Сомондеҳ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сомондеҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2878</id>
    <revision>
      <id>1475019</id>
      <parentid>1459822</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1475019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4526" sha1="ix0cj1v6tevkeb7myblhvko3tf5lv16" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = Шаҳрак
| номи тоҷикӣ = Сомондеҳ
| номи аслӣ = 
| тасвир = 
| тавсифи тасвир = 
| тобеият = 
| кишвар = Тоҷикистон
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| шакли минтақа = Вилоят
| минтақа = Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ
| минтақа дар ҷадвал = Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ{{!}} НТҶ
| шакли ноҳия = Ноҳия
| ноҳия = ноҳияи Сангвор
| ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Сангвор {{!}} Сангвор
| шакли ҷомеа = Ҷамоат
| ҷомеа = Деҳоти Тавилдара
| ҷомеа дар ҷадвал = 
| тақсимоти дохилӣ = 
| шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла
| роҳбар = 
| замони таъсис = 
| аввалин номбарӣ = 
| номҳои пешина = Тавилдара
| мақом аз = 
| забони расмӣ = тоҷикӣ
| аҳолӣ = 1521
| соли барӯйхатгирӣ = 2017
| зичӣ = 
| агломератсия = 
| ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
| ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
| этнохороним = 
| вақти минтақавӣ = 
| DST = 
| коди телефон = +992 3156
| нишонаи почта = 737450
| нишонаҳои почта = 
| коди мошинҳо = TJ08
| шакли шиноса = 
| шиносаи ададӣ = 
| гурӯҳ дар Commons = 
| сайт = 
}}
'''Сомондеҳ''' (то 2025 — ''Тавилдара''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=171148|title=ADLIA|website=mmih.adlia.tj|accessdate=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;) — шаҳрак (аз 1 ноябри соли 2025), маркази маъмурии [[ноҳияи Сангвор]], ки 190 км шарқтар аз шаҳри [[Душанбе]] дар канори рӯди [[Хингоб]] ҷойгир аст. Тобеи ҷамоати [[деҳоти Тавилдара]], маркази он. Аҳолиаш 1521 нафар ([[2017]]), тоҷикон.

== Мардум ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1em solid white&quot;
|'''Сол'''
|2010&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stat.tj/ru/img/2336a7fa84c06406cfe3606ccfe6d58a_1356711816.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|date=2017-10-11|accessdate=2022-12-23|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011032959/http://stat.tj/ru/img/2336a7fa84c06406cfe3606ccfe6d58a_1356711816.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Аҳолӣ, &lt;br&gt; ҳазор наф.'''
|1,2
|}

== Тандурустӣ ==
Беморхонаи шаҳраки Сомондеҳ, ки сохтмонаш соли 2015 шурӯъ шудааст, лоиҳаи Гурӯҳи робита бо маъмурияти шаҳрвандӣ ва аҳолии назди Сафорати ИМА буда, мақсад аз он ироаи хидматрасонии тиббӣ ба тақрибан 1200 сокини ин русто мебошад, ки аксарашон аз ноҳияи Тавилдара баъд аз зилзилаи соли 2012 ба ин минтақа кӯчонида шудаанд. Беморхонаи мазкур ягона муассисае мебошад, ки ба мардуми ин маҳал хидмати тиббӣ мерасонад. Қабл аз бунёди ин иншооти нав сокинони деҳа маҷбур буданд қариб ним соат вақт барои расидани ба наздиктарин беморхонаи воқеъ дар шаҳраки Дустӣ сарф кунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2
https://tj.usembassy.gov/tg/tavildara-clinic-opening-tg/Сафорати{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ИМА дар Тоҷикистон
{{Тоҷикистон-нопурра}}

{{ноҳияи Сангвор}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Сангвор]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Тавилдара]]</text>
      <sha1>ix0cj1v6tevkeb7myblhvko3tf5lv16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ювентус (бошгоҳи футбол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9314</id>
    <revision>
      <id>1475055</id>
      <parentid>1458881</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>22662</id>
      </contributor>
      <origin>1475055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8408" sha1="5ds33cqe6up9nx7b5eroxz9jp4cis6a" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи БФ
 |замина         = #FFFFF0
 |матн           = #000000
 |ном            = {{Парчами Италия}} Ювентус
 |мавсими ҷорӣ   = 2025/2026
 |логотип        = 
 |номи пурра     =  Juventus Football Club S.p.A.
 |лақаб          = ''Зани пир'' ({{lang-it|Vecchia Signora}})&lt;br/&gt;''Сиёҳ-сафед'' ({{lang-it|Bianconeri}})&lt;br/&gt;''Гӯрхарон'' ({{lang-it|Zebre}})
 |таъсис         =  01.11.1897
 |барҳам         = 
 |майдон         = {{Парчами Италия}} «[[Ювентус (варзишгоҳ)|Ювентус]]», [[Турин]]
 |ғунҷоиш        = 41 507
 |молик          = {{Парчами Италия}} Оилаи Анйеллиҳо (тавассути ширкати Exor)
 |президент      = {{Парчами Италия}} Ҷанлука Ферреро
 |мудир          = 
 |мудири кул     = 
 |мураббӣ        = {{Парчами Хорватия}} Игор Тудор
 |капитан        = {{Парчами Италия}} [[Мануэл Локателли]]
 |рейтинг        = ҷойи 22-юм дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025 |title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2025-07-01}}&lt;/ref&gt;
 |буҷет          = 
 |сарпараст      = [[Jeep]]
 |мусобиқа       = [[Чемпионати футболи Итолиё|Силсилаи А]]
 |мавсим         = [[Чемпионати футболи Итолиё 2025/2026|2025/26]]
 |мавқеъ         = ҷойи '''6-ум'''
 |сайт           = https://www.juventus.com/
|pattern_la1     = _juventus2526h
|pattern_b1      = _juventus2526h
|pattern_ra1     = _juventus2526h
|pattern_sh1     = _juventus2526h
|pattern_so1     = _juventus2526hl
|leftarm1        = FFFFFF
|body1           = FFFFFF
|rightarm1       = FFFFFF
|shorts1         = 000000
|socks1          = 000000
|pattern_la2     = _juventus2526a
|pattern_b2      = _juventus2526a
|pattern_ra2     = _juventus2526a
|pattern_sh2     = _juventus2526a
|pattern_so2     = _juventus2526al
|leftarm2        = 799abb
|body2           = 799abb
|rightarm2       = 799abb
|shorts2         = 799abb
|socks2          = 799abb
|pattern_la3     = _juventus2526t
|pattern_b3      = _juventus2526t
|pattern_ra3     = _juventus2526t
|pattern_sh3     = _juventus2526t
|pattern_so3     = _juventus2526tl
|leftarm3        = 000030
|body3           = 000030
|rightarm3       = 000030
|shorts3         = 000030
|socks3          = 181818
}}

'''«Юве́нтус»''' (номи пурра — '''Бошгоҳи футболи «Юве́нтус»''', {{lang-it|Juventus Football Club}}; {{IPA-it|juˈvɛntus}}; аз вожаи {{lang-lat|iuventus}} - наврасӣ) – бошгоҳи футболи ҳирфаӣ аз шаҳри [[Турин]]. Яке аз дастаҳои футболии кӯҳан, пурҷом ва шӯҳратдори [[Итолиё]], [[Урупо]] ва ҷаҳон маҳсуб меёбад. Аз солҳои 20-уми қарни XX бошгоҳро оилаи Анйеллиҳо идора мекунанд.

== Таърих ==

== Варзишгоҳ ==

== Ҷоизаҳо ==
=== Миллӣ ===
* [[Акс:Scudetto.svg|15px]] '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (36&lt;ref&gt;«Ювентус» дар мавсимҳои 2004/2005 ва 2005/2006 аз унвони қаҳрамонӣ маҳрум шуд.&lt;/ref&gt;, рекорд):''' 1905; 1925/26; 1930/31; 1931/32; 1932/33; 1933/34; 1934/35; 1949/50; 1951/52; 1957/58; 1959/60; 1960/61; 1966/67; 1971/72; 1972/73; 1974/75; 1976/77; 1977/78; 1980/81; 1981/82; 1983/84; 1985/86; 1994/95; 1996/97; 1997/98; 2001/02; 2002/03; (2004/05; 2005/06); 2011/12; 2012/13; 2013/14; 2014/15; 2015/16; 2016/17; 2017/18; 2018/19; 2019/20
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (21):''' 1903; 1904; 1906; 1937/38; 1945/46; 1946/47; 1947/48; 1952/53; 1953/54; 1962/63; 1973/74; 1975/76; 1979/80; 1982/83; 1986/87; 1991/92; 1993/94; 1995/96; 1999/00; 2000/01; 2008/09
* [[Акс:Coccarda Coppa Italia.svg|15px]] '''[[Ҷоми футболи Итолиё|Ҷоми Итолиё]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (15, рекорд):''' 1937/38; 1941/42; 1958/59; 1959/60; 1964/65; 1978/79; 1982/83; 1989/90; 1994/95; 2014/15; 2015/16; 2016/17; 2017/18; 2020/21; 2023/24
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (7):''' 1972/73; 1991/92; 2001/02; 2003/04; 2011/12; 2019/20; 2021/22
* [[Акс:Supercoppaitaliana.png|15px]] '''[[Суперҷоми футболи Итолиё|Суперҷоми Итолиё]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (9, рекорд):''' 1995; 1997; 2002; 2003; 2012; 2013; 2015; 2018; 2020
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (8):''' 1990; 1998; 2005; 2014; 2016; 2017; 2019; 2021
* [[Акс:Serie B icon.svg|15px]]  '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё, Силсилаи B]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон:''' 2006/07

=== Байналмилалӣ ===
* {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2)''': 1985; 1996
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (7):''' 1973; 1983; [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1997|1997]]; [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1998|1998]]; [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2003|2003]]; [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2015|2015]]; [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2017|2017]]
* [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Ҷоми УЕФА]] / [[Лигаи Урупо УЕФА]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (3)''': 1977; 1990; 1993
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1995
* '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2)''': 1984
* [[Акс:UEFA - Super Cup.png|15px]] '''[[Суперҷоми УЕФА]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2):''' [[Суперҷоми УЕФА 1984|1984]], [[Суперҷоми УЕФА 1996|1996]]
* '''[[Ҷоми байниқораӣ]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2):''' 1985; 1996
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1973
* [[Акс:UEFA - Inter-Cities Fairs Cup.svg|16px]] '''[[Ҷоми Inter-Cities Fairs]]'''
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (2):''' 1964/65; 1970/71
* '''[[Ҷоми Интертото]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]]  '''Ғолиб:''' 1999
* '''[[Ҷоми Жоан Гампер]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]]  '''Ғолиб:''' 2005
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 2021
* '''[[Ҷоми Алп]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]]  '''Ғолиб:''' 1963
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1966
* '''[[Ҷоми Турин]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]]  '''Ғолиб (2, рекорд):''' 1902; 1903
* '''[[Ҷоизаи Луиҷи Берлускони]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (11):''' 1991; 1995; 1998; 1999; 2000; 2001; 2003; 2004; 2010; 2012; 2021
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (9):''' 1996; 1997; 2002; 2005; 2006; 2007; 2008; 2009; 2011
* '''[[Ҷоми Рио]]'''
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1951

== Ҳайати ҳозира ==

== Гузаришҳо ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.juventus.com Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Ювентус»]

[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Итолиё]]</text>
      <sha1>5ds33cqe6up9nx7b5eroxz9jp4cis6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳомун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11402</id>
    <revision>
      <id>1475026</id>
      <parentid>1426492</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33630-48</username>
        <id>134318</id>
      </contributor>
      <origin>1475026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="mh846ovequp0s341nakj4l3k2rput10" xml:space="preserve">{{Қуттии Филм
|ном=هامون&lt;br /&gt;Ҳомун
|акс=
|Тасвир= هامون (پوستر ۱).jpg
|коргардон=[[Дариуш Меҳрҷуӣ]]
|нависанда=
|сол=[[1990]]
|кишвар=[[Эрон]]
|забон=[[Забони форсӣ|форсӣ]]
|сайт=
}}

'''Ҳомун''' ({{забон-фа|هامون}}) яке аз [[филм]]ҳои [[Эрон|Эронӣ]] аст. Коргардон [[Дариуш Меҳрҷуӣ]] буд. Филмро дар соли [[1990]] сохт.

[[Гурӯҳ:Филмҳои Эронӣ]]</text>
      <sha1>mh846ovequp0s341nakj4l3k2rput10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аталанта (бошгоҳи футбол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18756</id>
    <revision>
      <id>1475054</id>
      <parentid>1458885</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>22662</id>
      </contributor>
      <origin>1475054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7363" sha1="433z4vigvacah00guvsh8p9j9sbucht" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи БФ
 |замина         = #1E90FF
 |матн           = #000000
 |ном            = {{Парчами Италия}} Аталанта
 |мавсими ҷорӣ   = 2025/2026
 |логотип        = 
 |номи пурра     =  Atalanta Bergamasca Calcio SpA
 |лақаб          = ''Илоҳа'' ({{lang-it|La Dea}})&lt;br/&gt;
''Маликаи музофот'' ({{lang-it|Regina delle provinciali}})&lt;br/&gt;
''Оробикҳо'' ({{lang-it|Orobici}})&lt;br/&gt;
''Бергамо Калчо'' ({{lang-it|Bergamo Calcio}})
 |таъсис         =  17.10.1907
 |барҳам         = 
 |майдон         = {{Парчами Италия}} «[[Атлети Адзурри д’Италия]]», [[Бергамо]]
 |ғунҷоиш        = 24 950&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.atalanta.it/stadio/ |title=Stadio |publisher=Atalanta BC |website=atalanta.it |language=it |access-date=29 July 2021}}&lt;/ref&gt;
 |молик          = 
 |президент      = {{Парчами Италия}} Антонио Перкасси
 |мудир          = 
 |мудири кул     = 
 |мураббӣ        = {{Парчами Хорватия}} [[Иван Юрич]]
 |капитан        = {{Парчами Италия}} [[Рафаел Толой]]
 |рейтинг        = ҷойи 16-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025 |title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо |website=uefa.com |accessdate=2025-07-01}}&lt;/ref&gt;
 |буҷет          = 
 |сарпараст      = Acqua Lete
 |мусобиқа       = [[Чемпионати футболи Итолиё|Силсилаи А]]
 |мавсим         = [[Чемпионати футболи Итолиё 2025/2026|2025/26]]
 |мавқеъ         = ҷойи '''7-юм'''
 |сайт           = https://www.atalanta.it/
| pattern_la1    = _atalanta2425h
| pattern_b1     = _atalanta2425h
| pattern_ra1    = _atalanta2425h
| pattern_sh1    = _atalanta2425h
| pattern_so1    = _atalanta2425hl
| leftarm1       = 000000
| body1          = 000000
| rightarm1      = 000000
| shorts1        = 000000
| socks1         = 000000
| pattern_la2    = _atalanta2425a
| pattern_b2     = _atalanta2425a
| pattern_ra2    = _atalanta2425a
| pattern_sh2    = _atalanta2425a
| pattern_so2    = _atalanta2425al
| leftarm2       = FFFFFF
| body2          = FFFFFF
| rightarm2      = FFFFFF
| shorts2        = FFFFFF
| socks2         = FFFFFF
| pattern_la3    = _atalanta2425t
| pattern_b3     = _atalanta2425t
| pattern_ra3    = _atalanta2425t
| pattern_sh3    = _atalanta2425t 
| pattern_so3    = _atalanta2425tl
| leftarm3       = FFEE00
| body3          = FFEE00
| rightarm3      = FFEE00
| shorts3        = FFEE00
| socks3         = FFEE00
}}

'''Атала́нта''' (номи пурра — '''Бошгоҳи футболи «Атала́нта Бергамаска»''', {{lang-it|Atalanta Bergamasca Calcio}}; {{IPA-it|ataˈlanta bergaˈmaska ˈkalt͡ʃo|lang}}) — бошгоҳи футболи итолиёвӣ аз шаҳри [[Бергамо]], ки дар Силсилаи А ҳузур дорад.

== Таърих ==
Бошгоҳ [[соли 1920]] дар натиҷаи якҷошавии ҷамъиятҳои варзишии «Аталанта» ва «Бергамаска» таъсис шудааст. 

[[Соли 1928]] бошгоҳ соҳиби варзишгоҳи худ гардид, ки он ба номи фашист Марио Брумана гузошта шуд. Дертар варзишгоҳ номи «Атлети Адзурри д’Италия»-ро гирифт. 
2 июни [[соли 1963]] дар майдони [[Сан-Сиро]] «Аталанта» маротибаи аввал соҳиби [[Ҷоми футболи Итолиё|Ҷоми Итолиё]] гардид.
[[Акс:Atalanta BC - 1962-63 Coppa Italia - Angelo Domenghini and Piero Gardoni.jpg|thumb|190px|&lt;center&gt;Бозикунони БФ «Аталанта» бо Ҷоми Итолиё, соли 1963&lt;/center&gt;]]

== Варзишгоҳ ==

== Ҷоизаҳо ==
=== Миллӣ ===
* [[Акс:Scudetto.svg|15px]]  '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Силсилаи А]]:'''
** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (4):''' 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2024/25
* [[Акс:Coccarda Coppa Italia.svg|15px]] '''[[Ҷоми футболи Итолиё|Ҷоми Итолиё]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1962/63
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (5):''' 1986/87, 1995/96, 2018/19, 2020/21, 2023/24
* [[Акс:Serie B icon.svg|15px]]  '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё, Силсилаи B]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (5):''' 1939/40, 1958/59, 1983/84, 2005/06, 2010/11
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (4):''' 1936/37, 1970/71, 1976/77, 1999/00
* '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё, Силсилаи С1]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон:''' 1981/82

=== Байналмилалӣ ===
* '''[[Лигаи Урупо УЕФА]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' [[Лигаи Урупо УЕФА 2023/2024|2023/24]]
* [[Акс:UEFA - Super Cup.png|15px]] '''[[Суперҷоми УЕФА]]'''
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' [[Суперҷоми УЕФА 2024|2024]]
* '''[[Ҷоми Митропа]]'''
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]]  '''Финалист:''' 1984/85
* '''[[Мусобиқаи Виареҷо]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2)''': 1969, 1993
** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (5):''' 1955, 2008, 2010, 2011, 2012

== Ҳайати ҳозира ==

== Бозингарони машҳур ==
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[Никола Вентола]]
* [[Кристиан Виерӣ]]
* [[Лучано Дзаурӣ]]
* [[Роберто Донадонӣ]]
* [[Кристиано Донӣ]]
* [[Симоне Индзагӣ]]
* [[Филиппо Индзагӣ]]
* [[Антонио Кабринӣ]]
* [[Риккардо Монтоливо]]
* [[Иван Пелитсолӣ]]
* [[Алессио Таккинардӣ]]
* [[Гаэтано Ширеа]]
* [[Клаудио Каниҷа]]
* [[Паоло Монтеро]]
|}

== Мураббиёни машҳур ==
* [[Йозеф Виола]] (1930—1933)
* [[Карло Черезолӣ]] (1951—1952, 1963—1964, 1968—1969)
* [[Эриберто Эррера]] {1973—1975)
* [[Оттавио Бянкӣ]] (1981—1983)
* [[Марчелло Липпӣ]] (1992—1993)
* [[Чезаре Пранделлӣ]] (1993—1997)
* [[Луиҷи Делнерӣ]] (2007—2009)
* [[Антонио Конте]] (2009—2010)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.atalanta.it Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Аталанта»]

[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Итолиё]]</text>
      <sha1>433z4vigvacah00guvsh8p9j9sbucht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таърихи Табарӣ (дастхат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61057</id>
    <redirect title="Таърихи Табарӣ" />
    <revision>
      <id>1475015</id>
      <parentid>1293037</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Таърихи Табарӣ]]</comment>
      <origin>1475015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="o388ijpyjvhrq6yewq7jq8solt7v63a" xml:space="preserve">#равона [[Таърихи Табарӣ]]</text>
      <sha1>o388ijpyjvhrq6yewq7jq8solt7v63a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имплементатсия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142113</id>
    <revision>
      <id>1475033</id>
      <parentid>1292675</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4173" sha1="asc3f52zgznqf4lrabbxj89yh3i8dlt" xml:space="preserve">
'''Имплементатсия'''- (аз лот. impleo – татбиқ ва иҷро), дар ҳуқуқ тартиб, ҷараёни ворид намудан ва дар амал татбиқ кардани меъёрҳои асноди байналмилалӣ-ҳуқуқии аз тарафи давлат эътирофшуда дар қонунгузории миллӣ. Имплементатсияи ҳуқуқи байналмилалӣ ба маънои васеъ ва маҳдуд истифода мешавад: ба маънои васеъ – фаъолияти ташкилию ҳуқуқии давлатҳо ва созмонҳои ҷаҳонӣ дар сатҳи байналмилалӣ барои ноил шудан ба ҳадафҳои меъёрҳои ҳуқуқии байналмилалӣ. Ба маънои маҳдуд – тибқи тартиби муайян дар баробари қонунгузории дохилӣ дар қаламрави давлат, татбиқи қонуни байналмилалӣ барои таъмини фаъолияти ҳуқуқии давлат оид ба иҷрои воқеии уҳдадориҳои байналмилалии давлат. Сатҳҳои Имплементатсия: байналмилалӣ ва миллӣ. Санадҳои Имплементатсияшуда ҷузъи таркибии низоми ҳуқуқии давлатҳо мегарданд. Масалан, санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳуриро ташкил медиҳанд. Агар қонунҳои ҷумҳурӣ ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда мутобиқат накунанд, меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ амал мекунанд (Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, банди 3, моддаи 10). Шаклҳои Имплементатсия: риоя, иҷро, истифода ва татбиқ. Ҳангоми риоя субъект набояд ба қонуншиканӣ роҳ диҳад ва уҳдадориҳоро бояд сари вақт бидуни камбудӣ иҷро кунад. Субъекти ҳуқуқ дар иҷрои уҳдадориҳо берун аз чорчӯби меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ амал намояд. Иҷроиши муқаррароти ҳуқуқи байналмилалӣ ё интишори маводди нави меъёрҳои ҳуқуқи дохилидавлатӣ дар тағйир додан ё қатъ намудани меъёрҳои ҷойдошта сурат мегирад ва мақсади он танзими муносибатҳои шахсони ҳуқуқӣ ва воқеӣ бо иштироки субъектҳои ҳуқуқии дохилидавлатӣ мебошад. Субъект метавонад имкониятҳои ҳуқуқии худро бо меъёрҳои ҳуқуқӣ амалӣ кунад. Татбиқ шакли махсуси Имплементатсия буда, риояи он бо дар назар доштани ташкил ва назорати ҳуқуқи байналмилалӣ амалӣ мегардад. Мундариҷаи фаъолияти татбиқи ҳуқуқӣ дар асоси нашри санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ дар шакли хуҷҷатҳои расмӣ: санад, қарор, ҳалнома, хулоса ва ғайра сурат мегирад. Имплементатсияи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ дар қонунгузории дохилӣ бо роҳи трансформатсия, инкорпоратсия, ресепсия ва истинод ба амал бароварда мешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Имплементатсия |8|муаллиф= С. Раҷабов}}
[[Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ]]</text>
      <sha1>asc3f52zgznqf4lrabbxj89yh3i8dlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475034</id>
      <parentid>1475033</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="64x20dzfhzp68wq1dgse7xbl0q7ne2n" xml:space="preserve">
'''Имплементатсия''' — (аз лот. impleo – татбиқ ва иҷро), дар ҳуқуқ тартиб, ҷараёни ворид намудан ва дар амал татбиқ кардани меъёрҳои асноди байналмилалӣ-ҳуқуқии аз тарафи давлат эътирофшуда дар қонунгузории миллӣ. Имплементатсияи ҳуқуқи байналмилалӣ ба маънои васеъ ва маҳдуд истифода мешавад: ба маънои васеъ – фаъолияти ташкилию ҳуқуқии давлатҳо ва созмонҳои ҷаҳонӣ дар сатҳи байналмилалӣ барои ноил шудан ба ҳадафҳои меъёрҳои ҳуқуқии байналмилалӣ. Ба маънои маҳдуд – тибқи тартиби муайян дар баробари қонунгузории дохилӣ дар қаламрави давлат, татбиқи қонуни байналмилалӣ барои таъмини фаъолияти ҳуқуқии давлат оид ба иҷрои воқеии уҳдадориҳои байналмилалии давлат. Сатҳҳои Имплементатсия: байналмилалӣ ва миллӣ. Санадҳои Имплементатсияшуда ҷузъи таркибии низоми ҳуқуқии давлатҳо мегарданд. Масалан, санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳуриро ташкил медиҳанд. Агар қонунҳои ҷумҳурӣ ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда мутобиқат накунанд, меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ амал мекунанд (Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, банди 3, моддаи 10). Шаклҳои Имплементатсия: риоя, иҷро, истифода ва татбиқ. Ҳангоми риоя субъект набояд ба қонуншиканӣ роҳ диҳад ва уҳдадориҳоро бояд сари вақт бидуни камбудӣ иҷро кунад. Субъекти ҳуқуқ дар иҷрои уҳдадориҳо берун аз чорчӯби меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ амал намояд. Иҷроиши муқаррароти ҳуқуқи байналмилалӣ ё интишори маводди нави меъёрҳои ҳуқуқи дохилидавлатӣ дар тағйир додан ё қатъ намудани меъёрҳои ҷойдошта сурат мегирад ва мақсади он танзими муносибатҳои шахсони ҳуқуқӣ ва воқеӣ бо иштироки субъектҳои ҳуқуқии дохилидавлатӣ мебошад. Субъект метавонад имкониятҳои ҳуқуқии худро бо меъёрҳои ҳуқуқӣ амалӣ кунад. Татбиқ шакли махсуси Имплементатсия буда, риояи он бо дар назар доштани ташкил ва назорати ҳуқуқи байналмилалӣ амалӣ мегардад. Мундариҷаи фаъолияти татбиқи ҳуқуқӣ дар асоси нашри санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ дар шакли хуҷҷатҳои расмӣ: санад, қарор, ҳалнома, хулоса ва ғайра сурат мегирад. Имплементатсияи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ дар қонунгузории дохилӣ бо роҳи трансформатсия, инкорпоратсия, ресепсия ва истинод ба амал бароварда мешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Имплементатсия |8|муаллиф= С. Раҷабов}}
[[Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ]]</text>
      <sha1>64x20dzfhzp68wq1dgse7xbl0q7ne2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умар Зиёев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297241</id>
    <revision>
      <id>1475043</id>
      <parentid>1394315</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Умар_Зиёев.jpg|Умар_Зиёев.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 May 2026.</comment>
      <origin>1475043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8214" sha1="in2x8jyet7y65a9j0gr3c5j1no62szh" xml:space="preserve">{{Мусиқидон
|замина               = 
|ном                  = Умар Зиёев
|номи аслӣ            = 
|тасвир               =
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = 
|номи пурра           = Зиёев Умар Хайруллоевич
|таърихи таваллуд     = 28.02.1951
|зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Орҷонкидзеобод|ноҳияи Ваҳдат}}
|таърихи даргузашт    = 17.03.2024
|маҳалли даргузашт    = {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}}
|солҳои фаъолият      = 
|кишвар               = 
|касб                 = [[овозхон]]
|навъи садо           = [[тенори лирикӣ]]&lt;ref name=&quot;ЭМТ&quot; /&gt;
|асбоб                = 
|сабк                 = 
|номи мустаъор        = 
|гурӯҳ                = 
|ҳамкорӣ              = 
|ношир                = 
|ҷоизаҳо              = 
|викианбор            = 
|викитека             = 
|вебгоҳ               = 
}}
'''Умар Зиёев''' (''Зиёев Умар Хайруллоевич''; {{ВД-Дебоча}}) — [[овозхон]]и эстрадаи тоҷик, [[Ҳунарпешаи хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон|Ҳунарпешаи шоистаи ҶШС Тоҷикистон]] (1989)&lt;ref&gt;Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб [[Ёрмуҳаммади Сучонӣ]]. — Д., 2016. — 863 с.&lt;/ref&gt;, [[Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон]] (2003)&lt;ref name=&quot;ЭМТ&quot;&gt;{{ЭМТ|Зиёев Умар Хайруллоевич|7|муаллиф=|саҳифаҳо=246}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Донишномаи Душанбе&quot;&gt;Зиёев Умар Хайруллоевич // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2016. — С. 291. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Умар Зиёев 28 феврали соли 1951 дар ноҳияи Орҷонкизеобод ба дунё омадааст. Соли 1971 факултети механикаи [[Донишгоҳи техникии Тоҷикистон|Институти политехникии Точикистонро]] хатм кардааст&lt;ref name=&quot;ЭМТ&quot; /&gt;. Дар солҳои донишҷӯӣ дар ансамбли «Орбита»-и ноҳияи Орҷоникидзеобод ва дар ансамбли донишкада суруд мехонд. Баъди хатми донишкада ба зодгоҳаш баргашта, дар яке аз корхонахо ҳамчун муҳандис ба кор даромад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/ru/news/life/person/20230228/iz-mehanika-v-artisti-soyuznogo-znacheniya-umaru-ziyoevu-72|title=Из механика в артисты союзного значения: Умару Зиёеву - 72|website=asiaplustj.info|date=2023-02-28|publisher=[[ASIA-Plus]]|lang=ru|accessdate=2024-03-18}}&lt;/ref&gt;.

Дар солҳои 1973—1993 овозхони ансамбл ва солҳои 1993—2000 роҳбари бадеии [[Гулшан (ансамбли эстрадӣ)|ан­самбли эстрадии «Гулшан»]] буд&lt;ref name=&quot;ЭМТ&quot; /&gt;. Соли 2000 дастаи ҳунарии «Сипар»-и Вазорати корҳои дохилии Тоҷикистонро бо дастгирии вазир [[Ҳомиддин Шарифов|Ҳумдин Шарифов]] таъсис дод&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20230228/umar-ziyoevmehoam-tarihi-gulshan-ro-navisam|title=Умар Зиёев: &quot;Мехоҳам таърихи “Гулшан”-ро нависам&quot;|author=Меҳрофарин Наҷибӣ|website=old.asiaplustj.info|date=2023-02-28|publisher=[[ASIA-Plus]]|accessdate=2024-03-18}}&lt;/ref&gt; ва то соли 2013 роҳбари бадеии ин ансамбл буд. Соли 2013 Умар Зиёев бо рутбаи полковники милитсия бознишаста шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/ru/news/life/culture/20160228/artist-soyuznogo-znacheniya-65-let-narodnomu-artistu-umaru-zieevu#:~:text=28%20%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B9%2065-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%B9,%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D1%80%20%D0%97%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2.&amp;text=%D0%9F%D0%B8%D0%BA%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B%20%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%8F,%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D1%83%D1%82%20%D0%B2%20%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%85%20%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2.|title=Артист союзного значения: 65 лет Народному артисту Умару Зиёеву|website=asiaplustj.info|date=2016-02-28|publisher=[[ASIA-Plus]]|accessdate=2024-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сурудаҳо ==
Бар­но­маҳои консертии Умар Зиёев асосан аз сурудҳои тоҷикӣ (эст­радӣ, классикӣ ва халқӣ), инчунин русӣ, озарӣ, афғонӣ, эронӣ, укройнӣ, беларусӣ, гурҷӣ ва ғайра иборат аст. Сурудҳои «Кишвари маҳбуб» (1982, оҳанги П. Булбул-ӯғлӣ), «Малика» (1978, оҳанги Г. Александров), «Сад раҳ дар интизорат» (1990, шеър ва оҳанги эронӣ) дар ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС сурудҳои беҳ­тарини сол до­ниста шудаанд&lt;ref name=&quot;Донишномаи Душанбе&quot; /&gt;.

Умар Зиёев сурудҳои «Тоҷикис­тон тӯй дорад», «Су­руди тантанавии милитсия», «Ҷашни фирӯз», «Ҷони ширин» ва ғайраро бо маҳорати баланд ва лаҳни хуш сароидааст&lt;ref name=&quot;ЭМТ&quot; /&gt;.

== Сафарҳои ҳунарӣ ==
Дар саҳнаҳои Маскав ҳунарнамоӣ&lt;ref name=&quot;Донишномаи Душанбе&quot; /&gt; ва дар ҳайати ансамбли «Гулшан» ба аксар ҷум­ҳу­ри­ҳои собиқ [[ИҶШС]] ва чандин киш­варҳои дунё, аз ҷумла [[Олмон]], [[Полша|Ла­ҳистон]], [[Афғонистон]], [[Фаронса]] ва ғайра сафарҳои ҳу­нарӣ кардааст.

== Даргузашт ==
Умар Зиёев 17 марти 2024 дар шаҳри Душанбе дар 73-солагӣ даргузашт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20240318/umar-ziyoev-ovozhoni-shinohtavu-robari-gulshan-u-sipar-darguzasht-ro-imrz-dar-luchob-ba-hok-mesuporand|title=Умар Зиёев, овозхони шинохтаву роҳбари “Гулшан”-у “Сипар” даргузашт. Ӯро имрӯз дар Лучоб ба хок месупоранд|website=www.asiaplustj.info|date=2024-03-18|publisher=[[ASIA-Plus]]|accessdate=2024-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Унвону ҷоизаҳо ==
Умар Зиёев бо унвонҳои Ҳунарпешаи хидматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон (1989) ва  Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон (2003) қадр шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 3. Д., 2004
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>in2x8jyet7y65a9j0gr3c5j1no62szh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фараҳноз Шарафова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>319671</id>
    <revision>
      <id>1475044</id>
      <parentid>1473882</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Фараҳноз_Шарафова.jpg|Фараҳноз_Шарафова.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 May 2026.</comment>
      <origin>1475044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5831" sha1="qwqm6il3rndr2zyfihg6t12mpvh49ca" xml:space="preserve">{{hangon|Мақола бо манбаъҳои муътамад (Pressa.tj, Телевизиони Душанбе) комилан такмил дода шуд. Лутфан ҳазф накунед.}}

{{Ҳазф|1=Оё танҳо як мусоҳиба аҳамиятнокиро нишон медиҳад? [[Корбар:Bikar|Bikar]] ([[Баҳси корбар:Bikar|баҳс]]) 13:04, 12 май 2026 (UTC)}}
{{Мусиқидон
 |ном     = Фараҳноз Шарафова
 |номи аслӣ            = Фараҳноз Шарафова 
 |тасвир         =
 |бар            = 
 |тавсифи тасвир = 
 |таърихи таваллуд = 01.01.2003
 |зодгоҳ         = {{зодгоҳ|ноҳияи Восеъ}}, [[Хатлон]], [[Тоҷикистон]]
 |маҳалли марг =
 |мамлакат       = {{Парчам|Тоҷикистон}}
 |касб           = [[овозхон]]
 |сабк           = 
 |номи мустаъор  = 
}}

'''Фараҳноз Шарафова''' (тав. [[1 январ]]и [[2003]]; [[ноҳияи Восеъ]], [[Хатлон]], [[Тоҷикистон]]) — [[овозхон]]и [[Тоҷикистон|тоҷик]].&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FHn_jLQEfNM Фарахноз ( МЕДОНИ Ё НЕ ) - ДУРУГГУЙИ ФАРАХНОЗ ОШКОР ШУД]. Youtube. (ҷ. тоҷикӣ). — 2026.&lt;/ref&gt;

== Зиндагинома ==
'''Фараҳноз''' 1 январи соли 2003 дар оилаи соҳибкор таваллуд шудааст. Ӯ дар оила ягона духтар буда, се бародар дорад.

Хешовандони модарии Фараҳноз санъаткор мебошанд ва ин сабаби ба ҳунар рӯ овардани
ӯ шудааст. Фараҳноз баъди хатми синфи 9 ба коллеҷи санъати ба номи [[Акашариф Ҷураев]] дохил шуд, аммо пас аз як соли таҳсил онро тарк кард. Фараҳноз соҳаи тиббро дӯст медорад ва пас аз тарки таҳсил ҳуҷҷатҳояшро ба коллеҷи тиббӣ супурда онҷоро хатм кардааст. &lt;ref&gt;{{Cite web |title= Фараҳноз Шарафова: «Дар мактаб фақат ҷӯра доштам…» |url= https://pressa.tj/fara%D2%B3noz-sharafova-dar-maktab-fa%D2%9Bat-%D2%B7%D3%AFra-doshtam/ |website= Pressa.tj |access-date= 2026-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=H5UtGyOyuFw Ногуфтахо Фарахноз Шарафова]. ORZU ISO Youtube. (ҷ. тоҷикӣ). — 2026.&lt;/ref&gt;

Сабаби ба саҳна ворид шудани ӯ ин дӯсти ӯ Парвиз, ки ҳоло продюсераш мебошад аст.
Бародаронаш ба касби интихобнамудаи хоҳарашон розӣ набуданд аммо дар охир пас аз иштирок дар барномаи телевизионии «'''Парвин'''», дигар зид набаромаданд. Баъдтар ӯ маълумоти мусиқӣ низ гирифт.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=g8ERIybxPXk&amp;t=2878s Навори видеоӣ: Шоми Дидор бо Фараҳноз Шарафова]. Телевизиони Душанбе. (ҷ. тоҷикӣ). — 2026.&lt;/ref&gt;

Ҳоло Фараҳноз яке аз беҳтарин овозхонҳои [[Тоҷикистон]] ба ҳисоб меравад. Бо вуҷуди ҷавонии худ, ӯ ҳам дар шоу-бизнеси тоҷик ва ҳам дар шабакаҳои иҷтимоӣ машҳур ва таъсиргузор шудааст.

Шӯҳрат ва овози Фараҳноз берун аз марзҳои кишвар паҳн шуда, ӯро на танҳо дар [[Осиёи Марказӣ]], балки дар якчанд кишварҳои [[Қафқоз]] низ маҳбуб гардонидааст. Илова бар кишвари худаш, консертҳои ӯ дар [[Русия]] ва [[Австралия]] низ баргузор шудаанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Фараҳноз Шарафова дар Австралия консерт медиҳад |url= https://pressa.tj/fara%D2%B3noz-sharafova-dar-avstraliya-konsert-medi%D2%B3ad/ |website= Pressa.tj |access-date= 2026-05-22}}&lt;/ref&gt;

== Ҳаёти шахсӣ ==
'''Фараҳноз Шарафова''' соли 2024 оиладор шудааст ва соҳиби як духтар аст.

== Сурудҳо ==
* Куҷоӣ
* Дӯстат дорам
* То кай
* Кӯлобибача
* Биё
* Қаҳрӣ накун
* Адреста намедонам
* Меравам
* Ёвонибача
* Нест ошиқ
* Ишқи ту
* Чорбоғи боло
* Азизтарин
* Нашавед мунтазирам
* Ту ҳамонӣ
* Рақами 2
* Саршӯён
* Анор анор
* Нозам
* Нало кун булбул
* Хабибӣ
* Хоҳарум
* Камар борик
* Худо бувад
* Каҷкуло
* Нагӯ нагӯ
* Нашнохтӣ маро
* Ҷонам
* Оча
* Рамадар
* Ишқи рафта
* Хирманак

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==
* Саҳифаi [https://open.spotify.com/artist/3xy2j8LYfZbiKyjf5xT3Dx Фараҳноз Шарафова] дар Spotify
* Саҳифаи расмии [https://www.instagram.com/farahnozmusic_official Фараҳноз Шарафова] дар Instagram
* Канали расмии [https://www.youtube.com/@farahnozofficialmusic Фараҳноз Шарафова] дар YouTube
* Профили [https://www.shazam.com/en-gb/artist/farahnoz-sharafova/1582343932/releases Фараҳноз Шарафова] дар Shazam</text>
      <sha1>qwqm6il3rndr2zyfihg6t12mpvh49ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болония (бошгоҳи футбол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325842</id>
    <revision>
      <id>1475051</id>
      <parentid>1458884</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>22662</id>
      </contributor>
      <origin>1475051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5217" sha1="41wfkww0erf2gokzty3dcdl5xheek8t" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи БФ
 |замина         = #041E42
 |матн           = #FFFFFF
 |ном            = {{Парчами Италия}} Болония
 |мавсими ҷорӣ   = 2025/2026
 |логотип        = 
 |номи пурра     =  Bologna Football Club 1909 SpA
 |лақаб          = «Сурху кабудпӯшон» ({{lang-it|Rossoblù}}) &lt;br&gt; «Тозиҳо» ({{lang-it|i Veltri}}) &lt;br&gt; «Фелсиниҳо» ({{lang-it|Felsinei}})
 |таъсис         =  03.10.1909
 |барҳам         = 
 |майдон         = {{Парчами Италия}} «[[Ренато Дал-Ара (варзишгоҳ)|Ренато Дал-Ара]]», [[Болония]]
 |ғунҷоиш        = 38 279
 |молик          = {{Парчами Канада}} [[Saputo]]
 |президент      = {{Парчами Канада}} Ҷоуи Сапуто
 |мудир          = 
 |мудири кул     = 
 |мураббӣ        = {{Парчами Италия}} [[Винченсо Италияно]]
 |капитан        = {{Парчами Шотландия}} [[Луис Фергюсон]]
 |рейтинг        = ҷойи 89-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025 |title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2025-07-07}}&lt;/ref&gt;
 |буҷет          = 
 |сарпараст      = Saputo
 |мусобиқа       = [[Чемпионати футболи Итолиё|Силсилаи А]]
 |мавсим         = [[Чемпионати футболи Итолиё 2025/2026|2025/26]]
 |мавқеъ         = '''ҷойи 8-ум'''
 |сайт           = https://www.bolognafc.it/
 |pattern_la1    = _bologna2425h
 |pattern_b1     = _bologna2425h
 |pattern_ra1    = _bologna2425h
 |pattern_sh1    = _bologna2425h
 |pattern_so1    = _bologna2425hl
 |leftarm1       = 04043D
 |body1          = 04043D
 |rightarm1      = 04043D
 |shorts1        = FFFFFF
 |socks1         = 04043D
 |pattern_la2    = _bologna2425a
 |pattern_b2     = _bologna2425a
 |pattern_ra2    = _bologna2425a
 |pattern_sh2    = _bologna2425a
 |pattern_so2    = _bologna2425al
 |leftarm2       = FFFFFF
 |body2          = FFFFFF
 |rightarm2      = FFFFFF
 |shorts2        = 04043D
 |socks2         = FFFFFF
 |pattern_la3    = _bologna2425T
 |pattern_b3     = _bologna2425T
 |pattern_ra3    = _bologna2425T
 |pattern_sh3    = _bologna2425T
 |pattern_so3    = _bologna2425Tl
 |leftarm3       = FF0000
 |body3          = FF0000
 |rightarm3      = FF0000
 |shorts3        = 001774
 |socks3         = 001774
}}

'''«Боло́ния»''' (номи пурра — '''Бошгоҳи футболи «Боло́ния»''', {{lang-it|Bologna Football Club 1909 SpA}}; {{IPA-it|boˈloɲɲa}}) — бошгоҳи ҳирфаии итолиёвӣ аз шаҳри [[Болония]], ки дар Силсилаи А ҳузур дорад.

== Таърих ==

== Шаҳровардҳо ==
Бошгоҳи «Болония» ду шаҳроварди асосӣ дорад: бозӣ бо дастаи «[[Фиорентина (бошгоҳи футбол)|Фиорентина]]» («Шаҳроварди Апеннин») ва бо тими «[[Парма (бошгоҳи футбол)|Парма]]» («Шаҳроварди Эмилия»).

== Варзишгоҳ ==

== Ҷоизаҳо ==
=== Миллӣ ===
* [[Акс:Scudetto.svg|15px]] '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (7):''' 1924/25; 1928/29; 1935/36; 1936/37; 1938/39; 1940/41; 1963/64
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (4):''' 1926/27; 1931/32; 1939/40; 1965/66
* [[Акс:Serie B icon.svg|15px]] '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё, Силсилаи B]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (2):''' 1987/88; 1995/96
* [[Акс:Coccarda Coppa Italia.svg|15px]] '''[[Ҷоми футболи Итолиё|Ҷоми Итолиё]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (3):''' 1969/70; 1973/74; 2024/25

=== Байналмилалӣ ===
* '''[[Ҷоми Митропа]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (3):''' 1931/32; 1933/34; 1960/61
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (2):''' 1961/62; 1988/89
* '''[[Ҷоми Интертото]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1998
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 2002
* '''[[Ҷоми ингло-итолиёвӣ]]'''
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1971

== Ҳайати ҳозира ==

== Гузаришҳо ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.bolognafc.it/ Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Болония»]

[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Итолиё]]</text>
      <sha1>41wfkww0erf2gokzty3dcdl5xheek8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнус Юсуфӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326447</id>
    <revision>
      <id>1475041</id>
      <parentid>1441179</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DilyaT</username>
        <id>134334</id>
      </contributor>
      <origin>1475041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="hujb8plw2wzg3b22g4odmi6t4a2kytf" xml:space="preserve">{{Адиб|тасвир=[[File:YunusYusufi.jpg|thumb|YunusYusufi]]}}
'''Юнус Юсуфӣ''' (зод. [[15 март]]и [[1955]], деҳаи Моғиён, [[ноҳияи Панҷакент]]) — {{нависанда}}&lt;nowiki/&gt;и тоҷик, [[Нависандаи халқии Тоҷикистон]] (2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20250825/az-ozoda-ramonu-ruiya-urbonova-to-raim-saidzoda-va-muammadsaid-shoiyon-boz-kio-imrz-mukofoti-davlat-giriftand|title=Аз Озода Раҳмону Руқия Қурбонова то Раҳим Саидзода ва Муҳаммадсаид Шоҳиён. Боз киҳо имрӯз мукофоти давлатӣ гирифтанд?|website=asiaplustj.info|date=2025-08-25|publisher=[[ASIA-Plus]]|lang=tg|accessdate=2025-08-26}}&lt;/ref&gt;, узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (2000)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://navisandagan.tj/tj/yunus-ysufi/|title=ЮСУФӢ ЮНУС|publisher=ИНТ|lang=|accessdate=2025-08-25}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Юнус Юсуфӣ 15 марти соли 1955 дар деҳаи Моғиёни ноҳияи Панҷакент зода шудааст. Пас аз хатми мактаби миёна, соли 1972, вориди Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе шуда, соли 1976 ба итмом расондааст. Муддате чанд дар зодгоҳаш омӯзгорӣ ва дар сафи Артиши Шӯравӣ хидмат кардааст. Сипас дар Театри халқии Панҷакент мудири бахши адабӣ будааст. Пас аз сафари хидматӣ дар Афғонистон (солҳои 1987—2000) дар рӯзномаи ноҳиявии «Зарафшон» вазифаи мудири шуъбаи адабиётро бар уҳда доштааст. Ҳоло мудири шуъбаи насри маҷаллаи «Садои Шарқ» мебошад.

