Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 1471 1476026 1475108 2026-06-10T01:16:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476026 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |Номи тоҷикӣ = Ироқ |Номи аслӣ = جمهورية العراق / Jumhūriyyat al-ʿIrāq |Парчам = Flag of Iraq.svg |Нишон = Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg |Дар харита = Iraq (orthographic projection).svg |Забон/Забонҳо = [[Забони арабӣ|арабӣ]], [[Забони курдӣ|курдӣ]] |Сана/Санаҳои истиқлол = [[3 октябр]]и [[1932]] (аз [[Британияи Кабир]]); [[14 июл]]и [[1958]] (ҷумҳурӣ) |Пойтахт = [[Бағдод]] |Шаҳрҳои калонтарин = [[Бағдод]], [[Мавсил]], [[Басра]], [[Эрбил]], [[Сулаймония]] |Шакли идора = ҷумҳурии парлумонии федеративӣ |Вазифаи роҳбар 1 = Президент |Роҳбар 1 = Абдуллатиф Рашид |Вазифаи роҳбар 2 = Нахуствазир |Роҳбар 2 = Муҳаммад Шиё ас-Судонӣ |Ҷой аз рӯи масоҳат = 58 |Масоҳат = 437 072 км² |Фоизи об = 1,1 |Аҳолӣ = ≈43 533 592 |Соли баҳо = 2023 |Зичии аҳолӣ = ≈100 нафар/км² |ММД (номинал) = ≈265 млрд доллар (2024) |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = ≈5 900 доллар |ШРИ = 0,67 (миёна) |Воҳиди пул = [[динори Ироқ|динор]] |Домен = [[.iq]] |Коди телефон = +964 |Минтақаи замонӣ = UTC+3 |Ҳаракати автомобилӣ = рост }} '''Ироқ''' (ба арабӣ: ''العراق''; расман '''Ҷумҳурии Ироқ''', ''Jumhūriyyat al-ʿIrāq'') — давлат дар [[Осиёи Ғарбӣ]], ки сарзамини таърихии [[Байнаннаҳрайн]] — водии байни ду дарёи [[Даҷла]] ва [[Фурот]] — қисми асосии онро ташкил медиҳад.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Iraq Iraq] — Encyclopædia Britannica</ref> Ин минтақа гаҳвораи яке аз қадимтарин тамаддунҳои ҷаҳон (шумерҳо, аккадиҳо, [[Бобул]], [[Ашшур (давлат)|Ашшур]]) ба ҳисоб меравад; пойтахти кишвар [[Бағдод]] дар асрҳои IX–XIII пойтахти [[Аббосиён|хилофати Аббосиён]] ва маркази гулдории илми исломӣ буд.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/ Iraq] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250715202836/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq |date=2025-07-15 }} — The World Factbook (CIA)</ref> Аҳолии Ироқ зиёда аз 43 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ арабӣ ва курдӣ мебошанд.<ref name="brit" /> == Таърих == Байнаннаҳрайн дар ҳазораҳои IV–III то милод гаҳвораи яке аз нахустин тамаддунҳои бошумор гардид: дар ҳамин ҷо шумерҳо хатти миххаро ихтироъ карданд, нахустин шаҳрҳо (Урук, Ур, Лагаш) пайдо шуданд ва империяи Аккад, [[Бобул]] (бо қонунномаи машҳури Ҳаммурапи) ва [[Ашшур (давлат)|Ашшур]] паиҳам ба сари қудрат омаданд. Дар асри VI то милод сарзамин ҷузъи [[Шоҳаншоҳии Ҳахоманишӣ]] шуд, баъдан зери ҳукмронии [[Искандар]] ва Сосониён қарор гирифт.<ref name="brit" /> Соли 637 мелодӣ артиши хилофати арабӣ Ироқро забт кард ва [[ислом]] дини асосии минтақа гардид. Соли 762 халифаи аббосӣ Абӯҷаъфар Мансур шаҳри Бағдодро бунёд кард, ки тӯли асрҳои IX–XIII пойтахти [[Аббосиён|хилофати Аббосиён]] ва маркази асосии илму ҳунари ҷаҳони ислом гардид; дар «Дорулҳикмат» олимоне чун Хоразмӣ, Кинди, Ҳунайн ибни Исҳоқ ва Табарӣ фаъолият мекарданд. Соли 1258 муғулҳо бо роҳбарии Ҳулагухон Бағдодро торумор карданд.<ref name="cia" /> Аз асри XVI то Ҷанги якуми ҷаҳонӣ Ироқ зери ҳукмронии [[Давлати усмонӣ|Усмониҳо]] буд; соли 1920 [[Британияи Кабир]] мандати Лигаи Миллатҳоро бар Ироқ гирифт. Соли 1932 Ироқ ҳамчун подшоҳӣ мустақил шуд; соли 1958 бо инқилоби ҳарбӣ ҷумҳурӣ эълон гардид. Солҳои 1979–2003 диктатори баъсиён Саддом Ҳусайн ҳукмронӣ кард — давраи ҷанги [[Ҷанги Ироқу Эрон|Ироқу Эрон]] (1980–1988), забти [[Кувайт]] (1990) ва Ҷанги халиҷ. Соли 2003 ҳамлаи ИМА сарнагунии Саддомро овард; пас аз он кишвар бо низоъҳои дохилӣ ва ҷанг бо ДИИШ (2014–2017) рӯ ба рӯ шуд. Аз соли 2005 Ироқ тибқи конститутсияи нав — ҷумҳурии парлумонии федеративӣ мебошад. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ироқ дар [[Осиёи Ғарбӣ]] воқеъ буда, бо [[Туркия]], [[Эрон]], [[Кувайт]], [[Арабистони Саудӣ]], [[Урдун]] ва [[Сурия]] ҳамсарҳад мебошад ва ба халиҷи Форс баромади хурд дорад. Қисми бештари кишварро ҳамвории Байнаннаҳрайн — водии [[Даҷла]] ва [[Фурот]] — фаро гирифтааст; дар шимолу шарқ кӯҳҳои Загроси Курдистон, дар ҷануб биёбонҳо ва ботлоқҳои машҳури Месопотамӣ (мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО) ҷойгиранд.<ref name="brit" /> Иқлим асосан биёбонии гарм — тобистони сахт гарм, зимистони муътадил — буда, дар шимол иқлими муътадили баҳримиёназаминӣ мушоҳида мешавад; масоҳати кишвар тақрибан 437 ҳазор километри мураббаъ аст. == Аҳолӣ == Аҳолии Ироқ зиёда аз 43 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ арабӣ ва [[Забони курдӣ|курдӣ]] мебошанд.<ref name="cia" /> Тақрибан 75–80% сокинон арабҳо ва 15–20% [[Курдҳо|курдҳо]] (асосан дар шимол) ҳастанд; ҷамоаҳои туркман, ассурӣ ва дигарон низ зиндагӣ мекунанд. Қариб 98% аҳолӣ мусулмон — шиа (≈60–65%, бахусус дар ҷануб ва марказ) ва суннӣ (≈30–35%) мебошанд; шаҳрҳои муқаддаси шиаён [[Наҷаф]] ва [[Карбало]] дар ҷануби кишвар воқеъанд. == Сиёсат ва идора == Ироқ ҷумҳурии парлумонии федеративӣ мебошад: президент сарвари давлат (одатан аз курдҳо) ва нахуствазир сарвари ҳукумат (одатан аз шиаҳои араб) аст; раиси парлумон одатан аз суннитарабҳо мебошад. Қонунгузорӣ ба ӯҳдаи Шӯрои намояндагон гузошта шудааст. [[Курдистон]] (пойтахт [[Эрбил]]) минтақаи мухтори федералӣ дорад. Кишвар узви [[Созмони Милали Муттаҳид]], [[Иттиҳоди Араб]], [[ОПЕК]] (аз бунёдгузорон, соли 1960) ва Созмони ҳамкории ислом мебошад.<ref name="cia" /> == Тақсимоти маъмурӣ == Ироқ ба 18 муҳофаза (вилоят) тақсим мешавад, аз ҷумла се муҳофазаи Минтақаи Курдистон — Эрбил, Сулаймония ва Дуҳук — ҳукумати мухтори худро доранд. Сераҳолитарин шаҳрҳои кишвар — [[Бағдод]], [[Мавсил]], [[Басра]], [[Эрбил]], [[Сулаймония]] ва [[Киркук]] мебошанд. == Иқтисод == Иқтисоди Ироқ ба нафт сахт вобаста аст — кишвар яке аз бузургтарин захираҳои нафтии ҷаҳон дорад (аз бунёдгузорони [[ОПЕК]]) ва нафт зиёда аз 90% даромади буҷетро таъмин мекунад.<ref name="cia" /> Кишоварзӣ (хурморавӣ — Ироқ яке аз бузургтарин содиркунандагони хурмо, гандум, ҷав) ва савдо низ нақш доранд. Мушкилоти асосӣ — оқибатҳои ҷангу таҳримҳо, нарасидани барқу инфрасохтор ва бекории ҷавонон мебошанд. == Фарҳанг ва маориф == Ироқ маҳди хату навиштаҷот ва яке аз марказҳои аввалини тамаддуни башарист. Дар асрҳои IX–XIII [[Бағдод]] яке аз муҳимтарин шаҳрҳои илмию фарҳангии ҷаҳон буд — китобхонаҳо, риёзидонҳо (Хоразмӣ, ки илми алгебраро бунёд кард), табибон, файласуфон, ситорашиносон ва шоирон ([[Мутанаббӣ]], Абӯнавос) дар он ҷамъ омада буданд; ҳазорон афсонаи маҷмӯаи «[[Ҳазору як шаб]]» ба ҳамин давра мансубанд. Мусиқии мақоми ироқӣ ва ошхона (масгуф — моҳии бирён, дулма, хурмо) машҳуранд. Ёдгориҳои ЮНЕСКО — [[Бобул]] (соли 2019 шомил шуд), Самарро, шаҳри Ҳатра ва ботлоқҳои Месопотамӣ. == Нигаред низ == * [[Осиёи Ғарбӣ]] * [[Байнаннаҳрайн]] * [[Бағдод]] * [[Аббосиён]] * [[Даҷла]] * [[Фурот]] * [[Курдистон]] * [[Ҳазору як шаб]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Iraq Ироқ дар Encyclopædia Britannica] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/ Ироқ — The World Factbook] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250715202836/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq |date=2025-07-15 }} {{Кишварҳои Осиё}} [[Гурӯҳ:Ироқ| ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] 1sx0twfmvxqoxxqp5969777ijjdmdv7 0 2123 1476029 1475762 2026-06-10T03:11:04Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476029 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |Номи тоҷикӣ = Лубнон |Номи аслӣ = الجمهورية اللبنانية / al-Jumhūriyya al-Lubnāniyya |Парчам = Flag of Lebanon.svg |Нишон = Coat of arms of Lebanon.svg |Дар харита = Lebanon (orthographic projection).svg |Забон/Забонҳо = [[Забони арабӣ|арабӣ]] (расмӣ), [[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]], [[Забони англисӣ|инглисӣ]] |Сана/Санаҳои истиқлол = [[22 ноябр]]и [[1943]] (аз [[Фаронса]]) |Пойтахт = [[Байрут]] |Шаҳрҳои калонтарин = [[Байрут]], [[Таробулус-аш-Шом]], [[Сайдо]], [[Сур]], [[Заҳла]] |Шакли идора = ҷумҳурии парлумонии конфессионалӣ |Вазифаи роҳбар 1 = Президент |Роҳбар 1 = Йосеф Аун |Вазифаи роҳбар 2 = Нахуствазир |Роҳбар 2 = Навоф Салом |Ҷой аз рӯи масоҳат = 166 |Масоҳат = 10 452 км² |Фоизи об = 1,8 |Аҳолӣ = ≈6 825 442 |Соли баҳо = 2024 |Зичии аҳолӣ = ≈645 нафар/км² |ММД (номинал) = ≈21 млрд доллар (2023) |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = ≈3 080 доллар |ШРИ = 0,72 (баланд) |Воҳиди пул = [[лираи лубнонӣ|лира]] |Домен = [[.lb]] |Коди телефон = +961 |Минтақаи замонӣ = UTC+2 (зимистон), UTC+3 (тобистон) |Ҳаракати автомобилӣ = рост }} '''Лубнон''' (ба арабӣ: ''لبنان'', ''Lubnān''; расман '''Ҷумҳурии Лубнон''', ''al-Jumhūriyya al-Lubnāniyya'') — давлат дар [[Осиёи Ғарбӣ]], дар канори шарқии [[Баҳри Миёназамин]], бо [[Сурия]] аз шимолу шарқ ва [[Исроил]] аз ҷануб ҳамсарҳад мебошад.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Lebanon Lebanon] — Encyclopædia Britannica</ref> Кишвар бо масоҳати ҳамагӣ 10 452 километри мураббаъ — '''яке аз хурдтарин кишварҳои Осиё''' — буда, аҳолиаш зиёда аз 6,8 миллион нафар аст. Пойтахти кишвар [[Байрут]], забони расмӣ арабӣ; фаронсавӣ ва инглисӣ паҳнгашта истифода мешаванд.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210111113708/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ |date=2021-01-11 }} — The World Factbook (CIA)</ref> == Таърих == Сарзамини Лубнони имрӯза маҳди '''тамаддуни Финикия''' — яке аз бузургтарин тамаддунҳои баҳрии Шарқи Қадим — буд. Аз тахминан 3000 то милод финикиён шаҳрҳои бузурги соҳилии '''[[Сур]]''' (Тир), '''[[Сайдо]]''' (Сидон), '''[[Ҷубайл]]''' (Библос) ва Беритро (Байрут) бунёд карданд. Бузургтарин ёдгории финикиён — '''ихтирои алифбои финикӣ''' (тахм. 1500 то милод, дар Ҷубайл/Библос) — заминаи тамоми алифбоҳои аврупоӣ (юнонӣ, лотинӣ, кириллӣ) ва аксари алифбоҳои ҷаҳон гардид.<ref name="brit" /> Финикиён маркази савдои тилло, мис, нуқра, фолтоди тирӣ (тирлиён — рангини сурх-арғувонии шоҳона, ки аз селаки мурекс гирифта мешуд) ва кедри Лубнон буданд. Соли 332 то милод [[Искандар]] шаҳри Сурро пас аз муҳосираи 7-моҳа забт кард ва аҳолии онро ба ғуломӣ фурӯхт.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–I то милод Лубнон ҷузъи империяи Селевкиён ва баъдан '''Империяи Рум''' (аз 64 то милод) шуд; '''Берит''' (Байрути имрӯза) маркази бузурги '''мактаби ҳуқуқи римӣ''' — яке аз се мактаби асосии ҳуқуқшиносии империя — гардид. Соли 636 мелодӣ арабҳои ислом ин минтақаро забт карданд. Дар асрҳои XI–XIII '''салиббардорон''' шаҳрҳои соҳилии Сидон, Тир, Триполи ва Ҷубайлро ишғол карданд ва қалъаҳои бузург сохтанд; соли 1291 мамлюкҳои мисрӣ салиббардоронро аз минтақа берун карданд. Соли 1516 кишвар ҷузъи '''[[Давлати усмонӣ]]''' гардид ва 400 сол зери ҳукмронии Усмониҳо монд; дар маҳалли амиратнишини Маъониҳо (асрҳои XVI–XVII) ва Шиҳобиён (асрҳои XVIII–XIX) идораи нимхудмухтор амал мекард. Соли 1860 ҷанги шаҳрвандии маронитӣ-друзӣ боиси дахолати бузурги аврупоиҳо ва таъсиси мутасаррифоти махсуси Кӯҳи Лубнон гардид. Соли 1920 пас аз пош хӯрдани империяи Усмонӣ Фаронса мандати Лубнони Бузургро гирифт; '''22 ноябри 1943''' Лубнон истиқлоли худро эълон кард ва пакти миллӣ — тақсими қудратҳо байни маронитҳо (президент), суннитарабҳо (нахуствазир) ва шиаҳо (раиси парлумон) — қабул шуд.<ref name="cia" /> Солҳои 1975–1990 кишвар аз '''ҷанги шаҳрвандии Лубнон''' — яке аз дарозтарин ҷангҳои шаҳрвандии Шарқи Миёна, ки тахминан 150 ҳазор нафарро ҳалок кард ва 1 миллион нафарро аз кишвар берун ронд — рӯ ба рӯ шуд. Аз соли 2006 кишвар ҷанги бузурги Хизбуллоҳ бо [[Исроил]] ва бўҳрони иқтисодии 2019, инчунин '''таркиши порти Байрут (4 августи 2020)''' — яке аз бузургтарин таркишҳои ғайриҳаставии ҷаҳон, ки 218 нафарро ҳалок ва 7000-ро захмӣ кард — гузаронидаст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Лубнон '''яке аз кишварҳои сераҳолитарин кӯҳсорӣ''' дар Шарқи Миёна аст: 70% масоҳаташро кӯҳҳо ишғол мекунанд.<ref name="brit" /> Аз ғарб ба шарқ кишварро чор қисми мувозӣ ташкил медиҳад: '''навори танги соҳилии''' Баҳри Миёназамин (бо шаҳрҳои Сур, Сайдо, Байрут, Ҷубайл, Триполи), '''кӯҳҳои Лубнон''' (бо қуллаи Қурнат ас-Савда — 3088 м, баландтарини кишвар), '''водии Бекаа''' (минтақаи кишоварзии асосӣ байни кӯҳҳо) ва '''кӯҳҳои Антилибонӣ''' (бо қуллаи Шайх — 2814 м, дар сарҳади Сурия). Иқлим муътадили баҳримиёназаминӣ дар соҳил ва кӯҳии муътадил дар баландиҳо мебошад. == Аҳолӣ == Аҳолии Лубнон зиёда аз 6,8 миллион нафар буда, '''яке аз гуногунмазҳабтарин ва бузурги таркибии динӣ дар ҷаҳони араб''' аст.<ref name="cia" /> Тибқи Пакти миллии 1943, кишвар тибқи 18 ҷамоаи диниву мазҳабӣ расман тақсим мешавад: '''маронитҳо''' (католики шарқи католики), масеҳиёни артодоксии юнонӣ, католиҳои юнонӣ, арманҳои артодокс, '''сунниҳо''', '''шиаҳо''', '''друзҳо''' ва дигарон. Тибқи Пакт, президент аз маронитҳо, нахуствазир аз суннитарабҳо, раиси парлумон аз шиаҳо мебошад. Кишвар инчунин миллионҳо паноҳҷӯёни сурӣ (тахминан 1,5 миллион нафар) ва тахминан 200 ҳазор паноҳҷӯёни фалистинӣ қабул кардааст. == Сиёсат ва идора == Лубнон ҷумҳурии парлумонии унитар буда, '''низоми сиёсии конфессионалӣ''' (тавофуқи 1943 ва Тавофуқи Тоифи 1989) дорад — мансабҳои асосии давлатӣ байни мазҳабҳои гуногун тақсим мешаванд. Парлумон як палатагӣ — Маҷлиси миллӣ (128 курсӣ, ба нисбати 50:50 байни мусулмонон ва масеҳиён тақсим). Кишвар ба 8 муҳофаза (мутасаррифия) тақсим мешавад. Узви [[Созмони Милали Муттаҳид]], [[Иттиҳоди Араб]] ва Созмони ҳамкории ислом мебошад.<ref name="cia" /> == Тақсимоти маъмурӣ == Лубнон ба 8 муҳофаза тақсим мешавад: Байрут, Кӯҳи Лубнон, Шимолӣ, Аккар, Бекаа, Баълабак-Ҳермел, Ҷанубӣ ва Набатия. Сераҳолитарин шаҳрҳои кишвар — [[Байрут]], [[Таробулус-аш-Шом]] (Триполи), [[Сайдо]], [[Сур]], [[Заҳла]], [[Ҷуния]], [[Баълабак]] ва [[Ҷубайл]] мебошанд. == Иқтисод == Иқтисоди Лубнон таърихан бар хидматрасониҳои бонкӣ-молиявӣ (Байрут '''«Бонки Шарқи Миёна»''' даъво карда мешуд), сайёҳии байналмилалӣ, кишоварзии муътадил (зайтун, ангур-шароб — Бекаа маркази асосии шаробсозӣ, мева), савдо ва маблағгузориҳои аз муҳоҷирони лубнонӣ дар ҷаҳон (диаспораи лубнонӣ 12–14 миллион нафар) асос меёфт.<ref name="cia" /> Аз соли 2019 кишвар аз '''яке аз бадтарин бўҳронҳои иқтисодии асри XXI''' рӯ ба рӯ шуд: коҳиши тахминан 90% арзиши лираи лубнонӣ, нархи фавқулоди боло, нарасидани барқу сӯзишворӣ, муҳоҷирати оммавӣ. == Фарҳанг ва маориф == Лубнон '''дар Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО шаш объект дорад''' — Анҷир (харобаҳои финикӣ-эллинистикии Анҷир), '''[[Баълабак]]''' (маъбадҳои бузурги римии Юпитер ва Бахус), '''[[Ҷубайл]]''' (Библос, маҷмааи 7000-солаи бостонӣ), '''[[Сур]]''' (Тир, бо некрополи бузурги финикӣ-римӣ), Водии Қодиша ва Кедри Лубнон (минтақаи муқаддаси маронитҳо), '''Сайди шаҳри Триполи''' (қалъа ва бозорҳои мамлюкии асри XIV).<ref name="brit" /> Адабиёти муосирро бо номи '''Ҷуброн Халил Ҷуброн''' (1883–1931, муаллифи 'Пайғамбар' — яке аз серфурӯштарин китобҳои асри XX) ва Амин ар-Раиҳонӣ машҳур аст. Кедри Лубнон — '''Cedrus libani''' — рамзи миллии кишвар буда, тасвири он дар парчам ва нишони давлатӣ ҷой гирифтааст. == Нигаред низ == * [[Осиёи Ғарбӣ]] * [[Финикия]] * [[Байрут]] * [[Кедри Лубнон]] * [[Баҳри Миёназамин]] * [[Маронитҳо]] * [[Сурия]] * [[Исроил]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Lebanon Лубнон дар Encyclopædia Britannica] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Лубнон — The World Factbook] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210111113708/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ |date=2021-01-11 }} {{Кишварҳои Осиё}} [[Гурӯҳ:Лубнон| ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] sasiag0a7g9qzjr6o2g37if06pkbeus 0 5293 1476161 1475186 2026-06-10T09:33:54Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476161 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |Номи тоҷикӣ = Перу |Номи аслӣ = República del Perú / Piruw Ripuwlika |Парчам = Flag of Peru.svg |Нишон = Escudo nacional del Perú.svg |Дар харита = PER orthographic.svg |Забон/Забонҳо = [[Забони испанӣ|испанӣ]], [[Забони кечуа|кечуа]], аймара |Сана/Санаҳои истиқлол = [[28 июл]]и [[1821]] (аз [[Испания]]); 9 декабри 1824 (ҷанги Аякучо) |Пойтахт = [[Лима]] |Шаҳрҳои калонтарин = [[Лима]], [[Арекипа]], [[Трухило]], [[Чиклайо]], [[Пиура]] |Шакли идора = ҷумҳурии президентӣ |Вазифаи роҳбар 1 = Президент |Роҳбар 1 = Дина Болуарте |Вазифаи роҳбар 2 = Нахуствазир |Роҳбар 2 = Густаво Адрианзен |Ҷой аз рӯи масоҳат = 19 |Масоҳат = 1 285 216 км² |Фоизи об = 0,4 |Аҳолӣ = ≈33 715 471 |Соли баҳо = 2023 |Зичии аҳолӣ = ≈26 нафар/км² |ММД (номинал) = ≈267 млрд доллар (2024) |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = ≈7 900 доллар |ШРИ = 0,76 (баланд) |Воҳиди пул = [[соли Перу|соли]] |Домен = [[.pe]] |Коди телефон = +51 |Минтақаи замонӣ = UTC−5 |Ҳаракати автомобилӣ = рост }} '''Перу''' (ба испанӣ: ''Perú''; ба кечуа: ''Piruw''; расман '''Ҷумҳурии Перу''', ''República del Perú'') — давлат дар ғарби [[Амрикои Ҷанубӣ]], ки аз ғарб ба [[Уқёнуси Ором]] баромад дорад ва бо [[Эквадор]], [[Колумбия]], [[Бразилия]], [[Боливия]] ва [[Чили]] ҳамсарҳад мебошад.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Peru Peru] — Encyclopædia Britannica</ref> Кишвар маҳди тамаддунҳои қадимаи Амрикои Ҷанубӣ — аз Карали соли 3000 то милод то империяи [[Инкоҳо|Тауантинсую]]и Инкоҳо — ба ҳисоб меравад. Пойтахти он [[Лима]], аҳолии Перу зиёда аз 33 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ испанӣ, [[Забони кечуа|кечуа]] ва аймара мебошанд.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/ Peru] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20211119135020/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/ |date=2021-11-19 }} — The World Factbook (CIA)</ref> == Таърих == Сарзамини Перу маҳди тамаддунҳои қадимаи Амрикои Ҷанубист: тамаддуни Карали-Супе (тахминан 3000–1800 то милод) яке аз қадимтарин дар нимкураи ғарбӣ ба шумор меравад. Минбаъд тамаддунҳои [[Чавин]] (1200–200 то милод), [[Парака]], [[Наска]] (бо хатҳои машҳури геоглифии Наска), [[Моче]], [[Уари]], [[Чимӯ]] (пойтахт Чан-Чан) дар сарзамини Перу шукуфтанд.<ref name="brit" /> Дар асри XV империяи [[Инкоҳо|Тауантинсую]] бо пойтахт [[Куско]] қариб тамоми Андҳоро (аз [[Колумбия]]и имрӯза то [[Чили]]) муттаҳид кард. Соли 1532 истилогари испонӣ Франсиско Писарро бо 168 нафар ҳамроҳон амиратнишини Атаҳуалпаро дар Каҷамарка гирифт ва соли 1533 ӯро ба қатл расонид; то соли 1572 шӯриши инкоҳо дар ВилкаБамба идома дошт.<ref name="brit" /> Аз асри XVI то соли 1821 Перу маркази [[Виссероятии Перу]] (ҷамъи мустамликаҳои Испания дар Амрикои Ҷанубӣ) буд; [[Лима]] яке аз сераҳолитарину сарватмандтарин шаҳрҳои нимкураи ғарбӣ ҳисоб мешуд. Дар 28 июли 1821 ҷанералиди аргентинатабор Хосе де Сан Мартин истиқлоли Перуро эълон кард ва мубориза бо лашкари испонӣ бо ҷанги машҳури Аякучо 9 декабри 1824 (ғалабаи генерали венесуэлатабор Антонио Хосе де Сукре) ба охир расид — ин ҷанг охирин ҷанги бузурги озодии Амрикои Лотинӣ ба шумор меравад.<ref name="cia" /> Дар асрҳои XIX–XX Перу аз сар Ҷанги Уқёнуси Ором бо [[Чили]] (1879–1884, ки боиси гум кардани вилояти Тарапака гардид) ва пайдарпайии диктатураҳои ҳарбӣ гузашт. Солҳои 1980–2000 кишварро шӯриши маоистии «Роҳи дурахшон» (Sendero Luminoso) фалаҷ кард, ки боиси ҳалокати тахминан 70 ҳазор нафар шуд. Соли 1990 Алберто Фуҳимори ба сари қудрат омад, бо иҷрои сиёсати неолибералӣ ва маъракаи шадиди зидди шӯришиён иқтисодро ба эътидол овард, аммо соли 2000 ба ҷурми коррупсия ва вайронкуниҳои ҳуқуқи башар сарнагун шуд. Аз он замон Перу ҷумҳурии президентӣ бо тағйироти зуд-зуди роҳбарон мебошад. == Ҷуғрофия ва иқлим == Перу ба се минтақаи ҷуғрофии хос тақсим мешавад: '''Коста''' (соҳил) — навори танги биёбонии ғарбӣ дар канори Уқёнуси Ором, ки бо ҷараёни сарди Ҳумболдт фавқулодда хушк гардидааст ва шаҳрҳои асосии иқтисодиро (Лима, Трухило, Чиклайо) дар бар мегирад; '''Сьерра''' (кӯҳсор) — кӯҳҳои [[Андҳо]]и шарқӣ бо қуллаҳои аз 6000 метр баланд (Уаскаран — 6768 м, баландтарин қуллаи кишвар); '''Селва''' (ҷангал) — ҷангалҳои тропикии [[Ҳавзаи Амазон|Амазон]] дар шарқ, ки тақрибан 60% масоҳати кишварро ташкил мекунанд.<ref name="brit" /> Дарёи [[Амазон]] аз кӯҳҳои Перу сарчашма мегирад. Кишвар масоҳати 1 285 216 километри мураббаъ дорад. == Аҳолӣ == Аҳолии Перу зиёда аз 33 миллион нафар буда, нисбатан ҷавон аст (миёна синни ≈30 сол).<ref name="cia" /> Тақрибан 60% сокинон метисҳо (омезиши испонӣ-индейҳо), 25% индейҳо (асосан кечуа ва аймара), 6% урупоиён ва қариб 4% афро-перуиҳо мебошанд. Забонҳои расмӣ испанӣ, [[Забони кечуа|кечуа]] ва аймара мебошанд; зиёда аз 4 миллион нафар бо кечуа сухан мегӯянд. Тахминан 76% аҳолӣ католики румӣ мебошанд. == Сиёсат ва идора == Перу ҷумҳурии президентӣ ва давлати ягонаи унитар буда, ба 25 минтақа (regiones) ва вилояти конститутсионии Кальяо тақсим мешавад. Президент сарвари давлат ва ҳукумат буда, аз тарафи мардум барои мӯҳлати 5 сол интихоб мешавад; парлумон якпалатагӣ — Конгресси Ҷумҳурӣ (130 курсӣ) — мебошад. Перу узви [[Созмони Милали Муттаҳид]], Иттиҳоди Миллатҳои Амрикои Ҷанубӣ, Иттиҳоди Пасифики, [[ОПЕК|АПЕК]] ва Эътилофи Пасифик мебошад.<ref name="cia" /> == Тақсимоти маъмурӣ == Перу ба 25 минтақа (regiones) ва вилояти махсуси конститутсионии Кальяо тақсим мешавад. Минтақаҳои калонтарин — Лима, Арекипа, Ла-Либертад (марказ — [[Трухило]]), Пиура ва Куско. Шаҳрҳои сераҳолии кишвар — [[Лима]], [[Арекипа]], [[Трухило]], [[Чиклайо]], [[Пиура]], [[Икитос]], [[Куско]] ва [[Уанкайо]] мебошанд. == Иқтисод == Перу яке аз бузургтарин содиркунандагони маъдан дар ҷаҳон аст — мис (дуюм пас аз [[Чили]]), нуқра (дар як қатор солҳо ҷои аввал), руҳ, тилло, қалъагӣ ва сурб содир мекунад.<ref name="cia" /> Дигар соҳаҳои иқтисод — моҳигирӣ (анчоуси перу — асоси саноати моҳии ҷаҳон), кишоварзӣ (қаҳва, спаржа, авокадо, кокабутта), нассоҷӣ (пахта пима, пашми викунха ва алпака), сайёҳӣ (Мачу-Пикчу, Куско) ва газу нафт (кони бузурги Камисеа) мебошанд. Валютаи миллӣ — соли перу. == Фарҳанг ва маориф == Перу мероси фарҳангии бузурге дорад — омезиши тамаддунҳои қадимаи Анд (Чавин, Моче, Наска, Инкоҳо) ва испониёт. Дар Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО 13 объекти Перу шомил аст, аз ҷумла: '''[[Мачу-Пикчу]]''' (шаҳри инкоҳои асри XV дар баландии 2430 м), '''[[Куско]]''' (пойтахти инкоҳо), '''Чан-Чан''' (шаҳри гили чимӯ), '''Хатҳои Наска''' (геоглифҳои бузурги биёбонӣ), '''Каралӣ-Супе''' (тамаддуни 5000-сола), маркази таърихии Лима, Арекипа ва ғ.<ref name="brit" /> Адабиёти муосири Перу бо номи [[Марио Варгас Льоса]] (барандаи ҷоизаи Нобел аз соли 2010) ва Сесар Валехо машҳур аст. Ошхонаи Перу (севиче, кебаби моҳӣ — анчоус, ҷӯш — соус) яке аз гуногунтарин ва шинохтаи ҷаҳон ба ҳисоб меравад. == Нигаред низ == * [[Амрикои Ҷанубӣ]] * [[Андҳо]] * [[Лима]] * [[Куско]] * [[Мачу-Пикчу]] * [[Инкоҳо]] * [[Амазон]] * [[Уқёнуси Ором]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Peru Перу дар Encyclopædia Britannica] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/ Перу — The World Factbook] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20211119135020/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/ |date=2021-11-19 }} {{Кишварҳои Амрикои Ҷанубӣ}} [[Гурӯҳ:Перу| ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Амрикои Ҷанубӣ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] b060gb9oj4mkrn1rfebnqvs76nklt9k 0 8455 1476017 1473099 2026-06-09T13:30:16Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476017 wikitext text/x-wiki {{Шахсият}} '''[[Магистр|Ҷими]] Донал «Ҷимбо» Вейлс''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}}; тав. [[7 август]], [[Соли 1966|1966]]<ref>{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/article/0,,9075-2516400_2,00.html|title=Biography: Jimbo Wales|publisher=Times Online}}{{Пайванди мурда|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) — корофари соҳаи интернет аз [[Амрико]], асосгузор ва сарвари лоиҳаҳои [[Бунёди Викимедиа|Викимедия]]. [[Лауреат]]и медали тилоии Нилс Бор ([[2013]]). Ӯ [[Муассисони Википедиа|ҳаммуассиси]] донишномаи озоди ғайритиҷоратии [[Википедия]] ва хадамоти тиҷоратии [[wiki hosting service]] [[Fandom (website)|Fandom]] (қаблан Wikia ном дошт) мебошад. Уэлс инчунин дар дигар лоиҳаҳои интернетӣ, аз ҷумла [[Bomis]], [[Nupedia]], [[WikiTribune]] ва [[WT Social]] иштирок кардааст. Уэлс дар [[Ҳантсвилл, Алобомо]] таваллуд шудааст ва дар [[Randolph School]] таҳсил кардааст. Ӯ [[Бакалавр|дараҷаи бакалавр]] ва [[Магистр|магистрро]] дар соҳаи молия аз [[Auburn University]] ва [[University of Alabama]] ба даст овардааст. Ҳангоми таҳсил дар мактаби олии илмӣ, Уэлс дар ду донишгоҳ дарс медод, аммо қабл аз хатми таҳсилаш барои кор дар соҳаи молия онро тарк кард ва баъдан ҳамчун [[Chief research officer|директори пажуҳишгоҳ]] дар [[Chicago Options Associates]] фаъолият кард. Соли 1996, Уэлс бо ду шарикаш [[Bomis]]-ро таъсис дод, ки як [[Web portal|портали вебӣ]] буд ва бо нашри аксҳои эротикӣ маъруф шуд. Bomis маблағгузории ибтидоии [[Peer review|энсиклопедияи баррасишудаи ҳамто]] [[Nupedia]] (2000–2003)-ро таъмин намуд. 15 январи 2001, Уэлс бо [[Ларри Сенгер|Ларри Сэнгер]] ва дигарон [[Википедия]]<nowiki/>ро ба роҳ монд, ки як энсиклопедияи [[Open content|муҳтавои боз]] буда, бо суръати баланд рушд кард ва машҳур гардид. Бо афзоиши шӯҳрати Википедия, Уэлс ба таблиғ ва намояндагии он машғул шуд. Ҳарчанд таърихан ӯро ҳамчун ҳаммуассис мешуморанд, худи Уэлс инро рад карда, худро ягона муассис эълон кардааст. Уэлс узви [[Wikimedia Foundation]] буда, дар ҳайати Шӯрои парасторон курсие бо унвони "бунёдгузори ҷомеа" дорад, ки бо таъйиноти шӯро дода шудааст. Ӯ ҳамасола дар конфронси [[Викимания|Wikimania]] суханронии "Вазъи Википедия"-ро ироа мекунад.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/7/15/3160926/jimmy-wales-wikipedia-gender-gap-kate-middleton-wedding-dress|title=Jimmy Wales, Mary Gardiner address Wikipedia’s gender gap at Wikimania conference|author=Amar Toor|website=The Verge|date=2012-07-15|lang=en-US|accessdate=2025-04-04}}</ref> Барои саҳмаш дар таъсиси Википедия, маҷаллаи ''[[Тайм|Time]]'' соли 2006 ӯро дар рӯйхати [[Time 100|100 шахсияти нуфузмандтарини ҷаҳон]] ҷой дод. == Зиндагии шахсӣ ва таҳсилот == [[Акс:20070803lintj jimbo jhung.jpg|thumb|250px]] Падари Вейлс менеҷери [[қассоб]]хона буд. Модараш, Дорис ва модаркалонаш, Эрма, [[мактаби хусусӣ]] доштанд. Дар ҳоли ҳозир, Вейлс дар [[Флорида|Санкт-Петербург, Флорида]] зиндагӣ мекунад.<ref>{{Cite web |url=http://news.com.com/Open-sourcing+the+news/2008-1025_3-5515166.html |title=Newsmaker:Open-Sourcing the News. |accessdate=2012-07-12 |archiveurl=https://archive.is/20120712004520/http://news.com.com/Open-sourcing+the+news/2008-1025_3-5515166.html |archivedate=2012-07-12 }}</ref> Дар мусоҳиба ба рӯзномаи ''[[Ню Йорк Таймз]]'', Ҷими Вейлс яке аз ду беҳтарин хотираҳояш аз [[Википедия]]ро , яъне гирифтани тӯппӣ/тоқии тоҷикӣ аз тоҷик писаре ёдовар шуд<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/11/18/magazine/18wwln-domains-t.html?ref=magazine|title=The New York Times:Encyclopedist’s Lair|publisher=[[Ню Йорк Таймз|The New York Times]]}}</ref>. Уэлс 7 августи соли 1966 дар [[Huntsville, Alabama]] ба дунё омадааст; аммо дар шаҳодатномаи таваллудаш санаи таваллуд 8 август сабт шудааст. Падараш, Ҷимми Калонӣ, мудири [[grocery store|дӯкони хӯрокворӣ]] буд, дар ҳоле ки модараш, Дорис Энн ({{nee|Дадли}}), ва модаркалонаш Эрма, муассисони "House of Learning" буданд<ref>{{Cite web|url=https://encyclopediaofalabama.org/article/jimmy-wales/|title=Wales, Jimmy|website=Encyclopedia of Alabama|lang=en-US|accessdate=2025-04-04}}</ref> {{cite encyclopedia |last = Wilson |first = Claire M. |title = Jimmy Wales |url = http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618 |access-date = December 26, 2017 |encyclopedia = [[Encyclopedia of Alabama]] |archive-date = December 20, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191220034549/http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618 |url-status = live |date = |accessdate = 2025-04-04 |archivedate = 2019-12-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191220034549/http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618 |deadurl = yes }} як мактаби хусусии хурд, ки ба усули [[one-room school|мактаби яксинфӣ]] асос ёфта буд ва Уэлс ва се хоҳару бародараш таҳсилоти ибтидоии худро дар он ҷо гирифтаанд. Дар кӯдакӣ Уэлс ба хониш шавқу рағбати зиёд дошт. Вақте ки ӯ сесола буд, модараш як нусхаи ''[[World Book Encyclopedia]]''-ро аз як фурӯшандаи хона ба хона харид. Ҳангоми бузург шудан ва ёд гирифтани хониш, ин китоб барои ӯ муқаддас гардид, аммо ӯ зуд пай бурд, ки ''World Book'' нокифоя аст: новобаста аз миқдори маълумот, ҳамеша маводи бештаре вуҷуд дошт, ки дар он нест. ''World Book'' барои навсозӣ ба соҳибонаш тамғакҳо мефиристод ва Уэлс бо бодиққат онҳоро истифода мебурд. Ӯ мегӯяд: «Ман шӯхиомез мегӯям, ки ҳамчун кӯдак таҳрири энсиклопедияро бо часпондани тамғакҳое шурӯъ кардам, ки модарам харида буд».{{Cite news |first = Walter |last = Isaacson |url = https://www.thedailybeast.com/you-can-look-it-up-the-wikipedia-story |title = You Can Look It Up: The Wikipedia Story |work = The Daily Beast |date = October 19, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = June 13, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190613013448/https://www.thedailybeast.com/you-can-look-it-up-the-wikipedia-story |url-status = live }} Дар як мусоҳиба бо [[Brian Lamb]] дар соли 2005, Уэлс мактаби хусусии кӯдакии худро бо усули таълимии [[Montessori method|Монтессори]] шабеҳ донист, ки дар он "соатҳои зиёдро бо мутолиаи ''[[Encyclopædia Britannica|Бриттаника]]'' ва ''World Book'' мегузаронид". Дар синфаш танҳо чаҳор шогирд буданд, бинобар ин мактаб хонандагони синфҳои 1 то 4 ва 5 то 8-ро якҷоя мекард. Уэлс дар калонсолӣ аз муносибати ҳукумат бо ин мактаб интиқод кард ва «мудохила, бюрократия ва муфаттишони мағрури давлатӣ»-ро ҳамчун таъсири муҳиме ба ҷаҳонбинии сиёсии худ ном бурд. Пас аз хатми синфи ҳаштум, Уэлс ба [[Randolph School]] дохил шуд, <ref>{{Cite news|accessdate=2025-04-04|author=Rebecca Moore|language=en-us|title=Jimmy Wales '83: "Information evangelist"|url=https://discover.randolphschool.net/blog/k12/2013/01/07/wales|archivedate=2018-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181031005206/https://discover.randolphschool.net/blog/k12/2013/01/07/wales}}</ref> ки як мактаби таҳиявӣ барои донишгоҳ дар Ҳантсвилл буд ва ӯ онро дар синни 16 хатм кард. Ӯ гуфт, ки таҳсил дар ин мактаб барои хонаводааш гарон буд, аммо "маориф ҳамеша як ишқу шавқ дар хонаам буд... медонед, муносибати анъанавӣ ба дониш ва таълим, ва сохтани он ҳамчун поя барои зиндагии хуб". Уэлс дараҷаи бакалаврро дар соҳаи молия соли 1986 аз [[Auburn University]] гирифт. Ӯ таҳсилро дар синни 16 оғоз карда буд. Сипас, ба барномаи доктории молия дар [[University of Alabama]] дохил шуд, аммо бо дараҷаи магистр онро тарк карда, ба барномаи доктории молия дар [[Indiana University Bloomington]] гузашт. Дар [[University of Alabama]] ӯ ба бозиҳои интернетии фантазӣ машғул шуд ва ба веб таваҷҷуҳ пайдо кард. Ӯ дар ҳарду донишгоҳ дарс дод, аммо рисолаи докторӣ (PhD)-ро нанавишт ва сабабашро [[boredom|малолат]] медонад. == Фаъолият == [[Акс:Bomis-staff-summer-2000.jpg|мини|Кормандони ширкати интернетии [[Bomis]], ки Уэлс таъсис дода буд, тобистони соли 2000. Уэлс сеюмин шахс аз тарафи чап дар қатори пасист, бо Кристин {{nowrap|Роан{{hsp}}{{mdash}}{{hsp}}}} (он замон Кристин Уэлс, ҳамсари дуюми ӯ).]] Соли 1994, Уэлс дар [[Chicago Options Associates]] ба кор даромад, як ширкати муомилоти [[Futures contract|фьючерсҳо]] ва [[Option (finance)|опсионҳо]] дар шаҳри Чикаго, Иллинойс. Уэлс худро шахсе тасвир мекунад, ки аз даврони аввал ба Интернет "қобилияти вобастагӣ" дошт ва дар вақти фориғаш барномасозӣ мекард. Ҳангоми таҳсил дар Алабама, ӯ ба бозиҳои [[Multi-User Dungeons]] (MUDs) — як навъи бозии нақшофарии виртуалӣ — сахт дилбастагӣ пайдо кард ва ҳамин тавр тавоноии шабакаҳои компютериро барои ташкили лоиҳаҳои ҳамкории бузург мушоҳида намуд. Бо илҳом аз [[Initial public offering|мувофақияти пешниҳоди аввалияи саҳмияҳо]]-и ширкати [[Netscape]] дар соли 1995 ва пас аз он ки тавассути “спекулятсия дар тағйироти фоиз ва нархи арз” сармоя ҷамъ овард, Уэлс тасмим гирифт, ки соҳаи муомилоти молиявиро тарк кунад ва ба соҳибкории интернетӣ рӯ оварад. == Таҳсил == Баъд аз синфи ҳаштум, Вейлс ба [[мактаб]]и Уолдорф барои давоми таҳсил ба мактаби таҳсилоти тайёрӣ барои донишгоҳ, ки нахустин таълмгоҳи дорои синфхонаҳои компутерӣ ва дигар технолоҷие буд, ки аз ҷониби донишҷӯён озодона истифода бурда мешуд, рафт. Вейлс гуфта буд, ки маблағгузории таҳсил дар мактаб ба [[оила]]и ӯ гарон яъне қиммат афтод, аммо маълумоти гирифтааш муҳимтар буд. == Омодагиҳо ба Википедия == {{Main|Nupedia}} [[Акс:Nupedia_logo.jpg|мини|Логотипи [[Nupedia]]]] Гарчанде ки [[Bomis]] дар он замон барои ба даст овардани даромад душворӣ мекашид, он ба Уэлс имконият дод, ки орзуи аслии худро — эҷоди як энсиклопедияи онлайн — амалӣ созад. Дар ибтидои солҳои 1990-ум, вақте Уэлс гурӯҳи муҳокимарониро оид ба фалсафаи [[объективизм]] модераторӣ мекард, ӯ бо [[Ларри Сенгер|Ларри Сингер]], ки нисбат ба ин фалсафа шак дошт, шинос шуд. Онҳо дар бораи ин мавзӯъ дар рӯйхати почтаи Уэлс ва баъдан дар рӯйхати Сангер мубоҳисаи муфассал карданд ва билохира бо ҳам мулоқоти шахсӣ анҷом дода, дӯст шуданд. Солҳо баъд, вақте Уэлс тасмим гирифт, ки лоиҳаи энсиклопедияи худро оғоз кунад ва дар ҷустуҷӯи як шахси дорои тахассуси илмӣ барои роҳбарӣ буд, ӯ Сангерро — ки дар он вақт донишҷӯи докторӣ дар соҳаи фалсафа дар [[Ohio State University]] буд — ба ҳайси [[Editor in chief|сармуҳаррир]] ба кор гирифт, ва моҳи марти соли 2000, Nupedia («донишномаи озод»), ки як донишномаи [[Peer-review|peer-review шуда]] ва бо [[Open content|муҳтавои боз]] буд, ба кор шурӯъ кард. Мақсади асосии Nupedia ин буд, ки мақолаҳо аз тарафи мутахассисон навишта шаванд ва бо фурӯши реклама дар паҳлӯи мақолаҳо даромад ба даст оварда шавад. Лоиҳа бо раванди шадиди баррасии ҳамтоён фарқ мекард, ки мақолаҳо ба сатҳи сифати энсиклопедияҳои касбӣ баробар гардонида шаванд. {{blockquote|||quote=Идея ин буд, ки ҳазорон ихтиёриён мақолаҳоро барои як энсиклопедияи онлайн ба ҳама забонҳо нависанд. Дар ибтидо, мо кӯшиш мекардем, ки кори онҳоро ба таври аз боло ба поён, сохторӣ, академӣ ва анъанавӣ ташкил диҳем. Ин барои нависандагони ихтиёрӣ шавқовар набуд, зеро кумитаҳои баррасии илмии зиёде доштем, ки мақолаҳоро нақд мекарданд ва фикру мулоҳиза медоданд. Он мисли супоридани эссе дар бахши аспирантура буд ва барои иштирок дар он як навъ таҳдидкунанда менамуд.|sign=Ҷимми Уэлс дар бораи лоиҳаи Nupedia ''[[New Scientist]]'', 31 январи 2007}} Дар як суханронии моҳи октябри соли 2009, Уэлс ба ёд овард, ки кӯшиш кардааст як мақола дар бораи иқтисоддони барандаи ҷоизаи Нобел [[Robert C. Merton]] нависад, аммо барои ирсоли ҳатто лоиҳаи аввалияаш ба профессорон ва мутахассисони молияи барҷаста, ки бояд онро баррасӣ мекарданд, худро қобили таҳаммул намедид. Ӯ инро лаҳзае арзёбӣ кард, ки дарк намуд, ки модели Nupedia кор нахоҳад кард. {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=X9Vu69Ajtlk|title=The Future of Free Culture: Jimmy Wales, Founder of Wikipedia|author=Донишгоҳи Ял|date=Октябр 7, 2009|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/X9Vu69Ajtlk|archive-date=December 21, 2021|url-status=live|via=YouTube|access-date=Август 18, 2011|time=43:19}}{{cbignore}} Дар моҳи январи соли 2001, Сангер ба мафҳуми [[wiki]] тавассути як ҳаводори [[extreme programming]] бо номи [[Ben Kovitz]] шинос шуд, баъд аз он ки ба ӯ суръати сусти рушди Nupedia-ро бинобар мураккабии раванд фаҳмонд. Ковитс пешниҳод кард, ки истифодаи модели wiki имкон медиҳад муҳаррирон ба таври ҳамзамон ва тадриҷӣ дар лоиҳа саҳм гузоранд ва ин боиси шикастани бунбасти Nupedia мешавад. Сангер аз ин идея ҳаяҷонзада шуд ва пас аз пешниҳод кардани он ба Уэлс, онҳо 10 январи соли 2001 аввалин wiki-и Nupedia-ро эҷод карданд. Ин wiki ибтидо ҳамчун лоиҳаи ҳамкорона барои ҷомеа пешбинӣ шуда буд, ки дар он мардум мақолаҳо менавиштанд ва онҳо баъдан аз тарафи мутахассисони Nupedia баррасӣ мешуданд. Аммо аксари мутахассисони Nupedia намехостанд дар ин лоиҳа иштирок кунанд, зеро тарс доштанд, ки омезиши муҳтавои ғайрикасбӣ бо маводи таҳқиқшуда ва таҳриршуда метавонад ба эътибори маълумоти Nupedia осеб расонад. Бо вуҷуди ин, ин лоиҳаи wiki, ки аз ҷониби Сангер "[[Wikipedia]]" номгузорӣ шуд, панҷ рӯз баъд дар як [[Domain name|домени]] алоҳида фаъол гардид. == Википедия == {{Main|History of Wikipedia}}{{external media|width=210px|headerimage=[[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px]]|float=right|video1=[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia#t-650375 Ҷимми Уэлс: Таваллуди Википедия], [[TED (conference)|TED]], 2005{{cite web |title = Jimmy Wales: The birth of Wikipedia |publisher = [[TED (conference)|TED]] |date = July 2005 |url = https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia#t-650375 |access-date = December 26, 2017 |last1 = Wales |first1 = Jimmy |archive-date = May 7, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190507124958/https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia#t-650375 |url-status = live }}|video2=[https://www.c-span.org/video/?188855-1/qa-jimmy-wales ''Q&A'' мусоҳиба бо Ҷимми Уэлс], [[C-SPAN]], 2005|video3=[//www.youtube.com/watch?v=8pKIi3LuUBg Лексияи Ҷимми Уэлс: Дарки нокомӣ ҳамчун роҳи муваффақият], [[Maastricht University]], 2015{{cite web |title = Lecture Jimmy Wales: Understanding failure as a route to success |publisher = [[Maastricht University]] on YouTube |date = January 2015 |url = http://www.youtube.com/watch?v=8pKIi3LuUBg |access-date = December 26, 2017 |via = YouTube |archive-date = August 10, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220810210612/https://www.youtube.com/watch?v=8pKIi3LuUBg |url-status = live }}|video4=[https://www.youtube.com/watch?v=diJp4zoQPqo Мусоҳиба бо Уэлс], ''[[Lex Fridman Podcast]]'', 2023{{cite web |title=Jimmy Wales: Wikipedia - Lex Fridman Podcast #385 | date=June 18, 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=diJp4zoQPqo |via=YouTube |publisher=[[Lex Fridman Podcast]] |access-date=September 2, 2023 |archive-date=August 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811144408/https://www.youtube.com/watch?v=diJp4zoQPqo |url-status=live }}}}Дар аввал, Bomis нақша дошт, ки Википедияро ба як тиҷорати фоидаовар табдил диҳад. Сангер ибтидо Википедияро ҳамчун абзоре барои дастгирии рушди Nupedia мебидид. Уэлс метарсид, ки дар бадтарин ҳолат, он метавонад "пурра партов" тавлид кунад. Ба ҳайрату шигифтии Сангер ва Уэлс, пас аз чанд рӯзи оғози лоиҳа, шумораи мақолаҳои Википедия аз Nupedia пеш гузашт ва як гурӯҳи хурди муҳаррирон ташкил ёфт. Маҳз Ҷимми Уэлс бо ҳамроҳии дигарон идеяи васеътари энсиклопедияи ҳамкории кушодро, ки саҳми одамони оддӣ дар он қабул мешуд, пешниҳод кард. Дар оғоз, на Сангер ва на Уэлс аниқ намедонистанд, ки аз ин ташаббус чӣ интизор шаванд. Бисёре аз саҳмгузорони аввали вебсайт бо модели [[free culture movement]] ошно буданд ва мисли Уэлс, ба [[open-source movement]] ҳамдардӣ доштанд. Уэлс гуфтааст, ки ибтидо аз идеяи таҳрири озод — ки дар он ҳар кас метавонад мақолаҳоро таҳрир кунад — чунон нигарон буд, ки шабона аз хоб мехест ва назорат мекард, ки чӣ чиз илова мешавад.{{cite book|last1=Tapscott|first1=Don|last2=Anthony D.|title=Wikinomics|page=71|year=2008|publisher=Penguin Group|isbn=978-1-59184-231-6|oclc=263665459}} Бо вуҷуди ин, гурӯҳи муҳаррирони аввал муваффақ шуданд, ки як ҷомеаи қавӣ ва худназораткунанда созанд, ки ба рушди лоиҳа мусоидат кард. Дар як суханронии худ дар [[SXSW]] соли 2016, Уэлс ба ёд овард, ки аввалин суханоне, ки дар Википедия навишт, ин буданд: "[["Hello, World!" program|Hello world]]", иборае, ки барномасозон барои санҷиши нармафзори нав истифода мебаранд.{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/wikipedias-first-words-hello-world-2016-3|title=The first words on Wikipedia were a nerdy programmer in-joke|first=Biz|last=Carson|website=Business Insider|date=March 13, 2016|access-date=December 26, 2017|archive-date=December 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182140/http://www.businessinsider.com/wikipedias-first-words-hello-world-2016-3|url-status=live}} Сангер дар марҳилаи ибтидоии Википедия нақши калидӣ бозида, онро роҳнамоӣ мекард. Вай дар як ёддошт барои ''[[Slashdot]]'' соли 2005 навиштааст, ки "идеяи як энсиклопедияи ҳамкории кушод, ки саҳми одамони оддиро мепазирад, комилан аз Ҷимми буд, на аз ман, ва сармоягузорӣ низ пурра аз Bomis буд. Албатта, дигарон низ чунин идея доштанд", ва илова кардааст, "рушди воқеии ин энсиклопедия вазифае буд, ки ӯ ба ман дод." Сангер то моҳи феврали соли 2002, вақте ки Bomis маблағгузории вазифаи ӯро қатъ кард, дар ҳарду лоиҳа — Nupedia ва Wikipedia — фаъолият ва таблиғ мекард; ӯ 1 марти ҳамон сол аз вазифаҳои сармуҳаррири Nupedia ва "ташкилгари асосӣ"-и Википедия истеъфо дод. Дар оғози кор, Bomis маблағгузори Википедия буд, ва ҳатто фикри ҷойгир кардани реклама дар Википедияро баррасӣ мекард, аммо пас аз рафтани Сангер хароҷот коҳиш ёфт ва нақшаҳо барои таъсиси як бунёди ғайритиҷоратӣ пешрафт карданд. == Мунозираи мақоми ҳаммуассис == {{Further|History of Wikipedia#Early roles of Wales and Sanger}} [[Акс:Geek_Entertainment_TV_-_Irina_Slutsky_and_Jimmy_Wales.png|рост|мини|Уэлс бо рӯзноманигор [[Irina Slutsky]] дар [[South by Southwest|SXSW 2006]], акс аз барномаи ''Geek Entertainment TV''{{cite web|url=http://www.geekentertainment.tv/2006/03/24/sxsw2006-jimmy-wales-uber-wikipedian/|title=SXSW2006: Jimmy Wales, Uber Wikipedian|date=March 24, 2006|publisher=Geek Entertainment TV|last1=Slutsky|first1=Irina|author-link1=Irina Slutsky|last2=Codel|first2=Eddie|access-date=December 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222041408/http://www.geekentertainment.tv/2006/03/24/sxsw2006-jimmy-wales-uber-wikipedian/|archive-date=December 22, 2012|url-status=dead|accessdate=2025-04-04|archivedate=2012-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121222041408/http://www.geekentertainment.tv/2006/03/24/sxsw2006-jimmy-wales-uber-wikipedian/}}]] Уэлс изҳор доштааст, ки ӯ муассиси ягонаи Википедия мебошад, ва ба таври оммавӣ бо таъйини Сэнгер ҳамчун ҳаммуассис мухолифат кардааст. Ҳанӯз аз сентябри соли 2001 рӯзномаи ''[[The New York Times]]'' ва дар релизи аввали матбуотии Википедия дар моҳи январи 2002 Уэлс ва Сэнгерро ҳамчун ҳаммуассисон муаррифӣ карда буданд. Дар моҳи августи ҳамон сол, Уэлс худро ҳамчун "ҳаммуассиси" Википедия муаррифӣ кард. Сэнгер дар вебсайти шахсии худ маҷмӯае аз пайвандҳоро ҷамъ овардааст, ки ба назар мерасанд таъйини ӯ ва Уэлсро ҳамчун ҳаммуассис тасдиқ мекунанд. Масалан, дар аввалин гузоришҳои расонаӣ ва матбуотӣ Сэнгер ва Уэлс ҳамчун ҳаммуассис номбар шудаанд. Дар моҳи феврали 2006 рӯзномаи ''[[The Boston Globe]]'' аз Уэлс нақл кардааст, ки изҳороти Сэнгерро “бемаънӣ” номидааст, ва дар мусоҳибае дар моҳи апрели 2009 “ҳамаи баҳсро” “ахмақона” хонд. Соли 2013, Уэлс дар гуфтугӯ бо ''The New York Times'' гуфт, ки ин баҳс “аҳмақонатарин мунозира дар таърихи ҷаҳон аст”.{{Cite news|last=Spence|first=Madeleine|date=August 1, 2021|title=Larry Sanger: 'I wouldn't trust Wikipedia — and I helped to invent it'|newspaper=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.com/uk/wales/article/larry-sanger-i-wouldnt-trust-wikipedia-and-i-helped-to-invent-it-cflrhmdhx|access-date=August 1, 2021|issn=0140-0460|archive-date=August 1, 2021|archive-url=https://archive.today/20210801095207/https://www.thetimes.co.uk/article/larry-sanger-i-wouldnt-trust-wikipedia-and-i-helped-to-invent-it-cflrhmdhx|url-status=live}} Дар охири соли 2005, Уэлс саҳифаи тарҷумаи ҳоли худро дар [[English Wikipedia|Википедияи англисӣ]] таҳрир кард. Нависанда [[Rogers Cadenhead]] ба [[Data logging|логҳо]] ишора кард, ки нишон медоданд Уэлс истинодҳо ба Сэнгерро ҳамчун ҳаммуассис аз саҳифа ҳазф намудааст. Сэнгер изҳор дошт, ки “бо дидани чунин таҳрирҳо, ба назар мерасад Ҷимми кӯшиш дорад таърихро аз нав нависад. Аммо ин амал бефоида аст, зеро дар ҷаҳони ҷасури нави мо бо фаъолияти шаффоф ва иртиботи васеъ, ҳақиқат рӯшан хоҳад шуд.” Ҳамчунин мушоҳида шудааст, ки Уэлс истинодҳоро ба [[Bomis]] тағйир додааст, ки ба таври барҷаста табиати шаҳвонии баъзе маҳсулоти ширкати пешини ӯро камранг нишон додааст. Гарчанде ки Уэлс изҳор дошт, ки таҳрирҳояш танҳо барои дақиқ кардани муҳтаво анҷом дода шудаанд, ӯ барои таҳрири тарҷумаи ҳоли худ узр хост — амале, ки одатан дар Википедия ташвиқ намешавад. === Нақш === Дар мусоҳибаи соли 2004 бо ''Slashdot'', Ҷимми Уэлс дидгоҳи худро дар бораи Википедия чунин баён кард: «Тасаввур кунед, ки ҳар як шахси рӯи Замин дастрасии ройгон ба маҷмӯи дониши башарӣ дошта бошад. Мо ҳамин корро мекунем». Гарчанде ки унвони расмии ӯ узви шӯро ва раиси фахрии [[Wikimedia Foundation]] аст, Уэлс дар дохили ҷомеаи Википедия дорои [[Капитали иҷтимоӣ|нуфузи иҷтимоии]] қобили мулоҳиза мебошад, ки вайро ҳамчун «диктатори хайрхоҳ», «шоҳи конститутсионӣ» ё ҳатто «роҳбари маънавӣ» тавсиф кардаанд. Дар ду мусоҳибае бо ''[[The Guardian]]'' соли 2014, Уэлс нақши худ дар Википедияро шарҳ дод. Дар аввал гуфтааст, ки гарчанде ҳамеша истилоҳи «диктатори хайрхоҳ»-ро рад мекунад, худи ӯро «шоҳи конститутсионӣ» меномад. Дар мусоҳибаи дувум ин таъбирро равшантар кард ва гуфт, ки мисли маликаи Британияи Кабир [[Елизавета II]], ӯ низ қудрати воқеӣ надорад.{{cite news|last=Cadwalladr|first=Carole|url=https://www.theguardian.com/technology/2014/feb/07/jimmy-wales-wikipedia-interview|title=Wikipedia's Jimmy Wales: 'It's true, I'm not a billionaire. So?' – interview|newspaper=[[The Guardian]]|date=February 7, 2014|access-date=December 26, 2017|archive-date=May 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518034803/https://www.theguardian.com/technology/2014/feb/07/jimmy-wales-wikipedia-interview|url-status=live}} Ӯ ҳамчунин дар солҳои аввали Википедия қариб ягона шахси лоиҳа буд, ки ба ҳайси сухангӯи он баромад мекард. Рушду шӯҳрати Википедия Уэлсро ба як шахсияти маъруфи интернетӣ табдил дод. Гарчанде ки то таъсиси сомона ҳеҷ гоҳ хориҷ аз Амрикои Шимолӣ сафар накарда буд, иштироки ӯ дар лоиҳаи Википедия боис шуд, ки пайваста ба кишварҳои мухталиф ҳамчун чеҳраи оммавии Википедия сафар намояд. Пас аз он ки Ларри Сангер Википедияро тарк кард, равиши Уэлс аз Сангер фарқ мекард. Ӯ бештар ба кор аз дур назорат мекард ва мудохилаи мустақим камтар мекард. Бо вуҷуди иштирок дар дигар лоиҳаҳо, Уэлс таъкид кардааст, ки нияти кам кардани нақши худро дар Википедия надорад. Ба ''The New York Times'' соли 2008 гуфт: «Пас гаштан барои ман имконият нест… Агар шевотар гӯем: "эҷод ва паҳн кардани энсиклопедияи ройгон ва бо сифати олӣ барои ҳар як шахси рӯи Замин бо забони худи ӯ" — ин худи ман ҳастам. Ман ҳамин корро мекунам. Ин ҳадафи ҳаёти ман аст». Дар моҳи майи 2010, BBC гузориш дод, ки Уэлс бисёре аз ҳуқуқҳои техникӣ дар [[Wikimedia Commons]]-ро пас додааст. Ин тасмим пас аз интиқоди сахти ихтиёриён ба далели ҳазфи зудҳангоми тасвирҳои шаҳвонии бархе муҳтавоҳо аз ҷониби Уэлс гирифта шуд. Ӯ бовар дошт, ки ин тасвирҳо «фақат барои манфиатҳои шаҳвонии олӣ ҷолибанд». == Бунёди Викимедиа == [[Акс:Wm2007_press_002.jpg|мини|Уэлс ҳамчун узви [[Шӯрои сарпарастони Wikimedia Foundation]] дар [[Wikimania 2007]]]] Дар нимаи соли 2003, Ҷимми Уэлс [[Wikimedia Foundation]] (WMF)-ро таъсис дод — як созмони ғайритиҷорӣ, ки дар [[Сент-Питерсбург, Флорида]] таъсис ёфта, баъдан дар Сан-Франсиско, Калифорния қароргоҳ гирифт. Ҳамаи ҳуқуқҳои моликияти зеҳнӣ ва номҳои домении марбут ба Википедия ба ин бунёд вогузор карда шуданд, ки мақсад аз он дастгирии энсиклопедия ва лоиҳаҳои ҳамшарики он мебошад. Уэлс аз оғози таъсис узви [[Шӯрои сарпарастони Wikimedia Foundation]] буд ва аз соли 2003 то 2006 расман раиси он ба шумор мерафт. Аз соли 2006 ба ӯ унвони фахрии «раис [[wikt:emeritus|эмеритус]]» дода шуд ва дар соли 2008 курсии махсуси «муассиси ҷомеа»-ро дар Шӯро гирифт.{{Cite web|url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES|title=Wikimedia Foundation Bylaws|quote=(F) Симмати амонатдори Асосгузори Ҷомеа. Шӯро метавонад Ҷимми Уэйлсро ба ҳайси амонатдори Асосгузори Ҷомеа барои муҳлати се сол таъйин кунад. Шӯро метавонад Уэйлсро барои муҳлатҳои пайдарпайи се сола (бе маҳдудияти шумораи муҳлатҳо) дубора таъйин намояд. Дар ҳолате ки Уэйлс ба ҳайси амонатдори Асосгузори Ҷомеа таъйин нашавад, ин мақом холӣ мемонад ва Шӯро онро бо шахси дигар пур намекунад.|date=August 5, 2008|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=December 26, 2017|archive-date=February 25, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES|url-status=live}}{{Cite web|url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees#Structure|title=Board of Trustees|quote=Аз соли 2008 инҷониб, Раёсат барои даҳ Муассисон ҷой дорад: як курсии муассис (барои Ҷимми Уэлс маҳфуз аст); ду ҷой аз ҷониби бобҳои Викимедиа ва созмонҳои мавзӯӣ интихобшуда; се курсӣ, ки аз ҷониби ҷомеаи Викимедиа пешбарӣ шудааст; ва чор ҷой, ки аз ҷониби боқимондаи Раёсат таъйин шудааст|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=December 26, 2017|archive-date=August 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819202216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees#Structure|url-status=live}} Фаъолияти Уэлс барои бунёд, аз ҷумла иштирокаш дар конфронсҳои компютерӣ ва маорифӣ барои таблиғи он, ҳамеша бе музд анҷом шудаст. Ӯ борҳо шӯхиомез гуфтааст, ки бахшидани Википедия ба бунёд ҳам «аҳмақонатарин» ва ҳам «ҳушмандонатарин» амале буд, ки анҷом додааст. Аз як тараф, арзиши Википедияро {{US$|3}} миллиард тахмин карда буд, вале аз ҷониби дигар, бар ин бовар аст, ки ин бахшиш муваффақияти лоиҳаро таъмин намуд. Дар соли 2020, Уэлс нақши худро чунин тавсиф кард: «Ман нақши худро мисли [[Елизавета II|шоҳи муосири Британияи Кабир]] мебинам: бе қудрати воқеӣ, вале бо ҳаққи маслиҳат додан, ташвиқ кардан ва огоҳ сохтан».{{Cite magazine|last=Garfield|first=Simon|date=October 20, 2020|title=What We Know And Can Agree On: Wikipedia At 20|url=https://www.esquire.com/uk/culture/a34412278/wikipedia-at-20/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020200836/https://www.esquire.com/uk/culture/a34412278/wikipedia-at-20/|archive-date=October 20, 2020|access-date=February 16, 2021|magazine=[[Esquire Magazine]]}} Алоқаи Уэлс бо бунёд баъзан бо баҳсҳо ҳамроҳ буд. Дар моҳи марти 2008, корманди собиқи WMF Дэнни Вулл Уэлсро ба истифодаи ғайримақсадноки маблағҳои бунёд барои истироҳат муттаҳам кард. Вулл инчунин гуфт, ки бо сабаби одатҳои харҷкунии ӯ, кортҳои қарзии WMF-ро аз ӯ гирифтаанд, ҳарчанд Уэлс инро рад кард. Раиси онвақтаи бунёд [[Флоренс Девуар]] ва мудири муваққатии собиқи иҷроияи бунёд Брад Патрик гуноҳи Уэлс ё бунёдро рад карда, гуфтанд, ки Уэлс барои ҳар як харҷ ҳисобот додааст ва дар ҳолатҳои набуди расид, аз ҳисоби шахсӣ пардохт кардааст; бо ин вуҷуд, дар хусусӣ, Девуар Уэлсро барои «доимо кӯшиши бознавишти гузашта» танқид кард. Баъдтар дар ҳамон моҳ, собиқ донишманди компютерии [[Novell]], Ҷефф Мерки, иддао кард, ки Уэлс мақолаи Википедияро дар бораи ӯ бо иваз кардани тӯҳфаҳо ба WMF ба таври мусбат тағйир додааст. Уэлс инро «беасос» хонд. Дар аввали соли 2016, муҳаррирони Википедия лоиҳаи [[Knowledge Engine (Wikimedia Foundation)|Knowledge Engine]]-и WMF-ро ҳамчун [[Низои манфиатҳо|конфликти манфиатҳо]] барои Уэлс қабул карданд, зеро тиҷорати шахсии ӯ — Wikia — метавонист аз хароҷоти зиёд дар бахши тадқиқоти ҷустуҷӯ манфиат гирад. Wikia пештар кӯшиш кард, ки муҳаррики ҷустуҷӯӣ таҳия кунад, вале ин лоиҳа соли 2009 қатъ шуд.{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/http://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/|archive-date=March 1, 2016|url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/|title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine"|last=Mullin|first=Joe|date=February 29, 2016|website=[[Ars Technica]]|url-status=dead}} == Викия ва фаъолиятҳои баъдӣ == Соли 2004, Ҷимми Уэлс ва ҳамкори онвақтаи ӯ дар <nowiki>[[Шӯрои сарпарастони Wikimedia Foundation|Шӯрои WMF]]</nowiki>, Анджела Бизли, ширкати тиҷоратии <nowiki>[[Wikia]]</nowiki>-ро таъсис доданд. Викия як <nowiki>[[фермаи вики]]</nowiki> мебошад — маҷмӯае аз викиҳои алоҳида дар мавзӯъҳои гуногун, ки ҳамаашон дар як сомона ҷойгир шудаанд. Дар байни викиҳои машҳуртарини берун аз Википедия, <nowiki>[[Memory Alpha]]</nowiki> (бахшида ба <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[Star Trek]]</nowiki><nowiki>''</nowiki>) ва <nowiki>[[Wookieepedia]]</nowiki> (<nowiki>''</nowiki><nowiki>[[Star Wars]]</nowiki><nowiki>''</nowiki>) шомиланд. Яке аз хизматрасониҳои дигари Wikia — <nowiki>[[Wikia Search]]</nowiki> буд, ки як муҳаррики ҷустуҷӯии коди кушода бо мақсади рақобат бо Google ва таъмин намудани шаффофият ва гуфтугӯи умумӣ дар бораи тарзи кор ва сохтани муҳаррики ҷустуҷӯ пешниҳод мешуд. Аммо ин лоиҳа дар моҳи марти соли 2009 қатъ карда шуд. Уэлс рӯзи 5 июни соли 2006 аз вазифаи директори иҷроияи Wikia истеъфо дод ва ба ҷои ӯ <nowiki>[[Гил Пенчина]]</nowiki>, сармоягузори фариштагӣ ва ноиби президенти собиқи <nowiki>[[eBay]]</nowiki>, таъин шуд. Пенчина дар моҳи сентябри соли 2009 эълон кард, ки Wikia ба фоида расидааст. Дар баробари нақшаш дар Wikia, Уэлс ҳамчун сухангӯи ҷамъиятӣ низ фаъолият мекунад ва аз ҷониби '''Harry Walker Agency''' намояндагӣ мешавад. Вай инчунин дар маъракаи таблиғотии шахсиятҳои маъруф барои истеҳсолкунандаи соатҳои швейсарӣ '''Maurice Lacroix''' иштирок кардааст.<nowiki>{{cite news |last = Rębała |first = Monika |title = Król Encyklopedii |url = http://www.newsweek.pl/artykuly/krol-encyklopedii,70199,2 |access-date = July 5, 2011 |newspaper = Newsweek Polska |date = January 8, 2011 |language = pl |archive-url = https://web.archive.org/web/20110806081758/http://www.newsweek.pl/artykuly/krol-encyklopedii%2C70199%2C2 |archive-date = August 6, 2011 |url-status = dead }}</nowiki> Рӯзи 4 ноябри соли 2011, Ҷимми Уэлс дар <nowiki>[[The Sage Gateshead]]</nowiki> дар Британияи Кабир суханронии яксоатае ироа кард, ки оғози '''Фестивали андешаронии озод (Free Thinking Festival)''' буд ва аз тариқи <nowiki>[[BBC Radio Three]]</nowiki> пахш шуд.<nowiki>[http://www.bbc.co.uk/programmes/b016kgfd Jimmy Wales launches 2011 Free Thinking Festival]</nowiki> <nowiki>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124072626/http://www.bbc.co.uk/programmes/b016kgfd |date=November 24, 2020 }}</nowiki> Суханронии ӯ, ки унвони "Ояндаи Интернет"-ро дошт, бештар ба Википедия бахшида шуда буд. Бист рӯз пас аз он, 24 ноябр, Уэлс дар барномаи телевизионии '''Question Time''' ширкат варзид.<nowiki>{{cite news |title = This week's panel |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/question_time/9645839.stm |access-date = December 26, 2017 |work = [[Question Time (TV series)|Question Time]] |date = November 23, 2011 |archive-date = August 10, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220810210649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/question_time/9645839.stm |url-status = live }}</nowiki> Дар моҳи майи соли 2012, хабар дода шуд, ки Уэлс ба ҳукумати Британия оид ба '''дастрасии ройгон ба таҳқиқоти илмии сармоягузоришаванда аз ҳисоби андозҳо''' машварат медиҳад.<nowiki>{{cite news |title = Wikipedia founder to help in government's research scheme |last = Jha |first = Alok |url = https://www.theguardian.com/technology/2012/may/01/wikipedia-research-jimmy-wales-online |newspaper = The Guardian |date = May 1, 2012 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = January 14, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180114184428/https://www.theguardian.com/technology/2012/may/01/wikipedia-research-jimmy-wales-online |url-status = live }}</nowiki> Гуфта мешавад, ки ӯ ҳамчун "маслиҳатчии бе музд оид ба краудсорсинг ва кушодани равандҳои сиёсати давлатӣ" фаъолият дошт ва бо <nowiki>[[Вазорати тиҷорат, инноватсия ва маҳорат]]</nowiki> ва шӯроҳои таҳқиқотии Бритониё ҳамкорӣ мекард. Дар моҳи январи соли 2014, эълон шуд, ки Уэлс ба '''The People's Operator''', як ширкати мобилии иҷтимоӣ, ҳамраис таъин шудааст.<nowiki>{{cite news |url = https://www.telegraph.co.uk/technology/jimmy-wales/10583554/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-backs-viral-mobile-network-The-Peoples-Operator.html |archive-url = https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/technology/jimmy-wales/10583554/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-backs-viral-mobile-network-The-Peoples-Operator.html |archive-date = January 11, 2022 |url-access = subscription |url-status = live |title = Wikipedia founder Jimmy Wales backs 'viral mobile network' The People's Operator |newspaper = [[The Daily Telegraph]] |date = January 20, 2014 |access-date = December 26, 2017 }}</nowiki> Рӯзи 21 марти соли 2014, Уэлс дар ҳамоиши '''Clinton Global Initiative University''', ки дар <nowiki>[[Донишгоҳи давлатии Аризона]]</nowiki> баргузор гардид, дар як панели муҳокима бо иштироки <nowiki>[[Ҷон Маккейн]]</nowiki>, фаъоли ҳуқуқи занони Арабистони Саудӣ <nowiki>[[Манал ал-Шариф]]</nowiki> ва донишҷӯи <nowiki>[[Донишгоҳи Ҳарвард]]</nowiki> <nowiki>[[Шри Бозе]]</nowiki> ширкат кард.<nowiki>{{cite web |url = http://www.cgiu.org/meetings/2014/agenda.asp?day=1 |title = CGI U 2014 Meeting Agenda |publisher = Clinton Global Initiative |date = March 21, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140323194545/http://www.cgiu.org/meetings/2014/agenda.asp?day=1 |archive-date = March 23, 2014 |access-date = March 23, 2014 |url-status = dead }}</nowiki> Мавзӯи муҳокима "давраи иштирок" буд — давре ки мардум ҳарчи бештар имкони баён кардани назар, таҳсили мустақил ва ташкили тарҳҳои соҳибкориро пайдо мекунанд. Уэлс ҷавононро ташвиқ кард, ки шабакаҳои иҷтимоиро барои тағйир додани ҷомеа истифода баранд ва маҳдудсозии интернет аз тарафи давлатҳоро ба нақзи ҳуқуқи инсон ташбеҳ дод.<nowiki>{{cite news |last = Mak |first = Tim |url = http://washingtonexaminer.com/bill-clinton-defends-american-control-of-internet-domain-name-system/article/2546105 |title = Bill Clinton defends American control of Internet domain name system |newspaper = [[Washington Examiner]] |date = March 22, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = July 25, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180725184045/https://www.washingtonexaminer.com/bill-clinton-defends-american-control-of-internet-domain-name-system/article/2546105 |url-status = live }}</nowiki> Рӯзи 26 майи соли 2014, ширкати '''Google''' Уэлсро ба ҳайати як '''кумитаи ҳафтнафарӣ оид ба махфият''' таъин кард, ки дар посух ба қарори додгоҳии <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[Google v. Gonzalez]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> таъсис ёфта буд. Ин парванда боиси афзоиши дархостҳо ба Google барои ҳазфи маълумот аз натиҷаҳои ҷустуҷӯ гардид. Уэлс гуфт, ки мехоҳад ин кумита "як ҳайати бонуфуз (blue-ribbon panel)" барои қонунгузорон бошад ва на танҳо ба Google, балки ба онҳо низ маслиҳат диҳад.<nowiki>{{cite news |last = Fleischer |first = Lisa |url = https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/30/google-taps-wikipedias-wales-to-help-weigh-right-to-be-forgotten/ |title = Google Taps Wikipedia's Wales to Help Weigh "Right to Be Forgotten" |newspaper = [[The Wall Street Journal]] |date = May 30, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = July 9, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170709234808/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/30/google-taps-wikipedias-wales-to-help-weigh-right-to-be-forgotten/ |url-status = live }}</nowiki> <nowiki>=== Иқдомҳои ахир ва фаъолиятҳои ҳуқуқи инсон ===</nowiki> Соли 2017, Ҷимми Уэлс эълон кард, ки ӯ як нашрияи рақамии нав бо номи '''WikiTribune''' роҳандозӣ мекунад, ки ҳадафаш мубориза бо '''ахбори бардурӯғ (fake news)''' тавассути ҳамкорӣ байни рӯзноманигорони касбӣ ва ихтиёриён мебошад. Уэлс онро ҳамчун "ахбор барои мардум ва бо иштироки мардум" тавсиф кард ва гуфт, ки ин бори аввал хоҳад буд, ки рӯзноманигорони касбӣ ва рӯзноманигорони шаҳрвандӣ баробарона, ҳамроҳ, мақолаҳоро навишта, таҳрир мекунанд ва ҷамъияте, ки ҳамеша далелҳоро тафтиш ва бозтафтиш мекунад, пуштибони онҳо хоҳад буд.<nowiki>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/25/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |last = Hern |first = Alex |title = Wikipedia co-founder launches Wikitribune to eradicate fake news |newspaper = The Guardian |date = April 25, 2017 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = May 20, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170520003528/https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/25/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |url-status = live }}</nowiki> Дар моҳи октябри соли 2019, Уэлс шабакаи иҷтимоии нав бо номи '''WT Social'''-ро роҳандозӣ кард, ки бе таблиғот буда, ҳамчун алтернатива ба Facebook ва Twitter пешниҳод шуд.<nowiki>{{cite news |title = Wikipedia co-founder Jimmy Wales launches Twitter and Facebook rival |url = https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd |access-date = November 16, 2019 |newspaper = [[Financial Times]] |archive-date = November 17, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191117081307/https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd |url-status = live }}</nowiki><nowiki>{{cite magazine |title = Want an Ad-Free Social Network? Wikipedia's Co-Founder Made One |url = https://uk.pcmag.com/mastodon/123604/want-an-ad-free-social-network-wikipedias-co-founder-made-one |access-date = November 16, 2019 |magazine = [[PCMag]] |date = November 15, 2019 |archive-date = November 16, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191116010503/https://uk.pcmag.com/mastodon/123604/want-an-ad-free-social-network-wikipedias-co-founder-made-one |url-status = live }}</nowiki> Ҷимми Уэлс инчунин муассисаи хайрияе бо номи '''The Jimmy Wales Foundation for Freedom of Expression''' дар Британия таъсис дод, ки вазифааш мубориза бо '''хилофкориҳои ҳуқуқи инсон дар заминаи озодии баён''' мебошад.<nowiki>{{cite news |last1 = Smith |first1 = Charlie |date = September 4, 2015 |title = Jimmy Wales on Censorship in China |website = HuffPost |url = http://www.huffingtonpost.com/charlie-smith/jimmy-wales-on-censorship_b_8087400.html |access-date = March 8, 2017 |archive-date = March 22, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190322084555/https://www.huffingtonpost.com/charlie-smith/jimmy-wales-on-censorship_b_8087400.html |url-status = live }}</nowiki><nowiki>{{cite news |title = Jimmy Wales wants Wikipedia to change the world, again |work = The Jerusalem Post |url = http://www.jpost.com/Business-and-Innovation/Tech/Jimmy-Wales-wants-Wikipedia-to-change-the-world-again-403592 |access-date = March 8, 2017 |archive-date = October 12, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191012102843/https://www.jpost.com/Business-and-Innovation/Tech/Jimmy-Wales-wants-Wikipedia-to-change-the-world-again-403592 |url-status = live }}</nowiki> Уэлс ин фондро баъди гирифтани ҷоизае аз роҳбари <nowiki>[[Дубай]]</nowiki> таъсис дод, ки ба гуфтаи ӯ, ба сабаби қонунҳои шадиди сензура дар он кишвар, ӯ наметавонист онро қабул кунад, вале низ имкон надошт онро баргардонад. Ба ҳолати соли 2016, директори иҷроияи ин фонд <nowiki>[[Орит Копел]]</nowiki> мебошад.<nowiki>{{Cite news |last1 = Wales |first1 = Jimmy |last2 = Kopel |first2 = Orit |date = March 16, 2016 |title = Jimmy Wales: 'The world needs to ask: #whereisBassel?' |newspaper = The Guardian |url = https://www.theguardian.com/world/shortcuts/2016/mar/16/jimmy-wales-the-world-needs-to-ask-whereisbassel |access-date = August 11, 2017 |issn = 0261-3077 |archive-date = September 18, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190918020326/https://www.theguardian.com/world/shortcuts/2016/mar/16/jimmy-wales-the-world-needs-to-ask-whereisbassel |url-status = live }}</nowiki> == Назари сиёсӣ == === Фалсафаи шахсӣ === <nowiki>[[File:JimmyWalesJI5.jpg|thumb|left|Уэлс дар ҷаласаи Шӯрои Creative Commons, июни соли 2008]]</nowiki> Ҷимми Уэлс қаблан худро як <nowiki>[[Объективизм|объективист]]</nowiki> номидааст, ки ин ба фалсафаи нависандаи асри 20 <nowiki>[[Айн Ранд]]</nowiki> марбут аст — фалсафае, ки бар ақлгароӣ, <nowiki>[[шахсиятгароӣ]]</nowiki> ва <nowiki>[[капитализм]]</nowiki> таъкид мекунад. Уэлс бори аввал бо ин фалсафа ҳангоми хондани романи Ранд <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[The Fountainhead]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> дар давраи донишҷӯӣ шинос шудааст. Соли 1992, ӯ рӯйхати паёмҳои электронӣ бо номи "Музокираҳои мураттаби фалсафаи объективистӣ" таъсис дод. Гарчанде гуфтааст, ки ин фалсафа "ба ҳама кору андешаҳояш таъсир дорад", ӯ илова кардааст, ки "ман назар ба бисёре аз онҳое ки худро объективист меноманд, беҳтар тавонистам назари шахсии худро ба дигарон таҳмил накунам". <nowiki>[[File:2014-03-14 CeBIT Global Conferences, Jimmy Wales, Founder Wikipedia, (26) On stage showing the world for Wikipedia Zero (500 millions), while Brent Goff is still listening.jpg|thumb|Ҷимми Уэлс дар конфронси CeBIT Global, соли 2014]]</nowiki> Дар як барномаи <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[Q&A (U.S. talk show)|Q&A]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> дар шабакаи <nowiki>[[C-SPAN]]</nowiki> моҳи сентябри 2005, вақте <nowiki>[[Брайан Лэмб]]</nowiki> аз ӯ дар бораи таъсири Ранд пурсид, Уэлс <nowiki>[[ростқавлӣ]]</nowiki> ва "аҳамияти мустақилият"-ро арзишҳои шахсии худ номид. Ҳангоми суол дар бораи фалсафаи сиёсии шахсӣ, ӯ худро <nowiki>[[либертарианизм|либертариан]]</nowiki> тавсиф кард, гарчанде ҳизби либертариҳоро "девонаҳо" номид, ва арзишҳои роҳнамоии худро чунин шарҳ дод: "озодӣ, ҳуқуқи шахсӣ, муносибат бо дигарон бе истифодаи зӯрӣ". Дар як твитти соли 2014, Уэлс пуштибонии худро аз <nowiki>[[сарҳадҳои боз]]</nowiki> изҳор дошта, гуфт:<blockquote>"Ман ба барҳам додани сарҳадҳо ва тиҷорати озод ҳамчун роҳи расидан ба сулҳ бовар дорам. Монеаҳо ҳатман боиси зӯроварӣ мешаванд."<nowiki>{{cite tweet|user=jimmy_wales|number=429505544265560064|access-date=December 29, 2023|date=February 1, 2014|title=I believe in the elimination of borders and free commerce as a route to peace. Barriers necessarily imply violence.}}</nowiki></blockquote>Соли 2007, як мусоҳиба бо Уэлс мавзуи асосии шумораи июни маҷаллаи либертари <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[Reason (magazine)|Reason]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> буд, ки дар он Уэлс назарҳои сиёсии худро "марказгароёна ва ростгароёна" (center-right) тавсиф кард. Аммо дар мусоҳибае бо <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[The Independent]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> соли 2011, ӯ аз эътирозгарони <nowiki>[[Occupy Wall Street]]</nowiki> ва <nowiki>[[Occupy London]]</nowiki> изҳори ҳамдардӣ кард ва гуфт:<blockquote>"Шумо ҳатто лозим нест сотсиалист бошед, то бигӯед, ки гирифтани пул аз ҳама ва додани он ба чанде сарватманд дуруст нест. Ин тиҷорати озод нест."<nowiki>{{cite news |last = Dugan |first = Emily |url = https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/jimmy-wales-the-internets-shy-evangelist-2374679.html |archive-url = https://ghostarchive.org/archive/20220609/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/jimmy-wales-the-internets-shy-evangelist-2374679.html |archive-date = June 9, 2022 |url-access = subscription |url-status = live |date = October 23, 2011 |title = Jimmy Wales: The internet's shy evangelist |newspaper = The Independent |access-date = December 26, 2017 }}</nowiki></blockquote><nowiki>[[Дэн Ҳоджес]]</nowiki> аз рӯзномаи <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[The Daily Telegraph]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> ӯро як шахсияти ҳамдард ба <nowiki>[[Ҳизби коргарии Бритониё]]</nowiki> (Labour Party) тавсиф кард. Соли 2015, Уэлс пешниҳод кард, ки ба <nowiki>[[Эд Милибанд]]</nowiki> дар таҳияи стратегияи шабакаҳои иҷтимоии Ҳизби коргарӣ кӯмак кунад, вале Милибанд ин пешниҳодро рад кард. Ҳамон сол, Уэлс ҳамчун раиси кумитаи интихоботии номзади демократ <nowiki>[[Лоуренс Лессиг]]</nowiki> дар интихоботи президентии соли 2016 ширкат варзид.<nowiki>{{cite web |url = https://www.theregister.co.uk/2015/08/17/jimbo_wikipedia_wales_leads_lawrence_lessigs_presidential_push/ |title = Jimbo 'Wikipedia' Wales leads Lawrence Lessig's presidential push |website = The Register |date = August 17, 2015 |access-date = December 26, 2017 |author = Sharwood, Simon |archive-date = October 23, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171023133138/http://www.theregister.co.uk/2015/08/17/jimbo_wikipedia_wales_leads_lawrence_lessigs_presidential_push/ |url-status = live }}</nowiki> Соли 2016, Уэлс бо 11 соҳибкори дигари амрикоӣ як номаи кушод ба мардум нашр кард ва аз онҳо даъват кард, ки ба <nowiki>[[Доналд Трамп]]</nowiki> овоз надиҳанд.<nowiki>{{cite news |url = http://www.bizjournals.com/austin/news/2016/10/07/why-joseph-kopser-11-other-national-business.html |title = Why Joseph Kopser, 11 other national business leaders oppose Donald Trump |work = Austin Business Journal |date = October 7, 2016 |access-date = December 26, 2017 |author = Barr, Greg |archive-date = May 6, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100527/http://www.bizjournals.com/austin/news/2016/10/07/why-joseph-kopser-11-other-national-business.html |url-status = live }}</nowiki> Дар моҳи майи 2017, Уэлс дар шабакаи Quora гуфт, ки ӯ худро '''марказгаро''' ва '''ислоҳталаб (градӯалист)''' мешуморад ва ба тағйироти сусту пайдарпай, ки имкони озмоиш ва кам кардани бесуботии иҷтимоиро медиҳанд, бартарӣ медиҳад.<nowiki>{{Cite web |url = https://www.quora.com/Where-is-Jimmy-Wales-on-the-political-compass |title = Where is Jimmy Wales on the political compass? |publisher = Quora | access-date = September 2, 2018 |archive-date = August 10, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220810210625/https://www.quora.com/Where-is-Jimmy-Wales-on-the-political-compass |url-status = live }}</nowiki> Дар майи 2022, Уэлс гуфт, ки дигар худро бо ҳеҷ як тамғаи сиёсӣ шиносоӣ намекунад.<nowiki>{{Cite magazine |last = Mangu-Ward |first = Katherine |date = April 28, 2022 |title = Wikipedia's Jimmy Wales Has Already Solved the Internet's Problems |url = https://reason.com/video/2022/04/28/wikipedias-jimmy-wales-has-already-solved-the-internets-problems/ |access-date = May 7, 2022 |magazine = [[Reason (magazine)|Reason]] |archive-date = May 6, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220506225342/https://reason.com/video/2022/04/28/wikipedias-jimmy-wales-has-already-solved-the-internets-problems/ |url-status = live }}</nowiki> Дар майи 2024, дар арафаи <nowiki>[[интихоботи умумии Бритониё (2024)]]</nowiki>, Уэлс ҳамчун як имзокунандаи номаи кушоди дастгирии Ҳизби коргарии Бритониё ширкат кард.<nowiki>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2024/05/28/uk-election-wikipedias-jimmy-wales-and-business-leaders-back-labour.html|title=More than 100 business leaders including Wikipedia's Jimmy Wales sign open letter backing Britain's center-left opposition|first=Jenni|last=Reid|date=May 28, 2024|website=CNBC}}</nowiki><nowiki>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckvv8qwl4y4o|title=General election: 121 business chiefs sign letter backing Labour|date=May 27, 2024|website=BBC News}}</nowiki> === Рушд ва идораи Википедия === [[Акс:Jimbo_at_Bengali_Wikipedia_10th_anniversary_celebration_gala_event,_Dhaka_(03).JPG|чап|мини|Уэлс дар ҷашни 10-солагии [[Википедияи бенгалӣ]]]] Ҷимми Уэлс мақолаи иқтисоддони мактаби Австрия [[Фридрих Ҳайек]] — "[[Истифодаи дониш дар ҷомеа]]"-ро, ки ҳангоми таҳсил дар донишгоҳ хонда буд, ҳамчун нуқтаи марказии андешаҳои худ дар бораи “чи гуна идора кардани лоиҳаи Википедия” медонад. Ҳайек бар он буд, ки [[дониш пароканда аст]] — ҳар шахс танҳо қисми хурде аз дониши умумиро медонад — ва бинобар ин, қарори беҳтар он аст, ки аз ҷониби нафароне гирифта шавад, ки дониши маҳаллӣ доранд, на як мақомоти марказӣ. Уэлс ин мақолаи Ҳайекро дар солҳои 1990 дубора баррасӣ кард, вақте ки дар бораи [[ҳаракат барои коди кушода]] (open source) мутолиа мекард — ҳаракате, ки аз рушди дастаҷамъона ва паҳн кардани ройгони [[барномаи компютерӣ]] пуштибонӣ мекард. Ӯ махсусан аз мақолаи "[[Калисо ва бозор]]" (''The Cathedral and the Bazaar'') — ки баъдтар ба китобе бо ҳамин ном табдил ёфт — таҳияшуда аз ҷониби яке аз муассисони ин ҳаракат, [[Эрик С. Реймонд]], илҳом гирифт, зеро он "чашмонашро ба имкониятҳои [[ҳамкории оммавӣ]] боз кард". Бо таҷрибае, ки Уэлс дар соҳаи молия ва савдо бо фьючерсҳо ва опсионҳо дошт, ӯ ба [[назарияи бозӣ]] ва таъсири ҳавасмандкунӣ ба фаъолияти муштараки инсонӣ шавқ пайдо кард. Ӯ ин шавқро ҳамчун як пояи муҳими корҳои рушдии худ дар Википедия медонад. Уэлс ақидаро, ки гӯё нақши ӯ дар пешбурди Википедия [[бехудписандӣ]] (алтруизм) аст, рад мекунад. Ӯ бехудписандиро чунин таъриф медиҳад: "фидо кардани арзишҳои шахсии худ барои дигарон", ва мегӯяд: "Фикре ки гӯё иштирок дар як иқдоми хайрхоҳона барои паҳн кардани дониш ба маънои нобуд кардани арзишҳои шахсӣ бошад, барои ман ҳеҷ маъно надорад".{{clear left}} === Додгоҳи адолати Аврупо === '''14 майи соли 2014''', Ҷимми Уэлс ба қарори Суди Аврупо оид ба '''ҳуқуқи шахс барои дархости ҳазфи маълумот аз натиҷаҳои ҷустуҷӯи Google''' шадидан вокуниш нишон дод. Ӯ ба '''BBC''' изҳор дошт, ки ин қарор "яке аз васеътарину сахттарин қарорҳои сензураи интернетиест, ки ман ягон бор дидаам".<nowiki>{{cite news |last = Lee |first = Dave |url = https://www.bbc.com/news/technology-27407017 |title = Google ruling 'astonishing', says Wikipedia founder Wales |agency = BBC News |date = May 14, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = September 13, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170913132334/http://www.bbc.com/news/technology-27407017 |url-status = live }}</nowiki> Дар аввали моҳи июни 2014, сомонаи '''TechCrunch''' бо Уэлс мусоҳиба анҷом дод, зеро Google ӯро ба ҳайати як кумитаи машваратие даъват карда буд, ки барои баррасии чунин дархостҳо ва машварат ба қонунгузорон ва ҷомеа ташкил шудааст.<nowiki>{{cite news |last = Lomas |first = Natasha |title = Jimmy Wales Blasts Europe's "Right To Be Forgotten" Ruling As A "Terrible Danger" |url = https://techcrunch.com/2014/06/07/wales-on-right-to-be-forgotten/?ncid=tcdaily |newspaper = TechCrunch |publisher = AOL Inc |access-date = June 9, 2014 |date = June 8, 2014 |archive-date = June 12, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140612002627/http://techcrunch.com/2014/06/07/wales-on-right-to-be-forgotten/?ncid=tcdaily |url-status = live }}</nowiki> Қарори Суди Аврупо Google-ро вазифадор кард, ки равандеро роҳандозӣ кунад, ки ба мардум имкон диҳад то бо ширкат дар мавриди ҳазфи маълумоти кӯҳнашуда ё номувофиқ муроҷиат кунанд. Ба гуфтаи '''Ларри Пейҷ''', 30 фоизи дархостҳо пас аз он қарори додгоҳ дар гурӯҳи "дигар" ҷой гирифтаанд. Уэлс дар шарҳи худ гуфт:<blockquote>"Ман бовар надорам, ки ин қарор ягон таъсири воқеӣ ба '''ҳуқуқи шахсӣ''' дошта бошад, зеро маълумоти ростине, ки аз ҷониби додгоҳ нашр шудааст, иттилои хусусӣ ҳисоб намешавад. Агар ҳам таъсире дошта бошад, он танҳо масъалаҳои фалсафии марбут ба махфиятро дарҳам мезанад ва пешрафтро душвор мекунад. Дар мавриди маълумоти рост, бе тӯҳмат ва ба таври қонунӣ дастрасшуда, ман ягон асоси қобили қабул барои сензура кардани гуфтаҳои дигарон намебинам. Мо набояд инро "маълумот" (data) унвон кунем — мо дар бораи '''фурӯ нишондани дониш''' сухан меронем."</blockquote>Уэлс инчунин Википедияро мисол овард:<blockquote>"Шумо ҳуқуқ надоред, ки бо истифода аз қонун, аз нависандагони Википедия талаб кунед, ки маълумоти ростро нанависанд, ва наметавонед Google-ро маҷбур созед, ки маълумоти ростро нашр накунад."</blockquote>Ӯ хулоса кард:<blockquote>"Яке аз натиҷаҳои ин баҳс бояд '''таҳкими ҳуқуқи озодии сухан''' дар Аврупо бошад — дар асл, бо забони '''Ислоҳи аввал''' (First Amendment) Конститутсияи ИМА."