడవుచునుండె రుక్మిణిపయోరుహనాభుని భాగ్యరేఖగాన్. (పద్మ. 10-15] ఈ రుక్మిణీదేవిని రాక్షసవివాహపద్ధతిలో శ్రీకృష్ణుడు ఎత్తుకుపోయి. పెళ్లి చేసుకున్నా మడికి సింగన్న మాత్రం వాళ్ళకు శాస్త్రోక్తంగా పెళ్లి చేశాడు. అందులోనూ తెలుగు పెళ్లి చేశాడు. నన్నెచోడుని కాలం నుంచి కావ్యాలలో పెళ్లిళ్లు తెలుగుతనం తెచ్చుకోవడం మొదలుపెట్టాయి. కుమారసంభవం<noinclude><references/></noinclude> r5sjesnn6udk1ssfncm7iieojvegmzy 104 232716 589431 2026-10-18T06:09:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 237 అష్టమాశ్వాసం అంతా పెళ్లిప్రయత్నాలే. (1) పెళ్లి మాటలకు వెళ్లిన మునులు వచ్చి పార్వతిని వర్ణిస్తారు. (2) శివుడు పెళ్లికి తరలివెళతాడు. (3) ఊరేగింపు, పౌరకాం...' 589431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 237 అష్టమాశ్వాసం అంతా పెళ్లిప్రయత్నాలే. (1) పెళ్లి మాటలకు వెళ్లిన మునులు వచ్చి పార్వతిని వర్ణిస్తారు. (2) శివుడు పెళ్లికి తరలివెళతాడు. (3) ఊరేగింపు, పౌరకాంతలు శివుణ్ణి చూస్తారు. (4) శివుడు విడిదిలో దిగుతాడు. (5) పెళ్ళివారు విడిదిలో విశ్రమిస్తారు. కథా విశ్రమిస్తుంది. అన్నీ వర్ణనలే. ఇంత పూర్వరంగం ఉన్నా పెళ్లిలో తెలుగు ఆచారాలు లేవు. తిక్కనగారికాలం వచ్చే సరికి కొన్నికొన్ని తెలుగు పద్ధతులు ద్వాపర యుగంలోని వ్యక్తులకు నేర్పారు. ఉత్తరాభిమన్యులు తలంబ్రాలు పోసుకొంటారు. మడికిసింగన మాత్రం పెళ్లి మంటపానికి తీసుకురావడం దగ్గర్నుంచి పెద్దల కాళ్లకు మొక్కించడందాకా తంతు అంతా జరిపించాడు. మధ్యలో తెరపట్టడం, పౌరోహితులు మంగళాష్టకాలు చదవడం, పేరంటాళ్లు పాటలు పాడడం అన్నీ ఉన్నాయి. చూడండి రుక్మిణీకృష్ణుల వివాహం: అప్పుడు వసుదేవుండు సకలబాంధవరాజనమూహంబును ముద్ధవాది మహద్రుభంబును సర్వపూజలం దృప్తిసలిపి విప్రానుమతంబున బుణ్యాహవచనాది కృత్యంబు లాచరించిన వాసుదేవరుక్మిణులకు మంగళస్నానంబు చేయించి దివ్యాంబరాభరణమాల్యానులేవనంబుల నలంకరించి వివాహ సమయంబగుట ననేక వృద్ధపుణ్యాంగనలు సేసలుబెట్టుచు నుద్యానమంటపంబునకుం దెచ్చి" - తెరచీరపట్టుయిరువురు నిరువంకల నిలువబెట్టి యింపు దలిర్ప సురయక్షసిద్ధకిన్నర - నరకాంతలు మము భజించి నలి గీర్తింపన్. వి సుముహూర్తమనుచు భూసురులు నల్గడ నిల్చి లలిమంగళాష్టకములు పఠింప నిత్యమంగళమని నిఖిలార్థవరులును జెలువార వారములు వచింప జయజయధ్వనులకు సకలదేవతలును జదల వెల్లెడ నిల్చి సంస్తుతింప నత్యంతకల్యాణమనియు పేరంటాండ్రు పాటించి పెండిలిపాట బాడ దేవదుందుభులును దివ్యగానంబులు - బుణ్యకీర్తనములు భూరిసుతులు రూఢి జెలగె నవుడు రుక్మిణీకృష్ణుల వరవివాహవైభవంబు వొలిచె.st అప్పుడు శుభగృహంబునం దెరదిగవిడచుటయు నవ్వధూవరు అత్యంత ప్రేమాతిశయంబునం బొంది యొండరులం గనుగొనునప్పు డు 2 తరుణి చేతను బ్రాలు వరు మౌళి బోయుచో జనుగ్రీవ మెరుగులు చౌకళింప నన్యోన్యముఖవీక్షణాసక్తులైనచో గలువలు దమ్ములు జెలిమిసేయ<noinclude><references/></noinclude> 91k6yfxgcpdqfjspbldhtnklga5algi 104 232717 589432 2026-10-18T06:09:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '238 మడికి సింగన బ్రథమ సంగమకాంక్ష బ్రసరింపు దలపులు పాదవి మేనుల యందు బులక [లలయ కన్నియబతికరగ్రహణంబు సేయుచో బంచబాణుడు పునర్బవుడు గాగ గల్పతరువును లతయును గలసి మెలసి యొక్క కుదుటన...' 589432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>238 మడికి సింగన బ్రథమ సంగమకాంక్ష బ్రసరింపు దలపులు పాదవి మేనుల యందు బులక [లలయ కన్నియబతికరగ్రహణంబు సేయుచో బంచబాణుడు పునర్బవుడు గాగ గల్పతరువును లతయును గలసి మెలసి యొక్క కుదుటను మొలచి పెంపాదవినట్లు బెండ్లివీరంబుపై నుండి ప్రేమ లొలయ నవ్వధూవరు లొప్పారి రవుడు చూడ. ఇవ్విధంబున హెూమానంతరంబున యుద్ధవుండు తదంపతులను వసుదేవోగ్ర సేన బలదేవులకును దేవకీరోహిణులకును సఖివందనంబు సేయించి. [ పద్మ. 10.49 నుండి 56) తలంబ్రాలు పోసుకోవడం వర్ణిస్తున్నప్పుడు మడికిసింగన పూర్తిగా తిక్కనగారిని అనుసరించాడు. అతడు రుక్మిణీకృష్ణులు ఒక్క కుదుట మొలచిన కల్పతరువూ లతాలాగ ఉన్నారన్నాడా? తిక్కనగారూ ఈ తరువూలతా పోలికే తెచ్చారు. పెనుగుదుటనిడినచూతం - బును నవమాలికయుబోలె బొలుపొంది రతం డుము నమ్ముగ్ధయు నేకా-సనమున నున్నపుడు నూత్న సౌభాగ్యమునన్. [విరాట, 5-401] తిక్కనగారిని అనుసరించినా మడికిసింగన వ్యక్తిత్వం గల రచయిత. అతడు యశోదను చిత్రించిన తీరు వేరు. భాగవతంలో పోతరాజుగారు "మన యశోద చిన్ని మగవాని గనెనట, చూచి వత్తమమ్మ సుదతులార” అని వర్ణించి గోపెమ్మలచేత "పాపనికి నూనె తలయంటి, పసుపు బూసి- బోరుకాడించి హరిరక్ష పొమ్మటంచు - జలము లొక కొన్ని చుట్టి రాజిల్లి తొట్ల నునిచి దీవించి" పాడించారు. పోతరాజుగారి కృష్ణుడు లోకుల సొమ్ము. మడికి సింగన మాత్రం యశోదచేత యివన్నీ చేయించారు, చూడండి. అంత యశోదయు వతిభక్తి పుత్రుల నూరులపై నిడి యుగ్గువెట్టి తలల నూనీయలంటి తనువు లల్లన దోము సడలజేతులు గాళ్లు సాగదిగుతు నలుడి నులివేడి జలము దోయిట బట్టి తరమి వీవులమీద జరచుగడుపు 6. భాగ. దశము. పూర్వ. 184; 7. అందులోనే, 189.<noinclude><references/></noinclude> 6th7nwkyatphzduzb4asjwtlnmy5i8k 104 232718 589433 2026-10-18T06:10:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 239 అదుము మేనుల బసపారు దోసిటి నీళ్లు బడసి పోద్రిప్పును మడమమన్ను అలికమున బెట్టి యంగుళు లదుము జెవుల గౌరవి తిరిద్రిప్పు రెప్పలు విరిచి యూదు గాటుకలు వెట...' 589433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 239 అదుము మేనుల బసపారు దోసిటి నీళ్లు బడసి పోద్రిప్పును మడమమన్ను అలికమున బెట్టి యంగుళు లదుము జెవుల గౌరవి తిరిద్రిప్పు రెప్పలు విరిచి యూదు గాటుకలు వెట్టు నుయ్యేల గట్టి చీర లచ్చి పరపించు పొదుగుళ్ళ దెచ్చి యునుచు. తిరుమణి పెట్టు నౌదలల తెల్లని చీరలు గప్పు జిన్నియా భరణములెల్ల బెట్టు తగు భంగుల దగ్గరి చన్నులిచ్చునే భరముగ సూచి జోలలును బాడు ముదంబుననందగోపనం దరియిది నిత్యకృత్యముగ దా బెనిచెందగ రామకృష్ణులన్. [9-108] (9-109) తను పెట్టుకునే తిరుమణి తన దేవునికి కూడ మడికి సింగన పెట్టాడు. అతడు తాతల కాలంనుంచీ విష్ణుభక్తుడు. కృష్ణునిమీద ఉన్న భక్తితోనే అతడు భాగవతంలోని దశమస్కంధాన్ని కూడ అనువాదం చేశాడు. ఇది చంపూకావ్యంగా కాక ద్విపదగా రచించాడు. పోతరాజుగారి కన్నా ఒక అరవై సంవత్సరాలు ముందుగానే ఈ అనువాదం జరిగింది. భాగవత దశమస్కంధాన్నికూడ మడికి సింగన కందనామాత్యునికే అంకిత మిచ్చాడు. దశమస్కంధాన్ని 'ద్విపద భాగవతం' అనే పేర తంజా వూరు సరస్వతీ మహల్వారు 1950 లో అచ్చు వేశారు. ఇందులో మధుర కాండ, కల్యాణకాండ, జగదభిరక్షకాండ అని మూడు కాండలున్నాయి. గ్రంథం పూర్తిగా లభించలేదు. ఉన్నంతమట్టుకు అచ్చు వేశారు. మడికి సింగన ఇందులో అట్టే సవిస్తరంగా కవిత చెప్పలేదు. వర్ణనల కోసం, పాత్ర చిత్రణ కోసం ఎక్కువసేపు ఆగక కథ చెప్పు కొని పోతాడు. అలాగని కట్ట-కొట్ట-తెచ్చె అన్నట్టు ఉండదు. మడికి సింగన కాలంలో ఎర్రయగారి హరివంశం గాని, నాచన సోముని హరివంశంగాని ఇంకా ప్రచారం లోకి వచ్చినట్టు లేదు. సింగన రెండు సార్లు నరకాసురవధ వర్ణించాడు. ఒకసారి పద్మపురాణంలో, రెండోసారి దశమ స్కంధంలో, రెండు సార్లూ సత్యభామ యుద్ధం లేనేలేదు. ఊర్వశీ నరకాసుర సంవాదం కూడా లేదు. పద్మపురాణంలో అంతచక్కగా రుక్మిణీ కల్యాణం వర్ణించిన సింగన ఇందులోనూ ఉదాత్తంగా వర్ణించాడు. హరివంశంలో రుక్మిణి బ్రాహ్మణుని<noinclude><references/></noinclude> 491vwyoi4v43kipergs8exxvjzx2om8 104 232719 589434 2026-10-18T06:10:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 మడికి సింగన చేత రాయబారం పంపడమన్నదే లేదు. నారదుడే ఆకాశంలో పోతూపోతూ ఆమె అందాన్ని చూసి మెచ్చుకొని పనికట్టుకొని ద్వారకలో దిగి కృష్ణుని చెవిని వేసిపోతాడు. ఆ తరువాత ప్రకృతివ...' 589434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 మడికి సింగన చేత రాయబారం పంపడమన్నదే లేదు. నారదుడే ఆకాశంలో పోతూపోతూ ఆమె అందాన్ని చూసి మెచ్చుకొని పనికట్టుకొని ద్వారకలో దిగి కృష్ణుని చెవిని వేసిపోతాడు. ఆ తరువాత ప్రకృతివర్ణనలూ అవీ అయ్యాక నారదుని మాటలు కృష్ణుడు జ్ఞప్తికి తెచ్చుకొంటాడు. ఇది ఎర్రయగారు వ్రాసింది. నాచనసోముడు అసలు రుక్మిణీ కల్యాణమే వ్రాయలేదు. మడికి సింగన పద్మ పురాణంలో పురోహితుని కొడుకుచేత రుక్మిణి రాయబారం పంపినట్లు వ్రాశాడు. చూడండి. ఇత్తెరంగున వివాహ మహోత్సవంబునకు వచ్చిన రాజలోకంబు గనుంగొని రుక్మిణీదేవి విచారించి చతురమానసుండగు తన పురోహిత పుత్రుం బిలువంబంచి యేకాంతంబున, తనకుం గృష్ణుని రూపము-మనమున దగులుటయు నతడు మగడుగ వ్రతమున్ మునుకొని సలుపుటయును జై - ద్యుని రాకయు దెలియ నతనితో నెరిగించెన్. (పద్మ. 10 -19, 20] పద్మపురాణంలో పంపించిందేగాని ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్లాడో లేదో, చెప్పాడో లేదో, వస్తాడో రాడో అన్న తహతహ లేదు. ద్విపదలో చక్కని పాత్ర పోషణ, భావసంచలనం ఉంది. మంగళ తూర్య నినద మెడవక మ్రోయంగ నెరిగి రుక్మిణియు కలిగి మ్రాన్పడి నీల్చు కళవళంబందు బెలుకూరులో దారు పెదవులు దడపు బలుక కూరకనుండు బలుమాటలాడు నిలుపనేరక వ్రాలు నిట్టూర్పు పుచ్చు సంతయు హరి జేర్చు నంతరంగమున సంతావ మొదవంగ జర్చించి చూచు "సక్కట! యెక్కడి కరిగెనో! విపు డెక్కడ బోయెనో ఏలకో తడసె! హరికి యిక్కడి వార్త లందెనో! నడుము దిరిగెనో! శారి దోతెచ్చుచున్నాడో! ఈ కార్య మెరిగింప నిందిరావిభుడు కైకొన కుండునో! కడు వేడ్కతోడ వచ్చునో! ఎవ్వరే వలదందురొక్కొ!<noinclude><references/></noinclude> 5ej6o4ix59jmk59rgr6jmabd8ccbqb8 104 232720 589435 2026-10-18T06:10:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మచ్చికతో నన్ను మన్నించు నొక్కొ! నెడమకన్నును జన్ను నెడమభుజంబు 241 వడి నదరెడ్డి హరి వచ్చు నిశ్చయము. కల్యాణ. 70 నుంచి 78] ఈ భావాలే పోతరాజుగారి "ఘనుడా భూసురుడే...' 589435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మచ్చికతో నన్ను మన్నించు నొక్కొ! నెడమకన్నును జన్ను నెడమభుజంబు 241 వడి నదరెడ్డి హరి వచ్చు నిశ్చయము. కల్యాణ. 70 నుంచి 78] ఈ భావాలే పోతరాజుగారి "ఘనుడా భూసురుడేగెనో" (దశమ. పూర్వ. 1730) అనే ప్రసిద్ధపద్యానికి మేలుబంతులు. సంసారసుఖాలు అనుభవిస్తున్నప్పుడు రుక్మిణి శ్రీకృష్ణునికి రాజోపచారాలు ఎలా చేసిందో మడికి సింగన వర్ణించాడు. కర్పూర మిశ్రితాలైన క్రముక భాగాలు గాజులు అల్లల్లాడగా చేచాచి కృష్ణుని అరచేతికి ఇస్తుందట. తెల్లని పండు తమలపాకులు కూడ గోర సవరించి చూర్ణమిశ్రంచేసి మడచి చిటికెవేస్తే శ్రీకృష్ణుని చేతికి అందించేదట. తన పాలిండ్లు శ్రీకృష్ణుని పాదాలకు అన్ని అతని కాళ్లు పట్టేదట. (కల్యాణ. 669-882). ఇటువంటి వర్ణనలూ అవీ చేయడంవల్లనే ఈ కావ్యం 'గద్య'లో "శృంగార రసకళాశ్రితపచోధనుడు" అనే బిరుదును మడికిసింగన తగిలించుకొన్నాడు. పద్మపురాణం రచించిన దగ్గర్నుంచి అతనికి పట్టం కట్టినట్టుంది. హేమంతాన్ని ఎలా వర్ణించాడో చూడండి. వలరాజున కాశ్రయమగు-చెలువల పాలిండ్ల పంచ చేరక యున్నన్ చలి పింఛ మడచకుండునె-సొలవక పెనుగిరుల మరువు నిచ్చిననైనన్, ఈ పద్యం చూడండి: [పద్మ. 3] తడిసిన చీర పెందొడల దర్కొనలోజిగి చౌకళింపగా బడువగు కొనుదీగె కుచభారమున న్వెడ వ్రాల వెన్నడిన్ దొడపగు వేణియం దురలి తోరవు దీర్ఘవు బిందు లొప్పగా నడుగుల కాంతి కెందలిరుటాకుల యందము డిందజేయగల ఎంత శృంగార రసకళాశ్రితవచోధనుడైనా మడికి సింగన వేదాంతం వైపు మొగ్గుతాడు. తాను వ్రాసి అంకితమిచ్చిన రెండుకావ్యాలకూ సంతోషించి కందనామాత్యుడు సింగన్నకు రాజాశ్రయం ఇప్పించాడు. ముప్ప భూపాలుడు 8. మోథీ జగన్నాధమల్ ఉదాహరించిన పద్యం నెం. 189.<noinclude><references/></noinclude> 39coms3od16wwhfm8xlgib5nt44onlp 104 232721 589436 2026-10-18T06:10:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 మడికి సింగన సింగన్నకు రామగిరిసీమలో పెక్కువృత్తులూ, గ్రామాలూ ఇచ్చాడు. అతని ఆశ్రితులందరిలోనూ అధికుడని, చతురుడని సింగన ధన్యత పొందాడు.” అయినా ముప్పభూపాలునికి ఏ పుస్తకం అంక...' 589436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>242 మడికి సింగన సింగన్నకు రామగిరిసీమలో పెక్కువృత్తులూ, గ్రామాలూ ఇచ్చాడు. అతని ఆశ్రితులందరిలోనూ అధికుడని, చతురుడని సింగన ధన్యత పొందాడు.” అయినా ముప్పభూపాలునికి ఏ పుస్తకం అంకితం ఇవ్వలేదు. అతడే ప్రసక్తి తెచ్చి వ్రాసినా జ్ఞానవాసిష్ఠ రామాయణాన్ని అతడు అహెూబలనరసింహస్వామికి అంకితమిచ్చాడు. అంతకుముందు వ్రాసినదో ఆ తరువాత చెప్పినదో గాని సకలనీతి సమ్మతం కూడా దైవాంకితమే చేశాడు. కందనమంత్రి అన్నగారు కేసన కట్టించిన ఆలయంలోని కేశవేశ్వరునకు సమర్పించుట పరమ పూజావిశేషంబకావుత మని మనస్సులో ఉపక్రమించాడు.10 ఈ పూజావిశేషం అన్నది తిక్కనగారికి ఆధ్యాత్మికమైన అనుకరణ. ఆయన "పుణ్యప్రబంధంబులు దేవసన్నిధిం బ్రశంసించు టయు నొక్క యారాధనావిశేషం బగుటం చేసి" అన్నారు. (విరాట. 1-31) ఆధ్యాత్మికంగా తిక్కన గారిని ఇలా అనుసరించిన మడికి సింగన ఎర్రయ గారిని కూడా అనుసరించాడు. "తొల్లి హరిభక్తిరసావేశంబున గతిపయాక్షరా భ్యాస చాపలంబునం జేసి, విష్ణువిభవాభిరామకధా ప్రభూతంబులం బద్మ పురాణో త్తరఖండంబును భాగవతదశమ స్కంధంబును దెనుంగున రచియించి” అని జ్ఞానవాసిష్ఠ రామాయణంలో చెప్పు కొన్నాడు (1-10), ఇలాగే ఎర్రయ్యగారు " కతిపయాక్షరాభ్యాస కాలంలో అని సృసింహపురాణంలో చెప్పు కొన్నారు. ఎర్రయ గారిని ఈ విధంగా అనుకరించిన సింగన వారిని ఎక్కడా ప్రస్తుతించలేదు. కారణం తెలియదు. పద్మపురాణం రచనాకాలం నాటికి ఎర్రయగారికి పేరు రాలేదనుకోవచ్చు గాని వాసిష్ఠ రామాయణం నాటికి వచ్చిఉండాలి. వాసిష్ఠ రామాయణంలో రామాయణం ఏమీ లేదు. దీనిని సంస్కృతంలో యోగవాసిష్ఠం అంటారు. శ్రీరామచంద్రునికి నూనూగు మీసాలు రావడానికి ముందే సంసారం మీద విరక్తి, సాధుజనగోష్ఠిలో ఆసక్తి జనించాయి. విశ్వామిత్రుని సలహాపైన వసిష్ఠుడు రామునికి జ్ఞాన బోధ చేస్తాడు. ఇది అయిదు ఆశ్వాసాల గ్రంథం. చిన్నచిన్న కధలుంటాయి. వాటిని దృష్టాంతాలుగా చూపించి 9. వాసిష్ఠ రామాయణం, 1-40. 10. సకలనీతి సమ్మతం, 1-9.<noinclude><references/></noinclude> dm2tp17vgcdvkeufa0qtkhqk47whkat 104 232722 589437 2026-10-18T06:11:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III జ్ఞానబోధ జరుగుతుంది. 243 వైరాగ్యం, ముముక్షుత, ఉత్పత్తి, స్థితి, ఉపశమనం, నిర్వాణం అని జ్ఞానోపదేశం ఆరు ప్రకరణాలు వ్రాస్తున్నది వేదాంత గ్రంధమే అయినా సింగ...' 589437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III జ్ఞానబోధ జరుగుతుంది. 243 వైరాగ్యం, ముముక్షుత, ఉత్పత్తి, స్థితి, ఉపశమనం, నిర్వాణం అని జ్ఞానోపదేశం ఆరు ప్రకరణాలు వ్రాస్తున్నది వేదాంత గ్రంధమే అయినా సింగన్న దీనినిండా సామెతలు, జాతీయాలు, చక్కని ఉపమానాలు గుప్పించాడు. ఎలుకలు త్రవ్విన ఇంటి చందంబున నీ మేను మిగుల డస్సె. [1-76] దూరము పని గలగతి జను- నూరక యిల్లిల్లు సొచ్చు. నాగి జీయ గూరదు సిగ్గున; సుజనుల జేరదు చిత్తంబు, గ్రామసింహము వోలెన్, [1-99] సూది పిరుదన చనుదెంచు సూత్రముట్లు (2-97); వడ్లును పెరుగును గలువు భంగి నకట వికటంబు (2-172); ముక్కున వేలిడి; శిరంబు లూచి (2-163); ఇనుమును ఇనుముచే దునుమునట్లు (2-244); ఎలుకలు తిన్న చామలట్లు (3-32); ప్రియుని యిల్లు తస్కరించినట్లు (3-33); యోహరి సాహరించెనగి (3-39), వ్వెవెదుక మణి యిచ్చినట్లు (5-138); కుచములమీద బెన్నిదుర గూరిన బాలుని దల్లి గాలే కెచటికి బోయెనో యనుచు నేడ్చినయట్లు (5-249). ఆదిమ చాళుక్యయుగాలలో మన భాషలో మధ్యాక్కరలు చాలా ప్రచారంలో ఉండేవని చెప్పు కొన్నాం. యుద్ధమల్లుని శాసనంలో ఛందస్సు ఉందని, నన్నయగారు వీటిని వాడారని చెప్పు కొన్నాం. అక్కరలు అయిదు 1. మహాక్కర, 2. మధ్యాక్కర, 3. మధురాక్కర, 4. అంత రాక్కర, 5. అల్పాక్కర, రకాలు - చిత్రకవి పెద్దన తన ఛందోగ్రంథంలో అయిదు రకాల అక్కరలు చెప్పి 'ఎక్కువ సత్కవులు కృతుల నిడుదురు వీని' అన్నారు " దీని మీద రావూరి దొరస్వామి శర్మగారు ఇలా వ్యాఖ్యానం చేశారు. ఇందు చిత్రకవి 'ఎక్కువ' శబ్దమును బ్రాసపూజా కుసుమముగా నువయోగించెగావలయు. ఏయే కృతులలో నేయే సత్కవులు ఎక్కువగా సక్కర 11. వీటిలో రెండింటినే నన్నయగారు (39 మధ్యాక్కరలు, 1 మధురాక్కర - ఆది- 449) చెప్పారు ఎర్రయ్యగారు ఒక మధ్యాక్కర, 2 మధురాక్కరలు చెప్పారు (అరణ్య. 4-310; 5-352; 7-109) మిగతావి ఎవరూ, ఎప్పుడూ వ్రాయలేదట. 12. సర్వలక్షణ సారసంగ్రహం, ద్వితీయాశ్వాసం. 102.<noinclude><references/></noinclude> 7umxschp02nxw3ad4iyafz8rz2mheua 104 232723 589438 2026-10-18T06:11:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '244 మడికి సింగన లుపయోగించిలో. అక్కరల నెక్కువ యిడిన గ్రంథము లన్నియు సక్కరకు రాక కాలగర్భమున దాగెనా? మడికి సింగన జ్ఞానవాసిష్ఠంలో ఒక అల్పాక్కర చెప్పాడు. మీరిందు శంబరు మెచ్చిచూ...' 589438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>244 మడికి సింగన లుపయోగించిలో. అక్కరల నెక్కువ యిడిన గ్రంథము లన్నియు సక్కరకు రాక కాలగర్భమున దాగెనా? మడికి సింగన జ్ఞానవాసిష్ఠంలో ఒక అల్పాక్కర చెప్పాడు. మీరిందు శంబరు మెచ్చిచూడ నారూఢి నేనొక్క హయము నెక్కి దూరించి పో వనదుర్గభూమి భారంబుగా జొచ్చె వాజి వేగ. [వాసిష్ఠ. 2-223] అజ్ఞాతకవులనేకాక అజ్ఞాతఛందస్సులు కూడా మడికి సింగన మనకు ప్రసాదించినందుకు ధన్యవాదాలు చెప్పాలి. ఇతడిజ్ఞానవాసిష్ఠం చిన్న వయస్సులో, అంటే ప్రౌఢనిర్భర వయఃపరిపాకంలో చెప్పాడా అన్న అనుమానం కలగడానికి ఇందులో ఒక పద్యం కనబడుతున్నది. అతడు ఇలా కుకవి నింద చేశాడు. కదిసిన నోరవోయి, యొరుకబ్బవు దొంతుల సత్పదార్థముల్ గదుకుచు, నెట్టివారి బొడగన్నను గుర్రని, స్నేహ సౌఖ్యముల్ మదికి నసహ్యమై శునకమార్గమునం జరియించుచున్న దు షృదకపు లెల్ల సత్కవిత దప్పులుపట్టక విండ్రుగావుతన్, (వాసిష్ట. 1-7) 'ఎట్టివారి బొడగన్నను' సరిగ్గాచూడరనే ఆరోపణ కొంచెం వయస్సు తక్కువగా ఉన్నప్పుడే వుంటుంది. ఇది సింగన్న తన నలభయ్యో ఏట చెప్పాడేమో. ఇంతకు పూర్వమే పద్మపురాణ, భాగవతరచనలు జరిగాయి. అయితే పద్మపురాణం క్రీ.శ. 1420 లో రచించిఉంటాడని ఈ పద్యం వల్ల తెలుస్తున్నది మంగళ మహా శ్రీ వృత్తము ఆ కరయుగాసల మృగాంక శకవత్సరమునై వరగు శార్వరిని బుణ్య ప్రాకటిత మార్గశిర పంచమిని బొల్పునుడు పాలనుత వాసరమునందున్ శ్రీకరముగా మడికి సింగన దెనుంగున రచించె దగ బద్మ పురాణం బాకమలమిత్ర శిశిరాంశువుగ గందసచివాగ్రణికి మంగళ మహాశ్రీ. [కేటలాగు, పుట 36]<noinclude><references/></noinclude> 71fs49j8modfpi18k1uplalmnqs2xjl 104 232724 589439 2026-10-18T06:11:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III 245 కర = 2, యుగ = 4, అనల = 3, మృగాంక = 1. అంకెలు కుడి నుండి లెక్కించాలి కనుక 1342 శాలివాహన శకవత్సరాలు. దీనికి 78 కలిపితే క్రీ.శ. 1420 అవుతుంది. అయితే ఈ పద్యం అన్ని ప్రతులలోన...' 589439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III 245 కర = 2, యుగ = 4, అనల = 3, మృగాంక = 1. అంకెలు కుడి నుండి లెక్కించాలి కనుక 1342 శాలివాహన శకవత్సరాలు. దీనికి 78 కలిపితే క్రీ.శ. 1420 అవుతుంది. అయితే ఈ పద్యం అన్ని ప్రతులలోనూ లేదు. కనుక నమ్మక్కర్లేదు అని మల్లంపల్లిసోమశేఖర శర్మ గారూ" వేదం. వెంకటరాయశాస్త్రిగారూ చెప్తున్నారు." ఈ పద్యంలోని కాలాన్ని విశ్వసించి చాగంటి శేషయ్యగారు ఇలా వ్రాశారు. పద్మపురాణమును ముగించునాటికి సింగనకవికీ నలువది అయిదేండ్లుండెనని యనుకొందుమేని అయ్యలమంత్రికి 45 సంవత్సరముల వయసున, ననగా క్రీ.శ. 1375 సంవత్సర ప్రాంతమున సింగన జన్మించి యుండునని యూహింపవలసి యున్నది. ఈ యూహ సరియైనదనియే నా అభిప్రాయము. చాగంటివారు ఇలా కాలనిర్ణయం చేయడానికి రెండు ఇబ్బంది కరమైన తారీఖులున్నాయి. ఒకటి క్రీ.శ. 1345లో తొయ్యేటి అనపోత భూపతి రాజ్యానికొచ్చి ఉండవచ్చు. క్రీ. శ. 1420 లో పద్మపురాణ రచన జరిగిందని పై పద్యం చెప్తున్నది. ఈ రెండు సంవత్సరాలకు మధ్య 75 సంవత్సరాల సుదీర్ఘకాలముంది. క్రీ.శ. 1345 నాడు మంత్రిత్వం చేసే వ్యక్తికి కనీసం ఇరవై సంవత్సరాల ప్రాయం ఉండాలి కదా! అంటే అయ్యల మంత్రి జననం 1325 అవుతుంది. అంటే తండ్రి జననానికీ, కొడుకు మొదటి రచనకూ 95 సంవత్సరాల ఎడం వస్తుంది. ఇది ఎలా సరిపెట్టడం? శేషయ్యగారు అయ్యలమంత్రికి 45వ యేడు వచ్చేదాకా మొదటిబిడ్డను ప్రసాదించలేదు. సింగన్నకు నలభైయవ ఏడు వచ్చేదాకా మొదటి పుస్తకం రాయనివ్వలేదు. అంతదాకా మొదటి పుస్తకం వ్రాయకుండా అతడేం చేసినట్లు? 'ఆ కరయుగానం' పద్యాన్ని నమ్మితే ఈ బెడద తప్పదు. మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారూ, వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి గారూ చేసిన కాలనిర్ణయమే గ్రాహ్యం.15 13. History of Reddy Kingdoms-P. 514. 14. నన్నెచోడుని కవిత్వం, పుట-82. 15. ఆంధ్రకవి తరంగిణి, 4వ సంపుటి, పుట-194.<noinclude><references/></noinclude> rkohq0q74axy3egqjr3tv6w9cw5u0ry 104 232725 589440 2026-10-18T06:11:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '246 మడికి సింగన మొదటి పుస్తకంలో 'ఆ పరమేశ్వర మకుట వ్యాపిత గంగా ప్రవాహ వరకవితా సల్లాపుడు' అనే ధిషణాహంకారాన్ని ప్రకటించిన మడికి సింగన తన ఆఖరి పుస్తకంలో అహంకారం గురించి ఒక చక్కన...' 589440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>246 మడికి సింగన మొదటి పుస్తకంలో 'ఆ పరమేశ్వర మకుట వ్యాపిత గంగా ప్రవాహ వరకవితా సల్లాపుడు' అనే ధిషణాహంకారాన్ని ప్రకటించిన మడికి సింగన తన ఆఖరి పుస్తకంలో అహంకారం గురించి ఒక చక్కని మాట చెప్పాడు. చూడండి. ఇది సత్యం. ఎరుక వడకున్న సహమర్థ మెద్దియేని మలిన రూపంబు దోచి దంభకము నొందు నెరుకపడియున్న సహమర్థ మెద్దియేని యదియ వరమాత్మ వభము తానై వెలుంగు 16 16. వాసి. 3.43.<noinclude><references/></noinclude> 6wrv5iatqepugk2l4suusf64vepi3jm 104 232726 589441 2026-10-18T06:12:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 మడికి అనంతయ్య ఒక కవి వ్రాసిన పద్యం ఇంకొక కవి గ్రంథంలో కనబడడం, ఒక కవి వ్రాసిన పుస్తకం మరొకరి పేరుమీదుగా ప్రచారంకావడం మన సాహిత్య చరిత్రలో కొత్తకాదు. కేయూరబాహుచరిత్ర వ్రాస...' 589441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 మడికి అనంతయ్య ఒక కవి వ్రాసిన పద్యం ఇంకొక కవి గ్రంథంలో కనబడడం, ఒక కవి వ్రాసిన పుస్తకం మరొకరి పేరుమీదుగా ప్రచారంకావడం మన సాహిత్య చరిత్రలో కొత్తకాదు. కేయూరబాహుచరిత్ర వ్రాసిన మంచెన రచించిన 'బాలరసాలసాల నవపల్లవ కోమల కావ్యకన్యకన్' అనేపద్యం బమ్మెర పోతరాజుగారి రచనగా చెలామణీకావడం ఇంతకుముందు గుర్తించాం అలాగే ఎర్రయ్యగారు భారతంలో వ్రాసిన 'అంబనవాంబుజోజ్జ్వల' అనే పద్యం భాగవతంలో కనబడుతుంది. ప్రతులకు పుత్రికలను వ్రాసుకొనే లేఖకులు వారి చిత్తమొచ్చిన మార్పులు, కూర్పులు చేయడంవలన మన చరిత్రలో అటువంటి సమస్యలలో ఎంతకూ విడని చిక్కులు ఏర్పడ్డాయి. విష్ణుమాయానాటకం ఎవరు వ్రాశారన్నది ఒక సమస్య. ఇది అయిదాశ్వాసాల రసవత్తర కావ్యం ఇందులోని ఇతివృత్తాన్నే అనంతరకవులు నలుగురు అనుసరించారు కాబట్టి ఇది ఎంత చక్కని కధాసన్నివేశాలు గల కావ్యమో తెలుసుకోవచ్చు. ఇందులో పుండరీకుడనే నియమం నిష్ఠాగల సదాచారవంతుని కధ ఉంది. అతడు విష్ణుమాయ వల్ల ఒక బోయదానిని పెళ్ళిచేసుకొని సంసారం చేసి పామరుడై జీవించి తుట్టతుదకు ముక్తిని పొందుతాడు. అగ్రవర్ణంలో జన్మించి ఉన్నతసంస్కారం ఉండికూడా విషయభోగాలలో చిక్కుకుని పతనమై హేయమైన జీవితాన్ని గడిపి నిష్కృతి లేని నికృష్టులైన వ్యక్తులు మోక్షాన్ని పొందిన చరిత్రలంటే మన కవులకు<noinclude><references/></noinclude> jf2jtr4zfj1buw2h4wnb2z9inrjk9je 104 232727 589442 2026-10-18T06:23:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 మడికి అనంతయ్య చాలా ఇష్టంలాగ కనబడుతుంది. చూడండి ఇదే ఇతివృత్తం ప్రధానంగా ఉన్న కావ్యాల పట్టిక. రచన పతితులు మోక్షం పొందిన కధలు 1. విష్ణుమాయా నాటకం 2. కాశీఖండం (గుణనిధికథ) 3. శివరా...' 589442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 మడికి అనంతయ్య చాలా ఇష్టంలాగ కనబడుతుంది. చూడండి ఇదే ఇతివృత్తం ప్రధానంగా ఉన్న కావ్యాల పట్టిక. రచన పతితులు మోక్షం పొందిన కధలు 1. విష్ణుమాయా నాటకం 2. కాశీఖండం (గుణనిధికథ) 3. శివరాత్రి మాహాత్మ్యం (సుకుమారుని కథ) (మదాలసుని కధ) 4. ఉద్భటారాధ్య చరిత్ర 5. పాండురంగ మాహాత్మ్యం 6. తారకబ్రహ్మరాజీయం (నిగమశర్మ కథ కవి కాలం ? శ్రీనాధుడు 1370-1450 | 1370-1450 తెనాలి రామలింగడు 1505-1575 తెనాలి రామకృష్ణుడు 1505-1575 చింతలపూడి ఎల్లన 1520-1530 ప్రాంతాలు కందుకూరి రుద్రకవి కంకంటి పావరాజు 1568-? 1550-1560 కంకంటి నరసరాజు 1560-1625 1700-1760 7. నిరంకుశోపాఖ్యానం 8. విష్ణుమాయా విలాసం యక్షగానం 9. విష్ణుమాయావిలాసం ద్విపద 10. విష్ణుమాయా విలాసం కావ్యం 11. విష్ణుమాయా విలాసం కావ్యం దోసనూరి వెంకటపతి ఎర్రగుడిపాటి వెంకటకవి* * ఇతడు ఈ కావ్యం రాసినట్టు కోరాడరామకృష్ణయ్యగారు చెప్పారు. కారణముంది. దాని ప్రభావం వల్లనే ఈ ఇతర కావ్యాల రచన జరిగిఉండవచ్చు. వీటన్నింటిలో విష్ణుమాయానాటకాన్ని మనం అగ్రస్థానంలో నిల బెట్టడానికి అయితే దాని రచయిత ఎవరో తేల్చకుండా ప్రస్తుతానికి మనమొక ప్రశ్నార్థకపు పెట్టాం. విపులంగా చర్చించాక కవి పేరుండవలసిన స్థానంలో మనం నిర్ణయించుకొన్న పేరు వ్రాద్దాం. 1. విష్ణుమాయా నాటకానికి మూడు ప్రతులు దేశంలో దొరుకు తున్నాయి. ఒకటి కాకినాడ. ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తు కార్యాలయంలో ఉంది. అసమగ్రం ఇది ఇంకో రెండు ప్రతులు మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక<noinclude><references/></noinclude> jgg1x5e3l627mpvb8kfp0ryevgi8x99 104 232728 589443 2026-10-18T06:23:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 249 భాండాగారంలోనివి. ఇందులో ఒకటి మాతృక; రెండోది దీనిని చూసి వ్రాసిన పుత్రిక. కాకినాడ ప్రతిలో గద్యం ఇలాగే ఉంది. ఇది శ్రీమదనగోపాల ప్రసాదలబ్ధకవితావిలాస...' 589443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 249 భాండాగారంలోనివి. ఇందులో ఒకటి మాతృక; రెండోది దీనిని చూసి వ్రాసిన పుత్రిక. కాకినాడ ప్రతిలో గద్యం ఇలాగే ఉంది. ఇది శ్రీమదనగోపాల ప్రసాదలబ్ధకవితావిలాస భారద్వాజస గోత్రపవిత్ర అయ్యలామాత్యపుత్ర అనంతనామధేయప్రణీతంబైన విష్ణు మాయానాటకం బను మహాప్రబంధంబునందు బంచమాశ్వాసము. అయితే మద్రాసుప్రతులలో మాత్రం గద్య వేరుగా ఉంది చూడండి: ఇది శ్రీమదనగోపాల చరణకమల సేవాధురీణసత్కళాపారీణ కృష్ణ భట్టారక పాత్ర చింతలపూడికామయ ప్రభుసువుత్ర సుకవివర్య రాధామాధవ యెల్ల నార్య ప్రణీతంపైన విష్ణుమాయానాటకము." చింతలపూడి ఎల్లనార్యుడు సుప్రసిద్ధుడు - మలిరాయల యుగంలో వాడు. కృష్ణదేవరాయలే ఇతని రాధామాధవ కావ్యంలోని కవిత్వాన్ని మెచ్చుకొని 'రాధామాధవకవి' అని బిరుదు ఇచ్చాడు. ఇంత సుప్రసిద్ధుడే విష్ణుమాయానాటకం వ్రాసిఉంటాడని ఈ గద్యలు రెండూ చూశాక చట్టున స్పురిస్తుంది. అయితే సాహిత్యచరిత్రలో తరచిచూసి నిర్ణయించిన విషయాలనే మనం చేర్చుకోవాలి. విష్ణుమాయా నాటకాన్ని మద్రాసు యూనివర్శిటీ వారు 1933లో ప్రచురించారు. దానిని కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారు పరిష్కరించి విపులమైన పీఠిక వ్రాశారు. ఈ ముద్రణ సంతృప్తికరంగా లేదని పిఠాపురం రాజావారు ఇంకొకసారి అచ్చువేయించారు. దానికి టేకుమళ్ల అచ్యుత రావుగారు పీఠిక వ్రాశారు. ఈ యిద్దరు పరిష్కర్తలూ చింతలపూడి ఎల్లనార్యుని గద్యనే స్వీకరించి అతడే విష్ణుమాయానాటకాన్ని వ్రాసినట్టు నిర్ణయించారు, కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారు అనంతయ్యను 'తరువాతికాలపు సాహసికుడి'గా భావించారు. ఎల్లనార్యుడు కృత్యాదిపద్యాలు లేకుండా రచించిన గ్రంధానికి అనంతయ్య తన పేరు గద్యలో చేర్చుకొన్నాడని విశ్వసించారు. సంపూర్ణ గ్రంధచౌర్యానికి ఇది ప్రథమోదాహరణంగా చూపించారు.' అయితే అనంతయ్యే ప్రాచీనుడనీ, ఎల్లనార్యుడే అర్వాచీనుడనీ చాగంటి 1. విష్ణుమాయా నాటకం (మద్రాసు యూనివర్సిటీ ప్రచురణ) పుటలు 6, 7,<noinclude><references/></noinclude> aa4x0xzcp39avzh6agsh28trjk48wce 104 232729 589444 2026-10-18T06:23:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 మడికి అనంతయ్య శేషయ్యగారు ప్రతిపాదించారు. మడికి సింగన తమ్ముడు అనంతయ్య ఒకడున్నాడు. కాలం క్రీ.శ 1374 - 1400 ప్రాంతాలు. ఇతడే విష్ణుమాయానాటకం వ్రాశాడని ఇందులో వున్న ఒక కధ లాంటి కధనే...' 589444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 మడికి అనంతయ్య శేషయ్యగారు ప్రతిపాదించారు. మడికి సింగన తమ్ముడు అనంతయ్య ఒకడున్నాడు. కాలం క్రీ.శ 1374 - 1400 ప్రాంతాలు. ఇతడే విష్ణుమాయానాటకం వ్రాశాడని ఇందులో వున్న ఒక కధ లాంటి కధనే చింతలపూడి ఎల్లనార్యుడు 'తారకబ్రహ్మ రాజీయం'లో వ్రాశాడు కనుక తరువాతి లేఖకు లెవరో అనంతయ్య గ్రంథంలో ఎల్లనార్యుని తారకబ్రహ్మ రాజీయపు గద్యను చేర్చి ఉంటారని శేషయ్యగారు ఆరోపించారు. ' మడికి సింగనకు అనంతయ్య అనే తమ్ముడున్నట్టు ఈ క్రింది పద్యంవల్ల తెలుస్తున్నది. సింగన తన తల్లిదండ్రులను గురించి చెప్పాక ఇలా, విశదపరిచాడు. ఒనరగ నవ్యధూపరు లహెూబిలదేవుని గొల్చి తద్వరం బున నొగి సింగనార్యుని నమోఘగుణాఢ్యు ననంతునిన్ మహీ జననుతు నోబయాంకు బుధసన్నుతిపాత్రుని నారయాహ్వ ముం గని నరసింహనామములు గారవమారగ బెట్టి రందరున్. ఈ [వాసిష్ఠరామాయణం, 1–34] ఇతడు కవి అని సింగన చెప్పలేదు అంతమాత్రాన కవి కాకపోడు అని __చాగంటి శేషయ్యగారు అన్నారు. మడికివాళ్లది భారద్వాజ గోత్రమే. సోదరుల తండ్రిపేరు అయ్యలార్యుడే. విష్ణుమాయీనాటకం కాకినాడ ప్రతిలో గద్యలో చెప్పిన విషయాలు మడికి అనంతయ్యకు సరిపోతున్నాయి. గ్రంథంలోని ఆంతరంగిక సాక్ష్యాన్ని బట్టికూడా అనంతయ్యే దీనిని ఆ విషయాలను రచించివుంటాడన్నది చాగంటి శేషయ్యగారి ఉద్దేశం. చెప్పు కొని మరికొన్ని కొత్తవిషయాలతో మనం దానిని పరిశీలిద్దాం. విష్ణుమాయా నాటకంలో గోదావరి పరివాహప్రదేశ్ ప్రశంస, సర్పవర మహిమ ఉన్నాయి. "మడికి అనంతయ్య ఈ మండలంవాడే చింతలపూడి ఎల్లన రాయలసీమవాడు. అచ్యుతదేవరాయల వద్ద మంత్రిగా ఉండి దాచారము లెక్కలు వ్రాసే సంజతిమ్మయ్యకు ఎల్లన బంధువు. గోదావరి 2. ఆంధ్రకవి తరంగిణి-4 వ సంపుటం. పుటలు 189 నుంచి 195. 