== Эҷод ==
Аз ҷумлаи носирони муваффақи ҷумҳурӣ буда, навиштаҳояш дар авроқи васоити ахбори умум, маҷмӯаҳои дастаҷамъӣ ва мустақими «Садоҳо хомӯш намешаванд», «Зан ва анкабут», «Афсонаи Ҳафтдодарон», «Оташафрӯз», «Шинак» ва ғайра чоп шудаанд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.kmt.tj/shastupanch-soli-yunus-yusufi-muovini-raisi-ittifoki-navisandagoni-tochikiston|title=Шаступанҷ соли Юнус Юсуфӣ – Муовини Раиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон|date=2020-03-16|publisher=КМТ}}&lt;/ref&gt;.

Романи «Оташафрӯз» дар мавзӯи ҷанги миёни артиши шӯравӣ ва чирикҳои афғонӣ баҳс мекунад ва ин фоҷиа дар мисоли пуштисаркардаҳои як нафар тоҷикписар дунболагирӣ ва, дар маҷмӯъ, ҷанг маҳкум карда мешавад. Романи «Шинак» ҷабру ситами бегонагон бар миллати мо ва аз роҳи маданияту фарҳанг посух гуфтани тоҷикон ба онҳоро бо ёрии рамзу тамсилу устура баён месозад ва ҳамагонро ба бедорӣ ва ҳамеша омода будан барои ҳифзи марзу бум даъват мекунад.

Забони офаридаҳои Юнус Юсуфӣ суфтаву равон, банду басташон қавӣ, ҳадафашон муайяну мушаххас буда, дар онҳо ҷаҳони ботини қаҳрамонон, тазодҳои рӯҳиву равонии онҳо дар лаҳзаҳои ҳассос ба ҳалқаи тасвир оварда шудаанд.

== Ҷоизаҳо ==
Барандаи Ҷоизаи адабии ба номи Садриддин Айнӣ ва Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (2022).

Аз соли 2000 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст.

== Осор ==
* Садоҳо хомӯш намешаванд. — Душанбе: Адиб, 1996. — 92 с.
* Оташфурӯз. — Душанбе: Адиб, 2006. — 264 с.
* Афсонаи ҳафтдодарон. — Душанбе: Адиб, 2007. — 232 с.
* Шинак: Роман ва ҳикояҳо. — Душанбе: Адиб, 2012. — 272 с.
* Одамони наҷиб. — Душанбе, 2015. — 176 с.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Нависандагони тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Нависандагони халқии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>hujb8plw2wzg3b22g4odmi6t4a2kytf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латсио (бошгоҳи футбол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328099</id>
    <revision>
      <id>1475045</id>
      <parentid>1458886</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>22662</id>
      </contributor>
      <origin>1475045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5337" sha1="p534x8erydkujzdanvolg60jm5m7pgq" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи БФ
 |замина         = #A7C7E7
 |матн           = #FFFFFF
 |ном            = {{Парчами Италия}} Латсио
 |мавсими ҷорӣ   = 2025/2026
 |логотип        = 
 |номи пурра     = Ҷамъияти варзишии «Латсио» &lt;br&gt; ({{lang-it|Società Sportiva Lazio S.p.A.}})
 |лақаб          = «Сафеду обиҳо» ({{lang-it|Biancazzurri}}) &lt;br&gt; «Уқобҳо» ({{lang-it|le Aquile}})
 |таъсис         = 09.01.1900
 |барҳам         = 
 |майдон         = «[[Варзишгоҳи олимпии Рум|Варзишгоҳи олимпӣ]]», [[Рум]]
 |ғунҷоиш        = 72 700&lt;ref name=&quot;olimpico&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf|title=Stadi Serie A 2015–2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901114629/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf|archive-date=1 September 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
 |молик          = {{Парчами Италия}} [[Клаудио Лотито]] (66.70%)
 |президент      = {{Парчами Италия}} [[Клаудио Лотито]]
 |мудир          = 
 |мудири кул     = 
 |мураббӣ        = {{Парчами Италия}} [[Мауритсио Сарри]]
 |капитан        = {{Парчами Италия}} [[Маттиа Дзакканйи]]
 |рейтинг        = ҷойи 38-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-01-30}}&lt;/ref&gt;
 |буҷет          = 
 |сарпараст      = 
 |мусобиқа       = [[Чемпионати футболи Итолиё|Силсилаи А]]
 |мавсим         = [[Чемпионати футболи Итолиё 2025/2026|2025/26]]
 |мавқеъ         = ҷойи '''9-ум'''
 |сайт           = https://www.sslazio.it/
| pattern_la1 = _lazio2526h
| pattern_b1  = _lazio2526h
| pattern_ra1 = _lazio2526h
| pattern_sh1 = _lazio2526h
| pattern_so1 = _lazio2526hl
| leftarm1    = 88BFF7
| body1       = 88BFF7
| rightarm1   = 88BFF7
| shorts1     = 
| socks1      = 
| pattern_la2 = _lazio2526a
| pattern_b2  = _lazio2526a
| pattern_ra2 = _lazio2526a
| pattern_sh2 = _lazio2526a
| pattern_so2 = _lazio2526al
| body2       = 
| leftarm2    = 
| rightarm2   = 
| shorts2     = 37434D
| socks2      = 37434D
| pattern_la3 = _lazio2526t
| pattern_b3  = _lazio2526t
| pattern_ra3 = _lazio2526t
| pattern_sh3 = _lazio2526t
| pattern_so3 = _lazio2526tl
| leftarm3    = 
| body3       = 
| rightarm3   = 
| shorts3     = FFFFFF
| socks3      = FFFFFF
}}

'''«Ла́тсио»''' (номи пурра — '''Ҷамъияти варзишии «Латсио»''', {{lang-it|Società Sportiva Lazio}}; ({{IPA-it|sotʃeˈta sporˈtiːva ˈlattsjo}}) — бошгоҳи ҳирфаии итолиёвӣ аз шаҳри [[Рим]], ки дар [[Чемпионати футболи Итолиё|Силсилаи А]] баромад мекунад.

== Таърих ==

== Ҷоизаҳо ==
=== Миллӣ ===
* [[Акс:Scudetto.svg|15px]] '''[[Чемпионати футболи Итолиё|Чемпионати Итолиё]]:'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (2):''' 1973/74; 1999/2000
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (7):''' 1912/13; 1913/14; 1922/23; 1936/37; 1994/95; 1998/99; [[Чемпионати футболи Итолиё 2022/2023|2022/23]]
** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (6):''' 1956/57; 1972/73; 1995/96; 2000/01; 2006/07; 2014/15
* [[Акс:Coccarda Coppa Italia.svg|15px]] '''[[Ҷоми футболи Итолиё|Ҷоми Итолиё]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (7):''' 1958; 1998; 2000; 2004; 2009; 2013; 2019
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (3):''' 1961; 2015; 2017
* [[Акс:Supercoppaitaliana.png|15px]] '''[[Суперҷоми футболи Итолиё|Суперҷоми Итолиё]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (5):''' 1998; 2000; 2009; 2017; 2019

=== Байналмилалӣ ===
* '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1999
* [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА|Ҷоми УЕФА]]'''
** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1998
* [[Акс:UEFA - Super Cup.png|15px]] '''[[Суперҷоми УЕФА]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' [[Суперҷоми УЕФА 1999|1999]]
* '''[[Ҷоми Алп]]'''
** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]]  '''Ғолиб:''' 1971

== Ҳайати ҳозира ==

== Гузаришҳо ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.sslazio.it/ Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Латсио»]

[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Итолиё]]</text>
      <sha1>p534x8erydkujzdanvolg60jm5m7pgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иқтидори маҷмӯъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331390</id>
    <revision>
      <id>1475014</id>
      <parentid>1474963</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1475014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1762" sha1="qbw8xqjt025ppero4ec0swdngkfeio3" xml:space="preserve">'''Иқтидори маҷмӯъ''' дар [[математика]] —  таъмими мафҳуми «адади унсурҳо» ба маҷмӯъҳои дилхоҳ. Иқтидори маҷмӯъи X чунин ишорат мешавад: | X |. Масалан, X = {1,3,6}, | X | = 3.

Иқтидори маҷмӯъ чун умумияти хосси ҳамаи маҷмӯъҳои ба маҷмӯи додашуда [[эквивалент]] бо усули [[абстраксия]] муайян мешавад. Дар айни замон маҷмӯъҳои эквивалент маҷмӯъҳое мебошанд, ки миёни унсурҳои онҳо инъикоси мутақобилаи якқиматаро муқаррар кардан мумкин аст. Иқтидори маҷмӯъро аксар ададҳои кардиналӣ (яъне миқдорӣ) меноманд. Иқтидори хурдтарини маҷмӯи беинтиҳо иқтидори маҷмӯъи маҷмӯи [[Адади натуралӣ|ададҳои натуралие]] мебошад, ки бо аломати χ0 ишора карда мешавад. Мафҳуми иқтидори маҷмӯъро асосгузори назарияи маҷмӯъҳо Г. Кантор (1878) ҷорӣ кард. Ӯ муқаррар намуд, ки иқтидори маҷмӯъи ададҳои ҳақиқӣ (с) аз χ0 калон аст ва нишон дод, ки маҷмӯъҳои беинтиҳоро аз рӯи иқтидор ба синфҳои гуногун ҷудо кардан мумкин аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иқтидори маҷмӯъ|7|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Риёзиёт]]</text>
      <sha1>qbw8xqjt025ppero4ec0swdngkfeio3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иқтисодиёти савдо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331399</id>
    <revision>
      <id>1475010</id>
      <parentid>1474163</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1475010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4148" sha1="atms2s9w7jft3c8p22jiwiknh2q39pa" xml:space="preserve">'''Иқтисодиёти савдо''' —  соҳаи [[илми иқтисод]], ки қонунмандиҳои рушди савдои молҳои мавриди ниёзи мардумро ҳамчун яке аз шаклҳои муносибатҳои молӣ таҳқиқ мекунад.

Иқтисодиёти савдо таъсири савдо ба истеҳсолот, талаботу пешниҳод ба мол, таносуби байни афзоиши ҳаҷми гардиши мол ва рушди замина (база)-и моддӣ-техникии савдо, робитаи мутақобилаи байни ҳаҷми захираҳои молӣ, суръати гардиши мол ва ҳаҷми он, инчунин сохтори навъии гардиши молро меомӯзад. Иқтисодиёти савдо барои иҷрои вазифаҳои баланд бардоштани самарнокии истеҳсолоти ҷамъиятӣ, ворид намудани усулҳои илмии хоҷагидорӣ ва беҳтар кардани хидматрасонӣ ба аҳолӣ масъалаҳои идоракунию банақшагирӣ ва ҳавасмандгардонии иқтисодӣ дар савдоро таҳқиқ мекунад. Иқтисодиёти савдо дар шароити сотсиализм масъалаҳои такмили банақшагирии ҷорӣ ва оянда, ҳавасмандгардонии иқтисодӣ дар ҳама зинаҳои соҳаи савдо, муайян кардани ҳаҷм ва сохтори истеъмолоти аҳолӣ, усулҳои баҳодиҳии талаботи қобили пардохт будани аҳолиро, ки дар асоси маълумоти даромади гурӯҳҳои алоҳидаи аҳолӣ ба даст меомад, омӯхта, методологияи илмии банақшагирии гардиши мол, такмил ва ҷобаҷогузории захираҳои молиро таҳия мекард, инчунин роҳҳои сарфаи меҳнати зинда ва меҳнати ба мол табдилёфтаро дар соҳаи мубодила, захира ва имкониятҳои баланд бардоштани самарнокии истифодаи фондҳои асосӣ ва гардони савдоро пайдо менамуд.

Иқтисодиёти савдо бо якчанд илми дигар, аз ҷумла банақшагирии [[кишоварзӣ]], баҳисобгирии муҳосиботӣ, таҳлил, [[маркетинг]], [[менеҷмент]], молия, ҷуғрофияи иқтисодӣ, [[омор]], иқтисодиёти саноат, [[иқтисодиёти нақлиёт]], ташкили савдо, асосҳои идоракунии савдо ва ғ. робитаи зич дорад.

Ҳоло давлатҳои [[ИДМ]] ба иқтисоди бозорӣ рӯ овардаанд ва фаъолияти бозор озод эълон шудааст. Дар Тоҷикистон танзиму идораи соҳаи тиҷорат ба зиммаи [[Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон]] вогузор карда шудааст. Усули таҳлил, мавқеи тиҷорат дар низоми умумии хоҷагии халқ, банақшагирӣ ва идораи нишондиҳандаҳои асосии миқдорӣ ва сифатии фаъолияти хоҷагидории савдо ва муассисаҳои он: муомилот, захираҳои мол, даромад, хароҷот, фоида, захираҳои меҳнатӣ, моддӣ ва молиявӣ масъалаҳои муҳимми иқтисодиёти савдо ба ҳисоб мераванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иқтисодиёти савдо|7|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Иқтисодиёт]]</text>
      <sha1>atms2s9w7jft3c8p22jiwiknh2q39pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иқтисодиёти меҳнат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331426</id>
    <revision>
      <id>1475008</id>
      <parentid>1474531</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T03:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1475008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3317" sha1="4iqdfg9qprw0y5q644dijuyjobz0xc2" xml:space="preserve">'''Иқтисодиёти меҳнат''' —  соҳаи [[илми иқтисод]], ки равандҳои такрористеҳсоли қувваи корӣ ва таъсири мутақобилаи коргарон, воситаҳо ва ашёи меҳнатро меомӯзад. 

Иқтисодиёти меҳнат [[бозори меҳнат]], [[захираҳои меҳнатӣ]], иштиғол ва муносибатҳои меҳнатиро таҳлил намуда, даромади коргарон ва [[Музди меҳнати асосӣ|музди меҳнатро]] таҳқиқ мекунад. Инчунин масъалаҳои истеҳсолӣ ва самаранокии меҳнатро омӯхта, шумораи коргарон ва мафҳуми сармояи инсониро муайян мекунад. Асосгузори иқтисодиёти меҳнати муосир иқтисоддони амрикоии лаҳистонитабор Ҷ. Минсер мебошад. Баҳогузории даромадҳо аз маблағгузорӣ ба сармояи инсонӣ муодилаи Минсер номгузорӣ шудааст. Олимони дигар мавзӯи иқтисодиёти меҳнатро васеътар нишон дода, масъалаҳои танзими меҳнат, усулҳои идоракунии ҳайати кормандонро ба он дохил мекунанд. Иқтисодиёти меҳнат меҳнатро дар баробари омилҳое чун табиат, [[сармоя]] ва фаъолияти [[Соҳибкор|соҳибкорӣ]], ки дар ташаккули нархи маҳсулот ва хадамот иштирок мекунанд, яке аз омилҳои истеҳсолот мешуморад. Ашёи иқтисодиёти меҳнат – меҳнат, мудрак (объект)-и он инсон ҳамчун манбаи меҳнат мебошад. Хусусиятҳои асосии меҳнат мувофиқи мақсад будан, ҷараёни бошууронаи он барои ба вуҷуд овардани неъматҳо ва хадамот, самаранокӣ ва сарфакорӣ мебошад. Иқтисодиёти меҳнат нақши меҳнат дар ҷомеа, ташкили муносибатҳои меҳнатӣ ва бозори меҳнат, сохтори аҳолӣ дар алоқамандӣ бо муносибатҳои меҳнатӣ (аҳолии аз ҷиҳати иқтисодӣ фаъол ва ғайрифаъол), машғул будан ба кор ё [[бекорӣ]], омилҳои меҳнат ва захираҳои иқтисодии рушдро меомӯзад. Натиҷаи корҳои олимон доир ба Иқтисодиёти меҳнат дар шакли тавсия ба роҳбарон, пешниҳод ба сиёсати иқтисодии давлат ва чорабиниҳо доир ба танзими комплексии бозори меҳнат истифода мешаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
{{ПБ}}
* {{ЭМТ|Иқтисодиёти меҳнат|7|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Иқтисодиёт]]</text>
      <sha1>4iqdfg9qprw0y5q644dijuyjobz0xc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрони Паҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331879</id>
    <revision>
      <id>1475005</id>
      <timestamp>2026-06-07T15:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33546-59</username>
        <id>133796</id>
      </contributor>
      <comment>тамом ба фикрам</comment>
      <origin>1475005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48653" sha1="ng652tt35cf4wt3qhj7hobjk8152zzv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Давлати Императории Эрон 

کشور شاهنشاهی ایران ( форсӣ )

''Kešvar-e Šâhanšâhi-ye Irân''

''1925–1979'' 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Шиор:  '''مرا داد فرمود و خود داور 
''Marâ dâd farmud o xod dâvar ast''
&quot;Маро дод фармуд, чунон ки 
Ӯ маро доварӣ аст&quot;                     
'''Суруд:''' 
سلامتی دولت علیهٔ ایران (1925–1933)[[Акс:Salamati-ye Dowlat-e 'Aliyye-ye Iran.oga|чап|мини|309x309пкс|[[Саломатии давлати бузурги Порс|&quot;Саломатии давлати бузурги Порс&quot;]]]]                  
'''Суруд''' :
سرود ملی شاهنشاهی ایران (1933–1979)[[Акс:Former imperial Iranian royal anthem, performed by the United States Navy Band.flac|чап|мини|[[&quot;Суруди Миллии Шоҳаншоҳии Эрон&quot;]]]]         


'''Суруди Парчам'''

(1979–1933) سرود پرچم شیر و خورشید[[Акс:Soroud Parcham.ogg|чап|мини|276x276пкс|[[&quot;Суруди Парчами Шеру Хуршед&quot;]]]][[Акс:Iran (orthographic projection).svg|марказ|мини]]
|}
[[Акс:Persianflag-iran.jpg|мини|199x199пкс|Парчам (1933–1964)]]
[[Акс:Flag of Iran with Official Lion and Sun emblem stylized 1970s.svg|мини|195x195пкс|Парчам (1964–1972)]]
[[Акс:NCRI National Council of Resistance of Iran Lion &amp; Sun Flag.png|мини|194x194пкс|Парчам (1972–1977)]]
[[Акс:Civil flag of Iran (1964–1980).svg|мини|206x206пкс|Парчам (1978–1980)]]
[[Акс:Imperial Coat of Arms of Iran.svg|мини|187x187пкс|Нишони давлатӣ (1933–1979)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Пойтахт
ва бузургтарин шаҳри
|[[Теҳрон]]
[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Pahlavi_Iran&amp;params=35_41_N_51_25_E_type:city 35°41′N 51°25′E]
|-
!Забонҳои расмӣ
|[[Забони форсӣ|порсӣ]]
|-
!Дин
|[[Шиъа|Исломи шиъа]] 
|-
!Демонимҳо
|
* [[Эрон|эронӣ]]
* [[Порс|порсӣ]]
|-
!Ҳукумат
|Монархияи нимконститутсионии ягона
|}
Давлати Шоҳаншоҳ'''ии Эрон''' ,  расман дар ҷаҳони Ғарб ҳамчун [[Дудмони Паҳлавӣ|'''Давлати''']] [[Дудмони Паҳлавӣ|'''Шоҳаншоҳии Порс''']] то соли 1935 маъруф буд ''' ва маъмулан Эрони Паҳлавӣ''' номида мешуд, давлати Эрон таҳти ҳукмронии [[дудмони Паҳлавӣ]] буд. Ин дудмон соли 1925 таъсис ёфта, то соли 1979, вақте ки дар давраи Инқилоби Эрон сарнагун шуд , вуҷуд дошт ва ба монархияи беш аз 2500-солаи Эрон хотима бахшид ва боиси таъсиси Ҷумҳурии Исломии Эрон гардид .&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi_Iran&quot;&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi_Iran&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
![[Ҳукумат]]
|[[Монархияи нимконститутсионии ягона]]
|-
![[Подшоҳ (унвон)|Шоҳ]]
| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
!• 1925–1941
|[[Ризошоҳ Паҳлавӣ|Ризо Шоҳ]]
|-
!• 1941–1979
|[[Муҳаммадризо Паҳлавӣ|Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ]]
|-
!сарвазир
| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
!• 1925–1926 (аввал)
|[[Муҳаммад Алӣ Фурӯғӣ]]
|-
!• 1979 (охирин)
|[[Шопур Бахтиёр]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Маҷлиси қонунгузорӣ
|مجلس 
|-
!•  Маҷлиси болоӣ
|[[Сенат]] (1950–1979)
|-
!•  Палатаи поёнӣ
|[[Маҷлиси Миллӣ]] (1925–1979)
|-
!Давраи таърихӣ
|Давраи байниҷангӣ 
 '''·''' [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]]  '''·''' 
[[Ҷанги Сард]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! [[Дудмони Паҳлавӣ|Таъсис дода шудааст]]
|15 декабри соли 1925
|-
!  [[Ишғоли Эрон аз ҷониби Англия ва Шӯравӣ]]
|Солҳои 1941–1946
|-
! [[Тағйироти конститутсионӣ]]
|8 майи соли 1949
|-
!  [[Шӯриши сиёсӣ]]
|21 июли соли 1952
|-
!  [[Табаддулоти давлатӣ]]
|19 августи соли 1953
|-
!  [[Ислоҳоти иҷтимоӣ]]
|Солҳои 1963–1977
|-
! [[Тоҷгузорӣ]]
|26 октябри соли 1967
|-
!  [[Инқилоби Эрон]]
|Солҳои 1978–1979
|-
!  [[Монархия барҳам дода шуд]]
|11 феврали соли 1979
|-
! [[Ҷумҳурии Исломии Эрон|Ҷумҳурии Исломӣ таъсис ёфт]]
|1 апрели соли 1979
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Минтақаи ҷойгиршавии Эрон|Минтақа]]
|-
! Ҷамъ
|1,648,195 км² (636,372 мили мураббаъ)
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Аҳолӣ]]
|-
! Барӯйхатгирии

соли 1979
|38,424,952 
|-
!Барӯйхатгирии 

соли 1976
|33,708,744 
|-
! Зичӣ
|23/км² (59.6/м²)
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
![[ММД|ММД  ( ПҚХ )]]
|Омори соли 1978
|-
! Ҷамъ
|614.16 миллиард доллар 
|-
! Ба сари аҳолӣ
|16,542 доллар 
|-
!ММД  (номиналӣ)
|Омори соли 1978
|-
!Ҷамъ
|77.99 миллиард доллар 
|-
! Ба сари аҳолӣ
|$2,101 
|-
!ИНИ  (1975)
|0.571 
миёна
|-
!Асъор
|Риёл Эрон ( ریال ) ( IRR )
|-
!Минтақаи вақт
|UTC +3:30 ( IRST )
|-
!Коди занг
| +98
|-
!Рамзи ISO 3166
|IR
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Пеш аз он'''
|'''Ҷонишини ӯ'''
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|[[Эрони Қоҷорӣ]]
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|[[Ҷумҳурии Исломии Эрон]]
|}
|}
Аз соли 1925 то 1935, он дар [[ҷаҳони Ғарб]]

расман ҳамчун [[Эрони Паҳлавӣ|Давлати]] [[Эрони Паҳлавӣ|Шоҳаншоҳии Порс]] маъруф буд.
|-
!Имрӯз қисми
|[[Эрон]]
|}
Дар моҳи феврали соли 1921, Ризохон , генерали Бригадаи казакҳои форсӣ , ба сӯи Теҳрон раҳпаймоӣ кард ва бар зидди ҳукумати ҳукмрон табаддулот анҷом дод ва фармондеҳи сарфармондеҳи Эрон шуд. То декабри соли 1925, ''Маҷлиси'' Эрон , ки ҳамчун маҷлиси муассисон ҷамъ омад , Қоҷорҳоро сарнагун кард ва барои таъин кардани Ризохон ҳамчун ''шоҳи'' нави Давлати Императории Форс бо номи сулолавии Паҳлавӣ овоз дод. Дар давраи ҳукмронии ӯ, кишвар ба як давлати ягонаи марказонидашуда табдил ёфт ва як қатор ислоҳоти муосирро аз сар гузаронд.  Дар соли 1935, ӯ аз намояндагони хориҷӣ хоҳиш кард, ки дар мукотибаи расмӣ ба ҷои экзоними &quot;Порс&quot; эндоними &quot;Эрон&quot;-ро истифода баранд. Эрон дар давраи Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ бетарафиро эълон кард ; бо вуҷуди ин, дар соли 1941, онро нерӯҳои Бритониё ва Шӯравӣ ишғол карданд ва Ризошоҳ баъдан маҷбур шуд, ки аз тахт даст кашад ва бадарға шавад.&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi_Iran&quot; /&gt;

Ризошоҳро писараш Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ иваз кард , ки вокуниши Эронро ба бӯҳрони соли 1946 роҳбарӣ мекард . Пас аз табаддулоти давлатии Эрон дар соли 1953 , Паҳлавӣ ҳукмронии худро мустаҳкам кард ва Эрон дар давраи Ҷанги Сард ба як иттифоқчии калидии Иёлоти Муттаҳида табдил ёфт . Шоҳ, ки бо дастгирии афзоиши даромадҳои нафт ва пуштибонии Ғарб қарор дошт, ба тақвияти васеи низомӣ шурӯъ кард ва барномаи васеи ислоҳоти иҷтимоию иқтисодӣ, ки бо номи Инқилоби Сафед маъруф буд, ҷорӣ кард , ки маориф, тандурустӣ, инфрасохтор ва рушди саноатро густариш дод ва ҳамзамон ба рушди иқтисодӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардуми Эрон мусоидат кард. &lt;ref&gt;{{Cite book|edition=5th ed|title=Iran: a country study|url=https://www.worldcat.org/title/213407459|publisher=Federal Research Division, Library of Congress : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O|date=2008|location=Washington, DC|isbn=978-0-8444-1187-3|oclc=213407459|series=Area handbook series|editor-first=Glenn E.|editor-last=Curtis|editor-first2=Eric J.|editor-last2=Hooglund|editor-last3=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

Бо вуҷуди рушди босуръати иқтисодии кишвар, шоҳ дар охири солҳои 1970-ум бо мухолифати афзояндаи мардум бар сари нобаробарии сарват , саркӯби сиёсӣ ва ғарбгароӣ рӯбарӯ шуд . Ин нооромиҳо бо як ҳаракати инқилобӣ анҷом ёфтанд, ки мехост монархияро сарнагун кунад, ки таҳти роҳбарии рӯҳонии шиаи бадарғашуда Руҳуллоҳ Хумайнӣ сурат гирифт. Пас аз моҳҳои эътирозҳо ва корпартоиҳои саросарии кишвар, шоҳ ва оилааш дар моҳи январи соли 1979 Эронро тарк карданд, ки боиси фурӯпошии давлати империалистӣ гардид. Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ дар моҳи июли соли 1980 аз саратон вафот кард ; писараш Ризо дар бадарға монд ва баъдтар ҳамчун як чеҳраи барҷастаи мухолифин, ки аз демократияи либералӣ дар Эрон ҷонибдорӣ мекард, пайдо шуд. &lt;ref&gt;0-313-24308-5&lt;/ref&gt;

== Таърих ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[Акс:Mohammad Reza Pahlavi close-up (cropped).png|мини]]Ин мақола қисми

силсила дар бораи
[[Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ|Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ аст]]
|}
|-
|
----Шахсӣ

* [[Дудмон ( шаҷараи оилавӣ )]]
* [[Марг ва дафни давлатӣ]]

----Реинҷӣ (1941–1979)

* [[Ҳамлаи Англия ва Шӯравӣ ба Эрон]]
* [[Бӯҳрони Эрон дар соли 1946]]
* [[Милликунонии саноати нафти Эрон]]
* [[Шӯриши соли 1952]]
* [[Табаддулоти давлатии соли 1953]]
* [[САВАК]]
* [[Тамаддуни бузург]]
* [[Инқилоби Сафед]]
* [[Ислоҳоти замини Эрон]]
* [[Тоҷгузорӣ]]
* [[Ҷашнҳои 2500-солаи Шоҳаншоҳии Эрон|Ҷашни 2500-солагии Шоҳаншоҳии Порс]]
* [[Гирифтани Абумусо ва Тунбҳои Калон ва Хурд]]
* [[Ҳизби Растохез]] ( Роҳбарият )
* [[Созишномаи Алҷазоир дар соли 1975]]
* [[Сафарҳои давлатӣ]]

----Сарнагунсозӣ ва бадарға (1979–1980)

* [[Ҷазираи Устуворӣ]]
* [[Конфронси Гваделупа|Конфронси Гваделуп]]
* [[Шоҳ рафт]]
* [[Инқилоби исломӣ дар Эрон|Инқилоби Эрон]]

----Асарҳо ва навиштаҳо

* ''[[Посух ба таърих]]''
* [[Қуръони Ориёмеҳр|''Қуръони'' ''Ориёмеҳр'']]

----Мерос

* [[Ҷовид шоҳ]]
* [[Монархия дар Эрон]]
* [[Осорхонаи миллии автомобилҳои Эрон]]
* [[Дудмони Паҳлавӣ|Паҳлавӣ]]
* [[Тангаҳои тиллоии Паҳлавӣ]]

----Унвонҳо ва ҷоизаҳо

* [[Ориёмеҳр]]
* [[шоҳаншоҳ]]
* [[Унвонҳо ва ҷоизаҳои бештар]]

----
|}

=== Пайдоиш ===
Дар охири асри 19 ва аввали асри 20, [[Эрон]] дар замони сулолаи заифшудаи [[Қоҷориён|Қоҷор]] бо мушкилоти молиявӣ рӯбарӯ шуд , ки аз сабаби саноатикунонии маҳдуд ва инфрасохтори заифи давлатӣ дучори буҳрон гардид.  Барои рафъи ин мушкилот, ҳукумати [[Қоҷориён|Қоҷор]] ба империяҳои ҳамсояи [[Британияи Кабир|Бритониё]] ва [[Русияи Подшоҳӣ|Русия]] имтиёзҳои васеи тиҷоратӣ дар ивази қарз ва дастгирии сиёсӣ дод, аммо ин иқдом танҳо ба коҳиши минбаъдаи иқтисодӣ мусоидат кард.  Вобастагии [[Эрон]] аз ин ду империя бо Конвенсияи [[Бритониёи Кабир|Англия]]-[[Русияи Подшоҳӣ|Русия]] дар соли 1907, ки расман [[Эрон|Эронро]] ба соҳаҳои нуфузи [[Бритониёи Кабир|Бритониё]] ва [[Русияи Подшоҳӣ|Русия]] тақсим кард ва ба таври назаррас соҳибихтиёрии кишварро халалдор кард. &lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5&quot;&gt;{{Cite book|edition=5th ed|title=Iran: a country study|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=2008|location=Washington, DC|isbn=978-0-8444-1187-3|series=Area handbook series|editor-first=Glenn E.|editor-last=Curtis|editor-first2=Eric J.|editor-last2=Hooglund|editor-last3=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

Норозигии мардум аз дахолати хориҷӣ, идоракунии нодурусти бюрократӣ ва фасоди шоҳона ба [[Инқилоби машрута|Инқилоби Конститутсионии]] [[Инқилоби машрута|Порс]] дар солҳои 1905-1911 мусоидат кард , ки аввалин парлумони Эронро таъсис дод ва конститутсияеро ҷорӣ кард, ки ваколатҳои монархияро маҳдуд мекард. Аммо, ноустуворӣ бинобар мухолифати доимии [[Бритониёи Кабир|Бритониё]] ва [[Русияи Подшоҳӣ|Русия]] ба ҳаракати конститутсионӣ идома ёфт ва шароит дар давраи [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ]], вақте ки [[Эрон]], сарфи назар аз эълони бетарафӣ , ба майдони ҷанг табдил ёфт, боз ҳам бадтар шуд. Ҷанг истеҳсолоти иқтисодиро халалдор кард, тиҷорат ва кишоварзиро хароб кард ва ба гуруснагии васеъ мусоидат кард ва қудрати ҳукумати марказиро ба таври ҷиддӣ заиф кард. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5|title=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5|author=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5|website=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5|date=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5|publisher=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5}}&lt;/ref&gt;

Дар соли 1920, овозаҳо дар бораи раҳпаймоии [[Артиши Сурх]] ба [[Теҳрон]] тарсҳоро аз эҳтимоли тасарруфи [[Иттиҳоди Шуравӣ|Шӯравӣ]] афзоиш доданд.  Мақомоти [[Бритониёи Кабир|Бритониё]], ки аз ноустувории афзоянда нигарон буданд, пайдоиши як мақоми марказии қавиеро талаб карданд, ки қодир ба барқарор кардани тартибот дар кишвар бошад. Дар моҳи январи соли 1921, афсари артиши Бритониё [[Эдмунд Айронсайд]] [[Ризошоҳ Паҳлавӣ|Ризохонро]], ки он вақт генерали бригадаи [[Казакҳо|казакҳои форсӣ]] буд, барои роҳбарии тамоми нерӯҳо таъин кард.  Як моҳ пас, [[Ризошоҳ Паҳлавӣ|Ризохон]] ҳангоми табаддулоти давлатии порсӣ дар соли 1921 3000-4000 сарбози [[Казакҳо|казакро]] ба [[Теҳрон]] роҳбарӣ кард. Бо муқовимати кам рӯбарӯ шуд, ӯ парлумонро пароканда кард ва фармондеҳи кулли [[Эрон]] шуд ва баъдан маъракаҳои низомиро барои саркӯб кардани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ дар [[Табрез]], [[Гелон]], [[Хуросон]], [[Курдистон]] ва [[Хӯзистон|Хузистон]] оғоз кард. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Archives of Natural Histor|url=https://doi.org/10.3366/anh|publisher=Edinburgh University Press}}&lt;/ref&gt;

=== Таъсис ва солҳои аввали ===
[ таҳрири манбаъ ]
Маълумоти бештар: Номи Эрон ва ҳиҷоби Кашфӣ

Дар соли 1923, Ризохон сарвазири Эрон шуд ва баъдан ба парлумон фишор овард, ки сулолаи Қоҷорро сарнагун кунад ва роҳро барои ба тахт нишастани ӯ ҳамвор кунад. Дар аввал ӯ нақша дошт, ки Эронро ҷумҳурӣ эълон кунад , ба монанди ислоҳоти Мустафо Камол Отатурк дар Туркия , аммо бо мухолифати раҳбарони Бритониё ва рӯҳониёни шиъа аз ин пешниҳод даст кашид .  Ризошоҳ пас аз савганд ёд кардан ҳамчун подшоҳ дар маҷлиси муассисон дар 15 декабри соли 1925, номи сулолавии &quot;Паҳлавӣ&quot;-ро қабул кард, ки ба забони форсии миёнаи Империяи Сосониён ишора мекунад .  Ӯ қаблан дар моҳи ноябри соли 1919 пас аз банақшагирии аввалини қонуни насаб дар Эрон, ин насабро барои худ интихоб карда буд . 

То нимаи солҳои 1930, ҳукмронии қавии дунявии Ризошоҳ пуштибонии табақаҳои миёна ва болоро ба даст овард, аммо дар байни баъзе гурӯҳҳо, бахусус рӯҳониёни шиъа , мухолифатро ба вуҷуд овард . Дар соли 1935, Ризошоҳ фармоне содир кард, ки аз намояндагони хориҷӣ хоҳиш кард, ки истилоҳи Эронро дар мукотибаи расмӣ истифода баранд, мувофиқи он ки &quot;Форс&quot; истилоҳест, ки мардуми ғарбӣ барои кишваре бо номи &quot;Эрон&quot; дар забони форсӣ истифода мебаранд. Барои пешгирӣ аз омехта шудан бо Ироқ , ҳукумати Эрон баъдтар дар соли 1959 эълон кард, ки ҳам &quot;Форс&quot; ва ҳам &quot;Эрон&quot; дар истифодаи расмӣ қобили қабуланд ва метавонанд ба ҷои ҳамдигар истифода шаванд.

==== Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ ====
Мақолаҳои асосӣ: ''[[Муносибатҳои Олмону Эрон ва ҳамлаи Англияву Шӯравӣ ба Эрон]]''

[[Ризошоҳ Паҳлавӣ|Ризошоҳ]] гирифтани кумаки техникиро аз [[Олмон]], [[Фаронса|Фаронса,]] [[Итолиё|Италия]] ва дигар кишварҳои [[Аврупо]] авлотар медонист. Ин барои [[Эрон]] пас аз соли 1939, вақте ки [[Олмон]] ва [[Британияи Кабир]] дар давраи [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] душман шуданд, мушкилот эҷод кард . Дар оғози ҷанг, [[Ризошоҳ Паҳлавӣ|Ризошоҳ]] [[Эрон|Эронро]] кишвари бетараф эълон кард, аммо [[Бритониёи Кабир|Бритониё]] исрор кард, ки муҳандисон ва техникҳои олмонӣ дар [[Эрон]] ҷосусоне ҳастанд, ки барои хароб кардани иншооти нафтии [[Бритониёи Кабир|Бритониё]] дар [[Хӯзистон|Хузистон]] рисолат доштанд. Сафорати [[Бритониё]] аз Эрон талаб кард, ки ҳамаи шаҳрвандони Олмонро ихроҷ кунад, аммо [[Ризошоҳ Паҳлавӣ|Ризошоҳ]] рад кард ва иддао кард, ки ин ба лоиҳаҳои рушди банақшагирифтаи ӯ таъсири манфӣ мерасонад.

Дар моҳи апрели соли 1941, ҷанг ба марзҳои Эрон расид, вақте ки Рашид Алӣ ал-Гайлонӣ бо кумаки [[Олмон]] ва [[Итолиё|Италия]] табаддулоти давлатии [[Ироқ|Ироқро]] дар соли 1941 оғоз кард, ки боиси [[ҷанги Англия ва Ироқ]] дар моҳи майи соли 1941 гардид. [[Олмон]] ва [[Итолиё|Италия]] зуд ба нерӯҳои тарафдори меҳвар дар [[Ироқ]] кумаки низомӣ фиристоданд . Аммо, дар давраи аз моҳи май то июли соли 1941, [[Бритониёи Кабир|Бритониё]] ва муттаҳидони онҳо нерӯҳои тарафдори меҳварро дар Ироқ ва баъдтар дар Сурия ва Лубнон шикаст доданд .

==== Ишғоли Эрон аз ҷониби муттаҳидон ====
Дар моҳи июни соли 1941, Олмони фашистӣ Паймони Молотов-Риббентропро шикаст ва ба Иттиҳоди Шӯравӣ , ҳамсояи шимолии Эрон, ҳамла кард . Шӯравӣ зуд бо кишварҳои муттаҳид иттифоқ бастанд ва дар тобистони соли 1941, бритониёиҳо аз ҳукумати Эрон талаб карданд, ки ҳамаи олмониҳоро аз Эрон берун кунад. Ризошоҳ аз ихроҷи олмониҳо худдорӣ кард ва 25 август бритониёиҳо ва шӯравӣ ҳамлаи ногаҳонӣ оғоз карданд ; ҳукумати Ризошоҳ пас аз камтар аз як ҳафтаи ҷанг зуд таслим шуд.  Ҳадафи стратегии ҳамла таъмини хатти таъминот ба Иттиҳоди Шӯравӣ (баъдтар Долони Форс номгузорӣ шуд ), таъмини конҳои нафт ва корхонаи коркарди нафти Абадан (аз ширкати нафти Англия-Эрон , ки ба Бритониё тааллуқ дорад ) ва маҳдуд кардани таъсири Олмон дар Эрон буд. Дар натиҷаи ҳамла, Ризошоҳ маҷбур шуд аз тахт даст кашад ва Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ, писари 21-солаи ӯ, ба ҷои ӯ шоҳ шуд.  Ризо Шоҳ 26 июли соли 1944 ҳангоми дар табъид дар Африқои Ҷанубӣ буданаш дар синни 66-солагӣ аз олам даргузашт. 

Дар давраи боқимондаи Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ, Эрон ба як канали асосии кумаки Бритониё ва Амрико ба Иттиҳоди Шӯравӣ, инчунин ба макони фирори беш аз 120 000 паноҳандаи лаҳистонӣ ва аъзои Нерӯҳои Мусаллаҳи Лаҳистон , ки аз ҳамлаи кишварҳои меҳварӣ фирор мекарданд, табдил ёфт .  Дар Конфронси Теҳрон дар соли 1943 , &quot;Сегонаи бузург&quot;-и муттаҳидон - Иосиф Сталин , Франклин Д. Рузвелт ва Уинстон Черчилл - Эъломияи Теҳронро нашр карданд ва ӯҳдадории худро барои ҳифзи истиқлолият ва якпорчагии қаламрави Эрон пас аз ҷанг тасдиқ карданд.

=== Муноқишаи пас аз ҷанг ва барқароршавӣ ===
Мақолаҳои асосӣ: [[Табаддулоти давлатии Эрон|''Бӯҳрони Эрон дар солҳои 1946 ва 1953 Табаддулоти давлатии Эрон'']]

Кишварҳои муттаҳид ба ҳукумати Эрон итминон доданд, ки ҳамаи нерӯҳои хориҷӣ то моҳи марти соли 1946 аз кишвар хориҷ карда шаванд.  Дар миёни ин итминонҳо, Ҳизби Тудеҳи Эрон , ки ҳизби коммунистӣ бо Иттиҳоди Шӯравӣ алоқаманд буд, бештар ҷангҷӯ шуд. Дар соли 1945, ҳукумати Эрон бо сафарбар кардани нерӯҳои мусаллаҳ барои барқарор кардани тартибот дар минтақаҳои шимолии таҳти назорати Тудеҳ посух дод. Дар ҳоле ки қалъаҳои ҳизб дар Теҳрон ва Исфаҳон саркӯб карда мешуданд, нерӯҳои шӯравии мустақар дар вилояти Озарбойҷон аз вуруди нерӯҳои эронӣ ба минтақа пешгирӣ карданд. Ин низоъи баъдӣ бӯҳрони Эронро, ки яке аз аввалин муқовиматҳои бузурги [[Ҷанги Сард]] буд, ба вуҷуд овард . 

Бо дастури [[Иттиҳоди Шӯравӣ]], [[Ҳукумати Халқии Озарбойҷон]] ва [[Ҷумҳурии Маҳобод]] дар моҳи январи соли 1946 ҳамчун давлатҳои ҷудоихоҳи эътирофнашуда таъсис дода шуданд.  Аммо, пас аз фишори байналмилалӣ дар [[Созмони Милали Муттаҳид]] ва инчунин музокирот дар бораи имтиёзҳои нафт, нерӯҳои [[Иттиҳоди Шуравӣ|Шӯравӣ]] дар моҳи майи соли 1946 аз [[Эрон]] берун рафтанд, ки ба Артиши Эрон имкон дод, ки ҳарду ҳукумати ҷудоихоҳро зуд пароканда кунад. Бо дастгирии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]], имтиёзҳои нафтие, ки ба [[Иттиҳоди Шуравӣ|Иттиҳоди Шӯравӣ]] дода шуда буданд, баъдан аз ҷониби ҳукумати [[Эрон]] бекор карда шуданд. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Archives of Natural Histor|url=https://doi.org/10.3366/anh|publisher=Edinburgh University Press}}&lt;/ref&gt;

==== Тағйироти конститутсионӣ ====
[[Акс:Mohammed Reza Pahlavi and Farah Diba coronation (cropped).jpg|мини|[[Муҳаммадризо Паҳлавӣ|Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ]] ва ҳамсараш [[Фараҳ Дибо]] ҳангоми тоҷгузорӣ ба мақоми шоҳи Эрон дар соли 1967. Ҳамсараш  ба унвони [[Шаҳбону|Шоҳбону тоҷгузорӣ кард]].]]
Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ, ки аз бӯҳрони соли 1946 пирӯз шуд, ба пешбурди тағйироти конститутсионӣ барои пешбурди ислоҳоти иҷтимоӣ ва афзоиши қудрати монархия шурӯъ кард, гарчанде ки дипломатҳои хориҷӣ, ки вайрон кардани тақсимоти қудратро нодонӣ меҳисобиданд, ба ӯ маслиҳат доданд, ки ин амалро рад кунад . 4 феврали соли 1949, ҳангоми боздид аз Донишгоҳи Теҳрон , як ҳамлагар ба сӯи шоҳ оташ кушод ва ӯро бо ду тир захмӣ кард. Бегоҳии он рӯз ҳукумат ҳолати низомиро эълон кард ва ҷаласаи махсуси парлумон чораҳои сахтеро алайҳи душманони сиёсии монархия ҷорӣ кард. Ҳамлагар ба робита бо гурӯҳи экстремистии динии &quot;Фадоиян-и Ислом&quot; , ки қаблан куштори шахсиятҳои сиёсии дунявӣ ва инчунин ҳизби Тударо анҷом дода буд, гумонбар дониста шуд. Баъдан ҳарду гурӯҳ ғайриқонунӣ эълон шуданд ва роҳбарони онҳо боздошт шуданд.
Дар фазои пуштибонии миллӣ аз монархия, парлумон ба лоиҳаи қонуни шоҳ, ки даъват ба ташкили маҷлиси муассисон барои аз нав дида баромадани конститутсияро мекард, раъй дод.  Барои таъмини кормандон дар маҷлис, шоҳ афродеро интихоб кард, ки ба ҳадафҳои ӯ ҳамдардӣ мекарданд. Муҳаммад-Содиқ Таботабоӣ , як иттифоқчии деринаи сулолаи Паҳлавӣ, раҳбари он таъйин шуд. Дар ҳоле ки маҷлис ташкил мешуд, шоҳ қонунҳоеро қабул кард, ки танқиди рӯзномаҳоро аз оилаи шоҳӣ ҷиноят мешуморанд ва заминҳои тоҷро аз моликияти умумии давлатӣ ба назорати шахсии худ мегузаронанд. Дар моҳи март, ӯ даъвати ин ниҳодро эълон кард ва масъалаи даъвати Сенатро бори аввал ба миён гузошт, ки тибқи конститутсия иҷозат дода шудааст, аммо қаблан ҳеҷ гоҳ амалӣ нашудааст. 