</blockquote> == Масоили дигар == <nowiki>[[File:Fake News versus Real Politics (39196356574).jpg|left|thumb|Уэлс дар Форуми иқтисодии ҷаҳонӣ, 2018, [[Давос]]]]</nowiki> Дар шумораи январ/феврали соли 2006 маҷаллаи <nowiki>''</nowiki><nowiki>[[Maximum PC]]</nowiki><nowiki>''</nowiki> гузориш дод, ки Ҷимми Уэлс аз иҷрои дархости <nowiki>[[Ҷумҳурии Мардумии Чин]]</nowiki> барои <nowiki>[[сензура]]</nowiki> кардани мақолаҳои Википедия, ки "сиёсатан ҳассос" дониста мешуданд, сарпечӣ кард. Дар ҳоле ки ширкатҳои дигари интернетӣ, монанди Google, <nowiki>[[Yahoo!]]</nowiki> ва <nowiki>[[Microsoft]]</nowiki>, зери фишори ҳукумати Чин таслим шуда буданд, Уэлс изҳор дошт, ки беҳтар аст чунин ширкатҳо ба сиёсати '''озодии иттилоотии Википедия''' пайравӣ кунанд.Maximum PC, 2006 holiday issue, p. 9, <nowiki>[[Future US, Inc.]]</nowiki>, <nowiki>{{ISSN|1522-4279}}</nowiki> Дар соли 2010, Уэлс сомонаи фошкунандаи <nowiki>[[WikiLeaks]]</nowiki> ва муҳаррири он <nowiki>[[Ҷулиан Ассанж]]</nowiki>-ро интиқод кард ва гуфт, ки нашри <nowiki>[[сенагузори ҷангии Афғонистон дар соли 2010]]</nowiki> метавонад боиси марги касе гардад. Ӯ ҳамчунин аз истифодаи калимаи "wiki" аз ҷониби WikiLeaks норозигӣ кард:<nowiki>{{cite news |last = Reynolds |first = Lindor |url = https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h88Z4oCWBfdZ_KGxXLSowK3RYUNw?docId=CNG.bf57684dba4b5bc4d7503b36b06a8e30.941 |title = Wikipedia co-founder slams Wikileaks |agency = Agence France-Presse |access-date = September 28, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101001172837/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h88Z4oCWBfdZ_KGxXLSowK3RYUNw?docId=CNG.bf57684dba4b5bc4d7503b36b06a8e30.941 |archive-date = October 1, 2010 |url-status = dead }}</nowiki><blockquote>"Онҳо дар асл wiki нестанд. Моҳияти wiki ин '''раванди таҳрири ҳамкорона''' аст."<nowiki>{{cite news |last = Burrell |first = Ian |title = Jimmy Wales: 'It's not about how many pages. It's about how good they are' |url = https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/jimmy-wales-its-not-about-how-many-pages-its-about-how-good-they-are-2164840.html |archive-url = https://ghostarchive.org/archive/20220609/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/jimmy-wales-its-not-about-how-many-pages-its-about-how-good-they-are-2164840.html |archive-date = June 9, 2022 |url-access = subscription |url-status = live |access-date = April 13, 2019 |newspaper = The Independent |date = December 20, 2010 }}</nowiki></blockquote>'''11 декабри соли 2007''', Уэлс дар назди Кумитаи Сенати ИМА оид ба <nowiki>[[Амнияти ватанӣ ва корҳои давлатӣ]]</nowiki> шаҳодат дод.<nowiki>{{cite web |date=December 11, 2007 |title=S. Hrg. 110-894 - E-Government 2.0: Improving Innovation, Collaboration, and Access |url=https://www.govinfo.gov/app/details/CHRG-110shrg40507/CHRG-110shrg40507 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628215646/https://www.govinfo.gov/app/details/CHRG-110shrg40507/CHRG-110shrg40507 |archive-date=June 28, 2023 |access-date=June 28, 2023 |website=GovInfo.gov |publisher=U.S. Government Printing Office}}</nowiki> Ӯ инчунин шаҳодати хаттии худро бо унвони '''"Ҳукумати электронӣ 2.0: Беҳтарсозии навоварӣ, ҳамкорӣ ва дастрасӣ"''' ба кумита пешниҳод кард.<nowiki>{{r|govinfo|pp=85-90}}</nowiki> Дар соли 2012, Уэлс ба <nowiki>[[Вазири корҳои дохилии Бритониё]]</nowiki> муроҷиат кард ва мухолифати худро бо истирдоди <nowiki>[[Ричард О'Дуайер]]</nowiki> ба ИМА баён намуд.<nowiki>{{cite news |last = Ball |first = James |title = Wikipedia's founder calls for Richard O'Dwyer extradition to be stopped |url = https://www.theguardian.com/uk/2012/jun/24/wikipedia-founder-richard-odwyer-extradition-stopped |newspaper = The Guardian |access-date = December 26, 2017 |archive-date = July 10, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170710053531/https://www.theguardian.com/uk/2012/jun/24/wikipedia-founder-richard-odwyer-extradition-stopped |url-status = live }}</nowiki> Пас аз расидан ба созишномаи ба истирдод роҳ надодан, Уэлс изҳор дошт:<blockquote>"Ин як хабари хеле хурсандиовар аст, ва ман аз шунидани он хушҳолам... Қадами оянда бояд '''аз нав баррасии созишномаи истирдоди Бритониё''' бошад, ки аслан имкон медиҳад чунин ҳолатҳои бемаънӣ ба вуҷуд оянд."<nowiki>{{cite news |last1 = Davies |first1 = Lizzy |last2 = Ball |first2 = James |last3 = Bowcott |first3 = Owen |title = Wikipedia founder hails extradition deal with US and calls for law reform |url = https://www.theguardian.com/uk/2012/nov/28/wikipedia-extradiction-law-review-odwyer |newspaper = The Guardian |date = November 28, 2012 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = December 26, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171226235422/https://www.theguardian.com/uk/2012/nov/28/wikipedia-extradiction-law-review-odwyer |url-status = live }}</nowiki></blockquote>Дар моҳи августи соли 2013, Уэлс нақшаи Сарвазири Британияи Кабир [[David Cameron]] оид ба ҷорӣ кардани филтри порнографияи интернетиро "абсурд" номид.{{cite news|url=http://www.xbiz.com/news/169017/wikipedia-gives-porn-a-break|publisher=XBIZ|date=September 17, 2013|first=Lila|last=Gray|title=Wikipedia Gives Porn a Break|access-date=December 26, 2017|archive-date=December 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227121852/http://www.xbiz.com/news/169017/wikipedia-gives-porn-a-break|url-status=live}} Дар ноябри ҳамон сол, Уэлс ба [[Global surveillance disclosures (2013–present)|моҷарои Сноуден]] низ изҳори назар карда, [[Edward Snowden|Эдвард Сноуден]]-ро "қаҳрамон" номид ва гуфт, ки таърих ӯро "ба таври мусбат" баҳо хоҳад дод. Ӯ ҳамчунин иброз дошт, ки мардуми ИМА "агар маълум мешуд ва аз онҳо пурсида мешуд", ҳаргиз барномаи васеи назоратиро, ки Сноуден фош кард, ҷонибдорӣ намекарданд.{{cite news|last=Gabbatt|first=Adam|url=https://www.theguardian.com/world/2013/nov/25/edward-snowden-nsa-wikipedia-founder|title=Edward Snowden a 'hero' for NSA disclosures, Wikipedia founder says|date=November 25, 2013|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=December 26, 2017|archive-date=March 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329125030/http://www.theguardian.com/world/2013/nov/25/edward-snowden-nsa-wikipedia-founder|url-status=live}} Дар соли 2014, ҳангоми [[Gamergate controversy|моҷарои Gamergate]], дар посух ба паёми электронии як донишҷӯи риштаи [[илмҳои компютерӣ]], ки иддао дошт Википедия нисбати Gamergate "комилан бетараф нест", Уэлс гӯё навиштааст: "Бароям хеле душвор аст, ки бовар кунам Gamergate 'воқеан дар бораи ахлоқ дар рӯзноманигорист', вақте ки ҳар як таҷрибаи шахсии ман бо он бо одамони ҷонибдори GG марбут буд, ки таҳқир, таҳдид, [[Doxxing|фош кардани маълумоти шахсӣ]] ва амсоли он анҷом додаанд." Ӯ афзуд, ки ин ҳаракат "ҳамеша доғдор ва рабуда шудааст аз ҷониби якчанд нафаре, ки намунаи хуби намояндагӣ нестанд."{{Cite web|url=https://www.themarysue.com/jimmy-wales-not-taking-gamergate-crap/|title=Wikipedia's Jimmy Wales Not Taking Gamergate's Crap|first=Dan|last=Van Winkle|website=[[The Mary Sue]]|date=December 19, 2014|access-date=February 16, 2021|archive-date=March 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303042151/https://www.themarysue.com/jimmy-wales-not-taking-gamergate-crap/|url-status=live}} Пас аз интиқод аз ҷониби ҷонибдорони Gamergate, Уэлс аз гуфтаҳои худ ҳимоят кард ва навишт: "Масъала он нест, ки ман ба чӣ бовар дорам. GG бо озору азият машҳур аст. Биёед фикр кунед, ки чаро."{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/videogames/a617618/wikipedias-jimmy-wales-replies-to-gamergate-criticism/|title=Jimmy Wales replies to GamerGate criticism|first=Mayer|last=Nissim|date=December 20, 2014|publisher=Digital Spy|access-date=July 10, 2022|archive-date=July 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710195142/https://www.digitalspy.com/videogames/a617618/wikipedias-jimmy-wales-replies-to-gamergate-criticism/|url-status=live}} Дар ноябри соли 2019, Уэлс Twitter-ро ба додани имтиёз ба шахсони маъруф, ба мисли Трамп ва [[Elon Musk|Илон Маск]], айбдор кард, зеро он шахсиятҳо барои изҳороти баҳсбарангезашон баста ё масдуд нашудаанд.{{Cite news|last=Randerson|first=James|date=November 26, 2019|title=Jimmy Wales: Twitter should ban Trump|url=https://www.politico.eu/article/jimmy-wales-twitter-should-ban-trump/|access-date=April 19, 2021|newspaper=Politico|archive-date=April 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419203535/https://www.politico.eu/article/jimmy-wales-twitter-should-ban-trump/|url-status=live}} Дар моҳи майи соли 2020, Уэлс аз Трамп барои таҳдид ба танзими ширкатҳои шабакаҳои иҷтимоӣ интиқод кард ва ӯро "ҷунунӣ" хонд.{{Cite news|last=Srikanth|first=Chandra R.|date=May 28, 2020|title=Donald Trump is a lunatic: Wikipedia co-founder Jimmy Wales|newspaper=[[The Economic Times]]|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/donald-trump-is-a-lunatic-wikipedia-co-founder-jimmy-wales/articleshow/76073253.cms|access-date=August 6, 2021|archive-date=August 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806232834/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/donald-trump-is-a-lunatic-wikipedia-co-founder-jimmy-wales/articleshow/76073253.cms|url-status=live}} Дар моҳи сентябри соли 2021, Ҷимми Уэлс изҳор дошт, ки Facebook ва Twitter бояд бо истифода аз модераторони ихтиёрӣ алайҳи [[дурӯғпароканӣ]] ва [[таҳқиру озор]] дар платформаҳояшон мубориза баранд.{{Cite news|last=Milmo|first=Dan|date=September 23, 2021|title=Facebook and Twitter 'should use volunteer moderators' says Wikipedia founder|url=https://www.theguardian.com/society/2021/sep/23/facebook-and-twitter-should-use-volunteer-moderators-says-jimmy-wales|access-date=September 23, 2021|newspaper=The Guardian|archive-date=September 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923191046/https://www.theguardian.com/society/2021/sep/23/facebook-and-twitter-should-use-volunteer-moderators-says-jimmy-wales|url-status=live}} Дар моҳи октябри соли 2021, Уэлс таъкид кард, ки "ҳифзи [[рамзгузории мустаҳкам]] барои ҳимояи ҳуқуқи инсонӣ дар саросари ҷаҳон бисёр муҳим аст."{{Cite news|last=Butcher|first=Mike|date=October 21, 2021|title=Watch Edward Snowden launch Global Encryption Day, live today|url=https://techcrunch.com/2021/10/21/watch-edward-snowden-launch-global-encryption-day-live-today/|access-date=October 24, 2021|newspaper=TechCrunch|archive-date=August 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220810210704/https://techcrunch.com/2021/10/21/watch-edward-snowden-launch-global-encryption-day-live-today/|url-status=live}} Дар моҳи майи соли 2022, дар робита ба [[Харидории пешниҳодшудаи Twitter аз ҷониби Илон Маск|пешниҳоди Илон Маск барои харидани Twitter]], Уэлс гуфт: "Ба назари ман, ӯ баъзе андешаҳои хуб ва баъзе фикрҳои номатлуб дорад, тибқи изҳоротҳои умумии ӯ". Вай афзуд: "Аз тарафи дигар, Twitter метавонад дар панҷ соли оянда ба таври назаррас беҳтар шавад, ё шояд комилан аз байн равад — ҳамааш аз қарорҳое вобаста аст, ки Маск қабул мекунад."{{Cite web|url=https://www.ladbible.com/news/wikipedia-founder-says-twitter-could-be-dead-in-five-years-20220516|title=Wikipedia Founder Jimmy Wales Says Twitter 'Could Be Dead In Five Years' Under Elon Musk's Leadership|first=Tom|last=Wood|date=May 17, 2022|publisher=[[LADbible Group]]|access-date=May 28, 2022|archive-date=May 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103747/https://www.ladbible.com/news/wikipedia-founder-says-twitter-could-be-dead-in-five-years-20220516|url-status=live}} Ҳангоми [[пандемияи COVID-19]], Уэлс дар Википедия қайд кард, ки мавқеи расонаҳои расмӣ дар мавриди назарияи ихроҷи вирус аз лаборатория тағйир ёфтааст — аз "ин хеле ғайриимкон аст ва танҳо назарияҳои тавтиъа чунин чизеро мегуянд" ба "ин яке аз фарзияҳои мумкин аст".{{Cite web|url=https://www.cnet.com/features/inside-wikipedias-endless-war-over-the-coronavirus-lab-leak-theory/|title=Inside Wikipedia's endless war over the coronavirus lab leak theory|first=Jackson|last=Ryan|date=June 24, 2021|publisher=CNET|access-date=June 27, 2021|archive-date=June 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627021622/https://www.cnet.com/features/inside-wikipedias-endless-war-over-the-coronavirus-lab-leak-theory/|url-status=live}} Уэлс зиёда аз даҳ маротиба ба Исроил сафар кардааст ва гуфтааст, ки ӯ "ҷонибдори қавии Исроил" мебошад. Дар соли 2015, ба ӯ ҷоизаи байналмилалии [[Ҷоизаи Дан Давид]] супурда шуд, ки ҳар сол дар [[Донишгоҳи Тел-Авив]] тақдим мегардад ва арзиши он 1 миллион долларро ташкил медиҳад (10 фоизи он ба донишҷӯёни докторӣ меравад). Уэлс барои роҳбарии он чи ки кумитаи ҷоиза "инқилоби иттилоотӣ" номид, интихоб гардид.{{Cite news|last=Sales|first=Ben|title=Wikipedia founder Jimmy Wales likes Israel but stays neutral|url=http://www.timesofisrael.com/wikipedia-founder-jimmy-wales-likes-israel-but-stays-neutral/|access-date=November 21, 2021|newspaper=[[The Times of Israel]]|archive-date=November 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121032918/https://www.timesofisrael.com/wikipedia-founder-jimmy-wales-likes-israel-but-stays-neutral/|url-status=live}} == Ҳаёти шахсӣ == [[Акс:Christine_and_Jimmy_Wales.jpg|мини|Уэлс бо ҳамсари дуюмаш, Кристин Роҳан]] Уэлс се бор оиладор шудааст. Дар синни 20-солагӣ ӯ бо Памела Грин издивоҷ кард,{{cite news|last=Chozick|first=Amy|author-link=Amy Chozick|title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire|url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html|newspaper=[[The New York Times Magazine]]|date=June 30, 2013|access-date=October 31, 2018|archive-date=June 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630200950/http://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html|url-status=live}} ки ҳамкораш дар як мағозаи хӯрокворӣ дар Алабама буд. Онҳо соли 1993 ҷудо шуданд. Ӯ бо ҳамсари дуюмаш, Кристин Роҳан, тавассути як дӯсташ дар Чикаго шинос шуд, дар он замон Роҳан ҳамчун тоҷири пӯлод барои [[Mitsubishi]] фаъолият мекард. Онҳо моҳи марти соли 1997 дар [[округи Монро, Флорида]] издивоҷ карданд,{{cite book|title=Jimmy Wales and Wikipedia|url=https://archive.org/details/jimmywaleswikipe0000meye|url-access=registration|publisher=[[Rosen Publishing]]|author=Meyer, Susan|year=2013|page=[https://archive.org/details/jimmywaleswikipe0000meye/page/27 27]|isbn=978-1-4488-6912-1}} ва соҳиби як духтар шуданд, аммо соли 2008 ҷудо шуданд. Уэлс соли 1998 ба [[Сан Диего]] кӯчид, аммо пас аз ноумед шудан аз бозори манзил дар он ҷо, соли 2002 ба [[Сент-Питерсберг, Флорида]] кӯч баст. Соли 2008 Уэлс бо рӯзноманигори муҳофизакори канадаӣ [[Рейчел Марсден]] муносибати кӯтоҳмуддат дошт, ки пас аз муроҷиати Марсден дар бораи саҳифаи Википедияи худ оғоз шуд. Пас аз он ки айбдоркуниҳо дар бораи мухолифати манфиатҳо садо доданд, Уэлс иқрор кард, ки чунин муносибат вуҷуд дошт, аммо хотима ёфтааст ва ба масъалаҳои Википедия таъсир нарасондааст, изҳороте, ки Марсден онро рад кард. Уэлс бо [[Кейт Гарви]] рӯзи 6 октябри соли 2012 дар [[капеллаи Уэсли]], Лондон издивоҷ кард.{{cite news|last=Donnelly|first=Laura|date=October 6, 2012|title=Wiki wedding: Wikipedia founder Jimmy Wales marries Tony Blair's former aide|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/news/9591824/Wiki-wedding-Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-marries-Tony-Blairs-former-aide.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/9591824/Wiki-wedding-Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-marries-Tony-Blairs-former-aide.html|archive-date=January 11, 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=December 26, 2017}}{{cbignore}} Гарви котиби шахсии собиқи [[Тони Блэр]] мебошад; онҳо дар [[Давос]], Швейтсария шинос шуданд.{{cite news|title=Jimmy Wales: Mr Wikipedia on today's blackout|first=Danny|last=Smallman|url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-24028957-mr-wikipedia-on-todays-blackout-moving-to-london-and-marrying-a-blair-babe.do|newspaper=[[London Evening Standard]]|date=January 18, 2012|access-date=January 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120164932/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-24028957-mr-wikipedia-on-todays-blackout-moving-to-london-and-marrying-a-blair-babe.do|archive-date=January 20, 2012|url-status=dead|accessdate=2025-04-04|archivedate=2012-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120164932/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-24028957-mr-wikipedia-on-todays-blackout-moving-to-london-and-marrying-a-blair-babe.do}} Уэлс бо Гарви ду духтари дигар дорад, илова ба духтараш бо Роҳан.{{Cite news|url=https://www.thetimes.com/business-money/technology/article/a-life-in-the-day-jimmy-wales-d9nc39bbb|title=A life in the day: Jimmy Wales|last=Jaffé-Pearce|first=Michèle|date=March 12, 2017|newspaper=[[The Sunday Times]]|access-date=June 8, 2018|issn=0956-1382|quote=He lives in west London with his third wife, Kate Garvey, a former aide to Tony Blair, and daughters Ada, 5, and Jemima, 3. Kira, 16, his daughter with his second wife, lives in Florida.|archive-date=June 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141744/https://www.thetimes.co.uk/article/a-life-in-the-day-jimmy-wales-d9nc39bbb|url-status=live}} Уэлс як [[Атеизм|атеист]] аст. Дар як мусоҳиба бо [[Big Think]], ӯ гуфт, ки фалсафаи ӯ бар асоси [[ақл]] бунёд ёфтааст ва ӯ комилан ба дин бовар надорад.{{cite news|title=Jimmy Wales|url=http://bigthink.com/videos/what-do-you-believe-25|newspaper=Big Think|publisher=[[Big Think]] Media|access-date=December 26, 2017|date=August 10, 2007|quote=I'm a complete non-believer.|archive-date=November 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111213839/http://bigthink.com/videos/what-do-you-believe-25|url-status=live}} Уэлс аз соли 2012 дар Лондон зиндагӣ мекунад,{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/9137339/Jimmy-Wales-Wikipedia-chief-to-advise-Whitehall-on-policy.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/9137339/Jimmy-Wales-Wikipedia-chief-to-advise-Whitehall-on-policy.html|archive-date=January 11, 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Jimmy Wales: Wikipedia chief to advise Whitehall on policy|last=Hough|first=Stephen|date=March 11, 2012|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|access-date=December 26, 2017}}{{cbignore}} ва соли 2019 шаҳрвандии [[Бритониё|Бритониёро]] ба даст овард.{{cite tweet|number=1173693309115686913|user=jimmy_wales|title=I just became a UK citizen, quite happy about that. It occurs to me that perhaps a few MPs should actually take the "Life in the UK" test and study the manual!|first=Jimmy|last=Wales|date=September 16, 2019}} Соли 2021, дар подкасти [[Тим Феррис|''The Tim Ferriss Show'']], ӯ ошкор кард, ки пас аз хондани китоби Феррис ''[[The 4-Hour Workweek]]'' ба таври махфӣ як моҳ дар [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] зиндагӣ кардааст.{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/jimmy-wales-secretly-lived-argentina-tim-ferriss-4-hour-workweek-2021-9|title=Wikipedia founder Jimmy Wales said he secretly lived in Argentina for a month after reading 'The 4-Hour Workweek' by Tim Ferriss|first=Stephen|last=Jones|website=[[Business Insider]]|date=September 6, 2021|access-date=September 16, 2021|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916202318/https://www.businessinsider.com/jimmy-wales-secretly-lived-argentina-tim-ferriss-4-hour-workweek-2021-9|url-status=live}} == Ҳамчунин нигаред == [[Рӯйхати шахсони марбут ба Википедия]] [[User:Jimbo Wales]], саҳифаи корбарии Уэлс дар Википедия{{clear}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Таърихи Википедия]] [[Гурӯҳ:Викимедия]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] {{bio-stub}} j5e4kcozx22drms703c1t9jyhfjd1nf 0 14400 1476164 1412934 2026-06-10T09:57:01Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476164 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Притӣ Зинта |номи аслӣ = {{lang-en|Preity Zinta}}<br>{{lang-hi|प्रीति ज़िंटा}} |тасвир = PreityZintaa.jpg |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = }} '''Притӣ Зинта''' ({{lang-hi|प्रीति ज़िंटा}}, {{lang-en|Preity Zinta}}; тав. [[31 январ]]и [[1975]], [[Шимла]], [[Ҳиндустон]]) — [[ҳунарпеша]]и [[Синамои Ҳиндустон|синамои ҳинд]], яке аз ҳунарпешаҳои барҷастаи [[Болливуд]].Ӯ дар филмҳои бо забонҳои [[Забони ҳиндӣ|ҳиндӣ]], [[забони телугу|телугу]], [[забони панҷобӣ|панҷобӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] ҳунарнамоӣ намудааст. Притӣ барои иҷрои нақши аввалинаш дар филми "[[:en:Dil Se..|Муҳаббат аз нигоҳи аввал]]" (Dil Se.., 1998), дар маросими ҷоизасупории [[Filmfare Awards]] дар номинатсияи "Беҳтарин дебют" пешниҳод карда шудааст. Соли 2003 аввалин мукфоти "Filmfare Awards" - ро дар номзадии "Беҳтарин нақши занона" барои нақш дар филми «[[Шояд фардое набошад]]» ба даст овардааст. Ӯ дар "[[:en:Chicago International Film Festival|Кинофестивали байналхалқӣ дар Чикаго]]" бо мукофоти "Ҳюгои нуқрагин" қадрдонӣ ва барои нақш дар филми ҳинду-канадии "[[:en:Heaven on Earth (2008 film)|Heaven on Earth]]" дар ҷоизаи "[[:en:Genie Awards|Ҷинӣ]]" номзади пешниҳодшудагон гаштааст. Ба ғайр аз фаъолият дар санъат, Притӣ инчунин фаъоли ҷамъиятӣ, барандаи барномаҳои телевизионӣ буда, зуд-зуд дар саҳнаҳои намоиш баромад менамояд<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3445467.stm |title=The changing face of Bollywood |date=2004-08-02 |work=[[BBC News]] |accessdate=2014-10-07 |lang=en}}</ref>. Ӯ бунёдгузори студиёи филмсозии PZNZ Media мебошад, ҳамчунин бо молики дастаи крикети Kings XI Punjab шарикӣ дорад<ref>{{cite web |url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/223362-kings-xi-punjab-co-owner-preity-zinta-least-wealthy-among-ipl-team-owners-wealth-x |title=Kings XI Punjab co-owner Preity Zinta least wealthy among IPL team owners: Wealth-X |date=2014=07=19 |work=NDTV Sports |accessdate=2014-10-07 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011140235/http://sports.ndtv.com/cricket/news/223362-kings-xi-punjab-co-owner-preity-zinta-least-wealthy-among-ipl-team-owners-wealth-x |archivedate=2014-10-11 |deadlink=yes }}</ref>. == Зиндагинома == Притӣ Зинта дар [[Шимла]] дар оилаи афсари қӯшунҳои Ҳиндустон Дургананд ва ҳамсари ӯ Нилпрабҳӣ ба дунё омадааст<ref>{{cite web|author=Shriniwas Joshi |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070316/hp1.htm#21|title=Glamour girls from Himachal Pradesh|date=2007-03-16|work=The Tribiune |lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140806204847/http://www.tribuneindia.com/2007/20070316/hp1.htm|archivedate=2014-08-06}}</ref>. Ӯ соҳиби ду бародар мебошад Дипанкар ва Маниш, ки бо тафовут яксолӣ яке аз ӯ хурдтар ва дигаре бузургтар мебошанд. Дипанкар бо роҳи падар қадам зада дар артиши миллӣ Ҳиндустон дар шаҳри [[Пуна]] хидмат мекунад ва Маниш бошад дар [[Лос-Анҷелес]] умр ба сар мебарад<ref name="Savvy">{{cite web|url=http://www.magnamags.com/savvy/i-believe/preity-zinta-i-walked-out-of-my-relationship-with-ness-wadia/80|title=Preity Zinta: "I Walked Out Of My Relationship With Ness Wadia!"|author=Sumita Chakraborty|date=2013-05-24|work=Savvy|accessdate=2014-10-07|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019074453/http://www.magnamags.com/savvy/i-believe/preity-zinta-i-walked-out-of-my-relationship-with-ness-wadia/80|archivedate=2014-10-19|deadlink=yes}}</ref>. Ҳангоме, ки Притӣ 13 сол дошт падараш дар [[садамаи нақлиётӣ]] ба ҳалокат расидааст ва модараш бо захмҳои вазнин ду сол дар бистари беморӣ афтодааст<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2000/may/22preity.htm|title=„I had this illusion that filmstars are like kings and queens“|author=Lata Khubchandani|date=2000-05-22|work=Rediff.com|lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910110841/http://www.rediff.com/movies/2000/may/22preity.htm|archivedate=2013-09-10}}</ref>. Бо сабаби кори падар онҳо дар як макон зиндагӣ намекарданд. Притӣ дар мактаб-интернати бачагонаи Исо ва Марям дар Шимла таҳсил намудааст. Баъди хатми мактаб ӯ хонданро дар St. Bede's College идома дода бо баҳои аъло курси адабиёти англисиро хатм намудааст<ref name="be PM">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/I-wouldve-been-the-PM/articleshow/1676771.cms?|title=„I would've been the PM“|date=2006-06-24|work=The Times of India|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018080506/http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi-times/I-wouldve-been-the-PM/articleshow/1676771.cms|archivedate=2012-10-18}}</ref>. Баъдан дар курси иловагӣ дар риштаи "равоншиносӣ-криминалистика"  таҳсил <ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/|title=Bollywood Actress, Preity Zinta TalkAsia Interview|author=Lorraine Hahn|date=2005-01-11|publisher=CNN|accessdate=2014-10-07|lang=en|archivedate=2007-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/}}</ref>. Ӯ дар зодрӯзи дӯсташ соли 1996 тасодуфан бо коргардони наворҳои таблиғот шинос шуда пешниҳоди иштирок дар озмоиши таблиғи "Perk chocolates"-ро қабул намуд, ки ин аввалин намоиши ҳунарии Притӣ гашт. == Эҷодиёт дар синамо == == Ҳаёти шахсӣ == [[File:Priety Zinta with Gene Goodenough.jpg|thumb|upright|left|Zinta with her husband Gene Goodenough]] Рӯзномаи Tabloid ҳамеша робитаи румонтикии ӯро бо дигар ситораҳои Болливуд менавишт вале Притӣ ҳамаи инро овоза хонда инкор кардааст<ref>{{cite news|author=Gangadhar, V|title=Preity Magic|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040724/saturday/main1.htm|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|date=24 July 2004|accessdate=16 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131121110907/http://www.tribuneindia.com/2004/20040724/saturday/main1.htm|archivedate=21 November 2013 }}</ref>. Соли 2000 ӯ бо модел Марк Робинсон вохӯриро оғоз намудааст аммо соли дигар аз ҳам ҷудо шуданд. Притӣ қайд намуд, ки онҳо дӯстони хуб боқӣ мондаанд<ref>{{cite magazine|author=Pillai, Jitesh |title=Freedom at midnight...Preity Zinta |date=April 2001 |url=http://downloads.movies.indiatimes.com/site/april2001/sp3.html |magazine=[[Filmfare]] |accessdate=4 October 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012004628/http://downloads.movies.indiatimes.com/site/april2001/sp3.html |archivedate=12 October 2007 }}</ref>. Аз моҳи феврали 2005 то майи 2009 бо тоҷири ҳинд Несс Вадиа муносибати ошиқона дошт<ref>{{cite news|author=Shaikh, Jamal |title=Preity woman's man |date=3 February 2005 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/preity-womans-man/articleshow/1010644.cms |newspaper=The Times of India |accessdate=16 May 2007 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110170737/http://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/Preity-womans-man/articleshow/1010644.cms |archivedate=10 November 2012 }}</ref>, ва дар бораи онҳо [[ВАО]] зуд-зуд хабарҳо нашр менамуд,  яке дар бораи номзадӣ яке дар бораи ҷудо шуданашон<ref>{{cite news|author1=Lalwani, Vickey|author2=Shah, Kunal|title=Ness & I are fine: Preity Zinta|date=25 January 2008|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-25/news-interviews/27751622_1_preity-zinta-ness-wadia-deepa-mehta|newspaper=The Times of India|accessdate=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811082730/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-25/news-interviews/27751622_1_preity-zinta-ness-wadia-deepa-mehta|archive-date=11 August 2011|url-status=live|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811082730/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-25/news-interviews/27751622_1_preity-zinta-ness-wadia-deepa-mehta|=https://web.archive.org/web/20110811082730/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-25/news-interviews/27751622_1_preity-zinta-ness-wadia-deepa-mehta}}</ref><ref>{{cite news|title=Preity comes clean on Ness |date=22 April 2009 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/Preity%20comes%20clean%20on%20Ness/1/38238.html |newspaper=[[India Today]] |accessdate=10 July 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118021117/http://indiatoday.intoday.in/story/Preity%20comes%20clean%20on%20Ness/1/38238.html |archivedate=18 January 2012 }}</ref>. 13 июни соли 2014  Притӣ бар муқобили Несс Вадия ба маъмурияти полис аризаи шикоятӣ навишт, ки 30 май дар Wankhede Stadium ҳангоми "Намоиши лигаи Ҳиндустон" ӯро таҷовуз, таҳдид ва сӯистифода намудааст<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/bollywood-actress-preity-zinta-files-711891 |title=Bollywood Actress Preity Zinta Files Molestation Case Against Business Tycoon (Report) |work=The Hollywood Reporter |date=14 June 2014 |accessdate=14 June 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207154749/http://www.hollywoodreporter.com/news/bollywood-actress-preity-zinta-files-711891 |archivedate= 7 February 2015 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Preity-Zinta-files-molestation-complaint-against-Ness-Wadia/articleshow/36506084.cms |title=Preity Zinta files molestation complaint against Ness Wadia |newspaper=The Times of India |date=14 June 2014 |accessdate=14 June 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140614102339/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Preity-Zinta-files-molestation-complaint-against-Ness-Wadia/articleshow/36506084.cms |archivedate=14 June 2014 }}</ref>. Вадия исботкорона инкор намудааст<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/key-points-of-preity-zintas-molestation-complaint-against-ex-beau-ness-wadia/ |title=Key points of Preity Zinta's molestation complaint against ex-beau Ness Wadia |work=The Indian Express |date=14 June 2014 |accessdate=14 June 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140615160620/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/key-points-of-preity-zintas-molestation-complaint-against-ex-beau-ness-wadia/ |archivedate=15 June 2014 }}</ref>. 29 феврали 2016 Притӣ бо дӯстдоштааш аз [[ИМА]] Ҷин Гуденаф оила барпо намуданд, ки маросими тӯй дар [[Лос-Анҷелес]] барпо гардид<ref>{{cite news|author=Kaur, Kiran |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Preity-Zintas-mother-responsible-for-her-marriage-to-Gene-Goodenough/photostory/51250498.cms |title=Preity Zinta's mother responsible for her marriage to Gene Goodenough? |newspaper=The Times of India |date=3 March 2016 |accessdate=5 March 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305000929/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Preity-Zintas-mother-responsible-for-her-marriage-to-Gene-Goodenough/photostory/51250498.cms |archivedate= 5 March 2016 }}</ref>. == Маълумоти гуногун == * Дӯстони наздики ӯ [[Шоҳруххон]], [[Абҳишек Баччан]], [[Рекҳа]], ва [[Каран Ҷоҳар]] мебошанд. * Ӯ бо [[Шоҳруххон]], [[Салмонхон]], [[Амитабҳ Баччан]], ва [[Ранӣ Мукҳерҷӣ]] чаҳор маротиба ҳамроҳ нақш офаридааст. ==Филмнома== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Сол ! scope="col" | Номгӯй ! scope="col" | Бо тоҷикӣ ! scope="col" | Нақш ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|Иқт.|Иқтибос}} |- |rowspan=3| 1998 !scope="row"| ''[[Dil Se..]]'' | | Притӣ Найр | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Dil Se (1998) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201717 |publisher=[[Bollywood Hungama]] |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150116021109/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201717 |archivedate=16 January 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368679.cms|title=The Winners – 1998 – Filmfare Awards|publisher=[[Times Internet|Indiatimes]]|accessdate=9 October 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20120709230849/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368679.cms|archivedate=9 July 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|title=The Nominations - 1998 - Filmfare Awards|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368676.cms|publisher=Indiatimes|accessdate=11 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20120708134330/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368676.cms|archivedate=8 July 2012}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Premante Idera]]'' | | Шайла | style="text-align:center;"|<ref name="non-Hindi">{{cite book|last1=Dawar |first1=Ramesh |title=Bollywood: Yesterday, Today, Tomorrow |date=1 January 2006 |publisher=[[Star Publications]] |isbn=978-1-9058-630-13 |page=92 |url=https://books.google.com/books?id=TO6Fmi8FraUC |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103041355/http://books.google.com/books?id=TO6Fmi8FraUC |archivedate= 3 January 2014 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[:en:Soldier (1998 Indian film)|Soldier]]'' | | Притӣ Сингҳ | style="text-align:center;"|<ref name="Filmfare"/><br /><ref>{{cite web|title=Soldier (1998) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540402 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=12 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109181754/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540402 |archivedate= 9 January 2015 }}</ref> |- |rowspan=3| 1999 !scope="row"| ''[[Raja Kumarudu]]'' | | Ранӣ | style="text-align:center;"| |- !scope="row"| ''[[:en:Sangharsh (1999 film)|Sangharsh]]'' | | Рит Оберой | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Sangharsh (1999) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55953 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=21 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121163456/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55953 |archivedate=21 January 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[:en:Dillagi (1999 film)|Dillagi]]'' | | Ранӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Dillagi (1999) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539177/Dillagi |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071644/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539177/Dillagi |archivedate= 8 December 2015 }}</ref> |- |rowspan=3| 2000 !scope="row"| ''[[Kya Kehna]]'' | | Прия Бакшӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Mother's Day: Bollywood movies on motherhood |url=http://zeenews.india.com/entertainment/slideshow/mothers-day-bollywood-movies-motherhood_375.html |publisher=[[Zee News]] |accessdate=31 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208205728/http://zeenews.india.com/entertainment/slideshow/mothers-day-bollywood-movies-motherhood_375.html |archivedate= 8 December 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite web |title=The Nominations - 2000 - Filmfare Awards |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368707.cms |archive-url=https://archive.is/20120709051430/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368707.cms |url-status=dead |archive-date=9 July 2012 |publisher=Indiatimes |accessdate=11 January 2015 |archiveurl=https://archive.is/20120709051430/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368707.cms |archivedate=2012-07-09 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Har Dil Jo Pyar Karega]]'' | | Ҷанвӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Har Dil Jo Pyaar Karega (2000) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201760 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227172239/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201760 |archivedate=27 December 2014 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Mission Kashmir]]'' | | Суфия Парвиз/Суфия Алтаф Хон | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Mission Kashmir (2000) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201561 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401174944/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201561 |archivedate= 1 April 2015 }}</ref> |- |rowspan=4| 2001 !scope="row"| ''[[:en:Farz (2001 film)|Farz]]'' | | Каҷол Сингҳ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Farz (2001) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539260 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330200748/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539260 |archivedate=30 March 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' | | Мадҳубала | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Chori Chori Chupke Chupke (2001) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201689 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331132603/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201689 |archivedate=31 March 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite web |title=The Nominations - 2001 - Filmfare Awards |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368737.cms |archive-url=https://archive.is/20120708020250/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368737.cms |url-status=dead |archive-date=8 July 2012 |publisher=Indiatimes |accessdate=11 January 2015 |archiveurl=https://archive.is/20120708020250/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/368737.cms |archivedate=2012-07-08 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Dil Chahta Hai]]'' | | Шалинӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Menon |first1=Sita |title=Trip on Dil Chahta Hai |url=http://www.rediff.com/movies/2001/aug/10dil.htm |publisher=Rediff.com |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026005746/http://www.rediff.com/movies/2001/aug/10dil.htm |archivedate=26 October 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Yeh Raaste Hain Pyaar Ke]]'' | | Сокшӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Siddiqui |first1=Shariq |title=Yeh Raaste Hain Pyaar (2001) |url=http://www.rediff.com/movies/2001/aug/10yeh.htm |publisher=Rediff.com |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303221651/http://www.rediff.com/movies/2001/aug/10yeh.htm |archivedate= 3 March 2016 }}</ref> |- | 2002 !scope="row"| ''[[Dil Hai Tumhaara]]'' | | Шалу | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Adarsh |first1=Taran |title=Dil Hai Tumhara (2002) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/201710 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |date=6 September 2002 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016185843/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/201710 |archivedate=16 October 2014 }}</ref> |- |rowspan=4| 2003 !scope="row"| ''[[Hero: Love Story of a Spy]]'' | | Решма (Рухсор) | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Hero (2003) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201926/The%20Hero |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=21 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121163250/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201926/The%20Hero |archivedate=21 January 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[:en:Armaan (2003 film)|Armaan]]'' | | Сония Капур | style="text-align:center;"|<ref name="Armaan"/><br /><ref>{{cite web|title=Armaan (2003) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538474 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213041424/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538474 |archivedate=13 December 2014 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Koi... Mil Gaya]]'' | | Ниша | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Swaminathan |first1=R |title=Hrithik: paisa vasool! |url=http://www.rediff.com/movies/2003/aug/07koi.htm |publisher=Rediff.com |accessdate=11 January 2015 |date=7 August 2003 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150715000545/http://www.rediff.com/movies/2003/aug/07koi.htm |archivedate=15 July 2015 }}</ref><br /><ref name="49th Filmfare">{{cite web |title=Nominees for the 49th Manikchand Filmfare Awards 2003 |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/477404.cms?&fright=1&right=1 |archive-url=https://archive.is/20120712081107/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/477404.cms?&fright=1&right=1 |url-status=dead |archive-date=12 July 2012 |publisher=Indiatimes |accessdate=11 January 2015 |archiveurl=https://archive.is/20120712081107/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/477404.cms?&fright=1&right=1 |archivedate=2012-07-12 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Шояд фардое набошад]]'' | | Найна Катерина Капур | style="text-align:center;"|<ref name="Filmfare"/><br /><ref>{{cite web|last1=Iyer |first1=Rohini |title=Yes, Kal Ho Naa Ho is worth watching! |url=http://www.rediff.com/movies/2003/nov/25kal.htm |publisher=Rediff.com |accessdate=11 January 2015 |date=25 November 2003 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228011520/http://www.rediff.com/movies/2003/nov/25kal.htm |archivedate=28 December 2014 }}</ref> |- |rowspan=3| 2004 !scope="row"| ''[[:en:Lakshya (film)|Lakshya]]'' | | Рамила Датта | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Lakshya (2004) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201839/Lakshya |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722005003/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201839/Lakshya |archivedate=22 July 2014 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Dil Ne Jise Apna Kahaa]]'' | | Паринита | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Dil Ne Jise Apna Kahaa (2004) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55989 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401104917/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55989 |archivedate= 1 April 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Veer-Zaara]]'' | Вир ва Зара | Зара Ҳаёт Хон | style="text-align:center;"|<ref>{{cite book|last1=Kishore|first1=Vikrant|last2=Patra|first2=Parichay|last3=Sarwal|first3=Amit |title=Bollywood and Its Other(s): Towards New Configurations|url=https://books.google.com/books?id=0FlHBQAAQBAJ|date=29 October 2014|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-1-137-42650-5|page=89}}</ref><br /><ref>{{cite web|title=Nominees of 50th Filmfare Awards |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-2.cms |publisher=Indiatimes |accessdate=11 January 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20120709222922/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-2.cms |archivedate=9 July 2012 }}</ref> |- |rowspan=2| 2005 !scope="row"| ''[[Khullam Khulla Pyaar Karen]]'' | | Притӣ Даминӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Khullam Khulla Pyaar Kare (2005) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534549 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409134201/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534549 |archivedate= 9 April 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Salaam Namaste]]'' | | Амбар Малҳотра | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|author=Gates, Anita |title=True to the Bollywood Look, While Defying Traditions |date=10 September 2005 |url=https://movies.nytimes.com/2005/09/10/movies/10nama.html?_r=1&oref=slogin |work=The New York Times |accessdate=7 February 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217024347/http://movies.nytimes.com/2005/09/10/movies/10nama.html?_r=1&oref=slogin |archivedate=17 February 2012 }}</ref><br /><ref>{{cite web|title=Nominees of the 51st Filmfare Awards Best Actress|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/1405838.cms|publisher=Indiatimes|accessdate=11 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20120713023428/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/1405838.cms|archivedate=13 July 2012}}</ref> |- |rowspan=4| 2006 !scope="row"| ''[[Alag]]'' | | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=The story drew me to the film'|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/the-story-drew-me-to-the-film/article3194701.ece|accessdate=25 January 2015|work=The Hindu|date=19 June 2006}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Krrish]]'' | | Ниша | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Krrish (2006) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54355 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331211801/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54355 |archivedate=31 March 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | | Риӣ Саран | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Kabhi Alvida Naa Kehna (2006) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509037/Kabhi%20Alvida%20Naa%20Kehna |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119004602/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509037/Kabhi%20Alvida%20Naa%20Kehna |archivedate=19 January 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite web|title=Preity Zinta: Awards & Nominations|url=http://oldbh.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/10155/index.html|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=12 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905050724/http://indiafm.com/celebrities/awards/10155/index.html|archivedate=5 September 2008}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Jaan-E-Mann]]'' | | Пия Гоял | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Jaan-E-Mann (2006) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54523/Jaan-E-Mann |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714222138/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54523/Jaan-E-Mann |archivedate=14 July 2014 }}</ref> |- |rowspan=3| 2007 !scope="row"| ''[[Jhoom Barabar Jhoom]]'' | | Алвира Хон | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Jhoom Barabar Jhoom (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65077/Jhoom%20Barabar%20Jhoom |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117030651/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65077/Jhoom%20Barabar%20Jhoom |archivedate=17 November 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Last Lear]]'' | | Шабнам | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Last Lear (2008) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508361 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109080214/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508361 |archivedate= 9 January 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite news|last1=Dhaliwal |first1=Nirpal |title=The most god-awful film I have ever seen in any genre, anywhere in the world |url=https://www.theguardian.com/film/2008/sep/22/bollywood |accessdate=23 January 2015 |work=[[The Guardian]] |date=23 September 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123213118/http://www.theguardian.com/film/2008/sep/22/bollywood |archivedate=23 January 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Om Shanti Om]]'' | | Худаш | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Om Shanti Om (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025045139/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373 |archivedate=25 October 2014 }}</ref> |- |rowspan=4| 2008 !scope="row"| ''[[Har Pal]]'' | | Руна | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Producers refused to account 'Har Pal' following Shiney Ahuja rape case, reveals Jahnu Barua |url=http://www.deccanchronicle.com/141125/entertainment-bollywood/article/producers-refused-account-har-pal-following-shiney-ahuja-rape |work=[[Deccan Chronicle]] |date=26 November 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325073200/http://www.deccanchronicle.com/141125/entertainment-bollywood/article/producers-refused-account-har-pal-following-shiney-ahuja-rape |archivedate=25 March 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[:en:Heaven on Earth (2008 film)|Heaven on Earth]]'' | | Чанд | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Adarsh |first1=Taran |title=Videsh - Heaven on Earth |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/508680 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=28 January 2015 |date=27 March 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208054704/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/508680 |archivedate= 8 December 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite web|last1=Verma |first1=Sukyana |title=Watch Videsh for Preity Zinta |url=http://www.rediff.com/movies/2009/mar/27review-watch-videsh-for-preity-zinta.htm |publisher=Rediff.com |accessdate=23 January 2015 |date=27 March 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140215153115/http://www.rediff.com/movies/2009/mar/27review-watch-videsh-for-preity-zinta.htm |archivedate=15 February 2014 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[:en:Heroes (2008 film)|Heroes]]'' | | Кулриҷ Каур | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Heroes (2008) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/56203 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=11 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109090022/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/56203 |archivedate= 9 January 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' | | — | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Beauty and the bouffant|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/beauty-and-the-bouffant/article3402315.ece|accessdate=11 January 2015|work=The Hindu|date=10 May 2012}}</ref> |- | 2009 !scope="row"| ''[[Main Aurr Mrs Khanna]]'' | | Ҳасина Ҷагмагия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Main Aurr Mrs Khanna (2009) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65160 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=30 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214190236/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65160 |archivedate=14 December 2014 }}</ref> |- | 2013 !scope="row"| ''[[Ishkq in Paris]]'' | | Ишқ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Ishkq In Paris (2013) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/547317 |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=23 January 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123180920/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/547317 |archivedate=23 January 2015 }}</ref> |- | 2014 !scope="row"| ''[[:en:Happy Ending (film)|Happy Ending]]'' | | Дивя | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Sinha |first1=Seema |title=Saif Ali Khan: It's nice of Preity to do a special part in Happy Ending |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Saif-Ali-Khan-Its-nice-of-Preity-to-do-a-special-part-in-Happy-Ending/articleshow/44851906.cms |accessdate=11 January 2015 |work=The Times of India |date=18 October 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021220600/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Saif-Ali-Khan-Its-nice-of-Preity-to-do-a-special-part-in-Happy-Ending/articleshow/44851906.cms |archivedate=21 October 2014 }}</ref> |- |rowspan=2| 2018 ! scope="row"| ''[[:en:Welcome to New York (2018 film)|Welcome to New York]]'' | | Худаш |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|last=Kumar|first=Arvind|title='Welcome to New York' - Bollywood's first comedy in 3D - set for release|url=https://www.stuff.co.nz/indian-stuff/tarana/101644201/welcome-to-new-york--bollywoods-first-comedy-in-3d-set-for-release|accessdate=26 February 2018|publisher=[[Stuff.co.nz]]|date=21 February 2018|archivedate=2018-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701085015/https://www.stuff.co.nz/indian-stuff/tarana/101644201/welcome-to-new-york--bollywoods-first-comedy-in-3d-set-for-release}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Bhaiaji Superhit]]'' | | Сапна Дабӣ | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.sify.com/movies/bhaiaji-superhit-is-goofy-zany-outrageous-fun-review-bollywood-slxkaGhgjjhic.html|title=Bhaiaji Superhit Is goofy zany outrageous fun|last=Jha|first=Subhash K|publisher=Sify|date=23 November 2018|accessdate=23 November 2018}}</ref> |} == Барномаҳои телевизионӣ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" | Номуй !scope="col" | Сол !scope="col" | Нақш !scope="col" | Шабака !scope="col" class="unsortable"| Шарҳҳо !scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Иқт|Иқтибос}} |- !scope="row"| ''[[Guinness World Records – Ab India Todega]]'' | 2011 |Ровӣ | [[:en:Colors (TV channel)|Colors]] | Ровӣ бо Швббир Аҳлувалия | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Anikara |first1=Anita |title=Preity Zinta: Girl,interrupted |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/preity-zinta-girl-interrupted/ |accessdate=11 January 2015 |work=The Indian Express |date=19 March 2011 |location=Mumbai |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208165234/http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/preity-zinta-girl-interrupted/ |archivedate= 8 December 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Up Close & Personal with PZ]]'' |2011 |Ровӣ | [[:en:UTV Stars|UTV Stars]] | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Sen |first1=Jhinuk |title='Up Close and Personal with PZ' fails to deliver |url=http://ibnlive.in.com/news/up-close-and-personal-with-pz-fails-to-deliver/181580-44-124.html |publisher=CNN-IBN |accessdate=11 January 2015 |date=5 September 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521212617/http://ibnlive.in.com/news/up-close-and-personal-with-pz-fails-to-deliver/181580-44-124.html |archivedate=21 May 2013 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Nach Baliye]]'' |2015 |Ҳакамон | [[:en:Star Plus|Star Plus]] | [[Nach Baliye 7|Season 7]] | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Unfair to call me lenient on ‘Nach Baliye': Preity Zinta |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/unfair-to-call-me-lenient-on-nach-baliye-preity-zinta/#sthash.NLgt2WNO.dpuf |work=The Indian Express |accessdate=28 May 2015 |date=10 May 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150528142449/http://indianexpress.com/article/entertainment/television/unfair-to-call-me-lenient-on-nach-baliye-preity-zinta/ |archivedate=28 May 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Fresh Off the Boat]]'' |2020 |Мино | [[:en:American Broadcasting Company|ABC]] | Қисми "The Magic Motor Inn"<ref>{{Cite web |url=https://www.indiawest.com/entertainment/global/preity-zinta-vir-das-fresh-off-the-boat-episode-to/article_81c00af8-3d7d-11ea-8350-f326c37a1dcf.html |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2020-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125015924/https://www.indiawest.com/entertainment/global/preity-zinta-vir-das-fresh-off-the-boat-episode-to/article_81c00af8-3d7d-11ea-8350-f326c37a1dcf.html |archivedate=2020-01-25 }}</ref> | |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои Ҳинд]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ]] 0q7recjggwyoj5brx1hapngi76fxmbj 0 21339 1476019 1474364 2026-06-09T15:40:02Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476019 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Раҳмонзода Абдулғаффор Азиз''' (зод. [[29 март]]и [[1961]], [[деҳаи Андароб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]) — ходими давлатӣ, Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2015). == Зиндагинома == Абдулғаффор Раҳмонзода 29 марти соли 1961 дар деҳаи Андароби шаҳри Кӯлоб, таваллуд ёфтааст. Миллаташ тоҷик. Ӯ соли 1978 мактаби миёнаи № 11 шаҳри Кӯлобро хатм намудааст. Соли 1978 ба Донишгоҳи инженерҳои ирригатсия ва механизатсияи хоҷагии қишлоқи шаҳри Тошканд дохил шуда, онро соли 1983 бо ихтисоси инженер-заминсоз хатм намудааст. == Корнома == Солҳои 1983—1984 ба ҳайси иқтисодчии гурӯҳ оид ба татбиқи пешравии илм ва техникаи Раёсати кишоварзии вилояти Кӯлоб кор кардааст. Аз соли 1984 то соли 1988 дар вазифаҳои Котиби кумитаи комсомолии хоҷагии ба номи Жданови ноҳияи Кӯлоб, инструктори шуъбаи ташкилотҳои комсомолии Кумитаи комсомолии вилояти Кӯлоб, Мудири Шуъбаи ташкилотҳои комсомолии Кумитаи комсомолии шаҳри Кӯлоб, Инструктори Шуъбаи ташкилотҳои комсомолии Кумитаи комсомолии вилояти Брести Ҷумҳурии Белоруссия, Мудири Кобинети корҳои комсомолии Кумитаи комсомолии вилояти Кӯлоб, Инструктори шуъбаи ташкилии Кумитаи ҳизби коммунисти шаҳри Кӯлоб фаъолият намудааст. Аз соли 1988 то соли 1993 дар вазифаҳои Котиби якуми Кумитаи комсомолии шаҳри Кӯлоб ва Раиси Иттифоқи ҷавонони шаҳри Кӯлоб интихоб гардида, кор намудааст. Таи солҳои 1993—1996 дар вазифаҳои Мудири Сектори аграрии Корпоратсияи истеҳсолии «Кӯлоб» ва Директори Корхонаи муштараки «Ориёно» кор намудааст. Аз соли 1996 то соли 2005 дар вазифаҳои мутахассис ва Сардори шуъбаи инвеститсияҳои хориҷии Раёсати ташкил ва ҳамоҳангсозии робитаҳои хориҷии Вазорати иқтисод ва робитаҳои иқтисоди хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Сардори шуъбаи инвеститсияҳои берунаи Раёсати сиёсати сармоягузории Вазорати иқтисод ва робитаҳои иқтисоди хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Сардори Раёсати инвеститсияҳои хориҷии Вазорати иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият намудааст. Соли 2001 Донишгоҳи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бо ихтисоси иқтисодчӣ хатм намудааст. Аз соли 2005 то соли 2006 бо қарорҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаҳои муовини Вазири иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва муовини Вазири рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон кор намудааст. Таи солҳои 2009—2010 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаи муовини аввали Раиси Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон адои хидмат намудааст. Солҳои 2010—2012 дар вазифаи муовини Раиси вилояти Хатлон кор намуда, вакили Маҷлиси вакилони халқи вилояти Хатлон интихоб гардидааст. Аз соли 2012 то соли 2015 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаи иҷрокунандаи Раис ва Раиси шаҳри Кӯлоб фаъолият намуда, вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Кӯлоб интихоб гардидааст. Соли 2014 аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида то соли 2015 фаъолият намудааст. Моҳи марти соли 2015 Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум интихоб гардида, Муовини Раиси Кумитаи сохтори давлатӣ ва худидоракунии маҳаллӣ Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин гардидааст. Аз моҳи апрели соли 2020 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муовини якуми Вазири меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин гардидааст. == Ҷоизаҳо == Бо ордени «Шараф» дараҷаи 2, Медали ҷашнии «Хадамоти оташнишонии Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон», Медали ҷашнии «20 солагии Кумитаи ҳолатҳои фавқуллода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон», Медали ҷашнии «15 солагии Қувваҳои мусалаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Медали ҷашнии «20 солагии Қувваҳои мусалаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» сарфароз гардида, аъзои ифтихории Раёсати Иттифоқи арбобони санъти Тоҷикистон мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.ozodagon.tj/khabarho/tojikiston/3631-2012-01-23-06-34-24 Озодагон — Раҳмонов ислоҳот мекунад.Ҳоло аз барқ шурӯъ кард]{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes iwfdwoxyep435b0ip898vcfcabrzii6 10 23601 1476022 333845 2026-06-09T20:04:46Z Milenioscuro 8416 svg 1476022 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Senegal | top = 16.9 | bottom = 12.0 | left = -17.8 | right = -11.1 | image = Senegal location map.svg | image1 = Senegal relief location map.svg }}<noinclude>{{Location map/Info}} [[Category:Location map by country templates|Senegal]] </noinclude> ijelndg3asujpn8lm6oegb51p6g3pus 0 149690 1476166 1459865 2026-06-10T11:55:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476166 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Самуэл Это’о |номи пурра = Самуэл Это’о Фис<ref>{{Cite web |url=http://encyclopedie_universelle.fracademic.com/43905/fils |title=Encyclopédie Universelle — Fils |accessdate=2017-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714083534/http://encyclopedie_universelle.fracademic.com/43905/fils |archivedate=2015-07-14 }}</ref><ref>[http://www.mk.ru/sport/article/2011/08/22/616520-gertsog-anzhiyskiy.html Герцог «Анжийский»]</ref><ref>[http://www.cup2002.ru/1835.shtml Сборная Камеруна на чемпионате мира 2002]</ref><ref>{{Cite web |url=http://kp.ua/daily/240710/236791/ |title=Угонщики «Бентли» звезды футбола подставили украинского министра |accessdate=2017-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203002428/http://kp.ua/daily/240710/236791/ |archivedate=2013-12-03 }}</ref> |тасвир = |бар = 250px |тавсифи тасвир = |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Дуала (шаҳр)}}, [[Камерун]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Камерун|20px}} [[Камерун]] |қад = 180 |вазн = |мавқеъ = [[Ҳамлагар (футбол)|ҳамлагар]] |бошгоҳи кунунӣ = ''маснад анҷом ёфт'' |номер = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |1991—1995|{{Парчами Камерун|20px}} [[:en:Kadji Sports Academy|Кадҷи Спортс Академи]]|}} |бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |1997—2000|{{Парчами Испания|20px}} [[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]|3 (0) |1997—1998|→ {{Парчами Испания|20px}} [[Леганес (бошгоҳи футбол)|Леганес]]|28 (3) |1999|→ {{Парчами Испания|20px}} [[Эспанёл (бошгоҳи футбол)|Эспанёл]]|0 (0) |2000|→ {{Парчами Испания|20px}} [[Майёрка (бошгоҳи футбол)|Майёрка]]|13 (6) |2000—2004|{{Парчами Испания|20px}} [[Майёрка (бошгоҳи футбол)|Майёрка]]|120 (48) |2004—2009|{{Парчами Испания|20px}} [[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]|145 (108) |2009—2011|{{Парчами Италия|20px}} [[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]|67 (33) |2011—2013|{{Парчами Русия|20px}} [[Анжи (бошгоҳи футбол)|Анжи]]|53 (25) |2013—2014|{{Парчами Англия|20px}} [[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]|21 (9) |2014—2015|{{Парчами Англия|20px}} [[Эвертон (бошгоҳи футбол)|Эвертон]]|14 (3) |2015|{{Парчами Италия|20px}} [[Сампдория (бошгоҳи футбол)|Сампдория]]|18 (2) |2015—2018|{{Парчами Туркия|20px}} [[Анталяспор (бошгоҳи футбол)|Анталяспор]]|76 (44) |2018|{{Парчами Туркия|20px}} [[Коняспор (бошгоҳи футбол)|Коняспор]]|13 (6) |2018—2019|{{Парчами Қатар|20px}} [[БВ Қатар (бошгоҳи футбол)|БВ Қатар]]|76 (44) }} |мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2000|{{Парчами Камерун|20px}} [[Олимпийская сборная Камеруна по футболу|Камерун (олимп.)]]|6 (1) |1996—2014|{{Парчами Камерун|20px}} [[Сборная Камеруна по футболу|Камерун]]|118 (56)}} |тренерские клубы = {{футбольная карьера |2015—2016|{{Парчами Туркия|20px}} [[Анталяспор]]|<small>{{comment|и о.|Исполняющий обязанности главного тренера}}</small>}} |медалҳо = {{турнир|[[Бозиҳои олимпии тобистона|Бозиҳои олимпӣ]]}} {{медал|Тилло|[[Бозиҳои олимпии тобистона 2000|Сидней 2000]]}} {{турнир|[[Ҷоми конфедератсия]]}} {{медал|Нуқра|[[Кубок конфедераций 2003|Фаронса 2003]]|}} {{турнир|[[Ҷоми миллатҳои Африқо]]}} {{медал|Тило|[[Ҷоми миллатҳои Африқо 2000|Гана/Нигерия 2000]]}} {{медал|Тило|[[Ҷоми миллатҳои Африқо 2002|Мали 2002]]}} {{медал|Нуқра|[[Ҷоми миллатҳои Африқо 2008|Гана 2008]]}} {{турнир|Ҷоизаҳои давлатӣ}} {{Нишони шоистагӣ барои Ҷумҳурии Доғистон}} |обновление данных о клубе = 30 апреля 2017 }} '''Самуэ́л Это’о́ Фис''' ({{lang-fr|Samuel Eto’o Fils}}; тав. [[10 март]]и [[Соли 1981|1981]], Дуала, [[Камерун]]) — собиқ [[футбол]]бози камерунӣ. Беҳтарин голзан дар таърихи мунтахаби Камерун. Чор карат Футболбози соли Африқо (2003, 2004, 2005, 2010) эътироф шудааст. Дар моҳи сентябри соли 2021, Самуэл Это'о номзадии худро ба президенти Федератсияи футболи Камерун (Fecafoot) эълон кард. == Мукофоти давлатӣ == * Нишони «Барои хидматҳои шоиста дар назди Ҷумҳурии Доғистон»<ref>{{Cite news|title=Самуэль Это`О награждён «Орденом за заслуги перед Дагестаном»|url=http://sports.postimees.ee/2722082/samujel-jeto-o-nagrazhden-ordenom-za-zaslugi-pered-dagestanom|date=2014-03-09|accessdate=2014-03-09|archivedate=2014-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140309184900/http://sports.postimees.ee/2722082/samujel-jeto-o-nagrazhden-ordenom-za-zaslugi-pered-dagestanom}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ|2}} == Пайвандҳо == * {{soccerbase|19122}} * [http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/20130902-1819.html Профили футболбоз] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140626124617/http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/20130902-1819.html |date=2014-06-26 }} дар сомонаи ''Chelsea-fc.ru''(рус.) * [http://www.chelseafc.com/first-team/player/28608/title/samuel--eto'o Профили футболбоз] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140122083838/http://www.chelseafc.com/first-team/player/28608/title/samuel--eto%27o |date=2014-01-22 }} дар сомонаи ''Chelseafc.com''(англ.) * {{FIFA player|170667}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/samuel-etoo/ Профили футболбоз] дар сомонаи ''Worldfootball.net''(англ.) * [http://www.football-lineups.com/footballer/10/ Профили футболбоз] дар сомонаи ''Football-lineups.com''(англ.) * {{transfermarkt|samuel-etoo|4257}} {{футбол-зиндагинома-нопурра}} [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Интер»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Челси»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Анжи»]] pf5mbwvyv6aqzfpmj0ynercc7shtof5 0 167770 1476142 1420386 2026-06-10T04:56:21Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476142 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Миранда |акс = 20141118 AUTBRA 5077.jpg |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = Miranda playing for Brazil in 2014 |номи_пурра = Жуан Миранда де Соуза Филю<br>(João Miranda de Souza Filho) |ном_ҳангоми_таваллуд = |таърихи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1984|9|7|df=y}} |макони_таваллуд = [[Паранавай]], [[Бразилия]]<ref group=қайд>[[:en:Brazil|Brazil]], [[:en:Paranavaí|Paranavaí]]</ref> |таърихи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{convert|1.86|m|ftin|0|abbr=on}} |мавқеъ = {{afp|CB}} |бошгоҳи_кунунӣ = {{расми парчам|Италия}} [[Интер Милан|Интернатсонале]][[:en:Inter Milan|^en]] |рақам = 25 |солҳои_ҷавонӣ1 = |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Коритиба Фоот Бол Клуб|Коритиба]][[:en:Coritiba Foot Ball Club|^en]] |солҳо1 = 2004–2005 |бошгоҳҳо1 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Коритиба Фоот Бол Клуб|Коритиба]][[:en:Coritiba Foot Ball Club|^en]] |баромадҳо1 = 45 |голҳо1 = 2 |солҳо2 = 2005–2006 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Фаронса}} [[Сок Монтбелйард (бошгоҳи футбол)|Сок Монтбелйард]][[:en:FC Sochaux-Montbéliard|^en]] |баромадҳо2 = 20 |голҳо2 = 0 |солҳо3 = 2006–2011 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cан Пауло]][[:en:São Paulo FC|^en]] |баромадҳо3 = 128 |голҳо3 = 4 |солҳо4 = 2011–2015 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Испания}} [[Атлетико Мадрид]][[:en:Atlético Madrid|^en]] |баромадҳо4 = 117 |голҳо4 = 7 |солҳо5 = 2015– |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Италия}} [[Интер Милан|Интернатсонале]][[:en:Inter Milan|^en]] |баромадҳо5 = 57 |голҳо5 = 1 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |солҳои_миллӣ1 = 2009– |дастаи_миллӣ1 = {{Футбол|Brazil}}[[:en:Brazil national football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ1 = 39 |голҳои_миллӣ1 = 1 |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = 19 February 2017 |азнавсозии_дастаи_миллӣ = 28 March 2017 }} '''Жуан Миранда де Соуза Филю''' ({{lang-pt|''João Miranda de Souza Filho''}}; [[7 сентябр]]и [[1984]], [[Паранавай]], [[Бразилия]]) — футболбози [[Бразилия|бразилӣ]], {{afp|cb}}.<ref>[[:en:Miranda (footballer)|Miranda (footballer)]]</ref> == Маснади бошгоҳӣ == Дар санаи 29 июли соли 2005, Миранда бо дастаи фаронсавии Сошо барои чор сол шартнома баст.<ref>{{Cite web|url=https://www.uol.com.br/esporte/futebol/ultimas/2005/07/29/ult33u46935.jhtm|title=Sochaux contrata zagueiro brasileiro João Miranda - 29/07/2005 - AFP - Esporte|website=www.uol.com.br|accessdate=2025-01-16}}</ref> Миранда моҳи августи соли 2006 ба Бразилия баргашта, ба таври қарзӣ ба Сан-Паулу ҳамроҳ шуд.<ref>{{Cite web|url=https://www.uol.com.br/esporte/futebol/ultimas/2006/08/28/ult59u104092.jhtm|title=São Paulo contrata zagueiro Miranda, 'herdeiro' de Lugano - 28/08/2006 - UOL Esporte - Futebol|website=www.uol.com.br|accessdate=2025-01-16}}</ref> Моҳи марти соли 2007, ӯ бо клуби Сан-Паулу то соли 2011 шартнома имзо кард. Миранда моҳи июли соли 2011 ба дастаи испании Атлетико Мадрид пайваст.<ref>{{Cite web|url=https://ge.globo.com/futebol/noticia/2011/01/miranda-assina-com-atletico-de-madri-e-deixa-o-sao-paulo-no-mes-de-julho.html|title=Miranda fecha com Atlético de Madri e deixa o São Paulo no mês de julho|author=Por GLOBOESPORTE COM São Paulo|website=globoesporte.com|date=2011-01-07|accessdate=2025-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.com/football/la-liga/2011-2012/miranda-eyeing-exit_sto4281401/story.shtml|title=Miranda eyeing Atletico exit, defender claims several offers on table|website=www.eurosport.com|accessdate=2025-01-16}}</ref> Санаи 30 июни соли 2015, Миранда ба Интер Милан пайваст.<ref>{{Cite news|accessdate=2025-01-16|date=2015-07-01|language=en-GB|work=BBC Sport|title=Miranda: Inter Milan sign defender from Atletico Madrid|url=https://www.bbc.com/sport/football/33357130}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/miranda-completes-transfer-move-to-inter-milan-from-atletico-madrid|title=Miranda completes transfer move to Inter Milan from Atletico Madrid|website=FOX Sports|lang=en-US|accessdate=2025-01-16}}</ref> Дар санаи 26 июли соли 2019, эълон шуд, ки шартномаи Миранда бо Интер ба таври мутақобила бекор карда шуд. Интер инчунин эълон кард, ки ӯ ба дастаи чинӣ Ҷиангсу Сунинг ҳамроҳ мешавад. Дар санаи 28 феврали соли 2021, Ҷиангсу эълон кард, ки клуб пароканда мешавад ва бинобар ин, ҳамаи бозингарони клуб аз шартномаҳои худ озод карда мешаванд, аз ҷумла Миранда.<ref>{{Cite news|accessdate=2025-01-16|author=Reuters|date=2021-02-28|id=0261-3077|language=en-GB|work=The Guardian|title=Chinese Super League in disarray as champions Jiangsu cease operations|url=https://www.theguardian.com/football/2021/feb/28/chinese-super-league-in-disarray-as-champions-jiangsu-cease-operations}}</ref> Дар санаи 6 марти соли 2021, президенти клуби Сан-Паулу, Хулио Казарес, тасдиқ кард, ки Миранда ба дастаи Сан-Паулу дар асоси гузариши озод бармегардад. Ӯ шартномаи 1 солу 8 моҳа имзо кард.<ref>{{Cite web|url=https://ge.globo.com/futebol/times/sao-paulo/noticia/miranda-e-anunciado-por-julio-casares-como-reforco-do-sao-paulo.ghtml|title=Miranda é do São Paulo!|website=ge|date=2021-03-06|lang=pt-br|accessdate=2025-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ethitruong.com/|title=KINGFUN|website=Ethitruong - kingfun|lang=vi|accessdate=2025-01-16|archivedate=2025-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250201012220/https://ethitruong.com/}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2025-01-16|date=2014-08-22|language=en-GB|work=BBC Sport|title=Atletico Madrid beat Real Madrid to win Spanish Super Cup|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/28905486}}</ref> Дар санаи 11 январи соли 2023, Миранда тавассути Instagram дар синни 38-солагӣ эълон кард, ки аз футбол истеъфо медиҳад.<ref>{{Cite web|url=https://trivela.com.br/brasil/miranda-encerra-uma-carreira-que-o-coloca-entre-os-zagueiros-da-mais-alta-estirpe-que-o-brasil-teve-neste-seculo/|title=Miranda encerra uma carreira que o coloca entre os zagueiros da mais alta estirpe que o Brasil teve neste século|author=Leandro Stein|website=Trivela|date=2023-01-11|lang=pt-BR|accessdate=2025-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ge.globo.com/futebol/times/sao-paulo/noticia/2023/01/11/zagueiro-miranda-anuncia-aposentadoria-do-futebol.ghtml|title=Zagueiro Miranda anuncia aposentadoria do futebol|website=ge|date=2023-01-11|lang=pt-br|accessdate=2025-01-16}}</ref> == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Зодагони 7 сентябр]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1984]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Бразилия]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Бразилия]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Коритиба Фоот Бол Клуб]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Сок Монтбелйард]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Cан Пауло]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Атлетико Мадрид]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Интер Милан]] {{Brazil-footy-bio-stub}} qmpxm1tu5nhmhjxc4su6zy4fvr97l8j 0 216986 1476152 1338562 2026-06-10T07:25:06Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476152 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Никола́й Никола́евич Боголю́бов''' ([[21 август|8 (21) августи]] [[1909]], [[Нижний Новгород]] — [[13 феврал]]и [[1992]], [[Маскав]]) — [[риёзидон]] ва {{физикдон}}<nowiki/>и назарии машҳури шӯравӣ, [[профессор]] (1936), академики АИ ИҶШС (1953), АИ ҶШС Украина (1948), АИ Россия (1991), асосгузори мактаби илмии механикаи ғайрихаттӣ ва физики назарӣ, ду карат Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1969,1979). == Зиндагинома == Дар синни 17-солагӣ барои истеъдоди нотакрор дар соҳаи математика ба сифати аспиранти кафедраи таҳқиқоти математика дар шаҳри Киев қабул шуд. Дар 19-солагӣ рисолаи номзадӣ ва соли 1930 рисолаи докторӣ дифоъ кард. Солҳои 1934–58 дар Унститути Киев, соли 1950 дар Институти математикаи ба номи В. А. Стеклов ва Унститути давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов кор кардааст. Аз соли 1953 директори лабарарторияи физикаи назариявии Институти муттаҳидаи таҳқиқоти ҳастаӣ дар Дубна, солҳои 1965–88 директори Институти мазкур, 1963 акад.-котиби шуъбаи математикаи АИ ИҶШС, 1965–73 директори Институти физикаи назариявии АИ Украина буд. == Таҳқиқот == Таҳқиқоти Николай Боголюбов ба усулҳои асимптотии механикаи ғайрихаттӣ, назарияи квантии майдон, механикаи оморӣ, ҳисоби вариатсионӣ, усулҳои тақрибии таҳлили математикӣ, муодилаҳои дифференсиалӣ ва муодилаҳои физикаи математикӣ, назарияи устуворӣ, назарияи системаи динамикӣ ва диар соҳаҳои физики назарӣ бахшида шудаанд. Николай Боголюбов узви фахрии АИ якчанд давлатҳо ва доктори фахрии донишгоҳҳои бисёр мамлакатҳо буд. Депутати Шӯрои Олии ИҶШС (даъвати 7–11). == Ҷоизаҳо == Дорандаи 2 Мукофоти сталинӣ (1947, 1953), Мукофоти ленинӣ (1958), Мукофоти давлатии ИҶШС (1984). Бо 6 ордени Ленин, 2 Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат, медалҳои бонуфузи илмии шӯравӣ ва байналмилалӣ сарфароз гардидааст. == Осор == === Мунтахаби осор === Наиболее полное собрание научных трудов Н. Н. Боголюбова под общим названием «Николай Николаевич Боголюбов. Собрание научных трудов в 12 томах» вышло в издательстве «Наука» и включает следующие тома: # Математика и нелинейная механика. Т. 1. Математика, 1925—1990. — М.: Наука, 2005. — 776 с. — ISBN 5-02-034463-X, 978-5-02-034463-1. # Математика и нелинейная механика. Т. 2. Нелинейная механика, 1932—1940. / Н. Н. Боголюбов, Н. М. Крылов. — М.: Наука, 2005. — 828 с. — ISBN 5-02-034089-8. # Математика и нелинейная механика. Т. 3. Асимптотические методы в теории нелинейных колебаний / Н. Н. Боголюбов, Ю. А. Митропольский. — М.: Наука, 2005. — 605 с. — ISBN 5-02-033942-3. # Математика и нелинейная механика. Т. 4. Нелинейная механика, 1945—1974. — М.: Наука, 2006. — 432 с. — ISBN 5-02-034141-X, ISBN 978-5-02-034141-8. # Статистическая механика. Т. 5. Неравновесная статистическая механика, 1939—1980. — М.: Наука, 2006. — 804 с. — ISBN 5-02-034142-8. # Статистическая механика. Т. 6. Равновесная статистическая механика, 1945—1986. — М.: Наука, 2006. — 520 с. — ISBN 5-02-034143-6. # Статистическая механика. Т. 7. Введение в квантовую статистическую механику. Аспекты теории полярона / Н. Н. Боголюбов, Н. Н. Боголюбов (мл.) — М.: Наука, 2007. — 662 с. — ISBN 978-5-02-035724-2. # Статистическая механика. Т. 8. Теория неидеального Бозе-газа, сверхтекучести и сверхпроводимости, 1946—1992. — М.: Наука, 2007. — 642 с. — ISBN 5-02-034457-5. # Квантовая теория. Т. 9. Квантовая теория поля, 1949—1966. — М.: Наука, 2007. — 668 с. — ISBN 978-5-02-035722-8. # Квантовая теория. Т. 10. Введение в теорию квантовых полей / Н. Н. Боголюбов, Д. В. Ширков. — М.: Наука, 2008. — 736 с. — ISBN 978-5-02-035721-1. # Квантовая теория. Т. 11. Общие принципы квантовой теории поля. / Н. Н. Боголюбов, [[Логунов, Анатолий Алексеевич|А. А. Логунов]], А. И. Оксак, [[Тодоров, Иван Тодоров|И. Т. Тодоров]]. — М.: Наука, 2008. — 1006 с. — ISBN 978-5-02-035719-8. # Квантовая теория. Т. 12. Теория элементарных частиц, 1963—1985. — М.: Наука, 2009. — 784 с. — ISBN 978-5-02-035718-1. === Монографияҳо === ==== Риёзиёт. Механикаи ғайрихаттӣ ==== # ''Крылов Н. М., Боголюбов H.H.'' Введение в нелинейную механику. — Киев: Изд-во АН УССР, 1937. # ''Боголюбов H.H., Митропольский Ю. А.'' Асимптотические методы в теории нелинейных колебаний. (3-е изд). — М.: Физматгиз, 1963. ==== Механикаи оморӣ ==== # ''Боголюбов Н. Н.'' О некоторых статистических методах в математической физике. — Киев.: Изд-во АН УССР, 1945. # ''Боголюбов Н. Н.'' Проблемы динамической теории в статистической физике. — М.