3. ఆదేపుస్తకం, పుట 193.<noinclude><references/></noinclude> ohcjxrdc7uydc0wxkecytlolpmuisv4 104 232730 589445 2026-10-18T06:24:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 251 మండలం వాడైన అనంతయ్యే తన నివాససీమను విష్ణుమాయా నాటకంలో గొప్పగా ప్రశంసించా"డని చాగంటి శేషయ్యగారు వాదిస్తున్నారు. తారకబ్రహ్మ రాజీయం ద్వితీయాశ్వాస...' 589445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 251 మండలం వాడైన అనంతయ్యే తన నివాససీమను విష్ణుమాయా నాటకంలో గొప్పగా ప్రశంసించా"డని చాగంటి శేషయ్యగారు వాదిస్తున్నారు. తారకబ్రహ్మ రాజీయం ద్వితీయాశ్వాసంలో ఎల్ల నార్యుడు వ్రాసిన కథకూ, విష్ణుమాయానాటకంలోని మూడవ ఆశ్వాసంలో కధకూ చాలా పోలికలున్నాయి. మహారాష్ట్ర దేశంలోని ఒక బ్రాహ్మణుడు తీర్థయాత్రలు చేస్తూ దారిలో ఒక బోయదానిని చూసి కామించి మరులుకొని దానిని తీసుకొనిపోతాడు. ఆ బోయదాని భర్త బ్రాహ్మణుని కత్తితో పొడిచి రాజ సభలో చంపుతాడు. చనిపోయే సమయంలో రాజుగారు పెంచే పెంపుడు చిలుక చేసే రామనామం విని బ్రాహ్మణుడు సద్గతి పొందుతాడు. ఇది తారకబ్రహ్మరాజీయంలోని కధ. ఇక విష్ణుమాయానాటకంలోని కథ చూద్దాం. యమునానది ప్రాంతాలలో మధురా పురంలో పుండరీకుడనే మహాభాగవతుడున్నాడు. ఈ భక్తుని వద్దకు నారదుడు వచ్చి విష్ణుమాయ గురించి చెప్పాడు. ఆ మాయ ఏమిటో తెలుసుకోవాలని పుండరీకుడు గాఢంగా వాంఛించాడు. ఒకనాడు ఇంట్లో అబ్దికం వచ్చింది. భార్య సావిత్రిని వంటచేయమని చెప్పి మధ్యాహ్నం నదికి స్నానానికి వెళ్లాడు. నీట్లో మునుగుతూ "స్వామీ, నీ మాయ చూడాలని వుం"దని విష్ణువుని ప్రార్థించాడు. మునిగి లేచేసరికి అదేనదికి ఒక బోయది వచ్చింది. దానిని చూసి పుండరీకుడు మోహించాడు. పెళ్లి చేసుకున్నాడు. ఎక్కడికో పోయాడు. ఆ ఇద్దరూ ఇరవై సంవత్సరాలు కాపురం చేశారు. ఆ తరువాత గొప్ప కరువు వచ్చింది. గోదావరీపరిసరాలు సుక్షేత్రాలని పుండరీకుడు బోయదానినీ, కొడుకునూ తీసుకొని వలసపోయాడు. వాళ్ళనొక చెట్టుకింద కూర్చోబెట్టి అగ్రహారంలో బిచ్చమెత్తడానికి వెళ్లాడు. ఒక ఇంటిముందు నిలబడి "భిక్షాం దేహి." అని అరిచాడు. ఆ యింటి ఇల్లాలు "అయ్యా! వేళకాదు తిరిగిరా." అంది. అతడు "అమ్మా. నా ఆలుబిడ్డలు చెట్టుకింద ఆకలితో అలమటిస్తున్నారు. లేదనక పెట్టమ్మా!” అన్నాడు. ఆ ఇల్లాలు బయటికొచ్చి చూచింది. పుండరీకుడు తన ఇంటికే వచ్చి తన భార్య సావిత్రినే బిచ్చం పెట్టమన్నాడు. ఆమె భర్త నదికి వెళ్లాడు. ఎంతకీ రాడేం- కుతపకాలంలో తద్దినం పెట్టాలే' అని ఆతృతతో ఉంది. భర్తను చూచింది.<noinclude><references/></noinclude> 6nl8iu52yxxezhgn2wy4fp1pb21tdg1 104 232731 589446 2026-10-18T06:24:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 మడికి అనంతయ్య అతడు అతడు హాస్యానికి బిచ్చం పెట్టమంటున్నాడనుకొంది. మాయాభ్రాంతుడు, అది తన యిల్లు. ఆమె తన భార్య. తాను వీటికి వెళ్ళి ఆరోజునే కొద్ది సేపటిలో తన ఇంటికి వచ్చినట్...' 589446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>252 మడికి అనంతయ్య అతడు అతడు హాస్యానికి బిచ్చం పెట్టమంటున్నాడనుకొంది. మాయాభ్రాంతుడు, అది తన యిల్లు. ఆమె తన భార్య. తాను వీటికి వెళ్ళి ఆరోజునే కొద్ది సేపటిలో తన ఇంటికి వచ్చినట్టు తెలియదు. మాయవల్ల ఎంతో కాలం బోయదానితో కాపురం చేసినట్టు, కరువు వచ్చినట్టు భావిస్తున్నాడు. చివరకు సావిత్రి పాతివ్రత్యంవల్ల ఈ మాయే విడుతుంది. ఇలా ఈ పోలికలున్న ఈ రెండు కధలనూ తెలుసుకొన్నాం కాబట్టి వీటిని బట్టి పూర్వపరిశోధకులు ఏం వ్రాశారో చూద్దాం. చాగంటి శేషయ్యగారు చెప్పారు. "తారక బ్రహ్మరాజీయమునందు విష్ణుమాయా నాటకంలోని పుండరీకుని కధవంటి కథ యొకటి యుండుటచే ఈ రెండు గ్రంధములు రచించిన దొక్కడేయని శ్రీరామకృష్ణయ్యగారు పీఠికలో వ్రాసి యున్నారు. కారణము వలననే యీ గ్రంధకర్తలు భిన్నులని తలంప వలయునని నా యభిప్రాయము. ఏ కవియును ఒకమారు తాను వ్రాసి యుండిన కధను మరల నింకొక గ్రంథమున వ్రాసి యుండడనియు, రామనామ మాహాత్మ్యమును తెలుపుటకై చెప్పిన కధను విష్ణుమాయా ప్రభావమును బోధించుటకై రెండవమారుపయోగింపడనియు, తన రెండవ గ్రంధమున నింకొక కధను గల్పించి చెప్పి తన ప్రతిభను వెల్లడింప బ్రయత్నించు ననియు నా యుద్దేశము. ఈ వాదనలో బలంలేదు. శ్రీనాధుడు కాశీఖండంలో గుణనిధి శివరాత్రి మాహాత్మ్యంలో సుకుమారుని కధా చెప్పలేదా? అలాగే తెనాలి రామకృష్ణుడు ఉద్భటారాధ్య చరిత్రలో మదాలసుని కధ, పాండురంగ మాహాత్మ్యంలో నిగమ శర్మ కథా కథనం చేయలేదా? ఎల్లన కూడా ఈ దారిలోనే పయనించాడనుకోవచ్చు కదా. విష్ణుమాయా నాటకంలోని కధగాని, తారకబ్రహ్మరాజీయంలోని ఇతివృత్తం గాని ఏ పురాణంలోనూ లేదు. కవి ఈ కథను ఎక్కడి నుండి స్వీకరించి ఉన్నది. మడికిసింగన వాసిష్ఠరామాయణం వ్రాసినట్టు మనం తెలుసుకొన్నాం. అందులో మాయా వైభవం గురించి ఎన్నో చిన్న చిన్న కథలున్నాయి. దానిలో లవణరాజు కథ ప్రసిద్ధమైనది. లవణుడనే రాజు 4. ఆంధ్రకవి తరంగిణి, 4-వ సంపుటం, పుట 206.<noinclude><references/></noinclude> s3q19vqfcc3ltrlwcbm9mw9zo6irky4 104 232732 589447 2026-10-18T06:24:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 253 కొలువుకూటంలో కూర్చున్నప్పుడు ఒక ఐంద్రజాలికుడు వచ్చి తన విద్య ప్రదర్శించాడు. ఆ ప్రభావంలో రాజు ఒక గుర్రాన్ని ఎక్కిపోతున్నట్టు. దారిలో ఒక చెట్టుకు...' 589447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 253 కొలువుకూటంలో కూర్చున్నప్పుడు ఒక ఐంద్రజాలికుడు వచ్చి తన విద్య ప్రదర్శించాడు. ఆ ప్రభావంలో రాజు ఒక గుర్రాన్ని ఎక్కిపోతున్నట్టు. దారిలో ఒక చెట్టుకు తాను తగులుకున్నట్టు, తనను ఒక బోయ వనిత కాపాడినట్టు భావించాడు. ఆమె అందానికి ముగ్ధుడై పెళ్ళి చేసుకొని కాపురం చేసి, కరువువస్తే పెళ్లాం బిడ్డలతో వలసపోయి, వాళ్లు మరణిస్తే ఆ వియోగం భరించలేక నిప్పులలో పడి చనిపోతాడు. ఇంత కథా త్రుటికాలంలోనే జరిగింది. రాజు కళ్లు తెరిచేసరికి కొలువులోనే వున్నాడు. ఎదుట ఐంద్ర జాలికుడూ వున్నాడు. విష్ణుమాయా నాటకంలోని పుండరీకుని కథకూ దీనికీ ఎక్కువ పోలికలున్నాయి. రెండూ చిత్తభ్రమను సూచిస్తాయి. లవణరాజు కళ్లు తెరిచి తన కొలువులోనే ఉంటాడు. పుండరీకుడు నీళ్లలోంచి వచ్చి తన యింటికే వెళతాడు. సింగన వాసిష్ఠరామాయణంలో కధవల్లనే కవి ఉత్తేజితుడై విష్ణుమాయా నాటకంలో ఈ కథను వ్రాసివుండవచ్చు. కధలో ఇన్ని పోలికలున్నాయి. రచనలో ఉన్నాయేమో పరిశీలిద్దాం. చూడండి. లవణరాజు చూసిన మాలదానిని మడికి సింగన ఎలా వర్ణించాడో చేతులగాజులున్ జెవుల జట్టును బొట్టును దాటియాకులున్ వా తెరతీరునై వరవు వాలిన కన్నులు నల్లరూపునున్ తిలి నొక్కతి యనామిక గ్రద్దన గంపమోచి కొం చా తెరుపట్టి చేనికడ కంబలి తండ్రికి గొంచుబోవగన్ [వాసిష్ట. 2-227] ఇక విష్ణుమాయానాటకంలో పుండరీకుడు చూసిన బోయవనితను కవి ఎలా వర్ణించాడో గమనిద్దాం. పచ్చగాజుల యొప్పు వచరించు చేతుల సంకుటుంగరముల చాయ లెనగ నిగనిగల్ దొలకాడు బిగువు చన్నుల మీద గురు వింధవూనల సరముదనర ధవళ తాళవలాశ తాటంకరుచి మించు చెక్కుల జిరునవ్వు జీరువార గొప్పున కందని కురుల నించుక దోచునుదుటి జేవురుబొట్టు కుదురు మెరయ సన్న బలిపెంపు బొల్లియ సగముగట్టి సగము ముసుకిడి యొయ్యారముగ మెరుంగు<noinclude><references/></noinclude> 1me6wrphf4opynrkkockfd6ps5yairz 104 232733 589448 2026-10-18T06:25:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '254 కంచు మెట్టెలు మెరియంగ గడకవచ్చు నవ్విలాసిని దగమెచ్చె నవనిసురుడు. పోవడము ఉంది. మడికి అనంతయ్య [విష్ణు. 3-137] పుండరీకుని కథలోనూ, లవణరాజు కధలోనూ కరువు వస్తే వలస సింగన వ్రాసిన పద్...' 589448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>254 కంచు మెట్టెలు మెరియంగ గడకవచ్చు నవ్విలాసిని దగమెచ్చె నవనిసురుడు. పోవడము ఉంది. మడికి అనంతయ్య [విష్ణు. 3-137] పుండరీకుని కథలోనూ, లవణరాజు కధలోనూ కరువు వస్తే వలస సింగన వ్రాసిన పద్యాన్ని, విష్ణుమాయా నాటకంలో అనుసరించిన పద్యాన్ని కూడా చూద్దాం. సింగన ఇలా వర్ణించాడు. కడపులు కావటందు నిడగ్రక్కున మూపున మోచి బిడ్డనిన దడయక వీపునం దునిచి తక్కిన మువ్వుర దోడుకొంచు, నా పడతియు గంప మోచికొని పల్కరు దిట్టుచు వెంటగూడిరా సడవికి నేగె పెక్కిడుము లందితి నయ్యెడ నేమి సెప్పుదున్? (వాసిష్ఠ. 2-234) ఇక అర్వాచీనుడి పద్యాన్ని చూద్దాం కొడుకు జంకట నిడికొని బోయయిల్లాలి జక్కగా వీపున సంతరించి గంజి చిత్తడికి నీగలు పోక ముసిరెడు సుగ్గంపుకుండచే నొకటి వూని యొక్క రంబున నెక్కుడించిన విల్లు గోలల వీడియంబు గూడ బట్టి వడు నెత్తిపై ద్రాట మడచి చుట్టిన చింపి యాతాకు చాప వహించి క్రుంగి పీనుగుల నెత్తుకొని నిజస్థానమునకు జరుగు వెక్కురు బడుగు పిశాచమనగ మైలవట్టిన మైచాయ మ్రోగుపడుచు పుండరీకుండు గౌతమీ భూమి కరిగి. ఇతర విషయాల సాక్ష్యంతో చాగంటి శేషయ్య గారు అనంతయ్య త్వాన్ని ఎంత బలంగా ప్రతిపాదించినా దానిని ఈ ముఖ్యమైన పోలికలను బట్టి ఎవరైనా పూర్వపక్షం చేయవచ్చు. విష్ణుమాయా నాటకంలో పుండరీకుని చరిత్రేకాక నారదుడు సంసారం చేసిన కథకూడా ఉంది. దీనిని కూడా విష్ణుమాయా నాటకకర్త సింగన గ్రంథంలో పేర్కొన్న చిన్న సన్నివేశంలో నుంచే స్వీకరించి వుంటాడు వాసిష్ఠ రామాయణంలో నారదుని సంతానం ప్రసక్తి ఉంది. ధ్వజుడనే రాజుకు చూడాల అనే భార్య ఉంది. అతడు వైరాగ్యం పొంది రాజ్యాన్ని భార్యకు అప్పగించి తపస్సుకు పోతాడు. ఆమె అతణ్ణి<noinclude><references/></noinclude> 0qhtgoj30s7y4wgwqvpl4ett35usu6r 104 232734 589449 2026-10-18T06:25:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 255 కర్మ బంధ విముక్తుణ్ణి చేయడం కోసం ఒక బ్రహ్మచారియై వెళుతుంది. అతడు నువ్వెవరవు అని ప్రశ్నిస్తే, నేను నారదపుతుండనన, నన్నరపతి యమ్మహాముని కెట్లు పుత్రు...' 589449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 255 కర్మ బంధ విముక్తుణ్ణి చేయడం కోసం ఒక బ్రహ్మచారియై వెళుతుంది. అతడు నువ్వెవరవు అని ప్రశ్నిస్తే, నేను నారదపుతుండనన, నన్నరపతి యమ్మహాముని కెట్లు పుత్రుండవైతెరింగింపవేయన, నక్కుమారుండిట్లనియె. నారదుడొక్కనాడు మును నాకనదిన్ విహరించుచో మీరు న్నారులు నీటిలో వివసనంబులతో దమియింప వారియా కారము లెల్ల జూచి ముని గ్రక్కున సంస్థలసంబు నొందినప్ గోరీ మయోఘ వీర్య మొక కుంభమువం దిడనందు బుట్టితిన్. (వాసిష్ట. 5-146, 147) మడికి సింగన పుస్తకంలో ఉన్న ఈ నారద సంతాన ప్రసక్తిని చూశాక విష్ణుమాయా నాటకకర్త ఇతర పుస్తకాలు వెదకి దేవీ భాగవతంలోని నారద సంసారపుగాధలు చదివి సర్పవర క్షేత్రమాహాత్మ్యంగా దానిని రచించి ఉంటాడు. శ్రీనాథుడు చాలాగ్రంథాలను మలచడంలో ఘటికుడు. అతడు నందనందన చరిత్ర అనే కావ్యం ఒకటి రచించాడని లాక్షణికులు విశ్వసిస్తారు. ఆ నందనందన చరిత్రమే ఈ విష్ణుమాయానాటకమని బాలాంత్రపు వెంకటరావుగా ప్రతిపాదన. విష్ణుమాయా నాటకంలో "నందసందన గాధామ రంద ధార” అనే సమాసం ఒకటి ఉంది. (1-30) అందుచేత ఇది శ్రీనాధ రచితమైన నందనందన చరిత్రమని బాలాంత్రపు వారు విశ్వసించారు. వీధినాటకాన్ని వల్లభరాయని పేరుమీద ప్రకటించినట్టే విష్ణు మాయా నాటకమైన నందనందన చరిత్రను మడికి అనంతయ్య పేరిట లోకం మీదకు వదిలాడని ఆ వాదం. మడికి అనంతయ్య విష్ణుమాయా నాటకాన్నే రచించి ఉంటాడని చాగంటి శేషయ్యగారు ఎంతగట్టిగా నమ్ముతున్నా కర్తృత్వం అతనికే దఖలు పర్చలేం. ప్రస్తుతానికి అతడు మడికి సింగన తమ్ముడు మాత్రమే. అయితే ఏ లేఖకుల ఔదార్యం వల్లనో విష్ణుమాయానాటకం గద్యలో అతని పేరు కనబడుతుంది. భావిపరిశోధన కొత్త విషయాలను తెలియ చేస్తుందేమో.<noinclude><references/></noinclude> mvyuyot8o5rougqdgpcv7l3wj6emr6p 104 232735 589450 2026-10-18T06:25:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 కొరవి సత్యనారన ఆంధ్ర కవిపితామహుడనే బిరుదు గల పూర్వ కవులలో కొరవి సత్యనారన ఒకడు. ఈయన రామాయణం వ్రాశాడని ఇతని చిన్నన్నగారి మనుమడు కొరవి గోపరాజు వ్రాసిన పద్యం వల్ల తెలుస్తున...' 589450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>17 కొరవి సత్యనారన ఆంధ్ర కవిపితామహుడనే బిరుదు గల పూర్వ కవులలో కొరవి సత్యనారన ఒకడు. ఈయన రామాయణం వ్రాశాడని ఇతని చిన్నన్నగారి మనుమడు కొరవి గోపరాజు వ్రాసిన పద్యం వల్ల తెలుస్తున్నది. గోపరాజు 'సింహాసన ద్వాత్రింశిక' అనే కావ్యం రచించాడు. అందులో తన వంశం గురించి చెప్పు కుంటూ వినతాతగారిని ఒక పద్యంలో వినుతించాడు. రామాయణకృతి కృతియై తా మెరయుచు నాంధ్రకవిపితామహుడనగా భూమిని మించిన భీమన' నామంబున అరగె సత్యవారస ఘనుడై, [సింహా. 1-49] గోపరాజు ఈ పద్యం సింహాసన ద్వాత్రింశికలో వ్రాయబట్టి సత్య నారన అనే కవి ఉన్నాడనీ, రామాయణం వ్రాశాడనీ, అతనికి భీమన అనే మారుపేరు ఉందని తెలుస్తున్నది. ఈ పద్యంలోని మొదటి పాదంలోని 'కృతి కృతియై' అనే పదానికి 'కృతిపతియై' అనే పాఠాంతరం ఉంది గాని, ఇతడు 'ఆంధ్ర కవిపితామహుడు' అనే బిరుదు పొందిన వాడే కనుక రామాయణ రచన ఇతని అయి ఉంటుందని భావించి పండితులు 'కృతిపతియై' అనే పాఠాంతరాన్ని తోసి రాజన్నారు. 1. భూమిన్ చినభీమన యను' అని శిష్టావారి పాఠాంతరం. ఆంధ్రవాఙ్మయచరిత్ర సర్వస్వం, పుట 597.<noinclude><references/></noinclude> muw64st76rrzx7u821b0dwehtq3skak 104 232736 589451 2026-10-18T06:25:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కొరవి సత్యనారన 257. సింహాసన ద్వాత్రింశికలోనే ఇంకో పద్యంలో గోపరాజు తన వినతాత గారిని స్మరించాడా అనే అనుమానం కలుగుతున్నది. చూడండి ఈ పద్యం. భీమనపద్యమన్న గడు బ్రీతి వహించుచు మేల...' 589451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కొరవి సత్యనారన 257. సింహాసన ద్వాత్రింశికలోనే ఇంకో పద్యంలో గోపరాజు తన వినతాత గారిని స్మరించాడా అనే అనుమానం కలుగుతున్నది. చూడండి ఈ పద్యం. భీమనపద్యమన్న గడు బ్రీతి వహించుచు మేలుమేలునా నేమిది చెప్పినార మననిక్కమె ప్రానము గూర్చి వాడ వా నేమిది కాదు దీని వడి కిక్కడి కరమిదెట్టి దీగణం బేమని పెట్టినాడవని ఎగ్గులుపట్టు గుబుద్ధి పెద్దలన్. [సింహా. 1-18] భీమన ఈ పద్యం చెప్పాడంటే భళిభళీ! అని మెచ్చుకొంటారట. నేను చెప్పాను అంటే ‘ఔను మరి. నిజమే. ప్రాసపెట్టావు. ఇది సరిపోదు. ఈ యతికి ఇక్కడ అర్థమేమిటి? ఈ గణం ఎందుకిలా వేశావు?' అని కుబుద్ధులయిన పెద్దలు తప్పులు పట్టుకొంటారట. ఈ పద్యంలోని భీమన ఎవరు? వేములవాడ భీమకవేనా? మన సాహిత్యంలో భీమన అనే పేరు కనబడగానే వేములవాడకవే అనుకోవడం పరిపాటి. గోపరాజు ఇతణ్ణి పూర్వ కవి స్తుతిలో వినుతించాడుగాని ఈ పద్యంలో అతడు వేములవాడ భీమకవిని గాని, మరే ప్రఖ్యాతులైన ఇతరేతర భీమకవినిగాని స్మరించడు. తన పినతాత గొప్పకవి కనుక తాను వ్రాసిన పద్యం ఆంధ్రకవి పితామహుడైన భీమన సత్యనారన వ్రాసినదని చెప్తే తన చిన్నతనంలో ఎవరైనా మెచ్చుకొని వుంటారు. తనదే అని బయటపెడితే స్తనశల్యపరీక్ష చేసివుంటారు. ఈ పద్యంలో భీమన నిజంగా గోపరాజు వినతాత అయితే ఆనాడు అతనికి మంచి సాహిత్య జీవన ముండేదనీ, పలుకుబడి ఉండేదనీ విశదమవుతుంది. కొరవి వారిది ప్రఖ్యాతమైన కుటుంబం. సత్యనారస యొక్క పెద తండ్రి అన్నయామాత్యుడు ప్రసిద్ధమైన ముప్ఫయి ఇద్దరు మంత్రులలో ఒకడు. గండపెండెము దాల్చినవాడు. ఘనదానకర్ణుడై గండపెండెము దాల్చె గొరవియన్నామాత్యకుంజరుండు.' అని 32 మంత్రుల సీసమాలిక అతనిని పేర్కొంటుంది. ఈ అన్నయ మీదనే ఇంకొక పద్యముంది : - 2 చాటుపద్యమణిమంజరి ప్రథమభాగం.<noinclude><references/></noinclude> ivimbtokfoiobxcqvozlme1i9izxf57 104 232737 589452 2026-10-18T06:26:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III హరి సిరిని వలచుసిరియును నరుదుగ హరిగోరు గౌరవియన్నయయెపుడున్ వరకీర్తిసతిని వలచును - వరుసన్ వరకీర్తి యతని వలచు సతతమున్.3 అన్న మంత్రిని ప్రశంసిస్తూ, ఇ...' 589452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>258 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III హరి సిరిని వలచుసిరియును నరుదుగ హరిగోరు గౌరవియన్నయయెపుడున్ వరకీర్తిసతిని వలచును - వరుసన్ వరకీర్తి యతని వలచు సతతమున్.3 అన్న మంత్రిని ప్రశంసిస్తూ, ఇలాంటి పద్యాలున్నా ఆయనను గురించి గోపరాజు ఏమీ వ్రాయలేదు. అయితే అతని కొడుకు పెద్ది రాజును ప్రస్తుతించాడు. ఈ పెద్దిరాజు, సత్యనారనా ఒక తరంవాళ్లు. పెద్దిరాజు పల్లికొండ రాజయిన మల్లన బేతరాజుచేత కుంచెలు అందలాలు బహుమానం పుచ్చుకున్నాడు. తన పెదతండ్రికొడుకు పల్లికొండ రాజుల వద్ద ఉన్నాడు. కనుక సత్యనారన అక్కడి వాడేనేమో అనే అనుమానానికి ఆస్కారం ఉంది.' అయితే కొరవి వంశంలోనివాళ్లు వివిధ రాజన్యుల వద్ద వున్నవాళ్లు. ఈ వంశంలోని మొట్టమొదటివాడు వెన్నయామాత్యుడు వెలనాటి చోళుల వద్ద పృధ్వీశ్వరుని కాలంలో మంత్రిగా ఉండేవాడు (క్రీ.శ. 1220). అప్పటి వెలనాటి రాజధాని సదనవోలు. ఇది గుంటూరు మండలం లోనిది. ఈ వంశంలోని మొట్టమొదటివాడు గుంటూరు మండలంలో వుంటే కట్ట కడపటి వాడు గోపరాజు తన స్వగ్రామం వేముగల్లు అని చెప్పేడు. ఇది ప్రస్తుతం నిజామాబాదు జిల్లా ఆరుమూరు తాలూకాలో ఉంది. దీనిని చేముగల్లు అని కూడా అంటారు. వీళ్ల ఇంటిపేరుకు మూల కారణమైన కొరవి రాష్ట్రం వరంగల్లు ప్రాంతమే. సత్యనారన తెలంగాణాలోని వాడని మాత్రం చెప్పవచ్చు. ఇతడు నల్లగొండ జిల్లాలోని 'రాచకొండ' వాడు కావచ్చు. చాగంటి శేషయ్యగారు అలాగే నిర్ణయించారు. సత్యనారన యొక్క అన్నకొడుకులు సర్వజ్ఞ సింగమనాయని మంత్రులు. రాచకొండ, దేవరకొండలు రాజధానులుగా పాలించిన పద్మనాయక యుగంలో సత్యనారన ఉన్నాడన్నది సత్యం. వెన్న మంత్రి కాలంనుంచి తరానికి పాతికేళ్ళ చొప్పున లెక్కేస్తే ఇతడు క్రీ.శ. 2014 ప్రాంతంవాడని చెప్పవచ్చు. 3. సింహాసనద్వాత్రింశిక, పీఠిక, పుట 18. - 4. పల్లికొండ అనే గ్రామం నేటి ఉత్తరఆర్కాడులో గుడియాతంవద్ద ఉందని చాగంటి శేషయ్యగారు ఆంధ్రకవితరంగిణి 6 వ సంపుటం (పుట 144) లో వ్రాశారు. 5. ఆంధ్రకవితరంగిణి - 4 వ సంపుటి పుట 152.<noinclude><references/></noinclude> am6lghfht35d3tr4u7vp3fvk2wd9lmp 104 232738 589453 2026-10-18T06:26:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కొరవి సత్యనారన 259 ఇతడు రామాయణం వ్రాశాడని గోపరాజు చెప్పాడే గాని, లాక్షణికు లెవరూ ఇందులోని పద్యాలను ఉదాహరించలేదు. అనంతర కవులు ఇతణ్ణి కీర్తించలేదు. ఆంధ్ర కవిపితామహుడనే బిరుద...' 589453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కొరవి సత్యనారన 259 ఇతడు రామాయణం వ్రాశాడని గోపరాజు చెప్పాడే గాని, లాక్షణికు లెవరూ ఇందులోని పద్యాలను ఉదాహరించలేదు. అనంతర కవులు ఇతణ్ణి కీర్తించలేదు. ఆంధ్ర కవిపితామహుడనే బిరుదు వహించినా ఇతడి కవిత ఏ కారణంవల్లనే దక్కలేదు. ఇతని రామాయణంలోని మంచి పద్యాలను లేఖకులు వ్రాసుకున్నవాటిని అంతకుముందున్న ప్రఖ్యాతమైన ఇతర కవుల రామాయణ ప్రతులలో ఆయా ఘట్టాలలో పొందుపరచడం వల్ల తమ వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోవడం జరిగిందేమో! కవిత్రయంలో ఒకడైన ఎర్రన గారు వ్రాసిన రామాయణంలోని పద్యాలే ఇతర గ్రంధాలలో చేరి పోయాయి. సత్యనారన రచనకూడా ఇలాగే లుప్తమై వుంటుంది. ఈ కవి చరిత్రవల్ల ఒక్కటి మాత్రం నికరంగా తెలుస్తుంది. ఇవాళ ఆంధ్ర దేశంలో సర్వసాధారణమైన 'సత్యనారాయణ' అనే పేరు పద్మనాయక యుగంలో కూడా పెట్టుకొనేవారు.<noinclude><references/></noinclude> 4yfu1z5kyiz6944tmg38dg6ybsehf83 104 232739 589454 2026-10-18T06:27:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 విన్నకోట పెద్దన అలంకారాలు కోరని ఆడవాళ్లు ఉండరు. అలాగే ఆడవాళ్లతో పోల్చబట్టి కావ్యకన్యకలు కూడా ఎన్నో అలంకారాలు చేయించుకొంటారు. రచనా చమత్కృతితో ఉండే రకరకాల సొగసులకు లాక్...' 589454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 విన్నకోట పెద్దన అలంకారాలు కోరని ఆడవాళ్లు ఉండరు. అలాగే ఆడవాళ్లతో పోల్చబట్టి కావ్యకన్యకలు కూడా ఎన్నో అలంకారాలు చేయించుకొంటారు. రచనా చమత్కృతితో ఉండే రకరకాల సొగసులకు లాక్షణికులు అలంకారాలని పేరుపెట్టారు. శబ్దాన్ని బట్టి కొన్ని, అర్ధాన్ని బట్టికొన్ని చాలా అలంకారాలను సృష్టించారు. వీటికి నగిషీలు పెట్టిన మహానుభావులు ఎందరో వున్నారు. సంస్కృతంలో అలంకారశాస్త్రం ఒక సముద్రం లాంటిది. ఒడ్డున నిలబడితే దాని తరంగాలు మహా భీకరంగా కనబడతాయి ముంచెత్తేస్తాయి. లోతుకు వెళ్లిన వాడికి రత్నాలు దొరుకుతాయి అది ఎంత గంభీరమో తెలుస్తుంది. ఈ సముద్రాన్ని దాటడానికి చిన్న తెప్పలు, పెద్దపడవలు, విశాలమైన ఓడలు నిర్మించినవాళ్లు లేక పోలేదు. తెలుగు వాళ్లు కట్టిన నావలు చాలా గొప్పవి.1 1. సంస్కృతంలో అలంకార శాస్త్ర గ్రంధాలు వ్రాసిన తెలుగు వాళ్ళ సంఖ్య 50. వీళ్ళ పేర్లు, గ్రంథాలు రచించిన కాలాలు ఒక పట్టికగా ఈయూణ్ని వెంకట వీరరాఘవాచార్యులవారు పొందుపరిచారు. ఆంధ్రప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం, సాహిత్య కుసుమాంజలి అనుబంధం 1, పుటలు 80, 81.<noinclude><references/></noinclude> 0m4ypwu7rf01yy09x0ei6eywj52cpwb 104 232740 589455 2026-10-18T06:27:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విన్నకోట పెద్దన 261 రెడ్డి రాజుల కాలంలో భౌతికంగా సముద్రయానం, విదేశ వ్యాపారం, సుగంధ ద్రవ్యాల దిగుమతి అధికమైంది. అలాగే ఈ యుగంలో సంస్కృత సాహిత్య సముద్రయానం చేయడం, అందులో అలంకార...' 589455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విన్నకోట పెద్దన 261 రెడ్డి రాజుల కాలంలో భౌతికంగా సముద్రయానం, విదేశ వ్యాపారం, సుగంధ ద్రవ్యాల దిగుమతి అధికమైంది. అలాగే ఈ యుగంలో సంస్కృత సాహిత్య సముద్రయానం చేయడం, అందులో అలంకారాలనే సుగంధ ద్రవ్యాలను తెలుగులోనికి దిగుమతి చేసుకోవడం జరిగింది. ఈ సాహిత్య బేహారిపేరు విన్నకోట పెద్దన. ఇతడు వ్రాసిన పుస్తకం పేరు కావ్యాలంకార చూడామణి. దీనిని రచించిన కాలం క్రీ. శ. 1402 - 1407 మధ్య. ఇది చాళుక్య రాజు విశ్వేశ్వర భూపతికి అంకితం. ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో మొదటిసారిగా దీర్ఘకాలం విశాల సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన రాజులు చాళుక్యులు అని మనం తెలుసుకున్నాం. ఈ చాళుక్యులే మొదట మార్గ కవిత దేశంలో వుండే టప్పుడు దేశి కవిత పుట్టించి ఆంధ్రవిషయంలో నిలిపారు. లక్ష్య గ్రంథాలను రచింపజేసిన చాళుక్యుల వంశంలోని రాజే లక్షణ గ్రంథ శాఖలలో ప్రముఖమైన అలంకారశాఖను తెలుగులో పుష్పింపజేయడం కేవలం యాదృచ్ఛికమే అయినా గమనించతగిన విషయమే. తెలుగు దేశంలో చాళుక్యరాజ్యాన్ని స్థాపించినవాడు కుబ్జవిష్ణు వర్ధనుడు. అతని కుమారుడు జయసింహుడు క్రీ. శ. 633-663 మధ్యకాలంవాడు. ఇతడు ఈనాటి విశాఖపట్నం జిల్లా ఎలమంచిలి ప్రాంతాలను ఆనాడే తన పాలనలోనికి తెచ్చుకొని ఊళ్లు కట్టించాడు. ఇతనికి సర్వసిద్ధి అనే బిరుదు వుంది. అందుచేత అతడు కట్టించిన పెద్ద పట్టణానికి సర్వసిద్ధి అనే పేరు వచ్చింది. ఆ పేరుతో నేటికీ ఒక తాలూకా వుంది. నెల్లూరు నెరజాణలకు ఎలా ప్రసిద్ధమో సర్వసిద్ధి సరసులకు అలా ఆటపట్టు. "నెల్లూరి నెరజాణలయాట ఈ సర్వసిద్ధి సరసులకడ సాగిరాలేదు. అని గొబ్బూరి వెంకటానంద రాఘవరావుగారు వ్రాశారు. ' " జయసింహుని కాలంనుంచి సర్వసిద్ధి, దానికి అను బంధమైన ఎల 2. కళింగ సంచిక: కళింగము - ఎలమంచిలి వుట 289.<noinclude><references/></noinclude> snu6cxytsg5qmxz2d27ize6r0cbuz3g 104 232741 589456 2026-10-18T06:27:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '262 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మంచిలి చాళుక్య చరిత్రలో ప్రముఖస్థానాన్ని ఆక్రమించాయి. చాళుక్య వంశ వృక్షంలో ఒక శాఖ బాగా విస్తరించి ఇక్కడ ఫలించింది. క్రీ. శ. 633 నుండి క్రీ. శ. 1407 దాకా సు...' 589456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>262 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మంచిలి చాళుక్య చరిత్రలో ప్రముఖస్థానాన్ని ఆక్రమించాయి. చాళుక్య వంశ వృక్షంలో ఒక శాఖ బాగా విస్తరించి ఇక్కడ ఫలించింది. క్రీ. శ. 633 నుండి క్రీ. శ. 1407 దాకా సుమారు ఎనిమిదివందల సంవత్స రాలు ఇది తూర్పు చాళుక్యుల పీఠం. అయితే నెల్లూరు సిద్ధిరాజులతో పుల్లరి తగాదా పెట్టుకొని పోరాడిన కాటమరాజు పూర్వీకులు ఈ ఎలమంచి అనే పాలించారని యాదవ గ్రంధాలు చెప్తున్నాయి. కాటమ రాజు చెల్లెలి పేరు పాపనుకమ్మ ఎలమంచిలి కొండమీద నూకి పాపమేడ ఉంది.' కాటమరాజు తాత తండ్రులు బహుశా విశ్వేశ్వర భూపతికులం వాళ్లు కావచ్చు. ఈ సర్వసిద్ధి సరసులే నెల్లూరు. నెరజాణల వద్దకు వెళ్లి పోరాటం పెట్టుకొన్నారు కాబోలు. విశ్వేశ్వరభూపతి వేదశాస్త్రరహస్య విధులన్నీ పరికించాడు. చతుర్వర్గ ప్రశస్తి పొందాడు. రాజ విద్యా తంత్రరక్తి సంభావించాడు. వర్ణక్రమాల వలను సంగీత ఎరిగాడు. జ్యోతిషాయుర్వేద సంగతిని ఎగడు పొందాడు. సాహిత్యసరణి నేర్చుకొన్నాడు.* గజాశ్వాల ఆరోహణాదుల విశ్రుతికెక్కినాడు. ఆయుధ విద్యలలో అతిశయించాడు. అక్కడా అక్కడా కావ్యాగమాలను సత్కవుల సౌకర్యసిద్ధికోసం ఒకచోట ఒడగూర్చడానికి ఉత్సహించాడు. తన ఆస్ధానంలో ఉండే విన్నకోట పెద్దనను లాలించాడు. 3. విశాఖపట్నం జిల్లా మాన్యువల్, పుట 74. 4. తన ప్రభువు సంగీతం బాగా నేర్చినవాడు కనుక విన్నకోట పెద్దన ఇలా సరిగమ పదనిసలలో అతన్ని నుతించాడు. నీసరి పని నీసరి ధనినీసరి మాధారి గరిమ నీ సరిగారీ నీ సరిగా నిగమాగమ-గోపారులునుం జళుక్యకుల విశ్వేశా. గంలో రూపకతాళంలో (రెండు కాళ్ళ చౌకం) పాడుకొంటే శ్రావ్యంగా ఉంటుందని నా మిత్రుడు వైణిక సార్వభౌముడు చిట్టిబాబు 72 మేళకర్తలలోనూ పాడి చూపి చెప్పాడు.<noinclude><references/></noinclude> ilk9tr7et5a4hqq7equt8oqyo32wess 104 232742 589457 2026-10-18T06:27:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విన్నకోట పెద్దన విమలాదిత్యుడు 1 రాజరాజనరేంద్రుడు - మహాభారతకృతిభర్త కులోత్తుంగుడు విజయాదిత్యుడు 1 మల్లవదేవుడు - . (లక్ష్మీదేవి) 1 ఉపేంద్రుడు - (గంగాంబ) మల్లపదేవుడు ii. (చోడాంబ) (క్...' 589457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విన్నకోట పెద్దన విమలాదిత్యుడు 1 రాజరాజనరేంద్రుడు - మహాభారతకృతిభర్త కులోత్తుంగుడు విజయాదిత్యుడు 1 మల్లవదేవుడు - . (లక్ష్మీదేవి) 1 ఉపేంద్రుడు - (గంగాంబ) మల్లపదేవుడు ii. (చోడాంబ) (క్రీ.శ. 1283) ఉనేంద్రుడు ji. (మల్లాంబ) కొప్పరాజు (గంగాంబ) 263 ఉపేంద్రుడు - iji. (ఖమాంబ) సస్యానందమున పేర్కొనబడినరాజు ఉపేంద్రుడు iv. (మనుమోపేంద్రుడు- విశ్వేశ్వరరాజు లక్కాంబిక) (కావ్యాలంకారచూడామణి' కృతిభర్త) పెద్దన కావ్యక్రమవేది, కళాకౌశలుడు, చతురుడు. అతనితో రాజు ఇలా అన్నాడు. భావరస ప్రపంచమున ఖర్వునలంకృతి లక్షణంబు, ఛం దోవిచితి ప్రచారము, గుతూహల దన్సుర దంధ్రదేశ భా షా వివిధ ప్రసంగముల చందము, నందముగా నొనర్చి వి ద్యావిధి గానుపించుట గదా చతురత్వ మనంగ మేదినిన్, (కావ్యా. 1-11) ఇలాగ అన్న విశ్వేశ్వరవిభుని అనుమతి అనే కొత్త ఓడ ఆధారంగా<noinclude><references/></noinclude> nnowbhpprm6ccnaqsqetjxhrm6pm2p1 104 232743 589458 2026-10-18T06:27:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '264 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III విన్నకోట పెద్దనఘనరసరత్నాకరం కనుగొని కబ్బపుమణులు ఒడగూర్చి యిస్తానన్నాడు. కావ్యాలంకార చూడామణి అనే గ్రంధాన్ని రచించాడు. సాధారణంగా కావ్యాలలో విభా...' 589458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>264 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III విన్నకోట పెద్దనఘనరసరత్నాకరం కనుగొని కబ్బపుమణులు ఒడగూర్చి యిస్తానన్నాడు. కావ్యాలంకార చూడామణి అనే గ్రంధాన్ని రచించాడు. సాధారణంగా కావ్యాలలో విభాగాలను సంస్కృతంలో సర్గలంటారు. తెలుగులో అశ్వాసాలు అంటారు. దృశ్యకావ్యాలలో అంకాలు ఉంటాయి. గద్యకావ్యాలలో ఉచ్ఛ్వాసం; లంబకాలు ఉంటాయి. ఈ సంగతి పెద్దన్నే ఇలా చెప్పాడు. సర్గబంధంబు కావ్యంబు సంస్కృతమున, బ్రాకృతంబున నాశ్వాస భాసురంబు, నాటకము లెల్ల సంక సనాధకములు, గద్య ముచ్ఛ్వాస లంబకాంకంబయండ్రు. (కావ్యా. 4-7) పుస్తకం పేరు తెలుగుకావ్యాలలో వివిధప్రకరణాలకు ఆశ్వాసాలనే పేర్లు ఉంటాయని చెప్పిన పెద్దన తన పుస్తకంలో అధ్యాయాలకు ఉల్లాసములు అని పేరు పెట్టాడు. ఉల్లాసమంటే ప్రకాశమని అర్థం వుంది. కావ్యాలంకారచూడామణి. మణి ప్రకాశిస్తుంది. కనుక ఉల్లాసమనే పేరు అయితే ఇందులో ఒక సొగసుగూడ వుంది. అర్థాలంకారాలలో ఒక అలంకారం పేరు ఉల్లాసం. దీనిలో ఒకరి గుణదోషాలను ఇంకొక గుణదోషాలను యెత్తి చెప్పడంతో సూచిస్తారు. ఆంధ్ర వాచస్పత్యంలో పెట్టడం సముచితమే. ఇలా అర్థంచెప్పారు. గుణముచే ఉల్లాసాలంకారము : అర్థాలంకారములు నూరింటిలో నొకటి. దోషము, దోషముచే గుణము కల్పించబడుట. ఉదా: గంగానదిలో సాధ్వి స్నానము నన్ను బవిత్రురాలిం జేయుతమని కోరుచున్నది. అయితే విన్నకోట పెద్దన 36 అర్థాలంకారాలే చెప్పాడు. అందులో ఉల్లాసం అనే పేరు లేదు. అతని కాలంనాటికి అర్థాలంకారాలు 36 200 అనుకోవడానికి వీలులేదు. ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం అనే అలంకార శాస్త్రగ్రంథాన్ని విద్యానాధుడు క్రీ. శ. 1327 కు ముందే వ్రాశాడు. దానిని చర్ల రంగాచార్యులుగారు చక్కగా అనువదించారు. ఇందులో 66 అర్థాలంకారాలు ఉన్నాయి. (వీటిలోనూ ఉల్లాసం అనే పేరు లేదు). శోభూషణంలో విద్యానాధుడు లక్షణాలు చెప్పి వాటికి<noinclude><references/></noinclude> pdqx9bc7jo61pt065m5n02o2me8lppz 104 232744 589459 2026-10-18T06:28:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విన్నకోట పెద్దన 265 లక్ష్యాలను ప్రతాపరుద్రపరంగా రచించాడు. అలాగే కావ్యాలంకార చూడామణిలో విన్నకోటపెద్దన లక్ష్యాలను విశ్వేశ్వరభూపతి పరంగా చెప్పాడు. అయితే కావ్యాలంకారచూడామణ...' 589459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విన్నకోట పెద్దన 265 లక్ష్యాలను ప్రతాపరుద్రపరంగా రచించాడు. అలాగే కావ్యాలంకార చూడామణిలో విన్నకోటపెద్దన లక్ష్యాలను విశ్వేశ్వరభూపతి పరంగా చెప్పాడు. అయితే కావ్యాలంకారచూడామణి విద్యానాధుని గ్రంధానికి అనుసరణ కాదు. విద్యానాథుని మతాన్ని పూర్తిగా విన్నకోట పెద్దన ఆమోదించాడని కూడ చెప్పలేం. ఇద్దరికీ అబిప్రాయభేదాలు ఉన్నాయి. విద్యానాధుని మతంలో రీతులు మూడే. అవి: వైదర్శి, గౌడి, పాంచాలి. పెద్దన నాలుగు చెప్పాడు. అందులో విద్యానాథుడు చెప్పినవికాక లాటి అధికంగా ఉంది. విద్యానాధుడు 18 శృంగారచేష్టలు పేర్కొన్నాడు. పెద్దన 20 చెప్పాడు (2-15). విద్యానాథునితోనే కాక ఇతర ఆలంకారికులతో కూడ పెద్దన భేదిస్తున్నాడు. రాజశేఖరుడు పదిరకాల కవులను చెప్పాడు. పెద్దన కవుల స్వభావాలను వీళ్లు విభాగించిన పద్ధతిలో కాక ఇంకోరకంగా కేటాయించాడు. అతని ఉద్దేశంలో కవులు ఏడు రకాలు. వాచికార్థులు శిల్పక రాచికులును భూషణార్థియు మార్ధవ స్పురణకరుడు నల వివేకియు ననగ సప్తాహ్వయముల గవులు నెగడుదు రీహిత కావ్యములను. (కావ్యా, 3-80) ఈ సప్తవిధ కవుల స్వభావాలను ఏడు పద్యాలలో పెద్దన వివరించాడు. వాటిని చెలమచెర్ల రంగాచార్యులు గారు ఇలా క్రోడీకరించారు. 1. వాచికుడు పదాడంబరము గల కవిత చెప్పువాడు. 2. ఆర్థికుడు : మితములైన పదములతోనే వివులమైన అర్థమును స్ఫురింపజేయువాడు. 3. శిల్పకుడు : బహువిధ యమకారులగు శబ్దాలంకారముల నభిమానించువాడు, 4. రాచికుడు వెదకి వెదకి మృదు మృదు పదములతో కవన మల్లెడి నేర్పుగలవాడు. 5. భూషణార్థి : అర్థాలంకార భూయిష్టమైన రచనచేయువాడు. 5. ప్రతాపరుద్రయశోభూషణం - కావ్య ప్రకరణం, పుట 58.<noinclude><references/></noinclude> hquw0f0jh2lldubb6m7rp4j8ezbevjo 104 232745 589460 2026-10-18T06:28:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '266 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 6. మార్గవాసుగతుడు : సరళములగు శబ్దములను విరళములుగు అర్థములను చూపుచు వీనులు కింపుగా రసప్రధానముగా కావ్యమును రచించువాడు. 7. వివేకి బహుముఖ శాస్త్రజ్ఞాన...' 589460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>266 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III 6. మార్గవాసుగతుడు : సరళములగు శబ్దములను విరళములుగు అర్థములను చూపుచు వీనులు కింపుగా రసప్రధానముగా కావ్యమును రచించువాడు. 7. వివేకి బహుముఖ శాస్త్రజ్ఞాన సంపన్నుడును, శబ్దార్థగుణదోష వివేక పూర్ణుడును, రసవదుత్తమ కావ్యనిర్మాణ చాతురీధురీణుడు నైనవాడు. ఈ వివేకియే సర్వకవి మూర్ఖన్యుడు, మహాకవి విఖ్యాతుడు. కవులను చెప్పి, ఛందోలంకారాదులు పొందు ఎరిగినా, ఏది లేకపోతే పొసగదో అది కవితా సుందరి శక్తి; ఆకందువ తెలిసినవాడే కవి అని చెప్పాడు. శక్తి వెలియైన కావ్యోక్తి సాధనంబు లెల్ల జీకటియింటిలో విడిన సరకు; లెన్ని ఋతువులు గల్గిన నెట్లు వూచు మహి వసంతాగమము లేక మావిమోక ? (కావ్యా. 3-89) విన్నకోట పెద్దన శక్తిమంతుడే. ఇతడు వ్రాసిన ఇతరకావ్యాలు ఏమీ దొరకలేదు. లభిస్తే కధాకథనం, పాత్రోన్మీలనం, రసపోషణ మొద లైనవి ఏమి చేశాడో చదువుకొనేవాళ్ళం. ఇతడు ప్రద్యుమ్న చరిత్ర మనే ప్రబంధం రచించినట్లు మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు చెప్పారు. రెండు పద్యాలు ఉదాహరించారు. అయితే అవి పొన్నాడ పెద్దిరాజు రచించిన గ్రంధము లోనివి. విన్నకోట పెద్దనను కూడా పెద్దిరాజు అని అనంతర కవులు పిలిచేవారు. కావ్యాలంకార చూడామణికి వ్యవహారనామం వుంది. ఇందులోంచి అనంతర లాక్షణికులు ఎన్నో నిర్వచనాలను 'పెద్దిరాజు అలంకారం' అనే తీసుకొన్నారు. పెద్దనే తొలిసారిగా తెలుగులో ఉదాహరణ లక్షణాలను, రగడలను మొదలైనవాటిని చెప్పాడు. అందుచేత అతడే కొన్ని విషయాలకు పరమ ప్రామాణికుడు. పెద్దన తన కాలం నాటికి ఉదాహరణలు బహుళ ప్రచారం పొందడంచేత విస్తరంగా లక్షణం చెప్పాడు. ఎనిమిదిరకాల విభక్తులను చెప్పి వాటికి 6. కుమార సంభవ టిప్పణంలో ఇచ్చారని వీరేశలింగంగారు ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర - ప్రథమభాగం (పుట 287) లో చెప్పారు.<noinclude><references/></noinclude> bq7g9c1q69a13x230ifnyqg6007dtz2 104 232746 589461 2026-10-18T06:28:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విన్నకోట పెద్దన 267 నామాంతరాలుగా అధిదేవతలను పేర్కొన్నాడు.' మన లాక్షణికులు ఎప్పుడైతే ఏవైనా విభాగాలకు అధిదేవతలను పేర్కొంటారో అప్పు డవి శంఖంలో పోసిన తీర్ధాలు అవుతాయి. విభక్త...' 589461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విన్నకోట పెద్దన 267 నామాంతరాలుగా అధిదేవతలను పేర్కొన్నాడు.' మన లాక్షణికులు ఎప్పుడైతే ఏవైనా విభాగాలకు అధిదేవతలను పేర్కొంటారో అప్పు డవి శంఖంలో పోసిన తీర్ధాలు అవుతాయి. విభక్తుల నామాంత రాలను, అధిదేవతలను పెద్దన ఏ లక్షణగ్రంధంనుంచి తీసుకొన్నాడో తెలియదు. అతడు స్వతంత్రించి సృష్టించి ఉండడు. చూడండి. అతడు చెప్పినవాటికి చేసిన పట్టిక. వరుస. నెం. విభక్తి మారుపేరు అధిదేవత 1. ప్రధమ వాణి వీరావ 2 ద్వితీయ ఝట కీర్తిమతి 3. తృతీయ కీర్తి సుభగ 4. చతుర్థి దేవలాని భోగమాలిని 5. పంచమి పాణి కళావతి 6. మో కాంతిమతి 7 సప్తమి ఘాటి కమల 8. సంబుద్ధి సరసావళి జయవతి ఇది ఏదైనా శాస్త్రీయ గ్రంధంలోనుంచే తీసుకొని ఉండాలనడానికి కారణం లేకపోలేదు. గ్రంథం చివర ఈ పద్యంవుంది. లలి సన్యోన్యముభావలోకనము లిలం జేయగాలేని యా విలసత్కావ్యకళా చతుష్టయము లుర్విం బర్వ నేకస్థలిం గలిగించెం బదవాక్యవేదియు నలంకారజ్ఞుడున్ భూవరో జ్యల విద్యావిభవోన్నతుండు నగు విశ్వక్ష్యావిభుం డిమ్ములన్. (కావ్యా 9-172) అన్యోన్య ముభావలోకనం లేని శాస్త్రీయ గ్రంధాలను పెద్దన క్రోడీ కరించాడనడానికి సందేహం లేదు. పూర్వం కల్పిత శాస్త్రాను గతంబుగా సంగతంగా లక్షణం చెప్తున్నానని ఒకచోట చెప్పనే చెప్పాడు (3-77). వివిధ సంస్కృత సాహిత్య లక్షణ గ్రంధాలను కూడా అనుసరించాడు. సంస్కృత 7. విభక్తులకు ఈ అధిదేవతలనే అనంతామాత్యుడు తన ఛందోదర్పణంలో చెప్పాడు. అయితే విభక్తులనామాంతరాలు, ఉదాహరణ భేదాలూ చెప్పలేదు. (అనంతుని ఛందం, 3-64)<noinclude><references/></noinclude> 5um5c1d6m1d41huiwk7o2h87myqoery 104 232747 589462 2026-10-18T06:28:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '268 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III లక్షణ గ్రంధాలలో చిత్రకవితను శబ్దాలంకార ప్రకరణంలో చెప్పారు. పెద్దన కూడా తన గ్రంధంలో అలాగే చిత్రబంధ కవిత్వాలను శబ్దాలంకార విభాగంలోనే 6వ ఉల్లాసంలో...' 589462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>268 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III లక్షణ గ్రంధాలలో చిత్రకవితను శబ్దాలంకార ప్రకరణంలో చెప్పారు. పెద్దన కూడా తన గ్రంధంలో అలాగే చిత్రబంధ కవిత్వాలను శబ్దాలంకార విభాగంలోనే 6వ ఉల్లాసంలో చెప్పాడు. ఈ గ్రంధంలో 9 ఉల్లాసాలు ఉన్నాయి మొదటి ఆరు ఉల్లాసాలూ అలంకార శాస్త్రం. ఏడు ఎనిమిది ఉల్లాసాలు ఛందస్సుకు సంబంధించినవి. తొమ్మిదో ఉల్లాసం వ్యాకరణం. చాళుక్యరాజు మొదలుగ పలువురు దేశి కవిత పుట్టించి ఆంధ్ర విషయంలో నిలిపిన కాలాన తెలుగులో ఛందోగ్రంధంగాని, వ్యాకరణంగాని లేదు. రేచన కవిజనాశ్రయం వ్రాసి ఛందో గ్రంధం లేని లోటు తీర్చాడు. కేతన వ్యాకరణం లేని కొరత తీర్చాడు. వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు చెప్పినట్లు- ఇట్లు ఛందోవ్యాకరణాదులైనంతట రసభావాదులు కావలసి వచ్చినవి. అవియు క్రమముగా చూడామణియందు వెలసినవి. సంస్కృతమందును ఇవి వేర్వేరు గ్రంథములుగానే వెలసినవి. అన్నింటిని కలిపిన కావ్యాలంకారచూడామణివంటి పాఠ్యగ్రంథము గీర్వాణమున కూడా లేదు. సంస్కృతంలో కూడా లేని పుస్తకాన్ని పెద్దనచేత రచింపజేసిన విశ్వేశ్వర భూపతి ప్రశంసనీయుడు. ఇతడు స్వతహాగా ఛందశ్శాస్త్ర వివక్షుడు; సత్కృతి పరిష్కారక్రియా దక్షుడు. (7 -ఆశ్వాసాంతం) ధీశాలేకాక ధైర్యోజ్ఞులుడు ఇతడు క్రీ. శ. 1402 లో చాలా పెద్ద యుద్ధంలో పాల్గొని విజయం సంపాదించాడు. చతురుపాయ బాహుశక్తిక్షమావళి భారవిడిచి చిత్రభాను సాక్షి బారె సర్వసిద్ధిపదమేది ధరణీవరాహమునకునోడి రాచకదువు. - (కావ్యా. 7–41) ఈ పద్యంలోని 'చతురుపాయబాహుశక్తిక్షమ' అనే సమాసం శకసంవత్సరాలనుకూడా సూచిస్తుంది. ఇందులోని రాచకదుపు ఆంధ్ర సైన్యమని ఒక శాసనంలోని శ్లోకంవల్ల తెలుస్తుంది. సరిగ్గా అదే అర్థం వచ్చే శ్లోకం ఎలమంచిలిదగ్గర ఉన్న పంచధార్ల ఆలయంలోని శాసనంలో ఉంది.” 8. కావ్యాలంకారచూడామణి ఉపోద్ఘాతం, పుట 7. - 9. దక్షిణభారత శాసనాలు, 6-665.<noinclude><references/></noinclude> qh3230i09b41qrfej15h104hh9nwixk 104 232748 589463 2026-10-18T06:28:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విన్నకోట పెద్దన 269 ఈ యుద్ధంలో జయించి విశ్వేశ్వరభూపతి రాజమహేంద్రవరందాకా రాజ్యాన్ని విస్తరించిఉంటాడు. రాజమహేంద్రవరమున వెలనాటి చోడరాజుల ప్రాభవము తగ్గి రెడ్డిరాజులు అధిపత...' 589463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విన్నకోట పెద్దన 269 ఈ యుద్ధంలో జయించి విశ్వేశ్వరభూపతి రాజమహేంద్రవరందాకా రాజ్యాన్ని విస్తరించిఉంటాడు. రాజమహేంద్రవరమున వెలనాటి చోడరాజుల ప్రాభవము తగ్గి రెడ్డిరాజులు అధిపతులగునట్టి సంధి కాలమున అత్యల్పకాలము విశ్వేశ్వరభూపతి రాజమహేంద్రవరము నాక్రమించియుండెనేమో యనునది చక్కగా పరిశోధించినగాని తేలదు. అని వేదం వేంకటరాయశాస్త్రిగారు వ్రాశారు. కావ్యాలంకార చూడామణిలో పురవర్తన లక్షణానికి లక్ష్యంగా రాజ మహేంద్రవరాన్నే పెద్దన వర్ణించాడు (3-94). అయితే ఇది విశ్వేశ్వరుని రాజధాని కాదు. అది తాత్కాలికంగా అతనికి వచ్చిన అభ్యుదయం. ఈ "అభ్యుదయ పరంపరల కకంపితస్థితి యావహిల్లు నట్టుగా" పెద్దన కావ్యాలంకార చూడామణి చెప్పాడు. (1-16). సాధారణంగా ఇతర కవులు షష్ఠ్యంతాలయ్యాక కృతిపతికి 'అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధిగా' కావ్యాన్ని చెప్తున్నామంటారు. పెద్దన అభివృద్ధికి బదులు 'అకంపితస్థితి' అనే మాటను వాడడంలో ఏదో విశేషార్థం ఉండి ఉంటుంది. విశ్వేశ్వర భూపతి ధరణీరాజ్యానికి కంపితస్థితి వచ్చిందేమోగాని కావ్యాలంకార చూడామణిలో సాహిత్య రాజ్యానికి అకంపితస్థితి నిజంగా అవహిల్లింది. అన్నిరకాల అలంకారాలూ తయారుచేయించి పెద్దన అతని కీర్తి కాంతకు పెట్టాడు. ఈ నగలన్నింటికి విడివిడిగా ఉల్లాకువేయడం అవసరం. ఈ కావ్య కన్యక తనకు లోపించిన మరికొన్ని అలంకారాలను కోరుకొంటూఉంది. ఉన్ననగలతో తృప్తిపడక పోవడం ఆడవాళ్లకు నైజం కదా మరి! 10. కావ్యాలంకారచూడామణి- ఉపోద్ఘాతం, పుట 5.<noinclude><references/></noinclude> j3ahcarmjn7l7bappzq1ysf1p2mge2w 104 232749 589464 2026-10-18T06:28:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు రచనలో శిష్టవ్యావహారికం వాడుకున్నా పద్యం రాయాలనే సరికి నేటికీ మన కవులు పాతబడ్డమాటలే వాడుతారు. సమకాలంలో సజీవంగావుండే రూపాలను వాడరు. పద్యంలో కూడ...' 589464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>19 జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు రచనలో శిష్టవ్యావహారికం వాడుకున్నా పద్యం రాయాలనే సరికి నేటికీ మన కవులు పాతబడ్డమాటలే వాడుతారు. సమకాలంలో సజీవంగావుండే రూపాలను వాడరు. పద్యంలో కూడా శిష్టవ్యావహారికం వాడిన శతక మొకటి మనకు ప్రాచీనమైనదే లభిస్తున్నది. దానిపేరు దేవకీ నందన శతకం. ఇది తెలుగుదేశంలో చాలా ప్రసిద్ధమైనది. దీని మకుటంలో 'కృష్ణా. దేవకీనందనా!' అని వుంటుంది. క్రీ.శ. 1656లో ఉన్న అప్పకవి తన గ్రంధంలో ఈ నిత్యసమాస విశ్రాంతుల సందర్భంలో ఉదాహరించాడు. చతురంభోధిపరీత భూవలయరాజన్యాతికోటీరరం జితమాణిక్యవిరాజిత చ్చరణరాజీవుండు ధర్మాత్మజుం ఢతికార్పణ్యము తోడ మత్స్యవతి దా నాసింపడే నీరు శా శ్వతకారుణ్యము గల్గునంతకును గృష్ణా! దేవకీ నందనా! (అప్పకవి. 3-209) ఈ శతకాన్ని ఎవరు వ్రాశారో అప్పకవి చెప్పలేదు. ఇందులో పద్యాన్ని ఉదాహరించడంవల్ల ఇది అతని కాలానికే చాలా ప్రసిద్ధమని మాత్రం తెలుసుకోగలం. 'విక్రమార్క చరిత్ర' అనే కావ్యంలోని వంశావళి పద్యాలవల్ల దేవకీనందన శతకం, ఎవరు వ్రాసినదీ మనం వూహించవచ్చు విక్రమార్క చశాడు. వెన్నెలకంటి సిద్ధన మంత్రికి అంకితమిచ్చాడు. కృతిపతి తండ్రిపేరు జన్నమంత్రి. అతణ్ణి జక్కన యిలాగ వర్ణించాడు.<noinclude><references/></noinclude> 7fg8n5l3jqa9ka2eij4eue75ekem4dg 104 232750 589465 2026-10-18T06:29:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు విమలవర్తనమున వేదశాస్త్ర పురాణవాక్యార్ధసరణికి వన్నె బెట్ట పరమహృద్యంబైన పద్యశతంబున దేవకీతనయు విధేయు జేసి రసికత్వమున దేవరాయమహారాయకరుణా కటాక్ష...' 589465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు విమలవర్తనమున వేదశాస్త్ర పురాణవాక్యార్ధసరణికి వన్నె బెట్ట పరమహృద్యంబైన పద్యశతంబున దేవకీతనయు విధేయు జేసి రసికత్వమున దేవరాయమహారాయకరుణా కటాక్షవీక్షణముగాంచె గర్ణాటకటకముల్ గలయంతయును మెచ్చ గణకవిద్యాప్రౌఢ ఘనత కెక్కె గురుల బోషించే సత్కవివరుల మనిచె బ్రజల బాలించె భాగ్యసంపద వహించె హరితముని ముఖ్య వంశరత్నాకరేంద్ర చంద్రుడై యొప్పు సిద్ధయజన్న మంత్రి. (విక్రమార్క. 1-44) 271 ఈ పద్యంలోని రెండవపాదంలో దేవకీ తనయుని పద్యశతంతో విధే యుణ్ణి చేసినట్టు జన్నమంత్రిగురించి జక్కనచెప్పాడు. మూడవ పాదంలో దేవరాయల కరుణను జన్నమంత్రి పొందాడని కూడా చెప్పాడు. ఈ రెండు సీసపాదాలవ జన్నమంత్రి కృతిపేరే కాక అతని కాలంకూడా చాలా సునాయాసంగా మనకు తెలుస్తున్నాయి. దేవరాయలు సంగమవంశపు రాజులలో ప్రసిద్ధుడు. క్రీ.శ. 1377 - 1404 దాకా పరిపాలించిన రెండవ హరిహరరాయల కుమారుడు. దేవరాయలు క్రీ.శ. 1406 నవంబరు 5వ తేదీన సింహాసనానికి వచ్చాడని చరిత్రకారులు చెప్తారు. క్రీ. శ. 1406లో పట్టాభిషేకం చేసుకొన్నా దేవరాయలు తన తండ్రి జీవితకాలంలోనే యువరాజపదవిలో ఉదయగిరిని పాలించాడు. క్రీ.శ. 1372లో అతడు యువరాజుగా వేయించిన శాసనం ఒకటి నెల్లూరుజిల్లాలో కనబడుతుంది.' అప్పుడు అతనిదగ్గర చామరుసు అనే మంత్రి ఉండేవాడు. ఈ చామయ్య గారిని నమ్ముకొని వెన్నెలకంటి జనమంత్రి కుమారుడు సిద్దన ఉండేవాడని ఈ క్రింది పద్యంవల్ల తెలుసుకోవచ్చు. దేవరాయమహారాయధీ విధేయ-మంత్రివల్లభచామనామాత్యదత్త చామరచ్ఛత్ర శిబికాదిసకలభాగ్య-చిహ్నముల నొప్పెజన్నయ సిద్ధమంత్రి. [విక్రమార్క. 1-50లో ఎత్తుగీతి] 1. బట్టర్వర్తు వేణుగోపాలచెట్టిగార్లు నెల్లూరి శాసన సంపుటి, 1వ సంపుటం, బటలు 668, 693.<noinclude><references/></noinclude> 5j22lhufo56sg90bxwvv5cmvc87vjod 104 232751 589466 2026-10-18T06:29:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '272 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - II "వెన్నెలకంటి జన్నమంత్రి దేవకీనందన శతకం వ్రాశాడు. ఇతడు క్రీ. శ. 1372 ప్రాంతాలవాడు. సంగమవంశపు రాజు దేవధరాయల కరుణకు ఈ కవి పాత్రుడైనాడు .." అని నాలుగుముక్కల...' 589466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>272 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - II "వెన్నెలకంటి జన్నమంత్రి దేవకీనందన శతకం వ్రాశాడు. ఇతడు క్రీ. శ. 1372 ప్రాంతాలవాడు. సంగమవంశపు రాజు దేవధరాయల కరుణకు ఈ కవి పాత్రుడైనాడు .." అని నాలుగుముక్కలలో కవిచరిత్రను ముగించుకొని, ఇతడు వ్రాసిన శతకంలోని సొగసులను చూడడానికి మనం ఉపక్రమించవచ్చుగాని మన కవులచరిత్రలు ఇంత సునాయాసంగా తేల్చుకొనేవి కావు. ఈ దేవకీనందన శతకాన్నే కవి రాక్షసుడు రచించాడనే నమ్మకం కొంతకాలం దాకా దేశంలో వుండేది. ఈ శతకం కొన్నిప్రతులలో చిట్టచివర పద్యం ఉంది. సదయామూర్తికళన్ ఘటించు కవిరక్ష శ్రేష్ఠు డామోరియా పదివేల్ పద్యములందు నూటెనిమిదో పద్యంబు లర్పింప మీ వదనీరేజములందు దివ్యతటినీపాదః ప్రపూర్ణాభిము ఖ్యదశం గాంచిన దౌట మీకరుణ కృష్ణా! దేవకీనందనా!? ఈ ఈ పద్యంలో కవిరక్షశ్శేష్ఠుడు అనే మాటవల్ల 'కవిరాక్షసుడు' అనే ప్రసిద్ధుడు ఈ శతకాన్ని వ్రాసివుంటాడని పండితులు భావించారు. ఒక్క గద్వాలవారు వేయించిన ప్రతిలోనేకాక కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావుగారు ప్రకటించిన దేవకీనందనశతకంలో కూడా ఈ పద్యమే కొద్దిపాఠాంతరాలతో చిట్టచివరన వుంది. అడయారు గ్రంధాలయంలో వున్న తాళపత్ర ప్రతిలో కట్టకప ఇంకోమోస్తరుగా ఇదే ఛందోబద్ధమైంది. కవనాచాతురి మీర మున్న కవిరక్షోమ్ము డామోదియై భువి గావించినయట్టి కృష్ణశతకంబున్ భక్తి తాత్పర్యవై భవ మొప్పన్ లిఖియించె సద్వరకవిప్రావీణ్యుడౌ భాస్కరా ర్యవరగ్రామణి మీలసత్కరుణ కృష్ణా ! దేవకీనందనా.? ఈ ఇదిలేఖకుడు వ్రాసుకొన్న పద్యం అయినా కవిరక్షశ్శేష్ఠుడు. శతకాన్ని చెప్పినట్టు దీనివల్ల తెలుస్తుంది. కవిరాక్షసుడు అనే ప్రసిద్ధుడు దేవకీనందన శతకాన్ని చెపితే ఆ సంగతి జక్కనకు తెలియకపోదు. ఏమంటే 2. గద్వాల సంస్థానంవారు ప్రచురించిన ప్రతిలో ఉందని చాగంటి శేషయ్యగారు వ్రాశారు ఆంధ్రకవితరంగిణి-నాలుగవ భాగం, పుట 243. 3. ఆంధ్రకవితరంగిణి, నాలుగవ సంపుటం, పుట 247.<noinclude><references/></noinclude> nrwkwegjfccam66qxgs3oyeyb3sanl7 104 232752 589467 2026-10-18T06:29:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 273 ఏ విక్రమార్క చరిత్రలో శతకంచెప్పి దేవకీతనయుని జన్నమంత్రి విధేయుణ్ణి చేశాడని జక్కన వ్రాశాడో అదే పుస్తకంలో కవిరాక్షసుణ్ణి కూడా నుతించాడు, చూడండ...' 589467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 273 ఏ విక్రమార్క చరిత్రలో శతకంచెప్పి దేవకీతనయుని జన్నమంత్రి విధేయుణ్ణి చేశాడని జక్కన వ్రాశాడో అదే పుస్తకంలో కవిరాక్షసుణ్ణి కూడా నుతించాడు, చూడండి: శ్రీ శివభద్ర జిత్తవు శివదాసు సౌమిల్లిని సుబంధు సార్వభౌము కర్ణామృత కవీంద్రు గ్రామందకు గళింగు గవిరాక్షసుని భాసుని గాళిదాను --------- గవి రాజు నాత్మదలచి, (విక్రమార్క. 1-11) వీళ్ళందరూ సంస్కృత కవులే. ప్రసిద్ధులే సంస్కృతంలో కవిరాక్షసీయ మనే అన్యోక్తుల కావ్యముంది; అది శతశ్లోక కావ్యం. అందులో కవి ఇలా చెప్పుకొన్నాడు: సాక్షరేషు భవతీహ జగత్యాం సర్వఏవ హృది మత్సరయుక్తః సాక్షరం కవిజనేషు తమేకం- లోక ఏష కవిరాక్షసమాహ దీనిని మల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు ఉదాహరించారు ' సంస్కృత కవుల శ్రేణిలో కవిరాక్షసుణ్ణి నుతించిన జక్కన తెలుగులో ఒక కవిరాక్షసుడు తనకాలానికి ముందుంటే చెప్పడా? అందులోనూ ఆ కవిరాక్షసుడు తన కృతిపతి తండ్రి వ్రాసినట్టే దేవకీనందనుని పై శతకం వ్రాస్తే ఆ సంగతి విస్మరిస్తాడా? ఒకటి, జక్కన కాలానికి ముందు తెలుగు కవి రాక్షసుడు లేకపోవాలి. ఉంటే దేవకీనందన శతకం వ్రాసి ఉండక పోవాలి; లేదా ఇంకో దేవకీనందన శతకానికి సంబంధం వున్న 'తెలుగు' కవిరాక్షసుడు జక్కనకు అర్వాచీనుడుగావాలి. 'తెలుగు' కవిరాక్షసుడు అని ఎందుకు చెప్పవలసివస్తున్నదంటే మన లాక్షణికులలో కూడా కవిరాక్షసుడు ఒకడున్నాడు. కాకునూరి అప్పకవి (క్రీ.శ. 1656) కవి రాక్షసునిగురించి ఇలా వ్రాశాడు: ఆదిని శబ్దశాసనమహాకవి చెప్పిన భారతంబులో నేది వచింపగాబడియె నెందును దానినె కాని సూత్రసం పాదన లేమిచే దెనుగువల్కు మరొక్కటి గూర్చిచెప్పగా 4. సంస్కృతవాఙ్మయచరిత్ర - లౌకికవాఙ్మయం, పుట 336.<noinclude><references/></noinclude> lz0o1847tim97vfaufu60hfvxyk4a70 104 232753 589468 2026-10-18T06:29:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '274 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III రాదని దక్షవాటి కవిరాక్షసుడే నియమంబు జేసినన్. ఆ మూడు పర్వములలో -నా మాన్యుడు నుడువు తెరగు లరసికొని కృతుల్ దాము రచించిరి తిక్కసు-ధీమణి మొదలైన తొంటి త...' 589468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>274 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III రాదని దక్షవాటి కవిరాక్షసుడే నియమంబు జేసినన్. ఆ మూడు పర్వములలో -నా మాన్యుడు నుడువు తెరగు లరసికొని కృతుల్ దాము రచించిరి తిక్కసు-ధీమణి మొదలైన తొంటి తెనుగుకవీంద్రుల్. [అప్ప. వీరిక, 46,471 మొదటి పద్యంలో కవిరాక్షసుని పేరు చెప్పి అతని అనుశాసనాన్ని వివరించిన అప్పకవి పూర్వగ్రంధనామ సంగ్రహంలో 'కవిరాక్షసియం' అనే లక్షణ గంధాన్ని పేర్కొన్నాడు. అప్పకవికి సూరేళ్లతరవాత క్రీ.శ. 1750 ప్రాంతాలలో వున్న కస్తూరిరంగకవికూడా కవిరాక్షసుణ్ణి పేర్కొని 'కవిరాక్షస చ్ఛందం' అనే అతని పుస్తకంపేరు చెప్పాడు. అందులో నుంచి పద్యాలను ఉదాహరించాడు. "శ్రీదైతా! యతులిర్వ దొక్కటియగుF" అని 21 విధాలైన యతులను చెప్పే పద్యాన్ని కవిరాక్షసచ్ఛందంలోని దని కస్తూరి రంగకవి ఇచ్చాడు.” కవిరాక్షసుడు చెప్పిన 21 విధాలైన యతులలో నాలుగింటి లక్షణాలను ఆ గ్రంధంనుంచే తీసుకొని ఇస్తున్నట్టు చెప్పాడు. 1. అభేదయతి లళలకు లడలకు నొకటిక టలవుగ బ్రాసంబు యతియున్.... (ఆనంద. 3-52) 2. ప్రాదియతి : ప్రాదినిత్యసమాసశబ్దములుగాక...(ఆనంద. 3-211) 3. ఆదేశయతి : ద్వీపనాకాంతరీపప్రతీవశబ్దములకు (ఆనంద. 3-219) 4. విభాగయతి । సంఖ్యకును బరిణామసంజ్ఞకును. (ఆనంద, 3-254) 69 కవిరాక్షసుడు చెప్పిన యతుల సంఖ్యనుబట్టి అతని కాలాన్ని నిర్ణయించవచ్చు. మన భాషలో మొట్టమొదటి లక్షణగ్రంధాన్ని భీమన వ్రాశాడని మన లాక్షణికమతం. భీమన పదియతులే చెప్పాడన్నారు. తరువాత వాటిని అనంతుడు ఇరవైనాలుగుదాకా పెంచాడు. ఇరవైఒకటి కవిరాక్షసుడు అనంతునికి పూర్వుడే అవుతాడు. అనంతునికాలం క్రీ. శ. 1435. అందుచే కవిరాక్షసుడు చేసిన నియమాన్ని అనుసరించి నన్నయగారి ప్రయోగాలనే చూసి కావ్యాలు వ్రాశారని అప్పకవి 8-12; 5. అప్పకవీయం, 1-5, 6. ఆనందరంగరాట్చందం, 1-7, 7. ఆదేవుస్తకంలో. 8. ఇదేపద్యం అనంతుని ఛందంలో ఉంది. 1-92.<noinclude><references/></noinclude> 405e4il3mno143xfqdiuqnnejlmjffe 104 232754 589469 2026-10-18T06:29:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 275 చెప్పాడు. అందుచేత కవిరాక్షసుడు నన్నయగారికి, తిక్కన గారికి మధ్య కాలంలో ఉండేవాడని కూడా భావించవచ్చుగాని అప్పకవి ఇచ్చే ఇతర కవుల కాలంలో తారీఖులలో చ...' 589469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 275 చెప్పాడు. అందుచేత కవిరాక్షసుడు నన్నయగారికి, తిక్కన గారికి మధ్య కాలంలో ఉండేవాడని కూడా భావించవచ్చుగాని అప్పకవి ఇచ్చే ఇతర కవుల కాలంలో తారీఖులలో చాలా తకరార్లు ఉంటాయి. కస్తూరి రంగకవి కవిరాక్షసచ్ఛందంలోని పని చెప్పి. ఉదాహరించినా కవిరాక్షసుడు సంస్కృతంలోనే వ్రాసిన లాక్షణికుడని కచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. గౌరన అనే తెలుగుకవి సంస్కృతంలో తెలుగు కవిత్వానికి లక్షణం చెప్పాడు. తన గ్రంధానికి 'లక్షణదీపిక' అని పేరుపెట్టాడు. ఇందులో తెలుగు లాక్షణికులు వ్రాసిన తెలుగుపద్యాలను కూడా ఉదాహరించాడు. గౌరన ఒక్కసారి యీ కవిరాక్షసుని పేరు చెప్పి అతని సంస్కృత శ్లోకాన్నే ఉదాహరించాడుగాని ఒక్క తెలుగుపద్యాన్ని కూడా వాడుకోలేదు. చూడండి . తథాచ కవిరాక్షసః అనంతవదవిన్యాసచాతుర్యం సరసంకవే: బుధో యది సమీపస్థా నకుజన్మ వురో యది. కవిరాక్షసునిపేరు చెప్పి అతని శ్లోకాన్ని ఉదాహరించిన గౌరన, నిజంగా కవిగాక్షసుడు తెలుగులో లక్షణ గ్రంథాన్ని రచిస్తే అందులోనుంచి లక్షణాలను పేర్కొనడా? కవిరాక్షసుడు తెలుగులో గ్రంధం వ్రాయలే దనుకోవాలి. గౌరన ఉదాహరించడంవల్ల క్రీ.శ. 1400-1450 ప్రాంతాలలోనే కవిరాక్షసుడు ప్రసిద్ధుడని చెప్పాలి. తన పేరుమీద ప్రసిద్ధమైన ఛందాన్నే కాక కవి రాక్షసుడు ఏ యితర గ్రంథాలు వ్రాశాడో తెలియదు. ఇతడు ఆదినారాయణచరిత్రం అనే గ్రంథం వ్రాశాడట. అందులోనిదని ఈ పద్యాన్ని ఒకానొక లక్షణ గ్రంధంలో ఉదాహరించాడట. శ్రీయుతలోచనోజ్జ్వలమరీచులు భానుమంచివిస్ఫుర త్రోయజకాంతితోడ దులతూగెడు పచ్చని పట్టుగట్టియ 9. ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్ పుస్తకభాండాగారంలో 1391వ నెంబరుగల తాళపత్ర ప్రతిలోని భాగం. 10<noinclude><references/></noinclude> chlsz9f2yt36d9zmbo38wtl3kdxdr3k 104 232755 589470 2026-10-18T06:29:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '276 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III త్యాయతశంఖచక్రరుచిరాసిగదాధరు డేగుదెంచె నా రాయలు డార్తరక్షణవరాయలు డాకరిరాజుపాలికిన్, 19 ఇది గజేంద్రమోక్షఘట్టంలోని దని పద్యమే చెప్తున్నది. ఆది నార...' 589470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>276 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III త్యాయతశంఖచక్రరుచిరాసిగదాధరు డేగుదెంచె నా రాయలు డార్తరక్షణవరాయలు డాకరిరాజుపాలికిన్, 19 ఇది గజేంద్రమోక్షఘట్టంలోని దని పద్యమే చెప్తున్నది. ఆది నారాయణ చరిత్రలో ఇంకా ఏయే విషయాలుంటాయో ఊహాగానంచేసి ప్రయోజనంలేదు దేవకీనందన శతకంలో 'కవిరక్షశ్శేష్ఠుడు' అనే మాట ఉండబట్టి కవిరాక్షసుని గురించి ఇక్కడే ఇంత చర్చించుకొన్నాం. మూడు ప్రతులలో ఈ పద్యం కనబడుతున్నది కాబట్టి దానిని తేలికగా కొట్టిపారేయకూడ దని ఇలాగ తరచిచూశాం. ఒకటి మాత్రం కచ్చితంగా చెప్పు కోవచ్చు. జక్కన చెప్పిన దానిని బట్టి వెన్నెలకంటి జన్నమంత్రి దేవకీనందన శతకం చెప్పాడు. ఇప్పుడు దేశంలో ఒక్కటే ఒకశతకం ప్రచారంలో వుంది. దానిని అతడే వ్రాశాడ నడానికి శతకకర్త తను సాధారణ కవినని వినయంగా ఇలా ఆస్కారముంది. చెప్పుకొన్నాడు. కొండల్యంటి కవీశ్వరుల్ శతకముల్గూర్పంగ గోటానకో ట్లుండన్ నీవును చెప్ప బూనితి పదేమో యంటివా వింటివా పండే నేర్పుల బెక్కురీతుల రుచుల్ వర్తింపవే శాకముల్ దండిన నామన వాలకింపు మది కృ..... 10 'వి' కాకపోయినా చక్కగా రాయగలవాడినని వినయంతోనే తన కావ్యాన్ని రుచిచూడమంటున్నాడు. అతని కాలంలో చిన్నపిల్లవాళ్ల అలంకరణ ఎలా ఉండిందో ఈ చక్కని బాలకృష్ణుని వర్ణనతో మనం తెలుసుకోవచ్చు. 10. యాదినారాయణ చరిత్రములోని దాని యొకానొక లక్షణ గ్రంథములో నీక్రింది పద్య ముదాహరింపబడినది," అని కందుకూరి వీరేశలింగంగారు ఈ పద్యాన్ని కవుల చరిత్ర - ప్రథమ భాగం (669వ పుట) లో ఇచ్చారు. ఏ లక్షణ గ్రంధమో వారు పేరు చెప్పలేదు. పరిశోధిస్తేగాని పేరు, కాలం, లాక్షణికుని ఉదాహరణలోని చారిత్రక ప్రామాణికబలం తెలియదు. విపద్యాన్ని ఏపుస్తకంలోంచి ఎన్నేపుటలోంచి తీసుకొన్నారో మన పరిశోధకులు చెప్పకపోతే తరువాతి సాహిత్య విద్యార్థులకు ఇబ్బంది<noinclude><references/></noinclude> oj2bab8s0bh4cy8c1wqj67m2053vxi4 104 232756 589471 2026-10-18T06:30:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు అందెల్ చిన్ని పసిండిగఙ్ఞయలు మ్రోయన్ మేఖలాఘంటికల్ గ రావిరేక నుదుటన్ గంపింప గోపార్భకుల్ వందారుల్ గన వెన్నముద్దలకు నై వర్తించు మీ బాల్యవుం జందం బ...' 589471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు అందెల్ చిన్ని పసిండిగఙ్ఞయలు మ్రోయన్ మేఖలాఘంటికల్ గ రావిరేక నుదుటన్ గంపింప గోపార్భకుల్ వందారుల్ గన వెన్నముద్దలకు నై వర్తించు మీ బాల్యవుం జందం బాదివిజుల్ నుతించుటలు కృష్ణా! దేవకీనందనా! 5 277 దీని ముందు పద్యంలో కూడా బాలకృష్ణవర్ణన అతి మనోహరంగా ఉంది. చూడండి నీడలేరెడు చెక్కుటద్దములతో నిద్దంపు గమ్మోవితో కూడీకూడని చిన్ని కూకటులతో గోపార్భకశ్రేణితో క్రీడాశూన్యకటీరమండలముతో వేడ్కన్ వినోదించుచు న్నాదాశైశవమూర్తి నేదలకు గు ఈ పద్యంలోని 'కూడికూడని' అనే ప్రయోగం ఇతని విలక్షణత్వాన్ని చూపిస్తున్నది. తన కాలంలోని సజీవ భాషను కవిగ్రంధంలో నిస్సంకోచంగా వాడుకొన్నాడని ఈ వ్యావహారికరూపం చెప్తున్నది. ఇటు వంటిదే ' వండే నేర్పు' అనే మాటకూడ ఇప్పటి వ్యాకరణశాస్త్రాల రీత్యా 'వండెడి నేర్పు' అన్నదే సాధువు. *కూడియుగూడని కూకటుల్' అనమంటుంది వ్యాకరణం. సజీవభాషలోని ప్రయోగాలను మన లక్షణ గ్రంధాలు చూసి చూడవు. వాటిని లక్ష్యపెట్టకుండా జన్నమంత్రి తన కాలంలోని ఉచ్చారణ రూపాలను చక్కగా వాడాడు. జన్నమంత్రి ఇటువంటి ప్రయోగాలతో బాటు 'విహరించే కరి' (39). 'ఏలింది', 'ఇబ్బంది' (100) వంటి రూపాలను హాయిగా, వీనుల విందుగా ప్రయోగించాడు. ఇతని పద్యాలలోని భావాలకు సుమతి శతకకర్త భావాలకు పోలికలున్నాయి. చూడండి : చీమలుపెట్టిన పుట్టలు-పాముల కిరవైనయట్లు పామరుడు దగన్ హేమంబు గూడబెట్టిన భూమీశుల పాలజేయు భువిలో సుమతీ. (43-5 5680) ఇదే భావం దేవకీనందన శతకంలో జన్నమంత్రి చక్కగా చెప్పాడు: చీమల్ పుట్టలు పెట్టుచుండ నవి విస్తీర్ణంబు గావించినన్ పాముల్ జేరినరీతి లోభిజనసంపన్నార్థరాముల్ వృథా<noinclude><references/></noinclude> ekrodjn4uqkjcapf2kfg71lvrhyb3xj 104 232757 589472 2026-10-18T06:30:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '278 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III భూమిపాలుల పాలుగాక చమనా పుణ్యంబులేలొల్లరో సామాన్యంబు ధనాధినాధులకు గు 72 ఇతడు రసికత్వంలో దేవరాయలను మెప్పించాడని జక్కన చెప్పాడు. ఆ రాసిక్యత ఏమిటో చూ...' 589472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>278 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III భూమిపాలుల పాలుగాక చమనా పుణ్యంబులేలొల్లరో సామాన్యంబు ధనాధినాధులకు గు 72 ఇతడు రసికత్వంలో దేవరాయలను మెప్పించాడని జక్కన చెప్పాడు. ఆ రాసిక్యత ఏమిటో చూద్దాం. జన్నమంత్రి మంచి శృంగార కవిత్వం చెప్పేవాడని కొన్ని పద్యాలవల్ల తెలుస్తుంది చూడండి : ఇలగోవర్ధన మెత్తితీ వనుచు బ్రహ్మేంద్రాదు లెంతో నిసుం బలుమారు న్నుతులాన్ని జేసెదరు పద్మాక్షా కుచాగ్రంబునం జులక న్నెత్తిన రాధ వెన్నరిదిగో సాంపొంద సత్కీర్తిని శ్చల పుణ్యంబునగాక చొప్పడునె కృ.. 15 ఇంట్లో ఉన్న పదహారువేలమంది భార్యలు చాలక ఊరివాళ్ల మీద పడ్డావని కృష్ణుణ్ణి దెప్పు తున్నాడు చూడండి ; విలసిల్లన్ పదియారు వేలసతులని వీక్షించి వారిండ్లలో వలవర్తించుచునుండవీటగలగోపస్త్రీల నెల్లన్ గడుం బలిమిన్ బట్టిరమించి వాడవు భళీ ప్రాజ్ఞుండవీవొదుభూ స్థలి నీవేకద కొంటెదేవరవు కృ 12 శృంగారంతోబాటు సున్నితమైన హాస్యంకూడా ఈ కవిలో ఉంది. భార్యలకు చనువిస్తే నెత్తికెక్కుతారన్న విషయాన్ని "మృదువుగా' చెప్తున్నాడు చూడండి : నొసటన్ గన్నులగట్టి వేల్పుసతినెంతో భక్తితో జూడగా నిసుమంతైనభయంబులేక తలమీదెక్కి న్నదట్లుండనీ వసుధన్ భర్తలు స్త్రీలకెవ్వరయినన్ వశ్యాత్ములై మట్టులే కసమియ్యం దలకెక్కకుండుడు కృ... 