Маҷлиси муассисон аз 21 апрели соли 1949 сар карда, се ҳафта ҷаласа баргузор кард.  8 май тағйироти муҳимро ба конститутсия тасдиқ кард: ба шоҳ ҳаққи пароканда кардани парлумон; салоҳияти баргузории интихоботи нав дода шуд, то ки дар давоми се моҳ пас аз барканории парлумони кӯҳна парлумони нав ташкил карда шавад; ва таъсиси мақомоти қонунгузории дупалатагӣ бо Маҷлиси Миллӣ ҳамчун палатаи поёнӣ ва Сенат ҳамчун палатаи болоӣ .  Як тағйироти ночиз инчунин раванди татбиқи тағйироти ояндаи конститутсиониро аз нав дида баромад. Дар моҳи январи соли 1950 аввалин сенати Эрон оғоз ёфт ва шоҳ нисфи 60 узви худро таъин кард. &lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi_Iran&quot; /&gt;

==== Бӯҳрони нафт ====
Амалҳои шоҳ хашми Муҳаммад Мусаддиқро , сиёсатмадори маъруфи касбӣ ва чеҳраи аршади мухолифинро, ба бор овард. Дар посух ба интихоби шоҳпарастоне, ки ба ақидаҳо ва нигарониҳои ӯ дар бораи тақаллуби интихоботи умумӣ ҳамдардӣ мекарданд, Мусаддиқ даъват ба эътирозҳо кард, ки дар охири соли 1949 баргузор шуданд.&lt;ref group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/&quot;&gt;Индекскунӣ

ISSN

1468-2745&lt;/ref&gt;

Дар моҳи апрели соли 1951, Маҷлис бо овоздиҳии 79-12 Муссаддиқро сарвазир таъин кард. Чанде пас, ӯ саноати нафти Бритониёро миллӣ кард . Шоҳ бо тарси он ки эмбаргои нафти ҷорӣкардаи Ғарб ва набудани таҷрибаи техникии дохилӣ Эронро дар харобии иқтисодӣ қарор медиҳад, ба амалҳои Муссаддиқ мухолифат кард. Пас аз муборизаи сиёсии дусола, Шоҳ муддате кишварро тарк кард, аммо пас аз табаддулоти аз ҷониби хадамоти иктишофии Бритониё ва Амрико бар зидди Муссаддиқ дар 19 августи соли 1953 ташкилшуда баргашт. Баъдан, Муссаддиқ аз ҷониби нерӯҳои артиши тарафдори Шоҳ боздошт шуд.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, Conn|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

=== Давраи Ҷанги Сард ===
Пас аз сарнагун кардани Муссаддиқ, Эрон аз нигоҳи геополитикӣ бо Иёлоти Муттаҳида дар доираи талошҳои васеътари Ғарб барои маҳдуд кардани нуфузи Шӯравӣ дар давраи Ҷанги Сард муттаҳид шуд. Дар давраи раёсати ҷумҳурии Ҷон Ф. Кеннеди , Иёлоти Муттаҳида Эронро як иттифоқчии муҳими минтақавӣ медонист ва онро ҳамчун манбаи нодири субот дар Ховари Миёна ва бар зидди экспансионизми Шӯравӣ медонист . &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, Conn|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

Эрон соли 1964 нусхаи тағйирёфтаи парчами миллии худро қабул кард ва таносуби онро аз 1:3 ба 4:7 тағйир дод. Он рахҳои серангаи уфуқии сабз, сафед ва сурхи худро бо нишони анъанавии &quot;Шер ва Офтоб&quot; ( ''Шир-у-Хуршид'' ) дар марказ нигоҳ дошт.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

Аз 12 то 16 октябри соли 1971, як қатор ҷашнҳо ва тантанаҳои пуршукӯҳ ба муносибати ҷашни 2500-солагии Империяи Форс ба муносибати таъсиси Империяи Ҳахоманишӣ аз ҷониби Куруши Бузург баргузор шуданд .&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, Conn|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

=== Фурӯпошии монархия ===
Мақолаи асосӣ: ''[[Инқилоби исломӣ дар Эрон|Инқилоби Эрон]]''

Ҳукумати шоҳ мухолифони худро бо ёрии пулиси махфии амниятӣ ва иктишофии Эрон, [[САВАК]], саркӯб кард . Чунин мухолифон коммунистҳо , сотсиалистҳо ва [[Исломгароӣ|исломгароёнро]] дар бар мегирифтанд . То нимаи солҳои 1970-ум, бо такя ба даромадҳои афзояндаи нафт, [[Муҳаммадризо Паҳлавӣ|Муҳаммад Ризо]] як қатор нақшаҳои боз ҳам бошукӯҳтар ва ҷасуртарро барои пешрафти кишвараш ва роҳпаймоӣ ба сӯи &quot;[[Инқилоби сафед]] &quot; оғоз кард. Аммо, пешрафтҳои иҷтимоию иқтисодии ӯ рӯҳониёнро бештар асабонӣ мекард. Пешвоёни исломӣ, бахусус рӯҳонии бадарғашуда [[Оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хумайнӣ]], тавонистанд ин норозигиро ба идеологияе, ки ба принсипҳои исломӣ алоқаманд буд ва даъват ба сарнагунии шоҳ ва бозгашт ба анъанаҳои исломиро мекард, равона кунанд.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

[[Хумайнӣ]] [[Маҳдии Бозаргон|Маҳдии Бозаргонро,]] ки аз ҷиҳати сиёсӣ мӯътадил буд, сарвазир таъин кард , ки аз 11 феврал то 6 ноябри соли 1979 ин мақомро ба ӯҳда дошт. Барзаган пас аз он ки бори аввал дар моҳи март кӯшиши истеъфо кард, дар зери таъсири ифротгароии афзояндаи Хумайнӣ, авторитаризм ва назорати де-факто истеъфо дод. Инқилоби Исломӣ [[САВАК|САВАК-ро]] пароканда кард ва онро бо [[САВАМА]] табдил кард . Тибқи иттилои манбаъҳои [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ва манбаъҳои бадарғаи Эрон дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ва [[Париж|Париж,]] онро пас аз инқилоб генерал [[Ҳусайн Фардӯст]], ки дар давраи ҳукмронии [[Муҳаммадризо Паҳлавӣ|Муҳаммад Ризо]] муовини сардори [[САВАК]] ва дӯсти кӯдакии шоҳи сарнагуншуда буд, идора мекард.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, Conn|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

==== Бадарға ва имрӯз ====
Муҳаммад Ризо 16 январи соли 1979 аз кишвар фирор кард ва барои табобат ба [[Миср]], [[Мексика|Мексика,]] [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]] ва [[Панама]] рафт ва дар ниҳоят бо оилааш дар [[Миср]] ҳамчун меҳмони [[Анвар Содот]] маскан гирифт. Пас аз маргаш дар 27 июли соли 1980, писараш [[Ризо Паҳлавӣ]], ки 26 октябри соли 1967 расман ба ҳайси валиаҳд таъйин шуд, ҷонишини ӯ ба мақоми раҳбари [[дудмони Паҳлавӣ]] расид.  Дар соли 2013, Ризо Паҳлавӣ Шӯрои миллии Эронро дар Париж таъсис дод, ки ҳамчун ҳукумате дар бадарға барои баргардонидани тахти собиқ пас аз сарнагунии эҳтимолии ҳукумати кунунии Ҷумҳурии Исломӣ хидмат мекунад.  Аммо, дар моҳи феврали соли 2019, Паҳлавӣ ташаббусеро бо номи &quot;Лоиҳаи Феникси Эрон&quot; оғоз кард. Тибқи иттилои National Interest, ин ташкилот &quot;барои наздик кардани гурӯҳҳои гуногуни мухолифин ба як биниши умумӣ барои [[Эрони озод|Эрони]] [[Эрони озод|озод]] тарҳрезӣ шудааст.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

== Ҳукумат ва сиёсат ==
Маълумоти бештар: ''[[Сиёсати Эрон]]''

Низоми сиёсии Давлати Шоҳаншоҳии Эрон дар давраи монархияи конститутсионии парлумонӣ сурат мегирифт, ки дар он шоҳ ҳамчун сардори давлат ва сарвазир ҳамчун сардори ҳукумат амал мекард. Маҷлиси машваратии миллӣ парлумони якпалатаи миллат буд ва аз соли 1949, вақте ки Сенат ҳамчун палатаи болоии парлумон таъсис ёфт, он ба палатаи поёнӣ табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, Conn|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

== Мерос ==
[[Акс:Protester replaces regime flag on Iranian embassy in London with pre-revolution national flag (cropped).png|мини|287x287пкс|'''Эътирозгаре парчами [[Ҷумҳурии Исломии Эрон|Ҷумҳурии Исломии Эронро]] дар сафорати Эрон дар [[Лондони Бузург|Лондон]] бо парчами миллии [[Эрони Паҳлавӣ|Шоҳаншоҳии Паҳлавӣ]] иваз кард.''']]
[[Акс:VahidOnline-69316-tehransar.webm|мини|225x225пкс|Ин охирин набард аст, Паҳлавӣ бармегардад! Марг бар диктотур! Ҷовидшоҳ, Ҷовидшоҳ, Ҷовидшоҳ!]]
Ризошоҳ барои муттаҳид кардани [[Эрон]] дар зери ҳукумати пурқудрати марказӣ ситоиш карда мешавад. Ин боис шуд, ки то соли 1979 миллатдӯстии порсӣ дубора эҳё шавад, ки дар баробари дигар чораҳо, тавассути манъи расмии истифодаи забонҳои ақаллиятҳо дар мактабҳо ва рӯзномаҳо ва бомуваффақият саркӯб кардани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ ба даст оварда шуд. &lt;ref group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/&quot;&gt;{{Cite book|title=The history of Iran|publisher=Greenwood Press|date=2001|location=Westport, Conn|isbn=978-0-313-30731-7|series=The Greenwood histories of the modern nations|first=Elton L.|last=Daniel}}&lt;/ref&gt;

Дар асри бисту якум, давраи Паҳлавӣ аксар вақт бо навсозӣ ва рушди иқтисодии давлати Эрон дар асри бистум алоқаманд аст, ки ба намоёнии доимии ҳокимони он дар байни аҳолӣ ҳам дар дохили Эрон ва ҳам дар дохили диаспора мусоидат мекард . Тибқи гузоришҳо, суруду шиорҳое ба монанди &quot; Ҷовид шоҳ &quot;, &quot; Ризошоҳ, рӯҳат шод&quot; ва &quot; Ин охарин набард аст, паҳлавӣ бармегардад &quot; дар байни тазоҳургароне, ки ба [[Эрон|Ҷумҳурии Исломӣ]] мухолифат мекарданд, аз ҷумла дар давраи эътирозҳои [[Маҳсо Аминӣ|Маҳса Аминӣ]] ва [[эътирозҳои Эрон дар солҳои 2025-2026]], васеъ истифода шудаанд. &lt;ref group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Pahlavi_Iran&quot;&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5&lt;/ref&gt;

=== Ҳуқуқи инсон ===
Мақолаи асосӣ: [[Ҳуқуқи инсон дар Эрони Паҳлавӣ|''Ҳуқуқи инсон дар  Эрони Паҳлавӣ'']] 

Дар давраи Паҳлавӣ, полиси махфӣ , шиканҷа ва ҷазои қатл барои пахш кардани норозигии сиёсӣ зуд-зуд истифода мешуданд. Дудмонро баъзан ҳамчун &quot;диктатураи шоҳаншоҳӣ&quot; ё &quot;ҳукмронии як нафар&quot; тавсиф мекарданд,  гарчанде ки кишвар аз соли 1941 то 1953 аз танаффуси кӯтоҳи демократия баҳравар буд. 

=== Коррупсия ===
[[Манучеҳр Ганҷӣ]] як гурӯҳи таҳқиқотии зиддифасодро роҳбарӣ мекард, ки дар тӯли 13 сол ҳадди аққал 30 гузориш пешниҳод кард, ки дар онҳо фасоди мансабдорони баландпоя ва доираи шоҳона муфассал шарҳ дода шуда буд, аммо шоҳ ин гузоришҳоро &quot;овозаҳои бардурӯғ ва сохта&quot; номид. [[Парвиз Собетӣ]] , як мақоми баландпояи [[САВАК]], бовар дошт, ки ягона сабаби муҳими муқовимати муваффақона бо режим иддаоҳо дар бораи фасод буд.&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-313-24308-5&quot; /&gt;

== Инчунин нигаред ==

* [[Дудмони Паҳлавӣ]]
* [[Таърихи Эрон]]
* [[Рӯйхати шоҳони Порс]]
* [[Рӯйхати дудмонҳои шиъа]] 

== Адабиёт ==

# Смит, Уитни (1975), ''[[iarchive:flagsthroughages00smit/page/241/mode/2up|Парчамҳо дар тӯли асрҳо ва дар саросари ҷаҳон]]''</text>
      <sha1>ng652tt35cf4wt3qhj7hobjk8152zzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Империяи мустамликавии Фаронса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331880</id>
    <revision>
      <id>1475006</id>
      <timestamp>2026-06-08T03:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Давлат}} '''Империяи мустамликавии Фаронса''', мулкҳои вобаста ба Фаронса (асрҳои 16–20). Дар Фаронса ду империяи мустамликавӣ вуҷуд дошт: империяи нахустин дар раванди Кашфиётҳои бузурги ҷуғрофиёӣ ташкил ёфта, дар натиҷаи рақобати тӯлонӣ бо Британияи Кабир ва...</comment>
      <origin>1475006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9596" sha1="eiemlcjluo4kqtxzk8znyjjaa9gfm8m" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи мустамликавии Фаронса''', мулкҳои вобаста ба Фаронса (асрҳои 16–20). Дар Фаронса ду империяи мустамликавӣ вуҷуд дошт: империяи нахустин дар раванди Кашфиётҳои бузурги ҷуғрофиёӣ ташкил ёфта, дар натиҷаи рақобати тӯлонӣ бо Британияи Кабир ва дигар кишварҳои мустамликавӣ пароканда гардид; империяи дуввум соли 1815 ташкил шуда, баъдан ба Иттифоқи Фаронса (1946) ва Иттиҳоди Фаронса (1958) табдил ёфт. Фаронсавиҳо дар асри 16 минтақаҳои соҳилии Амрикои Шимолиро кашф карданд, ки баъдан ин сарзамин бо номи Канада машҳур шуд. Дар давраи муборизаи гугенотҳо раванди ишғоли мулкҳои мустамликавӣ коҳиш ёфта, ин падида дар аҳди ҳукмронии Ҳенрихи IV ва Людовики XIII эҳё гардид. Аз асри 17 дар Амрикои Шимолӣ мулкҳои нави мустамликавӣ ташкил шуданд: Акадия (1603), Квебек (1608), ш-ҳои Труа-Ривер (1634) ва Вил-Мари (ҳоло Монреал, 1642). Солҳои 1648–97 ҷаз-ҳои Сен-Мартен, Гваделупа, Мартиника, Гренада, Тобаго, Сан-Доминго ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса дохил шуданд. Соли 1637 фаронсавиҳо хал. Гвинеяро ишғол карда, ба минтақаҳои марказии Африқо роҳ ёфтанд. Онҳо баъди забти ҷаз-ҳои Реюнион ва Ил-де-Франс кӯшиш карданд, ки мавқеи худро дар мулкҳои соҳилии Ҳинд устувор намоянд. Империализми Фаронса моҳияти тиҷоратӣ дошт. Шоҳ ширкатҳои тиҷоратиро пуштибонӣ мекард ва онҳо дар соҳаи фурӯшу содироти амвол имтиёзи инҳисорӣ доштанд. Мустамликаҳоро губернатор ва интендантҳо идора мекарданд. Асоси иқтисодиёти мулкҳои мустамликавиро кишоварзӣ ва ғуломфурӯшӣ ташкил медод. Аз мустамликаҳо ба Фаронса ашёи хом (каучук, антратсит, ангиштсанг, тахта, пахта) ва маҳсулоти хӯрокворӣ ворид мешуд.
Соли 1791 зери таъсири Инқилоби бузурги Фаронса дар Сан-Доминго шӯриши ғуломон сар зад ва ин минтақа аз тобеияти фаронсавиҳо хориҷ шуд (1794). Аз феврали соли 1794 ғуломдорӣ дар Империяи мустамликавии Фаронса. барҳам дода шуд. Мувофиқи конститутсияи соли 1795, мулкҳои мустамликавӣ ҷузъи баробарҳуқуқи Фаронса эълон шуданд. Ҳамзамон ба Гваделупа, Мартиника ва Гвиана мақоми департамент дода шуд. Соли 1802 Наполеон Бонапарт ғуломдориро барқарор кард ва баъзе мулкҳои мустамликавӣ аз мақоми департамент маҳрум шуданд. Аз 1.1.1804 Гаити (собиқ Сан-Доминго) ҷумҳурии мустақил гардид. Мувофиқи Созишномаи сулҳи Порис (1763) тамоми мулкҳои мустамликавии Фаронса дар Амрикои Шимолӣ, Доминика, Сент-Винсент, Гренада ва Тобаго (то соли 1783) ба ихтиёри Британияи Кабир гузаштанд. Тибқи муқаррароти Созишномаҳои сулҳи Порис (1814, 1815), санадҳои Конгресси Вена (1814–15) тақсими нави мустамликаҳо сурат гирифт ва фаронсавиҳо аз империяи якуми мустамликавиашон маҳрум шуданд. Фаронсавиҳо солҳои 1830–47 қисми зиёди сарзамини Алҷазоир, Марокаш ва Соҳили Оҷ (Кот-д’Ивуар)-ро ишғол карданд, ки барои ташкил ёфтани империяи дуввуми мустамликавӣ замина гузошт. Солҳои 1830–47 ҷаз-ҳои Таити, Уоллис ва Футуна зери нуфуз ва ҳимояи Фаронса қарор гирифтанд. Фаронсавиҳо соли 1858 ба Ҳиндухитой роҳ ёфта, мустамликаи Кохинхинро ташкил карданд (соли 1867). Солҳои 1861–67 амалиёти фаронсавиҳо барои ишғоли Мексика бебарор анҷом ёфт.
Дар давраи мавҷудияти Ҷумҳурии севуми Фаронса (1870–1940) қаламрави мулкҳои мустамликавӣ дар Мадагаскар, Африқо ва Осиёи Ҷанубу Шарқӣ васеъ гардида, мустамликаҳои Тунис (1881), Нигер (1883) ва Судон (1890) ташкил ёфтанд. Дар асоси конвенсияи франко-британӣ (14.6.1898) марзи мустамликаҳои Фаронса ва Британия дар соҳилҳои шарқии д. Нигера муайян гардид. Солҳои 1896–90 бахше аз мулкҳои Сомали, Лаос ва Ветнам ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса ҳамроҳ шуданд. Соли 1934 Марокаш расман мустамликаи Фаронса эълон гардид. Баъди хотима ёфтани Ҷанги якуми ҷаҳонӣ баъзе мулкҳои мустамликавии Олмон ва Империяи Усмонӣ ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса ҳамроҳ шуданд. Дар давраи Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ мустамликаҳои Фаронса муваққатан ба ихтиёри «Виши» (низоми фашистӣ дар Фаронса) гузаштанд. Ҳамзамон дар баъзе мулкҳои мустамликавӣ Ҳаракати муқовимат фаъол гардид. Соли 1946 Сурия, Лубнон, Ветнам, Лаос ва Камбоҷа мустақил шуданд. Баъдан ба Мартиника, Гваделупа, Гвиана ва Реюнион мақоми департамент ва ба аҳолии мустамликаҳо шаҳрвандии Фаронса дода шуд. 27 октябри 1946 Иттифоқи Фаронса (1946) ташкил ёфт, ки он аз чанд департамент (Гваделупа, Мартиника, Гвианаи Фаронса, Реюнион) ва музофотҳои хориҷи кишвар (Африқои Ғарбӣ, Мадагаскар, Каледонияи Нав ва ғ.) иборат буд. Тунис ва Марокаш ба ҳайати Иттифоқи Фаронса дохил нашуда, солҳои 50 асри 20 соҳибихтиёр гардиданд. Солҳои 1946–56 Ветнам, Лаос ва Камбоҷа мустақил шуданд ва музофотҳои вобастаи фаронсавиҳо дар Ҳинд ба ихтиёри ҳукумати Ҳиндустон гузаштанд.
Баъди шикаст хӯрдани фаронсавиҳо дар ҷанги зидди мардуми Алҷазоир ва мустақил шудани ин кишвар (3.7.1962) империяи дуввуми мустамликавии Фаронса таназзул ёфт. Баъдан мустамликаҳои африқоӣ (1960), минтақаҳои Афарҳо ва Исса (ҳоло Ҷумҳурии Ҷибути, 1977) ва Ҷумҳурии Вануату (1980) мустақил шуданд. Аз мулкҳои мустамликавии собиқи Империяи мустамликавии Фаронса департаментҳои Гваделупа, Гвиана, Мартиника, Майотта, Реюнион; иттиҳодҳои музофотҳои хориҷи Фаронса – Сен-Бартелми, Сен-Мартен, Сен-Пер, Микелон, Полинезия, Уоллис ва Фатуна, Каледонияи Нав, сарзаминҳои ҷанубӣ ва антарктикии Фаронса мақоми махсуси маъмурӣ-ҳудудӣ доранд. 


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи мустамликавии Фаронса |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Империяҳо]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Фаронса]]</text>
      <sha1>eiemlcjluo4kqtxzk8znyjjaa9gfm8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475007</id>
      <parentid>1475006</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T03:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10116" sha1="47qo4zjuihw2rs5fr7v0n4imm1875qh" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи мустамликавии Фаронса''', мулкҳои вобаста ба [[Фаронса]] (асрҳои XVI–XX). 

== Таърих ==
Дар Фаронса ду империяи мустамликавӣ вуҷуд дошт: империяи нахустин дар раванди Кашфиётҳои бузурги ҷуғрофиёӣ ташкил ёфта, дар натиҷаи рақобати тӯлонӣ бо [[Британияи Кабир]] ва дигар кишварҳои мустамликавӣ пароканда гардид; империяи дуввум соли 1815 ташкил шуда, баъдан ба Иттифоқи Фаронса (1946) ва Иттиҳоди Фаронса (1958) табдил ёфт. Фаронсавиҳо дар асри XVI минтақаҳои соҳилии Амрикои Шимолиро кашф карданд, ки баъдан ин сарзамин бо номи Канада машҳур шуд. Дар давраи муборизаи гугенотҳо раванди ишғоли мулкҳои мустамликавӣ коҳиш ёфта, ин падида дар аҳди ҳукмронии Ҳенрихи IV ва Людовики XIII эҳё гардид.  

== Тавсеаи мустамликаҳо ==
Аз асри XVII дар [[Амрикои Шимолӣ]] мулкҳои нави мустамликавӣ ташкил шуданд: Акадия (1603), Квебек (1608), ш-ҳои Труа-Ривер (1634) ва Вил-Мари (ҳоло Монреал, 1642). Солҳои 1648–97 ҷазираҳои Сен-Мартен, [[Гваделупа]], Мартиника, [[Гренада]], Тобаго, [[Санто Доминго|Сан-Доминго]] ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса дохил шуданд. Соли 1637 фаронсавиҳо халиҷи [[Гвинея|Гвинеяро]] ишғол карда, ба минтақаҳои марказии [[Африқо]] роҳ ёфтанд. Онҳо баъди забти ҷазираҳои Реюнион ва Ил-де-Франс кӯшиш карданд, ки мавқеи худро дар мулкҳои соҳилии [[Ҳиндустон|Ҳинд]] устувор намоянд. 

== Иқтисод ==
Империализми Фаронса моҳияти тиҷоратӣ дошт. Шоҳ ширкатҳои тиҷоратиро пуштибонӣ мекард ва онҳо дар соҳаи фурӯшу содироти амвол имтиёзи инҳисорӣ доштанд. Мустамликаҳоро губернатор ва интендантҳо идора мекарданд. Асоси иқтисодиёти мулкҳои мустамликавиро кишоварзӣ ва ғуломфурӯшӣ ташкил медод. Аз мустамликаҳо ба Фаронса ашёи хом (каучук, антратсит, ангиштсанг, тахта, пахта) ва маҳсулоти хӯрокворӣ ворид мешуд. 
Соли 1791 зери таъсири Инқилоби бузурги Фаронса дар [[Санто Доминго|Сан-Доминго]] шӯриши ғуломон сар зад ва ин минтақа аз тобеияти фаронсавиҳо хориҷ шуд (1794). Аз феврали соли 1794 ғуломдорӣ дар Империяи мустамликавии Фаронса. барҳам дода шуд. Мувофиқи конститутсияи соли 1795, мулкҳои мустамликавӣ ҷузъи баробарҳуқуқи Фаронса эълон шуданд. Ҳамзамон ба [[Гваделупа]], Мартиника ва [[Гвианаи Фаронса|Гвиана]] мақоми департамент дода шуд. Соли 1802 Наполеон Бонапарт ғуломдориро барқарор кард ва баъзе мулкҳои мустамликавӣ аз мақоми департамент маҳрум шуданд. Аз 1.1.1804 Гаити (собиқ Сан-Доминго) ҷумҳурии мустақил гардид. Мувофиқи Созишномаи сулҳи Порис (1763) тамоми мулкҳои мустамликавии Фаронса дар Амрикои Шимолӣ, Доминика, Сент-Винсент, Гренада ва Тобаго (то соли 1783) ба ихтиёри Британияи Кабир гузаштанд. Тибқи муқаррароти Созишномаҳои сулҳи Порис (1814, 1815), санадҳои Конгресси Вена (1814–15) тақсими нави мустамликаҳо сурат гирифт ва фаронсавиҳо аз империяи якуми мустамликавиашон маҳрум шуданд. Фаронсавиҳо солҳои 1830–47 қисми зиёди сарзамини Алҷазоир, [[Марокаш]] ва Соҳили Оҷ ([[Кот-д’Ивуар]])-ро ишғол карданд, ки барои ташкил ёфтани империяи дуввуми мустамликавӣ замина гузошт. Солҳои 1830–47 ҷазираҳои Таити, Уоллис ва Футуна зери нуфуз ва ҳимояи Фаронса қарор гирифтанд. Фаронсавиҳо соли 1858 ба Ҳиндухитой роҳ ёфта, мустамликаи Кохинхинро ташкил карданд (соли 1867). Солҳои 1861–67 амалиёти фаронсавиҳо барои ишғоли [[Мексика]] бебарор анҷом ёфт. 

Дар давраи мавҷудияти Ҷумҳурии севуми Фаронса (1870–1940) қаламрави мулкҳои мустамликавӣ дар [[Мадагаскар]], [[Африқо]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] васеъ гардида, мустамликаҳои [[Тунис]] (1881), [[Ниҷер|Нигер]] (1883) ва [[Судон]] (1890) ташкил ёфтанд. Дар асоси конвенсияи франко-британӣ (14.6.1898) марзи мустамликаҳои Фаронса ва Британия дар соҳилҳои шарқии дарёи Нигера муайян гардид. Солҳои 1896–90 бахше аз мулкҳои [[Сомали]], [[Лаос]] ва [[Ветнам]] ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса ҳамроҳ шуданд. Соли 1934 [[Марокаш]] расман мустамликаи Фаронса эълон гардид. Баъди хотима ёфтани [[Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] баъзе мулкҳои мустамликавии [[Олмон]] ва Империяи Усмонӣ ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса ҳамроҳ шуданд. Дар давраи [[Ҷанги дувуми ҷаҳонӣ|Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ]] мустамликаҳои Фаронса муваққатан ба ихтиёри «Виши» (низоми фашистӣ дар Фаронса) гузаштанд. Ҳамзамон дар баъзе мулкҳои мустамликавӣ Ҳаракати муқовимат фаъол гардид. Соли 1946 [[Сурия]], [[Лубнон]], [[Ветнам]], [[Лаос]] ва [[Камбоҷа]] мустақил шуданд. Баъдан ба Мартиника, [[Гваделупа]], [[Гвианаи Биритониё|Гвиана]] ва Реюнион мақоми департамент ва ба аҳолии мустамликаҳо шаҳрвандии Фаронса дода шуд. 27 октябри 1946 Иттифоқи Фаронса (1946) ташкил ёфт, ки он аз чанд департамент (Гваделупа, Мартиника, Гвианаи Фаронса, Реюнион) ва музофотҳои хориҷи кишвар (Африқои Ғарбӣ, Мадагаскар, Каледонияи Нав ва ғайра) иборат буд. Тунис ва Марокаш ба ҳайати Иттифоқи Фаронса дохил нашуда, солҳои 50 асри XX соҳибихтиёр гардиданд. Солҳои 1946–56 Ветнам, Лаос ва Камбоҷа мустақил шуданд ва музофотҳои вобастаи фаронсавиҳо дар Ҳинд ба ихтиёри ҳукумати Ҳиндустон гузаштанд. 

== Фурӯпошии империя ==
Баъди шикаст хӯрдани фаронсавиҳо дар ҷанги зидди мардуми [[Алҷазоир]] ва мустақил шудани ин кишвар (3.7.1962) империяи дуввуми мустамликавии Фаронса таназзул ёфт. Баъдан мустамликаҳои африқоӣ (1960), минтақаҳои Афарҳо ва Исса (ҳоло Ҷумҳурии Ҷибути, 1977) ва Ҷумҳурии Вануату (1980) мустақил шуданд. Аз мулкҳои мустамликавии собиқи Империяи мустамликавии Фаронса департаментҳои Гваделупа, Гвиана, Мартиника, Майотта, Реюнион; иттиҳодҳои музофотҳои хориҷи Фаронса – Сен-Бартелми, Сен-Мартен, Сен-Пер, Микелон, [[Полинезия]], Уоллис ва Фатуна, Каледонияи Нав, сарзаминҳои ҷанубӣ ва антарктикии Фаронса мақоми махсуси маъмурӣ-ҳудудӣ доранд. 


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи мустамликавии Фаронса |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Империяҳо]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Фаронса]]</text>
      <sha1>47qo4zjuihw2rs5fr7v0n4imm1875qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475009</id>
      <parentid>1475007</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T03:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10125" sha1="3ie7ls887cysjxss5aq92dxbs9x35s8" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи мустамликавии Фаронса''', мулкҳои вобаста ба [[Фаронса]] (асрҳои XVI–XX). 

== Таърих ==
Дар Фаронса ду империяи мустамликавӣ вуҷуд дошт: империяи нахустин дар раванди Кашфиётҳои бузурги ҷуғрофиёӣ ташкил ёфта, дар натиҷаи рақобати тӯлонӣ бо [[Британияи Кабир]] ва дигар кишварҳои мустамликавӣ пароканда гардид; империяи дуввум соли 1815 ташкил шуда, баъдан ба Иттифоқи Фаронса (1946) ва Иттиҳоди Фаронса (1958) табдил ёфт. Фаронсавиҳо дар асри XVI минтақаҳои соҳилии Амрикои Шимолиро кашф карданд, ки баъдан ин сарзамин бо номи Канада машҳур шуд. Дар давраи муборизаи гугенотҳо раванди ишғоли мулкҳои мустамликавӣ коҳиш ёфта, ин падида дар аҳди ҳукмронии Ҳенрихи IV ва Людовики XIII эҳё гардид.  

== Тавсеаи мустамликаҳо ==
Аз асри XVII дар [[Амрикои Шимолӣ]] мулкҳои нави мустамликавӣ ташкил шуданд: Акадия (1603), Квебек (1608), ш-ҳои Труа-Ривер (1634) ва Вил-Мари (ҳоло Монреал, 1642). Солҳои 1648–97 ҷазираҳои Сен-Мартен, [[Гваделупа]], Мартиника, [[Гренада]], Тобаго, [[Санто Доминго|Сан-Доминго]] ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса дохил шуданд. Соли 1637 фаронсавиҳо халиҷи [[Гвинея|Гвинеяро]] ишғол карда, ба минтақаҳои марказии [[Африқо]] роҳ ёфтанд. Онҳо баъди забти ҷазираҳои Реюнион ва Ил-де-Франс кӯшиш карданд, ки мавқеи худро дар мулкҳои соҳилии [[Ҳиндустон|Ҳинд]] устувор намоянд. 

== Иқтисод ==
Империализми Фаронса моҳияти тиҷоратӣ дошт. Шоҳ ширкатҳои тиҷоратиро пуштибонӣ мекард ва онҳо дар соҳаи фурӯшу содироти амвол имтиёзи инҳисорӣ доштанд. Мустамликаҳоро губернатор ва интендантҳо идора мекарданд. Асоси иқтисодиёти мулкҳои мустамликавиро кишоварзӣ ва ғуломфурӯшӣ ташкил медод. Аз мустамликаҳо ба Фаронса ашёи хом (каучук, антратсит, ангиштсанг, тахта, пахта) ва маҳсулоти хӯрокворӣ ворид мешуд. 
Соли 1791 зери таъсири Инқилоби бузурги Фаронса дар [[Санто Доминго|Сан-Доминго]] шӯриши ғуломон сар зад ва ин минтақа аз тобеияти фаронсавиҳо хориҷ шуд (1794). Аз феврали соли 1794 ғуломдорӣ дар Империяи мустамликавии Фаронса. барҳам дода шуд. Мувофиқи конститутсияи соли 1795, мулкҳои мустамликавӣ ҷузъи баробарҳуқуқи Фаронса эълон шуданд. Ҳамзамон ба [[Гваделупа]], Мартиника ва [[Гвианаи Фаронса|Гвиана]] мақоми департамент дода шуд. Соли 1802 Наполеон Бонапарт ғуломдориро барқарор кард ва баъзе мулкҳои мустамликавӣ аз мақоми департамент маҳрум шуданд. Аз 1.1.1804 Гаити (собиқ Сан-Доминго) ҷумҳурии мустақил гардид. Мувофиқи Созишномаи сулҳи Порис (1763) тамоми мулкҳои мустамликавии Фаронса дар Амрикои Шимолӣ, Доминика, Сент-Винсент, Гренада ва Тобаго (то соли 1783) ба ихтиёри Британияи Кабир гузаштанд. Тибқи муқаррароти Созишномаҳои сулҳи Порис (1814, 1815), санадҳои Конгресси Вена (1814–15) тақсими нави мустамликаҳо сурат гирифт ва фаронсавиҳо аз империяи якуми мустамликавиашон маҳрум шуданд. Фаронсавиҳо солҳои 1830–47 қисми зиёди сарзамини Алҷазоир, [[Марокаш]] ва Соҳили Оҷ ([[Кот-д’Ивуар]])-ро ишғол карданд, ки барои ташкил ёфтани империяи дуввуми мустамликавӣ замина гузошт. Солҳои 1830–47 ҷазираҳои Таити, Уоллис ва Футуна зери нуфуз ва ҳимояи Фаронса қарор гирифтанд. Фаронсавиҳо соли 1858 ба Ҳиндухитой роҳ ёфта, мустамликаи Кохинхинро ташкил карданд (соли 1867). Солҳои 1861–67 амалиёти фаронсавиҳо барои ишғоли [[Мексика]] бебарор анҷом ёфт. 

Дар давраи мавҷудияти Ҷумҳурии севуми Фаронса (1870–1940) қаламрави мулкҳои мустамликавӣ дар [[Мадагаскар]], [[Африқо]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] васеъ гардида, мустамликаҳои [[Тунис]] (1881), [[Ниҷер|Нигер]] (1883) ва [[Судон]] (1890) ташкил ёфтанд. Дар асоси конвенсияи франко-британӣ (14.6.1898) марзи мустамликаҳои Фаронса ва Британия дар соҳилҳои шарқии дарёи Нигера муайян гардид. Солҳои 1896–90 бахше аз мулкҳои [[Сомали]], [[Лаос]] ва [[Ветнам]] ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса ҳамроҳ шуданд. Соли 1934 [[Марокаш]] расман мустамликаи Фаронса эълон гардид. Баъди хотима ёфтани [[Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] баъзе мулкҳои мустамликавии [[Олмон]] ва Империяи Усмонӣ ба ҳайати Империяи мустамликавии Фаронса ҳамроҳ шуданд. Дар давраи [[Ҷанги дувуми ҷаҳонӣ|Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ]] мустамликаҳои Фаронса муваққатан ба ихтиёри «Виши» (низоми фашистӣ дар Фаронса) гузаштанд. Ҳамзамон дар баъзе мулкҳои мустамликавӣ Ҳаракати муқовимат фаъол гардид. Соли 1946 [[Сурия]], [[Лубнон]], [[Ветнам]], [[Лаос]] ва [[Камбоҷа]] мустақил шуданд. Баъдан ба Мартиника, [[Гваделупа]], [[Гвианаи Биритониё|Гвиана]] ва Реюнион мақоми департамент ва ба аҳолии мустамликаҳо шаҳрвандии Фаронса дода шуд. 27 октябри 1946 Иттифоқи Фаронса (1946) ташкил ёфт, ки он аз чанд департамент (Гваделупа, Мартиника, Гвианаи Фаронса, Реюнион) ва музофотҳои хориҷи кишвар (Африқои Ғарбӣ, Мадагаскар, Каледонияи Нав ва ғайра) иборат буд. Тунис ва Марокаш ба ҳайати Иттифоқи Фаронса дохил нашуда, солҳои 50 асри XX соҳибихтиёр гардиданд. Солҳои 1946–56 Ветнам, Лаос ва Камбоҷа мустақил шуданд ва музофотҳои вобастаи фаронсавиҳо дар Ҳинд ба ихтиёри ҳукумати Ҳиндустон гузаштанд. 

== Фурӯпошии империя ==
Баъди шикаст хӯрдани фаронсавиҳо дар ҷанги зидди мардуми [[Алҷазоир]] ва мустақил шудани ин кишвар (3.7.1962) империяи дуввуми мустамликавии Фаронса таназзул ёфт. Баъдан мустамликаҳои африқоӣ (1960), минтақаҳои Афарҳо ва Исса (ҳоло Ҷумҳурии Ҷибути, 1977) ва Ҷумҳурии Вануату (1980) мустақил шуданд. Аз мулкҳои мустамликавии собиқи Империяи мустамликавии Фаронса департаментҳои Гваделупа, Гвиана, Мартиника, Майотта, Реюнион; иттиҳодҳои музофотҳои хориҷи Фаронса – Сен-Бартелми, Сен-Мартен, Сен-Пер, Микелон, [[Полинезия]], Уоллис ва Фатуна, Каледонияи Нав, сарзаминҳои ҷанубӣ ва антарктикии Фаронса мақоми махсуси маъмурӣ-ҳудудӣ доранд. 