-Л.: ОГИЗ. Гостехиздат, 1946. # ''Боголюбов Н. Н.'' Лекціï з квантовоï статистики. Питання статистичноï механіки квантових систем. — Киïв, 1949. # ''Боголюбов Н. Н., Боголюбов Н. Н. (мл.).'' Введение в квантовую статистическую механику. — М.: Наука, 1984. # ''Боголюбов Н. Н., Толмачёв В. В., Ширков Д. В.'' Новый метод в теории сверхпроводимости. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. ==== Назарияи квонтумӣ ==== # ''Боголюбов Н. Н., Ширков Д. В.'' Введение в теорию квантованных полей. — М.: Наука, 1957. # ''Боголюбов Н. Н., Медведев Б. В., Поливанов М. К.'' Вопросы теории дисперсионных соотношений. — М.: Физматгиз, 1958. # ''Боголюбов Н. Н., Логунов А. А., Тодоров И. Т.'' Основы аксиоматического подхода в квантовой теории поля. — М.: Наука, 1969. # ''Боголюбов Н. Н., Ширков Д. В.'' Квантовые поля. — М.: Наука, 1980. — 3-е изд: Физматлит, 2005. ISBN 5-9221-0580-9. # ''Боголюбов Н. Н., Логунов А. А., Оксак А. И., Тодоров И. Т.'' [http://www.ozon.ru/context/detail/id/2871721/ Общие принципы квантовой теории поля.] — М.: Наука, 1987. — 2-е изд: Физматлит, 2006. ISBN 5-9221-0612-0. ==== Мунтахаби мақолот ва суханрониҳо ==== # ''Боголюбов Н. Н.'' Избранные труды по статистической физике. — М.: Изд-во МГУ, 1979. # ''Боголюбов Н. Н.'' Избранные университетские лекции. — М.: Изд-во Московского университета, 2009. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''А. Н. Боголюбов.'' Н. Н. Боголюбов. Жизнь. Творчество. Под общ. ред. В. Г. Кадышевского. — Дубна: Изд-во ОИЯИ, 1996. * [[Боголюбов, Николай Николаевич (младший)|Н. Н. Боголюбов (мл.)]], Д. П. Санкович. [http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/1993-v24/v-24-5/1.htm «Николай Николаевич Боголюбов. Очерк научной деятельности.» Э. Ч. А. Я., Том 24. Часть 5 (1993) 1224—1293.] * [[Ахиезер, Александр Ильич|А. И. Ахиезер]]. [http://www.kipt.kharkov.ua/itp/akhiezer/ru/recollections/bogolyubov/ Воспоминания о Николае Николаевиче Боголюбове] * [[Патон, Борис Евгеньевич|Б. Е. Патон]]. [http://wwwinfo.jinr.ru/~jinrmag/win/2009/37/bo37.htm Великий учёный (к 100-летию Н. Н. Боголюбова)] * [http://ufn.ru/ru/articles/1959/9/i/ Николай Николаевич Боголюбов (К пятидесятилетию со дня рождения)] // [[Митропольский, Юрий Алексеевич|Ю. А. Митропольский]], [[Тябликов, Сергей Владимирович|С. В. Тябликов]]. Успехи физических наук, т. 69 (1), 159—163 (сентябрь 1959). * [http://ufn.ru/ru/articles/1969/8/m/ Николай Николаевич Боголюбов (К шестидесятилетию со дня рождения)] // Д. Н. Зубарев, Б. В. Медведев, Ю. А. Митропольский, М. К. Поливанов. Успехи физических наук, т. 98 (4), 741—744 (август 1969). * [http://ufn.ru/ru/articles/1979/8/q/ Николай Николаевич Боголюбов (К семидесятилетию со дня рождения)] // В. А. Амбарцумян, Н. Г. Басов, А. А. Логунов, М. А. Марков, Б. М. Понтекорво, А. М. Прохоров, П. А. Черенков. Успехи физических наук, т. 128 (4), 733—737 (август 1979). * [http://ufn.ru/ru/articles/1989/12/d/ Николай Николаевич Боголюбов (К восьмидесятилетию со дня рождения)] //А. А. Абрикосов, В. А. Амбарцумян, А. М. Балдин, Н. Г. Басов, В. С. Владимиров, А. В. Гапонов-Грехов, А. М. Курбатов, А. А. Логунов, М. А. Марков, Ю. А. Осипьян, А. Н. Тавхелидзе, И. М. Халатников, Д. В. Ширков. Успехи физических наук, т. 159 (4), 715—716 (декабрь 1989). * Ю. Л. Климонтович. Штрихи к портретам учёных. Дискуссионные вопросы статистической физики. — М.: 2005 * [http://www.mi.ras.ru/books/pdf/bogoliub.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170329081938/http://www.mi.ras.ru/books/pdf/bogoliub.pdf |date=2017-03-29 }} Воспоминания об академике Н. Н. Боголюбове. К 100-летию со дня рождения. — М.: МИАН, 2009] * {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть = |с =35}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Боголюбов Николай Николаевич|2|муаллиф=Н. Қозиҷонова}} {{ПБ}} judg9o1inlkj7s0i8nyfq9h9yywloy2 0 220367 1476023 1293859 2026-06-09T21:55:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476023 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Дониёл Бар-Taл''' - академики исроилӣ, муаллиф ва профессори Бранко Вайсз оид ба таҳқиқот дар соҳаи рушд ва таълими кӯдакон дар мактаби таҳсилоти Донишгоҳи Тел-Авив. == Зиндагинома == Бар-Тал дар [[Душанбе|Сталинобод]], Тоҷикистон, ИҶШС соли 1946 таваллуд шудааст, аммо кӯдакиашро дар Счечини [[Лаҳистон]] то муҳоҷирати худ ба [[Исроил]] дар соли 1957,. Дар Исроил ӯ бакалаврикаи Донишгоҳи Тел-Авивро хатм кардааст. Бар-Тал таҳсили баъдидипломии худро дар психологияи иҷтимоӣ дар Донишгоҳи Питтсбург гузаронида, дар он ҷо рисолаи докториро дар соли 1974 ҳифҳ кардааст. Вай дар Маркази омӯзишӣ ва рушд дар Питтсбург барои таҳқиқи постдокторҳо дар соли 1975 монд. Соли 1975 Бар-Тал ба Донишгоҳи Тел-Авив баргашт. Фаъолияти омӯзгории ӯ дар Тел-Авив оғоз ёфт. Вай аз соли 2002 то 2005 дар вазифаи директори Пажӯҳишгоҳи таҳқиқоти ҳамбастагии яҳудӣ-арабӣ дар соҳаи маориф кор кардааст. Вай аз соли 2001 то соли 2005 ҳаммуҳаррири сармуҳаррири маҷаллаи Исроилии "Исроил" буд. Вай инчунин аз соли 1999 то 2000 ҳамчун президенти Ҷамъияти байналмилалии психологияи сиёсӣ кор кардааст. === Ҷоизаҳо === * Соли 1991, ҳуҷҷати ӯ "Ихтилофи исроилӣ-фаластинӣ; Таҳлили маърифатӣ" ҷоизаи Отто Клайнбергро дар бораи фарҳангҳо ва равобити байналмилалии Ҷамъияти омӯзиши психологии масъалаҳои иҷтимоӣ (SPSSI) ба даст овард. * Дар соли 2002, ҳуҷҷати ӯ бо номи "Чаро тарс умеди худро аз даст медиҳад" дар ҳамон озмун ҷои дуюмро гирифт. * Дар соли 2006, ''стереотипҳо ва тасаввурот дар низоъ,'' ҷоизаи Александр Ҷорҷ Ҷамъияти байналмилалии психологияи сиёсиро барои беҳтарин китоби соҳаи психологияи сиёсӣ ба даст овард. Соли 2006 ӯ инчунин ҷоизаи Scholar Peace Ассотсиатсияи таҳқиқоти сулҳ ва адолатро ба даст овард. * Дар соли 2009, мақолаи ӯ "Ҳамоҳангӣ ҳамчун асоси фарҳанги сулҳ" ҷоизаи Отто Клайнбергро дар бораи фарҳангҳо ва равобити байналмилалии SPSSI сазовор донист. * Соли 2011 барои саҳми барҷастаи илмӣ дар соҳаи психологияи сиёсӣ ҷоизаи Лассвелди Ҷамъияти байналмилалии психологияи сиёсиро гирифт. * Соли 2012 ӯ ҷоизаи Невитт Санфордро аз Ҷамъияти байналмилалии психологияи сиёсӣ барои ширкат дар татбиқи амалии принсипҳои психологии сиёсӣ ва эҷоди донишҳое, ки аз ҷониби таҷрибаомӯзон дастрас ва истифода мешавад, дар фарқияти мусбати сиёсатгузорӣ анҷом медиҳад. * Соли 2013 узви фахрии Ҷамъияти психологияи иҷтимоӣ дар Лаҳистон гардид. * Соли 2014 ӯ ҷоизаи Ҷамъияти Мубориза барои низоъ дар Мортон - Ҷамъияти омӯзиши сулҳ, низоъ ва зӯроварӣ, Бахши 48 Ассотсиатсияи равоншиносони Амрикоро гирифт. Мукофот ба шахсе дода мешавад, ки дар ҳамгироии назария ва амалия дар соҳаи ҳалли низоъ саҳми назаррас гузоштааст. == Кор == Аз оғози солҳои 1980-ум таваҷҷуҳи ӯ ба психологияи сиёсӣ гузашт. Аввалан, вай ба эътиқодҳои муштарак дар гурӯҳҳо ва ҷомеаҳо, дар маҷмӯъ омӯхтани ташаккул, фаъолият ва тағйири онҳо мароқ дошт. Баъдтар вай бештар диққати худро ба омӯзиши асосҳои иҷтимоию психологии муноқишаҳои номатлуб ва бунёди сулҳ, аз ҷумла мусолиҳа равона кард. === Инфрасохтори иҷтимоиву психологӣ дар вақти низоъҳои мушкилшаванда === Дар минтақаи охирин, вай омӯхт, ки инфрасохтори иҷтимоиву равонӣ дар давраи низоъҳои номатлуб чӣ гуна таҳаввул мекунад. Бар-Тал мундариҷа, ба даст овардан, функсияҳои механизмҳои ҷамъиятиро, инчунин саҳми онҳоро дар кристаллизатсияи шахсияти иҷтимоӣ ва рушди фарҳанги ҷомеаи дар низоъ дар давраи низоъ омӯхтааст.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/02/04/world/middleeast/study-belies-israeli-claim-of-hate-in-palestinian-texts.html?ref=middleeast&_r=3&] Kershner, I. (2013). Academic Study Weakens Israeli Claim That Palestinian School Texts Teach Hate, The New York Times</ref> === Монеаҳои иҷтимоӣ-психологӣ дар роҳи сулҳ === Бар-Тал инчунин монеаҳои иҷтимоӣ-психологиро дар роҳи сулҳ ва роҳҳои рафъи онҳоро омӯхтааст. Вай инчунин тағироти заруриро дар ин репертуари иҷтимоӣ-психологӣ оид ба ҳалли муноқишаҳо ва мусолиҳа омӯхт. Махсусан, ӯ як чаҳорчӯби консептуалиро барои мусолиҳа, таълими сулҳ ва ниҳоят фарҳанги сулҳро пешниҳод намуд. Ғайр аз он, бо мақсади фаҳмидани муноқишаҳо Бар-Тал омӯхтани репертуари муноқишаи кӯдакон ва наврасон -ро омӯхт. Бар-Тал бо шарикони худ чаҳорчӯби назариявиро барои мафҳумҳои муҳосира, муноқишаҳои бебаҳо, амният, ватандӯстӣ, делегаттизатсия, ахлоқи низоъ, тағир додани хотираи коллективӣ, тамоюли эмотсионалии коллективӣ, инфрасохтори иҷтимоиву психологӣ, фарҳанги низоъ, мубориза бо психологӣ, ба даст овардани репертуари психологии гуруҳӣ, иҷтимоии сиёсии кӯдакони хурдсол дар низоъҳои номатлуб, шароити воқеияти гузаранда, ҳувияти дастаҷамъӣ, раванди сулҳ, оштӣ, ахлоқи сулҳ, фарҳанги сулҳ, монеаҳо дар роҳи сулҳ ва роҳҳои рафъи онҳо, тарбияи сулҳ, мубориза саргузаштҳо, реинтатсия ва худсензура ба роҳи психологӣ омӯхт.<ref>[http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/electricity-in-the-air-1.378303] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150925001313/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/electricity-in-the-air-1.378303 |date=2015-09-25 }} Eldar, A. (2011). Electricity in the air, Ha'aretz</ref> === Таҳқиқи низоъҳо ва ҳалли онҳо === Соли 1999 Бар-Тал як иттиҳодияи таълимиро таъсис дод, ки ба омӯзиши муноқишаҳо ва ҳалли онҳо бахшида шудааст. Ҷамъият аз даҳ то понздаҳ аспирант ва аспирант, ки асосан унвони докторӣ доранд, иборат аст. Донишҷӯён, ки аз донишгоҳҳои пешрафтаи Исроил ва берун аз Исроил меоянд ва барои гирифтани дараҷаҳои мухталиф таҳсил мекунанд, оид ба муноқишаҳо ва ҳалли онҳо таҳқиқот мегузаронанд. Ҷомеаи омӯзишӣ як чаҳорчӯбаи омӯзиш, инъикос, баҳс ва рушд хидмат мекунад; Гузаронидани таҳқиқоти консептуалӣ ва эмпирикӣ; == Интишорот == Бар-Тал бист китоб ва беш аз дусад мақола ва бобро дар маҷаллаҳои бузурги иҷтимоию сиёсӣ, китобҳо ва энсиклопедияҳо нашр кардааст. Интихоб: * Бар-Тал, Д. (1976). Рафтори мурофиавӣ: назария ва тадқиқот. Ню Йорк: Halsted Press. * Бар-Тал, Д. (1990). Эътимоди гурӯҳӣ: Консепсия барои таҳлили сохтор, равандҳо ва рафтори гурӯҳ. Ню Йорк: Спрингер-Верлаг. * Бар-Тал, Д. (2000). Имонҳои муштараки ҷомеа: Таҳлили психологии иҷтимоӣ. Ҳазор Окс, CA: Sage. * Бар-Тал, Д., ва Тейчман, Ю. (2005). Стереотипҳо ва хурофот дар низоъ: Намояндагии арабҳо дар ҷомеаи яҳудиёни Исроил. Кембридҷ: Матбуоти Донишгоҳи Кембридҷ. * Бар-Тал, Д. (2007). Зиндагӣ бо низоъ: Таҳлили иҷтимоиву психологии ҷомеаи исроилӣ-яҳудӣ. Ерусалим: Кармел. (ба забони ибрӣ) * Бар-Тал, Д., ва Сакс, Л. (Eds.), (1978). Психологияи иҷтимоии маориф: Назария ва тадқиқот. Ню Йорк: Халстед. * Фриз, И., Бар-Тал, Д., ва Кэрролл, Ҷ.С. (Eds.), (1979). Равишҳои нав ба мушкилоти иҷтимоӣ: Татбиқи назарияи атрибутсия. Сан-Франсиско: Ҷосси-Басс. (Сарпарастии SPISSI). * Штауб, Ф., Бар-Тал, Д., Карловски, Ҷ., Ва Рейковский, Ҷ. (Eds.), (1984). Рушд ва пешбурди рафтори ҳимоятгарона. Ню Йорк: Пленум. * Строеб, В., Круглански, А., Бар-Тал, Д., ва Хьюстон, М. (Эдс), (1988). Психологияи иҷтимоии муноқишаи гурӯҳҳо. Ню Йорк: Спрингер-Верлаг. * Бар-Тал, Д., ва Круглански, А. (Eds.) (1988). Психологияи иҷтимоии дониш. Кембридҷ: Матбуоти Донишгоҳи Кембриҷ. * Бар-Тал, Д., Грауманн, С., Круглански, А.В., ва Строб, В. Стереотипҳо ва таассуб: тағир додани консепсияҳо. Ню Йорк: Спрингер-Верлаг. * Бар-Тал, Д., ва Штоуб, Э (Eds.) (1997). Ватандӯстӣ дар ҳаёти фардҳо ва миллатҳо. Чикаго: Нелсон-Холл. * Бар-Тал, Д., Ҷейкобсон, Д., ва Климиан, А. (Eds.) (1998). Нигарониҳои амниятӣ: Мушоҳидаҳо аз таҷрибаи исроилӣ. Стамфорд, ЧТ: JAI. * Равив, А., Оппенхаймер, Л., ва Бар-Тал, Д. (Eds.) (1999). Чӣ тавр кӯдакон ҷанг ва сулҳро мефаҳманд: Даъват ба таълими сулҳи байналмилалӣ. Сан-Франсиско: Ҷосси Басс. * Бен-Амос, А., ва Бар-Тал, Д. (Eds.) (2004). Ватандӯстӣ: Муҳаббат ба Ватан Тел-Авив: Ҳакиббутз Ҳамеухад (ба забони ибрӣ). * Бар-Тал, Д. (Ed.), (2011) Муноқишаҳои гурӯҳҳо ва ҳалли онҳо: Дурнамои психологии иҷтимоӣ. Ню Йорк: Пресс психология * Бар-Тал Д., ва Шнелл И. (Eds.) (2012). Таъсирҳои машғулияти давомдор: Дарсҳо аз Ҷамъияти Исроил (Силсила дар психологияи сиёсӣ). Донишгоҳи Оксфорд Пресс, ИМА * Бар-Тал, Д. (2013). Низоъҳои ҷалбшаванда: Асосҳои иҷтимоиву психологӣ ва динамикӣ. Кембридж: Матбуоти Донишгоҳи Кембриҷ. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Душанбе]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1946]] fsi025o0v7j2bqjci3of4849fl5ngrl 3 229367 1476156 1061608 2026-06-10T08:43:35Z Cabayi 15749 Cabayi moved page [[Баҳси корбар:Mariomassone]] to [[Баҳси корбар:Skekzilla]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mariomassone|Mariomassone]]" to "[[Special:CentralAuth/Skekzilla|Skekzilla]]" 1061608 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед/чаҳорчӯба |welcomeHeader=Хуш омадед ба Википедиаи Тоҷикӣ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}! |firstStepsTitle=Роҳнамои қадамҳои аввалин |firstStepsText=[[Image:Heckert GNU white.svg|left|60px|thumb|]] Акнун Шумо метавонед на фақат мақолаҳоро дар Википедиа хонед, боз Шумо метавонед мақолаҳоро вироиш кунед ва ё мақолаи худро ба Википедиа ирсол кунед. Барои дар Википедиа чӣ тавр мақола навиштан аз [[Википедиа:Барои_навкорон|ин ҷо]] бинед. Муҳтавои Википедиа таҳти иҷозаномаи [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) ва иҷозаномаи [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html GFDL] дастрас аст. Шумо метавонед бо литсензияи GFDL дар [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html инҷо] ва [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) шинос шавед. * [[Википедиа:Роҳнамои намуд]] * [[Википедиа:Ҳуқуқи муаллиф]] |helpTitle=Ёрӣ |helpText=Иттилооти бештарро метавонед дар [[Википедиа:Вуруди корбарон|вуруди корбарон]] пайдо намоед. Шумо боз метавонед саволҳои худро дар ин ҷо нависед '''[[Роҳнамо:Мундариҷа|Роҳнамо]]''' ё дар канали [[w:Wikipedia:IRC tutorial|IRC]] [[irc:wikipedia-tg|#wikipedia-tg]] ([http://java.freenode.net//index.php?channel=wikipedia-tg бевосита аз дигарон бипурсед]). Инчунин шумо метавонед бо яке аз [[Википедиа:Мудирон|мудирон]] дар тамос бошед ё дар саҳифаи баҳси яке аз онҳо саволи худро нависед. |tipsTitle=Чизҳои хуб ва роҳнамоиҳо |tipsText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Ба саҳифаи корбарии худ қуттиҳо забонҳоро гузоред ва сатҳи дониши забондонии худро ба дигарон муайян кунед. * Дар вақти дар саҳифаи баҳси корбарон саволеро навишта бо илова кардани &#126;&#126;&#126;&#126; дар охири савол имзои худро гузоред. * Бисёр мақолаҳои Википедиа нопурра мебошад, агар мақолаи нопурраеро дарёфт кардед, пайванди вироишро дар болои он мақола пахш кунед, баъд як аз ин рамзҳои зеринро <nowiki>{{stub}}</nowiki> ё <nowiki>{{ҷавона}}</nowiki> ба матн илова карда, саҳифаро захира кунед. |mistakeTitle=Ба хатогие роҳ додед ё дучор шудед? |mistakeText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Агар ягон хатогиеро дар мақолае пайдо кардед, метавонед дар боло пайванди Вироишро пахш карда хатогиро бартараф кунед ва саҳифаро захира кунед. * Агар ба ягон хатогие роҳ додед ва ё унвони ягон мақоларо хато навиштед. Бо яке аз мудирон дар тамос шавед. * Агар ду мақолаи монандеро пайдо кардед, лутфан яке аз онҳоро холи карда масири онро ба дигар тағйир диҳед. * Агар мақолае бо забони ғайри тоҷикиро дарёфт кардед, лутфан вироишро пахш карда дар боло <nowiki>{{тарҷума}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. * Агар мақолаи бемазмунро дарёфт кардед, лутфан вироишро дар боло пахш карда дар болои саҳифа <nowiki>{{delete}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. Баъд яке аз мудирон он мақоларо баррасӣ карда дар ҳолати зарури онро ҳазв ё вироиш хоҳанд кард. |feedbackText=(P.S. Барои ин паём мехоҳед [[Википедиа баҳс:Гузориши Хуш омадед|пешниҳоди]] худро нависед?) |lang=en }} --[[File:Robot icon.svg|26px]] [[User:SamakBot|'''<span style="color:#ff5722">Samak</span><span style="color:#666565">Bot</span>''']] ^{[[Баҳси_корбар:SamakBot|'''Talk''']]} 00:08, 22 Декабри 2019 (UTC) s41b2tie5fjr6oojkwtqj7awwz9awcp 3 235332 1476162 1067583 2026-06-10T09:39:56Z Malarz pl 7404 Malarz pl moved page [[Баҳси корбар:Gulchynsky]] to [[Баҳси корбар:Rafał Gulczyński]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Gulchynsky|Gulchynsky]]" to "[[Special:CentralAuth/Rafał Gulczyński|Rafał Gulczyński]]" 1067583 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед/чаҳорчӯба |welcomeHeader=Хуш омадед ба Википедиаи Тоҷикӣ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}! |firstStepsTitle=Роҳнамои қадамҳои аввалин |firstStepsText=[[Image:Heckert GNU white.svg|left|60px|thumb|]] Акнун Шумо метавонед на фақат мақолаҳоро дар Википедиа хонед, боз Шумо метавонед мақолаҳоро вироиш кунед ва ё мақолаи худро ба Википедиа ирсол кунед. Барои дар Википедиа чӣ тавр мақола навиштан аз [[Википедиа:Барои_навкорон|ин ҷо]] бинед. Муҳтавои Википедиа таҳти иҷозаномаи [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) ва иҷозаномаи [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html GFDL] дастрас аст. Шумо метавонед бо литсензияи GFDL дар [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html инҷо] ва [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) шинос шавед. * [[Википедиа:Роҳнамои намуд]] * [[Википедиа:Ҳуқуқи муаллиф]] |helpTitle=Ёрӣ |helpText=Иттилооти бештарро метавонед дар [[Википедиа:Вуруди корбарон|вуруди корбарон]] пайдо намоед. Шумо боз метавонед саволҳои худро дар ин ҷо нависед '''[[Роҳнамо:Мундариҷа|Роҳнамо]]''' ё дар канали [[w:Wikipedia:IRC tutorial|IRC]] [[irc:wikipedia-tg|#wikipedia-tg]] ([http://java.freenode.net//index.php?channel=wikipedia-tg бевосита аз дигарон бипурсед]). Инчунин шумо метавонед бо яке аз [[Википедиа:Мудирон|мудирон]] дар тамос бошед ё дар саҳифаи баҳси яке аз онҳо саволи худро нависед. |tipsTitle=Чизҳои хуб ва роҳнамоиҳо |tipsText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Ба саҳифаи корбарии худ қуттиҳо забонҳоро гузоред ва сатҳи дониши забондонии худро ба дигарон муайян кунед. * Дар вақти дар саҳифаи баҳси корбарон саволеро навишта бо илова кардани &#126;&#126;&#126;&#126; дар охири савол имзои худро гузоред. * Бисёр мақолаҳои Википедиа нопурра мебошад, агар мақолаи нопурраеро дарёфт кардед, пайванди вироишро дар болои он мақола пахш кунед, баъд як аз ин рамзҳои зеринро <nowiki>{{stub}}</nowiki> ё <nowiki>{{ҷавона}}</nowiki> ба матн илова карда, саҳифаро захира кунед. |mistakeTitle=Ба хатогие роҳ додед ё дучор шудед? |mistakeText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Агар ягон хатогиеро дар мақолае пайдо кардед, метавонед дар боло пайванди Вироишро пахш карда хатогиро бартараф кунед ва саҳифаро захира кунед. * Агар ба ягон хатогие роҳ додед ва ё унвони ягон мақоларо хато навиштед. Бо яке аз мудирон дар тамос шавед. * Агар ду мақолаи монандеро пайдо кардед, лутфан яке аз онҳоро холи карда масири онро ба дигар тағйир диҳед. * Агар мақолае бо забони ғайри тоҷикиро дарёфт кардед, лутфан вироишро пахш карда дар боло <nowiki>{{тарҷума}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. * Агар мақолаи бемазмунро дарёфт кардед, лутфан вироишро дар боло пахш карда дар болои саҳифа <nowiki>{{delete}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. Баъд яке аз мудирон он мақоларо баррасӣ карда дар ҳолати зарури онро ҳазв ё вироиш хоҳанд кард. |feedbackText=(P.S. Барои ин паём мехоҳед [[Википедиа баҳс:Гузориши Хуш омадед|пешниҳоди]] худро нависед?) |lang=en }} --[[File:Robot icon.svg|26px]] [[User:SamakBot|'''<span style="color:#ff5722">Samak</span><span style="color:#666565">Bot</span>''']] ^{[[Баҳси_корбар:SamakBot|'''Talk''']]} 05:03, 22 Декабри 2019 (UTC) 7ju4tzj94s6hmifecvgighxpjjbvbpe 0 289746 1476165 1441215 2026-06-10T10:33:48Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476165 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = [[Президенти Исроил]] | парчам = Presidential Standard (Israel).svg | тартиб = 10 | аввалдавр = 24 июли 2014 | охирдавр = 7 июли 2021 | пешгузашта = [[Шимон Перес]] | ҷонишин = [[Итсҳак Ҳерсог]] | вазифа_2 = [[Вазири алоқаи Исроил]] | парчам_2 = Flag of Israel.svg | парчам2_2 = | аввалдавр_2 = 7 марти 2001 | охирдавр_2 = 28 феврали 2003 | пешгузашта_2 = [[Бинямин Бен-Элиэзер]] | ҷонишин_2 = [[Ариэл Шарон]] | вазифа_3 = [[Сухангӯи кнессет]] | парчам_3 = Flag of Israel.svg | парчам2_3 = | аввалдавр = 19 феврали 2003 | охирдавр_3 = 4 майи 2006 | пешгузашта_3 = [[Авраам Бург]] | ҷонишин_3 = [[Далия Итсик]] | аввалдавр_4 = 30 марти 2009 | охирдавр_4 = 5 феврали 2013 | пешгузаштп_4 = [[Далия Итсик]] | ҷонишин_4 = [[Йоэл Эделштейн]] }} '''Реувен Ривлин''' ({{lang-he|ראובן ריבלין}}; тав. [[9 сентябр]]и [[соли 1939]], [[Уршалим|Байтулмуқаддас]], [[мандати Бритониё дар Фаластин]]) — арбоби [[давлат]]ӣ ва [[сиёсатмадор]]и [[исроил]]ӣ. [[Президенти Исроил]] аз [[24 июл]]и [[соли 2014]] то [[7 июл]]и [[соли 2021]]. == Зиндагинома == === Ҷавонӣ === Дар Қудс дар оилаи профессори маъруфи семитологӣ Йосеф Йоэл Ривлин (1889-1971), ки дар қатори дигар чизҳо аввалин тарҷумаи тафсирии [[Қуръон]] ва китоби афсонаҳои "[[Ҳазору як шаб]]"-ро ба [[забони ибрӣ]] иҷро кардааст, ва Рейчел (Рейчел Рэй) Ривлин (1904—2005) таваллуд шудааст. Ӯ хидмати ҳарбиро бо рутбаи лейтенант анҷом додааст. Дар давраи хидмати эҳтиётӣ то рутбаи майор боло рафт<ref>אפי מלצר, רון כתרי '''בנושא האיראני המערכת המבקרת של הכנסת שואלת שאלות וגם מקבלת תשובות''' מבט מל"ם, גיליון 64, אוקטובר 2012 (Эфи Мельцер, Рон Катри, «[https://docs.google.com/file/d/0B4lNqBSBfg_dMmRtOXluX2d0OVU/edit?usp=sharing Система надзора кнессета задаёт вопросы по иранской теме и получает на них ответы] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160313081740/https://docs.google.com/file/d/0B4lNqBSBfg_dMmRtOXluX2d0OVU/edit?usp=sharing |date=2016-03-13 }}», «Мабат малам», выпуск № 64 (октябрь 2012)). {{ref-he}}</ref>. Ҳуқуқшиносиро дар Донишгоҳи яҳудии Уршалим омӯхтааст . === Карераи сиёсӣ === [[Соли 1978]] ӯ бори аввал ба шаҳрдории [[Уршалим]] интихоб шуд. Аз [[соли 1981]] то [[Соли 1986|1986]] ӯ узви шӯрои директорони ширкати ҳавопаймоии «Ал-Ол» буд. Дар соли 1986 ӯ раҳбари бахши ҷунбиши Ҳерут дар Уршалим шуд. [[Соли 1988]] ӯ ба мақоми шаҳрдори Ерусалим номзад шуд, аммо Тедди Коллекӯро мағлубкардд. Дар ҳамон солӯй ба [[Кнессет]] аз ҳизби «Ликуд» интихоб шуд. Аз соли 1988 то [[Соли 1993|1993]] ба ҳайси раиси ҷунбиши «Ликуд» хидмат кардааст. [[Соли 1996]] ӯ бори дуввум ба Кнессет интихоб шуд, аз он вақт инҷониб боз чор маротибаи дигар интихоб шудааст. Дар нахустин ҳукумати [[Ариел Шарон|Ариэл Шарон]] [[Вазорати алоқаи Исроил|вазири алоқа]] хидмат кардааст. Ӯ ба [[Нақшаи бекоркунии яктарафа|нақшаи яктарафаи тақсимкунӣ]] пешниҳодкардаи Шарон муқобил баромад. Дар Кнессети даъвати 15, ӯ вазифаи ноиби суханварро анҷом медод; дар Кнессети даъвати 16, ӯ раис интихоб гардид. Ба вазифаҳои дигар дар Кнессет раиси 12-уми Комиссияи зидди маводи мухаддири Кнессет ва раиси ду зеркомиссияи 17-уми Кнессет дохил мешаванд. Дар Кнессети даъвати 12 ва 14 узви Комиссияи корҳои хориҷӣ ва амният, дар Кнессети даъвати 14 ва 17 узви Комиссияи молиявӣ буд. Дар [[соли 2007]] Ривлин худро ба мансаби [[президенти Исроил]] пешбарӣ кард, аммо дар интихобот бо фарқияти 21 овоз (37 зидди 58) ба [[Шимон Перес]] мағлуб шуд<ref>{{Cite news|first=|last=|title=Шимон Перес стал девятым президентом Израиля|url=http://www.newsru.com/world/13jun2007/perespresident.html|publisher=[[NEWSru.com]]|date=13 июня 2007|accessdate=2011-01-07}}</ref>. Дар моҳи марти [[соли 2009]] Реувен Ривлин бо як овоз ба вазифаи раиси 18-уми Кнессет интихоб шуд.<ref>{{Cite news|first=|last=|title=Ривлин избран спикером Кнессета|url=http://izrus.co.il/obshie_novosti/news/2009-03-30/11697.html|publisher=IzRus.co.il|date=30 марта 2009|accessdate=2011-01-07|archivedate=2010-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902154009/http://izrus.co.il/obshie_novosti/news/2009-03-30/11697.html}}</ref> Илова бар танқиди барномаи ҷудошавии Шарон, Ривлин низ соли [[Соли 2010|2010]] худро дар маркази як ҷанҷоли парлумонӣ қарор дод: вақте ки вай тавсияи кумитаи Кнессетро дар бораи хориҷ кардани дахлнопазирии парлумонӣ аз вакили парлумон аз ҳизби БАЛАД Ханин Зоаби рад кунад, ки дар Флотили Озодӣ иштирок карда буд, ки мехост муҳосираи баҳрии Исроилро ба сектори Ғазза канад, <ref>{{Cite news|first=|last=|title=Israel's democracy: Under siege, too|url=http://www.economist.com/node/16381128?story_id=16381128|publisher=[[The Economist]]|date=June 17, 2010|accessdate=2011-01-07|language=en}}</ref>. Ривлин ба нақшаи "ду давлат барои ду халқ", аз ҷумла, дар соли 2010 мухолиф аст ва изҳор дошт, ки "вай ба ҷои тақсимоти Исроил ва Соҳили шарқӣ дар доираи "ду давлат", беҳтараш фаластиниҳоро ҳамчун шаҳрванди Исроил қабул мекунад" <ref>{{Cite web |url=http://ru.euronews.com/2014/06/10/likud-s-rueven-rivlin-is-elected-new-president-of-israel/ |title=Новый президент Израиля – против палестинского государства {{!}} euronews, мир |accessdate=2021-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200651/http://ru.euronews.com/2014/06/10/likud-s-rueven-rivlin-is-elected-new-president-of-israel/ |archivedate=2016-03-04 }}</ref>. === Президенти Исроил === Дар [[соли 2012]] байни Ривлин ва [[Сарвазири Исроил|сарвазир]] [[Бинёмин Нетанёҳу|Бенямин Нетаняҳу]] созиш ҳосил шуд, ки дар сурати пирӯз шудани ҳизби Ликуд дар [[Интихоботи парлумонӣ дар Исроил (2013)|интихоботи 2013-и Кнессет]], Ривлин номзади ҳизб дар интихобот хоҳад буд, ки ҳамин тавр шуд. Бо вуҷуди ин, Jerusalem Post навишт, ки Нетаняҳу ва Авигдор Либерман бо Ривлин муносибати бад доранд ва истисно кардани номзади дигарро истисно накардаанд<ref name="autogenerated2">[http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Uzi-Landau-mulling-presidential-run-341243 Uzi Landau mulling presidential run | JPost | Israel News.]</ref>. Дар аввали [[соли 2014]] Ривлин 10 имзои вакилони Кнессетро, ки барои пешбарӣ заруранд, ҷамъ овард<ref>[http://newsru.co.il/israel/22may2014/bhirot302.html NEWSru.co.il — новости Израиля :: Нетаниягу не поддержит ни одного из кандидатов в президенты]</ref>. Дар моҳи май Нетаняҳу ба Ривлин занг зад ва гуфт, ки номзадии ӯро дастгирӣ хоҳад кард.<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1222690 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Премьер-министр Израиля поддержал кандидатуру экс-спикера парламента на пост президента]</ref> Қаблан дастгирии Ривлинро раиси ҳизби хонаи яҳудиён ва вазири иқтисод Нафталӣ Беннет изҳор намуда буданд<ref>[http://newsru.co.il/israel/28may2014/rivlin_003.html NEWSru.co.il — новости Израиля :: Выборы президента Израиля: Нетаниягу и Беннет поддержали кандидатуру Ривлина]</ref> ва ба ин васила ба аксарияти вакилони ҳизби худ пайваст<ref>[http://cursorinfo.co.il/news/mivzakim/2014/05/28/14-51/ | Нафтали Беннет заявил о поддержке Ривлина на выборах президента | Курсор: Главные новости Израиля |] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140529105705/http://cursorinfo.co.il/news/mivzakim/2014/05/28/14-51/|date=2014-05-29}}</ref>. Овоздиҳӣ рӯзи [[10 июн]] дар ду давр баргузор шуд. Дар аввал, Ривлин 44 овоз гирифт ва рақиби наздиктарин Мейр Шитрит — 31<ref>[http://ria.ru/world/20140610/1011478396.html Израильским парламентариям не удалось избрать президента в первом туре | РИА Новости]</ref>, аммо азбаски ягон номзад аксарияти куллро ба даст наовард <ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1249460 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Израильский парламент не смог выбрать президента страны, объявлен второй тур голосования]</ref>, даври дуюм таъин шуд, ки дар натиҷа Ривлин аз 63 вакил пуштибонӣ ёфт ва Шитрит — 53<ref>[http://newsru.co.il/israel/10jun2014/bhira_709.html NEWSru.co.il — новости Израиля :: Реувен Ривлин избран десятым президентом Израиля]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2490837 Ъ-Новости — Президентом Израиля избран Реувен Ривлин]</ref>. Тибқи баъзе маълумот, Нетаняҳу аз дастгирии Ривлин даст кашид <ref>{{Cite web|url=http://www.haaretz.com/news/national/1.597988|title=Reuven Rivlin is elected Israel's 10th president|author=Jonathan Lis.|date=June 10, 2014|publisher=[[Га-Арец|Ha'Aretz]]|accessdate=2014-06-10|archivedate=2015-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330044139/http://www.haaretz.com/news/national/1.597988}}</ref>. Ҳамин тариқ, Реувен Ривлин президенти даҳуми Исроил интихоб шуд<ref>[http://ria.ru/world/20140610/1011503395.html Президентом Израиля избран экс-спикер парламента Ривлин | РИА Новости]</ref> <ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1249906 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Реувен Ривлин избран десятым президентом Израиля]</ref> <ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/06/140610_israel_rivlin_president.shtml Новый президент Израиля Ривлин: разведчик и вегетарианец — BBC Russian — В мире]</ref>. Рӯзи [[11 июн]] Ривлин бо сарвазир Бенямин Нетаняҳу дар қароргоҳи охиринаш дар Байтулмуқаддас мулоқот кард. Нетаняҳу гуфт, ки "мо метавонем тамоми бадиҳои дар байни мо рухдодаро як тараф гузорем ва якҷоя ба нафъи халқи Исроил амал кунем"<ref>[http://newsru.co.il/israel/11jun2014/vstrecha_703.html NEWSru.co.il — новости Израиля :: В Иерусалиме состоялась встреча Нетаниягу и Ривлина]</ref>. [[24 июл]] Ривлин ба кор шурӯъ карда, Шимон Пересро дар вазифаи президенти Исроил иваз кард<ref>[http://lenta.ru/news/2014/06/10/israelpresident/ Lenta.ru: Мир: Политика: В Израиле выбрали нового президента]</ref> <ref>[http://ria.ru/world/20140724/1017415146.html Реувен Ривлин вступил в должность президента Израиля]</ref>. == Ҳаёти шахсӣ == Вай бо Неҳама Ривлин оиладор буд ва соҳиби чаҳор фарзанд аст. Гиёҳхор дар тӯли 50 сол. == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Пайвандҳои беруна == {{Пайвандҳои берунӣ}} [[Гурӯҳ:Роҳбарони кунунии кишварҳо]] [[Гурӯҳ:Сарварони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XX]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1939]] [[Гурӯҳ:Зодагони 9 сентябр]] [[Гурӯҳ:Президентҳои Исроил]] mnf6jwm3o1nxjxxq7nicmys0gqhh7e9 0 289978 1476027 1283463 2026-06-10T01:27:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476027 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = [[Президенти Исроил]] | тартиб = | парчам = Flag of the President of Israel.svg | аввалдавр = 7 июли соли 2021 | охирдавр = | пешгузашта = [[Реувен Ривлин]] | вазифа2 = 30-юм {{нп5|Вазорати амнияти мҷтимоии Исроил|Вазири амнияти иҷтимоии Исроил|ru|Министерство социального обеспечения Израиля}} | тартиб2 = | аввалдавр2 = [[21 март]]и [[2007]] | охирдавр2 = [[17 январ]]и [[2011]] | пешгузашта2 = [[Эҳуд Олмерт]] | ҷонишин2 = [[Моше Кахлон]] |вазифа_3 = {{нп5|Вазорати сохтмони Исроил|Вазири сохтмони Исроил|ru|Министерство строительства Израиля}} |тартиб_3 = |парчам_3 = Flag of Israel.svg |аввалдавр_3 = [[2005]] |охирдавр_3 = [[2005]] |пешгузашта_3 = [[Тсипӣ Ливнӣ]] |ҷонишин_3 = [[Зеэв Бойм]] |вазифа_4 = {{нп5|Вазорати сайёҳии Исроил|Вазири сайёҳии Исроил|ru|Министерство туризма Израиля}} |тартиб_4 = |парчам_4 = Flag of Israel.svg |аввалдавр_4 = [[2006]] |охирдавр_4 = [[2007]] |пешгузашта_4 = [[Авраам Гиршзон]] |ҷонишин_4 = [[Итсҳак Ааронович]] |вазифа_5= {{нп5|Вазорати иттило ва диаспораи Исроил|Вазир оид ба масъалаҳои ҷамъият, диаспора ва мубориза бо яҳудситезӣ |ru|Министерство информации и диаспоры Израиля}} |тартиб_5= |парчам_5= Flag of Israel.svg |аввалдавр_5= [[2007]] |охирдавр_5= [[2009]] |пешгузашта_5= [[Натан Шаранский]] |ҷонишин_5= [[Юлий Эделштейн]]|}} '''Итсҳак "Бужи" Ҳерсог''' ({{ВД-Дебоча}}) — сиёсатмадор ва арбоби давлатии Исроил, президенти кунунии Исроил, ҷонибдори ҳалли сулҳонаи муноқишаи Фаластин ва Исроил дар асоси «[[ду давлат барои ду халқ]]». Вай ба ҳайси раиси ҳизби лейборист, раҳбари оппозисиюни Кнессет ва вазири амнияти иҷтимоӣ кор кардааст. 2 июни соли 2021, вай президенти Исроил интихоб шуд ва 9 июл ба кор шурӯъ мекунад<ref>{{Cite news|title=Issac Herzog elected 11th President of Israel in wide margin|url=https://www.jpost.com/israel-news/voting-begins-in-race-for-president-watch-669876|accessdate=2 June 2021|work=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com}}</ref>. == Зиндагинома == Итсҳак Ҳерсог соли [[Соли 1960|1960]] дар [[Тел-Авив]], дар оилаи [[Хаим Ҳерсог]] ва Ора Ҳерсог таваллуд шудааст. Бобои ӯ Итсҳак Айзиг Ҳерзог раввини асосии равобити [[Ҷумҳурии Ирландия|Ирландия]] ва [[Исроил]] буд. Ӯ ҷияни Абба Эвен аст. Итсҳак таҳсили [[Ҳуқуқшиносӣ|қонунро]] дар [[Донишгоҳи Тел-Авив]] ва [[Донишгоҳи Корнелл]] дар [[Ню-Йорк]] анҷом додааст. Вай дар қисми 8200-и хадамоти иктишофии ҳарбии Исроил хидмат кардааст. Майор дар захира. Аз [[соли 1999]] то [[Соли 2001|2001]] Ҳерсог ҳамчун котиби ҳукумат дар назди сарвазир Эҳуд Барак кор мекард. [[Соли 2000|2000]]—[[Соли 2003|2003]] - Раиси [[Маъмурияти миллии маводи мухаддир ва алкогол|Маъмурияти миллии мубориза бо маводи мухаддир]]. Соли [[Соли 2003|2003]] ӯ ба [[Кнессет]] интихоб шуд. Дар [[соли 2005]] ӯ ба аввалин вазифаи вазирии худ таъйин шуд. 17 январи [[соли 2011]] ӯ аризаи истеъфо аз вазифаи [[Вазорати амнияти иҷтимоии Исроил|вазири амнияти иҷтимоиро]] пешниҳод кард. Пас аз интихоботи дохилии ҳизбӣ, ки 22 ноябри соли 2013 баргузор шуд, ӯ вазифаи раиси Ҳизби Авода ва Роҳбари Оппозисиюни Кнессетро гирифта, аз Шели Яхимович пеш гузашт. Моҳи сентябри соли 2015 Ҳерсог аз роҳбарияти кишвар даъват кард, ки гурезаҳои суриягиро ба Исроил роҳ диҳанд.<ref>{{Cite web |url=http://il24.ru/israel/1262-gercog-prizval-izrail-prinyat-na-svoey-territorii-siriyskih-bezhencev.html |title=Герцог призвал Израиль принять на своей территории сирийских беженцев " Израиль 24 {{!}} Информационно-аналитический портал |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624085901/http://il24.ru/israel/1262-gercog-prizval-izrail-prinyat-na-svoey-territorii-siriyskih-bezhencev.html |archivedate=2016-06-24 }}</ref> 1 августи соли 2018 Ҳерсог сарвари Агентии яҳудиёни "Сохнут" интихоб шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.mako.co.il/news-military/politics-q2_2018/Article-3583d83d7503461004.htm|title=‏סופי: הרצוג יכהן כיו"ר הסוכנות|lang=he|accessdate=2018-12-15}}</ref>. 2 июни соли 2021 Ҳерсог ҳамчун президенти ёздаҳуми давлати Исроил интихоб шуд. == Ҳаёти шахсӣ == Итсҳак Ҳерсог бо адвокат Михал издивоҷ кардааст, ҳамсарон се писар доранд. Вай дар хонаи кӯдакии худ дар {{Бе тарҷума 5|Тсахала|Тсахала|en|Tzahala}} дар Тел-Авив зиндагӣ мекунад <ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/is-this-security-1.252478|title=Is this security?|first=Yossi|last=Sarid|authorlink=Yossi Sarid|date=22 August 2008|accessdate=26 March 2015|work=Haaretz|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402092059/http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/is-this-security-1.252478}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Пайвандҳои беруна }} [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1960]] [[Гурӯҳ:Зодагони 22 сентябр]] [[Гурӯҳ:Зодагони Тел-Авив]] [[Гурӯҳ:Фарзандони президентҳо]] [[Гурӯҳ:Президентҳои Исроил]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] 0ie171zfrh2cwnb1q887hb3ibobvghu 0 290882 1476028 1343785 2026-06-10T03:03:40Z PaulLim11 124717 Image 1476028 wikitext text/x-wiki {{Синамогар | ном = Маколей Калкин | номи аслӣ = {{lang-en|Macaulay Culkin}} | тасвир = Macaulay Culkin - Home Alone 35th.jpg | бар = | тавсифи тасвир = | ном ҳангоми таваллуд = Маколей Карсон Калкин | таърихи таваллуд = 26.08.1980 | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Ню-Йорк}}, [[ИМА]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИМА}} | касб = [[ҳунарпеша]], [[мусиқидон]] | солҳои фаъолият = 1985-1994<br>2003-то ҳол | самт = | мукофотҳо = }} '''Маколей Калкин''' ({{lang-en|Macaulay Culkin}}; тав. [[26 август]]и [[соли 1980]] [[Ню-Йорк]], [[ИМА]]) — [[ҳунарпеша]] ва [[мусиқидон]]и [[ИМА|амрикоӣ.]] Яке аз муваффақтарин бозигарони нақши кӯдак дар таърихи [[Ҳолливуд]], нақшҳояш дар филмҳои Амаки Бак (1989), "Дар хона танҳо" (1990), "Духтари ман" (1991), "Дар хона танҳо 2: Дар Ню-Йорк гумшуда" (1992), "Писари меҳрубон" (1993), "Баробар бо падар" (1994), "Ричи Рич" (1994) ва "Парвардигори сафҳаҳо" (1994) маълум гаштаанд. Дар авҷи маъруфияти худ, ӯ пас аз [[Ширлӣ Темпл]] беҳтарин бозигари кӯдак ҳисобида мешуд. == Зиндагинома == Маколей Калкин дар кӯчаи Ист-Сайди Шарқии [[Манҳэттен]]и [[Ню-Йорк]] дар оилаи собиқ актёр бродвейӣ Кристофер Корнелиус Калкин (тав. 6 декабри 1944) ва Патрисия Брентруп таваллуд ва ба воя расидааст. Волидон ҳеҷ гоҳ издивоҷ накарданд ва соли 1974 дар [[Сандэнс (Вайоминг)|Санденс]], ки дар он ҷо Патрисия ба ҳайси нозири ҳаракат кор мекард, вохӯрданд. Маколей ба номи нависанда [[Томас Бабингтон Маколей]] ва генерал [[Кит Карсон]] гузошта шудааст. Ӯ дар оила фарзанди сеюм мебошад, ки онҳо ҳафт нафаранд. Вай чаҳор бародар дорад: Шейн Арлисс (тав. 1976), [[Киран Калкин|Киран Кайл]] (тав. 1982), Кристиан Патрик (т. 1987) ва [[Рорӣ Калкин|Рорӣ Ҳю]] (тав. 1989) ва ду хоҳар: Дакота (1978-2008) ва Куинн Кей (тав. 1984). Вай инчунин хоҳари калонӣ Ҷеннифер Адамсон дошт (1970–2000). Маколей ҷияни ҳунарпеша [[Боннӣ Беделия]] аст, ки аммааш мешавад<ref>{{Cite web |url=http://www.filmreference.com/film/20/Bonnie-Bedelia.html |title=Bonnie Bedelia Biography (1952?-)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-01-06 |archive-date=2012-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017134456/http://www.filmreference.com/film/20/Bonnie-Bedelia.html |deadlink=no }}</ref><ref name=ReferenceA>{{cite web |url=http://today24news.com/entertainment/macaulay-culkin-on-his-30th-birthday-photos-with-his-wife-273432 |title=Macaulay Culkin on his 30th Birthday – Photos with His wife |author=Vinay Sojitra |date=2010-08-27 |work=Today24News |lang=en |accessdate=2013-01-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DaHFzyna?url=http://today24news.com/entertainment/macaulay-culkin-on-his-30th-birthday-photos-with-his-wife-273432 |archivedate=2013-01-11 }}</ref>. Дар замони таваллуди Маколей оилаи ӯ чандон сарватманд набуд ва дар як хонаи хурд зиндагӣ мекард. Модараш ҳамчун оператори телефон кор мекард, падараш, ки он вақт касби ҳунариашро тарк карда буд, дар [[Калисои католикӣ|калисои католикии]] маҳаллӣ кистер шуда кор мекард. Маколей дар урфу одати католикӣ тарбия ёфта, панҷ сол пеш аз кӯчидан ба мактаби касбии кӯдакона (мактаби махсус барои кӯдаконе, ки аз хурдсолӣ дар театр ё синамо бозӣ мекунанд ва аз ин рӯ барои иштирок кардан вақт надоранд) дар Мактаби католикии Сент Ҷозеф таҳсил кардааст. Муддате Калкин дар "Мактаби балети амрикоӣ" балет ва рақсро омӯхтааст. == Фаъолият == [[Акс:Macaulay Culkin 1991 B.jpg|мини|1991]] Маколей дар синни 4-солагӣ дар саҳнаи [[Оркестри Филармонияи Нью-Йорк|Филармонияи Ню-Йорк]] дар намоишномаи «Bach Babies» бозӣ кардааст. Пас аз як сол, дар соли 1985, ӯ нахустнақши худро дар филми "Дар нисфи шаб", ки дар он нақши эпизодиро бозидааст ва дар сарлавҳаҳои филм зикр нашудааст. Умуман, танҳо ду нақши ӯ дар давраи ибтидоӣ дар нимаи дуюми солҳои 1980-ум маълум буданд: нақш дар яке аз эпизодҳои силсилафилми "The Equalizer" (Маколей дар ин филм қурбонии одамрабоиро бозидааст) ва аввалин нақши асосӣ дар филми "Амаки Бак" (1989), ки шарики ӯ [[Ҷон Кэндӣ]] буд. Маколей дар филми "Born on the Fourth of July" (1989) низ нақши эпизодро бозидааст, аммо коргардони филм [[Оливер Стон|Оливер Стоун]] ҳангоми таҳрир ҳамаи бозиҳои ӯро буридааст. Дар соли 1990 блокбастери мазҳакавии "[[Дар хона танҳо]]" бароварда шуд, ки он нақши Калкин машҳур шуд. Нақши [[Кевин Маккаллистер]] барои ӯ аввалин номинатсияашро дар ҷоизаи «[[Глобуси тиллоӣ]] » (Беҳтарин нақши бозигари комедия ё мюзикл) ва унвони «Кӯдаки сол» овард ва ҳаққи ӯ 100 ҳазор доллар буд. Дар [[ИМА|Амрико]] ва ҷаҳон ин филм ҳудуди 500 миллион доллар даромад ба даст оварда, ба китоби рекордҳои Гиннес ҳамчун мазҳакае, ки аз ҳама бештар маблағ ҷамъоварӣ кардааст, ворид шуд. Падари Маколей менеҷери асосии ӯ шуд, аммо Кристофер бештар на ба касби писараш, балки ба маошаш таваҷҷӯҳ дошт, ки бо филмҳои минбаъда афзоиш ёфт. Ҳамин тавр, барои филми "Духтари ман", ки пас аз як сол нашр шуд, Кулкин як миллион доллар ҳақ гирифт. Дар ҳамин ҳол, дар аксари филмҳои минбаъдааш нақшҳои ӯ аз Кевин чандон тафовут надоштанд ва иҷораи онҳо ба як шикасти молӣ табдил ёфт. Ягона истисноҳо "Дар хона танҳо 2: гумшуда дар Ню Йорк" (1992) буданд (ҳаққи Калкин дар он чаҳоруним миллион доллар буд, ки ӯро аввалин актёри кӯдак дар таърих кино гардид, ки чунин маблағ гирифт), ки ҳарчанд даромад камтар ҷамъоварӣ кардааст (сесаду ним миллион доллар), аммо тавонист буҷаро ҷуброн кунад ва триллери психологии "Писари хуб" (1993), ки дар он Калкин тасмим гирифт нақши писари сотсиопатро бозӣ кунад (бо вуҷуди он далели он, ки филм тавонист буҷаро баргардонад, мунаққидон онро манфӣ қабул карданд). Дар ин роҳ Кристофер Калкин кӯшиш кард, дигар фарзандонашро ба синамо дохил кунад. Бо вуҷуди ин, Шейн, Дакота ва Кристиан дар як филм аз нақши ноболиғ ё эпизодӣ дуртар нарафтанд ва ин анҷоми карераи онҳо дар синамо буд, Куинн хоҳари Маколейро дар филми "Писари хуб" ва дар силсилафилми аниматсионии "Wish Kid" бозӣ кардааст ва баъди ин кори ӯ низ дар синамо хотима ёфт. Танҳо Киран ва Рори тавонистанд, ки карераи худро идома диҳанд, ки дар аввал бо Маколей нақш бозида, ё таҷассуми кӯдаконаи қаҳрамонони ӯ ё бародарони ӯро дар экран бозӣ мекарданд. Боҷҳои паст, сифати худи филмҳо (барои нақшҳояш дар филмҳои «Getting Even with Dad», «The Pagemaster» ва «Richie Rich» ба зидҷоизаи «[[Тамашки тилоӣ]]» дар категорияи "Бадтарин бозигар" дар соли 1995) ва талаби Кристофер Калкин миллионҳо барои писараш (барои филмҳои «Getting Even with Dad» ва «Richie Rich» Маколей ҳашт миллион доллар гирифтааст) ояндаи касби Маколейро зери хатари ҷиддӣ гузошт — продюсерҳо намехостанд, ки барои филмҳои оянда буҷаи чандмиллиондолларӣ ҷудо кунанд, танҳо аз он сабаб, ки нисфи зиёди маблағ бояд ба Калкин гузарад. Худи Калкин дар он вақт аллакай аз наворбардорӣ хаста шуда буд ва Патрисия тарафи ӯро гирифт, дар ҳоле ки Кристофер талаб кард, ки писараш касби худро идома диҳад. Бо сабаби вазъияти душвор дар оила, Маколей тасмим гирифт, ки танаффуси эҷодӣ гирад ва то ба як тавофуқ расидани волидон интизор шавад. Ҳамин тариқ, "Richie Rich" , ки моҳи декабри соли 1994 аз намоиш баромад, охирин кори кӯдакии ӯ гардид - дар замони наворбардорӣ ӯ аллакай 13-сола буд. Моҳи июни соли 1995, Патрисия бо Кристофер ҷудо шуданд ва ӯро дар вайрон кардани касби писараш айбдор кард ва амалан писарро аз имкони барқароршавӣ маҳрум кард. Пас аз он мурофиа оғоз шуд, ки масъалаи нигоҳубини кӯдакон ва пули Маколейро ҳал кард, ки то моҳи апрели соли 1997 давом кард ва дар он додгоҳ парастории Патрисияро ба кӯдакон қонунӣ кард (Кристофер ҳатто дар додгоҳ ҳозир нашуд), аммо пули Маколей ба бухгалтери шахсиаш дода шуд. Дар ин давра, Кулкин қариб нақшофарӣ накардааст ва танҳо соли 1998 дар клипи «Sunday»-и рок-гурӯҳи [[Sonic Youth]] пайдо шудааст. Дар мусоҳибаҳои сершумор бародарон Калкинҳо ба саволҳои дахлдор ҷавоб дода, гуфтанд, ки пас аз мурофиа онҳо падари худро дигар надидаанд ва умуман бо ӯ тамос нагирифтаанд. === Фаъолияти баъдӣ === [[Акс:The Pizza Underground2.jpg|220px|right|thumb|Калкин бо Pizza Underground дар [[Чикаго]], 2014]] Соли 2003, Кулкин, ки қаблан тавассути иштирокаш дар намоишномаҳои театрӣ шӯҳрат пайдо карда буд, муддате ба синамо баргашт ва дар филмҳои «Party Monster» (дар он асосгузори ҷунбиши «Club Kids» [[Майкл Элиг]]ро бозидааст) ва «Saved!» Ҳарчанд иҷрои ӯ асосан аз ҷониби мунаққидон баррасиҳои мусбӣ гирифт, аммо ин ба ӯ маъруфияти дар кӯдакӣ доштаашро наовард. Соли 2012 Калкин рок-гурӯҳи пародии худ «The Pizza Underground»-ро таъсис дод, ки дар репертуараш сурудҳои дигари рок-гурӯҳи «[[The Velvet Underground]]»-ро тақлид кардааст. Моҳи майи соли 2014, ҳангоми нахустин сафари худ дар клуби «Рок-Сити» дар [[Ноттингҳам]], ҳунарнамоии гурӯҳ дар давоми солои Калкин аз ҷониби тамошобинон ба саҳна партофтани банкаҳои пиво таҳқир шуд ва боиси он шуд, ки гурӯҳ 15 дақиқа пас аз ворид шудан ба саҳна баромади худро лағв кунад. Дар соли 2016 гурӯҳ пароканда шуд. Пас аз он, вай барои Адам Грин, асосгузори Moldy Peaches, ва гурӯҳи Har Mar Superstarperstar [[роуди]] шуд. Соли 2016, Кулкин дар як таблиғи ширкати суғуртавии Compare the Market баромад кард. Соли 2017 ӯ ба ҳайати ҳунармандони «Changeland», дебюти коргардонии ҳунарпеша Сет Грин ҳамроҳ шуд. Аз соли 2018 вай намоиши худро бо номи «Bunny Ears» наворбардорӣ мекунад ва дар [[Instagram]] саҳифаи шахсӣ дорад. Инчунин дар намоиши "[[Эллен Деҷенерес]] меҳмон шудааст. Дар охири соли 2018, Кулкин ҳамчун меҳмон дар намоишҳои машҳури интернетии Half in the Bag, Best of the Badest ва [[The Angry Video Game Nerd]] иштирок кардааст. Қисми 164-уми "The Angry Video Game Nerd", ки дар он Калкин иштирок мекунад, ба бозиҳои компютерии "Дар хона танҳо" бахшида шуда буд. Дар ҳамон сол, ӯ дар як рекламаи солинавӣ барои [[Google]] нақш бозида, хидматҳои нави хонагии интеллектуалиро аз диологияи "Дар хона танҳо" таблиғ кард. Моҳи феврали соли 2020, Калкин эълон кард, ки дар мавсими нави [[Ҳикояи даҳшати амрикоӣ|Ҳикояи даҳшатноки амрикоӣ]] баромад мекунад. Соли 2021, Маколей Калкин модел шуд ва ҳангоми намоиши [[Gucci]] аз роҳрави мӯд гузашт. Намоиш дар [[Лос-Анҷелес]] дар [[кӯчабоғи Ҳолливуд]] баргузор шуд, ки дар "[[«Хиёбони шӯҳрат»-и Ҳолливуд|Хиёбони шӯҳрат]]"- [[Ҳолливуд]] ҷойгир аст. == Ҳаёти шахсӣ == Соли 1998 Калкин бо актриса [[Рэйчел Майнер]] издивоҷ кард, ки бо ӯ дар мактаби касбии кӯдаконаи Ню-Йорк шинос шуд ва ҳарду дар он ҷо таҳсил мекарданд. Ҳангоми издивоҷ, ҳарду ҳабдаҳсола буданд, ки дар натиҷа Патрисия ва Кристофер бояд чанд вақт якдигарро медидан , зеро розигии онҳо лозим буд. Ин издивоҷ на бештар аз ду сол давом кард ва соли 2000 онҳо аз ҳам ҷудо шуданд ва дар соли 2002 дар ниҳоят талоқ гирифтанд. Аз моҳи майи соли 2002 ӯ бо ҳунарпеша [[Мила Кунис]] мулоқот кард, аммо 3 январи соли 2011 публитсисти Кунис хабарро тасдиқ кард, ки Калкин ва Кунис чанд моҳ пеш муносибатҳои худро қатъ кардаанд ва гуфт, ки онҳо дӯстӣ наздик монданд. Соли 2008 хоҳари калонии Маколей Дакота вафот кард. Дар гузаргоҳи пиёдагард ӯро мошин пахш кард. Дакота ба беморхона бурда шуд, аммо ӯ рӯзи дигар аз ҷароҳатҳои бардоштааш даргузашт. 21 декабри соли 2012 дар ВАО маълумот пайдо шуд, ки Калкин бо истеъмоли як миқдори маводи хатарноки ҳаб кӯшиши худкушии бебарор кардааст. Маълумот дертар тасдиқ шуд; сабаби худкушии ноком [[афсурдарӯҳӣ]] буд, ки аз ҷудошавӣ бо Кунис ба вуҷуд омадааст. Моҳи июли соли 2017 Калкин бо ҳунарпешаи [[Бренда Сонг]], ки бо ӯ дар филми "Changeland" вохӯрд, мушоҳида шуд. Худи ҳунарпешаҳо дар бораи муносибатҳои худ шарҳ надоданд, аммо баъдан дар матбуот маълумот пайдо шуд, ки онҳо мулоқот мекунанд. 5 апрели соли 2021 ҷуфт соҳиби писар Дакота Сонг Калкин шуданд. Кулкин писарашро ба номи хоҳари марҳумаш Дакота гузошт. Моҳи декабри соли 2018, Кулкин дар саҳифаи [[Twitter]]-и худ барои ивази номи худ овоздиҳӣ баргузор намуд ва номи «Маколей Калкин» бештари овозҳоро ба даст овард ва пас аз он эълон кард, ки расман номи худро ба «Маколей Маколей Калкин Калкин» иваз карданист. Аммо, вай ин корро накард, баъдтар эълон кард, ки ин як бозӣ буд. Вохӯрӣ бо актриса Бренда Сонг ӯро ором кард ва аз одатҳои бади худ даст кашид. Маколей ва Бренда соли 2017 дар филми Changeland мулоқот карданд. Бренда аз [[Таиланд]] аст, ки бо нақшҳояш дар филмҳои "The Ultimate Christmas Present", "Get a Clue", "The Suite Life Movie", "New Girl" ва ғайра маъруф аст. 18 марти соли 2023 маълум шуд, ки моҳи декабри соли 2022 Маколей ва Бренда бори дуюм волидайн шуданд<ref>{{Cite news|title=EXCLUSIVE: Macaulay Culkin and Brenda Song Are Dating, Show PDA During Theme Park Date: Pics!|author=Antoinette Bueno‍|url=http://www.etonline.com/exclusive-macaulay-culkin-and-brenda-song-are-dating-show-pda-during-theme-park-date-pics-88377|work=Entertainment Tonight|date=2017-10-01|accessdate=2017-12-27|language=en|archivedate=2018-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321033923/http://www.etonline.com/exclusive-macaulay-culkin-and-brenda-song-are-dating-show-pda-during-theme-park-date-pics-88377}}</ref>. Онҳо писарашонро Карсон ном ниҳоданд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://people.com/parents/macaulay-culkin-brenda-song-welcome-baby-boy-dakota/|title=Macaulay Culkin and Brenda Song Welcome a Baby Boy Named Dakota in Honor of Actor's Late Sister|website=PEOPLE.com|access-date=2021-04-12|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164604/https://people.com/parents/macaulay-culkin-brenda-song-welcome-baby-boy-dakota/|deadlink=no}}</ref>. === Иштирок дар мурофиаи судии Майкл Ҷексон === Маколей Калкин инчунин бо бародараш Киран бо шоҳидии худ барои дифои [[Майкл Ҷексон]] дар мурофиаҳои додгоҳӣ ва пеш аз мурофиаи ӯ дар солҳои 1993 ва 2005, вақте Ҷексон ба таҷовузи кӯдакон муттаҳам шуда буд, маъруф аст. Пас аз он Калкин Ҷексонро тавсифи хуб кард ва иддао кард гарчанде ки ӯ бо Ҷексон дар танҳоӣ буд, Ҷексон ҳеҷ гоҳ кори қабеҳ накардааст. Калкин падархонди таъмидии се фарзанди [[Майкл Ҷексон]] аст. == Филмнома == ===Филм=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Сол ! scope="col" | Номгӯй ! scope="col" | Нақш ! scope="col" class="unsortable" | Шарҳҳо |- | 1988 | scope="row" | ''[[Rocket Gibraltar]]'' | Сай Блу Блэк | |- | rowspan=2|1989 | scope="row" | ''[[See You in the Morning]]'' | Биллӣ Ливингстон | |- | scope="row" | ''[[Uncle Buck]]'' | Майлс Рассел | |- | rowspan=2|1990 | scope="row" | ''[[Jacob's Ladder]]'' | Гейб Сингер | |- | scope="row" | ''[[Home Alone]]'' | Кевин Маккаллистер | |- | rowspan=2|1991 | scope="row" | ''[[Only the Lonely]]'' | Биллӣ Малдун | |- | scope="row" | ''[[My Girl]]'' | Томас Сеннет | |- | 1992 | scope="row" | ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' | Кевин Маккаллистер | |- | rowspan=2|1993 | scope="row" | ''[[The Good Son]]'' | Ҳенри Эванс | |- | scope="row" | ''[[The Nutcracker]]'' | | |- | rowspan=3|1994 | scope="row" | ''[[Getting Even with Dad]]'' | Тимми Глисон | |- | scope="row" | ''[[The Pagemaster]]'' | Ричард Тайлер | |- | scope="row" | ''[[Richard "Richie" Rich Jr.]] | |- | 2003 | scope="row" | ''[[Party Monster]]'' | [[Майкл Алиг]] | |- | 2004 | scope="row" | ''[[Saved!]]'' | Роланд Стокард | |- | 2007 | scope="row" | ''[[Sex and Breakfast]]'' | Ҷеймс Фитз | |- | 2011 | scope="row" | ''[[The Wrong Ferarri]]'' | Худаш | |- | 2015 | scope="row" | ''[[Adam Green's Aladdin]]'' | Ралф | |- | 2019 | scope="row" | ''[[Changeland]]'' | Ян | |} ===Телевизион=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Сол ! scope="col" | Номгӯй ! scope="col" | Нақш ! scope="col" class="unsortable" | Шарҳҳо |- | 1985 | scope="row" | ''[[The Midnight Hour]]'' | Кӯдаки Ҳеллоуин | Телефилм |- | 1988 | scope="row" | ''[[The Equalizer]]'' | Пол Гефардт | Қисмат: "Something Green" |- | rowspan="2" | 1991 | scope="row" | ''[[Wish Kid]]'' | Николас Макклари | Овоз; 13 қисм |- | scope="row" | ''[[Saturday Night Live]]'' | Худаш | Қисм: "Macaulay Culkin/Tin Machine" |- | 1994 | scope="row" | ''[[Frasier]]'' | Эллиот (овоз) | Қисм: "Seat of Power" |- | 2003 | scope="row" | ''[[Will & Grace]]'' | Ҷейсон "JT" Таун | Қисм: "May Divorce Be with You" |- | 2004 | scope="row" | ''Foster Hall'' | Кларк Ҳолл | Оғоз |- | 2005–2010 | scope="row" | ''[[Robot Chicken]]'' | Бастиан Бакс<br />Кевин Маккаллистер<br />Билли<br />Кӯдак | Овоз; 5 қисм |- | 2009 | scope="row" | ''[[Kings]]'' | Эндрю Кросс | 5 қисм |- | 2015–2016 | scope="row" | ''[[The Jim Gaffigan Show]]'' | Худаш | 8 қисм |- | 2019 | scope="row" | ''[[Dollface]]'' | Дэн Ҳокетт | Қисм: "History Buff"<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/macaulay_culkin|title=Macaulay Culkin - Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/macaulay-culkin/credits/163354|title=Macaulay Culkin &#124; TV Guide|website=TVGuide.com}}</ref> |- | 2020 | scope="row" | ''[[The Eric Andre Show]]'' | Himself | Худаш: "You Got Served" |- | 2021 | scope="row" | ''[[American Horror Story: Double Feature]]'' | Микӣ | 5 қисм |- | rowspan="3" |2022 |''[[The Righteous Gemstones]]''<ref>{{Cite web|last=Kundu|first=Tamal|date=2022-02-21|title=The Righteous Gemstones Season 2 Episode 8 Recap and Ending, Explained|url=https://thecinemaholic.com/the-righteous-gemstones-season-2-episode-8-recap-and-ending-explained/|access-date=2022-02-21|website=The Cinemaholic|language=en-US}}</ref> |Хармон Фриман | 2 қисм |- |[["Entergalactic'']]<ref>{{Cite web |last=Petski |first=Denise |date=2022-06-08 |title=‘Entergalactic’: Jessica Williams, Timothée Chalamet, Vanessa Hudgens, Macaulay Culkin & More Join Kid Cudi In Voice Cast Of Netflix Animated Series |url=https://deadline.com/2022/06/entergalactic-jessica-williams-timothee-chalamet-vanessa-hudgens-macaulay-culkin-kid-cudi-voice-cast-netflix-animated-series-1235040732/ |access-date=2022-06-08 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |Даунтон Пэт (овоз) |[[Netflix]] |- | The Paloni Show! Махсус барои Ҳеллоуин! | Schmee-mo Рақси маъюбон (овоз) | |} === Музиквидеоҳо === {| class="wikitable" |+ !Сол !Иҷрокунанда !Ном |- |1991 |[[Майкл Ҷексон]] |«[https://www.youtube.com/watch?v=pTFE8cirkdQ Black or White]» |- |1992 |[[Дарлин Лав]] |«[https://www.youtube.com/watch?v=r1uJPGRfO5Y All Alone On Christmas]» |- |1998 |[[Sonic Youth]] |«[https://www.youtube.com/watch?v=2CXD8PK6Djc Sunday]» |- |2017 |Father John Misty |«[https://www.youtube.com/watch?v=eHpV08wI-bw Total Entertainment Forever]» |} ==Ҷоизаҳо== {| class="wikitable" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="centre" ! style="background: #CCCCCC;" | Ҷоиза ! style="background: #CCCCCC;" | Сол ! style="background: #CCCCCC;" | Филм ! style="background: #CCCCCC;" | Категория ! style="background: #CCCCCC;" | Натиҷа |- |rowspan=1|«Ҳунарпешаи ҷавон» | 1991 |Дар хона танҳо |Беҳтарин ҳунарпешаи ҷавон |Мукофот |- |rowspan=1|«Глобуси тиллои» |1991 |Дар хона танҳо |Ҷоизаи «Глобуси тиллои» барои иҷрои беҳтарини нақши мардона — мазҳака ё мюзикл |Номинатсия |- |rowspan=3|«MTV Movie Awards» |rowspan=2| 1992 |rowspan=2|Духтари ман |Киноҷоизаи MTV барои бӯсаи беҳтарин |Мукофот |- |Киноҷоизаи MTV барои беҳтарин ҷуфти ҳунарпешаҳо |Мукофот |- |1994 |Писари меҳрубон |Киноҷоизаи MTV барои беҳтарин ҷинояткор дар кино |Мукофот |- |«Тамашки тиллои» |1995 |Баробар бо падар<br>Риччии сарватманд<br>ҳокими давр |Ҷоизаи «Тамашки тиллои» барои нақши марди бадтарин |Мукофот |- |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои мард асри XX]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои мард асри XXI]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони синамои ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони телевизиони ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони театри ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешакӯдакон (мардон)-и ИМА]] [[Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо]] tvrfv77stsaof7i05belfap8axh3b8a 0 291110 1476154 1473890 2026-06-10T08:30:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476154 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Олим (Ҳамном)|Олим }} {{Мусиқидон |ном = Олим Ширинов |номи пурра = Ширинов Олимбек Махмадбекович |номи аслӣ = |тасвир = 0L0A3819.jpg |кишвар = {{парчамбандӣ|ИҶШС}}<br>{{парчамбандӣ|ҶШС Тоҷикистон}}<br>{{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |таърихи таваллуд = 30.6.1975 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Душанбе|шаҳри Душанбе}} |касб = барабаннавоз, гиторнавоз, [[овозхон]], {{нп5|муҳандиси садо||ru|Звукорежиссёр|}}, {{нп5|аккос||ru|фотограф}} |асбоб = {{нп5|друмз||ru|Ударная установка}}, {{нп5|бас-гитор||ru|Бас-гитара}}, [[гитор]] |сабк = {{нп5|рок-н-ролл||ru|рок-н-ролл}}, {{нп5|фолк-рок||ru|фолк-рок}}, {{нп5|поп-рок||ru|поп-рок}} |сайт= }} ''' Шири́нов Олимбе́к Маҳмадбе́кович''' (зод. [[30 июн]]и [[Соли 1975|1975]], [[Душанбе]]) — навозандаи тоҷик, муҳандиси садо<ref name="jcrst1">{{Cite web|url=https://isni.org/isni/0000000502848379|title=«JC Records Studio» ISNI ID|website=isni.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1365438300|title=М.Хоким: В чем секрет процветания таджикского пиратства?|website=centrasia.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref>, суратгир<ref name="photo1">{{Cite web|url=https://dushanbe.mid.ru/-/v-dusanbe-otkrylsa-vystavocnyj-stend-s-rabotami-tadzikskogo-fotografa-olima-sirinova-o-moskve|title=В Душанбе открылся выставочный стенд с работами таджикского фотографа Олима Ширинова о Москве|website=https://dushanbe.mid.ru|lang=ru|date=2021/10/14|accessdate=2021/10/14}}</ref><ref name="work1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JqYffUSs4yg|title=Олим Ширинов - "Карьера"|website=youtube.com|lang=ru|date=2016/05/31|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="omsphoto">{{Cite web|url=http://www.lensart.ru/gallery-uid-2c0b.htm|title=Olim M Shirinov — ЛенсАрт.ру|website=lensart.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="omsphoto2">{{Cite web|url=https://baltija.eu/2021/10/15/fotograf-olim-shirinov-pokazyvaet-moskvu-zhitelyam-dushanbe/|title=Суратгир Олим Ширинов ба сокинони Душанбе Москваро нишон медихад|website=baltija.eu|lang=ru|accessdate=2022/09/19}}</ref>, роҳбари гурӯҳи «[[Парем]]»<ref name="work1" /><ref name="work4">{{Cite web|url=https://isni.org/isni/0000000502832246|title=«Парем» ISNI ID|website=isni.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="work2">{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20171017/olim-shirinov-tadzhikistan-1023642793.html|title=В гостях у Sputnik: Ширинов о музыке, популярности и современных реалиях — 17.10.2017, Sputnik Таджикистан|website=tj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="work3">{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1461220140|title=Чем живет таджикский рок-н-ролл? - Олим Ширинов|website=centrasia.org|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref>. == Маориф == Соли 1992 мактаби миёнаи рақами 37 ба номи Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ Александр Григориевич Мироненко, ш. ([[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]) хатм кардааст. Соли 1993 ба [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Донишкадаи омӯзгории Душанбе ба номи Т.]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Г.]] [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Шевченко]] ба [[Филология|Факултаи филология]] дохил шуд. Соли 1995 Олим Ширинов таҳсилро дар Донишкада тарк намуда, худро комилан ба фаъолияти мусиқӣ бахшид. Аз сентябри соли 2025 — донишҷӯи [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон|Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Талабхӯҷа Сатторов]], факултети [[садорежиссёрӣ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.facebook.com/oshirinov/directory_education|title=Facebook - Education|website=facebook.com|lang=ru|accessdate=2026/05/23}}</ref>. == Фаъолияти меҳнатӣ == * 1992-1993 — арматурщики заводи ЖБК-1 ш. Душанбе; * 1995-1997 — ба ҳайси рассоми оркестри [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри академии опера ва балети Тоҷикистон ба номи С. Айни]] кор карда буд; * 1997-1999 — {{нп5|аранжировщик||ru|аранжировщик}} ва ассистенти муҳандиси садо дар {{нп5|БШСС «МИР»||ru|Мир (телерадиокомпания)}}; * Аз соли 2007 директори ҶДММ «Интерсолар-Т» (гурӯҳи ширкатҳои «ИНТЕК») мебошад<ref name="jsr_it" /><ref name="bioinfo">{{Cite web|url=http://www.toptj.com/news/2013/1/22/top_50_vysokaya_koncentraciya_stilya|title=«ТОП-50»-высокая концентрация стиля|website=toptj.com|lang=ru|accessdate=2021/09/01|archivedate=2021-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722232953/http://www.toptj.com/news/2013/1/22/top_50_vysokaya_koncentraciya_stilya}}</ref>; * Аз 1 сентябри 2011 то 31 декабри 2012 — Директори рушд дар рдиои «[[Ватан]]». == Фаъолияти эҷодӣ == * Дар давраи соли 1993 то 1995 дар гурӯҳҳои «Парем», «Камчатка», «Сумасшедший солдат», «Навигатор» басс менавохт. * Аз соли 1995 барабаннавоз, продюсери мусиқӣ ва роҳбари гурӯҳи «Парем» мебошад<ref name="work1" /><ref name="work4" /><ref name="work2" /><ref name="work3" /> * Аз соли 1999, Олим Ширинов сармуҳандиси садо дар студияи «[[JC Records Studio]]» мебошад<ref name="jcrst1" /><ref>{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20210425/kak-zarabativayut-na-muzike-tadzhikskie-ispolniteli|title=Как зарабатывают на музыке таджикские исполнители?|website=asiaplustj.info|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref name="jsr_it">{{Cite web|url=http://www.markarbejde.ru/m/s/shirinov_olimbek_mahmadbekovich_-_jc_records_studio|title=Ширинов, Олимбек Махмадбекович - «JC Records Studio»|website=markarbejde.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.improuse.com/TJ/Dushanbe/168516949855178/JC-Records-Studio|title=Описание услуг «JC Records Studio»|website=improuse.com|lang=ru|accessdate=2021/09/01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729015326/https://www.improuse.com/TJ/Dushanbe/168516949855178/JC-Records-Studio|archivedate=2021-07-29}}</ref>. Ӯ сурудҳои чунин ҳофизҳоро сабт кардааст: [[Садриддин Наҷмиддин]], [[Сӯҳроби Сафарзод]], [[Нозияи Кароматулло]], [[Сироҷиддини Фозил|Сироҷиддин Фозилов]], [[Нигина Амонқулова]], Соҳибқирон Нозимов, [[Шабнами Сурайё]], [[Муҳаммадрафи Кароматулло]], [[Баҳром Ғафурӣ]], [[Таҳмина Ниёзова]]. * Аз соли 1999 инҷониб муҳандиси садо ва продюсери тамоми сурудҳои гурӯҳи «Парем» мебошад.<ref name="jcrst1" />. == Падару модар == * Падар — Ширинов Маҳмадбек Маҳмадбекович (1934—1996) * Модар — Шайхутдинова Алевтина Гилязовна (1933—2018) == Фаъолияти сиёсӣ ва коршиносӣ == Аз аввали солҳои 2010 Ширинов мунтазам ҳамчун публисист ва шарҳнависи сиёсӣ дар фазои расонаии русзабон баромад карда, воқеаҳои Русия ва кишварҳои пасошӯравиро шарҳ медиҳад. Дар баромадҳои вай таваҷҷуҳи асосӣ ба муносибатҳои Русияву Тоҷикистон, рӯзномаи иттилоотии атрофи сиёсати хориҷии Русия ва масъалаҳои ҳамгироии авруосиёӣ нигаронида шудааст. Ширинов инчунин вақт вақт ҳамчун коршиноси даъватшуда дар лоиҳаҳои телевизионӣ ва онлайнӣ, аз ҷумла дар шабакаҳои Ҷумҳурии Беларус<ref name="bel1">{{Cite web|url=https://news.by/news/v_mire/gde-sereznye-lyudi-politicheskiy-obozrevatel-shirinov-o-nelogichnoy-energeticheskoy-politike-es|title="Где серьезные люди?" - политический обозреватель Ширинов о нелогичной энергетической политике ЕС|website=news.by|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bel2">{{Cite web|url=https://news.by/news/obshchestvo/politicheskiy-obozrevatel-shirinov-vns-eto-deystvitelno-nastoyaschee-narodovlastie|title=Политический обозреватель Ширинов: ВНС - это действительно настоящее народовластие|website=news.by|lang=ru|accessdate=2026/05/24|archivedate=2025-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251218141203/https://news.by/news/obshchestvo/politicheskiy-obozrevatel-shirinov-vns-eto-deystvitelno-nastoyaschee-narodovlastie}}</ref> ва як қатор воситаҳои ахбори оммаи минтақавии Русияву Тоҷикистон баромад мекунад<ref name="polit2" /><ref>{{Cite web|url=https://tj.mir24.tv/news/16647610/uchastnik-iz-tadzhikistana-stal-prizerom-mezhdunarodnogo-konkursa-lidery-narodnoj-diplomatii|title=Участник из Таджикистана стал призером Международного конкурса «Лидеры народной дипломатии»|website=tj.mir24.tv|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20260104/russia-tajikistan-predstavitelstvo-mvd-1073755105.html|title=Эксперт оценил, что означает появление в РФ представительства МВД Таджикистана|website=tj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eurasiatoday.ru/rossiya-i-odkb-yavlyayutsya-glavnymi-garantami-bezopasnosti-tadzhikistana-ekspert/|title=Россия и ОДКБ являются главными гарантами безопасности Таджикистана — эксперт|website=eurasiatoday.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref>. Дар давраи пас аз соли 2022 Ширинов ба яке аз тарафдорони ошкорои мавқеи расмии Русия оид ба амалиёти махсуси ҳарбӣ дар Украина табдил ёфта, дар майдончаҳои мубоҳисавӣ ва лоиҳаҳои расонаии ба ин низоъ бахшидашуда иштирок мекунад. Вай дар шарҳҳои худ сиёсати ғарбиро нисбат ба Русия танқид карда, нақши, ба ақидаи худаш, муҳими воситаҳои ахбори омма ва ходимони ҷамъиятии Русияро дар шаклёбии ҳувияти «авруосиёӣ» таъкид менамояд <ref name="polit3">{{Cite web|url=https://exclusive.kz/kak-rossijskaya-oficzialnaya-ritorika-porazhaet-tadzhikskie-media/|title=Как российская официальная риторика поражает таджикские медиа|website=dexclusive.kz|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20251214/video-shirinov-ukraine-moldova-baltii-velikoy-pobede-1073790976.html|title=Ширинов об отношении Украины, Молдовы и стран Балтии к Великой Победе - видео|website=dtj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tiktok.com/@olim_shirinov/video/7623398837620706581|title=Эксперт Ширинов о конфликте на Ближнем Востоке|website=tiktok.com|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref>. === Ҳузур дар расонаҳо === Ширинов мунтазам ҳамчун коршиноси даъватшуда дар лоиҳаҳои телевизионӣ ва онлайнӣ, аз ҷумла дар шабакаҳои Ҷумҳурии Беларус ва як қатор воситаҳои ахбори оммаи минтақавии Русияву Тоҷикистон баромад мекунад. Дар нашрияҳо ва гузоришҳои хабарии гуногун вай ҳамчун шарҳнависи сиёсӣ аз Тоҷикистон ва аъзои Шӯрои ташкилоти ғайритиҷоратии мухтори «Авруосиё» муаррифӣ мешавад<ref name="bel1" /><ref name="bel2" /><ref>{{Cite web|url=https://embassylife.ru/2024/04/24/50301/|title=Олимов: Россия является крупнейшим инвестором Таджикистана|website=embassylife.ru|lang=ru|accessdate=2026/05/24}}</ref>. == Дидгоҳҳои сиёсӣ == Аз моҳи феврали соли 2022 Ширинов ошкоро аз амалҳои Русия дар ҷараёни Амалиёти махсуси ҳарбии Русия дар Украина фаъолона ҳимоят карда, худро ҳамчун тарафдори курси расмии сиёсати хориҷии Русия муаррифӣ мекунад. Вай дар баромадҳои худ зарурати, ба ақидаи худаш, муттаҳидшавии неруҳои тарафдори Русияро дар кишварҳои Осиёи Марказӣ таъкид намуда, он бахшҳои расонаҳои маҳаллиро, ки ба арзёбии вай, рӯзномаи ғарбиро инъикос мекунанд, танқид менамояд.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialog.tj/news/olim-shirinov-sejchas-kazhdyj-dolzhen-opredelitsya-na-chej-on-storone?fbclid=IwAR1Tv3l8oAeVq76XtUKloZuocy1A9VhdbY7GNBpZj2q_fEClYX5CNf0xMY0|title=Олим Ширинов: “Сейчас каждый должен определиться, на чьей он стороне”|website=dialog.tj|lang=ru|accessdate=2022/06/13|archivedate=2023-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230812204203/https://www.dialog.tj/news/olim-shirinov-sejchas-kazhdyj-dolzhen-opredelitsya-na-chej-on-storone?fbclid=IwAR1Tv3l8oAeVq76XtUKloZuocy1A9VhdbY7GNBpZj2q_fEClYX5CNf0xMY0}}}}</ref>. == Ҷоизаҳо ва мукофотҳо == * 2013 — ҷоизаи «TOP-50: Одамони услуби шаҳри Душанбе барои соли 2012»<ref name="bioinfo" /><ref>{{Cite web|url=http://top50.tj/index.php/main/profile/178|title=Барандаи ҷоизаи "TOP-50: Одамони услуби шаҳри Душанбе-2012" - Олим Ширинов.|website=top50.tj|lang=ru|accessdate=2021/08/29}}</ref>; * 12 марти соли 2022 Сафири Русия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон И. Лякин-Фролов Олим Ширинов бо медали хотиравии «75-солагии Ғалаба дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941-1945» мукофотонида шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/oshirinov/posts/pfbid0zmMMHHFTQeWDmHjtnmLGqEudfbyAbDTwF43W2gyVPWXXgJPHUcWLbbQxbX4HFDbml|title=Награждение памятной медалью «75 лет Победы в Великой Отечественнйо Войне 1941-1945гг.»|website=facebook.com|lang=ru|accessdate=2022/12/31}}</ref>. * 20-уми сентябри соли 2025 Олим Ширинов Лауреати дараҷаи II-и озмуни байналмилалии «Пешвои дипломатияи мардумӣ» гардид <ref name="polit2">{{Cite web|url=https://worldpublicsummit.org/obyavili-pobeditelej-iv-mezhdunarodnoogo-konkursa-lider-narodnoj-diplomatii|title=На полях Всемирной Общественной Ассамблеи объявили победителей IV Международного конкурса «Лидер народной дипломатии»|website=worldpublicsummit.org|lang=ru|accessdate=2025/10/06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dialog.tj/new87500/|title=Таджикистанец Олим Ширинов стал финалистом международного конкурса народной дипломатии|website=dialog.tj|lang=ru|accessdate=2025/09/25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://khabarikhush.tj/2025/09/24/politicheskij-obozrevatel-iz-tadzhikistana-stal-laureatom-ii-stepeni-iv-mezhdunarodnogo-konkursa-lidery-narodnoj-diplomatii/|title=Политический обозреватель из Таджикистана стал Лауреатом II степени IV Международного конкурса «Лидеры народной дипломатии»|website=khabarikhush.tj|lang=ru|accessdate=2025/09/25}}</ref>. == Маҳфилӣ == [[Аксбардорӣ|Акс]]<ref name="photo1" /><ref name="work1" /><ref name="omsphoto" /> == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Пайвандҳо == * {{Cite web|url=https://vecherka.tj/archives/50213?fbclid=IwAR0P6UCO-wquuMJyJLL-F9bjZahbQwxSh9WXWcxewN1QBoVIrTJ3A8_b_k4|title=Олим Ширинов - дар бораи мусиқӣ, пандемия ва ҳайвонот|website=vecherka.tj|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2oR2kEdO4ZA|title=Раҳбари гурӯҳи Parem Олим Ширинов аз Sputnik Тоҷикистон дидан мекунад. Нашр шудааст: 17.10.2017|website=youtube.com|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20171020/shirinov-tadzhikistan-rossiya-1023655247.html|title=Ширинов: Тоҷикистон наметавонад аз Русия фирор кунад|website=tj.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20210425/kak-zarabativayut-na-muzike-tadzhikskie-ispolniteli|title=Иҷрокунандагони тоҷик аз мусиқӣ чӣ гуна пул кор мекунанд?|website=asiaplustj.info|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20170323/dushanbe-blizok-mil-reiting-mercer-shirinov-1021910620.html|title=Ширинов: шаҳрвандони Тоҷикистон баъзан нисбат ба сокинони кишварҳои дигар озодтаранд|lang=ru|website=sputniknews.ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://weekend.rambler.ru/places/38178690-olim-shirinov-pora-pisat-novye-pesni-o-dushanbe/|title=Олим Ширинов: пора писать новые песни о Душанбе|website=rambler.ru|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; * {{Cite web|url=https://vecherka.tj/archives/21891|title=«Дар мубориза барои кори одилона ҳама воситаҳо хубанд»|website=vecherka.tj|lang=ru|accessdate=2021/09/01}}; [[Гурӯҳ:Аккосон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сарояндаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Душанбе]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1975]] [[Гурӯҳ:Зодагони 30 июн]] t64nctrb5tl7gr2a95uhve03bqaoug9 0 295003 1476025 1283736 2026-06-09T23:40:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476025 wikitext text/x-wiki [[Акс:Haifa,_Israel_bilingual_sign.jpg|мини| Дӯкони меваю сабзавот бо аломати русӣ ва ибрӣ дар Исроил]] [[Акс:Languages_of_Israel.jpeg|мини| Панели Ба забонхо ибрӣ, арабӣ, англисӣ ва русӣ дар Вазорати корҳои дохилӣ / Вазорати муҳоҷират дар [[Эйфа|Ҳайфа]]]] '''Забони русӣ дар [[Исроил]]''' Аз ҷониби шумораи зиёди шахсон истифода мешавад, ки шумораи нотиқон он дар соли 1989 20 фоизи аҳолиро ташкил мидод. Аксари онҳо муҳоҷироне буданд, ки дар авоили солҳои 1990 ва баъд аз он аз [[Иттиҳоди Шӯравӣ|Иттиҳоди Шӯравии]] собиқ ба Исроил омадаанд. Забони русӣ яке аз маъмултарин забонҳои хориҷӣ дар Исроил аст ва ҳамарӯза дар бисёр ҷанбаҳои зиндагӣ истифода мешавад. Забони русӣ бузургтарин забони модарии ғайрирасмӣ дар Исроил аст. Ҳукумат ва корхонаҳо аксар вақт ба забони русӣ маълумот пешниҳод мекунанд ва ҳатто дар баъзе минтақаҳое ки шумораи зиёди муҳоҷирони яҳудиёни рус доранд, забони русӣ нимрасмист. Дар соли 2013 пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ 1 миллиону 231 ҳазору 303 нафар аз [[кишварҳои пасошӯравӣ]] ба Исроил муҳоҷират кардаанд. Дар соли 2017 аз шумораи умумии аҳолии 8,7 миллион нафар исроилиёни русзабон тақрибан 1,5 миллион нафар буданд. == Эзоҳ == * {{Cite book|last=Allan Jones|first=Clive|title=Soviet Jewish Aliyah, 1989-1992: Impact and Implications for Israel and the Middle East|year=1996|publisher=Psychology Press|isbn=0-7146-4625-3}} * {{Cite book|last=Baker|first=Colin|title=Encyclopedia of bilingualism and bilingual education|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbi0000unse_a4a7|year=1998|publisher=Multilingual Matters|location=Clevedon|isbn=978-1-85359-362-8|last2=Jones|first2=Sylvia Prys}} * {{Cite book|last=Dowty|first=Alan|title=Critical issues in Israeli society|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-97320-9}} * {{Cite book|last=Eisen|first=Yosef|title=Miraculous Journey: A Complete History of the Jewish People from Creation to Present|year=2004|publisher=Targum Press|isbn=1-56871-323-1}} * {{Cite book|last=Gordon|first=Haim|title=Israel today|year=2007|publisher=Lang|location=New York|isbn=978-0-8204-7825-8}} * {{Cite book|last=Isurin|first=Ludmila|title=Russian Diaspora Culture, Identity, and Language Change.|year=2011|publisher=Walter de Gruyter, Inc.|location=Berlin|isbn=978-1-934078-45-7}} * {{Cite book|last=LeVine|first=Mark|title=Struggle and Survival in Palestine/Israel|year=2012|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-95390-1|last2=Shafir|first2=Gershon}} * {{Cite book|last=Pokorn|first=Nike K. , Daniel Gile, Gyde Hansen|title=Why translation studies matter|year=2010|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=9789027224347}} * {{Cite book|last=Rebhun|first=Uzi|title=Jews in Israel: contemporary social and cultural patterns|year=2004|publisher=Brandeis University|location=Hanover|isbn=978-1-58465-327-1|last2=Waxman|first2=Chaim I.|url=https://archive.org/details/jewsinisraelcont0000unse}} * {{Cite book|last=Spolsky|first=Bernard|title=The languages of Israel: policy, ideology, and practice|year=1999|publisher=Multilingual Matters|location=Clevedon, UK|isbn=978-1-85359-451-9|last2=Shohamy|first2=Elana}} * {{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigration_by_country2.html|title=Total Immigration to Israel by Select Country by Year|ref={{harvid|JVI}}}} * {{Cite news|author=Druckman|first=Yaron|title=CBS: 27% of Israelis struggle with Hebrew|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4335235,00.html|accessdate=1 June 2013|date=21 January 2013}} * {{Cite news|author=Estrin|first=Daniel|title=Back from the USSR|url=http://www.timesofisrael.com/back-from-the-ussr/|accessdate=23 October 2013|date=2 January 2013}} * {{Cite news|author=Reeves|first=Philip|title=On Multiple Fronts, Russian Jews Reshape Israel|url=https://www.npr.org/2013/01/02/168457444/on-multiple-fronts-russian-jews-reshape-israel|accessdate=23 October 2013|date=2 January 2013}} * {{Cite news|author=Sherwood|first=Harriet|title='Russian vote' in Israel integrates into political mainstream|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/18/russian-vote-israel|date=January 18, 2013|accessdate=July 7, 2013}} * {{Cite news|accessdate=2018-07-21|title=Israeli Law Declares the Country the 'Nation-State of the Jewish People'|url=https://www.nytimes.com/2018/07/19/world/middleeast/israel-law-jews-arabic.html|author=Halbfinger|first=David|date=21 Jul 2018}} * {{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-passes-controversial-nation-state-bill-1.6291048|title=Israel Passes Controversial Jewish Nation-state Bill After Stormy Debate|author=Lis|first=Jonathan|date=2018-07-19|work=Haaretz|accessdate=26 Jul 2018|archivedate=2018-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726064526/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-passes-controversial-nation-state-bill-1.6291048}} * {{Cite web|url=http://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/340519-rossiysko-izrailskie-ekonomicheskie-svyazi-ne-tolko-neft-na|title=К визиту Нетаньяху: что Россия может получить от экономики Израиля|author=Голубович|first=Алексей|date=9 Mar 2017|publisher=[[Forbes]] Russia|lang=ru}} * {{Cite web|url=https://www.knesset.gov.il/mmm/data/docs/m00121.rtf|title=Data of population in the city of Ashdod|date=April 17, 2001|format=Word|publisher=The Center for Research and Information, [[Knesset]]|lang=Hebrew|accessdate=September 21, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927215208/https://www.knesset.gov.il/mmm/data/docs/m00121.rtf|archivedate=27 September 2007|ref={{harvid|Knesset}}}} * {{Cite news|author=Rotem|first=Tamar|title=An angel in the 'Russian ghetto'|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/an-angel-in-the-russian-ghetto-1.64185|date=July 17, 2001|accessdate=July 7, 2013|archivedate=2010-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122095330/http://www.haaretz.com/print-edition/features/an-angel-in-the-russian-ghetto-1.64185}} * {{Cite news|author=Nahshon|first=Gad|title=The "Russian Power" in Israel|url=http://www.jewishpost.com/archives/news/the-russian-power-in-israel.html|accessdate=July 7, 2013}} * {{Cite news|author=Kanevsky|first=Yevgeny|title=Why Russian Israelis vote right|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21073444|date=January 18, 2013|accessdate=July 7, 2013}} {{پایان چپ‌چین}}{{چپ‌چین}} * {{cite book|last=Allan Jones|first=Clive|title=Soviet Jewish Aliyah, 1989-1992: Impact and Implications for Israel and the Middle East|year=1996|publisher=Psychology Press|isbn=0-7146-4625-3}} * {{cite book|last1=Baker|first1=Colin|title=Encyclopedia of bilingualism and bilingual education|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbi0000unse_a4a7|year=1998|publisher=Multilingual Matters|location=Clevedon|isbn=978-1-85359-362-8|last2=Jones|first2=Sylvia Prys}} * {{cite book|last=Dowty|first=Alan|title=Critical issues in Israeli society|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-97320-9}} * {{cite book|last=Eisen|first=Yosef|title=Miraculous Journey: A Complete History of the Jewish People from Creation to Present|year=2004|publisher=Targum Press|isbn=1-56871-323-1}} * {{cite book|last=Gordon|first=Haim|title=Israel today|year=2007|publisher=Lang|location=New York|isbn=978-0-8204-7825-8}} * {{cite book|last=Isurin|first=Ludmila|title=Russian Diaspora Culture, Identity, and Language Change.