66 ఇతడు జీవితాన్ని బాగా అనుభవించిన తరువాతనే ఈ శతకాన్ని చెప్పినట్టు ఈ క్రింది పద్యంవల్ల తెలుస్తుంది. బాలక్రీడల గొన్ని నాళ్ళు విడవన్ భామాకుచాలింగ నా లో లాభ్యున్నతి గొన్ని నాళ్ళుమరి యిల్లున్ ముంగిలింగాన్ని నా భ్ఫీలీలన్ విహరించితిన్ సుఖవలం బెందేనియున్ లేదుగా చాలన్ నీవదభక్తి జేసెదసు కృ 82<noinclude><references/></noinclude> r98qzoar45heebdrll9k8er232ox7d0 104 232758 589473 2026-10-18T06:30:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 279 భక్తి భావంతో ఇతడు చెప్పిన ఈ క్రింది రెండు పద్యాలూ తెలుగు దేశంలో చాలా సుప్రసిద్ధమైనవి: అంజన గంధిపై విదురుపై నక్రూరుపై గుజ్జ్బుపై నరుపై ద్రౌపదిప...' 589473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>జన్నమంత్రి, కవిరాక్షసుడు 279 భక్తి భావంతో ఇతడు చెప్పిన ఈ క్రింది రెండు పద్యాలూ తెలుగు దేశంలో చాలా సుప్రసిద్ధమైనవి: అంజన గంధిపై విదురుపై నక్రూరుపై గుజ్జ్బుపై నరుపై ద్రౌపదిపై గుచేలునిపై నందవ్రజ స్త్రీ లపై బరగంగల్గు భవత్కృపారసము నాపై గొంత రానిమ్ము నీ చరణాబ్దంబుల నమ్మినాడ హరి కృ కరి నేలింది హుళక్కి ద్రౌపదికి కోకల్ మెచ్చి యిచ్చింది ద బృర కాకాసురునిం గటాక్షమున జేపట్టిం దబద్ధం బహూ శరణన్నన్ బగవాని తమ్మునికి రాజ్యం బిచ్చుట ల్కల్లయి త్తరి నన్నేలిన నిక్క మీకథలు కృష్ణా! దేవకీనందనా ! 91 100 చిన్న చిన్న తెలుగుపదాలతోనే కాక సుదీర్ఘ సంస్కృత సమాసాలతో కూడా ఇతడు పద్యం చెప్పగలడు. కుటిలారాతినిరాటకోటికదళీ కూటాట విభంజనో దృటమత్త ద్వీప కేళిలోలము సముత్సా విణ్యదైత్యాంగనా స్పుట ముక్తామణిరత్న హారతిలకా వుంజాతలూస క్రియా చటులజ్వాలము నీసుదర్శనము కృ 96 ఇటువంటి పద్యాలు చెప్పడానికి తెలుగుసాహిత్యంలో మిగతా కవులెందరో ఉన్నారుగాని తన కాలంనాటి ఉచ్చారణతో శిష్టవ్యావహారికాన్ని గ్రంధస్థం చేసిన వాళ్ళు అరుదు. చూడండి ఈ పద్యం: గట్రాలన బలుకావలన్ గుహల గంగాసింధు దేశంబులన్ పెట్రారావుల దేహమెల్ల జెదరన్ వర్తించినన్ మేరువున్ చుట్రా యేబదిమార్లు మెట్టిన మనశ్శుద్ధుండు గాకుండినన్ చట్రావాని ప్రయాస మంతయును గృష్ణా! దేవకీనందనా! 77 వెన్నెలకంటి జన్నయ్య తాను కొండంత కవిని కానని చెప్పుకో వచ్చును గాని నిజంగా ‘కొండ అద్దమందు కొంచమై ఉండదా అనిపించే టంత ఉన్నతుడు అతడు మొదటి వ్యావహారిక భాషాకవి !<noinclude><references/></noinclude> 1ddar6wthwk6wfo34by40sytb5sfelm 104 232759 589474 2026-10-18T06:30:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 శ్రీ నాథుడు కాకతీయ సామ్రాజ్యం మూడుపువ్వులూ, ఆరు కాయలుగా ఉంటున్నప్పుడు సామ్రాజ్యాధిపతిచేత మన్ననలు పొందిన ఒక సరస సాహిత్య సామ్రాజ్యచక్రవర్తి తీరాంధ్రంలో ఉండేవాడు. అతని ప...' 589474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 శ్రీ నాథుడు కాకతీయ సామ్రాజ్యం మూడుపువ్వులూ, ఆరు కాయలుగా ఉంటున్నప్పుడు సామ్రాజ్యాధిపతిచేత మన్ననలు పొందిన ఒక సరస సాహిత్య సామ్రాజ్యచక్రవర్తి తీరాంధ్రంలో ఉండేవాడు. అతని పేరు కమల నాభామాత్యుడు. అతడు తూర్పుతీరాన ఉన్న కాల్పట్టణమనే ఒక కరపట్టణానికి అధికారి ఇది బహుశా మచిలీపట్టణానికి దగ్గర్లో ఉన్న కాళీపట్టణం కావచ్చు. లేకపోతే దానికి సమీపంలో ఉన్న 'కలపటం' అవటానికి కూడా ఆస్కారం లేకపోలేదు. ఈ రెండు పట్టణాలూ కాకపోతే ఒంగోలు తాలూకాలో సముద్రానికి సమీపాన ఉండే 'కాల్ స్థానకోట' అనే గ్రామం కావచ్చు. ' కమలనాభామాత్యుడు సరససాహిత్యచక్రవర్తే కాక కవితావిద్యా ధరుడు. పద్మపురాణ సంగ్రహాన్ని ఈయన రచించాడో, లేక కృతి పుచ్చుకున్నాడో. తెలియదు. ఈయన క్రీ.శ.1320 ప్రాంతాలలో ఈ కరపట్టణంపై అధికారం నెరపుతూ ఉండివుంటాడు. ఇతనికి మారయ్య అనే కుమారుడున్నాడు. అతడుకూడా తండ్రిలాగే అమాత్యుడు అంటే రాజోద్యోగి. ఈ మారయ్య విద్యారాజీవభవుడు. తండ్రంత తానూ చదువు కున్నవాడు కాబోలు. ఈయన భీమాంబిక అనే ‘పుణ్యాచార' శీలను పెళ్ళిచేసుకున్నాడు. ఈ దంపతులకు 1. ఈగ్రామాన్ని ఒకరు పేర్కొన్నారని బండారుతమ్మయ్యగారు "శ్రీనాథమహాకవి" అనే వ్యాసంలో వ్రాశారు. చూ రెడ్డి సంచిక, పుట 270.<noinclude><references/></noinclude> snhsay94kdlpmhzy8kpj3a75ymjenij 104 232760 589475 2026-10-18T06:31:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాథుడు 281 క్రీ.శ. 1370 కి అయిదా రేళ్లు ఇటో అటో ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. అతనికి శ్రీనాథుడు అనిపేరు పెట్టారు. కమలనాభామాత్యుని కుటుంబంవారికి యజుర్వేదం ప్రమాణం. శ్రీనాథునికి ఉ...' 589475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాథుడు 281 క్రీ.శ. 1370 కి అయిదా రేళ్లు ఇటో అటో ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. అతనికి శ్రీనాథుడు అనిపేరు పెట్టారు. కమలనాభామాత్యుని కుటుంబంవారికి యజుర్వేదం ప్రమాణం. శ్రీనాథునికి ఉపనయనం చేశాక వేదం చెప్పించారు. "అధ్వర్యు వేదశాఖా ధీతి నిష్ణాతు" డయ్యాడు. ఈ లోగా అక్షరాభ్యాసం చేసినదాదిగా సంస్కృత పంచకావ్యాలు తాతదగ్గరో, తండ్రిదగ్గరో నేర్చుకొనివుంటాడు. తాత వ్రాసిన పద్మపురాణ సంగ్రహం చదివి పద్యాలు అల్లడం చిన్నప్పు డే మొదలు పెట్టి ఉంటాడు. అప్పటికి తెలుగులో వచ్చిన తిక్కనగారి భారతం, మార్కండేయ పురాణం, ఎర్రయ్యగారి హరివంశంకూడా క్షుణ్ణంగా చదువు కొని ఉంటాడు. చిన్నారిపొన్నారి చిరుత కూకటి వయస్సులో బాల శ్రీనాథునికి మరుత్తరాజు కధ బాగా నచ్చింది. దీని నతడు పద్యకావ్యంగా వ్రాశాడు. ఈ కథ అతనికి అంతగా నచ్చటానికి అందులో చాలా చక్కని నాటకీయత ఉంది. పట్టుదల ఉంది. కథ వినండి; అనగనగా కరందముడనే రాజు, అతని భార్యపేరు వీరమహాదేవి. ఈ దంపతులకు అవీక్షితుడనే కుమారుడు పుట్టాడు. అతడు పెరిగి పెద్దవాడై పెళ్ళీడు కొచ్చేసరికి విశాలరాజపుత్రిక వైశాలినికి స్వయంవరం చాటించారు. ఆ అమ్మాయిని పెళ్ళి చేసుకోవడానికి అతడు వెళ్ళాడు. కాని దురదృష్టవశాత్తూ ఇతర రాజ కుమారులు అసూయ చెంది అతణ్ణి పట్టి బంధించారు. కొడుకు బంధితుడయ్యాడని తెలియగానే కరందముడు సైన్యాలతో వెళ్ళి యుద్ధం చేసి కొడుకును విడిపించాడు. స్వంత శక్తి సామర్థ్యాలతో కాక తండ్రివల్ల విడుదల పొందినందుకు అవీక్షితునకు వల్లమాలినంత సిగ్గువేసింది. తలయెత్తుకోలేక పోయాడు. ఇటువంటి చేతకాని వాడికి పెళ్ళిఏమిటనుకున్నాడు; రాజ్యమెందు కనుకున్నాడు. తండ్రి ఎంత చెప్పినా వినక శాశ్వతబ్రహ్మచర్యం అవలంబిస్తానని వెళ్ళిపోయాడు. ఇంత పౌరుషమున్న చిన్నవాణ్ణి తప్ప ఇంకొకరిని పెళ్ళాడటం ఇష్టం లేక ఆ వైశాలిని కూడా పట్టు పట్టి అడవులకు పోయి తపస్సుచేసుకొంటోంది. ఆమెను ఒకనాడు. ఒక వృద్ధనాగేంద్రుడు తనతో నాగలోకానికి తీసుకుపోయాడు. అతనికే దురుద్దేశమూ లేదు. ఈమెకు పుట్టబోయే బిడ్డ నాగజాతికి రాబోయే ఆపద తప్పించ గలడని అతనికి తెలుసు. దేవుడు మేలు చేసి ఆ బిడ్డ వుట్టి పెద్దవాడయ్యాక నాగశిక్షణచేసి నపుడు ఈమె వారిస్తుందని ఇప్పటినుంచి మంచి చేసుకుంటున్నాడు. అయితే శాశ్వత బ్రహ్మచర్యం చేస్తానని పంతం పట్టిన అవీక్షితునికీ, ఈమెకు<noinclude><references/></noinclude> k9b4s1bdlgmebo375ldta1uzng97xs0 104 232761 589476 2026-10-18T06:31:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పెళ్ళి ఎలా అవుతుంది? బిడ్డ ఎలా పుడతాడు? అది ఒక ప్రశ్నే. తపస్సు చేసుకుంటున్న అవీక్షితునికి ఒక వ్రతం ఉంది. తన తల్లి నోమునోచే వేళలో ఎవరేది అడిగితే అది ఇ...' 589476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III పెళ్ళి ఎలా అవుతుంది? బిడ్డ ఎలా పుడతాడు? అది ఒక ప్రశ్నే. తపస్సు చేసుకుంటున్న అవీక్షితునికి ఒక వ్రతం ఉంది. తన తల్లి నోమునోచే వేళలో ఎవరేది అడిగితే అది ఇవ్వాలని అతని నిర్ణయం. ఒకనాడు అతని తండ్రే కుమారుణ్ణి ఆ నోము వేళలో ఒకటి ఇస్తావా అని అర్ధించాడు. కొడుకు ఇస్తానన్నాడు. 'అయితే మన కులాన్ని ఉద్ధరించేవాడిని కను' అన్నాడు. ఇచ్చిన వరం కోసం పట్టిన పంతాన్ని అవీక్షితుడు కొంచెం సడలించి పెళ్ళికి సుముఖుడయ్యాడు. కొన్ని ప్రత్యేకమైన పరిస్థితులవల్ల వైశాలిని, అవీక్షితులు కలుసుకున్నారు పెళ్ళిచేసుకున్నారు. వాళ్ళకు ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. అతనికి మరుత్తుడు అని పేరుపెట్టారు. ఇతడు పెరిగి పెద్దవాడై రోతగారి రాజ్యాన్ని ఏలుతూ ఉండేవాడు ఇతడు ఎంత పరాక్రమవంతుడంటే ఇంద్రునికే యుద్ధాలలో తోడ్పడేవాడు. ఇతని ఘనత చూసి ఇంద్రునికే కన్ను కుట్టింది. మరుత్తుడు చేసే యాగాలలో ఉపద్రష్టగా ఉండవద్దని బృహస్పతి చెవుల్లో ఇల్లు కట్టుకొని ఇంద్రుడు చెప్పాడు. బృహస్పతి సరేనన్నాడు. మరుత్తుడు యాగం మొదలెట్టి బృహస్పతిని 'రమ్మన్నాడు. ఆయన రాలేదు "నువ్వు కాకపోతే మీతమ్ము డున్నా" డని మరుత్తుడు సంవర్తుడనే ఋషిని తన యజ్ఞానికి ఉపద్రష్టగా చేసుకొన్నాడు. ఇంతలో 'మరుత్తుని నాయనమ్మ మనమడి కో కబురు పెట్టింది నాగులు మునులను చంపుతున్నారనీ, ఏర్లూ, కోనేర్లూ విషపూరితాలు చేస్తున్నారనీ, అందుచేత నాగసంహారం చెయ్యమని ఆదేశించింది నాయనమ్మమాట తల దాల్చి మరుత్తుడు అందుకు ఉపక్రమించాడు అతడు పుట్టకముందే మరుత్తుని తల్లిని మంచిచేసుకొని మాట పుచ్చుకున్న నాగులు వైశాలిని అండ చేరారు. 'నీ కొడుకుచేత ఈ సంహారానికి ఉపసంహారం చేయించు' అని ప్రార్ధించారు. ఆమె తన భర్త అవీక్షితునివద్దకు వెళ్ళి అబ్బాయిని వారించండి' అని చెప్పింది. అవిక్షితుడు వెళ్ళి చెప్పాడు మరుత్తుడు వినలేదు. ఇద్దరూ వాదించుకున్నారు. లాభం లేకపోయింది. ఆయుధాలు పట్టుకొని యుద్ధానికి దిగారు. భూమి దద్దరిల్లింది ఆకాశం పొగచూరింది. తండ్రికొడుకుల యుద్ధాన్ని ఆపడానికి వాళ్ళ తాతలు, దేవతలు దిగి వచ్చారు. తరువాతి కధ, అందరికీ తెలిసినట్టే, సుఖాంతమవుతుంది. ఏ ఒక్క కావ్యంలోనూ ఇంత సూటిగా లేదు ఒక్కొక్క పుస్తకంలో ఒక్కొక్క లాగుంది. ఈ కధలన్నింటిని, బహుశా తెలుగుకావ్యాలలోనే, చదువుకొని ఉత్తేజితుడై బాల శ్రీనాధుడు కావ్యాన్ని వ్రాశాడు. అప్పటికి అతనికి పదమూడు, పధ్నాలుగు సంవత్సరాలకన్నా ఎక్కువవయసు ఉండదు. ఈ కావ్యం శ్రీనాధుడు ఎంతో రసవత్తరంగా వ్రాశాడు కాబోలు, తన ఇతర రచనలలో దీనిని ప్రస్తుతిస్తూ<noinclude><references/></noinclude> 7rb1v72hzdv832631y2ik116sgkppa1 104 232762 589477 2026-10-18T06:32:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాధుడు వచ్చాడు. చిన్నారిపొన్నారి చిరుతకూకటినాడు. రచియించితి మరుత్తరాట్చరిత్ర. (59. 1-7] 283 అని అతడే రచనాకాలం చెప్పాడు. బాలశ్రీ నాధుడు ఈ రచన చేస్తున్న కాలంలో కొండవీటి రెడ్డి...' 589477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాధుడు వచ్చాడు. చిన్నారిపొన్నారి చిరుతకూకటినాడు. రచియించితి మరుత్తరాట్చరిత్ర. (59. 1-7] 283 అని అతడే రచనాకాలం చెప్పాడు. బాలశ్రీ నాధుడు ఈ రచన చేస్తున్న కాలంలో కొండవీటి రెడ్డిరాజ్యాన్ని అనవేమారెడ్డి పాలిస్తూ ఉండే వాడు. ఇతడు ఏటేటా ఎంతో వైభవంగా వసంతోత్సవం చేస్తూ ఉండేవాడు. ఈ ఉత్సవాలు చూడడానికి వచ్చినవాళ్ళమీద చందనం, పన్నీరు, కస్తూరి మొదలైనవాటితో పాటు ఈ రాజు కర్పూరఖండాలు వెదజల్లేవాడు. ఏటేటా వసంతోత్సవాలు నిర్వహించడంవల్ల అనవేమారెడ్డికి వసంత రాయడనీ, వచ్చినవాళ్ళపై కర్పూర ఖండాలు వేదజల్లుతుండటంచేత కర్పూర వసంత రాయడనీ బిరుదులుండేవి. వచ్చిన జనం అందరిమీదా వెదజల్లడానికి తగినంత కర్పూరం సరఫరా చేయాలంటే మాటలుకాదు. ఈ సుగంధ ద్రవ్యాలను దేశదేశాల నుంచి తెప్పించి, నెల్లూరిపావాణి సెట్టి గారి కుటుంబంలోని వాళ్ళు సప్లయి చేసేవారు. ఈ కాలంలో విదేశ వ్యాపారం బాగా వృద్ధి చెందింది. రెడ్డి రాజ్యాన్ని స్థాపించిన ప్రోలయ వేమారెడ్డి నౌకా వ్యాపారం వృద్ధిచేయించడానికి తన తమ్ముడు మల్లారెడ్డిని నియోగించాడు. అతడు మోటుపల్లి రేవును బాగుచేయించాడు. రెడ్డిరాజుల కాలంనాటి ఆంధ్రప్రదేశం (పటం)<noinclude><references/></noinclude> q5wxglqam41kic725q7ovhmsnyn35g8 104 232763 589478 2026-10-18T06:32:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ప్రోలయ వేమారెడ్డి అవచి దేవయసెట్టికి ప్రాపై ఉండేవాడు. రెడ్డి రాజ్యం క్రమేణా అలా విస్తరించింది. అనవేమారెడ్డి కాలం వచ్చే సరికి అవచి దేవయపెట్టి కొడు...' 589478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ప్రోలయ వేమారెడ్డి అవచి దేవయసెట్టికి ప్రాపై ఉండేవాడు. రెడ్డి రాజ్యం క్రమేణా అలా విస్తరించింది. అనవేమారెడ్డి కాలం వచ్చే సరికి అవచి దేవయపెట్టి కొడుకు తిప్పయ్యసెట్టి ద్వీపాంతర వ్యాపారం స్వయంగా చూచుకుంటూండేవాడు. రెడ్డి రాజ్యానికి ముఖ్యమైన రేవుపట్టణం మోటుపల్లి. దేశి, పరదేశి, నానాదేశ్ అనబడే' చాలుమూల సమస్త పెక్కండ్రు', బేహారులు మోటుపల్లికి వచ్చి వ్యాపారం విరివిగా సాగిస్తూ ఉండేవారు.' అందుచేత తిప్పయ్య సెట్టి అప్పు డప్పుడు మోటు పల్లికి వచ్చినప్పు డల్లా కొన్నాళ్ళపాటు అక్కడే ఉండేవాడు. ఈ మోటుపల్లి శ్రీనాధుని జన్మస్థానమైన కాల్పట్టణానికి 50,60 మైళ్ళ చేరువలో ఉండేది కాబోలు. శ్రీనాధుడు చిన్నప్పు డే తిప్పయ్య సెట్టితో బాగా స్నేహం చేశాడు. తన పద్యాలూ, కావ్యాలూ, అతనికి వినిపిస్తూ ఉండేవాడు. తిప్పయ్యసెట్టి తనతోబాటు అతణ్ణి కొండవీడు తీసుకువెళ్ళి వసంతోత్సవం చూపించాడు కాబోలు. చిన్నప్పుడు కళ్ళారా చూసిన ఆ వసంతోత్సవ వైభవాన్ని శ్రీనాధుడు తన అనంతర కావ్యంలో ఇలా వర్ణించాడు. తిప్పయ్యసెట్టితో బాటు కొండవీటికి వెళ్ళిన శ్రీనాధుడు రాజ దర్శనం చేసుకున్నాడని చెప్పలేం. కావ్యం వ్రాసినా అతడు చిన్నవాడు. మంత్రుల దర్శనం మాత్రం చేసుకున్నాడు. అనవేమారెడ్డి దగ్గర 'మామిడి' వారి కుటుంబంలోని వ్యక్తులు మంత్రులుగా, దండనాధులుగా ఉంటు న్నారు. మామిడి పెద్దన మంత్రి అనవేమారెడ్డికి మహా ప్రధాని. అతనికి ముగ్గురు కుమారులు. పెద్దతని పేరు వేమనామాత్యుడు (పెద్దన తన రాజు పేరే పెద్దకొడుక్కు పెట్టుకొన్నాడు). రెండో కొడుకు పేరు ప్రెగడన్న. మూడో కుమారుని పేరు సింగన్న. శ్రీనాధుడు కొండవీడు వెళ్ళినపుడు ఈ మంత్రి కుమారులు మహా వైభవంతో ఉండేవారు. వీళ్ళ స్నేహం, ప్రాపకం శ్రీనాధునికి లభించింది. మామిడి వేమయ్య ఈ బాలకవిని చేరదీసి ప్రోత్సహించినట్లుంది. మరుత్త రాట్చరిత్ర బహుశా ఇతనికి అంకితం ఇచ్చాడేమో. ఈ వేమనా మాత్యుణ్ణి 2. విజ్ఞానసర్వస్వం తెలుగుభాషాసమితి. 3వ సంపుటి, పుట 313, -<noinclude><references/></noinclude> lgi2sv7fivfi4szwsb4nmzpwlx3onzq 104 232764 589479 2026-10-18T06:32:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాథుడు శ్రీనాథుడు తన అనంతర కావ్యంలో ఇలా వర్ణించాడు. కాలకంఠ కఠోరకంఠహుంకారంబు చెవులు సోకనినాటి చిత్తభవుడు 285 కుసిత రాఘవఘనక్రూరనారాచంబు తనువు నాటని నాటి వసధి రాజు క్రు...' 589479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాథుడు శ్రీనాథుడు తన అనంతర కావ్యంలో ఇలా వర్ణించాడు. కాలకంఠ కఠోరకంఠహుంకారంబు చెవులు సోకనినాటి చిత్తభవుడు 285 కుసిత రాఘవఘనక్రూరనారాచంబు తనువు నాటని నాటి వసధి రాజు క్రుద్ధ కుంభోద్భవ భూలతాకౌటిల్య వికృతి గ్రుంగని నాటి వింధ్యశిఖరి వీరభద్రోదారఘోరివీరావేశ విహృతి గందని నాటి తుహినకరుడు చక్కదనమున గాంభీర్యసారమునను - బ్రకటధైర్యకళాకలావములయందు దండనాయకచూడావతంసమైన మంత్రిమామిడి వేమనామాత్యు డెలమి. (నైషధం, 1-35] - ఈ వేమయ్యకు శ్రీ నాథుడు తన మరుత్తరాట్చరిత్ర అంకిత మిచ్చాడని ఇప్పటికి ఎవరూ చెప్పలేదు. ఊహించనూ లేదు. అయితే శ్రీనాధుడు తరువాత ఎప్పు డో చెప్పిన ఒక పద్యంవల్ల ఇది ఊహించవచ్చు. ఈ మామిడి పెద్దన్న గారి కుమారులు ముగ్గురిలో ఇద్దరికి శ్రీనాధుడు తన కావ్యాలను అంకితమిచ్చాడు. కడగొట్టువాడైన సింగన్న ఇలా అన్నాడట: జగము నుతింపగ జెప్పితి - ప్రెగడయ్యకు నాయనుంగు బెద్దనకు గృతుల్ నిగమార్థ సారసంగ్రహ - మగు నాయారాధ్య చరిత మాదిగ బెక్కుల్, [నైషధం. 1-14] ప్రెగడయ్య ఈ సింగనకు పెద్దన్న కాడు. చిన్నన్నే. వేమయ్య అతనికి పెద్దన్న. తన అనుగు పెద్దన్నకూ, ప్రెగడయ్యకూ కూడా శ్రీనాథుడు కృతులు అంకిత మిచ్చినట్టు సింగన్న ఈ పద్యంలో చెప్పాడని భావించడమే సముచితం. మామిడి పెద్దన్నగారి పెద్దకొడుకు వేమయ్యకు ఒక పుస్తకాన్ని అంకిత మిచ్చిన తరువాత చిన్నబ్బాయి ప్రెగడయ్యకు పండితారాధ్య చరిత్ర అనే పద్య కావ్యాన్ని బాల శ్రీనాథుడు కృతి ఇచ్చాడు. అప్పటికే ద్విపదలో పాల్కురికి సోమనాధుడు వ్రాసిన పండితారాధ్య చరిత్ర దేశంలో ప్రచారం పొందింది. శైవులందరూ దానిని భక్తి శ్రద్ధలతో పఠించేవారు. దానిని సోమనాథుడు జనసామాన్యం కోసమే వ్రాసినా అది ప్రౌఢపాకంలో బాగాపడి సామాన్య పాఠకుల స్థాయిని మించిపోయింది.' అందుచేత కథాభాగాన్ని పద్య ప్రబంధం 3. ఇది బండారు తమ్మయ్యగారి అభిప్రాయం. చూ 'శ్రీనాధ మహాకవి' రెడ్డిసంచిక, పుట 281.<noinclude><references/></noinclude> i9xnb8dz8w5ou277ncrw0htrvjvp8br 104 232765 589480 2026-10-18T06:32:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III చేయమని ప్రెగడయ్య కోరిఉంటాడు. సోమనాధుని ద్విపదలు తన కావ్యంలో పొందుపరుస్తూ శ్రీనాథుడు పండితారాధ్య చరిత్ర వ్రాశాడు. ఇది ఇతడు ఇలా రచిస్తే, మిగిలిపోయ...' 589480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>286 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III చేయమని ప్రెగడయ్య కోరిఉంటాడు. సోమనాధుని ద్విపదలు తన కావ్యంలో పొందుపరుస్తూ శ్రీనాథుడు పండితారాధ్య చరిత్ర వ్రాశాడు. ఇది ఇతడు ఇలా రచిస్తే, మిగిలిపోయిన సోమనాధుని ఇతర ద్విపద కావ్యమైన బసవపురాణాన్ని పిడుపర్తి సోమనాథుడు పద్యకావ్యాన్ని చేశాడు. అలా చేస్తున్నప్పుడు పండితారాధ్య కధను శ్రీనాధుడు ఇంతకుముందే ప్రబంధంగా వ్రాసినట్లు చెప్పాడు. అప్పటికి శ్రీనాధునికి సూనూగు మీసాల నూత్న యవ్వనం వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో అష్టభాషాపాండిత్యం విద్వాంసులకు అవసరం. సంస్కృత నాటకాలలో పాత్రోచిత భాషలు వాడుతారు కాబట్టి వాటిని కరతలామలకం చేసుకోవడానికి సంస్కృతంతో బాటు ప్రాకృత, మహా రాష్ట్ర, శౌరసేని మొదలైనవీ తెలుగు పండితులు. గట్టిగా మధించి నేర్చుకొనేవారు. శ్రీనాధుడు ప్రాకృతం అభ్యసించాడు. ఆ భాషలో హాలుడు సంకలనం చేసిన గాథాసప్తశతి రసవత్తరమైన గ్రంధం, దానిని యువక శ్రీనాధుడు అనువదించాడు. ఈ ఏడువందల గాథలనూ అతడు తెలుగు చేసే ఉంటాడు. అయితే ఈ అనువాదం నష్టమైంది. మూడు పద్యాలు మాత్రమే లభిస్తున్నాయి వాటి ప్రాకృతమూలం సంస్కృతఛాయ, ఆంధ్రానువాదం చూడండి. గాథ : ఛాయ : విక్కి ణ ఇ మాహమాస మ్మి పామరో పా ఇడింప ఇవేణ ణిద్ధూమముమ్మురవ్వి ఆ సామలి యధలో పడిచ్చన్లో. విక్రీణేతే మాఘమాసే పామరః ప్రావరణం ఖలీవర్దేన మమ్మునిభ్యామల్యాః స్తనౌపశ్యన్. (3-88) అసువాదం : మాఘమాసంబు పులివలె మలయుచుండ బచ్చడం బమ్ముకొన్నాడు వసరమునకు ముదితచన్నులు పొగలేని ముర్మురములు చలికి నొరగోయి కేలుందు సైరికుండు? (క్రీడా.262)<noinclude><references/></noinclude> g980m5d5i097x255wozt4knf1zqxw5v 104 232766 589481 2026-10-18T06:33:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాథుడు 287 సైరికుడు అంటే దున్నేవాడు, రైతు. ఒరగోయ అనే వీరోచితమైన మాట వాడబట్టి సైనికుడు లాగ ధ్వనించే సైరికుడు అనే మాటను మూలంలోని పామరునికి వాడాడు. స్త్రీ వక్షోజాలు పొగలేన...' 589481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాథుడు 287 సైరికుడు అంటే దున్నేవాడు, రైతు. ఒరగోయ అనే వీరోచితమైన మాట వాడబట్టి సైనికుడు లాగ ధ్వనించే సైరికుడు అనే మాటను మూలంలోని పామరునికి వాడాడు. స్త్రీ వక్షోజాలు పొగలేని కుంపట్లట. వాటి వెచ్చదనం చూసుకొని, పులిలాంటి మాఘమాసపు చలిమీద కత్తిదూసి రైతు పచ్చడం అమ్మి పశువులను కొన్నాడని కల్పన. రగ్గుకన్నా రమణి ఉరోజాలే వెచ్చన అని చమత్కారం. ఈ గాథనే ఇటీవల రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మగారు ఇలా సూటిగా అనువదించారు: పొగయకుండు కుమ్ముబోలేడు చామచ-న్దవను బడసి శీతకాలమందు వల్లెసేద్యగాడు వచ్చడంబును విల్చి - క్రొత్త యెద్దు దెచ్చుకొనియేజూడు (గా.స. సారం,191) చలిలో ప్రియురాలి భరవగా చూసుకున్న రైతుబిడ్డ గడుసుదనం ఈ పై గాధ మనకు చెప్తే, వర్షాకాలంలోని జవరాలి విరహాన్ని ఈ క్రింది గాథ చెప్తుంది. గాథ :. ఝ జ్ఞావా ఉత్తణిఏ- మరమ్మి రో ఊణ జీనహిణీసణ్ణమ్ 4 దావే ఇనగ అవ ఇలం విజ్జుజ్జో ఓ జలహరాణం. ఛాయ : - ఝ జ్ఞావాతో తృణితే - గృహేరుది త్వా నిసృహనిషణ్ణామ్ దర్శయతీవ గతవతికాం విద్యుదుద్యోతో జలధరాణామ్. అసువాదం : - పటుఝంఝూపవనోతణాలయములో భద్రంబునం బట్టకం కటిపై ముచ్చ ముడింగి నిర్భరవియోగణ్ణని శోషించి యె క్కటి నిద్రించుచునున్న పాంధవనితన్ గర్భావచః ప్రౌఢిమణ దటిదుద్యోతము చూపు నట్టనడురే ధారాధర శ్రేణికిన్.(క్రీ.60) (4-15) వర్షాకాలం విరహాన్ని ఉద్రేకపరుస్తుంది. నాయకుడు ఊళ్ళోలేడు. నాయిక ముచ్చముడిగి నిర్భరవియోగ దుఃఖంలో సొమ్మసిల్లి ఒక్కర్తే పట్టెమంచంమీద పడుకొంది. ఆమె అవస్థను చూస్తే సాటి ఆడదానికి గుండె కరుగుతుంది. అందుకే మెరుపుకన్నె తన వెలుగులో ఆమె దుస్థితిని మొయిలు రాయడికి చూపించి కనికరించమంది. ఇది ఈ పద్యంలోని భావం. ఈ గాథనే<noinclude><references/></noinclude> lhpvfsc3hvngbbi5wyb4mzzpyfi3ix4 104 232767 589482 2026-10-18T06:33:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 అనంతకృష్ణ శర్మగారు ఇలా అనువదించారు. పూరికప్పోడు గాలితోవునకు జెదర నేల గతిలేక యేడ్చుచు గూలబడిన వలసపోయిన యాతని చెలిని జూడు మెరసి మేఘంబునకు జూవుకరణి మెరవు. సమగ్రాంధ్ర సాహి...' 589482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 అనంతకృష్ణ శర్మగారు ఇలా అనువదించారు. పూరికప్పోడు గాలితోవునకు జెదర నేల గతిలేక యేడ్చుచు గూలబడిన వలసపోయిన యాతని చెలిని జూడు మెరసి మేఘంబునకు జూవుకరణి మెరవు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III (గా.స సారం.247) శ్రీనాధుడు చేసిన రెండు గాధల అనువాదాలూ మనకు క్రీడాభిరామం అనే ఇతర కావ్యంలోనుంచి దొరకుతున్నాయి. పూర్వం వ్రాసిన కావ్యాలలోని పద్యాలను తరువాతి కృతులలో వాడుకోవడం మన కవులకు పరిపాటే. కొన్ని లక్షణ గ్రంధాలలో ఈ క్రింది పద్యం శ్రీనాధుని సప్తశతిలోనిదని చెప్పారట. ఆ సంగతి చెప్తూ మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు దానిని ఉదాహరించారు . వారణసేయ దావిగొనవా? నవవారిజమందు దేటి క్రో వ్వారుచునుంట నీ వెరుగవా? ప్రియ! హా! తెరగంటిగంటి కె వ్వారికి గెంపురాదు తగవా మగవారల దూర నీ విభుం డారసి నీనిజం బెరుగునంతకు నంతకు నోర్వు వెచ్చెలి ! 4 ఇది 'కస్సవ ణహెూ ఇరోసా' అనే గాధకు అనువాదం అని రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారు చెప్పారు. శ్రీనాధుని తరువాత ఈ గాధా సప్తశతినిధి జోలికి అనంతకృష్ణ శర్మ గారు తప్ప ఇంకెవరూ పోలేదు. శ్రీనాధుని కాలంలో పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఒక నూరు గాథలు తీసుకొని సప్తశతీ సారం అనే పేర వాటికి మంచి టీక వ్రాశాడు. పెద కోమటి వేమారెడ్డి ఆ రోజుల్లో అంటే శ్రీనాధునికి నూనూగు మీసాల నూత్నయవ్వనం వచ్చిన రోజుల్లో చందవోలులో యువరాజు గానో, రాజుగానో ఉండేవాడు. ఇతడు ప్రోలయ వేమారెడ్డి గారి అన్నగారి మనుమడు. కొండవీటికి అణకువగా చందవోలులో ఆవంశం రెడ్లు పరిపాలన చేస్తూ వచ్చేవారు. మామిడి పెద్దన్నగారి కుమారులలో కడగొట్టువాడైన సింగన ఉత్తరోత్తరా ఈ పెదకోమటి వేముడికి మంత్రి అయ్యాడు. క్రీ.శ. 1385 4. కుమారసంభవం- పూర్వభాగం (1908) 4వ అశ్వాసం - 568వ పద్యానికి అధోజ్ఞాపికలో ఇది ఇచ్చారు. 5. గాథాసప్తశతీ సారం - పీరిక, పుట 23.<noinclude><references/></noinclude> 8ggv2ehphtknqmstdqfcnthamb9xv54 104 232768 589483 2026-10-18T06:33:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాథుడు 289 ప్రాతాలలో ఈ ముగ్గురు అంటే శ్రీనాథుడు, మామిడి సింగన్న, పెదకోమటి వేమారెడ్డి కలిసి సాహిత్య వ్యాసంగం చేస్తూ వుండేవారు కాబోలు. శ్రీనాధుడు సప్తశతిని తెనిగించే రోజ...' 589483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాథుడు 289 ప్రాతాలలో ఈ ముగ్గురు అంటే శ్రీనాథుడు, మామిడి సింగన్న, పెదకోమటి వేమారెడ్డి కలిసి సాహిత్య వ్యాసంగం చేస్తూ వుండేవారు కాబోలు. శ్రీనాధుడు సప్తశతిని తెనిగించే రోజుల్లో పెదకోమటి వేముడు కొన్ని గాథలకు టీక వ్రాసివుంటాడు. ఆ తరువాత కొన్నాళ్ళపాటు పెదకోమటి వేమునికి సాహిత్య గోష్ఠులు జరిపేటంత తెరపి ఉండేది కాదని చెప్పాలి. ఏమంటే క్రీ.శ. 1386 లో అనవేమారెడ్డి మరణించాడు. ఆ గద్దెమీద అనవేమారెడ్డి గారి అన్నకొడుకు కొమరగిరిరెడ్డిని రాచమరిది కాటయవేముడు నిలబెట్టాడు. కోమటి వేముడు కొండవీటి గద్దెకోసం తాను ప్రయత్నాలు చేశాడు. ఒకప్రక్కనుంచి కటకం కళింగాధిపతులు, మరో మూలనుంచి విజయ నగరం రాయర్లు రెడ్డి రాజ్యాన్ని కబళించాలని చూశారు. కొండవీడు, చందవోలు రాజ్యాలలో అంతఃకలహాలు జరిగాయి. కాటయవేముడు ఏ చాణక్యతంత్రం నెరపాడో తెలియదుగాని కోమటివేముడు శాంతించాడు కొమరగిరి రెడ్డి బ్రతికున్నంతకాలం అతడు కొండవీడు పాలించేటట్టూ, ఆ తరువాత పెదకోమటి వేమునికి గద్దె సంక్రమించేటట్టూ సంధి షరతులు పెట్టుకున్నారు. పెదకోమటి వేముడు తృప్తిపడి చందవోలులో రాజ్యం చేసుకుంటున్నాడు. అతనితో మామిడి సింగన్న మంత్రిగా, శ్రీనాథుడు కవిగా చందవోలులోనే వుండిపోయారు. తమ విద్యా గోష్ఠులు కొనసాగించారు. మామిడి సింగన్నకూడా సంస్కృతంలో దిట్ట. జ్యోతిష్య మంటే చెవి కోసుకుంటాడు. అందులోనూ సిద్ధాంత భాగమంటే ఇష్టం. సోమసిద్ధాంతానికి వ్యాఖ్యాసం వ్రాశాడు. అందులో తాను "జ్యోతిర్విద్యానిరాఘాట సరస్వత్పార దృశ్వు" డనని చెప్పు కున్నాడు. ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని అతడు క్రీ. శ 1418 లో వ్రాశాడుగాని క్రీ.శ 1386 దాటాక మంచి నిండు యవ్వనంలో శ్రీహర్షుని నైషధీయ చరిత్ర అంటే ఒళ్ళు మరచిపోయేవాడు. అందుకే ఒక పద్యంలో శ్రీనాధుడు ఈ మామిడి సింగన్నను ఇలా సంబోధించాడు. శ్రీహర్ష సుకవి కవితా-వ్యాహార కథా సుధా సాస్వాద సుఖ శ్రీ హర్ణోదయ నిత్య స-మాహిత మహి కాంతరంగ మామిడిసింగా. [నైషధం, 3-1]<noinclude><references/></noinclude> rbnzktmh0p8j1iu0viylv35f4s6itf2 104 232769 589484 2026-10-18T06:33:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III శ్రీహర్షుడనే సుకవి యొక్క కవిత్వంచేత భాషిత మైన కధామృతరసాన్ని ఆస్వాదించుటచేత జనించిన సౌఖ్యానంద శ్రీలవల్ల నిత్యం కందళించిన దెందం కలవాడా, అని దీని...' 589484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>290 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III శ్రీహర్షుడనే సుకవి యొక్క కవిత్వంచేత భాషిత మైన కధామృతరసాన్ని ఆస్వాదించుటచేత జనించిన సౌఖ్యానంద శ్రీలవల్ల నిత్యం కందళించిన దెందం కలవాడా, అని దీని అర్థం. అంటే ఇరవై నాలుగు గంటలూ హర్షుని కావ్యామృతంలో మామిడి సింగన్న మునిగి తేలుతూ ఉండేవాడు. ఈ ప్రౌఢకావ్యాన్ని తెనిగింపజేయాలని మామిడి సింగన్న అనుకొన్నాడు. దీనికి తగినవాడు శ్రీనాథుడే అని నిశ్చయించుకున్నాడు. అప్పటికి శ్రీనాధుడు ఉద్దండ పాండిత్యం కరతలా మలకం చేసుకున్నాడు అతడు ఏయే కవుల గ్రంధాలు చదివాడో చూడండి: వ్యాసవాల్మీకి మహర్షుల వాక్సుధా సముద్రాలు కెరటాలపై ఓలలాడాడు. భట్టబాణుని కాదంబరీ, హర్షచరిత్రలతోపాటు మయూరుని సూర్యశతకంలోని సౌభాగ్యగరిమను సంగ్రహించాడు. సంస్కృతంలో నాటకాలు వ్రాసిన భాసుడు, సౌమిల్లుడు మొదలైనవారి ప్రతిభాసమున్మేష హేలావిశేషాలను మెచ్చుకున్నాడు. మాఘుని శిశుపాల వధలోనూ, భారవి కిరాతార్జునీయంలోనూ ఉండే వచోమకరంద నిష్యంద మాధుర్యానికి ఆనందం పొందాడు. కాళిదాసును ఎప్పుడూ మనస్సులో ప్రార్ధించుకొంటూ ఉండేవాడు. బాలరామాయణ నాటకం వ్రాసిన రాజ శేఖరుణ్ణి, సంస్కృతంలో రెండర్థాలు వచ్చే రాఘవపాండవీయ మనే కావ్యం వ్రాసిన కవిరాజునూ మెచ్చుకొనేవాడు ఇంత మంది సంస్కృత కవుల కావ్యాలను మధించి వీళ్ళ రచనలతోపాటు తెలుగులో కవిత్రయం వారి కావ్యాలలో వెన్నతీసి ముద్దచేసుకున్నాడు. వీటితోపాటు బ్రహ్మాండాది పురాణాల తాత్పర్యార్ధం నిరూపించిన బ్రహ్మ జ్ఞానంకూడా తెలిసినవాడు. అందుకే ఇంతటి పండితుడైన శృంగారకవిని శ్రీనాధుని పిలిపించి సింగన ఇలా అన్నాడు. బ్రాహ్మీదత్త పరప్రసాదుద వురుప్రజ్ఞావి శేషోదయా జిహ్మ స్వాంతుడ విశ్వరార్చన కళాశీలుండ వభ్యర్హత బ్రహ్మాండాది మహాపురాణచయతాత్పర్యార్థనిర్ధారిత బ్రహ్మజ్ఞానకళానిధానమవు నీ భాగ్యంబు సామాన్యమే? (నైషధం, 1-13) అసామాన్యమైన కవితాభాగ్యం గలవాడని ఎంచే శ్రీనాధునితో శ్రీహర్షుని<noinclude><references/></noinclude> r661fbkudqlntbwyxuz6n0698f232mv 104 232770 589485 2026-10-18T06:34:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాధుడు 291 గొప్పతనం వివరించి అతని గ్రంథాన్ని తెనుగుచేయమని ఇలా చెప్పాడు. కవిరాజరాజశేఖరహీరముకుటంబు, శ్రీహీరకులవార్ధి శిశిరకరుడు మాముల్ల దేవికుమారరత్నంబు, చింతామణీమంత...' 589485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాధుడు 291 గొప్పతనం వివరించి అతని గ్రంథాన్ని తెనుగుచేయమని ఇలా చెప్పాడు. కవిరాజరాజశేఖరహీరముకుటంబు, శ్రీహీరకులవార్ధి శిశిరకరుడు మాముల్ల దేవికుమారరత్నంబు, చింతామణీమంత్ర చింతనఫలంబు కవికులాదృష్టాధ్వగనునాధ్వనీనుండు, కాశ్మీరస్సవసభాకమల హేళి ఖండన గ్రంధ సంగ్రంధకర్కశబుద్ధి. షట్కర్మమర్మైకచక్రవర్తి భట్టహర్షుండు ప్రాధవాక్పాటవమున నెద్ది రచియించి బుధలోకహితము పొందె నట్టి నైషధ సత్కావ్యమాంధ్రభాష ససమ యొనరింపు నాపేర సంకితముగ, (నైషధం, 1-16) అయితే సంస్కృతంలోని నైషధం ఉత్తనారికేళపాకరచన. దానిని అర్ధం చేసుకోవాలంటే ఎన్నో వ్యాఖ్యానాలు చదవాలి. ఇటువంటి గ్రంధాలను మానసికంగా సోమరి పోతులైన వాళ్ళు హర్షించలేరట. అందుకే శ్రీనాధుడు ఈ పద్యం చెప్పాడు పనివడి నారికేళ ఫలపాకమునం జవియైన భట్టహ ర్జుని కవిఠానుగుంభములు సోమరిపోతులు కొందరయ్య లౌ పని కొనియాడ నేర రది యట్టిద లేజవరాలు చెక్కుగీ టిన వసవల్పు బాలకుడు డెందమునం గలగంగ నేర్చునే ? (నైషధం, 1-17) మాంచి పైలాపచ్చీసులో ఉన్న పడచుపిల్ల చెక్కిలి మీద చిటిక వేస్తే యువకుల మనస్సులు ఉయ్యాలలూగుతయిగాని చంటి వాళ్ళకేం చలనముంటుంది? ఈ విధంగా చెప్పి మామిడి సింగన్న బహుమానంగా కర్పూర తాంబూలం ఇచ్చాడు. దానిని స్వీకరించి శ్రీనాధుడు నైషధాన్ని శృంగారనైషధంగా అనువాదం చేశాడు. ఎలా చేశాడో తానే చెప్పుకున్నాడు, వినండి. నైషధశృంగారకావ్యం బాంధ్రభాషావిశేషంబున నశేషమనీషి హృదయంగ మంబుగా 1 శబ్దంబనుసరించియు, 2 అభిప్రాయంబు గురించియు, 3. భావం బువలక్షించియు, 4. రసంబు పోషించియు, 5. అలంకారంబు భూషించియు,<noinclude><references/></noinclude> gl1filrd50m737lxy84oawmbo9hue5u 104 232771 589486 2026-10-18T06:34:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 6. ఔచిత్యం బాదరించియు, 7. అనౌచిత్యంబు పరిహరించియు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III మాతృకానుసారంబున చెప్పబడిన యీ భాషానైషధకావ్యంబు . విలసిల్లు నాచంద్రతారార్కంబు. (నైషధం, 8-202) ఇన్ని శ్రద...' 589486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>292 6. ఔచిత్యం బాదరించియు, 7. అనౌచిత్యంబు పరిహరించియు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III మాతృకానుసారంబున చెప్పబడిన యీ భాషానైషధకావ్యంబు . విలసిల్లు నాచంద్రతారార్కంబు. (నైషధం, 8-202) ఇన్ని శ్రద్ధలు తీసికొని అనువదించిన నైషధ కావ్యాన్ని ఇలా పూర్తిచేశాడో లేదో, క్రీ. శ 1395 లో ఒక రాచకార్యం శ్రీనాధునిపై వచ్చి పడినట్టు ఉంది. కాటయవేమునితో పెదకోమటి వేముడు ఒక ఒప్పందానికి వచ్చాడని ఇందాకా చెప్పు కొన్నాం. ఈ ఒప్పందం క్రీ. శ. 1390 ప్రాంతాలలో జరిగి ఉంటుంది. దానిప్రకారం కొమరగిరి రెడ్డి తరువాత కొండవీటి రాజ్యం ఎంత ఉంటే అంత పెదకోమటి వేమునికి రావాలి. అయితే క్రీ శ. 1395 లో కొమరగిరి రాజ్యంలో కొంత భాగాన్ని రాచమరది కాటయవేమునికి ఇచ్చేశాడే. అందువల్ల కొండవీటి సామ్రాజ్యానికి క్రొత్త రాజధాని అయిన రాజమహేంద్రవరం కాటయవేముని చేతికి వచ్చింది. ఇది పెదకోమటి వేమునికి బాధ అనిపించింది. ఎలాగైనా కాటయవేముని తప్పించి కొండ వీటి రాజ్యాన్ని కైవసం చేసుకోవాలనుకొన్నాడు. అయితే కాటయవేముడు అసాధ్యుడు. విజయనగరం రాజులతో ఉన్న సఖ్యతను బంధుత్వంవల్ల ముందే గట్టిపరచుకొన్నాడు. ఏదైనా యుద్ధం వస్తే విజయనగరం రాజులు కొండవీటికి కాటయవేమునికి తోడ్పడతారు. ఈ సహాయం వారికి లభించకుండా చేయాలి. అప్పుడు కాటయవేముడు బలహీను డవుతాడు. విజయనగర రాజులవద్దకు వెళ్ళి ఈ మంతనాలు ఎవరుచేయ గలరు? ఒక్కడే ఒక్కడున్నాడు. అతడు అవచి తిప్పయ్య సెట్టి. క్రీ.