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи мустамликавии Фаронса |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Империяҳо]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Фаронса]]</text>
      <sha1>3ie7ls887cysjxss5aq92dxbs9x35s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Империяи Никей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331881</id>
    <revision>
      <id>1475011</id>
      <timestamp>2026-06-08T04:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Давлат}} '''Империяи Никей''', Империяи Ниқия, давлати юнонӣ (1204–61), ки соли 1204 пас аз заволи Византия дар Вифиния таъсис ёфт. Империяи Никей аз ҷониби падарарӯси императори Византия Алексеи III Ангел Комнин – Феодори I Ласкарис таъсис дода шуд. Музаффарият дар м...</comment>
      <origin>1475011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9494" sha1="o739nxkr3rfup30c14kpiizkrygywmn" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи Никей''', Империяи Ниқия, давлати юнонӣ (1204–61), ки соли 1204 пас аз заволи Византия дар Вифиния таъсис ёфт. Империяи Никей аз ҷониби падарарӯси императори Византия Алексеи III Ангел Комнин – Феодори I Ласкарис таъсис дода шуд. Музаффарият дар мубориза бо салибдорон ва динатҳо (заминдорон)-и юнонӣ, ки барои ҳукумат дар Осиёи Хурд даъво доштанд, ба ӯ имкон дод, ки ш-ҳои Нимфей, Прус, Никей (ҳоло Изник)-ро забт ва худро император (тирамоҳ – зимистони 1204–05) эълон кунад. Империяи Никей дар ибтидо «Империяи Ромейҳо» ном дошта, барои мероси тахту тоҷи Византия ва муттаҳидкунии юнониён дар мубориза бар зидди «лотиниён» иддио мекард. Феодори I Ласкарис дар заминаи сарватҳои иқтисодӣ [заминҳои ҳосилхези хазина (фиск)-и императорӣ ва дайрҳо, даромад аз шаҳрҳои осудаҳоли Вифиния] ва дастгирии Патриархи ҷаҳонӣ аз соли 1208 қароргоҳаш дар Никей қудрати дифоии Империяи Никейро устувор кард ва лашкари Империяи Лотиниро якчанд бор шикаст дод. Солҳои 1207 ва 1214 Империяи Трапезундро, ки даъвогари тоҷу тахти Византия буд, мағлуб кард ва Пафлагонияи Ғарбиро аз дасти Комнинҳои Бузург гирифт. Соли 1211 Феодори I Ласкарис дар муҳорибаи назди Антиохияи лаби Меандр салҷуқиёнро мағлуб кард. Солҳои 1214 ва 1219 бо Империяи Лотинӣ ва Венетсия, соли 1216 бо Салҷуқиён шартномаҳо баст; сарҳадҳои Империяи Никейро мустаҳкам кард, истеҳкомҳои мудофиавӣ сохт, ки акритҳо (ҳарбиёни муҳоҷир, ки аксар деҳқонони осудаҳол буданд) ва гарнизонҳои аскарони кирояро ҳифз мекарданд. Империяи Никей дар замони ҳукмронии домоди Феодори I – Иоанн III Дука Вататзес ба авҷи қудрат расид. Ӯ шӯриши феодалони мухолифро пахш кард ва нисбат ба пешгузашта (салаф)-и худ бештар заминҳои фискро ҳамчун подоши хидмат ба ихтиёри сипоҳиён гузошт, кишти мулкҳои императориро вусъат бахшид. Давлат дар сиёсати дохилӣ аз касбу ҳунар ва тиҷорат пуштибонӣ кард, флоти хурде ташкил ва андози дайрҳоро сабук намуд. Иоанни III бо пуштибонии деҳқонони озод ва дигар табақаҳои ҷомеа (прониарҳо, акритҳо, ҳарбиёни шартномавии Аврупои Ғарбӣ ва кипчоқҳо) такя намуда, ба Империяи Лотинӣ (ба ин даромади зиёди хазина мусоидат кард) ҳуҷум ва то соли 1225 қариб тамоми Осиёи Хурдро озод кард. Пас аз ғалабаи Булғория бар Эпир (минтақаи ҷуғрофиёӣ ва таърихӣ дар Аврупои Ҷанубу Шарқӣ дар байни Юнону Албания) дар муҳорибаи назди Клокотнитса (1230) ҳудудҳои зиёди Фракия ва Македонияро забт кард ва бидуни муҳориба ба Фессалоника (1246) ворид шуд. Соли 1254 пас аз ғалаба бар ҳокими Эпир Михаили II Ангел ва ишғоли ш-ҳои Воден, Кастория ва Девол то сарҳадҳои Империяи Никей дар Балкан ба Адриатика расиданд. Иоанни III ш-ҳои Лесбос, Хиос ва дигар ҷаз-ҳои Эгеидаро соҳиб шуд. Иоанни III солҳои 1253–54 бо мақсади таъмини амният дар мулкҳояш, ки аллакай Қустантания (Константинопол)-ро муҳосира карда буданд, бо папа Инокентийи IV доир ба иттифоқ (уния) гуфтушунидҳо анҷом дод. Пас аз марги Иоанни III ҷонишини ӯ Феодори II Ласкарис самти сиёсаташро тамоман дигар кард ва аз наздикшавӣ бо калисои католикӣ даст кашид. Феодори II муборизаро бар зидди динатҳо пурзӯр намуда, имтиёзи хазинаи императориро барҳам дод. Ин боиси иттиҳоди динатҳои норозӣ шуд ва пас аз фавти Феодори II ба тахти Империяи Никей намояндаи онҳо – сарпарасти писари 8-солааш Иоанни IV Ласкарис дукаи бузург Михаил Палеолог нишаст. Ӯ дар аввали соли 1259 (Михаил VIII Палеолог) дар Нимфей тоҷ ба сар ниҳода, Иоанни IV Ласкариси хурдсолро кӯр ва аз тахт дур кард. Мухолифин бо сарварии патриарх Арсений шикаст дода шуданд, худи архипастир аз патриархӣ даст кашид. Михаил ба динатҳо имтиёзҳои аздастдодаашонро баргардонд.
Дар ин замон дар Балкан иттифоқи зиддиникейӣ ба вуҷуд омад, ки ба он ҳокими Эпир – Михаили II Ангел Дука Комнин, князи Морея Гийом II Виллардуэн, императори Империяи Лотинӣ Балдуини II ва шоҳи Ситсилия Манфред дохил шуданд. Соли 1259 лашкари никейиҳо дар муҳорибаи назди Пелагония иттифоқчиёнро шикаст дод. Гийоми II Виллардуэн ва баҳодурони машҳури фаронсавӣ, ки дар муҳориба иштирок карда буданд, асир афтоданд. Марти 1261 Михаили VIII бо Генуя шартномаи иттифоқӣ баст ва Генуя ваъда дод, ки бар ивази савдои бебоҷ дар ҳудуди Империяи Никей бар зидди венетсиягиҳо (қувваи асосии баҳрии Империяи Лотинӣ) флоти худро мефиристад. Кумак лозим нашуд. Шаби 24-25 июли 1261 сарлашкари никейӣ Алексей Стратигопул бо дастгирии аҳолии юнонӣ, ки дарвозаҳоро барои ӯ кушоданд, бе муҳориба ба Қустантания ворид шуд. Лотиниҳо аз шаҳр гурехтанд. 15 август Михаили VIII ботантана ба Қустантания ворид шуда, Империяи Византияро барқарор кард.
Маданияти Империяи Никей идомаи бевоситаи маданияти Византия буд. Ласкарисҳо, ки мактабҳо ва скрипторияҳо (корхонаҳои аз нав навиштани дастхатҳо)-ро таъсис доданд, пайравон ва муҳофизони маданияти эллинӣ буданд. Дар дарбори императорони никейӣ нависандагону олимони номдор аз Қустантания, аз ҷумла Никита Хониат, Николай Месарит, донишноманавис, илоҳидон ва файласуф Никифор Влеммид, муаррих, дипломат ва ходими дарборӣ Георгий Акрополит фаъолият доштанд. Иоанни III ҳомии илму санъат буд. Феодори II Ласкарис донишманд ва нависандаи бузург буд, ки пайваста бо ширкати ӯ маҳфилҳои донишмандони юнонӣ баргузор мешуданд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Никей |8|муаллиф= }}
[[ПБ]]
[[Гурӯҳ:Империя]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Никей]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Никей]]</text>
      <sha1>o739nxkr3rfup30c14kpiizkrygywmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475012</id>
      <parentid>1475011</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9494" sha1="0mk0vd7aymmsseww98agcy7u5f00qi7" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи Никей''', Империяи Ниқия, давлати юнонӣ (1204–61), ки соли 1204 пас аз заволи Византия дар Вифиния таъсис ёфт. Империяи Никей аз ҷониби падарарӯси императори Византия Алексеи III Ангел Комнин – Феодори I Ласкарис таъсис дода шуд. Музаффарият дар мубориза бо салибдорон ва динатҳо (заминдорон)-и юнонӣ, ки барои ҳукумат дар Осиёи Хурд даъво доштанд, ба ӯ имкон дод, ки ш-ҳои Нимфей, Прус, Никей (ҳоло Изник)-ро забт ва худро император (тирамоҳ – зимистони 1204–05) эълон кунад. Империяи Никей дар ибтидо «Империяи Ромейҳо» ном дошта, барои мероси тахту тоҷи Византия ва муттаҳидкунии юнониён дар мубориза бар зидди «лотиниён» иддио мекард. Феодори I Ласкарис дар заминаи сарватҳои иқтисодӣ [заминҳои ҳосилхези хазина (фиск)-и императорӣ ва дайрҳо, даромад аз шаҳрҳои осудаҳоли Вифиния] ва дастгирии Патриархи ҷаҳонӣ аз соли 1208 қароргоҳаш дар Никей қудрати дифоии Империяи Никейро устувор кард ва лашкари Империяи Лотиниро якчанд бор шикаст дод. Солҳои 1207 ва 1214 Империяи Трапезундро, ки даъвогари тоҷу тахти Византия буд, мағлуб кард ва Пафлагонияи Ғарбиро аз дасти Комнинҳои Бузург гирифт. Соли 1211 Феодори I Ласкарис дар муҳорибаи назди Антиохияи лаби Меандр салҷуқиёнро мағлуб кард. Солҳои 1214 ва 1219 бо Империяи Лотинӣ ва Венетсия, соли 1216 бо Салҷуқиён шартномаҳо баст; сарҳадҳои Империяи Никейро мустаҳкам кард, истеҳкомҳои мудофиавӣ сохт, ки акритҳо (ҳарбиёни муҳоҷир, ки аксар деҳқонони осудаҳол буданд) ва гарнизонҳои аскарони кирояро ҳифз мекарданд. Империяи Никей дар замони ҳукмронии домоди Феодори I – Иоанн III Дука Вататзес ба авҷи қудрат расид. Ӯ шӯриши феодалони мухолифро пахш кард ва нисбат ба пешгузашта (салаф)-и худ бештар заминҳои фискро ҳамчун подоши хидмат ба ихтиёри сипоҳиён гузошт, кишти мулкҳои императориро вусъат бахшид. Давлат дар сиёсати дохилӣ аз касбу ҳунар ва тиҷорат пуштибонӣ кард, флоти хурде ташкил ва андози дайрҳоро сабук намуд. Иоанни III бо пуштибонии деҳқонони озод ва дигар табақаҳои ҷомеа (прониарҳо, акритҳо, ҳарбиёни шартномавии Аврупои Ғарбӣ ва кипчоқҳо) такя намуда, ба Империяи Лотинӣ (ба ин даромади зиёди хазина мусоидат кард) ҳуҷум ва то соли 1225 қариб тамоми Осиёи Хурдро озод кард. Пас аз ғалабаи Булғория бар Эпир (минтақаи ҷуғрофиёӣ ва таърихӣ дар Аврупои Ҷанубу Шарқӣ дар байни Юнону Албания) дар муҳорибаи назди Клокотнитса (1230) ҳудудҳои зиёди Фракия ва Македонияро забт кард ва бидуни муҳориба ба Фессалоника (1246) ворид шуд. Соли 1254 пас аз ғалаба бар ҳокими Эпир Михаили II Ангел ва ишғоли ш-ҳои Воден, Кастория ва Девол то сарҳадҳои Империяи Никей дар Балкан ба Адриатика расиданд. Иоанни III ш-ҳои Лесбос, Хиос ва дигар ҷаз-ҳои Эгеидаро соҳиб шуд. Иоанни III солҳои 1253–54 бо мақсади таъмини амният дар мулкҳояш, ки аллакай Қустантания (Константинопол)-ро муҳосира карда буданд, бо папа Инокентийи IV доир ба иттифоқ (уния) гуфтушунидҳо анҷом дод. Пас аз марги Иоанни III ҷонишини ӯ Феодори II Ласкарис самти сиёсаташро тамоман дигар кард ва аз наздикшавӣ бо калисои католикӣ даст кашид. Феодори II муборизаро бар зидди динатҳо пурзӯр намуда, имтиёзи хазинаи императориро барҳам дод. Ин боиси иттиҳоди динатҳои норозӣ шуд ва пас аз фавти Феодори II ба тахти Империяи Никей намояндаи онҳо – сарпарасти писари 8-солааш Иоанни IV Ласкарис дукаи бузург Михаил Палеолог нишаст. Ӯ дар аввали соли 1259 (Михаил VIII Палеолог) дар Нимфей тоҷ ба сар ниҳода, Иоанни IV Ласкариси хурдсолро кӯр ва аз тахт дур кард. Мухолифин бо сарварии патриарх Арсений шикаст дода шуданд, худи архипастир аз патриархӣ даст кашид. Михаил ба динатҳо имтиёзҳои аздастдодаашонро баргардонд.
Дар ин замон дар Балкан иттифоқи зиддиникейӣ ба вуҷуд омад, ки ба он ҳокими Эпир – Михаили II Ангел Дука Комнин, князи Морея Гийом II Виллардуэн, императори Империяи Лотинӣ Балдуини II ва шоҳи Ситсилия Манфред дохил шуданд. Соли 1259 лашкари никейиҳо дар муҳорибаи назди Пелагония иттифоқчиёнро шикаст дод. Гийоми II Виллардуэн ва баҳодурони машҳури фаронсавӣ, ки дар муҳориба иштирок карда буданд, асир афтоданд. Марти 1261 Михаили VIII бо Генуя шартномаи иттифоқӣ баст ва Генуя ваъда дод, ки бар ивази савдои бебоҷ дар ҳудуди Империяи Никей бар зидди венетсиягиҳо (қувваи асосии баҳрии Империяи Лотинӣ) флоти худро мефиристад. Кумак лозим нашуд. Шаби 24-25 июли 1261 сарлашкари никейӣ Алексей Стратигопул бо дастгирии аҳолии юнонӣ, ки дарвозаҳоро барои ӯ кушоданд, бе муҳориба ба Қустантания ворид шуд. Лотиниҳо аз шаҳр гурехтанд. 15 август Михаили VIII ботантана ба Қустантания ворид шуда, Империяи Византияро барқарор кард.
Маданияти Империяи Никей идомаи бевоситаи маданияти Византия буд. Ласкарисҳо, ки мактабҳо ва скрипторияҳо (корхонаҳои аз нав навиштани дастхатҳо)-ро таъсис доданд, пайравон ва муҳофизони маданияти эллинӣ буданд. Дар дарбори императорони никейӣ нависандагону олимони номдор аз Қустантания, аз ҷумла Никита Хониат, Николай Месарит, донишноманавис, илоҳидон ва файласуф Никифор Влеммид, муаррих, дипломат ва ходими дарборӣ Георгий Акрополит фаъолият доштанд. Иоанни III ҳомии илму санъат буд. Феодори II Ласкарис донишманд ва нависандаи бузург буд, ки пайваста бо ширкати ӯ маҳфилҳои донишмандони юнонӣ баргузор мешуданд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Никей |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Империя]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Никей]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Никей]]</text>
      <sha1>0mk0vd7aymmsseww98agcy7u5f00qi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475013</id>
      <parentid>1475012</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9427" sha1="m22n228era9grs1xusnefxrn97h4061" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи Никей''', Империяи Ниқия, давлати юнонӣ (1204–61), ки соли 1204 пас аз заволи Византия дар Вифиния таъсис ёфт. Империяи Никей аз ҷониби падарарӯси императори Византия Алексеи III Ангел Комнин – Феодори I Ласкарис таъсис дода шуд. Музаффарият дар мубориза бо салибдорон ва динатҳо (заминдорон)-и юнонӣ, ки барои ҳукумат дар Осиёи Хурд даъво доштанд, ба ӯ имкон дод, ки ш-ҳои Нимфей, Прус, Никей (ҳоло Изник)-ро забт ва худро император (тирамоҳ – зимистони 1204–05) эълон кунад. Империяи Никей дар ибтидо «Империяи Ромейҳо» ном дошта, барои мероси тахту тоҷи Византия ва муттаҳидкунии юнониён дар мубориза бар зидди «лотиниён» иддио мекард. Феодори I Ласкарис дар заминаи сарватҳои иқтисодӣ [заминҳои ҳосилхези хазина (фиск)-и императорӣ ва дайрҳо, даромад аз шаҳрҳои осудаҳоли Вифиния] ва дастгирии Патриархи ҷаҳонӣ аз соли 1208 қароргоҳаш дар Никей қудрати дифоии Империяи Никейро устувор кард ва лашкари Империяи Лотиниро якчанд бор шикаст дод. Солҳои 1207 ва 1214 Империяи Трапезундро, ки даъвогари тоҷу тахти Византия буд, мағлуб кард ва Пафлагонияи Ғарбиро аз дасти Комнинҳои Бузург гирифт. Соли 1211 Феодори I Ласкарис дар муҳорибаи назди Антиохияи лаби Меандр салҷуқиёнро мағлуб кард. Солҳои 1214 ва 1219 бо Империяи Лотинӣ ва Венетсия, соли 1216 бо Салҷуқиён шартномаҳо баст; сарҳадҳои Империяи Никейро мустаҳкам кард, истеҳкомҳои мудофиавӣ сохт, ки акритҳо (ҳарбиёни муҳоҷир, ки аксар деҳқонони осудаҳол буданд) ва гарнизонҳои аскарони кирояро ҳифз мекарданд. Империяи Никей дар замони ҳукмронии домоди Феодори I – Иоанн III Дука Вататзес ба авҷи қудрат расид. Ӯ шӯриши феодалони мухолифро пахш кард ва нисбат ба пешгузашта (салаф)-и худ бештар заминҳои фискро ҳамчун подоши хидмат ба ихтиёри сипоҳиён гузошт, кишти мулкҳои императориро вусъат бахшид. Давлат дар сиёсати дохилӣ аз касбу ҳунар ва тиҷорат пуштибонӣ кард, флоти хурде ташкил ва андози дайрҳоро сабук намуд. Иоанни III бо пуштибонии деҳқонони озод ва дигар табақаҳои ҷомеа (прониарҳо, акритҳо, ҳарбиёни шартномавии Аврупои Ғарбӣ ва кипчоқҳо) такя намуда, ба Империяи Лотинӣ (ба ин даромади зиёди хазина мусоидат кард) ҳуҷум ва то соли 1225 қариб тамоми Осиёи Хурдро озод кард. Пас аз ғалабаи Булғория бар Эпир (минтақаи ҷуғрофиёӣ ва таърихӣ дар Аврупои Ҷанубу Шарқӣ дар байни Юнону Албания) дар муҳорибаи назди Клокотнитса (1230) ҳудудҳои зиёди Фракия ва Македонияро забт кард ва бидуни муҳориба ба Фессалоника (1246) ворид шуд. Соли 1254 пас аз ғалаба бар ҳокими Эпир Михаили II Ангел ва ишғоли ш-ҳои Воден, Кастория ва Девол то сарҳадҳои Империяи Никей дар Балкан ба Адриатика расиданд. Иоанни III ш-ҳои Лесбос, Хиос ва дигар ҷаз-ҳои Эгеидаро соҳиб шуд. Иоанни III солҳои 1253–54 бо мақсади таъмини амният дар мулкҳояш, ки аллакай Қустантания (Константинопол)-ро муҳосира карда буданд, бо папа Инокентийи IV доир ба иттифоқ (уния) гуфтушунидҳо анҷом дод. Пас аз марги Иоанни III ҷонишини ӯ Феодори II Ласкарис самти сиёсаташро тамоман дигар кард ва аз наздикшавӣ бо калисои католикӣ даст кашид. Феодори II муборизаро бар зидди динатҳо пурзӯр намуда, имтиёзи хазинаи императориро барҳам дод. Ин боиси иттиҳоди динатҳои норозӣ шуд ва пас аз фавти Феодори II ба тахти Империяи Никей намояндаи онҳо – сарпарасти писари 8-солааш Иоанни IV Ласкарис дукаи бузург Михаил Палеолог нишаст. Ӯ дар аввали соли 1259 (Михаил VIII Палеолог) дар Нимфей тоҷ ба сар ниҳода, Иоанни IV Ласкариси хурдсолро кӯр ва аз тахт дур кард. Мухолифин бо сарварии патриарх Арсений шикаст дода шуданд, худи архипастир аз патриархӣ даст кашид. Михаил ба динатҳо имтиёзҳои аздастдодаашонро баргардонд.
Дар ин замон дар Балкан иттифоқи зиддиникейӣ ба вуҷуд омад, ки ба он ҳокими Эпир – Михаили II Ангел Дука Комнин, князи Морея Гийом II Виллардуэн, императори Империяи Лотинӣ Балдуини II ва шоҳи Ситсилия Манфред дохил шуданд. Соли 1259 лашкари никейиҳо дар муҳорибаи назди Пелагония иттифоқчиёнро шикаст дод. Гийоми II Виллардуэн ва баҳодурони машҳури фаронсавӣ, ки дар муҳориба иштирок карда буданд, асир афтоданд. Марти 1261 Михаили VIII бо Генуя шартномаи иттифоқӣ баст ва Генуя ваъда дод, ки бар ивази савдои бебоҷ дар ҳудуди Империяи Никей бар зидди венетсиягиҳо (қувваи асосии баҳрии Империяи Лотинӣ) флоти худро мефиристад. Кумак лозим нашуд. Шаби 24-25 июли 1261 сарлашкари никейӣ Алексей Стратигопул бо дастгирии аҳолии юнонӣ, ки дарвозаҳоро барои ӯ кушоданд, бе муҳориба ба Қустантания ворид шуд. Лотиниҳо аз шаҳр гурехтанд. 15 август Михаили VIII ботантана ба Қустантания ворид шуда, Империяи Византияро барқарор кард.
Маданияти Империяи Никей идомаи бевоситаи маданияти Византия буд. Ласкарисҳо, ки мактабҳо ва скрипторияҳо (корхонаҳои аз нав навиштани дастхатҳо)-ро таъсис доданд, пайравон ва муҳофизони маданияти эллинӣ буданд. Дар дарбори императорони никейӣ нависандагону олимони номдор аз Қустантания, аз ҷумла Никита Хониат, Николай Месарит, донишноманавис, илоҳидон ва файласуф Никифор Влеммид, муаррих, дипломат ва ходими дарборӣ Георгий Акрополит фаъолият доштанд. Иоанни III ҳомии илму санъат буд. Феодори II Ласкарис донишманд ва нависандаи бузург буд, ки пайваста бо ширкати ӯ маҳфилҳои донишмандони юнонӣ баргузор мешуданд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Никей |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Империя]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешин]]</text>
      <sha1>m22n228era9grs1xusnefxrn97h4061</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475016</id>
      <parentid>1475013</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9695" sha1="cmtp6b7gb3q5e7yd7osrzot867p60uz" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи Никей''', Империяи Ниқия, давлати [[Юнони Бостон|юнонӣ]] (1204–61), ки соли 1204 пас аз заволи Византия дар Вифиния таъсис ёфт. Империяи Никей аз ҷониби падарарӯси императори Византия Алексеи III Ангел Комнин – Феодори I Ласкарис таъсис дода шуд. Музаффарият дар мубориза бо салибдорон ва динатҳо (заминдорон)-и юнонӣ, ки барои ҳукумат дар [[Осиёи Хурд]] даъво доштанд, ба ӯ имкон дод, ки шаҳрҳои Нимфей, Прус, Никей (ҳоло Изник)-ро забт ва худро император (тирамоҳ – зимистони 1204–05) эълон кунад. Империяи Никей дар ибтидо «Империяи Ромейҳо» ном дошта, барои мероси тахту тоҷи Византия ва муттаҳидкунии юнониён дар мубориза бар зидди «лотиниён» иддио мекард. Феодори I Ласкарис дар заминаи сарватҳои иқтисодӣ [заминҳои ҳосилхези хазина (фиск)-и императорӣ ва дайрҳо, даромад аз шаҳрҳои осудаҳоли Вифиния] ва дастгирии Патриархи ҷаҳонӣ аз соли 1208 қароргоҳаш дар Никей қудрати дифоии Империяи Никейро устувор кард ва лашкари Империяи Лотиниро якчанд бор шикаст дод. 

== Таърих ==
Солҳои 1207 ва 1214 Империяи Трапезундро, ки даъвогари тоҷу тахти Византия буд, мағлуб кард ва Пафлагонияи Ғарбиро аз дасти Комнинҳои Бузург гирифт. Соли 1211 Феодори I Ласкарис дар муҳорибаи назди Антиохияи лаби Меандр салҷуқиёнро мағлуб кард. Солҳои 1214 ва 1219 бо Империяи Лотинӣ ва Венетсия, соли 1216 бо Салҷуқиён шартномаҳо баст; сарҳадҳои Империяи Никейро мустаҳкам кард, истеҳкомҳои мудофиавӣ сохт, ки акритҳо (ҳарбиёни муҳоҷир, ки аксар деҳқонони осудаҳол буданд) ва гарнизонҳои аскарони кирояро ҳифз мекарданд. Империяи Никей дар замони ҳукмронии домоди Феодори I – Иоанн III Дука Вататзес ба авҷи қудрат расид. Ӯ шӯриши феодалони мухолифро пахш кард ва нисбат ба пешгузашта (салаф)-и худ бештар заминҳои фискро ҳамчун подоши хидмат ба ихтиёри сипоҳиён гузошт, кишти мулкҳои императориро вусъат бахшид. Давлат дар сиёсати дохилӣ аз касбу ҳунар ва тиҷорат пуштибонӣ кард, флоти хурде ташкил ва андози дайрҳоро сабук намуд. Иоанни III бо пуштибонии деҳқонони озод ва дигар табақаҳои ҷомеа (прониарҳо, акритҳо, ҳарбиёни шартномавии Аврупои Ғарбӣ ва кипчоқҳо) такя намуда, ба Империяи Лотинӣ (ба ин даромади зиёди хазина мусоидат кард) ҳуҷум ва то соли 1225 қариб тамоми Осиёи Хурдро озод кард. Пас аз ғалабаи Булғория бар Эпир (минтақаи ҷуғрофиёӣ ва таърихӣ дар Аврупои Ҷанубу Шарқӣ дар байни [[Юнон|Юнону]] [[Албания]]) дар муҳорибаи назди [[Колоколнитса (ноҳияи Собин)|Клокотнитса]] (1230) ҳудудҳои зиёди Фракия ва [[Мақдунияи Шимолӣ|Македонияро]] забт кард ва бидуни муҳориба ба Фессалоника (1246) ворид шуд. Соли 1254 пас аз ғалаба бар ҳокими Эпир Михаили II Ангел ва ишғоли шаҳрҳои Воден, Кастория ва Девол то сарҳадҳои Империяи Никей дар Балкан ба Адриатика расиданд. Иоанни III шаҳрҳои Лесбос, Хиос ва дигар ҷаз-ҳои Эгеидаро соҳиб шуд. Иоанни III солҳои 1253–54 бо мақсади таъмини амният дар мулкҳояш, ки аллакай Қустантания (Константинопол)-ро муҳосира карда буданд, бо папа Инокентийи IV доир ба иттифоқ (уния) гуфтушунидҳо анҷом дод. Пас аз марги Иоанни III ҷонишини ӯ Феодори II Ласкарис самти сиёсаташро тамоман дигар кард ва аз наздикшавӣ бо калисои католикӣ даст кашид. Феодори II муборизаро бар зидди динатҳо пурзӯр намуда, имтиёзи хазинаи императориро барҳам дод. Ин боиси иттиҳоди динатҳои норозӣ шуд ва пас аз фавти Феодори II ба тахти Империяи Никей намояндаи онҳо – сарпарасти писари 8-солааш Иоанни IV Ласкарис дукаи бузург Михаил Палеолог нишаст. Ӯ дар аввали соли 1259 (Михаил VIII Палеолог) дар Нимфей тоҷ ба сар ниҳода, Иоанни IV Ласкариси хурдсолро кӯр ва аз тахт дур кард. Мухолифин бо сарварии патриарх Арсений шикаст дода шуданд, худи архипастир аз патриархӣ даст кашид. Михаил ба динатҳо имтиёзҳои аздастдодаашонро баргардонд.

== Ҷангҳо ва тавсеаи қаламрав ==
Дар ин замон дар Балкан иттифоқи зиддиникейӣ ба вуҷуд омад, ки ба он ҳокими Эпир – Михаили II Ангел Дука Комнин, князи Морея Гийом II Виллардуэн, императори Империяи Лотинӣ Балдуини II ва шоҳи Ситсилия Манфред дохил шуданд. Соли 1259 лашкари никейиҳо дар муҳорибаи назди Пелагония иттифоқчиёнро шикаст дод. Гийоми II Виллардуэн ва баҳодурони машҳури фаронсавӣ, ки дар муҳориба иштирок карда буданд, асир афтоданд. Марти 1261 Михаили VIII бо Генуя шартномаи иттифоқӣ баст ва Генуя ваъда дод, ки бар ивази савдои бебоҷ дар ҳудуди Империяи Никей бар зидди венетсиягиҳо (қувваи асосии баҳрии Империяи Лотинӣ) флоти худро мефиристад. Кумак лозим нашуд. Шаби 24-25 июли 1261 сарлашкари никейӣ Алексей Стратигопул бо дастгирии аҳолии юнонӣ, ки дарвозаҳоро барои ӯ кушоданд, бе муҳориба ба Қустантания ворид шуд. Лотиниҳо аз шаҳр гурехтанд. 15 август Михаили VIII ботантана ба Қустантания ворид шуда, Империяи Византияро барқарор кард.

== Фарҳанг ==
Маданияти Империяи Никей идомаи бевоситаи маданияти Византия буд. Ласкарисҳо, ки мактабҳо ва скрипторияҳо (корхонаҳои аз нав навиштани дастхатҳо)-ро таъсис доданд, пайравон ва муҳофизони маданияти эллинӣ буданд. Дар дарбори императорони никейӣ нависандагону олимони номдор аз Қустантания, аз ҷумла Никита Хониат, Николай Месарит, донишноманавис, илоҳидон ва файласуф Никифор Влеммид, муаррих, дипломат ва ходими дарборӣ Георгий Акрополит фаъолият доштанд. Иоанни III ҳомии илму санъат буд. Феодори II Ласкарис донишманд ва нависандаи бузург буд, ки пайваста бо ширкати ӯ маҳфилҳои донишмандони юнонӣ баргузор мешуданд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Никей |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Империя]]
[[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешини Юнонӣ]]</text>
      <sha1>cmtp6b7gb3q5e7yd7osrzot867p60uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Империяи Руми Муқаддас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331882</id>
    <revision>
      <id>1475017</id>
      <timestamp>2026-06-08T04:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Давлат}} Империяи Руми Муқаддас, Империяи Руми Муқаддаси олмониҳо (лот. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae; олм. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), давлат дар Аврупои Ғарбӣ ва Марказӣ (962–1806). Асосгузораш император Оттони I (аз 962) буд, ки онро мероси империяи Карли I Кабир ва Руми Ға...</comment>
      <origin>1475017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="j0bcvqvyr7jlfj4nldphzxhrbqtqsj0" xml:space="preserve">{{Давлат}}
Империяи Руми Муқаддас, Империяи Руми Муқаддаси олмониҳо (лот. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae; олм. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), давлат дар Аврупои Ғарбӣ ва Марказӣ (962–1806). Асосгузораш император Оттони I (аз 962) буд, ки онро мероси империяи Карли I Кабир ва Руми Ғарбӣ медонист. Империя аз чандин ҳукумати мустақили шоҳӣ ва герсогӣ иборат буд. Императорони он ашрофи олмонӣ буданд. Таъсиси империя бояд барои устувор шудани нуфузи сиёсии Оттони I дар Лотарингия ва қаламрави собиқ давлати Каролингҳо мусоидат мекард. Империяи Руми Муқаддас дар асрҳои 10–13 ба авҷи қудрат расида, ба ҳайати он Олмон, Австрия, Словения, Шветсия, Лихтенштейн, Белгия, Ҳолландия, Люксембург, Чехия, Фаронсаи Шарқӣ, Италияи Шимолӣ ва Полшаи Ғарбӣ дохил мешуданд. Аз асри 11 муборизаи императорон бо папаи Рум шиддат ёфта, дар натиҷаи он сарзамини Италия аз ҳайати империя хориҷ карда шуд (нимаи дуввуми асри 13) ва нуфузи ҳукуматҳои мустақил устувор гардид. Аз асри 13 императорро коллегияи курфюрстҳо интихоб мекарданд. Соли 1438 дар империя сулолаи Габсбургҳо ба сари қудрат омад. Дар асрҳои 15–16 парокандагии сиёсии Империяи Руми Муқаддас авҷ гирифт: кӯшишҳои анҷом додани ислоҳот барои мутамарказ кардани ҳокимияти марказӣ ва ҷорӣ намудани боҷи императорӣ чандон натиҷа надоданд. Баъди Ҷанги сисола (1618–48) ва сулҳи Вестфал (1648) ҳукумати император бо ном боқӣ монда, Империяи Руми Муқаддас дар рафти ҷангҳои Наполеон барҳам хӯрд. Соли 1806 охирин императори Империяи Руми Муқаддас Франси II (1792–1806) аз ҳукумат даст кашида, расман тоҷу тахти империяи Австрияро соҳиб гардид. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Руми Муқаддас |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>j0bcvqvyr7jlfj4nldphzxhrbqtqsj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475018</id>
      <parentid>1475017</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="pbpd2q2578cl66515lptx3946sl3zep" xml:space="preserve">{{Давлат}}
Империяи Руми Муқаддас, Империяи Руми Муқаддаси олмониҳо (лот. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae; олм. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), давлат дар [[Аврупои Ғарбӣ]] ва Марказӣ (962–1806). Асосгузораш император Оттони I (аз 962) буд, ки онро мероси империяи Карли I Кабир ва Руми Ғарбӣ медонист. Империя аз чандин ҳукумати мустақили шоҳӣ ва герсогӣ иборат буд. Императорони он ашрофи олмонӣ буданд. Таъсиси империя бояд барои устувор шудани нуфузи сиёсии Оттони I дар Лотарингия ва қаламрави собиқ давлати Каролингҳо мусоидат мекард. Империяи Руми Муқаддас дар асрҳои X–XIII ба авҷи қудрат расида, ба ҳайати он [[Олмон]], [[Австрия]], [[Словения]], [[Суэд|Шветсия]], [[Лихтенштайн|Лихтенштейн]], [[Белгия]], [[Ҳоланд|Ҳолландия]], [[Люксембург]], [[Чехия]], Фаронсаи Шарқӣ, Италияи Шимолӣ ва Полшаи Ғарбӣ дохил мешуданд. Аз асри XI муборизаи императорон бо папаи Рум шиддат ёфта, дар натиҷаи он сарзамини Италия аз ҳайати империя хориҷ карда шуд (нимаи дуввуми асри XIII) ва нуфузи ҳукуматҳои мустақил устувор гардид. Аз асри XIII императорро коллегияи курфюрстҳо интихоб мекарданд. Соли 1438 дар империя сулолаи Габсбургҳо ба сари қудрат омад. Дар асрҳои XV–XVI парокандагии сиёсии Империяи Руми Муқаддас авҷ гирифт: кӯшишҳои анҷом додани ислоҳот барои мутамарказ кардани ҳокимияти марказӣ ва ҷорӣ намудани боҷи императорӣ чандон натиҷа надоданд. Баъди Ҷанги сисола (1618–48) ва сулҳи Вестфал (1648) ҳукумати император бо ном боқӣ монда, Империяи Руми Муқаддас дар рафти ҷангҳои Наполеон барҳам хӯрд. Соли 1806 охирин императори Империяи Руми Муқаддас Франси II (1792–1806) аз ҳукумат даст кашида, расман тоҷу тахти империяи Австрияро соҳиб гардид. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Руми Муқаддас |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>pbpd2q2578cl66515lptx3946sl3zep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475020</id>
      <parentid>1475018</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10827" sha1="qh8t7t1miimimuebrjvmyyftxn453w6" xml:space="preserve">{{Давлат
|ном                   = Империяи Руми Муқаддас
|парчам                = Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg
|нишон                 = Holy Roman Empire Arms-double head.svg
|тавсифи_парчам        = [[:en:Flags of the Holy Roman Empire|Флаг]] {{small|(с 1400)}}
|харита                = HRR.gif
|тавсиф                = '' Территорияи империя аз соли 962 то 1806''
| p1                   = Шоҳигарии Олмон
| flag_p1              = Königsbanner 14Jh.svg
| p2                   = Италия (Шоҳигарии Фаронса)
| flag_p2              = Lombard cross.svg
| p3                   = Шоҳигарии Бургундия
| flag_p3              = Armes du Royaume d'Arles.svg
| p4                   = ㅤ
| flag_p4              = 
| p5                   = ㅤ
| flag_p5              = 
| p6                   = ㅤ
| flag_p6              = 
| p7                   = ㅤ
| flag_p7              = 
| p8                   = ㅤ
| flag_p8              = 
| образовано           = [[2 феврал]] [[962]]
| ликвидировано        = [[6 август]] [[1806]]
| s1                   = Империяи Австрия
| flag_s1              = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| s2                   = Подшоҳии Пруссия
| flag_s2              = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg
| s3                   = Конфедератсияи Рейн
| flag_s3              = Alleged flag of the Rhine Confederation 1806-13.svg
| s4                   = Подшоҳии Саксония
| flag_s4              = Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg
| s5                   = Герцогии Ольденбург
| flag_s5              = Flag of Oldenburg (Scandinavian Cross).svg
| s6                   = Герцогство Гольштейн
| flag_s6              = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions dexter).svg
| s7                   = Шаҳри озод ва ҳанзаи Гамбург
| flag_s7              = Flag of Hamburg.svg
| s8                   = Принсипи Реус
| flag_s8              = Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg
| s9                   = Герцогство Мекленбург-Шверин
| flag_s9              = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg
| s10                  = Померани Шветсия
| flag_s10             = Naval Ensign of Sweden.svg
| s11                  = Князии Вальдек
| flag_s11             = Flag of Waldeck before 1830.svg
| s12                  = Герцогство Саксен-Веймар
| flag_s12             = State flag of Saxony before 1815.svg
| s13                  = Герцогство Саксен-Гота-Альтенбург
| flag_s13             = Flag of Sachsen-Gotha-Altenburg.svg
| s14                  = Герцогство Анхальт-Дессау
| flag_s14             = Flag of Anhalt Duchies.png
| s15                  = Герцогство Анхальт-Кётен
| flag_s15             = Flag of Anhalt Duchies.png
| пойтахт = [[Рим]] {{хурд|(де-юре, ҷои тоҷгузорӣ [[Рӯйхати императорҳои муқаддас]Империяи Рум|Император]])}}, &lt;br&gt;{{small|[[Ахен]] ''(962—1346)'', &lt;br&gt;[[Прага]] ''(1346-1437, 1583-1611)''}}, &lt;br&gt;[[Вена]] ''{{хурд|(курси [[Рӯйхати императорҳои Румӣ|император]] аз соли 1483)}}'', &lt;br&gt;[]{{' [[Рейхстаг (Империяи муқаддаси Рум)|Рейхстаг]] аз соли 1663)}}'', &lt;br&gt;[[Ветзлар]] ''{{хурд|(ҷойи [[Суди Палатаи Императорӣ|Додгоҳи Палатаи Император]])}}''
|шаҳрҳо = [[Берлин]], [[Мюнхен]], [[Вена]], [[Прага]], [[Ргенсбург]], [[Ветзлар]],[[Франкфурт]], [[Инсбрук]]
| забон                 = [[Лотинӣ|Лотинӣ]], [[Олмонӣ|Олмонӣ]], [[Олмонии Поён|Олмонии Поён]], [[Забонҳои Фризӣ|Фризӣ]], [[Итолиёӣ|Итолиёӣ]], [[Романс]]], [[Чехӣ|Чехӣ]], [[Забонҳои Лусатӣ]], [[Забонҳои Лусатӣ]], Франчӣ [[Дания|Дания]], [[Словенӣ|Словенӣ]], [[Лаҳистон|Лаҳистон]] ва [[Йиддӣ]]
| асъор             = [[Дукат (танга)|дукат]]
| иловагӣ_параметр = [[Шакли сохтори давлат|Сохтори давлат]]
| параметр_мӯҳтаво = [[конфедерация]]
| илова_параметр1 = [[Парламент]]
| параметр_мӯҳтаво1 = [[Рейхстаг (Империяи муқаддаси Рум)|Рейхстаг]]
| мураббаъ           = 
| Аҳолӣ = 20 миллион нафар. {{хурд|(асрхои 11-12)}&lt;br&gt;40 миллион нафар. {{хурд|(1500)}}&lt;br&gt;20 миллион нафар. {{хурд|(1650)}&lt;br&gt;40 миллион нафар. {{хурд|(1806)}}
| шакли_ҳукумат = [[монархияи феодалӣ|феодалӣ]] [[монархияи интихобӣ]]
| сулола = [[Императори Румӣ|14 сулола, 3 намояндаи инфиродӣ]]
| унвони_ҳокимон     = &lt;center&gt;[[File:Holy Roman Empire Crown.svg|45px|link=Корона Карла Великого]]&lt;br&gt;[[Рӯйхати императорҳои Румӣ | Императори Румиён]]&lt;/center&gt;
| ҳоким1           = [[Отто I Бузург]] {{хурд|''(аввал)''}}
| соли_хукмрон1       = 962—973
| ҳоким 2           = [[Франц II]] {{хурд|''(охирин)''}}
| соли_хукмрон2       = 1792—1806
|дин = [[Католикӣ]] {{хурд|''(императорҳо)''}}, [[Лютеранизм]], [[Калвинизм]] {{small|''(баъзе князихо, баъд аз [[Ислохот|Ислохот]])''}}
| Марҳила 1                = [[Отто I Бузург императори Рум эълон карда шуд
| Сана 1                = 2 феврал
| Соли 1                 = 962
| Марҳилаи 2                = [[Сулхи Аугсбург]]
| Сана 2                = 25 сентябр
| Соли 2                 = 1555
| Марҳилаи 3                = [[Сулҳи Вестфалия]]
| Сана 3                = 24 октябр
| Соли 3                 = 1648
| Марҳилаи 10               = [[Миёнаравӣ бузург]]
| соли 10               = 1801—[[Резолюцияи хотимавии вакилони император|1803]]
| Марҳилаи 11              = [[Барҳам хӯрдани Империяи муқаддаси Рум|Барқароршавӣ]]
| Сана 11               = 6 август
| Соли 11                = 1806
}}

Империяи Руми Муқаддас, Империяи Руми Муқаддаси олмониҳо (лот. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae; олм. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), давлат дар [[Аврупои Ғарбӣ]] ва Марказӣ (962–1806). Асосгузораш император Оттони I (аз 962) буд, ки онро мероси империяи Карли I Кабир ва Руми Ғарбӣ медонист. Империя аз чандин ҳукумати мустақили шоҳӣ ва герсогӣ иборат буд. Императорони он ашрофи олмонӣ буданд. Таъсиси империя бояд барои устувор шудани нуфузи сиёсии Оттони I дар Лотарингия ва қаламрави собиқ давлати Каролингҳо мусоидат мекард. Империяи Руми Муқаддас дар асрҳои X–XIII ба авҷи қудрат расида, ба ҳайати он [[Олмон]], [[Австрия]], [[Словения]], [[Суэд|Шветсия]], [[Лихтенштайн|Лихтенштейн]], [[Белгия]], [[Ҳоланд|Ҳолландия]], [[Люксембург]], [[Чехия]], Фаронсаи Шарқӣ, Италияи Шимолӣ ва Полшаи Ғарбӣ дохил мешуданд. Аз асри XI муборизаи императорон бо папаи Рум шиддат ёфта, дар натиҷаи он сарзамини Италия аз ҳайати империя хориҷ карда шуд (нимаи дуввуми асри XIII) ва нуфузи ҳукуматҳои мустақил устувор гардид. Аз асри XIII императорро коллегияи курфюрстҳо интихоб мекарданд. Соли 1438 дар империя сулолаи Габсбургҳо ба сари қудрат омад. Дар асрҳои XV–XVI парокандагии сиёсии Империяи Руми Муқаддас авҷ гирифт: кӯшишҳои анҷом додани ислоҳот барои мутамарказ кардани ҳокимияти марказӣ ва ҷорӣ намудани боҷи императорӣ чандон натиҷа надоданд. Баъди Ҷанги сисола (1618–48) ва сулҳи Вестфал (1648) ҳукумати император бо ном боқӣ монда, Империяи Руми Муқаддас дар рафти ҷангҳои Наполеон барҳам хӯрд. Соли 1806 охирин императори Империяи Руми Муқаддас Франси II (1792–1806) аз ҳукумат даст кашида, расман тоҷу тахти империяи Австрияро соҳиб гардид. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Руми Муқаддас |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
{{Истинодҳои беруна}}
{{Таърихи Аврупо|давлат=шукуфта}}
{{Таърихи Олмон}}
{{Мақолаи хуб|Таърих}}

[[Категория:Империяи муқаддаси Рум| ]]
[[Ктегория: Давлатҳои таърихии Аврупо]]
[[Ктегория:Монархияи интихобӣ]]
[[Категория:Давлатҳо дар таърихи Австрия]]
[[Ктегория:Давлатҳо дар таърихи Олмон]]
[[Категория:Давлатҳо дар таърихи Ҷумҳурии Чех]]
[[Ктегория:Иёлоти Итолиё]]
[[Ктегория:Конфедератсияҳои собиқ]]
[[Категория:Дар соли 962 пайдо шудааст]]</text>
      <sha1>qh8t7t1miimimuebrjvmyyftxn453w6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475021</id>
      <parentid>1475020</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3208" sha1="ek02d7b3xvurcfdme7hrtltw56cm88d" xml:space="preserve">{{Давлат}}
Империяи Руми Муқаддас, Империяи Руми Муқаддаси олмониҳо (лот. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae; олм. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), давлат дар [[Аврупои Ғарбӣ]] ва Марказӣ (962–1806). Асосгузораш император Оттони I (аз 962) буд, ки онро мероси империяи Карли I Кабир ва Руми Ғарбӣ медонист. Империя аз чандин ҳукумати мустақили шоҳӣ ва герсогӣ иборат буд. Императорони он ашрофи олмонӣ буданд. Таъсиси империя бояд барои устувор шудани нуфузи сиёсии Оттони I дар Лотарингия ва қаламрави собиқ давлати Каролингҳо мусоидат мекард. Империяи Руми Муқаддас дар асрҳои X–XIII ба авҷи қудрат расида, ба ҳайати он [[Олмон]], [[Австрия]], [[Словения]], [[Суэд|Шветсия]], [[Лихтенштайн|Лихтенштейн]], [[Белгия]], [[Ҳоланд|Ҳолландия]], [[Люксембург]], [[Чехия]], Фаронсаи Шарқӣ, Италияи Шимолӣ ва Полшаи Ғарбӣ дохил мешуданд. Аз асри XI муборизаи императорон бо папаи Рум шиддат ёфта, дар натиҷаи он сарзамини Италия аз ҳайати империя хориҷ карда шуд (нимаи дуввуми асри XIII) ва нуфузи ҳукуматҳои мустақил устувор гардид. Аз асри XIII императорро коллегияи курфюрстҳо интихоб мекарданд. Соли 1438 дар империя сулолаи Габсбургҳо ба сари қудрат омад. Дар асрҳои XV–XVI парокандагии сиёсии Империяи Руми Муқаддас авҷ гирифт: кӯшишҳои анҷом додани ислоҳот барои мутамарказ кардани ҳокимияти марказӣ ва ҷорӣ намудани боҷи императорӣ чандон натиҷа надоданд. Баъди Ҷанги сисола (1618–48) ва сулҳи Вестфал (1648) ҳукумати император бо ном боқӣ монда, Империяи Руми Муқаддас дар рафти ҷангҳои Наполеон барҳам хӯрд. Соли 1806 охирин императори Империяи Руми Муқаддас Франси II (1792–1806) аз ҳукумат даст кашида, расман тоҷу тахти империяи Австрияро соҳиб гардид. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Руми Муқаддас |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
{{Истинодҳои беруна}}
{{Таърихи Аврупо|давлат=шукуфта}}
{{Таърихи Олмон}}
{{Мақолаи хуб|Таърих}}</text>
      <sha1>ek02d7b3xvurcfdme7hrtltw56cm88d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475022</id>
      <parentid>1475021</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="8m52zok7yuk133uflusdjnwd2r1zuhr" xml:space="preserve">{{Давлат}}
'''Империяи Руми Муқаддас''', Империяи Руми Муқаддаси олмониҳо (лот. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae; олм. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation), давлат дар [[Аврупои Ғарбӣ]] ва Марказӣ (962–1806). Асосгузораш император Оттони I (аз 962) буд, ки онро мероси империяи Карли I Кабир ва Руми Ғарбӣ медонист. Империя аз чандин ҳукумати мустақили шоҳӣ ва герсогӣ иборат буд. Императорони он ашрофи олмонӣ буданд. Таъсиси империя бояд барои устувор шудани нуфузи сиёсии Оттони I дар Лотарингия ва қаламрави собиқ давлати Каролингҳо мусоидат мекард. Империяи Руми Муқаддас дар асрҳои X–XIII ба авҷи қудрат расида, ба ҳайати он [[Олмон]], [[Австрия]], [[Словения]], [[Суэд|Шветсия]], [[Лихтенштайн|Лихтенштейн]], [[Белгия]], [[Ҳоланд|Ҳолландия]], [[Люксембург]], [[Чехия]], Фаронсаи Шарқӣ, Италияи Шимолӣ ва Полшаи Ғарбӣ дохил мешуданд. Аз асри XI муборизаи императорон бо папаи Рум шиддат ёфта, дар натиҷаи он сарзамини Италия аз ҳайати империя хориҷ карда шуд (нимаи дуввуми асри XIII) ва нуфузи ҳукуматҳои мустақил устувор гардид. Аз асри XIII императорро коллегияи курфюрстҳо интихоб мекарданд. Соли 1438 дар империя сулолаи Габсбургҳо ба сари қудрат омад. Дар асрҳои XV–XVI парокандагии сиёсии Империяи Руми Муқаддас авҷ гирифт: кӯшишҳои анҷом додани ислоҳот барои мутамарказ кардани ҳокимияти марказӣ ва ҷорӣ намудани боҷи императорӣ чандон натиҷа надоданд. Баъди Ҷанги сисола (1618–48) ва сулҳи Вестфал (1648) ҳукумати император бо ном боқӣ монда, Империяи Руми Муқаддас дар рафти ҷангҳои Наполеон барҳам хӯрд. Соли 1806 охирин императори Империяи Руми Муқаддас Франси II (1792–1806) аз ҳукумат даст кашида, расман тоҷу тахти империяи Австрияро соҳиб гардид. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Руми Муқаддас |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
{{Истинодҳои беруна}}
{{Таърихи Аврупо|давлат=шукуфта}}
{{Таърихи Олмон}}
{{Мақолаи хуб|Таърих}}</text>
      <sha1>8m52zok7yuk133uflusdjnwd2r1zuhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Империяи Трапезунд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331883</id>
    <revision>
      <id>1475023</id>
      <timestamp>2026-06-08T05:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{давлат}} '''Империяи Трапезунд''', давлати асримиёнагии юнонӣ (1204–1461) дар соҳилҳои анатолии б. Сиёҳ дар қисми шимолу шарқии Осиёи Хурд. Пойтахташ – ш. Трапезунд (ҳоло Трабзон). Империяи Трапезунд пас аз забти Қустантания (Константинопол) аз ҷониби салибдорон –...</comment>
      <origin>1475023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="hti8dv6qwixjvrdkhicdhpfo7oyz8xz" xml:space="preserve">{{давлат}}
'''Империяи Трапезунд''', давлати асримиёнагии юнонӣ (1204–1461) дар соҳилҳои анатолии б. Сиёҳ дар қисми шимолу шарқии Осиёи Хурд. Пойтахташ – ш. Трапезунд (ҳоло Трабзон). Империяи Трапезунд пас аз забти Қустантания (Константинопол) аз ҷониби салибдорон – иштирокдорони ҷанги 4-уми салибӣ, ҳангоми заволи Империяи Византия таъсис ёфта буд. Бо ёрии лашкари маликаи гурҷӣ Тамара набераҳои императори византиягӣ Андроники I Алексей ва Довуд (Давид) Комнинҳо апрели 1204 аввал Трапезунд, баъд ноҳияҳои наздисоҳилиро бо ш-ҳои Синоп, Амастрида ва Ираклия забт карданд. Тамоми соҳили б. Сиёҳ аз Гераклей то Қафқоз, ба ғайр аз Амиса (Самсун), ки дар дасти Салҷуқиён буд, ба Комнинҳои Бузург тобеъ шуд. Алексей император (ҳукмронӣ 1204–22) эълон шуд, ки дар асл қисми шарқии империя (бо Трапезунд) зери ҳокимияти ӯ ва қисми ғарбӣ зери итоати Довуд буд. Сулолаи Комнинҳои Бузург тӯли дуним аср ҳукмронӣ карданд. Соли 1214 Ираклия ва Амастридаро Империяи Никей ва Синопро салҷуқиён забт карданд. Қаламрави Империяи Трапезунд ба ҷониби хатти наздисоҳилӣ танг ва аз дигар ҳудудҳояш ҷудо шуд, ки дар он юнониҳо, гурҷиҳо ва арманиҳо сокин шуданд. Империяи Трапезунд бо Гурҷистон муносибати хуб дошт. Иқтисодиёти Империяи Трапезунд ба ангурпарварӣ, ғаллакорӣ ва миёнаравӣ дар тиҷорат бо қисми шимолии назди б. Сиёҳ, Қафқоз, Байнаннаҳрайн, Осиёи Миёна асос ёфта буд. Феодалҳо мустақил буданд: онҳо деҳқонони тобеи худро суд мекарданд ва дружинаҳо таъсис медоданд. Империяи Трапезунд аз соли 1243 ба муғулҳо ва аз соли 1456 ба туркҳои усмонӣ боҷ медод. Дар ибтидои асри 14 бо Оқ-Қоюнлу ҷангидааст. Соли 1461 Империяи Трапезундро султон Муҳаммади II забт карда, ба музофоти Империяи Усмонӣ табдил дод.


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Трапезунд |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:давлат]]
[[Гурӯҳ:Империя]]</text>
      <sha1>hti8dv6qwixjvrdkhicdhpfo7oyz8xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Империяи Усмонӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331884</id>
    <revision>
      <id>1475024</id>
      <timestamp>2026-06-08T05:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{давлат}} '''Империяи Усмонӣ''', Империяи Оттоманӣ, Давлати Олияи Усмонӣ, Порта, номи расмии давлати туркҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд, ки қаламрави он баъзе манотиқи қитъаҳои Осиё, Аврупо ва Африқоро дар бар мегирифт. Пойтахтҳояш: Сёгут (1299 –1329), Бурса (1329–65), Эдирна...</comment>
      <origin>1475024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46714" sha1="4p1duf1vr8e2jmqlyxia65u3jjha7l0" xml:space="preserve">{{давлат}}
'''Империяи Усмонӣ''', Империяи Оттоманӣ, Давлати Олияи Усмонӣ, Порта, номи расмии давлати туркҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд, ки қаламрави он баъзе манотиқи қитъаҳои Осиё, Аврупо ва Африқоро дар бар мегирифт. Пойтахтҳояш: Сёгут (1299 –1329), Бурса (1329–65), Эдирна (1365–1453) ва Истанбул (1453–1922). 