|year=2011|publisher=Walter de Gruyter, Inc.|location=Berlin|isbn=978-1-934078-45-7}} * {{cite book|last1=LeVine|first1=Mark|title=Struggle and Survival in Palestine/Israel|year=2012|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-95390-1|last2=Shafir|first2=Gershon}} * {{cite book|last=Pokorn|first=Nike K. , Daniel Gile, Gyde Hansen|title=Why translation studies matter|year=2010|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=9789027224347}} * {{cite book|last1=Rebhun|first1=Uzi|title=Jews in Israel: contemporary social and cultural patterns|year=2004|publisher=Brandeis University|location=Hanover|isbn=978-1-58465-327-1|last2=Waxman|first2=Chaim I.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jewsinisraelcont0000unse}} * {{cite book|last1=Spolsky|first1=Bernard|title=The languages of Israel: policy, ideology, and practice|year=1999|publisher=Multilingual Matters|location=Clevedon, UK|isbn=978-1-85359-451-9|last2=Shohamy|first2=Elana}} * {{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigration_by_country2.html|title=Total Immigration to Israel by Select Country by Year|ref={{harvid|JVI}}}} * {{cite news|last=Druckman|first=Yaron|title=CBS: 27% of Israelis struggle with Hebrew|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4335235,00.html|access-date=1 June 2013|newspaper=[[Yedioth Ahronoth]]|date=21 January 2013}} * {{cite news|last=Estrin|first=Daniel|title=Back from the USSR|url=http://www.timesofisrael.com/back-from-the-ussr/|access-date=23 October 2013|newspaper=[[Times of Israel]]|date=2 January 2013}} * {{cite news|last=Reeves|first=Philip|title=On Multiple Fronts, Russian Jews Reshape Israel|url=https://www.npr.org/2013/01/02/168457444/on-multiple-fronts-russian-jews-reshape-israel|access-date=23 October 2013|date=2 January 2013|agency=[[NPR]]}} * {{cite news|last=Sherwood|first=Harriet|title='Russian vote' in Israel integrates into political mainstream|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/18/russian-vote-israel|newspaper=[[The Guardian]]|date=January 18, 2013|access-date=July 7, 2013}} * {{cite news|access-date=2018-07-21|title=Israeli Law Declares the Country the 'Nation-State of the Jewish People'|url=https://www.nytimes.com/2018/07/19/world/middleeast/israel-law-jews-arabic.html|last=Halbfinger|first=David|date=21 Jul 2018}} * {{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-passes-controversial-nation-state-bill-1.6291048|title=Israel Passes Controversial Jewish Nation-state Bill After Stormy Debate|last1=Lis|first1=Jonathan|date=2018-07-19|work=Haaretz|access-date=26 Jul 2018|last2=Landau|first2=Noa|accessdate=2021-12-20|archivedate=2018-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726064526/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-passes-controversial-nation-state-bill-1.6291048}} * {{cite web|url=http://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/340519-rossiysko-izrailskie-ekonomicheskie-svyazi-ne-tolko-neft-na|title=К визиту Нетаньяху: что Россия может получить от экономики Израиля|first=Алексей|last=Голубович|publisher=[[Forbes]] Russia|date=9 Mar 2017|lang=ru}} * {{cite web|publisher=The Center for Research and Information, [[Knesset]]|title=Data of population in the city of Ashdod|date=April 17, 2001|url=https://www.knesset.gov.il/mmm/data/docs/m00121.rtf|format=Word|access-date=September 21, 2007|language=Hebrew|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927215208/https://www.knesset.gov.il/mmm/data/docs/m00121.rtf|archive-date=27 September 2007|url-status=dead|ref={{harvid|Knesset}}}} * {{cite news|last=Rotem|first=Tamar|title=An angel in the 'Russian ghetto'|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/an-angel-in-the-russian-ghetto-1.64185|newspaper=[[Ha'aretz]]|date=July 17, 2001|access-date=July 7, 2013|accessdate=2021-12-20|archivedate=2010-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122095330/http://www.haaretz.com/print-edition/features/an-angel-in-the-russian-ghetto-1.64185}} * {{cite news|last=Nahshon|first=Gad|title=The "Russian Power" in Israel|url=http://www.jewishpost.com/archives/news/the-russian-power-in-israel.html|newspaper=The Jewish Post|access-date=July 7, 2013|year=2013}} * {{cite news|last=Kanevsky|first=Yevgeny|title=Why Russian Israelis vote right|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21073444|newspaper=[[BBC News]]|date=January 18, 2013|access-date=July 7, 2013}} [[Гурӯҳ:Забони русӣ]] mwknr9qhe34r1b3s60s9a89v9xf6hny 0 298457 1476014 1403394 2026-06-09T12:05:59Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476014 wikitext text/x-wiki 15 апрели соли 2022 ҳамлаи полиси [[Исроил|исроилӣ]] ба '''[[Ал Ақсо|масҷиди Ал-Ақсо]]''' бо истифода аз гази ашковар ва норинҷакҳои садонок, дар оғози даргирӣ дастикам 59 [[Фаластин (вилояти таърихӣ)|фаластиниро]] захмӣ кард. <ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2022/04/15/Clashes-erupt-at-Jerusalem-s-al-Aqsa-mosque-at-least-59-injured|title=Clashes erupt at Jerusalem’s al-Aqsa mosque, at least 152 injured|website=Al Arabiya English|date=2022-04-15|lang=en|accessdate=2022-04-17}}</ref> Бино ба гузоришҳои исроилӣ, даҳҳо фаластинӣ дар назди девори ғарбӣ раҳпаймоӣ карданд ва ба афсарони пулис бо сангборон ҳамла карданд. Бархе аз фаластиниҳо дар дохили масҷиди Ал-Ақсо, ки дар он ҷо боздошт шуданд, садди роҳи худ гузоштанд. [[Ал-Ҷазира]] хабар дод, ки “чанд сарбози ишғолгар ба болои боми биноҳои иҳотаи Масҷиди Ал-Ақсо баромаданд. Онҳо мардумро аз ҳавлии Масҷидул-Ақсо берун оварда, аксари дарҳоро ба сӯи он бастанд.” Дар ин задухӯрд беш аз 150 фаластинӣ маҷрӯҳ ва 400 нафар боздошт шуданд. Се полиси исроилӣ низ захмӣ шудаанд. <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/15/israeli-forces-raid-al-aqsa-mosque-over-50-palestinians-injured|title=Israeli forces raid Al-Aqsa Mosque, over 150 Palestinians injured|website=www.aljazeera.com|lang=en|accessdate=2022-04-17}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/jerusalem-on-edge-clashes-break-out-between-police-and-palestinians-at-al-aqsa/|title=Over 150 injured, 400 arrested as Palestinians clash with cops on Temple Mount|author=Emanuel Fabian, Aaron Boxerman, T. O. I. staff|website=www.timesofisrael.com|lang=en-US|accessdate=2022-04-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/israeli-troops-target-worshippers-in-al-aqsa-mosque-attack-scores-injured-56375|title=Israeli troops target worshippers in Al Aqsa Mosque attack, scores injured|website=Israeli troops target worshippers in Al Aqsa Mosque attack, scores injured|lang=en|accessdate=2022-04-17|archivedate=2022-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220417060405/https://www.trtworld.com/middle-east/israeli-troops-target-worshippers-in-al-aqsa-mosque-attack-scores-injured-56375}}</ref> <ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-17|date=2022-04-15|work=BBC News|title=Jerusalem: Over 150 hurt in clashes at al-Aqsa Mosque compound|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-61105497}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://smotrim.ru/article/2704703|title=Побоище на Храмовой горе: Песах в Иерусалиме начался с беспорядков|website=smotrim.ru|accessdate=2022-04-17}}</ref> == Замина == Дар ҳафтаҳои пеш аз ҳамла, ташаннуҷ дар Исроил ва сарзаминҳои Фаластин афзоиш ёфт <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/14/fear-violence-israeli-palestinian-tensions-rise-ramadan|title=‘Ripe for explosion’: Israel-Palestine tensions rise in Ramadan|author=Maram Humaid,Zena Al Tahhan|website=www.aljazeera.com|lang=en|accessdate=2022-04-17}}</ref> . Дар моҳҳои март ва апрели соли 2022, 14 ғайринизомии исроилӣ дар як силсила ҳамлаҳои фаластиниҳо кушта шуданд, ки ба як силсила рейдҳои Артиши Исроил дар соҳили Ғарбӣ оварда расонд, ки дар натиҷа 16 фаластинӣ (ҳам ғайринизомиён ва ҳам ҷангҷӯён) кушта шуданд <ref name=":0"/> . Чанде пеш аз ин ҳодиса як гурӯҳи динии яҳудӣ бо номи "Бозгашт ба кӯҳ" эълом дошт, ки қасд доранд дар рӯзи иди яҳудиёни Фисҳ дар кӯҳи маъбад қурбонии иди Фисҳ кунанд. Рӯзи 14 апрел шаш узви ин гурӯҳ барои қасди қурбонии бузғола дар кӯҳи маъбад боздошт шуданд. Ба навиштаи The New York Times, дар шабакаҳои иҷтимоӣ сару садоҳо паҳн шуда буданд, ки гӯиё фаъолони яҳудӣ қасд доштанд, ки охири ҳафта ба масҷиди Ал-Ақсо ворид шаванд. <ref name="автоссылка1">{{Cite news|accessdate=2022-04-17|first=Patrick|last=Kingsley|date=2022-04-15|id=0362-4331|work=The New York Times|title=Jerusalem Calms After Israeli-Palestinian Clashes at Holy Site|url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/15/world/jerusalem-al-aqsa-mosque}}</ref> Як сол пеш, дар моҳи [[Рамазон|шарифи Рамазон]], тазоҳуроти шабонарӯзӣ дар Байтулмуқаддас ва даргириҳо дар маҷмааи Ал-Ақсо ба ҷанги 11-рӯзаи байни Исроил ва гурӯҳҳои фаластинӣ табдил ёфт. == Рафти ҳодиса == Эътирозгарони фаластинӣ тақрибан соати 4:00 бо парчамҳои Фаластин ва [[Ҳамос]] ба гирди масҷид раҳпаймоӣ карданд. Ба гуфтаи пулис, тазоҳурот ба хушунат печид, зеро тазоҳуркунандагон ба девори Ғарбӣ санг партоб карданд ва оташдонҳо афрӯхтанд <ref name=":0"/> . Дар посух полис ба зидди издиҳом гази ашковар ва норинҷакҳои садонок партоб кард <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/15/middleeast/jerusalem-violence-intl/index.html|title=Jerusalem on edge as violence flares at key holy site|author=Andrew Carey, Abeer Salman, Hadas Gold, Amir Tal and Michael Schwartz CNN|website=CNN|accessdate=2022-04-17}}</ref> . Эътирозгарон ба сӯи маъмурони пулис санг партоб карданд, ки се нафарро маҷрӯҳ карданд <ref name=":0" /> . Гуфта мешавад, ки задухӯрдҳо дар назди дарвозаи Шер <ref name=":1" /> рӯх додаанд. Пас аз он полис тақрибан соати 9:30 <ref name=":1" /> вориди масҷид шуд, ки ба гуфтаи онҳо, қисмате аз тазоҳургарони фаластинӣ қаблан худро садди роҳи онҳо гузошта буданд. Полис изҳор дошт, ки фаластиниҳо санг ҷамъ карда, аз масҷид мепартоянд <ref name=":0" /> . Фаластиниҳо гуфтанд, ки афсарони исроилӣ дарҳол пас аз [[Азон|хондани азон]] аз ҷониби муаззин вориди бино шуданд, дар ҳоле ки пулис гуфтааст, ки то поёни намоз интизоранд. Полис диндоронро маҷбуран аз масҷид берун кард, ин бо истифода аз калтакҳои полис сурат гирифт <ref name="автоссылка1"/> . Норинҷакҳои ҳайратангез ва оташбозие, ки ҳарду ҷониб дар ин задухӯрд истифода карда буданд, боиси бухори шадиди дуд шуданд. Пулиси Исроил ба хотири роҳ надодан ба масҷид дари Димишқ ва дигар даромадгоҳҳоро муваққатан бастааст, вале ба занон, пиронсолон ва кӯдакон иҷоза дод, ки ворид шаванд. Пулис пас аз шаш соат тарк шуд ва кори минбаъдаи масҷид бидуни ҳодиса идома дошт. Ҷамъияти Ҳилоли Аҳмари Фаластин хабар дод, ки 158 фаластинӣ, аксаран аз тирҳои резинӣ, норинҷакҳои пластикӣ ва калтакҳои полис захмӣ шудаанд. Қариб 470 касро қӯшунҳои исроилӣ дастгир карданд. Рӯзи 16 апрел хабар дода шуд, ки 130 нафар то ҳол дар боздошт қарор доранд. 65 нафар ноболиғон бо чораҳои пешгири аз озодӣ ва 200 нафар боздоштшудаҳо пас аз пурсиш аз ҷониби мақомоти ҳифзи ҳуқуқ озод карда шуданд <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/at-least-130-rioters-remain-detained-after-fridays-temple-mount-clashes/|title=At least 130 rioters remain detained after Friday’s Temple Mount clashes|author=T. O. I. staff|website=www.timesofisrael.com|lang=en-US|accessdate=2022-04-17}}</ref> <ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-17|date=2022-04-15|work=ABC News|title=Violence erupts between Palestinian protesters and Israeli riot police at Jerusalem holy site|url=https://www.abc.net.au/news/2022-04-16/al-aqsa-mosque-palestinians-detained-israeli-riot-police/100994998}}</ref> . == Таъсирҳо == Садҳо арабҳои исроилӣ дар Умм-ал-Фаҳм ба муқобили ин рейд намоишҳо ташкил карданд, ки баъзеи онҳо ба бетартибиҳо табдил ёфтанд. Дар ҳамон рӯзе, ки ҳамла ба вуқӯъ пайваст, як духтари навраси фаластинӣ дар Ҳайфа мардеро бо корд захмӣ кард. Вай баъдтар иқрор шуд, ки ин корро дар посух ба ҳамла ба масҷид кардааст <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/suspect-in-haifa-terror-stabbing-said-to-be-daughter-of-ex-shin-bet-informant/|title=Suspect in Haifa terror stabbing said to be daughter of ex-Shin Bet informant|author=T. O. I. staff|website=www.timesofisrael.com|lang=en-US|accessdate=2022-04-17}}</ref> <ref>{{Cite news|accessdate=2022-04-17|work=Haaretz|title=15-year-old Stabs Man in Northern Israel in Suspected Politically-motivated Attack|url=https://www.haaretz.com/israel-news/15-year-old-stabs-man-in-northern-israel-in-suspected-politically-motivated-attack-1.10744633|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416215920/https://www.haaretz.com/israel-news/15-year-old-stabs-man-in-northern-israel-in-suspected-politically-motivated-attack-1.10744633}}</ref> == Аксуламал == === Маъмурияти Фаластин === Вазири [[Давлати Фаластин|худгардони Фаластин дар]] умури Байтулмуқаддас Фадӣ ал-Ҳадамӣ ҳамлаи Исроил ба масҷиди Ал-Ақсоро шадидан маҳкум кард. Вай ин амалҳоро бар дӯши Исроил донист ва аз ҷомеаи ҷаҳонӣ даъват кард, ки фавран дахолат кунад, то амалҳои Исроил алайҳи муқаддасоти мусулмононро қатъ кунад <ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-704375|title=Arab rioters stone buses en route to Western Wall|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|lang=en-US|accessdate=2022-04-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://urdu.alarabiya.net/middle-east/2022/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%88%D8%AC-%DA%A9%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%B5%DB%8C-%D9%BE%D8%B1-%D8%AF%DA%BE%D8%A7%D9%88%D8%A7-%D8%8C-%D8%A2%D9%86%D8%B3%D9%88-%DA%AF%DB%8C%D8%B3-%DA%A9%DB%92-%DA%AF%D9%88%D9%84%D9%88%DA%BA-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84|title=اسرائیلی فوج کا مسجد اقصی پر دھاوا، نمازیوں پر سٹن گرینیڈز اور آنسو گیس کا استعمال|website=العربیہ اردو|date=2022-04-15|lang=ur|accessdate=2022-04-17}}</ref> === Ташкилотхои байналхалкй === Ҳамоҳангсози вижаи [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]] дар умури сулҳи Ховари Миёна, Тор Веннесленд аз ҳодисаҳои рухдода дар шаҳри [[Уршалим|Байтулмуқаддас]] ва Масҷиди Ал-Ақсо изҳори нигаронии амиқ кард. Вай гуфт: "Ман аз бад шудани вазъи шаҳри Уршалим дар ин рӯзҳои муқаддас сахт нигаронам." Намояндаи Созмони Милали Муттаҳид талаб кард, ки иғвогариҳо дар Ал-Ҳарам-аш-Шариф <ref>{{Cite web|url=https://www.dostor.org/4059141|title=الأمم المتحدة تطالب بوقف استفزازات الاحتلال فى الأقصى|website=جريدة الدستور|date=2022-04-15|lang=ar-eg|accessdate=2022-04-17}}</ref> фавран хотима дода шавад. b94ymc1hmnv9b88jteo1szpg83spi65 0 299222 1476020 1456098 2026-06-09T18:10:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476020 wikitext text/x-wiki [[Акс:Population_map_of_Finland.svg|мини|439x439пкс| Зичии аҳолӣ дар Финляндия аз рӯи мунисипалитетҳо]] [[Акс:Finland_Animated_Population_Pyramid.gif|мини|300x300пкс| Пирамидаҳои синну солӣ-ҷинсии аҳолии Финляндия дар солҳои 1972-2020. Аҳолии асли финӣ бо ранг, мардуми хориҷӣ бо ранги хокистарӣ тасвир шудааст.]] [[Акс:Finland_Population_Pyramid.svg|мини|300x300пкс| Пирамидаи синну сол ва ҷинсии аҳолии Финляндия барои соли 2020]] [[Акс:Finland_Foreign_Background_Population_Pyramid.svg|мини|300x300пкс| Пирамидаи синну сол ва ҷинсии аҳолии Финландия аз хориҷӣ дар соли 2020]] Ахолии '''[[Финланд]]''' то 1 феврали соли 2022 {{Шумора|5550066|человек}} буд{{Шумора|5550066|человек}} <ref>[https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/table/tableViewLayout1/ Preliminary population structure by Month, Area, Sex, Age and Information. PxWeb]{{Пайванди мурда|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Финланд яке аз кишварҳои камаҳолӣ дар Аврупо аст; [[Зичии аҳолӣ]] нисбатан паст буда, дар як километри мураббаъ тақрибан 18 нафар аст. Аҳолӣ аз ҷиҳати ҷуғрофӣ хеле нобаробар тақсим шудааст - аксарияти финҳо дар наздикии соҳил, дар қисматҳои ҷанубӣ ва ҷанубу ғарбии кишвар зиндагӣ мекунанд. Дар [[Ҳелсинкӣ]] зиёда аз як миллион нафар одамонзиндагӣ мекунанд. Дар Лапландия ба ҳисоби миёна дар як километри мураббаъ ҳамагӣ ду нафар рост меояд. Финляндия - то соли 2021, дар муқоиса бо дигар кишварҳои Скандинавия, кишвари нисбатан якхела аз ҷиҳати дин ва забони модарӣ буд: 86,5 % (4.800.243 нафар) аҳолии [[Забони финӣ|Финландия]] бо забони финлӣ ҳарф мезанад, 5,2 % (287,933 нафар) аҳолӣ ба [[Забони шведӣ|шведӣ]] гап мезанад, 0,04 % (2023 нафар) аҳолӣ ба забони сомӣ гап мезанад ва 8,3% бо забонҳои дигар ҳарф мезанад (458042 нафар),<ref name="автоссылка4"/> 66,6 % аҳолӣ ба калисои евангелӣ-лютеранӣ, православї – 1,1 фоиз, пайравони дини дигар – 1,8 фоиз тааллуқ доранд. Ғайридиниҳо — 30,6 %.<ref name="автоссылка4" /><ref name="автоссылка1"/>. Бузургтарин ақаллиятҳои забонӣ шведҳои финӣ мебошанд, ки асосан дар Уусимаа, [[Аланд|ҷазираҳои Аланд]] ва соҳили Остроботния зиндагӣ мекунанд. Дар охири соли 2021, дар Финландия 442,290 нафар шаҳрвандони хориҷӣ зиндагӣ мекарданд, ки 7,97% шумораи умумии аҳолии кишварро ташкил медиҳад.<ref name="pxnet2.stat.fi">{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rp.px/ |title=Väestö 31.12. muuttujina Maakunta, Syntymävaltio, Ikä, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2022-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505194137/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rp.px/ }}</ref> Аҳолии Финляндия маълумоти олӣ дорад. То охири соли 2020, 3 миллиону 469 ҳазор нафар ё 74 фоизи аҳолии Финландия аз 15 сола боло таҳсилоти олиро хатм кардаанд.<ref name="автоссылка5">[https://www.stat.fi/til/vkour/2020/vkour_2020_2021-11-03_tie_001_fi.html Tilastokeskus - Väestön koulutusrakenne 2020]</ref> {| class="wikitable" ! ! Миқдор ! Маълумот дар бораи шиносоӣ |- | Шумораи умумии аҳолӣ | {{Шумора|5539146|нафар}} | 31 декабри соли 2020 |- | Аҳолӣ (мардон) | 2730862 | июни соли 2020 |- | Аҳолӣ (занҳо) | 2797993 | июни соли 2020 |- | дараҷаи умумии таваллуд | 1.37 | 2020 |- | [[Шаҳрнишинӣ|Дараҷаи шаҳрнишинӣ]] | 85,7% <ref name="автоссылка1"/> | 2022 |} == Омори демографӣ аз соли 1900 == {| class="wikitable" ! width="80pt" |Сол ! width="80pt" |Шумораи миёнаи аҳолӣ ! width="80pt" |Зодагон ! width="80pt" |Фавтидагон ! width="80pt" |Афзоиши табиӣ ! width="80pt" |Зодагон (сари 1000 нафар) ! width="80pt" |Фавтидагон (сари 1000 нафар) ! width="80pt" |Афзоиши табиӣ (сари 1000 нафар) ! width="80pt" |Коэффитсиенти умумии таваллуд |- |1900 |2,646,000 |86,339 |57,915 |28,424 |32.6 |21.9 |10.7 | style="color: blue" |4.83 |- |1901 |2,667,000 |88,637 |56,225 |32,412 |33.2 |21.1 |12.2 | style="color: blue" |4.92 |- |1902 |2,686,000 |87,082 |50,999 |36,083 |32.4 |19.0 |13.4 | style="color: blue" |4.79 |- |1903 |2,706,000 |85,120 |49,992 |35,128 |31.5 |18.5 |13.0 | style="color: blue" |4.62 |- |1904 |2,735,000 |90,253 |50,227 |40,026 |33.0 |18.4 |14.7 | style="color: blue" |4.85 |- |1905 |2,762,000 |87,841 |52,773 |35,068 |31.8 |19.1 |12.7 | style="color: blue" |4.67 |- |1906 |2,788,000 |91,401 |50,857 |40,544 |32.8 |18.2 |14.5 | style="color: blue" |4.81 |- |1907 |2,821,000 |92,457 |53,028 |39,429 |32.8 |18.8 |14.0 | style="color: blue" |4.76 |- |1908 |2,861,000 |92,146 |55,305 |36,841 |32.2 |19.3 |12.9 | style="color: blue" |4.65 |- |1909 |2,899,000 |95,005 |50,577 |44,428 |32.8 |17.4 |15.3 | style="color: blue" |4.72 |- |1910 |2,929,000 |92,984 |51,007 |41,977 |31.7 |17.4 |14.3 | style="color: blue" |4.60 |- |1911 |2,962,000 |91,238 |51,648 |39,590 |30.8 |17.4 |13.4 | style="color: blue" |4.46 |- |1912 |2,998,000 |92,275 |51,645 |40,630 |30.8 |17.2 |13.5 | style="color: blue" |4.45 |- |1913 |3,026,000 |87,250 |51,876 |35,374 |28.8 |17.1 |11.7 | style="color: blue" |4.15 |- |1914 |3,053,000 |87,577 |50,690 |36,887 |28.7 |16.6 |12.1 | style="color: blue" |4.13 |- |1915 |3,083,000 |83,306 |52,205 |31,101 |27.0 |16.9 |10.1 | style="color: blue" |3.89 |- |1916 |3,105,000 |79,653 |54,577 |25,076 |25.7 |17.6 |8.1 | style="color: blue" |3.69 |- |1917 |3,124,000 |81,046 |58,863 |22,183 |25.9 |18.8 |7.1 | style="color: blue" |3.71 |- |1918 |3,125,000 |79,494 |95,102 | style="color: red" | -15,608 |25.4 |30.4 | style="color: red" | -5.0 | style="color: blue" |3.60 |- |1919 |3,117,000 |63,896 |62,932 |964 |20.5 |20.2 |0.3 | style="color: blue" |2.87 |- |1920 |3,133,000 |84,714 |53,304 |31,410 |27.0 |17.0 |10.0 | style="color: blue" |3.76 |- |1921 |3,170,000 |82,165 |47,361 |34,804 |25.9 |14.9 |11.0 | style="color: blue" |3.58 |- |1922 |3,211,000 |80,140 |49,180 |30,960 |25.0 |15.3 |9.6 | style="color: blue" |3.43 |- |1923 |3,243,000 |81,961 |47,556 |34,405 |25.3 |14.7 |10.6 | style="color: blue" |3.44 |- |1924 |3,272,000 |78,057 |53,442 |24,615 |23.9 |16.3 |7.5 | style="color: blue" |3.22 |- |1925 |3,304,000 |78,260 |47,493 |30,767 |23.7 |14.4 |9.3 | style="color: blue" |3.17 |- |1926 |3,339,000 |76,875 |47,526 |29,349 |23.0 |14.2 |8.8 | style="color: blue" |3.02 |- |1927 |3,368,000 |75,611 |51,727 |23,884 |22.5 |15.4 |7.1 | style="color: blue" |2.92 |- |1928 |3,396,000 |77,523 |48,713 |28,810 |22.8 |14.3 |8.5 | style="color: blue" |2.92 |- |1929 |3,424,000 |76,011 |54,489 |21,522 |22.2 |15.9 |6.3 | style="color: blue" |2.83 |- |1930 |3,449,000 |75,236 |48,240 |26,996 |21.8 |14.0 |7.8 | style="color: blue" |2.75 |- |1931 |3,476,000 |71,866 |48,968 |22,898 |20.7 |14.1 |6.6 | style="color: blue" |2.59 |- |1932 |3,503,000 |69,352 |46,700 |22,652 |19.8 |13.3 |6.5 | style="color: blue" |2.46 |- |1933 |3,526,000 |65,047 |47,960 |17,087 |18.4 |13.6 |4.8 | style="color: blue" |2.27 |- |1934 |3,549,000 |67,713 |46,318 |21,395 |19.1 |13.1 |6.0 | style="color: blue" |2.33 |- |1935 |3,576,000 |69,942 |45,370 |24,572 |19.6 |12.7 |6.9 | style="color: blue" |2.37 |- |1936 |3,601,000 |68,895 |49,124 |19,771 |19.1 |13.6 |5.5 | style="color: blue" |2.31 |- |1937 |3,626,000 |72,319 |46,466 |25,853 |19.9 |12.8 |7.1 | style="color: blue" |2.52 |- |1938 |3,656,000 |76,695 |46,930 |29,765 |21.0 |12.8 |8.1 | style="color: blue" |2.52 |- |1939 |3,686,000 |78,164 |52,614 |25,550 |21.2 |14.3 |6.9 | style="color: blue" |2.56 |- |1940 |3,698,000 |65,849 |71,846 | style="color: red" | -5,997 |17.8 |19.4 | style="color: red" | -1.6 | style="color: blue" |2.15 |- |1941 |3,702,000 |89,565 |73,334 |16,231 |24.2 |19.8 |4.4 | style="color: blue" |2.90 |- |1942 |3,708,000 |61,672 |56,141 |5,531 |16.6 |15.1 |1.5 |2.00 |- |1943 |3,721,000 |76,112 |49,634 |26,478 |20.5 |13.3 |7.1 | style="color: blue" |2.46 |- |1944 |3,735,000 |79,446 |70,570 |8,876 |21.3 |18.9 |2.4 | style="color: blue" |2.56 |- |1945 |3,758,000 |95,758 |49,046 |46,712 |25.5 |13.1 |12.4 | style="color: blue" |3.07 |- |1946 |3,806,000 |106,075 |44,748 |61,327 |27.9 |11.8 |16.1 | style="color: blue" |3.41 |- |1947 |3,859,000 |108,168 |46,053 |62,115 |28.0 |11.9 |16.1 | style="color: blue" |3.47 |- |1948 |3,912,000 |107,759 |43,668 |64,091 |27.5 |11.2 |16.4 | style="color: blue" |3.47 |- |1949 |3,963,000 |103,515 |44,501 |59,014 |26.1 |11.2 |14.9 | style="color: blue" |3.33 |- |1950 |4,009,000 |98,065 |40,681 |57,384 |24.5 |10.1 |14.3 | style="color: blue" |3.16 |- |1951 |4,047,000 |93,063 |40,386 |52,677 |23.0 |10.0 |13.0 | style="color: blue" |3.01 |- |1952 |4,090,000 |94,314 |39,024 |55,290 |23.1 |9.5 |13.5 | style="color: blue" |3.06 |- |1953 |4,139,000 |90,866 |39,925 |50,941 |22.0 |9.6 |12.3 | style="color: blue" |2.96 |- |1954 |4,187,000 |89,845 |37,988 |51,857 |21.5 |9.1 |12.4 | style="color: blue" |2.93 |- |1955 |4,235,000 |89,740 |39,573 |50,167 |21.2 |9.3 |11.8 | style="color: blue" |2.93 |- |1956 |4,282,000 |88,896 |38,713 |50,183 |20.8 |9.0 |11.7 | style="color: blue" |2.91 |- |1957 |4,324,000 |86,985 |40,741 |46,244 |20.1 |9.4 |10.7 | style="color: blue" |2.86 |- |1958 |4,360,000 |81,148 |38,833 |42,315 |18.6 |8.9 |9.7 | style="color: blue" |2.68 |- |1959 |4,395,000 |83,253 |38,827 |44,426 |18.9 |8.8 |10.1 | style="color: blue" |2.75 |- |1960 |4,430,000 |82,129 |39,797 |42,332 |18.5 |9.0 |9.6 | style="color: blue" |2.71 |- |1961 |4,461,000 |81,996 |40,616 |41,380 |18.4 |9.1 |9.3 | style="color: blue" |2.65 |- |1962 |4,491,000 |81,454 |42,889 |38,565 |18.1 |9.5 |8.6 | style="color: blue" |2.66 |- |1963 |4,523,000 |82,251 |42,010 |40,241 |18.2 |9.3 |8.9 | style="color: blue" |2.66 |- |1964 |4,549,000 |80,428 |42,512 |37,916 |17.7 |9.3 |8.3 | style="color: blue" |2.58 |- |1965 |4,564,000 |77,885 |44,473 |33,412 |17.1 |9.7 |7.3 | style="color: blue" |2.46 |- |1966 |4,581,000 |77,697 |43,548 |34,149 |17.0 |9.5 |7.5 | style="color: blue" |2.41 |- |1967 |4,606,000 |77,289 |43,790 |33,499 |16.8 |9.5 |7.3 | style="color: blue" |2.32 |- |1968 |4,626,000 |73,654 |45,013 |28,641 |15.9 |9.7 |6.2 | style="color: blue" |2.15 |- |1969 |4,624,000 |67,450 |45,966 |21,484 |14.6 |9.9 |4.6 |1.94 |- |1970 |4,606,000 |64,559 |44,119 |20,440 |14.0 |9.6 |4.4 |1.83 |- |1971 |4,612,000 |61,067 |45,876 |15,191 |13.2 |9.9 |3.3 |1.70 |- |1972 |4,640,000 |58,864 |43,958 |14,906 |12.7 |9.5 |3.2 |1.59 |- |1973 |4,666,000 |56,787 |43,410 |13,377 |12.2 |9.3 |2.9 |1.50 |- |1974 |4,691,000 |62,472 |44,676 |17,796 |13.3 |9.5 |3.8 |1.62 |- |1975 |4,711,000 |65,719 |43,828 |21,891 |14.0 |9.3 |4.6 |1.69 |- |1976 |4,726,000 |66,846 |44,786 |22,060 |14.1 |9.5 |4.7 |1.72 |- |1977 |4,739,000 |65,659 |44,065 |21,594 |13.9 |9.3 |4.6 |1.69 |- |1978 |4,753,000 |63,983 |43,692 |20,291 |13.5 |9.2 |4.3 |1.65 |- |1979 |4,765,000 |63,428 |43,738 |19,690 |13.3 |9.2 |4.1 |1.64 |- |1980 |4,780,000 |63,064 |44,398 |18,666 |13.2 |9.3 |3.9 |1.63 |- |1981 |4,800,000 |63,469 |44,404 |19,065 |13.2 |9.3 |4.0 |1.65 |- |1982 |4,827,000 |66,106 |43,408 |22,698 |13.7 |9.0 |4.7 |1.72 |- |1983 |4,856,000 |66,892 |45,388 |21,504 |13.8 |9.3 |4.4 |1.74 |- |1984 |4,882,000 |65,076 |45,098 |19,978 |13.3 |9.2 |4.1 |1.70 |- |1985 |4,902,000 |62,796 |48,198 |14,598 |12.8 |9.8 |3.0 |1.64 |- |1986 |4,918,000 |60,632 |47,135 |13,497 |12.3 |9.6 |2.7 |1.60 |- |1987 |4,932,000 |59,827 |47,949 |11,878 |12.1 |9.7 |2.4 |1.59 |- |1988 |4,946,000 |63,316 |49,063 |14,253 |12.8 |9.9 |2.9 |1.70 |- |1989 |4,964,000 |63,348 |49,110 |14,238 |12.8 |9.9 |2.9 |1.71 |- |1990 |4,986,000 |65,549 |50,028 |15,521 |13.1 |10.0 |3.1 |1.78 |- |1991 |5,014,000 |65,395 |49,294 |16,101 |13.1 |9.8 |3.3 |1.79 |- |1992 |5,042,000 |66,731 |49,844 |16,887 |13.3 |9.8 |3.4 |1.85 |- |1993 |5,066,000 |64,826 |50,988 |13,838 |12.8 |10.1 |2.7 |1.81 |- |1994 |5,088,000 |65,231 |48,000 |17,231 |12.8 |9.4 |3.4 |1.85 |- |1995 |5,108,000 |63,067 |49,280 |13,787 |12.3 |9.6 |2.7 |1.81 |- |1996 |5,125,000 |60,723 |49,167 |11,556 |11.8 |9.6 |2.3 |1.76 |- |1997 |5,140,000 |59,329 |49,108 |10,221 |11.5 |9.6 |2.0 |1.75 |- |1998 |5,153,000 |57,108 |49,262 |7,846 |11.1 |9.6 |1.5 |1.70 |- |1999 |5,165,000 |57,574 |49,345 |8,229 |11.1 |9.6 |1.6 |1.73 |- |2000 |5,176,000 |56,742 |49,339 |7,403 |11.0 |9.5 |1.4 |1.73 |- |2001 |5,188,000 |56,189 |48,550 |7,639 |10.8 |9.4 |1.5 |1.73 |- |2002 |5,201,000 |55,555 |49,418 |6,137 |10.7 |9.5 |1.2 |1.72 |- |2003 |5,213,000 |56,630 |48,996 |7,634 |10.9 |9.4 |1.5 |1.76 |- |2004 |5,228,000 |57,758 |47,600 |10,158 |11.0 |9.1 |1.9 |1.80 |- |2005 |5,246,000 |57,745 |47,928 |9,817 |11.0 |9.1 |1.9 |1.80 |- |2006 |5,266,000 |58,840 |48,065 |10,775 |11.2 |9.1 |2.0 |1.84 |- |2007 |5,289,000 |58,729 |49,077 |9,652 |11.1 |9.3 |1.8 |1.83 |- |2008 |5,313,000 |59,530 |49,094 |10,436 |11.2 |9.2 |2.0 |1.85 |- |2009 |5,339,000 |60,430 |49,883 |10,547 |11.3 |9.3 |2.0 |1.86 |- |2010 |5,375,000 |60,980 |50,887 |10,193 |11.4 |9.5 |1.9 |1.87 |- |2011 |5,403,000 |59,961 |50,585 |9,376 |11.1 |9.4 |1.7 |1.83 |- |2012 |5,426,000 |59,493 |51,707 |7,786 |10.9 |9.5 |1.4 |1.80 |- |2013 |5,450,000 |58,134 |51,472 |6,662 |10.7 |9.4 |1.3 |1.75 |- |2014 |5,472,000 |57,232 |52,186 |5,046 |10.5 |9.5 |1.0 |1.71 |- |2015 |5,486,000 |55,472 |52,492 |2,980 |10.1 |9.5 |0.6 |1.65 |- |2016 |5,503,000 |52,814 |53,923 | style="color: red" | -1,109 |9.6 |9.7 | style="color: red" | -0.1 |1.57 |- |2017 |5,509,000 |50,321 |53,722 | style="color: red" | -3,401 |9.1 |9.7 | style="color: red" | -0.6 |1.49 |- |2018 |5,521,000 |47,577 |54,527 | style="color: red" | -6,950 |8.6 |9.8 | style="color: red" | -1.2 |1.41 |- |2019 |5,525,292 |45,613 |53,949 | style="color: red" | -8,336 |8.3 |9.7 | style="color: red" | -1.4 | style="color: red" |1.35 |- |2020 |5,536,146 |46,463 |55,488 | style="color: red" | -9,025 |8.4 |10.0 | style="color: red" | -1.6 |1.37 |- |2021 |5,549,599 |49,583 |57,659 | style="color: red" | -8,076 |8.9 |10.4 | style="color: red" | -1.5 |1.46 |} == Сохтори аҳолӣ == [[Акс:Finland_Population_Pyramid.svg|мини|300x300пкс| Пирамидаи синну сол ва ҷинсии аҳолии Финляндия барои соли 2020]] То охири соли 2021, шумораи умумии аҳолии Финляндия {{Шумора|5548241|нафар}} буд ( {{Шумора|2743101|мардон}} ва {{Шумора|2805140|занҳо}}).<ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11re.px/ |title=Väestö 31.12. muuttujina Alue, Ikä, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2020-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016211206/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11re.px/ }}</ref> Аҳолӣ дар соли 2021 14,448 нафар зиёд шуд <ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rb.px/ |title=Väestö 31.12. muuttujina Vuosi, Sukupuoli ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2021-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211204103846/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rb.px/ }}</ref>. 46,463 навзод <ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__synt/statfin_synt_pxt_12dj.px/ |title=Elävänä syntyneet muuttujina Vuosi, Sukupuoli ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2022-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505194114/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__synt/statfin_synt_pxt_12dj.px/ }}</ref>, 55,488 фавт <ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__kuol/statfin_kuol_pxt_12ag.px/ |title=Kuolleet muuttujina Vuosi, Sukupuoli, Ikä ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2022-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520105817/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__kuol/statfin_kuol_pxt_12ag.px/ }}</ref>, 32,898 муҳоҷири нав ва 15,084 муҳоҷир <ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__muutl/statfin_muutl_pxt_119z.px/ |title=Muuttoliike muuttujina Vuosi, Sukupuoli, Tapahtumakuukausi ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2022-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505194121/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__muutl/statfin_muutl_pxt_119z.px/ }}</ref> буданд. 7816 нафар шаҳрвандии Финландияро гирифтанд <ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__kans/statfin_kans_pxt_11l3.px/ |title=Suomen kansalaisuuden saaneet muuttujina Edellinen kansalaisuus, Sukupuoli, Ikä, Vuosi ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2022-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505194231/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__kans/statfin_kans_pxt_11l3.px/ }}</ref>. == Ҷойҳои истиқоматӣ ва шаклҳои манзил == Финландия яке аз кишварҳои камаҳолӣ дар Аврупо аст; [[Зичии аҳолӣ]] нисбатан паст аст, то соли 2021 18,3 нафар ба як километри мураббаъ <ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ |title=Tunnuslukuja väestöstä muuttujina Alue, Tiedot ja Vuosi. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2021-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210925075510/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ }}</ref>. Аҳолӣ аз ҷиҳати ҷуғрофӣ хеле нобаробар тақсим шудааст - аксарияти финҳо дар наздикии соҳил, дар қисматҳои ҷанубӣ ва ҷанубу ғарбии кишвар зиндагӣ мекунанд. Зичии баландтарини аҳолӣ дар Финландия дар Уусимаа аст: 185,7 нафар/км², пасттарин дар музофоти Лапландия, ҳамагӣ 1,9 нафар/км². 49 % финҳо дар хонаҳои шахсӣ зиндагӣ мекунанд . То соли 2022 85,7 % аҳолии Финляндия дар шаҳрхо зиндагй мекард.<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/ |title=file-icon |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2022-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224052716/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/ }}</ref> === Агломератсияҳо === Дар охири соли 2020, 86,6% аҳолӣ дар агломератсияҳо зиндагӣ мекарданд <ref>{{Cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11s6.px/ |title=Taajama-aste muuttujina Vuosi, Alue ja Tiedot. PxWeb |accessdate=2022-06-06 |archivedate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429092358/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11s6.px/ }}</ref>. Дар маҷмӯъ 732 агломератсия мавҷуд буд, ки масоҳати умумии заминашон 6868,15 километри мураббаъро ташкил медиҳад. Ҳамин тариқ, беш аз панҷ нафар аз шаш финҳо дар минтақае зиндагӣ мекарданд, ки ҳамагӣ 2,3%-и масоҳати кишварро ташкил медиҳад <ref name="автоссылка2"/>. === Бузургтарин шаҳрҳо === Финландия 9 шаҳр дорад, ки беш аз 100 000 нафар аҳолӣ доранд. Аз панҷ шаҳре, ки беш аз 200 000 нафар аҳолӣ доранд, се шаҳр – Ҳелсинкӣ, Эспоо ва Вантаа – минтақаи метрополияи Ҳелсинкиро ташкил медиҳанд, ки тақрибан 1,2 миллион аҳолӣ дорад . {| class="wikitable" |+'''10 шаҳри калонтарин дар Финландия дар соли 2021''' !Шаҳр ! Ахолии 1 июль |- | [[Ҳелсинкӣ]] | 656 571 нафар |- | Эспу | 295 425 нафар |- | [[Тампере]] | 242 457 нафар |- | Вантаа | 238 726 нафар |- | Оулу | 208 034 нафар |- | Турку | 194 108 нафар |- | Юваскула | 143245 нафар |- | Лахти | 120 289 нафар |- | Куопио | 120 518 нафар |- | Порӣ | 83681 нафар |} == Гурӯҳҳои забонҳо == === Ҳолати забонҳо === [[Акс:Languages_of_Finnish_municipalities_(2016).svg|рост|мини|278x278пкс| Мунисипалитетҳои равшани якзабона бо финзабон, мунисипалитетҳои дузабони соҳилӣ бо ранги туркуазӣ (финӣ ҳамчун забони аксарият) ва кабуд (шведӣ ҳамчун забони аксарият) ва якзабони шведӣ бо Аланд бо кабуди торик. Муницёсипалитетҳое, ки дар онҳо забонҳои сомӣ мақоми расмӣ доранд, бо ранги сурх қайд карда шудаанд.]] Забонҳои миллии [[Забони финӣ|Финландия финландӣ]] ва [[Забони шведӣ|шведӣ]] мебошанд. Сомиён ҳақ доранд дар судҳо ва дар муносибат бо мақомоти вилояти Сомӣ ва баъзе мақомоти давлатӣ аз забони сомӣ истифода баранд <ref>{{Cite web|url=https://www.suomi.fi/suomifi/suomi/palvelut_aiheittain/laki_ja_oikeusturva/kansalaisuus_kielet_ja_vahemmistot/perus-_ja_ihmisoikeudet/index.html|title=Perus- ja ihmisoikeudet|author=|website=suomi.fi|date=|accessdate=2015-10-05}}</ref>. Тибқи Қонуни забони финӣ, мунисипалитетҳо метавонанд якзабона ё дузабона бошанд - таъриф аз шумораи сухангӯён дар мунисипалитет вобаста аст. Аксарияти мунисипалитетҳо финзабонанд. То соли 2014 дар сарзамини Финландия се мунисипалитети якзабони шведзабон вуҷуд дошт, аммо бинобар тағир додани низоми пардохти давлатӣ ин мунисипалитетҳо низ дузабона шуданд <ref>{{Cite web|url=https://yle.fi/uutiset/ruotsinkieliset_kunnat_haviavat__luotokin_jatkossa_kaksikielinen/7533964|title=Ruotsinkieliset kunnat häviävät – Luotokin jatkossa kaksikielinen?|author=|website=Yle|date=2014|accessdate=2015-10-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yle.fi/uutiset/narpiosta_voi_tulla_sittenkin_kaksikielinen/7970234?ref=leiki-uu|title=Närpiöstä voi tulla sittenkin kaksikielinen|author=|website=Yle|date=2015-05-04|accessdate=2015-10-05}}</ref>. Тибқи Санади худидоракунии Аланд, ҳама мунисипалитетҳо дар Аланд шведзабонанд,<ref>{{Cite web|url=https://www.finlex.fi/fi/laki/ajantasa/1991/19911144|title=Ahvenanmaan itsehallintolaki, 36 §|author=|website=Finlex|date=|accessdate=2015-10-09|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924034448/http://www.finlex.fi/fi/laki/ajantasa/1991/19911144}}</ref> гарчанде ки камтар аз панҷ дарсади забони модарӣ дар Аланд бо финландӣ ҳарф мезананд (2019) . === Шумораи забонҳои модарӣ === Аҳолии Финляндия аз рӯи забони модарӣ дар соли 2021:<ref name="автоссылка4"/> {| class="wikitable sortable" !Забонҳо ! Ҳиссаи аҳолӣ ! Аҳолӣ |- | Ҳама | 100 % | 5 548 241 нафар |- | миллӣ | 91.7 % | 5 090 199 нафар |- | [[Забони финӣ|финӣ]] | 86,5 % | 4 800 243 нафар |- | шведӣ | 5,2% | 287 933 нафар |- | сомӣ | 0,04% | 2023 нафар |- | хориҷӣ | 8,3% | 458 042 нафар |- | [[Забони русӣ|русӣ]] | 1,6% | 87552 нафар |- | [[Забони эстонӣ|эстонӣ]] | 0,9% | 50232 нафар |- | [[Забони арабӣ|арабӣ]] | 0,7% | 36 466 нафар |- | [[Забони инглисӣ|англисӣ]] | 0,5 % | 25 638 нафар |- | [[Забони сомалӣ|сомалӣ]] | 0.4 % | 23656 нафар |- | [[Забони форсӣ|форсӣ]] | 0,3% | 16432 нафар |- | [[Забони курдӣ|курдӣ]] | 0,3% | 15850 нафар |- | [[Забони чинӣ|чинӣ]] | 0,3% | 14780 нафар |- | [[Забони албанӣ|албанӣ]] | 0,2% | 13830 нафар |- | [[Забони вйетнамӣ|ветнамӣ]] | 0,2% | 12310 нафар |} === Хориҷиён === Дар соли 2021, дар Финландия 296,464 нафар зиндагӣ мекарданд, ки шаҳрвандии як кишвари ғайр аз Финландияро доштанд. 51 805 нафар шаҳрвандони Эстония ва 30 049 нафар шаҳрвандони Русия, 15 075 нафар аз Ироқ, 11 405 нафар аз Чин, 8 245 нафар аз Ҳиндустон, 7 925 нафар аз Таиланд, 7 921 нафар аз Шветсия, 7 686 нафар аз Афғонистон, 7 686 нафар аз Афғонистон, 7727 аз Сурия, 7202 нафар аз Украина, 134711 нафар аз дигар давлатҳои дунё <ref name="автоссылка4">{{Cite web|url=https://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html|title=Population {{!}} Statistics Finland<!-- Заголовок добавлен ботом -->|deadlink=yes|accessdate=2021-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201223155742/http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html|archivedate=2020-12-23}}</ref>. Дар соли 2020 маъмултарин миллатҳое, ки шаҳрвандии Финландияро гирифтанд, русҳо (1546 нафар), Ироқиҳо (602 нафар), сомалиҳо (541 нафар), эстонҳо (516 нафар), тайландҳо (304 нафар), афғонҳо (264 нафар), украинҳо (220 нафар), суриягиҳо (205 нафар), шведҳо (196 нафар), ҳиндуҳо (181 нафар), миллатҳои дигар (3241 нафар) буданд <ref name="автоссылка4" />. == Динҳо == Дар соли 2021 66,6% аҳолии Финляндия ба калисои евангелӣ-лютеранӣ, 1,1% православҳо, 1,8% пайравони дини дигар буданд. Ғайридинӣ — 30,6 %.<ref name="автоссылка4"/><ref name="автоссылка1"/> Шумораи лютеранҳо бо суръати зиёд кам шуда истодааст: дар соли 1900 лютеранҳо 98%, соли 1950-95% ва дар соли 2000-85% буданд. Ҳиссаи насрониҳои православӣ аз солҳои 1990-ум тағйир наёфтааст <ref name="STAT">{{Cite web|url=http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto.html|title=Väestö|pages=Päivittyvä sivu|publisher=Tilastokeskus|lang=fi|accessdate=2015-10-04|archivedate=2018-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181127030213/http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto.html}}</ref>. Шаш дарсади финҳо, ки ба калисо тааллуқ доранд, ҳадди аққал як маротиба дар як моҳ ба калисо мераванд. Дар асри 21 иштироки калисо кам шуд <ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.fi/uutiset/kotimaa/artikkeli/hs--kirkossa-kay-miljoona-ihmista-vahemman-kuin-vuonna-2000/1895300|title=HS: Kirkossa käy miljoona ihmistä vähemmän kuin vuonna 2000|author=|website=mtv3|date=2012|accessdate=2015-10-05|archivedate=2015-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007150011/http://www.mtv.fi/uutiset/kotimaa/artikkeli/hs--kirkossa-kay-miljoona-ihmista-vahemman-kuin-vuonna-2000/1895300}}</ref>. == Маориф == Аҳолии Финляндия маълумоти олй дорад. То охири соли 2020, 3 469 000 нафар ё 74% аҳолии Финландия аз 15 сола боло маълумоти олӣ доранд.<ref name="автоссылка5"/>. [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] lxpmbok70udoo1ktdml1ogc88yali2l 0 322404 1476153 1423305 2026-06-10T08:06:17Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476153 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Нуртай Абикаев''' (қазоқӣ: Нуртай Һбіқайңылы Һбіқаев; тав. 15 майи соли 1947) — сиёсатмадори қазоқ, ки аз августи соли 2010 то декабри соли 2015 ва аз сентябри соли 1998 то августи соли 1999 раиси Кумитаи амнияти миллии ҶҚ буд.<ref>{{Cite web|url = http://www.inform.kz/eng/article/2296830|title = Nurtai Abykayev appointed Chairman of National Security Committee|date = 23 August 2010|accessdate = 2025-02-03|archivedate = 2016-03-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303171100/http://www.inform.kz/eng/article/2296830}}</ref><ref>{{Cite web|last=tengrinews.kz|date=2018-06-13|title=Нуртай Абыкаев получил новую должность|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurtay-abyikaev-poluchil-novuyu-doljnost-346498/|access-date=2021-08-25|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|last=INFORM.KZ|date=2020-04-24|title=Нуртай Абыкаев: Институт президентства в Казахстане позволил построить новое государство|url=https://www.inform.kz/ru/article/3642163|access-date=2021-08-25|website=www.inform.kz|language=ru}}{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пештар ӯ сафири Қазоқистон дар Русия ва пеш аз он аз соли 2004 то 2007 раиси [[Сенати Парлумони Қазоқистон]] буд.<ref>{{Cite web|url=https://en.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Kairat-Mami-to-be-the-new-Senate-Speaker--942/|title=Kairat Mami to be the new Senate Speaker|date=15 April 2011}}</ref> Абикаев дӯсти дерина ва ёвари президент [[Нурсултон Назарбоев]] аст ва ҳамчун роҳбари яке аз "кланҳои" сиёсии Қазоқистон ба назар мерасад. <ref>[http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/03/8aaf810f-f040-44b5-9a9b-4903eecb384f.html Kazakhstan: Abikaev Is Suddenly The Number-Two Man] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080613045247/http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/03/8aaf810f-f040-44b5-9a9b-4903eecb384f.html |date=2008-06-13 }} Radio Free Europe/Radio Liberty</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121022215527/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901060313-1169871,00.html Casualties of a Clan War] Time Magazine</ref> {{хурд}} {{ПБ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ходимони давлатии Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Вакилони Сенати Парлумони Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] 8mse0qasz75xxp6nddi8w4k21028gub 0 322405 1476155 1422259 2026-06-10T08:37:31Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476155 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Оралбай Абдукаримов''' (қазоқӣ: Оралбай Абдикаримов; тав 18 декабри соли 1944 )<ref>[http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/3/8AAF810F-F040-44B5-9A9B-4903EECB384F.html Kazakhstan: Abikaev Is Suddenly The Number-Two Man] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080618065139/http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/3/8AAF810F-F040-44B5-9A9B-4903EECB384F.html |date=2008-06-18 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref> <ref>[http://www.traveldocs.com/kz/govern.htm Principal Government Officials] Travel Document Systems</ref> - сиёсатмадори қазоқистонӣ, ки аз 10 марти соли 2004 то 15 майи соли 2007 котиби давлатии Қазоқистон буд. Абдукаримов аз 14 октябри соли 1996 то 21 октябри соли 1997 раиси маъмурияти [[Президенти Қазоқистон]] буд, то он даме ки раиси Кумитаи давлатии зиддикоррупсионӣ шуд. Пас аз он ки Президент ӯро 29 ноябри соли 1999 раиси [[Сенати Парлумони Қазоқистон]] таъин кард, вай аз 1 декабри соли 1999 то 10 январи соли 2004 дар ҳукумати Қазоқистон дуввумин вазифаи муҳимро ишғол кард.<ref>[http://www.eurasianet.org/resource/kazakhstan/links/KAZPG.html Kazakh parliamentary guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830181902/http://www.eurasianet.org/resource/kazakhstan/links/KAZPG.html |date=2005-08-30}} EurasiaNet</ref> Абдукаримов инчунин аз соли 1990 то 1992 узви Сенат буд, ва аз 28 августи соли 2007 то 26 августи соли 2013 узви Шӯрои Олии Қазоқистон. {{хурд}} {{ПБ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ходимони давлатии Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Вакилони Сенати Парлумони Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] sntbxi41z57er6bwlwhpzuu9k4p5qdx 0 322545 1476159 1428117 2026-06-10T09:02:12Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476159 wikitext text/x-wiki {{Осорхона|sort=Мевляна|директор=|lat_dir=N|lat_deg=37|lat_min=52|lat_sec=14|lon_dir=E|lon_deg=32|lon_min=30|lon_sec=17|region=TR|CoordScale=}} '''Осорхонаи Мавлоно''' ({{Lang-tr|Mevlana Müzesi}}) — осорхонаи шоири [[тасаввуф]]и форсу-тоҷик [[Ҷалолуддини Балхӣ]] дар шаҳри [[Қуния]]и [[Туркия]]. == Таърих == [[Акс:Turkey.Konya008.jpg|чап|мини|{{Center|Дахмаи Мавлоно}}]] Султон Аловуддин Кайқубоди I, ки Ҷалоладдини Румиро ба Қуния даъват кард, ба Ӯ пешниҳод кардааст, боғи гулобии худро барои дафни падари Румӣ, [[Баҳоуддин Валад]], ки [[12 январ]]и [[соли 1231]] вафот кардааст, пешниҳод кунад. Баъди вафоти худи Мавлоно Румӣ (тарҷума аз [[Забони форсӣ|форсӣ]] — ''Хоҷаи мо''), [[17 декабр|17 декабри]] [[соли 1273]] ӯ дар канори падари худ дафн карда шуд. Вориси Мавлоно Ҳусамиддин Челебӣ дар болои қабри Румӣ [[мақбара]] бунёд кард. Сохтмони мақбара аз рӯи лоиҳаи меъмор Береттин Табризлӣ соли 1274 ба анҷом расид. [[Соли 1274|1274 году]]. Сохтмони мақбараро маликаи гурҷӣ Гурҷу Хотун, зани [[Муъинуддини Парвона]], маблағгузорӣ кард. == Маълумоти иловагӣ == [[Акс:5000_TL_A_reverse.jpg|мини|{{Center|Реверси банкноти 5000 лираи туркӣ}}]] * Майдони умумии осорхона 18 000 м² * Дар як сол ба осорхона тақрибан 1 500 000 сокинони Туркия ва 500 000 сайёҳони хориҷӣ ташриф меоранд. * Нархномаи чипта барои даромадан ба осорхона 3,5 [[Лираи Туркия|лираи туркиро]] ташкил медиҳад. == Нигористон == <gallery class="center"> Акс:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_02.jpg|пайванд=Файл:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_02.jpg|Кладбище женщин ордена Мевлеви Акс:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_03.jpg|пайванд=Файл:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_03.jpg|Фонтан омовений и тюрбе (мавзолеи) Фатимы Хатун и Синан Паши Акс:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_04.jpg|пайванд=Файл:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_04.jpg|Кладбище мужчин ордена Мевлеви Акс:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_05.jpg|пайванд=Файл:Turkey,_Konya_-_Mevlana_Museum_05.jpg|Экспозиция музея Акс:Mausoleo_Mevlana.jpg|пайванд=Файл:Mausoleo_Mevlana.jpg|Музей Мевляны Акс:MevlanaMuseum.jpg|пайванд=Файл:MevlanaMuseum.jpg|Вид на Музей Мевляны, шадырван и зелёный купол. Акс:Turkey.Konya058.jpg|пайванд=Файл:Turkey.Konya058.jpg|Модель изучения дервиша. Акс:Turkey.Konya019.jpg|пайванд=Файл:Turkey.Konya019.jpg|[[:en:Diwan-e Shams-e Tabrizi|''Диван-ы-Кебир'']] из 1366&nbsp;г. </gallery> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20130115175444/http://www.mevlanamuzesi.net/indexen.htm Сайт музея] {{Ref-en}}{{Ref-tr}} * [http://www.kultur.gov.tr/genel/SanalMuzeler/mevlana-tr/index.html 360°-панорамы музея Мевляны] {{Ref-tr}} * [http://www.360tr.com/mevlana/ Виртуальный тур по музею] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220307164217/https://www.360tr.com/mevlana/ |date=2022-03-07 }} {{Ref-en}}{{Ref-tr}} * [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=96745ff221f47465d54995f0dff00c1c&ct=3dbl&hl=ru 3D-модель музея Мевляны]{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=f3eb53d69a963a2ed54995f0dff00c1c&ct=3dbl&hl=ru 3D-модель келий дервишей]{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Гурӯҳ:Ҷалолуддини Балхӣ]] [[Гурӯҳ:Тасаввуф]] 9kbly8ffx7u877febltce1dz4iawzri 0 325077 1476146 1434264 2026-06-10T06:17:49Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476146 wikitext text/x-wiki '''Муҳоҷирати ғайриқонунӣ ''' — [[Муҳоҷирати инсон|муҳоҷират]] бо вайрон кардани қонунгузории муҳоҷирати [[Давлат|давлатӣ]] мебошад. == Истилоҳ == Ба мафҳуми муҳоҷирони ғайриқонунӣ бахшҳои зерин дохил мешаванд * Хориҷиёне, ки бидуни ҳуҷҷатҳои тасдиқкунандаи шахсият ё бо ҳуҷҷатҳои қалбакӣ ба давлат ворид мешаванд ё дар қаламрави он қарор доранд. * Муҳоҷироне, ки сарҳади давлатиро ([[Марзи давлатӣ|сарҳади миллиро]]) ғайриқонунӣ убур кардаанд, инчунин онҳое, ки ҳуқуқи ворид шуданашон сохта аст. * Шаҳрвандони хориҷие, ки дар қаламрави давлат бо раводиди мӯҳлаташон гузашта қарор доранд, инчунин донишҷӯёни хориҷие, ки пас аз ба итмом расидани таҳсил аз он хориҷ нашудаанд ва коргароне, ки шартномаи меҳнатии мӯҳлаташон гузаштааст. * Кӯдаконе, ки аз шаҳрвандони хориҷӣ дар қаламрави давлат таваллуд шудаанд (вобаста ба қонунгузории он). == Омилҳои муҳоҷирати ғайриқонунӣ == Ба мафҳуми муҳоҷирони ғайриқонунӣ категорияҳои зерин дохил мешаванд * ақибмонии иқтисодии кишварҳо - "таъминкунандагони" муҳоҷирони ғайриқонунӣ дар муқоиса бо кишварҳо - "истеъмолкунандагон". * кӯшиши муҳоҷири ғайриқонунӣ барои саркашӣ аз ҷавобгарии ҷиноӣ, ки дар қаламрави кишваре, ки ӯ шаҳрванди он аст, (махсусан ҳангоми истифодаи ҳуҷҷатҳои қалбакии шахсият). [[Акс:Гастарбайтер_-_мусор_в_тележке_продовольственного_супермаркета.jpg|мини|300x300пкс| Муҳоҷирони корӣ аксар вақт барои интиқоли партов аз аробаҳои супермаркет истифода мебаранд]] == Ҳуқуқҳои муҳоҷирони ғайриқонунӣ == Шахсе, ки ба таври ғайриқонунӣ дар кишвар қарор дорад, дар ҳар сурат нисбат ба шаҳрванди ин давлат ҳуқуқҳои камтар дорад. Шумораи бештари муҳоҷирон ба Русия аз [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]] (асосан аз [[Ӯзбекистон|Узбакистон]], [[Тоҷикистон]] ва [[Қирғизистон]] ) ва [[Қафқози Ҷанубӣ|Пасикавказ]] (асосан аз [[Арманистон]] ва [[Озарбойҷон]]) меоянд. Дар нимаи соли 2016 шумораи онҳо тақрибан чор миллион буд. Маъмулан муҳоҷирони ғайриқонунӣ дар хобгоҳҳои арзон ва ё дар анборҳои саноатӣ зиндагӣ мекунанд. Онҳо ҳуқуқ надоранд, агар бо корфармо шартномаи расмӣ надошта бошанд ва ин одамон аз ҷиҳати иҷтимоӣ ҳимоя карда намешаванд. Зимнан зикр мегардад, ки муҳоҷирони ғайриқонунӣ баъзан метавонанд ба ғуломии меҳнатӣ гирифтор шаванд ва бархе аз корфармоён бо таъхирҳои тӯлонӣ пули кори худро пардохт мекунанд ва гоҳе тамоман пардохт намекунанд. == Қонунигардонии ғайриқонунӣ == Дар ИМА ва Аврупо қонунигардонии муҳоҷирони ғайриқонунӣ имконпазир аст, ки аз санаи ворид шудан ба кишвар, давомнокии будубош ва шартномаи меҳнатӣ вобаста аст. Дар Русия қонунигардонии муҳоҷирони ғайриқонунӣ то ҳол амалӣ нашудааст. == Муҳоҷирати меҳнатии бидуни ҳуҷҷат дар Русия == Аксар вақт ибораи “муҳоҷирати ғайриқонунӣ ба Русия” ба ҷои ибораи “муҳоҷирати меҳнатии ғайриқонунӣ ба Русия” истифода мешавад, ки иштибоҳ аст. Русия бо ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ (ба истиснои Туркманистон ва кишварҳои назди Балтика), ки муҳоҷирати меҳнатӣ ба Русия асосан аз онҷост, низоми раводид надорад, бинобар ин наметавонад муҳоҷирати ғайриқонунӣ аз ин ҷумҳуриҳо бошад. Вақте ки муҳоҷирони корӣ аз кишварҳои бидуни раводид ҳуҷҷатҳое доранд, ки мураттаб нестанд (иҷозаи кор ё сабти ном надоштан ё мӯҳлати ин ҳуҷҷатҳо гузаштааст), онҳоро бояд “муҳоҷири кории ғайриқонунӣ” ё “муҳоҷири кории бидуни ҳуҷҷат” номид. Тибқи ҳисобҳои пешакии коршиносон (2002), муҳоҷирон ҳамасола аз Русия аз 2,3 миллиард то 6,54 миллиард доллар мегиранд<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2003/0137/analit05.php|title=''Дмитрий Полетаев''. Нелегальная миграция: результаты социологического исследования в регионах России|deadlink=no|accessdate=2011-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823135133/http://demoscope.ru/weekly/2003/0137/analit05.php|archivedate=2011-08-23}}</ref> Агар тибқи маълумоти расмӣ ҳиссаи коргарони хориҷӣ дар [[соли 2009]] 3,1% аз шумораи умумии аҳолии бо кор таъминшуда дар ИДМ бошад, пас ҳиссаи воқеӣ бо назардошти ҷузъи танзимнашавандаи муҳоҷират 8-9 фоизро ташкил медиҳад<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/knigi/ns_09/sod_r.html|title=Семнадцатый ежегодный демографический доклад НАСЕЛЕНИЕ РОССИИ 2009|publisher=demoscope.ru|deadlink=no|accessdate=2016-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325011730/http://demoscope.ru/weekly/knigi/ns_09/sod_r.html|archivedate=2016-03-25}}</ref>. Ин рақам дар бисёре аз кишварҳои мизбон дар Аврупо, аз қабили Италия, Бритониёи Кабир ё Олмон ба таносуби мувофиқ наздик аст. Соли 2013 Федератсияи Русия расман беш аз 17 миллион муҳоҷирро қабул кардааст. Тибқи маълумоти Мактаби олии иқтисодии Донишгоҳи Миллии Тадқиқот, дар соли 2013 шумораи муҳоҷирони кории қонунӣ ва ғайриқонунӣ дар Русия тақрибан 7 миллион нафар буд<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2015/0663/tema01.php|title=Почти 18 миллионов - вне состава рабочей силы|publisher=demoscope.ru|deadlink=no|accessdate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415223438/http://demoscope.ru/weekly/2015/0663/tema01.php|archivedate=2017-04-15}}</ref>, тибқи ҳисобҳои Хадамоти федеролии муҳоҷирати Русия – 4,5 миллион нафар <ref>{{Cite web|url=https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/masshtaby-trudovoy-migratsii-v-rossiyu/|title=Масштабы трудовой миграции в Россию|author=[[Юлия Флоринская]]|publisher=russiancouncil.ru|deadlink=|accessdate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307090851/http://russiancouncil.ru/inner/?id_4=2342#top-content|archivedate=2016-03-07}}</ref> буд., зиёда аз 83% онҳо шаҳрвандони кишварҳои ИДМ бо вуруди бидуни раводид ба Русия мебошанд<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2013/0579/tema02.php|title=Из каких стран едут синие и белые воротнички|publisher=demoscope.ru|deadlink=no|accessdate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131226203049/http://demoscope.ru/weekly/2013/0579/tema02.php|archivedate=2013-12-26}}</ref>. То моҳи июли соли 2014 дар Русия беш аз 11 миллион шаҳрванди хориҷӣ ва шахсони бешаҳрвандӣ ба сар мебаранд. Аз ин шумора ҳамагӣ 1,5 миллион нафарашон ба таври қонунӣ кор мекарданд. == Муҳоҷирати ғайриқонунӣ дар кишварҳои дигар == === ИМА === Иёлоти Муттаҳидаи Амрико мушкилоти бузурге бо муҳоҷирати ғайриқонунӣ дорад. Тибқи ҳисобҳои расмӣ, дар кишвар беш аз 13 миллион (ва тибқи ҳисобҳои ғайрирасмӣ, ҳудуди 40 миллион) муҳоҷирони ғайриқонунӣ ба сар мебаранд. Ду категорияи муҳоҷирони ғайриқонунӣ вуҷуд доранд: онҳое, ки ба таври қонунӣ омадаанд ва бо раводиди мӯҳлаташ гузаштаанд ва онҳое, ки сарҳади кишварро ғайриқонунӣ убур кардаанд. Аксари муҳоҷирони ғайриқонунӣ ба ИМА тавассути сарҳади ҷанубӣ бо Мексика, пеш аз ҳама аз Мексика ва дигар кишварҳои Амрикои Лотинӣ ворид шуданд. === Ҷопон === Бо сабаби сиёсати ниҳоят сахти раводид ва муҳоҷират ва тарзи зиндагии он, ки барои кишварҳои дигар ғайриоддӣ аст, [[Ҷопон]] сатҳи муҳоҷирати ғайриқонунӣ хеле паст дорад ва муҳоҷирати ғайриқонунӣ қариб вуҷуд надорад. === Кореяи Ҷанубӣ === Дар кишвар 2 миллион муҳоҷири қонунӣ кор мекунанд, ки асосан аз Чин, Ҳиндустон ва ИДМ мебошанд. Ҳудуди 3 миллион муҳоҷири ғайриқонунӣ, асосан аз кишварҳои арабӣ ва Чин ҳастанд. === Русия === Дар соли 2013:{{Сарчашма нест|11|06|2016}} * Дар Федератсияи Русия 1 879 072 нафар ҳуқуқи меҳнат доштанд (патент, иҷозатномаи кор, иҷозатномаи иқомат доштанд). * 3 миллиону 644 ҳазор нафар – муҳоҷирони ғайриқонунии хориҷӣ – шаҳрвандони хориҷӣ, ки бо мақсади анҷом додани фаъолияти меҳнатӣ дар қаламрави Русия қарор доранд, вале ҳуҷҷатҳои дахлдорро пур накардаанд ва мӯҳлати будубоши қонуниро (90 рӯз) вайрон кардаанд. * Тақрибан 2 миллион нафар. - шаҳрвандони хориҷӣ, ки дар қаламрави Федератсияи Русия қонунӣ зиндагӣ мекунанд (то 90 рӯз). * 3,8 миллион нафар шахсони воқеие мебошанд, ки ба Русия бо мақсадҳои ба кор алоқаманд нестанд (таҳсил, табобат, сайёҳӣ ва ғайра) меоянд. * То 20 сентябри соли 2013 дар қаламрави Русия тақрибан 11 миллион шаҳрванди хориҷӣ ҳузур доштанд (тибқи маълумоти расмии Хадамоти федеролии муҳоҷирати Русия аз Пойгоҳи марказии шаҳрвандони хориҷӣ. Аз аввали соли 2013 то 3 октябри соли 2013 ба 250,4 ҳазор шаҳрванди хориҷӣ, ки қонунро нақз кардаанд, аз ҳаққи вуруд ба Русия маҳрум карда шуданд. Ба гуфтаи раиси Хадамоти федеролии муҳоҷирати Русия К. Ромодановский, моҳи январи соли 2015 3 миллион муҳоҷири хориҷӣ дар қаламрави Русия ғайриқонунӣ будубош мекарданд, ки ин аз мӯҳлати қонунии будубош – 90 рӯз ба таври қобили мулоҳиза зиёд будааст<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/01/10/migranti/|title=Новые наказания за нарушения миграционного режима вступили в силу в РФ|publisher=lenta.ru|deadlink=no|accessdate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311031149/https://lenta.ru/news/2015/01/10/migranti/|archivedate=2016-03-11}}</ref>. Бо қабули Қонуни федералии № 473-ФЗ " Дар бораи ҳудуди рушди босуръати иҷтимоию иқтисодии Федератсияи Русия" вазъ метавонад ба таври назаррас тағйир ёбад. Ин ба он далел аст, ки қабули қонун бо ворид намудани тағйироту иловаҳо ба дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, аз ҷумла ба Кодекси меҳнат ҳамроҳ шуд. Мувофиқ ба моддаи 351-и боби 55-и Кодекси меҳнат тағйирот ворид карда мешавад: === Чин === Дар Чин 8 миллион нафар ба таври қонунӣ кор мекунанд ва теъдоди муҳоҷирони ғайриқонунӣ (асосан аз Покистону Ҳиндустон) то 50 миллион нафарро ташкил медиҳад, ки 300 ҳазор нафари онҳо аз Русия мебошанд. === Австралия === Дар кишвар 3 миллион муҳоҷир ба таври қонунӣ кор мекунанд ва 5 миллион муҳоҷир ғайриқонунӣ кор мекунанд. Дар ҳамин ҳол, шумори муҳоҷирони қонунӣ ҳамасола 300 ҳазор нафар афзоиш ёфта, теъдоди муҳоҷирони ғайриқонунӣ ҳар сол 9% коҳиш меёбад. === Швейтсария === Дар Швейтсария дар раъйпурсии [[24 сентябр|24 сентябри]] [[соли 2006]] аз се ду ҳиссаи сокинон (тақрибан 70%) ба тарафдории шадидан маҳдуд кардани муҳоҷират овоз доданд. Натиҷаҳои референдум натиҷаи фаъолияти сиёсатмадорони рост буд. Қонунҳои нав барои онҳое, ки бо баҳонаи паноҳгоҳи сиёсӣ мехоҳанд, барои худ сатҳи баландтари зиндагиро таъмин кунанд, монеа мешавад. Тасмими мардуми Швейтсарияро метавон тавассути пайвастан ба Созишномаи Шенген, ки [[1 январ|аз 1 январи]] [[соли 2007]] эътибор пайдо кард ва барои онҳое, ки мехоҳанд бо баҳонаҳои гуногун бимонанд, халалдор созад, халалдор кард. === Исроил === * Алия Бет —муҳоҷирати ғайриқонунии яҳудиён ба [[Фаластин (вилояти таърихӣ)|Фаластин]] дар байни [[Соли 1933|солҳои 1933]] ва [[Соли 1948|1948]] буд. * Муҳоҷирати ғайриқонунӣ аз Африқо ба Исроил падидаест, ки дар нимаи дуюми солҳои 2000-ум оғоз шуда, то имрӯз идома дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * ''Антон Морван'', [https://web.archive.org/web/20120607040046/http://om-saratov.ru/article/detail.php?ID=2812 Негры этого Мира] * [https://web.archive.org/web/20131109014753/http://moscow.iom.int/russian/publications/CARMP/UNW%20pubs/Zhenshhiny-migranty%20iz%20stran%20SNG%20v%20Rossii.pdf Женщины-мигранты из стран СНГ в России] / Е. В. Тюрюканова (ред.), Ж. А. Зайончковская, Л. Б. Карачурина, Н. В. Мкртчян, Д. В. Полетаев, Ю. Ф. Флоринская / под ред. Е. В. Тюрюкановой — М.: МАКС Пресс, 2011. * ''Лариса Косыгина'' [http://russian.eurasianet.org/node/58944 «Россия: Иммиграция в цифрах, рынок труда и ксенофобия — обзор российской прессы» EurasiaNet, 24 октября, 2011] * ''Вакуленко Е. С., Цимайло В. В.'' [http://demoscope.ru/weekly/2011/0479/analit02.php Учёт нелегальной миграции населения: методы и оценки Демоскоп-Weekly № 479—480 26 сентября — 9 октября 2011] * [http://demoscope.ru/weekly/knigi/ns_09/sod_r.html Население России 2009 Семнадцатый ежегодный демографический доклад. Ответственный редактор А. Г. Вишневский М., Изд. дом ГУ ВШЭ, 2011, 334 стр. раздел 5. Миграция] * [http://www.wilsoncenter.org/publication/иммигранты-в-москве Иммигранты в Москве / Институт Кеннана: под ред. Ж. А. Зайончковской. — М.: «Три квадрата», 2009. — 272 с., илл. —] ISBN 978-5-94607-113-0 * [http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001557/155779R.pdf Миграции без границ. Эссе о свободном передвижении людей. Под редакцией Антуана Пеку и Поля де Гюштенера Перевод на русский язык А.Калинина. Редакторы русской версии: Ж.Зайончковская и Е.Тюрюканова ЮНЕСКО, 2009] * [https://web.archive.org/web/20131109010000/http://www.migrocenter.ru/publ/m_post.php Постсоветские трансформации: отражение в миграциях. Центр миграционных исследований. Институт народнохозяйственного прогнозирования РАН. Под редакцией Ж. А. Зайончковской и Г. С. Витковской. Москва, «АдамантЪ», 2009.] * ''Богуславская О.'' [http://scepsis.ru/library/id_1337.html «Дом с привидениями»] (2007) * [https://web.archive.org/web/20150606165705/http://www.ikd.ru/node/2735 Проблема нелегальной иммиграции в контексте современной реальности] * [http://www.ilo.org/public/russian/region/eurpro/moscow/info/publ/turukanova.pdf Тюрюканова Е.Принудительный труд в современной России: нерегулируемая миграция и торговля людьми Издание второе, переработанное и дополненное. Международное бюро труда, Женева, 2006, 240 страниц] * [http://www.strana-oz.ru/?ozid=19&oznumber=4 Журнал «Отечественные записки» № 4 (19) (2004) Тема номера: Миграция: угроза или благо?] * ''Л. Д. Ерохина, М. Ю. Буряк'' [http://www.crime.vl.ru/index.php?p=1000&more=1&c=1&tb=1&pb=1 Нелегальная миграция и организованная преступность: региональные аспекты] (2005) * ''Осипов А.'' [http://www.igpi.ru/info/people/osipov/migr_2002.html Что в России означает понятие «регулирование миграции»?] Миграция и национальное государство. СПб.: ЦНСИ, 2004. С. 15-45. * [http://www.svoboda.org/programs/hr/2003/hr.121703.asp Нелегальная иммиграция. Беседа на СвободаNews]{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Карелина Н. А.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2002/079/analit01.php Нелегальная миграция в США: до и после НАФТА] // Нелегальная иммиграция. — Главный редактор В. А. Ионцев. Москва: МАКС Пресс, 2002, с. 94-105 * [https://migrant-fms.ru/sng/migratsiya/nelegaly-kto-oni/ Нелегалы: Кто они?] — сайт migrant-fms // Ответы на вопросы о миграции, туризме, путешествиях, миграционных документах. * [http://www.profmigr.com/index.php Иттифоқи касабаи муҳоҷирони меҳнатӣ] – дар сохтмон, хоҷагии манзилию коммуналӣ ва соҳаҳои ба он алоқаманд кор мекунанд * [http://refugee.ru/ Кумитаи «Кӯмаки шаҳрвандӣ»] як ташкилоти хайрияест, ки ба гурезагон ва муҳоҷирони дохилӣ кумак мерасонад * [https://web.archive.org/web/20120723012550/http://moscow.iom.int/russian/index.html Созмони Байналмилалии Муҳоҷират дар Русия] * [http://migrationmuseum.ru/ Лоиҳаи Осорхонаи Муҳоҷират дар Маскав] * [http://www.immigrantnews-queens.com/ Immigrant News-Queens] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181109070714/http://immigrantnews-queens.com/ |date=2018-11-09 }} - хабарҳои ҳаррӯза дар бораи қонунҳо, рӯйдодҳои ҷамъиятӣ, рӯйдодҳои марбут ба муҳоҷират * [http://www.democracynow.org/topics/immigration Демократия АКНУН!] — зербахши портали хабарии маъруфи Демократия АКНУН! бо хабарҳо дар бораи масъалаҳои муҳоҷират * [https://web.archive.org/web/20120831123941/http://colorlines.com/immigration/ COLOR LINES] — сайти таҳлилӣ дар бораи мушкилоти муҳоҷират ба ИМА * [http://www.immigrantmagazine.com/ Маҷаллаи Immigrant] - Овози муҳоҷирони Амрико * [http://www.nnirr.org/ NNIRR] - Шабакаи миллии ҳуқуқи муҳоҷирон ва гурезаҳо * [http://www.justiceforimmigrants.org/ Адолат барои муҳоҷирон] - Ассотсиатсияи католикӣ барои эҷоди ислоҳоти мусбӣ дар дифоъ аз ҳуқуқи муҳоҷирон * [http://numbersusa.com/ Рақамҳо-ИМА] - Фишор ва лобби бар зидди муҳоҷират [[Гурӯҳ:Аҳолӣ]] [[Гурӯҳ:Қонуни муҳоҷират]] [[Гурӯҳ:Эвфемизмҳо]] 2tycazicon38whek0ehqjq32cv41bxe 0 326071 1476143 1470738 2026-06-10T05:11:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476143 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Мишел Сони''' ({{lang-fr|Michel Sogny}}; тав, [[21 ноябр|21 ноябри]] [[соли 1947]] дар По, [[Фаронса]]) пианисти фаронсавӣ, композитор ва нависандаи нажодмояи маҷорӣ мебошад.<ref>Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.</ref><ref>Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html "L’art et la Méthode de Michel Sogny"].</ref> Ӯ равиши навини таълими пианино таҳия кардааст. Усули ӯ ба бисёр донишҷӯёни синну соли гуногун имкон додааст, ки аз машқи ин созро лаззат баранд, зеро пианино навохтан маъмулан ғайриқобили дастрас ҳисоб карда мешавад, агар дар кӯдакӣ таълим дода нашавад.<ref>«&nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.</ref> ==Тарҷумаи ҳол== Мишел Сони дар École Normale de Musique de Paris таҳсил кардааст, ки дар он ҷо пианиноро зери роҳнамоии Жул Жантил ва Ивон Депорт омӯхтааст. Ӯ дараҷаи коршиносии арширо дар психология, дараҷаи бакалаврро дар адабиёт ва дараҷаи доктории фалсафаро дорад,<ref>''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}</ref> ки дар соли 1974 дар [[Сорбон (нависанда)|Сорбонна]] зери роҳнамоии Владимир Янкелевич анҷом додааст. Мишел Сони муассиси фонди SOS Talents мебошад. Якҷоя бо [[Валери Жискар д'Естен]] ва набираи Франц Лист, Бландин Оливиер де Прево, Сони яке аз аъзоёни муассиси Анҷумани Франц Листи Фаронса буд.<ref>Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972</ref><ref>{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}</ref> ==Усули пианинои Мишел Сони== Методологияи Сони дар мактабҳои ӯ дар Париж ва Женева таълим дода мешавад. Аз соли 1974 инҷониб, зиёда аз 20,000 донишҷӯ пианиноро бо усули Сони омӯхтаанд.<ref>{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}</ref><ref>{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}</ref> Усул аз ду ҷузъи асосӣ иборат аст: Корҳои дидактикӣ - Пролегомен, ки машқҳои хурдро ифода мекунанд.<ref>François Lancel, "En avant la musique", ''Le Parisien'',‎ mai 1981</ref> Полегоменҳо дарки симфонияи мусиқӣ ва садоро инкишоф медиҳанд.<ref>Stephan Friedrich, ''"L'Art et la Méthode", Classica L'Express"'',‎ décembre 2015, p. 4</ref> Самти дуюм аз давраи этюдҳо иборат аст, ки дар он ҷо таваҷҷуҳ ба инкишофи маҳоратҳои техникӣ, монанди ҳаракат ва мавқеитҳои дастҳо равона карда мешавад.<ref>Georges Hilleret, "Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique", Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984</ref> Яке аз шогирдони Сони, ки машқи пианиноро ҳамчун калонсол оғоз кардааст, устоди забони фаронсавӣ Мишел Парис буд.<ref>Stephan Friedrich, ''"Michèle Paris – L'adulte prodige"'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9</ref> Пас аз хатми курси 4-солаи методологии Сони, дар синни 30-солагӣ ӯ концерти соло дар Théâtre des Champs-Élysée зери ҳимояи Вазорати Фарҳанг иҷро кард.<ref>Edgar Schneider, ''"Jours de France"'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980</ref> Шогирди дигари муваффақи Мишел Сони Клодин Зевако буд, ки дар солҳои 1983 ва 1984 дар Théâtre des Champs-Élysée иҷро кард.<ref>"En Bref- Récital à la Fondation Cziffra", ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984</ref> Дар соли 1981 Сенат расман ба вазири фарҳанг Жак Ланг муроҷиат кард, то дар бораи ҷорӣ кардани методологияи Мишел Сони дар тамоми [[Фаронса]] муҳокима кунад.<ref>{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221017174615/http://www.michelsogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]] * [http://www.academie-michel-sogny.ch Michel Sogny Academy] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221017174620/http://www.academie-michel-sogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220508032616/http://www.michelsogny.com/ |date=2022-05-08 }} * [http://www.sos-talents.ch SOS Talents Foundation] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221021030101/http://www.sos-talents.ch/ |date=2022-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel] * [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&Effiltre2=0&tri=0&page=0001&boutique=&instrument=&style=&motcle=michel+sogny laflutedepan.com] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони Фаронса]] nkmrcq04rpt2kyzgbaege9n78xjqwx7 0 327344 1476024 1447540 2026-06-09T21:57:59Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476024 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Данте Алигери''' ( {{Lang-it|Dante Alighieri}}, номи пурраи ''Дюранте ди Алигери дегли Алигери'' ; даҳрӯзаи охири моҳи май {{ТаърихиТаваллуд|||1265}} — шаби [[13 сентябр|13 ба 14]] [[14 сентябр|сентябри соли]] [[Соли 1321|1321]] ) — {{Шоир|Италии|XIII века|XIV века}} итолиёӣ , мутафаккир, [[Илоҳиёт|илоҳиётшинос]], яке аз асосгузорони [[Забони итолиёӣ|забони адабии итолиёӣ]], шахсияти [[Сиёсат|сиёсӣ]] . Офарандаи « [[Мазҳакаи илоҳӣ|Комедия]] » (баъдтар лақаби «Мазҳакаи илоҳӣ»-ро гирифтааст, ки [[Ҷованни Боккаччо|аз ҷониби Боккаччо]] муаррифӣ шудааст), ки синтези фарҳанги асримиёнагиро таъмин кардааст <ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le3/le3-1472.htm|title=Данте Алигьери|author=А. Дживелегов|date=|publisher=|accessdate=2014-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016170343/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le3/le3-1472.htm|archivedate=2017-10-16}}</ref> ; «Мазҳакаи Илоҳӣ» яке аз асарҳои пояҳои адабиёти Ғарб ба шумор меравад<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/robert-hollander-dead/2021/06/17/c514a38e-ced3-11eb-a7f1-52b8870bef7c_story.html|title=Robert Hollander, towering scholar of Dante’s ‘Divine Comedy,’ dies at 87 - The Washington Post|accessdate=2022-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210723184405/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/robert-hollander-dead/2021/06/17/c514a38e-ced3-11eb-a7f1-52b8870bef7c_story.html|archivedate=2021-07-23}}</ref> . Ӯ яке аз машҳуртарин ва бонуфузтарин шоирони [[Ҷаҳони Ғарб|Ғарб]] мебошад<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le3/le3-1472.htm|title=Данте Алигьери|author=А. Дживелегов|date=|publisher=|accessdate=2014-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016170343/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le3/le3-1472.htm|archivedate=2017-10-16}}</ref> . == Зиндагинома == === Дар Флоренсия === Тибқи ривояти оилавӣ, аҷдодони Данте аз оилаи [[Имперотурии Рум|румии]] Элисей буданд, ки дар таъсиси Флоренсия ширкаат кардаанд. Каччагвида, бобокалони бузурги Данте, дар лашкаркашии Конрад III (1147–1149) иштирок карда, аз ҷониби ӯ [[Ритсар|ба унвони ритсарӣ мушарраф]] шуда, дар ҷанг бо мусулмонон кушта шудааст. Каччиагвида бо хонуме аз оилаи ломбардии Алдигиери да Фонтана издивоҷ карда буд. Номи "Алдигиери" ба "Алигери" табдил ёфт; ин номи яке аз писарони Каччиагвида буд. Ин писари Алигери, Беллинсионе, бобои Данте, ки дар давраи муборизаи Гвелф-Гибеллин аз Флоренсия бадарға шуда буд, [[соли 1266]], пас аз шикасти Манфреди Ситсилия дар Беневенто, ба зодгоҳаш баргашт. Алигери II, падари Данте, зоҳиран дар муборизаи сиёсӣ иштирок накардааст ва дар Флоренсия монд. [[Акс:DanteFresco.jpg|чап|мини|371x371пкс|Данте дар фреска дар Вилла Кардуччо аз ҷониби Андреа дел Кастано ( [[Соли 1450|1450]], Галереяи Уффизи )]] [[Акс:Cesare_Saccaggi_-_Incipit_Vita_Nova_-_Dante,_1903.jpg|рост|мини|379x379пкс|«Ҳаёти нав оғоз мешавад» (Данте ва Беатрис дар боғ). Рассом Чезаре Саккаҷӣ, 1903]] Соли таваллуди дақиқи Данте маълум нест. Тибқи гувоҳи Боккаччо, Данте моҳи майи соли 1265 таваллуд шудааст. Дар бораи худ (Мазҳакаи, Биҳишт, 22) худи Данте хабар дод, ки дар соли 1265 дар зери бурҷи [[Ҷавзо]] таваллуд шудааст, ки аз 18 (22) май то 17 (21) июн идома дошт. Дар манбаъҳои муосир бештар санаҳои нимаи дуюми майи соли 1265 оварда шудаанд. Ҳамчунин маълум аст, ки Данте 25 марти соли 1266{{Sfn|Голенищев-Кутузов И. Н.|1968}} (дар рӯзи шанбеи аввали ҳавасманд) бо номи Дуранте таъмид гирифтааст.{{Лангар|рождение}} === Марг === [[Акс:Dantes_tomb_01.jpg|мини|213x213пкс|Мақбараи Данте дар Равенна]] [[Акс:Stefano_Ricci,_monumento_a_dante_alighieri,_1829,_01.jpg|мини|199x199пкс|Сенотаф ба ифтихори Данте дар Флоренсия]] Тобистони [[Соли 1321|соли 1321,]] Данте ҳамчун сафири ҳокими Равенна, барои музокироти сулҳ бо Ҷумҳурии Сент-Марк ба [[Венетсия]] сафар кард. Дар сафари бозгашт, Данте гирифтори [[Вараҷа|бемории вараҷа]] шуд ва шаби [[13 сентябр|13 ба 14]] [[14 сентябр|сентябри]] [[соли 1321]] дар Равенна вафот кард. Данте дар Равенна дафн карда шуд. Мақбараи боҳашамате, ки Гвидо да Полента барои ӯ тарҳрезӣ карда буд, ҳеҷ гоҳ сохта нашудааст; мақбараи кунунӣ (инчунин "мақбара" номида мешавад) соли 1780 сохта шудааст. Соли 1519, бо пешниҳоди Микеланҷело, Папа Лео X ба интиқоли хокистари Данте ба Флоренсия розӣ шуд, аммо вақте ки тобут расид, он холӣ буд; аммо, дар Базиликаи Санта Кроче як кенотаф сохта шуд, ки то имрӯз боқӣ мондааст.{{Парвандаи берунӣ}} === Хронологияи мухтасари ҳаёт ва кор === * [[Соли 1265|1265]] — таваллуд. * [[Соли 1274|1274]]— вохӯрии аввал бо Беатрис . * [[Соли 1283|1283]] —вохӯрии дуюм бо Беатрис. * [[Соли 1290|1290]] — Марги Беатрис. * [[Соли 1292|1292]] — эҷоди достони «Ҳаёти нав» («La Vita Nuova»). * [[Соли 1296|1296/97]] — аввалин зикри [[Соли 1297|Данте]] ҳамчун як шахсияти ҷамъиятӣ. * [[Соли 1298|1298]] - издивоҷ бо Ҷемма Донати. * [[Соли 1300|1300/01]] — Мурси Флоренсия [[Соли 1301|.]] * [[Соли 1302|1302]] — аз Флоренсия ронда шуд. * [[Соли 1304|1304-1307]] — рисолаи " [[Соли 1307|Зиёфат]] ". * [[Соли 1306|1304-1306]]—рисолаи « Дар бораи балоғати халқӣ ». * [[Соли 1321|1306—1321]] — эҷоди Мазҳакаи Илоҳӣ. * [[Соли 1308|1308/09]] — [[Соли 1309|Париж]] [[Порис|.]] * [[Соли 1310|1310/11]] — [[Итолиё|бозгашт ба Италия]] [[Соли 1311|.]] * [[Соли 1315|1315]] —тасдиқи ихроҷи Данте ва писаронаш аз Флоренсия. * [[Соли 1317|Солҳои]] [[Соли 1316|1316-1317]]— дар Равенна маскан гирифт. * [[Соли 1321|1321]] —Чӣ тавр сафири Равенна ба [[Венетсия]] меравад. * Шаби [[13 сентябр]] ба [[14 сентябр|14 сентябри]] соли 1321, ӯ дар роҳ ба сӯи Равенна вафот мекунад. == Ҳаёти шахсӣ == [[Акс:Dante_Alighieri-2-Florence.jpg|чап|мини|280x280пкс|Ёдгории Данте, соли 1865, Флоренсия. Асари ҳайкалтарош Э. Пацци.]] Дар шеъри худ "Зиндагии нав", Данте аввалин ишқи ҷавонии худ, Беатрис Портинариро, ки соли 1290 дар синни 24-солагӣ вафот кард, васф кардааст. Данте ва Беатрис ба рамзҳои ишқ табдил ёфтанд, ба монанди Петрарка ва Лаура, Тристан ва Изолда ва Ромео ва Ҷулетта. == Библиография == === Эссеҳо === * [[Соли 1292|1292]] « Ҳаёти нав » ( {{Lang-it|Vita nuova}} ) * [[Соли 1306|1306-1321]] « [[Мазҳакаи илоҳӣ]] » - [[Соли 1321|(]] {{Lang-it|Divina Commedia}} ): ** ''Ҷаҳаннам,'' ** ''[[Барзах (Мазҳакаи илоҳӣ)|Барзах,]]'' ** ''Биҳишт'' * [[Соли 1304|1304-1307]] « [[Соли 1307|Зиёфат]] » (италиявӣ ) {{Lang-it|Convivio}} ) * [[Соли 1304|1304-1306]] « Дар бораи балоғати мардумӣ », рисола ( [[Соли 1306|аз]] лотинии dubia {{Lang-la|De vulgari eloquentia libri duo}} ) [[Акс:De_vulgari_eloquentia.tif|мини|316x316пкс|''De vulgari eloguetia'', 1577]] * « Эклогҳо » ( {{Lang-la|Egloghe}} ) * «Паёмҳо» ( {{Lang-la|Epistulae}} ) * «Гул» ( {{Lang-it|Il fiore}} ( Романси гули садбарг ), достоне, ки аз 232 сонет иборат аст, ки бар пояи « ''Роман де ла'' Роза» (романи рамзии фаронсавии [[Садаи XIII|асри 13]] ) навишта шудааст. * [[Соли 1310|1310-1313]] «Монархия [[Соли 1313|»]], рисола ( {{Lang-la|Monarchia}} ) * «Детто д'Амор» шеърест, ки бар пояи достони «Романси гул» ( {{Lang-fr|Roman de la Rose}} навишта шудааст. ) * «Масъалаи об ва замин», рисола ( лотинии dubia {{Lang-la|Quaestio de aqua et de terra}} ) * «Шеърҳо» ( {{Lang-it|Rime (Canzoniere)}} ) ** Шеърҳои давраи Флоренсия: ** ''Сонетҳо'' ** ''Канзон'' ** ''Балладаҳо ва бандҳо'' ** Шеърҳое, ки дар муҳоҷират навишта шудаанд: ** ''Сонетҳо'' ** ''Канзон'' ** ''Шеърҳо дар бораи хонуми сангӣ'' * Ҳарфҳо == Хотирот == [[Акс:Dante_Alighieri_Postal_stationery_envelope_Russia_2015_No_271.jpg|мини|210x210пкс|Лифофаи почта бо Данте. Русия, 2015]] == Ҷусторҳои вобаста == * [[Давраи Эҳё|Эҳё]] * Дантеди * (2999) Данте == Эзоҳ == '''Тафсир'''{{Эзоҳ|group=комм.