శ. 1395 ప్రాంతాలకు తిప్పయ్య "ఇంతింతై వటు డింతయై" అన్నట్టు భారతదేశమంతా వ్యాపారం చేస్తున్నాడు. పండువా, ఢిల్లీ, రాధాధి పట్టణాల అధిపతులు తిప్పయ్య సెట్టి తెప్పించే రత్నాలను కిరీటాలలో దాలుస్తున్నారు. అతని వ్యాపారం ఎలా ఉందో శ్రీనాధుడే హర విలాసంలోని ఒక పద్యంలో (పీఠిక, 26) ఇలా వర్ణించాడు. పంజారగర్పూర పాదనంబులు తెచ్చె జలనోగి బంగారు మొలక తెచ్చె సింహళంబునగంధసింధురంబులు దెచ్చె హురుమంజిబలు తేజిహరులుదెచ్చె<noinclude><references/></noinclude> rn69l2od1jlv9wep02vu76ryjkncb4p 104 232772 589487 2026-10-18T06:34:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాథుడు 293 గోవసం శుద్ధ సంకుమద ద్రవముదెచ్చె యావననాణి ముత్యాలదెచ్చె భోటగస్తూరికాటంకమ్ములందెచ్చె జీని చీనాంబర శ్రేణిదెచ్చె జగదగోపాలరాయ వేశ్యాభుజంగ - వల్లవాదిత్య భూదాన...' 589487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాథుడు 293 గోవసం శుద్ధ సంకుమద ద్రవముదెచ్చె యావననాణి ముత్యాలదెచ్చె భోటగస్తూరికాటంకమ్ములందెచ్చె జీని చీనాంబర శ్రేణిదెచ్చె జగదగోపాలరాయ వేశ్యాభుజంగ - వల్లవాదిత్య భూదాన పరశురామ! కొపురగిరి రాజేంద్రు కూర్మిహితుడు జాణబెగ కొట్టిరామయ్య చాసు సెట్టి - ఇటువంటి వ్యాపారం చేయటంవల్ల అవచి తిప్పయ్య సెట్టి విజయ నగరం పాలించే హరిహరరాయలకు, ఫిరోజపాకు, కటకం రాజులకు విశ్వాసపాత్రుడై, చాలా ఆంతరంగికుడై వుంటాడు. అవచి తిప్పయ్య సెట్టి చేత చెప్పిస్తే హరిహరరాయలు రెడ్డిరాజుల అంతర్యుద్ధాలలో ఎవరికీ సహాయం చేయకుండా ఊరుకుంటాడు. మరి తిప్పయ్యసెట్టికి ఎవరు చెప్తారు? అతని బాలసఖుడు శ్రీనాధుడు ఉండనే ఉన్నాడు. అందుచేత సున్నితమైన ఈ రాచకార్యాన్ని పెదకోమటి వేముడూ, మామిడిసింగన్నా శ్రీనాధునిపై పెట్టారు. అవచి తిప్పయ్య అప్పటికే ముసలివాడయ్యాడు. కంచిలో స్థిరపడి హెడ్ ఆఫీసులో వ్యవహారాలు చూసుకుంటున్నాడు. ఎదిగొచ్చిన పిల్లలు మిగతా వ్యాపారం చేస్తున్నారు అందుకే శ్రీనాధుడు పనికట్టుకొని కంచి కెళ్ళాడు. చిన్ననాటి సఖుడైన తిప్పయ్యను చూశాడు. వెళ్ళిన వెంటనే రాచకార్యాల ప్రసక్తి తేలేదుకాబోలు. తనకళ్ళముందు కవిగా పెరిగిన శ్రీనాథుని చూసి తిప్పయ్య పొంగిపోయాడు. ఉభయభాషా కవిత్వ ప్రయోగకుశలుడని గౌరవించాడు శ్రీనాధుడు తాను వ్రాసిన నైషధాన్ని చదివి వినిపించాడు. అది మామిడి సింగన్న మంత్రికి అంకితమనిచెప్పాడు. తిప్పయ్యసెట్టి మనసులో కోరిక పుట్టింది శ్రీనాధునితో ఇలాగ అన్నాడు: కంటిని విశు సంతతి -వింటిబురాణములు పెక్కు విశ్వము వేగడన్ మంటి బహువత్సరంబులు - గొంటి యశోధనము సుకవికోటి నుతింపన్. (హర వీరిక, 9) ఆగమజ్ఞాననిధిని తత్వార్థఖని - బహువపురాణజ్ఞుడవు శుభభవ్యవతిని బాలసఖుడవు శైవప్రబంధ మొకటి యవధరింపుము నాపేర సంకితముగ. (హర పీఠిక, 12.)<noinclude><references/></noinclude> d7yrfmvkz0ak5zr2q59djxolvmnnleh 104 232773 589488 2026-10-18T06:36:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III తిప్పయ్యసెట్టి ఇలాగ అడగగానే శ్రీనాథుడు అంగీకరించి శుభ ముహూర్తాన 'హరవిలాసం' అనే 7 ఆశ్వాసాల ప్రబంధం చెప్పాడు. 12 ఆశ్వాసాలలో తిప్పయ్యసెట్టి పూర్వీకుడ...' 589488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>294 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III తిప్పయ్యసెట్టి ఇలాగ అడగగానే శ్రీనాథుడు అంగీకరించి శుభ ముహూర్తాన 'హరవిలాసం' అనే 7 ఆశ్వాసాల ప్రబంధం చెప్పాడు. 12 ఆశ్వాసాలలో తిప్పయ్యసెట్టి పూర్వీకుడయిన సిరియాళుని కథను వ్రాశాడు. 3,4 ఆశ్వాసాలలో గిరిజాకల్యాణాన్ని చెప్పాడు. 5 వ ఆశ్వాసంలో పరమేశ్వరుని దారుకావనవిహారం, 6వ ఆశ్వాసంలో హాలాహలభక్షణం, 7 వ ఆశ్వాసంలో కిరాతార్జునీయం రచించాడు. వివిధ మూలగ్రంధాలనుండి ఈ కథలను తీసుకొన్నాడు. సిరియాళుని చరిత్ర స్థానికంగా విన్నదీ, పాల్కురికి సోమనాధుని బసవపురాణంలో చదివినదీ, అప్పటికి ఆడవాళ్ళు పాడుకొనేదీ సమన్వయించి శ్రీనాథుడు రసవత్తరంగా వ్రాశాడు. కాళిదాసు కుమారసంభవంలోని శ్లోకాలను అనువదిస్తూ గిరిజా కల్యాణం చెప్పాడు. భారవికృతినుంచి కిరాతార్జునీయఘట్టం గ్రహించాడు. ఈ ఏడాశ్వాసాల గ్రంధాన్నీ శ్రీనాథుడు త్వరత్వరగా ఒకటిరెండు నెలల్లో ముగించినట్టున్నాడు. 6వ ఆశ్వాసంలో హాలహలభక్షణగాధను శివునిచేత పార్వతికి చెప్పించాడు. 64 పద్యాలదాకా శివుడు ఆ కధను ఉత్తమపురుషలో చెప్పాడు. ఆతరువాత శ్రీనాధుడు ఈ కధను శివుడు చెప్తున్నాడని మరచిపోయి తాను చెప్పసాగాడు. ప్రధమపురుషలో కధనం చేశాడు. 6-65 లో విరూపాక్షుడు, 6-66 లో ఈశ్వరుడు, 6-68 లో శివుని హస్తసరోరుహం, 6- 69 లో మృడుడు అంటూ వరుసగా శివుని చేత అనిపించాడు. చాలా తొందరగా వ్రాయడంవల్లనే ఇటువంటి పొరపాట్లు రచనలో దొర్లాయి. రాచకార్యాలు ముంచుకురావడంవల్లనే తొందరగా వ్రాయడం జరిగింది. కృతిసమర్పణ జరిగాక శ్రీనాధుడు తన రాకలోని అంతరార్థాన్ని సున్నితంగా తిప్పయ్యసెట్టికి చెప్పిఉంటాడు. బాలసఖుడూ, తనకు కృతి నంకితమిచ్చినవాడూ కోరిన కోరికను తిప్పయ్య మన్నించాడు. చేయవలసిన ఏర్పాట్లు చేసి చెప్పవలసిన వాళ్లకు చెప్పి శ్రీనాధుడు కోరిన రాచకార్యాలను చక్కబెట్టాడు. 6. బహుశా, వాయుపురాణం చూసి ఇలా చెప్పించాడేమో, వాయుపురాణం ఆధారంగా బమ్మెర పోతరాజుగారు వ్రాసిన వీరభద్ర విజయంలో ఈ కధనమే ఉంది.<noinclude><references/></noinclude> kqz660uo9qtpry3tulfhz2drbm46hs8 104 232774 589489 2026-10-18T06:36:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాధుడు 295 శ్రీనాధుని కంచికి పంపించి మామిడి సింగన్న ఊరుకోలేదు. అతడు 'యవనాధీశ సభా నిరంకుశవచో వ్యాపార పారాయణుడు.' యవనభాషలో అనర్గళంగా మాట్లాడగలడు. బహుశా అతడు ఫిరోజిషా ఆస్థ...' 589489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాధుడు 295 శ్రీనాధుని కంచికి పంపించి మామిడి సింగన్న ఊరుకోలేదు. అతడు 'యవనాధీశ సభా నిరంకుశవచో వ్యాపార పారాయణుడు.' యవనభాషలో అనర్గళంగా మాట్లాడగలడు. బహుశా అతడు ఫిరోజిషా ఆస్థానానికి వెళ్ళి కొన్ని రహస్య సమాలోచనలు చేసివుంటాడు. ఇటుతానూ అటు శ్రీనాథుడూ కావించిన రాజనీతివల్ల చక్కని విప్లవ పరిస్థితులు పరిపక్వమైనాయి. వచ్చాడు. 1. (మామిడి సింగన్న మంతనాలవల్లనే, బహుశా, ఫిరోజిషా కొండవీటిపై దండెత్తి 2. (శ్రీనాథుడు చెప్పించడంచేత తిప్పయ్యమాటలు విని బహుశా.) విజయ నగరం వారి సహాయం కాటయవేమునికి లభించలేదు. 3. పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఏ రాజతంత్రం ప్రయోగించాడోగాని, కుమారగిరి రెడ్డి సామంతులు మొదట విశ్వాసంగా కొండవీడు ప్రక్కనే పోరాడి ఉన్నట్టుండి శత్రువులతో చేరారు. 4. పెదకోమటి వేమారెడ్డి చిట్టచివరకు కొండవీడు జయించి రెడ్డి రాజ్యానికి పట్టం కట్టుకొన్నాడు.' తన రాజ్య లాభానికి కారణభూతులలో ఒకడైన శ్రీనాధుణ్ణి పెదకోమటి వేముడు సముచితంగా సన్మానించాడు. అతణ్ణి విద్యాధికారిగా నియమించాడు. ఆశ్రితుడూ, అన్ని విధాలా ఉపకారం చేసినవాడూ అనే కారణాల వల్ల నే కాక అర్హుడని కూడా యోచించే కోమటివేముడు ఈ పదవిని శ్రీనాధునికి ఇచ్చాడు. ఈ మహోన్నత పదవిలో పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు రాజభోగాలను అనుభవిస్తూ శ్రీనాధుడు కాలం గడిపాడు. ఈ ఉద్యోగంలో అతడు ఏయే విధులు నిర్వర్తించాడో చాగంటి శేషయ్యగారు ఈ విధంగా ఊహించారు.* 1. ప్రభువు చేసే దానాలకు శాసనాలు వ్రాయడం. 2. రాజసభలో తీరిక వేళల్లో విద్యాగోష్ఠులు నిర్వహించడం. 3. రాజసభలు వచ్చే పండితుల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షించి వారివారికి తగినట్టు బహుమానాలు ఇప్పించటం. 4. రాజు చదివే గ్రంథాలలో కఠిన ఘట్టాలకు అర్థ విచారణ చేసి స్పష్టార్థం నిర్ణయించి చెప్పటం. 7. ఈ చారిత్రక విషయాలను క్రోడీకరించి శ్రీనాధుని రాజకీయ పాత్రను మిత్రులు వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు అంచనా వేశారు శృంగారనైషధ సర్వంకష, ప్రకాశక విజ్ఞప్తి (1961), 8. ఆంధ్ర కవితరంగిణి, 5-వ భాగం, పుట 25.<noinclude><references/></noinclude> 47eszc3ihgmdmwcfkvi8a67eupjoyrs 104 232775 589490 2026-10-18T06:36:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '296 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III 5. రాజు ఏదైనా గ్రంథాలు రచిస్తూ ఉంటే వాటిలోని తప్పొప్పులు చూసి వివరించి సహాయం చేయటం. 6. రాజు ఇచ్చే సమస్యలను పూరించే కవుల పద్యాలలోని గుణగణాలు చెప్పటం, త...' 589490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>296 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం -III 5. రాజు ఏదైనా గ్రంథాలు రచిస్తూ ఉంటే వాటిలోని తప్పొప్పులు చూసి వివరించి సహాయం చేయటం. 6. రాజు ఇచ్చే సమస్యలను పూరించే కవుల పద్యాలలోని గుణగణాలు చెప్పటం, తాను స్వయంగా సమస్యలను పూరించటం. 7. ప్రాచీన, అధునాతన గ్రంధ సముదాయాలకు ప్రతులు వ్రాయించటం, వాటిని పరీక్షించటం, పుస్తక భాండాగారాన్ని సంరక్షించడం. రాజుకు పండితులకు కావలసిన పుస్తకాలు తెప్పించడం, ఇప్పించడం మొదలైనవి. 8. రాజపోషణలో ఉన్న పాఠశాలలను పరీక్షించడం, అందులో పండితులను నియోగించడం, వాళ్ళకు తగిన వేతనాలిప్పించడం మొదలైనవి. ఈ అధికారాలలో చాలావాటినిశ్రీ నాధుడు నిర్వర్తించే వాడని చెప్పడానికి అతనిమాటలే ఉన్నాయి. క్రీ.శ.1402 నుంచి 1420 దాకా అతడు విద్యాధికారిగా రచించిన శాసన కావ్యాలు 12 దొరుకుతున్నాయి. సంస్కృతాంధ్ర భాషలలో ఉన్నాయి. వాటి వివరాలు ఇవి:- కాలం శాసనం 1. క్రీ.శ. 1404 కల్వపాయల తామ్రశాసనం 2... 1404 3. .. 1404 4. .. 1405 5. .. 1408 6.5.4. 1408 7. .. 1409 పొన్ను పల్లితామ్రశాసనం కసుకుర్రు తామ్రశాసనం పినపాడుతామ్రశాసనం పొన్ను పల్లితామ్రశాసనం పొట్లపాటితామ్రశాసనం ఫిరంగిపుర శిలాశాసనం ఇవి ప్రతిగృహీత లేక శాసనవిషయం గోదావరీతీరాన యజ్ఞం చేసిన పెద్దయజ్య భూలోకధన్వంతరి, భాస్కరాచార్యుడు ------ శంకరదేశికుడు, మామిడి సింగన్నగారి గురువు పెద్దవిళ్ళ సింగనార్యుడు (తర్క మీమాంస వ్యాకరణ శాస్త్ర పండితుడు) పినిపాటి రామభద్ర సోమయాజి పెదకోమటి వేమునిభార్య తవ్వించిన సంతానసాగరం అనే తటాకప్రతిష్ఠ. ఇందులోని తెలుగు భాగంలో శ్రీనాథుడు<noinclude><references/></noinclude> de73rt8ild8bqe1yhbxhgc0lljhy2c1 104 232776 589491 2026-10-18T06:36:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాథుడు 8... 1411 నందమూరు తామ్రశాసనం 9.8.4. 1412 అలపాడు తామ్రశాసనం 10. క్రీ.శ. 1415 పుల్లరిబోడు శిలాశాసనం 297 సీస పద్యాలు వ్రాశాడు. ఒకటవ నెంబరు శాసనం లోని పెద్ద యజ్వ మరొక దానం సకలకవి సార్వభ...' 589491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాథుడు 8... 1411 నందమూరు తామ్రశాసనం 9.8.4. 1412 అలపాడు తామ్రశాసనం 10. క్రీ.శ. 1415 పుల్లరిబోడు శిలాశాసనం 297 సీస పద్యాలు వ్రాశాడు. ఒకటవ నెంబరు శాసనం లోని పెద్ద యజ్వ మరొక దానం సకలకవి సార్వభౌముడు విశ్వేశ్వర విద్వాంసునికి తుంగభద్రా తీరంలో ఆలపాడు అగ్రహారం పెదకోమటి వేముని కొడుకు రాచవేముడు తన తల్లి తవ్వించిన సంతానసాగరానికి జగ నొబ్బ గండ కాలువ 'తవ్వించాడు. ఆ సందర్భంలో వ్రాసిన శాసనం. ఒకే సిన పద్యం ఉంది. పెద్దయజ్య కుమారుడు రామచంద్ర జ్యోతిష్యుడు. ములగూరమ్మగుడికి n. 8.4. 1418 రుద్రవరం కామ్రశాసనం 12. క్రీ.శ. (?) ములగూరమ్మ కొండపై ప్రాకారనిర్మాణం శాసనం (రెండు సీసపద్యాలు, కొంతవచనం). ఈ పన్నెండు శాసనాలూ శ్రీనాధుడు వ్రాసినవే అని నికరంగా చెప్పవచ్చు. ఇవికాక ఇంకొకరెండు అతడు వ్రాసినవే అని ఊహించేవి వున్నాయి. క్రీ.శ.1404లో వేయించిన కురునూతల శిలాశాసనం ఒకటి. 'ఆసంవత్సరమే షడ్దర్శనాల వల్లభసోమయాజులుగారికి ఇచ్చిన పెదపూడి తామ్రశాసనం రెండోది. ఇంతమందికి ఇన్ని అగ్రహారాలు ఇప్పించిన శ్రీనాధుడు తాను స్వయంగా ఏమీ అర్థించలేదు. పుచ్చుకోలేదు. ఈ శాసనాలకాలాలను పరిశీలిస్తే క్రీ. శ. 1405-1408లకు మధ్య పెదకోమటి వేముని దానాలు 9. శృంగార శ్రీనాధం, పుటలు 111-112, 10. ఆంధ్రకవితరంగిణి, 5-వ భాగం, పుట 31.<noinclude><references/></noinclude> qq6137jy1n8uarlu4t4av486m3kd4ja 104 232777 589492 2026-10-18T06:36:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '298 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఏమీ తెలుగుదేశంలో కనబడవు. దానికి కారణం అతడు ఆసంవత్సరాలలో కాశీయాత్ర చేయడమే. 1408 తరువాత వేయించిన ఫిరంగిపుర శాసనంలో ఈ క్రింది శ్లోకముంది: శ్రీశైలే స్థి...' 589492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>298 సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III ఏమీ తెలుగుదేశంలో కనబడవు. దానికి కారణం అతడు ఆసంవత్సరాలలో కాశీయాత్ర చేయడమే. 1408 తరువాత వేయించిన ఫిరంగిపుర శాసనంలో ఈ క్రింది శ్లోకముంది: శ్రీశైలే స్థిరములతా ముపగతా వృద్ధిం కుమారాచలే పంచారామతలే వ్రతానుషమాసింహాచలేందే తతః శ్రీకూర్మే పురుషోత్తమే కుసుమితా యద్ధర్మకీర్తిర్ల కాశ్యాం విశ్వపతేఃపురఃఫలవతీ నిత్యోపహారోచితం. ఇది శ్రీనాథుడే వ్రాశాడు. పెదకోమటి వేమారెడ్డి కీర్తిలత శ్రీశైలంలో స్థిరమూలమై కుమారాచలంలో వృద్ధిపొంది పంచారామాలలో సింహాచలంలో పందిరల్లి శ్రీకూర్మంలోనూ, పురుషోత్తంలోనూ పుష్పించి కాశీలో విశ్వనాధుని ఎదుట నిత్యనైవేద్యానికి పనికివచ్చేటట్లు ఫలించిందని ఈ శ్లోకానికి అర్థం. అంటే కాశీలోనూ, కాశీకి వెళ్ళే దారి పొడుగునా పెదకోమటి వేముడు దానధర్మాలు చేశాడు. తన ప్రభువుతో శ్రీనాధుడు కూడా కాశీయాత్ర చేశాడని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు భావించారు." ఈ భావన సమంజసమే. ఉత్తరోత్తరా శ్రీనాధుడు కాశీఖండం అను వదించాడు. అందులో కాశీపట్టణాన్ని చూసినట్టు విపులంగా వర్ణించాడు. కాశీకి వెళ్ళే దారిలో ఉన్న పుణ్యక్షేత్రాలపై శ్రీనాధుని చాటువులు, పద్యాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా సింహాచలంలో చెప్పినవి ఎక్కువ. సింహాద్రి అప్పన్న చందనయాత్ర సందర్భంగా అక్కడికి వచ్చిన వివిధ జాతుల నాతుల సౌందర్యాన్ని శ్రీనాధుడు కళ్ళకు కట్టేటట్టు వర్ణించాడు. ఆంధ్రనియోగిభామ:- హరినీలముల కప్పు నలిగించు “నునుగొప్ప విడిపువ్వుదండదా వీడభార గోటిచందురు డాలు గోటుసేయగజాలు మొగముకుంకుమచుక్క సొగసుగులుక నలజక్కవల జిక్కు అణగదొక్కగ నిక్కు పాలిండ్లపై నాచు పైట జార నిసుకతిన్నెల మెట్టి పసిడి చెంపలగొట్టు పిరుదుపై మొలనూలు బెళుకుదేర జిగురు గమ్మోని బగడంపు జిగియు మెరయు మాటలాడగ గనుదోయి తేట అమర 11. శృంగార శ్రీనాధం, పుట 128.<noinclude><references/></noinclude> ng5j0i46fglr6v95qw9tp0qf3fa05g8 104 232778 589493 2026-10-18T06:37:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీనాధుడు పారిభామ:- చెమటలూరంగ సింహాద్రి చేరవచ్చె భోగగుణధామ యాంధ్రనియోగిభాను. రాపాడంగల గుబ్బచన్నుగవతో రాకేందుబింబంబుపై దూపేయంగల ముద్దునెమ్మొగముతో దోరంపుమైచాయతో జూపు...' 589493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీనాధుడు పారిభామ:- చెమటలూరంగ సింహాద్రి చేరవచ్చె భోగగుణధామ యాంధ్రనియోగిభాను. రాపాడంగల గుబ్బచన్నుగవతో రాకేందుబింబంబుపై దూపేయంగల ముద్దునెమ్మొగముతో దోరంపుమైచాయతో జూపు స్వద్దను బాలసంఘములతో సొంపారు లేనవ్వుతో వేపార్యంగన వచ్చె కాసెబిగితో వేణీభరచ్ఛాయతోన్. 299 విడిన కొప్పున జాజివిరులొప్ప గారాల చిట్టి కుంకుమచుక్క బొట్టు చెదర జక్కగా బటువార సందెడు కుచ్చెళ్ళు జిలుగుమట్టియలపై జిందులాడ గౌదమగుబ్బల బైట కొంగు సయ్యనజాల ముక్కునత్తాక ఎంతముద్దుగులుక మొలగంట అమ్మగు మ్రోతతో రంజిల్లుగనకంపుటందియల్ గల్గురనగ పొసగ గర్పూరవీడ్యము ల్పొందుపరచి యనుగుజేరెలతో ముచ్చట లాడికొనుచు నలరు సింహాద్రిపై కెక్క హర్షమునను వచ్చె గలకంరి వేపారిమచ్చెకంటి. అగసాలివన్నెలాడి:- పొలుపొందగ విభూతిబొట్టు నెన్నొసలి పై దళు కొత్త జెమట లుత్తలవడంగ సొగసు గా బూదండ జోపిన కిల్గొప్పు జారగా నొకచేత సరుదుకొనుచు బిగిచన్ను గవమీద బిరుసువయ్యెద చెంగుదిగజారి శివమాత్ర మగువడంగ ముక్కునహురుమంజి ముత్యాల ముంగర కమ్మవాతెరమీద గంతులిడగ గౌను జవ్వాడ మట్టియల్ గదిపి మ్రోయు గమ్మవిలుకాని జాళువాబొమ్మ యనగ మెల్లమెల్లన సింహాద్రిమీది కేగె కన్నెపూబోడి యగసాలి వన్నెలాడి సాకనివెలది:- మీగాళ్ళ జీరాడు మేలైన కుచ్చెళ్ళు దేరగా మడిచీర దీర్చికట్టి బిగువు గుబ్బలమీద నిగనిగలళుకొత్తు నోరవయ్యెద కొంగు జారవైచి పలవులకొక వింత గలుగగా గొప్పలా కురులు నున్నగ దువ్వి కొప్పు పెట్టి నెలవంక నామంబు సలలితంబుగ నుంచి తిరుచూర్ణ మామీద దీర్పుచేసి యోరచూపుల విటులదానూరడించి - గిల్కు మెట్టెల రవరవల్ గులకరింప జికిలిచేసిన తామ్రంపుజేతబూని - వీధినేతెంచె సాతాని వెలది యొకతె.<noinclude><references/></noinclude> 08g0hf59i5dgfkwz0sjzxjg04aq6zxp 104 232779 589494 2026-10-18T06:37:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 ఒడ్డెవనిత:- సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మకరధ్వజుని కొంప యొకచెంప గనుపింప జీరకట్టినదయా చిగురుబోణి యుభయకక్షములందు నురుదీర్ఘతరములా నెరులు పెంచిన దయా నీలవేణి పసుపు తావులుగ్రమ్...' 589494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 ఒడ్డెవనిత:- సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - III మకరధ్వజుని కొంప యొకచెంప గనుపింప జీరకట్టినదయా చిగురుబోణి యుభయకక్షములందు నురుదీర్ఘతరములా నెరులు పెంచిన దయా నీలవేణి పసుపు తావులుగ్రమ్ము పైటచేలము లెస్స ముసుగు పెట్టినదయా ముద్దుగుమ్మ పూర్ణచంద్రునిబోలె బొసగ సిందూరవుబొట్టు పెట్టిన దయా పొలతి సుదుట యెమ్మెమీరగ నిత్తడిసొమ్ము లలర నోరచూపుల గుల్కు సింగార మొల్క గల్కి యేతెంచె మరుని రాచిల్క యనగ వలవులకు చేటి యొక యొడ్డెకుల వధూటి. ఆడవాళ్ళ సౌందర్యాన్ని నిశితంగా పరీక్షించడంలో, సహజంగా వర్ణించడంలో శ్రీ నాధుడు అందె వేసిన చేయి. ఇటువంటి పద్యాలను అతిగా చెప్పడంవల్ల అతడు స్త్రీలోలుడు అనే అపకీర్తి అతణ్ణి అలము కొంది. శ్రీనాధుడు అవినీతి పరుడుకాడు. రసికుడు. ఆనాడు శాస్త్రాలు, సమాజం అంగీకరించిన విధంగా భోగంవాళ్ళ దగ్గర తన రాసిక్యత చూపి సుఖించాడే కాని మగనాలి జోలికి పోలేదు. చూడండి- ఆకాంక్ష నీయమైన ఒక వనితను భోగందానిగా చేయక దాసరివనితగా పుట్టించినందుకు విధిని తిడుతున్నాడు. వాసనగల్లు మేను నిడువాలు కనుంగవ గబ్బిగుబ్బలున్ గేసరిమధ్యమున మదనకేళికి నింపగు బాహుమూలవి న్యాసముగల్గి నట్టి యెలనాగను బోగముదాని జేయ కా దాసరిదాని జేసిన విధాతను నేమనవచ్చు నీశ్వరా! ఇలాగే ఇంకొక పద్యంలో వగలాడిని మగనాలిగా సృష్టించినందుకు బ్రహ్మను నిందిస్తున్నాడు. చూడండి: గుబ్బలగుమ్మ లేజిగురు గొమ్మ సువర్ణవు గీలుబొమ్మ బల్ గబ్బి మిటారి చూపులది కావుది దానికి నేల యొక్కనిన్ బెబ్బులి పంటగట్టితివి పెద్దవునిన్ననరాదుగాని దా సబ్బ! వయోజగర్భ! మగనాలికి నింతవిలాసమేటికిన్? వారకాంతలతో వినోదించటమేగానీ కులస్త్రీల జోలికి శ్రీ నాధుడు పోడని పై పద్యాలు రుజువు చేస్తున్నాయి. వేశ్యలలో కూడా రాసిక్యత లేనివాళ్ళంటే అతనికి గిట్టదు. చూడండి ఈ పద్యం.<noinclude><references/></noinclude> 339bu9d12zuv5g2e0904fd3g69to897 104 232780 589502 2026-10-18T09:37:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5 సరస్వతీమహల్ భాండాగారమున నున్నది. ఇంకను ముద్రింపఁబడలేదు. మఱియు రామభద్రాంబ మధురవాణి మొదలగు కవయిత్రులు గూడ సీతని యాస్థానము నలంకరించిరి. రామభద్రాంబ “రఘునాథాభ్యు దయ”మను సం...' 589502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5 సరస్వతీమహల్ భాండాగారమున నున్నది. ఇంకను ముద్రింపఁబడలేదు. మఱియు రామభద్రాంబ మధురవాణి మొదలగు కవయిత్రులు గూడ సీతని యాస్థానము నలంకరించిరి. రామభద్రాంబ “రఘునాథాభ్యు దయ”మను సంస్కృతగ్రంధమును రచించి ప్రసిద్ధిగాంచినది. ఇట్ల నేక సంస్కృతాంధ్రకవిపండితబృందపోషకుఁడై రఘునాథుఁడు సాహితీభోజుఁ డని విఖ్యాతుఁ డయ్యెను. విజయరాఘవనాయక్యుడు: నర ససంగీత సాహిత్యక ళావిదగ్ధుఁ డగు కఘునాధనాయకుని తర్వాత విజయ రాఘవనాయకుఁడు దక్షిణాంధ్రరాజ్యసింహాసన మధిష్ఠించెను. ఇతఁడు 1638–1678 వఱకు తంజాపురమును నిరర్గళముగఁ బాలించెను. ఇతని రాజ్యపాలనా కాలమునః దంజాపురము శత్రుభయములేక సమర భీతియు లేకయుండినది. ఆకాలమును సరససాహిత్యగోష్ఠులలో సద్విని యోగపరచుచు వచ్చిన దీతని యాస్థానము, కుమార తాతయాచా ర్యులు, నతనికి పిదప నతనిపుత్రుఁ డగు శ్రీనివాస తాతయాచార్యులును సభామంటప మలంకరించి యుండిరి. తన తండ్రివలె విజయరాఘవ నాయకుఁడు కూడ ననేక కృతులకు భర్త, వివిధకృతుల నిర్మాత. ఇతఁడు యక్షగానములు ద్విపదలు చౌపదలు మొదలగు వివిధరచనలు సాగించిన మేటి. తన తండ్రి యగు రఘునాథనాయకుని చరిత్రను వర్ణింపుచు రఘునాథనాయకాభ్యుదయము (ద్విపద కావ్యము) రఘునాథాభ్యుద యము (యక్షగానము) అను రెండు గ్రంథములను రచించెను. ఇదిగాక విజయ రాఘవనాయకుఁడు పెక్కు గ్రంథములను విరచించియున్నాఁడు. అతనికృతి యగు “1ప్రహ్లాద చరిత్ర " మను యక్ష గానములోని సీనమాలి కలో నతని కృతులు వివరింపఁబడి యున్నవి. అద్దాని బరిశీలించినచో నీతనిలేఖిని యెంతటి మనోహర మగు కావ్యముల నెంత నిరర్గళము సృష్టించినదో స్పష్టము కాఁగలదు. ఇతని కృతులతో నీ కిందివి సమీప కాలమున ముద్రితములై నవి. 1. తంజావూరు పరస్వతీమహాల్ గ్రంథాలయమున మున్నది. D. 541 ; M. 602,<noinclude><references/></noinclude> 0jtqok72vjinvqijrgcjdovp9d1m7wz 104 232781 589503 2026-10-18T09:37:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 1. రఘునాధనాయకాభ్యుదయము (ద్విపద కావ్యము) 2. రఘునాథాభ్యుదయము లీ. విప్రనారాయణచరిత్ర 4. శ్రీకృష్ణవిలాసము (యక్షగానము) " ( " ఇంకను జాల గ్రంథములు ముద్రింపఁబడవలసియున్నవి. హరణము, ) ) చాల గ...' 589503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6 1. రఘునాధనాయకాభ్యుదయము (ద్విపద కావ్యము) 2. రఘునాథాభ్యుదయము లీ. విప్రనారాయణచరిత్ర 4. శ్రీకృష్ణవిలాసము (యక్షగానము) " ( " ఇంకను జాల గ్రంథములు ముద్రింపఁబడవలసియున్నవి. హరణము, ) ) చాల గ్రంథ ములు దొరకుట లేదు. ఇతని దొరకని గ్రంథములలో పారిజాతాప పాదుకాసహస్రము, శ్రీమద్వేదాంత దేశికుల పాదుకా సహస్రమునకు తెనుఁగు సేత) ఇత్యాది చాల ముఖ్యము లగు పూర్వ గ్రంథములు గలవు. " రాజగోపాలవిలాసం " బను ఇతని సభామంటప ముద్దండు లగు కవి ప్రకాండులతో నిండి ప్రకాశించుచుండినది. సాహిత్య రాయ పెండేర ” మను ' బిరుద ౧ దెను గలిగిన నాయక రాజ శిఖామణి యగు విజయరాఘవుని పార్శ్వమున విరాజిల్లు శార దాధ్వజ వితని సాహితీనై పుణ్యమును వైదుష్యము సతులిత కవితాచాతుర్య ధుర్యత్వమును విశృంఖలితకళాభిమానిత్వమును నమితకళా వైదగ్ధ్యమును దిగంతములకుఁ జాటుచుండినది. విజయరాఘవనాయకుని యాస్థానకవులు : విజయరాఘవనాయకుని యాస్థానమునఁ గవితా ' నై పుణ్యమునఁ బేరుగాంచిన యుద్ధండు లగు కవు లుండిరి. చెంగల్వ కాళ్ళవి, కోనేటి ద్నీ తచంద్రుఁడు, పురుషోత్తమదీక్షి తుఁడు, కామరసు వెంకటపతి సోమయాజి, రంగాజమ్మ మొదలగువారు ముఖ్యులు. 1. 2. తంజావూరు సరస్వమతీహాల్ గ్రంథాలయము వారిచేఁ బ్రచురింపఁబడినది. సంపాదకులు శ్రీ వేలటూరి వెంకటరమణయ్య గారు, శ్రీమల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు. 3. తంజావూరు సరస్వతీమహాల్ వారిచేఁ బ్రచురింపఁబడినది. శ్రీవి. మందరశర్మ, శ్రీ అ. మహాదేవశాస్త్రి. సంపాదకులు ఈ కంజావూరు సరస్వతీమహాల్ గ్రంథాలయమువారి చేఁ జర్నలులోఁ బ్రచురింపఁ బడినది. సంపాదకుఁడు - శ్రీ విశలదేవుని సుందరశర్మ.<noinclude><references/></noinclude> mdtdcrh18mci9lxzxrw7nskiy97yb9o 104 232782 589504 2026-10-18T09:38:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చెంగల్వ కాశకవి : ఇతఁడు “1 రాజగోపాలవిలాస ” మను ప్రబంధమును విజయరాఘ వాంకితముగా నొనర్చెను. చంపకవనమున శ్రీకృష్ణుఁడు తన యష్ట నాయికలతో సలుపు యష్టవిధలీలావిశేషము లిందు వర్ణితములు...' 589504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చెంగల్వ కాశకవి : ఇతఁడు “1 రాజగోపాలవిలాస ” మను ప్రబంధమును విజయరాఘ వాంకితముగా నొనర్చెను. చంపకవనమున శ్రీకృష్ణుఁడు తన యష్ట నాయికలతో సలుపు యష్టవిధలీలావిశేషము లిందు వర్ణితములు. పురుషో త్తమదీక్షితుఁడు : ఇతఁడు తంజాపురాన్న దానమహానాటక " మును విరచించి విజయ రాఘవుని వితరణశీలతను శ్లాఘించెను. అముద్రితము. కామరసు వెంకటపతిసోమయాజీ : ఇతఁడు "విజయరాఘవచంద్రికావిలాస ” మనెడి గ్రంథమును ఇది యక్షగానరూపమున నున్నది. అముద్రితము. గ్రథించెను. కోనేటి దీక్షితచంద్రుఁడు : ఇతఁడు " విజయరాఘవకల్యాణ" " మను నాటకమును రచించెను. విజయరాఘవనాయకుని కులగురు వగు శతక్రతు శ్రీనివాస తా తాచార్యుల ప్రియశిష్యుఁడు. ఇతని తండ్రి రామానుజాచార్యులు, విజయరాఘవ కాంతిమతుల వివాహ మిందుఁ బ్రధానకథావస్తువు. అముద్రితము. 1. తంజావూరు సరస్వతీమహాల్ గ్రంథాలయము వారి చే సంపాదకులు - శ్రీ నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు, M.A. 2. తంజావూరు సరస్వతీమహాల్ గ్రంథాలయములో నున్నది. D. No. 529 ; M. No. 684. 3. తంజావూరు సరస్వతీమహాల్' గ్రంథాలయములో నున్నది. D. No. 603; M. No. 686. 4. తంజావూరు సరస్వతీమహాల్ గ్రంథాలయములో మన్నది. D. No. 602; M. No. 701. బ్రచురింపఁబడినది.<noinclude><references/></noinclude> 6lew8apftha74n0s5s7k9r4coskph3v 104 232783 589505 2026-10-18T09:38:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 రంగాజమ్మ : రంగాజమ్మ విజయరాఘవుని యాస్థానములోని కవయిత్రులలో ముఖ్యురాలు. ఈమెయొక్క శృంగారరసతరంగితకవితానై పుణ్యమునకు ననితరసాధారణపై దుష్యమునకును మెచ్చి విజయరాఘవుఁ డీమెకు...' 589505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 రంగాజమ్మ : రంగాజమ్మ విజయరాఘవుని యాస్థానములోని కవయిత్రులలో ముఖ్యురాలు. ఈమెయొక్క శృంగారరసతరంగితకవితానై పుణ్యమునకు ననితరసాధారణపై దుష్యమునకును మెచ్చి విజయరాఘవుఁ డీమెకుఁ గనకాభిషేక మొనరించెను. ఈమె తండ్రి పసపులేటి వేంకటాద్రి, తల్లి మంగమాంబ. ఈమెను గూర్చి " ఉషాపరిణయము " యొక్క యుపో ద్ఘాతమున వివరముగఁ జర్చింపఁబడి యున్నది. విజయరాఘవుని యాస్థాన మున నీమెయొక్క పరిస్థితివిషయమున ననేక విభిన్నాభిప్రాయము లుప్ప తిల్లినప్పటికి నాంధ్రకవితాలోకమునకు నాంధ్రసారస్వత ప్రపంచమునకును నీమె నిత్యస్మరణీయురాలగు ఆంధ్రనారీరత్న మనుట నిర్వివాదము. రంగాజమ్మ కృతులు: 1. మన్నారు దాసవిలాసము (ప్రబంధము) 2. ఉషాపరిణయము ( " ) 3. మన్నారుదాసవిలాసము (యక్షగానము) 4. రామాయణసంగ్రహము 5. భారతసంగ్రహము 6. భాగవతసంగ్రహము ఇదిగాక యీమె రచించిన శృంగారరసము లొలుకు పదములు మొదల గునవి దొరకకపోవుట చింత్యమే. 1. తంజావూరు సరస్వతీమహల్ గ్రంథాలయమున నున్నది. అముద్రితము. రెండు ప్రతులు నెం. D. 213, 214; M. 245, 246. 2. తంజావూరు సరస్వతీమహల్ గ్రంథాలయమువారి చేఁ బ్రచురింపఁబడినది. సంపాదకుఁడు— శ్రీ వికల దేవుని ముందరశర్మ. 1, 1927–6 సంవత్సరమున కాకివాడ ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు వారి చేఁ బ్రకటిత ఓ 5. 6. ఈ గ్రంథములు దొరక లేదు.<noinclude><references/></noinclude> nu0bj8relryex3hybz9bg1bcsa9bxau 104 232784 589506 2026-10-18T09:38:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మన్నారుదేవుఁడు - కృతికర్త : ఇతఁడు విజయ రాఘవనాయకుని కుమారుఁడు. వైదుష్యవిషయ ములలోఁ బితృపి తామహులు కీతఁడు తీసిపోలేదు. "హేమాబ్జనాయికా స్వయంవర”మను నీ కృతిని "శృంగారరసగర్భసందర...' 589506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మన్నారుదేవుఁడు - కృతికర్త : ఇతఁడు విజయ రాఘవనాయకుని కుమారుఁడు. వైదుష్యవిషయ ములలోఁ బితృపి తామహులు కీతఁడు తీసిపోలేదు. "హేమాబ్జనాయికా స్వయంవర”మను నీ కృతిని "శృంగారరసగర్భసందర్భ విభాసురం ” బుగా నిర్మించి తనవంశ పారంపర్యముగా వచ్చు విఖ్యాతిని విశదీకరించిన కవి ఈతఁడు తన తండ్రితాతలవలనే పితృచరిత్రను విశదీకరించు " విజయ రాఘవాభ్యుదయమను ప్రబంధమును నిర్మించెను. హేమాబ్జ నాయికాస్వయంవరమున నీ విషయము వ్యక్తముగా చెప్పఁబడి యున్నది. కాని యీ విజయ రాఘవాభ్యుదయ మితవఱకు దొరకలేదు. శిఖామణి. చారిత్రకవి శేషములు : వూరును సమీపించినవి. ఇతఁ డు త్తమరాజకులమందు జన్మించి సకలసద్గుణసంపన్నుడై యుండియు దక్షిణాంధ్ర రాజ్య సింహాసన మధిష్ఠించని రాజకుమారుఁడు. ఇతఁడు కొంతకాలము కారాగార బద్ధుఁడై యుండెను. తంజా పుర సామ్రా జ్యమును మధురచొక్కనాథుని సైన్యములు కబళించుటకై తంజా ఆసమయమున నాసన్ను లందఱి నిరాదరణకుఁ బాత్రుఁడై న విజయ రాఘవనాయకుఁడు కారాగారమున నున్న తనపుత్రుని గారావిముక్తుని గావించి యతనితో సమాలోచన జరిపి చొక్కనాథు యుద్ధమున కే తీర్మానించెను. ఆసమయమునఁ దన తండ్రితో గలసి యుద్ధమునకు వెడలి తంజావూరు సమీపమున యుద్ధరంగమునఁ దండ్రితోసహా చొక్కనాథునిచే నిహతుఁడై వీరస్వర్గ మలంకరించిన వీరశిఖామణి మన్నారు దేవుఁడు. విజయ రాఘవనాయకుడు సకలసద్గుణో పేతుఁడును, వీరుఁడు ధీరుఁడు నగు తన యేకై క పుత్రుని కారాబద్ధునిగాఁ జేయుటకుఁ బ్రబ లము లగు కారణము లుండవలెను. మన్నారు దేవుఁడు కారాబద్ధుఁ డౌటకు 1. హేమాబ్జనాయి కాస్వయంవరము, కృత్యవతారిక, కృత్యుపసంహారము- " విజయరాఘవాభ్యుదయాది ప్రబంధ నిబంధన చాతురీధారేయుండును.