== Таърихи Сиёсӣ ==
Насаби Усмониён ба қабилаҳои турктабори ғузҳо мерасид, ки онҳо дар аҳди Салҷуқиён тамоми Шарқи Наздикро ба худ тобеъ намуда, давлати Салҷуқиёни Румро (марказаш Қуния) ташкил карданд. Пас аз тохтутози муғулҳо мавҷи дуввуми муҳоҷирати туркҳо ба Анатолия (аз юн. Осиёи Хурд) оғоз шуд ва онҳо дар давраи таназзули давлати Салҷуқиёни Рум чанд аморати мустақилро дар Осиёи Хурд таъсис доданд, ки машҳуртаринашон аморати Усмониён буд. Саромади хонадони Усмониён – Туғрул (Эртуғрул) пешвои қабилаи турктабори қойӣ буд, ки тавассути хидматаш ба дарбори Салҷуқиёни Рум соҳиби милки мустақил шуд. Туғрул унвони уҷбий ва ҳуқуқи мустақилона бо номи худ хутба хондан ва сикка зарб заданро дошт. Дар аҳди Туғрул ва писараш Усмони I (1258–1326) қаламрави ҳукумати Усмониён дар Анатолияи Ғарбӣ васеъ гардид. Соли 1299 Салҷуқиёни Рум аморати Усмониёнро эътироф карданд. Соли 1324 вориси Усмони I – Орҳан ш. Бурсаро ишғол намуд ва онро ба маркази аморати Усмониён табдил дод. Дар ин давра Усмониён нимҷаз. Галлиполи ва мулкҳои атрофи б. Мармарро забт ва мавқеи худро дар Анатолия устувор карданд. Дар аҳди Муроди I (1360–89) қаламрави Усмониён дар Анатолия ва Балкан васеъ шуда, соли 1362 Адрианопол (ҳоло Эдирне) ишғол гардид. Соли 1371 Муроди I сипоҳи муттаҳидаи масеҳиёнро дар набарди назди Мариса шикаст дод ва худро султон эълон кард (1383). Усмониён баъди забт кардани София (1385) ва Ниш (1386) дар набарди Палончик (1388/89) аз сербҳо шикаст хӯрданд. Муроди I тавассути Милош Обилич ба қатл расид. Тохтутози Усмониён боиси нигаронии аврупоиён ва оғози юришҳои салибӣ гардид. Соли 1396 сипоҳи муттаҳидаи аврупоиён дар набарди Никопол шикаст хӯрд. Баъдан дар аҳди Боязиди I ҳукумати Усмониён дар Булғористон, Сербия ва Босния устувор шуд, аммо кӯшиши ишғоли Константинопол натиҷа надод (1402). Сипас амир Темур бо ҳидояти шоҳи Кастиляву Леон – Ҳенрихи III ба Осиёи Хурд лашкар кашид ва Боязиди I дар набарди назди Анқара (1402) ба асорат афтод. Солҳои 1402–13 бо сабаби шиддат ёфтани муборизаи тоҷутахтхоҳонаи ворисони Боязиди I ҳукумати Усмониён заиф гардид. Соли 1413 Муҳаммади II ба тахт нишаст ва мулкҳои парокандаи Усмониёнро муттаҳид кард. Дар аҳди ҳукумати Муроди II (1421–44, 1446–51) нуфузи Усмониён дубора дар Анатолия ва Балкан устувор шуд. Муроди II баъди нокомиаш дар муҳосираи Константинопол (1422) ду юриши салибиро (1444, 1448) бартараф кард. Усмониён дар аҳди Муҳаммади II ш. Константинополро ишғол карда (29.05.1453), ба мавҷудияти Византия хотима бахшиданд. Дар натиҷаи тохтутози баъдии Муҳаммади II Молдова (1456), Сербия (1459), Империяи Трапезунд (1461–61), Босния (1463), аморати Караман (1468), Валахия (1476) ва Албания ба қаламрави И. У. тобеъ шуданд. Солҳои 1475–76 хонии Қрим вассали И. У. гардид ва Генуя мулкҳои худро дар ҳавзаи б. Сиёҳ аз даст дод. Соли 1479 байни Усмониён ва Венетсия аҳдномаи сулҳ ба имзо расид, ки мувофиқи он, ҷазираҳои б. Эгей ба қаламрави И. У. ҳамроҳ шуданд. Ҳамчунин Венетсия уҳдадор шуд, ки дар шароити таҳдиди хатари ҷанг дар б. Миёназамин флоти худро ба И. У. вогузор кунад. Вориси Муҳаммади II – Боязиди II (1481–1512) мавқеи И. У.-ро дар қисми ҷанубу шарқии Аврупо (Босния, Ҳерсоговина, Молдова) ва соҳилҳои шарқии б. Сиёҳ, Миср ва Сурия устувор кард. Усмониён дар аҳди Салими II (1512–20) дар набарди Чолдирон (1514) Исмоили Сафавиро шикаст дода, Курдистон, Сурия, шимоли Байнаннаҳрайн, Фаластин, Ҳиҷоз ва Мисрро ба қаламрави И. У. ҳамроҳ карданд. Салими II пас аз забти Қоҳира (1517) худро халифа ва роҳбари мусулмонони ҷаҳон эълон кард. И. У. дар аҳди Сулаймони I Қонунӣ (1520–66) ба авҷи қудрат расид: ҷаз. Родос (1522), Трансилвания, Валахия, қисми Молдова, Бағдод (1535), Корсика (1553) ва Эстергом (1547) ба қаламрави империя ҳамроҳ карда шуданд. Баъди фавти Сулаймони I империяро ҷангҳои сулолавӣ фаро гирифтанд. Усмониён дар асрҳои 16–17 аз низоми анъанавии интихоби валиаҳд даст кашиданд. Мувофиқи муқаррароти нав, тахти салтанат бояд ба насли калонсоли хонадон вогузор мешуд. Маъмулан, ворис навбати тахтнишинии худро интизор шуда, дигар барои такмили маҳорати роҳбарӣ ва ҷангии худ кӯшиш намекард. Баъдан аксари султонҳои усмонӣ зери таъсири дарбориёну яничарҳо қарор гирифта, истиқлоли худро аз даст доданд. Дар аҳди Салими II (1566–74) тохтутози Усмониён бар зидди Венетсия, Маҷористон ва Эрон шиддат ёфта, ҷаз. Кипр ва нимҷаз. Арабистон забт шуданд. Ҳамзамон аввалин нишонаҳои буҳрон дар И. У. пайдо шуда, дар замони ҳукумати Муроди III (1574–95) шиддат ёфтанд. Муроди III бо мақсади таъмини амнияти дохилӣ ба самти Эрон лашкар кашида, Қафқози Ҷанубӣ, Гелон, Курдистон, Луристон ва Хузистонро ишғол кард. Дар аҳди Муҳаммади III (1595–1603), Аҳмади I (1603–17), Мустафои I (1617–18, 1622–23) ва Усмони II (1618–22) империяро исён, табаддулоти давлатӣ, фасоди идорию молӣ фаро гирифта, ҳокимияти марказиро ашрофи дарбор дар ҳамдастӣ бо Волидасултон (лақаби модари султон) идора мекарданд. Соли 1632 Муроди IV (ҳукумат 1623–40) модараш Кусум Султон ва ҳаммаслаконашро барканор ва пояҳои давлатдории Усмониёнро барқарор кард. Ӯ соли 1635 ба самти Эрон лашкар кашида, ш-ҳои Табрез, Ереван ва Нахҷувонро ишғол кард. Соли 1639 ҷонибҳои даргир ба аҳдномаи Зуҳоб имзо гузоштанд, ки мувофиқи муқаррароти он Арманистону Озарбойҷон ба қаламрави Эрон ва Ироқ ба ҳайати И. У. дохил шуданд. Вориси ӯ Иброҳими I (1640–48) ислоҳоти молӣ ва ҳарбӣ гузаронида, шумораи сипоҳиёну яничарҳоро кам кард. Соли 1645 оид ба масъалаи Крит дар байни И. У. ва Венетсия ҷанги навбатӣ оғоз шуда, то соли 1669 идома ёфт. Дар ин давра мавқеи вазирону рӯҳониён дар ҳукумати марказии И. У. устувор шуда, Иброҳими I ва баъд ворисаш Иброҳими IV (1648–87) дар натиҷаи табаддулоти яничарҳо сарнагун шуданд. Сулаймони II низ дастнишондаи яничарҳо буд ва ба сиёсат чандон таваҷҷуҳ надошт. Дар аҳди Аҳмади II (1687–91) Усмониён дар муборизаи зидди Империяи Руми Муқаддас шикаст хӯрданд ва Маҷористон аз тобеияти И. У. хориҷ шуд. Мустафои II (1695–1703) кӯшиш кард, ки рафти амалиёти ҳарбиро ба нафъи Усмониён тағйир диҳад, вале ноком гардид. Мувофиқи аҳдномаи Карловитс (1699) ва сулҳи Константинопол (1700), Морея, Далматсия, Венгрия, Трансилвания, Подолия ва Азов аз қаламрави И. У. хориҷ шуданд. Соли 1703 Мустафои II дар натиҷаи исёни яничарҳо сарнагун гардид. Дар аҳди Аҳмади III (1703–30) доираҳои ҳукмрони И. У. дар заминаи густариши робитаҳои дипломатӣ бо кишварҳои Аврупо (Англия ва Фаронса) рақобати низомиро зидди Руссия шиддат бахшиданд. Усмониён баъди набарди Полтава (1709) ба шоҳи Шветсия Карли XII паноҳгоҳ дода, соли 1710 бар зидди Руссия ҷанг эълон карданд. Ҷанги русу турк (1710–13) ба нафъи Усмониён хотима ёфта, мувофиқи аҳдномаҳои Сулҳи Прут (1711) ва Сулҳи Адрианопол (1713) ш. Азов ва минтақаи соҳили рости д. Днепр ба қаламрави И. У. ҳамроҳ карда шуданд. Баъдан Аҳмади III барои устувор кардани мавқеи И. У. дар б. Миёназамин бар зидди Венетсия (1714–18) ва Австрия (1716–18) ҷанг эълон кард. Соли 1718 доираҳои ҳукмрони И. У., Австрия ва Венетсия ба Муоҳадаи сулҳи Пожаревас (шаҳр дар Сербия) имзо гузоштанд, ки шартҳои он барои Усмониён ногувор буданд. Соли 1723 Усмониён дар муқобили тохтутози русҳо шимолу ҷануби Қафқоз, қисми шарқии Гурҷистону Арманистонро ишғол карданд. Соли 1724 намояндагони Руссия ва И. У. Паймони муайян кардани сарҳадди нуфуз дар Қафқоз ва соҳили б. Хазар имзо гузоштанд, ки мувофиқи он, Ардабил, Табрез, Ҳамадон, Кирмоншоҳ, Гурҷистон ва Арманистон ба қаламрави И. У. ҳамроҳ гардиданд. Дар замони ҳукмронии Маҳмуди I (1730–54), Усмони III (1754–57), Мустафои III (1757–74) ва Абдулҳамиди I (1774–1789) буҳрони сиёсӣ ва иқтисодии И. У. шиддат ёфта, Усмониён мулкҳои худро дар соҳили б. Сиёҳ, Қрим ва Эрон аз даст доданд. Дар асри 18 иқтидори иқтисодӣ ва низомии И. У. нисбат ба кишварҳои Аврупо ва Руссия заиф шуда, империяро хатари таназзул фаро гирифт. Доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои барқарор кардани нуфузи ҷаҳонии империя ва устувор кардани ҳокимияти марказӣ ба анҷом додани ислоҳот иқдом карданд, вале яничарҳо ва ашроф бо мақсади ҳифзи имтиёзҳои табақавии худ аз анҷоми ислоҳот худдорӣ карданд. Салими III (1789–1807) пас аз нокомӣ дар ҷанги навбатии русу турк (1787–91) ва шикаст хӯрдани сипоҳиёни усмонӣ дар набардҳои Фокшани ва Римник (1789) ба Аҳдномаи сулҳи Ясск (21.12.1779) имзо гузошт, ки мувофиқи он, хонии Қрим ва Гурҷистон ба Руссия ва Бессарабия, князии Молдова ба қаламрави И. У. ҳамроҳ карда шуданд. Сипас ӯ барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ ва иқтидори ҳарбии империя ба баргузории ислоҳот иқдом кард, ки он дар таърих бо номи «низоми ҷадид» (номи қисмҳои ҳарбии навтаъсис) машҳур аст, вале қисми зиёди ислоҳоти мазкур дар шароити мураккаби вазъи дохилӣ ва хориҷии И. У., аз ҷумла тохтутози Наполеон Бонапарт ба Миср (1798), шӯриши якуми сербҳо дар Балкан (1804–13) ва оғози ҷанги навбатии русу турк (1806) татбиқ нашуд. Cолҳои 1807–08 Салими III ва ворисаш Мустафои IV (1807–08) тавассути яничарҳо сарнагун шуда, Маҳмуди II (1808–39) соҳиби тахт гардид. Маҳмуди II барои татбиқи ислоҳоти «низоми ҷадид» чанд мушовири аврупоиро ба дарбор ҷалб карда, низоми муносибатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангии империяро тағйир дод: ба ҷои дастаҳои яничарҳо сипоҳи доимӣ ташкил ёфт; имтиёзи мусулмонону ғайримусулмонон дар хидмати ҳарбӣ ва давлатӣ баробар шуд; барои омода кардани ходимони давлатӣ ва низомӣ мактабу омӯзишгоҳ таъсис ёфт; чопи китоб ва рӯзномаву маҷаллаҳо афзун гардид. Аз ҷониби дигар, Маҳмуди II дар сиёсати хориҷӣ ноком шуд ва нуфузи байналмилалии И. У. коҳиш ёфт; Усмониён ду бор (1806–12 ва 1828–29) дар ҷанги зидди Руссия шикаст хӯрда, қисми зиёди қаламрави худро дар Балкан, Қафқози Ҷанубӣ, Молдова ва Валахия аз даст доданд; юнониён дар натиҷаи Инқилоби миллӣ-озодихоҳии Юнон (1821–29) аз қаламрави империя хориҷ шуданд; Муҳаммад Алӣ солҳои 1831–33 чанд бор Усмониёнро шикаст дод, аммо кӯшишҳои ӯ барои ишғоли тахти Истанбул натиҷа надоданд. Султон Абдулмаҷид бо номи «Танзимот» ислоҳот ҷорӣ кард ва дар И. У. сохтмони хатти телеграф ва р. о. сар шуд. Дар Ҷанги Қрим И. У. ва муттаҳидонаш (Англия ва Фаронса) Руссияро шикаст доданд ва нуфузи кишварҳои аврупоӣ дар дарбори Усмониён афзоиш ёфт. Аз соли 1854 доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои дарёфти қарзҳои имтиёзнок ба кишварҳои аврупоӣ муроҷиат карданд. То соли 1875 ҳаҷми қарзҳои И. У. ба 5,3 млрд франк расид. Соли 1876 И. У. муфлис эълон шуд ва намояндагони кишварҳои аврупоӣ иқтисодиёти империяро зери назорати худ гирифтанд. Баъдан Муроди V (30.5. 1876–31.8.1876) зери фишори ҳаракати ҷавонтуркон ба «Қонуни асосӣ» (Конститутсия) имзо гузошт (23.12. 1876), ки мувофиқи он, дар И. У. парламент таъсис дода шуд. Вориси ӯ – Абдулҳамиди II (1876–1909) зери хатари ҷанги нави русу туркҳо (1877–78) фаъолияти парламент ва амали «Қонуни асосӣ»-ро дар И. У. манъ кард. И. У. баъди инқилоби ҷавонтуркон ва Ҷанги якуми ҷаҳонӣ барҳам хӯрд. Ҳоло баъзе намояндагони хонадони Усмониён дар ИМА иқомат доранд ва роҳбари онҳо Усмон Боязид Усмонуғлу мебошад.
Низоми идорӣ ва иҷтимоӣ. Низоми ҳукумати Усмониён таҳти таъсири унсурҳои давлатдории Салҷуқиёни Рум ва Византия ташаккул ёфта, дар аҳди Орҳан ва Муроди I мукаммал гардид. Роҳбари олии давлат – султон ба ҳокимияти сиёсӣ ва ҳарбӣ роҳбарӣ мекард ва ҳамчун ҳомии шариат бо унвони «ховандгор» ё «худовандгор» низ ёд мешуд. Дар ҳуҷҷатҳо Муроди I бори аввал бо унвони Султони аъзам ё Худовандгор ёд шуда, аврупоиён Боязиди I-ро нахустин императори усмонӣ медонанд. Аз давраи ҳуҷуми Салими II ба Миср (1517) баъзе султонҳои И. У. расман ба унвони халифа ёд мешуданд. Қудрати мутлақи султонро шариат маҳдуд карда, тамоми тасмимҳои роҳбари давлат дар мувофиқа бо Шайхулислом амалӣ мешуданд. Дарбори Усмониён то давраи истилои Константинопол дар Эдирне қарор дошт, ки аз бинои куҳна ва нав иборат буд. Дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дарбор ба ш. Истанбул интиқол ёфт, ки бо номи қасри Тӯпқопӣ машҳур аст. Намояндаи хос ва муовини асосии султон садри аъзам (сарвазир) буд, ки нахуст аз ҳисоби мусулмонони озод ва баъдан аз байни яничарҳо таъйин мешуд. Садри аъзам ба корҳои ташкилоти ҳукумати марказӣ ё девони омӣ – «боби олӣ» роҳбарӣ мекард, 6 вазири дигар ба ӯ итоат мекарданд: дар охири асри 16 шумораи вазирон ба 23 нафар расид. Дар назди садри аъзам девони хосси дигар бо номи девони икиндӣ амал мекард, ки дар кори он раисулкуттоб ва котибон ширкат мекарданд. Ин девон арзу шикояти мардумро баррасӣ мекард. Ҳамчунин, садри аъзам ба кори девони одина (дар рӯзи ҷумъа баргузор мешуд) роҳбарӣ менамуд ва ҳамроҳи қозиаскарии Румило ва Анатолия масъалаҳои шаръиро ҳал мекарданд. Дар И. У. девон (девони ҳумоюнӣ) дар шакли ҷаласаи васеи вазирону ашрофи олӣ фаъолият карда, ҳафтае чор бор (шанбе, якшанбе, душанбе, сешанбе) даъват мешуд. Садри аъзам ҳамроҳи дигар аъзои девони ҳумоюнӣ – қозиаскарӣ, дафтардор, нишонҷӣ (муҳрдор) ва раисулкуттоб масъалаҳои муҳимми сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодиро баррасӣ намуда, қарори худро ба султон пешниҳод мекард. Масъулияти умури молӣ ва ҳисобдориро аъзои хизонаи султония ба уҳда доштанд. Ҳайати қазоват аз қозии сипоҳ, муфаттиш, қозӣ ва ноиби қозӣ иборат буд. То таъсис ёфтани вазорати корҳои хориҷаи И. У. (1837) робитаҳои дипломатии Усмониён ғайримунтазам сурат мегирифт, қосидон барои иҷро ва ё ҳалли масъалаҳои мушаххас ба кишварҳои хориҷӣ фиристода шуда, баъди иҷрои ваколатҳо бозпас мегаштанд. Маъмулан, раисулкуттоб қосидонро қабул ва гусел мекард. И. У. аз ҷиҳати маъмурӣ ба иёлат ва санҷақҳо тақсим мешуд. И. У. дар аҳди Муроди III 25 иёлат дошт. Иёлоти И. У. дар се қитъа ҷойгир шуда, мақоми гуногун доштанд: Макка ва Мадина (аморати Ҳарамайн) ва хонии Қрим мустақил буданд; Тунис ва Алҷазоирро беклербий идора мекард; Валахия ва Молдавия худмухтор буданд. Ҳар як бийлербий (волӣ) мувофиқи шумораи сипоҳиён ва кормандонаш (кадхудо, мактубчӣ, муҳрдор, хизонадор) иқтоъ дошт. Дар И. У. табақаи ашроф гурӯҳи соҳибимтиёзи ҷомеа буд. Табақаи ашроф аз мардуми мусулмон ва ғайримусулмон (юнониён, романиҳо, славянҳо, венгерҳо, булғориҳо, арманиҳо, албаниҳо, яҳудиён) иборат буд. Мардуми ғайримусулмон ё заммӣ дар қаламрави империя мавқеи худмухтор доштанд ва умури иҷтимоию мазҳабӣ, ҳалли ихтилофот ва ҷамъоварии андозу ҷаримаи онҳо ба уҳдаи ташкилоти диниашон вогузор шуда буд. Ҳамчунин, роҳбарони ташкилоти динии онҳо дар баробари дарбори усмонӣ масъул буданд. Дар асрҳои 15–16 як гурӯҳи яҳудиён аз Испания ба қаламрави И. У. муҳоҷират карда, дар соҳаи тиҷорату бинокорӣ мавқеи хос пайдо намуданд. 

== Иқтисодиёт ==
Масъулияти сабти даромаду хароҷот дар империя ба уҳдаи ташкилоти «дафтардория» вогузор шуда буд, ки роҳбари онро дафтардор меномиданд. Ин ташкилот дар назди девони ҳумоюн қарор дошта, дар он ҳуҷҷатҳои сабти даромаду хароҷоти замин ва қарорҳои садри аъзам нигаҳдорӣ мешуданд. Ҳар як вилоят дафтардори худро дошт, ки вазифаи ӯ ҷамъоварии молиёт ва фиристодани он ба хазинаи давлат буд. Дар вилоятҳо даромади заминҳои иқтоъ тавассути девони «дафтари рӯзнома» сабт мешуд, ки роҳбари онро рӯзномачӣ мегуфтанд. Сиккаҳои усмонӣ дар пайравӣ ба Салҷуқиёни Рум ва Византия зарб зада мешуданд, ки вазни комили онҳо ба шаш қирот (тақр. чоряк дирҳам) баробар буд. Дар як тарафи сикка исми султон (бидуни зикри номи падар ва замону макони зарб) ва дар тарафи дигар ибораи шаҳодат зарб меёфт. Қисми зиёди заминҳои корам бо номи «замини амирия» ё давлатӣ дар ихтиёри султон буд, ки ҳамчун иқтоъ вогузор шуда буданд. Заминҳои иқтоъ аз ҷиҳати даромад ба чанд навъ тақсим мешуданд: иқтои хурд ё тимор, ки даромади он тақр. бист ҳазор оқча (воҳиди хурди пули усмонӣ) буд; заомат, ки даромади он зиёда аз бист ҳазор оқча буд; иқтои хос, ки даромади он тақр. сад ҳазор оқчаро ташкил медод, маъмулан, ба афроди хонадони ҳукмрон тааллуқ доштанд. Дар баъзе минтақаҳо заминҳои корам ба ихтиёри фардҳои ҷудогона ё қавм вогузор шуда, онҳо вобаста ба масоҳат ва дараҷаи ҳосилхезии замин солона ба хазинаи давлат андоз месупориданд. 

== Тиҷорат ==
Тохтутози Усмониён дар Аврупо аз ибтидо ба маҳдуд кардани мавқеи иқтисодии венетсиягиҳо ва генуягиҳо дар б-ҳои Сиёҳ, Эгей ва Миёназамин равона шуда буд. Усмониён дар натиҷаи ҷангҳои тӯлонӣ марказҳои тиҷоратии венетсиягиҳоро дар Юнон (1463–79), б. Эгей (1499–1503) ва ҷаз-ҳои Кипру Крит (1570–1669) соҳиб шуданд. Соли 1484 Усмониён мавқеи худро дар б. Сиёҳ устувор карданд. Тиҷорат дар ин масир дар инҳисори туркҳо, арманиҳо, яҳудиҳо ва юнониҳо қарор гирифт. Усмониён баъдҳо бандарҳои б. Сурхро соҳиб шуда, барои фаъолияти тиҷоратии худ дар уқ. Ҳинд замина фароҳам оварданд. Бағдод ва Басра марказҳои асосии тиҷоратии И. У. бо Эрон ва Ҳинд буданд. Дар асрҳои 15–16 Анатолия ба маркази муҳимми интиқоли молҳои Шарқ ба Полша, Қрим, Руссия ва Сурия табдил ёфт. Дар ин давра Усмониён ба бозорҳои тиҷоратии Аврупо роҳ ёфтанд ва содироти маснуоти пахтагӣ ва пашмӣ афзун гардид. Дар асри 16 фаронсавиҳо (1536), англисҳо (1580), баъдан ҳолландиҳо (1612) ва русҳо (1739) барои тиҷорати мустақил дар қаламрави И. У. имтиёз пайдо карданд. Дар асри 17 Измир, Алеппо ва Искандария ба маркази тиҷорат табдил ёфтанд. Дар асри 19 дар бозорҳои тиҷоратии И. У. мавқеи англисҳо устувор гардид. Дар асри 17 шаҳрвандони мусулмон 4%, ғайримусулмон 5% ва хориҷиён 6% боҷ месупориданд.
== Артиш == 
Дар ибтидо асоси артиши Усмониёнро сипоҳи саворон ташкил медод. Саворон таҳти сарварии Санҷақбой дар набардҳо ширкат намуда, дар замони осоиштагӣ ба маҳалли иқомати худ бармегаштанд. Оҳиста-оҳиста горди саворон ба иқтоъдорӣ машғул шуда, маҳорати ҷангии худро аз даст доданд ва ҳукумат ба яничарҳо таваҷҷуҳ зоҳир кард. Ҳамзамон, Усмониён низоми сафарбаркунии сарбозонро аз миёни мардуми ғайримусулмони империя бо номи девширма ба роҳ монда, бовар доштанд, ки ин сипоҳиён нисбат ба султон садоқати бештар нишон медиҳанд. Қисми дигари сипоҳиёни усмонӣ бо номи ҷебеҷӣ машҳур буданд, ки ҳангоми ҷанг аслиҳаи ҳарбиро ба маҳалли набард интиқол дода, дар замони осоиш аслиҳахонаро муҳофизат мекарданд. Шумораи ҷебеҷиҳо тақр. 3 ҳазор буд. Дастаҳои ғарибони пиёда (шумораашон тақр. 20 ҳазор), ки дар майдони набард аз ду ҷониб (чапу рост) чатри султонро муҳофизат мекарданд, аз ҷонфидоён ба ҳисоб мерафтанд. Волиёни усмонӣ неруҳои хосси худро доштанд, ки моҳонаашон аз даромади заминҳо пардохт мешуд. Усмониён, ки аз ибтидо ба тӯпхона ва занбӯрак таваҷҷуҳ зоҳир карда буданд, дар набарди майдони Косово (1389) бори аввал ба ҷои манҷаниқ аз тӯп истифода намуданд. Тӯпхонаи асосии Усмониён дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дар Истанбул бунёд ёфт ва дар асри 19 шумораи тӯпчиён тақр. ба 5 ҳазор нафар расид. Тӯпҳои усмонӣ бо номи шаика, ҳавоӣ, зарбазан, шоҳӣ, калонбарно ва қалъакӯб машҳур буданд. Усмониён дар баҳру уқёнус низ мавқеи устувор доштанд ва шумораи киштиҳои ҳарбии онҳо дар аҳди Сулаймони Қонунӣ тақр. ба 300 адад расид. Дар ин давра ҳокими Алҷазоир Хайруддини Барбарос сардори флоти Усмониён (капуданпошо) таъйин шуд ва мавқеи империя дар б. Миёназамин устувор гардид. Корхонаҳои асосии киштисозӣ дар Истанбул ва Галлипол ҷойгир буданд. Дар ибтидо флоти Усмониён аз заврақҳои белдор ва киштиҳои бодбондор иборат буд. Флоти усмониҳо дар замони салтанати Абдулазиз пас аз Британияи Кабир ва Фаронса бузургтарин флоти баҳрӣ буд. 27 апрели 1912 Усмониён аввалин бор аз ҳавопаймои ҷангӣ истифода карданд. Соли 1916 сипоҳи ҳарбӣ-ҳавоии турк (таъсис, 1909) тақр. 90 ҳавопаймо дошт, ки аксари онҳо истеҳсоли Фаронса ва Олмон буданд.

== Демография == 
Дар ибтидои асри 19 аҳолии И. У. тақр. 25–32 млн нафар буд (дар Аврупо – 10 млн нафар, Осиё – 11 млн нафар, Африқо – 3 млн нафар). Соли 1914 қаламрави И. У. се баробар хурд гардида, аҳолии он 18,5 млн нафарро ташкил медод. Солҳои охири мавҷудияти И. У. дарозумрии миёнаи аҳолӣ тақр. ба 50 сол мерасид. Соли 1785 бар асари бемории вабо аз шаш як ҳиссаи аҳолии Мисри усмонӣ талаф шуд.

'''Илму фарҳанг''' Тамаддуни усмонӣ дар заминаи омезиши унсурҳои фарҳанги арабӣ, эронӣ, византиягӣ ва аврупоӣ ташаккул ёфта буд. Забони расмии империя усмонӣ буда, таҳти таъсири форсӣ ва арабӣ қарор дошт. Ақаллиятҳои миллӣ ба забонҳои курдӣ, арманӣ, оромии нав, понтӣ, албанӣ, юнонӣ, сербӣ, булғорӣ ва аруминӣ гуфтугӯ мекарданд. Мактубҳои расмии Усмониён ба давлатҳои Эрон (то набарди Чолдирон), Ҳинд ва Осиёи Марказӣ ба забони форсӣ навишта мешуданд. Забони форсӣ то давраи қабули алифбои лотинӣ дар мадрасаҳои И. У. таълим дода мешуд. Осори адабӣ ба забони форсӣ ва китобҳои динӣ бо арабӣ таълиф мешуданд. Адабиёти девонӣ ё классикии усмонӣ дар заминаи адабиёти форсӣ ва арабӣ ташаккул ёфта, жанрҳои гуногун дошт: зарбулмасалу мақол, латифа, ҳикоя, ривоят, ғазал, қасида, маснавӣ ва достон. Аз соли 1453 ш. Истанбул ба маркази илмӣ-фарҳангии Усмониён табдил ёфт. Шоҳзодагони усмонӣ Боязиди II, султон Ҷам, Салими II ва Сулаймони Қонунӣ табъи шоирӣ доштанд. Муҳаммади Фотеҳ, ки пуштибони аҳли илму адаб буд, ҳангоми фатҳи Константинопол шеъри форсии зеринро замзама мекард:
Бум навбат мезанад бар торами Афросиёб,
Пардадорӣ мекунад дар қасри Қайсар анкабут.
Муҳаммади Фотеҳ ҳангоми мусофирати Ҷомӣ ба Макка ӯро тавассути Хоҷа Атоуллоҳи Кирмонӣ ба Истанбул даъват кард, вале шоир аз қабули ин пешниҳод худдорӣ намуд. Боязиди II низ ҳамчун ҳомии шеъру адаб бо Ҷомӣ мукотиба дошт. Ҷомӣ дафтари севвуми «Силсилату-з-заҳаб»-ро ба ӯ бахшидааст. Дар дарбори Муҳаммади Фотеҳ шоирони соҳибдевони форсизабон Ҳомидии Исфаҳонӣ ва Қабулӣ, таърихнигор Аҳмади Румӣ (муаллифи «Беҳҷату-т-таворих») ва риёзидон Мулло Алии Қушчӣ (аз Самарқанд) эътибори баланд доштанд. Пас аз набарди Чолдирон як қисми намояндагони илму адаби Хуросону Мовароуннаҳр бо ташвиқи Салими II ба Истанбул рафтанд, ки намунаи ашъори онҳо дар тарҷумаи форсии «Маҷолису-н-нафоис»-и Ҷомӣ (тарҷумон Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ) боқӣ мондааст. Баъзе аз ин шоирон, аз қабили Латифии Ардабилӣ, Фатҳуллоҳи Котиб, Ноҷии Кирмонӣ, Аминии Самарқандӣ, Абдуллоҳи Шабистарӣ, Алиакбари Хатоӣ, Шайх Фатҳуллоҳ, Адоии Шерозӣ, Басирии Хуросонӣ ва Фахри Халхолӣ баъди адои ҳаҷ, ба сабаби баста будани марзи байни Усмониён ва Сафавиён тариқи Дашти Қипчоқ ба Истанбул рафта буданд. Қаҳрамони асосии фолклори усмониҳо Хоҷа Насруддин буд. Хусусияти асосии насри усмониҳо воқеиятнигорӣ буда, то асри 19 дар он ҳикояҳои тахайюлӣ ба назар намерасанд, ҳатто дар фолклор ва назми онҳо хаёлпардозӣ бисёр нодир аст. Маъруфтарин намояндагони насри ин адабиёт Аҳмад-пошо, Наҷотӣ, Ошиқ-пошо, Синон-пошо мебошанд. Асосгузорони назми девонӣ, ки дар пайравӣ ва тарҷумаи ашъори арабу форс ба вуҷуд омадааст, Аҳмади Доӣ ва Ғозӣ Бурҳонуддин (асрҳои 13–14) ба ҳисоб рафта, ашъори худро дар вазнҳои ҳиҷоӣ, оҳангӣ ва арӯз эҷод кардаанд. Бузургтарин шоири адабиёти классик Бакӣ (1526–1600) буд. Шоирони машҳури дигар ба мисли Нафъӣ (1582–1636) ва Яҳё Афандӣ (1552–1644) дар ашъори худ васфи табиат ва эҳсосоти шахсии худро ҷо додаанд. Дар асрҳои 16–17 сабки ҳиндӣ тавассути Фузулӣ, Бакӣ, Юсуф Набӣ, шайх Ғолиб, Авлиё Чалабӣ ва дигарон ба адабиёти усмонӣ роҳ ёфт. Насри давраи Усмониён таҳти таъсири сиёсати дарбор қарор дошт. Дар И. У. фарҳангнависӣ ривоҷ ёфта, дар ин давра якчанд фарҳанги форсӣ ба туркӣ таълиф шуданд: «Лисону-л-Аҷам»-и Ҳасани Ҳалабӣ, «Саҳоҳу-л-аҷмия»-и Муҳаммад ибни Миралӣ, «Луғати Ҳалимӣ»-и Лутфуллоҳ ибни Юсуф Ҳалимӣ, «Силату-л-мақосид»-и Хатиб Рустами Мавлавӣ ва «Туҳфаи шоҳидӣ»-и Шоҳидии Қуниявӣ. Дар дарбори Усмониён ба китобҳои «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Балхӣ, «Гулистон»-у «Бӯстон»-и Саъдии Шерозӣ, «Баҳористон»-и Ҷомӣ ва ғ. чандин шарҳ навишта шуд. Усмониён ба таърихнигории дарборӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда, барои сабти воқеаҳои аҳди худ дар дарбор мансаби шоҳномачӣ таъсис доданд. Дар аҳди Усмониён асарҳои зиёди таърихӣ таълиф шуданд: «Беҳҷату-т-таворих»-и Шукруллоҳ, «Хункорнома»-и Маолӣ, «Ғазономаи Рум»-и Кошифӣ, «Таърихи Оли Усмон»-и Ибни Камол Пошозода, «Сулаймоннома»-и Кашфӣ ва ғ. Бузургтарин осори тасаввуфии туркҳои усмонӣ маснавии Ошиқ-пошо бо номи «Ғарибнома» мебошад. Адабиёти Аврупо тавассути Алӣ Азиз Гиридӣ (асри 18) ба И. У. роҳ ёфт. Охирин намояндаи маъруфи адабиёти Усмониён Намик Камол (асри 19) дониста шудааст.

== Ҳунармандӣ ва меъморӣ ==
Дар И. У. зери таъсири анъанаҳои фарҳангии Салҷуқиёни Рум, Византия, Атобакони Анатолия ва Темуриён ташаккул ёфта буд. Аз давраи ҳукмронии Муҳаммади II дар дарбори Усмониён ниҳоди «Наққошхона» амал мекард, ки он ҷо хаттотон, наққошон ва саҳҳофон ба ороиши нусхаҳои хаттӣ, кашидани тарҳҳо, кандакорӣ, наққошӣ, кошикорӣ ва катибанигорӣ машғул буданд. Солҳои 1451–1520 ҳунармандони бисёре аз Шероз, Табрез, Ҳирот, Димишқ ва Бағдод ба Истанбул даъват шуда, нусхаҳои хаттиро бо равиши мактабҳои минётурии Ҳирот ва Табрез ороиш медоданд. Дар «Наққошхона» аввалан осори классикии форсӣ, аз ҷумла «Мантиқу-т-тайр»-и Аттор, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Калила ва Димна» бо минётурҳо тазйин шуданд. Аз асри 16 дар ороиши нусхаҳои хаттӣ тасвири рӯйдодҳои муосир, аз ҷумла маросими дарборӣ, фатҳи қалъа ва пирӯзиҳо роҳ ёфтанд, ки авҷи қудрати сиёсии И. У-.ро муаррифӣ мекарданд. Дар ибтидо хушнависони усмонӣ аз навъҳои гуногуни хатҳои шашгона (муҳаққақ, райҳон, сулс, насх, риқоъ, тавқеъ) истифода мебурданд. Дар асрҳои 17–18 истифодаи хатҳои муҳаққақ, райҳон, насх маҳдуд шуда, ба ҷои онҳо хатти девонӣ маъмул гардид. Хатти риқоъ барои навиштани ҳуҷҷатҳо истифода мешуд. Дар И. У. мактабҳои хушнависии Шайх Ҳамдуллоҳ (1429–1520), Аҳмади Қараҳисорӣ (1469–1556), Ҳофиз Усмон (1642–98) ва Мустафо Роқим (1758–1826) машҳур буданд. Меъмории усмонӣ зери таъсири унсурҳои меъмории кишварҳои Шарқ ва Византия ташаккул меёфт. Он дар марҳалаи аввал (1350–1450) хусусияти маҳаллӣ дошта, тарҳу наққошии онҳо гуногун буданд. Бинои муҳташами ин давра – Улу ҷомеъ аз 20 утоқ иборат буд, ки ҳар кадом гунбади алоҳидаи ҳирамшакл доштанд. Дар авҷи тараққии И. У. тарҳ ва наққошии меъмории усмонӣ, аз ҷумла гунбадҳои бузург, манораҳои баланд ва саҳнҳои сутунбандишуда таҳти таъсири калисои Софияи Муқаддас қарор доштанд. Солҳои 1453–81 бо роҳбарии Хоҷа Меъмор Синон (1490–1588) дар Истанбул тақр. 210 масҷид, 24 мадраса, 32 ҳаммоми умумӣ, 12 бозору мусофирхона қомат афрохт. Дар асрҳои 17–18 аксари биноҳои муҳташами усмонӣ, аз ҷумла масҷиди Нури Усмония ва қасри Долмабоғча, зери таъсири меъмории аврупоӣ бунёд шуданд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Усмонӣ |8|муаллиф= С. Ҳусайнов. }}
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Империяҳо]]</text>
      <sha1>4p1duf1vr8e2jmqlyxia65u3jjha7l0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475025</id>
      <parentid>1475024</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47874" sha1="pn11ctfv8blxchtvj33w8lv8g7h4lt7" xml:space="preserve">{{давлат}}
'''Империяи Усмонӣ''', Империяи Оттоманӣ, Давлати Олияи Усмонӣ, Порта, номи расмии давлати туркҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд, ки қаламрави он баъзе манотиқи қитъаҳои Осиё, Аврупо ва Африқоро дар бар мегирифт. Пойтахтҳояш: Сёгут (1299 –1329), Бурса (1329–65), Эдирна (1365–1453) ва Истанбул (1453–1922). 