}}'''Эзоҳ'''{{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == == Пайвандҳо == * Данте Алигьери. [http://grachev62.narod.ru/dante/contents.htm Монархия] * [http://digilander.libero.it/opere_di_dante/index.html Операи Данте Омния] * [https://web.archive.org/web/20170830160755/http://www.worldofdante.org/ Ҷаҳони Данте] * [http://mobook.ru/book/select/book/8632 Комедияи илоҳӣ бо шарҳи Лозинский ва тасвирҳои Густав Доре дар китобхонаи mobook.ru] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220330040623/http://mobook.ru/book/select/book/8632 |date=2022-03-30 }} (пайванди дастнорас) * [http://alighieri.ru Комедияи илоҳӣ бо шарҳи Лозинский ва тасвирҳо аз Густав Доре онлайн .RU] * [http://worldpoetry.ru/dante/index.php?p=1 Шеър бо забони русӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210518110444/http://worldpoetry.ru/dante/index.php?p=1 |date=2021-05-18 }} * [http://etcweb.princeton.edu/dante/pdp/ Шеър бо забонҳои итолиёвӣ ва англисӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190429113047/http://etcweb.princeton.edu/dante/pdp/ |date=2019-04-29 }} * [http://www.rvb.ru/links/dante_catalogue.htm DANTE E GLI STUDI DANTESCHI Пилщиков: Каталоги шарҳи захираҳои онлайн оид ба омӯзиши Данте ва Данте] * [http://mignews.com/news/culture/world/120107_62611_63633.html Офарандаи "Комикаи илоҳӣ" чеҳраеро пайдо кардааст.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210511130319/https://mignews.com/news/culture/world/120107_62611_63633.html |date=2021-05-11 }} * [http://univertv.ru/video/filologiya/literatura/poeziya/dante_aligeri/ Данте Алигери] * [http://www.i-u.ru/biblio/persons.aspx?id=550 Дар китобхонаи Институти давлатии илмҳои гуманитарии Русия]{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (пайванди дастнорас)  * {{Cite web|url=http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/frederick-II-roman-emperor/sizova_frederick_poetry/index020.php|title=Фридрих II Гогенштауфен и его династия в зеркале литературы|author=Елена Сизова.|date=|publisher=Историко-искусствоведческий портал "Монсальват"|archiveurl=https://www.webcitation.org/616kTgzjT?url=http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/frederick-II-roman-emperor/sizova_frederick_poetry/index020.php|archivedate=2011-08-21}} [[Гурӯҳ:Шоирони асри ХIV]] [[Гурӯҳ:Шоирони Итолиё]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри ХIV]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Итолиё]] [[Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1321]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 14 сентябр]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1265]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] 228aj1rlxciqucw0b6o1m5qepzd5oue 0 327743 1476021 1452027 2026-06-09T19:15:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476021 wikitext text/x-wiki '''Биоинформа́тика''' — соҳаи байнириштавиест, ки биологияи умумӣ, [[биологияи молекулавӣ]], кибернетика, [[генетика]], химия, [[илмҳои компютерӣ]], [[Риёзиёт|риёзӣ]] ва [[Омор|оморро]] муттаҳид мекунад. Мушкилоти калонҳаҷми биологӣ, ки таҳлили миқдори зиёди маълумотро талаб мекунанд, дар биоинформатика аз нуқтаи назари ҳисоббарорӣ ҳал карда мешаванд<ref name="Can, 2014">{{публикация|книга |язык=en |автор=Can |автор имя=T. |часть=Introduction to bioinformatics |заглавие=miRNomics |подзаголовок=MicroRNA Biology and Computational Analysis |ответственный=Editors Malik Yousef and Jens Allmer |место=Totowa, NJ |издательство=Humana Press |год=2014 |pages=51–71 |allpages=325 |серия=Methods in Molecular Biology |серия volume=1107 |doi=10.1007/978-1-62703-748-8_4 |isbn2=978-1-62703-747-1 |isbn=978-1-62703-748-8 }}</ref>. Биоинформатика асосан омӯзиш ва коркарди методҳои компютериро дар бар гирифта, ба гирифтан, таҳлил, нигоҳдорӣ, ташкил ва визуализатсияи маълумоти биологӣ нигаронида шудааст<ref name="multiple">{{публикация |1=статья |язык=en |автор=Nair |автор имя=A. S. |заглавие=Computational biology & bioinformatics |подзаголовок=a gentle overview |тип=журн |издание=Communications of the Computer Society of India |год=2007 |месяц=01 |volume=2 |ссылка=[https://www.researchgate.net/publication/231337374_Computational_Biology_Bioinformatics_A_Gentle_Overview](https://www.researchgate.net/publication/231337374_Computational_Biology_Bioinformatics_A_Gentle_Overview) |архив дата=2022-03-26 |архив=[https://web.archive.org/web/20220326095606/https://www.researchgate.net/publication/231337374_Computational_Biology_Bioinformatics_A_Gentle_Overview](https://web.archive.org/web/20220326095606/https://www.researchgate.net/publication/231337374_Computational_Biology_Bioinformatics_A_Gentle_Overview) }}</ref>. Дар заминаи шабеҳ аксар вақт истилоҳи [[биологияи ҳисоббарорӣ]] зикр мегардад. Ин соҳа диққати худро ба таҳияи алгоритмҳо ва моделсозии математикии системаҳои иҷтимоӣ, рафторӣ ва биологӣ равона мекунад. Биоинформатикаро ҳамчун як соҳа дар дохили биологияи ҳисоббарорӣ меҳисобанд, ки асосан ба коркарди омории маълумоти биологӣ нигаронида шудааст<ref name="multiple" />. Тафовут дар равиш аз ҷонибҳои гуногун чунин аст: '''биоинформатикҳо''' — биологҳое мебошанд, ки дар истифодаи системаҳо ва воситаҳои ҳисоббарорӣ барои ҳалли вазифаҳои биологӣ тахассус доранд, ва '''биологҳои ҳисоббарор''' — мутахассисони илмҳои компютерӣ, математикҳо, статистикҳо ва муҳандисоне мебошанд, ки воситаҳоро барои чунин ҳисобҳо таҳия мекунанд<ref name="multiple" />. Биоинформатика дар маънои васеъ кор бо ҳама гуна намуди маълумоти биологӣ, аз ҷумла таҳқиқи микрофотографияҳои электронӣ, ҷустуҷӯи калимаҳои калидӣ дар адабиёти биологӣ ва ғайраро дар назар дорад<ref>{{публикация |1=статья |автор=Кунин |автор имя=Е. |заглавие=Суп из гвоздя |подзаголовок=Ведущий эволюционист рассказал о Мультивселенной и антропном принципе |издание=Лента.ru |год=2012 |месяц=12 |день=1 |ссылка=[http://lenta.ru/articles/2012/11/30/koonin/](http://lenta.ru/articles/2012/11/30/koonin/) |архив дата=2014-08-09 |архив=[https://web.archive.org/web/20140809220540/http://lenta.ru/articles/2012/11/30/koonin/](https://web.archive.org/web/20140809220540/http://lenta.ru/articles/2012/11/30/koonin/) }}</ref>. Агар биоинформатикаро ҳамчун маҷмӯи равишҳо ва методҳо барои кор бо маълумот баррасӣ кунем, вобаста ба намуди вазифаҳои техникӣ он чунин чизҳоро дар бар мегирад<ref>{{публикация |1=статья |автор линк=Гельфанд, Михаил Сергеевич |автор=Гельфанд |автор имя=М. С. |заглавие=Биоинформатика как дисциплина |подзаголовок=Биоинформатик Михаил Гельфанд о системной биологии, предсказании функций белков и процессах эволюции |издание=Постнаука |год=2015 |месяц=02 |день=28 |ссылка=[https://postnauka.ru/video/42436](https://postnauka.ru/video/42436) |архив дата=2020-08-03 |архив=[https://web.archive.org/web/20200803233000/https://postnauka.ru/video/42436](https://web.archive.org/web/20200803233000/https://postnauka.ru/video/42436) }}</ref>: * Коркарди алгоритмҳо ва барномаҳо барои кори самараноктар бо маълумот * Нигоҳдорӣ ва интиқоли иттилоот ё кор бо пойгоҳҳои маълумот (database) Бо вуҷуди ин, методҳои таҳлилии биоинформатикӣ инчунин бо бисёр соҳаҳои илмӣ, ки ҷустуҷӯи посух ба саволҳои мушаххаси биологиро дар назар доранд, робитаи ногусастанӣ доранд. Дар ин сурат, самтҳои асосиро дар асоси объектҳои мавриди таҳқиқ ҷудо кардан мумкин аст: * Биоинформатикаи пайдарпайиҳо (sequences) * Таҳлили экспрессияҳо * Биоинформатикаи сохторӣ * Омӯзиши ташкили ҳуҷайравӣ * [[Биологияи системӣ]] Барои ҳар як бахши номбаршуда намудҳои стандартии маълумот, тарзҳои коркарди онҳо, алгоритмҳои биоинформатикӣ ва пойгоҳҳои маълумоти худро ҷудо кардан мумкин аст. Дар биоинформатика аз методҳои [[математикаи амалӣ]], [[статистика|омор]] ва [[информатика|информатика]] истифода мешавад. Биоинформатика дар [[Биохимия|биохимия]], [[Биофизика|биофизика]], [[Экология|экология]] ва дигар соҳаҳо истифода мешавад. Воситаҳо ва технологияҳои бештар истифодашаванда дар ин соҳа забонҳои барномасозии [[Python]], [[R (язык программирования)|R]], [[Java]], [[C Sharp|C#]], [[C++]]; забони нишонгузорӣ — [[XML]]; забони дархостҳои сохторбандӣ ба пойгоҳи маълумот — [[SQL]]; меъмории барномавию сахтафзории ҳисоббарории мувозӣ — [[CUDA]]; бастаи барномаҳои амалӣ барои ҳалли вазифаҳои ҳисоббарории техникӣ ва забони барномасозии ҳамном, ки дар ин баста истифода мешавад — [[MATLAB]], ва [[Ҷадвали электронӣ|ҷадвалҳои электронӣ]] мебошанд. == Муқаддима == Биоинформатика ба қисми муҳими бисёр соҳаҳои биология табдил ёфтааст. Методҳои таҳлилии биоинформатикӣ имкон медиҳанд, ки ҳаҷми зиёди маълумоти таҷрибавӣ тафсир карда шавад, ки ин то рушди ин соҳа амалан ғайриимкон буд. Масалан, дар биологияи молекулавии таҷрибавӣ аксар вақт методҳои биоинформатикӣ, аз қабили коркарди тасвирҳо ва [[обработка сигналов|коркарди сигналҳо]] истифода мешаванд. Дар соҳаи генетика ва геномика, биоинформатика дар аннотатсияи функсионалии геномҳо, муайянсозӣ ва таҳлили мутатсияҳо кӯмак мекунад. Вазифаи муҳим омӯзиши экспрессияи генҳо ва тарзҳои танзими он мебошад. Илова бар ин, воситаҳои биоинформатика имкон медиҳанд, ки маълумоти геномӣ муқоиса карда шаванд, ки ин шарти зарурӣ барои омӯзиши принсипҳои [[Молекулярная эволюция|эволютсияи молекулавӣ]] мебошад. Дар шакли умумӣ, биоинформатика дар таҳлил ва феҳристбандии роҳҳо ва шабакаҳои биохимиявӣ, ки қисми муҳими биологияи системӣ мебошанд, кӯмак мекунад. Дар [[Структурная биология|биологияи сохторӣ]], он дар моделсозии сохторҳои КДН (ДНК), КРН (РНК) ва сафедаҳо, инчунин таъсири мутақобилаи молекулавӣ кӯмак мерасонад. Муваффақиятҳои охирин дар коркарди маълумоти биологӣ боиси тағйироти назаррас дар соҳаи биотиб гардиданд. Бо шарофати рушди биоинформатика, олимон имкон пайдо карданд, ки механизмҳои молекулавии асоси бемориҳои ирсӣ ва пайдошударо муайян кунанд, ки ин дар таҳияи тарзҳои самараноки табобат ва тестҳои дақиқтар барои ташхиси бемориҳо кӯмак мекунад<ref>{{Cite web |url=[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-15-2445-5_2](https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-15-2445-5_2) |title=''Manisekhar S. R., Siddesh G. M., Manvi S. S.'' Introduction to Bioinformatics // Statistical Modelling and Machine Learning Principles for Bioinformatics Techniques, Tools, and Applications. — Springer, Singapore, 2020. — С. 3-9. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2022-06-03 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220603184939/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-15-2445-5_2](https://web.archive.org/web/20220603184939/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-15-2445-5_2) |url-status=live }}</ref>. Самти таҳқиқоте, ки имкон медиҳад самаранокӣ ва таъсири номатлуби доруҳоро дар беморон пешгӯӣ кунад, [[фармакогенетика]] ном гирифт ва дар асоси он низ методҳои биоинформатикӣ меистанд. Нақши муҳими биоинформатика инчунин дар таҳлили адабиёти биологӣ ва рушди онтологияҳои биологӣ ва генетикӣ оид ба ташкили маълумоти биологӣ иборат аст. === Таърих === Бо такя ба эътирофи нақши муҳими интиқол, нигоҳдорӣ ва коркарди иттилоот дар системаҳои биологӣ, соли 1970 [[Хогевег, Полина|Полина Хогевег]] <nowiki/>истилоҳи «биоинформатика»-ро ворид намуда, онро ҳамчун омӯзиши равандҳои иттилоотӣ дар системаҳои биотикӣ муайян кард<ref name="Hogeweg20112">{{cite pmid|21483479}} </ref><ref>{{статья |заглавие=Bioinformatica: een werkconcept |издательство=Kameleon |том=1 |номер=6 |страницы=28—29 |язык= |автор=Hesper B., Hogeweg P. |год=1970}} </ref>. Ин таъриф биоинформатикаро бо [[Биофизика|биофизика]] (омӯзиши равандҳои физикӣ дар системаҳои биологӣ) ё бо [[Биохимия|биохимия]] (омӯзиши равандҳои химиявӣ дар системаҳои биологӣ) мувозӣ мекунад<ref name="Hogeweg20112" />. ==== Пайдарпайиҳо ==== Таърихи биоинформатикаи пайдарпайиҳоро метавон аз дастовардҳои солҳои 1950-ум ҳисоб кард. Моҳи феврали соли 1953 Уотсон ва Крик модели молекулаи КДН-ро пешниҳод карданд ва моҳи майи соли 1953 дар маҷаллаи [[Nature]] мақолае нашр карданд, ки дар он масъалаи КДН ҳамчун интиқолдиҳандаи рамзи иттилооти генетикӣ баррасӣ мешуд<ref>Watson J. D., Crick F. H. Genetical implications of the structure of deoxyribonucleic acid // Nature : journal. — 1953. — May (vol. 171, no. 4361). — P. 964—967. — doi:10.1038/171964b0. — Bibcode: 1953Natur.171..964W. — PMID 13063483.</ref>. Илова бар ин, дар охири солҳои 1950-ум Сэнгер аввалин пайдарпайии сафеда — инсулинро нашр кард<ref>{{Cite web |url=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1198157/](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1198157/) |title=''Sanger F., Thompson E. O. P.'' The amino-acid sequence in the glycyl chain of insulin. 1. The identification of lower peptides from partial hydrolysates //Biochemical Journal. — 1953. — Т. 53. — №. 3. — С. 353. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2022-06-03 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220603184939/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1198157/](https://web.archive.org/web/20220603184939/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1198157/) |url-status=live }}</ref><ref>[[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1198158/](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1198158/) ''Sanger F., Thompson E. O. P.'' The amino-acid sequence in the glycyl chain of insulin. 2. The investigation of peptides from enzymic hydrolysates //Biochemical Journal. — 1953. — Т. 53. — №. 3. — С. 366.]</ref>. Методи аз ҳама бештар истифодашавандаи секвениронии пайдарпайии аминокислотаҳо деградатсияи Эдман гардид, ки камбудии асосии он мушкилии гирифтани пайдарпайиҳои дарози сафедаҳо буд: ҳадди аксари назариявӣ 50—60 аминокислота дар як реаксияро ташкил медод. Бинобар ин, сафедаҳоро бояд аввал ба фрагментҳои хурд тақсим мекарданд ва сипас пайдарпайии сафедаҳоро аз садҳо занҷирҳои кӯтоҳ ҷамъ меоварданд, ки ин на ҳамеша дуруст анҷом меёфт. Роҳи ҳалли ин мушкилиро [[Дейхофф, Маргарет|Маргарет Дейхофф]] (1925—1983) — олими амрикоӣ, кимиёшиноси физикӣ пешниҳод кард. Дейхофф дар кори худ аз методҳои компютерӣ фаъолона истифода мебурд ва иқтидори истифодаи онҳоро дар соҳаи биология ва тиб дид. Соли 1962 ӯ таҳияи COMPROTEIN — воситаеро барои муайян кардани сохтори аввалияи сафеда бо истифода аз маълумоти секвениронии пептидҳо мувофиқи методи Эдман ба анҷом расонид<ref>{{Cite web |url=[https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1461518.1461546](https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1461518.1461546) |title=''Dayhoff M. O., Ledley R. S.'' uter program to aid primary protein structure determination //Proceedings of the December 4-6, 1962, fall joint computer conference. — 1962. — С. 262—274. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2020-06-26 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20200626021912/https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1461518.1461546](https://web.archive.org/web/20200626021912/https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1461518.1461546) |url-status=live }}</ref>. Дар COMPROTEIN вуруд ва хуруҷи пайдарпайии аминокислотаҳо дар шакли ихтисороти сеҳарфа пешниҳод шуда буд. Барои содда кардани коркарди маълумот дар бораи пайдарпайии сафедаҳо, Дейхофф баъдтар рамзи аминокислотаи якҳарфаро таҳия кард, ки то ҳол истифода мешавад. Саҳми Дейхофф дар ин соҳа чунон назаррас аст, ки Дэвид Ҷ. Липман, собиқ директори Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ (NCBI), ӯро «модар ва падари биоинформатика» номида буд<ref>[[https://www.google.com/books?hl=ru&lr=&id=Q960CIDzRuIC&oi=fnd&pg=PP11&dq=Moody+G.+Digital+Code+of+Life:+How+Bioinformatics+is+Revolutionizing+Science,+Medicine,+and+Business.+London:+Wiley,+2004.&ots=kXyjy0VbbR&sig=OavDTd4UMLx-uXYnp08gaQwFzNE](https://www.google.com/books?hl=ru&lr=&id=Q960CIDzRuIC&oi=fnd&pg=PP11&dq=Moody+G.+Digital+Code+of+Life:+How+Bioinformatics+is+Revolutionizing+Science,+Medicine,+and+Business.+London:+Wiley,+2004.&ots=kXyjy0VbbR&sig=OavDTd4UMLx-uXYnp08gaQwFzNE) ''Moody G.'' Digital code of life: how bioinformatics is revolutionizing science, medicine, and business //John Wiley & Sons, 2004.]</ref>. Бо ҷамъшавии пайдарпайиҳои нави сафедаҳо, дар онҳо баъзе қонуниятҳо мушоҳида шуданд. Ҳамин тариқ, Тсукеркандл ва Полинг қайд карданд, ки сафедаҳои ортологии муҳрадорон (масалан, гемоглобин) дараҷаи хеле баланди шабоҳати пайдарпайиро нишон медиҳанд, ки наметавонад танҳо натиҷаи эволютсияи конвергентӣ бошад. Барои тасдиқи фарзияҳои нави эволютсионӣ методҳои нави математикӣ ва компютерӣ лозим буданд<ref>[[https://academic.oup.com/bib/article-abstract/20/6/1981/5066445](https://academic.oup.com/bib/article-abstract/20/6/1981/5066445) ''Gauthier J. et al.'' A brief history of bioinformatics //Briefings in bioinformatics. — 2019. — Т. 20. — №. 6. — С. 1981—1996.]</ref>. Аввалин алгоритми барномасозии динамикӣ барои мувофиқсозии ҷуфтии пайдарпайиҳои сафедаҳо соли 1970 аз ҷониби Нидлман ва Вунш таҳия шуда буд<ref>Needleman SB, Wunsch CD. A general method applicable to the search for similarities in the amino acid sequence of two proteins //J Mol Biol 1970;48:443-53.</ref>. Алгоритмҳои мувофиқсозии сершумори пайдарпайиҳо (multiple alignment) хеле дертар пайдо шуданд: аввалин алгоритми аз ҷиҳати амалӣ мувофиқ соли 1987 аз ҷониби Да-Фэй Фэн ва Рассел Ф. Дулитл таҳия гардид<ref>{{Cite web |url=[https://link.springer.com/article/10.1007/BF02603120](https://link.springer.com/article/10.1007/BF02603120) |title=''Feng D. F., Doolittle R. F.'' Progressive sequence alignment as a prerequisitetto correct phylogenetic trees //Journal of molecular evolution. — 1987. — Т. 25. — №. 4. — С. 351—360. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210224121628/https://link.springer.com/article/10.1007/BF02603120](https://web.archive.org/web/20210224121628/https://link.springer.com/article/10.1007/BF02603120) |url-status=live }}</ref>. Шакли соддакардашудаи он — алгоритми CLUSTAL, то ҳол истифода мешавад. Илова бар ин, соли 1978 гурӯҳи олимон, ки ба он Дейхофф шомил буд, аввалин модели ивазшавиро дар асоси мушоҳидаи мутатсияҳои қабулшудаи нуқтавӣ (PAMs) дар дарахтони филогенетикии 71 оилаи сафедаҳо сохтанд. Дар натиҷа матритсае ба даст омад, ки дорои қиматҳои эҳтимолияти ивазшавии аминокислотаҳо мебошад<ref>{{Cite web |url=[http://profs.scienze.univr.it/~liptak/ACB/files/pam1.pdf](http://profs.scienze.univr.it/~liptak/ACB/files/pam1.pdf) |title=''Dayhoff M., Schwartz R., Orcutt B.'' 22 a model of evolutionary change in proteins //Atlas of protein sequence and structure. — MD : National Biomedical Research Foundation Silver Spring, 1978. — Т. 5. — С. 345—352. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210816095811/http://profs.scienze.univr.it/~liptak/ACB/files/pam1.pdf](https://web.archive.org/web/20210816095811/http://profs.scienze.univr.it/~liptak/ACB/files/pam1.pdf) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Догмаи марказии биологияи молекулавӣ, ки соли 1970 аз ҷониби Френсис Крик нашр шуда буд, инчунин муайянкунии тадриҷии ҳамаи аминокислотаҳое, ки бо 68 кодон рамзгузорӣ мешаванд, боиси тағйири тадриҷии парадигма аз эволютсияи сафедаҳо ба эволютсияи КДН дар солҳои 1970—1980 гардид. Зарурати омӯхтани хондани пайдарпайиҳои КДН пайдо шуд. Аввалин методи секвениронии КДН, ки паҳншавии васеъ пайдо кард, методи Максам — Гилберт дар соли 1976 гардид<ref>{{Cite web |url=[https://www.pnas.org/content/74/2/560.short](https://www.pnas.org/content/74/2/560.short) |title=''Maxam A. M., Gilbert W.'' A new method for sequencing DNA //Proceedings of the National Academy of Sciences. — 1977. — Т. 74. — №. 2. — С. 560—564. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2018-09-16 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180916080417/http://www.pnas.org/content/74/2/560.short](https://web.archive.org/web/20180916080417/http://www.pnas.org/content/74/2/560.short) |url-status=live }}</ref>. Аммо бештар аз ҳама методе паҳн шуд, ки дар лабораторияи Фредерик Сэнгер соли 1977 таҳия шуда буд ва он то ҳол истифода мешавад. Секвениронӣ мувофиқи Сэнгер имкон дод, ки ҳаҷми нисбатан зиёди иттилоот ба даст оварда шавад, аммо андозаи фрагментҳо бо садҳо нуклеотидҳо маҳдуд буд, ки ин танҳо барои омӯзиши геномҳои хурд, ба монанди геномҳои бактериофагҳо кифоят мекард. Аввалин нармафзор барои таҳлили пайдарпайиҳои дар натиҷаи секвениронӣ бадастомада соли 1979 аз ҷониби Роҷер Стаден нашр шуд<ref>{{Cite web |url=[https://academic.oup.com/nar/article-abstract/6/7/2601/2384187](https://academic.oup.com/nar/article-abstract/6/7/2601/2384187) |title=''Staden R.'' A strategy of DNA sequencing employing computer programs //Nucleic acids research. — 1979. — Т. 6. — №. 7. — С. 2601—2610. |access-date=2020-04-24 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190502225714/https://academic.oup.com/nar/article-abstract/6/7/2601/2384187](https://web.archive.org/web/20190502225714/https://academic.oup.com/nar/article-abstract/6/7/2601/2384187) |url-status=live }}</ref>. Ин бастаи барномаҳои компютерӣ на танҳо барои ҷамъоварии пайдарпайиҳо ба контигҳо (contigs), балки барои санҷиш ва таҳрири ин пайдарпайиҳо, инчунин барои аннотатсия имкон медод. ==== Геномҳо ==== Бо нашри геноми инсон дар аввали асри XXI эраи геномии биоинформатика оғоз ёфт. Лоиҳа соли 1991 дар ИМА оғоз шуда, 2,7 миллиард доллар арзиш дошт ва зиёда аз 13 солро дар бар гирифт<ref>[NHGRI. Human Genome Project Completion: Frequently Asked Questions. National Human Genome Research Institute (NHGRI). [https://www.genome.gov/11006943/](https://www.genome.gov/11006943/) {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190416231019/https://www.genome.gov/11006943/|date=2019-04-16}} Human-Genome-Project-Completion-Frequently-]</ref>. Соли 1998 [[Celera Corporation|Celera Genomics]] таҳқиқоти хусусии рақобатпазирро оид ба секвениронӣ ва ҷамъоварии геноми инсон анҷом дод. Ин таҳқиқот 10 маротиба камтар маблағ талаб кард ва ба таҳияи стратегияҳои нави таҷрибавии секвениронӣ, ба монанди 454 ва Illumina, такони ҷиддӣ бахшид. Арзиши секвениронии КДН ба таври назаррас коҳиш ёфт, ки боиси афзоиши азими миқдори пайдарпайиҳо дар пойгоҳҳои маълумоти умумӣ гардид. Зарурати таҳияи тарзҳои нигоҳдорӣ ва коркарди босуръати маълумоти биологӣ ба миён омад. Соли 2005 Консорсиуми стандартҳои геномӣ ва мандате таъсис дода шуд, ки ҳадди ақали иттилооти заруриро барои нашри пайдарпайии геномӣ муайян кард<ref>Field D, Sterk P, Kottmann R, et al. Genomic standards consortium projects. Stand Genomic Sci 2014;9:599-601.</ref>. Ҳадафи рушди технологияҳои омӯзиши геном арзон кардани арзиши рамзгушоии як геном тахминан то 100$ мебошад, ки хароҷотро ба таври назаррас коҳиш дода, ба ҷорӣ намудани ин расмиёт дар ҳаёти рӯзмарра кӯмак мекунад. === Ҳадафҳо === Ҳадафи асосии биоинформатика — мусоидат ба дарки равандҳои биологӣ мебошад. Тафовути биоинформатика аз дигар равишҳо дар он аст, ки он ба эҷод ва истифодаи методҳои пуршиддати ҳисоббарорӣ барои расидан ба ин ҳадаф тамаркуз мекунад. Намунаҳои чунин методҳо: [[шинохти нақшҳо]], [[истихроҷи маълумот]], алгоритмҳои [[омӯзиши мошинӣ]] ва [[визуализатсияи маълумоти биологӣ]]. Кӯшишҳои асосии таҳқиқотчиён ба ҳалли вазифаҳои [[мувофиқсозии пайдарпайиҳо]], дарёфти генҳо (ҷустуҷӯи минтақаи КДН, ки генҳоро рамзгузорӣ мекунад), рамзгушоии геном, сохтани доруҳо, таҳияи доруҳо, мувофиқсозии сохтори сафеда, [[пешгӯии сохтори сафеда]], пешгӯии [[экспрессияи генҳо]] ва таъсири мутақобилаи «сафеда-сафеда», [[ҷустуҷӯи умумигеномии ассотсиатсияҳо]] ва моделсозии эволютсия нигаронида шудаанд. Биоинформатика имрӯз эҷод ва такмил додани пойгоҳҳои маълумот, алгоритмҳо, методҳои ҳисоббарорию оморӣ ва назарияро барои ҳалли мушкилоти амалӣ ва назариявӣ, ки ҳангоми идоракунӣ ва таҳлили маълумоти биологӣ ба миён меоянд, дар назар дорад<ref>Robert Ghrist - Homological Algebra and Data.</ref>. == Соҳаҳои асосии таҳқиқот == === Таҳлили пайдарпайиҳои генетикӣ === Аз вақте ки соли [[1977 год|1977]] фаги {{нп5|Phi-X174||en|Phi X 174}} [[Секвенирование|секвениронӣ]] шуд, [[Генетический код|пайдарпайиҳои КДН]]-и шумораи бештари организмҳо рамзгушоӣ ва дар пойгоҳҳои маълумот нигоҳ дошта шуданд. Ин маълумот барои муайян кардани пайдарпайиҳои [[Белок|сафедаҳо]] ва қитъаҳои танзимкунанда истифода мешаванд. Муқоисаи генҳо дар дохили як ё намудҳои ([[Вид (биология)|виды]]) гуногун метавонад шабоҳати функсияҳои сафедаҳо ё робитаи байни намудҳоро нишон диҳад (бо ин роҳ [[Филогенеческое дерево|дарахтони филогенетикӣ]] тартиб дода мешаванд). Бо афзоиши миқдори маълумот, таҳлили дастӣ аллакай ғайриимкон гардид. Имрӯзҳо барои ҷустуҷӯ дар [[геном|геномҳои]] ҳазорон организм, ки аз миллиардҳо ҷуфт [[нуклеотид|нуклеотидҳо]] иборатанд, барномаҳои компютерӣ истифода мешаванд. Барномаҳо метавонанд пайдарпайиҳои шабеҳи КДН-ро дар геномҳои намудҳои гуногун ба таври ягона муқоиса кунанд ([[Выравнивание последовательностей|мувофиқ созанд]]); аксар вақт чунин пайдарпайиҳо функсияҳои шабеҳ доранд ва тафовутҳо дар натиҷаи мутатсияҳои хурд, аз қабили ивазшавии нуклеотидҳои алоҳида, иловашавӣ ва «афтидан»-и (делетсия) онҳо ба вуҷуд меоянд. Яке аз вариантҳои чунин мувофиқсозӣ дар худи раванди секвениронӣ истифода мешавад. Техникаи ба истилоҳ «[[Метод дробовика|секвениронии дробӣ]]» (ки масалан аз ҷониби {{нп5|Институт Генетических Исследований|Институти таҳқиқоти геномӣ|en|The Institute for Genomic Research}} барои секвениронии аввалин геноми бактериявӣ, ''[[Haemophilus influenzae]]'' истифода шуда буд) ба ҷои пайдарпайии пурраи нуклеотидҳо пайдарпайии фрагментҳои кӯтоҳи КДН-ро медиҳад (ҳар кадом дарозии тақрибан 600—800 нуклеотид). Нугҳои фрагментҳо ба ҳамдигар меафтанд ва ҳангоми дуруст пайваст кардан геноми пурраро ташкил медиҳанд. Чунин метод натиҷаҳои секвенирониро зуд медиҳад, аммо [[Сборка генома|ҷамъоварии фрагментҳо]] барои геномҳои калон метавонад вазифаи хеле мушкил бошад. Дар лоиҳаи рамзгушоии геноми инсон ҷамъоварӣ чанд моҳи вақти компютериро гирифт. Ҳоло ин метод барои қариб ҳамаи геномҳо истифода мешавад ва [[Сборка генома#Алгоритмические подходы|алгоритмҳои ҷамъоварии геномҳо]] яке аз мушкилоти шадиди биоинформатика дар лаҳзаи ҳозир мебошанд. Мисоли дигари истифодаи таҳлили компютерии пайдарпайиҳо ҷустуҷӯи автоматии генҳо ва пайдарпайиҳои танзимкунанда дар геном мебошад. На ҳама нуклеотидҳо дар геном барои муайян кардани пайдарпайии сафедаҳо истифода мешаванд. Масалан, дар геномҳои организмҳои олӣ, сегментҳои калони КДН ба таври возеҳ сафедаҳоро рамзгузорӣ намекунанд ва нақши функсионалии онҳо номаълум аст. Коркарди алгоритмҳои муайянкунии қисмҳои рамзгузори сафеда дар геном вазифаи муҳими биоинформатикаи муосир мебошад. Биоинформатика барои пайваст кардани лоиҳаҳои геномӣ ва [[протеом|протеомӣ]] кӯмак мекунад, масалан, бо истифода аз пайдарпайии КДН барои муайянсозии сафедаҳо. === Аннотатсияи геномҳо === Дар заминаи [[Геномика|геномика]] ''аннотатсия'' — раванди тамғагузории генҳо ва дигар объектҳо дар пайдарпайии [[ДНК]] (КДН) мебошад. Аввалин системаи барномавии аннотатсияи [[геном|геномҳо]] соли [[1995 год|1995]] аз ҷониби {{нп4|Уайт, Оуэн|Оуэн Уайт||Owen White}}, ки дар гурӯҳи Институти таҳқиқоти геномӣ (англ. [[:en:The Institute for Genomic Research|The Institute for Genomic Research]]) кор мекард, сохта шуда буд. Ин гурӯҳ аввалин геноми озодзисти бактерияи ''[[Палочка Пфайфера|Haemophilus influenzae]]''-ро секвениронӣ ва таҳлил карда буд. Доктор Уайт системаеро барои дарёфти [[ген|генҳо]] (қитъаи КДН, ки пайдарпайии полипептиди муайян ё КРН-и функсионалиро муайян мекунад), [[тРНК]] ва дигар объектҳои КДН сохт ва аввалин ишораҳои функсияҳои ин генҳоро гузошт. Аксари системаҳои муосири аннотатсияи геном ба таври шабеҳ кор мекунанд, аммо барномаҳое, ки барои таҳлили КДН-и геномӣ дастрасанд, ба монанди {{нп5|GeneMark}}, ки барои дарёфти генҳои рамзгузори сафеда дар Haemophilus influenzae истифода мешаванд, доимо тағйир меёбанд ва такмил дода мешаванд. === Биологияи эволютсионии ҳисоббарорӣ === [[Эволюционная биология|Биологияи эволютсионӣ]] пайдоиш ва пайдоиши [[Биологический вид|намудҳо]], инчунин рушди онҳоро бо гузашти вақт таҳқиқ мекунад. Информатика ба биологҳои эволютсиони дар чанд ҷанба кӯмак мекунад: * омӯхтани эволютсияи шумораи зиёди организмҳо тавассути чен кардани тағйирот дар [[ДНК]]-и онҳо, на танҳо дар сохтор ё [[физиология|физиология]]; * муқоисаи тамоми [[геном|геномҳо]] (нигаред ба [[BLAST]]), ки имкон медиҳад ҳодисаҳои мураккаби эволютсионӣ, аз қабили: [[Дупликация|дупликатсияи генҳо]], [[горизонтальный перенос генов|интиқоли уфуқии генҳо]] ва пешгӯии факторҳои махсуси бактериявӣ омӯхта шаванд; * сохтани моделҳои компютерии популятсияҳо барои пешгӯии рафтори система дар вақт; * пайгирии пайдоиши нашрияҳое, ки дорои иттилоот дар бораи шумораи зиёди намудҳо мебошанд. Соҳаи [[компьютерные науки|илмҳои компютерӣ]], ки [[генетические алгоритмы|алгоритмҳои генетикиро]] истифода мебарад, аксар вақт бо [[компьютерная эволюционная биология|биологияи эволютсионии компютерӣ]] омехта карда мешавад, аммо ин ду соҳа ҳатман бо ҳам алоқаманд нестанд. Кор дар ин соҳа аз [[программное обеспечение|нармафзори]] махсус барои такмили алгоритмҳо ва ҳисобҳо истифода мебарад ва ба [[эволюционные принципы|принсипҳои эволютсионӣ]], ба монанди [[Репликация ДНК|репликатсия]], [[диверсификация]] тавассути [[рекомбинация (биология)|рекомбинатсия]] ё [[мутации|мутатсияҳо]] ва зинда мондан дар [[естественный отбор|интихоби табиӣ]] асос меёбад. === Арзёбии гуногунии биологӣ === [[Биологическое разнообразие|Гуногунии биологии]] экосистемаро метавон ҳамчун маҷмӯи пурраи генетикии муҳити муайян муайян кард, ки аз ҳамаи намудҳои истиқоматкунанда иборат аст, хоҳ он [[биоплёнка|биопарда]] дар кони партовшуда бошад, ё як қатра оби баҳр, як мушт хок ва ё тамоми [[биосфера|биосфераи]] сайёраи [[Земля|Замин]]. Барои ҷамъоварии номҳои [[Биологический вид|намудҳо]], тавсифҳо, минтақаҳои паҳншавӣ ва иттилооти генетикӣ аз пойгоҳҳои маълумот истифода мешавад. Нармафзори махсус барои ҷустуҷӯ, визуализатсия ва таҳлили иттилоот ва аз он ҳам муҳимтар, дастрас намудани он ба одамони дигар истифода мешавад. Симуляторҳои компютерӣ чизҳоеро ба монанди динамикаи популятсия моделсозӣ мекунанд ё саломатии умумии генетикии фарҳангро дар [[Агрономия|агрономия]] ҳисоб мекунанд. Яке аз иқтидорҳои муҳимтарини ин соҳа таҳлили пайдарпайиҳои [[ДНК]] ё геномҳои пурраи намудҳои дар ҳоли нобудшавӣ мебошад, ки имкон медиҳад натиҷаҳои таҷрибаи генетикии табиат дар компютер нигоҳ дошта шаванд ва эҳтимолан дар оянда дубора истифода шаванд, ҳатто агар ин намудҳо комилан нест шаванд. Аксар вақт методҳои арзёбии дигар ҷузъҳои гуногунии биологӣ — таксонҳо (пеш аз ҳама намудҳо) ва экосистемаҳо аз соҳаи баррасии биоинформатика берун мемонанд. Дар айни замон, асосҳои математикии методҳои биоинформатикӣ барои таксонҳо дар доираи чунин самти илмӣ, ба монанди [[фенетика]] ё таксономияи ададӣ пешниҳод шудаанд. Методҳои таҳлили сохтори экосистемаҳо аз ҷониби мутахассисони чунин самтҳо, ба монанди экологияи системӣ ва [[биоценометрия]] баррасӣ мешаванд. === Барномаҳои асосии биоинформатикӣ === [http://www.sanger.ac.uk/Software/ACT/ ACT (Artemis Comparison Tool)] — таҳлили геномӣ [http://cmpg.unibe.ch/software/arlequin35/ Arlequin] — таҳлили маълумоти популятсионӣ-генетикӣ [[Bioconductor]] — лоиҳаи бузургҳаҷми [[FLOSS]], ки маҷмӯи зиёди бастаҳои алоҳидаро барои таҳқиқоти биоинформатикӣ пешниҳод мекунад. Бо забони [[R (язык программирования)|R]] навишта шудааст. [https://web.archive.org/web/20090916025402/http://www.mbio.ncsu.edu/BioEdit/bioedit.html BioEdit] — муҳаррири мувофиқсозии сершумори пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ [http://www.applied-maths.com/bn/bn.htm BioNumerics] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120819064737/http://www.applied-maths.com/bn/bn.htm |date=2012-08-19 }} — бастаи универсалии тиҷоратии барномаҳо [[BLAST]] — [[Выравнивание последовательностей|ҷустуҷӯи пайдарпайиҳои алоқаманд]] дар пойгоҳи маълумоти пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ [[Clustal]] — [[Выравнивание последовательностей|мувофиқсозии]] сершумори пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ [http://www.ub.es/dnasp/ DnaSP] — таҳлили полиморфизми пайдарпайиҳои КДН [http://tree.bio.ed.ac.uk/software/figtree/ FigTree] — муҳаррири дарахтони филогенетикӣ [https://web.archive.org/web/20061201035354/http://ftp.cefe.cnrs.fr/ Genepop] — таҳлили популятсионӣ-генетикӣ [https://web.archive.org/web/20110803111816/http://www.univ-montp2.fr/%7Egenetix/genetix/genetix.htm Genetix] — таҳлили популятсионӣ-генетикӣ (барнома танҳо бо забони франсавӣ дастрас аст) [http://www.jalview.org JalView] — муҳаррири мувофиқсозии сершумори пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ [https://web.archive.org/web/20030416195914/http://phylogeny.arizona.edu/macclade/macclade.html MacClade] — барномаи тиҷоратӣ барои таҳлили интерактивии эволютсионии маълумот [http://www.megasoftware.net MEGA] — таҳлили генетикии молекулавӣ-эволютсионӣ [http://mesquiteproject.org Mesquite] — барнома барои биологияи муқоисавӣ бо забони Java [http://www.drive5.com/muscle/ Muscle] — муқоисаи сершумори пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ. Нисбат ба [[ClustalW]] тезтар ва дақиқтар аст. [http://paup.csit.fsu.edu/ PAUP] — таҳлили филогенетикӣ бо истифода аз методи парсимония (ва методҳои дигар) [[PHYLIP]] — бастаи барномаҳои филогенетикӣ [http://pbil.univ-lyon1.fr/software/phylowin.html Phylo_win] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221021182630/https://pbil.univ-lyon1.fr/software/phylowin.html |date=2022-10-21 }} — таҳлили филогенетикӣ. Барнома дорои интерфейси графикӣ мебошад. [https://www.ualberta.ca/~fyeh/index.htm PopGene] — таҳлили гуногунии генетикии популятсияҳо [http://bioinformatics.org/~tryphon/populations/ Populations]{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — таҳлили популятсионӣ-генетикӣ [[PSI Protein Classifier]] — ҷамъбасти натиҷаҳое, ки бо ёрии барномаи [[PSI-BLAST]] ба даст омадаанд [http://pbil.univ-lyon1.fr/software/seaview.html Seaview] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20131204000413/http://pbil.univ-lyon1.fr/software/seaview.html |date=2013-12-04 }} — таҳлили филогенетикӣ (бо интерфейси графикӣ) [[Sequin]] — ворид намудани пайдарпайиҳо ба [[GenBank]], [[EMBL]], [[DDBJ]] [http://bioinf.spbau.ru/spades SPAdes] — ҷамъоварандаи геномҳои бактериявӣ [http://www.splitstree.org SplitsTree] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180314213042/http://splitstree.org/ |date=2018-03-14 }} — барнома барои сохтани дарахтони филогенетикӣ [https://web.archive.org/web/20061222001245/http://igs-server.cnrs-mrs.fr/~cnotred/Projects_home_page/t_coffee_home_page.html T-Coffee] — [[Выравнивание последовательностей|мувофиқсозии]] сершумори прогрессивии пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ. Нисбат ба [[ClustalW]]/[[ClustalX]] ҳассостар аст. [[UGENE]] — абзори озоди русӣ, [[Выравнивание последовательностей|мувофиқсозии]] сершумори пайдарпайиҳои нуклеотидӣ ва аминокислотагӣ, таҳлили филогенетикӣ, аннотатсиякунӣ, кор бо пойгоҳҳои маълумот. [http://www.ebi.ac.uk/~zerbino/velvet/ Velvet] — ҷамъоварандаи геномҳо [http://www.nature.com/nbt/journal/v32/n3/full/nbt.2840.html ZENBU] — ҷамъбасти натиҷаҳо == Биоинформатикаи сохторӣ == Ба биоинформатикаи сохторӣ коркарди алгоритмҳо ва барномаҳо барои пешгӯии сохтори фазоии сафедаҳо дохил мешавад. Мавзуъҳои таҳқиқот дар биоинформатикаи сохторӣ: Таҳлили рентгенсохторӣ (ТРС)-и макромолекулаҳо Нишондиҳандаҳои сифати модели макромолекула, ки тибқи маълумоти ТРС сохта шудааст Алгоритмҳои ҳисобкунии сатҳи макромолекула Алгоритмҳои дарёфти ядрои гидрофобии молекулаи сафеда Алгоритмҳои дарёфти доменҳои сохтории сафедаҳо [[Пространственное выравнивание|Мувофиқсозии фазоии]] сохторҳои сафедаҳо Таснифоти сохтории доменҳои SCOP ва CATH Динамикаи молекулавӣ == Ҳамчунин нигаред == [[Вычислительная биология|Биологияи ҳисоббарорӣ]] [[Математическая биология|Биологияи математикӣ]] [[Хемоинформатика]] [[Международное Общество Вычислительной Биологии|Ҷамъияти байналмилалии биологияи ҳисоббарорӣ]] [[Генная онтология|Онтологияи генӣ]] [[Пангеном]] [[:en:List of bioinformatics journals|Рӯйхати маҷаллаҳои илмӣ оид ба биоинформатика]]{{ref|en}} [[Когнитивная геномика|Геномикаи когнитивӣ]] == Эзоҳ == == Адабиёт == Jonathan Pevsner (2013) Bioinformatics and Functional Genomics Jean-Michel Claverie Ph.D. (2007) Bioinformatics For Dummies. 2nd edition. Дурбин Р, Эдди Ш, Крог А, Митчисон Г. «Анализ биологических последовательностей». — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотичная динамика», 2006. — 480 с. — ISBN 5-93972-559-7 Бородовский М., Екишева С. «Задачи и решения по анализу биологических последовательностей». — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотичная динамика», 2008. — 420 с. — ISBN 978-5-93972-644-3 Сетубал Ж, Мейданис Ж. «Введение в вычислительную молекулярную биологию». — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотичная динамика», 2007. — 420 с. — ISBN 978-5-93972-623-8 В. А. Таланов, [http://new.math.msu.su/department/dm/dmmc/PUBL1/gen.htm Математические модели синтеза пептидных цепей и методы теории графов в расшифровке генетическиех текстов] == Пайвандҳо == {{cite web |url=https://nauka.tass.ru/tag/bioinformatics |title=Биоинформатика |subtitle=Рубрика «Наука» |publisher=[[ТАСС]] |description=Хондани ҳамаи хабарҳои охирин дар мавзуъ |access-date=2023-08-07 }} [[Категория:Биоинформатика| ]] gqihof22l7fd7n6l4t3lziobtz8pc9f 0 327981 1476160 1453631 2026-06-10T09:19:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476160 wikitext text/x-wiki '''Пандеми́я''' ({{lang-el|πανδημία}} «тамоми мардум») — дараҷаи олии инкишофи раванди эпидемикӣ, [[Эпидемия|эпидемия]]-и фавқулода қавӣ, ки ҳангоми он бемории сироятӣ дар муддати нисбатан кӯтоҳ қисми зиёди аҳолии бисёр кишварҳо, баъзан дар қитъаҳои гуногунро фаро мегирад<ref>{{БМЭ3|статья=Пандемия|автор=Бургасов С. П.|том=18|страницы=254|ref=Бургасов}}</ref><ref name=":0">{{Книга|ref=КМЭ 2|заглавие=Краткая Медицинская Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|год=1989|часть=Пандемия|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]]|том=2: Криз гипертонический — Риккетсии|страницы=366|страниц=608|isbn=5-85270-056-8}}</ref>. Пандемия хатарноктарин шакл, яъне эпидемияе мебошад, ки қисми зиёди ҷаҳонро фаро мегирад<ref>Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М. А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А. Я. Сухарева. 2003.</ref>. == Мафҳуми пандемия == Одатан зери мафҳуми пандемия бемориеро мефаҳманд, ки характери оммавӣ<ref name="Малая медицинская энциклопедия; Энциклопедический словарь медицинских терминов.">{{книга|заглавие=1. Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг. 2. Первая медицинская помощь. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1994 г. 3. Энциклопедический словарь медицинских терминов. — М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг|часть=Пандемия|год=|автор=|язык=ru}}</ref><ref name="Большой медицинский словарь">{{книга|автор=|заглавие=Большой медицинский словарь|год=2000|часть=пандемия|язык=ru}} // [[Большой медицинский словарь]]</ref> ва сартосарӣ<ref name="Толковый словарь Ожегова">{{книга|заглавие=Толковый словарь Ожегова|часть=Пандемия|год=1949—1992|автор=С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова.|язык=ru}} // [[Толковый словарь Ожегова]]</ref> гирифта, қисми зиёди тамоми аҳолиро<ref name=":0" /> ва дар аввал тақрибан тамоми аҳолиро сироят мекунад<ref name="Энциклопедия Брокгауза и Ефрона. 1890—1907.">{{ВТ-ЭСБЕ|Пандемия}}</ref>. === ТҶТ ва таърифи пандемия === Дар ягон ҳуҷҷати расмии [[Всемирная организация здравоохранения|Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ]] ин ё он таърифи мушаххаси пандемия сабт нашудааст. Дар баробари ин, дар саҳифаи сомонаи расмии ТҶЗ, ки ба ба ном [[зукоми хук]] бахшида шудааст, то вақтҳои охир<ref>Дар айни замон ин саҳифа танҳо дар нусхаи Internet Archive Wayback Machine дастрас аст.</ref> ибораи умумие мавҷуд буд, ки онро метавон ҳамчун таъриф ҳисобид: «''Пандемия — ин паҳншавии бемории нав дар миқёси ҷаҳонӣ мебошад''»<ref>{{cite web|title=ВОЗ &124; Что такое пандемия?|url=[https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/pandemic/ru/](https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/pandemic/ru/)|website=[[Всемирная организация здравоохранения]]|date=2010-02-24|access-date=2021-11-28|lang=ru|archive-url=[https://web.archive.org/web/20200715082338/https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/pandemic/ru/](https://web.archive.org/web/20200715082338/https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/pandemic/ru/)|archive-date=2020-07-15}}</ref>. Дар ин таъриф диққати асосӣ ба паҳншавии васеи беморӣ дода шуда, вазнинии клиникии он ба назар гирифта нашуда буд. Ақидае васеъ паҳн шудааст, ки қаблан вазнинии беморӣ шарти зарурӣ барои эълони пандемия аз ҷониби ТҶЗ буд ва Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ мавқеи худро дар соли 2009 тағйир дод. Асос барои чунин даъвоҳо як ҳолати ҷузъӣ — тағйир додани тавсифи пандемияи зуком аз ҷониби ТҶЗ мебошад, на пандемия ҳамчун мафҳум. Аз соли 2003 дар яке аз саҳифаҳои сомонаи ТҶЗ гуфта мешуд, ки «''Пандемияи зуком вақте ба вуҷуд меояд, ки вируси нави зуком пайдо мешавад, ки аҳолӣ бар зидди он масуният (иммунитет) надорад ва ин боиси чандин эпидемияи ҳамзамон дар саросари ҷаҳон бо шумораи зиёди фавт ва бемориҳо мегардад''»<ref>{{cite web |title = Pandemic preparedness (WHO) |url = [http://www.who.int/csr/disease/influenza/pandemic/en/](http://www.who.int/csr/disease/influenza/pandemic/en/) |archive-url = [https://web.archive.org/web/20030202145905/http://www.who.int/csr/disease/influenza/pandemic/en/](https://web.archive.org/web/20030202145905/http://www.who.int/csr/disease/influenza/pandemic/en/) |archive-date = 2003-02-02 |url-status = dead }}</ref>. Аммо пас аз баҳсҳои ҷамъиятие, ки дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] дар соли 2009 дар мавриди мувофиқ будани чунин таъриф (ки дар бораи монанд будани пандемияи зукоми нави H1N1 ба пандемияи зукоми испанӣ фикрҳо ба вуҷуд меовард) оғоз ёфтанд, зикри шумораи зиёди бемориҳо ва фавтҳо хориҷ карда шуд<ref>{{Cite web |url=[http://edition.cnn.com/2009/HEALTH/05/04/swine.flu.pandemic/index.html](http://edition.cnn.com/2009/HEALTH/05/04/swine.flu.pandemic/index.html) |title=When a pandemic isn't a pandemic - CNN.com |access-date=2021-11-27 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20211127230435/http://edition.cnn.com/2009/HEALTH/05/04/swine.flu.pandemic/index.html](https://web.archive.org/web/20211127230435/http://edition.cnn.com/2009/HEALTH/05/04/swine.flu.pandemic/index.html) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ва тавсиф чунин шакл гирифт: «''Пандемияи зуком вақте рух медиҳад, ки вируси нави зуком пайдо шуда, дар саросари ҷаҳон паҳн мегардад ва аксари одамон бар зидди он масуният надоранд''». Ассамблеяи парламентии Шӯрои Аврупо дар ҳуҷҷати № 12283 (7 июни соли 2010) «Амалҳо дар робита ба пандемияи H1N1: шаффофияти бештар зарур аст» чунин гумонро баён кард, ки ТҶЗ дидаю дониста мавқеи худро тағйир додааст, то тавонад пандемияи зукоми хукро бе зарурати нишон додани шиддати бемории бар асари вируси H1N1 бавуҷудомада эълон кунад<ref>{{cite web |title = The handling of the H1N1 pandemic: more transparency needed — June 7, 2010 |url = [http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/Doc10/EDOC12283.pdf](http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/Doc10/EDOC12283.pdf) |archive-url = [https://web.archive.org/web/20100821181943/http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/Doc10/EDOC12283.pdf](https://web.archive.org/web/20100821181943/http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/Doc10/EDOC12283.pdf) |archive-date = 2010-08-21 |url-status = dead }}</ref>. Дар асл, дараҷаи вазнинӣ барои ТҶЗ меъёри «пандемикӣ» ё «ғайрипандемикӣ» будани зукоми хук набуд — ба он сабаб, ки ташкилот меъёрҳои '''мавҷудияти''' пандемияро надошт, балки танҳо меъёри гузариши пандемия ба ин ё он '''марҳиларо''' истифода мебурд<ref name="автоссылка2">{{Статья |ссылка=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127275/](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127275/) |автор=Doshi, Peter |заглавие=The elusive definition of pandemic influenza |год=2011 |язык=en |издание=Bulletin of the World Health Organization |месяц=Jul |число=1 |номер=89 (7) |страницы=532 – 538. |doi=10.2471/BLT.11.086173 |archive-date=2021-09-05 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210905080147/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127275/](https://web.archive.org/web/20210905080147/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127275/) }}</ref>. Хит Келли дар мақолаи соли 2011 таъкид мекард, ки дар эпидемиология мафҳуми пандемия пеш аз ҳама ба паҳншавии беморӣ алоқаманд аст ва ҳеҷ гуна талаботро нисбат ба вазнинӣ ва шумораи фавтҳои бар асари он бавуҷудомада дар бар намегирад. Бо эътирофи он, ки вокуниш ба пандемияи H1N1 номутаносиб буд, пажӯҳишгар имконпазир мешуморид, ки дар оянда меъёрҳои муайян, масалан, нишондиҳандаи вазнинии беморӣ муқаррар карда шаванд, то дар сурати пандемияҳои навбатӣ қадамҳои гузошташуда ба вазъият бештар мувофиқат кунанд<ref>{{Статья |ссылка=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127276/](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127276/) |автор=Kelly, Heath |заглавие=The classical definition of a pandemic is not elusive |год=2011 |язык=en |издание=Bulletin of the World Health Organization |месяц=Jul |число=1 |номер=89 (7) |страницы=540 – 541. |doi=10.2471/BLT.11.088815 |archive-date=2021-08-27 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210827165237/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127276/](https://web.archive.org/web/20210827165237/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127276/) }}</ref>. 1 декабри соли 2021 [[Ассамблеяи ҷаҳонии тандурустӣ]] «қарори консенсусӣ қабул кард, ки ба ҳифзи ҷомеаи ҷаҳонӣ аз буҳронҳои ояндаи вобаста ба паҳншавии бемориҳои сироятӣ нигаронида шудааст ва дар он ба оғози раванди глобалии таҳия ва мувофиқасозии конвенсия, созишнома ё дигар ҳуҷҷати байналмилалии дар Оинномаи Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ пешбинишуда бо мақсади таҳкими механизмҳои пешгирии пандемияҳо, таъмини омодагӣ ва қабули чораҳои вокуниш розӣ шуд»<ref>{{Cite web |url=[https://www.who.int/ru/news/item/01-12-2021-world-health-assembly-agrees-to-launch-process-to-develop-historic-global-accord-on-pandemic-prevention-preparedness-and-response](https://www.who.int/ru/news/item/01-12-2021-world-health-assembly-agrees-to-launch-process-to-develop-historic-global-accord-on-pandemic-prevention-preparedness-and-response) |title=Всемирная ассамблея здравоохранения постановила начать процесс разработки исторического глобального договора по предотвращению пандемий, обеспечению готовности и принятию мер реагирования |access-date=2022-02-05 |archive-date=2022-02-05 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220205112420/https://www.who.int/ru/news/item/01-12-2021-world-health-assembly-agrees-to-launch-process-to-develop-historic-global-accord-on-pandemic-prevention-preparedness-and-response](https://web.archive.org/web/20220205112420/https://www.who.int/ru/news/item/01-12-2021-world-health-assembly-agrees-to-launch-process-to-develop-historic-global-accord-on-pandemic-prevention-preparedness-and-response) |url-status=live }}</ref>. Дар воситаҳои ахбори омма ин лоиҳа номи «[[Созишномаи пандемикӣ]]»-ро гирифт ва мавриди баррасии хеле васеъ қарор гирифт. Ҷанбаи ба даст овардани ваколатҳои васеи ҳокимият аз ҷониби Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ, ки имкон медиҳанд тавсияҳо ё дастурҳои ТҶЗ нисбат ба фармонҳои танзимкунандаи миллӣ дар соҳаи ин ё он масъалаҳои марбут ба ҳифзи саломатӣ бартарӣ дошта бошанд, мавзӯи ҳадсу гумонҳо гардид. === Аҳамияти иҷтимоии мафҳум === Рӯйдодҳои соли 2009 аҳамияти иҷтимоии мафҳуми «пандемия» ва пеш аз ҳама онро нишон доданд, ки дар шуури оммавӣ ин мафҳум мисли пештара бо паҳншавии маҳз бемории '''вазнин ва хатарнок''' дар миқёси ҷаҳонӣ зич алоқаманд аст. Чуноне ки Питер Доши, профессори [[Донишгоҳи Мэриленд дар Балтимор]] нишон медод, дар ҷаҳони муосир «амали оддии часпонидани тамға ба беморӣ оқибатҳои бузурги иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ дорад»<ref name="автоссылка2" />. Паҳншавии сирояти нави коронавирусӣ дар солҳои 2019—2021 дар саросари ҷаҳон бори дигар дар назди ҷомеаи илмӣ ва тиббӣ мушкили мафҳуми пандемия ва меъёрҳои онро бо шиддати махсус гузошт. == Рӯйхати эпидемияҳо ва пандемияҳо == {{main|Рӯйхати эпидемияҳо ва пандемияҳо}} == Пандемияҳо ва эпидемияҳои маъруф == === Навъи гули (Оспа) === {{main|Навъи гули}} Навъи гули (Натуральная оспа), ё чуноне ки онро қаблан меномиданд, ''гули сиёҳ'' — сирояти вирусии ниҳоят гузаранда мебошад, ки танҳо одамон ба он гирифтор мешаванд. Дар тамоми кураи замин васеъ паҳн шуда буд ва фавт дар байни беморон то ба 40 % мерасид. Дар Шарқ, ҳадди ақал аз аввали асрҳои миёна (дар Ҳиндустон дар бораи он сабтҳои асри VIII ва дар Чин — асри X боқӣ мондаанд) барои пешгирии гули сиёҳ вариолятсия — эмкунии фасоди гул аз пустулаи пухтарасидаи бемори гули ҳақиқӣ истифода мешуд, ки боиси гузаронидани бемории гул дар шакли сабук мегашт. Маводҳои воқеии ҷамъшуда (ширдӯшҳо зуд-зуд ба гули гов гирифтор мешуданд, вале баъдан ба гули ҳақиқӣ сироят намеёфтанд, ва дар артиши Англия-и асри XVIII беморшавӣ ба гул дар савораҳо нисбат ба пиёдагардҳо ба таври назаррас камтар буд) ба ин ақида оварда расонид, ки сироятёбӣ бо гул аз ҳайвонот (говҳо ё аспҳо) боиси ба вуҷуд омадани масуният ба гули ҳақиқӣ мегардад. Пас аз кашфи табиати сироятӣ (вирусӣ) эмкунии (вакцинатсия) одамонро бо гули гов оғоз карданд, ки аз бемории гули сиёҳ пешгирӣ мекард ва боиси зиштшавӣ ё марг намегашт. Аммо бо гузашти вақт самаранокии ваксина суст мешуд. Падидаи кашфшудаи сустшавии масуният бо гузашти синну сол ба зарурати гузаронидани эмкунии дуюмин — ревакцинатсия ишора мекард. Бо вуҷуди ин, омодагӣ ба эмкунӣ ҳатто дар кишварҳои дорои аҳолии босавод ва бонизом танҳо ҳангоми пайдо шудани ҳолатҳои нави гули ҳақиқӣ, ки боиси тарси атрофиён мешуд, ба мушоҳида мерасид. Ҳамин тариқ, танҳо фоҷиаи нави эпидемикӣ метавонист ба истифодаи амалии ревакцинатсия дар ҳама ҷо ангеза диҳад. Фоҷиаи навбатӣ дар солҳои 1870—1874 рух дод — беморшавӣ бо вируси гули ҳақиқӣ на танҳо дар қитъаи Амрикои Шимолӣ, балки дар Аврупо ва Русия низ ҳамчун бемории пандемикӣ зоҳир шуд<ref name="aids_vs_smallpox">Супотницкий М. В. {{cite web |url = [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm](http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm) |title = Эволюционная патология. К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/СПИД-пандемии среди других инфекционных, эпидемических и пандемических процессов |archive-url = [https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm](https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm) |archive-date = 2012-02-27 }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — М., 2009. — 400 с.</ref>: * дар Белгия аз гул 81,8 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1870 фавтиданд; 416,8 — дар соли 1871 ва 156,0 дар соли 1872; * дар Пруссия — тақрибан 150 ҳазор нафар (17,52 ба 100 ҳазор дар соли 1870; 243,21 дар соли 1871 ва 262,37 — дар соли 1872); * дар Бавария 104,5 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1870 ва 61,1 дар соли 1871 фавтиданд; * дар Нидерланд дар солҳои 1870—1873 аз гул 435,5 нафар ба 100 ҳазор сокин фавтиданд; * дар Англия аз гул 10 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1870, 102,4 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1871 ва 83,3 дар соли 1872 (дар Лондон — мутаносибан 30,2; 242,2; 53,8) фавтиданд; * ба Австрия гул дертар ворид шуд — аз гул 190 нафар дар соли 1872 фавтиданд; 314,72 — дар соли 1873; 174 — дар соли 1874. Пандемия сарфи назар аз эмкуниҳои қаблан гузаронидашуда инкишоф ёфт — аксарияти олимон пайдоиши онро ба чорабиниҳои номунтазами ревакцинатсияи аҳолӣ алоқаманд карданд<ref name="aids_vs_smallpox"/>. То соли 1927 дар ИҶШС ва дар қитъаи Аврупо муяссар шуд, ки гули ҳақиқӣ пурра зери назорат гирифта шавад. То солҳои 1980-ум вируси гули ҳақиқиро бинобар гузаронидани эмкунии оммавӣ ва ревакцинатсия ҳатто ҳамчун агенти эҳтимолии силоҳи биологӣ баррасӣ намекарданд. Имрӯзҳо гули ҳақиқӣ дар тамоми ҷаҳон маҳвшуда ҳисобида мешавад. Бо вуҷуди ин, қарор дода шуд, ки вируси гули ҳақиқӣ, ки дар лабораторияҳои ИМА ва собиқ ИҶШС нигоҳ дошта мешавад, ҳадди ақал то соли 2014 нобуд карда намешавад. Дар асри XX вирус ҳаёти аз 300 то 500 миллион нафарро рабуд<ref>{{Книга|автор=David A. Koplow|заглавие=Smallpox: The Fight to Eradicate a Global Scourge|ссылка=[https://books.google.ru/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203&redir_esc=y](https://books.google.ru/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203&redir_esc=y)|издательство=University of California Press|год=2004-03-15|страниц=276|isbn=9780520242203|archive-date=2020-06-27|archive-url=[https://web.archive.org/web/20200627063502/https://books.google.ru/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203&redir_esc=y](https://web.archive.org/web/20200627063502/https://books.google.ru/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203&redir_esc=y)}}</ref><ref>{{Cite web|url=[http://www.who.int/about/bugs_drugs_smoke_chapter_1_smallpox.pdf](http://www.who.int/about/bugs_drugs_smoke_chapter_1_smallpox.pdf)|title=Smallpox: Eradicating an ancient scourge|author=|website=World Health Organization|date=2014|publisher=|access-date=2018-02-09|archive-date=2018-03-29|archive-url=[https://web.archive.org/web/20180329070609/http://www.who.int/about/bugs_drugs_smoke_chapter_1_smallpox.pdf](https://web.archive.org/web/20180329070609/http://www.who.int/about/bugs_drugs_smoke_chapter_1_smallpox.pdf)|url-status=live}}</ref>. === Тоун (Чума) === [[Тоун]] — бемории шадиди сироятии табиии манбаъдор аз гурӯҳи сироятҳои карантинӣ, ки бо ҳолати умумии бениҳоят вазнин, табларза, осеби гиреҳҳои лимфавӣ, [[шуш]] ва дигар узвҳои дохилӣ, зуд-зуд бо инкишофи [[сепсис]] ҷараён мегирад. Беморӣ бо фавт-и баланд ва гузарандагии ниҳоят зиёд тавсиф мешавад. Фавт ҳангоми шакли бавосирии тоун ба 95 % ва ҳангоми шакли шушӣ ба 98—99 % мерасид. Дар айни замон ҳангоми табобати дуруст фавт аз 5—10 % зиёд нест. Барангезандаи он бациллаи тоун мебошад, ки соли [[Соли 1894|1894]] ҳамзамон аз ҷониби ду олим: фаронсавӣ [[Александр Ҳертсен|Александр Йерсен]] ва ҷопонӣ [[Китасато Сибасабуро]] кашф шудааст. То имрӯз дар бисёр кишварҳо як қатор манбаъҳои табиӣ боқӣ мондаанд, ки дар онҳо тоун мунтазам дар хояндаҳои сокини он ҷо мушоҳида мешавад ва инчунин ҳолатҳои инфиродии сироятёбии одамон ба тоун ба амал меоянд<ref>{{Cite web |url=[http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru](http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru) |title=Медицинский портал: Чума — врачам, студентам, пациентам |access-date=2012-03-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110817010048/http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru](https://web.archive.org/web/20110817010048/http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru) |archive-date=2011-08-17 |url-status=dead }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Пандемияҳои маъруфи тоун, ки миллионҳо ҳаётро рабудаанд, дар таърихи башарият изи амиқ гузоштаанд: * [[Тоуни Юстиниан]] (солҳои 541—700) — дар [[Египет|Миср]] оғоз ёфта, ҳудуди тамоми ҷаҳони мутамаддини он замонро фаро гирифт. Тақрибан 100 миллион нафар ҳалок шуданд, [[Византия]] тақрибан нисфи аҳолии худро аз даст дод<ref name="Daniel">''Даниэл М.'' Тайные тропы носителей смерти. — М.Прогресс, 1990, с.52 — ISBN 5-01-002041-6</ref>. * [[Марги сиёҳ]] — пандемияи ҳалокатбори солҳои 1346—1353, ки дар Чини Шарқӣ оғоз ёфта, дар миёнаҳои асри XIV тамоми Аврупоро тай кард. Бино ба мулоҳизаи дақиқи Г. Гезер (1867), «марги сиёҳ» агар аз манзараи муқаррарии тоун дур шуда бошад ҳам, ин танҳо барои он буд, ки он ҳамаи он падидаҳоеро, ки дар эпидемияҳои гуногуни тоун ҷудогона буданд, дар худ муттаҳид мекард<ref name="автоссылка1">{{книга |автор = Супотницкий М. В, Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref>. То 34 млн нафар ҳалок шуданд (аз се як ҳиссаи аҳолии Аврурупо). * [[Пандемияи сеюм]] — агар пандемияи аввал ва дуюм ба сӯхтори ҷангал шабоҳат дошта бошанд, ки дар тӯли 5 сол дар ҳудуди азим аланга мезад, пас дарки пандемияи сеюм на якбора ба вуҷуд омад: то замони эътирофи расмии пандемияи сеюм, маълумот дар бораи эпидемияи тоун дар водиҳои кӯҳии [[Юннан]] аллакай зиёда аз 50 сол ба Аврупо ворид мешуд ва оғози расмии пандемия яке аз эпидемияҳо дар [[Гуанчжоу|Кантон]] ҳисобида мешавад, ки аз соли 1850 дар он ҷо мунтазам сар мезад<ref>{{книга |автор = Супотницкий М. В, Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. II: Чума бактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref>. Дар тӯли 10 соли пандемия (1894—1904) тоун махсусан дар Чин ва Ҳиндустон шиддат гирифт (танҳо дар Ҳиндустон 6 миллион нафар ҳалок шуданд) ва инчунин ба шарофати киштиҳои тиҷоратӣ ба тамоми қитъаҳо дар шакли хуруҷҳои нисбатан хурд паҳн шуд, ки бо вуҷуди ин, боиси пайдоиши эпидемияҳои аз рӯи миқёс ба эпидемияҳои асрҳои миёна баробар нагардиданд. === Вабо (Холера) === [[Вабо]] муддати тӯлонӣ бемории маҳаллӣ буд, аммо дар асри 19 ба яке аз бемориҳои васеъ паҳншуда ва марговар табдил ёфта, даҳҳо миллион ҳаётро рабуд<ref>.Kelley Lee (2003) «''Health impacts of globalization: towards global governance''». Palgrave Macmillan. p.131. ISBN 0-333-80254-3</ref>. * [[Пандемияи аввалини вабо]] ба солҳои 1816—1826 рост меояд. Пандемия дар [[Бенгал]] оғоз ёфта, то соли 1820 дар тамоми Ҳиндустон паҳн шуд. 10 000 низомии бритониёӣ ва шумораи беҳисоби ҳиндуҳо ҳалок шуданд<ref>{{cite web |author=John Pike |url=[http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm](http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm) |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |access-date=2010-08-26 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20170824042250/http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm](https://web.archive.org/web/20170824042250/http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Пеш аз ақибнишинӣ, пандемия ба [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]], [[Индонезия]] (танҳо дар ҷазираи [[Ява]] қурбониёни эпидемия тақрибан 100 000 нафар шуданд) ва баҳри Хазар паҳн шуд. Шумораи фавтҳо дар нимҷазираи [[Индостан]] байни солҳои 1817 ва 1860 зиёда аз 15 миллион тахмин карда мешавад. Боз 23 миллиони дигар байни солҳои 1865 ва 1917 фавтиданд. Дар империяи Русия шумораи фавтҳо дар ин давра аз 2 миллион гузашт<ref>{{cite web |author=By G. William Beardslee |url=[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html](http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html) |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |access-date=2010-08-26 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20150513000402/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html](https://web.archive.org/web/20150513000402/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html) |url-status=live }}</ref>. * [[Пандемияи дуюми вабо]] дар солҳои 1829—1851 буд, ба Русия (нигаред ба [[Шӯриши вабо]]), [[Венгрия]] (тақрибан 100 000 фавт) ва Олмон дар соли 1831, [[Лондон]] дар соли 1832 (зиёда аз 55 000 нафар дар [[Бритониёи Кабир]] фавтиданд)<ref>{{cite web|url=[http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html](http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html)|title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37|publisher=Ph.ucla.edu|date=|access-date=2010-08-26|archive-url=[https://web.archive.org/web/20121126120912/http://www.ph.ucla.edu:80/epi/snow/pandemic1826-37.html](https://web.archive.org/web/20121126120912/http://www.ph.ucla.edu:80/epi/snow/pandemic1826-37.html)|archive-date=2012-11-26|url-status=live}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Франция|Фаронса]], [[Канада]] ([[Онтарио]]) ва [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ([[Ню-Йорк]]) дар ҳамон сол<ref>{{cite web|url=[http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html](http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html)|title=The Cholera Epidemic Years in the United States|publisher=Tngenweb.org|date=|access-date=2010-08-26|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130128052723/http://tngenweb.org/darkside/cholera.html](https://web.archive.org/web/20130128052723/http://tngenweb.org/darkside/cholera.html)|archive-date=2013-01-28|url-status=live}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ба соҳилҳои уқёнуси Ороми Амрикои Шимолӣ то соли 1834 расид. Хуруҷи дусола дар [[Англия]] ва [[Уелс|Уэльс]] дар соли 1848 рух дода, 52 000 ҳаётро рабуд<ref>{{cite web |title = Cholera’s seven pandemics |url = [http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html](http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html) |archive-url = [https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html](https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html) |archive-date = 2008-05-13 |url-status = dead }}, cbc.ca, December 2, 2008</ref>. Ҳисоб карда мешавад, ки байни солҳои 1832 ва 1849 зиёда аз 150 000 амрикоиҳо аз вабо фавтидаанд<ref name=Cholera>{{cite web |url = [http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html](http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html) |title = The 1832 Cholera Epidemic in New York State — Page 2 |archive-url = [https://web.archive.org/web/20150518003717/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html](https://web.archive.org/web/20150518003717/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html) |archive-date = 2015-05-18 }}. By G. William Beardslee</ref>. * [[Пандемияи сеюми вабо]] дар солҳои 1852—1860 рух дод. Пеш аз ҳама ба Русия таъсир расонида, зиёда аз як миллион ҳаётро рабуд. Соли 1852 манбаи эпидемия дар шарқи Индонезия пайдо шуд, то соли 1854 ба Чин ва [[Япония|Ҷопон]] ворид шуд. Ба Филиппин дар соли 1858 ва [[Корея]] дар соли 1859 расид. Хуруҷ дар Бенгал дар соли 1859 боиси паҳншавии беморӣ ба Иран, Ирак, нимҷазираи Арабистон ва Русия гардид<ref>{{cite web |url = [http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html](http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html) |title = Asiatic Cholera Pandemic of 1846—1963 |url-status = dead }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UCLA School of Public Health.</ref>. 236 000 фавт дар Испания дар солҳои 1854—1855 ба қайд гирифта шуд<ref>{{книга |заглавие=Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present |ссылка=[https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369&dq#v=onepage&q=&f=false](https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369&dq#v=onepage&q=&f=false) |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год=2008 |страницы=369 |isbn=0-8160-6935-2 |ref=Kohn |язык=en |автор=Kohn, George C. }} </ref>. 200 000 ҳаётро дар [[Мексика]] рабуд<ref>{{книга |заглавие=Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M |ссылка=[https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false](https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false) |издательство=[[ABC-CLIO]] |год=2008 |страницы=101 |isbn=0-313-34102-8 |ref=Byrne |язык=en |автор=Byrne, Joseph Patrick |url-status=dead }}</ref>. * [[Пандемияи чоруми вабо]] ба солҳои 1863—1875 рост меояд. Асосан ба Аврупо ва Африқо таъсир расонд. Ҳадди ақал 30 000 аз 90 000 зоирон дар Макка қурбони эпидемия шуданд. Дар Русия тақрибан 90 000 нафар дар соли 1866 фавтиданд<ref>{{cite web|url=[http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm](http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm)|title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918|publisher=Shtetlinks.jewishgen.org|date=|access-date=2010-08-26|archive-url=[https://web.archive.org/web/20110605143319/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm](https://web.archive.org/web/20110605143319/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm)|archive-date=2011-06-05|url-status=dead}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Соли 1866 дар Амрикои Шимолӣ хуруҷ ба амал омад. Тақрибан 50 000 амрикоиҳо ҳалок шуданд<ref name=Cholera/>. * [[Пандемияи панҷуми вабо]] дар солҳои 1881—1896 ба қайд гирифта шудааст. Аз соли 1883 то 1887 тақрибан 250 000 аврупоиҳо ва ҳадди ақал 50 000 сокини қитъаи Амрико ҳалок шуданд. 267 890 фавт дар империяи Русия (1892) сабт шуд<ref>{{cite web|url=[http://www.1911encyclopedia.org/Cholera](http://www.1911encyclopedia.org/Cholera)|title=Cholera – LoveToKnow 1911|publisher=1911encyclopedia.org|date=2006-10-27|access-date=2010-08-26|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130530084641/http://www.1911encyclopedia.org/Cholera](https://web.archive.org/web/20130530084641/http://www.1911encyclopedia.org/Cholera)|archive-date=2013-05-30|url-status=dead}}</ref>, тақрибан 120 000 дар Испания<ref>{{cite news |url=[https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF](https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF) |title=The cholera in Spain |publisher=New York Times |date=1890-06-20 |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20081216122241/https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF](https://web.archive.org/web/20081216122241/https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF) }}</ref>, 90 000 дар Ҷопон ва 60 000 дар Ирон. * Соли 1892 вабо ба манбаъҳои оби нӯшокии Ҳамбург ворид шуд, ки боиси 8 606 фавт гардид<ref>{{книга |заглавие=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History |издательство=[[Viking Press|Viking Penguin]] |год=2004 |isbn=0-670-89473-7 |ref=Barry |язык=en |автор=[[Барри, Джон (писатель)|Barry, John M.]]}}</ref>. * [[Пандемияи шашуми вабо]] дар солҳои 1899—1923 рух дод. Ба Аврупо таъсири сахт нарасонд, аммо ба Русия зиён овард (зиёда аз 500 000 ҳалокшудагон дар чоряки аввали асри 20)<ref>{{cite web |url = [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics) |title = cholera :: Seven pandemics |archive-url = [https://web.archive.org/web/20090627012745/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics](https://web.archive.org/web/20090627012745/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics) |archive-date = 2009-06-27 }}, Britannica Online Encyclopedia</ref>. Тақрибан 800 000 қурбониён дар Ҳиндустон. Эпидемияи солҳои 1902—1904 дар [[Филиппин]] тақрибан 200 000 ҳаётро рабуд<ref>{{Cite web |url=[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html](http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html) |title=John M. Gates, Ch. 3, «The U.S. Army and Irregular Warfare» |access-date=2013-04-26 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html](https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html) |archive-date=2014-06-29 |url-status=dead }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 27 эпидемия дар байни зоирони [[Мекка|Макка]] аз соли 1900 то 1930 сабт шуд ва зиёда аз 20 000 зоирон аз вабо ҳангоми ҳаҷ-и солҳои 1907—1908 фавтиданд<ref>{{cite web |url = [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683) |title = Cholera (pathology) |archive-url = [https://web.archive.org/web/20090627012745/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683](https://web.archive.org/web/20090627012745/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683) |archive-date = 2009-06-27 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. * [[Пандемияи ҳафтуми вабо]] ба солҳои 1962—1966 рост меояд. Дар [[Индонезия]] оғоз ёфта, бо номи Эл-Тор аз рӯи номи штамм машҳур шуд. Соли 1963 ба Бангладеш, соли 1964 ба Ҳиндустон ва соли 1966 ба [[Союз Советских Социалистических Республик|ИҶШС]] расид. === Тиф === '''Тиф''' — номи умумии баъзе бемориҳои сироятӣ, ки бо ихтилоли равонӣ дар заминаи табларзаи баланд ва заҳролудшавӣ (интоксикатсия) ҳамроҳӣ мекунанд<ref>{{книга|часть=Тиф|заглавие=Энциклопедический словарь медицинских терминов. В 3-х томах|ссылка=[http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm](http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm)|ответственный=Гл. редактор [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1982|страниц=1424|тираж=100000|archive-date=2009-11-24|archive-url=[https://web.archive.org/web/20091124033443/http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm](https://web.archive.org/web/20091124033443/http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm)}}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Cite web |url=[http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm](http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm) |title=Архивированная копия |access-date=2012-03-08 |archive-date=2009-11-24 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20091124033443/http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm](https://web.archive.org/web/20091124033443/http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm) |url-status=unfit }}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Маъмултарини онҳо тифи такрорӣ, тифи шикам ва тифи бозгашта мебошанд. То нимаи аввали асри XIX ин беморӣ ба гурӯҳҳо тақсим карда намешуд. Тифи шикам соли 1829 ва тифи бозгашта соли [[Соли 1843|1843]] ба гурӯҳҳои алоҳида ҷудо карда шуданд<ref>{{Cite web |url=[http://urbanrim.org.uk/diseases.htm](http://urbanrim.org.uk/diseases.htm) |title=INFECTIOUS DISEASES IN HISTORY. A guide to their causes and effects |access-date=2012-03-08 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120212111413/http://urbanrim.org.uk/diseases.htm](https://web.archive.org/web/20120212111413/http://urbanrim.org.uk/diseases.htm) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Дар солҳои 430—427 то м. дар ҷараёни [[Ҷанги Пелопоннес]] эпидемияе авҷ гирифт, ки дар натиҷа чоряки артиши [[Афина (шаҳр)|Афина]] ва чоряки аҳолӣ ба ҳалокат расиданд. Беморӣ бартарии Афинаро ба таври марговар заиф кард ва дар сарчашмаҳои таърихӣ бо номи «тоуни Фукидид» ворид шуд<ref name="автоссылка1" />. Ангезандаи сироятии ин эпидемия то соли 2006 дақиқ маълум набуд, то он даме ки таҳлили дандонҳои дар ҳафриёти гӯри дастаҷамъона дар зери Акрополи Афина ёфтшуда, мавҷудияти бактерияҳои тифи шикамро нишон дод<ref>{{статья |заглавие=DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens |издание=International Journal of Infectious Diseases |том=10 |номер=3 |страницы=206—214 |ссылка=[http://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(05)00178-5/fulltext](http://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(05)00178-5/fulltext) |doi=10.1016/j.ijid.2005.09.001 |pmid=16412683 |ref=Papagrigorakis |язык=en |тип=journal |автор=Papagrigorakis, Manolis J.; Yapijakis, Christos; Synodinos, Philippos N.; Baziotopoulou-Valavani, Effie |год=2006 |archive-date=2020-04-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20200408123528/https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712%2805%2900178-5/fulltext](https://web.archive.org/web/20200408123528/https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712%2805%2900178-5/fulltext) }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Дар давраи [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] эпидемияҳои густурдаи тифи такрорӣ ба амал омаданд. Масалан, дар Русия ва Лаҳистон тақрибан 30 миллион нафар ба тифи такрорӣ гирифтор шуданд, ки аз онҳо 3,5 миллион нафар фавтиданд<ref name="Daniel" />. === Зуком === '''Грипп''' '''(зуком)''' — бемории шадиди [[инфекционное заболевание|сироятии]] [[Дыхательные пути|роҳҳои нафас]] мебошад, ки аз ҷониби вируси гурӯҳи сироятҳои шадиди респиратории вирусӣ ([[Острая респираторная вирусная инфекция|СШРВ]]) ба вуҷуд меояд. Давра ба давра авҷгирии беморӣ, [[эпидемия|эпидемияҳо]] ва ҳатто пандемияҳо ба қайд гирифта мешаванд. Дар ҳоли ҳозир зиёда аз 2 000 намуди вируси грипп муайян карда шудааст, ки бо спектри антигении худ аз ҳамдигар фарқ мекунанд<ref>{{Cite web |url=[http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm](http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm) |title=NIH Research Matters has moved |access-date=2012-03-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20090511101205/http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm](https://web.archive.org/web/20090511101205/http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm) |archive-date=2009-05-11 |url-status=dead }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бино ба баҳодиҳии [[Всемирная организация здравоохранения|ТУТ]], ҳоло аз ҳамаи штаммҳои вирус дар вақти эпидемияҳои мавсимӣ дар ҷаҳон ҳамасола аз 250 то 500 ҳазор нафар (аксарияти онҳо аз 65-сола боло) мефавтанд, дар баъзе солҳо шумораи фавтидагон метавонад ба як миллион расад<ref>{{Cite web |url=[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs211/en/](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs211/en/) |title=грипп на сайте ВОЗ, апрель 2009 |access-date=2012-03-14 |archive-date=2014-11-30 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20141130051058/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs211/en/](https://web.archive.org/web/20141130051058/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs211/en/) |url-status=live }}</ref>. * Зукоми испанӣ (штамми H1N1) — дар солҳои 1918—1920 беморӣ ҷони 50—100 млн нафарро рабуд. * Зукоми осиёӣ (штамми H2N2) — дар солҳои 1957—1958 тақрибан 2 млн нафар фавтиданд. * Зукоми Гонконг (штамми H3N2) — дар солҳои 1968—1969 тахминан 1 млн нафар ҳалок шуданд, ки аз онҳо қариб 100 ҳазор дар ИМА буданд<ref>{{Cite web|url=[https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1968-pandemic.html](https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1968-pandemic.html)|title=1968 Pandemic (H3N2 virus) &124; Pandemic Influenza (Flu) &124; CDC|date=2019-01-22|publisher=www.cdc.gov|lang=en|access-date=2020-03-21|archive-date=2019-01-30|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190130020732/https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1968-pandemic.html](https://web.archive.org/web/20190130020732/https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1968-pandemic.html)|url-status=live}}</ref>. * «Зукоми хук» (штамми А/H1N1)<ref name="пп">эпидемияҳои ин штаммҳо метавонанд танҳо аз сабаби паҳншавии васеи беморон дар сайёра дар натиҷаи ҳаракати баланди одамон дар ҷаҳони муосир (махсусан инҳо — бештар дар давраи инкубатсионӣ) ва гузаранда будани онҳо ҳамчун пандемия тасниф карда шаванд. Аз рӯи шумораи беморон ва фавтидагон онҳо бо пандемияҳои гузашта қобили муқоиса нестанд.</ref> — дар солҳои 2009—2010 то 24 феврали соли 2010 беш аз 16 ҳазор ҳолати фавти инфиродӣ санҷида ва тасдиқшуда қайд шудааст<ref>{{Cite news|title=ВОЗ - Что такое пандемический вирус (H1N1) – 2009?|author=|url=[https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/about_disease/ru/](https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/about_disease/ru/)|work=ВОЗ|date=2010-02-24|access-date=2020-03-21|archive-date=2020-07-13|archive-url=[https://web.archive.org/web/20200713231822/https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/about_disease/ru/](https://web.archive.org/web/20200713231822/https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/about_disease/ru/)}}</ref>. === Туберкулёз === '''Туберкулёз''' - Чоряки аҳолии Замин бо батсиллаи Кох сироят ёфтааст ва ҳар сония касе ба он гирифтор мешавад<ref name="WHO2004data">[[World Health Organization]] (WHO). {{cite web |url = [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html) |title = Tuberculosis Fact sheet N°104 — Global and regional incidence.  