<noinclude><references/></noinclude> 3l8b7afq67e78tq0jrxozvp12c88hgd 104 232785 589507 2026-10-18T09:38:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 పూర్వమే యతనికి చెంగమలదాసుఁ డని యొక పుత్రుఁడుండినట్లును వీరిద్దఱు విజయరాఘవుని యాస్థానమునందుండినట్లు “ ఉషాపరిణయము యొక్క యవతారికయందు వ్యక్తముగ నున్నది. 1 ఆస్థానమునఁ దనత...' 589507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 పూర్వమే యతనికి చెంగమలదాసుఁ డని యొక పుత్రుఁడుండినట్లును వీరిద్దఱు విజయరాఘవుని యాస్థానమునందుండినట్లు “ ఉషాపరిణయము యొక్క యవతారికయందు వ్యక్తముగ నున్నది. 1 ఆస్థానమునఁ దనతో సమానముగఁ గూర్చుండఁదగిన యోగ్యతలతో నొక పుత్రుఁ డున్న నతడు సుమారు 15 లేక 20 సంవత్సరముల వయస్సుగలవాఁడై యుండవల యును. అంతటి కుమారుని గల మన్నారు దేవునికి 35 లేక 40 సంవ త్సరములైన నుండును. అట్టియెడ శౌర్యధై ర్యాదిగుణములు విరాజిల్లు మన్నారు దేవుని గారాబద్ధునిగాఁ జేయుటకుఁ బ్రబలము లగు కారణము లుండియే తీరవలయు ననుట యుక్తము. కాని మన్నారు దేవుని చరిత్రను వ్రాయు నపుడు చరిత్రపుట లు నిరక్షరము లగుచున్నవి. సరియైన కారణము లెచ్చటను దెలుపఁబడియుండ లేదు. " కోపోద్రిక్తుఁ డగు విజయరాఘవ నాయకుఁడు. తన పుత్రుఁడగు మన్నారు దేవుని కారాగారమున నుంచె" నని మాత్రము టైలరు గ్రంథము తెలుపుచున్న ది.2 తంజాపురనాయక రాజులచరిత్రమును (The Nayaks of Tanjore) వ్రాసిన శ్రీవృద్ధగిరీశ౯ M.A; M. Litt, L. T; గారును నీ విషయమున సేమియుఁ దెలియుట లేదని వ్రాసియున్నారు. కాని foot note లో శ్రీ నరసింహలు నాయుఁడుగారి దక్షి ణయిండియా చరిత్ర (రెండవ భాగము) నుండి మన్నారు దేవుఁడు కారాబద్ధుఁ డౌటకుఁ గల కారణముగా నీక్రింది విచిత్రకథ నుదహరించియున్నారు. 1. " మహిత ప్రభావుండుగు మన్నారు దేవుండును శతయశోధనుండగు తాతమనుం డును రంగద్గుణవిలామండగు చెంగుమందాసుండును మొదలగు నిఖిల జన మిత్రులైన పుత్రులను, నిరుపమచరిత్ర పవిత్రులైన పౌత్రులును రంగాజమ్మకృతి యం పరిణయము ప్రథమాశ్వాసము, పుట-3. 2. "That in a transient fit of anger he had put irons on his son Mannarapa-Naicker, and he confined him in prison." Oriental Historical Manuscripts by William Taylor, Vol. II-page 195.<noinclude><references/></noinclude> odb8gfetscv0zl1uwqso56ju979wez2 104 232786 589508 2026-10-18T09:38:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 " మంత్రియగు గోవింద దీక్షి తులయొక్క కుమార్తెలో నొకతెను మన్నారు దేవుఁడు ప్రేమించెను. ఈ విషయమును గోవింద దీక్షితుఁడు విజయరాఘవుని దృష్టికి తేగా కోపోద్రిక్తుఁడైన విజయరాఘవుఁ...' 589508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>11 " మంత్రియగు గోవింద దీక్షి తులయొక్క కుమార్తెలో నొకతెను మన్నారు దేవుఁడు ప్రేమించెను. ఈ విషయమును గోవింద దీక్షితుఁడు విజయరాఘవుని దృష్టికి తేగా కోపోద్రిక్తుఁడైన విజయరాఘవుఁడు మన్నారుదేవుని జెఱలో నుంచెను”” పై పంక్తులను జూచిన దే యంత యసంగతమైన విషయమో యెల్లరకు తెలిసినదే. గోవింద దీక్షితులు దాదాపు అచ్యుతనాయకుని కాలములోను రఘునాథుని కాలమున నారంభ దశయందును నున్నట్లు చరిత్ర విశదపరచుచున్నది. తర్వాత నాస్థాన మును కుమార తాతయాచార్యులు క్రమముగా శ్రీనివాస తాత యాచార్యు లును నలంకరించిరి. విజయరాఘవుని కాలమున గోవింద దీక్షితురే లేనప్పుడు కున్నారు దేవుని జెఱనుంచుట కక్ష్యడు కారణ మగుట దురూ హ్యము. గోవింద దీక్షితుల వంశమే విజయరాఘవనాయకుని కాలమున తంజావూరులో నుండిన దనుట కూడ సందేహాస్పద మే. ఒక వేళ నా సమయమునఁ గులగురువు, మంత్రి, యాస్థానపండితుఁడు సమస్తము నగు శ్రీ శ్రీనివాస తాతాచార్యుల కుమార్తెలలో నొకతెను మన్నారు దేవుఁడు వరించి యిట్లు దుర్గతిపాలాయె ననుట యుక్త మగునేమో! కాని యీ కారణము లన్నియు నమ్మదగినవిగఁ దోచుట లేదు. నాయకుఁ డంతటివాఁడు స్వల్ప కారణములను బెద్ద చేసికొని విమలయశుఁ డును శౌర్యసాహసో పేత్యుడును నగు మన్నారు దేవుని జెఱ బెట్టి తన వంశగౌరమును మంటగలుపునా ! దాని కేవో రాజకీయము లగు కొన్ని ముఖ్యకారణము లుండక తప్పదు. ఆచోటనే చరిత్ర మౌనముద్ర వహించుచున్నది. మన్నారు దేవుఁడు చెఱనుండి విముక్తుఁడు కాగానే తన తండ్రిని జూచి యీ క్రిందివిధముగఁ బల్కె నట - విజయ రాఘవ Tradition 1. “The reason for his imprisonment is not known. has a fanciful story to tell. It says that he advanced his love to one of the daughters of Govinda Dikshita and when this was brought to the notice of the Nayaka by the minister himself, he ordered him to be put into prison" (The Dakshina India Charitram by Narasimhalu Naidu Vol. II) The Nayaks pf Tanjore by Sri V. Vridhagirisan M. A.; M. Litt. LT;<noinclude><references/></noinclude> pk7w0f7ho69jckveyickha6lcfn8xgu 104 232787 589509 2026-10-18T09:38:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 క. మణిఁ గిందుపఱచి జలనిధి తృణముకొ"బై నుంచె నతనిదే కొదవ సుమీ! మణి మణియె తృణము తృణమే రణవిజయదిలీప ! విజయరాఘవభూపా! పై పద్యమును విన్న దే యపార పుత్ర వాత్సల్యాక్రాంతుఁ డగు విజయ రాఘ...' 589509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 క. మణిఁ గిందుపఱచి జలనిధి తృణముకొ"బై నుంచె నతనిదే కొదవ సుమీ! మణి మణియె తృణము తృణమే రణవిజయదిలీప ! విజయరాఘవభూపా! పై పద్యమును విన్న దే యపార పుత్ర వాత్సల్యాక్రాంతుఁ డగు విజయ రాఘవుఁడు మన్నారు దేవుని గౌఁగలించుకొని తన యానందబాష్పాంబు ధారలతో నతని నభిషిక్తుని గావించె నట. పై విషయములను బరిశీ లించినచో మన్నారు దేవుని నిష్కళంకతయు నతఁడు కారాబద్ధుఁ డగు టకు కొన్ని రాజకీయములే కారణములుగ నుండవచ్చుననుటయు స్పష్టము కాఁగలదు. హేమాబ్జనాయి కాస్వయంవర " మను నీ గ్రంథమును G " నితఁడు కారాగారమున నుండగా రచించెనని నానుడి. మనకు దొరకని హేమాబ్జనాయికా స్వయంవరమును బరిశీలించినను గూడ నీమన్నారు దేవుఁ డెంతటి పితృ భక్తిగలవాఁడో విశడము కాఁగలదు. ఇట్టి తంజాపురాంధ్రనాయక రాజ్య సింహాసనము నధిష్ఠించని రాజకుమారుఁడును మహిత ప్రభావుఁడును నగు మన్నారు దేవునికిఁ జరిత్రయందును నధికప్రాధాన్యము లేక పోవు ట చింత్యమే. విజయ రాఘవాభ్యుదయము నటుంచి హేమాబ్జనాయికా స్వయంవరము : ఈగ్రంథము తంజావూరుసరస్వతీమహాల్ గ్రంథాలయమున నున్న తాళపత్రాత్మకమైన గ్రంథము, పై గ్రంథము సవివిరణ సూచీపత్రము (The Descriptive catalogue of Telugu Manuscripts in the Tanjore Maharaja Serfoji's Saraswathi Mahal Library, Tanjore) నం దీక్రింది విధముగ వివరింపఁబడియున్నది. 1. Oriental Historical Manuscripts by William Taylor, Vol. II Page No. 195-<noinclude><references/></noinclude> n1ibiljz9vy7x02skp5me828h6uj55j 104 232788 589510 2026-10-18T09:39:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 674 హేమాబ్జనాయికాస్వయంవరము (మన్నారు దేవుఁడు) M. 675 ; S–17X; L-40; II-6; G. 960. Beginning End Colophon } ఈ మూఁడును గ్రమముగ నివ్వఁబడియున్నవి. Subject :—హేమాబ్జనాయి కాస్వయంవరము. మన్నారు కొలు వుండగా నొకనాడు దేవతలు వ...' 589510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 674 హేమాబ్జనాయికాస్వయంవరము (మన్నారు దేవుఁడు) M. 675 ; S–17X; L-40; II-6; G. 960. Beginning End Colophon } ఈ మూఁడును గ్రమముగ నివ్వఁబడియున్నవి. Subject :—హేమాబ్జనాయి కాస్వయంవరము. మన్నారు కొలు వుండగా నొకనాడు దేవతలు వచ్చి వానితో సముద్రమథనవిషయము విన్న వించిరి. మన్నారపుడు వెడలి పాలమున్నీట బుట్టిన యమృతంబు దేవతల కొసఁగి సముద్రుని కన్య యగు రక్తాజ్ఞ యను నా పెను వివాహ మాడెను. ఈకధ యింను వర్ణితము. Remarks :సమగ్రము. వ్రాత చక్కనిది. తప్పులు లేవు. శైథిల్య గ్రంథ పాతములు లేవు. This work is Hēmābjanayikāswayamvaramu by Mannārudeva the son of king Vijayaraghava Nayak. The author refers herein to another production of his Vijayaraghavabhyudayamu, which is however unfortunately lost to us. . మన్నారుదేవుఁడు తనతండ్రి యగు విజయ రాఘవనాయకుని యనుమతిని నీ గ్రంథమును శృంగారరసగర్భ సందర్భ విభాసురంబుగా రచించెనట. ఈ మధుర శృంగార కావ్యము యక్షగానరూపమున నున్నది. తోలుదొ ల్త ' మన్నా రుగుడి' యను చంపకారణ్యక్షేత్రమున వేంచేసి యున్న తమకులదై వ మగు శ్రీరాజగోపాలస్వామి దేవి చెంగమలమ్మ యొక్క ప్రార్థన. తర్వాత సంప్రదాయానుగతముగ వందఱి సమస్కారా నంతరము గ్రంథము ప్రారంభింపఁబడినది. కథాసంగ్రహము : దక్షిణద్వారక (మన్నా రు గుడి) యందు శ్రీ రాజగోపాలుఁడు పదియాఱు వేవురు చెలువలు గొలువ గొలువై యుండి సంగీత నాట్యా దినకల కళావి శేషములయం దాసక్తుఁడై యుండ నజుఁడు మొదలగు దేవతలు<noinclude><references/></noinclude> 9wtyz1huh37siny4oynge6oazwp396y 104 232789 589511 2026-10-18T09:39:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 వచ్చి క్షీ రాబ్ధిని మధించి తమ కమృతమును బంచి పెట్టు మని వేడిరి. వెంటనే వారితోఁగూడి శ్రీరాజగోపాలుఁడు క్షీరవారిధికడ కేగి దానవులు రప్పించి వారిని పెన్నుద్దులై క్షీరసముద్ర...' 589511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 వచ్చి క్షీ రాబ్ధిని మధించి తమ కమృతమును బంచి పెట్టు మని వేడిరి. వెంటనే వారితోఁగూడి శ్రీరాజగోపాలుఁడు క్షీరవారిధికడ కేగి దానవులు రప్పించి వారిని పెన్నుద్దులై క్షీరసముద్రమును మధింప నియమించి మండరధ రా ధరమును గవ్వపుఁగొండగాఁ జేసి వాసుకిని దరిఁత్రాడుగా నేర్పఱచుట, దేవదానవు లట్టహాసములు జేయుచుఁ బాలసముద్రమును మధింప నందుద్భవించిన హాలాహలమును బర మేశ్వరుఁడు కబళించెను. తర్వాత పారిజాతము ఉచ్చైశ్రవము కామధేనువు చంద్రుఁడు కల్పవృక్షములు చింతామణి అమృతకలశము కౌస్తుభమణి మొదలగునవి క్షీరసాగరమున జనించినవి. అదేసమయమున నాపాలసముద్రమునుండి చెంగమలమ్మ యవతరించినది. శ్రీరాజగోపాలస్వామి చెంగమలమ్మయుఁ బరస్పరము అమృతమును పంచుకొనుటయందు దేవదానవులకు మరులుకొనుట, సంభవించిన వాగ్వివాదమును బరిష్కరించి యమృతరసమును నమరులకుఁ బంచిపెట్టి దై తేయుల వంచించుటకై శ్రీరాజగోపాలుండు మోహినియై వచ్చి యమృతమును నాది తేయులకు నిచ్చి దక్షిణద్వార కాపురంబు జేరుట, హేమాబ్జనాయిక విరహ వేదనచే మిగులు తపించి రూపవతి యను చెలిని మన్నారువద్దికి రాయబార మంపుట, శ్రీరాజగోపాలుఁ డామెను స్వయం వరమునఁ బరిణయమాడుటకు సమ్మతించుట, చెంగమలా రాజగోపాల కులు విరహ వేదనాసంతప్తులగుట, ఆసందర్భమునఁ దంజాపురాధీశుఁ డగు విజయ రాఘవుండు మన్నారుదర్శనమునకై వచ్చి యీతని విన్న దనంబు సకం గారణ మడుగ వివరముగా తెలిపి శ్రీ రాజగోపాలుఁడు చెంగమలా జీవికిని తనకును వివాహము జరిపింపు మని కోరుట, విజయ రాఘవనాయ కుఁడు సముద్ర రాజువద్ద కరిగి హేమాబ్జనాయికా రాజగోపాలుల వివా హము నేర్పఱచి వివాహము జరిపించి వారి యనుగ్రహమునకుఁ బాత్రుఁ డగుట మొదలగు కథాసందర్భము అతిమనోహరముగ వర్ణితములు. వైశిష్ట్యము - విశేషములు : ఈ హేమాబ్జనాయి కాస్వయంవర మించుమించు తంజావురాంధ్ర నాయక రాజుల కాలములో నాంధ్ర భాష చెందిన యభివృద్ధియొక్క పరా కాష్టను దెలుపునదిగాఁ జెప్పనొప్పును. మన్నారు దేవునితో తంజాపుర<noinclude><references/></noinclude> ecvs1tgdi579zfd5cvq6jlfd88b6zij 104 232790 589512 2026-10-18T09:39:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 నాయక రాజ్య మంతరించినట్లే. తర్వాత మహారాష్ట్రుల పరిపాలవము వచ్చినది. ఇతని కృతులలోఁ గూడ నిది రెండవదియు గడపటిదియు నగును. ఈ కృతియే తంజాపురాఁధ్రనాయక రాజు లాంధ్రభాషామతల్లి కర్...' 589512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>15 నాయక రాజ్య మంతరించినట్లే. తర్వాత మహారాష్ట్రుల పరిపాలవము వచ్చినది. ఇతని కృతులలోఁ గూడ నిది రెండవదియు గడపటిదియు నగును. ఈ కృతియే తంజాపురాఁధ్రనాయక రాజు లాంధ్రభాషామతల్లి కర్పించిన గ్రంథకుసుమాంజలిలోని కడపటి పుష్పము. గ్రంథములోని కొన్ని విశేషముల గమనింతము — దేవాసుర యుద్ధము, సముద్రమధ నము, అంద పూర్వవస్తువు లుద్భవించుట, కలశాబ్ధికన్యావిర్భావము, ఆమె శ్రీవిష్ణుమూర్తిని వివాహమాడుట ఇత్యాదిసంభవము లెక్కడ! విజయ రాఘవనాయకుని తంజావురాంధ్ర రాజ్యపరిపాలనాకాల మెక్కడ! చెంగ మలారాజగోపాలకుల వివాహమునకు విజయరాఘవుఁడు మధ్యవర్తి యగుట యెంత యసంభవము, కాని యిట్టి యసంభావిత సంభవములను గూడ సుతలితముగఁ జిత్రించి రసికుల రంజింపఁ జేసిన మన్నారు దేవ నాయకుని నైపుణ్యము ప్రశంసార్హము. పై విధముగ నపూర్వచిత్రణమున నీతని లేఖని ప్రసరించుట కీతని కులదైవమగు శ్రీ రాజగోపాలస్వామియందును దనతండ్రి యగు విజయరా ఘవనా యకునియందును దనకు గలిగిన విశృంఖలిత భక్త్యా వేశవివశతయే కారణముగాఁ చెప్ప కొప్పును. విజయరాఘవనాయకునిచే రచింపఁబడిన "విప్రనారాయణ చరిత్ర " మందును నీవిధముగనే యసంభావితకల్పన యొకటి గలదు. ఆ గ్రంథకర్త విజయరాఘవుఁడు, గ్రంథప్రతిపాద్య మగు విప్రనారాయణుని విచారణచేయు సభ కధిపతియు విజయ రాఘవుఁడే. శైలి: నాయక రాజుల కాలమునాటి యాంధ్ర భాషాభివృద్ధికి నాటియాంధ్ర భాషామతల్లి యొక్క బహువిధవిలాసములకు నీ హేమాబ్జనాయి శాస్వయం వర మొక యుదాహరణము కాఁగలదు. పదము అతి సరళములు, కాని భావము గంభీరము. సంభవము లతిసంకటములు, కాని మనోహరముగ వర్ణి తములు, జూను తెనుఁగు పదగుంభనతో శృంగారరస తరంగిత క థా సందర్భ<noinclude><references/></noinclude> r7t5skmmgbipao718l9p6sp8ot7fcfq 104 232791 589513 2026-10-18T09:40:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 ముతో నిట్టి మనోహర కావ్యఖండమును సృష్టించి కవితావైశిష్ట్యమును చాటిన మన్నారు దేవనాయకుఁ డాంధ్ర పాఠకలోకముచే వేనోళ్లఁ బొగడఁ దగినవాఁడనుటలో సత్యుక్తి లేదు. జాను తెనుఁగుయొక్...' 589513 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 ముతో నిట్టి మనోహర కావ్యఖండమును సృష్టించి కవితావైశిష్ట్యమును చాటిన మన్నారు దేవనాయకుఁ డాంధ్ర పాఠకలోకముచే వేనోళ్లఁ బొగడఁ దగినవాఁడనుటలో సత్యుక్తి లేదు. జాను తెనుఁగుయొక్క సంపూర్ణ వికాస మును, నాటి శృంగార హాస్యాదిర సగర్భిత కావ్యానుభూతిఁ గోరువారికిని నీ హేమాబ్జనాయికాస్వయంవర మొక యనితర సాధారణమైన విందు. పరిష్కరణము : ఈ సరస్వతీమహల్ గ్రంథాలయములోని M. 675; D. 674. సంఖ్య గల యేకైక తాళపత్రప్రతియే యీ ముద్రణమునకు మాతృక. వ్రాఁత చక్కగను శుద్ధముగ నుండి తప్పు అధికముగ లేకుండుట పరిష్కరణమున కధికముగఁ దోడ్పడినవి. మాతృకాగతములగు పాఠములు దిద్దఁబడిన చోట్ల యథామాతృకాపాఠములు క్రింద (foot note) నివ్వఁబడియున్న వి. ఇట్టి యపూర్వ మగు గ్రంథమును బరిష్కరింప నన్ను నియమించినందులకు సరస్వతీమహాల్ గ్రథాలయనిర్వాహక సంఘ గౌరవ కార్యదర్శి శ్రీయుత యస్. గోపాలన్, BA; BL; గారికి నా మనఃపూర్వకాభినంద వముల పర్పించుచున్నాను. తెలుగు ముద్రణమునందుఁ బరిపూర్ణానుభ వము గల “రత్నం ప్రెస్" సందీ గ్రంథము ముద్రింపఁబడుట ముదావహము. శుభమస్తు. యగు సరస్వతీమహల్ గ్రంథాలయము, తంజావూరు. 16-7-1966 } విఠలదేవుని సుందరశర్మ 16<noinclude><references/></noinclude> eeyrp7ja2zwh5w4kih2gwj9oynj1ixb 104 232792 589516 2026-10-18T09:45:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగసారము* -- అవతరణిక - --వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి [సుభాషి- నవంబరు 1827 పుటలు 74 - 79 - సం॥ ] ఈ 'యవతరణిక' యింతవఱకు నేఁటి గ్రంథపరిశోధకు లెవ్వరుగాని తడవిచూచినదిగాఁ దోఁపదు. ప్రాచ్యలిఖిత పు...' 589516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగసారము* -- అవతరణిక - --వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి [సుభాషి- నవంబరు 1827 పుటలు 74 - 79 - సం॥ ] ఈ 'యవతరణిక' యింతవఱకు నేఁటి గ్రంథపరిశోధకు లెవ్వరుగాని తడవిచూచినదిగాఁ దోఁపదు. ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకళాలలో నీయవతరణిక లేదు. బ్రౌను దొరగారు 'ఆనియాది గణపతిదేవుఁడని' వ్రాసినదానినే శ్రీ వీరేశ లిఁగము పంతులుగారు పులచరిత్రమున ననువదించిరి; గాని యాశ్వాసాంత గద్యములను వారు సరిగా బరిశీలింపరయిరి. మఱియుఁ బంతులుగారు దానిని మిక్కిలి యర్వాచీనమైన కృతినిగాఁ గూడఁ దలంచిరి. కవుల చరిత్రము తృతీయ భాగమున దాని విషయముఁ జెప్పిరి. వారి వ్రాఁతను నమ్మి యాగ్రంథమం దాదరము లేనివాఁడనై నేనును నక్కడక్కడఁ గానవచ్చిన వ్రాతప్రతులను సేక రింపనయితిని ! ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తకశాలలో నాలుగు పుస్తకములున్నను నవి భిన్నప్రతులుగావు; సమగ్రములునుగావు. ఈ గ్రంథము వ్రాతప్రతులున్న స్థల ములు కొన్ని నాకు జ్ఞప్తిలోఁ గలవు గాన వాని నిఁశ సేకరింపఁ బ్రయత్నించును. ఈ యవతరణికను దోలుత సేకరించినందుకు మా మిత్రులు శ్రీ విశ్వనాథశర్మ గారిని సంభావించుచున్నాఁడను. శ్రీ వీరభద్రరావుగా రియవతరణికలోని ముఖ్యవిషయములను బెక్కిం టిని బరిగణించి నాకుఁ గానవచ్చిన విశేష విషయములఁ గొన్నింటినిగూడఁ దెలుపుకొనుచున్నాఁడను. ఇందు వర్ణితులయిన కృతికర్తవంశమువారును, గృతిపతి వంశమువారు ను ఆంధ్రారాధ్య బ్రాహ్మణులు. 'నూకనారాధ్యవరా' ఇత్యాది సంబోధనములు పెక్కులు గలవు వీరు లింగధారులుగారు, కృతిపతియగు సూకనారాధ్యుఁడును, దత్పితయగు నాగయయుఁ బాశుపతవ్రతులు. నాగయను గూర్చి "కాశీలోఁ గద లక పాశుపతవ్రతశీలుఁడై మోక్షమార్జించి మించె"ననియు, నూకయనుగూర్చి "కాశికాదేశ ముఖ్య ప్రదేశములఁ జరించి కులకోటులను నుద్ధరించినట్టే" అనియు గలదు. శివయోగసారము కడముట్టఁ జదివినను గూడ నెక్కడను లింగధార ణము, కర పీతార్చనము మొదలగు వీర శైవాచారములు కానరావు అంతరలింగా ర్చనము, పీఠలింగార్చనము నందుఁ జెప్పఁబడినవి. ఆంధ్రారాధ్యసంప్రదాయము<noinclude><references/></noinclude> 896cn9jzhfxep3pn773sqdvgq29jgio 104 232793 589517 2026-10-18T09:45:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మణిమంజరి - ఫిబ్రవరి 1984 71 వీర శైవసంప్రదాయముకంటె వేఱయినది యనియు, ఆంధ్రారాధ్యులు పాశు పతసంప్రదాయమువారనియు దీనివలనఁ గూడ నిరూపితమగుచున్నది. మఱియు నేతత్కృతిక ర్తృ కృతిభర్తృవం...' 589517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మణిమంజరి - ఫిబ్రవరి 1984 71 వీర శైవసంప్రదాయముకంటె వేఱయినది యనియు, ఆంధ్రారాధ్యులు పాశు పతసంప్రదాయమువారనియు దీనివలనఁ గూడ నిరూపితమగుచున్నది. మఱియు నేతత్కృతిక ర్తృ కృతిభర్తృవంశములవారి కేలికలయిన కాకతీయగణపతిచక్ర వర్తికి, రుద్రాంబికకుఁ, బ్రతాపరుద్రునకు విశ్వేశ్వరశివాచార్యుఁడును, చత్పు త్రుఁడు కాశీశ్వరశివాచార్యుఁడును ననువారు గోళకీమఠాచార్య పట్టాభిషి క్తులు దీక్షాగురువులు. తత్త్వద్విషయములుగొన్ని బసవపురాణపీఠికలో వివరిం చితిని. వారు మందర గ్రామమున నెలకొల్పిన మహావిద్యాపీఠమనఁదగినపీఠ మున విద్యార్థిభ్యో.. పరంభాగం శుద్ధశై సమతాయచ ప్రసూత్యారోగ్యశాలాభ్యాం విప్రసత్తాయచేతరమ్ ప్రాదాద్వి శ్వేశ్వర శివశ్శివసిద్దాంతపారగః ఋగ్యజుస్సామవేదానాం సమ్యగధ్యాపకాస్త్రయః పదవాక్య ప్రమాణానాం సాహిత్యస్యాగమస్యచ పై శ్లోకములందు 'సద్ధశైడమఠ'మని కలదు. శుద్ధశై వనుకఁగా : మిశ్ర శైన మితి ప్రోక్తం శుద్ధశైవ సథశ్రుణు సింహాససస్థితంలింగ మర్చయేద్దేశికోత్తమః నిత్యం త్రికాలం భక్త్యా యః లింగార్చనరతస్సదా ఆగమార్థానుసంధాతా మద మోహాదివర్జితః ధ్యాజ్ఞానసమాయుక్త ఆరాధ్యస్తేన కథ్యతే భూతిరుద్రాక్షసంయుక్తో భజన్కాత్రయే శివమ్ ఉద్ధ శై వమితిప్రోక్తం శ్రితశైవ మతోచ్యతే. మీఁది పాములలో నిర్వచింపఁ బడిన పద్ధతియే యాంధ్రారాధ్య సంప్రదాయము వారిది. కాకతీయ చక్రవర్తులు వారి గురువులను విశ్వేశ్వర శివా చార్యాదులు ఆంధ్రదేశమున బెంపొందించిన శైవసంప్రదాయమిదియే. నేఁటి యాంధ్రారాధ్యవర్యులు వీరశైవసంప్రదాయమువారని తలఁచుట సరిగాధనియే నా నిశ్చయము. బసవపురాణ పీఠిక చూడఁ గోరెదను. మఱియు నీయవతరణికతో రుద్రమదేవి కూఁతురగు రుయ్యఁబను నారాధ్య బ్రాహ్మణుఁడగు నన్నయదేవుఁడు పెండ్లాడినట్లు స్పష్టముగాఁ గలదు. దీనిని జూచిన తరువాత దీనికి సంవాదిగా నింకొక విషయము నాకుఁ గాన వచ్చినది. మల్కాపుర శాసనమును<noinclude><references/></noinclude> 69rjvimbzj3x5zetjo3f4icc1mrizwd 104 232794 589518 2026-10-18T09:45:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '72 శివయోగసారము - అవతరణిక: శ్రీచోకేశ్వరమాళ వక్షితిపతీ రాజన్య చూడామణి యచ్ఛిష్కౌ; కిమతః పరం గణపరి శోణీపతిర్యత్సుతః సస్యాత్వస్య ముదే సదేశికవరశైవాగమాంథోనిధి శ్రీవిశ్వేశ్వరి...' 589518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>72 శివయోగసారము - అవతరణిక: శ్రీచోకేశ్వరమాళ వక్షితిపతీ రాజన్య చూడామణి యచ్ఛిష్కౌ; కిమతః పరం గణపరి శోణీపతిర్యత్సుతః సస్యాత్వస్య ముదే సదేశికవరశైవాగమాంథోనిధి శ్రీవిశ్వేశ్వరిదేశికః కలచురిక్ష్మాపాల దీక్షాగురుః. అని శ్లోకమున్నది. “చోళరాజును మాశవరాజును విశ్వేశ్వర శివాచా ర్యునికి శిమ్మలు, ఇఁకఁ జెప్పెడి దేమి? కాకతీయ గణపతిచక్రవర్తి యావిశ్వేశ్వర శివాచార్యునికిఁ "ుచూరుఁడే" యని దీని కర్ణము శిష్యమాత్రత్వమేయగుబో చోశ నూరవరాజులతో పాటుగానే గణపతి పేరును జెప్పఁ దగియుండును. గణపతి చక్రవర్తికి విశిష్టశిష్యత్వమును దెలుపునదో లేక నిజముగాఁ బుత్ప్ర త్వమునే తెలుపునదో పై శ్లోకము శివయోగసారావతరణికలో రుయ్యాంబ విషయము గాన రాకున్నచో నిక్కడ విశిష్టశిష్యత్వము మాత్రమే యర్థమని తలఁతుము. ఇప్పుడు ఈ యర్థముకూడఁ గలదేమో యని సంశయము పొడమి.నది. 3 కవిస్తుతిలో "మఱియును నంధ్రకావ్యపథము దీర్చిన నన్నయభట్టు గారి... "నని కలదు. ఈ గణపతిదేవకవినాఁట నన్నయభట్టారకునిఁ గూర్చి యెట్టి భావము:కలదో యిది స్పష్టముగాఁ దెలుపుచున్నది! రాజనరేంద్ర సంచి కలో నేను వ్రాసిన వ్యాసమున కిది బలము నొసంగుచున్నది. మఱియు. క. అసమ శివభక్తిర సమా నసునిం బాల్కురికి సోమనాథునిఁ గవిరా జసమున్నతయశు, సద్యః ప్రసాదియగు చక్రపాణి రంగనఁ గొలుతున్. అనియుఁ గవిస్తుతిలోఁగలదు. ఈ పద్యమెంతయు నాకు సంతోషము గొల్పినది. పాల్కురికి సోమనాథునితో స్పర్థించి చక్రపాణి రంగనాథుఁడనువైష్ణ వుఁడు (తెలుఁగుదేశమువాఁడు) శివనిందచేయఁగా నాతని కన్నులు రెండును బోయె ననియు, అహోబలనృసింహస్వామి కలలో శివనిందచే నీ కన్నులు పోయిన వని తెలుపఁగా నాతఁడు శ్రీగిరికిఁబోయి మల్లికార్జును నారాధించి యా స్వామిమీఁద సంస్కృతాంధ్రములలోఁ గొన్ని కృతులను జెప్పి పాల్కురికి సోమనాథునికి శిష్యుఁడై మరల రెండు కన్నులను ఐడ సెననియుఁ బెక్కు కర్ణాటక కృతులలోఁ గలదు. పైకథార్థమును రూపించుచు ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకశాలలో "రంగన'' కృతిగా నయనరగడ యని యొక గ్రంథము కలదు.<noinclude><references/></noinclude> hjuabhnc6u5qwl3612qcny6njdsg9s5 104 232795 589519 2026-10-18T09:45:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మణిమంజరి - ఫిబ్రవరి 1984 8. శ్రీపార్వతీశుఁ జూదక పాపాత్ముఁగుఁ బోవఁ బథమునఁ జుషుల్ దీపించుడృష్టి తొలఁగిన శ్రీపతినడుగంగఁ జెప్పె శివుఁ గర్తనుగాన్ అని దానియారంభమునఁ బడ్యము గలదు. 73...' 589519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మణిమంజరి - ఫిబ్రవరి 1984 8. శ్రీపార్వతీశుఁ జూదక పాపాత్ముఁగుఁ బోవఁ బథమునఁ జుషుల్ దీపించుడృష్టి తొలఁగిన శ్రీపతినడుగంగఁ జెప్పె శివుఁ గర్తనుగాన్ అని దానియారంభమునఁ బడ్యము గలదు. 73 బసవపురాణపీఠికలో నీ గ్రంథమును గూర్చి హెచ్చుగా వ్రాసితిని. నాల్గు చరణము లిక్కడ. - శ్రీశై లవల్లభుని శిఖరంబు పొడగండి..... సథలందు భక్తులకు జయవాదమునికంటే - గౌరీశుఁడే సర్వక ర్తగాఁ బొడగంటి - బహుపాపసులు నన్నుబట్టువిడుచుట గంటి - నయముగా నయనములు నాకీయఁ బొడగంటి ఇంక శ్రీగిరిఁజేర నేఁ గందు నని కంటి తనరశ్రీరంగకవి దాత యని పొడగంటి -- --- ఇత్యాదులు. వైష్ణవమప్పుడు రంగనాథుఁడే శైవుఁడై రంగకవియయ్యెను. "ఘనుఁడు రంగన దూషకరగండఁ డనికంటే" ననియుఁ గలదు. పైవిషయములను నీగణపతి దేవకవి కృత్యపతరణిక యథార్థపఱుచుచున్నది. నే వెల్లడించిన 'సయసరగడ' చక్రపాణి రంగనదే యగుననుట కిఁక సందేహింపరాదు. 38 కొలనిరుద్రదేవుని వర్ణనమున “నరులెల్ల వ్యాకరణబ్రహ్మయన సకలా గమవిదుఁడయ్యె నట్లైయితఁడు" - అని కలదు. ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకళాలలో 'రాజరు దీయ' మని యొక సంస్కృతవ్యాకరణ గ్రంథము కలదు. దానిఁగూర్చి తెల్గుదేశపు సంస్కృతకవుల చరిత్రమున నేసిట్లు వ్రాసితిని ——"కాశికయని పేరు గల పాణినవ్యాకరణసూత్రవృత్తిలోనున్న కారికల సన్నింటిని శ్లోకవార్తికమను పేర నుద్ధరించి దానికి రాజరుద్రీయమను పేరఁ బ్రతాపరుద్రదేవుఁడు వ్యాఖ్య రచించినాఁడు. గవ్వనిట్టున్నది. 'ఇతి రాజరు ద్రవించితే శ్లోకవార్తిక వ్యాఖ్యానే ప్రథమస్యాధ్మాయస్య ప్రథమః పాదః' కొన్ని గద్యలు: 'ఇతి రాజగు దీయే కాశికా వృత్తిశ్లోకవ్యాఖ్యానే' అని కలవు. మఱియు నొక్కచోట నిట్లున్నది: “ఆది రాజకాకతీయ ప్రతాపరుద్ర ప్రధానవర్యస్య ముద్రాకగన్నయసూను రచితం వార్తీకవ్యాఖ్యాసమ్"---కావున నిది కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుని కృతికానేరదు.<noinclude><references/></noinclude> beon1s9q82t7y5c4o2j6e0zihh30ej1 104 232796 589520 2026-10-18T09:46:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '71 వివయోగసారము-అవతరణిక: ప్రభాకరశాస్త్రి ఆ కాకతీయ ప్రతాపరుద్రదేవుని ప్రధానపర్యుడును, గన్నయకుఁ గుమారుఁడును నయిన రుద్రరాజు రచించినది. ఇదివఱకు నే నీగన్నయ మార్కండేయ కృతిపతి య...' 589520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>71 వివయోగసారము-అవతరణిక: ప్రభాకరశాస్త్రి ఆ కాకతీయ ప్రతాపరుద్రదేవుని ప్రధానపర్యుడును, గన్నయకుఁ గుమారుఁడును నయిన రుద్రరాజు రచించినది. ఇదివఱకు నే నీగన్నయ మార్కండేయ కృతిపతి యగు నేమోయనుకొంటిని. ఈ శివయోగసారానతరణికవలన నీగ్రంథ కర్త్య విషయము విస్పష్టమయినది. కొలని రుద్రదేవుడే యేతద్గ్రంథకర్త యగును. ఈతనికి 'వ్యాకరణ 'బ్రహ్మ' యని బిరుదనామముఁడుట, కాకతీయ ప్రతాపుడ దేవుని ప్రధాన వకృత్వముండుట, గన్నయ పుస్త్రత్వముండుట యట్టి నిశ్చయముకకు సాధకములు, S భీముఖండకృత్యవతరణికలో 'అరియేటి యన్నమంత్రి కొలని ప్రతాపరుద్ర సృపాలునిచే 'అరేడు' గ్రామము దానముగొన్నట్టుకలదు. భీమఖండపు రెండుముద్ర ణము లందును నీవిషయమును దెలుపు పద్యము చెఱుపఁబడినది. ముద్రణము లంటిట్లున్నది: కొలనుఁబ్రతాపరుద్ర నృపకుంజరుచేత నరేంద్రసారణీ సరించి ర్భమాన బహు సస్యసమాకుల మగ్రహారమై వెలయ విథాకర గ్రహణవేళఁదగంగఁ జరి గ్రహించి బం ధుల భరియించే నన్న విధుతో సరియెట్లు ప్రధానలెవ్వరున్. ఈ పద్య మిట్లుండవలెను: కొలని ప్రతాపరుద్ర నృపకుంజరుచేత నరేడు సారణి సలిలవి వర్థమాన బహు సస్యసమాకుల మగ్రహారమై కొలని ప్రతాపరుద్రరాజు నేఱుఁగా గలఁడని యెఱఁగమిచే ద్వితీయ ముద్రణమున కొలకు తర్వాత నరసున్న చేర్పఁబడినది. ఇది సహ్యమేకావచ్చును గాని — రెండు ముద్రణములు మును 'కుంజముచేత నరేడు' గ్రామ నామమని గుర్తింపక నణేడు, నరజేడు అని యేదేదో స్ఫురింపఁగా నవి తప్పు అనుకొని కాఁబోలును, వానిని సంస్కృతీకరించి 'నరేంద్ర' యని దిద్దికైచినారు. 'నరేంద్ర సారణీపలిల' మనఁగా నర్థమేమనుకొని! ఈ యరేడు గ్రామమును బ్రతిగ్రహిం చుట చేతనే వారు 'ఆరియేటి, అరేట్' యింటి పేరి వాకయిరి! భీమఖండ ముద్రణమున నిట్టి యఘోరసంస్కారము అనేకములు గలపు. గ్రంథారంభ మురు రెండవ పద్యములోనే 'ఎలుక నెక్కిన రావుకురాచవారు సేనానియనుంగుఁ బెద్దన' అను సరసపాఠమును 'రావుతురాజు సౌర సేనాని యనుఁగుఁబెద్దన' యనియు, - మూఁడవపద్యమున 'వాలికమోమునత్తవనబర్హి కిశోర కలాస్యలీల'<noinclude><references/></noinclude> nt27dq7plq72en38y9mf6f4im9vigam 104 232797 589521 2026-10-18T09:46:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మణిమంజరి - ఫిబ్రవరి 1984 75 ననియున్న మనోహరపాఠమును 'దారిక మోము మత్తవనటర్హి కికోవవలాస లీల' అనియు మార్చినారు. రసప్రసక్తములయిన పాఠములిజ్జిని యెట్టేని పోర చరిత్ర ప్రసకములయిన పాఠమ...' 589521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మణిమంజరి - ఫిబ్రవరి 1984 75 ననియున్న మనోహరపాఠమును 'దారిక మోము మత్తవనటర్హి కికోవవలాస లీల' అనియు మార్చినారు. రసప్రసక్తములయిన పాఠములిజ్జిని యెట్టేని పోర చరిత్ర ప్రసకములయిన పాఠములు గూడఁ జాలఁ దప్పులుగాఁ బడినవి! వ పద్యమున 63- విజ యవనకర్ణాటక టక ధూరవులతోడఁ జెలిమి వాటించి యేలించెఁ దెలుఁగుభూమి అని యుండవలసి యుండఁగా 'బలి మివాటించి' యని పడ్డాడు. వ పద్యమున పంచారామములందుఁ ఐల్వెలపురిం బ్రౌధేందుబింకానగర్ అని యుండవలసి యుండఁగా. పంచారామములందుఁ బల్లెలఁ బురిన్ బ్రౌధేందుబిం వానగల్ అనిపడినది. 86 - వ పద్యమున అన్నయమంత్రి శేఖరుఁ డహమ్మడుసేను వదాన్యభూమిభృ త్తనిపడినది. ముద్రాపకుల తలఁపులో బుట్టిన 'అహమ్మదు హుస్సేన్' ఆ కాలపుఁజరిత్రలోఁ గానఁరాఁడు గదా! భీమఖండ పాకవిశేషములను గూర్చి విపుల ముగా వేడొకప్పుడు వ్రాయుదును. ఇది యిక్కడ నంతగాఁ బ్రసక్తముకాదు.. శివయోగసార పీఠిక కాకతీయ రాజచరిత్రమునను, కృష్ణాగోదావరీ మండ లముల చరిత్రమునను క్రొత్త విశేషముల నెత్తి యిచ్చుచున్నది. పెక్కు గ్రామ ముల విషయమిందు గలదు. [ * శివయోగసారము : "కొలని గణపతి దేవుడు దీనిని రచించినాడు. ఇతడు క్రీ.