== Таърихи Сиёсӣ ==
Насаби Усмониён ба қабилаҳои турктабори ғузҳо мерасид, ки онҳо дар аҳди Салҷуқиён тамоми Шарқи Наздикро ба худ тобеъ намуда, давлати Салҷуқиёни Румро (марказаш Қуния) ташкил карданд. Пас аз тохтутози муғулҳо мавҷи дуввуми муҳоҷирати туркҳо ба Анатолия (аз юнони Осиёи Хурд) оғоз шуд ва онҳо дар давраи таназзули давлати Салҷуқиёни Рум чанд аморати мустақилро дар Осиёи Хурд таъсис доданд, ки машҳуртаринашон аморати Усмониён буд. Саромади хонадони Усмониён – Туғрул (Эртуғрул) пешвои қабилаи турктабори қойӣ буд, ки тавассути хидматаш ба дарбори Салҷуқиёни Рум соҳиби милки мустақил шуд. Туғрул унвони уҷбий ва ҳуқуқи мустақилона бо номи худ хутба хондан ва сикка зарб заданро дошт. Дар аҳди Туғрул ва писараш Усмони I (1258–1326) қаламрави ҳукумати Усмониён дар Анатолияи Ғарбӣ васеъ гардид. Соли 1299 Салҷуқиёни Рум аморати Усмониёнро эътироф карданд. Соли 1324 вориси Усмони I – Орҳан ш. Бурсаро ишғол намуд ва онро ба маркази аморати Усмониён табдил дод. Дар ин давра Усмониён нимҷаз. Галлиполи ва мулкҳои атрофи баҳри Мармарро забт ва мавқеи худро дар Анатолия устувор карданд. Дар аҳди Муроди I (1360–89) қаламрави Усмониён дар Анатолия ва Балкан васеъ шуда, соли 1362 Адрианопол (ҳоло Эдирне) ишғол гардид. Соли 1371 Муроди I сипоҳи муттаҳидаи масеҳиёнро дар набарди назди Мариса шикаст дод ва худро султон эълон кард (1383). Усмониён баъди забт кардани София (1385) ва Ниш (1386) дар набарди Палончик (1388/89) аз сербҳо шикаст хӯрданд. Муроди I тавассути Милош Обилич ба қатл расид. Тохтутози Усмониён боиси нигаронии аврупоиён ва оғози юришҳои салибӣ гардид. Соли 1396 сипоҳи муттаҳидаи аврупоиён дар набарди Никопол шикаст хӯрд. Баъдан дар аҳди Боязиди I ҳукумати Усмониён дар Булғористон, Сербия ва Босния устувор шуд, аммо кӯшиши ишғоли Константинопол натиҷа надод (1402). Сипас амир Темур бо ҳидояти шоҳи Кастиляву Леон – Ҳенрихи III ба Осиёи Хурд лашкар кашид ва Боязиди I дар набарди назди Анқара (1402) ба асорат афтод. Солҳои 1402–13 бо сабаби шиддат ёфтани муборизаи тоҷутахтхоҳонаи ворисони Боязиди I ҳукумати Усмониён заиф гардид. Соли 1413 Муҳаммади II ба тахт нишаст ва мулкҳои парокандаи Усмониёнро муттаҳид кард. Дар аҳди ҳукумати Муроди II (1421–44, 1446–51) нуфузи Усмониён дубора дар Анатолия ва Балкан устувор шуд. Муроди II баъди нокомиаш дар муҳосираи Константинопол (1422) ду юриши салибиро (1444, 1448) бартараф кард. Усмониён дар аҳди Муҳаммади II ш. Константинополро ишғол карда (29.05.1453), ба мавҷудияти Византия хотима бахшиданд. Дар натиҷаи тохтутози баъдии Муҳаммади II Молдова (1456), Сербия (1459), Империяи Трапезунд (1461–61), Босния (1463), аморати Караман (1468), Валахия (1476) ва Албания ба қаламрави Империяи Усмонӣ тобеъ шуданд. Солҳои 1475–76 хонии Қрим вассали Империяи Усмонӣ гардид ва Генуя мулкҳои худро дар ҳавзаи баҳри Сиёҳ аз даст дод. Соли 1479 байни Усмониён ва Венетсия аҳдномаи сулҳ ба имзо расид, ки мувофиқи он, ҷазираҳои баҳри Эгей ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ шуданд. Ҳамчунин Венетсия уҳдадор шуд, ки дар шароити таҳдиди хатари ҷанг дар баҳри Миёназамин флоти худро ба Империяи Усмонӣ вогузор кунад. Вориси Муҳаммади II – Боязиди II (1481–1512) мавқеи Империяи Усмонӣро дар қисми ҷанубу шарқии Аврупо (Босния, Ҳерсоговина, Молдова) ва соҳилҳои шарқии баҳри Сиёҳ, Миср ва Сурия устувор кард. Усмониён дар аҳди Салими II (1512–20) дар набарди Чолдирон (1514) Исмоили Сафавиро шикаст дода, Курдистон, Сурия, шимоли Байнаннаҳрайн, Фаластин, Ҳиҷоз ва Мисрро ба қаламрави Империяи Усмонӣ. ҳамроҳ карданд. Салими II пас аз забти Қоҳира (1517) худро халифа ва роҳбари мусулмонони ҷаҳон эълон кард. Империяи Усмонӣ дар аҳди Сулаймони I Қонунӣ (1520–66) ба авҷи қудрат расид: ҷаз. Родос (1522), Трансилвания, Валахия, қисми Молдова, Бағдод (1535), Корсика (1553) ва Эстергом (1547) ба қаламрави империя ҳамроҳ карда шуданд. Баъди фавти Сулаймони I империяро ҷангҳои сулолавӣ фаро гирифтанд. Усмониён дар асрҳои XVI–XVII аз низоми анъанавии интихоби валиаҳд даст кашиданд. Мувофиқи муқаррароти нав, тахти салтанат бояд ба насли калонсоли хонадон вогузор мешуд. Маъмулан, ворис навбати тахтнишинии худро интизор шуда, дигар барои такмили маҳорати роҳбарӣ ва ҷангии худ кӯшиш намекард. Баъдан аксари султонҳои усмонӣ зери таъсири дарбориёну яничарҳо қарор гирифта, истиқлоли худро аз даст доданд. Дар аҳди Салими II (1566–74) тохтутози Усмониён бар зидди Венетсия, Маҷористон ва Эрон шиддат ёфта, ҷаз. Кипр ва нимҷаз. Арабистон забт шуданд. Ҳамзамон аввалин нишонаҳои буҳрон дар Империяи Усмонӣ пайдо шуда, дар замони ҳукумати Муроди III (1574–95) шиддат ёфтанд. Муроди III бо мақсади таъмини амнияти дохилӣ ба самти Эрон лашкар кашида, Қафқози Ҷанубӣ, Гелон, Курдистон, Луристон ва Хузистонро ишғол кард. Дар аҳди Муҳаммади III (1595–1603), Аҳмади I (1603–17), Мустафои I (1617–18, 1622–23) ва Усмони II (1618–22) империяро исён, табаддулоти давлатӣ, фасоди идорию молӣ фаро гирифта, ҳокимияти марказиро ашрофи дарбор дар ҳамдастӣ бо Волидасултон (лақаби модари султон) идора мекарданд. Соли 1632 Муроди IV (ҳукумат 1623–40) модараш Кусум Султон ва ҳаммаслаконашро барканор ва пояҳои давлатдории Усмониёнро барқарор кард. Ӯ соли 1635 ба самти Эрон лашкар кашида, ш-ҳои Табрез, Ереван ва Нахҷувонро ишғол кард. Соли 1639 ҷонибҳои даргир ба аҳдномаи Зуҳоб имзо гузоштанд, ки мувофиқи муқаррароти он Арманистону Озарбойҷон ба қаламрави Эрон ва Ироқ ба ҳайати Империяи Усмонӣ дохил шуданд. Вориси ӯ Иброҳими I (1640–48) ислоҳоти молӣ ва ҳарбӣ гузаронида, шумораи сипоҳиёну яничарҳоро кам кард. Соли 1645 оид ба масъалаи Крит дар байни Империяи Усмонӣ ва Венетсия ҷанги навбатӣ оғоз шуда, то соли 1669 идома ёфт. Дар ин давра мавқеи вазирону рӯҳониён дар ҳукумати марказии Империяи Усмонӣ устувор шуда, Иброҳими I ва баъд ворисаш Иброҳими IV (1648–87) дар натиҷаи табаддулоти яничарҳо сарнагун шуданд. Сулаймони II низ дастнишондаи яничарҳо буд ва ба сиёсат чандон таваҷҷуҳ надошт. Дар аҳди Аҳмади II (1687–91) Усмониён дар муборизаи зидди Империяи Руми Муқаддас шикаст хӯрданд ва Маҷористон аз тобеияти Империяи Усмонӣ хориҷ шуд. Мустафои II (1695–1703) кӯшиш кард, ки рафти амалиёти ҳарбиро ба нафъи Усмониён тағйир диҳад, вале ноком гардид. Мувофиқи аҳдномаи Карловитс (1699) ва сулҳи Константинопол (1700), Морея, Далматсия, Венгрия, Трансилвания, Подолия ва Азов аз қаламрави Империяи Усмонӣ хориҷ шуданд. Соли 1703 Мустафои II дар натиҷаи исёни яничарҳо сарнагун гардид. Дар аҳди Аҳмади III (1703–30) доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ дар заминаи густариши робитаҳои дипломатӣ бо кишварҳои Аврупо (Англия ва Фаронса) рақобати низомиро зидди Руссия шиддат бахшиданд. Усмониён баъди набарди Полтава (1709) ба шоҳи Шветсия Карли XII паноҳгоҳ дода, соли 1710 бар зидди Руссия ҷанг эълон карданд. Ҷанги русу турк (1710–13) ба нафъи Усмониён хотима ёфта, мувофиқи аҳдномаҳои Сулҳи Прут (1711) ва Сулҳи Адрианопол (1713) ш. Азов ва минтақаи соҳили рости д. Днепр ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Баъдан Аҳмади III барои устувор кардани мавқеи Империяи Усмонӣ дар баҳри Миёназамин бар зидди Венетсия (1714–18) ва Австрия (1716–18) ҷанг эълон кард. Соли 1718 доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ, Австрия ва Венетсия ба Муоҳадаи сулҳи Пожаревас (шаҳр дар Сербия) имзо гузоштанд, ки шартҳои он барои Усмониён ногувор буданд. Соли 1723 Усмониён дар муқобили тохтутози русҳо шимолу ҷануби Қафқоз, қисми шарқии Гурҷистону Арманистонро ишғол карданд. Соли 1724 намояндагони Руссия ва Империяи Усмонӣ Паймони муайян кардани сарҳадди нуфуз дар Қафқоз ва соҳили б. Хазар имзо гузоштанд, ки мувофиқи он, Ардабил, Табрез, Ҳамадон, Кирмоншоҳ, Гурҷистон ва Арманистон ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ гардиданд. Дар замони ҳукмронии Маҳмуди I (1730–54), Усмони III (1754–57), Мустафои III (1757–74) ва Абдулҳамиди I (1774–1789) буҳрони сиёсӣ ва иқтисодии Империяи Усмонӣшиддат ёфта, Усмониён мулкҳои худро дар соҳили баҳри Сиёҳ, Қрим ва Эрон аз даст доданд. Дар асри 18 иқтидори иқтисодӣ ва низомии Империяи Усмонӣ нисбат ба кишварҳои Аврупо ва Руссия заиф шуда, империяро хатари таназзул фаро гирифт. Доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои барқарор кардани нуфузи ҷаҳонии империя ва устувор кардани ҳокимияти марказӣ ба анҷом додани ислоҳот иқдом карданд, вале яничарҳо ва ашроф бо мақсади ҳифзи имтиёзҳои табақавии худ аз анҷоми ислоҳот худдорӣ карданд. Салими III (1789–1807) пас аз нокомӣ дар ҷанги навбатии русу турк (1787–91) ва шикаст хӯрдани сипоҳиёни усмонӣ дар набардҳои Фокшани ва Римник (1789) ба Аҳдномаи сулҳи Ясск (21.12.1779) имзо гузошт, ки мувофиқи он, хонии Қрим ва Гурҷистон ба Руссия ва Бессарабия, князии Молдова ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Сипас ӯ барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ ва иқтидори ҳарбии империя ба баргузории ислоҳот иқдом кард, ки он дар таърих бо номи «низоми ҷадид» (номи қисмҳои ҳарбии навтаъсис) машҳур аст, вале қисми зиёди ислоҳоти мазкур дар шароити мураккаби вазъи дохилӣ ва хориҷии Империяи Усмонӣ, аз ҷумла тохтутози Наполеон Бонапарт ба Миср (1798), шӯриши якуми сербҳо дар Балкан (1804–13) ва оғози ҷанги навбатии русу турк (1806) татбиқ нашуд. Cолҳои 1807–08 Салими III ва ворисаш Мустафои IV (1807–08) тавассути яничарҳо сарнагун шуда, Маҳмуди II (1808–39) соҳиби тахт гардид. Маҳмуди II барои татбиқи ислоҳоти «низоми ҷадид» чанд мушовири аврупоиро ба дарбор ҷалб карда, низоми муносибатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангии империяро тағйир дод: ба ҷои дастаҳои яничарҳо сипоҳи доимӣ ташкил ёфт; имтиёзи мусулмонону ғайримусулмонон дар хидмати ҳарбӣ ва давлатӣ баробар шуд; барои омода кардани ходимони давлатӣ ва низомӣ мактабу омӯзишгоҳ таъсис ёфт; чопи китоб ва рӯзномаву маҷаллаҳо афзун гардид. Аз ҷониби дигар, Маҳмуди II дар сиёсати хориҷӣ ноком шуд ва нуфузи байналмилалии Империяи Усмонӣ коҳиш ёфт; Усмониён ду бор (1806–12 ва 1828–29) дар ҷанги зидди Руссия шикаст хӯрда, қисми зиёди қаламрави худро дар Балкан, Қафқози Ҷанубӣ, Молдова ва Валахия аз даст доданд; юнониён дар натиҷаи Инқилоби миллӣ-озодихоҳии Юнон (1821–29) аз қаламрави империя хориҷ шуданд; Муҳаммад Алӣ солҳои 1831–33 чанд бор Усмониёнро шикаст дод, аммо кӯшишҳои ӯ барои ишғоли тахти Истанбул натиҷа надоданд. Султон Абдулмаҷид бо номи «Танзимот» ислоҳот ҷорӣ кард ва дар Империяи Усмонӣ сохтмони хатти телеграф ва р. о. сар шуд. Дар Ҷанги Қрим Империяи Усмонӣ ва муттаҳидонаш (Англия ва Фаронса) Руссияро шикаст доданд ва нуфузи кишварҳои аврупоӣ дар дарбори Усмониён афзоиш ёфт. Аз соли 1854 доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои дарёфти қарзҳои имтиёзнок ба кишварҳои аврупоӣ муроҷиат карданд. То соли 1875 ҳаҷми қарзҳои Империяи Усмонӣ ба 5,3 млрд франк расид. Соли 1876 Империяи Усмонӣ муфлис эълон шуд ва намояндагони кишварҳои аврупоӣ иқтисодиёти империяро зери назорати худ гирифтанд. Баъдан Муроди V (30.5. 1876–31.8.1876) зери фишори ҳаракати ҷавонтуркон ба «Қонуни асосӣ» (Конститутсия) имзо гузошт (23.12. 1876), ки мувофиқи он, дар Империяи Усмонӣ парламент таъсис дода шуд. Вориси ӯ – Абдулҳамиди II (1876–1909) зери хатари ҷанги нави русу туркҳо (1877–78) фаъолияти парламент ва амали «Қонуни асосӣ»-ро дар Империяи Усмонӣ манъ кард. Империяи Усмонӣ баъди инқилоби ҷавонтуркон ва Ҷанги якуми ҷаҳонӣ барҳам хӯрд. Ҳоло баъзе намояндагони хонадони Усмониён дар ИМА иқомат доранд ва роҳбари онҳо Усмон Боязид Усмонуғлу мебошад. 

== Низоми идорӣ ва иҷтимоӣ ==
Низоми ҳукумати Усмониён таҳти таъсири унсурҳои давлатдории Салҷуқиёни Рум ва Византия ташаккул ёфта, дар аҳди Орҳан ва Муроди I мукаммал гардид. Роҳбари олии давлат – султон ба ҳокимияти сиёсӣ ва ҳарбӣ роҳбарӣ мекард ва ҳамчун ҳомии шариат бо унвони «ховандгор» ё «худовандгор» низ ёд мешуд. Дар ҳуҷҷатҳо Муроди I бори аввал бо унвони Султони аъзам ё Худовандгор ёд шуда, аврупоиён Боязиди I-ро нахустин императори усмонӣ медонанд. Аз давраи ҳуҷуми Салими II ба Миср (1517) баъзе султонҳои Империяи Усмонӣ расман ба унвони халифа ёд мешуданд. Қудрати мутлақи султонро шариат маҳдуд карда, тамоми тасмимҳои роҳбари давлат дар мувофиқа бо Шайхулислом амалӣ мешуданд. Дарбори Усмониён то давраи истилои Константинопол дар Эдирне қарор дошт, ки аз бинои куҳна ва нав иборат буд. Дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дарбор ба шаҳри Истанбул интиқол ёфт, ки бо номи қасри Тӯпқопӣ машҳур аст. Намояндаи хос ва муовини асосии султон садри аъзам (сарвазир) буд, ки нахуст аз ҳисоби мусулмонони озод ва баъдан аз байни яничарҳо таъйин мешуд. Садри аъзам ба корҳои ташкилоти ҳукумати марказӣ ё девони омӣ – «боби олӣ» роҳбарӣ мекард, 6 вазири дигар ба ӯ итоат мекарданд: дар охири асри XVI шумораи вазирон ба 23 нафар расид. Дар назди садри аъзам девони хосси дигар бо номи девони икиндӣ амал мекард, ки дар кори он раисулкуттоб ва котибон ширкат мекарданд. Ин девон арзу шикояти мардумро баррасӣ мекард. Ҳамчунин, садри аъзам ба кори девони одина (дар рӯзи ҷумъа баргузор мешуд) роҳбарӣ менамуд ва ҳамроҳи қозиаскарии Румило ва Анатолия масъалаҳои шаръиро ҳал мекарданд. Дар Империяи Усмонӣ девон (девони ҳумоюнӣ) дар шакли ҷаласаи васеи вазирону ашрофи олӣ фаъолият карда, ҳафтае чор бор (шанбе, якшанбе, душанбе, сешанбе) даъват мешуд. Садри аъзам ҳамроҳи дигар аъзои девони ҳумоюнӣ – қозиаскарӣ, дафтардор, нишонҷӣ (муҳрдор) ва раисулкуттоб масъалаҳои муҳимми сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодиро баррасӣ намуда, қарори худро ба султон пешниҳод мекард. Масъулияти умури молӣ ва ҳисобдориро аъзои хизонаи султония ба уҳда доштанд. Ҳайати қазоват аз қозии сипоҳ, муфаттиш, қозӣ ва ноиби қозӣ иборат буд. То таъсис ёфтани вазорати корҳои хориҷаи Империяи Усмонӣ (1837) робитаҳои дипломатии Усмониён ғайримунтазам сурат мегирифт, қосидон барои иҷро ва ё ҳалли масъалаҳои мушаххас ба кишварҳои хориҷӣ фиристода шуда, баъди иҷрои ваколатҳо бозпас мегаштанд. Маъмулан, раисулкуттоб қосидонро қабул ва гусел мекард. Империяи Усмонӣ аз ҷиҳати маъмурӣ ба иёлат ва санҷақҳо тақсим мешуд. Империяи Усмонӣ. дар аҳди Муроди III 25 иёлат дошт. Иёлоти Империяи Усмонӣ дар се қитъа ҷойгир шуда, мақоми гуногун доштанд: Макка ва Мадина (аморати Ҳарамайн) ва хонии Қрим мустақил буданд; Тунис ва Алҷазоирро беклербий идора мекард; Валахия ва Молдавия худмухтор буданд. Ҳар як бийлербий (волӣ) мувофиқи шумораи сипоҳиён ва кормандонаш (кадхудо, мактубчӣ, муҳрдор, хизонадор) иқтоъ дошт. Дар Империяи Усмонӣ табақаи ашроф гурӯҳи соҳибимтиёзи ҷомеа буд. Табақаи ашроф аз мардуми мусулмон ва ғайримусулмон (юнониён, романиҳо, славянҳо, венгерҳо, булғориҳо, арманиҳо, албаниҳо, яҳудиён) иборат буд. Мардуми ғайримусулмон ё заммӣ дар қаламрави империя мавқеи худмухтор доштанд ва умури иҷтимоию мазҳабӣ, ҳалли ихтилофот ва ҷамъоварии андозу ҷаримаи онҳо ба уҳдаи ташкилоти диниашон вогузор шуда буд. Ҳамчунин, роҳбарони ташкилоти динии онҳо дар баробари дарбори усмонӣ масъул буданд. Дар асрҳои XV–XVI як гурӯҳи яҳудиён аз Испания ба қаламрави Империяи Усмонӣ муҳоҷират карда, дар соҳаи тиҷорату бинокорӣ мавқеи хос пайдо намуданд. 

== Иқтисодиёт ==
Масъулияти сабти даромаду хароҷот дар империя ба уҳдаи ташкилоти «дафтардория» вогузор шуда буд, ки роҳбари онро дафтардор меномиданд. Ин ташкилот дар назди девони ҳумоюн қарор дошта, дар он ҳуҷҷатҳои сабти даромаду хароҷоти замин ва қарорҳои садри аъзам нигаҳдорӣ мешуданд. Ҳар як вилоят дафтардори худро дошт, ки вазифаи ӯ ҷамъоварии молиёт ва фиристодани он ба хазинаи давлат буд. Дар вилоятҳо даромади заминҳои иқтоъ тавассути девони «дафтари рӯзнома» сабт мешуд, ки роҳбари онро рӯзномачӣ мегуфтанд. Сиккаҳои усмонӣ дар пайравӣ ба Салҷуқиёни Рум ва Византия зарб зада мешуданд, ки вазни комили онҳо ба шаш қирот (тақр. чоряк дирҳам) баробар буд. Дар як тарафи сикка исми султон (бидуни зикри номи падар ва замону макони зарб) ва дар тарафи дигар ибораи шаҳодат зарб меёфт. Қисми зиёди заминҳои корам бо номи «замини амирия» ё давлатӣ дар ихтиёри султон буд, ки ҳамчун иқтоъ вогузор шуда буданд. Заминҳои иқтоъ аз ҷиҳати даромад ба чанд навъ тақсим мешуданд: иқтои хурд ё тимор, ки даромади он тақр. бист ҳазор оқча (воҳиди хурди пули усмонӣ) буд; заомат, ки даромади он зиёда аз бист ҳазор оқча буд; иқтои хос, ки даромади он тақр. сад ҳазор оқчаро ташкил медод, маъмулан, ба афроди хонадони ҳукмрон тааллуқ доштанд. Дар баъзе минтақаҳо заминҳои корам ба ихтиёри фардҳои ҷудогона ё қавм вогузор шуда, онҳо вобаста ба масоҳат ва дараҷаи ҳосилхезии замин солона ба хазинаи давлат андоз месупориданд. 

== Тиҷорат ==
Тохтутози Усмониён дар Аврупо аз ибтидо ба маҳдуд кардани мавқеи иқтисодии венетсиягиҳо ва генуягиҳо дар б-ҳои Сиёҳ, Эгей ва Миёназамин равона шуда буд. Усмониён дар натиҷаи ҷангҳои тӯлонӣ марказҳои тиҷоратии венетсиягиҳоро дар Юнон (1463–79), б. Эгей (1499–1503) ва ҷаз-ҳои Кипру Крит (1570–1669) соҳиб шуданд. Соли 1484 Усмониён мавқеи худро дар б. Сиёҳ устувор карданд. Тиҷорат дар ин масир дар инҳисори туркҳо, арманиҳо, яҳудиҳо ва юнониҳо қарор гирифт. Усмониён баъдҳо бандарҳои б. Сурхро соҳиб шуда, барои фаъолияти тиҷоратии худ дар уқ. Ҳинд замина фароҳам оварданд. Бағдод ва Басра марказҳои асосии тиҷоратии Империяи Усмонӣ бо Эрон ва Ҳинд буданд. Дар асрҳои XV–XVI Анатолия ба маркази муҳимми интиқоли молҳои Шарқ ба Полша, Қрим, Руссия ва Сурия табдил ёфт. Дар ин давра Усмониён ба бозорҳои тиҷоратии Аврупо роҳ ёфтанд ва содироти маснуоти пахтагӣ ва пашмӣ афзун гардид. Дар асри 16 фаронсавиҳо (1536), англисҳо (1580), баъдан ҳолландиҳо (1612) ва русҳо (1739) барои тиҷорати мустақил дар қаламрави Империяи Усмонӣ имтиёз пайдо карданд. Дар асри 17 Измир, Алеппо ва Искандария ба маркази тиҷорат табдил ёфтанд. Дар асри 19 дар бозорҳои тиҷоратии Империяи Усмонӣ мавқеи англисҳо устувор гардид. Дар асри 17 шаҳрвандони мусулмон 4%, ғайримусулмон 5% ва хориҷиён 6% боҷ месупориданд.

== Артиш == 
Дар ибтидо асоси артиши Усмониёнро сипоҳи саворон ташкил медод. Саворон таҳти сарварии Санҷақбой дар набардҳо ширкат намуда, дар замони осоиштагӣ ба маҳалли иқомати худ бармегаштанд. Оҳиста-оҳиста горди саворон ба иқтоъдорӣ машғул шуда, маҳорати ҷангии худро аз даст доданд ва ҳукумат ба яничарҳо таваҷҷуҳ зоҳир кард. Ҳамзамон, Усмониён низоми сафарбаркунии сарбозонро аз миёни мардуми ғайримусулмони империя бо номи девширма ба роҳ монда, бовар доштанд, ки ин сипоҳиён нисбат ба султон садоқати бештар нишон медиҳанд. Қисми дигари сипоҳиёни усмонӣ бо номи ҷебеҷӣ машҳур буданд, ки ҳангоми ҷанг аслиҳаи ҳарбиро ба маҳалли набард интиқол дода, дар замони осоиш аслиҳахонаро муҳофизат мекарданд. Шумораи ҷебеҷиҳо тақр. 3 ҳазор буд. Дастаҳои ғарибони пиёда (шумораашон тақр. 20 ҳазор), ки дар майдони набард аз ду ҷониб (чапу рост) чатри султонро муҳофизат мекарданд, аз ҷонфидоён ба ҳисоб мерафтанд. Волиёни усмонӣ неруҳои хосси худро доштанд, ки моҳонаашон аз даромади заминҳо пардохт мешуд. Усмониён, ки аз ибтидо ба тӯпхона ва занбӯрак таваҷҷуҳ зоҳир карда буданд, дар набарди майдони Косово (1389) бори аввал ба ҷои манҷаниқ аз тӯп истифода намуданд. Тӯпхонаи асосии Усмониён дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дар Истанбул бунёд ёфт ва дар асри 19 шумораи тӯпчиён тақр. ба 5 ҳазор нафар расид. Тӯпҳои усмонӣ бо номи шаика, ҳавоӣ, зарбазан, шоҳӣ, калонбарно ва қалъакӯб машҳур буданд. Усмониён дар баҳру уқёнус низ мавқеи устувор доштанд ва шумораи киштиҳои ҳарбии онҳо дар аҳди Сулаймони Қонунӣ тақр. ба 300 адад расид. Дар ин давра ҳокими Алҷазоир Хайруддини Барбарос сардори флоти Усмониён (капуданпошо) таъйин шуд ва мавқеи империя дар б. Миёназамин устувор гардид. Корхонаҳои асосии киштисозӣ дар Истанбул ва Галлипол ҷойгир буданд. Дар ибтидо флоти Усмониён аз заврақҳои белдор ва киштиҳои бодбондор иборат буд. Флоти усмониҳо дар замони салтанати Абдулазиз пас аз Британияи Кабир ва Фаронса бузургтарин флоти баҳрӣ буд. 27 апрели 1912 Усмониён аввалин бор аз ҳавопаймои ҷангӣ истифода карданд. Соли 1916 сипоҳи ҳарбӣ-ҳавоии турк (таъсис, 1909) тақр. 90 ҳавопаймо дошт, ки аксари онҳо истеҳсоли Фаронса ва Олмон буданд.

== Демография == 
Дар ибтидои асри 19 аҳолии Империяи Усмонӣ тақр. 25–32 млн нафар буд (дар Аврупо – 10 млн нафар, Осиё – 11 млн нафар, Африқо – 3 млн нафар). Соли 1914 қаламрави Империяи Усмонӣ се баробар хурд гардида, аҳолии он 18,5 млн нафарро ташкил медод. Солҳои охири мавҷудияти Империяи Усмонӣ дарозумрии миёнаи аҳолӣ тақр. ба 50 сол мерасид. Соли 1785 бар асари бемории вабо аз шаш як ҳиссаи аҳолии Мисри усмонӣ талаф шуд.

== Илму фарҳанг ==
Тамаддуни усмонӣ дар заминаи омезиши унсурҳои фарҳанги арабӣ, эронӣ, византиягӣ ва аврупоӣ ташаккул ёфта буд. Забони расмии империя усмонӣ буда, таҳти таъсири форсӣ ва арабӣ қарор дошт. Ақаллиятҳои миллӣ ба забонҳои курдӣ, арманӣ, оромии нав, понтӣ, албанӣ, юнонӣ, сербӣ, булғорӣ ва аруминӣ гуфтугӯ мекарданд. Мактубҳои расмии Усмониён ба давлатҳои Эрон (то набарди Чолдирон), Ҳинд ва Осиёи Марказӣ ба забони форсӣ навишта мешуданд. Забони форсӣ то давраи қабули алифбои лотинӣ дар мадрасаҳои Империяи Усмонӣ таълим дода мешуд. Осори адабӣ ба забони форсӣ ва китобҳои динӣ бо арабӣ таълиф мешуданд. Адабиёти девонӣ ё классикии усмонӣ дар заминаи адабиёти форсӣ ва арабӣ ташаккул ёфта, жанрҳои гуногун дошт: зарбулмасалу мақол, латифа, ҳикоя, ривоят, ғазал, қасида, маснавӣ ва достон. Аз соли 1453 ш. Истанбул ба маркази илмӣ-фарҳангии Усмониён табдил ёфт. Шоҳзодагони усмонӣ Боязиди II, султон Ҷам, Салими II ва Сулаймони Қонунӣ табъи шоирӣ доштанд. Муҳаммади Фотеҳ, ки пуштибони аҳли илму адаб буд, ҳангоми фатҳи Константинопол шеъри форсии зеринро замзама мекард:
{{иқтибоси академикӣ|&lt;poem&gt;
Бум навбат мезанад бар торами Афросиёб,
Пардадорӣ мекунад дар қасри Қайсар анкабут.
&lt;/poem&gt;|сарчашма=}}
Муҳаммади Фотеҳ ҳангоми мусофирати Ҷомӣ ба Макка ӯро тавассути Хоҷа Атоуллоҳи Кирмонӣ ба Истанбул даъват кард, вале шоир аз қабули ин пешниҳод худдорӣ намуд. Боязиди II низ ҳамчун ҳомии шеъру адаб бо Ҷомӣ мукотиба дошт. Ҷомӣ дафтари севвуми «Силсилату-з-заҳаб»-ро ба ӯ бахшидааст. Дар дарбори Муҳаммади Фотеҳ шоирони соҳибдевони форсизабон Ҳомидии Исфаҳонӣ ва Қабулӣ, таърихнигор Аҳмади Румӣ (муаллифи «Беҳҷату-т-таворих») ва риёзидон Мулло Алии Қушчӣ (аз Самарқанд) эътибори баланд доштанд. Пас аз набарди Чолдирон як қисми намояндагони илму адаби Хуросону Мовароуннаҳр бо ташвиқи Салими II ба Истанбул рафтанд, ки намунаи ашъори онҳо дар тарҷумаи форсии «Маҷолису-н-нафоис»-и Ҷомӣ (тарҷумон Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ) боқӣ мондааст. Баъзе аз ин шоирон, аз қабили Латифии Ардабилӣ, Фатҳуллоҳи Котиб, Ноҷии Кирмонӣ, Аминии Самарқандӣ, Абдуллоҳи Шабистарӣ, Алиакбари Хатоӣ, Шайх Фатҳуллоҳ, Адоии Шерозӣ, Басирии Хуросонӣ ва Фахри Халхолӣ баъди адои ҳаҷ, ба сабаби баста будани марзи байни Усмониён ва Сафавиён тариқи Дашти Қипчоқ ба Истанбул рафта буданд. Қаҳрамони асосии фолклори усмониҳо Хоҷа Насруддин буд. Хусусияти асосии насри усмониҳо воқеиятнигорӣ буда, то асри 19 дар он ҳикояҳои тахайюлӣ ба назар намерасанд, ҳатто дар фолклор ва назми онҳо хаёлпардозӣ бисёр нодир аст. Маъруфтарин намояндагони насри ин адабиёт Аҳмад-пошо, Наҷотӣ, Ошиқ-пошо, Синон-пошо мебошанд. Асосгузорони назми девонӣ, ки дар пайравӣ ва тарҷумаи ашъори арабу форс ба вуҷуд омадааст, Аҳмади Доӣ ва Ғозӣ Бурҳонуддин (асрҳои 13–14) ба ҳисоб рафта, ашъори худро дар вазнҳои ҳиҷоӣ, оҳангӣ ва арӯз эҷод кардаанд. Бузургтарин шоири адабиёти классик Бакӣ (1526–1600) буд. Шоирони машҳури дигар ба мисли Нафъӣ (1582–1636) ва Яҳё Афандӣ (1552–1644) дар ашъори худ васфи табиат ва эҳсосоти шахсии худро ҷо додаанд. Дар асрҳои 16–17 сабки ҳиндӣ тавассути Фузулӣ, Бакӣ, Юсуф Набӣ, шайх Ғолиб, Авлиё Чалабӣ ва дигарон ба адабиёти усмонӣ роҳ ёфт. Насри давраи Усмониён таҳти таъсири сиёсати дарбор қарор дошт. Дар И. У. фарҳангнависӣ ривоҷ ёфта, дар ин давра якчанд фарҳанги форсӣ ба туркӣ таълиф шуданд: «Лисону-л-Аҷам»-и Ҳасани Ҳалабӣ, «Саҳоҳу-л-аҷмия»-и Муҳаммад ибни Миралӣ, «Луғати Ҳалимӣ»-и Лутфуллоҳ ибни Юсуф Ҳалимӣ, «Силату-л-мақосид»-и Хатиб Рустами Мавлавӣ ва «Туҳфаи шоҳидӣ»-и Шоҳидии Қуниявӣ. Дар дарбори Усмониён ба китобҳои «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Балхӣ, «Гулистон»-у «Бӯстон»-и Саъдии Шерозӣ, «Баҳористон»-и Ҷомӣ ва ғ. чандин шарҳ навишта шуд. Усмониён ба таърихнигории дарборӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда, барои сабти воқеаҳои аҳди худ дар дарбор мансаби шоҳномачӣ таъсис доданд. Дар аҳди Усмониён асарҳои зиёди таърихӣ таълиф шуданд: «Беҳҷату-т-таворих»-и Шукруллоҳ, «Хункорнома»-и Маолӣ, «Ғазономаи Рум»-и Кошифӣ, «Таърихи Оли Усмон»-и Ибни Камол Пошозода, «Сулаймоннома»-и Кашфӣ ва ғ. Бузургтарин осори тасаввуфии туркҳои усмонӣ маснавии Ошиқ-пошо бо номи «Ғарибнома» мебошад. Адабиёти Аврупо тавассути Алӣ Азиз Гиридӣ (асри 18) ба И. У. роҳ ёфт. Охирин намояндаи маъруфи адабиёти Усмониён Намик Камол (асри 19) дониста шудааст.

== Ҳунармандӣ ва меъморӣ ==
Дар И. У. зери таъсири анъанаҳои фарҳангии Салҷуқиёни Рум, Византия, Атобакони Анатолия ва Темуриён ташаккул ёфта буд. Аз давраи ҳукмронии Муҳаммади II дар дарбори Усмониён ниҳоди «Наққошхона» амал мекард, ки он ҷо хаттотон, наққошон ва саҳҳофон ба ороиши нусхаҳои хаттӣ, кашидани тарҳҳо, кандакорӣ, наққошӣ, кошикорӣ ва катибанигорӣ машғул буданд. Солҳои 1451–1520 ҳунармандони бисёре аз Шероз, Табрез, Ҳирот, Димишқ ва Бағдод ба Истанбул даъват шуда, нусхаҳои хаттиро бо равиши мактабҳои минётурии Ҳирот ва Табрез ороиш медоданд. Дар «Наққошхона» аввалан осори классикии форсӣ, аз ҷумла «Мантиқу-т-тайр»-и Аттор, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Калила ва Димна» бо минётурҳо тазйин шуданд. Аз асри 16 дар ороиши нусхаҳои хаттӣ тасвири рӯйдодҳои муосир, аз ҷумла маросими дарборӣ, фатҳи қалъа ва пирӯзиҳо роҳ ёфтанд, ки авҷи қудрати сиёсии И. У-.ро муаррифӣ мекарданд. Дар ибтидо хушнависони усмонӣ аз навъҳои гуногуни хатҳои шашгона (муҳаққақ, райҳон, сулс, насх, риқоъ, тавқеъ) истифода мебурданд. Дар асрҳои 17–18 истифодаи хатҳои муҳаққақ, райҳон, насх маҳдуд шуда, ба ҷои онҳо хатти девонӣ маъмул гардид. Хатти риқоъ барои навиштани ҳуҷҷатҳо истифода мешуд. Дар И. У. мактабҳои хушнависии Шайх Ҳамдуллоҳ (1429–1520), Аҳмади Қараҳисорӣ (1469–1556), Ҳофиз Усмон (1642–98) ва Мустафо Роқим (1758–1826) машҳур буданд. Меъмории усмонӣ зери таъсири унсурҳои меъмории кишварҳои Шарқ ва Византия ташаккул меёфт. Он дар марҳалаи аввал (1350–1450) хусусияти маҳаллӣ дошта, тарҳу наққошии онҳо гуногун буданд. Бинои муҳташами ин давра – Улу ҷомеъ аз 20 утоқ иборат буд, ки ҳар кадом гунбади алоҳидаи ҳирамшакл доштанд. Дар авҷи тараққии И. У. тарҳ ва наққошии меъмории усмонӣ, аз ҷумла гунбадҳои бузург, манораҳои баланд ва саҳнҳои сутунбандишуда таҳти таъсири калисои Софияи Муқаддас қарор доштанд. Солҳои 1453–81 бо роҳбарии Хоҷа Меъмор Синон (1490–1588) дар Истанбул тақр. 210 масҷид, 24 мадраса, 32 ҳаммоми умумӣ, 12 бозору мусофирхона қомат афрохт. Дар асрҳои 17–18 аксари биноҳои муҳташами усмонӣ, аз ҷумла масҷиди Нури Усмония ва қасри Долмабоғча, зери таъсири меъмории аврупоӣ бунёд шуданд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Усмонӣ |8|муаллиф= С. Ҳусайнов. }}
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Империяҳо]]</text>
      <sha1>pn11ctfv8blxchtvj33w8lv8g7h4lt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475027</id>
      <parentid>1475025</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48106" sha1="h2w47jexvlkmhmwj4940308h5ek0c13" xml:space="preserve">{{давлат}}
'''Империяи Усмонӣ''', Империяи Оттоманӣ, Давлати Олияи Усмонӣ, Порта, номи расмии давлати туркҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд, ки қаламрави он баъзе манотиқи қитъаҳои [[Осиё]], [[Аврупо]] ва [[Африқо|Африқоро]] дар бар мегирифт. Пойтахтҳояш: Сёгут (1299 –1329), Бурса (1329–65), Эдирна (1365–1453) ва Истанбул (1453–1922). 

== Таърихи Сиёсӣ ==
Насаби Усмониён ба қабилаҳои турктабори ғузҳо мерасид, ки онҳо дар аҳди Салҷуқиён тамоми Шарқи Наздикро ба худ тобеъ намуда, давлати Салҷуқиёни Румро (марказаш Қуния) ташкил карданд. Пас аз тохтутози муғулҳо мавҷи дуввуми муҳоҷирати туркҳо ба Анатолия (аз юнони Осиёи Хурд) оғоз шуд ва онҳо дар давраи таназзули давлати Салҷуқиёни Рум чанд аморати мустақилро дар Осиёи Хурд таъсис доданд, ки машҳуртаринашон аморати Усмониён буд. Саромади хонадони Усмониён – Туғрул (Эртуғрул) пешвои қабилаи турктабори қойӣ буд, ки тавассути хидматаш ба дарбори Салҷуқиёни Рум соҳиби милки мустақил шуд. Туғрул унвони уҷбий ва ҳуқуқи мустақилона бо номи худ хутба хондан ва сикка зарб заданро дошт. Дар аҳди Туғрул ва писараш Усмони I (1258–1326) қаламрави ҳукумати Усмониён дар Анатолияи Ғарбӣ васеъ гардид. Соли 1299 Салҷуқиёни Рум аморати Усмониёнро эътироф карданд. Соли 1324 вориси Усмони I – Орҳан ш. Бурсаро ишғол намуд ва онро ба маркази аморати Усмониён табдил дод. Дар ин давра Усмониён нимҷаз. Галлиполи ва мулкҳои атрофи баҳри Мармарро забт ва мавқеи худро дар Анатолия устувор карданд. Дар аҳди Муроди I (1360–89) қаламрави Усмониён дар Анатолия ва Балкан васеъ шуда, соли 1362 Адрианопол (ҳоло Эдирне) ишғол гардид. Соли 1371 Муроди I сипоҳи муттаҳидаи масеҳиёнро дар набарди назди Мариса шикаст дод ва худро султон эълон кард (1383). Усмониён баъди забт кардани София (1385) ва Ниш (1386) дар набарди Палончик (1388/89) аз сербҳо шикаст хӯрданд. Муроди I тавассути Милош Обилич ба қатл расид. Тохтутози Усмониён боиси нигаронии аврупоиён ва оғози юришҳои салибӣ гардид. Соли 1396 сипоҳи муттаҳидаи аврупоиён дар набарди Никопол шикаст хӯрд. Баъдан дар аҳди Боязиди I ҳукумати Усмониён дар Булғористон, Сербия ва Босния устувор шуд, аммо кӯшиши ишғоли Константинопол натиҷа надод (1402). Сипас амир Темур бо ҳидояти шоҳи Кастиляву Леон – Ҳенрихи III ба Осиёи Хурд лашкар кашид ва Боязиди I дар набарди назди Анқара (1402) ба асорат афтод. Солҳои 1402–13 бо сабаби шиддат ёфтани муборизаи тоҷутахтхоҳонаи ворисони Боязиди I ҳукумати Усмониён заиф гардид. Соли 1413 Муҳаммади II ба тахт нишаст ва мулкҳои парокандаи Усмониёнро муттаҳид кард. Дар аҳди ҳукумати Муроди II (1421–44, 1446–51) нуфузи Усмониён дубора дар Анатолия ва Балкан устувор шуд. Муроди II баъди нокомиаш дар муҳосираи Константинопол (1422) ду юриши салибиро (1444, 1448) бартараф кард. Усмониён дар аҳди Муҳаммади II ш. Константинополро ишғол карда (29.05.1453), ба мавҷудияти Византия хотима бахшиданд. Дар натиҷаи тохтутози баъдии Муҳаммади II Молдова (1456), Сербия (1459), Империяи Трапезунд (1461–61), Босния (1463), аморати Караман (1468), Валахия (1476) ва Албания ба қаламрави Империяи Усмонӣ тобеъ шуданд. Солҳои 1475–76 хонии Қрим вассали Империяи Усмонӣ гардид ва Генуя мулкҳои худро дар ҳавзаи баҳри Сиёҳ аз даст дод. Соли 1479 байни Усмониён ва Венетсия аҳдномаи сулҳ ба имзо расид, ки мувофиқи он, ҷазираҳои баҳри Эгей ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ шуданд. Ҳамчунин Венетсия уҳдадор шуд, ки дар шароити таҳдиди хатари ҷанг дар баҳри Миёназамин флоти худро ба Империяи Усмонӣ вогузор кунад. Вориси Муҳаммади II – Боязиди II (1481–1512) мавқеи Империяи Усмонӣро дар қисми ҷанубу шарқии Аврупо (Босния, Ҳерсоговина, Молдова) ва соҳилҳои шарқии баҳри Сиёҳ, Миср ва Сурия устувор кард. Усмониён дар аҳди Салими II (1512–20) дар набарди Чолдирон (1514) Исмоили Сафавиро шикаст дода, Курдистон, Сурия, шимоли Байнаннаҳрайн, Фаластин, Ҳиҷоз ва Мисрро ба қаламрави Империяи Усмонӣ. ҳамроҳ карданд. Салими II пас аз забти Қоҳира (1517) худро халифа ва роҳбари мусулмонони ҷаҳон эълон кард. Империяи Усмонӣ дар аҳди Сулаймони I Қонунӣ (1520–66) ба авҷи қудрат расид: ҷаз. Родос (1522), Трансилвания, Валахия, қисми Молдова, Бағдод (1535), Корсика (1553) ва Эстергом (1547) ба қаламрави империя ҳамроҳ карда шуданд. Баъди фавти Сулаймони I империяро ҷангҳои сулолавӣ фаро гирифтанд. Усмониён дар асрҳои XVI–XVII аз низоми анъанавии интихоби валиаҳд даст кашиданд. Мувофиқи муқаррароти нав, тахти салтанат бояд ба насли калонсоли хонадон вогузор мешуд. Маъмулан, ворис навбати тахтнишинии худро интизор шуда, дигар барои такмили маҳорати роҳбарӣ ва ҷангии худ кӯшиш намекард. Баъдан аксари султонҳои усмонӣ зери таъсири дарбориёну яничарҳо қарор гирифта, истиқлоли худро аз даст доданд. Дар аҳди Салими II (1566–74) тохтутози Усмониён бар зидди Венетсия, Маҷористон ва Эрон шиддат ёфта, ҷаз. Кипр ва нимҷаз. Арабистон забт шуданд. Ҳамзамон аввалин нишонаҳои буҳрон дар Империяи Усмонӣ пайдо шуда, дар замони ҳукумати Муроди III (1574–95) шиддат ёфтанд. Муроди III бо мақсади таъмини амнияти дохилӣ ба самти Эрон лашкар кашида, Қафқози Ҷанубӣ, Гелон, Курдистон, Луристон ва Хузистонро ишғол кард. Дар аҳди Муҳаммади III (1595–1603), Аҳмади I (1603–17), Мустафои I (1617–18, 1622–23) ва Усмони II (1618–22) империяро исён, табаддулоти давлатӣ, фасоди идорию молӣ фаро гирифта, ҳокимияти марказиро ашрофи дарбор дар ҳамдастӣ бо Волидасултон (лақаби модари султон) идора мекарданд. Соли 1632 Муроди IV (ҳукумат 1623–40) модараш Кусум Султон ва ҳаммаслаконашро барканор ва пояҳои давлатдории Усмониёнро барқарор кард. Ӯ соли 1635 ба самти Эрон лашкар кашида, ш-ҳои Табрез, Ереван ва Нахҷувонро ишғол кард. Соли 1639 ҷонибҳои даргир ба аҳдномаи Зуҳоб имзо гузоштанд, ки мувофиқи муқаррароти он Арманистону Озарбойҷон ба қаламрави Эрон ва Ироқ ба ҳайати Империяи Усмонӣ дохил шуданд. Вориси ӯ Иброҳими I (1640–48) ислоҳоти молӣ ва ҳарбӣ гузаронида, шумораи сипоҳиёну яничарҳоро кам кард. Соли 1645 оид ба масъалаи Крит дар байни Империяи Усмонӣ ва Венетсия ҷанги навбатӣ оғоз шуда, то соли 1669 идома ёфт. Дар ин давра мавқеи вазирону рӯҳониён дар ҳукумати марказии Империяи Усмонӣ устувор шуда, Иброҳими I ва баъд ворисаш Иброҳими IV (1648–87) дар натиҷаи табаддулоти яничарҳо сарнагун шуданд. Сулаймони II низ дастнишондаи яничарҳо буд ва ба сиёсат чандон таваҷҷуҳ надошт. Дар аҳди Аҳмади II (1687–91) Усмониён дар муборизаи зидди Империяи Руми Муқаддас шикаст хӯрданд ва Маҷористон аз тобеияти Империяи Усмонӣ хориҷ шуд. Мустафои II (1695–1703) кӯшиш кард, ки рафти амалиёти ҳарбиро ба нафъи Усмониён тағйир диҳад, вале ноком гардид. Мувофиқи аҳдномаи Карловитс (1699) ва сулҳи Константинопол (1700), Морея, Далматсия, Венгрия, Трансилвания, Подолия ва Азов аз қаламрави Империяи Усмонӣ хориҷ шуданд. Соли 1703 Мустафои II дар натиҷаи исёни яничарҳо сарнагун гардид. Дар аҳди Аҳмади III (1703–30) доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ дар заминаи густариши робитаҳои дипломатӣ бо кишварҳои Аврупо (Англия ва Фаронса) рақобати низомиро зидди Руссия шиддат бахшиданд. Усмониён баъди набарди Полтава (1709) ба шоҳи Шветсия Карли XII паноҳгоҳ дода, соли 1710 бар зидди Руссия ҷанг эълон карданд. Ҷанги русу турк (1710–13) ба нафъи Усмониён хотима ёфта, мувофиқи аҳдномаҳои Сулҳи Прут (1711) ва Сулҳи Адрианопол (1713) ш. Азов ва минтақаи соҳили рости дарёи Днепр ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Баъдан Аҳмади III барои устувор кардани мавқеи Империяи Усмонӣ дар баҳри Миёназамин бар зидди Венетсия (1714–18) ва Австрия (1716–18) ҷанг эълон кард. Соли 1718 доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ, Австрия ва Венетсия ба Муоҳадаи сулҳи Пожаревас (шаҳр дар Сербия) имзо гузоштанд, ки шартҳои он барои Усмониён ногувор буданд. Соли 1723 Усмониён дар муқобили тохтутози русҳо шимолу ҷануби Қафқоз, қисми шарқии Гурҷистону Арманистонро ишғол карданд. Соли 1724 намояндагони Руссия ва Империяи Усмонӣ Паймони муайян кардани сарҳадди нуфуз дар Қафқоз ва соҳили баҳри Хазар имзо гузоштанд, ки мувофиқи он, Ардабил, Табрез, Ҳамадон, Кирмоншоҳ, Гурҷистон ва Арманистон ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ гардиданд. Дар замони ҳукмронии Маҳмуди I (1730–54), Усмони III (1754–57), Мустафои III (1757–74) ва Абдулҳамиди I (1774–1789) буҳрони сиёсӣ ва иқтисодии Империяи Усмонӣшиддат ёфта, Усмониён мулкҳои худро дар соҳили баҳри Сиёҳ, Қрим ва Эрон аз даст доданд. Дар асри XVIII иқтидори иқтисодӣ ва низомии Империяи Усмонӣ нисбат ба кишварҳои Аврупо ва Руссия заиф шуда, империяро хатари таназзул фаро гирифт. Доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои барқарор кардани нуфузи ҷаҳонии империя ва устувор кардани ҳокимияти марказӣ ба анҷом додани ислоҳот иқдом карданд, вале яничарҳо ва ашроф бо мақсади ҳифзи имтиёзҳои табақавии худ аз анҷоми ислоҳот худдорӣ карданд. Салими III (1789–1807) пас аз нокомӣ дар ҷанги навбатии русу турк (1787–91) ва шикаст хӯрдани сипоҳиёни усмонӣ дар набардҳои Фокшани ва Римник (1789) ба Аҳдномаи сулҳи Ясск (21.12.1779) имзо гузошт, ки мувофиқи он, хонии Қрим ва Гурҷистон ба Руссия ва Бессарабия, князии Молдова ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Сипас ӯ барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ ва иқтидори ҳарбии империя ба баргузории ислоҳот иқдом кард, ки он дар таърих бо номи «низоми ҷадид» (номи қисмҳои ҳарбии навтаъсис) машҳур аст, вале қисми зиёди ислоҳоти мазкур дар шароити мураккаби вазъи дохилӣ ва хориҷии Империяи Усмонӣ, аз ҷумла тохтутози Наполеон Бонапарт ба Миср (1798), шӯриши якуми сербҳо дар Балкан (1804–13) ва оғози ҷанги навбатии русу турк (1806) татбиқ нашуд. Cолҳои 1807–08 Салими III ва ворисаш Мустафои IV (1807–08) тавассути яничарҳо сарнагун шуда, Маҳмуди II (1808–39) соҳиби тахт гардид. Маҳмуди II барои татбиқи ислоҳоти «низоми ҷадид» чанд мушовири аврупоиро ба дарбор ҷалб карда, низоми муносибатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангии империяро тағйир дод: ба ҷои дастаҳои яничарҳо сипоҳи доимӣ ташкил ёфт; имтиёзи мусулмонону ғайримусулмонон дар хидмати ҳарбӣ ва давлатӣ баробар шуд; барои омода кардани ходимони давлатӣ ва низомӣ мактабу омӯзишгоҳ таъсис ёфт; чопи китоб ва рӯзномаву маҷаллаҳо афзун гардид. Аз ҷониби дигар, Маҳмуди II дар сиёсати хориҷӣ ноком шуд ва нуфузи байналмилалии Империяи Усмонӣ коҳиш ёфт; Усмониён ду бор (1806–12 ва 1828–29) дар ҷанги зидди Руссия шикаст хӯрда, қисми зиёди қаламрави худро дар Балкан, Қафқози Ҷанубӣ, Молдова ва Валахия аз даст доданд; юнониён дар натиҷаи Инқилоби миллӣ-озодихоҳии Юнон (1821–29) аз қаламрави империя хориҷ шуданд; Муҳаммад Алӣ солҳои 1831–33 чанд бор Усмониёнро шикаст дод, аммо кӯшишҳои ӯ барои ишғоли тахти Истанбул натиҷа надоданд. Султон Абдулмаҷид бо номи «Танзимот» ислоҳот ҷорӣ кард ва дар Империяи Усмонӣ сохтмони хатти телеграф ва р. о. сар шуд. Дар Ҷанги Қрим Империяи Усмонӣ ва муттаҳидонаш (Англия ва Фаронса) Руссияро шикаст доданд ва нуфузи кишварҳои аврупоӣ дар дарбори Усмониён афзоиш ёфт. Аз соли 1854 доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои дарёфти қарзҳои имтиёзнок ба кишварҳои аврупоӣ муроҷиат карданд. То соли 1875 ҳаҷми қарзҳои Империяи Усмонӣ ба 5,3 млрд франк расид. Соли 1876 Империяи Усмонӣ муфлис эълон шуд ва намояндагони кишварҳои аврупоӣ иқтисодиёти империяро зери назорати худ гирифтанд. Баъдан Муроди V (30.5. 1876–31.8.1876) зери фишори ҳаракати ҷавонтуркон ба «Қонуни асосӣ» (Конститутсия) имзо гузошт (23.12. 1876), ки мувофиқи он, дар Империяи Усмонӣ парламент таъсис дода шуд. Вориси ӯ – Абдулҳамиди II (1876–1909) зери хатари ҷанги нави русу туркҳо (1877–78) фаъолияти парламент ва амали «Қонуни асосӣ»-ро дар Империяи Усмонӣ манъ кард. Империяи Усмонӣ баъди инқилоби ҷавонтуркон ва Ҷанги якуми ҷаҳонӣ барҳам хӯрд. Ҳоло баъзе намояндагони хонадони Усмониён дар ИМА иқомат доранд ва роҳбари онҳо Усмон Боязид Усмонуғлу мебошад. 