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20131230232509/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html](https://web.archive.org/web/20131230232509/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html) |archive-date = 2013-12-30 }} March 2006, Retrieved on 6 October 2006.</ref>. Тақрибан 5—10 % аз ин сироятҳои ниҳонӣ дар ниҳоят ба марҳилаи фаъоли беморӣ мегузаранд, ки бидуни табобати муносиб, беш аз нисфи қурбониёни худро мекушад. Ҳамасола дар саросари ҷаҳон 8 миллион нафар ба сил гирифтор шуда, 2 миллион нафар мефавтанд<ref name="CDC">[[Centers for Disease Control]]. {{cite web|url=[https://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm](https://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm)|title=Fact Sheet: Tuberculosis in the United States. |archive-url=[https://web.archive.org/web/20090423234343/https://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm](https://web.archive.org/web/20090423234343/https://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm)|archive-date=2009-04-23|url-status=dead}} 17 March 2005, Retrieved on 6 October 2006.</ref>. Дар асри XIX бемории сил тақрибан чоряки аҳолии калонсоли Аврупоро ба ҳалокат расонид<ref>{{cite web|lang=en|url=[https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm](https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm)|title=Multidrug-Resistant Tuberculosis|author=Patricia M. Simone, Samuel W. Dooley|website=Division of Tuberculosis Elimination|date=1994|publisher=Centers for Disease Control & Prevention|archive-url=[https://web.archive.org/web/20071106064059/http://www.cdc.gov/tb/pubs/mdrtb/default.htm](https://web.archive.org/web/20071106064059/http://www.cdc.gov/tb/pubs/mdrtb/default.htm)|archive-date=2007-11-06|url-status=dead}}</ref>. Дар соли 1918 аз ҳар шаш марг дар Фаронса якеаш бар асари сил буд. Дар тӯли асри XX аз бемории сил тақрибан 100 миллион нафар фавтиданд<ref name=Measles>{{cite web|url=[http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p](http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p)|title=Torrey EF and Yolken RH. 2005. Their bugs are worse than their bite. Washington Post, April 3, p. B01|publisher=Birdflubook.com|date=|access-date=2010-08-26|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p](https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p)|archive-date=2013-06-26|url-status=live}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. То имрӯз сил яке аз мушкилоти асосии тандурустӣ дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ боқӣ мемонад<ref>{{cite web |url = [http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html](http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html) |title = Immune responses to tuberculosis in developing countries: implications for new vaccines  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20090921175416/http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html](https://web.archive.org/web/20090921175416/http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html) |archive-date = 2009-09-21 }}. ''Nature Reviews Immunology'' 5, 661—667 (August 2005).</ref>. === Малярия === [[Малярия]] (вараҷа) дар минтақаҳои тропикӣ ва субтропикӣ, аз ҷумла Амрико, Осиё ва Африқо васеъ паҳн шудааст. Дар аввали асри XXI ҳамасола тақрибан 350—500 миллион ҳолати гирифторӣ ба малярия ба қайд гирифта мешуд, ки беш аз як миллиони онҳо бо марг анҷом меёфтанд<ref>{{cite web|lang=en|url=[https://www.cdc.gov/malaria/facts.htm](https://www.cdc.gov/malaria/facts.htm)|title=Malaria Facts|date=2007-04-11|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=[https://web.archive.org/web/20121229091605/http://www.cdc.gov/malaria/facts.htm](https://web.archive.org/web/20121229091605/http://www.cdc.gov/malaria/facts.htm)|archive-date=2012-12-29|url-status=dead|access-date=2017-09-30}}</ref>; 85—90%-и ҳолатҳои сироятёбӣ ба минтақаҳои ҷануби Саҳрои Африқо рост меомад<ref>Scott P. Layne, M.D. UCLA Department of <wdautohl-customtag style="font-weight:bold;color:red;font-size:inherit;display:inline;" id="wdautohl_id_14" class="wdautohl_ZXBpZGVtaW9sb2d5">Epidemiology</wdautohl-customtag>, «{{cite web |url = [http://www.ph.ucla.edu/epi/layne/Epidemiology%20220/07.malaria.pdf](http://www.ph.ucla.edu/epi/layne/Epidemiology%20220/07.malaria.pdf) |title = Principles of Infectious Disease Epidemiology / EPI 220  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20050911060946/http://www.ph.ucla.edu/epi/layne/Epidemiology%20220/07.malaria.pdf](https://web.archive.org/web/20050911060946/http://www.ph.ucla.edu/epi/layne/Epidemiology%20220/07.malaria.pdf) |archive-date = 2005-09-11 |url-status = dead }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}»</ref>, ки дар аксари ҳолатҳо кӯдакони то 5-сола сироят меёбанд<ref name="greenwood2005">{{Статья | автор=Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA | заглавие=Malaria | журнал=Lancet | год=2005 | том=365 | страницы=1487—1498 | id=PMID 15850634}}</ref>. Интизор меравад, ки фавт дар тӯли 20 соли оянда ду баробар афзоиш ёбад<ref name="hull2006">{{Cite web |url=[http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029](http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029) |title=Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary |access-date=2013-04-26 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20090211062938/http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029](https://web.archive.org/web/20090211062938/http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029) |url-status=dead }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ин ба коҳиши ҳассосияти ангезанда ба маводи доруворӣ вобаста аст<ref>{{статья |заглавие=Antimalarial drug resistance |ссылка=[https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-04_113_8/page/1084](https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-04_113_8/page/1084) |издание=[[Journal of Clinical Investigation|J. Clin. Invest.]] |том=113 |номер=8 |страницы=1084—1092 |pmid=15085184 |pmc=385418 |doi=10.1172/JCI21682 |язык=en |автор=White N.J. |месяц=4 |год=2004 |тип=journal}}</ref>. Малярия, эҳтимолан, яке аз сабабҳои суқути [[Римская империя|Империяи Рум]] будааст<ref>{{cite web |url = [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm](http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm) |title = DNA clues to malaria in ancient Rome  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20101102082257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm](https://web.archive.org/web/20101102082257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm) |archive-date = 2010-11-02 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''BBC News.'' February 20, 2001.</ref>. Беморӣ номи {{нп3|Римская лихорадка|||Таби римӣ}}-ро гирифтааст<ref>{{cite web |url = [http://www.abc.net.au/rn/talks/perspective/stories/s776423.htm](http://www.abc.net.au/rn/talks/perspective/stories/s776423.htm) |title = «Malaria and Rome»  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20110511184622/http://www.abc.net.au/rn/talks/perspective/stories/s776423.htm](https://web.archive.org/web/20110511184622/http://www.abc.net.au/rn/talks/perspective/stories/s776423.htm) |archive-date = 2011-05-11 |url-status = dead }}. Robert Sallares. ''ABC.net.au.'' January 29, 2003.</ref>. ''[[Plasmodium]] falciparum'', ангезандаи малярия, ба қитъаи Амрико ҳамроҳ бо ғуломон аз Африқо ворид шуд ва барои мустамликадорон ва аҳолии таҳҷоӣ ба таҳдиди ҷиддӣ табдил ёфт<ref>{{cite web |url = [http://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Course%20Index/Lessons/7/7.html](http://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Course%20Index/Lessons/7/7.html) |title = «The Changing World of Pacific Northwest Indians»  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20090619083534/http://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Course%20Index/Lessons/7/7.html](https://web.archive.org/web/20090619083534/http://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Course%20Index/Lessons/7/7.html) |archive-date = 2009-06-19 |url-status = dead }}. ''Center for the Study of the Pacific Northwest, University of Washington.''</ref>. Дар ҷараёни [[Гражданская война в США|Ҷанги шаҳрвандии ИМА]] тақрибан 1,2 миллион ҳолати гирифторӣ ба малярия дар байни сарбозони ҳарду ҷониб ба қайд гирифта шуда буд<ref>{{cite web|url=[http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html](http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html)|title=A Brief History of Malaria|publisher=Infoplease.com|date=|access-date=2010-08-26|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130425052640/http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html](https://web.archive.org/web/20130425052640/http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html)|archive-date=2013-04-25|url-status=live}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Проказа === '''Проказа''' (махав) аз ҷониби бациллаҳои ''Mycobacterium leprae'' ба вуҷуд меояд. Ин бемории музмин бо давраи инкубатсионии хеле тӯлонӣ мебошад: ба ҳисоби миёна се-панҷ сол ва дар адабиёт давраи инкубатсионии 40-сола низ тавсиф шудааст<ref>{{Cite web |url=[http://doktorland.ru/prokaza.html](http://doktorland.ru/prokaza.html) |title=Проказа — Инфекционные болезни и их лечение — Современная медицинская энциклопедия |access-date=2013-09-13 |archive-date=2013-08-17 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20130817183447/http://doktorland.ru/prokaza.html](https://web.archive.org/web/20130817183447/http://doktorland.ru/prokaza.html) |url-status=live }}</ref>. Аз соли 1985 инҷониб 15 миллион нафар дар саросари ҷаҳон аз ин беморӣ шифо ёфтаанд<ref>{{cite web |url = [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6522023.stm](http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6522023.stm) |title = Leprosy 'could pose new threat'  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20181116043624/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6522023.stm](https://web.archive.org/web/20181116043624/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6522023.stm) |archive-date = 2018-11-16 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BBC News. April 3, 2007.</ref>. Дар соли 2002 763 917 ҳолати нави гирифторӣ ошкор гардид. Тахмин меравад, ки дар ҷаҳон аз як то ду миллион нафар ба сабаби бемории махав маъюб ҳастанд<ref>{{cite web |url = [https://www.cdc.gov/nczved/dfbmd/disease_listing/leprosy_ti.html](https://www.cdc.gov/nczved/dfbmd/disease_listing/leprosy_ti.html) |title = Leprosy (Hansen’s Disease)  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20091105033327/https://www.cdc.gov/nczved/dfbmd/disease_listing/leprosy_ti.html](https://web.archive.org/web/20091105033327/https://www.cdc.gov/nczved/dfbmd/disease_listing/leprosy_ti.html) |archive-date = 2009-11-05 }}.''Centers for Disease Control and Prevention (CDC).''</ref>. Махав ба инсоният ҳадди аққал аз соли 600 то м. маълум буд, тамаддунҳои Чини қадим, Миср ва Ҳинд бо он хуб шинос буданд<ref name="WHO_Factsheet">{{cite web|title=Leprosy|website=WHO|url=[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/)|access-date=2007-08-22|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130417103719/http://www.who.int:80/mediacentre/factsheets/fs101/en/](https://web.archive.org/web/20130417103719/http://www.who.int:80/mediacentre/factsheets/fs101/en/)|archive-date=2013-04-17|url-status=live}}</ref>. Дар давраи Асрҳои миёнаи олӣ Аврупои Гурбӣ бо паҳншавии бесобиқаи ин беморӣ рӯ ба рӯ шуд<ref>[[Миллер, Тимоти|Timothy S. Miller]], Rachel Smith-Savage.{{cite web|url=[findarticles.com/p/articles/mi_m0IMR/is_1-2_81/ai_n16701818/](https://www.google.com/search?q=https://findarticles.com/p/articles/mi_m0IMR/is_1-2_81/ai_n16701818/)|title=«Medieval leprosy reconsidered»|archive-url=[https://archive.today/20120530044904/findarticles.com/p/articles/mi_m0IMR/is_1-2_81/ai_n16701818/](https://archive.today/20120530044904/findarticles.com/p/articles/mi_m0IMR/is_1-2_81/ai_n16701818/)|archive-date=2012-05-30|url-status=dead}}. // ''International Social Science Review'', Spring-Summer, 2006.</ref><ref>{{статья |заглавие=Leprosy and mortality in the Medieval Danish village of Tirup |издание=[[American Journal of Physical Anthropology|Am. J. Phys. Anthropol.]] |том=126 |номер=2 |страницы=159—168 |pmid=15386293 |doi=10.1002/ajpa.20085 |ссылка=[http://www3.interscience.wiley.com/journal/108564968/abstract](http://www3.interscience.wiley.com/journal/108564968/abstract) |язык=en |тип=journal |автор=Boldsen J.L. |месяц=2 |год=2005 |archive-url=[https://archive.today/20121216134249/http://www3.interscience.wiley.com/journal/108564968/abstract](https://archive.today/20121216134249/http://www3.interscience.wiley.com/journal/108564968/abstract) |archive-date=2012-12-16 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дар ин вақт махавхонаҳои (лепрозорияҳои) сершумор пайдо шуданд. === ВИЧ-инфекция === '''ВИЧ (ВНП''') — вируси норасоии масунияти инсон, ки бемориро бо давраи тӯлонии инкубатсионӣ — сирояти ВНП (ВИЧ-инфекция) ба вуҷуд меорад; марҳилаи охирини он бо номи синдроми норасоии масунияти пайдошуда ([[СПИД|СНМП]]) маълум аст. Дар кишварҳое, ки аз сирояти ВНП ва СНМП бештар осеб дидаанд, пандемия ба рушди иқтисодӣ монеъ шуда, камбизоатии аҳолиро афзоиш медиҳад<ref>Greener, R. AIDS and macroeconomic impact // S, Forsyth (ed.): <wdautohl-customtag style="font-weight:bold;color:blue;font-size:inherit;display:inline;" id="wdautohl_id_18" class="wdautohl_c3RhdGUgb2YgdGhlIGFydA__">State of The Art</wdautohl-customtag>: AIDS and Economics, IAEN, — 2002, p. 49-55.</ref>. * ВНП — бино ба баҳодиҳии Барномаи муштараки СММ оид ба ВНП/СНМП (ЮНЭЙДС) ва [[Всемирная организация здравоохранения|Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] (ТУТ), аз соли 1981 то 2006 аз бемориҳои марбут ба сирояти ВНП ва СНМП 25 млн нафар фавтидаанд. То аввали соли 2007 дар тамоми ҷаҳон тақрибан 40 млн нафар (0,66%-и аҳолии Замин) интиқолдиҳандаи ВНП буданд<ref>{{cite web |url = [http://data.unaids.org/pub/EpiReport/2006/2006_EpiUpdate_Ru.pdf](http://data.unaids.org/pub/EpiReport/2006/2006_EpiUpdate_Ru.pdf) |title = UNAIDS/WHO AIDS Epidemic Update: December 2006  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20120707184139/http://data.unaids.org/pub/EpiReport/2006/2006_EpiUpdate_Ru.pdf](https://web.archive.org/web/20120707184139/http://data.unaids.org/pub/EpiReport/2006/2006_EpiUpdate_Ru.pdf) |archive-date = 2012-07-07 }} Файл PDF, 2,7 MB</ref>. === Коронавирусная инфекция COVID-19 === {{Основная статья|COVID-19|Пандемия COVID-19}} [[Файл:SARS-CoV-2 (CDC-23312).png|thumb|Модели компютерии вируси SARS-CoV-2]] '''Сирояти коронавирусии COVID-19''' (ихтисора аз {{lang-en|Coronavirus Disease 2019}}), қаблан сирояти коронавирусии 2019-nCoV — сирояти шадиди респиратории эҳтимолан вазнин, ки аз ҷониби вируси SARS-CoV-2 ба вуҷуд меояд. Он бемории хатарнокест, ки метавонад ҳам дар шакли сирояти шадиди респиратории вирусии сабук (зиёда аз 80%-и ҳамаи ҳолатҳои тасдиқшуда) ва ҳам дар шакли вазнин (на бештар аз 5%-и шумораи умумии сироятёфтагон) ҷараён гирад, ки мушкилоти хоси он метавонад аз илтиҳоби шуши вирусӣ, ки боиси синдроми шадиди респиратории дистресс ё норасоии нафас бо хатари марг мегардад, иборат бошад. Вирус соли 2019 дар Чин ошкор карда шуд ва соли 2020 паҳншавии он боиси пандемия дар қариб тамоми гӯшаҳои кураи замин гардид. Пандемияҳо махсусан дар Ҳинд, ИМА, Бразилия, Аврупои Ҷанубӣ ва Гурбӣ вазнин буданд. Қурбониёни коронавирус дар тӯли ду сол 5 миллион нафар шуданд; зиёда аз 400 миллион нафар (5%-и аҳолии Замин) ин бемориро бо ин ё он шакл аз сар гузарониданд. Пандемия боиси бӯҳрони иқтисодӣ, ҷорӣ шудани карантинҳо дар ҳама ҷо, пӯшидани ниқобҳои муҳофизатӣ ва аз аввали соли 2021 — ваксиназании оммавӣ, ки хусусияти маҷбурӣ гирифт, гардид. == Эзоҳ == == Адабиёт == {{Навигация}} * ''{{нп3|Гезер, Генрих|Гезер Г.|de|Heinrich Haeser}}'' История повальных болезней. В 2-х частях / Сочинение профессора Гезера. Перевод с немецкого. — СПб.: Типография Министерства Внутренних Дел, 1867. VI,IV,423 c. + IV,224,48,21 c. * {{cite web |url = [https://yandex.ru/web-maps/covid19](https://yandex.ru/web-maps/covid19) |title = Карта онлайн пандемии COVID-19  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20200403223951/https://yandex.ru/web-maps/covid19](https://web.archive.org/web/20200403223951/https://yandex.ru/web-maps/covid19) |archive-date = 2020-04-03 }} * ''Давлетшин Ф. А., Соловова С. О., Петручук О. Е.'' {{cite web |url = [http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm](http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm) |title = Пандемии холеры в мире и её профилактика в Российской Федерации  |archive-url = [https://web.archive.org/web/20160916072105/http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm](https://web.archive.org/web/20160916072105/http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm) |archive-date = 2016-09-16 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Международная научно-практическая конференция «Динамика научных исследований» 07-15 июля 2012 г. Польша * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Холера в СССР в период VII пандемии |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Покровский, Валентин Иванович|В. И. Покровского]] |издание= |место=М. |издательство=[[Медицина (издательство)|Медицина]] |год=2000 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=472 |серия= |isbn=5-225-04537-5 |тираж=1000 |ref=}} * {{БРЭ|автор=Жаров С. Н.|ссылка=[https://old.bigenc.ru/medicine/text/2702146](https://old.bigenc.ru/medicine/text/2702146)|том=25|год=2014|страницы=208|ref=Жаров|статья=Пандемия|архив=[https://web.archive.org/web/20230103220603/https://bigenc.ru/medicine/text/2702146](https://web.archive.org/web/20230103220603/https://bigenc.ru/medicine/text/2702146)|архив дата=2023-01-03}} {{ВС}} [[Гурӯҳ:Пандемияҳо| ]] <references /> 2xto6st3voxmdu35l0ju2q3unne3zk9 0 328265 1476151 1470746 2026-06-10T07:18:09Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476151 wikitext text/x-wiki '''Муноқиша''' ё '''низои дохилӣ'''&nbsp;— ихтилоф, ихтилофи дохилӣ, муноқиша байни ҳама гуна [[гурӯҳҳои иҷтимоӣ]] ё [[афрод]] дар як [[давлат]] (асосан дар в) , ки дар баъзе мавридҳо ба '''низои хунин''', '''интиқом''', '''қасоси хунӣ''', '''ҷанги байни қабилавӣ''', '''ҷанги гурӯҳӣ''' ё '''ҷанги байни афрод''' '''дар оила''' ишора мекунад, як муноқиша ё муборизаи тӯлонӣ аст, ки аксар вақт байни [[Гурӯҳи иҷтимоӣ|гурӯҳҳои иҷтимоии]] одамон, махсусан [[Хонавода|оилаҳо]] ё қавмҳо ба вуҷуд меояд. [[Низоъ|Низоъҳо]] аз он сабаб сар мешаванд, ки як ҷониб худро (дуруст ё не) ҳамчун [[ҳамла]], таҳқир ё [[Ситам|зулму ситам]] аз ҷониби дигар дарк карда мешавад. [[Эҳсос]]<nowiki/>и қавии норозигӣ боиси қасосгирӣ мегардад, ки боиси ҳамон эҳсоси норозигӣ ва интиқомҷӯӣ аз ҷониби муқобил мегардад. Низоъ пайваста аз ҷониби давраи тӯлонии [[Зӯроварӣ|зӯроварии]] мутақобила авҷ мегирад. Ин давраи пайвастаи таҳрик ва интиқом хотима додан ба низоъро бо роҳи осоишта хеле душвор мегардонад. [[Низоъ|Низоъҳо]] аксар вақт аъзои оила ва/ё робитаҳоро бо ҷонибҳои байниҳадигарӣ дар бар мегиранд ва аз ин рӯ, метавонанд барои наслҳо идома ёбанд ва боиси амалҳои шадиди [[зӯроварӣ]] шаванд. Онҳоро метавон ҳамчун густариши шадиди муносибатҳои иҷтимоӣ, ки бар асоси шарафи оилавӣ [[асос]] ёфтаанд, тафсир кард Дар ибтидои давраи муосир, низоъҳо ҳамчун абзорҳои қонунии ҳуқуқӣ ҳисобида мешуданд ва то андозае [[Танзими ҳуқуқӣ|танзим]] мешуданд.<ref>{{cite web |url=http://www.manaraefan.co.uk/index_files/Page3400.htm |title=Revenue, Lordship, Kinship & Law |publisher=Manaraefan.co.uk |date= |accessdate=2012-07-26 |archive-date=2012-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325033932/http://www.manaraefan.co.uk/index_files/Page3400.htm |archivedate=2012-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325033932/http://www.manaraefan.co.uk/index_files/Page3400.htm }}</ref> Масалан, фарҳанги сербҳо онро {{Lang-sr|krvna osveta}}, ки маънояш "интиқоми хунин" аст, ки қоидаҳои ногуфта, вале хеле муҳим дошт. <ref>{{cite book|last=Boehm|first=Christopher|title=Blood Revenge: The Anthropology of Feuding in Montenegro and Other Tribal Societies|url=https://archive.org/details/bloodrevengeanth00unse|year=1984|publisher=The University of Kansas|location=Lawrence, Kansas|isbn=0-7006-0245-3}}</ref>. Дар [[ҷомеъа|ҷомеъаҳои]] қабилавӣ, интиқоми хунин, ҳамчун як шакли муассири назорати иҷтимоӣ барои маҳдуд ва хотима додан ба низоъҳо байни [[афрод]] ва гурӯҳҳое, ки бо хешовандӣ - қавмӣ алоқаманданд, амал мекард, чунон ки дар мақолаи "Сулҳ дар низоъ" ( {{Lang-en|The Peace in the Feud}} ) аз ҷониби антрополог Макс Глакман <ref>Gluckman, Max. «The Peace in the Feud». ''Past and Present'', 1955, 8(1):1-14</ref>дар [[соли 1955]] ишора шудааст. == Инчунин нигаред == * [[Ҷангҳои байнидавлатӣ]] * [[Интиқоми хунин]] {{Викилуғат|Низои дохилӣ}} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://news.bbc.co.uk/1/low/in_pictures/4562071.stm BBC: "Дар расмҳо: Интиқоми Миср ба охир мерасад" майи соли 2005. "Яке аз пойдортарин ва хунинтарин низоъҳои оилавии замони муосир дар Мисри Боло бо маросими шадиди таҳқир ва бахшиш ба поён расид. […] Полис асабонӣ аст. Пас аз музокироти тӯлонии сулҳ, ҳеҷ кас намедонад, ки оё тавба&nbsp;— ва пардохти калони хунӣ&nbsp;— ба интиқом, ки соли 1991 бо ҷанги кӯдакон оғоз шуда буд, хотима хоҳад дод.»] * [http://www.mindanews.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2836&Itemid=75 15 низои қабилаӣ дар Ланао маскан гирифтанд; аз вебсайти MindaNews, rido сабаби кӯчониданро бештар аз ҷанг меҳисобад]. Интишор шудааст 13 июли соли 2007. * [http://www.mindanews.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3737&Itemid=50 Ду қабила дар Матаног дар Ридо маскан гирифта, паймони сулҳро имзо карданд], аз вебсайти MindaNews. Интишор шудааст 30 январи соли 2008. * [http://meero.worldvision.org/news_article.php?newsID=527 Албания: Оилаҳои бо ҳам душман... зиндагии талх] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070927223744/http://meero.worldvision.org/news_article.php?newsID=527 |date=2007-09-27 }} * [http://www.haaretz.com/hasen/spages/892435.html Низоъи оилавии бодиянишинон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090618094434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/892435.html |date=2009-06-18 }} * [https://web.archive.org/web/20071009030600/http://www.peaceinthecaucasus.org/background/bg_society.htm Низоъи хунин дар Қафқоз] * [http://www.c3.hu/scripta/books/98/34/zanic.htm Муноқишаи хун дар Меджугорже, 1991—1992] * [http://news.bbc.co.uk/2/low/europe/4273020.stm Низоъҳои хунин ҷони албаниҳоро хароб карданд] * [http://www.guardian.co.uk/world/2007/apr/03/israel Низоъҳои хунин Ғаззаро пора-пора мекунанд] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101720424-213669,00.html Хун дар кӯчаҳо: Зерфарҳанги зӯроварӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090114074148/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101720424-213669,00.html |date=2009-01-14 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/low/europe/6947247.stm Дар куштор гумонбар ба низои қабилавии Калабрия] * [http://coalitionfordarfur.blogspot.com/2007/03/chad-clan-feuds-creating-tinderbox-of.html Чад: Низоъҳои қабилаӣ як қуттии низоъро эҷод мекунанд] * [http://www.inquirer.net/specialreports/education/view.php?db=1&article=20070929-91528 Кӯдакон ҳамчун муаллимон-мусоидаткунандагон барои сулҳ] , аз вебсайти Inquirer. Интишор шудааст 29 сентябри соли 2007. * [https://web.archive.org/web/19970430122602/http://www.usd.edu/anth/crow/crow1.html Қатли Кроу Крик] * [http://news.bbc.co.uk/1/low/northern_ireland/7531880.stm Низои оилавӣ дар Ирландия 200 ошӯбгарро дар бар мегирад] * [http://observer.guardian.co.uk/world/story/0,,2036580,00.html Бетартибии гурӯҳҳо Лос-Анҷелесро фаро гирифт] * [http://news.bbc.co.uk/2/low/africa/6942086.stm Дар шаҳри нафтии Нигерия даргириҳои гурӯҳҳои ифротгаро ба амал омаданд] * [https://web.archive.org/web/20071001060540/http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article347806.ece Гурӯҳҳои марги Ироқ: Дар остонаи ҷанги шаҳрвандӣ] * [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20070330/ai_n18789763 Низоъҳои мафия хунрезиро ба кӯчаҳои Неапол оварданд] * [https://web.archive.org/web/20091001010804/http://jamalashley.blogsome.com/2007/05/01/maratabat-and-the-maranaos/ Маратабат ва Маранаос], аз блоги Дату Ҷамол Эшли Яҳё Аббос, "Мулоҳизаҳо дар бораи Бангса Моро." Интишори 1 майи соли 2007. * [http://news.bbc.co.uk/2/low/americas/6563051.stm Низоъ байни картелҳои маводи мухаддир дар Мексика авҷ гирифт] * [http://www.abc.net.au/news/stories/2007/05/06/1915520.htm Мақомоти Зеландияи Нав аз ҳамлаҳои интиқомӣ байни гурӯҳҳои рақиб метарсанд] * ''[https://web.archive.org/web/20090804000401/http://ridomap.com/ Ридо]'', аз вебсайти харитаи ''[[Rido|Ридо]]'' -и Бунёди Осиё . * [https://web.archive.org/web/20091128013415/http://www.balaymindanaw.org/bmfi/essays/2007/02rido.html ''Ридо'' ва таъсири он ба академия, созмонҳои ғайриҳукуматӣ ва низомӣ], эссе аз вебсайти Бунёди Balay Mindanaw, Inc. Интишорёфта 28 феврали соли 2007. * [http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view/20061118-33325/%91Rido%92_seen_major_Mindanao_security_concern?ModPagespeed=noscript "Ридо" &#x5B; нигаронии &#x5D; амнияти Минданао дида мешавад] , аз вебсайти Inquirer. Интишор шудааст 18 ноябри соли 2006. * [http://www.nbc6.net/news/9337747/detail.html Прокурори давлатӣ: Мушкилоте, ки гурӯҳҳои мусаллаҳи Ҳаитӣ афзоиш медиҳанд] * [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/06/03/wfeud03.xml Ҳазорон нафар аз ҷангҳои хунин дар Албания нигаронанд] * [http://www.head-hunter.com/warfare.html Ҷанги қабилавӣ ва интиқоми хунин] * [http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EKOI-6Z87A2?OpenDocument Дар Папуа, Индонезия, дар натиҷаи ҷанги қабилавӣ нӯҳ нафар кушта шуданд] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090617175331/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EKOI-6Z87A2?OpenDocument |date=2009-06-17 }} * [http://www.mindanews.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3181&Itemid=50 Деҳаҳо дар минтақаи "ридо" аз вебсайти MindaNews ба хона бармегарданд] . Интишор шудааст 1 ноябри соли 2007. * [http://moderntribalist.blogspot.com/2005/10/violent-ethnic-war-looms-between.html Ҷанги шадиди қавмӣ байни гурӯҳҳои ҷиноии филиппинӣ ва ветнамӣ таҳдид мекунад] * [http://www.stippy.com/japan-news-and-media/a-yakuza-war-has-started-in-central-tokyo/ Дар маркази Токио "Ҷанги якудза" оғоз ёфт]{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Зӯроварӣ]] [[Гурӯҳ:Низоъҳои дохилӣ]] rj1n5h87c6xc9sc59zc63ji7xg8f2j2 0 328987 1476150 1461278 2026-06-10T07:00:53Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476150 wikitext text/x-wiki {{Беморӣ | Name = Обилаи ҳақиқӣ | Image = Child with Smallpox Bangladesh.jpg | Caption = Духтарча аз Бангладеш, гирифтори обилаи ҳақиқӣ (соли 1973). Дар бораи маҳви комили обила дар Бангладеш моҳи декабри соли 1977 эълон карда шуд, вақте ки Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ расман ин далелро тасдиқ кард | ICD10 = {{ICD10|B|03| |b|00}} | ICD9 = {{ICD9|050}} | DiseasesDB = 12219 | MedlinePlus = 001356 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 885 | MeshName = Smallpox | MeshNumber = D012899 }}'''Обилаи ҳақиқӣ''', ё '''нағзаки сиёҳ''' ({{lang-la|variola, variola vera}}; праслав. *о-sър-а — хориш, гармӣ<ref>[https://vasmer.slovaronline.com/8986-OSPA](https://vasmer.slovaronline.com/8986-OSPA) — [[Фарҳанги этимологии забони русии Макс Фасмер]]</ref>) — сирояти [[вирус]]ии баландгузаранда, бемории ниҳоят хатарнок мебошад, ки бо ҷараёни вазнин, табларза, пайдоиши захмҳо (гармӣ) дар пӯст ва пардаҳои луобӣ тавсиф мешавад ва аксаран аз худ шрамҳо (ҷароҳатҳо) боқӣ мегузорад. Онро ду намуди вирусҳо ба вуҷуд меоранд: ''Variola major'' (фавт 20—40 %, дар баъзе эпидемияҳо — то 90 %) ва ''Variola minor'' (фавт 1—3 %), ки ба оилаи ''Poxviridae'', зероилаи ''Chordopoxvirinae'', ҷинси ''Orthopoxvirus'' тааллуқ доранд. Одамоне, ки пас аз обила зинда мемонанд, метавонанд қисман ё пурра биноии худро гум кунанд ва дар пӯсташон қариб ҳамеша дар ҷойҳои [[захм|захмҳои]] собиқ шрамҳои зиёд — обилаҷойҳо боқӣ мемонанд. Шахсони гирифтори обилашуда дорои [[масуният]]и устувор нисбат ба ин беморӣ мебошанд. Охирин мавриди сироятёбӣ аз обила дар шароити табиӣ 26 октябри соли 1977 дар шаҳри Марка-и [[Сомалӣ]] ба қайд гирифта шудааст<ref>{{Книга|автор = Смородинцев А. А.|заглавие = Беседы о вирусах|издание = 2-е изд|место = Москва|издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год = 1982|страницы = 124|страниц = 207|серия = [[Эврика (книжная серия)|Эврика]]|тираж = 100000}}</ref>. Тобистони соли 1978 (дар натиҷаи сирояти дохилилабораторӣ) ба қайд гирифта шуд, ки боиси марги аксбардори тиббӣ, Ҷанет Паркери 40-сола гардид<ref>{{cite web |url=[https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-45171151](https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-45171151) |title=Как оспа убила свою последнюю жертву |publisher=BBC News |date=2018-08-13 |access-date=2020-02-01 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190630130557/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-45171151](https://web.archive.org/web/20190630130557/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-45171151) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҳисобида мешавад, ки ин беморӣ пурра маҳв карда шудааст<ref>{{cite web |url=[https://www.who.int/ru/news/item/08-05-2020-commemorating-smallpox-eradication-a-legacy-of-hope-for-covid-19-and-other-diseases](https://www.who.int/ru/news/item/08-05-2020-commemorating-smallpox-eradication-a-legacy-of-hope-for-covid-19-and-other-diseases) |title=Ликвидация оспы: наследие надежды для борьбы с COVID-19 и другими болезнями |publisher=Всемирная организация здравоохранения |date=2020-05-08 |access-date=2025-08-22 |archive-date=2025-08-22 |archive-url=[https://web.archive.org/save/https://www.who.int/ru/news/item/08-05-2020-commemorating-smallpox-eradication-a-legacy-of-hope-for-covid-19-and-other-diseases](https://web.archive.org/save/https://www.who.int/ru/news/item/08-05-2020-commemorating-smallpox-eradication-a-legacy-of-hope-for-covid-19-and-other-diseases) |url-status=live }}</ref>, ва ин ягона мавриди ғалабаи комили башарият бар ягон бемории вируси мебошад. == Баррасии таърихӣ == === Эволютсияи вирус === Замони пайдоиши вируси обилаи ҳақиқӣ дақиқ маълум нест. Эҳтимол дорад, ки хати эволютсионии он дар байни 68 ва 16 ҳазор сол пеш ҷудо шуда бошад<ref name=Li2007>{{статья |автор=Li Y., Carroll D. S., Gardner S. N., Walsh M. C., Vitalis E. A., Damon I. K. |год=2007 |заглавие=On the origin of smallpox: correlating variola phylogenics with historical smallpox records |издание=Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA |volume=104 |номер=40 |pages=15787—15792 |язык=en |doi=10.1073/pnas.0609268104 |pmid=17901212 |ссылка=[https://www.pnas.org/content/pnas/104/40/15787.full.pdf](https://www.pnas.org/content/pnas/104/40/15787.full.pdf) |archive-date=2020-11-19 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20201119050250/https://www.pnas.org/content/pnas/104/40/15787.full.pdf](https://web.archive.org/web/20201119050250/https://www.pnas.org/content/pnas/104/40/15787.full.pdf) | issn = 0027-8424}}</ref><ref name=Esposito2006>{{статья |автор=Esposito J. J., Sammons S. A., Frace A. M., Osborne J. D., Olsen-Rasmussen M., Zhang M., Govil D., Damon I. K., Kline R., Laker M., Li Y., Smith G. L., Meyer H., Leduc J. W., Wohlhueter R. M. |год=2006 |заглавие=Genome sequence diversity and clues to the evolution of variola (smallpox) virus. |ссылка=[https://archive.org/details/sim_science_2006-08-11_313_5788/page/806](https://archive.org/details/sim_science_2006-08-11_313_5788/page/806) |издание=Science |том=313 |номер=5788 |pages=807—812 |язык=en |doi=10.1126/science.1125134 |pmid=16873609}}</ref>. Доираи васеи санаҳо ба ҳисобҳои мухталифе, ки барои калибровкаи соатҳои молекулавӣ истифода мешаванд, вобаста аст. Як клада-и штаммҳо ба ''Variola major'' (вирусе, ки шакли аз ҷиҳати клиникӣ вазнинтари бемориро ба вуҷуд меорад) тааллуқ дорад, ки ба одам гузашта, дар байни асрҳои V ва XVI аз Осиё паҳн шудааст. Кладаи дуюм ду намуди Variola ''Alastrim minor''-ро (шакли аз ҷиҳати фенотипӣ сабуки обила) дар бар мегирад, ки дар Амрико тавсиф шуда ва дар Африқои Ғарбӣ ҷудо карда шудааст, ки он аз аҷдоди умумии вируси обилаи ҳақиқӣ дар байни асри XV то милод ва асри VII милодӣ ҷудо шудааст. Баъдан ин клада дар тақрибан асри XIII ба ду субклада тақсим шуд. === Обила то давраи эмкунии оммавӣ === Ёдоварӣ дар бораи обила ҳанӯз дар асарҳои [[Гиппократ]] ва [[Гален]] дида мешавад<ref name="БРЭ" />. Дар назди [[араб]]ҳо, бино ба шаҳодати табиби араб Арон, ки дар асри VII зиндагӣ мекард, обила аз замонҳои қадим маълум буд<ref name="ЭСБЕ" />. Баъзе табибон ҳатто чунин мепиндоштанд, ки сабаби обила «ҷӯшидани» хуни гарми кӯдакон аст, ки гӯё ба организм барои халос шудан аз «омехтаҳои зараровар»-и хуни модар кӯмак мекунад. Аввалин тавсифи муфассали обиларо, эҳтимолан, [[Муҳаммад Закариёи Розӣ|Абубакр Муҳаммад ар-Розӣ]] анҷом додааст; ӯ инчунин аввалин шуда қайд кард, ки обила ва [[сурхак]] бемориҳои гуногунанд, на марҳилаҳои гуногуни як беморӣ, тавре ки он вақт ҳисобида мешуд. [[Абӯалӣ ибни Сино]] аввалин шуда обиларо ҳамчун бемории гузаранда тавсиф кардааст<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья= Оспа натуральная |автор= |том= |страницы= |ссылка= [https://old.bigenc.ru/medicine/text/2681402](https://old.bigenc.ru/medicine/text/2681402)|архив= [https://web.archive.org/web/20230103220719/https://bigenc.ru/medicine/text/2681402](https://web.archive.org/web/20230103220719/https://bigenc.ru/medicine/text/2681402)|архив дата= 2023-01-03}}</ref>. Бинобар шабоҳати генетикии вируси {{iw|Оспа верблюдов|обилаи шутур|en|Camelpox}} ва обилаи одам, тахмин зада мешавад, ки вируси обила аз [[Шутур|шутурҳо]] ба одам гузаштааст<ref name="Кларк">''Кларк Д. П.'' Микробы, гены и цивилизация. — М.: Эксмо, 2011. — ISBN 978-5-699-46634-4. — С. 31, 98, 196.</ref>. [[file:FlorentineCodex BK12 F54 smallpox.jpg|thumb|300px|Расмҳои ҳамроҳи матн аз [[Кодекси Флоренсия]] (солҳои 1540—1585): ҳиндуи [[науа]] аз обила азият мекашад (давраи истилои Мексикаи марказӣ аз ҷониби испаниҳо)]] Эпидемияи обилаи сиёҳ бори аввал дар асри IV дар [[Чин]] паҳн шуд ва дар нимаи асри VI ба [[Корея]] расид. Соли 737 дар натиҷаи обила зиёда аз 30 % аҳолии [[Ҷопон]] маҳв шуд (сатҳи марг дар минтақаҳои сераҳолӣ то ба 70 % мерасид)<ref name="Кларк" />. Дар [[Ҳиндустон]] илоҳаи махсуси обила — Мариатале мавҷуд буд; ӯро дар шакли зани ҷавони сурхпӯш тасвир мекарданд, ки хислати хеле тезу тунд дошт — бино ба ривоят, рӯзе ӯ бо кадом сабабе аз падараш хафа шуда, дар хашм ба рӯи ӯ гарданбанди тиллоии худро партофт ва дар ҷое, ки донаҳои гарданбанд ба пӯст расиданд, обилачаҳо пайдо шуданд. Бо ёди ин, диндорон кӯшиш мекарданд, ки Мариаталеро хушнуд созанд ва ба ӯ қурбониҳо меоварданд. Дар [[Корея]] эпидемияҳои обиларо бо ташрифи рӯҳе шарҳ медоданд, ки ӯро «меҳмони мӯҳтарам обила» меномиданд. Барои ӯ [[меҳроб]] месохтанд ва беҳтарин хӯроку шаробҳоро меоварданд<ref name="avanta_plus" />. Баъзе пажӯҳишгарон чунин мешумориданд, ки обила дар [[Инҷил]] (Китоби Хуруҷ, боби IX, ояти 9—10) зикр шудааст, ки дар он, дар тавсифи даҳ офати Миср гуфта мешавад: «...ва дар одамон ва чорпоён ҷароҳатҳои бо обилачаҳо дар тамоми замини Миср пайдо хоҳад шуд»<ref name="svyatlovskiy" />, гарчанде ки зери «ҷароҳатҳо» шояд бемории дигари пӯст дар назар дошта шуда бошад. В. В. Святловский навиштааст, ки аз [[Ҳиндустон]] обила ба минтақаҳои дигар тавассути лашкари [[Искандари Мақдунӣ]] паҳн шудааст ва дар соли 60 то милод дар [[Руми Бостон]] пайдо шудааст<ref name="svyatlovskiy" />. Тахмин мерафт, ки он чизе, ки бо номи [[тоуни Антонинус]] машҳур аст ва дар асри II легионҳои румии [[Марк Аврелий]]-ро фаро гирифт, обила буд, аммо тавсифи тоуни Антонинус аз ҷониби [[Гален]] ба хусусияти ҷараёни бемории обилаи ҳақиқӣ мувофиқат намекунад<ref name="Кларк" />. Тибқи маълумоти илмии кофӣ боэътимод, аввалин тавсифи эпидемияи обила дар қисми ғарбии Дунёи Қадим ёдоварии кӯтоҳ дар [[Қуръон]] (соли 632 навишта шудааст) мебошад: дар солҳои 569—570 лашкари [[Ҳабашистон|ҳабашиҳо]], ки [[Макка]]-ро муҳосира карда буданд, ба бемории барояшон номаълум гирифтор шуданд<ref name="Кларк" />. Дар асри VI обила, ки аз Африқо дар замони [[Юстиниан I]] оварда шуда буд, дар [[Византия]] мушоҳида мешуд<ref name="svyatlovskiy" />. Арабҳои мусулмон бо шурӯи истилоҳо, дар асрҳои VII—VIII обиларо аз Испания то Ҳиндустон паҳн карданд<ref name="Кларк" />: таърих пайдоиши обиларо дар [[Сурия]], [[Фаластин]] ва [[Форс]] дар асри VII, дар [[Ситсилия]], [[Италия]], [[Испания]] ва [[Франсия]] дар асри оянда, яъне VIII, шоҳидӣ додааст<ref name="svyatlovskiy" />. Аз асри VI обила зери номи лотинии ''variola'', ки то имрӯз боқӣ мондааст ва бори аввал аз ҷониби усқуф [[Марий аз Аванш]] дар соли 570 истифода шудааст, фигуратсия мекунад. Аз ҳамон замон обила бо номи доимии худ ҳар сол ҷони бисёр одамонро дар Аврупо мегирифт. Дар байни норманҳо, ҳангоми ҳуҷуми онҳо ба [[Париж]] (дар соли 846), он то андозаи даҳшатнок паҳн шуд. Коббо, наздики шоҳ Карли Тас (Лысый) низ бемор шуд. Шоҳ аз тарси он ки сироят ба худи ӯ ва дарбораш нарасад, фармон дод, ки ҳамаи сироятшудагон ва инчунин ҳамаи шахсоне, ки дар назди беморон буданд, кушта шаванд. Чунин чораи қатъӣ дар бораи қудрат ва бераҳмии беморӣ, ки ба муқобили он гирифта шуда буд, тасаввурот медиҳад. Аз тарафи дигар, аллакай барвақт аз тиб талаботи қатъии наҷот аз ин беморӣ шуруъ шуд ва нотавонии табибонро сахт ҷазо медоданд. Маликаи Бургундия Аустригилда, ки аз обила вафот мекард, аз ҳамсараш ҳамчун охирин лутф хоҳиш кард, ки ҳарду табиби ӯро қатл кунад, агар онҳо натавонанд ӯро наҷот диҳанд. Шоҳ Гунтран хоҳиши ӯро иҷро кард ва фармон дод, ки табибони донишманд Николаус ва Донатусро бо шамшерҳо пора-пора кунанд. Дуоҳо, ҷодуҳо ва тӯморҳои бар зидди обила фикр кардашуда, албатта, ба суст шудани обила заррае мусоидат накарданд, ба монанди усулҳои табобати онвақта (масалан, вақте ки беморро либоси сурх мепӯшониданд, то «обиларо ба берун фиреб дода бароранд»). Паҳншавии беморӣ ба дараҷае расид, ки кам одамеро вохӯрдан мумкин буд, ки обила набаромада бошад; бинобар ин дар асрҳои миёна дар назди олмониҳо зарбулмасале пайдо шуд: «''Von Pocken und Liebe bleiben nur Wenige frei''» (Аз обила ва ишқ танҳо андаке эмин мемонанд)<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Оспа}}</ref>. Аз асри XV Аврупо аллакай гӯё як беморхонаи пайвастаи обиларо мемонд, ба тавре ки табибон (масалан, {{Нп5|Меркуриале, Джироламо|Меркуриалис|en|Girolamo Mercuriale}}) ба гуфтани он шурӯъ карданд, ки «ҳар як одам бояд ақаллан як бор дар умраш ба обила гирифтор шавад». Табиби англис Килвай дар рисолаи худ дар бораи обила (соли 1593) «зарур надонист, ки ба тавсифи муфассали ин беморӣ ворид шавад, зеро он ба қарибӣ ба ҳама хуб маълум аст». Аз Аврупо обила ба Амрико рафт ва дар он ҷо соли 1527 ҷони миллионҳо ҳиндуҳоро гирифт, бисёр қабилаҳо пурра маҳв шуданд. Дар солҳои 1577 ва 1586 эпидемияҳои даҳшатноки обила Франсияро азоб медоданд, ки дар бораи онҳо Баллоний навиштааст: «чунин маргу мир дар ёди одамон набуд; қариб ҳамаи онҳое, ки ба обила гирифтор шуда буданд, мемурданд»<ref name="ЭСБЕ" />. Таърихнигори машҳури англис [[Томас Маколей]] дар бораи марги малика Мария, ки соли 1694 аз обила вафот карда буд, қайд мекунад, ки ин беморӣ дар он замон яке аз даҳшатноктарин ёварони марг буд: «Тоун ё вабо марговартар буд, аммо он ба соҳилҳои мо танҳо як ё ду бор дар ёди одамон омада буд, дар ҳоле ки обила беист дар байни мо буд, қабристонҳоро аз мурдагон пур мекард, ҳамаи онҳоеро, ки ҳанӯз ба он гирифтор нашуда буданд, дар тарси доимӣ нигоҳ медошт ва дар рӯи одамоне, ки ҷонашонро раҳм карда буд, нишонаҳои зишт ҳамчун тамғаи қудрати худ боқӣ мегузошт, кӯдакро барои модари аслиаш ношинохта мекард ва арӯси зеборо дар чашми домод ба ашёи нафрат табдил медод». «Обила ба ҳеҷ кас раҳм намекард, — мегӯяд професссиор Иммерман, — на ба ашрофон ва на ба мардуми оддӣ; он қувваи ҳалокатовари худро ҳамон қадар зуд-зуд дар кулбаҳои камбағалон паҳн мекард, ки дар манзилҳои сарватмандон ва он ба қасрҳои ҳокимон ворид шуда, на як бор ба сулолаҳои аврупоӣ таҳдид мекард»<ref name="ЭСБЕ" />. Сар аз асри XVII аллакай бисёр далелҳои воқеӣ дар бораи обила мавҷуданд, ки аз ҷониби муосирон сабт шудаанд. Азбаски ягон кишваре дар Дунёи Қадим ва Нав набуд, ки дар он обила ҳукмронӣ накунад, манзараи даҳшатноки нобудсозӣ ва зиштсозии башарият ба вуҷуд меояд. Дар бисёр давлатҳо маълумоти оморӣ дар бораи фавт аз обила боқӣ мондааст. Чунончи, дар Осорхонаи Бритониё чунин маълумот дар бораи фавт дар [[Лондон]] дар асри XVII мавҷуд аст. Дар асри оянда мартирологи даҳшатноки обила идома ёфт: «қариб ягон нафар аз ҳазор нафар набуд, ки ба обила гирифтор нашуда бошад», — навиштааст Мед дар соли 1747, ва дар охири аср, дар соли 1788, Плед дар «Очеркҳои фавти муқоисавӣ дар ҳама давлатҳо» дар бораи обила чунин мегӯяд: «кам касе аз ин беморӣ халос мешавад, хусусан дар шаҳрҳои сераҳолӣ, ки манбаъҳои сироят доимо мавҷуданд. Қариб як мушт одамони бумии пойтахт метавонанд мутмаин бошанд, ки аз ин сироят, ки дар ҳама ҷо дар атрофи онҳо ниҳон аст, халос шудаанд». Аз обила 1/6 — 1/8 ҳиссаи тамоми беморон мемурданд ва дар кӯдакони хурдсол фавт ҳатто ба 1/3 мерасид. Нисбат ба фавти умумӣ ҳиссаи обила 1/4 ва ҳатто зиёда аз 1/3-ро ташкил медод. Рақами умумии тамоми мавридҳои марг аз обила дар Пруссия то аввали асри XIX ҳар сол 40 ҳазор нафар муайян карда мешуд. Бино ба Юнкер, танҳо дар соли 1796 дар [[Олмон]] аз ин беморӣ 70 ҳазор сокин ба ҳалокат расиданд. Дар Аврупо ҳар сол аз обила зиёда аз 1,5 миллион нафар мемурданд<ref name="ЭСБЕ" />. Пас аз вабо (тоун) обила даҳшатноктарин беморӣ дар Аврупои асри XVIII буд {{sfn|Сноуден|2023|с= 96|name=}}. Дар [[Франсия]]-и асри XVIII, вақте ки [[полис]] ягон касро кофтуков мекард, ҳамчун нишонаи махсус зикр мешуд: «Нишони обила надорад». Паҳншавии васеи обила яке аз сабабҳои сӯиистифода аз косметика шуд: қабати ғафси сафеда ва ғоза, ки ба рӯй молида мешуд, имкон медод, ки на танҳо ба пӯст ранги дилхоҳ дода шавад, балки ҷароҳатҳои обила низ пинҳон карда шаванд. === Вариолятсия === [[Муҳаммад Закариёи Розӣ|Ар-Розӣ]] ва [[Абӯалӣ ибни Сино]] тавсифҳои классикии обилаи ҳақиқиро боқӣ гузоштаанд. Ар-Розӣ инчунин аз вариолятсия, эмкунии обилаи сабуки инсонӣ ёдовар шудааст, ки он аввалин муқовимати ҷиддии инсон дар муборизаи ӯ бо ин бемории сироятӣ гардид. Вариолятсия аз эмкунии чирки обила аз пустулаи пухтаи бемори гирифтори обилаи ҳақиқӣ иборат буд, ки боиси ба бемории обила дар шакли сабук гирифтор шудан мегашт. Ин усул дар [[Шарқ]] ақаллан аз аввали Асрҳои миёна маълум буд, дар [[Ҳиндустон]] дар бораи он сабтҳои асри VIII ва дар [[Чин]] — асри X боқӣ мондаанд. Вариолятсия дар болои духтарчаҳои хурдсоли барои ҳаёти [[ҳарам]] пешбинишуда гузаронида мешуд, то зебоии онҳоро аз шрамҳои обила ҳифз кунанд. Инчунин ин усул дар [[Африқо]], Скандинавия, дар назди халқиятҳои маҳаллии Урал ва Сибир истифода мешуд<ref name="svyatlovskiy" />. Ба Аврупо ин методика бори аввал аз [[Туркия]] аз ҷониби ҳамсари сафири Бритониё дар [[Константинопол]] Мэри Уортли Монтегю дар соли 1718 оварда шуд, ки ӯ дар бораи вариолятсия дар назди туркҳо фаҳмида, писари шашсолаи худро эм кард. Дар Англия, пас аз таҷрибаҳо дар болои ҷинояткорон ва кӯдакони ятимхонаҳои калисо, обила ба оилаи шоҳи Бритониё [[Георг I (шоҳи Бритониёи Кабир)|Георг I]] эм карда шуд. Дар 8 соли аввал дар [[Англия]] ба 845 нафар обила эм карда шуд, ки аз онҳо 17 нафар тоб наоварда вафот карданд, яъне вариолятсия 2 % фавт медод<ref name="v_p_jenner" />. Азбаски обилаи ҳақиқӣ ба фавти 10—20 маротиба бештар оварда мерасонд, вариолятсия дар аввал маъруфияти васеъ дошт. Аммо он на танҳо баъзан боиси марги эмшудагон аз обила мегашт (дар байни қурбониён теологи машҳур [[Ҷонатан Эдвардс]] дар соли 1758 буд), балки аксар вақт худаш боиси [[эпидемия]] мегашт ва на ҳамеша онҳоеро, ки инокулятсияро гузаштаанд, аз сироятёбии минбаъдаи обила муҳофизат мекард; чунончи, В. В. Святловский қайд кардааст, ки ин қисман ба он вобаста буд, ки бевосита бо эмкунӣ аксар вақт табибони беихтисос ва қаллобон машғул мешуданд. Табиби англис Геберден дар охири асри XVIII исбот кард, ки дар давоми 40 соли истифодаи вариолятсия танҳо дар [[Лондон]] 25000 нафар бештар аз ҳамон солҳои пеш аз ҷорӣ намудани эмкунӣ фавтидаанд. Анҷело Гатти соли 1760 китоберо дар бораи дуруст гузаронидани вариолятсия нашр кард, ки дар он нишон медод, ки «эмкуниро бояд бо сӯзанзании сатҳии нозук анҷом дод ва ба ҳеҷ ваҷҳ бо буришҳои амиқ ё, ки аз ин ҳам бадтар аст, ба воситаи захмҳое, ки ба онҳо исфанҷҳо ва тангаҳои бо чирки обила таршударо мемолиданд, анҷом надод», асари ӯ маъруфияти калон дошт, аммо натавонист корро ислоҳ кунад<ref name="svyatlovskiy" />. Вариолятсия дар [[Франсия]] бо санади парламент дар соли 1762 мамнӯъ шуд, аммо дар Англия то соли 1840 вуҷуд дошт<ref name="aids_vs_smallpox" />. Сарфи назар аз ин, табиб Ватсон, бо надоштани ваксинаи бехатари обила, онро соли 1862 дар киштӣ дар баҳр истифода бурд, вақте ки дар байни матросҳо эпидемия сар шуд, ва дар ин ҳол ҳамаи 363 эмшудагон зинда монданд, дар ҳоле ки 9 нафар аз 12 бемори обила вафот карданд<ref name="svyatlovskiy" />.Одатан дар Аврупо мегӯянд, ки англисҳо халқи девона ва ҳаяҷонзадаанд; девонаанд, зеро онҳо ба кӯдакони худ обила эм мекунанд, то пеши пайдоиши онро дар онҳо гиранд; ҳаяҷонзадаанд, зеро онҳо бо шодӣ ба кӯдакони худ ин бемории даҳшатнокро бо мақсади пешгирии бадии ҳанӯз номаълум мерасонанд. Англисҳо бошанд аз тарафи худ мегӯянд: дигар аврупоиҳо — тарсончак ва одамони рӯ ба завол ҳастанд: тарсончаканд, зеро онҳо метарсанд, ки ба кӯдакон дарди ночиз расонанд; одамони рӯ ба завол, зеро кӯдакони худро ба хатари нобуд шудан аз обила дучор мекунанд. === Иммунизатсия === [[file:Smallpox_vaccine.jpg|thumb|250px|Ваксина бар зидди обила]] Дар охири асри XVIII чанд мушоҳидакор ба обилаи гов, беморие, ки зуд-зуд дар аспҳо ва [[гов|говҳо]] вохӯрда мешуд, таваҷҷӯҳ карданд. Дар говҳо он дар шакли пустулаҳо, ҳубобчаҳо бо таркиби чирк дар пистон зоҳир мешуд, ки ба обилачаҳои инсон хеле шабоҳат доштанд. Аммо обилаи гов дар ҳайвонот нисбат ба обилаи ҳақиқӣ дар инсон хеле сабуктар мегузашт ва метавонист ба ӯ гузарад. Говдӯшҳо аксар вақт ба обилаи гов гирифтор мешуданд, аммо баъдан ба обилаи ҳақиқӣ бемор намешуданд. Далели он, ки дар артиши англисӣ-и асри XVIII гирифторӣ ба обила дар кавалерия нисбат ба пиёдагард хеле камтар буд, падидаи ҳамон як навъ мебошад (сироятёбӣ бо обилаи аспҳо, ки масуният ба обилаи ҳақиқиро медод)<ref name="en_cowpox" />. Ҳанӯз дар соли 1765 табибон Суттон ва Фюстер ба ҷамъияти тиббии Лондон хабар доданд, ки обила дар говҳои ширдеҳ, агар одам ба он сироят ёбад, ӯро аз бемории обилаи ҳақиқии инсонӣ муҳофизат мекунад. Ҷамъияти тиббии Лондон бо онҳо розӣ нашуд ва мушоҳидаи онҳоро як тасодуфи оддии сазовори тадқиқоти минбаъда набуда донист. Аммо дар соли 1774 фермери англис Бенҷамин Ҷести оилаи худро бо обилаи гов бомуваффақият эм кард ва ҳамин корро муаллими олмонӣ Петер Плетт дар соли 1791 анҷом дод<ref name="100_let" />. Мустақил аз онҳо, инро табиб ва табиатшиноси англис Эдвард Ҷеннер кашф кард, ки ӯ дар давоми 30 сол ҳолатҳои табиии обилаи говро мушоҳида карда, қарор дод, ки таҷрибаи оммавии эмкунии обилаи говро анҷом диҳад. Дар ҳузури табибон ва одамони бегона Ҷеннер обиларо аз дасти говдӯши ҷавон Сара Нелмс, ки тасодуфан ба обилаи гов сироят ёфта буд, гирифта, ба писарбачаи ҳаштсола Ҷеймс Фиппс эм кард. Обила гирифт, танҳо дар ду ҷои эмшуда инкишоф ёфт ва ба таври муқаррарӣ гузашт. Сипас 1 июли ҳамон сол Ҷеннер ба Фиппс обилаи ҳақиқии инсониро эм кард, ки он дар ӯ, ҳамчун шахси бо эмкунии пешгирикунанда муҳофизатшуда, нагирифт<ref name="ospbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Оспопрививание}}</ref>. Ду сол пас Ҷеннер асари худро зери номи * {{книга |автор=Эдвард Ҷеннер |заглавие=An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae, a Disease Discovered in Some of the Western Counties of England, Particularly in Gloucestershire, And Known by the Name of Cow-pox |ссылка=https://books.google.com/books?id=tj3h3ZA0ppAC |год=1798 |язык=en }}(Тадқиқот дар бораи сабабҳо ва амалҳои variolae vaccinae, беморие, ки дар баъзе музофоти ғарбии Англия, хусусан дар Глостершир, кашф шуда ва бо номи обилаи гов маълум аст, бо ҷадвалҳо, Л., 1798){{ref|en}} нашр кард. Дар ин брошюра Ҷеннер нишон медод, ки обилаи гов ва ҳақиқӣ ду шакли як беморӣ мебошанд, ба тавре ки гузаронидани обилаи гов ноҳассосият ба обилаи ҳақиқиро медиҳад<ref name="ospbe"/>. {{Иқтибос|Матни иқтибос дар ин ҷо.|манбаъ=Номи муаллиф ё китоб}} Дурии инсон аз тарзи ҳаёте, ки табиат барояш муайян кардааст, боиси бемориҳои зиёде барои ӯ гардид. Бо парастиши дурахш, дода шудан ба хоҳиши боҳашаматӣ ва дӯст доштани вақтхушӣ, ӯ худро бо шумораи зиёди ҳайвонот иҳота кард, ки шояд дар аввал пешбинӣ нашуда буданд, ки шарики ӯ бошанд… Гов, хук, гӯсфанд ва асп — ҳамаи онҳо бо мақсадҳои гуногун таҳти васоят ва ҳимояти ӯ мебошанд… Оё оқилона нахоҳад буд агар тахмин кунем, ки сарчашмаи обила моддаи сироятии намуди махсус аст, ки аз бемории асп ба вуҷуд омадааст ва ҳолатҳои тасодуфӣ, ки такроран ба вуҷуд омадаанд, ин бемориро тавре тағйир доданд, ки он он шакли гузаранда ва хатарнокеро пайдо кард, ки мо одатан дар вақти ҳалокатҳо дар байни худ мебинем? {{oq||THE DEVIATION of man from the state in which he was originally placed by nature seems to have proved to him a prolific source of diseases. From the love of splendour, from the indulgences of luxury, and from his fondness for amusement he has familiarised himself with a great number of animals, which may not originally have been intended for his associates... The cow, the hog, the sheep, and the horse, are all, for a variety of purposes, brought under his care and dominion...May it not then be reasonably conjectured that the source of the smallpox is morbid matter of a peculiar kind, generated by a disease in the horse, and that accidental circumstances may have again and again arisen, still working new changes upon it until it has acquired the contagious and malignant form under which we now commonly see it making its devastations amongst us?}} : ''Манбаъ: [[Ҷеннер, Эдвард|Э. Ҷеннер]] [https://books.google.com/books?id=tj3h3ZA0ppAC «Тадқиқоти сабабҳо ва амалҳои обилаи гов»] {{ref|en}}'' Соли 1800 [[ваксинатсия]] дар артиши англисӣ ва флот ҳатмӣ эътироф шуд. Дар ин солҳо он дар мустамликаҳои англисӣ, [[Амрикои Шимолӣ]] ва минбаъд дар [[Аврупо]] паҳн шуд. Соли 1803 шоҳи Испания, ки ба фоидаи ваксинатсия боварӣ ҳосил карда буд, ба табиби шахсии худ [[Франсиско Хавйер де Балми]] фармон дод, ки ваксинаро ба [[Империяи Испания|мулки испаниҳо дар Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ]] расонад. Барои он ки онро дар ҳолати коршоям дар вақти сафар нигоҳ дорад, табиб аз ятимхонаҳои [[Испания]] 22 писарбачаи аз 3 то 9-соларо гирифт, ки қаблан обилаи гов ё ҳақиқӣ набаромада буданд. Ҳангоми гузаштан аз [[Уқёнуси Атлантик]] де Балми ятимонро бо «занҷири зинда» эм мекард. Ду кӯдак пеш аз сафар эм карда шуданд ва вақте ки обилачаҳои обилаи гов дар дастони онҳо пайдо шуданд, ҷудошавандаҳо аз он захмҳо барои ваксинатсияи ду кӯдаки навбатӣ истифода шуданд{{ref|en}}<ref name="en_cowpox" />. Соли 1807 Подшоҳии Бавария аввалин кишваре шуд, ки дар он ҷо обилазанӣ барои аҳолӣ ҳатмӣ карда шуд. Дар солҳои аввали пас аз ихтирои ваксинатсия, он аз даст ба даст гузаронида мешуд (обилаи гов ба як одам эм карда мешуд, сипас пас аз чанд рӯз ҷудошаванда аз ҷои эмкунӣ гирифта ва ҳамчун мавод барои ваксинатсияи навбатӣ истифода мешуд). Ин усул (эмкунии ''лимфаи гуманизатсияшуда'') вайрон кардани обилаҷои дасти шахси эмшударо талаб мекард (ҳангоми гирифтани маводи эмкунӣ), ки метавонист боиси илтиҳоб дар ҷои эмкунӣ ва суст шудани шифои захм гардад. Ба ғайр аз ин, ҳамроҳ бо обилаи гов метавонистанд барангезандагони бемориҳои гуногун, аз ҷумла сифилис ва сурхбод гузаранд. Ҳамаи ин якҷоя водор сохт, ки ба лимфаи ҳайвонот рӯ оварда шавад. Маълум шуд, ки обила дар гӯсолаҳое, ки дар аввал ба онҳо обилаи гови худрав эм шудааст, комилан бехатар мебошад. Обилаи аз гӯсолаҳо гирифташударо ба одамон эм мекунанд ва ҳамон обилаи гӯсоларо ба гӯсолаҳои дигар эм мекунанд. Аз замони истифодаи обилаи гӯсола (аз солҳои 1860-ум) обилазанӣ барои омма дастрас гардид, зеро имкон пайдо шуд, ки маводи зарурӣ барои обила ба ҳар миқдор, хеле арзон дастрас карда шавад ва обилазанӣ паҳн карда шавад, бе он ки ба муқовимати мардум, ки инстинктиван аз гирифтани обила ва эмкунӣ аз даст ба даст нафрат доштанд, дучор гардад. Усули соддатарини тайёр кардани ваксина аз тарошидани пустулаҳои обила дар гӯсолаҳо ва молидан бо глитсерин (''детрит-и обила'') иборат буд<ref name="ospbe"/>. Аллакай дар асри XX ваксинаи лиофилӣ хушкшуда пешниҳод гардид. Чунин ваксина дорои устуворӣ ба омили ҳарорат буд, ки барои кишварҳои тропикии [[Африқо]], [[Осиё]], [[Амрикои Ҷанубӣ]], ки дар он ҷо доруи моеъ зуд ғайрифаъол мешуд, ниҳоят муҳим буд<ref name="aids_vs_smallpox" />. === Иммунизатсияи оммавӣ === [[file:1974-11-15.syutou.jpg|thumb|200px|Ҷароҳат (изи захм) пас аз ваחסниикунӣ бар зидди намуди аслии нағзак]] Дар [[Амрико]], [[Осиё]] ва [[Африқо]] нағзак боз тақрибан дусад сол пас аз ихтирои ваксина боқӣ монд. Дар асри XX вирус ҷони 300—500 миллион нафарро рабуд<ref>{{книга |заглавие=Smallpox: the fight to eradicate a global scourge |ссылка=[https://books.google.com/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203](https://books.google.com/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203) |издательство=[[University of California Press]] |место=Berkeley |год=2003 |isbn=0-520-24220-3 |язык=en |автор=Koplow, David A.}}</ref><ref>{{cite web |url=[http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html](http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html) |title=UC Davis Magazine, Summer 2006: Epidemics on the Horizon |access-date=2008-01-03 |work= |archive-url=[https://www.webcitation.org/683Zy6YE4?url=http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html](https://www.webcitation.org/683Zy6YE4?url=http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html) |archive-date=2012-05-30 |url-status=dead }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[[http://www.sciencedaily.com/releases/2008/01/080131122956.htm](http://www.sciencedaily.com/releases/2008/01/080131122956.htm)How{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Poxviruses Such As Smallpox Evade The Immune System], ScienceDaily, February 1, 2008.</ref>. Дар охири солҳои 1960-ум нағзак ба 10—15 млн нафари ваксинанашуда сироят мекард. Дар соли 1958 муовини вазири тандурустии ИҶШС В. М. Жданов дар иҷлосияи XI-уми Ассамблеяи умумиҷаҳонии тандурустӣ бо барномаи маҳви нағзак дар тамоми ҷаҳон суханронӣ мекунад<ref name="NiCh">{{статья|автор=[[Жданов, Виктор Михайлович (учёный)|В. М. Жданов]]|заглавие=Человек и вирусы|издание=[[Наука и человечество]], 1984|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|страницы=44—55}}</ref>{{rp|46}}. Пас аз суханронӣ қатъномаи WHA11.54 қабул шуд, ки аз ҷониби ассамблея якдилона тасдиқ гардида, ба маъракаи мубориза бар зидди нағзак оғоз бахшид<ref>{{Cite web |url=[http://whqlibdoc.who.int/smallpox/9241561106_chp9.pdf](http://whqlibdoc.who.int/smallpox/9241561106_chp9.pdf) |title=Development of the Global Smallpox Eradication Programme, 1958—1966 |access-date=2013-12-25 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110115065733/http://whqlibdoc.who.int/smallpox/9241561106_chp9.pdf](https://web.archive.org/web/20110115065733/http://whqlibdoc.who.int/smallpox/9241561106_chp9.pdf) |archive-date=2011-01-15 |url-status=dead }}</ref>. Дар соли 1967 [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]] (СУТ) дар бораи пурзур намудани маҳви нағзаки аслӣ тавассути ваחסниикунии оммавии башарият қарор қабул мекунад. Охирин мавриди сирояти нағзаки аслӣ бо роҳи табиӣ дар [[Сомалӣ]] соли 1977 тавсиф шудааст. Соли 1978 охирин мавриди сирояти лабораторӣ низ ба қайд гирифта шуд. Расман дар бораи маҳви нағзак соли 1980 дар Ассамблеяи СУТ эълон карда шуд, ки пеш аз он хулосаи дахлдори комиссияи мутахассисон дар моҳи декабри соли 1979 бароварда шуда буд<ref>[[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/)Сайт ВОЗ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070921235036/ |date=2007-09-21 }}.</ref>. Хароҷот барои маъракаи барҳамдиҳии нағзак аз соли 1967 то 1979 298 миллион [[Доллари ИМА|доллари ИМА]]-ро ташкил дод (тақрибан 2,16 миллиард доллар бо нархҳои соли 2018), ё 29 миллион доллар дар як сол. 200 миллион долларро кишварҳои Африқо, ки барои онҳо нағзак бемории эндемикӣ буд, ҷудо карданд, 98 миллион доллари боқимондаро дигар кишварҳои ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод намуданд<ref>[[http://www.cgdev.org/section/initiatives/_active/millionssaved/studies/case_1](http://www.cgdev.org/section/initiatives/_active/millionssaved/studies/case_1) Центр Всемирного Развития о кампании по ликвидации оспы] {{Wayback|url=[http://www.cgdev.org/section/initiatives/_active/millionssaved/studies/case_1](http://www.cgdev.org/section/initiatives/_active/millionssaved/studies/case_1) |date=20110414070033 }}.</ref>. Аз соли 1958 то 1979 [[ИҶШС]] якуним миллиард воя ваксинаи зидди нағзак пешниҳод кард ва инчунин мутахассисонро ба ҷойҳои паҳншавии беморӣ дар кишварҳои Осиё ва Африқо фиристод<ref name="NiCh"/>{{rp|46}}. Нағзаки аслӣ — аввалин аз ду бемории сироятӣ (дуюм — вабои чорпои калон<ref name="nytimes">{{cite news |url=[https://www.nytimes.com/2011/06/28/health/28rinderpest.html](https://www.nytimes.com/2011/06/28/health/28rinderpest.html) |title=Rinderpest, Scourge of Cattle, Is Vanquished |author=Donald G. Mcneil Jr |work=[[The New York Times]] |date=2011-06-27 |access-date=2011-10-17 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20211130171659/https://www.nytimes.com/2011/06/28/health/28rinderpest.html](https://web.archive.org/web/20211130171659/https://www.nytimes.com/2011/06/28/health/28rinderpest.html) }}</ref>) мебошад, ки бо ёрии ваחסниикунии оммавӣ мағлуб карда шудааст<ref>{{Cite web |url=[https://books.google.ru/books?id=IurUDQAAQBAJ&pg=PT408&lpg=PT408&dq=%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B0+%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%8B+%D0%B2+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+1980&source=bl&ots=2qVQ8F0ZLG&sig=ACfU3U09KgtamdYQMEG10K_tLodaXeA00A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiC1NeulaLqAhVOxaYKHcfPDPoQ6AEwBHoECAgQAQ#v=onepage&q=прививка%20натуральной%20оспы%20в%20ссср%20прекратились%20в%201980&f=false](https://books.google.ru/books?id=IurUDQAAQBAJ&pg=PT408&lpg=PT408&dq=%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B0+%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%8B+%D0%B2+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+1980&source=bl&ots=2qVQ8F0ZLG&sig=ACfU3U09KgtamdYQMEG10K_tLodaXeA00A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiC1NeulaLqAhVOxaYKHcfPDPoQ6AEwBHoECAgQAQ#v=onepage&q=прививка%20натуральной%20оспы%20в%20ссср%20прекратились%20в%201980&f=false) |title="Вирусные болезни человека". Спб СпецЛит. Авторы: Тамара Беляева, Юрий Лобзин, Валерий Волжанин, Евгений Белозеров |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220701034321/https://books.google.ru/books?id=IurUDQAAQBAJ&pg=PT408&lpg=PT408&dq=%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B0+%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%8B+%D0%B2+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+1980&source=bl&ots=2qVQ8F0ZLG&sig=ACfU3U09KgtamdYQMEG10K_tLodaXeA00A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiC1NeulaLqAhVOxaYKHcfPDPoQ6AEwBHoECAgQAQ#v=onepage&q=прививка%20натуральной%20оспы%20в%20ссср%20прекратились%20в%201980&f=false](https://web.archive.org/web/20220701034321/https://books.google.ru/books?id=IurUDQAAQBAJ&pg=PT408&lpg=PT408&dq=%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B0+%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%8B+%D0%B2+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+1980&source=bl&ots=2qVQ8F0ZLG&sig=ACfU3U09KgtamdYQMEG10K_tLodaXeA00A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiC1NeulaLqAhVOxaYKHcfPDPoQ6AEwBHoECAgQAQ#v=onepage&q=прививка%20натуральной%20оспы%20в%20ссср%20прекратились%20в%201980&f=false) |url-status=live }}</ref>. Ваксинатсия бар зидди нағзаки аслӣ дар ИҶШС дар солҳои 1978—1982 қатъ гардид. Бархилофи ваксинаҳои нағзаки насли якум ва дуюм, ки дар асоси он штаммҳои вирус сохта шудаанд, ки самаранокии худро дар вақти маъракаи маҳви нағзаки аслӣ дар ҷаҳон нишон доданд, ваксинаҳои наслҳои баъдӣ қаблан барои пешгирии нағзаки аслӣ истифода нашуда буданд. Асоси ваксинаҳои насли сеюмро штаммҳои зиндаи баланд-аттенуатсияшудаи вируси ваксина ташкил медиҳанд, ки бехатарӣ ва иммуногении худро нишон додаанд<ref name=":1">{{Статья |ссылка=[https://www.biopreparations.ru/jour/article/view/447](https://www.biopreparations.ru/jour/article/view/447) |автор=L. F. Stovba, O. V. Chukhralya, N. K. Chernikova, A. L. Khmelev, S. V. Borisevich |заглавие=Safety and immunogenicity of IMVAMUNE®, a third-generation vaccine based on the modified vaccinia Ankara (MVA) strain |год=2023-02-21 |издание=Biological Products. Prevention, Diagnosis, Treatment |том=23 |выпуск=1 |страницы=26–41 |issn=2619-1156 |doi=10.30895/2221-996X-2023-23-1-26-41}}</ref> – штаммҳои MVA (modified vaccinia virus Ankara), LC16m8, NYVAC, Tian Tan, Б-51 БМ. Дар таҳқиқоти клиникӣ нишон дода шудааст, ки ваחסниикунии дукарата бо ваксинаи зидди нағзак дар асоси штамми MVA (IMVAMUNE^®) масунияти гуморалӣ ва ҳуҷайравиро ба вуҷуд меорад, ки бо ваксинаҳои анъанавӣ қобили муқоиса аст<ref name=":1" />. === Иммунизатсия дар асри XXI === Дар соли 2001 дар [[ИМА]] президент [[Ҷорҷ Буши хурдӣ]] фармон дод, ки ҳамаи хизматчиёни ҳарбӣ аз нағзак ваксина карда шаванд, пас аз он ки спораҳои сӯхтанӣ фиристода шуданд ва хатари истифодаи нағзак ҳамчун силоҳи биологӣ ба вуҷуд омад. Аз соли 2022 иммунизатсия бар зидди нағзаки аслӣ барои пешгирии бемории «Нағзаки маймун» истифода мешавад<ref name="CDC Poxvirus">{{публикация|статья|язык=en |заглавие=Mpox Vaccination Basics |издание=CDC |год=2023 |месяц=05 |день=05 |ответственный=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Emerging and Zoonotic Infectious Diseases (NCEZID), Division of High-Consequence Pathogens and Pathology (DHCPP) |ссылка=[https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/vaccines/index.html](https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/vaccines/index.html) |архив дата=20230512144218 |архив=[https://web.archive.org/web/20230512144218/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/vaccines/index.html](https://web.archive.org/web/20230512144218/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/vaccines/index.html) }}</ref>. == Этиология ва патогенез == [[file:Smallpox virus virions TEM PHIL 1849.JPG|thumb|300px|Вирионҳои нағзаки аслӣ (370 000 маротиба калон карда шудааст)]] Дар ҳолатҳои маъмулӣ нағзак бо заҳролудшавии умумӣ, табларза, ҳамишҳои хос дар пӯст ва пардаҳои луобӣ, ки пай дар пай марҳилаҳои доғ, ҳубобча, пустула, пӯстлох ва ҷароҳатро мегузаранд, тавсиф мешавад. Барангезандаи нағзак ба вирусҳои оилаи ''Poxviridae'', зерсоилаи ''Chordopoxviridae'', ҷинси ''Orthopoxvirus'' тааллуқ дорад; дорои КДН мебошад, андозаҳои 200—350 нм дорад, дар ситоплазма бо ҳосилшавии дохилиҳо афзоиш меёбад. Вируси нағзаки аслӣ бо эритротситҳои гурӯҳи хуни А-и одам наздикии антигенӣ дорад, ки ин масунияти заиф, сироятёбии баланд ва фавти гурӯҳи мувофиқи шахсонро ба вуҷуд меорад. Он ба таъсири муҳити беруна, махсусан ба хушкшавӣ ва ҳарорати паст тобовар аст. Он метавонад дар тӯли моҳҳои зиёд дар пӯстлохҳо ва пулакчаҳои аз нағзакҳои пӯсти беморон гирифташуда боқӣ монад, дар ҳолати яхкардашуда ва лиофилизатсияшуда якчанд сол зинда мемонад. Нағзаки аслӣ ба антропонозҳо тааллуқ дорад ва як сирояти хеле гузаранда ва махсусан хатарнок мебошад. Ҳамаи одамон ба нағзак ҳассосанд, агар онҳо масунияти дар натиҷаи бемории қаблан гузаронидашуда ё [[ваксинатсия]] гирифташударо надошта бошанд. Нағзаки аслӣ дар Осиё ва Африқо васеъ паҳн шуда буд. Он сирояти ҳавоӣ-қатрагӣ мебошад, аммо инокулятсияи вирус ҳангоми тамоси мустақим бо пӯсти осебдидаи бемор ё ашёҳои аз ҷониби ӯ сироятшуда низ мумкин аст. Гузарандагии бемор дар давоми тамоми беморӣ — аз рӯзҳои охири давраи инкубатсионӣ то афтидани пӯстлохҳо мушоҳида мешавад. Ҷасадҳои фавтидагон аз нағзак низ гузарандагии баландро нигоҳ медоранд. Ҳангоми нафас кашидани ҳавои олуда вирусҳо ба тракти респираторӣ ворид мешаванд. Сироятёбӣ тавассути пӯст ҳангоми вариолятсия ва транспласентарӣ низ мумкин аст. Вирус ба гиреҳҳои лимфавии наздиктарин ва минбаъд ба хун ворид мешавад, ки ин ба виремия оварда мерасонад. Гематогенӣ эпителий сироят меёбад, дар ин ҷо афзоиши вирус ба амал меояд, ки бо он пайдоиши энантема ва экзантема алоқаманд аст. Заифшавии масуният ба фаъолшавии флораи дуюминдараҷа ва табдили везикулаҳо ба пустулаҳо мебарад. Дар натиҷаи нобудшавии қабати сабзиши эпидермис, равандҳои амиқи фасодӣ ва деструктивӣ ҷароҳатҳо (изи захм) ҳосил мешаванд. Шоки сироятӣ-токсикӣ метавонад инкишоф ёбад. Барои шаклҳои вазнин инкишофи синдроми геморрагӣ хос аст. == Нишонаҳо == [[file:Smallpox PHIL 2003 lores.jpg|thumb|300px|Пӯстлохҳои нағзак дар дастҳои бемор]] Ҳангоми ҷараёни маъмулии нағзак давраи инкубатсионӣ 8—14 рӯз давом мекунад. Давраи аввалия бо ларза, баландшавии ҳарорати бадан, дардҳои сахти кашанда дар камар, устухони кунҷак ва дасту по, ташнагии сахт, чарх задани сар, дарди сар, қайкунӣ тавсиф мешавад. Баъзан оғози беморӣ мулоим аст. Дар рӯзҳои 2—4-ум дар заминаи табларза ҳамиши ибтидоӣ дар пӯст ё дар шакли қитъаҳои гиперемия (сурхакмонанд, розеолёзӣ, эритематозӣ), ё ҳамиши геморрагӣ дар ҳар ду тарафи қафаси сина дар соҳаи мушакҳои сина то зери бағал, инчунин поёнтар аз ноф дар соҳаи чинҳои қадкаш ва сатҳи ботинии ронҳо («кунҷакҳои Симон») пайдо мешавад; хунрезиҳо мисли пурпура ва ҳатто мисли [[экхимозҳо]] ба назар мерасанд. Ҳамиши доғдор чанд соат, геморрагӣ — муддати тӯлонитар боқӣ мемонад. Дар рӯзи 4-ум пастшавии ҳарорати бадан мушоҳида мешавад, нишонаҳои клиникии давраи аввалия суст мешаванд, аммо нағзакҳои маъмулӣ дар пӯсти сар, рӯй, бадан ва дасту по пайдо мешаванд, ки марҳилаҳои доғ, папула, ҳубобча, пустула, ҳосилшавии пӯстлохҳо, афтидани онҳо ва ҳосилшавии ҷароҳатро мегузаранд. Ҳамзамон нағзакҳо дар пардаи луобии бинӣ, даҳону ҳалқ, ҳанҷара, трахея, бронхҳо, конъюнктива, рӯдаи рост, узвҳои ҷинсии занона, канали пешоббарор пайдо мешаванд. Онҳо ба зудӣ ба эрозияҳо табдил меёбанд. Дар рӯзҳои 8—9-уми беморӣ дар марҳилаи фасодгирии ҳубобчаҳо вазъи беморон боз бад мешавад, нишонаҳои [[энсефалопатия]]-и токсикӣ (вайроншавии ҳуш, сафсаттагӯӣ, барангехтагӣ, дар кӯдакон — рагкашӣ) пайдо мешаванд. Давраи хушкшавӣ ва афтидани пӯстлохҳо тақрибан 1—2 ҳафтаро мегирад. Дар рӯй ва қисми мӯйдори сар ҷароҳатҳои сершумор ҳосил мешаванд. Тағйирёбии хун бо [[лейкоситоз]] тавсиф мешавад, дар шаклҳои вазнин тағйирёбии шадид ба чап бо баромадани миелоситҳо ва ҳуҷайраҳои ҷавон ба хун мавҷуд аст. Ба шаклҳои вазнин шакли якҷояшуда (''Variola confluens''), [[:en:Smallpox#Hemorrhagic|пустулёзӣ-геморрагӣ]] (''Variola haemorrhagica pustulesa'') (яъне «нағзаки сиёҳ») ва пурпураи нағзакӣ (''Purpura variolosae''), ки дар он хунрезиҳои азим дар пӯст инкишоф меёбанд, дохил мешаванд. Дар ҳолатҳои махсусан вазнин марг ҳанӯз пеш аз пайдоиши ҳамишҳо фаро мерасад. Шакли пустулёзӣ-геморрагии беморӣ, хатарноктарин буда, бо хунрезиҳои васеъ дар пӯст, пардаҳои луобӣ, тракти меъдаю рӯда ва дигар узвҳои дохилӣ ҳамроҳӣ мекунад<ref name=":0">{{Статья|ссылка=[https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemiologicheskii-detektiv](https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemiologicheskii-detektiv)|автор=Анна Ремиш|заглавие=Оспа — забытая победа (небольшой эпидемиологический детектив)|год=2020|издание=Биомолекула|месяц=декабрь|число=8|archive-date=2022-06-27|archive-url=[https://web.archive.org/web/20220627081043/https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemiologicheskii-detektiv](https://web.archive.org/web/20220627081043/https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemiologicheskii-detektiv)}}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ин ориза тақрибан дар ду фоизи ҳолатҳои сироят инкишоф меёбад ва асосан дар калонсолон вомехӯрад. Ҳангоми нағзаки геморрагӣ пустулаҳо одатан ҳосил намешаванд. Ба ҷои ин, хунрезӣ дар зери пӯст ба амал меояд, ки аз ин сабаб он сиёҳ менамояд, бинобар ин ин шакли бемориро инчунин variola nigra ё «нағзаки сиёҳ» меноманд. Нағзаки геморрагӣ одатан ба марг оварда мерасонад<ref name=":0" />. Дар шахсони бо ваксинаи зидди нағзак ваחסниикунишуда нағзак сабук мегузарад (''Varioloid''). Хусусиятҳои асосии он давраи тӯлонии инкубатсионӣ (15—17 рӯз), нишонаҳои мӯътадили нотобӣ ва дигар аломатҳои заҳролудшавӣ мебошанд; ҳамиши ҳақиқии нағзак камшумор аст, пустулаҳо ҳосил намешаванд, дар пӯст ҷароҳат намемонад, шифоёбӣ пас аз 2 ҳафта фаро мерасад. Шаклҳои сабук бо табларзаи кӯтоҳмуддат бидуни ҳамиш ва вайроншавии ҷиддии вазъи саломатӣ (''Variola sine exanthemate'') ё танҳо дар шакли ҳамиши камшумор (''Variola afebris'') вомехӯранд. Ба оризаҳои мумкин энсефалитҳо, менингоэнсефалитҳо, [[пневмония]]ҳо, панофталмитҳо, кератитҳо, ирит, сепсис дохил мешаванд. Нишонаҳои клиникии беморӣ асос барои таҳқиқоти махсус мебошанд. Барои таҳлил мундариҷаи везикула, пустула, пӯстлохҳо, суртҳои луоб аз ковокии даҳон, хун гирифта мешаванд. Мавҷудияти вирус дар намунаҳо бо ёрии микроскопияи электронӣ, микропресипитатсия дар агар бо усули иммунофлюорессентӣ, бо ёрии ПСР муайян карда мешавад. Натиҷаи пешакӣ пас аз 24 соат, пас аз таҳқиқи минбаъда — ҷудокунӣ ва идентификатсияи вирус ба даст меояд. == Табобат ва пешгирӣ == Тибқи [[https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/355798/WHO-MPX-Clinical-and-IPC-2022.1-rus.pdf](https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/355798/WHO-MPX-Clinical-and-IPC-2022.1-rus.pdf) тавсияҳои муваққатии] Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ оид ба вокуниши фаврӣ аз 10.06.2022 ҳамчун табобати зиддивирусӣ дар ҳолатҳои вазнин тековиримат, бренсидофовир, сидофовир ва инчунин НИОХ-14 метавонанд истифода шаванд. Охирин дар Русия аз ҷониби Маркази давлатии илмии вирусология ва биотехнологияи «Вектор» аз соли 2001 таҳия мешавад, аналони тековиримат мебошад ва дорои фаъолияти шабеҳ нисбат ба ортопоксвирусҳо мебошад<ref>{{Статья|ссылка=[https://www.risksafety.ru/jour/article/view/467](https://www.risksafety.ru/jour/article/view/467)|автор=L. N. Shishkina, M. P. Bogryantseva, N. I. Bormotov, S. V. Usova, M. O. Skarnovich, O. Yu. Mazurkov, E. S. Bashkina, N. S. Kutserubova, S. G. Udalyeva, A. A. Sergeev, A. P. Agafonov|заглавие=Safety of the New Russian Anti-smallpox Medicinal Product NIOCH-14: Open, Randomised Phase I Clinical Trial Results|год=2025-04-09|издание=Safety and Risk of Pharmacotherapy|том=13|выпуск=1|страницы=20–30|issn=2619-1164|doi=10.30895/2312-7821-2025-467}}</ref>. Барои пешгирии ҳамроҳшавии сирояти бактериявӣ ба қисмҳои осебдидаи пӯст доруҳои антисептикӣ молида мешаванд. Ҳангоми мавҷуд будани оризаҳои бактериявӣ ба беморон антибиотикҳои доираи васеи таъсир (пенитсиллинҳои нимсинтетикӣ, макролидҳо, сефалоспоринҳо) таъйин карда мешаванд. Чорабиниҳо ба самти детоксикатсияи организм гузаронида мешаванд, ба онҳо ворид кардани маҳлулҳои коллоидӣ ва кристаллоидӣ дохил мешаванд, дар баъзе ҳолатҳо ултрафилтратсия ва плазмаферез гузаронида мешавад. Дар охири асри XIX доктор В. О. Губерт табобати нағзакро тавассути ваחסниикунии такрории ҳаррӯзаи ваксинаи зидди нағзаки аллакай ба одамони сироятшуда, ҳам пеш аз пайдоиши нишонаҳои беморӣ ва ҳам дар давоми ҷараёни он пешниҳод кард. Дар натиҷаи ин табобат муяссар шуд, ки ҷараёни беморӣ ба таври назаррас мулоим карда шуда, он камтар вазнин гардад <ref name="hubert_treatment">{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=jWQoAAAAYAAJ&pg=PA1095 |title=Усиленные прививки Губерта |access-date=2017-09-30}}</ref> Дар ҷаҳон якчанд насли ваксинаҳо бар зидди нағзаки сиёҳ таҳия шудаанд, ки гумон меравад бар зидди бемории Нағзаки маймун, ки хуруҷи сироятҳои он соли 2022 рух дод, низ муассир хоҳанд буд. == Силоҳи биологӣ дар асоси нағзак == Дар соли 1763 ҳангоми Муҳосираи форти Питт афсарони Бритониё кӯшиш карданд, ки ҳиндуҳои фортро муҳосиракардаро бо нағзак сироят кунанд ва ба онҳо кӯрпаҳоро аз бараки карантинӣ супориданд. Нағзак инчунин дар мақсадҳои ҳарбӣ соли 1776 ҳангоми ҳамлаи амрикоиҳо ба Канада истифода шуда буд<ref name="BBC">{{cite web|url=[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/pox_weapon_02.shtml](http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/pox_weapon_02.shtml)|title=BBC — History — Silent Weapon: Smallpox and Biological Warfare|access-date=2008-01-02|format=|work=|archive-url=[https://www.webcitation.org/61CEruxHt?url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/pox_weapon_01.shtml](https://www.webcitation.org/61CEruxHt?url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/pox_weapon_01.shtml)|archive-date=2011-08-25|url-status=live}}</ref>. Дар вақти [[Ҷанги дуюми ҷаҳон]] олимон аз Бритониё, ИМА ва Ҷопон ба таҳқиқот оид ба сохтани силоҳи биологӣ дар асоси нағзак ҷалб шуда буданд<ref>{{cite web|url=[http://usamriid.detrick.army.mil/education/bluebookpdf/USAMRIID%20Blue%20Book%205th%20Edition.pdf](http://usamriid.detrick.army.mil/education/bluebookpdf/USAMRIID%20Blue%20Book%205th%20Edition.pdf)|title=USAMRIID’s Medical Management of Biological Casualties Handbook|access-date=2008-01-02|format=|work=|archive-url=[https://www.webcitation.org/61CEszj4f?url=http://usamriid.detrick.army.mil/education/bluebookpdf/USAMRIID%20Blue%20Book%205th%20Edition.pdf](https://www.webcitation.org/61CEszj4f?url=http://usamriid.detrick.army.mil/education/bluebookpdf/USAMRIID%20Blue%20Book%205th%20Edition.pdf)|archive-date=2011-08-25|url-status=dead}}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дар ИҶШС якчанд ИИИ (НИИ) ва корхонаҳо оид ба сохтани силоҳи нағзакӣ мавҷуд буданд, аз ҷумла Загорск-6<ref name="Alibek">{{книга|автор=[[Kenneth Alibek|Alibek K.]], Handelman S. |заглавие=Biohazard: The Chilling True Story of the Largest Covert Biological Weapon |ссылка=[https://archive.org/details/biohazard_alibek_Biological_Warfare_world_war_two](https://archive.org/details/biohazard_alibek_Biological_Warfare_world_war_two)}}</ref>, ки баъдтар ба Институти 48-уми марказии илмӣ-таҳқиқотии ВМ РФ ҳамроҳ карда шуд. Озмоишҳои чунин силоҳ, аз ҷумла дар Ҷазираи Эҳё (Остров Возрождения) гузаронида мешуданд. Нағзак ҳеҷ гоҳ силоҳи муассир ҳисоб намешуд, зеро ваксинаҳои зидди нағзак ба таври васеъ дастрас буданд<ref name=BBC />. Дар соли 1980 [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]] дар бораи элиминатсия-и нағзак эълон кард, аммо ҳукумати ИМА меҳисобад, ки барангезандаи нағзаки аслӣ то ҳол метавонад ҳамчун силоҳи биологӣ истифода шавад. Ҳамин тавр, дар моҳи июли соли 2018, мувофиқи барномаи ҳукумати ИМА оид ба мубориза бо таҳдиди истифодаи силоҳи биологӣ, USFDA аввалин доруи тековиримат (tecovirimat)-ро барои табобати беморӣ ба қайд гирифт. Таҳқиқоти самаранокии дору дар ҳайвонот гузаронида шуданд, зеро таҳқиқоти пурраи клиникӣ ба мулоҳизаҳои ахлоқӣ мухолифат мекунанд. Натиҷаи таҷрибаҳо нишон дод, ки ҳайвоноти тековиримат гирифта аз онҳое, ки барояшон платсебо ворид карда шуда буд, бештар зиндагӣ карданд. Баъдтар бехатарии тековиримат бо иштироки 359 ихтиёриёни солим таҳқиқ шуд ва таъсири паҳлӯии маъмултарин ба дору дарди сар, дилбеҳузурӣ ва дарди шикам буд<ref>{{Cite web |url=[http://www.remedium.ru/news/detail.php?ID=74606](http://www.remedium.ru/news/detail.php?ID=74606) |title=На случай биоатаки: в США зарегистрирован препарат для лечения оспы |access-date=2018-07-25 |archive-date=2018-07-25 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180725214334/http://www.remedium.ru/news/detail.php?ID=74606](https://web.archive.org/web/20180725214334/http://www.remedium.ru/news/detail.php?ID=74606) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Вируси нағзаки аслӣ дар замони ҳозир == Чунин шумурда мешавад, ки айни замон вируси нағзаки аслӣ танҳо дар ду лабораторияи ҷаҳон мавҷуд аст: дар МДИ ВБ «Вектор» (Русия) ва дар [[Центры по контролю и профилактике заболеваний США|CDC]] (ИМА). Бисёре аз коршиносон барои нест кардани он бо мақсади бехатарӣ даъват мекунанд. Дар солҳои 2010-ум маълумот (аз ҷумла аз табибони рус<ref>{{cite web |title = Сезон дождей. Специальный репортаж Александра Рогаткина |url = [https://www.vesti.ru/videos/show/vid/814611/cid/1/#/video/https%3A%2F%2Fplayer.vgtrk.com%2Fiframe%2Fvideo%2Fid%2F1954828%2Fstart_zoom%2Ftrue%2FshowZoomBtn%2Ffalse%2Fsid%2Fvesti%2FisPlay%2Ftrue%2F%3Facc_video_id%3D814611](https://www.vesti.ru/videos/show/vid/814611/cid/1/#/video/https%3A%2F%2Fplayer.vgtrk.com%2Fiframe%2Fvideo%2Fid%2F1954828%2Fstart_zoom%2Ftrue%2FshowZoomBtn%2Ffalse%2Fsid%2Fvesti%2FisPlay%2Ftrue%2F%3Facc_video_id%3D814611) |publisher = Вести.