శ. 1400 నాటి వాడు. ఈతని గ్రంథము పూర్వభాగ మరియు, నుత్తరభాగ మరియు రెండు భాగములు గలది. పీఠిక వినాగా లూర్వ భాగము నాలుగాశ్వాసములకు ఓరుగంటిలో శైవ ప్రచారణీ గ్రంథమాల ప్రెస్సు వారు ముద్రించిరి. పీఠిక బాల చరిత్రాంశములు గలది. అది వెనుక 'సుభాషి' యను పత్రికకోసి, తరువాత 'కాకతీయ సంచిక'లోను ముద్రితమయినది... దీనికో నేనిమిది యాశ్వాసము లింకను ముద్రితము కాలేదు. ఇది చాల బ్రశస్తమయిన రచనము.” చూ. వే, ప్ర, వ్యాసము 'ఉపలబ్ధ, అముద్రిత ప్రాచీనాంధ్ర గ్రంథ ములు.' భారతి - వ్యయ - వైశాఖము. పుట 415 సం॥] 10:01<noinclude><references/></noinclude> 0b28fiqrpwwz62g0o5vp2r1sf6bup9r 104 232798 589522 2026-10-18T09:47:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయ సూచిక శివయోగ సారము, ఉత్తరభాగము. ద్వితీయాశ్వాసము విషయము అరిషడ్వర్గ లక్షణము ఆ కామ స్వరూపము 3 కామ మహిమ ర క్రోధ స్వరూపము * లోభ స్వరూపము ౬. మోహ స్వరూపము 2 మద లక్షణము ౮ మాత్సర్య...' 589522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయ సూచిక శివయోగ సారము, ఉత్తరభాగము. ద్వితీయాశ్వాసము విషయము అరిషడ్వర్గ లక్షణము ఆ కామ స్వరూపము 3 కామ మహిమ ర క్రోధ స్వరూపము * లోభ స్వరూపము ౬. మోహ స్వరూపము 2 మద లక్షణము ౮ మాత్సర్య లక్షణము నా ఆర్దిష్ట లక్షణము పుట 65 _90 30 32 ౧౦ కర్మ విచారము అది శరీర జీర్ణ వివరణము 39 కర్మయజ్ఞ భూషణము ౧౩ జ్ఞానయజ్ఞ ప్రాశస్త్యము ౧ర జగత్కర్త యీశ్వరుఁడని నిరూపించుట ౧౫ గురుశిష్య సంవాదము ౧౬ గుసశిష్య సోదర చర్యాజ్ఞాన విచారము ౧౭ ఇతరులు కొనర్చు హితాహిత కర్మఫల విచారము ౧౮ యోగపాశస్త్యము ౧౯ మాయా విచారము ౨౦ శివాశివాది నామంబులు గల వస్తువిచారము ولع 58 хо O 9 €3 ర EU EF<noinclude><references/></noinclude> oxggm5ctz77dfrig4tp6sx8c8rz3173 104 232799 589523 2026-10-18T09:47:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయసూచిక. ::: విషయము ౨౧ మృత్యు లక్షణ విచారము ౨౨ తనుత్త్రియ విచారము కే యోగ విచారము ఆర రాజయోగ మహిమ ౨గి హఠయోగ ప్రభావము ౨౬. అష్టాంగ విచారము. ౨౭ అనుబంధము. సమాప్తము. పుట 62 2F ల or しら F3' 589523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయసూచిక. ::: విషయము ౨౧ మృత్యు లక్షణ విచారము ౨౨ తనుత్త్రియ విచారము కే యోగ విచారము ఆర రాజయోగ మహిమ ౨గి హఠయోగ ప్రభావము ౨౬. అష్టాంగ విచారము. ౨౭ అనుబంధము. సమాప్తము. పుట 62 2F ల or しら F3<noinclude><references/></noinclude> 2lj9je715bnmq7jqphqwtcjvuqkntza 104 232800 589524 2026-10-18T09:47:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీరాజేశ్వ రాయనమః శివయోగసారము ఇతర భాగము . ద్వివిమశ్వాసము, 25 శివయోగ నాకర మూనీయ మూర్తి! యతులిశ కీర్తి స్వకృత గురు వైభవ య స్వేకృత భవ!నూక నార్య! శ్రీగుగు వర్యా! D జె. సర్వ సంపనల కా...' 589524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీరాజేశ్వ రాయనమః శివయోగసారము ఇతర భాగము . ద్వివిమశ్వాసము, 25 శివయోగ నాకర మూనీయ మూర్తి! యతులిశ కీర్తి స్వకృత గురు వైభవ య స్వేకృత భవ!నూక నార్య! శ్రీగుగు వర్యా! D జె. సర్వ సంపనల కాలవాల వూగు యోగ జ్ఞాతి మహిమచే సంసార సము ద్రమును దాటి కోరి కొర్తి శాలివై వెలయుడు సూక నా రాధ్యదశను పేరునే ప్రకాశించు చు న్నో గురు.ర్యా! ఆ. ఏ. జైని యోగశాస్త్రం సారిస ముచ్చయ ప్రకరణముల యగ్గ భావనల్ల నెరుఁగు కవితా౦డిన తలిపిన నభవ జాజ్ఞ విన్నవింకు) ప్రవధరింపు. ''. " الله شي<noinclude><references/></noinclude> 6dxde8fv3w854d0i0e6k0rkbz0j3u5p 104 232801 589525 2026-10-18T09:48:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సులభముగ బోధించెద వినుండు. శివయోగ సారము. అరిషడ్వర్గ లక్షణము. క. నెటి వెలుపలి వారలనం ఉఱ గెలిచిన నైన ఇదివృధా పాకంబే "తెఱుగున నైను లోనిప గఱగెలుచుట యదివిరక్తి శ్రీ గరిమం జయ్యెన్....' 589525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సులభముగ బోధించెద వినుండు. శివయోగ సారము. అరిషడ్వర్గ లక్షణము. క. నెటి వెలుపలి వారలనం ఉఱ గెలిచిన నైన ఇదివృధా పాకంబే "తెఱుగున నైను లోనిప గఱగెలుచుట యదివిరక్తి శ్రీ గరిమం జయ్యెన్. 3 తా. బాహ్య శత్రువుల గెల్చుటది యొక గొప్ప కాదు. లోపలకున్న కామశోధ లోభ మోహపద మాత్సర్యములను అంటే విఁగశమవులను జయించవలెను. క. కామము శోధము లోభము పవలెను. వ్యామోహము మదము మత్సరా టోపంబుల్ నామదిఁ బ్రబలిన షరి స్తోమంబును వరుసఁజాఱ! గ్రోలఁగవలయు. తా. మనంబునఁ బబలియాన్ని కావడధారుల నాతింటిని మంబు గా జయిం వ. ఆవ్విధం బెట్టిదనిన. తా. ఆయరి పడ్వగ్వ విజయ మిటులఁ జేయవలయు ననిన కామ స్వరూపము. క. తొల్లిటి ఁజకర్మ లమ: తెల్లు బావునకుఁ లో వదిగి ఇట్లయ్యె ఎల్లపుసఁ బొంది యుండఁగ నుల్లములో సుుడు గోప్పటు చితంబగునే. E. తా. ఆవునకు దోకయుండి ఇటులు నుపూర్వ జన్మఋబునఁ జేసినకర్మ ఫలాసు ధరమున రేగదా! యీ దేహాయి నుంచినది. ఈవిషయము తెలిసియు కొ<noinclude><references/></noinclude> s7wfdw1lvktwcrvue5dd31mxqvbge08 104 232802 589526 2026-10-18T09:48:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీ య శ్వాసము. క. కడుండేది : ధానముఁగో కెడు వానికి: గల్గు ధరిత్రీ పతులు కన్నడ యుండగ నిధులె క్కడి చేపడుచు మడుగాదె తలంపు. €0 2 తా. ధనవంతులగు మహారాజు లెక్కడనో చూన్న ను-గోరకున్నను...' 589526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీ య శ్వాసము. క. కడుండేది : ధానముఁగో కెడు వానికి: గల్గు ధరిత్రీ పతులు కన్నడ యుండగ నిధులె క్కడి చేపడుచు మడుగాదె తలంపు. €0 2 తా. ధనవంతులగు మహారాజు లెక్కడనో చూన్న ను-గోరకున్నను, విధుబన్ని యు సేవోవిధమున వారల హస్త దూరి పడుచుండును గాని, కూటికి లేని దరిద్రుఁడు సమీప మున నుండి విశ్యము ధనము = భిలషించు చుండినను, కొక చిల్లిగవ్వ యైనను నాతనికి దోప S. కోరిన కోరిక లెన్నఁకుఁ సరపు పరితాప మొకటి చేరట నిజమి కారిక వుదరి చుఃఖముఁ నూనె విసుమన వలయుఁ గోకులు బుద్ధి. నా. కాలబట్టితారు, కోఁకొన్నటుల గోరిక లెప్పుడును రాసేనువు. రాకపోఁగాఁ దైన వివాముకు, అందువలన దుఃఖమును బొంది కృశించుటయే గాని, లాభము లేదుగను చెశినులు (కోరిక) కామము నిడుప వలెను. 5. భిన్పప బాధల భూజర పరిరక్షణ, ములగకు చార్య భావముల సదా మరిత షాపుల దుఃఖా కరముగు రాజ్యబుఁ గోరు గా నేమిటికి. తా శత్రు బాధలకు దలంచి ప్రజారక్షణ కార్యము మహాకష్టముతో నెర వేర్పవలసిట్టిరాజ్యమును గోరుటలో సుఖమేమియు లేదు. మఱియు" రాజ్యాం తేవరక నృవం" రాజారాష్ట్ర క్వరిం పాపమ్ముని రాజ్యాంతమున నరక మేవచ్చును. ప్రజలు చేసి నహపము రాజునే చెందువని యాక్యులు వచింతురు గదా? అట్టిబహుముఖములకును, జీవ రకు నరకమునకును, మూలమగు రాజ్యమును గోరుటవలన గల కుఫలంఔను మంతయు లేదు.. సుచి? క. తమకంటే సధికతర తే జముల సురలు గలుగుటకు నిజపదంల కం<noinclude><references/></noinclude> 50vjxw2zvl4k6v2a976vp09a0xn9z4n 104 232803 589527 2026-10-18T10:18:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'x0 శివయోగ సారము. తము గలుగుటను నజహరి ప్రముఖుల పదవులును దుఃఖ బహుళములు గదా. 00 కా. ఈ రాజ్యములఁ గోరిన దేవతలకే సుఖములేదు. ఇదారులు స్వర్ణాధి వర్యే ము వహించి తమకంటే బలవంతులకు రాక్షసు...' 589527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>x0 శివయోగ సారము. తము గలుగుటను నజహరి ప్రముఖుల పదవులును దుఃఖ బహుళములు గదా. 00 కా. ఈ రాజ్యములఁ గోరిన దేవతలకే సుఖములేదు. ఇదారులు స్వర్ణాధి వర్యే ము వహించి తమకంటే బలవంతులకు రాక్షసులచేఁ బగాథ వింపఁ బడిక ఇందునిక న్న గొప్పవాఁడు బ్రహ్మయం- బ్రహ్మకన్న గొప్పవాఁడు విష్ణువు గుండుట చేతను, స్వ గ్గముకంటే సత్యలోకము. పర్యాలోకముకంటే వైకుంఠము నుండుటచేతను, వానికిఁ ళయ కాలములందువినాశమును గల్గుట చేత విస్వాది దేవతల స్థానములందుఁఖభూయిజ్ఞ ములు . క. వరజా స నేంద్ర పదవులు సరసు లు మదిలోనఁ గోర శ్రీ వనితా ప్రశ్చం దరను తానుల భూలో కనివా స సుఖంబుఁ గోరు, కష్టులు గల గే. 29 00 తా. బ్రహ్మాది దేవరీల స్థానములే తత్వజ్ఞులు గోరరని వచించినచో, క్షణికముల ను స్ట్రక్చందన వనితాది భోగములఁ గోరుమూడు లుందు రా? క. వేమఱు సంకల్పంబునఁ గామము జనియించు దీని క్రమ మెఱిఁగి జరు జేమియు సంకల్పింపక తామసగుణ ముడివి) దత స్వజ్ఞఁ డగు 60 తా. ఈ కామము కోరిక] సంకల్పమునఁ బుట్టుచున్నది. ఈ విషయమును మా జీవులు దెలిసికొని, తామస గుణము వలన కలిగెడి సంకల్పము సేవదిలివతత్వజ్ఞానులగుదురు. క, కామిప వలన దెద్దియుఁ గామించిన మోక్షసుఖముఁ ) గామింపఁ దగుళా భూమినట మీదఁ మోక్ష ముల గామించుట మిగుల బుద్ధి శ్రీ గాదండ్రు బుధుల్. EU తా. ఏది ఝుఁ గోరకూడదు. జోరించో భూమియందు మోక్ష సుఖమువంటి ను భీమును గోరవచ్చును. ఆటుమీదఁదిరిగి మోక్షమే శావలయునని కోరుట గదినిపడితులు చెప్పుదురు.<noinclude><references/></noinclude> 6qu2snmn7w4jh0j9nuotv54c60l8w7z 104 232804 589528 2026-10-18T10:18:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్విష్టి యాశ్వాసము. ఆ. వె. కామము భయకర్మ జలమెల్ల సుఖ ) వరాల ప మిమోక్ష సుఖము కామ నాభి కోవ వర్మ వాని నా తా ఇహలోక సౌఖ్యములకుఁ లోక సౌఖ్యముండల మాణము కామమే కాని, ఈ ఱియొకటి గారు. కక్కావ...' 589528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్విష్టి యాశ్వాసము. ఆ. వె. కామము భయకర్మ జలమెల్ల సుఖ ) వరాల ప మిమోక్ష సుఖము కామ నాభి కోవ వర్మ వాని నా తా ఇహలోక సౌఖ్యములకుఁ లోక సౌఖ్యముండల మాణము కామమే కాని, ఈ ఱియొకటి గారు. కక్కావారణము గుఃఖ మూలము నిరంతనము కోరికలు గోరు మారవుఁడు మోక్ష సౌఖ్యము ఏరిది నేరడు. కావుః, కొంకనవస్త రోగులకు స్థాన మైది క. తవపర శత్వముల రెతుకు బవిశేము నెచటికి వీడ్చిన తా. కుక్కతోఁ దోకపోయినటుల జనుండు సశిపతిత్వమును దెలిసి కొన నేనేక సంసారవదిక కూపమున మరుగుచుఁ దేలుడు కాను మెచటికిఁ దీసికొని పోయిన జీవ లోపుచున్నాఁడు, గ్రామ మహిమ. - చ. జపములు దత్త్వబోధములు శ్రీ సద్ర్వత చర్యలు దేవపూజలుం దపములు నాదిగా బహు వి ధంబుల నిష్ఠలిహంబు నందు హే యపుఁగడు సల్పభోగములు కై పచరింఁపఁగఁ జేసి సర్వముం గపటముగా నొనర్చనది. కామమగాదె తలంచి చూడఁగల్. ౧౬. డా. కొందఱుధనాశ చేసేనో, ఇతరులు మహాత్ముఁడవీయును కొనవలయు వనియో కీర్తి విగోరియో, ఆల్ప భోగములకై మనస్సాక దిక్కు.- ఇంద్రియము లోకదిక్కు- బరు గిడు చుండ, నిరోధించి జపములు- తపములు- వూజలు- మహానిసతోఁ జేయుదురు. ఇది యంలియుఁ గామము (కోరిక) వలన సేగదా! L 1. బ్రహ్మచారులఁ బట్టి, బతిమాల్చుఁ గామంబు వడిగృహస్థులు శ్రీ భనవారిఁ గూల్చు<noinclude><references/></noinclude> cvbcimr7yjgjipdwf7poxxdi5ewmkf7 104 232805 589529 2026-10-18T10:18:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగసారము. 2 - కృష్ణాతు చేయు శ్రీ వికల మతుల శా. మరు :హ్మచారులు- ఎందఱు గృహస్థులు- ఎండఱంగాల ప్రస్ధులు" ఎద సన్యాసులు - ఎందఱు వాని స్ధులు. ఎందరు మునీంద్రులు- ఎందు దేవలెలు - కా: పీఠము...' 589529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగసారము. 2 - కృష్ణాతు చేయు శ్రీ వికల మతుల శా. మరు :హ్మచారులు- ఎందఱు గృహస్థులు- ఎండఱంగాల ప్రస్ధులు" ఎద సన్యాసులు - ఎందఱు వాని స్ధులు. ఎందరు మునీంద్రులు- ఎందు దేవలెలు - కా: పీఠముచే వాపఁపఁ బడి పాప రూపములఁ బడఁ గోయం ఒకలేదు? ఎంలిటి లార్థి భండు: డైనను ఎంతటి తాపపి యైనను- అకా ఇళబర్ధులపై కామమునద్ లో + సి. దృష్టులు తులువలు ! భ్రష్టులు పందాలు బహువిడంబకులనంగ 7. లు దోషాకర / శాకు లాతలే బక వేషులు సజ్జన ! ద్వేషులనఁగ గుహ్యజగర పోష కులు బిడాలాచార వంతులు జుంబుక వ్రతులనంగఁ మర్కట వాయ స్మ మతులు కగ్లేజఫుల్ కుక్కుట సూక్షర ! గుణుల సంగఁ తే.గీ. నృపణు లెంతయుఁ శ్రీ గపటులుఁ గ్రించులనఁగఁ గుటిలులట పరిహాసకుల్ క్రూరు లనగ్ర సిట్లు దుర్మార్గులై చరియించువారు<noinclude><references/></noinclude> 4t73m4ms7z4m47mgpf7y6hett5vh86c 104 232806 589530 2026-10-18T10:19:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయాశ్వాసము, కామ పరతంత్రుడై నట్టి శిష్టజను మూసూ తా. కామమునకు లో, బడిన వారో రుంచశీలర్లు ఆక్షేపం రులు - డుబావాగుగలవారు - ప్రతిజ్ఞ సేయవాస- వేదబాహ్యులు - విషయాము లవారు. ఒక నేష...' 589530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయాశ్వాసము, కామ పరతంత్రుడై నట్టి శిష్టజను మూసూ తా. కామమునకు లో, బడిన వారో రుంచశీలర్లు ఆక్షేపం రులు - డుబావాగుగలవారు - ప్రతిజ్ఞ సేయవాస- వేదబాహ్యులు - విషయాము లవారు. ఒక నేషులు బిడాలా నాగము గలవారు కోతలు గాని, కాకి రు. చాడీలు చెప్పుతారు- పరిహాసకులు రకులు మొదలగువారలు. గాలి, గలవా వి, ఒక వేపు లవగా :- కొంత కాలు కదలక సూచినీటి విశ్చేలముగా చేహు ధన కు వచ్చునంత పోడుడును, చేపలు రాగానే గుటుక్కున మ్రింగును ఆలాగే కొందువే యరాని జీవములు వేసి కార్యసిద్ధి పర్యంతము నింపించునారు. బిడాలా చారవంతులు:- పిల్లిగోడమీద వెండి సెట్కువ శుకూలము కానున్న యా పైపునకు చూకును- అటు లే కొందరు తమ కెటు వైపున కోలు గానున్న విటుల మాట డువాడు. క. ఎదఱు గీర్వాణులు చిక రెందఱు సుయములు చెడకు హీనాత్మకులై యెదఱు నలకు నరి పరు లెందఱు దూలరు మహిషు లీ కామము చేశా. CE తా. ఇంద్రాది దేవతలు చెడుటకును విశ్వామిత్రాది మునులు వరభట్టు లకుట కును ఇంకా సేక పండిత పామరులు వశించుటకి కోరిక యేగదా కారణము, ఉ. కామము కృత్యముల్ నిజముఖ గా మదిలోఁ దలపోసి చూచియుం గామము దుర్వశారమున ఘంబుల మూలము నోటెకింగయు గ్రామము డగ్గఱుగఁగొఱగాదనియుం దెలియంగ నేర్చుని సామతీ నైనఁ గామ మక టా బరిమార్చు న నేక భంగులు". ఆం తా. ఎవఁడు కామమును పాపమూలముగా నెఱుంగునో, ఎవరు కామమును సీఛా తి నీచముగాఁ దలంచునో, అట్టివానినైన అయ్యో! ఈపాడు కామము వశిCపఁ జేయుచు న్నది గదా. 1 వి. శ్లోక కిముకు వలయ నేర్యిస్సంతినో నాకవాక్య స్త్రీదిన పతిరహల్యాంతో పసీ యత్సి షే వే! వాృదయ వవకుటీరే దగ్ధ్భు కామే స్మ రాగ్నా! పు చిరమను చిరం వా వేత్తి నోపండతో 2॥ డే వేడుఁడు రస, వన మానరూప కాలాన సంపత్నులకు క<noinclude><references/></noinclude> c2rnzb7tnpqhqfg3csudbzy8u3fqlat 104 232807 589531 2026-10-18T10:19:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగసారము. పున స్త్రీల: ములేదు? ఉన్నవి, రామతుడై స్వర్గాధి పతియు మునిభాగ్యదుకు సహ ల్యనా, గామించెను, కారణ మేమిత: హృదయుగకు పొద కామాగ్ని వలన దహించ బ మండఁ గా మలిచిచెస్థలకు బహిర...' 589531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగసారము. పున స్త్రీల: ములేదు? ఉన్నవి, రామతుడై స్వర్గాధి పతియు మునిభాగ్యదుకు సహ ల్యనా, గామించెను, కారణ మేమిత: హృదయుగకు పొద కామాగ్ని వలన దహించ బ మండఁ గా మలిచిచెస్థలకు బహిరుడు గూడ బాంంప స్వేడం విభిచుక్తులువ Cంచుటయే. శ్లో॥ అర్థాడు గాణాం సగునున్న పద్యాశు రాణాం పసుఖంనిరా ఆధారు రాణాం :నిర్న స్వం కానూరు రాజాల పరియం సలజ్ఞా॥ తా. ధనాశ గలవారు ఎంధువులని గురువులని తెలంతో సుమార్థంతులు. ఆకలి X లవారు రుచియున్నదని గాని లేవనీ కాని, పదం మైందని గాని, లేశం గాని, తెలవులు జింతురు విద్యా వ్యసనము గలవారు సుభయము గా వినరు గాని వః గా వేసుకోవిం సీ. దుగ్మదాహ ఫేను లై బుద్ధిని ( హీను లగుచు దాంతి శాంతి తస్యాతి / ధర్మదకు చావ రూకులై పన్నది ! క్రూరులగుచు 1 గాయక నటవిట శ్రీ గణేశాది మర్దన మిత్రులై సజ్జన శులగు చు బహుళ వృథాజల్ప పరిపీడ నా న్యాయ నిరతులై గుర్మార్గ శ్రీ చరితులగుచుఁ తే. 4. జాత్రమెఱుఁగని చెపఁటి కృ పతుల యిండ్ల నియతాత్మలకు శా! నేగఁజేసి గ్వారసలయులు వారింప వారినచట నిలువఁ బెట్టుఁగా మముగా దేశ పెట్టనముగ. T తా. ధనమదాంధులై కన్నుమిన్ను గానక, దయాధర్మములు- శమదమములు, వి డిచి వేశ్యాలోలులై సంచరించుము, దుగ్ధవసహవాసము : వావండించుచు, నున్న పాత్రా పా ఈ విచక్షణర లేని రాజాధముల ద్వారముల నొద్దకు పెట్టి పట్టితుల నైవను, ఎట్టి మహాత్ము లనైనను ఖంపించి నిలప బెట్టునది యీ కామమే గదా ?<noinclude><references/></noinclude> iru0yzpmqrzapxlenvrqp0pspakaj04 104 232808 589532 2026-10-18T10:19:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '(6) ద్వితీయ 'శ్వాసము. ఆ.. ఎంతవారిన / సంతయుఁ బాటులఁ బఱచునిసిన నికం! బ్రజ్ఞ లేల? హీనజనులఁ జెఱును డెలెటి పిసిపాలి కర్మ హేతువైన శ్రీ కామమునకు. ౨3 తా. పాపములకు హేతువకు నీకామయి, ఎకటే మహన...' 589532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>(6) ద్వితీయ 'శ్వాసము. ఆ.. ఎంతవారిన / సంతయుఁ బాటులఁ బఱచునిసిన నికం! బ్రజ్ఞ లేల? హీనజనులఁ జెఱును డెలెటి పిసిపాలి కర్మ హేతువైన శ్రీ కామమునకు. ౨3 తా. పాపములకు హేతువకు నీకామయి, ఎకటే మహనీ యందే బహాసపా త్రులను గాఁజేయు చుండ,' హీనుల విషయమై యడుగానీ? కె. కామంబు కతమును నల నిపుణతలు ము । సేరిజ ముఖులుకో ధామములు మొదలు గ్రామని "నేమియు మెల్లక చటలు (ద్ధచకతుల్. తా. సత్పుకుషులీ కాదు. భయమువ నే స్త్రీలు, కమ్మలు, గృహములు, వాని వదిలి పెట్టుదును. క, భునిఁగాను యుక్తి గల వే భవులు పిషగర్భ మధుర బుపడు వఁదగు దుఃఖబులు ఫలములు కాము అవిరి యమృతి కరము లేని శ్రీ తిక్షధముల్, 0. మొనలకు క్షీడితులకు, మధుర పదార్ధము ఓపమై నటులను, చేదు పదార్ధ మ మృరి మై నటులను, 'మోక్షము నంద ఖిలాపగల వానికి ఁగామమున ఆవ సంధివించిన వై 4వములు, విషమయ ములును, అందు వలవ వచ్చిన ముఖములు, ఆమె 9 మయ ములును కె, పంచ మహాపాపములకుఁ జంచల గతినుండఁదగిన సడనముగాము బుచిలేము ఖ్యాచారం బించుకయును గలుగ నేర పెత్తతనైన 9 తె. శామము పంచరుహా పాతకములకు నివాసము. కామాసక్తు.వరకు వానికే స మయు మందును సదాచారము గలుగదు. పంచమహాపారికములేనియన:- బ్రహ్మ హత్యకు<noinclude><references/></noinclude> rbk1y5v6syr5vjylcv8gwaa5jct4t7h 104 232809 589533 2026-10-18T10:19:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '00 శివయోగ సారము, ద్రాగుట, బంగారము దొంగిలించుట, గురుభాగ్యము బొందుట, ఈ నలుగురిలో "నిరితో నైన గూడి యండంట. క. విదితులుగా నిరక్తిం బొదలకు సుపారినయఁ | బొందుతదీయా స్పదపెద్ద యనిషన్ జమ...' 589533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>00 శివయోగ సారము, ద్రాగుట, బంగారము దొంగిలించుట, గురుభాగ్యము బొందుట, ఈ నలుగురిలో "నిరితో నైన గూడి యండంట. క. విదితులుగా నిరక్తిం బొదలకు సుపారినయఁ | బొందుతదీయా స్పదపెద్ద యనిషన్ జముగ మది జూడఁగఁ బుష్పశరుని / మాయయెకాదే. 92 తా, జనులకు వైరాగ్యము గలుగక సంసారము నందతి ప్రేమగలుగుటకుఁ గార మ మన్మ మాయయే గదా?. ఆ. వె మరుని మాయవలను మఱు గుటయొక్పదు. వాఁడు దోషకారి పాత సమర పరులు మునులు ( జయ మానములు గోలు పోయి మిగుల మోసు పోయినాకు. తె. వన్మధ మాయకులో ఎకుట మారవులకు మచితము గాదు. అమాగుని చేత నే బ్రహ్మతిజుళూరు నందును, విష్ణువు, గోపిక లందును, రుద్రుండు ముని యువతు లం దును దగ్గుల్కొని వారు. మహారణ్యము నందుఁ గరిక పూలఫలములఁ జను ముజారీ ముఖ మును గాంచని ఋష్య శృంగాది మునులు సదా వేశ్యా కన్నిముల పొదపద్మములందు దా సులై పడియుండి యాత్మ గౌరవమును గోల్పోయి: నాగు, క. చేయును నేటికి మన్మన మాయలోలుక జలికించాడ మధురము సహజం బైయున్న విష బీజయక డాయె దును మోసపోక, తనకపట యొప్పుగా. F తా పలుమాటలతోఁ బనిమి? శాంతి సంభో గారి మదన చేష్టలు చవిచూ చి వంటి నే రేయంతో మధురముగా నుండును. విచారించగా వెంకటి విషములేదు. కావున పంచి బ్యా ని టీ సుమ ఔణముల వలన మోసపోకుడు. క కా డు నిరంతరంబును చాముండఱ నసుర నెుడ్డి* తరుణుల నెడీయు<noinclude><references/></noinclude> iumaw9xd8h091s2kkjfe9euz6ucq4mn 104 232810 589534 2026-10-18T10:19:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయా శ్వాసము. దామంపుటుకులఁ దగులుచు నేమిఱియుండంగ వలద ఆటనియతునకు. 30 తా. కాముఁడను వేటకాఁడు పురుషులను మృగములఁ బట్టుకొనుటకై నారీరత్న ములకు వలలను బన్ని దాగి యున్నాఁడు. కానీ...' 589534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయా శ్వాసము. దామంపుటుకులఁ దగులుచు నేమిఱియుండంగ వలద ఆటనియతునకు. 30 తా. కాముఁడను వేటకాఁడు పురుషులను మృగములఁ బట్టుకొనుటకై నారీరత్న ములకు వలలను బన్ని దాగి యున్నాఁడు. కానీ జాగరూకులు గండు. క. కరుఁడెల్లని మెట్రుకలును బడ‘బోయెకు నడలుఁ గలిగి ప్రాయంబొలి న్యా ఊడివోవుట గల్గినచుదిఁ గడవోదుగదా మనో దశ్రీ గర్వం బెపుడుకో. 9030 తా. వెంట్రుకలు నెరయుటము, శలీరము ముసలి తనముగ పపదప్పుటయు గతి గినను, గాని మహిముయే మోగాని, కామము మాత్రము పోవదు గదా?. సీ. కపటంబు పోకదు ర్గతి శ్రవసద్గతి వఱప సత్యంబులకునికి పట్టు పరధనహారియ స్థిరములు చెక్కి దా ధర్మాజ్ఞ త్రకం ధరపటు, త్రికి యభిమాన విపిందా? వాగ్ని మూర్తి పృధుతర ధైర్యనా! త్రీధర్ కులిశంబు కులశీలములు రెండుకే పొలయు నిలపు తే.గీ. తగులువడి పాయంగా రానికి జ గురుఁ గంటి యపయః ప్రాప్తులకు నెల్ల, వాలయంబు వితతసద్గుణ రాశికి వెన్ను గురియ మరునిమాయ యెకాకెడు) మరియుఁగలదె. 39 తా, మన్మనుని మాయలోఁ బడిన జనుఁడు చేయు పక్షులు, మాట కా కు వదనము ఈు, అన్నియు రోష భూయిష్టములు. ఆరేఁడు కామాధీమఁడై యవృతములు పల్కును, పరధనముల అపహరించును. అధర్మము లాచరించును. అభిమానము విడుచును. కులము అఁద్యజించును. చివర కడకీ పాలగుట యాగాక నరకము గుడ ననుభవించును.<noinclude><references/></noinclude> 3taav9et3l9vsgxpewq8vh6e61yrtk9 104 232811 589535 2026-10-18T10:19:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగసారము. ఉ. లేతలలోనే పిల్లగణక లేతకృతాంతుని సమ్ముఖబు దా రోఁతల కెల్లఁ బుట్టినిలు, రోషముకందు వమృత్యుమూర్తి పె న్నూత సమస్త దోషములుక నుండెకు నిక్కఁఁడంగి యెప్పుడు, బేటికిఁ...' 589535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగసారము. ఉ. లేతలలోనే పిల్లగణక లేతకృతాంతుని సమ్ముఖబు దా రోఁతల కెల్లఁ బుట్టినిలు, రోషముకందు వమృత్యుమూర్తి పె న్నూత సమస్త దోషములుక నుండెకు నిక్కఁఁడంగి యెప్పుడు, బేటికిఁ జేయదృష్టమింది? చిత్తజు మాయఁదలంచి చూడఁగ.33 తా. సుకుమారములగు వస్తువులలో మిక్కిలి సుకుమారము, యనుపుల కేగుటకు ద్వారము, సకల పాపనుల కాలయము, మన్మధ మాయలేసే గదా?. క. అసమ విఠకుల మనుచుం బరింపును జీలతో సరే భలకొండు దా రసమా: డొకఁడు దక్కం గుసుమాస్త్రం కెశ్వరెసుకు గుదురూహింపంగర్". తా. మేము విరాగలము, మేము, విరాగః లము-" ఆమము సభలలోఁ కొందరు ప్రజలు సంతోషించుటకై పల్కు రుకు; గాని, నిజము విచారింపఁ గాఁ బున్ప బాణు ని గెల్చిన మహాను భావుఁ డీశ్వరుఁ డొక్కరుఁణీ గదా!. —-* ఉత్సాహ * ప్రేమల కెపుడు నీటిలోనత దేలుచుందు వారిత ధ్యముగఁ గరక్షకాయల శేషకే మైనవారీగా వినో ణములుఁ పెట్టువారినైన నగుచుఁ చిత్త జుండు చి త్తమ గెలించి చెఱుచునవ్విర్ ధములు దష్టముల్గదా. 3- తా. ఉమః కాలముఁజే లేచి నిత్యకృత్యముల తీర్చికొని యెంకటి శిక లోదశంబు లనైనను “శివ- శివా” యని ముముగుచు; రక్ష కాయలఁ దినుచుఁ గావి గోచీల బిగిం చీకొని తీపంబొనర్చు విశ్వామిత్రాది మౌనీంద్రుల పెండలను మదనుఁడు తప కుసుమబా బములకు గురిఁగాఁ జేయ లేదు?. చ. మనసిజ లి నేర్పునస, మానవిలా సములో లి లోలలో చనగరువపు చందమునత జయ్యనగోమల హస్త హల్లకం బువఁగొగఁ పెట్టపట్టిరతి) పొందునకీయ కొనుగఁ జేయఁజూ చినభృతి కల్మిమెల్లనను 3 శిష్టులేదా శివయోగి యెల్లెడ, 3<noinclude><references/></noinclude> gni5q0tb95gkifg8nql5jbyjgp6zls6 104 232812 589536 2026-10-18T10:20:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయ శ్వాసము, 03 తె. రతికేళియందు పొం సత్యము గడించి, యపొంగ ప్రసాకము లందు చాతుర్య ము వార్ణించి, మాటల యందునై పుణ్యము సంపాదించి, తల కుల్కు ఔక్కులతో, సహ జలావణ్యముచే మొకటి ధీరోనై...' 589536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయ శ్వాసము, 03 తె. రతికేళియందు పొం సత్యము గడించి, యపొంగ ప్రసాకము లందు చాతుర్య ము వార్ణించి, మాటల యందునై పుణ్యము సంపాదించి, తల కుల్కు ఔక్కులతో, సహ జలావణ్యముచే మొకటి ధీరోనైనను కేపట్టి నిమిషములో స్వాధీనము జేసి కొను కాంతా మణి వచ్చి యాచించినను, ఏ మహాత్ముడు మనస్ఫూర్తిగ సిరాక రించునో, అతఁడే శివ యోగిసుమా. 3. కామాతురుకు సిద్ధన సేమంబరు మానము చటక (జేటును నిజమం c మీ సంయము వలన చెమీఁదఁ బరత్రిహాని యగునండు? బుధుల్. 3= తా, కాముకులకు, నిహలోకమున సుఖము కలుగునో లేవో సంశయము; గాని కీరుమాత్రము తప్పక కలుగుకు. ఇందుకు సందియము లేదు. కావలోటునికి (బనలో శము న హానికలుగుట సత్యమని విద్వాంసు బందురు. వ. కావున. శా. కాబట్టి. 32 క. మాటలు వేయుం జెప్పగ నేటికిఁదను నాత్మ మా మున్నమ రోజుని 3 నీకసము గీటణఁపక శివునిజూమ్ క్రియ కొప్పడునే. 35 తా. వేయి మాటలతోఁ జని యేమి? లేను, యాత్మయందుఁ జూడనీయక యద్ద ముగా నున్న మన్మధుని జలపుక' శివుని జూచుటకు వీలులేదు. తే.గీ. తనకుఁ బుట్టినము సిజఁ శ్రీ దానిఁగిణఁగ్రి ప పట్టికురియించి తాళి బీఁ ! బెట్ట లేఁడు తెలిసి విశ్వాధికుని మహా ! దెవుఁబట్టి లోపఱుచు కొననెట్లు చా | లు గుజనుండు. 37 నా, తథస్ జన్మించిన వాడగు మనసిజుని వండింప శక్తి లేని వారలు - విశ్వాధికుఁ డకు మహాదేవునిలోఁ బరచుకొను శక్తి గల వారగుదురా?.<noinclude><references/></noinclude> r36h8n5fdmtldhe85ig2g9rz41aoxb9 104 232813 589537 2026-10-18T10:20:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగ సారము. మ, పరవిత్త, జణుమాత్రమైనఁ బొరయ్య భావింప కేభంగులం కాంతం పట్టి యెడల భద్రంబుగాఁ జూచుచుం బరితృస్తి స్థితిరున్న ఔనధవుని శ్రీ భవింపుడా నీక్రియం బరమజ్ఞానుల కిట్టి...' 589537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగ సారము. మ, పరవిత్త, జణుమాత్రమైనఁ బొరయ్య భావింప కేభంగులం కాంతం పట్టి యెడల భద్రంబుగాఁ జూచుచుం బరితృస్తి స్థితిరున్న ఔనధవుని శ్రీ భవింపుడా నీక్రియం బరమజ్ఞానుల కిట్టి కామహారణో శ్రీ పాయం బెఱుగు దరు. రం తా. హధమును మట్టికరఁ దలంచుటయః పరకొండఁ దల్లులవలె భావించుట యు, సదా పరమేశ్వరు నుతించుటయు, కామమున ఇంచుటకుఁ దగిన యుపాయములు న. అదియు గాక. తా. అంతీయ గాక. క వేరుకతో బరనారులఁ జూడుగా వలను తిప్పి చూడఁ బడినఁదాం డోడ బుట్టిన వారల ఈడియటులు చూడఁదగు న తులధైర్యమునకా ర ولا తా. పర స్త్రీలను, జూచుటయే మంచిది కాదు. చూచినచోఁ దవ సహోదరీమ ణులతోఁ ఔటు చూడవలయును చూలును భావజుని నూయఁ దూలకు ముక్తి శ్రీలీలఁ గల్గు ముక్తికి మూలము నై రాగ్య మండ్రు మునివరు లెల్లం. 83 తా. ఇటు చరించువాఁడు, మన్మధ మాయలోఁ బడక ముక్తి నొందును. మునీంద్రు లందఱు ముక్తికి వైరాగ్యమే మూలముని, క్రోధ స్వరూపము. క. తొలితొలి శిఖతన పుట్టిన యిలుగొల్పక యొరుల యిండ్ల కేగునె కోపా<noinclude><references/></noinclude> gza5xn0pgdmwumuiwmpfk6fveooge43 104 232814 589538 2026-10-18T10:20:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయా శ్వాసము, నలమును మునుడను గాల్ఫక యలిగిన యెడ కేగు నేర యంబోల యుగళా. ४४ తా అగ్ని యంటు కొన్న యిల్లుగు, సొంతముగ గాల్చక యిరుల యిండ్ల జా ల్చని ఆటులు, గోపము గలినచో నది మెదట లేప...' 589538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయా శ్వాసము, నలమును మునుడను గాల్ఫక యలిగిన యెడ కేగు నేర యంబోల యుగళా. ४४ తా అగ్ని యంటు కొన్న యిల్లుగు, సొంతముగ గాల్చక యిరుల యిండ్ల జా ల్చని ఆటులు, గోపము గలినచో నది మెదట లేపను నశింప జేయక శత్రువుల మీదికిఁ క. కోపంబనఁ బాపం బన నేపట్టున వేఱుగలని యెపుడురు మదిలో' గోపము విడువని పాపికి ఙ్ఞాపించునె యిహపరార్థ 5 ఫలములు ప్రీతి. ४५ తా. కోపమునకు, పాపములకు భారమును. రెండు నొకటియే యని యాక్యులు వచితుడు. శాని అట్టి రాసామ్మునికి మాపక సౌఖ్యము గలుగునా?, కె. శోధించి చూడ నొక్కొక చోదాతృ ప్రముఖులైన స్సులు మునులు, గోధ విధేయులు గారే శోధంబున శత్రుత్వం 5 గు మతుల తన పి. తా. దేవర లేమి? మనీ ద్రులేమి? ఒక్కొక గ్రోధములకుఁ డి చేయ రాని కార్యములు సేయలేదా? కావని గ్రోధము: శత్రువులు జయించుట దుర్లభము. * ఉత్సాహము. * బైజనించు క్రోధసంio పోవు జనము నీరిగు `నెరయ దుఃఖ హేతు బురుషునకుఁ దపంబు గాలి కరుణనేల ఁగిలియు సత్య గరిమ గ్రాఁగు మతి చెడసం బరమ సుగుణ వితతు తెల్ల బడ్జెటఁ లియుఁ జయ్యనగా. ఈ తా. సర్వదుఃఖములకు, నిలయమగు క్రోధమున్న చో యామానవుని తపంబు మం ఊహలగును, జపంబు నీయి పోవుకు సశ్యము, దయ, మొదలగు పద్దుణములన్ని హూర్త కాలములో 1శించును.<noinclude><references/></noinclude> thnyl6ahe1gteorxioy6bybkf4uns9c 104 232815 589539 2026-10-18T10:20:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'DE. ప. రియునుని గౌక తా. వకియ. శివయోగ సారము శాఖల సుఇస్తు చ యంబును భస్మ మా వజగు వాని స సీ. అగ్ని పుట్టిన యింట వహ్ని యెవ్వని కుడ నట్టకొడ కల సుకృతంబురు | క్షణము లోన యమని యమములతో ఈమెది ల...' 589539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>DE. ప. రియునుని గౌక తా. వకియ. శివయోగ సారము శాఖల సుఇస్తు చ యంబును భస్మ మా వజగు వాని స సీ. అగ్ని పుట్టిన యింట వహ్ని యెవ్వని కుడ నట్టకొడ కల సుకృతంబురు | క్షణము లోన యమని యమములతో ఈమెది లేంబుల తోడ ఘనస్థితి శిఖలతో గాలి కమర్ పోపుఁ గావునఁ గోధ శ్రీ భావమున్న గీతనఁ .. బ్రోధరహీత a మైన భావన మధిక శ్రీ భ దాస్పదంబు మాన నిర్వాణ సుఖ3ము ! మానవునకు. తా. లీగుల బడిన యింటి యందున్న వస్తువులన్ని చూ సెలుల ధిస్మమై పోవు నో అటులే బోధముగల వాని సుకృత మంతయు భీష్మమై పోవును, లోనిముగలవాఁ ఊ పాపకృణ్యములు చేయవలసి యుండుట ఒక బ్రహ్మకల్పము లనరికాఁడు బుట్టలు చు గిట్టుచుండు సుధఁ హిరుఁడై క్షణకాలము శివుని పూణించినను నాతడు ముక్తి చెందును. * ఉత్సాహము. * నూలవాడు మాలవాఁడి | మా యైన శాంతి సం శీలుఁడైన ముససమాన శ్రీశిష్టువాడే యాట సి ట్లోలిఁ టెలిసి క్రోధముడిగి యున్నఁగాని సత్కియా జాలముల్ ఫలింపు హడ్రు శ్రీ జగతి బుద్ధజ నోత్తె ముల్. - తా- కాంలె'్యని గుణములతోఁ గూడినచో చండాలుడు పండాలుఁడు గారు. వాఁడు మునీంద్రుఁడు. కావున నీః మయమును దెలిపి కొని, కోశోధము వదిలి యున్న గాని తాముజేసిన సబ్స్క్రియలు ఫలకుంటేములాగా జాం.<noinclude><references/></noinclude> tnd283oyfenq6utsef69rhafzd4j6yp 104 232816 589540 2026-10-18T10:20:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '(3) ద్వితీయా శ్వాసము, తే.