== Низоми идорӣ ва иҷтимоӣ ==
Низоми ҳукумати Усмониён таҳти таъсири унсурҳои давлатдории Салҷуқиёни Рум ва Византия ташаккул ёфта, дар аҳди Орҳан ва Муроди I мукаммал гардид. Роҳбари олии давлат – султон ба ҳокимияти сиёсӣ ва ҳарбӣ роҳбарӣ мекард ва ҳамчун ҳомии шариат бо унвони «ховандгор» ё «худовандгор» низ ёд мешуд. Дар ҳуҷҷатҳо Муроди I бори аввал бо унвони Султони аъзам ё Худовандгор ёд шуда, аврупоиён Боязиди I-ро нахустин императори усмонӣ медонанд. Аз давраи ҳуҷуми Салими II ба Миср (1517) баъзе султонҳои Империяи Усмонӣ расман ба унвони халифа ёд мешуданд. Қудрати мутлақи султонро шариат маҳдуд карда, тамоми тасмимҳои роҳбари давлат дар мувофиқа бо Шайхулислом амалӣ мешуданд. Дарбори Усмониён то давраи истилои Константинопол дар Эдирне қарор дошт, ки аз бинои куҳна ва нав иборат буд. Дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дарбор ба шаҳри Истанбул интиқол ёфт, ки бо номи қасри Тӯпқопӣ машҳур аст. Намояндаи хос ва муовини асосии султон садри аъзам (сарвазир) буд, ки нахуст аз ҳисоби мусулмонони озод ва баъдан аз байни яничарҳо таъйин мешуд. Садри аъзам ба корҳои ташкилоти ҳукумати марказӣ ё девони омӣ – «боби олӣ» роҳбарӣ мекард, 6 вазири дигар ба ӯ итоат мекарданд: дар охири асри XVI шумораи вазирон ба 23 нафар расид. Дар назди садри аъзам девони хосси дигар бо номи девони икиндӣ амал мекард, ки дар кори он раисулкуттоб ва котибон ширкат мекарданд. Ин девон арзу шикояти мардумро баррасӣ мекард. Ҳамчунин, садри аъзам ба кори девони одина (дар рӯзи ҷумъа баргузор мешуд) роҳбарӣ менамуд ва ҳамроҳи қозиаскарии Румило ва Анатолия масъалаҳои шаръиро ҳал мекарданд. Дар Империяи Усмонӣ девон (девони ҳумоюнӣ) дар шакли ҷаласаи васеи вазирону ашрофи олӣ фаъолият карда, ҳафтае чор бор (шанбе, якшанбе, душанбе, сешанбе) даъват мешуд. Садри аъзам ҳамроҳи дигар аъзои девони ҳумоюнӣ – қозиаскарӣ, дафтардор, нишонҷӣ (муҳрдор) ва раисулкуттоб масъалаҳои муҳимми сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодиро баррасӣ намуда, қарори худро ба султон пешниҳод мекард. Масъулияти умури молӣ ва ҳисобдориро аъзои хизонаи султония ба уҳда доштанд. Ҳайати қазоват аз қозии сипоҳ, муфаттиш, қозӣ ва ноиби қозӣ иборат буд. То таъсис ёфтани вазорати корҳои хориҷаи Империяи Усмонӣ (1837) робитаҳои дипломатии Усмониён ғайримунтазам сурат мегирифт, қосидон барои иҷро ва ё ҳалли масъалаҳои мушаххас ба кишварҳои хориҷӣ фиристода шуда, баъди иҷрои ваколатҳо бозпас мегаштанд. Маъмулан, раисулкуттоб қосидонро қабул ва гусел мекард. Империяи Усмонӣ аз ҷиҳати маъмурӣ ба иёлат ва санҷақҳо тақсим мешуд. Империяи Усмонӣ. дар аҳди Муроди III 25 иёлат дошт. Иёлоти Империяи Усмонӣ дар се қитъа ҷойгир шуда, мақоми гуногун доштанд: Макка ва Мадина (аморати Ҳарамайн) ва хонии Қрим мустақил буданд; Тунис ва Алҷазоирро беклербий идора мекард; Валахия ва Молдавия худмухтор буданд. Ҳар як бийлербий (волӣ) мувофиқи шумораи сипоҳиён ва кормандонаш (кадхудо, мактубчӣ, муҳрдор, хизонадор) иқтоъ дошт. Дар Империяи Усмонӣ табақаи ашроф гурӯҳи соҳибимтиёзи ҷомеа буд. Табақаи ашроф аз мардуми мусулмон ва ғайримусулмон (юнониён, романиҳо, славянҳо, венгерҳо, булғориҳо, арманиҳо, албаниҳо, яҳудиён) иборат буд. Мардуми ғайримусулмон ё заммӣ дар қаламрави империя мавқеи худмухтор доштанд ва умури иҷтимоию мазҳабӣ, ҳалли ихтилофот ва ҷамъоварии андозу ҷаримаи онҳо ба уҳдаи ташкилоти диниашон вогузор шуда буд. Ҳамчунин, роҳбарони ташкилоти динии онҳо дар баробари дарбори усмонӣ масъул буданд. Дар асрҳои XV–XVI як гурӯҳи яҳудиён аз Испания ба қаламрави Империяи Усмонӣ муҳоҷират карда, дар соҳаи тиҷорату бинокорӣ мавқеи хос пайдо намуданд. 

== Иқтисодиёт ==
Масъулияти сабти даромаду хароҷот дар империя ба уҳдаи ташкилоти «дафтардория» вогузор шуда буд, ки роҳбари онро дафтардор меномиданд. Ин ташкилот дар назди девони ҳумоюн қарор дошта, дар он ҳуҷҷатҳои сабти даромаду хароҷоти замин ва қарорҳои садри аъзам нигаҳдорӣ мешуданд. Ҳар як вилоят дафтардори худро дошт, ки вазифаи ӯ ҷамъоварии молиёт ва фиристодани он ба хазинаи давлат буд. Дар вилоятҳо даромади заминҳои иқтоъ тавассути девони «дафтари рӯзнома» сабт мешуд, ки роҳбари онро рӯзномачӣ мегуфтанд. Сиккаҳои усмонӣ дар пайравӣ ба Салҷуқиёни Рум ва Византия зарб зада мешуданд, ки вазни комили онҳо ба шаш қирот (тақр. чоряк дирҳам) баробар буд. Дар як тарафи сикка исми султон (бидуни зикри номи падар ва замону макони зарб) ва дар тарафи дигар ибораи шаҳодат зарб меёфт. Қисми зиёди заминҳои корам бо номи «замини амирия» ё давлатӣ дар ихтиёри султон буд, ки ҳамчун иқтоъ вогузор шуда буданд. Заминҳои иқтоъ аз ҷиҳати даромад ба чанд навъ тақсим мешуданд: иқтои хурд ё тимор, ки даромади он тақр. бист ҳазор оқча (воҳиди хурди пули усмонӣ) буд; заомат, ки даромади он зиёда аз бист ҳазор оқча буд; иқтои хос, ки даромади он тақр. сад ҳазор оқчаро ташкил медод, маъмулан, ба афроди хонадони ҳукмрон тааллуқ доштанд. Дар баъзе минтақаҳо заминҳои корам ба ихтиёри фардҳои ҷудогона ё қавм вогузор шуда, онҳо вобаста ба масоҳат ва дараҷаи ҳосилхезии замин солона ба хазинаи давлат андоз месупориданд. 

== Тиҷорат ==
Тохтутози Усмониён дар Аврупо аз ибтидо ба маҳдуд кардани мавқеи иқтисодии венетсиягиҳо ва генуягиҳо дар баҳрҳои Сиёҳ, Эгей ва Миёназамин равона шуда буд. Усмониён дар натиҷаи ҷангҳои тӯлонӣ марказҳои тиҷоратии венетсиягиҳоро дар Юнон (1463–79), баҳри Эгей (1499–1503) ва ҷазираҳои Кипру Крит (1570–1669) соҳиб шуданд. Соли 1484 Усмониён мавқеи худро дар баҳри  Сиёҳ устувор карданд. Тиҷорат дар ин масир дар инҳисори туркҳо, арманиҳо, яҳудиҳо ва юнониҳо қарор гирифт. Усмониён баъдҳо бандарҳои баҳри Сурхро соҳиб шуда, барои фаъолияти тиҷоратии худ дар уқёнуси Ҳинд замина фароҳам оварданд. Бағдод ва Басра марказҳои асосии тиҷоратии Империяи Усмонӣ бо Эрон ва Ҳинд буданд. Дар асрҳои XV–XVI Анатолия ба маркази муҳимми интиқоли молҳои Шарқ ба Полша, Қрим, Руссия ва Сурия табдил ёфт. Дар ин давра Усмониён ба бозорҳои тиҷоратии Аврупо роҳ ёфтанд ва содироти маснуоти пахтагӣ ва пашмӣ афзун гардид. Дар асри XVI фаронсавиҳо (1536), англисҳо (1580), баъдан ҳолландиҳо (1612) ва русҳо (1739) барои тиҷорати мустақил дар қаламрави Империяи Усмонӣ имтиёз пайдо карданд. Дар асри XVII Измир, Алеппо ва Искандария ба маркази тиҷорат табдил ёфтанд. Дар асри XIX дар бозорҳои тиҷоратии Империяи Усмонӣ мавқеи англисҳо устувор гардид. Дар асри XVII шаҳрвандони мусулмон 4%, ғайримусулмон 5% ва хориҷиён 6% боҷ месупориданд.

== Артиш == 
Дар ибтидо асоси артиши Усмониёнро сипоҳи саворон ташкил медод. Саворон таҳти сарварии Санҷақбой дар набардҳо ширкат намуда, дар замони осоиштагӣ ба маҳалли иқомати худ бармегаштанд. Оҳиста-оҳиста горди саворон ба иқтоъдорӣ машғул шуда, маҳорати ҷангии худро аз даст доданд ва ҳукумат ба яничарҳо таваҷҷуҳ зоҳир кард. Ҳамзамон, Усмониён низоми сафарбаркунии сарбозонро аз миёни мардуми ғайримусулмони империя бо номи девширма ба роҳ монда, бовар доштанд, ки ин сипоҳиён нисбат ба султон садоқати бештар нишон медиҳанд. Қисми дигари сипоҳиёни усмонӣ бо номи ҷебеҷӣ машҳур буданд, ки ҳангоми ҷанг аслиҳаи ҳарбиро ба маҳалли набард интиқол дода, дар замони осоиш аслиҳахонаро муҳофизат мекарданд. Шумораи ҷебеҷиҳо тақрибан 3 ҳазор буд. Дастаҳои ғарибони пиёда (шумораашон тақрибан 20 ҳазор), ки дар майдони набард аз ду ҷониб (чапу рост) чатри султонро муҳофизат мекарданд, аз ҷонфидоён ба ҳисоб мерафтанд. Волиёни усмонӣ неруҳои хосси худро доштанд, ки моҳонаашон аз даромади заминҳо пардохт мешуд. Усмониён, ки аз ибтидо ба тӯпхона ва занбӯрак таваҷҷуҳ зоҳир карда буданд, дар набарди майдони Косово (1389) бори аввал ба ҷои манҷаниқ аз тӯп истифода намуданд. Тӯпхонаи асосии Усмониён дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дар Истанбул бунёд ёфт ва дар асри 19 шумораи тӯпчиён тақр. ба 5 ҳазор нафар расид. Тӯпҳои усмонӣ бо номи шаика, ҳавоӣ, зарбазан, шоҳӣ, калонбарно ва қалъакӯб машҳур буданд. Усмониён дар баҳру уқёнус низ мавқеи устувор доштанд ва шумораи киштиҳои ҳарбии онҳо дар аҳди Сулаймони Қонунӣ тақрибан ба 300 адад расид. Дар ин давра ҳокими Алҷазоир Хайруддини Барбарос сардори флоти Усмониён (капуданпошо) таъйин шуд ва мавқеи империя дар б. Миёназамин устувор гардид. Корхонаҳои асосии киштисозӣ дар Истанбул ва Галлипол ҷойгир буданд. Дар ибтидо флоти Усмониён аз заврақҳои белдор ва киштиҳои бодбондор иборат буд. Флоти усмониҳо дар замони салтанати Абдулазиз пас аз Британияи Кабир ва Фаронса бузургтарин флоти баҳрӣ буд. 27 апрели 1912 Усмониён аввалин бор аз ҳавопаймои ҷангӣ истифода карданд. Соли 1916 сипоҳи ҳарбӣ-ҳавоии турк (таъсис, 1909) тақр. 90 ҳавопаймо дошт, ки аксари онҳо истеҳсоли Фаронса ва Олмон буданд.

== Демография == 
Дар ибтидои асри 19 аҳолии Империяи Усмонӣ тақр. 25–32 млн нафар буд (дар Аврупо – 10 млн нафар, Осиё – 11 млн нафар, Африқо – 3 млн нафар). Соли 1914 қаламрави Империяи Усмонӣ се баробар хурд гардида, аҳолии он 18,5 млн нафарро ташкил медод. Солҳои охири мавҷудияти Империяи Усмонӣ дарозумрии миёнаи аҳолӣ тақрибан ба 50 сол мерасид. Соли 1785 бар асари бемории вабо аз шаш як ҳиссаи аҳолии Мисри усмонӣ талаф шуд.

== Илму фарҳанг ==
Тамаддуни усмонӣ дар заминаи омезиши унсурҳои фарҳанги арабӣ, эронӣ, византиягӣ ва аврупоӣ ташаккул ёфта буд. Забони расмии империя усмонӣ буда, таҳти таъсири форсӣ ва арабӣ қарор дошт. Ақаллиятҳои миллӣ ба забонҳои курдӣ, арманӣ, оромии нав, понтӣ, албанӣ, юнонӣ, сербӣ, булғорӣ ва аруминӣ гуфтугӯ мекарданд. Мактубҳои расмии Усмониён ба давлатҳои Эрон (то набарди Чолдирон), Ҳинд ва Осиёи Марказӣ ба забони форсӣ навишта мешуданд. Забони форсӣ то давраи қабули алифбои лотинӣ дар мадрасаҳои Империяи Усмонӣ таълим дода мешуд. Осори адабӣ ба забони форсӣ ва китобҳои динӣ бо арабӣ таълиф мешуданд. Адабиёти девонӣ ё классикии усмонӣ дар заминаи адабиёти форсӣ ва арабӣ ташаккул ёфта, жанрҳои гуногун дошт: зарбулмасалу мақол, латифа, ҳикоя, ривоят, ғазал, қасида, маснавӣ ва достон. Аз соли 1453 шаҳри Истанбул ба маркази илмӣ-фарҳангии Усмониён табдил ёфт. Шоҳзодагони усмонӣ Боязиди II, султон Ҷам, Салими II ва Сулаймони Қонунӣ табъи шоирӣ доштанд. Муҳаммади Фотеҳ, ки пуштибони аҳли илму адаб буд, ҳангоми фатҳи Константинопол шеъри форсии зеринро замзама мекард:
{{иқтибоси академикӣ|&lt;poem&gt;
Бум навбат мезанад бар торами Афросиёб,
Пардадорӣ мекунад дар қасри Қайсар анкабут.
&lt;/poem&gt;|сарчашма=}}
Муҳаммади Фотеҳ ҳангоми мусофирати Ҷомӣ ба Макка ӯро тавассути Хоҷа Атоуллоҳи Кирмонӣ ба Истанбул даъват кард, вале шоир аз қабули ин пешниҳод худдорӣ намуд. Боязиди II низ ҳамчун ҳомии шеъру адаб бо Ҷомӣ мукотиба дошт. Ҷомӣ дафтари севвуми «Силсилату-з-заҳаб»-ро ба ӯ бахшидааст. Дар дарбори Муҳаммади Фотеҳ шоирони соҳибдевони форсизабон Ҳомидии Исфаҳонӣ ва Қабулӣ, таърихнигор Аҳмади Румӣ (муаллифи «Беҳҷату-т-таворих») ва риёзидон Мулло Алии Қушчӣ (аз Самарқанд) эътибори баланд доштанд. Пас аз набарди Чолдирон як қисми намояндагони илму адаби Хуросону Мовароуннаҳр бо ташвиқи Салими II ба Истанбул рафтанд, ки намунаи ашъори онҳо дар тарҷумаи форсии «Маҷолису-н-нафоис»-и Ҷомӣ (тарҷумон Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ) боқӣ мондааст. Баъзе аз ин шоирон, аз қабили Латифии Ардабилӣ, Фатҳуллоҳи Котиб, Ноҷии Кирмонӣ, Аминии Самарқандӣ, Абдуллоҳи Шабистарӣ, Алиакбари Хатоӣ, Шайх Фатҳуллоҳ, Адоии Шерозӣ, Басирии Хуросонӣ ва Фахри Халхолӣ баъди адои ҳаҷ, ба сабаби баста будани марзи байни Усмониён ва Сафавиён тариқи Дашти Қипчоқ ба Истанбул рафта буданд. Қаҳрамони асосии фолклори усмониҳо Хоҷа Насруддин буд. Хусусияти асосии насри усмониҳо воқеиятнигорӣ буда, то асри XIX дар он ҳикояҳои тахайюлӣ ба назар намерасанд, ҳатто дар фолклор ва назми онҳо хаёлпардозӣ бисёр нодир аст. Маъруфтарин намояндагони насри ин адабиёт Аҳмад-пошо, Наҷотӣ, Ошиқ-пошо, Синон-пошо мебошанд. Асосгузорони назми девонӣ, ки дар пайравӣ ва тарҷумаи ашъори арабу форс ба вуҷуд омадааст, Аҳмади Доӣ ва Ғозӣ Бурҳонуддин (асрҳои XIII–XIV) ба ҳисоб рафта, ашъори худро дар вазнҳои ҳиҷоӣ, оҳангӣ ва арӯз эҷод кардаанд. Бузургтарин шоири адабиёти классик Бакӣ (1526–1600) буд. Шоирони машҳури дигар ба мисли Нафъӣ (1582–1636) ва Яҳё Афандӣ (1552–1644) дар ашъори худ васфи табиат ва эҳсосоти шахсии худро ҷо додаанд. Дар асрҳои XVI–XVII сабки ҳиндӣ тавассути Фузулӣ, Бакӣ, Юсуф Набӣ, шайх Ғолиб, Авлиё Чалабӣ ва дигарон ба адабиёти усмонӣ роҳ ёфт. Насри давраи Усмониён таҳти таъсири сиёсати дарбор қарор дошт. Дар Империяи Усмонӣ фарҳангнависӣ ривоҷ ёфта, дар ин давра якчанд фарҳанги форсӣ ба туркӣ таълиф шуданд: «Лисону-л-Аҷам»-и Ҳасани Ҳалабӣ, «Саҳоҳу-л-аҷмия»-и Муҳаммад ибни Миралӣ, «Луғати Ҳалимӣ»-и Лутфуллоҳ ибни Юсуф Ҳалимӣ, «Силату-л-мақосид»-и Хатиб Рустами Мавлавӣ ва «Туҳфаи шоҳидӣ»-и Шоҳидии Қуниявӣ. Дар дарбори Усмониён ба китобҳои «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Балхӣ, «Гулистон»-у «Бӯстон»-и Саъдии Шерозӣ, «Баҳористон»-и Ҷомӣ ва ғайра чандин шарҳ навишта шуд. Усмониён ба таърихнигории дарборӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда, барои сабти воқеаҳои аҳди худ дар дарбор мансаби шоҳномачӣ таъсис доданд. Дар аҳди Усмониён асарҳои зиёди таърихӣ таълиф шуданд: «Беҳҷату-т-таворих»-и Шукруллоҳ, «Хункорнома»-и Маолӣ, «Ғазономаи Рум»-и Кошифӣ, «Таърихи Оли Усмон»-и Ибни Камол Пошозода, «Сулаймоннома»-и Кашфӣ ва ғ. Бузургтарин осори тасаввуфии туркҳои усмонӣ маснавии Ошиқ-пошо бо номи «Ғарибнома» мебошад. Адабиёти Аврупо тавассути Алӣ Азиз Гиридӣ (асри 18) ба И. У. роҳ ёфт. Охирин намояндаи маъруфи адабиёти Усмониён Намик Камол (асри XIX) дониста шудааст.

== Ҳунармандӣ ва меъморӣ ==
Дар Империяи Усмонӣ зери таъсири анъанаҳои фарҳангии Салҷуқиёни Рум, Византия, Атобакони Анатолия ва Темуриён ташаккул ёфта буд. Аз давраи ҳукмронии Муҳаммади II дар дарбори Усмониён ниҳоди «Наққошхона» амал мекард, ки он ҷо хаттотон, наққошон ва саҳҳофон ба ороиши нусхаҳои хаттӣ, кашидани тарҳҳо, кандакорӣ, наққошӣ, кошикорӣ ва катибанигорӣ машғул буданд. Солҳои 1451–1520 ҳунармандони бисёре аз Шероз, Табрез, Ҳирот, Димишқ ва Бағдод ба Истанбул даъват шуда, нусхаҳои хаттиро бо равиши мактабҳои минётурии Ҳирот ва Табрез ороиш медоданд. Дар «Наққошхона» аввалан осори классикии форсӣ, аз ҷумла «Мантиқу-т-тайр»-и Аттор, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Калила ва Димна» бо минётурҳо тазйин шуданд. Аз асри 16 дар ороиши нусхаҳои хаттӣ тасвири рӯйдодҳои муосир, аз ҷумла маросими дарборӣ, фатҳи қалъа ва пирӯзиҳо роҳ ёфтанд, ки авҷи қудрати сиёсии Империяи Усмонӣро муаррифӣ мекарданд. Дар ибтидо хушнависони усмонӣ аз навъҳои гуногуни хатҳои шашгона (муҳаққақ, райҳон, сулс, насх, риқоъ, тавқеъ) истифода мебурданд. Дар асрҳои XVII–XVIII истифодаи хатҳои муҳаққақ, райҳон, насх маҳдуд шуда, ба ҷои онҳо хатти девонӣ маъмул гардид. Хатти риқоъ барои навиштани ҳуҷҷатҳо истифода мешуд. Дар Империяи Усмонӣ мактабҳои хушнависии Шайх Ҳамдуллоҳ (1429–1520), Аҳмади Қараҳисорӣ (1469–1556), Ҳофиз Усмон (1642–98) ва Мустафо Роқим (1758–1826) машҳур буданд. Меъмории усмонӣ зери таъсири унсурҳои меъмории кишварҳои Шарқ ва Византия ташаккул меёфт. Он дар марҳалаи аввал (1350–1450) хусусияти маҳаллӣ дошта, тарҳу наққошии онҳо гуногун буданд. Бинои муҳташами ин давра – Улу ҷомеъ аз 20 утоқ иборат буд, ки ҳар кадом гунбади алоҳидаи ҳирамшакл доштанд. Дар авҷи тараққии И. У. тарҳ ва наққошии меъмории усмонӣ, аз ҷумла гунбадҳои бузург, манораҳои баланд ва саҳнҳои сутунбандишуда таҳти таъсири калисои Софияи Муқаддас қарор доштанд. Солҳои 1453–81 бо роҳбарии Хоҷа Меъмор Синон (1490–1588) дар Истанбул тақр. 210 масҷид, 24 мадраса, 32 ҳаммоми умумӣ, 12 бозору мусофирхона қомат афрохт. Дар асрҳои 17–18 аксари биноҳои муҳташами усмонӣ, аз ҷумла масҷиди Нури Усмония ва қасри Долмабоғча, зери таъсири меъмории аврупоӣ бунёд шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Империяи Усмонӣ |8|муаллиф= С. Ҳусайнов. }}
[[Гурӯҳ:Давлатҳои пешин]]
[[Гурӯҳ:Империяҳо]]</text>
      <sha1>h2w47jexvlkmhmwj4940308h5ek0c13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имперфект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331885</id>
    <revision>
      <id>1475028</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Имперфект''' (аз лот. imperfectum – ба охир нарасида, қатъ нагардида, номукаммал, нотамом), шакли феъл, ки амали дар замони гузашта бавуқӯъомада ё ҳолати ба амал омадан ва ё такрор шудани онро бе ишора ба лаҳзаи анҷомрасӣ ё қатъ гардиданаш ифода мекунад. Имперфект д...</comment>
      <origin>1475028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1042" sha1="trpvdwyu8p3vmxa1m5j5ld75a9tu8zl" xml:space="preserve">'''Имперфект''' (аз лот. imperfectum – ба охир нарасида, қатъ нагардида, номукаммал, нотамом), шакли феъл, ки амали дар замони гузашта бавуқӯъомада ё ҳолати ба амал омадан ва ё такрор шудани онро бе ишора ба лаҳзаи анҷомрасӣ ё қатъ гардиданаш ифода мекунад. Имперфект дар шакли замони гузаштаи ҳикоягии феъли забони тоҷикӣ ба назар мерасад: мехондам, мерафтам, мебурдам ва ғайра Дар забонҳои ҳиндуаврупоӣ, забонҳои славянӣ ва ғайра хеле маъмул аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Имперфект |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Забоншиноси]]
[[Гурӯҳ:Грамматика]]
[[Гурӯҳ:Феъл]]
[[Гурӯҳ:Замонҳои феъл]]</text>
      <sha1>trpvdwyu8p3vmxa1m5j5ld75a9tu8zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импетиго</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331886</id>
    <revision>
      <id>1475029</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Беморӣ}} '''Импетиго''' (лот. Impetigo, аз impeto – ҳамла, зарар расондан), рихинак, бемории сироятии пӯст, ки ангезандааш стрептококкҳо ва стафилококкҳо мебошанд. Ба пайдоиши Импетиго осебҳои хурд ва риоя накардани тозагии пӯст, заиф будани масуният, ихтилоли мубодил...</comment>
      <origin>1475029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="69e2mcf2p4d20eigzp69zndznz61mig" xml:space="preserve">{{Беморӣ}}
'''Импетиго''' (лот. Impetigo, аз impeto – ҳамла, зарар расондан), рихинак, бемории сироятии пӯст, ки ангезандааш стрептококкҳо ва стафилококкҳо мебошанд. Ба пайдоиши Импетиго осебҳои хурд ва риоя накардани тозагии пӯст, заиф будани масуният, ихтилоли мубодилаи моддаҳо (масалан диабети қанд) ва ғайра мусоидат менамоянд.
Импетиго ду навъ – стрептококкӣ ва стрептостафилококкӣ мешавад. Импетигои стрептоккокӣ бештар дар кӯдакон ба назар мерасад. Дар пӯсти рӯй ва дасту по рихинакҳои қутрашон то 10 мм (обияти тирагун доранд) пайдо мешаванд. Онҳо зуд кафида, баъди шифо ёфтанашон изҳои даргузар боқӣ мегузоранд. Импетигои стрептостафилококкӣ рихинакҳои иборат аз обияти сабзи зардча ва карахши зардобӣ мебошанд. Импетиго бо табу тасфи андак, дар кӯдакон бо нишонаҳои нефрити музмин падид меояд.
Муолиҷа: маҳлули сабзи бриллиантӣ (зеленка), фукорсин ва генсианвиолет, марҳамҳои зиддибактериявӣ, хамираҳо, афканишоти фаробунафш, антибиотикҳо; ба гирди рихинакҳо молидани маҳлули 2%-и спирти салитсилат. Пешгирӣ: риояи беҳдошти пӯст, ҷудо нигоҳ доштани бемор.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импетиго |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:тиб]]
[[Гурӯҳ:беморӣ]]</text>
      <sha1>69e2mcf2p4d20eigzp69zndznz61mig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475030</id>
      <parentid>1475029</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="puooadgl9ac42vbxgf38nuvvtnvw4d1" xml:space="preserve">{{Беморӣ}}
'''Импетиго''' (лот. Impetigo, аз impeto – ҳамла, зарар расондан), рихинак, бемории сироятии пӯст, ки ангезандааш стрептококкҳо ва стафилококкҳо мебошанд. Ба пайдоиши Импетиго осебҳои хурд ва риоя накардани тозагии пӯст, заиф будани масуният, ихтилоли мубодилаи моддаҳо (масалан диабети қанд) ва ғайра мусоидат менамоянд.

Импетиго ду навъ – стрептококкӣ ва стрептостафилококкӣ мешавад. Импетигои стрептоккокӣ бештар дар кӯдакон ба назар мерасад. Дар пӯсти рӯй ва дасту по рихинакҳои қутрашон то 10 мм (обияти тирагун доранд) пайдо мешаванд. Онҳо зуд кафида, баъди шифо ёфтанашон изҳои даргузар боқӣ мегузоранд. Импетигои стрептостафилококкӣ рихинакҳои иборат аз обияти сабзи зардча ва карахши зардобӣ мебошанд. Импетиго бо табу тасфи андак, дар кӯдакон бо нишонаҳои нефрити музмин падид меояд.

== Муолиҷа ==
маҳлули сабзи бриллиантӣ (зеленка), фукорсин ва генсианвиолет, марҳамҳои зиддибактериявӣ, хамираҳо, афканишоти фаробунафш, антибиотикҳо; ба гирди рихинакҳо молидани маҳлули 2%-и спирти салитсилат. Пешгирӣ: риояи беҳдошти пӯст, ҷудо нигоҳ доштани бемор.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импетиго |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:тиб]]
[[Гурӯҳ:беморӣ]]</text>
      <sha1>puooadgl9ac42vbxgf38nuvvtnvw4d1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475031</id>
      <parentid>1475030</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2097" sha1="aixffyjrzunwy2b0p74mwbmhiesh42o" xml:space="preserve">{{Беморӣ}}
'''Импетиго''' (лот. Impetigo, аз impeto – ҳамла, зарар расондан), рихинак, бемории сироятии пӯст, ки ангезандааш стрептококкҳо ва стафилококкҳо мебошанд. Ба пайдоиши Импетиго осебҳои хурд ва риоя накардани тозагии пӯст, заиф будани масуният, ихтилоли мубодилаи моддаҳо (масалан диабети қанд) ва ғайра мусоидат менамоянд.

Импетиго ду навъ – стрептококкӣ ва стрептостафилококкӣ мешавад. Импетигои стрептоккокӣ бештар дар кӯдакон ба назар мерасад. Дар пӯсти рӯй ва дасту по рихинакҳои қутрашон то 10 мм (обияти тирагун доранд) пайдо мешаванд. Онҳо зуд кафида, баъди шифо ёфтанашон изҳои даргузар боқӣ мегузоранд. Импетигои стрептостафилококкӣ рихинакҳои иборат аз обияти сабзи зардча ва карахши зардобӣ мебошанд. Импетиго бо табу тасфи андак, дар кӯдакон бо нишонаҳои нефрити музмин падид меояд.

== Муолиҷа ==
маҳлули сабзи бриллиантӣ (зеленка), фукорсин ва генсианвиолет, марҳамҳои зиддибактериявӣ, хамираҳо, афканишоти фаробунафш, антибиотикҳо; ба гирди рихинакҳо молидани маҳлули 2%-и спирти салитсилат. Пешгирӣ: риояи беҳдошти пӯст, ҷудо нигоҳ доштани бемор.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импетиго |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:тиб]]
[[Гурӯҳ:беморӣ]]</text>
      <sha1>aixffyjrzunwy2b0p74mwbmhiesh42o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импичмент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331887</id>
    <revision>
      <id>1475032</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Импичмент''' (англ. impeachment ‒ нобоварӣ, лот. impedivi ‒ монеъ шуд, пешгирӣ кард), тартиби махсуси амалигардонии ҷавобгарии шахсони мансабдор; гунаҳкоркунии судии шахсони мансабдор то сардори давлат, бо оқибати аз вазифа озод кардани онҳо барои кирдори ҷиноӣ. Айбд...</comment>
      <origin>1475032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5944" sha1="liclo7a115qkxi1moeqrnnmul0m11ai" xml:space="preserve">'''Импичмент''' (англ. impeachment ‒ нобоварӣ, лот. impedivi ‒ монеъ шуд, пешгирӣ кард), тартиби махсуси амалигардонии ҷавобгарии шахсони мансабдор; гунаҳкоркунии судии шахсони мансабдор то сардори давлат, бо оқибати аз вазифа озод кардани онҳо барои кирдори ҷиноӣ. Айбдоркунӣ дар ҷараёни Импичмент, чун қоида, дар ҳолате сурат мегирад, ки шахс сарфи назар аз риоя кардан ё накардани ҳадди ваколатҳои хидматии худ, амали ғайриқонунӣ содир кардааст. Ҳангоми баррасии парванда мақоми поинии парламент нақши камераи судиро иҷро намуда, айбномаро ба мақоми мансабдори дахлдор пешниҳод мекунад. Парвандаи баррасишуда ба палатаи болоии парламент пешниҳод ва дар коллегияи судӣ муҳокима мешавад. Ҳукми баровардаи палатаи болоӣ, маъмулан, бо овоздиҳии аксарияти вакилон (масалан, дар ИМА – 2/3 овозҳо) қабул мешавад. 
Мафҳуми Импичмент дар Англия (асри 14) ҳамчун воситаи мубориза ба муқобили шиканҷаи маҳбусони подшоҳӣ пайдо шудааст. Дар таърихи Британия Импичмент бори охир соли 1806 татбиқ шудааст. Мафҳуми Импичмент аз қонунгузории англисҳо ба конститутсияи ИМА гузашта, пешбарии айбдоркунӣ дар назди Сенат аз тарафи палатаи поинӣ ба муқобили шахсони мансабдори федералӣ, то судяҳо ва президентро ифода мекард. Чунин меъёр дар ҳар иёлат барои губернатор ва дигар шахсони мансабдор муқаррар шудааст. Палатаи болоӣ зинаи судӣ буда, президент ҳуқуқ надорад аз рӯи ҳукми Сенат бахшиши ҷазо эълон намояд. Импичмент ба маънои қаблиаш танҳо давраи аввали марҳалаи барканорӣ аз мансаб бино бар содир кардани ҷиноят буд, аммо дар замони муосир (ҳатто дар мамлакатҳои низоми ҳуқуқиашон англосаксонӣ) Импичмент тамоми марҳалаи барканорӣ аз мансабро фаро мегирад.
Дар ИМА се ҳолати Импичменти сардори давлат маълум аст: Импичменти Э. Ҷонсон – бо сабаби ғайриқонунӣ аз вазифа озод кардани вазири ҳарбӣ (1868), Импичменти Р. Никсон – барои барангехтани моҷарои сиёсӣ (1974) ва Б. Клинтон – бино бар нишондоди бардурӯғ ва монеъшавӣ ба татбиқи адолати судӣ (1998–99). Ҷонсон ва Клинтонро Сенат сафед кард, аммо Никсон то баррасии парванда аз тарафи Сенат истеъфо дод. Дар як қатор кишварҳои дорои шакли идораи ҷумҳуриявӣ Импичмент пеш аз ҳама ба сарвари давлат (президент), дар ҳолати хиёнат ба ватан ва вайрон кардани конститутсия татбиқ мешавад. Дар ИМА Импичмент метавонад нисбат ба ҳамаи ходимони давлатӣ расман истифода шавад. Дар Федератсияи Руссия Импичмент ба маънои озод кардани Президенти Федератсияи Руссия аз вазифа аст, ки аз тарафи Маҷлиси Федералӣ тибқи меъёри Конститутсияи Федератсияи Руссия татбиқ мешавад. Дар як қатор давлатҳо Импичментро мақомоти олии судӣ, масалан, Суди конститутсионӣ (Олмон, Италия, Булғория), Суди Олӣ (Португалия, Финляндия, Руминия), палатаи болоии адолат (Фаронса) татбиқ мекунанд.
Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон расмиёти Импичмент танҳо ба мансаби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дахл дорад. «Президент ҳуқуқи дахлнопазирӣ дорад. Дахлнопазирии Президент дар сурати аз тарафи ӯ содир шудани хиёнат ба давлат дар асоси хулосаи Суди конститутсионӣ ва бо тарафдории аз се ду ҳиссаи шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ ва вакилони Маҷлиси намояндагон, ки ҳар яке аз онҳо дар алоҳидагӣ овоз медиҳанд, бекор карда мешавад» (Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, моддаи 72).
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импичмент |8|муаллиф= Ф. Ҷабборов }}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>liclo7a115qkxi1moeqrnnmul0m11ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импликатсия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331888</id>
    <revision>
      <id>1475035</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Импликатсия''' (лот. implicate – бофт, печиш), амали мантиқие, ки ду гуфторро тавассути бандакҳои мантиқии «агар …, он гоҳ…» («Агар Р бошад, он гоҳ Q аст») пайваст карда, маънии мураккаб ҳосил менамояд. Импликатсияро дар мантиқ бо тариқи рамзӣ тавассути формулаи pq...</comment>
      <origin>1475035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6779" sha1="bjupbtyplann7i8pl3sr0rawakyvlhr" xml:space="preserve">'''Импликатсия''' (лот. implicate – бофт, печиш), амали мантиқие, ки ду гуфторро тавассути бандакҳои мантиқии «агар …, он гоҳ…» («Агар Р бошад, он гоҳ Q аст») пайваст карда, маънии мураккаб ҳосил менамояд. Импликатсияро дар мантиқ бо тариқи рамзӣ тавассути формулаи pq ё p&gt;q ифода менамоянд, ки ин ҷо ҳарфи р антеседент (муқаддам), q – консеквент (толӣ) ва ё &gt; маънои «бармеояд»-ро дорад, яъне аз гуфтори р гуфтори q бармеояд. Дар Импликатсия ифодае, ки пас аз калимаи «агар» меояд, антеседент ва ифодаи пас аз ҳиссачаи «он гоҳ» ё «пас» омадаро консеквент гӯянд. Барои ошкор кардани моҳияти И. лозим меояд, ки фарқи байни қазияҳои шартӣ дар мантиқи анъанавӣ ва Импликатсия ё гуфтори шартӣ дар мантиқи риёзӣ ошкор карда шавад.
Дар фаъолияти ҳаррӯзаи одамон, ки мувофиқи қоидаву қонунҳои анъанавӣ сурат мегирад, бандакҳои «агар…, он гоҳ…» вобастагии ин ё он зуҳуротро ба зуҳуроти дигар инъикос менамоянд. Масалан, «Агар борон борад, он гоҳ замин тар мешавад» ё «Агар ҷисм гарм карда шавад, он гоҳ ҳаҷми вай васеъ мешавад». Дар қисми аввал (асос)-и қазияҳои мазкур шарте гуфта шудааст, ки ҳангоми риоя шудани он қисми дуввум (натиҷа)-и қазияҳои шартӣ ҳақ ё дуруст мебошанд. Ин ҷо ҳар ду қисм (ҷузъ)-и қазияҳо ҳам аз рӯи шакл ва ҳам аз рӯи мазмун ё маъно бо якдигар алоқаманданд. Ҳақ ё дурӯғ будани қазияи шартӣ ба мазмуни қазияҳои содаи таркибӣ вобаста мебошад. Яъне ҳангоми ҳақ будани асос натиҷа низ ҳақ аст; ҳангоми дурӯғ будани асос на ҳама вақт гуфтан мумкин аст, ки натиҷа дурӯғ мебошад; агар натиҷа ҳақ бошад, гуфтан мумкин нест, ки асос ҳақ аст; агар натиҷа дурӯғ бошад, пас асос низ дурӯғ аст.
Мантиқи риёзӣ истифодаи Импликатсияи гуфторро хеле осон намуд. Фарқи байни Импликатсия дар мантиқи анъанавӣ ва муосир аз он иборат аст, ки дар мантиқи анъанавӣ бо ифодаҳои «агар…, он гоҳ…» робитаи сабабӣ байни зуҳурот ба эътибор гирифта мешавад. Дар мантиқи муосир, хусусан дар алгебраи гуфтор, Импликатсия чунин тавсиф меёбад: Импликатсия дар се ҳолат, яъне ҳангоми ҳақ будани ҳам асосу ҳам натиҷа, ҳангоми дурӯғ будани ҳам асосу ҳам натиҷа доимо ҳақ буда, танҳо ҳангоми ҳақ будани асос ва дурӯғ будани натиҷа дурӯғ мебошад. Ҳангоми дурӯғ будани антеседент – «консеквент» – «калима бо ҳарфи калон навишта шудааст» метавонад бо ҳарфи калон навишта шавад, чунки калима метавонад исми хос бошад, бино бар ин, қазияи шартӣ ҳақ мешавад; ҳангоми дурӯғ будани антеседент – «калима дар аввали ҷумла наомадааст» ва дурӯғ будани консеквент – «калима бо ҳарфи калон навишта шудааст», қазияи шартӣ ҳамеша ҳақ мешавад, зеро аз фикри дурӯғ бояд фикри дурӯғ барояд. Ниҳоят, ҳангоми ҳақ будани антеседент ва дурӯғ будани консеквент қазияи шартӣ дурӯғ мешавад. Масалан, «Калима дар аввали ҷумла омадааст», лекин «вай бо ҳарфи калон навишта нашудааст», дар чунин ҳолат бо қоидаҳои сарфу наҳви забони тоҷикӣ зид мебошад. 
Мутафаккирони асримиёнагии форс-тоҷик ба монанди Абунасри Форобӣ, Абуалӣ ибни Сино, Насируддини Тӯсӣ, Котибии Қазвинӣ, Фахруддини Розӣ, Қутбуддини Розӣ ва дигарон ҳангоми баррасии қазияҳои шартӣ ва дар ҳамин асос қиёсоти шартӣ, Импликатсияро хеле нозукбинона истифода карда, мавриди баррасӣ қарор доданд. Онҳо дар кадом ҳолат ҳақ ва дар кадом ҳолат дурӯғ шудани Импликатсияро таҳлилу таҳқиқ карда, онро «лузум» номиданд. Мафҳуми «лузум» яке аз мафҳумҳои бунёдии таълимоти онҳо нисбат ба қазияҳои шартӣ ва назарияи қиёсот ба шумор меравад.
Дар мантиқи муосир, пеш аз ҳама, се навъи Импликатсияро фарқ мекунанд: Импликатсияи моддӣ, шаклӣ ва қатъӣ. Дар ҳар навъи Импликатсия ҳангоми муайян кардани онҳо ғояи Импликатсияи моддӣ бартарӣ дорад, чунки новобаста ба таърифоти гуногуни Импликатсия, дар ниҳояти кор тамоми онҳо ба Импликатсияи моддӣ анҷом меёбанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импликатсия |8|муаллиф= Н. Сайфуллоев}}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>bjupbtyplann7i8pl3sr0rawakyvlhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475036</id>
      <parentid>1475035</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6854" sha1="1u02kt0inw3w4dxsrogt1oftew8dmln" xml:space="preserve">'''Импликатсия''' (лот. implicate – бофт, печиш), амали мантиқие, ки ду гуфторро тавассути бандакҳои мантиқии «агар …, он гоҳ…» («Агар Р бошад, он гоҳ Q аст») пайваст карда, маънии мураккаб ҳосил менамояд. Импликатсияро дар мантиқ бо тариқи рамзӣ тавассути формулаи pq ё p&gt;q ифода менамоянд, ки ин ҷо ҳарфи р антеседент (муқаддам), q – консеквент (толӣ) ва ё &gt; маънои «бармеояд»-ро дорад, яъне аз гуфтори р гуфтори q бармеояд. Дар Импликатсия ифодае, ки пас аз калимаи «агар» меояд, антеседент ва ифодаи пас аз ҳиссачаи «он гоҳ» ё «пас» омадаро консеквент гӯянд. Барои ошкор кардани моҳияти импликатсия лозим меояд, ки фарқи байни қазияҳои шартӣ дар мантиқи анъанавӣ ва Импликатсия ё гуфтори шартӣ дар мантиқи риёзӣ ошкор карда шавад.
Дар фаъолияти ҳаррӯзаи одамон, ки мувофиқи қоидаву қонунҳои анъанавӣ сурат мегирад, бандакҳои «агар…, он гоҳ…» вобастагии ин ё он зуҳуротро ба зуҳуроти дигар инъикос менамоянд. Масалан, «Агар борон борад, он гоҳ замин тар мешавад» ё «Агар ҷисм гарм карда шавад, он гоҳ ҳаҷми вай васеъ мешавад». Дар қисми аввал (асос)-и қазияҳои мазкур шарте гуфта шудааст, ки ҳангоми риоя шудани он қисми дуввум (натиҷа)-и қазияҳои шартӣ ҳақ ё дуруст мебошанд. Ин ҷо ҳар ду қисм (ҷузъ)-и қазияҳо ҳам аз рӯи шакл ва ҳам аз рӯи мазмун ё маъно бо якдигар алоқаманданд. Ҳақ ё дурӯғ будани қазияи шартӣ ба мазмуни қазияҳои содаи таркибӣ вобаста мебошад. Яъне ҳангоми ҳақ будани асос натиҷа низ ҳақ аст; ҳангоми дурӯғ будани асос на ҳама вақт гуфтан мумкин аст, ки натиҷа дурӯғ мебошад; агар натиҷа ҳақ бошад, гуфтан мумкин нест, ки асос ҳақ аст; агар натиҷа дурӯғ бошад, пас асос низ дурӯғ аст.