Ру |date = 2019-10-19 |access-date = 2020-03-21 |archive-date = 2020-03-21 |archive-url = [https://web.archive.org/web/20200321122124/https://www.vesti.ru/videos/show/vid/814611/cid/1/#/video/https%3A%2F%2Fplayer.vgtrk.com%2Fiframe%2Fvideo%2Fid%2F1954828%2Fstart_zoom%2Ftrue%2FshowZoomBtn%2Ffalse%2Fsid%2Fvesti%2FisPlay%2Ftrue%2F%3Facc_video_id%3D814611](https://web.archive.org/web/20200321122124/https://www.vesti.ru/videos/show/vid/814611/cid/1/#/video/https%3A%2F%2Fplayer.vgtrk.com%2Fiframe%2Fvideo%2Fid%2F1954828%2Fstart_zoom%2Ftrue%2FshowZoomBtn%2Ffalse%2Fsid%2Fvesti%2FisPlay%2Ftrue%2F%3Facc_video_id%3D814611) |url-status = live }}</ref>) дар бораи пайдоиши нағзаки аслӣ дар ноҳияҳои дурдасти Африқо паҳн шуд. Аз сабаби он ки табибони муосир дар амалия дигар бо нағзаки аслӣ рӯ ба рӯ нашудаанд, онҳо метавонистанд онро бо дигар бемориҳои шабеҳ, вале барои инсон камтар хатарнок — Нағзаки мурғ, Нағзаки маймун иштибоҳ кунанд<ref>{{cite web |author = И. Колмановский |title = Оспа в Уганде отменяется — но осадок остался |url = [https://snob.ru/selected/entry/15688/](https://snob.ru/selected/entry/15688/) |publisher = Сноб. |date = 2010-03-26 |access-date = 2020-03-21 |archive-date = 2020-03-21 |archive-url = [https://web.archive.org/web/20200321122116/https://snob.ru/selected/entry/15688/](https://web.archive.org/web/20200321122116/https://snob.ru/selected/entry/15688/) |url-status = live }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |author = Д. Кронштадтская |title = Оспа, да не та |url = [https://tass.ru/meditcina/6819724](https://tass.ru/meditcina/6819724) |publisher = [[ТАСС]] |date = 2018-10-03 |access-date = 2020-03-21 |archive-date = 2020-03-21 |archive-url = [https://web.archive.org/web/20200321122117/https://tass.ru/meditcina/6819724](https://web.archive.org/web/20200321122117/https://tass.ru/meditcina/6819724) |url-status = live }}</ref>. Дар моҳи июли соли 2014 шаш зарфча бо вирус дар қуттии картонии фаромӯшшуда дар анбори кампуси институти тандурустӣ дар Мэриленд ёфт шуданд. Мақомоти салоҳиятдор истисно намекунанд, ки ин ҳолат ягона нест<ref>{{Cite web |url=[http://bigstory.ap.org/article/forgotten-vials-smallpox-found-storage-room](http://bigstory.ap.org/article/forgotten-vials-smallpox-found-storage-room) |title=Forgotten vials of smallpox found in storage room |access-date=2014-07-21 |archive-date=2014-09-22 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140922150639/http://bigstory.ap.org/article/forgotten-vials-smallpox-found-storage-room](https://web.archive.org/web/20140922150639/http://bigstory.ap.org/article/forgotten-vials-smallpox-found-storage-room) |url-status=live }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Муайян карда шуд, ки вирус қобилияти зинда монданро нигоҳ доштааст. 24 феврали соли 2015 зарфчаҳо таҳти назорати намояндаи СУТ нобуд карда шуданд<ref>{{Cite web |url=[https://www.fda.gov/downloads/AboutFDA/ReportsManualsForms/Reports/UCM532877.pdf](https://www.fda.gov/downloads/AboutFDA/ReportsManualsForms/Reports/UCM532877.pdf) |title=FDA Review of the 2014 Discovery of Vials Labeled «Variola» and Other Vials Discovered in an FDA-Occupied Building on the NIH Campus |access-date=2017-05-27 |archive-date=2019-04-25 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190425172555/https://www.fda.gov/downloads/AboutFDA/ReportsManualsForms/Reports/UCM532877.pdf](https://web.archive.org/web/20190425172555/https://www.fda.gov/downloads/AboutFDA/ReportsManualsForms/Reports/UCM532877.pdf) |url-status=live }}</ref>. Дар моҳи ноябри соли 2021 дар лабораторияи ширкати Merck ҳангоми тоза кардани камераи яхдон 15 зарфчаи «шубҳанок» бо тамғакоғазҳои «нағзаки аслӣ» ва «ваксина» ёфт шуданд. Ин боиси нигаронии ҷиддӣ дар бораи бехатарӣ гардид. БФТ (ФБР) ва CDC дар бораи пайдоиш ва мундариҷаи ин зарфчаҳо таҳқиқоти муштарак мебаранд<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/society/2021/nov/18/philadelphia-lab-smallpox-vials-freezer |title=Philadelphia lab briefly locked down after worker finds ‘smallpox’ vials in freezer |publisher=The Guardian |access-date=2021-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119211452/https://www.theguardian.com/society/2021/nov/18/philadelphia-lab-smallpox-vials-freezer |archive-date=2021-11-19 }}</ref> == Инчунин нигаред == * [[Нағзаки мурғ]] * [[Эдвард Ҷеннер]] * [[Хронологияи эпидемияҳои нағзак дар Сибир]] * [[Вектор (маркази илмӣ)]] * [[Эпидемияи нағзак дар Гуам (1856)]] * [[Эпидемияи нағзак дар Врослав (1963)]] == Эзоҳ == {{Reflist|refs= <ref name="avanta_plus">{{Книга |заглавие=Биология |издательство=Аванта+ |серия=Энциклопедия для детей |isbn=5-94623-126-X |место=М. |год=1996 }}</ref> <ref name="svyatlovskiy">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=yCYYAAAAYAAJ&pg=RA4-PA1 |автор=В. В. Святловский |заглавие=Эдуард Дженнер. Его жизнь и научная деятельность |издательство=тип. Ю. Н. Эрлих |место=СПб. |год=1891 }}</ref> <ref name="v_p_jenner">[https://books.google.com/books?id=FkQiAQAAIAAJ&pg=RA4-PA30 В. П. - Биография Женнера]. [[Современник (журнал)|Журнал «Современник»]], т. 25, СПб., тип. Е. Фишера, 1841.</ref> <ref name="aids_vs_smallpox">{{Cite web |url=http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm |title=СПИД и оспа |access-date=2011-02-23 |accessdate=2026-03-10 |archivedate=2012-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm }}</ref> <ref name="en_cowpox">[[Нағзаки гов]]{{ref|en}}</ref> <ref name="100_let">[https://books.google.com/books?id=ufMMAQAAIAAJ&pg=PA214 К столетию оспопрививание] // [[Мир Божий (журнал)|Мир Божий]], СПб., 1896.</ref> <ref name="smallpox_vaccination">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=jWQoAAAAYAAJ&pg=PA1085 |автор=Жук В. Н. |часть=гл. 10 - 5 «Оспопрививание» |заглавие=Мать и дитя: гигиена в общедоступном изложении |издательство=Издание В. И. Губинского |место=СПб. |год=1906 |страницы=1086 }}</ref> }} == Адабиёт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Оспа}} * ''[[Казанцев, Александр Павлович|Казансев А. П.]], [[Матковский, Валерий Сергеевич|Матковский В. С.]]'' Справочник по инфекционным болезням. — М.: [[Медицина (издательство)|Медитсина]], 1985. * {{статья |автор=[[Михель, Дмитрий Викторович|Михел Д. В.]] |заглавие=Оспа в контексте истории |ссылка=[http://www.intelros.ru/pdf/logos_6/mih.pdf](http://www.intelros.ru/pdf/logos_6/mih.pdf) |издание=[[Логос (журнал)|Логос]] |год=2007 |номер=6 (63) |страницы=17—40 }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга |автор = Фрэнк Сноуден|заглавие = Эпидемии и общество от Черной смерти до новейших вирусов| язык = ru |оригинал = Frank M. Snowden. Epidemics and Society From the Black Death to the Present. |издательство = Альпина нон-фикшн| год = 2023 | страниц = 620| место = М. | isbn = 978-5-00139-313-9|ref= Сноуден}} * {{книга |автор=Люси Уорд|заглавие = Прививка для императрицы. Как Екатерина II и Томас Димсдейл спасли Россию от оспы |оригинал= Lucy Ward. The Empress and the English Doctor: How Catherine the Great defied a deadly virus | место= М.|издательство= [[Альпина Паблишер]] | год=2024 | страницы=429 | isbn=978-5-9614-8574-5 |ref = Уорд}} == Пайвандҳо == {{Навигация}} * Федеральное государственное учреждение науки Государственный научный центр вирусологии и биотехнологии «[[Вектор (научный центр)|Вектор]]» * {{публикация |1=статья |соавторы=Андрей Сидорчик |автор=Сидорчик А. |заглавие=44 дня на краю бездны. Как Москву спасли от эпидемии черной оспы |тип=газ |издание=АиФ Здоровье |номер=7 |год=2020 |месяц=04 |день=14 |ссылка=[https://aif.ru/society/history/44_dnya_na_krayu_bezdny_kak_moskvu_spasli_ot_epidemii_chernoy_ospy](https://aif.ru/society/history/44_dnya_na_krayu_bezdny_kak_moskvu_spasli_ot_epidemii_chernoy_ospy) |архив дата=2020-11-12 |архив=[https://web.archive.org/web/20201112020115/https://aif.ru/society/history/44_dnya_na_krayu_bezdny_kak_moskvu_spasli_ot_epidemii_chernoy_ospy](https://web.archive.org/web/20201112020115/https://aif.ru/society/history/44_dnya_na_krayu_bezdny_kak_moskvu_spasli_ot_epidemii_chernoy_ospy) |примечание=[Опубликовано на сайте АиФ 16.03.2020 17:02] |ref=Сидорчик }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{публикация |1=статья |соавторы=Анна Ремиш |автор=Ремиш А. |заглавие=Оспа — забытая победа |подзаголовок=(небольшой эпидемический детектив) |издание=Биомолекула |год=2020 |месяц=12 |день=08 |ссылка=[https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemicheskii-detektiv](https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemicheskii-detektiv) |архив дата=2020-12-08 |архив=[https://web.archive.org/web/20201208070717/https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemicheskii-detektiv](https://web.archive.org/web/20201208070717/https://biomolecula.ru/articles/ospa-zabytaia-pobeda-nebolshoi-epidemicheskii-detektiv) |ref=Ремиш }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ВС}} [[Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сироятҳои вирусӣ]] [[Гурӯҳ:Сироятҳои махсусан хатарнок]] [[Гурӯҳ:Силоҳи биологӣ]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои маҳвшуда]] [[Гурӯҳ:Нағзак]] s9ygmfvty8ax5qo0mocgxj4zksw8sle 0 329076 1476016 1458000 2026-06-09T13:22:20Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476016 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Ҷеймс Ватт''' ({{Lang-en|James Watt}} ;[[19 январ]] [[Соли 1736|1736]] – [[25 август|25 августи]] [[Соли 1819|1819]] ) – инженери шотландӣ, кошиф - {{Механик|Великобритании|XVIII века}}. Ӯ аввалин воҳиди иқтидор, қувваи аспро муаррифӣ кард <ref>{{Cite web|url=http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html|title=ВАТТ (Watt), Джеймс|accessdate=2009-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141127133910/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html|archivedate=2014-11-27}}</ref> . Воҳиди [[Иқтидор (физик)|иқтидор]], ватт, ба номи ӯ гузошта шудааст. Ӯ муҳаррики буғии Нюкоменро такмил дод ва муҳаррики буғии дуҷонибаи универсалиро сохт. Ихтирооти Ватт Инқилоби саноатиро дар Англия ва баъдан дар саросари ҷаҳон оғоз бахшид. Аммо, қаблан ба ин бовар буданд; имрӯз ҳардуи ин изҳорот аз ҷониби муҳаққиқон фаъолона аз нав дида баромада мешаванд. Ватт инчунин фаъолтарин мубаллиғи системаи патент дар асри 18 будааст. Имрӯз, ӯро на ҳамчун як олими беғараз, балки ҳамчун як созандаи бомаҳорат ва ҳимоятгари муассири ҳуқуқҳои иқтисодии ихтироъкорон мешиносанд <ref>{{Cite web|url=https://www.lhistoire.fr/english-version/steam-engine-beyond-myth|title=The Steam Engine: beyond the myth {{!}} lhistoire.fr<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230424084500/https://www.lhistoire.fr/english-version/steam-engine-beyond-myth|archivedate=2023-04-24}}</ref> . Узви Анҷумани салтанатии Эдинбург (1784), [[Анҷумани салтанатии Лондон]] (1785) , узви хориҷии [[Фарҳангистони улуми Фаронса]] (1814; аз соли 1808 корреспондент) <ref>{{Cite web|url=http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html|title=Джеймс Уатт — Биография|accessdate=2009-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141127133910/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html|archivedate=2014-11-27}}</ref> . == Зиндагинома == {{Иқтибос|Ман қисми зиёди умри худро бо заҳмати зиёд ба нафъи ҷомеа сарф кардам ва умедворам, ки беҳуда набуд.}} {| align="right" |[[Акс:Newcomen6325.png|мини|234x234пкс| Муҳаррики Нюкомен]] |[[Акс:Watt7783.png|мини|225x225пкс| Мошини Нюкомен бо конденсатори Ватт]] |} == Инчунин нигаред == * Қудрати номиналӣ * Механизми ҳаракати параллелӣ * Механизми Ватт * Институти пневматикӣ * История паровой машины Таърихи == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * ''Супотницкий М. В.'' [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat23.htm Патенты — на пути технического прогресса] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200706135706/http://supotnitskiy.ru/stat/stat23.htm |date=2020-07-06 }} // НГ-Наука. № 1 (27) от 19 января 2000. {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1819]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 август]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1736]] [[Гурӯҳ:Зодагони 30 январ]] k6bwnehjwrrqmx9477t28i5pnbboezh 0 329393 1476158 1461843 2026-06-10T08:55:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476158 wikitext text/x-wiki {{Тоза даргузашта}}{{Мусиқидон}} '''Ориф Орифкиё''' ({{Lang-fa|عارف عارف‌کیا}}; зод. [[10 август|10 августи]] [[Соли 1941|1941]]<ref>{{Cite web|url=http://arefrecords.com/aref-biography/|title=Biography {{!}} Aref Arefkia Official Site {{!}} Aref Records|author=Aref Arefkia Official Site {{!}} Aref Records|website=arefrecords.com|lang=en-US|accessdate=2026-03-21|archivedate=2018-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630113745/http://arefrecords.com/aref-biography}}</ref>— даргузашт [[20 март|20 марти]] [[Соли 2026|2026]]) хонандаи [[Мусиқии папи эронӣ|мусиқии попи]] эронӣ буд.<ref>{{cite web|title=Iranian Music: Aref Arefkia|url=https://www.iranchamber.com/music/aarefkia/aref_arefkia.php|website=iranchamber|accessdate=2025-08-06|archivedate=2025-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250415205838/https://www.iranchamber.com/music/aarefkia/aref_arefkia.php}}</ref> Ориф ҳудуди 900 тарона иҷро намудааст<ref>{{cite web|title=Ориф: 20 дақиқа бо хоки Эрон фосила дорам|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/10/131004_l41_music_aref_interview|website=[[Би-би-си Форсӣ]]|date=2013-10-04|accessdate=2025-08-06|language=fa|author=[[Беҳзод Булур]]}}</ref>, ки илова бар форсӣ ба забонҳо ва лаҳҷаҳои мухталиф низ иҷро шудаанд.<ref>{{cite web|title=Aref Arefkia - мусоҳиба бо маҷаллаи Тамошо|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=404186552966436&set=a.384469131604845|website=facebook|accessdate=2025-08-06|language=fa}}</ref> == Зиндагии шахсӣ == ==Таваллуд ва кӯдакӣ == [[File:Aref 13.jpg|thumb|Ориф дар ҷавонӣ]] Ориф Орифкиё аз падару модаре бо асолати [[Ардабил|ардабилӣ]]; 15 августи 1940 (19-и мурдоди 1319 хуршедӣ) дар [[Теҳрон]] мутаваллид шуд.<ref>{{cite web|title=Biography|url=http://aref-music.persiangig.com/biography.htm|website=aref-music.persiangig.com|accessdate=2021-12-04}}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Модараш зода ва сокини [[Боку]] буд ва дар [[Донишгоҳи давлатии Маскав|Донишгоҳи Маскав]] риштаи дандонпизишкиро гузаронда буд; ҳамчунин бибиаш (модаркалонаш) [[опера]] мехонд ва алоқаи фаровоне ба ашъори туркӣ дошт.<ref>{{cite web|title=Aref Arefkia part 1|url=https://www.youtube.com/watch?v=GoV-Zb1cmJg|date=2012-06-21|accessdate=2025-08-06|author=Ashkan Rouzbahani}}</ref>Бо шурӯи [[Ҷанги ҷаҳонии дувум]] бисёре аз хонаводаҳои эронӣ ба ҷануби [[Арас]] ([[Эрон]]) кӯчонида шуданд. Падари Ориф низ ронандаи мошини боркаш буд. Падару модараш аз ҳам ҷудо шуданд. Ориф хоҳару бародарони дигаре ба номҳои Муҳаммадризо, Алиризо ва Шаҳрзод низ дорад. == Интихоби шуғл == Ориф пас аз дарёфти диплом, ба унвони дабир ба ҳунаристони саноатии Қазвин муаррифӣ гардид. Пас аз 2,5 сол, Ориф ҳини бозгашт аз Қазвин дучори сонеҳаи нақлиётӣ шуда ва аз ноҳияи пушти гӯш ва қафаси сина ба шиддат захмӣ мешавад. == Издивоҷ == Ориф 4 бор издивоҷ карда, ки ҳосили онҳо 4 духтар аст, ки дар Аврупо ва Амрико зиндагӣ мекунанд. Ӯ ҳамчунин як писар ба номи Суҳайл дошт, ки дар синни 41-солагӣ даргузашт. == Фаъолиятҳои ҳунарӣ == Аввалин ҳузури ҳирфаии Ориф дар телевизион дар соли 1961 (1340 хуршедӣ) дар барномае ба номи «Рангинкамон» буд. Таронаи дусадоии ӯ бо Пурон бо номи «Дида дида» ба ҳадде мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифт, ки бори дувум дар ҳамон барнома иҷро шуд. === Иқомат дар Лондон ва Лос-Анҷелес === Ориф соли 1979 Эронро тарк кард ва ба [[Лондон]] рафт. Иқомати ӯ дар Лондон 2,5 сол тӯл кашид. Сипас ба [[Лос-Анҷелес]] рафт ва беш аз 10 албоми мусиқӣ мунташир кард. == Дискография == Ориф то ба ҳол ҳудуди 900 тарона хондааст. Бархе аз таронаҳои ҷадиди ӯ иборатанд аз: * Ки беҳтар аз ту (2016) * Буғзи дарё (2015) * Гиря макун (2014) * Ишқ (2014) * Оромш (2012) * Халиҷи Форс == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == [http://www.arefrecords.com/ Вебгоҳи расмии Ориф Орифкиё] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170716032202/http://arefrecords.com/ |date=2017-07-16 }} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Зодагони Эрон]] [[Гурӯҳ:Овозхонҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Теҳрон]] qnupsminqlt52rsy8cct0l06r8hk1e2 0 331227 1476144 1473987 2026-06-10T06:09:13Z Сунатулло Сафарзода 108676 1476144 wikitext text/x-wiki [[Акс:Illyrian tribes-en.png|thumb|Ҷойгиршавӣ ва номҳои бисёре аз қабилаҳои Иллирия]] '''Иллирийҳо''' ({{Lang-grc|Ἰλλυριοί}},{{lang-la|Illyrii}} – озодагон) — иллирианҳо, номи умумии гурӯҳи бузурги қабилаҳои [[ҳиндуаврупоӣ]], ки дар шимолу ғарби [[нимҷазираи Балкан]], аз соҳилҳои миёнаи [[Дунай|дарёи Дунай]] то баҳри [[Баҳри Адриатикӣ|Адриатик]] (қабилаҳои далматҳо, либурнҳо, истриҳо, яподҳо, паннониҳо, дезитиатҳо, пирустиҳо, дитсиониҳо, дарданиҳо, ардиеиҳо, таулантиҳо ва ғ.) ва қисман дар ҷанубу шарқи нимҷазираи [[Апеннин (нимҷазира)|Апеннин]] (япигиҳо, мессапиҳо ва ғ.) иқомат доштанд. == Таърих == Бори аввал дар бораи Иллирийҳо муаррихони юнонӣ Гекатейи Милетӣ ва Ҳеродот маълумот додаанд. Фарҳанги Иллирийҳо ба [[асри биринҷӣ]] (ҳазорсолаи 2 то м.) мансуб буда, зери таъсири тамаддуни этрускҳо (дар шимол), юнониҳои қадим (дар ҷануб) ва фракиҳо (дар шарқ) ташаккул ёфтаст. Шуғли асосии Иллирийҳо [[кишоварзӣ]], [[чорводорӣ]] ва истихроҷу гудозиши филиззот буд. Аз асрҳои 7–3 то м. [[юнониҳо]] дар қаламрави сукунати Иллирийҳо чандин минтақаи тиҷоратӣ ва [[кишоварзӣ]] ташкил карданд. Иллирийҳо дар натиҷаи ҳуҷуми келтҳо (ибтидои асри 3 то м.) қисман минтақаи сукунати худро тарк карда, боқимонда дар омезиш бо онҳо қабилаҳои иллириҳо–келтҳоро ба вуҷуд оварданд. Дар давраи бархӯрдашон бо румиҳо (асри 3 то м.) ҷамоаи ибтидоӣ дар байни Иллирийҳо таназзул ёфт, баъзе қабилаҳои Иллирийҳои ҷанубӣ (энхелейҳо, таулантинҳо, ардиеиҳо) иттиҳоди сиёсии мустақил доштанд (асрҳои 4–3 то м.). Масалан, ардиеиҳо қабилаҳои ҳамсояи худро муттаҳид намуда, иттиҳоди сиёсии мустақилро бо марказаш дар Скодре (ҳоло Шкодер) ташкил карданд. Дар рафти ҷангҳои Иллирийҳо (229–28, 219, 168–67 то м.) румиҳо минтақаи сукунати ардиеиҳоро ғасб карда, онро ба музофоти [[Македония]] (148 то м.) ҳамроҳ намуданд. Баъдан минтақаи сукунати дигар қабилаҳои Иллирийҳо (либурниҳо, далматиҳо, яподҳо, дезитиатҳо ва пирустҳо) ба қаламарави [[Империяи Руми Шарқӣ|Империяи Рум]] муттаҳид карда шуданд ва онҳо тадриҷан фарҳанги румиҳоро пазируфтанд (2–1 то м.). Иллирийҳо дар давраи муҳоҷирати бузурги халқҳо (асрҳо 4–7) комилан омезиш ёфтанд ва забони қадими иллирийӣ тадриҷан аз байн рафт. Дар асри 7 қабилаҳои славянӣ дар қаламрави сукунати Иллирийҳо якчанд давлати хурд ташкил карданд. Иллирийҳо бошишгоҳи истеҳкомии мудаввар ва хонаҳои сангӣ доштанд. Пас аз истилои [[Рум]] дар байни Иллирийҳо фарҳанги шаҳрсозии румӣ паҳн гардид. Ёдгориҳои фарҳангии иллирийҳо дар [[Австрия]], [[Албания]], [[Босния ва Ҳерсеговина|Босния ва Ҳерсеговина,]] [[Италия]], [[Македония]], [[Сербия]], [[Хорватия]] ва [[Черногория]] боқӣ мондаанд. Бархе олимон Иллирийҳоро аҷдоди имрӯзаи [[албаниягиҳо]] меҳисобанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иллирийҳо|7|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Қабилаҳо]] {{ПБ}} a2c6x5g919z1f5b9j4i5d9lv3xzb1re 1476145 1476144 2026-06-10T06:16:29Z Сунатулло Сафарзода 108676 1476145 wikitext text/x-wiki [[Акс:Illyrian tribes-en.png|thumb|Ҷойгиршавӣ ва номҳои бисёре аз қабилаҳои Иллирия]] '''Иллирийҳо''' ({{Lang-grc|Ἰλλυριοί}},{{lang-la|Illyrii}} – озодагон) — иллирианҳо, номи умумии гурӯҳи бузурги қабилаҳои [[ҳиндуаврупоӣ]], ки дар шимолу ғарби [[нимҷазираи Балкан]], аз соҳилҳои миёнаи [[Дунай|дарёи Дунай]] то баҳри [[Баҳри Адриатикӣ|Адриатик]] (қабилаҳои далматҳо, либурнҳо, истриҳо, яподҳо, паннониҳо, дезитиатҳо, пирустиҳо, дитсиониҳо, дарданиҳо, ардиеиҳо, таулантиҳо ва ғ.) ва қисман дар ҷанубу шарқи нимҷазираи [[Апеннин (нимҷазира)|Апеннин]] (япигиҳо, мессапиҳо ва ғ.) иқомат доштанд. == Таърих == Бори аввал дар бораи Иллирийҳо муаррихони юнонӣ Гекатейи Милетӣ ва Ҳеродот маълумот додаанд. Фарҳанги Иллирийҳо ба [[асри биринҷӣ]] (ҳазорсолаи 2 то м.) мансуб буда, зери таъсири тамаддуни этрускҳо (дар шимол), юнониҳои қадим (дар ҷануб) ва фракиҳо (дар шарқ) ташаккул ёфтаст. Шуғли асосии Иллирийҳо [[кишоварзӣ]], [[чорводорӣ]] ва истихроҷу гудозиши филиззот буд. Аз асрҳои 7–3 то м. [[юнониҳо]] дар қаламрави сукунати Иллирийҳо чандин минтақаи тиҷоратӣ ва [[кишоварзӣ]] ташкил карданд. Иллирийҳо дар натиҷаи ҳуҷуми келтҳо (ибтидои асри 3 то м.) қисман минтақаи сукунати худро тарк карда, боқимонда дар омезиш бо онҳо қабилаҳои иллириҳо–келтҳоро ба вуҷуд оварданд. Дар давраи бархӯрдашон бо румиҳо (асри 3 то м.) ҷамоаи ибтидоӣ дар байни Иллирийҳо таназзул ёфт, баъзе қабилаҳои Иллирийҳои ҷанубӣ (энхелейҳо, таулантинҳо, ардиеиҳо) иттиҳоди сиёсии мустақил доштанд (асрҳои 4–3 то м.). Масалан, ардиеиҳо қабилаҳои ҳамсояи худро муттаҳид намуда, иттиҳоди сиёсии мустақилро бо марказаш дар Скодре (ҳоло Шкодер) ташкил карданд. Дар рафти ҷангҳои Иллирийҳо (229–28, 219, 168–67 то м.) румиҳо минтақаи сукунати ардиеиҳоро ғасб карда, онро ба музофоти [[Македония]] (148 то м.) ҳамроҳ намуданд. Баъдан минтақаи сукунати дигар қабилаҳои Иллирийҳо (либурниҳо, далматиҳо, яподҳо, дезитиатҳо ва пирустҳо) ба қаламарави [[Империяи Руми Шарқӣ|Империяи Рум]] муттаҳид карда шуданд ва онҳо тадриҷан фарҳанги румиҳоро пазируфтанд (2–1 то м.). Иллирийҳо дар давраи муҳоҷирати бузурги халқҳо (асрҳо 4–7) комилан омезиш ёфтанд ва забони қадими иллирийӣ тадриҷан аз байн рафт. Дар асри 7 қабилаҳои славянӣ дар қаламрави сукунати Иллирийҳо якчанд давлати хурд ташкил карданд. Иллирийҳо бошишгоҳи истеҳкомии мудаввар ва хонаҳои сангӣ доштанд. Пас аз истилои [[Рум]] дар байни Иллирийҳо фарҳанги шаҳрсозии румӣ паҳн гардид. Ёдгориҳои фарҳангии Иллирийҳо дар [[Австрия]], [[Албания]], [[Босния ва Ҳерсеговина|Босния ва Ҳерсеговина,]] [[Италия]], [[Македония]], [[Сербия]], [[Хорватия]] ва [[Черногория]] боқӣ мондаанд. Бархе олимон Иллирийҳоро аҷдоди имрӯзаи [[албаниягиҳо]] меҳисобанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иллирийҳо|7|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Қабилаҳо]] {{ПБ}} aozsa1jf19iwpjeav98bqacfq3ixigy 0 331247 1476109 1474428 2026-06-10T04:18:03Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 9 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476109 wikitext text/x-wiki {{Ёдмон}} '''Мақбараи Умари Хайём''' (кушода шудааст: 2 апрели соли 1963) — ''Мақбараи Умари Хайём'', яке аз марказҳои сайёҳии Нишопур, рамзи шаҳри [[Нишопур]] ва намунаи барҷастаи меъмории муосири Эрон аст. Онро Ҳушанг Сейҳун тарҳрезӣ карда, [[22 сентябр|22 сентябри]] [[соли 1962]] ба анҷом расонидааст. Тарҳи он бар асоси ҳаёт, замон ва андешаҳои [[Умари Хайём]] сохта шудааст, ки бар асоси се нақши Хайём ҳамчун " [[Риёзиёт|риёзидон]] ", " [[Ахтаршиносӣ|ахтаршинос]] " ва " шоир " сохта шудааст. Сохторҳои атрофи [[мақбара]] касби падари Хайёмро (хаймасозӣ) ба ёд меоранд; Мақбараи Умари Хайём 22 метр баландӣ дорад; сохтори бино он аз бетон бо асли металлӣ иборат аст; ва он дар [[Боғ|боғе]] дар канори ҷанубу шарқии [[Нишопур]] ҷойгир аст. Ин бино ۱۸ آذر ۱۳۵۴ бо рақами бақайдгирии 1175 ҳамчун яке аз ёдгориҳои миллии Эрон сабти ном шудааст. == Таърихи мақбараи Хайём == Пешниҳоди Ясой қабул нашуд ва аз ӯ хоҳиш карда шуд, ки нақшаи алоҳидаро барои сохтмони Мақбараи Хайём пешниҳод кунад. {{аввали иқтибос}}«Қабр хеле бад ба назар мерасад. Ман зуд-зуд ба он ҷо мерафтам ва ҳар вақте ки ман будам, воқеан ба ман таъсир мерасонд ва ҳар як хориҷие, ки ба ин ҷо меояд ва ин манзараро мебинад, ба ман таъсир мекунад. Гарчанде ки шумо медонед, ки рубоиҳо ва шеърҳои ҳаким Хайём дар Аврупо то чӣ андоза қадр карда мешаванд ва дар ҳоле ки сохтани ин қабр пули зиедро талаб намекунад, чаро мо бояд онро нодида гирем. Он дар яке аз ҷойҳои дурдаст, ҷойгир аст. Ҳоло, ки хориҷиён меоянд ва мехоҳанд ин қабрро ислоҳ кунанд, мо сазовори он нестем, ки худамон ин корро накунем ва мо бояд донем, ки ҳамон шарафҳое, ки Ҳаким [[Абулқосим Фирдавсӣ]] ба мо додааст, аз ҷониби [[Хайём|Ҳаким Хайём]] низ дода шудааст.»{{охири иқтибос|сарчашма=}} === Даврони муосир === ==== Пешниҳодҳои аввалия ==== Дар замони муосир, Мақбараи Хайём дар ҷониби шарқии масҷиди Муҳаммад Маҳроқ дар як утоқи хурди айвонмонанд ҷойгир аст. Меҳмонони хориҷие, ки аз [[мақбара]] дидан мекунанд, борҳо дархост кардаанд, ки барои Хайём мақбара сохта шавад, аммо ҳукумати Эрон ба онҳо иҷозат надодааст. Вақте ки Мортимер Дюранд, вазири ваколатдори Бритониё дар Эрон, аз номи маҳфили Умар Хайём дар [[Лондон]], ба [[Носируддиншоҳ|Носируддиншоҳ Қоҷор]] пешниҳод кард, ки дар паҳлӯи Имомзодаи Маҳроқ барои Хайём мақбара сохта шавад, [[Носируддиншоҳ]] посух дод:{{аввали иқтибос}} "Мо дар Эрон шоирон дорем, ки аз Хайём, аз ҷумла худам, хеле беҳтаранд." {{охири иқтибос|сарчашма=}} 8 тираи [[соли 1927]], вақте ки Арбоб Кайхусро, намояндаи зардуштӣ дар Маҷлиси Миллӣ, дархост кард, ки аз буҷаи парлумон бист ҳазор туман барои сохтмони [[Мақбараи Фирдавсӣ]] сарф шавад, Абдуллоҳ Ясой, намояндаи [[Симнон]] ва [[Домғон|Домғон]] пешниҳод кард, ки мақбараи Хайём бо ҳамон маблағ таъмир карда шавад ва гуфт: {{аввали иқтибос}}Санги оддии ёдгории Хайём то [[соли 1934]] истода буд, вақте ки меҳмонони маросими ифтитоҳи [[Мақбараи Фирдавсӣ]], ки ба [[Тӯс]] мерафтанд, низ ин қабрро зиёрат карданд.{{охири иқтибос|сарчашма=}} Сипас, пешниҳод карда шуд, ки ин оромгоҳро бо роҳи беҳтар ва мувофиқтар аз нав созанд; аз ин рӯ, ҳамзамон бо ҷашни ҳазорсолагии Фирдавсӣ, Анҷумани миллии ёдгориҳо барои Хайём [[оромгоҳ]] сохт. Тарроҳӣ ва сохтмони ин [[сутуни сангӣ]] аз ҷониби Карим Тоҳирзод Беҳзод анҷом дода шудааст. Ин [[мақбара]] дар шакли саҳнаи чоркунҷа ва бинои сангии кушода сохта шудааст, ки дар паҳлӯи мақбара ва масҷиди Муҳаммад Маҳроқ ҷойгир буд. [[Мақбара]] аз ду айвони болоӣ ва поёнӣ ва як девори кӯтоҳи сангии Халаҷ иборат буд, ки дар атрофи макони мақбара ва дар болои мақбара, ки се ё чор метр дуртар аз девори мақбара буд, истифода мешуд; инчунин як сутуни сангӣ бо чор байт аз шоир Малик аш-Шуъора Баҳор, ки бо хати Насталиқ дар он [[кандакорӣ]] шудааст. Ин асар бо роҳи омезиши шаклҳои ғарбӣ ва ороишҳои эронӣ, ки ба асарҳои услуби арт-деко монанданд, сохта шудааст. ==== [[Санги ёдгорӣ]] ==== [[Акс:آرامگاه_عمرخیام_هنگام_نوروز.jpg|мини|444x444пкс|Намуди наздики бинои мақбара]] Монанд ба вазъияти [[мақбараи Фирдавсӣ]] (ки Беҳзод низ масъули сохтмонаш буд), қабр аз ибтидо бо мушкилоти зиёди сохторӣ рӯбарӯ шуд ва аз сабаби набудани таҳкурсии дуруст, он ба зудӣ фурӯ рафтан ва вайрон шудан гирифт. Мақбара дар боғи қадимӣ ҷойгир буда, дорои китобхона, осорхона ва меҳмонхона мебошад. Дар даромадгоҳи [[боғ]] муҷассамаи Хайём гузошта шудааст. Масоҳати боғи Хайём 20 ҳазор метри мураббаъ ва дарозии он 18 метр буда, бо дарахтони санавбар иҳота шудааст. Ин мақбара омехтаи санъати меъмории муосир ва қадимаи Эрон аст, ки аз ҷониби Ҳушанг Сайҳун тарҳрезӣ шудааст. Дар ромб ва навиштаҷоти сафолакдори мақбара, бист [[Рубоӣ|рубоии]] [[Умари Хайём]] бо хати курсив аз ҷониби Муртазо Абдулрасулӣ дар соли 1339 ҳиҷрӣ навишта шудааст. Ин кор таҳти назорати тарроҳ ва [[меъмор]]и бино, [[муҳандис]] Сайҳун, анҷом дода шудааст ва намунаи беназири истифодаи хати курсив дар навиштаҷоти меъморӣ мебошад. Гарчанде ки имрӯз фаромӯш шудааст, хати курсив аввалин [[Хушнависии форсӣ|хати эронӣ]] аст ва дар замони [[Умари Хайём]] дар байни котибон васеъ истифода мешуд. Худи Ҳушанг Сайҳун дар бораи ин бино мегӯяд: ==== Оромгоҳи кунунӣ ==== Пас аз марги [[Умари Хайём]] дар соли 1123 ё 1134, ҷасади ӯ дар қабристони марказии Ҳиро дар [[Нишопур]], ки қабри махсус надошт, дафн карда шуд. [[Низомии Арӯзии Самарқандӣ]] хабар дод, ки соли 1112, зимни мулоқоти дӯстона дар [[Балх]], Хайём гуфт: {{аввали иқтибос}}«Бигзор қабри ман дар ҷое бошад, ки ҳар баҳор шимол [шамол] ба ман гул меборонад».{{охири иқтибос|сарчашма=}} == Сохтори бинои мақбара == Бо дархости Анҷумани миллии ёдгориҳо, Ҷалолуддин Ҳумайӣ аз шеърҳое, ки ба Хайём нисбат дода шудаанд, бист рубоиро интихоб кард ва ин бист рубоиро бо хатти Муртазо Абдулрасулӣ дар рӯи сафолҳои мозаикии кабуди осмонӣ ва зард дар лозенҷҳои таҳкурсии бино (''ҳар як лозенҷ ду рубоӣ дорад'') ҷойгир карданд:   Бино 10 [[сутун]] дорад, ки ''10 аввалин рақами дурақамаи математикӣ ва пойгоҳи асосии рақамҳо мебошад''. Аз ҳар як сутун, ду теғи диагоналӣ ба боло спиралӣ мешаванд, то он даме ки онҳо бо ҳам бархӯрда, боми биноро ташкил медиҳанд ва аз тарафи дигар поён меоянд, ки худ як шакли мураккаби математикӣ аст. Ин шакли геометрӣ ва рақами 10 ҳарду рамзи дониши математикии Хайём мебошанд.Бархӯрди теғҳо бо якдигар фазоҳои пур ва холӣ ва махсусан дар боло ситораҳои ба ҳам печидаро ба вуҷуд меорад, ки тавассути онҳо ''осмони кабуди Нишопур'' намоён аст. Тадриҷан, дар наздикии болои гунбаз, ситораҳо хурдтар мешаванд ва дар ниҳоят ситораи панҷгӯша онҳоро пурра мекунад. Ин ситораҳо ва нақши осмон ба шахсияти астрономии Хайём ишора мекунанд.Теғҳо ба ҳам бархӯрда, даҳ лозенҷи калонро ташкил медиҳанд, ки пур аз сафолҳо бо хатти Насталиқи шикаста, бо тарзи абстрактӣ ва муосир, бо услуби хаттотони бузурге ба монанди Мир Эмод, мебошанд. Рубоиётро Ҷалол Ҳумайӣ ва хаттотро Муртазо Абдул Расулӣ интихоб кардаанд. Ин аввалин бино дар таърихи меъмории Эрон аст, ки аз хатти Насталиқи шикаста истифода кардааст. Даруни ин лозенҷҳо низ пур аз шеърҳо дар шакли гулҳо, баргҳо ва пилта ва оро додашуда бо сафолҳои мозаикӣ мебошад, ки ҳамаи онҳо ба шеъри Хайём ишора мекунанд. == Нигораҳо == [[Акс:آرامگاه_عمرخیام_هنگام_نوروز.jpg|мини|444x444пкс|Намуди наздики бинои мақбара]] ; Пояи аввал (ғарбӣ) Ба номи худои раҳмон ва меҳрубон! هو الله تعالی ـ بسم الله الرحمن الرحیم - هو الملک الکریم {{Шеър}} {{Байт|مرغی دیدم نشسته بر باره طوس|در پیش نهاده کله کیکاووس}} {{Байт|با کله همی گفت که افسوس افسوس|کو بانگ جرس‌ها و کجا ناله کوس}} {{Поёни шеър}} هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه و غفر انه {{Шеър}} {{Байт|هر نیک و بدی که در نهاد بشر است|اندوه و غمی که در قضا و قدر است}} {{Байт|با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل|چرخ از تو هزار بار بیچاره‌تر است}} {{Поёни шеър}} حرره العبد الفقیر المحتاج برحمة الله عبدالرسولی ۱۳۳۹ ; Пояи дуюм بسم الله الرحمن الرحیم وله ایضاً علیه الرحمة والغفران هو الملک الکریم وله رحمة الله علیه {{Шеър}} {{Байт|از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن|فردا که نیامده‌ست فریاد مکن}} {{Байт|ربر نامده و گذشته بنیاد مکن|حالی خوش باش و عمر بر باد مکن}} {{Поёни шеър}} {{Шеър}} {{Байт|دشمن به غلط گفت که من فلسفیم|ایزد داند که آنچه او گفت نیم}} {{Байт|لیکن چو در این غم آشیان آمده‌ام|آخر کم از آنکه من بدانم که کیم}} {{Поёни шеър}} ; Пояи сеюм هو الله تعالی {{Шеър}} {{Байт|هم دانهٔ امید به خرمن ماند|هم باغ و سرای بی تو و من ماند}} {{Байт|سیم و زر خویش از درمی تا به جوی|با دوست بخور گرنه به دشمن ماند}} {{Поёни шеър}} حقیقة الحق سبحانه وتعالی وله رحمة الله علیه وغفر الله له {{Шеър}} {{Байт|در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش|دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش}} {{Байт|ناگاه یکی کوزه برآورد خروش|کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش}} {{Поёни шеър}} ; Пояи чорум {{Шеър}} {{Байт|در دایره‌ای که آمد و رفتن ماست|او را نه بدایت نه نهایت پیداست}} {{Байт|کس می‌نزند دمی در این معنی راست|کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست}} {{Поёни шеър}} هو الملک الکریم وله رحمة الله علیه وغفر الله له حقیقة الحق سبحانه و تعالی {{Шеър}} {{Байт|هر سبزه که بر کنار جویی رسته است|گویی ز لب فرشته‌خویی رسته است}} {{Байт|پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی|کان سبزه ز خاک لاله‌رویی رسته است}} {{Поёни шеър}} هو العزیز هو العلی الأکبر وله رحمة الله علیه خیام علیه الرحمة والغفران فرماید ; Пояи панҷум {{Шеър}} {{Байт|آنانکه محیط فضل و آداب شدند|در جمع کمال شمع اصحاب شدند}} {{Байт|ره زین شب تاریک نبردند برون|گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند}} {{Поёни шеър}} حقیقة الحق سبحانه وتعالی هو الله تعالی بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له {{Шеър}} {{Байт|ای دل همه اسباب جهان خواسته گیر|باغ طربت به سبزه آراسته گیر}} {{Байт|و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم|بنشسته و بامداد برخاسته گیر}} {{Поёни шеър}} {{Шеър}} {{Байт|این کوزه چو من عاشق زاری بوده‌ست|در بند سر زلف نگاری بوده‌ست}} {{Байт|این دسته که بر گردن او می‌بینی|دستی‌ست که بر گردن یاری بوده‌ست}} {{Поёни шеър}} ; Пояи шашум حقیقة الحق سبحانه وتعالی. هو الله تعالی. بسم الله الرحمن الرحیم {{Шеър}} {{Байт|ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست|بی بادهٔ گل‌رنگ نمی‌باید زیست}} {{Байт|این سبزه که امروز تماشاگه ماست|تا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیست؟}} {{Поёни шеър}} هو الملک الکریم {{Шеър}} {{Байт|آن‌ها که کهن شدند و این‌ها که نواند|هر کس به مراد خویش یک تک بدوند}} {{Байт|این کهنه‌جهان به کس نماند باقی|رفتند و رویم دیگر آیند و روند}} {{Поёни шеър}} ; Пояи ҳафтум هو الله تعالی بسم الله الرحمن الرحیم حکیم عمر خیام علیه الرحمة و الغفران فرماید {{Шеър}} {{Байт|ای دوست غم جهان فرسوده مخور|بیهوده غم جهان فرسوده مخور}} {{Байт|چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید|خوش باش غم بوده و نابوده مخور}} {{Поёни шеър}} هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه و غفر الله له {{Шеър}} {{Байт|تا چند اسیر رنگ و بو خواهی شد|چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد}} {{Байт|گر چشمه زمزمی و گر آب حیات|آخر به دل خاک فرو خواهی شد}} {{Поёни шеър}} ; Пояи ҳаштум حقیقة الحق سبحانه وتعالی. بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له {{Шеър}} {{Байт|آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی|معذوری اگر در طلبش می‌کوشی}} {{Байт|باقی همه رایگان نیرزد هشدار|تا عمر گرانبها بدان نفروشی}} {{Поёни шеър}} هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه وغفر الله له {{Шеър}} {{Байт|ما لعبتگانیم و فلک لعبت‌باز|از روی حقیقتی نه از روی مجاز}} {{Байт|یک‌چند درین بساط بازی کردیم|رفتیم به صندوق عدم یک‌یک باز!}} {{Поёни шеър}} ; Пояи нӯҳум بسم الله الرحمن الرحیم و له ایضاً علیه رحمة و الغفران {{Шеър}} {{Байт|چون عمر به سر رسد چه شیرین و چه تلخ|پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ}} {{Байт|می نوش که بعد از من و تو ماه بسی|از سلخ به غره آید از غره به سلخ}} {{Поёни шеър}} و له رحمة علیه و الغفران {{Шеър}} {{Байт|برخیز و مخور غم جهان گذران|بنشین و دمی به شادمانی گذران}} {{Байт|در طبع جهان اگر وفایی بودی|نوبت بتو خود نیامدی از دگران}} {{Поёни шеър}} <gallery caption="Мақбараи Хайём"> Акс:WILLIAM_SIMPSON,_FRGS_RI_(1823-1899).jpg|пайванд=پرونده:WILLIAM_SIMPSON,_FRGS_RI_(1823-1899).jpg|алт=نقاشی از آرامگاه قدیم عمر خیام، سیمپسون| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Расми қабри қадимии Умари Хайём, Симпсон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:At_the_Tomb_of_Omar_Khayyam_-_by_Jay_Hambidge.jpg|пайванд=پرونده:At_the_Tomb_of_Omar_Khayyam_-_by_Jay_Hambidge.jpg|алт=«در آرامگاه خیام» اثر Jay Hambidge در سفرنامه از «قسطنطنیه تا نیشابور»| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg «Дар мақбараи Хайём»-и Ҷей Ҳамбиҷ дар сафарнома аз «Қонстантинопол то Нишопур»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|пайванд=پرونده:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg Акс:Ceiling_of_Tomb_of_Omar_Khayyam.jpg|пайванд=پرونده:Ceiling_of_Tomb_of_Omar_Khayyam.jpg|алт=زیر سقف مقبره در شب| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Дар зери боми мақбара шабона] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:سقف_آرامگاه_خیام.jpg|пайванд=پرونده:سقف_آرامگاه_خیام.jpg Акс:Construction_of_The_Mausoleum_of_Omar_Khayyam.png|пайванд=پرونده:Construction_of_The_Mausoleum_of_Omar_Khayyam.png|алт=آرامگاه خیام در حال ساخت| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Мақбараи Хайём дар ҳоли сохтмон аст]{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Акс:آرامگاه_خیام_نیشابور_Mausoleum_of_Omar_Khayyam.jpg|пайванд=پرونده:آرامگاه_خیام_نیشابور_Mausoleum_of_Omar_Khayyam.jpg|алт=آرامگاه خیام در شب| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Мақбараи Умари Хайём шабона] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:Khayam,_neyshabur.jpg|пайванд=پرونده:Khayam,_neyshabur.jpg Акс:آرامگاه_عمر_خیام_4.jpg|пайванд=پرونده:آرامگاه_عمر_خیام_4.jpg|алт=نگاره ای از آرامگاه خیام| Акси мақбараи Умари Хайём Акс:Khayyamtomb97.jpg|пайванд=پرونده:Khayyamtomb97.jpg|алт=نگاره ای از آرامگاه خیام| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Акси мақбараи Хайём] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:خیام_مزار.jpg|пайванд=پرونده:خیام_مزار.jpg|алт=سنگ قبر خیام| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Санги мақбараи Хайём] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:Khayam.jpg22.jpg|пайванд=پرونده:Khayam.jpg22.jpg|алт=نگاره ای از آرامگاه خیام در شب| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Акси мақбараи Хайём дар шаб.]{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Акс:Previous_Tomb_of_Omar_Khayyam.jpg|пайванд=پرونده:Previous_Tomb_of_Omar_Khayyam.jpg|алт=مقبره قدیمی عمر خیام، واقع در فلکه خیام نیشابور| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Мақбараи қадимии Умар Хайём пеш аз сохтмони мақбараи кунунӣ, ки дар майдони Хайём, Нишобур ҷойгир аст.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:Imam_Zadeh_Mahroogh_in_Early_Morning_Mist.jpg|пайванд=پرونده:Imam_Zadeh_Mahroogh_in_Early_Morning_Mist.jpg|алт=مقبره امام‌زاده محروق، در مجاورت باغ آرامگاه خیام| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Мақбараи Имомзода Маҳруғ, дар паҳлӯи боғи қабри Хайём.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:The_monuments_of_the_city_gates_of_Nishapur.jpg_(no_filter).jpg|пайванд=پرونده:The_monuments_of_the_city_gates_of_Nishapur.jpg_(no_filter).jpg|алт=ستون‌های یادبود دروازه‌های نیشابور، در نزدیکی بلوار منتهی به آرامگاه خیام| [https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg Сутунҳои ёдгорӣ дар назди дарвозаҳои Нишопур, дар наздикии хиёбоне, ки ба сӯи қабри Хайём мебарад] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260518203730/https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1396/3/16/6323792_563.jpg |date=2026-05-18 }} Акс:نیشابور.jpg|пайванд=پرونده:نیشابور.jpg Акс:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|пайванд=پرونده:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg </gallery> {{Эзоҳ|۲}} == Нигаред== * [[Мақбараи Саъдӣ]] * [[Мақбараи Ҷалолиддини Балхӣ]] * [[Мақбараи Фирдавсӣ]] == Ҷустуҷӯҳои марбут == * Феҳристи ёдгориҳои миллии шаҳри Нишопур == Манобеъ == * Ҳошим Ҷаводзода, 2001, Китобхонаи Хуросон, Маркази таблиғотии Эрони Нав * [https://web.archive.org/web/20100921003428/http://www.khayyam.info/persian/khayyam_persian010.htm Вебсайти ҳаким Умар Хайём Нишобурӣ] * Рубоиёти Ҳаким Умари Хайём, таҳрири Нисо Ҳамзазода, Муқаддима: Доктор Муҳаммад Ҳасани Сайдон, Чопкунанда: Ширкати чопи абрешими Рашт * Ҳабибулло Фазоалӣ, Атласи хат, матбааи Машъал, Исфаҳон 1350 * Ҳусейн Баҳр-ул-Олумӣ, Дафтари кории Анҷумани корҳои миллӣ, Теҳрон 1976 * [https://web.archive.org/web/20101119135608/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=12444 Arch Net] * [https://web.archive.org/web/20160529152146/http://www.khayyamnameh.ir/باغ-آرامگاه-خيام-زبان-اولين-نگهبان/ Боғ ва қабри Хайём аз суханони аввалин нигаҳбони он] == Пайванди беруна == * [https://web.archive.org/web/20100921003428/http://www.khayyam.info/persian/khayyam_persian010.htm Вебсайти ҳаким Умар Хайём Нишопурӣ] * [https://www.mizanonline.ir/fa/news/145747/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 Нигоҳе ба "Мақбараи Хайём", як макони сайёҳӣ дар Хуросони Разавӣ + аксҳо] - Агентии иттилоотии Мизон * [https://web.archive.org/web/20140329230923/http://551.ir/fa/neyshabur/tourism/تصاویر-360-درجه-از-باغ-آرامگاه-خیام Тасвирҳои 360-дараҷаи боғи қабри Хайём], рӯзи Нишопур == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳристонҳо ва шаҳрҳои устони Хуросони разавӣ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Мақбараҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Умари Хайём]] [[Гурӯҳ:Меъмории Эрон]] [[Гурӯҳ:Нишопур]] [[Гурӯҳ:Мероси фарҳангии Эрон]] [[Гурӯҳ:Осори миллии Эрон]] qh4lb3rdq5dg0p3ytdw9p21s349a2h4 0 331388 1476149 1474854 2026-06-10T06:28:55Z Сунатулло Сафарзода 108676 1476149 wikitext text/x-wiki '''Иқоъ''' ({{lang-fa|ایقاع}} – ҳамоҳангӣ) — илмест дар назарияи мусиқии Шарқ, ки аз қонунҳои вазни зарб ва усулҳои он баҳс мекунад. Иқоъ маҷмӯи нақраҳо (зарбҳо)-ест, ки дар як фосилаи муайяни вақт садо медиҳанд ва овози кӯтоҳтарини ин нақраҳо аз ҷиҳати навишту талаффуз ба ҳарфҳои ҳамсадои «Т» ва «Н» мувофиқат мекунанд. Аз якҷошавии ин ҳарфҳо рукнҳои зерини иқоъ: сабаб (тан, тана), ватад (танан, танна), фосила (тананан, танананан), аз таркиби ин рукнҳо вазни иқоъ пайдо мешавад. Рукнҳои иқоъ бо рукнҳои арӯз айният дошта, дар аксар [[рисолаҳои мусиқӣ]] барои хубтар вонамуд кардани зарби оҳанг дар зимни нақраҳо вазну рукнҳои шеърро низ зикр мекарданд. Барои тақвияти ин фикр яке аз усулҳои қадимӣ – «Сақили аввал»-ро мисол меоварем: {{иқтибоси академикӣ|<poem> Иқоъ: танан-танан-танан-тан-тананан. Арӯз: мафо-илун-фаилун-муф-таилун. </poem>|сарчашма=}} Дар рисолаҳои мусиқии баъди асри 16 иқоъро ба сифати усули дойра маънидод кардаанд, ки инҳоянд: Ҳазаҷ, [[Уфар (рақс)|Уфар]], Дуяк, Туркзарб, Чаҳорзарб ва ғ. Ба маънои умумӣ ва ғайриистилоҳӣ иқоъ – [[оҳанг]], зарб; дар асоси усули [[дойра]] ҳосил кардани оҳанг дар сози мусиқист. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ||7|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Мусиқӣ аз рӯи жанр]] fqp3cn4a03u7awr030xz7sd75kb9vnl 0 331393 1476147 1474968 2026-06-10T06:19:23Z Сунатулло Сафарзода 108676 1476147 wikitext text/x-wiki '''Иқтидори электрӣ''' — корест, ки ҷараёни электрӣ дар воҳиди вақт анҷом медиҳад. Иқтидори электрӣ дар занҷири ҷараёни электрии доимӣ ба ҳосили зарби шиддати электрӣ U (бо волтҳо) ба қувваи ҷараён I (бо [[Ампер|амперҳо]]) баробар мебошад. Дар занҷири ҷараёни тағйирёбанда иқтидори лаҳзаӣ, фаъол, реактивӣ ва пурраро фарқ мекунанд. Иқтидори электрии лаҳзаӣ ба ҳосили зарби қиматҳои лаҳзаии U ва I баробар аст. Иқтидори электрии фаъол қимати дар як давраи муайяни вақт миёнаи иқтидори лаҳзаии ҷараёни тағйирёбанда мебошад; суръати табдили энергияи электриро ба намуди дигари [[энергия]] (масалан, ба энергияи ҳароратӣ, рӯшноӣ, [[Механика|механикӣ]]) тавсиф медиҳад. Дар занҷирҳои ҷараёни якфазаӣ (синусоидӣ) иқтидори электрии фаъол P = UIcosφ, барои ҷараёни сефазаӣ P = 3 – √ UIcosφ мебошад. Дар ин ҷо U ва I – қиматҳои ҷории (миёнаи квадратӣ дар як давра)-и шиддат ва қувваи ҷараён, φ – кунҷи ғеҷиши фазаҳои байни I ва U. Иқтидори электрии фаъолро тавассути I ё U ва муқовимати фаъоли [[занҷири электрӣ]] r ё ноқилият G бо формулаи P = I2r = U2G ҳисоб кардан мумкин аст. Дар занҷири электрии дилхоҳ иқтидори электрии фаъол ба ҳосили ҷамъи иқтидорҳои қитъаҳои алоҳидаи занҷир баробар аст. Воҳиди иқтидори электрии фаъол – ватт. Иқтидори электрии реактивӣ суръати ҷамъшавии энергияро дар [[Конденсатор|конденсаторҳо]] ва ғалтакҳои индуктивият, инчунин мубодилаи энергияро дар байни қитъаҳои [[занҷири электрӣ]] (аз ҷумла, байни [[Генератори барқ|генератор]] ва қабулкунак) тавсиф медиҳад. Дар занҷирҳои ҷараёни синусоидӣ иқтидори электрии реактивӣ Q = UIsinφ аст. Воҳиди иқтидори реактивӣ – вар. Иқтидори электрии пурра иқтидореро тавсиф медиҳад, ки ба занҷир манбаи ҷараёни тағйирёбанда медиҳад. Барои занҷирҳои ҷараёни тағйирёбанда (синусоидӣ) иқтидори пурра бо иқтидори электрии фаъол ва реактивӣ бо таносуби S = √P2 + Q2 = UI мебошад. Воҳиди иқтидори электрии пурра – волт-ампер (В•А). Барои занҷирҳои ғайрисинусоидӣ иқтидори электрӣ ба ҳосили ҷамъи миёнаи иқтидорҳои ҳармоникҳои алоҳида баробар аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иқтидори электрӣ|7|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] lvqpqanjkeijgeqykoikcofjg3xmbc4 0 331512 1476148 1474961 2026-06-10T06:26:02Z Сунатулло Сафарзода 108676 1476148 wikitext text/x-wiki [[Акс:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b43 202-1.jpg|thumb|300px|Силоҳҳои русӣ то ибтидои асри 18]] '''Илоқа,''' '''ҳамоил''', '''силоҳовез''' — банди шамшер, теғ, тозиёна ва ғ. ба шакли тасма ё зеҳ, ки маъмулан, аз китфи рост ба тарафи чапи камар меовезанд. Аз чарм ё матоъ сохта шуда, дорои банди муттасил, баъзан пӯшиши филиззӣ аст. Илоқа болоӣ ва поинӣ мешавад. Илоқаи болоикитфӣ тасмаи камарро, ки ба он [[силоҳи сард]] ([[шамшер]]), [[оташфишон]] (револвер, [[Туфанг|туфангча]]) ва ғ-ро меовезанд, нигоҳ медорад. Илоқа-и поинӣ дар ноҳияи камар баста шуда, барои овехтани шамшер, [[ханҷар]], [[туфанг]] ва дигар анвои [[силоҳ]] хидмат мекунад. Илоқаи қадим ҳалқашакли чармӣ буд. Сипоҳиёни румӣ Илоқаро аз китф мепӯшиданд ва ғилофу силоҳро ба таври амудӣ ба дарозии паҳлуи чап ё рост меовехтанд. Дар асрҳои миёна аз Илоқае низ истифода мебурданд, ки дар камар баста мешуд ва аз ду тасма иборат буд. Илоқаро дар асрҳои 19–20 афсарону сарбозон барои васл кардани шамшери дудама истифода мекарданд. Дар артиши муосир Илоқа тасмаест, ки туфангча, шамшер, дудама ва ҷилдаи ҳарбиро ба он гузаронида, ба китф меовезанд ё ба камар мебанданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ| Илоқа |8|муаллиф= М. Нурова }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Лавозимоти ҷангӣ]] euyt53cgcu6i2x0314sd0ziejysa9w0 0 331738 1476118 1474370 2026-06-10T04:19:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476118 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ёдгории дафнӣ ва масҷид дар Шерози Эрон}} {{Use dmy dates|date=December 2024}}{{Infobox religious building | name = Shah Cheragh | native_name = {{lang|fa|شاه چراغ}} | native_name_lang = fa | image = Mausoleo_de_Shah_Cheragh,_Shiraz,_Irán,_2016-09-24,_DD_32.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = Намои берунии оромгоҳ дар соли 2016 | religious_affiliation = [[Islam|Ислом]] | tradition = [[Shia Islam|Шиа (Исноашария)]] | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[Mausoleum|Оромгоҳ]] ва [[mosque|масҷид]] | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = Фаъол | religious_features_label = | religious_features = | location = [[Shiraz|Шероз]], [[Fars province|Форс]] | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[Iran|Эрон]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Ҷойгиршавии оромгоҳ дар [[Iran|Эрон]] | coordinates = {{coord|29|36|34.6|N|52|32|35.9|E|region:IR_type:landmark|format=dms|display=it}} | architecture_type = {{nowrap|[[Mosque architecture|Меъмории масҷид]]}} | architecture_style = {{ubl|[[Iranian architecture|Форсӣ]]|[[Safavid art|Сафавӣ]]|[[Qajar art|Қоҷорӣ]]}} | established = {{ubl|Асри XIII {{small|(сохтори ибтидоӣ)}}|Асри XVI {{small|(таҷдид)}}|Асри XVIII {{small|(бозсозӣ)}}|Асри XIX {{small|(таҷдид)}}}} | year_completed = [[Safavid dynasty|Давраи Сафавиён]] | dome_quantity = Як {{small|(эҳтимол бештар)}} | minaret_quantity = Ду | shrine_quantity = Як {{small|(Сайид Амир Аҳмад)}} | materials = Гач; санг; кошиҳои сафолӣ; шиша | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = A.Alikhavanin08.jpg | image_size = 250 | caption = Зоирон дар назди мақбараи ороишӣ | designation1 = INHL | designation1_offname = Shah-e Cheragh Shrine | designation1_type = Built | designation1_date = 10 June 1942 | designation1_number = 363 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }} | footnotes = <ref name=ArchNet>{{cite web |url=https://www.archnet.org/sites/4351 |title=Shah Cheragh Shrine Complex |work=ArchNet.org |date=n.d. |access-date=22 March 2025 |accessdate=2026-05-30 |archivedate=2025-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251017052904/https://www.archnet.org/sites/4351 }}</ref> }} '''Шоҳчароғ''' ({{lang|fa|شاه چراغ|Shāh-é-Chérāgh|Подшоҳи Нур}}; {{lang|ar|شاه جراغ|Šāh-e Čerāḡ}}) як исноашарӣ шиа ва маҷмааи мазҳабӣ ва ёдгории дафнӣ мебошад, ки дар [[Шероз]], устони Форс, [[Эрон]] ҷойгир аст. Ин маҷмаа, ки ба асри XII мансуб аст, дар атрофи оромгоҳи Сайид Аҳмад, писари [[Мӯсои Козим|Мусо ал-Козим]], бунёд шудааст. Ӯ дар ривоятҳои маҳаллӣ бо номи Шоҳчароғ («Подшоҳи Нур») маъруф аст ва номи бино низ аз ҳамин ҷо гирифта шудааст.<ref name=":2">{{Cite web |title=چرا به امامزاده احمدبن موسی شاهچراغ در شیراز، شاه چراغ می گویند؟ |url=https://www.beytoote.com/iran/shrine/shrine1-shiraz-shahcheragh.html |website=beytoote.com |language=fa |access-date=2023-11-26 }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=حرم شاهچراغ (ع): معرفی حرم امام‌زاده احمد بن موسی + تاریخچه و آدرس |url=https://irangard.com/shahcheragh-holy-shrine |website=ایرانگرد |language=fa |access-date=2023-11-26 }}</ref><ref>{{Cite web |title=آرامگاه شاه چراغ در شهر شعر و ادب شیراز |url=https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126105441/https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA/amp/ |archive-date=2023-11-26 |access-date=2025-01-05 |language=fa }}</ref> Ин маҷмаа 10 июни соли 1942 ба Феҳристи мероси миллии Эрон ворид карда шуд ва аз ҷониби Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran идора мешавад. Ин маҷмаа яке аз муқаддастарин маконҳои шиаёни исноашарӣ ба ҳисоб меравад. == Таърих == Кофтуковҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки дар маҳалли Шероз дар давраи пеш аз таърих маҳалли зист вуҷуд доштааст. Сабтҳои [[Хати мехӣ|хатти мехӣ]] аз [[Персеполис (комикс)|Персеполис]], ки {{convert|57|km}} шимолтар ҷойгир аст, нишон медиҳанд, ки Шероз дар замони [[Ҳахоманишиён]] шаҳри муҳим будааст. Аммо ҳамчун шаҳр он соли 684 мелодӣ, пас аз тасарруфи Сосониён аз ҷониби лашкарҳои араб, таъсис ёфт. Буяҳиён (945–1055 м.) Шерозро пойтахти худ қарор дода, масҷидҳо, қасрҳо ва девори бузурги шаҳрро бунёд карданд. Дар асрҳои XIII ва XIV Шероз ба маркази адабӣ табдил ёфт ва махсусан бо шоирони [[Саъдӣ]] ва [[Ҳофиз]], ки ҳар ду дар ҳамин шаҳр дафн шудаанд, маъруф гардид. Дар Шероз ёдгориҳои бошукӯҳи зиёди исломӣ мавҷуданд, махсусан [[Масҷиди ҷомеъи атиқи Шероз|Масҷиди ҷомеъи Атиқ]].<ref name=ArchNet>{{cite web |url=https://www.archnet.org/sites/4351 |title=Shah Cheragh Shrine Complex |work=ArchNet.org |date=n.d. |access-date=22 March 2025 |accessdate=2026-05-30 |archivedate=2025-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251017052904/https://www.archnet.org/sites/4351 }}</ref> Пас аз таъқиби шиаён аз ҷониби Аббосиён, Сайид Аҳмад ибни Мусо (ҳамчунин маъруф ба Сайид Амир Аҳмад) ва бародараш [[Мӯсои Козим|Муҳаммад ибни Мусо ал-Козим]], ки ҳар ду бародарони [[Алӣ ар-Ризо]] буданд, ба Шероз паноҳ бурданд. Амир Аҳмад дар 835 вафот кард ё кушта шуд.<ref name=ArchNet/> Аввалин сохтмон бар болои қабри ӯ — оромгоҳи оддии гунбаздор — дар асри XIII дар давраи ҳукмронии Салғуриён бо фармони вазир ва шоҳзодаи пешини Буяҳӣ, ки ба Атобак Саъд ибни Зангӣ нисбат дода мешавад, бунёд гардид.<ref name=ITTO/> Ривоятҳои мардумӣ нақл мекунанд, ки қабр замоне ошкор гардид, ки нуре бар болои он падидор шуд. Ин манзара таваҷҷуҳи мардумро ҷалб кард ва онҳо он чиро дида буданд, ба вазир хабар доданд. Қабрҳои ҳар ду бародар дар асри XIV, дар давраи ҳукмронии Инҷӯиён, ба маконҳои машҳури зиёрат табдил ёфтанд. Дар ин давра Малика Тошӣ Хотун, модари Исҳоқ Инҷу, сохтмонро боз ҳам густариш дода, бар болои қабр масҷид ва мадраса бунёд кард.<ref name=ITTO/><ref name=":2"/> Дар асри XVI, дар давраи Сафавиён, бино ба таври васеъ таҷдид карда шуд.<ref name=":2" /> Баъдтар, дар асри XVIII, Нодиршоҳ як чароғдони тиллоӣ ҳадя кард, ки дар зери гунбаз овехта шуд.<ref name=":4" /> Аммо чанд сол пас аз он заминларзае Шерозро такон дод ва маҷмааи Шоҳчароғ аз ларзишҳо зарари ҷиддӣ дид. Дар ин ҳодиса чароғдони тиллоӣ низ аз байн рафт. Як сол пас аз заминларза марде бо номи Қандил боқимондаҳои тиллои ҳадяшударо пайдо кард ва аз онҳо барои маблағгузории бозсозии оромгоҳи Шоҳчароғ истифода бурд.<ref name=":3" /> Дар соли 1243, дар аҳди ҳукмронии [[Фатҳалишоҳи Қоҷор]], дуюмин ҳокими сулолаи Қоҷор, дар бино як қатор корҳои таъмирӣ анҷом дода шуданд, аз ҷумла насби зареҳи нуқрагин дар атрофи қабр.<ref name=":4" /> Соли 1958 гунбаз аз нав сохта шуд.<ref name=ArchNet/> == Меъморӣ == [[File:Glass hall in Shahcheragh.jpg|thumb|Толорҳои намози ҳамшафат дар зери гунбаз бо ороишоти ойинакорӣ]] Ин маҷмаа аз масҷид, оромгоҳи Сайид Аҳмад ибни Мусо ва дар давраҳои баъдӣ аз осорхонаи таърихӣ иборат аст.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Оромгоҳи Сайид Аҳмад, ки аз гач ва санг сохта шудааст, бо гунбази бузург пӯшонида шудааст. Дар атрофи қабр зареҳи нуқрагин ҷойгир аст. Гунбази азими болои ҳарам бо садҳо ҳазор порчаҳои нозуки кошии сафолӣ оро дода шудааст ва деворҳои дохилӣ низ бо пораҳои бешумори шишаи буридаи дурахшон ва кошиҳои рангоранг пӯшонида шудаанд.<ref name=ArchNet/> Гунбази кунунӣ дорои сохтори металлист, ки дар давраи Қоҷориён сохта шудааст. Он ҷойгузини гунбази аслии давраи Сафавиён гардид, ки дар заминларза хароб шуда буд. Дар пояи гунбаз навиштаҷоти хатти форсӣ ҷой гирифтааст.<ref name=":4" /> Корҳои ороишӣ дар тамоми маҷмаа аз мозайкаҳои шишаи ойинагӣ иборатанд, навиштаҷот дар шакли гачкорӣ иҷро шудаанд, дарҳо бо лавҳаҳои нуқрагин рӯйпӯш гардидаанд ва маҷмааро айвони зебо ва ''саҳни'' васеъ зебу зинат мебахшанд. Қабр бо панҷараи шабакавии худ дар миёни фазои зери гунбаз ва масҷид ҷойгир аст. Ин тарҳ ба таври суннатӣ интихоб шудааст, то ки қабр бевосита зери гунбаз қарор нагирад. Дигар зиёратгоҳҳои Шероз низ чунин усулро пайравӣ мекунанд. Дар ҳар ду канори айвони сутундор ду манораи кӯтоҳ ҷойгир шудаанд.<ref name=ITTO>{{cite web |url=https://itto.org/iran/attraction/shahcheragh-shrine/ |title=Shah Cheragh Shrine |work=Iran Tourism and Touring Organization |date=2025 |access-date=22 March 2025 |accessdate=2026-05-30 |archivedate=2026-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260213070030/https://itto.org/iran/attraction/shahcheragh-shrine/ }}</ref> == Осорхона == Осорхонаи воқеъ дар дохили маҷмааи Шоҳчароғ соли 1925 дар яке аз гӯшаҳои ҳарам таъсис дода шудааст.<ref name=":4" /> Дар ин осорхона дастикам 600 намунаи сафол ва осори ҳунарии аз гил сохташуда нигоҳдорӣ мешаванд. Ҳамчунин чандин танга аз давраҳои Ашкониён ва Сосониён дар он маҳфуз аст. Дар дохили осорхона инчунин силоҳҳо (монанди шамшерҳо) аз давраҳои Сафавиён ва Қоҷориён мавҷуданд. Як қатор дастнависҳо ва санадҳои таърихӣ низ дар ин ҷо нигоҳдорӣ мешаванд.<ref name=":4">https://example.com</ref> == Ҳамлаи мусаллаҳонаи соли 2022 == 26 октябри соли 2022 дар маҷмааи Шоҳчароғ як ҳамлаи мусаллаҳона рух дод, ки дар натиҷа ҳадди ақал 15 нафар кушта шуданд.<ref>{{Cite news |date=2022-10-27 |title=Fifteen killed in attack on Shia mausoleum in southern Iran |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-63405073 |access-date=2022-10-27}}</ref> Се ҳамлагар аз ҷониби расонаҳои давлатии Эрон ҳамчун террористони такфирӣ ва вобаста ба амалҳои терроризм ва қатл дар Эрон тавсиф карда шуданд. Ду ҳамлагар боздошт шуданд, дар ҳоле ки як нафари дигар фирорӣ боқӣ монд. Баъдтар ҳамон рӯз гурӯҳи Давлати исломӣ масъулияти ҳамларо ба уҳда гирифт.<ref name="AJ">{{Cite web |title=Attack on Shiraz shrine kills 15: Iranian state media |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/26/attack-on-shiraz-shrine-kills-15-iranian-state-media |access-date=2022-10-27 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref> Мақомоти Эрон гуфтанд, ки ҳамлагарон шаҳрвандони Эрон нестанд.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-10-26 |title=Iran: gunmen kill at least 15 people at Shia shrine in Shiraz |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/26/iran-at-least-15-killed-after-gunmen-attack-shrine-in-shiraz |access-date=2022-10-27 |website=The Guardian |language=en}}</ref> Хабаргузории нимарасмии Tasnim гуфт, ки дар миёни қурбониён кӯдакон низ ҳастанд.<ref name=":0" /> Созмони Милали Муттаҳид ин ҳамларо маҳкум кард.<ref>{{Cite web |date=2022-10-26 |title=UN condemns Shiraz terrorist attack |url=https://en.irna.ir/news/84924535/UN-condemns-Shiraz-terrorist-attack |access-date=2022-10-27 |agency=Islamic Republic News Agency English |language=en}}</ref> == Галерея == <Gallery> مسجد جامع عتیق I.jpg|Гунбаз Aramgah-e Shah-e Cheragh (20537751093).jpg|Шоҳчароғ дар шаб Silver mirrored prayer hall (21138790726).jpg|Толори намози масҷид дар маҷмаа Shah Cheragh Holy Shrine. Shiraz-Iran 2.jpg|Қабри Мир Муҳаммад дар оромгоҳ Iran 2007 095 Mausoleum of Shah E Cheragh (1732512164).jpg|Қабри Малика Тошӣ Хотун дар қисми ҷанубии маҷмаа </Gallery> == Ҳамчунин нигаред == * [[Рӯйхати оромгоҳҳо дар Эрон]] * [[Рӯйхати масҷидҳо дар Эрон]] == Манбаъҳо == {{Reflist}} == Пайвандҳои беруна == {{Commons category|Shah Cheragh|Shāh Cheragh}} * {{cite web |author=Gray, Martin |title=Shiraz, Iran |work=Places of Peace and Power: The Sacred Site Pilgrimage of Martin Gray |url=http://sacredsites.com/middle_east/iran/shiraz.htm |date= |access-date=July 27, 2004 |archive-date=27 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127192250/http://sacredsites.com/middle_east/iran/shiraz.htm |url-status=dead |accessdate=2026-05-30 |archivedate=2010-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127192250/http://sacredsites.com/middle_east/iran/shiraz.htm }} * {{cite web |url=http://shahcheragh.blogfa.com |work=blogfa.com |title=Shah Cheragh |format=photos |date= |access-date=}} * {{cite web |url=http://www.shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/Sightseeing/Shah-e-Cheragh%20e.htm |title=The Mausoleum of Shah-e-Cheragh |work=Shiraz City |date= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518114219/http://www.shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/Sightseeing/Shah-e-Cheragh%20e.htm |archive-date=18 May 2008}} * {{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=LhhZCH5oiJY |title=Video of the inside |work=[[YouTube]] |author= |date= |access-date= }} [[Гурӯҳ:Мақбараҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Масҷидҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Масҷидҳои Шероз]] [[Гурӯҳ:Қоҷориён]] [[Гурӯҳ:Эрон]] 5kwkbt0982r3uf57l0hvj92xhiazr69 0 331743 1476018 1474232 2026-06-09T15:27:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1476018 wikitext text/x-wiki {{short description|Фармацевти кимиёи эронӣ (1937–2016)}} [[File:Abbas-Shafiee-biographya-com-3.jpg|thumb|Профессор Аббос Шафеӣ (1937–2016)]] '''Аббос Шафеӣ''' (25 сентябри 1937 – 15 июни 2016)<ref>{{cite web|url=http://pharmacyen.tums.ac.ir/en/ndt/1080/Homage-to-Prof--Abbas-Shafiee|title=Homage to Prof. Abbas Shafiee|first=|website=targan.ir|publisher=Faculty of Pharmacy - Tehran University of Medical Sciences|accessdate=2026-05-30|archivedate=2019-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720092626/http://pharmacyen.tums.ac.ir/en/ndt/1080/Homage-to-Prof--Abbas-Shafiee}}</ref> фармацевти кимиёи эронӣ буд. Ӯ раиси факултети дорусозии [[Донишгоҳи Теҳрон]] буд.<ref name="book">{{cite book|last=Katritzky|first=Alan R.|series=Advances in heterocyclic chemistry|editor=Alan R. Katritzky|publisher=Academic Press|year=1979|edition=illustrated|volume=24|pages=109–150|isbn=0-12-020624-2|url=https://books.google.com/books?id=HZ2cBUqq2QIC&q=Abbas+Shafiee&pg=PA109|accessdate=31 December 2009 |doi=10.1016/S0065-2725(08)60509-7 |title=Selenium-Nitrogen Heterocycles }}</ref> Ӯ беш аз 350 мақолаи илмиро дар маҷаллаҳои байналмилалии баррасишаванда нашр намудааст.<ref name="TUMS">{{cite web|url=http://www.tums.ac.ir/english/faculties/cv.asp?facultyID=1444 |title=CV: Abbas Shafiee |publisher=[[Tehran University of Medical Sciences]] |accessdate=31 December 2009 |location=Tehran |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716064136/http://www.tums.ac.ir/english/faculties/cv.asp?facultyID=1444 |archivedate=16 July 2011 }}</ref> Шафеӣ дараҷаи дорусозии худро дар Донишгоҳи Теҳрон дар соли 1962 гирифтааст, баъдан дар соли 1965 дараҷаи магистриро аз Коллеҷи илмҳои дорусозии [[Донишгоҳи Колумбия]] ва дар соли 1968 унвони доктори илмҳои кимиёи дорусозиро аз ҳамон муассиса ба даст овардааст. ==Мукофотҳо ва унвонҳои интихобӣ== *Барандаи миллии ҷоизаи Lunsford Richardson барои таҳқиқоти аспирантӣ (ИМА), 1968 *Ҷоизаи таҳқиқотии [[Донишгоҳи Теҳрон]], 1972 *Ҷоизаи Вазорати таҳсилоти олӣ барои таҳқиқот, 1974 *Ҷоизаи дараҷаи якуми Хоразмӣ, 1987 *Узви доимии Академияи илмҳои тиббии Эрон, 1990 *Узви Академияи илмҳои Эрон, Теҳрон, 1991 *Ҷоизаи олии ифтихории Донишгоҳи Теҳрон, 1994 *«Кимиёгари сол»-и Ҷамъияти кимиёии Эрон, 1995 *Китоби ӯ ''Chromatography and spectroscopy'' беҳтарин китоби сол дониста шуда, ҷоизаи мувофиқро аз Вазорати корҳои дохилӣ дар соли 1996 ва аз Вазорати тандурустӣ дар соли 1995 гирифтааст *Доктори илмҳои фахрӣ (Honoris Causa), [[Донишгоҳи Колумбия|Донишгоҳи Коломбо]], Шри-Ланка, 1998 *Ҷоизаи дараҷаи якуми Фестивали таҳқиқоти илмҳои тиббии Розӣ, 1998 *Ҷоизаи миллии дараҷаи дуюми таҳқиқот, 1999 *Беҳтарин китоби миллии сол, 2000<ref name="IBB">{{cite web|url=http://www.ibb.ut.ac.ir/adjps/shafiee_en.htm |title=Abbas Shafiee |publisher=Institute of Biochemistry and Biophysics |accessdate=31 December 2009 |location=Tehran |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101025025947/http://www.ibb.ut.ac.ir/adjps/shafiee_en.htm |archivedate=25 October 2010 }}</ref> ==Китобҳо== *Хроматография ва спектроскопия, Нашриёти Донишгоҳи Теҳрон, 1373. *Антибиотикҳо, Нашриёти Донишгоҳи Теҳрон, 1371. *Асм, Маркази нашриёти академӣ, 2013. *Муқаддима ба механизми реаксияҳои химияи органикӣ, Нашриёти Донишгоҳи Теҳрон, 1354. *Дастури Ҷаҳонгирӣ барои дорухатҳои хуби психофармакология: *Дастури амалӣ Нашри англисӣ - форсӣ; Нашриёти академии Лап Ламберт, Олмон (2018-05-04). Ҳамида Ҷаҳонгирӣ, Алиризо Наврӯзӣ, Аббос Шафеъӣ. ISBN 978-613-8-38586-8. *Луғати тиббии Ҷаҳонгирӣ, Ҷилди 4-уми англисӣ-форсӣ (Фармакотерапия), Нашриёти академии Лап Ламберт, Олмон (2018-02-16). Ҳамида Ҷаҳонгирӣ, Алиризо Наврӯзӣ, Аббос Шафеъӣ. ISBN 978-613-7-38206-6. ==Манбаъҳо== {{reflist}} ==Бингаред инчунин== *[[Ҳасан Фарсам]] *[[Аҳмад Ризо Деҳпур]] *[[Илми Эрон]] *[[Ҷараёнҳои зеҳнӣ дар Эрон]] {{DEFAULTSORT:Shafiee, Abbas}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1944]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2016]] [[Гурӯҳ:Профессорони Эрон]] [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи илм]] [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимони Эрон]] [[Гурӯҳ:Табибон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Табибони Эрон]] rnueyt6d2z6gptidkvgg2bb2sc6bjqb 0 331968 1476015 2026-06-09T13:04:05Z Navruzov Abdulmalik 57291 Саҳифаи нав: {{Масҷид |Номи тоҷикӣ = Масҷиди ба номи ҳазрати Билол (р)-и ноҳияи Фирдавсӣ |Номи аслӣ = |Тасвир = |Имзои тасвир = |Бари тасвир = |Давлат = Тоҷикистон |Шакли минтақа = |Минтақа = |Номи мавқеъ = но... 1476015 wikitext text/x-wiki {{Масҷид |Номи тоҷикӣ = Масҷиди ба номи ҳазрати Билол (р)-и ноҳияи Фирдавсӣ |Номи аслӣ = |Тасвир = |Имзои тасвир = |Бари тасвир = |Давлат = Тоҷикистон |Шакли минтақа = |Минтақа = |Номи мавқеъ = ноҳия |Мавқеъ = Фирдавсӣ |Суроға = |Унвон = |Равиш, мактаб = |Қозиёт = |Соҳибҳуқуқ = [[Ҳукумати Арабистони Саудӣ]] |Шакли масҷид = [[Масҷиди ҷумъагӣ]] |Услуби меъморӣ = [[Меъмории исломӣ]] |Муаллифи лоиҳа = |Меъмор = |Бинокор = |Ташаббускори сохтумон = |Хайркардагон = |Санаҳои асосӣ = |Ибтидои сохтумон = 1990 |Анҷоми сохтумон = |Муқаддасот = |Имом = |Ҳолат = амалкунанда |Масоҳати умумӣ = |Андоза = |Масоҳати биноҳо = <!-- м²--> |Ғунҷойиш = |Шумораи гумбаз = 1 |Баландӣ = |Баландии гумбаз = |Бари гумбаз = |Шумораи манораҳо = 1 |Баландии манора = |Масолеҳ = |Таровеҳ = |Ифтор ва суҳур = |Китобхона = |Мадраса = |Сайт = |Иттилооти иловагӣ = }} '''Масҷиди ба номи ҳазрати Билол (р)-и ноҳияи Фирдавсӣ''' - соли 1990 дар маҳалаи 64уми кучаи Фирдавсии ноҳияи Фирдавсии шаҳри Душанбе бунёд шудааст. Масҷиди мазкур то соли 2013 ҳамчун масҷиди панҷвақта амал мекард.Ҳоло бошад ҳамчун масҷиди ҷомеъ фаъолият карда истодааст. Азнавсозии масҷид соли 2011 шуруъ гардида, соли 2013 пурра ба анҷом расид. Масҷид аз чор ошёна иборат буда, дорои як гунбаз, як манора ва се даромадгоҳ мебошад. Тарҳи бинои масҷид ҷолибу диданӣ ва мутобиқ ба стандарти ҷаҳонист. Қисмати дохилии гунбази он ҳаштгӯша буда, ҳашт сутуни гачкоришуда дорад ва сақфи он бо нақшу нигори зебои миллӣ ороиш дода шудааст. Ба таври умум, дохили масҷид бо ҳунари гачкорию наққошӣ зебу оро ёфта, диққати ҳар бинандаро ба худ ҷалб мекунад. ==Эзоҳ== *https://shuroiulamo.tj/tj/mosques/ids/8 [[Гурӯҳ:Масҷидҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Масҷидҳо аз рӯи кишвар]] 46risfdl1ie509l0wcibgqu3j9veso3 0 331969 1476030 2026-06-10T04:00:38Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476030 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> 6q8k53eerqos8936aq349emugvf9sq3 1476031 1476030 2026-06-10T04:00:52Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476031 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. n2cmy39d6b1nffr5i1pjbkrnojdpqri 1476032 1476031 2026-06-10T04:01:05Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476032 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. m3xaat4030zsjswnexzsmw7q5fapceq 1476033 1476032 2026-06-10T04:01:17Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476033 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> ftzqpozj7oajerbd0fmfoj6un6oxqrs 1476034 1476033 2026-06-10T04:01:30Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476034 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. j1n4xv05b3u298w5mdcexkwqai7sd2n 1476035 1476034 2026-06-10T04:01:43Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476035 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. == Нақлиёт == Маҳалли Тимгад тахминан 35 километр шарқтар аз шаҳри Батна, дар шоҳроҳи N3 воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Батна-Мостафа Бен-Булаид. 7k45nn7z469d6kfw953g4cb1ii3o4iv 1476036 1476035 2026-06-10T04:01:56Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476036 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. == Нақлиёт == Маҳалли Тимгад тахминан 35 километр шарқтар аз шаҳри Батна, дар шоҳроҳи N3 воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Батна-Мостафа Бен-Булаид. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тимгад дорои '''Тоқи Траян''' (нишона: тоқи се-арки асри III, ки боли шоҳроҳи Decumanus аст), '''Театр''' (~3500 нафар, асри II мелодӣ, имрӯз майдони Фестивали Тимгад), '''Майдон''' (Forum), '''Базилика-и Доноти''' (асри IV, маркази шизмаи насронии Барбарӣ), '''Капитолий''' (маъбади Юпитер-Юнон-Минерва, асри III), '''Хамомҳои бузурги Камбон''' ва '''Гимнасий''' ва Китобхона (асри III). Дар маркази майдон катибаи римии '''«Венорӣ, шикор, ҳаммом, бозӣ — ҳамин ''зистан аст''' (Venari, lavari, ludere, ridere — hoc est vivere!)»''' — нишона-и зиндагии римӣ-и Тимгад. Музеи Тимгад бо коллексияи бузурги мозаики римӣ маъруф аст. gtn3tuovw1ikj3me2otap9ab5h2rsn8 1476037 1476036 2026-06-10T04:02:09Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476037 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. == Нақлиёт == Маҳалли Тимгад тахминан 35 километр шарқтар аз шаҳри Батна, дар шоҳроҳи N3 воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Батна-Мостафа Бен-Булаид. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тимгад дорои '''Тоқи Траян''' (нишона: тоқи се-арки асри III, ки боли шоҳроҳи Decumanus аст), '''Театр''' (~3500 нафар, асри II мелодӣ, имрӯз майдони Фестивали Тимгад), '''Майдон''' (Forum), '''Базилика-и Доноти''' (асри IV, маркази шизмаи насронии Барбарӣ), '''Капитолий''' (маъбади Юпитер-Юнон-Минерва, асри III), '''Хамомҳои бузурги Камбон''' ва '''Гимнасий''' ва Китобхона (асри III). Дар маркази майдон катибаи римии '''«Венорӣ, шикор, ҳаммом, бозӣ — ҳамин ''зистан аст''' (Venari, lavari, ludere, ridere — hoc est vivere!)»''' — нишона-и зиндагии римӣ-и Тимгад. Музеи Тимгад бо коллексияи бузурги мозаики римӣ маъруф аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Империяи Рум]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Тибаза]] k5pqme5obkyhugq0srtkazkohsoz8lo 1476038 1476037 2026-06-10T04:02:22Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476038 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. == Нақлиёт == Маҳалли Тимгад тахминан 35 километр шарқтар аз шаҳри Батна, дар шоҳроҳи N3 воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Батна-Мостафа Бен-Булаид. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тимгад дорои '''Тоқи Траян''' (нишона: тоқи се-арки асри III, ки боли шоҳроҳи Decumanus аст), '''Театр''' (~3500 нафар, асри II мелодӣ, имрӯз майдони Фестивали Тимгад), '''Майдон''' (Forum), '''Базилика-и Доноти''' (асри IV, маркази шизмаи насронии Барбарӣ), '''Капитолий''' (маъбади Юпитер-Юнон-Минерва, асри III), '''Хамомҳои бузурги Камбон''' ва '''Гимнасий''' ва Китобхона (асри III). Дар маркази майдон катибаи римии '''«Венорӣ, шикор, ҳаммом, бозӣ — ҳамин ''зистан аст''' (Venari, lavari, ludere, ridere — hoc est vivere!)»''' — нишона-и зиндагии римӣ-и Тимгад. Музеи Тимгад бо коллексияи бузурги мозаики римӣ маъруф аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Империяи Рум]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Тибаза]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} k8jghy5f4xhknvp7403wsavxhz8vryo 1476039 1476038 2026-06-10T04:02:35Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476039 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. == Нақлиёт == Маҳалли Тимгад тахминан 35 километр шарқтар аз шаҳри Батна, дар шоҳроҳи N3 воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Батна-Мостафа Бен-Булаид. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тимгад дорои '''Тоқи Траян''' (нишона: тоқи се-арки асри III, ки боли шоҳроҳи Decumanus аст), '''Театр''' (~3500 нафар, асри II мелодӣ, имрӯз майдони Фестивали Тимгад), '''Майдон''' (Forum), '''Базилика-и Доноти''' (асри IV, маркази шизмаи насронии Барбарӣ), '''Капитолий''' (маъбади Юпитер-Юнон-Минерва, асри III), '''Хамомҳои бузурги Камбон''' ва '''Гимнасий''' ва Китобхона (асри III). Дар маркази майдон катибаи римии '''«Венорӣ, шикор, ҳаммом, бозӣ — ҳамин ''зистан аст''' (Venari, lavari, ludere, ridere — hoc est vivere!)»''' — нишона-и зиндагии римӣ-и Тимгад. Музеи Тимгад бо коллексияи бузурги мозаики римӣ маъруф аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Империяи Рум]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Тибаза]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/194 Тимгад — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Timgad Тимгад дар Encyclopædia Britannica] k6mmvrl0h8tn7jvh23oxwtac80xz3hy 1476040 1476039 2026-06-10T04:02:48Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476040 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тимгад |номи аслӣ = تيمقاد / Thamugadi |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 100 мелодӣ |масоҳат = 0.5 |баландии маркази МА = 1100 |аҳолӣ = — |соли барӯйхатгирӣ = — |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тимгад''' (ба арабӣ: ''تيمقاد'', ''Tīmqād''; ба римӣ ''Thamugadi'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар домани шимолии кӯҳҳои Орес, тахминан 480 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Timgad Timgad] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982. Тимгад барои '''нақшаи росткунҷии худ''' — мисоли беҳамтои шаҳрсозии римӣ — машҳур аст ва баъзан '''«Помпеи Африқо»''' номида мешавад.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр соли 100 мелодӣ''' аз тарафи имперотори румии '''Траян''' (98–117) ҳамчун мустамликаи аскарӣ '''Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi''' барои аскарони хидмати истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст. Номи шаҳр ба ҳурмати духтари Траян, Марсиана ва худи Траян (Ульпий Траян) гузошта шудааст.<ref name="brit" /> Тимгад '''яке аз беҳтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ''' аст: '''нақшаи дуруст-росткунҷии шатранҷӣ''' — ду шоҳроҳи асосии Cardo Maximus ва Decumanus Maximus, ки 111 блоки росткунҷии иморатсозиро ҷудо мекарданд. Шаҳр зуд аз ҳудуди аввалаи худ (12 гектар, ~15 ҳазор нафар) берун рафт ва дар асрҳои II–III ба маркази муҳими насронияти барбарӣ табдил ёфт. '''Соли 472''' шаҳр аз тарафи вандолҳо забт шуда, дар асри V–VI бо забти насронии Доноти асосан хароб шуд. '''Соли 535''' византиявиҳо боз шаҳрро мустамлика карданд, аммо '''дар асри VII фотеҳони арабӣ''' Тимгадро забт карданд ва шаҳр ба дараҷаи деҳа фаромадан гирифт. Дар асри VIII шаҳр '''ба пуррагӣ тарк карда шуд''' ва зери қум-мояи биёбон пинҳон шуда монд то охирҳои асри XIX. '''Соли 1881''' археологи фаронсавӣ Алберт Балу коваҳои нахустинро оғоз кард. '''ЮНЕСКО соли 1982''' Тимгадро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ ҳамчун '''«яке аз аҷоибтарин намунаҳои шаҳрсозии римӣ»''' дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тимгад дар домани шимолии кӯҳҳои Орес (Aurès), дар баландии тахминан 1100 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ, бо тобистони гарм ва зимистони хунук. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Тимгад имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; дар наздикии маҳал шаҳраки имрӯзаи Тимгад (тахминан 8 ҳазор нафар) воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Тимгад бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи водии Орес асос меёбад. '''Фестивали Тимгад''' — фестивали мусиқии байналмилалӣ дар амфитеатри римӣ — солона дар июл-август баргузор мешавад. == Нақлиёт == Маҳалли Тимгад тахминан 35 километр шарқтар аз шаҳри Батна, дар шоҳроҳи N3 воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Батна-Мостафа Бен-Булаид. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тимгад дорои '''Тоқи Траян''' (нишона: тоқи се-арки асри III, ки боли шоҳроҳи Decumanus аст), '''Театр''' (~3500 нафар, асри II мелодӣ, имрӯз майдони Фестивали Тимгад), '''Майдон''' (Forum), '''Базилика-и Доноти''' (асри IV, маркази шизмаи насронии Барбарӣ), '''Капитолий''' (маъбади Юпитер-Юнон-Минерва, асри III), '''Хамомҳои бузурги Камбон''' ва '''Гимнасий''' ва Китобхона (асри III). Дар маркази майдон катибаи римии '''«Венорӣ, шикор, ҳаммом, бозӣ — ҳамин ''зистан аст''' (Venari, lavari, ludere, ridere — hoc est vivere!)»''' — нишона-и зиндагии римӣ-и Тимгад. Музеи Тимгад бо коллексияи бузурги мозаики римӣ маъруф аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Империяи Рум]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Тибаза]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/194 Тимгад — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Timgad Тимгад дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]] [[Гурӯҳ:Харобаҳои шаҳрҳои римӣ]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] e6zii5szxmfbsqiokw4eq8dbf9pdfjp 0 331970 1476041 2026-06-10T04:03:04Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476041 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> btcjec90gjn71sj2ct7yao6ve7eww6l 1476042 1476041 2026-06-10T04:03:17Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476042 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. 362p2x73kb0udcw0p22izx2fak4xov7 1476043 1476042 2026-06-10T04:03:30Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476043 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. 