గీ. పానలేటికిఁ గ్రోధంబుఁ బాయలేని పచ్చిమాలకు వేదోక్త భవ్యః మీ లేమిటికి చోటి గురుభక్తి! యేటిశివుని భక్తి వానికి నెక్కడి భక్తి భక్తి. తా. క్రోధంబు వదలజా...' 589540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>(3) ద్వితీయా శ్వాసము, తే.గీ. పానలేటికిఁ గ్రోధంబుఁ బాయలేని పచ్చిమాలకు వేదోక్త భవ్యః మీ లేమిటికి చోటి గురుభక్తి! యేటిశివుని భక్తి వానికి నెక్కడి భక్తి భక్తి. తా. క్రోధంబు వదలజాలని వానికి ప్రాణమెందుకు? వేదోక్త మంత్రాచరణమూ లెందుకు? గురుభక్తి యెందుకు? శివభక్తి యెందుకు? అట్టివాఁడు విచారింపగా చండాల పదుకునగును సుమా! వానికి 1 యుండినమ నిష్ఫలము ఆ. వె, ఎందుఁ గ్రోధయుతున్న 'కెక్కడి శివయోగ విశ్వరులకు వాని కొన్ని చార్ల పెట్టువానిని యమపెట్టి దైనను నది రోఁతగాదె రాజె ఱుఁగని వెట్టి. 11.9 తా. క్రోధముగల వానికి కపయోగ ముబ్బ నేరదు. అట్టి వాఁడు శివునిగూర్చి 'యె న్ని నియమముల వలంబించినను వ్యర్ధము సుమా? రాజుగని పెట్టివేసుట వలన గష్టమధి కమే గాని భోగంజలు మాత్రము లేదు సుమా క. మునుక్రోధా సలమితగుల ఘన కౌటిల్యంబు వలన గలుగుట నడిదా నననక తుబును శమతా వనధారలఁ జల్లనార్ప వలయు నిజముగా. 13 తా. ఇతరుల కుటిల సంభాషణ ములకల్లను. ప్రవర్త వమునల్లభ - క్రోధాగ్ని IND చుచుండును, బుద్ధిమంతుఁ డబ్దానిని శాంతి యనెడి యువ కధా రాలజీఁ జిల్లార్చు చుండ * లోభ స్వరూపము. * ఉ. లోభము సర్వదుర్గుణములు గా వసియించిన చోటు వైధన ప్రాభన పుణ్యసంపదల! పాయముఁ బొందఁగఁ జేయు సద్యనో. లాభముఁ జెంద నీదనిత లంచిన దానియతాత్ము లెన్నడు లోభముపొంతఁ బోరుభుని లోపల సంతయు బుద్ధి మంతులై<noinclude><references/></noinclude> s4d8dnevio51kt99qkz6p2bbpy0l4sp 104 232817 589541 2026-10-18T10:21:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '00 శివయోగసారము . , ప్రతిష్ఠలువశించును. తా. లోభము సర్వ దర్గుణముల కాలయము. అందువలన కీర్తి, పుణ్యసంపద 'అడుగంటును. గానధీమంతులా లోభము సొంత బోక చరింతురు. ఠ. కలలోని జాడనస్ధిర ములు హేయంబ...' 589541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>00 శివయోగసారము . , ప్రతిష్ఠలువశించును. తా. లోభము సర్వ దర్గుణముల కాలయము. అందువలన కీర్తి, పుణ్యసంపద 'అడుగంటును. గానధీమంతులా లోభము సొంత బోక చరింతురు. ఠ. కలలోని జాడనస్ధిర ములు హేయంబులు వసార్మ ములువై నధనం బులులోభ 'వశులు సుస్థిర ములయసి మదినమ్మి మోస పోదురు జగతి. తా. కలయఁగుఁ జూచిన వస్తువులవలె నములై క్ఛుంబులగు ధ నంబులనే నమ్మియసారమగు సంసారమున బడిసీసులాడుచు దరి గాంచక లోధ వికారమున నావరిం చబడి కొందఱు సంచరింతురు. కాని యదియంత యునిత్ప్ర యోజనము. సీ, తల్లిదండ్రుల నైనఁదగు తరుణులనైన విడుతుగు లోభంబు విడువలేక నిజకుమారుల నైన్న నిండుబలము నైన విడుతుగు లోభంబు విడువ లేక బంధుజనుల నైనఁ బరము మిత్రులనైన విడుతురు లోభంబు! విదువలేశ భవ్యశీలమునై న బ్రాణంబు లైసెను విదుతురు లోభంబు విదునలేక గీ. వారిఁగనుఁగొని లోభవి దూరులైన వారునగు చుండుదురు సువి చారలీలఁ జారునిర్వాణ లక్ష్మికి! వారెకారె భర్త లగుదురు శివ యోగః భరితు లగుచు. తా. లోభులు గుడ్డి గవ్వవను ధనంబును వదలలేక తల్లిదండ్రుల నైనను- కుమా రుల నైనను భార్యల నైనాను - ఒంధువులనైనను - మిత్రులనైనను- చివరకు, బ్రాణము నైన ను వదలి పెట్టుదురు. అక్కటా! ఇట్టివారిని జూచిలోధరహితులు నవ్వుచుందుకు ఓ కారింప గా నిట్టి వారలేకదా? మోడులక్ష్మీకృష్ణా కటాకు పాత్రులగు చున్నారు. ఆ, వె లో భిక్సర్జనుఁదు లోభి కెక్కడి శివ<noinclude><references/></noinclude> j7ool3yb0a02au7ge6jdnm01uhdejyf 104 232818 589542 2026-10-18T10:21:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయా శ్వాసము, భక్తి? యేటి యోగ! యుక్తి? యెందు వాని కేల గల్గు) సుభుక్తి ముక్తులు యగాఁడు. -2 8832 తా. లోభిగతుఁడు సమానులు, శివయోగము గాని, శివధిక్తి గాని లోభికిఁ గలు. గనేరదు. సన్మార్...' 589542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయా శ్వాసము, భక్తి? యేటి యోగ! యుక్తి? యెందు వాని కేల గల్గు) సుభుక్తి ముక్తులు యగాఁడు. -2 8832 తా. లోభిగతుఁడు సమానులు, శివయోగము గాని, శివధిక్తి గాని లోభికిఁ గలు. గనేరదు. సన్మార్గమున వాడేపుడు చరింపఁడు... క, ఘరలోభవ శాత్ము విధము మనలంబునం గాలు నుండి నంబువుపాలె జననాధుఁ వేరుఁ రులు గొనిపోదురు మూషకములు గొనిపోవు నొగిం ち తా. లోభి ధనము దొంగల పొలుగును. లేనిచో నగ్నియందు గాలిపోవును. లేనిచో నుదళము పొలగును, కానిచో రాజుచే నపు హరింపఁబడును. ఎవరికిఁ జేర ని మండి పాలగును. సందియము లేదు... క. గురువులకును దేసరకును వరిభక్తులకును మనీషి! వరులకు దీనా- తురులకుఁ పేరును లోభ మఁ బొఁయని యనఘాత్ము ధనమ్ము బుధులు నుతింపం.. తా. లోథెశ్వరు లేనివానిధనము దేవులకు. గురువులకు- భక్తులకు- పండితులకు-- ధీరులకుఁ జేరును. క. లోభము విడువఁ గనేరని ప్రాభన పురుషుడు నిత్య లోభము విడువఁగ నేర్చిన పటుశుఁడు గదా.. ప్రాభవ పురుషుండు నిత్యం పటుయశుఁడు గదా. తా. లోధమును విడువ బాలని వాడు జీవించియణ మరణించినవాడే. లోభమును విడిచినవాఁడు మరణించినను యశ శృరీరమున జీవించియున్న వాడే యగును. లోనికి స కీర్తి యు దాతకు గీర్తియు గలుగునని భావము. ఆ. 3. అభిల దోషములకు నాదికారణ మును<noinclude><references/></noinclude> 7lp08wrrq6hxs51zvcqkzi6d9ceb0ew 104 232819 589543 2026-10-18T10:21:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగ సారము. నపయ శంబువకున్ని జాలయంబు నైసలోభమాత్మ సంగీక రించుట నియతమ తుల కెల్ల నీతి గాదు. En తా. సర్వదోషములు. అపకీర్తి యా లోభంబున నే జనించును. కాన నీతిమంతులు లోభంబు విడువ వలయు...' 589543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగ సారము. నపయ శంబువకున్ని జాలయంబు నైసలోభమాత్మ సంగీక రించుట నియతమ తుల కెల్ల నీతి గాదు. En తా. సర్వదోషములు. అపకీర్తి యా లోభంబున నే జనించును. కాన నీతిమంతులు లోభంబు విడువ వలయును. క. తనమది లోభము విడువక యనఘుఁడ యోగీశ్వరుండు సత్యంతతపో ధనుఁడ సదాచారి పరుఁడ నను నెవ్వఁడు వానిమాట లవి ప్రల్లదముల్ E. 9 తా. ఎవఁడు లోభమును ఇదలక వేసేయోగీశ్వరుఁడను- సదాచార పరుడను. ఈ పోనిష్ఠాగరిష్ఠుఁ డజీనియుఁ బలుకునో, అట్టి వానిమాట విశ్వసింప దగినది కాదు. దానిమాట "అన్నియు ససత్యములేయని నమ్మవలయును. సీ. ఘనతరంబగు లోభ మునఁ గూడఁ బెట్టిన. ధనమెల్ల విషసమం) బనియులోభ విరహిత స్థితిగల విధిత శాకాహార మైనను నిమృత్ప ) హారమనియు దెలసి లోభ గుణంబు తెంపుమై విడిచినం బెంపుదాలను గల్లి పృధులదాన భోగవిహార్ సంపూర్ణ స్వభావుని శివపూజ నాసక్త! చిత్తులగుచు తే.గీ. శివపురాణ శివస్తుతి, శివక భావి నోదములఁ బ్రొద్దువుచ్చు చుం దుదురు శైవ పరులు శివయోగ ఉదమృత వర్ధినోల లాడుచును శివుఁదక్క_న న్యంబులుడిగి. 23 తా, శివయోగులు లోభమున నార్జించిన ధవమంతయు విషంబని తలంచి లో ధను లేకుండ నార్జించిన ధనము. నమృతోప హారంబని తలంచి దానంబు లొనరించుచు_<noinclude><references/></noinclude> s00izdk8d3w9pxl0vdwv8emt5k0pckq 104 232820 589544 2026-10-18T10:21:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయా శ్వాసము. భోగంబులను భవించుచు - శివపూజ నాచరించుచు. శివికధల వినుచు- శివ భజన నేయ చు కాలము పెళ్లించెదరు. క. చంచలములు ప్రాణములతి చంచలములు సిరులు మిగులఁ జంచలములు భా వించఁగ...' 589544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయా శ్వాసము. భోగంబులను భవించుచు - శివపూజ నాచరించుచు. శివికధల వినుచు- శివ భజన నేయ చు కాలము పెళ్లించెదరు. క. చంచలములు ప్రాణములతి చంచలములు సిరులు మిగులఁ జంచలములు భా వించఁగ పాయము లగుటయు నించుకయును లోభ మొలవ దెయ్యెడనైనక. ర తా. ప్ర్రాణములే చంచలములు వానికంటే సంపదలు చంచలములు- వానికంటె యౌవనములు చంచలములు. కాఁబట్టిసజ్జను లీరసాగ్యము దెలిపి కొని లోధ మును వదల వలయును. సీ. వేయును నేటికికి విలయాగ్ని చేత న గాఢంబు లైనప్ప యోధులేడు నమృతాశ నావాస ముగుమేరు మందర హిమవ త్ప్రముఖ శైల సముదయమును కే కోటుల యోజనం బులుగల ధారణీ తలము నిముష మాత్రంబు లోనిను మాయయన రజః పటల పరమాణు భౌతినుండు గీ. నవలి యంబకమును నిట్ల యంబ రంబు తక్క దక్కిన సకలభ తములు నింద యడగు టెఱిగియు నింకని త్యమని యేప దార్ధ మాశించి విడువలే రకట నరులు. A తా. అక్కటా! బడబాగ్ని సహితము తై యతిగంభీరములగు సప్తసముద్రములు - దేవకల శావాసములకు 'మేరు మంద రహీమ వత్పర్వ తంబులు, ఏబదికోట్లు యోజనము లు గలయీభూమియంతయు, క్షణ కాలములో పరమాణువువలె మెలంగుచునా కాళమున వి లీన మగుట గెఱింగియు, ఏపదార్ధము నిత్యమని భావించి జనులు లోభగుణమును విడువ ఎ. కావుసం EE<noinclude><references/></noinclude> 5kggj6p325o46ty0v8bmpddepvhze7m 104 232821 589545 2026-10-18T10:21:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగ సారము. తా. కాబట్టి, కనుగొనఁగ జగంబంతయు సత్యమని మదిదలంచు టదివో లోభం.. బరువుగుతు సంహరిం చెను నను వని యెఱుగంగ వలయుం న చలిత బుద్ధి. తా. జగంబంతయున నిశ్యంబని మనంబువకు దోవి చో,...' 589545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగ సారము. తా. కాబట్టి, కనుగొనఁగ జగంబంతయు సత్యమని మదిదలంచు టదివో లోభం.. బరువుగుతు సంహరిం చెను నను వని యెఱుగంగ వలయుం న చలిత బుద్ధి. తా. జగంబంతయున నిశ్యంబని మనంబువకు దోవి చో, లోభంబుఁడ నేరదు. * మోహస్వరూపము. * సీ. మోహాంధ కారంబు ముక్తి త్రోనకు మఱుఁ గైయుండు ననిచెప్పి, రాజమునులు a మోహంబు సాహసం బున విడిచిన యుత్త ములు దుర్భవాంబుధి వలను జొరరు పణఁతులు పుత్రులు, బంధులు మిత్రులు పశువులు మొద లైన బహుధనముల ననయంబుఁ గూరిమి జనియింప నవిఘటి యింపంగ నవి చెడు నెడల మనసు. తే.గీ. లందునుడుగని దుఃఖాన్ని మందు నుడుకఁ "జేయు నురుతర పుణ్యుల జేరి మోహ మదయకాదె యోగీంద్రులు నైనఁ జెఱచు మర్త్యులెంతి సుయోగం బు మరిగి నేని, EU" తా. మోహపిశాచ గౌనులగు మానవులకు ముక్తి మార్గము దొరుకదు. మోహరి బు వదిలిని వారికి సంసార భయం బణుమాత్రము పొంద నవసరము లేదు. స్త్రీలు-మ రులు బంధువులు -- మిత్రులును - పశువులు- ధనము గృహము మొదలగు వాటి యందు కూరిమి గల్గుటయు. ఇందు నేవేని పోయి నపుడు మహాముఃఖమునను భవించుటయా- మో పామని చెప్పఁ బడును. ఎంతటి మునీంద్రుల సైనను, సీ'మోహము లేనవలతోఁ బడ వేసికొ నుచుఁడ మానవుల విషయమై చెప్పనేల? క. ఆమ్మోహము సంగతి నిము<noinclude><references/></noinclude> 1rz15g7f2qf1b4d3ko6ol7z8oa5n65k 104 232822 589546 2026-10-18T10:22:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయా శ్వాసము, స మైనను నిలిచియున్న జనునకుఁ గడుగో షమ్మిగు నఁట తొనని వా సమ్మఁట మోహంబు సకల సంపారులకు. 93 తా. ఆమోహాము నిమున మాత్రముఁదినను మహాదోహము సంభవించునుగా నసం సాకులకు మో...' 589546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయా శ్వాసము, స మైనను నిలిచియున్న జనునకుఁ గడుగో షమ్మిగు నఁట తొనని వా సమ్మఁట మోహంబు సకల సంపారులకు. 93 తా. ఆమోహాము నిమున మాత్రముఁదినను మహాదోహము సంభవించునుగా నసం సాకులకు మోహము మహా సంకటము. చ. ఉడుగక మోహ ముల్లమును నున్న కతంబున నేకతంబున మృడు మదినిల్పిమర్యులును, మెచ్చనఁ గొల్వగ లేదు సత్యముం గడునీయమంబులు విహిత కర్మములుందుదిమోక్షలక్ష్మీయుల జెకు భావపాశ బంధముల జక్కులు వీడవు మోహ సంగతి. తా. మోహము వదలక యుండివచో, రహస్య స్థలంబున గూర్చుండి నను - మన స్సువల్సి యీశ్వరుని గొల్వఁ జాలఁను. అతడునియమంబులు, సర్కార్మములు, పరిపాలింప కఁ బోఁగా సంసార పాశా బంధితుఁడై మోక్షలక్ష్మి నిగ్రహింపఁ జాలడు. వ. మఱియు సత్యంత భక్తి పూర్వకు బుగా నిర: త రంబును హృదయ వాక్య ధన తను శుశ్రూషలు నాలు గింటను గురువులు గొలువని దీయును, శైవాగమోత్త రోక్త మార్గంబున విఖల సుర ముని నిక రావ ణ సమస్యత శివ లింగార్చ విశేష కృత్యంబులఁ బర మాను మోదంబుల దినములు డపనికి యురు, వెదికా చారప రాయణులై శివుఁదక్క- నన్యం బెఱుంగక రాగద్వేష విరక్తులును, గురులింగ జంగమ భక్తియుక్తులురు భవముక్తులు అతి పవిత్రులు నైన మహాభక్తవరుల నింటికిఁ దెచ్చి యుచిత క్రమంబున బూజిం చి యలరింపజేయ నిదియును, శివోదితంబైన యోగంబవలంబిం చిమహాను భావులైన శైవులు దర్శించుటకై పొరలున్న యెడలకు జన నిడియును, మనోవాక్కాయ కరణంబుల నచలితంబులైన త పంబులు గైకొననిదియును, సన్మార్గ వర్తులయిన పెద్దల బొడఁగని దయాభరిత భావంబునఁ బ్రోవ నిదియును శివయోగీంద్రుల వల నియోగ రహస్యంబులు వినవలయు నన్న విమల బుద్ధిజనిం పనిదియు<noinclude><references/></noinclude> d5ozx62umzhdpbh93pxfyxc9rseqv5j 104 232823 589547 2026-10-18T10:22:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '७४ శినయోగ సారము. ను, సరస్వతి నతిచతుర వచన రచనల బ్రచురంబుగా గురు లింగ జంగమశివభక్తుల విభినుతించెడు గుణంబుజిహ్వకుఁగలుగనిదియును సశ్రోత పాషండ శాక్తాది నానావిధ కుమతవర్తనుల యి...' 589547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>७४ శినయోగ సారము. ను, సరస్వతి నతిచతుర వచన రచనల బ్రచురంబుగా గురు లింగ జంగమశివభక్తుల విభినుతించెడు గుణంబుజిహ్వకుఁగలుగనిదియును సశ్రోత పాషండ శాక్తాది నానావిధ కుమతవర్తనుల యిన దు రాత్ములఁ బరిత్యజింప సరియును శివధర్మ తత్పరులై శిష్ట జనంబు లైన శివ యోగీంద్రులఁ జేరిభజింప నిదియును శివము హిమంబు లుసెప్పు బహుపురాణ కథాసుధారసంబు కర్ణపుటంబులఁ గ్రోల నిదియును శివయోగ జ్ఞాన జనితా భ్యంతర నిరంతరని తాంతసు ఖాను భవంబున సస్పందిత నిరుప మానందంబునం బొందని దియును మోహంబని చెప్పం బడును. ఇవ్విధంబున మానవుల కాల్యచూరులం జేయుచు జన్మజరామరణ స్వర్గనరక ప్రముఖ నిఖి ల దుఃఖాకర నిస్సార సుసార వ్యాపారంబుల వలన సతివ్యాకుల హృదయులంగా నొనరించు నదియునుంగాక, - . గురువులకు, మహాధితో చతుర్విన శుశ్రూపులు చేయవలయును. శివాగ మోత్త గములును జెప్పినవిధంబువ శివలిం శాగ్చన మాచుంప వలయును. శివుడప్పపన్యులగొ లువు రాగ ర్వేస. గహితులు గురులింగ జంగమభక్తి యుక్తులు మహాధి క్తులవగు నారాధ్య శిఖా-వణఃల నింటికేదెచ్చి పూజించవలయును శివయోవాఖ్యసులైన మహాత్ములున్న యెడ ప మను త్రికరణశుద్ధిగా దపంబా వర్ణింపశలయును. సత్పురుషులకు పెద్దలదయాపొం x ప్రసారంబులఁ జూడవలెను. యోగ రహస్యంబుల శివయోగులవద్దకేగి విజవలెను. గురు లింగజంగమ భక్తుల సంతోషముగ నుతించవలెను. పాపండమతిస్ధుల త్యజించి శివధర్మ రులగు శివయోగీంద్రుల గొలుక వలెను. శివమహిమా ప్రతిపాది అంబులైన శివపురాణంబు · లనాలకించవలెను. శివయోగ జ్ఞానంబున నార్యంతు పూజనం బాచరించి సదానందంబను భవింపవలెను. ఇవియన్నియు చేయక పోవుట మోహంబును బొందుట మని వచింపబడును . జెప్మజిరా మరణ స్వర్గపరిక దుఃఖాదుల ననుభవింప శ్రీయదు శివల్య దూరుగా జేయు ఇది యీ మోహమే సమా? క, విలసిత సద్గుణ సివహం బలలో పల మోహవరున్న కేటికి సంపౌం దలపోయ నూరఁబందికి<noinclude><references/></noinclude> m76kllnbcmxklzsuq0cs1ko0ul4ocny 104 232824 589548 2026-10-18T10:22:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '(8) ద్వితీయా శ్వాసము, మలయజ వ్యక్తంబుఁ గోర్మ మదికింపగు నే. 2.9 తా. మోహకకుఁడైన బానికి సద్గుణ ములు రుచింప నేరవు. పంది బురద మెచ్చు నుగాని, పన్నీరు మెచ్చునా? మ. మాతల్ దుర్మలభాండముల్ ధన...' 589548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>(8) ద్వితీయా శ్వాసము, మలయజ వ్యక్తంబుఁ గోర్మ మదికింపగు నే. 2.9 తా. మోహకకుఁడైన బానికి సద్గుణ ములు రుచింప నేరవు. పంది బురద మెచ్చు నుగాని, పన్నీరు మెచ్చునా? మ. మాతల్ దుర్మలభాండముల్ ధనముసర్ ర్వంబు ఘనం బైన దుః ఖ నిదానంబు సుతుల్ దురాత్ములయినం, గష్టలుగా సస్వయం బునకుఁ దుర్గతిఁబొందఁ జేయుదు రుదుకే ర్మోహాత్ముఁడీ చందముల్ గినియు వేక్కఁ దదీక్షణ త్రితయ కాలు బుద్ధిమా ఓలకో? తా. పవికలా? దుర్మలముల కాకరమలు- గుణేర్చేష్టలకు- దుర్భో దుగోసేనలకు విలయము లు. ధనరూ? ఢకలముఃఖములకు నిలయము సుతులా? దురాత్ములయినవో రంశము - కుగ శంక మాసాదింతును. ఈ్పవ మము లన్నియుఁ జూచుచునే మోహవివశులై మానవులు ఈషణత్ర కు ముంద పేక్ష వహించుట యెందుకో తెలియదు. 6. ధర్మవిరుద్ధ పధంబులు దుర్మతులై చూపుచు::-ఎదురు బాంధపులు దుర్మిత్రులు వారలయెకఁ గూరి పొడము మోహియైన, కుమతికి నేపుకురా. C 28 తా. బాంధవులును - దుష్టబుద్ధిగలవా గ్రయ ధర్మమార్గములనే బోధించుదురు. మో పావకుడగు వానికి దుర్మార్గుల యండి కూర్మిగలుగు చుండును. ఉ. ఎట్టిపదార్ధమై సభుజిర్ యించిన యప్పుడు దుర్మలంబ నట్టి పదార్థ సంచయము సంకేదనురక్తి వహించుఁ బాపముల్ చుట్టిన రాజ్య సంపదలు, సొంపులు గైకొనఁ గోరు చుండు నే పట్టున మోహయుక్తుఁడగుకే జాలిశుఁజింతయు మోహ చిత్తుఁడై తా. ఎంతటివిలువగల పదార్ధ మైనము - ఎం.సుచిగల పరార్థమైనను తినిన వెంట నేషల స్వరూపమునొందునుగ దా ? అట్టిపదార్ధము నదపు రాగమురపించటయు- ప్రొపసంకులమ గు రాజ్యసంపదల కాశించుటయు మోహయుధనకు బాలికుని కృత్యములు<noinclude><references/></noinclude> 9prvuxc0c768ynazhhjl3uy36j7traz 104 232825 589549 2026-10-18T10:22:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36° శివయోగ సారము. మిధ్యలగు దుర్భనిస్త్రీలు మెచ్చియనుభ వింపుకు గు మోహనము? లై వివేకి హీను లఁ బరలో కచింత సేరే యంగ వఅది. 2 తా. పరలోక విచారముణు మాత్రమును లేక వివేకము లేక మెఱుపుపలె క...' 589549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>36° శివయోగ సారము. మిధ్యలగు దుర్భనిస్త్రీలు మెచ్చియనుభ వింపుకు గు మోహనము? లై వివేకి హీను లఁ బరలో కచింత సేరే యంగ వఅది. 2 తా. పరలోక విచారముణు మాత్రమును లేక వివేకము లేక మెఱుపుపలె క్షణకాల ము కన్నులకు మిఱుమిట్లు గొల్పుకాంతా మణుల మోహించి జనులునశించు చున్నారు. 8. మోహంబను శత్రుపి వి.ధ మూహింపఁగ దొడ్డుగాడె యొక్కొకయెడఁ డా సాహసమున మురుగఁద్రోయుక్త సంసారార్ధిక్. 22 తా. శత్రువు లందరిలో మోహంబను శత్రువు సహాబలశాలి. అత డెంతటి పండి Q నైనను సంసార సాగరమును పైకి తేలకుండ చుట్టుపట్టి ముంచు చుండుము. మాలిసేవృత్తం. తెరువరు లొకచోటు దెల్లఁగా గూడి యయ్యై పురములకు యధేచ్ఛగా బోపు చందంబు దోఁకుం బరువడి నెపుడు హృ, దృధు సంఘంబు గూడ విజయఁగఁ గనిమోహావేశితం బొంద నేలా. 25 తా. బాటసారు అందరొక్కచోఁ గూడి తెల్లవారి జామునినే లేచియెవరి పను లకు వాకెటుల పోవుచుఁదురో, అటులే బంధువు లందరు - ధనమున్నంతడుకో, లేకబం ధుత్వ మున్నంతవరిలో, తన్నాశ్రయించి యుందురు. కానీ మాత్రమునకై ప్రేము వహింప నేల? క్రౌంచపద వృత్తు. గ్రాహక బుద్ధిన్నోహము నొందం గసవును బుడుకయొక కగిగి సము బై దేహము నెల్ల దాహము సేయిం చెరువగు పనిమిది ఁలిసి సముద్య త్సాహస వృత్తినే మోహము వీడ జగతి గిరియుఁ దృణక సదృశతరంబౌ<noinclude><references/></noinclude> rom26hp1kjvng1xbut8rz2fimxlyfz2 104 232826 589550 2026-10-18T10:22:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయా శ్వాసము. నైహిక సౌఖ్యాత త్సాహ మమకమో హమువిడ' దగుఁ బక్క మభిమత మైనకొ. 92 25 తా. ఐహిక సౌఖ్యము వదిలి పరసౌఖ్య మందిష్టము గలవాఁడై మోహము వదలి నే మృణ సమానం బగును. పరసౌఖ్యము కదిలి య...' 589550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయా శ్వాసము. నైహిక సౌఖ్యాత త్సాహ మమకమో హమువిడ' దగుఁ బక్క మభిమత మైనకొ. 92 25 తా. ఐహిక సౌఖ్యము వదిలి పరసౌఖ్య మందిష్టము గలవాఁడై మోహము వదలి నే మృణ సమానం బగును. పరసౌఖ్యము కదిలి యైహిక సుఖ మాళిం చి మోహ జాలమున బడినవానికి దృణమైనను బర్వత సమానము గా గన్పించును. క. వృక్షమున రాత్రి బహువిధ పక్షులు వసియించి తెల్లర్ వాఱంగ యధా పేక్షలఁ జనుగతి బుధువు లక్షయముగఁ గూడివత్తు, రయ్యై యెడల. కా. σα . రాత్రియందుఁబిట్టలన్నియుఁ బెట్టుమీదఁజే తెల్లవారగ నే పోవుని సమువ్వ'గ శత్రపుత్రాని బంధువుగా యాసను యముల ననుసరించి చేరుకుు. గాన వారియందు మో హము పెట్టికొనుటు పభ్రాంతిచేసుమా! క. జనులు తెలియవలదె మహాం బునిధి రాష్ట్రములు గొన్నికే పొదపికొని వడిం జనుదెంచి యెడ ఆడళా వి చ్చిన యట్టుల కానే సకలకే సృష్టియు నరయ, U. తా. ఈ ప్రపంచ మంగలి | సృష్టియంతయు... మహాసముద్రమునపయినుండి కొట్టుకొ ని వచ్చి మధ్యనొక చోటఁ గలసి మరల విడిపోవుక టైలవిధముగనున్నది గదా? దీని జూచి మోహము నొంద సేల? ఉ. తప్పుకు సర్వబంధన వికే తానము బుత్రులు నిష్టభృత్యులు జెప్పగ నున్న వారనుచుత జిత్తములో నలరు జనుకు నా ముప్పున మోహనజ్జుల సరే ముద్ధతిఁ గట్టుచు ధర్మమోలఁ ద న్నొప్పన సేయనున్న కడు నుగ్రపు దాయలుగా రె యూరయు. డా. పుత్రులు - మిత్రులు - భృత్యులు- మొదలగు బాంధవు లందఱు తన్ను సుగ తికి బంపించునని మానవులు తలంతురు గాని, మోహపాశములు బంధించి యమునిసన్నిధికి గొనిపోవుదురని తలంప నేరమి రా?.<noinclude><references/></noinclude> j22rk0k6y12gko7ndee3gcxeogeg1av 104 232827 589551 2026-10-18T10:23:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శివయోగ సారము, వ. కావునం • తా. కాఁబట్టి. క. పుత్రులపై మిత్రుల పై గోత్రులపై నింతక మోహగుణము నిలిపిన సూత్రగతి నదియెవరునకుఁ జిత్రముగా బంధనంబు సేయంజాలు 53 ర రా. పుత్రుల మీద గాని, మిత్...' 589551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శివయోగ సారము, వ. కావునం • తా. కాఁబట్టి. క. పుత్రులపై మిత్రుల పై గోత్రులపై నింతక మోహగుణము నిలిపిన సూత్రగతి నదియెవరునకుఁ జిత్రముగా బంధనంబు సేయంజాలు 53 ర రా. పుత్రుల మీద గాని, మిత్రుల మీద గాని, సగోత్రుల మీద గాని, మోహమే మాత్రముంచిన మునది బంధమా నే గలుగజేయును గాని ముక్తి గలుగఁ జేయుడు. తే, గీ, మోహ నిర్మోహములు బంధ శ్రీ ముక్తి కార ణంబులగుటను మోహ | గుణంబు ధైర్య ముద్రయను కత్తితో (గోసి | మోక్ష సుఖముల జూఱగొనవచ్చు వెసనిది, సులభ మతము. తా. బంధ ముక్తులకు గారణము మోహదుర్మోహములు- కావ ధైర్యమును కత్తి a తో మోహలతను వరికి వేరు వలయును. ఇటులమోహము జయించి కాని భూఃవులు ము _క్తికొండ బాలకు, లక్షణము ఛ. సకల కలాకలాప సువి | చారదుఁడై సమదాంధుఁగు డయ్యెనే మెక యెడనైన నుంచి గుణ / ముల్లమునంజొర నీకసత్కియల్ వికలతఁ బొందఁ జాలన వివేకియగు శివునాత్మలో నెఱుం గః భవబద్ధుఁడౌచు నప శ్రీ కారము సేయును సజ్జనాళికి ౮౬. తా. సకల శాస్త్రంబులు నేర్చిన మంచివిద్వాంసు డైనను మదాంధుఁ డ్రైవ్లోచోఁ *వివేకియగును. ఆతనికి మంచి గుణ మొకటియు పట్టుపడదు. శివస్మరణము సేయకయా ఈడు పంపార రూపమునఁబడి సజ్జనుల కపకారము సేయుచుండును. శ. విజత ముగ సస్థిరపు సం పదలు నిజములనుచు మళ్ళీ ప్రల్లదుఁడై దు<noinclude><references/></noinclude> 31fok1neh0qim2oyvggx3dxd1g1v0dw 104 232828 589552 2026-10-18T10:23:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయాశ్వాసము. గృదుఁడైన చెనఁటి మనుజుం డె దురెఱుఁగక విఱ్ఱ ఁడు ! నిమ్మహిలోనర్. 9.5 తా. అస్ధిరములైన సంపదలను స్ధిరమని జమ్మి మదాంధుకు తన గు అనగు లేరని వీరు చుండును. చ, సిగిక్రియ గ...' 589552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయాశ్వాసము. గృదుఁడైన చెనఁటి మనుజుం డె దురెఱుఁగక విఱ్ఱ ఁడు ! నిమ్మహిలోనర్. 9.5 తా. అస్ధిరములైన సంపదలను స్ధిరమని జమ్మి మదాంధుకు తన గు అనగు లేరని వీరు చుండును. చ, సిగిక్రియ గాలిచందమున శ్రీ శీతమయూఖుని భౌతివిద్యుదు త్కరము తెఱుగు నంది వియ శైవడి నంబుధ రాలిచ్పానం తరుణుల మానసంబుల వీ ధంబున వారితరంగ భంగిన స్థికములు దేహముల్ మద వి జృభితు తానురు మర్త్యు లేలతో, తా. 'సంపదలు- వాయువు. చంద్రుఁడు... "మిటి పులు- దీపములు... మేఘు ములు - తరుణుల మానసములు.. తరంగములు- క్షణభంగురములై నటుల దేహములు క్షణభంగుర ములు గదా!, ఈవిషయమును దెలిసియు మనంబువ కన్ను మిన్ను గానిక కొందఱు చరిం చుటకేమి కారణమో గదా! శా. దేహం బస్థిరమాట గగ్గోనిమరో ! ద్రేకంబునం బొంద కా దేహంబు న్మనమున్ధనంబు నతిభ క్తి సద్గురు స్వామికి న్నీ హారాద్రి సుతామనో హరునకు శ్రీ న్నిత్యంబు తద్భక్తియు ర్తా హీనాత్ములకు న్వివేకులగు వారి రర్పింతు రెల్లప్పుడు కొ చాగా తా. వివేకులు దేహమస్థిరమని తలంచి మదోద్రేకము కొఁదక మహావినయముతో మహాభక్తి తో గుదరేశ్వరులకు తినుమునో ధనముల నిత్యమనర్పించి సేవించు చుందును క. కులశీల రూప విద్యా ..... బలధనముల వలన మదము ప్రభవిలు నదియుం లశీల రూప విద్యా బల ధనవంతులనుఁ గనీనం బాయ జగతీ. Fo తా. కులముసత్ప్రవర్తనము- ధనము- రూపము విద్యయు బలమును మాన వుల కు మదమును బుట్టించును. గానికులశీల రూపధన వంతులగు వారెంతటి దుస్థితి ననుభవితి చుచున్నారో, యొకసారి పరికించినచో నీకరితి) యంజీ మానవుండు మదంబును బడి త్యజింపుడు.<noinclude><references/></noinclude> 2g0vd6hc0i32wge3emfnwsp7dkpwee4 104 232829 589553 2026-10-18T10:23:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 శివయోగ సారము. క. కులము గలవా రెచట ము క్తులైరి కులహీను లెల్ల గుద్ది నెచటను ము యోగ జరులే కులజులుగా కితరులేటి, కులజులు దలఁపక్. Fo తా. సక్కులంబున జన్మించిన వారిలో ఁజాలరణకు దుష్కార...' 589553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 శివయోగ సారము. క. కులము గలవా రెచట ము క్తులైరి కులహీను లెల్ల గుద్ది నెచటను ము యోగ జరులే కులజులుగా కితరులేటి, కులజులు దలఁపక్. Fo తా. సక్కులంబున జన్మించిన వారిలో ఁజాలరణకు దుష్కార్యము లాచరించి న రకము చెందిన వారే గాని, ముక్తి నొందిన వారరురు కులవిచారముకు వదిలి పరమాత్మును పొసించియే యనేకులు ముక్తి నొందిరి. నిజముని చాఃంపఁగా యోగిజనలే కులీనులు గాని ' యితరుల కులీనులని చెప్పదఁగునా? ఆ. 'వె. నిగమ విహిత శీలం విష్ణుఁ దూర్ధ్వగతికి నేగు శ్రుతివిరుద్ధ మితయైన నధమ గతికి పేరు నట్లేట నంత సు శీల వృత్తి ముక్తి జెందు మతియి. F తా. వేదానుకూల విధంబున నాచరించిన (వారూర్ధ్వ గతికేళుటలో సంశయము లేదు. వేదవిరుద్ధముగ కొంచము ప్రవర్తించినను వాఁ డతో గతికే పోవును. కావున సుశీ ల వృత్తియే యఁనగ సత్ప్రవర్త్యయే ముక్తి కి మార్గము, క. మనసిజుని కంటే రూపం బున నదికులు గలరె యతఁడు। పురహరు చేతం గనుమాయన డఁగి పోయె న చినఁ దక్కిన రూపు లెవ్వి నిత్యము లరయ. F3 తా. ఆహా! త్రిలోకంబు లందైనను మన్మధుని కంటే మించిన సౌందర్యరాలి లేదా దుఁగదా! అట్టి మన్మధుడు సయిత విశ్వరునిచే భిస్మమై చేయబడును. ఇక నె వ్వఁడీ రూపంబును నిత్యమని నమ్మినదంబుఁ జెందుకు?. క. మునుకొని కల్పాంతము దాం క సభ్యసించినఁ జదువులు కడ యెన్నఁడులే దనినను విద్యాధికులిం క నెవ్వరైనను ధరిత్రియే గనుఁగొనఁ గలరే.<noinclude><references/></noinclude> 1w73v2uggbginxwemjqb41yu03g4e8z 104 232830 589554 2026-10-18T10:23:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వితీయాశ్వాసము. ი తా. కల్పాంతము వరకు జరుపు కొనినను, జరువున కంతము లేదనిగి శాప సర్వవి ద్యాధికుని నొక్కని నైనను వేలు చుడచి చూపించ గలరా? కావున విద్యను జూచికొని గర్వించుట తగదు....' 589554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వితీయాశ్వాసము. ი తా. కల్పాంతము వరకు జరుపు కొనినను, జరువున కంతము లేదనిగి శాప సర్వవి ద్యాధికుని నొక్కని నైనను వేలు చుడచి చూపించ గలరా? కావున విద్యను జూచికొని గర్వించుట తగదు. తే.గీ. రజతగిరి లీల నెత్తిన రావణుండు నానిఁదన తోఁకఁ గట్టిన వాలియును న లేని మెకమ్మునఁ దునిమిన దాశరధియు బలిమియై నిల్చిరే ధరాపల, యమునకు. Fr తా. వెండికొండను నపలీలగా నెత్తిన రావణాసురుఁడును, వానిని తనతోకతో జుట్టి వేసిన వాలియును, అలేనినొక రాణిముచే బడగొట్టిప రాముండును, జిని పోయి నాకనిన నిక యీధృతి' యందెవ్వడు బలమును జూచికొని గర్వించును. క. క్రమమున మునునృప వగుల ఛము లెంతయుఁ గూర్చినందుకే దారంబైను దమతడు గొనిపోయి రె యమర్త్య భువనంబునకు ర యంబారుగ. FS తా. తొల్లి రాజాధిరాజు తెలిదంలో ధనము వార్జించి ధరాచల యంబున విడిచి చనిరిగాని, వాకిలో నొక లైనను వెంట మూట గట్టికొని పోయి రే? కావున వనంబుఁజూ చి, యే మూఢుఁడు మదంబు వహించును?. క. ఊహించి యట్లగుటను గ తాహంగిృతి నుండవలయు సనఘాక్ములు సు దేహము వలది మదజల హెహపటలమునకు గంధవాహు చెపు తా. F2 జ్ఞాను వీరీతిగా గా మూహించి యహంకారసును వదిలి నిస్సందేహముగా నుండ వలయును. మద మేఘమునకు నిటుల విచారించుట కంచం మారుణము వంటిది. -*మాత్సర్య లక్షణము.*. శా, మాత్సర్యంబున బ్రుఁగుఁడై తిరుగు ద రాళ్లుడు వర్ణించు ఏ<noinclude><references/></noinclude> 8oakhvapwxzig6sxodnu07y3ot23li1 104 232831 589555 2026-10-18T10:23:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3.9 శివయోగసారము. ద్వత్సంగంబు సమస్త దుర్గుణ నిజా వాసం బగువ ను ద్వత్సంసార మహాటనీ పటుతరకే వ్యాపార నిర్భూత సం విత్సౌఖ్య స్థితి శైవధర్మమునకు స్వవేగ దూపుడగుళ్. FU తా, మాత్సర్యముతో...' 589555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3.9 శివయోగసారము. ద్వత్సంగంబు సమస్త దుర్గుణ నిజా వాసం బగువ ను ద్వత్సంసార మహాటనీ పటుతరకే వ్యాపార నిర్భూత సం విత్సౌఖ్య స్థితి శైవధర్మమునకు స్వవేగ దూపుడగుళ్. FU తా, మాత్సర్యముతో గూడిలోని మానవులు విద్వత్సహ వాసమును కదిలి గుడ్డి గ్గులై చరించు చుందుకు. దాని వలన సంసార లంపటుడై దుర్వృత్తులకు లోబడి ధనధ ర్మములను పరిత్యజించి జరశంబున కే ఐదు దురు కావ మాత్సర్యంబు విడువ వలయును. సీ విద్యాధికులమని, పిఱ్ఱవీఁగెడువారు మిక్కిలి ధనికులై మెఱయు బారుఁ బ్రకటి వైశ్వర్య సంపదలఁ బొందెకు వారు నిజకీర్తి దించువారు నిబిడంపుఁ జక్మఁ బ్రబలుచుండెడు వారు నెరయ దుర్జనగోష్ఠి నిక్కు వారు రూఢిఁ గ్రాలెడు వారుఁ గులశీలములు గ్రాలి చెలఁగువారు. రూపరేఖా వయో తే.గీ. వీరు వారననేల ఈ ద్వారగర్వ భరిత బహువిధ సంసారం నిరతులెల్ల నొక్కొకరి కంటె అధికులై యుండమత్స హింతు రెంలియు మత్సరా క్రాంతు లగుకు, FF తే. విద్యావంతు లొకరిని మించి యొకకుండ వలయునని, పరస్పరము మాక్స క్యముచేతినే ప్రయత్నించు చుందురు. ధనవంతు లొకరిని మించి యొక రుండవలయున ని ప్రయత్నించుటకు నిరియే కారణము. భోగవంతులు, యశోవంతులు, సంతాన వంతు లు, దుర్జన సహవాస ధురంధరులు, రూప వయస్సంపన్నులు, కులశీ సంయుతులు, వీరు వారన నేల? మహాసర్వ సమేతులై సంసార రులై యొకరిని నొక రతిశయించి యుండ వలయ్యుని యఁడఱు నిర్యోము ప్రయత్నించుటకీ మత్సరమే కారణము. క. ఒక కొండలు మత్సరమున ఇక చెక్కు చుఁ క్రింద మాచు నెఱుఁగక చష్టా<noinclude><references/></noinclude> 8c98i28jptfja9hi3msiqqzzzcen4jt