Мантиқи риёзӣ истифодаи Импликатсияи гуфторро хеле осон намуд. Фарқи байни Импликатсия дар мантиқи анъанавӣ ва муосир аз он иборат аст, ки дар мантиқи анъанавӣ бо ифодаҳои «агар…, он гоҳ…» робитаи сабабӣ байни зуҳурот ба эътибор гирифта мешавад. Дар мантиқи муосир, хусусан дар алгебраи гуфтор, Импликатсия чунин тавсиф меёбад: Импликатсия дар се ҳолат, яъне ҳангоми ҳақ будани ҳам асосу ҳам натиҷа, ҳангоми дурӯғ будани ҳам асосу ҳам натиҷа доимо ҳақ буда, танҳо ҳангоми ҳақ будани асос ва дурӯғ будани натиҷа дурӯғ мебошад. Ҳангоми дурӯғ будани антеседент – «консеквент» – «калима бо ҳарфи калон навишта шудааст» метавонад бо ҳарфи калон навишта шавад, чунки калима метавонад исми хос бошад, бино бар ин, қазияи шартӣ ҳақ мешавад; ҳангоми дурӯғ будани антеседент – «калима дар аввали ҷумла наомадааст» ва дурӯғ будани консеквент – «калима бо ҳарфи калон навишта шудааст», қазияи шартӣ ҳамеша ҳақ мешавад, зеро аз фикри дурӯғ бояд фикри дурӯғ барояд. Ниҳоят, ҳангоми ҳақ будани антеседент ва дурӯғ будани консеквент қазияи шартӣ дурӯғ мешавад. Масалан, «Калима дар аввали ҷумла омадааст», лекин «вай бо ҳарфи калон навишта нашудааст», дар чунин ҳолат бо қоидаҳои сарфу наҳви забони тоҷикӣ зид мебошад. 

Мутафаккирони асримиёнагии форс-тоҷик ба монанди [[Абунасри Форобӣ|Абунасри Форобӣ,]] [[Абуалӣ ибни Сино]], [[Насируддини Тӯсӣ]], [[Котибии Қазвинӣ]], [[Фахруддини Розӣ]], [[Қутбуддини Розӣ]] ва дигарон ҳангоми баррасии қазияҳои шартӣ ва дар ҳамин асос қиёсоти шартӣ, Импликатсияро хеле нозукбинона истифода карда, мавриди баррасӣ қарор доданд. Онҳо дар кадом ҳолат ҳақ ва дар кадом ҳолат дурӯғ шудани Импликатсияро таҳлилу таҳқиқ карда, онро «лузум» номиданд. Мафҳуми «лузум» яке аз мафҳумҳои бунёдии таълимоти онҳо нисбат ба қазияҳои шартӣ ва назарияи қиёсот ба шумор меравад.
Дар мантиқи муосир, пеш аз ҳама, се навъи Импликатсияро фарқ мекунанд: Импликатсияи моддӣ, шаклӣ ва қатъӣ. Дар ҳар навъи Импликатсия ҳангоми муайян кардани онҳо ғояи Импликатсияи моддӣ бартарӣ дорад, чунки новобаста ба таърифоти гуногуни Импликатсия, дар ниҳояти кор тамоми онҳо ба Импликатсияи моддӣ анҷом меёбанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импликатсия |8|муаллиф= Н. Сайфуллоев}}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>1u02kt0inw3w4dxsrogt1oftew8dmln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импрегинатсия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331889</id>
    <revision>
      <id>1475037</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав:  '''Импрегинатсия''' — ошкор кардани баъзе унсурҳои бофта бо роҳи ба ҷои онҳо интихобан гузоштани филиззот ‒ нуқра, тило, сурб, осмий. Бо мақсади Импрегинатсия бурида ё порчаи бофтаро дар маҳлули намаки филиз тар карда, сипас, намакро бо формалин ё асиди пирога...</comment>
      <origin>1475037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1320" sha1="smopo354x33hlsdsrar2xgxjvmbd4x9" xml:space="preserve">
'''Импрегинатсия''' — ошкор кардани баъзе унсурҳои бофта бо роҳи ба ҷои онҳо интихобан гузоштани филиззот ‒ нуқра, тило, сурб, осмий. Бо мақсади Импрегинатсия бурида ё порчаи бофтаро дар маҳлули намаки филиз тар карда, сипас, намакро бо формалин ё асиди пирогал барқарор мекунанд. Гоҳе ба сифати унсури заифсозанда моддае, ки дар таркиби бофтаҳо вуҷуд дорад, масалан, асиди аскорбинат, адреналин ва ғайра истифода мешавад. Сохторҳои бофтаҳое, ки дучори Импрегинатсия шудаанд, ранги сиёҳ ё малла мегиранд. Импрегинатсия хосса барои ошкор кардани унсурҳои сохтории силсилаи асаб муҳим аст. Ба сифати омили импрегинатсия бештар нитрати нуқра истифода мешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импрегинатсия |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>smopo354x33hlsdsrar2xgxjvmbd4x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475038</id>
      <parentid>1475037</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1320" sha1="7gqtvszu8n1b4zkjabyr32e1hjc6jmp" xml:space="preserve">
'''Импрегинатсия''' — ошкор кардани баъзе унсурҳои бофта бо роҳи ба ҷои онҳо интихобан гузоштани филиззот ‒ нуқра, тило, сурб, осмий. Бо мақсади Импрегинатсия бурида ё порчаи бофтаро дар маҳлули намаки филиз тар карда, сипас, намакро бо формалин ё асиди пирогал барқарор мекунанд. Гоҳе ба сифати унсури заифсозанда моддае, ки дар таркиби бофтаҳо вуҷуд дорад, масалан, асиди аскорбинат, адреналин ва ғайра истифода мешавад. Сохторҳои бофтаҳое, ки дучори импрегинатсия шудаанд, ранги сиёҳ ё малла мегиранд. Импрегинатсия хосса барои ошкор кардани унсурҳои сохтории силсилаи асаб муҳим аст. Ба сифати омили импрегинатсия бештар нитрати нуқра истифода мешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импрегинатсия |8|муаллиф= }}
{{ПБ}}</text>
      <sha1>7gqtvszu8n1b4zkjabyr32e1hjc6jmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импресарио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331890</id>
    <revision>
      <id>1475039</id>
      <timestamp>2026-06-08T07:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Импресарио''' (итал. impresario, аз impren-dere – иқдом кардан, ташкил кардан, барпо кардан), дар баъзе кишварҳо соҳибкори хусусӣ, муассис, намояндаи ин ё он ҳунарманд, ки аз номи ӯ дар бастани шартномаҳо иштирок мекунад. Ба уҳдаи Импресарио ташкили барномаҳои ҳунарӣ ва...</comment>
      <origin>1475039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="oy1pgy8lc3yilub4rvxr7ouhdpyo3tl" xml:space="preserve">'''Импресарио''' (итал. impresario, аз impren-dere – иқдом кардан, ташкил кардан, барпо кардан), дар баъзе кишварҳо соҳибкори хусусӣ, муассис, намояндаи ин ё он ҳунарманд, ки аз номи ӯ дар бастани шартномаҳо иштирок мекунад. Ба уҳдаи Импресарио ташкили барномаҳои ҳунарӣ ва намоишҳо, бастани шартномаҳо бо интиқолдиҳандагони таҷҳизот, ташкили ҷои хоби муваққатӣ ё фармоиши пешакии меҳмонхонаҳо ва таъмини хӯроки ҳунармандон дар давраи сафарҳои ҳунарӣ, ҷамъоварии маълумот доир ба манфиатбахш будан ё набудани ин ё он иқдом ва ғайра дохил мешаванд. Дар ҳолатҳои махсус вазифаҳои Импресариоро метавонад метсенат, таъсисдиҳандаи намоиши хайриявии фарҳангӣ иҷро кунад. Дар Италия асрҳои XVI–XVIII Импресарио ташаббускорон, соҳибони гурӯҳҳои хусусӣ ва мудирони театрҳо ба шумор мерафтанд. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импресарио |8|муаллиф= }}
{{пб}}</text>
      <sha1>oy1pgy8lc3yilub4rvxr7ouhdpyo3tl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475040</id>
      <parentid>1475039</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1475040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="ll3noup91xm92tj5m21y3vmwvzjkvkw" xml:space="preserve">'''Импресарио''' (итал. impresario, аз impren-dere – иқдом кардан, ташкил кардан, барпо кардан), дар баъзе кишварҳо соҳибкори хусусӣ, муассис, намояндаи ин ё он ҳунарманд, ки аз номи ӯ дар бастани шартномаҳо иштирок мекунад. Ба уҳдаи Импресарио ташкили барномаҳои ҳунарӣ ва намоишҳо, бастани шартномаҳо бо интиқолдиҳандагони таҷҳизот, ташкили ҷои хоби муваққатӣ ё фармоиши пешакии меҳмонхонаҳо ва таъмини хӯроки ҳунармандон дар давраи сафарҳои ҳунарӣ, ҷамъоварии маълумот доир ба манфиатбахш будан ё набудани ин ё он иқдом ва ғайра дохил мешаванд. Дар ҳолатҳои махсус вазифаҳои Импресариоро метавонад метсенат, таъсисдиҳандаи намоиши хайриявии фарҳангӣ иҷро кунад. Дар [[Итолиё|Италия]] асрҳои XVI–XVIII Импресарио ташаббускорон, соҳибони гурӯҳҳои хусусӣ ва мудирони театрҳо ба шумор мерафтанд. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Импресарио |8|муаллиф= }}
{{пб}}</text>
      <sha1>ll3noup91xm92tj5m21y3vmwvzjkvkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷалили Дӯстхоҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331891</id>
    <revision>
      <id>1475042</id>
      <timestamp>2026-06-08T08:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33907-72</username>
        <id>134353</id>
      </contributor>
      <comment>ин мақола дуввумин мақола баъд аз мақолаи جلیل دوست‌خواه-и версияи порсӣ аст ки дар википедия камназир маҳсуб меёбад</comment>
      <origin>1475042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14789" sha1="p0o4oky1u8nml02iv4bwfeytac466ku" xml:space="preserve">
{{Қуттии Адиб
|ном                = Ҷалили Дӯстхоҳ
|номи аслӣ          = جلیل دوستخواه
|акс                = 
|барӣ               = 
|тавзеҳи акс        = 
|таърихи таваллуд   = 28.8.1933
|маҳалли таваллуд   = [[Исфаҳон]], [[Эрон]]
|таърихи вафот      = 
|маҳалли вафот      = 
|шаҳрвандӣ          = {{flag|Iran}}
|пеша               = [[Эроншинос]], [[Тарҷумон]], [[Матншинос]]
|соли фаъолият      = 1957 — то имрӯз
|забони асарҳо      = [[Забони форсӣ|форсӣ]]
|ҷоизаҳо            = 
}}

'''Ҷалили Дӯстхоҳ''' ({{lang-fa|جلیل دوستخواه}};  [[28 август|28 августи]] [[1933]], [[Исфаҳон]] — 23 марти 2026) — эроншинос, тарҷумон, пажӯҳишгари барҷастаи «[[Авесто|Авасто]]» ва [[Адабиёти форс-тоҷик|адабиёти классикии форс-тоҷик]], доктори илмҳои филология.

== Зиндагинома ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Ҷалил Дӯстхоҳ
|-
!Таваллуд
|28 августи соли 1933[[Акс:State flag of Iran (1964–1980).svg|чап|28x28пкс]][[Исфаҳон]], [[Эрони Паҳлавӣ]]
|-
!Даргузашт
|23 марти соли 2026 (92 сола)[[Акс:Flag of Australia as Paths (RGB).svg|чап|21x21пкс]][[Австралия]]
|-
!Миллат
|[[//fa.wikipedia.org/wiki/پرونده:Flag_of_Iran.svg|пайванд=|алт=|сарҳад|23x23пкс]] эронӣ
|-
!Маориф
|[[Докторант|PhD]] дар [[Адабиёти форс-тоҷик|забон ва]] 
[[Адабиёти форс-тоҷик|адабиёти порсӣ]]
|-
!Касб(ҳо)
|[[Эроншиносӣ|эроншинос]] 
[[пажӯҳишгар]]
[[нависанда]] 
[[Адабиётшиносӣ|чеҳраи адабӣ]]
[[Шоҳномапажӯҳӣ|шоҳномапажӯҳ]] 
[[тарҷумон]]
|-
!Корҳои барҷаста
|Таҳқиқот дар бораи Авасто
Таҳқиқот дар бораи Шоҳнома
|}
Ҷалили Дӯстхоҳ 28 августи соли 1933 дар маҳаллаи Бозори Нав дар [[масҷиди Ҳаким]] дар [[Исфаҳон]], дар оилаи коргари камдаромад таваллуд шудааст. Аз соли 1938 то 1942, ӯ дар мактаби ибтидоӣ  се соли мактаби миёна ва ду соли мактаб-интернат дар зодгоҳаш Исфаҳон таҳсил кардааст. Ӯ соли таҳсили 1950-1953-ро ҳамчун муаллим дар деҳа сипарӣ кард ва дар арафаи соли дуюми омӯзгорӣ, бинобар иштирокаш дар ''муборизаҳои сиёсӣ боздошт ва бекор монд ва унвони &quot;интизори хидмат&quot; ва сипас &quot;омода барои хидмат&quot;-ро гирифт.'' Дар байни солҳои 1955-1956, ӯ 18 моҳ дар артиш дар [[Теҳрон]] ва [[Порс]] хидмат кард. 

=== Дохилшавӣ ба факултаи адабиёти Донишгоҳи Теҳрон ===
Аз соли 1955 то 1959, дар ҳоле ки рӯзона дар коргоҳҳои гуногун кор мекард, дар дарсҳои шабона иштирок мекард ва худро барои супоридани имтиҳони қабул ба донишгоҳ омода мекард ва соли 1959 ба факултаи адабиёти Донишгоҳи Теҳрон ҳамчун донишҷӯи забон ва адабиёти порсӣ қабул шуд. Ӯ инчунин дар мактаби миёнаи рӯзона ва якчанд мактабҳои шабона дарс медод ва дар баъзе нашрияҳои адабӣ ва фарҳангӣ дар Теҳрон кор мекард (аз ҷумла бо [[Рӯҳуллоҳ Холиқӣ]] ва сипас [[Эътимодзода Маҳмуд|''Баозин'']] дар тартиб ва нашри рӯзномаи ''&quot;Паёми Навин&quot;'' ва [[Эраҷ Афшор]] дар нашри [[рӯзномаи &quot;Дастури китоб&quot;]]  ҳамкорӣ мекард  ва то соли 1959 курси бакалаврии худро хатм карда, ''ҷои аввалро'' ба даст овард . 

=== PhD дар забон ва адабиёти порсӣ ===
Дар ҳамон сол, ӯ имтиҳони қабулро барои ''барномаи докторӣ аз фанни забон ва адабиёти'' ''порсӣ'' дар Донишгоҳи Теҳрон супорид ва дар баробари ду нафари дигар (Расул Шоиста ва [[Муҳаммад Ҷавод Шариат]]) аз байни 30 иштирокчӣ ба барнома қабул карда шуд . То соли 1968, ҳангоми хатми таҳсили докторӣ, бо даъвати [[Муҳаммад Муъин]] дар таҳияи [[Луғати деҳхудо]] ва [[Фарҳанги форсии Муъин|Ф''арҳанги'' ''порсӣ'']] кор кард. Дар моҳи ноябри соли 1968, ӯ рисолаи доктории худро бо номи &quot; ''Фарҳанги қаҳрамонӣ дар Эрони қадим (пажӯҳиш дар соҳаи омӯзиши Шоҳнома)&quot;'' таҳти роҳбарии устодаш [[Муҳаммад Муқаддам]] дар назди як гурӯҳ профессорон дифоъ кард ва он тасдиқ шуд. Ӯ инчунин аз шогирдии [[Иброҳим Пури Довуд]] баҳравар гардида буд. 

=== Ҳамкорӣ дар ҷанги Исфаҳон ===
Мақолаи асосӣ: ''[[Ҷанги Исфаҳон]]''

Дар аввали солҳои 1940, [[Ҳушанг Гулшерӣ]] ва ҳамкоронаш дар [[Исфаҳон]], ки баъдтар бо номи Ҷанги Исфаҳон маъруф шуд, як силсила мулоқотҳо ташкил карданд, то дурнамои нави худро дар муқобили равияҳои адабӣ ва анъанавии Анҷумани шеъри [[Соиби Табрезӣ|Соиб]] муаррифӣ кунанд. Аввалин вохӯриҳо дар паҳлӯи қабри Соиб баргузор шуданд . Аз ин мулоқотҳо нависандагон ва назарияпардозони адабиёти солҳои 1940 ва 1950 дар Эрон пайдо шуданд. Маҷаллаи &quot;Ҷанги Исфаҳон&quot; , шумораи 1, 1965, маҳсули ин давра аст.

Асоси тарафҳои даргир аз рӯи тартиби алифбо: [[Муҳаммад Ҳуқуқӣ|Муҳаммад]] [[Муҳаммад Ҳуқуқӣ|Ҳуқуқӣ]], Авранг Ҳазораӣ, [[Равшани Ромӣ]], [[Рустамиён]], [[Ҷалили Дӯстхоҳ]], [[Муҳаммад Колбосӣ]], [[Ҳушанг Гулшерӣ]] ва [[Аҳмад Гулшерӣ]].

=== Профессор ва профессори ёвар ===
Ӯ солҳои 1968-1978 ҳамчун ёвари профессор ва дотсенти доимӣ дар [[Донишгоҳи Исфаҳон]], инчунин ҳамчун профессори меҳмон дар [[Донишгоҳи Гундишопур|Донишгоҳи]] [[Донишгоҳи Гундишопур|Гундишопури]] [[Аҳвоз]] ва дар давоми як соли фурсати пажӯҳиш (1976-1977) дар [[Донишгоҳи Дурҳам]] (Durham University) дар шимолу шарқи [[Англия]] ба таълим ва пажӯҳиш машғул буд. Ӯ соли 1978 ба нафақа баромад ва аз он вақт инҷониб аксари вақти худро ба пажӯҳиши фарҳанг ва адабиёти бостонии [[Эрон]] сарф кардааст ва танҳо чанд соат дар як ҳафта дар [[Донишгоҳи Озоди Исломӣ]] ([[Шаҳрикурд]] ва [[Наҷафобод]]) дарс додааст.

== Корномаи пажӯҳишӣ ==
Ҷалил Дӯстхоҳ асосан дар соҳаи забон ва адабиёти порсӣ, бахусус шоҳномапажӯҳӣ ва шеъри ҳамосавӣ дар [[Эрон]] пажӯҳиш ва тарҷумаҳо анҷом додааст.  Дар соли 1963, ӯ китоби &quot;Ҳимолой&quot;, тарҷумаи мунтахаби шеъри понздаҳ шоири урдузабон аз нимҷазираи Ҳиндустон ва Покистон, бо ҳамкории [[Сайид Алӣ Ризо Нақвӣ]] нашр кард ва китобҳои &quot;Авасто&quot;, &quot;Номаи минуи ойини Зартушт&quot;, ки аз нав навишта шуда буд, дар соли 1964 таҳти назорати устодаш навишта шуда, ба ношир пешниҳод карда шуд ва он то соли 1987 шаш маротиба  чоп шуд. 

Соли 1984, ӯ тарҷумаи китоби &quot;Офариниш ва растохез&quot; пажӯҳиши маънишиносие дар бунёди ҷаҳонбинии қуръонӣ, ки аз ҷониби пажӯҳишгари ҷопонӣ Шиня Макино эҷод шудааст мунташир кард ки  соли 1997   дубора нашр шуд.

Соли 1987, ӯ китоби дуҷилдаи &quot;Авасто, кӯҳантарин сурудҳо ва матнҳои эронӣ&quot; (гузориш ва пажӯҳиши Ҷалдили Дӯстхоҳ)-ро, ки яке аз машҳуртарин асарҳои ӯст, барои таҷлили 3000-солагии таваллуди Зардушт ва 100-солагии таваллуди профессор [[Иброҳим Пури Довуд]] омода ва нашр кард аммо, китоб то нашри соли 1991 дар интизори тасдиқ монд. Ин китоб то соли 2010 понздаҳ маротиба  чоп шудааст. Ду нашри ин китоб инчунин дар [[Узбакистон]] ва [[Тоҷикистон]] бо хати кириллӣ нашр шудаанд. 

Дар охири соли 1989, ӯ маҷбур шуд ватани худро тарк кунад ва бо оилааш ба Австралия кӯчид . Аз он вақт инҷониб, ӯ дар шаҳри [[Таунсвилл]] дар [[Иёлоти Квинсиленд|иёлати Квинсленди]] [[Австралия]] зиндагӣ карда, корҳои тадқиқотии худро дар чаҳорчӯби &quot;Маркази пажӯҳишии эроншиносӣ&quot; ва ҳамкории васеъ бо муассисаҳои илмӣ ва пажӯҳишии [[Эрон]] ва дигар кишварҳо идома медиҳад.

== Осор ==

* Таҳқиқот дар Шоҳнома - Гузориш ва таҳрири Ҷалили Дӯстхоҳ (1932)
* Ҳимолой маҷмӯаи шеърҳо аз понздаҳ шоири урду - Тарҷума аз ҷониби Алиризо Нақвӣ ва Ҷалили Дӯстхоҳ
* Маросимҳо ва ривоятҳои Эрони Бостон ва Чин - Муаллиф: Ҷ.С. Кояҷӣ - Тарҷумаи Ҷалили Дӯстхоҳ (1975)
* «Авасто: куҳантарин сурудҳо ва матнҳои эронӣ» - гузориш ва пажӯҳиши Ҷалили Дӯстхоҳ(1987)
* Достони Эрон: Ёдгорие аз паси ҳазорсола (Сиву панҷ сухан ва баррасӣ ва танқиди Шоҳномаи маърифатӣ) - пажӯҳиш ва баррасии Ҷалили Дӯстхоҳ (2000)
* Дарки Номе ва Шоҳномаи Фирдавсӣ - (2005)
* Раванди таҳаввули ҳамосаи эронӣ пеш аз замони Фирдавсӣ - (2005)
* Эроншиносӣ: Бист таҳқиқоти эронӣ - Тарҷумаи Ҷалили Дӯстхоҳ
* «Ҳамосаи Эрон: ёдномномаи Фирдавсӣ» — Маҷмӯаи мақолот дар бораи Шоҳнома ва асотири эронӣ.
* «Шинохти оинҳои деринаи эронӣ» — Пажӯҳиш дар бораи [[Маздаясно|маздоясно]] ва [[меҳрпарастӣ]].
* Гузориши ҳафтхони Рустам бар асоси достоне аз &quot;Шоҳнома&quot;-и Фирдавсӣ, &quot;Қоқнус&quot; (2002)

== Адабиёт ==
* [https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1765566-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA &quot;Ҷалил Дӯстхоҳ даргузашт&quot;]  
* [https://www.radiofarda.com/a/33716003.html Даргузашти Ҷалили Дӯстхоҳ-пажӯҳишгари номдори фарҳанги Эрони кӯҳан]
* [https://kayhan.london/1405/01/05/399351/ Ҷалили Дӯстхоҳ олими шоҳномапажӯҳ ва тарҷумони Авасто даргузашт]
* [https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20260326-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%9B-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87 Зиндагӣ бо калимаҳои мурда: Ёддоштҳои Ҷалили Дӯстхоҳ, олими барҷастаи авастошинос ва эроншинос]
* Дӯстхоҳ Ҷалил. Шиносномаи Фирдавсӣ ва Шоҳнома. [[ISBN]] [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87:%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8?isbn=964-379-060-6 964-379-060-6] 

== Инчунин нигаред ==
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Эрон]]
[[Гурӯҳ:Эроншиносон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони Исфаҳон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 1933]]
[[Гурӯҳ:Авастошиносон]]
[[Гурӯҳ:Шоҳномапажӯҳон]]
[[Гурӯҳ:Нависандаҳо]]</text>
      <sha1>p0o4oky1u8nml02iv4bwfeytac466ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331892</id>
    <revision>
      <id>1475046</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33907-72</username>
        <id>134353</id>
      </contributor>
      <comment>«Атар» ё  «отар»  дар луғати паҳлавӣ ба маънии «оташ» аст ва ҳамонест‚ ки баъдҳо «озар» шудааст.</comment>
      <origin>1475046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="dsra70yfa156ive7yl0glwxa6p4vrx4" xml:space="preserve">#равона [[Оташ]]
[[Акс:Large bonfire.jpg|мини]]
'''«Атар» ё  «отар»  дар луғати паҳлавӣ ба маънии «оташ» аст ва ҳамонест‚ ки баъдҳо «озар» шудааст.'''
__DISAMBIG__
__РАВОНАИ_СТАТИСТИКӢ__
__БЕ_ВИРОИШИ_ҶУЗЪӢ__</text>
      <sha1>dsra70yfa156ive7yl0glwxa6p4vrx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475049</id>
      <parentid>1475046</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33907-72</username>
        <id>134353</id>
      </contributor>
      <comment>дақиқсозӣ</comment>
      <origin>1475049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="417" sha1="szkv1l2zljvuz793dg188kbx024muqk" xml:space="preserve">[[Акс:Large bonfire.jpg|мини]]
'''«Атар» ё  «отар»  дар луғати паҳлавӣ ба маънии «[[оташ]]» аст ва ҳамонест‚ ки баъдҳо «озар» шудааст.'''

= Инчунин нигаред =

* [[Отарпотагон]]
* [[Оташ]]
* [[Оташпарастӣ]]
* [[Ҷашни Сада]]
* [[Оташбозӣ]]
* [[Оташбозӣ (рақс)]]</text>
      <sha1>szkv1l2zljvuz793dg188kbx024muqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Дархост ба унвони мудир/Зинҳор Насрӣ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>331893</id>
    <revision>
      <id>1475047</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Зинҳор Насрӣ</username>
        <id>33590</id>
      </contributor>
      <comment>Дархост ба унвони мудир</comment>
      <origin>1475047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6836" sha1="ala3htx9sykgeapf8ernx63cp2t8y21" xml:space="preserve">== [[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Зинҳор Насрӣ]] ==

=== Маълумот дар бораи корбар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
| style=&quot;background:#DDF&quot; |
| style=&quot;background:#ECECEC&quot; |
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шумораи вироиш
| ≈6531 вироиши ҳамагӣ дар фазои мақолаҳо
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Стаж (санаи вироиши аввал)
| 12 ноябри 2021
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шумораи миёнаи вироишот дар як рӯз
| ≈3,9
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Овоздиҳӣ гузаронида мешавад
| аз 2026-06-08 то 2026-06-22, 19:00 [[UTC]]
|}

{{дархост ба унвон
 |унвон     =
 |корбар    = Зинҳор Насрӣ
 |баҳс      = Ман [[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Зинҳор Насрӣ]] хоҳиш мекунам, ки дархостамро ба унвони мудир қабул кунед. Дар тӯли беш аз чор соли фаъолият дар Википедиаи тоҷикӣ садҳо мақолаи нав эҷод ва ислоҳ кардаам — аз ҷумла мақолаҳои ширкатҳои технологӣ ([[Oracle]], [[Meta Platforms|Meta]], [[Intel]], [[OpenAI]], [[Microsoft]] ва ғ.), мақолаҳо дар бораи фурудгоҳҳои ҷаҳон (зиёда аз 300 мақола), мақолаҳо дар бораи автомобилҳо, шахсиятҳои таърихӣ ва дигар мавзӯъҳои донишномавӣ. Ҳамзамон бо [[Викидода]] кор карда, sitelinkҳои тоҷикиро ба садҳо унсур илова намудам. Ҳамчун мудир мехоҳам корҳои зеринро иҷро намоям:
# Ҳимояи Википедиа аз [[Википедиа:Вандализм|вандализм]] ва нобуд кардани мақолаҳои бемаъно ё реклама-спам.
# Бастани корбарони вайронкор ва нишонаҳои IP-и онҳо.
# Ҳимояи саҳифаҳои муҳим аз вироиши ношоям.
# Дарёфти мақолаҳои такрорӣ (дубль) ва якҷоя кардани онҳо.
# Гурӯҳбандии дурусти мақолаҳо ва нобудсозии гурӯҳҳо ва саҳифаҳои холӣ.
# Назорати ҳамарӯзаи [[Вижа:RecentChanges|охирин тағйирот]] ва ислоҳи вироишҳои ношоям.
# Роҳнамоии корбарони нав ва кӯмак ба онҳо дар мутобиқшавӣ ба қоидаҳои Википедиа.
:Эзоҳ: Ин дархост бо мақсади беҳбудии фаъолияти корбарӣ ва нигоҳдории сифати маводи Википедиаи тоҷикӣ пешниҳод шудааст. Бо эҳтиром, --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
}}

=== Шарҳ ===

=== Тарафдор ===
#

=== Муқобил ===
#

=== Худдорӣ ===
#

=== Саволҳо ба номзад ===
==== Одатӣ ====
* '''Кадом аз [[Википедиа:Мудирон|вазифаҳои мудиронро]] шумо иҷро мекунед?'''
*: Асосан мубориза бар зидди вандализм ва спам, ҳимояи саҳифаҳои муҳим, бастани корбарони вайронкор, ислоҳи мақолаҳои такрорӣ, гурӯҳбандии дурусти мақолаҳо ва назорати рӯзонаи [[Вижа:RecentChanges|охирин тағйирот]]. Ҳамчунин ба корбарони нав ёрӣ хоҳам расонд. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Чи хел шумо [[Вижа:Contributions/Зинҳор Насрӣ|ҳиссагузориатонро]] ба Википедиа баҳо медиҳед?'''
*: Дар тӯли беш аз 4 сол ≈6500 вироиш дар фазои мақолаҳо иҷро кардам. Самтҳои асосии кор: ширкатҳои технологӣ ва AI, фурудгоҳҳои ҷаҳон (≈340 мақола), автомобилҳо, шахсиятҳои таърихӣ. Дар Wikidata 600+ sitelinki тоҷикӣ илова намудам. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Бо дигар корбарони Википедиа муқобилият буд? Агар буд, шумо чӣ тавр вайро ҳал кардед ва дар оянда чӣ тавр дар ҳамин хел ҳолатҳо роҳи ҳалро меёбед?'''
*: Бо дигар корбарон ягон муқобилияти ҷиддӣ набуд. Дар оянда агар ҳолати баҳсбарангез ба миён ояд, аввал кӯшиш мекунам тавассути муҳокима дар саҳифаи баҳс ба ҳаллу фасл расам, бо такя ба қоидаҳои Википедиа ва манбаъҳои боэътимод. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Шумо ҳисоби корбарии иловагӣ доред?'''
*: Не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Ягон бор баста шуда будед?'''
*: Не, ҳеҷ гоҳ. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Шахсан бо ягон корбари Википедиа шинос ҳастед?'''
*: Не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Таҷрибаи мудириро дар дигар манбаҳо доред? Ҳамчун модератори қаҳвахона ё мудири вики-лоиҳа.'''
*: Дар лоиҳаҳои технологии худам таҷрибаи маъмурияти серверҳо ва сайтҳо дорам, аммо махсусан дар лоиҳаҳои вики не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)

=== Натиҷа ===</text>
      <sha1>ala3htx9sykgeapf8ernx63cp2t8y21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475048</id>
      <parentid>1475047</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Зинҳор Насрӣ</username>
        <id>33590</id>
      </contributor>
      <comment>Ислоҳ</comment>
      <origin>1475048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6842" sha1="p06rxd5vhl68qidt860b62xzkie9ema" xml:space="preserve">== [[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Зинҳор Насрӣ]] ==

=== Маълумот дар бораи корбар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
| style=&quot;background:#DDF&quot; |
| style=&quot;background:#ECECEC&quot; |
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шумораи вироиш
| ≈6531 вироиши ҳамагӣ дар фазои мақолаҳо
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Таҷриба (санаи вироиши аввал)
| 12 ноябри 2021
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шумораи миёнаи вироишот дар як рӯз
| ≈3,9
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Овоздиҳӣ гузаронида мешавад
| аз 2026-06-08 то 2026-06-22, 19:00 [[UTC]]
|}

{{дархост ба унвон
 |унвон     =
 |корбар    = Зинҳор Насрӣ
 |баҳс      = Ман [[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Зинҳор Насрӣ]] хоҳиш мекунам, ки дархостамро ба унвони мудир қабул кунед. Дар тӯли беш аз чор соли фаъолият дар Википедиаи тоҷикӣ садҳо мақолаи нав эҷод ва ислоҳ кардаам — аз ҷумла мақолаҳои ширкатҳои технологӣ ([[Oracle]], [[Meta Platforms|Meta]], [[Intel]], [[OpenAI]], [[Microsoft]] ва ғ.), мақолаҳо дар бораи фурудгоҳҳои ҷаҳон (зиёда аз 300 мақола), мақолаҳо дар бораи автомобилҳо, шахсиятҳои таърихӣ ва дигар мавзӯъҳои донишномавӣ. Ҳамзамон бо [[Викидода]] кор карда, sitelinkҳои тоҷикиро ба садҳо унсур илова намудам. Ҳамчун мудир мехоҳам корҳои зеринро иҷро намоям:
# Ҳимояи Википедиа аз [[Википедиа:Вандализм|вандализм]] ва нобуд кардани мақолаҳои бемаъно ё реклама-спам.
# Бастани корбарони вайронкор ва нишонаҳои IP-и онҳо.
# Ҳимояи саҳифаҳои муҳим аз вироиши ношоям.
# Дарёфти мақолаҳои такрорӣ (дубль) ва якҷоя кардани онҳо.
# Гурӯҳбандии дурусти мақолаҳо ва нобудсозии гурӯҳҳо ва саҳифаҳои холӣ.
# Назорати ҳамарӯзаи [[Вижа:RecentChanges|охирин тағйирот]] ва ислоҳи вироишҳои ношоям.
# Роҳнамоии корбарони нав ва кӯмак ба онҳо дар мутобиқшавӣ ба қоидаҳои Википедиа.
:Эзоҳ: Ин дархост бо мақсади беҳбудии фаъолияти корбарӣ ва нигоҳдории сифати маводи Википедиаи тоҷикӣ пешниҳод шудааст. Бо эҳтиром, --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
}}

=== Шарҳ ===

=== Тарафдор ===
#

=== Муқобил ===
#

=== Худдорӣ ===
#

=== Саволҳо ба номзад ===
==== Одатӣ ====
* '''Кадом аз [[Википедиа:Мудирон|вазифаҳои мудиронро]] шумо иҷро мекунед?'''
*: Асосан мубориза бар зидди вандализм ва спам, ҳимояи саҳифаҳои муҳим, бастани корбарони вайронкор, ислоҳи мақолаҳои такрорӣ, гурӯҳбандии дурусти мақолаҳо ва назорати рӯзонаи [[Вижа:RecentChanges|охирин тағйирот]]. Ҳамчунин ба корбарони нав ёрӣ хоҳам расонд. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Чи хел шумо [[Вижа:Contributions/Зинҳор Насрӣ|ҳиссагузориатонро]] ба Википедиа баҳо медиҳед?'''
*: Дар тӯли беш аз 4 сол ≈6500 вироиш дар фазои мақолаҳо иҷро кардам. Самтҳои асосии кор: ширкатҳои технологӣ ва AI, фурудгоҳҳои ҷаҳон (≈340 мақола), автомобилҳо, шахсиятҳои таърихӣ. Дар Wikidata 600+ sitelinki тоҷикӣ илова намудам. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Бо дигар корбарони Википедиа муқобилият буд? Агар буд, шумо чӣ тавр вайро ҳал кардед ва дар оянда чӣ тавр дар ҳамин хел ҳолатҳо роҳи ҳалро меёбед?'''
*: Бо дигар корбарон ягон муқобилияти ҷиддӣ набуд. Дар оянда агар ҳолати баҳсбарангез ба миён ояд, аввал кӯшиш мекунам тавассути муҳокима дар саҳифаи баҳс ба ҳаллу фасл расам, бо такя ба қоидаҳои Википедиа ва манбаъҳои боэътимод. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Шумо ҳисоби корбарии иловагӣ доред?'''
*: Не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Ягон бор баста шуда будед?'''
*: Не, ҳеҷ гоҳ. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Шахсан бо ягон корбари Википедиа шинос ҳастед?'''
*: Не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Таҷрибаи мудириро дар дигар манбаҳо доред? Ҳамчун модератори қаҳвахона ё мудири вики-лоиҳа.'''
*: Дар лоиҳаҳои технологии худам таҷрибаи маъмурияти серверҳо ва сайтҳо дорам, аммо махсусан дар лоиҳаҳои вики не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)

=== Натиҷа ===</text>
      <sha1>p06rxd5vhl68qidt860b62xzkie9ema</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475052</id>
      <parentid>1475048</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rumsor</username>
        <id>38974</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарафдор */</comment>
      <origin>1475052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7017" sha1="q5876mwd4b7kj26jdkpucd1iq6le5wh" xml:space="preserve">== [[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Зинҳор Насрӣ]] ==

=== Маълумот дар бораи корбар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
| style=&quot;background:#DDF&quot; |
| style=&quot;background:#ECECEC&quot; |
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шумораи вироиш
| ≈6531 вироиши ҳамагӣ дар фазои мақолаҳо
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Таҷриба (санаи вироиши аввал)
| 12 ноябри 2021
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шумораи миёнаи вироишот дар як рӯз
| ≈3,9
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Овоздиҳӣ гузаронида мешавад
| аз 2026-06-08 то 2026-06-22, 19:00 [[UTC]]
|}

{{дархост ба унвон
 |унвон     =
 |корбар    = Зинҳор Насрӣ
 |баҳс      = Ман [[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Зинҳор Насрӣ]] хоҳиш мекунам, ки дархостамро ба унвони мудир қабул кунед. Дар тӯли беш аз чор соли фаъолият дар Википедиаи тоҷикӣ садҳо мақолаи нав эҷод ва ислоҳ кардаам — аз ҷумла мақолаҳои ширкатҳои технологӣ ([[Oracle]], [[Meta Platforms|Meta]], [[Intel]], [[OpenAI]], [[Microsoft]] ва ғ.), мақолаҳо дар бораи фурудгоҳҳои ҷаҳон (зиёда аз 300 мақола), мақолаҳо дар бораи автомобилҳо, шахсиятҳои таърихӣ ва дигар мавзӯъҳои донишномавӣ. Ҳамзамон бо [[Викидода]] кор карда, sitelinkҳои тоҷикиро ба садҳо унсур илова намудам. Ҳамчун мудир мехоҳам корҳои зеринро иҷро намоям:
# Ҳимояи Википедиа аз [[Википедиа:Вандализм|вандализм]] ва нобуд кардани мақолаҳои бемаъно ё реклама-спам.
# Бастани корбарони вайронкор ва нишонаҳои IP-и онҳо.
# Ҳимояи саҳифаҳои муҳим аз вироиши ношоям.
# Дарёфти мақолаҳои такрорӣ (дубль) ва якҷоя кардани онҳо.
# Гурӯҳбандии дурусти мақолаҳо ва нобудсозии гурӯҳҳо ва саҳифаҳои холӣ.
# Назорати ҳамарӯзаи [[Вижа:RecentChanges|охирин тағйирот]] ва ислоҳи вироишҳои ношоям.
# Роҳнамоии корбарони нав ва кӯмак ба онҳо дар мутобиқшавӣ ба қоидаҳои Википедиа.
:Эзоҳ: Ин дархост бо мақсади беҳбудии фаъолияти корбарӣ ва нигоҳдории сифати маводи Википедиаи тоҷикӣ пешниҳод шудааст. Бо эҳтиром, --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
}}

=== Шарҳ ===

=== Тарафдор ===
#{{тарафдор}} корбари бисёр ботаҷриба ----[[Корбар:Rumsor|Rumsor]] ([[Баҳси корбар:Rumsor|баҳс]]) 10:34, 8 июни 2026 (UTC)

=== Муқобил ===
#

=== Худдорӣ ===
#

=== Саволҳо ба номзад ===
==== Одатӣ ====
* '''Кадом аз [[Википедиа:Мудирон|вазифаҳои мудиронро]] шумо иҷро мекунед?'''
*: Асосан мубориза бар зидди вандализм ва спам, ҳимояи саҳифаҳои муҳим, бастани корбарони вайронкор, ислоҳи мақолаҳои такрорӣ, гурӯҳбандии дурусти мақолаҳо ва назорати рӯзонаи [[Вижа:RecentChanges|охирин тағйирот]]. Ҳамчунин ба корбарони нав ёрӣ хоҳам расонд. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Чи хел шумо [[Вижа:Contributions/Зинҳор Насрӣ|ҳиссагузориатонро]] ба Википедиа баҳо медиҳед?'''
*: Дар тӯли беш аз 4 сол ≈6500 вироиш дар фазои мақолаҳо иҷро кардам. Самтҳои асосии кор: ширкатҳои технологӣ ва AI, фурудгоҳҳои ҷаҳон (≈340 мақола), автомобилҳо, шахсиятҳои таърихӣ. Дар Wikidata 600+ sitelinki тоҷикӣ илова намудам. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Бо дигар корбарони Википедиа муқобилият буд? Агар буд, шумо чӣ тавр вайро ҳал кардед ва дар оянда чӣ тавр дар ҳамин хел ҳолатҳо роҳи ҳалро меёбед?'''
*: Бо дигар корбарон ягон муқобилияти ҷиддӣ набуд. Дар оянда агар ҳолати баҳсбарангез ба миён ояд, аввал кӯшиш мекунам тавассути муҳокима дар саҳифаи баҳс ба ҳаллу фасл расам, бо такя ба қоидаҳои Википедиа ва манбаъҳои боэътимод. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Шумо ҳисоби корбарии иловагӣ доред?'''
*: Не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Ягон бор баста шуда будед?'''
*: Не, ҳеҷ гоҳ. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Шахсан бо ягон корбари Википедиа шинос ҳастед?'''
*: Не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)
* '''Таҷрибаи мудириро дар дигар манбаҳо доред? Ҳамчун модератори қаҳвахона ё мудири вики-лоиҳа.'''
*: Дар лоиҳаҳои технологии худам таҷрибаи маъмурияти серверҳо ва сайтҳо дорам, аммо махсусан дар лоиҳаҳои вики не. --[[Корбар:Зинҳор Насрӣ|Zinhor Nasri]] ([[Баҳси корбар:Зинҳор Насрӣ|баҳс]]) 09:46, 8 июни 2026 (UTC)

=== Натиҷа ===</text>
      <sha1>q5876mwd4b7kj26jdkpucd1iq6le5wh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отарпотагон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331894</id>
    <revision>
      <id>1475050</id>
      <timestamp>2026-06-08T10:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33907-72</username>
        <id>134353</id>
      </contributor>
      <comment>шарҳи вожа</comment>
      <origin>1475050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="jt7vn0ohpmosw3qqmzvkvkab0f0q5vh" xml:space="preserve">[[Акс:Reserva del Estado de Qobustan, Azerbaiyán, 2016-09-27, DD 35.jpg|мини|540x540пкс|'''Ҳодисаи берун шудани нафту газ аз зери замин [[Қобустон|мамнӯъгоҳи давлатии Қобустон]], [[Озарбойҷон|Отарпотгон]]. 27 майи соли 2016''']]
'''«[[Озарбойҷон|Отарпотгон]]»‚ «[[Озарбойҷон|Отарпотакон]]»‚ ё худ «[[Озарбойҷон]]» дар манобеи таърихӣ ба маънии «[[:fa:جمهوری_آذربایجان|сарзамини оташ]]» ва «[[:ar:أذربيجان|бӯстон-ун-нор]]» омадааст. Бо таваҷҷуҳ ба сарватҳои газии ин сарзамин ва ин‚ ки қисматҳое аз хоки он дорои сарватҳои нафту газ аст ва бо наздик шудани оташ шӯъла меафрӯзад‚ аҷаб нест‚ агар сарзамин ба ин ном шӯҳрат ёфтааст.'''


= Инчунин нигаред =

* [[Атар|Отар]]
* [[Отарпотагон]]
* [[Озарбойҷон]]
* [[Оташ]]
* [[Оташпарастӣ]]
* [[Ҷашни Сада]]
* [[Оташбозӣ]]
* [[Оташбозӣ (рақс)]]</text>
      <sha1>jt7vn0ohpmosw3qqmzvkvkab0f0q5vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1475053</id>
      <parentid>1475050</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rumsor</username>
        <id>38974</id>
      </contributor>
      <origin>1475053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="29lnmw0ddo1ygdaxuvs975sqmaz9xfp" xml:space="preserve">[[Акс:Reserva del Estado de Qobustan, Azerbaiyán, 2016-09-27, DD 35.jpg|мини|540x540пкс|'''Ҳодисаи берун шудани нафту газ аз зери замин [[Қобустон|мамнӯъгоҳи давлатии Қобустон]], [[Озарбойҷон|Отарпотгон]]. 27 майи соли 2016''']]
«[[Озарбойҷон|Отарпотгон]]»‚ «[[Озарбойҷон|Отарпотакон]]»‚ ё худ «[[Озарбойҷон]]» дар манобеи таърихӣ ба маънии «[[:fa:جمهوری_آذربایجان|сарзамини оташ]]» ва «[[:ar:أذربيجان|бӯстон-ун-нор]]» омадааст. Бо таваҷҷуҳ ба сарватҳои газии ин сарзамин ва ин‚ ки қисматҳое аз хоки он дорои сарватҳои нафту газ аст ва бо наздик шудани оташ шӯъла меафрӯзад‚ аҷаб нест‚ агар сарзамин ба ин ном шӯҳрат ёфтааст.


= Инчунин нигаред =

* [[Атар|Отар]]
* [[Озарбойҷон]]
* [[Оташ]]
* [[Оташпарастӣ]]
* [[Ҷашни Сада]]
* [[Оташбозӣ]]
* [[Оташбозӣ (рақс)]]</text>
      <sha1>29lnmw0ddo1ygdaxuvs975sqmaz9xfp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>