0pf4smvrtbhvfr9v4bhrgmgdwudhl8v 1476044 1476043 2026-06-10T04:03:43Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476044 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> lq8gmkua342si6bxmzoz2ce64o5e00f 1476045 1476044 2026-06-10T04:03:56Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476045 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. jysfjmjzizbw99jpc609kl0l6o12a8i 1476046 1476045 2026-06-10T04:04:09Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476046 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Ҷамила тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Сетиф дар шоҳроҳи дуюмдараҷа воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Сетиф-Айн Арнат. 8555wexv4htb4qj9orrl346u2ix6k8e 1476047 1476046 2026-06-10T04:04:22Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476047 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Ҷамила тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Сетиф дар шоҳроҳи дуюмдараҷа воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Сетиф-Айн Арнат. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Ҷамила дорои '''Майдони Кӯҳна''' (Forum Vetus) ва '''Майдони Нав''' (Forum Novum), '''Тоқи Каракалла''' (асри III), '''Театр''' (~3000 нафар, асри II мелодӣ — берун аз девори шаҳр бино шуд, чун шаҳри асосӣ дар манзилгоҳи шибдор ҷой надошт), '''Капитолий''', '''Маъбади Септимий Север''', '''Маҷмаи насронии асри IV''' (базилика, қубраи усқуфӣ — '''яке аз қадимтарин дар Африқо''') ва '''Хамомҳои бузург''' аст. '''Музеи Ҷамила''' бо коллексияи беҳамтои '''мозаики римӣ''' маъруф аст (мозаика-и машҳури «Иде-н Вакчус», «Ҳарои Європа», «Эҳдо-и Истор») — яке аз бузургтарин коллексияҳои мозаики римӣ дар тамоми ҷаҳон. Дар ҳарду майдон — катибаҳои бузурги асрҳои II–IV мелодӣ. s9aoxwgfn0ju7awcob1u8imxkf2dbkg 1476048 1476047 2026-06-10T04:04:35Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476048 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Ҷамила тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Сетиф дар шоҳроҳи дуюмдараҷа воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Сетиф-Айн Арнат. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Ҷамила дорои '''Майдони Кӯҳна''' (Forum Vetus) ва '''Майдони Нав''' (Forum Novum), '''Тоқи Каракалла''' (асри III), '''Театр''' (~3000 нафар, асри II мелодӣ — берун аз девори шаҳр бино шуд, чун шаҳри асосӣ дар манзилгоҳи шибдор ҷой надошт), '''Капитолий''', '''Маъбади Септимий Север''', '''Маҷмаи насронии асри IV''' (базилика, қубраи усқуфӣ — '''яке аз қадимтарин дар Африқо''') ва '''Хамомҳои бузург''' аст. '''Музеи Ҷамила''' бо коллексияи беҳамтои '''мозаики римӣ''' маъруф аст (мозаика-и машҳури «Иде-н Вакчус», «Ҳарои Європа», «Эҳдо-и Истор») — яке аз бузургтарин коллексияҳои мозаики римӣ дар тамоми ҷаҳон. Дар ҳарду майдон — катибаҳои бузурги асрҳои II–IV мелодӣ. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сетиф]] * [[Тимгад]] * [[Тибаза]] * [[Империяи Рум]] c0ge59crmiqbgmte9ags48vqtf5wsj8 1476049 1476048 2026-06-10T04:04:48Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476049 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Ҷамила тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Сетиф дар шоҳроҳи дуюмдараҷа воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Сетиф-Айн Арнат. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Ҷамила дорои '''Майдони Кӯҳна''' (Forum Vetus) ва '''Майдони Нав''' (Forum Novum), '''Тоқи Каракалла''' (асри III), '''Театр''' (~3000 нафар, асри II мелодӣ — берун аз девори шаҳр бино шуд, чун шаҳри асосӣ дар манзилгоҳи шибдор ҷой надошт), '''Капитолий''', '''Маъбади Септимий Север''', '''Маҷмаи насронии асри IV''' (базилика, қубраи усқуфӣ — '''яке аз қадимтарин дар Африқо''') ва '''Хамомҳои бузург''' аст. '''Музеи Ҷамила''' бо коллексияи беҳамтои '''мозаики римӣ''' маъруф аст (мозаика-и машҳури «Иде-н Вакчус», «Ҳарои Європа», «Эҳдо-и Истор») — яке аз бузургтарин коллексияҳои мозаики римӣ дар тамоми ҷаҳон. Дар ҳарду майдон — катибаҳои бузурги асрҳои II–IV мелодӣ. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сетиф]] * [[Тимгад]] * [[Тибаза]] * [[Империяи Рум]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} piczxfdpnzb02vnzr17uzvuml9gidh1 1476050 1476049 2026-06-10T04:05:01Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476050 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Ҷамила тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Сетиф дар шоҳроҳи дуюмдараҷа воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Сетиф-Айн Арнат. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Ҷамила дорои '''Майдони Кӯҳна''' (Forum Vetus) ва '''Майдони Нав''' (Forum Novum), '''Тоқи Каракалла''' (асри III), '''Театр''' (~3000 нафар, асри II мелодӣ — берун аз девори шаҳр бино шуд, чун шаҳри асосӣ дар манзилгоҳи шибдор ҷой надошт), '''Капитолий''', '''Маъбади Септимий Север''', '''Маҷмаи насронии асри IV''' (базилика, қубраи усқуфӣ — '''яке аз қадимтарин дар Африқо''') ва '''Хамомҳои бузург''' аст. '''Музеи Ҷамила''' бо коллексияи беҳамтои '''мозаики римӣ''' маъруф аст (мозаика-и машҳури «Иде-н Вакчус», «Ҳарои Європа», «Эҳдо-и Истор») — яке аз бузургтарин коллексияҳои мозаики римӣ дар тамоми ҷаҳон. Дар ҳарду майдон — катибаҳои бузурги асрҳои II–IV мелодӣ. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сетиф]] * [[Тимгад]] * [[Тибаза]] * [[Империяи Рум]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/191 Ҷамила (Cuicul) — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Djemila Ҷамила дар Encyclopædia Britannica] p14w903njai1ynnh5gyz9varrnjb47p 1476051 1476050 2026-06-10T04:05:14Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476051 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ҷамила (шаҳр) |номи аслӣ = جميلة / Cuicul |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 96–98 мелодӣ |масоҳат = 0.4 |баландии маркази МА = 900 |аҳолӣ = 14 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ҷамила''' (ба арабӣ: ''جميلة'', ''Jamīla'' — «зебо»; ба римӣ ''Cuicul'') — '''шаҳри харобазори римӣ''' дар шимолу шарқи [[Алҷазоир]], дар вилояти Сетиф, тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри [[Сетиф]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Djemila Djémila] — Encyclopædia Britannica</ref> '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Cuicul / Djémila»'''. Шаҳр бо нақшаи беҳамтои худ дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор ва бо мозаикҳои аҷоиби римӣ маъруф аст.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Шаҳр тахминан соли 96–98 мелодӣ''' дар замони имперотори румӣ '''Нерва''' (96–98) ҳамчун мустамликаи Cuicul барои аскарони истеъфоии Легиони 3-юми Августӣ бунёд шудааст; номи лотинии Cuicul аз номи берберии маҳаллӣ гирифта шудааст. Маҳалли беҳамтои шаҳр — '''дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ''' (Гуэргур, Бутамерин ва Уед-Сафсаф) ва дар баландии 900 метр — нақшаи муқаррарии шаҳри римиро '''ба нақшаи мутобиқи манзилгоҳи кӯҳсорӣ''' маҷбур кард, ки Cuicul-ро аз шаҳрҳои дигари римии Африқо ҷудо мегардонад.<ref name="brit" /> Дар асрҳои II–III шаҳр зери имперотори румӣ '''Антонин Пий''' ва '''Каракалла''' ба маркази муҳими тиҷоратии Нумидия табдил ёфт. Дар асри IV шаҳр '''яке аз марказҳои насронияти Африқо''' гардид, бо як силсилаи базиликаҳои насронӣ ва қубраи беҳамту маркази усқуфӣ. '''Соли 411 шизмаи Доноти''' тамоми Нумидияро фаро гирифт; Ҷамила маркази муҳими шизмавӣ буд. Шаҳр '''пас аз ҳамлаи вандолҳои асри V''' ва '''фотеҳони арабӣ дар асри VII''' заиф шуд ва тахминан '''дар асри VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Шаҳр зери қум ва намизаи кӯҳ то охири асри XIX пинҳон монд. '''Аз соли 1909''' археологҳои фаронсавӣ коваҳоро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО соли 1982''' Cuicul-ро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ҷамила дар манзилгоҳи кӯҳсории шибдор, дар баландии 900 метр, дар маҳалли омезиши се дарёчаи кӯҳсорӣ воқеъ аст; иқлим муътадили кӯҳсорӣ — тобистон гарми хушк, зимистон сард ва намӣ. == Аҳолӣ == Маҳалли харобаҳои Ҷамила имрӯз харобазор аст ва аҳолии доимӣ надорад; шаҳраки имрӯзаи Ҷамила (тахминан 14 ҳазор нафар) дар наздикии маҳал воқеъ аст.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди маҳалли Ҷамила бар '''сайёҳии байналмилалӣ''' (харобаҳои UNESCO), археологияи илмӣ ва кишоварзии тасмаи кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Ҷамила тахминан 50 километр шимолу шарқтар аз шаҳри Сетиф дар шоҳроҳи дуюмдараҷа воқеъ аст. Фурудгоҳи наздиктарин — Фурудгоҳи Сетиф-Айн Арнат. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Ҷамила дорои '''Майдони Кӯҳна''' (Forum Vetus) ва '''Майдони Нав''' (Forum Novum), '''Тоқи Каракалла''' (асри III), '''Театр''' (~3000 нафар, асри II мелодӣ — берун аз девори шаҳр бино шуд, чун шаҳри асосӣ дар манзилгоҳи шибдор ҷой надошт), '''Капитолий''', '''Маъбади Септимий Север''', '''Маҷмаи насронии асри IV''' (базилика, қубраи усқуфӣ — '''яке аз қадимтарин дар Африқо''') ва '''Хамомҳои бузург''' аст. '''Музеи Ҷамила''' бо коллексияи беҳамтои '''мозаики римӣ''' маъруф аст (мозаика-и машҳури «Иде-н Вакчус», «Ҳарои Європа», «Эҳдо-и Истор») — яке аз бузургтарин коллексияҳои мозаики римӣ дар тамоми ҷаҳон. Дар ҳарду майдон — катибаҳои бузурги асрҳои II–IV мелодӣ. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сетиф]] * [[Тимгад]] * [[Тибаза]] * [[Империяи Рум]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/191 Ҷамила (Cuicul) — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Djemila Ҷамила дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]] [[Гурӯҳ:Харобаҳои шаҳрҳои римӣ]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] 65qr1zx1sjn65eitf894e1qy7hk3vjr 0 331971 1476052 2026-06-10T04:05:31Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476052 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> qzj88tx5a4a90lnb6nno9plcxtkavu8 1476053 1476052 2026-06-10T04:05:44Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476053 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. lgd1t8cbr9ttvv6clsqry42kgzitcos 1476054 1476053 2026-06-10T04:05:57Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476054 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. tk2lmye4e0e6mrgdlgo0tapjic37tge 1476055 1476054 2026-06-10T04:06:10Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476055 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> p6mhebj085nyqqhgaavw8ubc5l4dcgn 1476056 1476055 2026-06-10T04:06:23Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476056 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. ic0fpupcgebghkie0104z21oad9sapk 1476057 1476056 2026-06-10T04:06:36Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476057 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. == Нақлиёт == Тибаза дар шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Шершел воқеъ аст. Фурудгоҳи байналмилалии Хуарӣ-Бумедян (Алҷазира) дар 100 километр шарқтар. lijwwtq0pd7ss4uxqp5mk6xm1yy5l4d 1476058 1476057 2026-06-10T04:06:49Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476058 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. == Нақлиёт == Тибаза дар шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Шершел воқеъ аст. Фурудгоҳи байналмилалии Хуарӣ-Бумедян (Алҷазира) дар 100 километр шарқтар. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тибаза дорои '''Базилики Александр''' (асри IV, асосан хароб), '''Базилики Сент-Шалбе''' (мақбараи шаҳиди насронӣ-и асри IV), '''Театр''', '''Капитолий''' (маъбади Юпитер), '''Гӯрхонаи бузурги насронии асри IV''' (бо қариби 3000 саркофаг), '''Қалъаи бузурги якдеворӣ''' (асри II мелодӣ — 2300 метр дароз) ва '''Мақбараи Шоҳ-Духтари Берберӣ''' (Кубруҳои Қубур-эр-Румия — '''эҳтимолан мақбараи Юба II ва Клеопатра Селена''', духтари Антоний ва Клеопатраи Миср) дар чанд километр шарқтар аст. 26hmgb0xg7xc1o2h3lapg90sgmg1ksx 1476059 1476058 2026-06-10T04:07:02Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476059 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. == Нақлиёт == Тибаза дар шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Шершел воқеъ аст. Фурудгоҳи байналмилалии Хуарӣ-Бумедян (Алҷазира) дар 100 километр шарқтар. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тибаза дорои '''Базилики Александр''' (асри IV, асосан хароб), '''Базилики Сент-Шалбе''' (мақбараи шаҳиди насронӣ-и асри IV), '''Театр''', '''Капитолий''' (маъбади Юпитер), '''Гӯрхонаи бузурги насронии асри IV''' (бо қариби 3000 саркофаг), '''Қалъаи бузурги якдеворӣ''' (асри II мелодӣ — 2300 метр дароз) ва '''Мақбараи Шоҳ-Духтари Берберӣ''' (Кубруҳои Қубур-эр-Румия — '''эҳтимолан мақбараи Юба II ва Клеопатра Селена''', духтари Антоний ва Клеопатраи Миср) дар чанд километр шарқтар аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Тимгад]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Албер Камю]] 2t397ypa1ec44tle0wknwj0y9myqst7 1476060 1476059 2026-06-10T04:07:15Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476060 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. == Нақлиёт == Тибаза дар шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Шершел воқеъ аст. Фурудгоҳи байналмилалии Хуарӣ-Бумедян (Алҷазира) дар 100 километр шарқтар. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тибаза дорои '''Базилики Александр''' (асри IV, асосан хароб), '''Базилики Сент-Шалбе''' (мақбараи шаҳиди насронӣ-и асри IV), '''Театр''', '''Капитолий''' (маъбади Юпитер), '''Гӯрхонаи бузурги насронии асри IV''' (бо қариби 3000 саркофаг), '''Қалъаи бузурги якдеворӣ''' (асри II мелодӣ — 2300 метр дароз) ва '''Мақбараи Шоҳ-Духтари Берберӣ''' (Кубруҳои Қубур-эр-Румия — '''эҳтимолан мақбараи Юба II ва Клеопатра Селена''', духтари Антоний ва Клеопатраи Миср) дар чанд километр шарқтар аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Тимгад]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Албер Камю]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} d9ex0x8z61938eovzz4o6tmoy5k9bpd 1476061 1476060 2026-06-10T04:07:28Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476061 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. == Нақлиёт == Тибаза дар шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Шершел воқеъ аст. Фурудгоҳи байналмилалии Хуарӣ-Бумедян (Алҷазира) дар 100 километр шарқтар. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тибаза дорои '''Базилики Александр''' (асри IV, асосан хароб), '''Базилики Сент-Шалбе''' (мақбараи шаҳиди насронӣ-и асри IV), '''Театр''', '''Капитолий''' (маъбади Юпитер), '''Гӯрхонаи бузурги насронии асри IV''' (бо қариби 3000 саркофаг), '''Қалъаи бузурги якдеворӣ''' (асри II мелодӣ — 2300 метр дароз) ва '''Мақбараи Шоҳ-Духтари Берберӣ''' (Кубруҳои Қубур-эр-Румия — '''эҳтимолан мақбараи Юба II ва Клеопатра Селена''', духтари Антоний ва Клеопатраи Миср) дар чанд километр шарқтар аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Тимгад]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Албер Камю]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/193 Тибаза — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Tipasa Тибаза дар Encyclopædia Britannica] 3vjhqjfg15vne8pmuxxknt91xwrr1r3 1476062 1476061 2026-06-10T04:07:41Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476062 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тибаза |номи аслӣ = تيبازة / Tipasa |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 27|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри VII то милод |масоҳат = 13 |баландии маркази МА = 9 |аҳолӣ = 35 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тибаза''' (ба арабӣ: ''تيبازة'', ''Tībāza''; ба римӣ ''Tipasa'') — шаҳри соҳилии шимолу маркази [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], тахминан 70 километр ғарбтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tipasa Tipasa] — Encyclopædia Britannica</ref> Шаҳри имрӯза тахминан 35 ҳазор аҳолӣ дорад. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 — '''«Шаҳри Тибаза»''' барои харобаҳои финикии, римӣ ва насронии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Тахминан асри VII то милод''' финикиёни Карфаген дар маҳалли бандари табии Тибаза истгоҳи савдо барпо карданд; номи финикии маҳалл маълум нест.<ref name="brit" /> Дар асри II то милод шаҳр зери шоҳии Нумидия буд, '''дар замони имперотори румӣ Клавдий''' (41–54 мелодӣ) ба мустамликаи римии '''Colonia Aelia Augusta Tipasensium''' табдил ёфт. Дар асрҳои II–III Тибаза маркази тиҷорати дарёзамӣ ва дар асри IV '''яке аз марказҳои калидии насронияти африқоӣ''' гардид — '''базилики бузурги Александр''' (асри IV), '''Базилики Сент-Сильпӣ''', '''Гӯрхонаи насронӣ'''-и калон ва '''Шоҳдухтари маҳаллӣ Шалбе''' (Сальса) шарики 18-сола, ки соли 309 шаҳид шуд ва Тибаза маркази зиёрати насронӣ табдил ёфт. '''Соли 484''' '''давлати вандолҳо''' Тибазаро забт карданд, бисёре аз сокинони насронӣ-и катилики берун ба [[Испания]] гурехт. Дар асри VI византиявиҳо Тибазаро гирифтанд, аммо шаҳр пас аз фотеҳи арабӣ '''дар асри VII–VIII ба пуррагӣ тарк карда шуд'''. Маҳалл то асри XIX зери намзаи биёбон пинҳон монд. '''Аз 1880-ум''' археологҳои фаронсавӣ коваҳои нахустинро оғоз карданд; '''ЮНЕСКО 1982''' маҳалли Тибазаро ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Нависандаи франсавӣ '''Албер Камю''' (1913–1960, ӯ дар Алҷазира таваллуд шуда буд) дар эссеи машҳури '''«Никоҳ дар Тибаза»''' (''Noces à Tipasa'', 1939) маҳалли Тибазаро ҷовидона кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тибаза дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи бориктари кишоварзии Митиҷа воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Кӯҳҳои Шенуа дар ғарбтари шаҳри имрӯза воқеъанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри имрӯзаи Тибаза тахминан 35 ҳазор нафар; асосан арабҳо-берберҳо.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тибаза бар сайёҳии байналмилалӣ (харобаҳои UNESCO ва соҳили хушкии Баҳри Миёназамин), моҳигирӣ ва кишоварзии тасмаи соҳилии Митиҷа асос меёбад. == Нақлиёт == Тибаза дар шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Шершел воқеъ аст. Фурудгоҳи байналмилалии Хуарӣ-Бумедян (Алҷазира) дар 100 километр шарқтар. == Фарҳанг ва маориф == Маҷмаи харобаҳои Тибаза дорои '''Базилики Александр''' (асри IV, асосан хароб), '''Базилики Сент-Шалбе''' (мақбараи шаҳиди насронӣ-и асри IV), '''Театр''', '''Капитолий''' (маъбади Юпитер), '''Гӯрхонаи бузурги насронии асри IV''' (бо қариби 3000 саркофаг), '''Қалъаи бузурги якдеворӣ''' (асри II мелодӣ — 2300 метр дароз) ва '''Мақбараи Шоҳ-Духтари Берберӣ''' (Кубруҳои Қубур-эр-Румия — '''эҳтимолан мақбараи Юба II ва Клеопатра Селена''', духтари Антоний ва Клеопатраи Миср) дар чанд километр шарқтар аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Тимгад]] * [[Ҷамила (шаҳр)|Ҷамила]] * [[Албер Камю]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/193 Тибаза — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Tipasa Тибаза дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] hyx0gktn6j7vrvndgzcrnwid4jfst1c 0 331972 1476063 2026-06-10T04:07:58Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476063 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> ml5gjrc67uj04qun6cvxqjzlhv60adv 1476064 1476063 2026-06-10T04:08:12Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476064 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. fx743gigvc0yhhmfgbrdmskzp0kbpje 1476065 1476064 2026-06-10T04:08:25Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476065 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. rlitv0izz9peis6sr9hbdzjonbj9i6v 1476066 1476065 2026-06-10T04:08:38Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476066 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. 1wwo26cmxlwuck4nuhxr3hxjbq8n9r6 1476067 1476066 2026-06-10T04:08:51Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476067 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. fsh2ilfi92affsx6bt1wl64puznqfl4 1476068 1476067 2026-06-10T04:09:04Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476068 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Ғардая '''Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад. sxyuak8nifgnw9kegx4ngbwdeqn0u61 1476069 1476068 2026-06-10T04:09:16Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476069 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Ғардая '''Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад. == Фарҳанг ва маориф == '''Шаҳрҳои қадимаи Мъзаб''' — Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф — намунаи беҳамтои меъмории биёбонӣ-исломии асрҳои миёна: '''иморатҳои хокӣ-сафедӣ дар шибдории кӯҳсорӣ''', масҷидҳои мустаҳкам бо манораҳои нохирӣ, кӯчаҳои бориктари сояли, базорҳои маркази шаҳр (бахусус '''Базори Ғардая''' — машҳур ба қолини мъзабӣ ва тиҷорати тилло) ва системи фоғаравии обёрии қадимӣ. '''Ле Корбюзье''' ва меъморони муосир Мъзабро ҳамчун '''«санъати анҷумании асрҳои миёна»''' ба ҳисоб мегиранд. c1029qzhkynfs56734vemexqvo8ejnz 1476070 1476069 2026-06-10T04:09:29Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476070 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Ғардая '''Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад. == Фарҳанг ва маориф == '''Шаҳрҳои қадимаи Мъзаб''' — Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф — намунаи беҳамтои меъмории биёбонӣ-исломии асрҳои миёна: '''иморатҳои хокӣ-сафедӣ дар шибдории кӯҳсорӣ''', масҷидҳои мустаҳкам бо манораҳои нохирӣ, кӯчаҳои бориктари сояли, базорҳои маркази шаҳр (бахусус '''Базори Ғардая''' — машҳур ба қолини мъзабӣ ва тиҷорати тилло) ва системи фоғаравии обёрии қадимӣ. '''Ле Корбюзье''' ва меъморони муосир Мъзабро ҳамчун '''«санъати анҷумании асрҳои миёна»''' ба ҳисоб мегиранд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Тиҳарт]] * [[Ле Корбюзье]] rkeg1byd2vl9j6oncfebwy7waf7ep5e 1476071 1476070 2026-06-10T04:09:42Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476071 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Ғардая '''Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад. == Фарҳанг ва маориф == '''Шаҳрҳои қадимаи Мъзаб''' — Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф — намунаи беҳамтои меъмории биёбонӣ-исломии асрҳои миёна: '''иморатҳои хокӣ-сафедӣ дар шибдории кӯҳсорӣ''', масҷидҳои мустаҳкам бо манораҳои нохирӣ, кӯчаҳои бориктари сояли, базорҳои маркази шаҳр (бахусус '''Базори Ғардая''' — машҳур ба қолини мъзабӣ ва тиҷорати тилло) ва системи фоғаравии обёрии қадимӣ. '''Ле Корбюзье''' ва меъморони муосир Мъзабро ҳамчун '''«санъати анҷумании асрҳои миёна»''' ба ҳисоб мегиранд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Тиҳарт]] * [[Ле Корбюзье]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} si8y4ir9lryleowax4xzxri2nkp4scd 1476072 1476071 2026-06-10T04:09:55Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476072 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Ғардая '''Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад. == Фарҳанг ва маориф == '''Шаҳрҳои қадимаи Мъзаб''' — Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф — намунаи беҳамтои меъмории биёбонӣ-исломии асрҳои миёна: '''иморатҳои хокӣ-сафедӣ дар шибдории кӯҳсорӣ''', масҷидҳои мустаҳкам бо манораҳои нохирӣ, кӯчаҳои бориктари сояли, базорҳои маркази шаҳр (бахусус '''Базори Ғардая''' — машҳур ба қолини мъзабӣ ва тиҷорати тилло) ва системи фоғаравии обёрии қадимӣ. '''Ле Корбюзье''' ва меъморони муосир Мъзабро ҳамчун '''«санъати анҷумании асрҳои миёна»''' ба ҳисоб мегиранд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Тиҳарт]] * [[Ле Корбюзье]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/188 Водии Мъзаб — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ғардая дар Encyclopædia Britannica] am1i8iydwehx0xp2pbxisr41onl44gn 1476073 1476072 2026-06-10T04:10:08Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476073 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Ғардая |номи аслӣ = غرداية / Ghardāya |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 40|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1053 |масоҳат = 78 |баландии маркази МА = 468 |аҳолӣ = 110 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Ғардая''' (ба арабӣ: ''غرداية'', ''Ghardāya'') — '''шаҳри асосии водии Мъзаб''' (Mzab) дар маркази [[Алҷазоир]], тахминан 600 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]], маркази вилояти Ғардая.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ghardaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. '''Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО''' аз соли 1982 ба номи '''«Водии Мъзаб»''' — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.<ref name="brit" /> == Таърих == '''Дар асрҳои IX–X мелодӣ''' '''ибодиёни''' (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли [[Алҷазоир]] баъди шикасти давлати онҳо — '''давлати Рустамидҳои Тиҳарт''' (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо '''дар водии Мъзаб''' — '''водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ''' — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: '''Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350)''' ва '''Ғардая (1053)''' — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр '''дар шибдории кӯҳсорӣ''' бо як '''масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ''' (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.<ref name="brit" /> Мъзаб дар асрҳои миёна '''яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро''' буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. '''Соли 1853 Фаронса''' Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд. '''ЮНЕСКО 1982''' '''«Водии Мъзаб»''' ҳамчун '''«мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон»''' ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис '''Ле Корбюзье''' (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб '''«ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад»'''. == Ҷуғрофия ва иқлим == Ғардая дар '''водии Мъзаб''' — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии бениҳоят гарм''' — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) '''тахминан 110 ҳазор нафар''' — асосан '''берберҳои мъзабӣ''' (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд. == Иқтисод == Иқтисоди Ғардая бар '''кишоварзии воҳавӣ''' (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо ('''Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир''' — қолини мъзабӣ ва тилло), '''саноати нафту газ''' (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва '''сайёҳии биёбонӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Ғардая '''Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад. == Фарҳанг ва маориф == '''Шаҳрҳои қадимаи Мъзаб''' — Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф — намунаи беҳамтои меъмории биёбонӣ-исломии асрҳои миёна: '''иморатҳои хокӣ-сафедӣ дар шибдории кӯҳсорӣ''', масҷидҳои мустаҳкам бо манораҳои нохирӣ, кӯчаҳои бориктари сояли, базорҳои маркази шаҳр (бахусус '''Базори Ғардая''' — машҳур ба қолини мъзабӣ ва тиҷорати тилло) ва системи фоғаравии обёрии қадимӣ. '''Ле Корбюзье''' ва меъморони муосир Мъзабро ҳамчун '''«санъати анҷумании асрҳои миёна»''' ба ҳисоб мегиранд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Тиҳарт]] * [[Ле Корбюзье]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://whc.unesco.org/en/list/188 Водии Мъзаб — UNESCO World Heritage] * [https://www.britannica.com/place/Ghardaia Ғардая дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]] [[Гурӯҳ:Воҳаҳои Сахрои Кабир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] 7ccd01978r4yhke1j1hsro3azzza9jk 0 331973 1476074 2026-06-10T04:10:25Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476074 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> 3n0qd12t2pch3mrnp8get671bcd0p6k 1476075 1476074 2026-06-10T04:10:38Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476075 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. cjveaf20y6e24vbywn4bjpi4bls4wei 1476076 1476075 2026-06-10T04:10:51Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476076 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. n97d5jvl3qzo78lbcju0qk307y0u0xz 1476077 1476076 2026-06-10T04:11:04Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476077 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. 1sro9nw44zndj1scgxjvgn8ulmlmx6s 1476078 1476077 2026-06-10T04:11:17Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476078 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. dupzijv6if15qu5mgdn7s463ze3y8oh 1476079 1476078 2026-06-10T04:11:30Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476079 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Беҷайя '''Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан''' ва '''бандари баҳрии калон''' амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. hthjgavkhydu7cudiauk0p3hpdxwbu8 1476080 1476079 2026-06-10T04:11:43Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476080 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Беҷайя '''Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан''' ва '''бандари баҳрии калон''' амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. == Фарҳанг ва маориф == Дар Беҷайя харобаҳои девори қалъагии Ҳаммодиён-Ҳафсиён, '''Қалъаи Боб эл-Бахр''' (Дарвозаи Баҳр, асри XII–XIII), '''Қалъаи Боб эл-Файф''' (Дарвозаи Шамшер), '''Манораи Ёкут''' (асри XVIII), '''Ҷомеи бузурги Беҷайя''' ва '''Музеи Беҷайя''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''боғи миллии Гураия''' (1984, кӯҳсорӣ-соҳилӣ) аст. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии берберии Кабил. eppo6iemj2b2075qy40jxqav7l7q4jw 1476081 1476080 2026-06-10T04:11:56Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476081 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Беҷайя '''Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан''' ва '''бандари баҳрии калон''' амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. == Фарҳанг ва маориф == Дар Беҷайя харобаҳои девори қалъагии Ҳаммодиён-Ҳафсиён, '''Қалъаи Боб эл-Бахр''' (Дарвозаи Баҳр, асри XII–XIII), '''Қалъаи Боб эл-Файф''' (Дарвозаи Шамшер), '''Манораи Ёкут''' (асри XVIII), '''Ҷомеи бузурги Беҷайя''' ва '''Музеи Беҷайя''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''боғи миллии Гураия''' (1984, кӯҳсорӣ-соҳилӣ) аст. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии берберии Кабил. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Леонардо Пизанский]] * [[Берберҳо]] * [[Алҷазира]] l2dlf5wqerdot7sf0n83d0dp5ij1u1k 1476082 1476081 2026-06-10T04:12:09Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476082 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Беҷайя '''Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан''' ва '''бандари баҳрии калон''' амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. == Фарҳанг ва маориф == Дар Беҷайя харобаҳои девори қалъагии Ҳаммодиён-Ҳафсиён, '''Қалъаи Боб эл-Бахр''' (Дарвозаи Баҳр, асри XII–XIII), '''Қалъаи Боб эл-Файф''' (Дарвозаи Шамшер), '''Манораи Ёкут''' (асри XVIII), '''Ҷомеи бузурги Беҷайя''' ва '''Музеи Беҷайя''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''боғи миллии Гураия''' (1984, кӯҳсорӣ-соҳилӣ) аст. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии берберии Кабил. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Леонардо Пизанский]] * [[Берберҳо]] * [[Алҷазира]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} eerlvjlehldaq6nuxrqrix4oy46c9al 1476083 1476082 2026-06-10T04:12:22Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476083 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Беҷайя '''Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан''' ва '''бандари баҳрии калон''' амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. == Фарҳанг ва маориф == Дар Беҷайя харобаҳои девори қалъагии Ҳаммодиён-Ҳафсиён, '''Қалъаи Боб эл-Бахр''' (Дарвозаи Баҳр, асри XII–XIII), '''Қалъаи Боб эл-Файф''' (Дарвозаи Шамшер), '''Манораи Ёкут''' (асри XVIII), '''Ҷомеи бузурги Беҷайя''' ва '''Музеи Беҷайя''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''боғи миллии Гураия''' (1984, кӯҳсорӣ-соҳилӣ) аст. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии берберии Кабил. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Леонардо Пизанский]] * [[Берберҳо]] * [[Алҷазира]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Bejaia Беҷайя дар Encyclopædia Britannica] 0si9xcsdnh8lzjk1x9jeeu42xj112as 1476084 1476083 2026-06-10T04:12:35Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476084 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Беҷайя |номи аслӣ = بجاية / Bijāya / Vgayet |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим |масоҳат = 120 |баландии маркази МА = 2 |аҳолӣ = 200 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Беҷайя''' (ба арабӣ: ''بجاية'', ''Bijāya''; бо номи фаронсавӣ ''Bougie''; ба берберӣ ''Vgayet'') — шаҳри бандарии шимоли [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Беҷайя; тахминан 220 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Bejaia Béjaïa] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии тиҷорати воски занбӯр дар Баҳри Миёназамин буд, '''ки номи он ба забонҳои аврупоӣ дар шакли «bougie» (фр. «шамъ») гузаштааст'''. Беҷайя инчунин маҳалли таърихии аввалин дарси '''арабские цифры''' дар Аврупо аз тарафи Леонардо Пизанский (Фибоначчи) аст.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Беҷайя аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо мустамликаи '''Saldae'''-ро бунёд карданд ва ӯро ҳамчун бандари вилояти Мавритания-и Сезариён нигоҳ медоштанд. Шаҳр дар асри VII зери фотеҳони арабӣ гузашт. '''Соли 1067''' амири берберии Ҳаммодӣ '''Эл-Носир ибни Аннас''' Беҷайяро ба '''пойтахти давлати Ҳаммодиён''' интихоб кард (1067–1153), баъди тарки қалъаи кӯҳнаи Қалъаи Ҳаммодиён. Дар асри XI–XII Беҷайя '''ба яке аз марказҳои тавонотарини тиҷоратии Баҳри Миёназамин табдил ёфт''': бандари асосии Магриб бо Венетсия, Пиза, Генуя, Барселона ва Марсельи Фаронса.<ref name="brit" /> '''Беҷайя маркази тиҷорати воски занбӯр''' буд — воски Беҷайя ба тамоми Аврупо содирот мешуд ва дар тиҷорати фаронсавӣ ва итолиёвӣ маъруфияти бузург дошт; шамъҳои воскии Беҷайя ба номи худи шаҳр '''«bougie»''' (ба фаронсавӣ «шамъ») ва '''«bougia»''' (ба итолиёвӣ) гирифтанд. Ин ном имрӯз дар забонҳои аврупоӣ боқӣ мондааст — '''«bougie»''' дар автомобилҳои фаронсавӣ ҳамчун калимаи свеча. '''1192–1200''' '''Леонардо Пизанский''' (Леонардо аз Пиза, ё '''Фибоначчи''', ~1170–1240) — писари бозаргони итолиёвӣ-и Пиза ки бо падари худ дар Беҷайя зиндагӣ мекард — '''дар маъбадҳои улуми Беҷайя ҳисоби арабиро омӯхт ва баъдан дар китоби машҳури худ ''Liber Abaci'' (1202) арабские цифрҳо ва системи даҳкаратагиро ба Аврупо муаррифӣ кард''' — ин лаҳзае буд, ки тамоми математикаи аврупоӣ ва савдои аврупоиро инқилоб кард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XIII–XV Беҷайя зери Алмуҳодҳо, Ҳафсиён ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1510 Педро Наваррои испанӣ''' Беҷайяро забт кард, аммо '''соли 1555 Усмонии Алҷир Салоҳ-Раис''' шаҳрро бо ёрии артоиши маҳаллӣ озод кард. Дар замони Усмонӣ-Алҷир Беҷайя дараҷа аз дараҷа камтар муҳим гардид. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. == Ҷуғрофия ва иқлим == Беҷайя дар бандари табии оромшакл бо номи '''Халиҷи Беҷайя''' (Қариби Сидӣ-Юшаф), дар кӯҳҳои Ҷурҷура (Atlas-и Кабӣл-и Хурд) воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминӣ, бо тобистон гарми хушк ва зимистон муътадили борондор. == Аҳолӣ == Аҳолии Беҷайя тахминан 200 ҳазор нафар — асосан '''кабилҳо''' (берберҳои Кабил), бо ҷамоаи арабӣ ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> Шаҳр маркази асосии '''забон ва фарҳанги кабилӣ''' дар Алҷазоири шимолу шарқӣ. == Иқтисод == Иқтисоди Беҷайя бар '''бандари баҳрии калон''' (содироти нафту газ, металлҳои оҳан ва меваҳои тоза), '''саноати нафту газ''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Беҷайя), '''саноати сабук''' (мансоҷӣ, хӯрокворӣ) ва сайёҳии соҳилӣ-кӯҳсорӣ асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Беҷайя '''Фурудгоҳи байналмилалии Сӯмәм-Абана Рамдан''' ва '''бандари баҳрии калон''' амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Танбит–Беҷайя–Сетиф. == Фарҳанг ва маориф == Дар Беҷайя харобаҳои девори қалъагии Ҳаммодиён-Ҳафсиён, '''Қалъаи Боб эл-Бахр''' (Дарвозаи Баҳр, асри XII–XIII), '''Қалъаи Боб эл-Файф''' (Дарвозаи Шамшер), '''Манораи Ёкут''' (асри XVIII), '''Ҷомеи бузурги Беҷайя''' ва '''Музеи Беҷайя''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''боғи миллии Гураия''' (1984, кӯҳсорӣ-соҳилӣ) аст. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии берберии Кабил. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Леонардо Пизанский]] * [[Берберҳо]] * [[Алҷазира]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Bejaia Беҷайя дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] b37yz2o2fseacu7a0jcu4fhsz1g2exx 0 331974 1476085 2026-06-10T04:12:51Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476085 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> jaxatbd5wrdlexy5ug640u7e2rnb5d8 1476086 1476085 2026-06-10T04:13:04Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476086 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. et4wtn9zxwgmlsnqcjinc7g0jt1vwtz 1476087 1476086 2026-06-10T04:13:17Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476087 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. 3a7sg0bsiyterrn9jpeqh3bo3c3b2fi 1476088 1476087 2026-06-10T04:13:30Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476088 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> 6totgomapti51w6e0hz16i9g865jt23 1476089 1476088 2026-06-10T04:13:43Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476089 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. l6yjq4ungwcpsv3kdfthbxym9f00wlq 1476090 1476089 2026-06-10T04:13:56Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476090 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Тиҳарт '''Фурудгоҳи Абдулҳалим бен Ҳамдуш''' амал мекунад. Шоҳроҳҳои Алҷазира–Оран–Тиҳарт асосианд. h00e4yu09nmoorkjkoombzrlzni86pe 1476091 1476090 2026-06-10T04:14:09Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476091 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Тиҳарт '''Фурудгоҳи Абдулҳалим бен Ҳамдуш''' амал мекунад. Шоҳроҳҳои Алҷазира–Оран–Тиҳарт асосианд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Тиҳарт '''Ҷомеи бузурги Тиҳарт''' (асри XII), харобаҳои девори қалъагии Рустамидҳо (асосан хароб) ва '''Музеи бостоншиносии Тиҳарт''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''Маҷмаи тахтсангҳои Бешар''' (Petroglyphs неолити Сахрои Кабир) ва '''Маҷмаи бузурги қабрҳои берберии Ҷаддари''' (асри VI мелодӣ, 13 қубур-мақбараи берберӣ-насронии санглинӣ) воқеъ аст. b12aleotqa5wpei2fzsg77dif9upxw3 1476092 1476091 2026-06-10T04:14:22Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476092 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Тиҳарт '''Фурудгоҳи Абдулҳалим бен Ҳамдуш''' амал мекунад. Шоҳроҳҳои Алҷазира–Оран–Тиҳарт асосианд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Тиҳарт '''Ҷомеи бузурги Тиҳарт''' (асри XII), харобаҳои девори қалъагии Рустамидҳо (асосан хароб) ва '''Музеи бостоншиносии Тиҳарт''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''Маҷмаи тахтсангҳои Бешар''' (Petroglyphs неолити Сахрои Кабир) ва '''Маҷмаи бузурги қабрҳои берберии Ҷаддари''' (асри VI мелодӣ, 13 қубур-мақбараи берберӣ-насронии санглинӣ) воқеъ аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Ғардая]] * [[Оран]] * [[Берберҳо]] bmkjlih4usb149ujrnz51d5ink2udbo 1476093 1476092 2026-06-10T04:14:35Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476093 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Тиҳарт '''Фурудгоҳи Абдулҳалим бен Ҳамдуш''' амал мекунад. Шоҳроҳҳои Алҷазира–Оран–Тиҳарт асосианд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Тиҳарт '''Ҷомеи бузурги Тиҳарт''' (асри XII), харобаҳои девори қалъагии Рустамидҳо (асосан хароб) ва '''Музеи бостоншиносии Тиҳарт''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''Маҷмаи тахтсангҳои Бешар''' (Petroglyphs неолити Сахрои Кабир) ва '''Маҷмаи бузурги қабрҳои берберии Ҷаддари''' (асри VI мелодӣ, 13 қубур-мақбараи берберӣ-насронии санглинӣ) воқеъ аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Ғардая]] * [[Оран]] * [[Берберҳо]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} 6upd1cn8wqsejhyzlak1wsyh0hzl330 1476094 1476093 2026-06-10T04:14:48Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476094 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Тиҳарт '''Фурудгоҳи Абдулҳалим бен Ҳамдуш''' амал мекунад. Шоҳроҳҳои Алҷазира–Оран–Тиҳарт асосианд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Тиҳарт '''Ҷомеи бузурги Тиҳарт''' (асри XII), харобаҳои девори қалъагии Рустамидҳо (асосан хароб) ва '''Музеи бостоншиносии Тиҳарт''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''Маҷмаи тахтсангҳои Бешар''' (Petroglyphs неолити Сахрои Кабир) ва '''Маҷмаи бузурги қабрҳои берберии Ҷаддари''' (асри VI мелодӣ, 13 қубур-мақбараи берберӣ-насронии санглинӣ) воқеъ аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Ғардая]] * [[Оран]] * [[Берберҳо]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Tiaret Тиҳарт дар Encyclopædia Britannica] bitp038hx7udw13sjhyg02ktirjl6sq 1476095 1476094 2026-06-10T04:15:00Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476095 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Тиҳарт |номи аслӣ = تيارت / Tiyārat |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асрҳои қадим — расман 776 |масоҳат = 60 |баландии маркази МА = 1050 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Тиҳарт''' (ба арабӣ: ''تيارت'', ''Tiyārat''; бо номи римӣ ''Tingartia''/''Tahart'') — шаҳри маркази шимолу ғарбии [[Алҷазоир]], дар домани кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, маркази вилояти Тиҳарт.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Tiaret Tiaret] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр '''пойтахти таърихии давлати ибодии Рустамидҳо''' (776–909) — нахустин давлати исломии мустақили Магриб — ба ҳисоб меравад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Тиҳарт аз асрҳои қадим маскун буд; римиҳо дар ин ҷо '''пойгоҳи Tingartia'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 776 мелодӣ''' '''Абдурраҳмон ибн Рустам''' — раҳбари ибодиёни Магриб — пас аз шикасти лашкари ибодии Қайруаваста '''давлати ибодии Рустамидҳо'''-ро бунёд кард ва '''Тоҳарт (Тиҳарт)'''-ро ҳамчун '''пойтахти он''' интихоб кард. Давлати Рустамидҳо (776–909) '''яке аз нахустин давлатҳои исломии мустақили Магриб''' буд (пеш аз Фотимиён ва Алморавидҳо) ва бо мутобиқати миёна, илм ва тиҷорат машҳур буд. Тиҳарт дар асрҳои VIII–IX '''яке аз марказҳои бузургтарини илм ва савдо дар Магриб''' гардид; шаҳр '''«Ироқи кӯҳна»''' ё '''«Балхи Магриб»''' номида мешуд барои китобхонаҳои бузурги ибодии худ. Корвонҳои тиҷоратии Тиҳарт ба Қайрауан, Кӯрдоба, Мисри Фотимӣ ва тамоми минтақаи трансахараи Африқо мерафтанд. Имоми бузурги ибодӣ '''Афлаҳ ибн Абдулваҳҳоб''' (836–873) Тиҳартро ба авҷи маданӣ-аш расонд. '''Соли 909 Фотимиён''' зери раҳбарии Абӯ Абдуллоҳи Шиӣ Тиҳартро забт карданд ва дини исмоилии Шиа-ро муқаррар карданд. '''Бисёре аз ибодиёни Тиҳарт ба Сахрои Кабир гурехтанд''' ва '''дар водии Мъзаб''' панҷ шаҳри [[Ғардая|Мъзаб]]-ро бунёд карданд, ки имрӯз ягона маркази ибодии боқимондаи Магриб аст. Дар асрҳои XII–XIII Тиҳарт зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Тиҳарт дар домани шимолии кӯҳҳои Орес-и Ғарбӣ, дар баландии 1050 метр воқеъ аст; иқлим — нимхушки кӯҳсорӣ-Магриб, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони сард-намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Тиҳарт тахминан '''180 ҳазор нафар''' — асосан арабҳо-берберҳои Магриб; баъзе оилаҳои қадим '''пайвандгари рустамидиён''' ёд мекунанд.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Тиҳарт бар '''кишоварзии тасмаи дашти баланд''' (гандум, ҷав, чорводорӣ — асосан гӯсфандпарварӣ), '''саноати сабук''' (бофандагӣ, хӯрокворӣ) ва '''саноати асб''' (Тиҳарт маркази асли асби берберии асил-арабӣ — '''Studi Хадри-эр-Раҳмонӣ''' дар наздикии шаҳр) асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Тиҳарт '''Фурудгоҳи Абдулҳалим бен Ҳамдуш''' амал мекунад. Шоҳроҳҳои Алҷазира–Оран–Тиҳарт асосианд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Тиҳарт '''Ҷомеи бузурги Тиҳарт''' (асри XII), харобаҳои девори қалъагии Рустамидҳо (асосан хароб) ва '''Музеи бостоншиносии Тиҳарт''' воқеъ аст. Дар наздикии шаҳр '''Маҷмаи тахтсангҳои Бешар''' (Petroglyphs неолити Сахрои Кабир) ва '''Маҷмаи бузурги қабрҳои берберии Ҷаддари''' (асри VI мелодӣ, 13 қубур-мақбараи берберӣ-насронии санглинӣ) воқеъ аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Ғардая]] * [[Оран]] * [[Берберҳо]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Tiaret Тиҳарт дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] 0mcehhj0ixvi3uqbq80flumxwuahy7u 0 331975 1476096 2026-06-10T04:15:19Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476096 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> 8x95vaz07hw1dvwqqet0iancqye5ouw 1476097 1476096 2026-06-10T04:15:32Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476097 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. ct83hx12y7ygzhfe06c1j4v17297veu 1476098 1476097 2026-06-10T04:15:45Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476098 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. 2jdmsf0gynn0npg2trikv8hozgro9kz 1476099 1476098 2026-06-10T04:15:58Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476099 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> o4qpzsixd0ifajhsa969xxci217lsxq 1476100 1476099 2026-06-10T04:16:11Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476100 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. oi8c0i9sdygz2rcj3xkc89b00g9e6v0 1476101 1476100 2026-06-10T04:16:23Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476101 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Бискра '''Фурудгоҳи байналмилалии Мухаммад Хидер''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Бискра–Туггурт ва истгоҳи роҳи оҳан низ. 0ch8um37ej22e46akdufn2xagcplo2h 1476102 1476101 2026-06-10T04:16:36Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476102 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Бискра '''Фурудгоҳи байналмилалии Мухаммад Хидер''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Бискра–Туггурт ва истгоҳи роҳи оҳан низ. == Фарҳанг ва маориф == Дар Бискра '''Ҷомеи бузурги Сидӣ Зарзур''' (асри XVII), '''Ҷомеи Сидӣ Малук''' (асри XVIII), '''Боғи Ландон''' (1840-ум, гурӯҳи аввалини ҳамаи дарахти ҳавои биёбонии хурмо барои тадқиқ), '''Музеи Сахарии Бискра''' ва '''Қалъаи арабӣ-фаронсавии Бордҷ-эл-Турк''' аст. Дар наздикии шаҳр '''водии бузурги Уед-Заъб''' бо хурмо-зорҳои бузург. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Шавия-Сахарии Алҷазоир. ekxrr9iqw23ex3cvmwlbem6dajeq1mx 1476103 1476102 2026-06-10T04:16:50Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476103 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Бискра '''Фурудгоҳи байналмилалии Мухаммад Хидер''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Бискра–Туггурт ва истгоҳи роҳи оҳан низ. == Фарҳанг ва маориф == Дар Бискра '''Ҷомеи бузурги Сидӣ Зарзур''' (асри XVII), '''Ҷомеи Сидӣ Малук''' (асри XVIII), '''Боғи Ландон''' (1840-ум, гурӯҳи аввалини ҳамаи дарахти ҳавои биёбонии хурмо барои тадқиқ), '''Музеи Сахарии Бискра''' ва '''Қалъаи арабӣ-фаронсавии Бордҷ-эл-Турк''' аст. Дар наздикии шаҳр '''водии бузурги Уед-Заъб''' бо хурмо-зорҳои бузург. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Шавия-Сахарии Алҷазоир. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Ғардая]] * [[Андре Жид]] * [[Анри Матисс]] tv9hkh3lra2lawbqmsp91cbtfy3hm5n 1476104 1476103 2026-06-10T04:17:03Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476104 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Бискра '''Фурудгоҳи байналмилалии Мухаммад Хидер''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Бискра–Туггурт ва истгоҳи роҳи оҳан низ. == Фарҳанг ва маориф == Дар Бискра '''Ҷомеи бузурги Сидӣ Зарзур''' (асри XVII), '''Ҷомеи Сидӣ Малук''' (асри XVIII), '''Боғи Ландон''' (1840-ум, гурӯҳи аввалини ҳамаи дарахти ҳавои биёбонии хурмо барои тадқиқ), '''Музеи Сахарии Бискра''' ва '''Қалъаи арабӣ-фаронсавии Бордҷ-эл-Турк''' аст. Дар наздикии шаҳр '''водии бузурги Уед-Заъб''' бо хурмо-зорҳои бузург. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Шавия-Сахарии Алҷазоир. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Ғардая]] * [[Андре Жид]] * [[Анри Матисс]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} 1vdqagbwa9db7qfgpryc1zvsnjoqh02 1476105 1476104 2026-06-10T04:17:16Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476105 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Бискра '''Фурудгоҳи байналмилалии Мухаммад Хидер''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Бискра–Туггурт ва истгоҳи роҳи оҳан низ. == Фарҳанг ва маориф == Дар Бискра '''Ҷомеи бузурги Сидӣ Зарзур''' (асри XVII), '''Ҷомеи Сидӣ Малук''' (асри XVIII), '''Боғи Ландон''' (1840-ум, гурӯҳи аввалини ҳамаи дарахти ҳавои биёбонии хурмо барои тадқиқ), '''Музеи Сахарии Бискра''' ва '''Қалъаи арабӣ-фаронсавии Бордҷ-эл-Турк''' аст. Дар наздикии шаҳр '''водии бузурги Уед-Заъб''' бо хурмо-зорҳои бузург. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Шавия-Сахарии Алҷазоир. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Ғардая]] * [[Андре Жид]] * [[Анри Матисс]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Biskra Бискра дар Encyclopædia Britannica] oaub0nw1lafq4fvkt5meeho6i834hu5 1476106 1476105 2026-06-10T04:17:29Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476106 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Бискра |номи аслӣ = بسكرة / Biskra |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри I мелодӣ — Vescera |масоҳат = 127 |баландии маркази МА = 124 |аҳолӣ = 230 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Бискра''' (ба арабӣ: ''بسكرة'', ''Biskra'') — '''«Малика-и Заъб»''' (Reine des Zibans) — шаҳри воҳавии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар сарҳади Сахрои Кабир, маркази вилояти Бискра.<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Biskra Biskra] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 230 ҳазор нафар. Шаҳр аз қадим бо хурмо-зорҳои бузурги худ ва ҳамчун '''дарвозаи шимолии Сахрои Кабир''' маъруф буд.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Бискра аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар асри I мелодӣ дар ин ҷо пойгоҳи '''Vescera'''-ро таъсис карданд.<ref name="brit" /> '''Соли 682 мелодӣ''' фотеҳи арабӣ Уқба ибн Нофеъ ҳангоми сафари бузурги худ ба сӯи Атлантика (ҳамин сафар, ки Қайрауанро бунёд кард ва Уқба худи ӯро ба худи Атлантик расонд) аз Бискра гузашт. Дар асрҳои IX–XII Бискра зери Фотимиён ва Зирӣ буд. '''Соли 1552 Усмониёни Алҷир''' Бискраро забт карданд ва ӯро ба маркази муҳими маъмурии вилояти Конкстантин табдил доданд. '''Соли 1844 Фаронса''' Бискраро забт кард, ва шаҳр '''дар асри XIX–XX''' ба маркази асосии сайёҳии истироҳатии аврупоиён дар Африқои Шимолӣ табдил ёфт. '''Малика-и заъб''' бо иқлими хушки худ ва соҳилҳои хурмо-зорҳо барои зимистонгузаронии аврупоиёни сармо-мӯҳтоҷ маъруф буд: '''малакаи фаронсавӣ Евгения''' ва '''ҳунармандон Ҳенрӣ Матис''' (нақшаи машҳур «Бискра», 1906) ва '''Андре Жид''' ('''«Имморалист»''', 1902, дар Бискра нависанда шуд) дар ин ҷо зиндагӣ карданд. == Ҷуғрофия ва иқлим == Бискра дар '''сарҳади шимолии Сахрои Кабир''', дар домани ҷанубии кӯҳҳои Орес-и Шарқӣ, дар баландии 124 метр воқеъ аст. Иқлим '''биёбонии гарми хушк''' — миёнаи тобистон ≈35 °C, борон ≈140 миллиметр дар сол. Шаҳр аз чашмаҳои бузурги обии Заъб (Zab) обёрӣ мешавад, ки '''хурмо-зорҳои бузурги ин ҷоро''' (зиёда аз 4.5 миллион сарой нахл) таъмин мекунанд. == Аҳолӣ == Аҳолии Бискра тахминан 230 ҳазор нафар — асосан арабҳои Шавия (Chaouia), бо ҷамоаи берберии Орес ва мардуми сахроии Аулад-Наил.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Бискра бар '''хурмо-парварӣ''' (Бискра дуюмин истеҳсолкунандаи хурмои '''«Дегла Нур»''' дар ҷаҳон), '''нафт ва газ''' (конҳои наздики Хасӣ Месаъуд), '''туризм''' (зимистонгузаронӣ, сафар ба Сахрои Кабир) ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Бискра '''Фурудгоҳи байналмилалии Мухаммад Хидер''' амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Бискра–Туггурт ва истгоҳи роҳи оҳан низ. == Фарҳанг ва маориф == Дар Бискра '''Ҷомеи бузурги Сидӣ Зарзур''' (асри XVII), '''Ҷомеи Сидӣ Малук''' (асри XVIII), '''Боғи Ландон''' (1840-ум, гурӯҳи аввалини ҳамаи дарахти ҳавои биёбонии хурмо барои тадқиқ), '''Музеи Сахарии Бискра''' ва '''Қалъаи арабӣ-фаронсавии Бордҷ-эл-Турк''' аст. Дар наздикии шаҳр '''водии бузурги Уед-Заъб''' бо хурмо-зорҳои бузург. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Шавия-Сахарии Алҷазоир. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Сахрои Кабир]] * [[Ғардая]] * [[Андре Жид]] * [[Анри Матисс]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Biskra Бискра дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] dff4lfuibg3hjnb3kw5iep4lbd9mabq 0 331976 1476107 2026-06-10T04:17:46Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476107 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> l75wnim2xqmuygleainwq2nzbjfaqjx 1476108 1476107 2026-06-10T04:17:59Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476108 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. 2hfjuwq7id28ctfs7hd9h2t95vhut4l 1476110 1476108 2026-06-10T04:18:12Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476110 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. 20a1yuyvcfrv4b7vi7vaiwt8w1q8wnd 1476111 1476110 2026-06-10T04:18:25Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476111 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> 6eemrj82n12yp7xx2x7zj3uhq6200ws 1476112 1476111 2026-06-10T04:18:38Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476112 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. h83qajiy887tlhx27rm3r5kc2frzwko 1476113 1476112 2026-06-10T04:18:51Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476113 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Мостаганам бандари баҳрии калон, Фурудгоҳи маҳаллӣ ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Оран. eix3pdghlkbjl4gci3ygsvjvi4g45f7 1476114 1476113 2026-06-10T04:19:04Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476114 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Мостаганам бандари баҳрии калон, Фурудгоҳи маҳаллӣ ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Оран. == Фарҳанг ва маориф == Дар Мостаганам '''Завияи бузурги Алавия''' (маркази тариқати Алавия-и Дармузия), '''Ҷомеи бузурги Мостаганам''' (асри XIV), '''Қалъаи Мостаганам''' (асрҳои XVI–XVIII, давраи Усмонӣ) ва '''Музеи маъмурӣ-и анъанавии шаҳр''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Раи (Raï) ва шеъри маҳаллии Магриб. mu0xfk4zoeyzye6k1n7h8xg8hpbqzh5 1476115 1476114 2026-06-10T04:19:17Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476115 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Мостаганам бандари баҳрии калон, Фурудгоҳи маҳаллӣ ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Оран. == Фарҳанг ва маориф == Дар Мостаганам '''Завияи бузурги Алавия''' (маркази тариқати Алавия-и Дармузия), '''Ҷомеи бузурги Мостаганам''' (асри XIV), '''Қалъаи Мостаганам''' (асрҳои XVI–XVIII, давраи Усмонӣ) ва '''Музеи маъмурӣ-и анъанавии шаҳр''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Раи (Raï) ва шеъри маҳаллии Магриб. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Оран]] * [[Тлемсен]] * [[Тасаввуф]] 035yyunx8iff9mbzdrbabogqx59n1ht 1476116 1476115 2026-06-10T04:19:30Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476116 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Мостаганам бандари баҳрии калон, Фурудгоҳи маҳаллӣ ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Оран. == Фарҳанг ва маориф == Дар Мостаганам '''Завияи бузурги Алавия''' (маркази тариқати Алавия-и Дармузия), '''Ҷомеи бузурги Мостаганам''' (асри XIV), '''Қалъаи Мостаганам''' (асрҳои XVI–XVIII, давраи Усмонӣ) ва '''Музеи маъмурӣ-и анъанавии шаҳр''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Раи (Raï) ва шеъри маҳаллии Магриб. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Оран]] * [[Тлемсен]] * [[Тасаввуф]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} gre2p4ogg6vyiwt23maffekj1iwif92 1476117 1476116 2026-06-10T04:19:43Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476117 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Мостаганам бандари баҳрии калон, Фурудгоҳи маҳаллӣ ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Оран. == Фарҳанг ва маориф == Дар Мостаганам '''Завияи бузурги Алавия''' (маркази тариқати Алавия-и Дармузия), '''Ҷомеи бузурги Мостаганам''' (асри XIV), '''Қалъаи Мостаганам''' (асрҳои XVI–XVIII, давраи Усмонӣ) ва '''Музеи маъмурӣ-и анъанавии шаҳр''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Раи (Raï) ва шеъри маҳаллии Магриб. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Оран]] * [[Тлемсен]] * [[Тасаввуф]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Mostaganem Мостаганам дар Encyclopædia Britannica] g7vf7fxmk8lx4hgdh7z90nirm2lv4h2 1476119 1476117 2026-06-10T04:19:55Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476119 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Мостаганам |номи аслӣ = مستغانم / Mustaghānim |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри XI |масоҳат = 73 |баландии маркази МА = 104 |аҳолӣ = 180 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Мостаганам''' (ба арабӣ: ''مستغانم'', ''Mustaghānim'') — шаҳри бандарии шимолу ғарбии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Мостаганам, тахминан 80 километр шарқтар аз [[Оран]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Mostaganem Mostaganem] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 180 ҳазор нафар. Шаҳр маркази таърихии '''тариқати суфии Алавия-и Дармузия''' (Аламия) — яке аз муҳимтарин тариқатҳои суфии муосири Магриб мебошад.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Мостаганам аз асрҳои қадим маскун буд; шаҳри имрӯза '''дар асри XI''' аз тарафи Алморавидҳо ҳамчун пойгоҳи бандарии байни Алҷир ва Оран таъсис ёфтааст. Номи шаҳр аз берберии '''«Мест Ғонам»''' (марғзори чорво) гирифта шудааст.<ref name="brit" /> Дар асрҳои XII–XV Мостаганам зери Алмуҳодҳо ва Зайянидҳои Тлемсен буд. '''Соли 1511 Испания''' Оран ва Мостаганамро забт кард, аммо '''соли 1558''' усмониёни Алҷазир (султон Ҳасан Паша) шаҳрро бо ёрии маҳаллӣ озод карданд. '''Соли 1833 Фаронса''' шаҳрро забт кард. '''Соли 1909 шайх Аҳмад ал-Алавӣ''' (1869–1934) тариқати '''Алавия-и Дармузия''' (тариқати шозалия-дармузия) -ро бунёд кард, ки ба яке аз тариқатҳои тавонотарини суфии Магриб ва тамоми ҷаҳони ислом табдил ёфт. Тариқати Алавия имрӯз дар Аврупо (бахусус дар Фаронса) машҳур аст. == Ҷуғрофия ва иқлим == Мостаганам дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар тасмаи кишоварзии серҳосили Ҳагҳаб-Раш-Тол воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. Дарёчаи Шелиф дар наздикии шаҳр ба баҳр мерезад. == Аҳолӣ == Аҳолии Мостаганам тахминан 180 ҳазор нафар — асосан арабҳои Магриб, бо ҷамоаи берберии Бени-Шуғрон ва аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Мостаганам бар '''бандари баҳрӣ''' (содироти меваҳои тоза, шароб ва ангур), '''кишоварзии тасмаи серҳосил''' (ангур, ситрусӣ — Мостаганам '''яке аз марказҳои таърихии шаробсозии Алҷазоир'''), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. == Нақлиёт == Дар Мостаганам бандари баҳрии калон, Фурудгоҳи маҳаллӣ ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. Шоҳроҳи соҳилии Алҷазира–Оран. == Фарҳанг ва маориф == Дар Мостаганам '''Завияи бузурги Алавия''' (маркази тариқати Алавия-и Дармузия), '''Ҷомеи бузурги Мостаганам''' (асри XIV), '''Қалъаи Мостаганам''' (асрҳои XVI–XVIII, давраи Усмонӣ) ва '''Музеи маъмурӣ-и анъанавии шаҳр''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии Раи (Raï) ва шеъри маҳаллии Магриб. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Оран]] * [[Тлемсен]] * [[Тасаввуф]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Mostaganem Мостаганам дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] e1q2uryio7b5fc8l1kw9jcqls6ikpdr 0 331977 1476120 2026-06-10T04:20:13Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476120 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> 0b4xyhg5y8nh6mku1z39qvmxq227a15 1476121 1476120 2026-06-10T04:20:26Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476121 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). imn35zl76q97v29zaia0ofkol5j5nel 1476122 1476121 2026-06-10T04:20:39Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476122 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. nn75wfuc12r3cnl05mqj0xy06c49p9c 1476123 1476122 2026-06-10T04:20:52Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476123 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> 3bx84zgd2h458unf85687qw77uqzzpe 1476124 1476123 2026-06-10T04:21:05Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476124 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. n4ehgrose61cr8khz01ep3v1swuuy3n 1476125 1476124 2026-06-10T04:21:18Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476125 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. == Нақлиёт == Дар Скикда '''Фурудгоҳи Бу-Мегхаль''', '''бандари нафтии Стора''' (бузургтарин дар Африқои Шимолӣ) ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. 1z6ixibw33r96v5dcd4g9ixw5fepeds 1476126 1476125 2026-06-10T04:21:31Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476126 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. == Нақлиёт == Дар Скикда '''Фурудгоҳи Бу-Мегхаль''', '''бандари нафтии Стора''' (бузургтарин дар Африқои Шимолӣ) ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Скикда харобаҳои римии Russicade (амфитеатр, маҷмаи майдон), '''Театри маҳаллӣ''' (асри XIX), '''Музеи қадимии Скикда''' бо коллексияи римӣ ва '''Манораи дарёбонии Кап-эл-Фул''' (Cap de Fer, асри XIX) воқеъанд. gl55nivrozbziwmqtxqlouz0hlg8syc 1476127 1476126 2026-06-10T04:21:44Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476127 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. == Нақлиёт == Дар Скикда '''Фурудгоҳи Бу-Мегхаль''', '''бандари нафтии Стора''' (бузургтарин дар Африқои Шимолӣ) ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Скикда харобаҳои римии Russicade (амфитеатр, маҷмаи майдон), '''Театри маҳаллӣ''' (асри XIX), '''Музеи қадимии Скикда''' бо коллексияи римӣ ва '''Манораи дарёбонии Кап-эл-Фул''' (Cap de Fer, асри XIX) воқеъанд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Аннаба]] * [[Константина]] * [[Империяи Рум]] baqs04rkow7kz6mtz8crrtpzhqcqa7z 1476128 1476127 2026-06-10T04:21:57Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476128 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. == Нақлиёт == Дар Скикда '''Фурудгоҳи Бу-Мегхаль''', '''бандари нафтии Стора''' (бузургтарин дар Африқои Шимолӣ) ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Скикда харобаҳои римии Russicade (амфитеатр, маҷмаи майдон), '''Театри маҳаллӣ''' (асри XIX), '''Музеи қадимии Скикда''' бо коллексияи римӣ ва '''Манораи дарёбонии Кап-эл-Фул''' (Cap de Fer, асри XIX) воқеъанд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Аннаба]] * [[Константина]] * [[Империяи Рум]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} k2cy654qfn12vbvhe2aqznamzcl35ix 1476129 1476128 2026-06-10T04:22:09Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476129 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. == Нақлиёт == Дар Скикда '''Фурудгоҳи Бу-Мегхаль''', '''бандари нафтии Стора''' (бузургтарин дар Африқои Шимолӣ) ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Скикда харобаҳои римии Russicade (амфитеатр, маҷмаи майдон), '''Театри маҳаллӣ''' (асри XIX), '''Музеи қадимии Скикда''' бо коллексияи римӣ ва '''Манораи дарёбонии Кап-эл-Фул''' (Cap de Fer, асри XIX) воқеъанд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Аннаба]] * [[Константина]] * [[Империяи Рум]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Skikda Скикда дар Encyclopædia Britannica] bascl1rro5gh0vi07ifam5p703t0mes 1476130 1476129 2026-06-10T04:22:22Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476130 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Скикда |номи аслӣ = سكيكدة / Skikda |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 53|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 54|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = асри III то милод — Russicade |масоҳат = 32 |баландии маркази МА = 3 |аҳолӣ = 165 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Скикда''' (ба арабӣ: ''سكيكدة'', ''Sikīkda''; то соли 1962 бо номи фаронсавии ''Philippeville'') — шаҳри бандарии шимолу шарқии [[Алҷазоир]] дар канори [[Баҳри Миёназамин]], маркази вилояти Скикда; тахминан 460 километр шарқтар аз [[Алҷазира]].<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Skikda Skikda] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 165 ҳазор нафар. Шаҳр '''яке аз марказҳои асосии нафт-ғ ва петрокимиёи Алҷазоир''' — терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд—Скикда ва бузургтарин маҷмаи саноати моеъсозии гази табиии Алҷазоир.<ref name="brit" /> == Таърих == Маҳалли Скикда аз асрҳои қадим маскун буд; '''римиҳо''' дар ин ҷо дар асри III то милод мустамликаи '''Russicada''' ё '''Rusicade'''-ро таъсис карданд, ки бандари асосии вилояти Нумидиаи римӣ буд ва ҳамчун маҳалли содироти ғалла-и нумидиа ба Рум хидмат мекард.<ref name="brit" /> Дар асрҳои V–VII шаҳр зери вандолҳо ва баъдан византиявиҳо буд. '''Дар асри VII''' шаҳр аз тарафи фотеҳони арабӣ забт ва дар асрҳои миёна заиф шуд; маҳалли Russicade тарк карда шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' дар маҳалли қадимии Russicade '''шаҳри Philippeville'''-ро таъсис кард ба ҳурмати подшоҳ Луи-Филипп. '''Аз 1962''' шаҳр номи берберӣ-и қадимии '''Скикда'''-ро бозгашт. '''20 августи 1955''' дар Скикда ва атрофи он '''кушторҳои Филиппвил''' рӯй дод — амалиёти ҷабҳаи озодии миллӣ зидди мустамликадорони фаронсавии Алҷазоир, ки '''122 нафар мустамликадорро куштанд''' ва дар ҷавоб '''артиши фаронсавӣ тахминан 12 ҳазор мусулмонро''' кушт — яке аз чӯғроли калидии Ҷанги Алҷазоир (1954–1962). == Ҷуғрофия ва иқлим == Скикда дар канори ҷанубии Баҳри Миёназамин, дар бандари табии Стора (Хорес-и Юпитер) воқеъ аст; иқлим — баҳримиёназаминӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии Скикда тахминан 165 ҳазор нафар — асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи аҳолии нав-омадӣ.<ref name="brit" /> == Иқтисод == Иқтисоди Скикда бар '''саноати петрокимиё''' (бузургтарин маҷмаи моеъсозии гази табиии Алҷазоир бо лоиҳаи Sonatrach), '''бандари нафтиву газии калон''' (терминали лӯлаи нафти Хасӣ-Месаъуд), '''моҳигирӣ''' ва '''саноати хӯрокворӣ''' асос меёбад. '''19 январи 2004''' дар маҷмаи моеъсозии гази Скикда '''инфиҷори бузург''' рӯй дод — 27 нафар ҳалок шуданд. == Нақлиёт == Дар Скикда '''Фурудгоҳи Бу-Мегхаль''', '''бандари нафтии Стора''' (бузургтарин дар Африқои Шимолӣ) ва истгоҳи роҳи оҳан амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Скикда харобаҳои римии Russicade (амфитеатр, маҷмаи майдон), '''Театри маҳаллӣ''' (асри XIX), '''Музеи қадимии Скикда''' бо коллексияи римӣ ва '''Манораи дарёбонии Кап-эл-Фул''' (Cap de Fer, асри XIX) воқеъанд. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Аннаба]] * [[Константина]] * [[Империяи Рум]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Skikda Скикда дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] q781nrurhhlupgmfnraq5idgli50oqy 0 331978 1476131 2026-06-10T04:22:39Z Зинҳор Насрӣ 33590 Иловаи мақола 1476131 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> s61n25reur9kybmldr4gw56km8o1t69 1476132 1476131 2026-06-10T04:22:52Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476132 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. q43mp063p0irzwi79qujs8dhp9mij4g 1476133 1476132 2026-06-10T04:23:04Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476133 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. cp2wk7etf83qjoslyoxz8ffsn6roc4z 1476134 1476133 2026-06-10T04:23:17Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476134 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. jsceq85t9yu7slej13ju975hcgudak8 1476135 1476134 2026-06-10T04:23:30Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476135 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. mdtu0awkqu3xa5twy0hpa1va6fmkklq 1476136 1476135 2026-06-10T04:23:43Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476136 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. == Нақлиёт == Дар Блида '''Фурудгоҳи ҳарбии Бу-Уфарик''' (низомӣ, на сивилии), истгоҳи роҳи оҳан ва шоҳроҳи асосии Алҷазира–Блида–Меделия амал мекунанд. 9e65rqav262xyh6nf4zluxe1g09izie 1476137 1476136 2026-06-10T04:23:56Z Зинҳор Насрӣ 33590 Илова 1476137 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. == Нақлиёт == Дар Блида '''Фурудгоҳи ҳарбии Бу-Уфарик''' (низомӣ, на сивилии), истгоҳи роҳи оҳан ва шоҳроҳи асосии Алҷазира–Блида–Меделия амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Блида '''Ҷомеи бузурги Аҳмад ал-Кабир''' (асри XVI), '''Майдони Шуҳадо''' (Place des Martyrs), '''Боғи бузурги Бизо''' (Bizot), '''Боғи миллии Шреа''' дар кӯҳҳои Атласи Блида ва '''Майдони шаробсозӣ ва ситрусии Митиҷа''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии андалусии Алҷазоир — '''Чалғии Андалусии Блида''' аз ҳама машҳур аст. rv1ivmbysecp3hvwlwbo2noahh05f5a 1476138 1476137 2026-06-10T04:24:09Z Зинҳор Насрӣ 33590 Таҳрир 1476138 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. == Нақлиёт == Дар Блида '''Фурудгоҳи ҳарбии Бу-Уфарик''' (низомӣ, на сивилии), истгоҳи роҳи оҳан ва шоҳроҳи асосии Алҷазира–Блида–Меделия амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Блида '''Ҷомеи бузурги Аҳмад ал-Кабир''' (асри XVI), '''Майдони Шуҳадо''' (Place des Martyrs), '''Боғи бузурги Бизо''' (Bizot), '''Боғи миллии Шреа''' дар кӯҳҳои Атласи Блида ва '''Майдони шаробсозӣ ва ситрусии Митиҷа''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии андалусии Алҷазоир — '''Чалғии Андалусии Блида''' аз ҳама машҳур аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Андалусия]] * [[Тлемсен]] 9tolculrbw524cjhf7swk9anm2jotmr 1476139 1476138 2026-06-10T04:24:22Z Зинҳор Насрӣ 33590 Ислоҳ 1476139 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. == Нақлиёт == Дар Блида '''Фурудгоҳи ҳарбии Бу-Уфарик''' (низомӣ, на сивилии), истгоҳи роҳи оҳан ва шоҳроҳи асосии Алҷазира–Блида–Меделия амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Блида '''Ҷомеи бузурги Аҳмад ал-Кабир''' (асри XVI), '''Майдони Шуҳадо''' (Place des Martyrs), '''Боғи бузурги Бизо''' (Bizot), '''Боғи миллии Шреа''' дар кӯҳҳои Атласи Блида ва '''Майдони шаробсозӣ ва ситрусии Митиҷа''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии андалусии Алҷазоир — '''Чалғии Андалусии Блида''' аз ҳама машҳур аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Андалусия]] * [[Тлемсен]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} 8qjo2mvrdv13tw26rexcxllnrgo6axu 1476140 1476139 2026-06-10T04:24:35Z Зинҳор Насрӣ 33590 Пайванд 1476140 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. == Нақлиёт == Дар Блида '''Фурудгоҳи ҳарбии Бу-Уфарик''' (низомӣ, на сивилии), истгоҳи роҳи оҳан ва шоҳроҳи асосии Алҷазира–Блида–Меделия амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Блида '''Ҷомеи бузурги Аҳмад ал-Кабир''' (асри XVI), '''Майдони Шуҳадо''' (Place des Martyrs), '''Боғи бузурги Бизо''' (Bizot), '''Боғи миллии Шреа''' дар кӯҳҳои Атласи Блида ва '''Майдони шаробсозӣ ва ситрусии Митиҷа''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии андалусии Алҷазоир — '''Чалғии Андалусии Блида''' аз ҳама машҳур аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Андалусия]] * [[Тлемсен]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Blida Блида дар Encyclopædia Britannica] 8lyk5jih9cp2cch4p3znojelmhcwgdy 1476141 1476140 2026-06-10T04:24:48Z Зинҳор Насрӣ 33590 Гурӯҳбандӣ 1476141 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Блида |номи аслӣ = البليدة / al-Blīdah |кишвар = Алҷазоир |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 50|lon_sec = |CoordAddon = type:city |шакли роҳбарӣ = |роҳбар = |замони таъсис = 1535 |масоҳат = 100 |баландии маркази МА = 260 |аҳолӣ = 330 000 |соли барӯйхатгирӣ = 2008 |вақти минтақавӣ = +1 |сайт = }} '''Блида''' (ба арабӣ: ''البليدة'', ''al-Blīdah'' — «шаҳраки хурд») — шаҳри маркази шимолии [[Алҷазоир]] дар водии серҳосили Митиҷа, маркази вилояти Блида; тахминан 50 километр ҷанубтар аз [[Алҷазира]] (Алҷир).<ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Blida Blida] — Encyclopædia Britannica</ref> Аҳолии шаҳр тахминан 330 ҳазор нафар — яке аз шаҳрҳои бузурги атрофи Алҷир. Шаҳр бо номи '''«Шаҳри гулҳои гулоб»''' (Madīnat al-Wurūd) машҳур аст барои боғҳои бузурги ситрусии худ.<ref name="brit" /> == Таърих == Шаҳри Блида '''соли 1535''' аз тарафи муҳоҷирони андалусии аз Испания (мориски — мусулмонони испанӣ-и қувваи бо инквизития ронда шудаистода) дар водии Митиҷа таъсис ёфтааст. Муҳоҷирон андалусиён бо худ '''донишҳои обёрӣ ва кишоварзии андалусиро''' оварданд ва водии Митиҷаро ба яке аз серҳосилтарин минтақаҳои Магриб табдил доданд.<ref name="brit" /> '''Шайх Аҳмад ал-Кабир''' (вафот 1539) ҳомии маънавии муҳоҷирон ва бунёдкори '''Ҷомеи Кабир'''-и Блида ба ҳисоб меравад. '''Соли 1825''' заминҷунбии бузурги Митиҷа '''Блидаро қариб ба пуррагӣ хароб кард''' ва тахминан 7000 нафарро кушт; шаҳр аз нав сохта шуд. '''Соли 1838 Фаронса''' Блидаро забт кард ва ӯро ба маркази асосии маъмурии вилояти Митиҷа ва бузургтарин маркази шаробсозии Алҷазоир табдил дод. == Ҷуғрофия ва иқлим == Блида дар водии серҳосили '''Митиҷа''' — дашти кишоварзии калонтарини шимолии Алҷазоир — дар домани шимолии '''кӯҳҳои Атласи Блида''' (Боғи миллии Шреа), дар баландии 260 метр воқеъ аст. Иқлим — баҳримиёназаминии муътадил, бо тобистон гарм-хушк ва зимистони намӣ. == Аҳолӣ == Аҳолии шаҳри Блида тахминан 330 ҳазор нафар (бо назардошти агломератсияи Алҷазира-Блида ≈4 миллион нафар).<ref name="brit" /> Аҳолӣ асосан арабҳои Алҷазоир, бо ҷамоаи муҳим аз пайвандгари андалусиён ва берберҳои Кабил. == Иқтисод == Иқтисоди Блида бар '''кишоварзии серҳосили водии Митиҷа''' (ситрусӣ — қариб 60% истеҳсоли апельсини Алҷазоир), '''саноати хӯрокворӣ''' (мураббо, шарбатҳо), '''саноати харидоркӣ''' ва '''саноати дору''' (Saidal Pharmaceuticals) асос меёбад. Шаҳр пеш аз 1962 маркази таърихии шаробсозии Алҷазоир буд. == Нақлиёт == Дар Блида '''Фурудгоҳи ҳарбии Бу-Уфарик''' (низомӣ, на сивилии), истгоҳи роҳи оҳан ва шоҳроҳи асосии Алҷазира–Блида–Меделия амал мекунанд. == Фарҳанг ва маориф == Дар Блида '''Ҷомеи бузурги Аҳмад ал-Кабир''' (асри XVI), '''Майдони Шуҳадо''' (Place des Martyrs), '''Боғи бузурги Бизо''' (Bizot), '''Боғи миллии Шреа''' дар кӯҳҳои Атласи Блида ва '''Майдони шаробсозӣ ва ситрусии Митиҷа''' воқеъанд. Шаҳр маркази мусиқии анъанавии андалусии Алҷазоир — '''Чалғии Андалусии Блида''' аз ҳама машҳур аст. == Нигаред низ == * [[Алҷазоир]] * [[Алҷазира]] * [[Андалусия]] * [[Тлемсен]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Умумӣ}} * [https://www.britannica.com/place/Blida Блида дар Encyclopædia Britannica] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]] s03ttvbuzpykgwbjid62gmt38r3v4c9 3 331979 1476157 2026-06-10T08:43:35Z Cabayi 15749 Cabayi moved page [[Баҳси корбар:Mariomassone]] to [[Баҳси корбар:Skekzilla]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mariomassone|Mariomassone]]" to "[[Special:CentralAuth/Skekzilla|Skekzilla]]" 1476157 wikitext text/x-wiki #равона [[Баҳси корбар:Skekzilla]] l6gdd0388prcuei5qers8lh34uu6qaf 3 331980 1476163 2026-06-10T09:39:56Z Malarz pl 7404 Malarz pl moved page [[Баҳси корбар:Gulchynsky]] to [[Баҳси корбар:Rafał Gulczyński]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Gulchynsky|Gulchynsky]]" to "[[Special:CentralAuth/Rafał Gulczyński|Rafał Gulczyński]]" 1476163 wikitext text/x-wiki #равона [[Баҳси корбар:Rafał Gulczyński]] khp53ge9j8krry05r8lb8jz8lnxi6ig